বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Saddanītippakaraṇaṃ

सद्दनीति-प्रकरण

Dhātumālā

धातुमाला

15. Saravaggapañcakantika suddhassaradhātu

१५. सरवग्गपंचकन्तिक शुद्धस्वरधातु

Ito [Pg.1] paraṃ tu sarato, kakārantādibhedato;

Dhātuyo dhātunipphanna-rūpāni vividhāni ca.

यापुढे स्वरांच्या क्रमाने आणि 'क' कारादी (क-कार अंत असलेल्या) भेदांनुसार, विविध धातू आणि धातूंपासून निष्पन्न होणारी विविध रूपे (सांगितली जातील).

Sāṭṭhakathe piṭakamhi, jinapāṭhe yathābalaṃ;

Nayaṃ upaparikkhitvā, samāsena kathessa’haṃ.

अट्ठकथांसह त्रिपिटकात आणि जिनपाठात (बुद्धांच्या वचनांत) असलेल्या पद्धतीचे यथाशक्ती परीक्षण करून, मी संक्षेपाने (ते) सांगणार आहे.

I gatiyaṃ. Yesaṃ dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Pavattipāpuṇānipi. Tatra gamanaṃ duvidhaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca. Tesu kāyagamanaṃ nāma iriyāpathagamanaṃ, ñāṇagamanaṃ nāma ñāṇuppatti, tasmā payogānurūpena ‘‘gacchatī’’ti padassa ‘‘jānātī’’tipi attho bhavati, ‘‘pavattatī’’tipi attho bhavati, ‘‘pāpuṇātī’’tipi attho bhavati, iriyāpathagamanena gacchatītipi attho bhavati, ñāṇagamanena gacchatītipi attho bhavati. Tathā hi ‘‘sīghaṃ gacchatī’’tiādīsu iriyāpathagamanaṃ ‘‘gamana’’nti vuccati. Sundaraṃ nibbānaṃ gato. ‘‘Gatimā’’tiādīsu [Pg.2] pana ñāṇagamanaṃ. Evaṃ sabbesampi gatyatthānaṃ dhātūnaṃ yathāpayogaṃ attho gahetabbo.

'इ' (धातू) गमन (गती) अर्थात आहे. ज्या धातूंचा अर्थ गती (गमन) आहे, त्यांचा अर्थ बुद्धी (ज्ञान) देखील आहे, तसेच प्रवृत्ती (अस्तित्व/चालू राहणे) आणि प्राप्ती (मिळवणे) देखील आहे. त्यामध्ये गमन दोन प्रकारचे आहे: कायिक गमन (शारीरिक गमन) आणि ज्ञानगमन. त्यापैकी कायिक गमन म्हणजे इरियापथगमन (शारीरिक हालचालींचे गमन) आणि ज्ञानगमन म्हणजे ज्ञानाची उत्पत्ती. म्हणूनच, प्रयोगाच्या (वापराच्या) अनुरूप 'गच्छति' (जातो) या पदाचा अर्थ 'जानाति' (जाणतो) असाही होतो, 'पवत्तति' (प्रवृत्त होतो/चालतो) असाही होतो, आणि 'पापुणाति' (प्राप्त करतो) असाही होतो. इरियापथगमनाने 'गच्छति' (जातो) असाही अर्थ होतो आणि ज्ञानगमनाने 'गच्छति' (जाणतो/जातो) असाही अर्थ होतो. तसेच 'सीघं गच्छति' (वेगाने जातो) इत्यादींमध्ये इरियापथगमनाला 'गमन' म्हटले जाते. 'सुन्दरं निब्बानं गतो' (सुंदर निर्वाणाला गेला). परंतु 'गतिमंत' (गतीमान) इत्यादींमध्ये ज्ञानगमन अभिप्रेत आहे. अशा प्रकारे, गत्यर्थक (गती अर्थ असलेल्या) सर्वच धातूंचा अर्थ त्यांच्या प्रयोगाच्या गरजेनुसार ग्रहण केला पाहिजे.

Tassimāni rūpāni bhavanti – iti, eti, udeti. Kārite ‘‘udāyatī’’ti rūpaṃ bhavati. Uṭṭhāpetīti hi attho, dukāro āgamo. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo, aññānipi yojetabbāni. ‘‘Itā, ita’’ntiādinā yathārahaṃ itthinapuṃsakavasenapi. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna, aññānipi buddhavacanānurūpato yojetabbāni.

त्याचे ही रूपे होतात – इति, एति, उदेति. कारित (प्रयोजक) मध्ये 'उदायात' (उदायति) असे रूप होते. 'उट्ठापेति' (उठवतो/जागृत करतो) हाच याचा अर्थ आहे, आणि 'दु' कार हा आगम आहे. उपेति, समुपेति, वेति, अपेति, अवेति, अन्वेति, समेति, अभिसमेति, समयो, अभिसमयो, ईदि, उदि, एकोदि, पण्डितो, इतो, उदितो, उपेतो, समुपेतो, अन्वितो, अपेतो, समेतो, एतब्बो, पच्चेतब्बो, पटियमनो, पटिच्चो, एन्तो, अधिप्रेतो, अधिप्यायो, पच्चयो, आणि इतरही योजावेत. 'इता, इतं' इत्यादींद्वारे योग्यतेनुसार स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंगाच्या रूपाने देखील. पच्चेतुं, उपेतुं, समुपेतुं, अन्वेतुं, समेतुं, अभिसमेतुं, इच्च, पटिच्च, समेच्च, अभिसमेच्च, अपेच्च, उपेच्च, पटिमुखं इत्वा, इत्वान, उपेत्वा, उपेत्वान, उपेतुन, आणि इतरही बुद्धवचनांच्या अनुरूप योजावेत.

Itiiti kriyāsaddo, suttantesu na dissati;

Idamettha na vattabbaṃ, dassanāyeva me ruto.

"'इति' हा क्रियावाचक शब्द सूत्रांमध्ये (सुत्तन्तांमध्ये) दिसत नाही" – असे येथे म्हणू नये, कारण माझ्या पाहण्यात (किंवा ऐकण्यात) तो आलेला आहे.

‘‘Itāyaṃ kodharūpena’’, iti pāḷi hi dissati;

Aṅguttaranikāyamhi, munināhacca bhāsitā;

कारण "इतायं कोधरूपेन" अशी पाळी (पाठांतर) अंगुत्तरनिकायमध्ये दिसते, जी मुनींनी (बुद्धांनी) स्वतः भाषिली आहे.

Vuttañhetaṃ bhagavatā aṅguttaranikāye kodhaṃ nindantena –

कारण भगवंतांनी अंगुत्तरनिकायमध्ये क्रोधाची निंदा करताना असे म्हटले आहे –

‘‘Itāyaṃ kodharūpena, maccuveso guhāsayo;

Taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti.

"हा क्रोधरूपी मृत्यूचा वेष धारण करून गुहेत (हृदयात) राहणारा आहे; त्याला दमाने (आत्मसंयमाने), प्रज्ञेने, वीर्याने (प्रयत्नाने) आणि सम्यक् दृष्टीने समूळ नष्ट करावे."

Tatra itāyanti iti ayanti chedo. Itiiti ca gacchati pavattatīti attho. Ayaṃ panettha suttapadattho – yo [Pg.3] doso loke ‘‘kodho’’ti lokiyamahājanena vuccati, nāyaṃ atthato kodhoti vattabbo. Kinti pana vattabbo, eso hi sarīrasaṅkhātaguhāsayo maccurājā eva kodhavasena pamaddanto sattasantāne gacchatīti vattabbo. Taṃ evarūpaṃ ‘‘maccurājā’’ti vattabbaṃ bahuno janassa anatthakaraṃ kodhaṃ hitakāmo damena paññāya vīriyena diṭṭhiyā ca chindeyyāti.

तेथे 'इतायं' म्हणजे 'इति अयं' असा विग्रह (छेद) आहे. आणि 'इति' म्हणजे 'गच्छति' (जातो) किंवा 'पवत्तति' (प्रवृत्त होतो) असा अर्थ आहे. येथे या सुत्तपदाचा अर्थ असा आहे – ज्या दोषाला जगात लौकिक महाजनांद्वारे 'क्रोध' म्हटले जाते, तो अर्थाच्या दृष्टीने केवळ क्रोधच म्हटला जाऊ नये. तर मग काय म्हटले पाहिजे? तो शरीराच्या रूपात असलेल्या गुहेत राहणारा मृत्यूराजच आहे, जो क्रोधाच्या रूपाने प्राण्यांच्या संतानाला (प्रवाहाला) चिरडत पुढे जातो, असे म्हटले पाहिजे. अशा प्रकारच्या, 'मृत्यूराज' म्हणता येण्याजोग्या आणि बहुसंख्य लोकांचे अनहित करणाऱ्या क्रोधाला, स्वतःचे हित इच्छिणाऱ्याने दमाने (संयमाने), प्रज्ञेने, वीर्याने आणि दृष्टीने (सम्यक् दृष्टीने) नष्ट करावे.

Etīti imassa pana āgacchatīti attho. ‘‘Etī’’ti ettha hi āupasaggo sandhikiccena paṭicchannattā na pākaṭo valāhakāvattharito puṇṇacando viya. Tathā hi ettha ā iti etīti sandhiviggaho bhavati, ākārassa ca ikārena parena saddhiṃyeva ekārādeso. Tasmā ‘‘ayaṃ so sārathī eti. Etu vessantaro rājā’’tiādīsu ‘‘āgacchati, āgacchatū’’tiādinā attho kathetabbo. Byākaraṇasatthepi hi ā iti etīti sandhiviggaho dissati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atha vā itīti rassavasena vuttaṃ padaṃ gamanaṃ bodheti, etīti vuddhivasena vuttaṃ pana yathāpayogaṃ āgamanādīni. Mattāvasenapi hi padāni savisesatthāni bhavanti. Taṃ yathā? Sāsane pabbajito, raṭṭhā pabbājitoti. Saññogāsaññogavasenapi, taṃ yathā? Gāmā niggacchati. Yasaṃ poso nigacchati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Etthetaṃ vuccati –

'एति' याचा अर्थ 'आगच्छति' (येतो) असा आहे. 'एति' यामध्ये 'आ' हा उपसर्ग संधीच्या नियमामुळे झाकलेला असल्याने स्पष्ट दिसत नाही, जसा ढगांनी झाकलेला पूर्ण चंद्र दिसत नाही. कारण येथे 'आ + इति = एति' असा संधी-विग्रह होतो, आणि 'आ' काराचा पुढील 'इ' कारासोबत मिळून 'ए' कार असा एकादेश होतो. म्हणूनच, "अयं सो सारथी एति" (हा तो सारथी येत आहे), "एतु वेस्संतरो राजा" (राजा वेस्सांतर येवो) इत्यादींमध्ये 'आगच्छति' (येतो), 'आगच्छतु' (येवो) इत्यादी प्रकारे अर्थ सांगावा. व्याकरणशास्त्रामध्ये देखील 'आ + इति = एति' असा संधी-विग्रह दिसतो, म्हणून हा नियम देखील चांगल्या प्रकारे मनात ठेवला पाहिजे. किंवा, 'इति' हे र्‍हस्व स्वराने म्हटलेले पद 'गमन' (जाणे) दर्शवते, तर 'एति' हे वृद्धी (दीर्घ) स्वराने म्हटलेले पद प्रयोगाच्या गरजेनुसार 'आगमन' (येणे) इत्यादी दर्शवते. कारण मात्रांच्या फरकामुळे देखील पदांना विशेष अर्थ प्राप्त होतो. ते कसे? जसे – शासनात 'पब्बजितो' (प्रव्रजित झालेला), आणि राष्ट्रातून 'पब्बाजितो' (हद्दपार केलेला). तसेच संयोग आणि असंयोगाच्या फरकामुळे देखील; ते कसे? जसे – 'गामा निग्गच्छति' (गावातून बाहेर पडतो) आणि 'यसं पोसो निगच्छति' (मनुष्य कीर्तीला प्राप्त होतो). म्हणून हा नियम देखील चांगल्या प्रकारे मनात ठेवला पाहिजे. याविषयी असे म्हटले आहे –

I gatiyanti kathitā, dhātu vuddhiṃ gatā yadā;

Tadā āgamanatthassa, vācikā pāyato vasā.

'इ' हा धातू गमन (गती) अर्थात सांगितले आहे, जेव्हा तो वृद्धीला प्राप्त होतो (म्हणजे 'ए' होतो), तेव्हा तो बहुधा 'आगमन' (येणे) या अर्थाचा वाचक बनतो.

Iriyāpathatthato he-sā niccāgamavācikā;

‘‘Ayaṃ so sārathī eti’’, iccādettha nidassanaṃ.

शारीरिक हालचालींच्या (इरियापथ) अर्थामध्ये हा धातू नेहमी 'आगमन' (येणे) दर्शवणारा असतो; "अयं सो सारथी एति" (हा तो सारथी येत आहे) इत्यादी याचे उदाहरण आहे.

Aniriyāpathatthena[Pg.4], vattane gamanepi ca;

Āgamane ca hotīti, dhīmā lakkheyya taṃ yathā.

शारीरिक हालचालींशिवाय इतर (अनिरियापथ) अर्थामध्ये, हा धातू प्रवृत्ती (चालू राहणे), गमन (जाणे) आणि आगमन (येणे) या अर्थांतही होतो; बुद्धिमान माणसाने ते योग्य प्रकारे ओळखावे.

‘‘Paṭicca phalametī’’ti, evamādīsu vattane;

Vuddhippattā ikāravhā, esā dhātu pavattati.

"पटिच्च फलमेति" (प्रत्यय/कारण अवलंबून फळ उत्पन्न होते) इत्यादींमध्ये प्रवृत्ती (उत्पन्न होणे/चालू राहणे) या अर्थात, वृद्धीला प्राप्त झालेला हा 'इ' कार नावाचा धातू प्रयुक्त होतो.

‘‘Atthamentamhi sūriye, vāḷā’’ iccādīsu pana;

Gate, ‘‘etīti itī’’ti-ādisvāgamane siyā.

परंतु "अत्थमेन्तमहि सूरिये, वाळा" (सूर्य मावळतीला गेला असता, हिंस्र श्वापद...) इत्यादींमध्ये 'गेला' (गत) या अर्थात, आणि "एतीति इतीति" इत्यादींमध्ये 'आगमन' (येणे) या अर्थात तो असावा.

Tathā hi ītīti anatthāya eti āgacchatīti īti, upaddavo, iti āgamanattho gahetabbo. Āha ca suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

कारण 'ईति' म्हणजे अनहितासाठी जी येते (एति/आगच्छति) ती 'ईति' (आपत्ती/उपद्रव) होय; अशा प्रकारे येथे 'आगमन' हाच अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. सुत्तनिपात-अट्ठकथेमध्ये देखील म्हटले आहे – "एति म्हणजे ईति; बाहेरून येणाऱ्या, अकुशल भागाच्या आणि विनाशाच्या कारणांचे हे नाव (अधिवचन) आहे."

Idāni yathārahaṃ nipātākhyātanāmikapariyāpannānaṃ itiito saddānamatthuddhāro vuccate – tattha itisaddo hetuparisamāpanādipadattha vipariyāya pakārāvadhāraṇa nidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu hetuatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me bhikkhave dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu ādiattho. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo [Pg.5] paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu pakāro. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā ādanda atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho kaccāna ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu nidassane. Nipātavaseneva te payogā gahetabbā. ‘‘Itāyaṃ kodharūpenā’’ti ettha pana ākhyātavasena gamane itisaddo dissati. Ayamevattho idhādhippeto, nipātattho pana na icchitabbo, viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallupādanatthaṃ kevalaṃ atthuddhāravasena āgatoti daṭṭhabbaṃ. Itaro pana –

आता योग्यतेनुसार निपात, आख्यात (क्रियापद) आणि नाम यांच्या अंतर्गत येणाऱ्या ‘इति’ आणि ‘इतो’ या शब्दांचा अर्थ-उद्धार (अर्थ स्पष्टीकरण) केला जात आहे – त्यापैकी ‘इति’ हा शब्द हेतू (कारण), परिसमापन (समाप्ती), इत्यादी, पदार्थाचा विपर्यास (बदल), प्रकार, अवधारण (निश्चय), निदर्शन (उदाहरण) इत्यादी अनेक अर्थांचे भेद दर्शवणारा आहे. जसे की, “रुप्पतीति खो भिक्खवे तस्मा रूपन्ति वुच्चती” (हे भिक्षूंनो, जे रूप पावले जाते म्हणून त्याला रूप म्हणतात) इत्यादींमध्ये तो हेतू (कारण) अर्थामध्ये दिसतो. “तस्मातिह मे भिक्खवे धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा. अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा, किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा” (म्हणूनच, हे भिक्षूंनो, तुम्ही माझे धम्मदायाद व्हा, आमिषदायाद होऊ नका. माझी तुमच्यावर अनुकंपा आहे, की माझे श्रावक धम्मदायाद व्हावेत, आमिषदायाद नाही) इत्यादींमध्ये परिसमापन (समाप्ती) अर्थात आहे. “इति वा इति एवरूपा विसूकदस्सना पटिविरतो” (अशा प्रकारे किंवा अशा प्रकारे या प्रकारच्या तमाशा पाहण्यापासून विरत असलेला) इत्यादींमध्ये ‘इत्यादी’ (आदि) अर्थ आहे. “मागण्डियोति तस्स ब्राह्मणस्स सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनमभिलापो” (मागंडिय हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन आणि अभिलाप आहे) इत्यादींमध्ये पदार्थाच्या विपर्यासात (पर्यायी अर्थात) आहे. “इति खो भिक्खवे सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो. सौपद्दवो बालो, अनुपद्दवो पण्डितो. सौपसग्गो बालो, अनुपसग्गो पण्डितो” (अशा प्रकारे, हे भिक्षूंनो, बाल (मूर्ख) हा भययुक्त असतो, पंडित भयरहित असतो. बाल उपद्रवयुक्त असतो, पंडित उपद्रवरहित असतो. बाल उपसर्गयुक्त असतो, पंडित उपसर्गरहित असतो) इत्यादींमध्ये प्रकार अर्थात आहे. “अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता आदन्द अत्थीतिस्स वचनीयं. किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीयं” (या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) जरामरण आहे काय? असे विचारले असता, ‘आहे’ असे उत्तर द्यावे. जरामरण कशामुळे होते? असे विचारल्यास, ‘जातीमुळे (जन्मामुळे) जरामरण होते’ असे उत्तर द्यावे) इत्यादींमध्ये अवधारण (निश्चय) अर्थात आहे. “अत्थीति खो कच्चान अयमेको अन्तो, नत्थीति खो कच्चान अयं दुतियो अन्तो” (हे कच्चान, ‘आहे’ हा एक अंत आहे, ‘नाही’ हा दुसरा अंत आहे) इत्यादींमध्ये निदर्शन (उदाहरण) अर्थात आहे. हे प्रयोग निपाताच्या अर्थानेच ग्रहण केले पाहिजेत. परंतु “इतायं कोधरूपेना” येथे आख्याताच्या (क्रियापदाच्या) अर्थाने ‘गमन’ (जाणे) या अर्थात ‘इति’ शब्द दिसतो. हाच अर्थ येथे अभिप्रेत आहे, निपाताचा अर्थ येथे इच्छित नाही. विद्वानांना अर्थग्रहणात कौशल्य प्राप्त व्हावे म्हणून केवळ अर्थ-उद्धाराच्या दृष्टीने हा येथे आला आहे, असे समजावे. दुसरा (इतो शब्द) तर –

Gatyatthe cimasaddatthe, itosaddo pavattati;

Anvito’’ti hi gatyatthe, paccattavacanaṃ bhave.

‘इतो’ हा शब्द गमन (जाणे) अर्थात आणि ‘इम’ (हा) शब्दाच्या अर्थात वापरला जातो; ‘अन्वितो’ (अनुसरण केलेला) हा गमन अर्थात प्रथमा विभक्तीचे (पच्चत्तवचन) रूप आहे.

Imasaddassa atthamhi, nissakkavacanaṃ bhave;

‘‘Ito sā dakkhiṇā disā’’, itiādīsu pāḷisu.

‘इम’ शब्दाच्या अर्थात हा पंचमी विभक्तीचे (निस्सक्कवचन) रूप होतो; जसे की पाळीमध्ये “इतो सा दक्खिणा दिसा” (येथून ती दक्षिण दिशा आहे) इत्यादींमध्ये.

Gatyattho icchito ettha, itarattho na icchito;

Atthuddhāravasā vutto, kosallatthāya viññunaṃ.

येथे गमन अर्थच अभिप्रेत आहे, इतर (दुसरा) अर्थ अभिप्रेत नाही; विद्वानांच्या कौशल्यासाठी केवळ अर्थ-उद्धाराच्या दृष्टीने हा सांगितला आहे.

Idha pana samayasaddassa atthuddhāraṃ sanibbacanaṃ vattabbampi avatvā upari ayadhātuvisayeyeva vakkhāma i e ayadhātuvasena tidhātumayattā samayasaddassa. Tatra itīti ikārānantaratyantapadassa ca ‘‘eti, udetī’’tiādīnañca ekārānantaratyantapadānaṃ aññesañca evarūpānaṃ padamālā yathārahaṃ yebhuyyena attanopadāni vajjetvā yojetabbā. Īdisesu hi ṭhānesu dukkarā kriyāpadamālā. Yasmā pana imasmiṃ pakaraṇe sukarā ca dukkarā ca tyantapadamālā jānitabbā[Pg.6], tasmā bhūvādigaṇādīsu aṭṭhasu gaṇesu vihitehi channavutiyā vacanehi sabbasādhāraṇaṃ asabbasādhāraṇañca padamālānayaṃ brūma –

परंतु येथे ‘समय’ शब्दाचा अर्थ-उद्धार निरुक्तीसह सांगणे आवश्यक असूनही ते न सांगता, पुढे ‘अय’ धातूच्या संदर्भातच सांगू, कारण ‘इ’ आणि ‘ए’ या ‘अय’ धातूच्या रूपांमुळे ‘समय’ शब्द हा त्रिधातुमय (तीन धातूंनी बनलेला) आहे. तेथे ‘इति’ या इ-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदाची आणि “एति, उदेति” इत्यादी ए-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांची व इतर अशाच प्रकारच्या पदांची पदमाला (रूपांची मालिका) योग्यतेनुसार बहुतांश करून आत्मनेपद वगळून जोडली पाहिजे. कारण अशा ठिकाणी क्रियापदांची मालिका कठीण असते. परंतु या ग्रंथामध्ये सोपी आणि कठीण अशी ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांची मालिका जाणून घेणे आवश्यक असल्याने, आम्ही भूवादी इत्यादी आठ गणांमध्ये विहित केलेल्या ९६ वचनांद्वारे सर्वसाधारण आणि असाधारण अशा पदमालेचा नियम सांगतो –

Akārānantaratyanta-padānaṃ pantiyo budho;

Bhavati rundhatādīnaṃ, yoje sabbattha sabbathā.

विद्वानाने अ-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांच्या ओळी (रूपे), जसे की ‘भवति’, ‘रुन्धति’ इत्यादी, सर्व ठिकाणी सर्व प्रकारे जोडाव्यात.

Iti etī’’ti cetesaṃ, padānaṃ pana pantiyo;

Suddhassarapubbakānaṃ, yoje viññū yathārahaṃ.

परंतु ‘इति’ आणि ‘एति’ या शुद्ध स्वराने सुरू होणाऱ्या पदांच्या ओळी विद्वानाने योग्यतेनुसार जोडाव्यात.

Ākārānantaratyanta-padānañcāpi pantiyo;

‘‘Yāti suṇāti asnā-ti’’ iccādīnaṃ yathārahaṃ.

आणि आ-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांच्या ओळी देखील, जसे की “याति, सुणाति, अस्नाति” इत्यादी, योग्यतेनुसार जोडाव्यात.

Ivaṇṇānantaratyanta-padānamapi pāḷiyo;

Yoje ‘‘rundhiti rundhīti’’-iccādīnaṃ yathārahaṃ.

इ-वर्णान्त (इ किंवा ई कारान्त) ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांच्या ओळी देखील, जसे की “रुन्धिति, रुन्धीति” इत्यादी, योग्यतेनुसार जोडाव्यात.

Ukārānantaratyanta-sutiiti padassa ca;

Peraṇatthe pavattassa, yoje mālaṃ yathārahaṃ.

उ-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त ‘सुति’ या पदाची आणि प्रेरणार्थ (प्रयोजक) अर्थात वापरल्या जाणाऱ्या पदांची मालिका योग्यतेनुसार जोडावी.

Ekārānantaratyanta-padānampi yathārahaṃ;

‘‘Jeti rundheti kāreti, kārāpetī’’tiādīnaṃ.

ए-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांची देखील, जसे की “जेति, रुन्धेति, कारेति, कारापेति” इत्यादी, योग्यतेनुसार योजना करावी.

Okārānantaratyanta-padānampi padakkame;

‘‘Karoti bhoti hotī’’ti-ādīnaṃ yuttitovade;

ओ-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदांच्या पदक्रमात देखील, जसे की “करोति, भोति, होति” इत्यादी, योग्यतेनुसार सांगावे.

Iccevaṃ sattadhā vutto, padamālānayo mayā;

Ito mutto nayo nāma, natthi koci kriyāpade.

अशा प्रकारे माझ्याद्वारे सात प्रकारचा पदमालेचा नियम सांगितला गेला आहे; क्रियापदांमध्ये याहून वेगळा दुसरा कोणताही नियम नाही.

‘‘Ādatte kurute pete’’, iccādi nayadassanā;

Yathārahaṃ yuttitoti, vacanaṃ ettha bhāsitaṃ.

“आदत्ते, कुरुते, पेते” इत्यादी नियमांच्या दर्शनावरून, येथे ‘योग्यतेनुसार योग्य आहे’ असे वचन सांगितले आहे.

Idāni ikārānantaratyantapadassa kamo vuccate – iti, inti. Isi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo vattamānānayo. Itu, intu. Ihi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo pañcamīnayo. Ettha ca imesaṃ dvinnaṃ sāsanānurūpabhāvassa imāni sādhakapadāni [Pg.7] ‘‘veti, apeti, anvetī’’ti. Tattha vi iti veti. Vigacchatīti attho, itisaddo hettha gamanaṃ bodheti. Tathā apa iti apeti. Apagacchatīti attho. Anu iti anveti. Anugacchatīti attho. Garū pana anu eti anvetīti vadanti. Taṃ –

आता इ-कारान्त ‘ति’-प्रत्ययान्त पदाचा क्रम सांगितला जात आहे – इति, इन्ति। इसि, इथ। इमि, इम। हा अपूर्ण वर्तमानकाळ (वत्तमाना) नियम आहे. इतु, इन्तु। इहि, इथ। इमि, इम। हा अपूर्ण पंचमी (आज्ञार्थ) नियम आहे. आणि येथे या दोघांच्या शासनाला (बुद्धवचनाला) अनुरूप असण्याचे सिद्ध करणारे शब्द म्हणजे “वेति, अपेति, अन्वेति” हे आहेत. त्यापैकी ‘वि + इति = वेति’ म्हणजे ‘विगच्छति’ (दूर जातो) असा अर्थ आहे, आणि येथे ‘इति’ शब्द गमन (जाणे) दर्शवतो. तसेच ‘अप + इति = अपेति’ म्हणजे ‘अपगच्छति’ (निघून जातो) असा अर्थ आहे. ‘अनु + इति = अन्वेति’ म्हणजे ‘अनुगच्छति’ (मागोमाग जातो) असा अर्थ आहे. परंतु आचार्य (गुरू) ‘अनु + एति = अन्वेति’ असे म्हणतात. ते –

‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;

Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca;

Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato’’ti.

“ज्याप्रमाणे अरण्यातील हत्तीच्या (नाग) मागे, जो पर्वताच्या कठीण दुर्गम भागात, सम आणि विषम मार्गांवर फिरत असतो, हत्तीण (हत्थिनी) त्याचे अनुसरण करते; त्याचप्रमाणे मी माझ्या पुत्रांना मागे घेऊन तुमच्या मागे येत आहे.”

Imāya pāḷiyā na sameti ‘‘jessantaṃ anvetī’’ti vacanato ‘‘anugacchāmī’’ti vacanato ca. Tathā hi etisaddo yattha ce iriyāpathavācako, tattha āgamanaṃyeva joteti, na gamanaṃ, tasmā āgamanatthassa ayuttito gamanatthassa ca yuttito vi itiādinā chedo ñeyyo. Etesañca itisaddavasena katachedānaṃ atthibhāvaṃ yuttibhāvañca ‘‘itāyaṃ kodharūpenā’’ti pāḷiyeva sādheti, tasmāyeva ‘‘anu iti, anu inti, anu isī’’tiādinā ‘‘anvetī’’tiādīnaṃ chede labbhamānanayena vuttappakāro vattamānāpañcamīnayo parassapadavasena dassito. Sattamīrūpādīni sabbathā appasiddhāni.

या पाळी वचनाशी ते जुळत नाही, कारण “जेस्संतं अन्वेति” या वचनामुळे आणि “अनुगच्छामि” या वचनामुळे. कारण ‘एति’ शब्द जेथे इरियापथ (हालचाल) वाचक असतो, तेथे तो ‘आगमन’ (येणे) च दर्शवतो, ‘गमन’ (जाणे) नाही. म्हणून आगमनाचा अर्थ अयोग्य असल्याने आणि गमनाचा अर्थ योग्य असल्याने ‘वि + इति’ इत्यादी प्रकारे विग्रह (छेद) समजावा. आणि ‘इति’ शब्दाच्या आधारे केलेल्या या विग्रहांचे अस्तित्व आणि योग्यता “इतायं कोधरूपेना” ही पाळीच सिद्ध करते. म्हणूनच “अनु इति, अनु इन्ति, अनु इसि” इत्यादी प्रकारे “अन्वेति” इत्यादींच्या विग्रहामध्ये प्राप्त होणाऱ्या नियमानुसार, वर सांगितलेला वर्तमानकाळ आणि पंचमीचा नियम परस्मैपदाच्या रूपाने दर्शवला आहे. सप्तमीची रूपे इत्यादी सर्वथा अनुपलब्ध आहेत (आढळत नाहीत).

Imāni pana bhavissantiyā rūpāni, sittā te lahumessati. Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe. Asabbadhātukattepi suddhassarattā dhātussa ikārāgamo na labbhati. Paripuṇṇo bhavissantīnayo.

परंतु ही भविष्यकाळाची (भविस्सती) रूपे आहेत, जसे की “सित्ता ते लहुमेस्सति” (सिंचन केल्यावर ते तुला हलके होईल). इस्सति, इस्सन्ति। इस्ससि, इस्सथ। इस्सामि, इस्साम। इस्सते, इस्सन्ते। इस्ससे, इस्सव्हे। इस्सं, इस्साम्हे। असर्वधातुकत्व असूनही धातू शुद्ध स्वर असल्यामुळे ‘इ’ काराचा आगम होत नाही. भविष्यकाळाचा नियम पूर्ण झाला।

Atha kālātipattiyā rūpāni bhavanti, issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. Kālātipattibhāve [Pg.8] ca asabbadhātukatte ca santepi suddhassarattā dhātussa akārikārāgamo na labbhati anekantikattā vā anupapannattā ca akārāgamo na hoti. Dvinnañhettha suddhassarānaṃ anantarikānaṃ ekatosannipāto anupapatti. Paripuṇṇo kālātipattinayo.

त्यानंतर काळातिपत्तीचे (conditional tense) रूपे होतात - इस्सा, इस्संसु. इस्से, इस्सथ. इस्सं, इस्सल्हा. इस्सथ, इस्सिस्सु. इस्ससे, इस्सव्हे. इस्सं, इस्साम्हसे. काळातिपत्ती भाव आणि असब्बधातुकत्व (असार्वधातुकत्व) असतानाही, धातूचा शुद्ध स्वर असल्यामुळे 'अ' किंवा 'इ' काराचा आगम प्राप्त होत नाही, किंवा अनैकांतिकत्वामुळे आणि अनुपपन्नत्वामुळे 'अ' काराचा आगम होत नाही. कारण येथे दोन लागोपाठ येणाऱ्या शुद्ध स्वरांचा एकत्र संयोग होणे अनुपपन्न (अयोग्य) आहे. काळातिपत्तीचा नय (नियम) परिपूर्ण झाला.

Imasmiṃ pana ṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sotūnaṃ payogatthesu paramakosallajananatthaṃ ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassā’’ti pāḷito nayaṃ gahetvā vuttappakārehi bhavissantiyā rūpehi sabbaso samānāni asamānatthāni vattamānikarūpāni ca īsakaṃ aññamaññaṃ samānāni bhavissantīkālātipattīnaṃ rūpāni ca pakāsayissāma – vattamānāvasena tāva ‘‘issati, issanti. Issasi, issathā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karotī’’tiādinā vattabbo. Tasmiṃyeva atthe bhavissantīvasena ‘‘ississati, ississanti. Ississasi, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karissatī’’tiādinā vattabbo. Kālātipattivasena pana ‘‘ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ, attho pana ‘‘issaṃ akarissā’’tiādinā vattabbo. Dhātvantaravasena saṃsandanānayoyaṃ.

परंतु या ठिकाणी, अट्ठकथासहित त्रिपिटक बुद्धवचनामध्ये श्रोत्यांच्या प्रयोगाच्या अर्थांमध्ये परम कौशल्य उत्पन्न करण्यासाठी, 'हे ब्राह्मणा, तू ऐकले नाहीस का की, पुरुषाच्या पराक्रमाचा देव हेवा (ईर्ष्या) करत नाहीत?' या पाळीतील नियमाला ग्रहण करून, सांगितलेल्या प्रकारे भविष्यकाळाच्या रूपांशी सर्वथा समान असणारी पण भिन्न अर्थ असणारी वर्तमानकाळाची रूपे आणि परस्परांशी थोडी समान असणारी भविष्यकाळ व काळातिपत्तीची रूपे आम्ही स्पष्ट करू - प्रथम वर्तमानकाळाच्या नियमाने 'इस्सति, इस्सन्ति. इस्ससि, इस्सथ' असे सर्व जोडावे. परंतु याचा अर्थ 'ईर्ष्या करतो' इत्यादी प्रकारे सांगावा. त्याच अर्थामध्ये भविष्यकाळाच्या नियमाने 'इस्सिस्सति, इस्सिस्सन्ति. इस्सिस्ससि, इस्सिस्सथ' असे परिपूर्ण जोडावे. परंतु याचा अर्थ 'ईर्ष्या करेल' इत्यादी प्रकारे सांगावा. काळातिपत्तीच्या नियमाने 'इस्सिस्सा, इस्सिस्संसु. इस्सिस्से, इस्सिस्सथ' असे परिपूर्ण जोडावे, आणि याचा अर्थ 'ईर्ष्या केली असती' इत्यादी प्रकारे सांगावा. इतर धातूंच्या नियमांनुसार हा तुलनात्मक नियम आहे.

Idāni ekārānantaratyantapadassa kamo vuccate –

आता 'ए' कार शेवटी असणाऱ्या तिङन्त पदांचा क्रम सांगितला जातो -

Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema.

एति, एन्ति. एसि, एथ. एमि, एम.

Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema.

एतु, एन्तु. एहि, एथ. एमि, एम.

Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito;

Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino;

Yadā te pahiṇissāmi, tadā eyyāsi khattiya.

दुःखाचा अंत गाठल्याशिवाय पंडिताने विश्वास ठेवू नये; यशस्वी विदेहाची निवासस्थाने निर्माण करून, हे क्षत्रिया, जेव्हा मी तुला निरोप पाठवीन, तेव्हा तू यावेस.

Eyya[Pg.9], eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe.

एय्य, एय्युं. एय्यासि, एय्याथ. एय्यामि, एय्याम. एथ, एरं. एथो, एय्याव्हो. एय्यं, एय्याम्हे.

So puriso eyya, te eyyuṃ. Tvaṃ eyyāsi, tumhe eyyātha. Ahaṃ eyyāmi, mayaṃ eyyāma. So puriso etha, te eraṃ. Tvaṃ etho, tumhe eyyāvho. Ahaṃ eyyaṃ, mayaṃ eyyāmhe.

तो मनुष्य जावा, ते जावेत. तू जावेस, तुम्ही जावे. मी जावे, आम्ही जावे. तो मनुष्य जावा, ते जावेत. तू जावेस, तुम्ही जावे. मी जावे, आम्ही जावे.

Parokkhāhiyyattanajjatanīrūpāni sabbaso appasiddhāni.

परोक्षा (भूतकाळ), हिय्यत्तनी (अद्यतन भूतकाळ) आणि अज्जतनी (सामान्य भूतकाळ) यांची रूपे सर्व प्रकारे समजून घ्यावीत.

Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe.

एस्सति, एस्सन्ति. एस्ससि, एस्सथ. एस्सामि, एस्साम. एस्सते, एस्सन्ते. एस्ससे, एस्सव्हे. एस्सं, एस्साम्हे.

Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasaṃ.

पक्षी जाळे घेऊन आनंदाने एकत्र उडून जातात; परंतु जेव्हा ते आपसात भांडू लागतील, तेव्हा ते माझ्या ताब्यात येतील.

‘‘Abhidosagato idāni ehī’’ti vacanadassanato aparānipi bhavissantīrūpāni gahetabbāni.

“संध्याकाळ झाली आहे, आता तू ये” या वचनावरून भविष्यकाळाची इतर रूपेही ग्रहण करावीत.

Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe.

एहिति, एहिन्ति. एहिसि, एहिथा. एहिमि, एहिमा. एहिते, एहिन्ते. एहिसे, एहिव्हे. एहिस्सं, एहिस्साम्हे.

Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase.

एस्सा, एस्संसु. एस्से, एस्सथ. एस्सं, एस्साम्हा. एस्सथ, एस्सिस्सु. एस्ससे, एस्सव्हे. एस्सिं, एस्साम्हसे.

Athāparopi ekārānantaratyantapadakkamo bhavati;

Udeti, udenti;

Udesi, udetha;

Udemi, udema.

त्यानंतर 'ए' कार शेवटी असणाऱ्या तिङन्त पदांचा दुसरा क्रम असा होतो - उदेति, उदेन्ति; उदेसि, उदेथ; उदेमि, उदेमा.

Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase.

उदेतु, उदेन्तु. उदेहि, उदेथ. उदेमि, उदेमा, उदामसे.

Udeyya, udeyyuṃ. Sesaṃ neyyaṃ. Udissati, udissanti. Sesaṃ neyyaṃ. Udissā, udissaṃsu. Sesaṃ neyyaṃ.

उदेय्य, उदेय्युं. उर्वरित रूपे याचप्रमाणे समजून घ्यावीत. उदिस्सति, उदिस्सन्ति. उर्वरित रूपे याचप्रमाणे समजून घ्यावीत. उदिस्सा, उदिस्संसु. उर्वरित रूपे याचप्रमाणे समजून घ्यावीत.

Imāni suddhassaradhāturūpāni.

ही शुद्ध स्वर असणाऱ्या धातूंची रूपे आहेत.

Kakārantadhātu

क-कारान्त धातू

Ku [Pg.10] sadde ke ca. Koti, kavati, kāyati, evaṃ kattupadāni bhavanti. Kuyyati, kiyyati, evaṃ kammapadāni. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ, evaṃ nāmikapadāni. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ, evaṃ abyayapadāni.

'कु' हा शब्द आणि ध्वनी या अर्थाचा धातू आहे. कोति, कवति, कायति - अशी कर्तृवाचक पदे होतात. कुय्यति, किय्यति - अशी कर्मवाचक पदे होतात. काननं, कब्बं, जातकं - अशी नामवाचक पदे होतात. कुत्वा, कुत्वान, कवित्वा, कवित्वान, कावित्वा, कावित्वान, कायितुं - अशी अव्यय पदे होतात.

Tatra kānananti ṭhitamajjhanhikasamaye kavati saddaṃ karotīti kānanaṃ, vanaṃ. Tathā hi –

त्यामध्ये 'कानन' म्हणजे - दुपारच्या वेळी जेथे पक्षी आवाज (कूजन) करतात, ते कानन म्हणजेच वन होय. जसे की -

‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu;

Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti

“दुपारची वेळ झाली असता, पक्षी शांत बसले असताना, हे महाअरण्य जणू गुंजत आहे; हे दृश्य माझ्या मनाला आनंदित करते.”

Vuttaṃ. Atha vā kokilamayūrādayo kavanti saddāyanti kūjanti etthāti kānanaṃ. Manoharatāya avassaṃ kuyyati paṇḍitehīti kabbaṃ. Kāviyaṃ. Kāveyyaṃ. Aññatra pana kavīnaṃ idanti kabbanti taddhitavasena attho gahetabbo. Keci tu kābyanti saddarūpaṃ icchanti, na taṃ pāvacane pamāṇaṃ sakkaṭabhāsābhāvato. Sakkaṭabhāsātopi hi ācariyā nayaṃ gaṇhanti. Jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ bhagavato cariyaṃ, taṃ kīyati kathīyati etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha ‘‘jātaka’’nti vuttā. Aññatra pana jātaṃ eva jātakanti gahetabbaṃ. Tathā hi jātakasaddo desanāyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu. Jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu.

असे म्हटले आहे. किंवा कोकिळा, मोर इत्यादी पक्षी जेथे आवाज करतात, कूजन करतात, ते 'कानन' होय. मनोहर असल्यामुळे पंडितांकडून ज्याची प्रशंसा केली जाते, ते 'कब्बं' (काव्य) होय. यालाच कावियं किंवा कावेय्यं असेही म्हणतात. इतर ठिकाणी कवींचे ते 'कब्बं' (काव्य) असा तद्धित प्रत्ययानुसार अर्थ घ्यावा. काही लोक 'काव्य' (काब्ब्य) असे शब्दरूप मानतात, परंतु ते बुद्धवचनात प्रमाण मानले जात नाही, कारण ती संस्कृत भाषा नाही. आचार्य देखील संस्कृत भाषेतूनच हा नियम घेतात. भगवंतांचे जे भूतकाळातील चरित्र घडले, ज्याचे याद्वारे कथन केले जाते, ते 'जातक' होय. येथे 'जातकपाळी'लाच 'जातक' म्हटले आहे. इतर ठिकाणी 'जात' म्हणजेच 'जातक' असे समजावे. म्हणूनच 'जातक' हा शब्द उपदेशाच्या अर्थातही वापरला जातो, जसे की 'इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म' इत्यादींमध्ये. तसेच हा शब्द जन्माच्या अर्थातही वापरला जातो, जसे की 'जातकाचे संधान केले' इत्यादींमध्ये.

Pakka nīcagatiyaṃ. Nīcagamanaṃ nāma hīnagamanaṃ hīnappavatti vā. Nīcasaddo hi hīnavācako ‘‘nīce kule paccājāto’’ti ettha viya. Pakkati kriyāpadamettha dissati, na nāmikapadaṃ. Yattha yattha nāmikapadaṃ na dissati, tattha tattha nāmikapadaṃ upaparikkhitvā [Pg.11] gahetabbaṃ. Kriyāpadameva hi duddasaṃ, kriyāpade vijjamāne nāmikapadaṃ natthīti na vattabbaṃ, tasmā antamaso ‘‘pakkanaṃ, takanaṃ’’ iccevamādīni bhāvavācakāni nāmikapadāni sabbāsu dhātūsu yathārahaṃ labbhantīti daṭṭhabbaṃ.

'पक्क' हा धातू खालच्या दिशेने जाणे (नीचगती) या अर्थात आहे. नीचगमन म्हणजे हीन गमन किंवा हीन प्रवृत्ती होय. 'नीच' हा शब्द हीन या अर्थाचा वाचक आहे, जसे की 'नीच कुळात जन्मलेला' या वाक्यात. येथे 'पक्कति' हे क्रियापद दिसते, नामवाचक पद दिसत नाही. जेथे जेथे नामवाचक पद दिसत नाही, तेथे तेथे नामवाचक पदाचा शोध घेऊन ते ग्रहण करावे. क्रियापद ओळखणे कठीण असते; क्रियापद असताना नामवाचक पद नाही असे म्हणता येत नाही. म्हणून शेवटी 'पक्कनं, तकनं' इत्यादी भाववाचक नामे सर्व धातूंमध्ये योग्यतेनुसार मिळतात, असे समजावे.

Taka hasane. Hasanaṃ hāso. Takati.

'तक' हा धातू हसणे या अर्थात आहे. हसणे म्हणजे हास्य. 'तकटि' (तो हसतो).

Taki kicchajīvane. Kicchajīvanaṃ kasirajīvanaṃ. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo, tathā hi aṭṭhakathācariyā ‘‘appābādhaṃ appātaṅka’’nti imasmiṃ pāḷippadese iti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ ‘‘ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā sakalasarīraṃ ayapaṭṭena bandhitvā viya gaṇhāti. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo. Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko, itaro ābādho. Khuddako vā rogo ātaṅko, balavā ābādho. Keci pana ‘ajjhattasamuṭṭhāno ābādho, bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko’ti vadantī’’ti.

'तकि' (धातू) कष्टदायक जीवनाच्या (किच्छजीवन) अर्थात आहे. कष्टदायक जीवन म्हणजेच कठीण जीवन (कसिरजीवन). तङ्कति, आतङ्कति, आतङ्को. 'आतङ्क' (आतंक) म्हणजे कष्टदायक जीवन निर्माण करणारा रोग. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी "अप्पाबाधं अप्पातङ्कं" (अल्प आजार व अल्प त्रास) या पाळी-प्रदेशात (पाठात) असा अर्थ स्पष्ट केला आहे – "आबाध (आजार) म्हणजे विषम वेदना (विसभागवेदना) म्हटली जाते, जी शरीराच्या एका भागात उत्पन्न होऊन संपूर्ण शरीराला जणू लोखंडी पट्ट्याने बांधल्यासारखे जखडून टाकते. आतंक म्हणजे कष्टदायक जीवन निर्माण करणारा रोग. किंवा, जो रोग सहन करत जगता येतो तो 'आतंक' आणि दुसरा तो 'आबाध'. किंवा लहान रोग म्हणजे 'आतंक' आणि तीव्र रोग म्हणजे 'आबाध'. परंतु काही लोक म्हणतात की, 'अज्झत्त-समुट्ठाण (अंतर्गत कारणांमुळे उत्पन्न होणारा) तो आबाध आणि बाह्य-समुत्थान (बाहेरून उत्पन्न होणारा) तो आतंक' होय."

Ātaṅko āmayo rogo,Byādhā’bādho gado rujā;

Akallañceva gelaññaṃ,Nāmaṃ rogābhidhānakaṃ.

आतंक, आमय, रोग, व्याधी, आबाध, gद, रुजा, अकल्ल आणि गेलञ्ञ (आजारीपण) – ही सर्व रोगाचीच नावे (समानार्थी शब्द) आहेत.

Suka gatiyaṃ. Sokati, suko, sukī. Tatra sukoti suvo. Sokati manāpena gamanena gacchatīti suko. Tassa bhariyā sukī.

'सुक' (धातू) गमन (गती) अर्थात आहे. सोकति, सुको, सुकी. तेथे 'सुको' म्हणजे पोपट (सुव). जो मनपसंत (मनोहर) गतीने जातो तो 'सुको' (पोपट) होय. त्याची मादी (पत्नी) ती 'सुकी' होय.

Bukka bhassane. Idha bhassanaṃ nāma sunakhabhassanaṃ adhippetaṃ ‘‘sunakho bhassitvā’’ti ettha viya, na ‘‘āvāso gocaraṃ [Pg.12] bhassa’’ntiādīsu viya. Vacanasaṅkhātaṃ bhassanaṃ, bukkati sā.

बुक्क (धातू) भुंकण्याच्या अर्थात आहे. येथे 'भस्सन' (bhassana) म्हणजे कुत्र्याचे भुंकणे अभिप्रेत आहे, जसे 'सुनखो भस्सित्वा' (कुत्रा भुंकून) यामध्ये आहे; 'आवासो गोचरं भस्स' (आवास किंवा गोचर नष्ट होणे) इत्यादींसारखे नाही. वाणीशी संबंधित जे भुंकणे आहे, त्याला 'बुक्कति' असे म्हणतात.

Dhaka paṭighāte gatiyañca. Paṭighāto paṭihananaṃ. Dhakati.

धक (धातू) प्रतिघात (आघात/विरोध) आणि गती (गमन) या अर्थात आहे. प्रतिघात म्हणजे प्रतिहनन (आघात करणे). 'धकति' (असे रूप बनते).

Caka tittipaṭighātesu. Titti tappanaṃ, paṭighātaṃ paṭihananaṃva. Cakati.

चक (धातू) तृप्ती आणि प्रतिघात या अर्थांमध्ये आहे. तृप्ती म्हणजे तृप्त होणे (तप्पण) आणि प्रतिघात म्हणजे प्रतिहननच (आघात करणेच) होय. 'चकति' (असे रूप बनते).

Aka kuṭilagatiyaṃ. Akati. Etā kuādikā akapariyantā dhātuyo parassa bhāsāti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘ti anti, tu antu’’ iccādīnaṃyeva visayo. Pāḷiyaṃ pana niyamo natthi, tasmā na taṃ idha pamāṇaṃ.

अक (धातू) कुटिल गती (वाकडी चाल) या अर्थात आहे. 'अकति' (असे रूप बनते). व्याकरणकार म्हणतात की, 'कु' पासून सुरू होणारे आणि 'अक' पर्यंतचे हे धातू परस्मैपद (परस्सपद) आहेत. त्यांच्या मते, हे केवळ 'ति, अन्ति, तु, अन्तु' इत्यादी प्रत्ययांचेच विषय आहेत. परंतु पाळिमध्ये असा नियम नाही, म्हणून ते येथे प्रमाण मानले जात नाही.

I ajjhayane. Ajjhayanaṃ uccāraṇaṃ sikkhanaṃ vā, ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ, ajjhāyako. Dibbaṃ adhīyase māyaṃ. Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā. Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā. Tattha ajjhāyakoti ajjhayatīti ajjhāyako, mante parivattetīti attho.

इ (धातू) अध्ययनाच्या अर्थात आहे. अध्ययन म्हणजे उच्चारण किंवा शिकणे होय. 'अयति', 'अधीयति', 'अज्झयति', 'अधीते', 'अज्झेनं', 'अज्झायको' (अशी रूपे बनतात). 'दिब्बं अधीयसे मायं' (तू दिव्य मायेचे अध्ययन करतोस). 'अधीयन्ति महाराज, दिब्बमायिध पण्डिता' (हे महाराज, येथे पंडित लोक दिव्य मायेचे अध्ययन करतात). 'अज्झेनमरिया पथविं जनिन्दा' (अध्ययनाने आर्य पृथ्वीवर राजे होतात). तेथे 'अज्झायको' म्हणजे जो अध्ययन करतो तो 'अज्झायको', म्हणजेच जो मंत्रांचे आवर्तन करतो असा अर्थ आहे.

U sadde. Avati, avanti. Avasi. Ettha ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti pāḷi papubbassa udhātussa payogoti daṭṭhabbo. Papubbassa vadadhātussa dakāralopappayogotipi vattuṃ yujjati.

उ (धातू) शब्दाच्या (ध्वनीच्या) अर्थात आहे. 'अवति', 'अवन्ति', 'अवसि' (अशी रूपे बनतात). येथे 'यो आतुमानं सयमेव पावा' ही पाळि 'प' (प्र) उपसर्गपूर्वक 'उ' धातूचा प्रयोग आहे असे समजावे. किंवा 'प' उपसर्गपूर्वक 'वद्' धातूच्या 'द' काराचा लोप होऊन झालेला प्रयोग आहे असे म्हणणेही योग्य ठरेल.

Vaṅka koṭille. Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Vaṅkasaddo hi vakkasaddena samānattho, vakkasaddo ca vaṅkasaddena. Tathā hi –

वङ्क (धातू) कुटिलतेच्या (वाकडेपणाच्या) अर्थात आहे. 'वङ्कति', 'वङ्कं' (अशी रूपे बनतात). कारण 'वङ्क' शब्द हा 'वक्क' शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, आणि 'वक्क' शब्द हा 'वङ्क' शब्दाशी समान अर्थाचा आहे. तसेच -

‘‘Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ, svāyaṃ aggiṃ pamuñcati;

Disā bhajatha vakkaṅgā, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

'ज्या वृक्षाचा आश्रय घेतला होता, तोच आता अग्नी बाहेर टाकत आहे; हे वक्र-अंग असलेल्या (पक्ष्यांनो), दिशांकडे निघून जा, कारण आश्रयापासूनच भय निर्माण झाले आहे.'

Pāḷi [Pg.13] dissati. Ayaṃ pana vakkasaddo sakkaṭabhāsaṃ patvā kakārarakārasaññogakkhariko bhavati, dhātubhāvo panassa porāṇehi na vutto, tasmā kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ. Imassa pana vaṅkasaddassa ‘‘vaṅka koṭille’’ti dhātubhāvo vutto, ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadañca, pāḷiyaṃ tu ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ, tathā bhāvavācako vaṅkasaddopi. Vāccaliṅgo pana anekesu ṭhānesu diṭṭho. Tatta vaṅkatīti kriyāpadaṃ pāḷiyaṃ avijjamānampi gahetabbameva nāthatīti kriyāpadamiva. Bhāvavācakassa pana vaṅkasaddassa atthitā natthitā ca pāḷiādīsu punappunaṃ upaparikkhitabbā. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘yadi bhāvavācako vaṅkasaddo natthi, kathaṃ ‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāra’nti ettha samāso’’ti. Ettha pana aṭṭhasu ṭhānesu vaṅkaṃ aṭṭhavaṅkaṃ, na aṭṭhavaṅkāni yassāti. Dabbavācako hi vaṅkasaddo, na bhāvavācakoti daṭṭhabbaṃ.

अशी पाळि (गाथा) दिसून येते. परंतु हा 'वक्क' शब्द संस्कृत भाषेत जाऊन 'क' आणि 'र' यांच्या संयोगाने युक्त अक्षर (वक्र) बनतो. प्राचीन आचार्यांनी याचा धातूभाव (धातू असणे) सांगितलेला नाही, म्हणून याचे क्रियापद आढळत नाही. परंतु या 'वङ्क' शब्दाचा 'वङ्क कोिटल्ले' असा धातूभाव आणि 'वङ्कति' असे क्रियापद सांगितले आहे. परंतु पाळिमध्ये 'वङ्कति' हे क्रियापद आढळत नाही, तसेच भाववाचक 'वङ्क' शब्दही आढळत नाही. विशेषण (वाच्चलिंग) म्हणून मात्र तो अनेक ठिकाणी आढळतो. तेथे 'वङ्कति' हे क्रियापद पाळिमध्ये नसले तरी, 'नाथति' या क्रियापदाप्रमाणे ते स्वीकारलेच पाहिजे. भाववाचक 'वङ्क' शब्दाचे अस्तित्व किंवा नास्तित्व पाळि इत्यादींमध्ये वारंवार तपासून पाहिले पाहिजे. येथे काही जण म्हणू शकतात की, 'जर भाववाचक वङ्क शब्द नाही, तर अट्ठवङ्कं मणिरतनं उळारं (आठ कोनांचे श्रेष्ठ मणिरत्न) यामध्ये समास कसा झाला?' येथे आठ ठिकाणी वक्र असणे म्हणजे 'अट्ठवङ्कं' होय, ज्याचे आठ वक्र आहेत असे नाही. कारण 'वङ्क' शब्द हा द्रव्यवाचक आहे, भाववाचक नाही, असे समजावे.

Vaṅkaṃ vakkañca kuṭilaṃ, jimhañca rimhamanuju;

Vaṅkasaddādayo ete, vāccaliṅgā tiliṅgikā.

वङ्क, वक्क, kuटिल, जिम्ह, रिम्ह आणि अनूजु (वाकडे) - हे 'वङ्क' इत्यादी शब्द विशेषण (वाच्चलिंग) असून तिन्ही लिंगांत चालणारे आहेत.

Atha vā vaṅkasaddoyaṃ, ‘‘vaṅkaghastā’’tiādisu;

Baḷise giribhede ca, vattate sa pumā tadā.

किंवा हा 'वङ्क' शब्द 'वङ्कघस्ता' इत्यादींमध्ये गळ (मासे पकडण्याचा गळ) आणि पर्वताचा भेद (दरी) या अर्थांत वापरला जातो, तेव्हा तो पुल्लिंगी असतो.

Ayañhi ‘‘te’me janā vaṅkaghastā sayanti. Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ. Vaṅkaghastova ambujo’’tiādīsu baḷise vattati.

कारण 'ते'मे जना वङ्कघस्ता सयन्ति' (हे लोक गळाने गिळल्यासारखे पडले आहेत), 'यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादितं' (ज्याप्रमाणे मासा मांसाने झाकलेल्या वाकड्या गळाला गिळतो), 'वङ्कघस्तोव अम्बुजो' (गळाने गिळलेल्या माशाप्रमाणे) इत्यादींमध्ये हा शब्द 'गळ' (बळिस) या अर्थात वापरला जातो.

Ettha siyā ‘‘nanu ca bho ‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’nti ettha vaṅkasaddo guṇavācako visesanasado, yena baḷiso visesito, tena vaṅkaṃ kuṭilaṃ baḷisanti attho viññāyatī’’ti? Tanna, vaṅkasadde avuttepi baḷisasabhāvassa vaṅkattā kuṭilattho pākaṭoti natthi visesanasaddena [Pg.14] payojanaṃ. Idaṃ pana ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti vacanaṃ ‘‘hatthi nāgo. Saroruhaṃ padumaṃ. Hatthī ca kuñjaro nāgo’’tiādivacanamiva pariyāyavacanaṃ, tasmā ‘‘vaṅka’’nti padassa ‘‘kuṭila’’nti attho na gahetabbo. Atha vā yathā ‘‘yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī’’ti ettha nāgasaddassa dantīsaddassa ca aññamaññapariyā yavacanattepi dantinti manoramadantayuttanti attho saṃvaṇṇito, tathā ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti imesampi aññamaññaṃ pariyāyavacanattepi vaṅkanti kuṭilanti attho vattabbo. Evañhi sati attho sālarājā viya suphullito hoti, desanā ca vilāsappattā, na pana ‘‘vaṅkaṃ baḷisa’’nti saddānaṃ guṇaguṇīvasena samānādhikaraṇabhāvo icchitabbo ‘‘buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādīsu ‘‘buddho bhagavā’’ti imesaṃ viya samānādhikaraṇabhāvassa anicchitabbattā. Na hi īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇabhāvo porāṇehi anumato.

येथे अशी शंका येऊ शकते की, 'अहो, 'यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादितं' यामध्ये 'वङ्क' शब्द हा गुणवाचक विशेषण शब्द आहे, ज्याने 'बळिस' (गळ) विशेषित केला आहे, त्यामुळे 'वङ्क' म्हणजे 'कुटिल (वाकडा) गळ' असा अर्थ समजला जातो का?' तसे नाही, कारण 'वङ्क' शब्द न वापरताही गळाचा स्वभावच वाकडा असल्याने कुटिल अर्थ स्पष्टच आहे, त्यामुळे विशेषण शब्दाची काही गरज नाही. परंतु हे 'बळिसं वङ्कं' असे म्हणणे 'हत्थी नागो' (हत्ती नाग), 'सरोरुहं पदुमं' (कमळ), 'हत्थी च कुञ्जरो नागो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे समानार्थी (पर्यायवाचक) शब्द आहे. म्हणून 'वङ्क' या पदाचा अर्थ 'कुटिल' असा घेऊ नये. किंवा जसे 'यथा आरञ्ञकं नागं, दन्तिं अन्वेति हत्थिनी' (जशी हत्तीण अरण्यातील हत्तीच्या मागे जाते) येथे 'नाग' शब्द आणि 'दन्ती' शब्द हे एकमेकांचे समानार्थी असूनही 'दन्ती' म्हणजे 'मनोहर सुळे असलेला' असा अर्थ स्पष्ट केला आहे, तसेच 'बळिसं वङ्कं' हे एकमेकांचे समानार्थी शब्द असूनही 'वङ्क' म्हणजे 'कुटिल' (वाकडा) असा अर्थ सांगावा. असे केल्याने अर्थ हा बहरलेल्या शालवृक्षासारखा सुशोभित होतो आणि उपदेश (देशना) अधिक सुंदर वाटतो. परंतु 'वङ्क' आणि 'बळिस' या शब्दांचा गुण-गुणी भावाने सामानाधिकरण भाव मानू नये, जसे 'बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'बुद्धो भगवा' या शब्दांचा सामानाधिकरण भाव मानणे अनपेक्षित आहे. कारण अशा ठिकाणी प्राचीन आचार्यांनी सामानाधिकरण भाव मान्य केलेला नाही.

‘‘Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo;

Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti,

'जिथे असे शास्ते, जे जगात अद्वितीय (अप्रतिपुद्गल) आहेत; तथागत, बलप्राप्त, सम्यक्संबुद्ध परिनिर्वाण पावले आहेत.'

‘‘Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi’’nti ca ādīsu pana anumato. Ettha hi ‘‘etādiso’’ti ca ‘‘appaṭipuggalo’’ti ca ‘‘tathāgato’’ti ca ‘‘balappatto’’ti ca ‘‘sambuddho’’ti ca ‘‘parinibbuto’’ti ca imāni ‘‘satthā’’ti anena padena samānādhikaraṇāni. Tathā ‘‘buddhaṃ buddha’’nti dvinnaṃ padānaṃ pacchimaṃ purimena samānādhikaraṇaṃ bhavati.

'बुद्धं बुद्धं निखिलविसयं सुद्धिया याव सुद्धिं' इत्यादींमध्ये मात्र तो (सामानाधिकरण भाव) मान्य आहे. कारण येथे 'एतादिसो' (असे), 'अप्पटिपुग्गलो' (अद्वितीय), 'तथागतो' (तथागत), 'बलप्पत्तो' (बलप्राप्त), 'सम्बुद्धो' (संबुद्ध) आणि 'परिनिब्बुतो' (परिनिर्वृत) ही पदे 'सत्था' (शास्ता) या पदाशी सामानाधिकरण आहेत. तसेच 'बुद्धं बुद्धं' या दोन पदांमध्ये नंतरचे पद आधीच्या पदाशी सामानाधिकरण होते.

Iti ‘‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’’nti ettha vaṅkasaddo baḷisassābhidhānantaraṃ, na guṇavācako. Evaṃ vaṅkasaddo baḷise vattati. ‘‘Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato’’tiādīsu [Pg.15] pana girivisese vattati. Ettha ca ‘‘vaṅkapabbato’’ti vattabbe sukhuccāraṇatthaṃ niruttinayena majjhe animittaṃ takārāgamaṃ katvā ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ. Atha vā vaṅkoyeva vaṅkatā, yathā devo eva devatā. Yathā ca disā eva disatāti, evaṃ tāpaccayavasena vaṅkatā ca sā pabbato cāti ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ, majjhe rassavasena cetaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā vaṅkamassa saṇṭhānamatthīti vaṅkatoti mantuatthe tapaccayo, yathā pabbamassa atthīti pabbatoti. Evaṃ vaṅkato ca so pabbato cāti vaṅkatapabbato. ‘‘Vaṅkapabbato’’ icceva vā paṇṇatti, pādakkharapāripūriyā pana ‘‘dūre vaṅkatapabbato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

अशा प्रकारे, 'ज्याप्रमाणे मासा मांसाने झाकलेल्या वाकड्या गळाला (बाळिस)...' येथे 'वंक' (vaṅka) हा शब्द गळाचे (बाळिस) दुसरे नाव आहे, तो गुणवाचक नाही. अशा प्रकारे 'वंक' शब्द गळाच्या (बाळिस) अर्थात वापरला जातो. 'आम्ही कंक पर्वताकडे जात आहोत. दूर वंकत पर्वत आहे' इत्यादींमध्ये तो एका विशिष्ट पर्वताच्या अर्थात वापरला जातो. आणि येथे 'वंकपर्वत' असे म्हणायचे असताना, सुलभ उच्चारणासाठी निरुक्त पद्धतीनुसार मध्ये विनाकारण 'त' काराचा आगम करून 'वंकतपर्वत' असे म्हटले आहे. अथवा 'वंक' म्हणजेच 'वंकता', जसे 'देव' म्हणजेच 'देवता' आणि जसे 'दिसा' (दिशा) म्हणजेच 'दिसाता' (दिशाता), अशा प्रकारे 'ता' प्रत्ययाच्या प्रभावाने 'वंकता' आणि तो 'पर्वत' मिळून 'वंकतपर्वत' असे म्हटले आहे, आणि मध्ये र्‍हस्व स्वराच्या प्रभावाने हे समजले पाहिजे. अथवा ज्याचा आकार वक्र (वाकडा) आहे तो 'वंकत' - येथे 'मतुप्' अर्थात 'त' प्रत्यय आहे, जसे ज्याला पर्व (सांधे) आहेत तो 'पर्वत'. अशा प्रकारे जो 'वंकत' आहे आणि तो 'पर्वत' आहे तो 'वंकतपर्वत' होय. 'वंकपर्वत' अशीच ही संज्ञा (पण्णत्ति) आहे, परंतु गाथेचा चरण पूर्ण करण्यासाठी 'दूरे वंकतपब्बतो' असे म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे.

Loka dassane. Lokati. Loko. Ālokoti aññānipi rūpāni gahetabbāni. Curādigaṇaṃ pana patvā imissā ‘‘loketi, lokayati, oloketi, olokayatī’’tiādinā rūpāni bhavanti. Lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko, sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgato saṅkhāro eva loko saṅkhāraloko. Sattā eva loko sattaloko. Cakkavāḷasaṅkhāto okāso eva loko okāsaloko, yo ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Tesu saṅkhāro lujjatīti lokoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘lujjati palujjatīti kho bhikkhu tasmā lokoti vuccatī’’ti. Lokiyati ettha puññapāpaṃ tabbipāko cāti satto loko. Lokiyati vicittākārato dissatīti cakkavāḷasaṅkhāto okāso loko. Yasmā pana lokasaddo samūhepi dissati, tasmā lokiyati samudāyavasena [Pg.16] paññāpiyatīti loko, samūhoti ayampi attho gahetabbo. Atha vā lokoti tayo lokā kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tesaṃ sarūpaṃ curādigaṇe kathessāma bahuvidhatañca. Bahiddhā pana kavīhi ‘‘loko tu bhuvane jane’’ti ettakameva vuttaṃ.

लोक् (loka) धातू पाहणे (दर्शन) या अर्थात आहे. लोकति (पाहतो). लोक (loko). आलोक (प्रकाश) इत्यादी इतर रूपेही ग्रहण करावीत. चुरादिगणात आल्यावर या धातूची 'लोकेति, लोकयति, ओलोकेति, ओलोकयति' इत्यादी रूपे होतात. लोक म्हणजे तीन लोक आहेत: संस्कारलोक (संखारलोक), सत्त्वलोक (सत्तलोक) आणि अवकाशलोक (ओकासलोक). त्यात 'एक लोक आहे, सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत' या वचनात आलेला संस्कार (संखार) हाच लोक म्हणजे 'संस्कारलोक' होय. प्राणी (सत्त) हाच लोक म्हणजे 'सत्त्वलोक' होय. चक्रवाळ नावाचा अवकाश हाच लोक म्हणजे 'अवकाशलोक' होय, ज्याला 'भाजनलोक' (पात्रलोक) असेही म्हणतात. त्यांच्यामध्ये, संस्कार नष्ट होतो (लज्जति) म्हणून त्याला 'लोक' म्हणतात. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे की, 'हे भिक्खू, जे नष्ट होते, विरघळते (लुज्जति पलुज्जति), म्हणूनच त्याला लोक असे म्हटले जाते.' येथे ज्याच्याद्वारे पुण्य-पाप आणि त्याचा विपाक पाहिला जातो, तो प्राणी म्हणजे 'सत्त्वलोक' होय. जो विविध रूपांनी पाहिला जातो किंवा दिसतो, तो चक्रवाळ नावाचा अवकाश म्हणजे 'अवकाशलोक' होय. परंतु, ज्याअर्थी 'लोक' शब्द समूहाच्या अर्थातही आढळतो, त्याअर्थी जो समुदाय रूपाने जाणला जातो तो 'लोक' (समूह) हा देखील अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. अथवा लोक म्हणजे तीन लोक आहेत: क्लेशलोक (किलेसलोक), भवलोक आणि इंद्रियलोक. त्यांचे स्वरूप आणि विविध प्रकार आम्ही चुरादिगणात सांगू. परंतु बाहेरील कवींनी 'लोक म्हणजे भुवन (विश्व) आणि जन (लोक)' एवढेच म्हटले आहे.

Siloka saṅghāte. Saṅghāto piṇḍanaṃ. Silokati, siloko, silokamanukassāmi. Akkharapadaniyamito vacanasaṅghāto siloko. So pajjanti vuccati, tathā hi ‘‘siloko yasassi pajje’’ti kavayo vadanti.

सिलोक् (siloka) धातू एकत्र करणे (संघात/पिंडण) या अर्थात आहे. संघात म्हणजे पिंडण (एकत्र करणे). सिलोकति, सिलोक, 'सिलोकमनुकस्सामि' (मी श्लोकाचे अनुकरण करीन). अक्षर आणि पदांनी नियमबद्ध असलेला शब्दांचा समूह म्हणजे 'सिलोक' (श्लोक) होय. त्याला 'पज्ज' (पद्य) असेही म्हणतात, म्हणूनच कवी म्हणतात की 'सिलोक म्हणजे यशस्वी पद्य होय'.

Deka dheka saddussāhesu. Saddo ravo, ussāho vāyāmo. Dekati. Dhekati.

देक् (deka) आणि धेक् (dheka) हे धातू आवाज (शब्द) आणि उत्साह (प्रयत्न) या अर्थात आहेत. शब्द म्हणजे आवाज (रव), आणि उत्साह म्हणजे प्रयत्न (वायाम). देकति. धेकति.

Reka saki saṅkāyaṃ. Rekati. Saṅkati, tasmiṃ me saṅkate mano. Saṅkā.

रेक् (reka) आणि सक् (saki) हे धातू शंका (संका) घेण्याच्या अर्थात आहेत. रेकति. संकति (शंका घेतो), 'त्याच्याविषयी माझे मन शंका घेते' (तस्मिं मे संकते मनो). संका (शंका).

Aki lakkhaṇe. Aṅkati, aṅko, sasaṅko.

अक् (aki) धातू चिन्हांकित करणे (लक्षण) या अर्थात आहे. अंकति (चिन्हांकित करतो), अंक (चिन्ह/मांडी), ससंक (शशंक - चंद्राचे नाव).

Maki maṇḍane. Maṇḍanaṃ bhūsanaṃ, maṅkati.

मक् (maki) धातू सुशोभित करणे (मंडन) या अर्थात आहे. मंडन म्हणजे विभूषण. मंकति (सुशोभित करतो).

Kata loliye. Lolabhāvo loliyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kakati, kāko, kākī. Ettha ‘‘kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho’’ti imāni kākābhidhānāni.

कत् (kata) धातू चंचलतेच्या (लोलिय) अर्थात आहे. लोलभाव म्हणजे लोलिय (चंचलता), जसे 'दक्खिय' (दक्षता). ककति, काक (कावळा), काकी (कावळीण). येथे 'काक, धंक, वायस, बलिभोजी, अरिट्ठ' ही कावळ्याची नावे आहेत.

Kuka vaka ādāne. Kukati, vakati, koko, vako. Ettha kokoti araññasunakho. Vakoti khuddakavanadīpiko, byagghotipi vadanti.

कुक् (kuka) आणि वक् (vaka) हे धातू ग्रहण करणे (आदान) या अर्थात आहेत. कुकति, वकति, कोक, वक. येथे 'कोक' म्हणजे जंगली कुत्रा (अरण्यशुनक). आणि 'वक' म्हणजे लहान वन-चित्ता (खुद्दकवनदीपिक), काही जण याला वाघ (ब्यग्ध) असेही म्हणतात.

Vaka dittiyaṃ paṭighāte ca. Ditti sobhā, vakati.

वक् (vaka) धातू चमकणे (दीप्ति) आणि प्रतिकार करणे (प्रतिघात) या अर्थात आहे. दीप्ति म्हणजे शोभा. वकति.

Kaki [Pg.17] vaki sakka tika ṭika seka gatyatthā. Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati, vadhāya parisakkanaṃ. Biḷāranisakkamattampi. Tekati, ṭekati, ṭīkā sekati. Ettha ṭīkāti ṭikiyati jāniyati saṃvaṇṇanāya attho etāyāti ṭīkā. Etā idhātuādikā sekapariyantā dhātuyo ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘te ante, taṃ antaṃ’’iccādīnaṃyeva visayo, pāvacane pana niyamo natthi.

कक् (kaki), वक् (vaki), सक्क (sakka), तिक (tika), टिक (ṭika), सेक् (seka) हे धातू गतीच्या अर्थात आहेत. कंकति, वंकति, सक्कति, निसक्कति, परिसक्कति, ओसक्कति, 'वधाय परिसक्कनं' (वधासाठी फिरणे). 'बिळारनिसक्कमत्तम्पि' (मांजराच्या सरकण्याइतके देखील). तेकति, टेकति, टीका, सेकति. येथे 'टीका' म्हणजे - जिच्याद्वारे स्पष्टीकरणाचा (संवण्णना) अर्थ जाणला जातो (टिकियति जानियति) ती 'टीका' होय. व्याकरणतज्ज्ञ (सद्दसत्थविदू) म्हणतात की, या 'इ' धातूपासून सुरू होऊन 'सेक' पर्यंत संपणाऱ्या धातू 'आत्मनेपदी' (अत्तनोभासा) आहेत. त्यांच्या मते, या धातू केवळ 'ते, अन्ते, तं, अन्तम्' इत्यादी प्रत्ययांचेच विषय आहेत, परंतु बुद्धवचनात (पावचन) असा कोणताही नियम नाही.

Hikka abyattasadde. Abyattasaddo avibhāvitatthasaddo niratthakasaddo ca. Hikkati, hikkate. Imaṃ ‘‘ubhayatobhāsā’’ti vadanti. Idaṃ tu pāvacanena saṃsandati. Parassattanobhāsānañhi dhātūnaṃ ‘‘bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī’’tiādinā yebhuyyena dvidhā dvidhā rūpāni sāsane dissanti.

हिक्क् (hikka) धातू अस्पष्ट आवाजाच्या (अव्यक्तशब्द) अर्थात आहे. अव्यक्तशब्द म्हणजे जिचा अर्थ स्पष्ट होत नाही असा शब्द किंवा निरर्थक शब्द. हिक्कति, हिक्कते. याला 'उभयपदी' (उभयतोभासा) म्हणतात. हे मात्र बुद्धवचनाशी (पावचन) सुसंगत आहे. कारण परस्मैपद आणि आत्मनेपद (परस्स-अत्तनोभास) असणाऱ्या धातूंची 'भवति, bhavate, बाधते, बाधति' इत्यादी प्रकारे बहुतांश करून दोन्ही प्रकारची रूपे शासनात (बुद्धशासनात) आढळतात.

Imāni kakārantadhāturūpāni.

ही 'क'कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Khakārantadhātu

'ख'कारान्त धातू.

Khā pakathane khyā ca. Pakathanaṃ ācikkhanaṃ desanaṃ vā. Khāti, saṅkhāti. Āpubbatte visadisabhāvena khātyakkharassa dvittaṃ, ākārassa ca saññogapubbattā rassattaṃ, akkhāti. Akkhāsi purisuttamo. Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye. Dhammo saṅkhāyati. Akkhāyati. Atra pana kakāralopo. Svākhāto bhagavatā dhammo. Saṅkhāto. Akkhāto. Akkhātāro tathāgatā. Saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro. Saṅkhā, paṭisaṅkhā. Kriyaṃ ākyāti kathetīti ākhyātaṃ. Keci [Pg.18] pana ‘‘svākhāto’’ti ca ‘‘svākkhyāto’’ti ca ‘‘svākhyāto’’ti ca padamicchanti. Tattha pacchimāni sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttāni, itaraṃ yathāṭhitarūpanipphattivasena, ato yathādassitapadāniyeva pasatthatarāni. Tattha saṅkhāsaddassa atthuddhāro nīyate – saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu gaṇanāyaṃ. Etthetaṃ vuccati –

खा (khā) आणि ख्या (khyā) हे धातू प्रकथन (स्पष्ट सांगणे) या अर्थात आहेत. प्रकथन म्हणजे सांगणे (आचिक्खण) किंवा उपदेश करणे (देसना). खाति, संखाति. 'आ' उपसर्ग लागल्यावर विसदृश भावामुळे 'खा' या अक्षराचे द्वित्व होते, आणि संयोगाच्या पूर्वी असल्यामुळे 'आ' कार र्‍हस्व होतो, ज्यामुळे 'अक्खाति' (अक्खाति) रूप बनते. 'अक्खासि पुरिसुत्तमो' (पुरुषोत्तमाने सांगितले). 'अक्खेय्यं ते अहं अय्ये' (हे आर्ये, मी तुला सांगेन). धम्मो संखायति. अक्खायति. येथे मात्र 'क' काराचा लोप होतो. 'स्वाक्खातो भगवता धम्मो' (भगवंतांनी धर्म सुविख्यात/सुस्पष्ट सांगितला आहे). संखातो. अक्खातो. 'अक्खातारो तथागता' (तथागत हे केवळ मार्ग सांगणारे आहेत). 'संखाता सब्बधम्मानं विधुरो' (सर्व धर्मांचे योग्य प्रकारे आकलन करणारा विद्वान). संखा (संख्या/प्रज्ञा), पटिसंखा (प्रतिसंख्या/विचारपूर्वक). जे क्रियेचे कथन करते (आक्याति कथेति) ते 'आख्यात' (क्रियापद) होय. काही जण 'स्वाखातो', 'स्वाक्ख्यातो' आणि 'स्वाख्यातो' अशी पदे इच्छितात. त्यात नंतरची दोन पदे संस्कृत भाषेचा (सक्कठभासा) नियम घेऊन सांगितली आहेत, तर पहिले पद मूळ पाली भाषेच्या रूपसिद्धीनुसार आहे; म्हणून वर दर्शविलेली पदेच अधिक प्रशस्त आहेत. येथे 'संखा' (saṅkhā) शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला जात आहे - 'संखा' शब्द ज्ञान, विभाग (कोठ्ठास), प्रज्ञप्ती (पण्णत्ति) आणि गणना या अर्थांमध्ये आढळतो. 'संखायेकं पटिसेवति' (विचारपूर्वक एकाचे सेवन करतो) इत्यादींमध्ये तो 'ज्ञान' या अर्थात आढळतो. 'पपञ्चसञ्ञासंखा समुदाचरन्ति' (प्रपंच-संज्ञांचे विभाग उद्भवतात) इत्यादींमध्ये तो 'विभाग' (कोठ्ठास) या अर्थात आढळतो. 'तेसं तेसं धम्मानं संखा समञ्ञा' (त्या त्या धर्मांची संज्ञा व नाव) इत्यादींमध्ये तो 'प्रज्ञप्ती' (पण्णत्ति) या अर्थात आढळतो. 'न सुकरं संखातुं' (मोजणे सोपे नाही) इत्यादींमध्ये तो 'गणना' या अर्थात आढळतो. याविषयी असे म्हटले आहे -

‘‘Ñāṇapaññattikoṭṭhāsa-gaṇanāsu padissati;

Saṅkhāsaddoti dīpeyya, dhammadīpassa sāsane’’ti.

'संखा' हा शब्द ज्ञान, प्रज्ञप्ती, विभाग आणि गणना या अर्थांमध्ये आढळतो; धर्मदीप असलेल्या भगवंतांच्या शासनात असा याचा अर्थ स्पष्ट करावा.

Khi khaye. Khiyanadhammaṃ khīyati. Sāsanānurūpena sare ikārassa iyyādeso, khiyyati. ‘‘Khayo, khaṃ’’ iccapi rūpāni ñeyyāni. Tattha khayoti khiyanaṃ khayo. Atha vā khiyanti kilesā etthāti khayo, magganibbānāni. Khayasaṅkhātena maggena pāpuṇiyattā phalampi khayo. Khanti tucchaṃ suññaṃ vivittaṃ rittaṃ, khanti vā ākāso.

'खि' धातु क्षय (नाश) होण्याच्या अर्थात आहे. क्षय होण्याच्या स्वभावाचे जे आहे ते क्षीण होते (खीयति). व्याकरणाच्या नियमांनुसार स्वराच्या जागी 'इ' काराचा 'इय्य' आदेश होऊन 'खिय्यति' असे रूप बनते. 'खय', 'खं' इत्यादी रूपे जाणावीत. तेथे 'खय' म्हणजे क्षीण होणे (नाश). किंवा ज्याच्यामध्ये क्लेश क्षीण होतात तो 'खय' म्हणजे मार्ग आणि निर्वाण होय. क्षय संज्ञक मार्गाने प्राप्त होत असल्यामुळे 'फल' देखील 'खय' आहे. 'ख' म्हणजे तुच्छ, शून्य, विविक्त, रिक्त किंवा 'ख' म्हणजे आकाश होय.

Khi nivāse. Khīyati, khiyyati vā. Sāsanānurūpena ikārassa īya iyyādeso daṭṭhabbo. Ayaṃ divādigaṇepi pakkhipitabbo. Khaṃ khayaṃ. Abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ. Tattha khīyatīti nivasati. Khanti cakkhādiindriyaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhena. Khayanti nivesanaṃ. Rājakkhayanti rañño nivesanaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –

'खि' धातु निवास करण्याच्या अर्थात आहे. 'खीयति' किंवा 'खिय्यति' असे रूप बनते. व्याकरणाच्या नियमांनुसार 'इ' काराचा 'ईय' आणि 'इय्य' आदेश समजावा. हा दिवादिगणात देखील समाविष्ट केला पाहिजे. 'खं' म्हणजे 'खय' (निवासस्थान). 'अभिरमणीय राजक्खय' (रमणीय राजवाडा). तेथे 'खीयति' म्हणजे निवास करतो. चक्षुविज्ञानादींचे निवासस्थान असल्यामुळे चक्षु इत्यादी इंद्रियांना 'ख' म्हणतात. 'खय' म्हणजे निवासस्थान. 'राजक्खय' म्हणजे राजाचे निवासस्थान. येथे ही पाळी (गाथा) आहे –

‘‘Sace [Pg.19] ca ajja dhāresi, kumāraṃ cārudassanaṃ;

Kusena jātakhattiyaṃ, savaṇṇamaṇimekhalaṃ;

Pūjitā ñātisaṅghehi, na gacchasi yamakkhaya’’nti.

“आणि जर आज तू या सुंदर दिसणाऱ्या कुमाराला धारण करशील, जो कुशापासून जन्मलेला क्षत्रिय आहे, ज्याने सुवर्ण आणि मण्यांची मेखला धारण केली आहे, तर नातेवाईकांच्या समूहाकडून पूजली जाऊन तू यमलोकाला (यमाच्या निवासाला) जाणार नाहीस.”

Tattha yamakkhayanti yamanivesanaṃ.

तेथे 'यमक्खय' म्हणजे यमाचे निवासस्थान.

Khu sadde. Khoti khavati.

'खु' धातु शब्दाच्या (आवाजाच्या) अर्थात आहे. 'खु' पासून 'खवति' असे रूप बनते.

Khe khādanasattāsu. Khāyati. Undūrā khāyanti. Vikkhāyitakaṃ. Gokhāyitakaṃ. Assirī viya khāyati. Disāpi me na pakkhāyanti. Etthādimhi kāyatīti khādati. Atha vā upaṭṭhāti paññāyati.

'खे' धातु खाणे आणि अस्तित्व (किंवा दिसणे) या अर्थात आहे. 'खायति' असे रूप बनते. 'उंदूरा खायन्ति' (उंदीर खातात). 'विक्खायितकं' (प्राण्यांनी खाल्लेले शव). 'गोखायितकं' (गाईने खाल्लेले). 'अस्सिरी विय खायति' (शोभाहीन असल्यासारखे दिसते). 'दिसापि मे न पक्खायन्ति' (मला दिशा देखील स्पष्ट दिसत नाहीत). येथे सुरुवातीच्या उदाहरणांमध्ये 'खायति' म्हणजे खातो. किंवा उपस्थित होते, स्पष्ट दिसते (प्रकट होते).

Sukha dukkha takriyāyaṃ. Takriyāti sukhadukkhānaṃ vedanānaṃ kriyā, sukhanaṃ dukkhananti vuttaṃ hoti. Akammakā ime dhātavo. Sukhati, dukkhati. Sukhaṃ, dukkhaṃ. Sukhito, dukkhito. Sukhaṃ sātaṃ pīṇanaṃ, dukkhaṃ vighātaṃ aghaṃ kileso. Tattha sukhanti sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Dukkhanti dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Imāni nibbacanāni kāritavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ sukhadukkhasaddatthaṃ vadantehi garūhi sukhayati dukkhayatisaddānaṃ kammatthamādāya vivaraṇassa katattā. Tathā hi ‘‘sukheti sukhayati, sukhāpeti sukhāpayati, dukkheti dukkhayati, dukkhāpeti dukkhāpayatī’’ti imāni tesaṃ kāritapadarūpāni, attānaṃ sukheti pīṇetīti ca, sukhayati sukhaṃ, dukkhayatīti dukkhanti ca,

'सुख' आणि 'दुःख' हे धातु 'तक्रिया' (त्यांच्या क्रियेच्या) अर्थात आहेत. 'तक्रिया' म्हणजे सुख आणि दुःख या वेदनांची क्रिया, म्हणजेच सुखी करणे आणि दुःखी करणे असे म्हटले आहे. हे धातु अकर्मक आहेत. 'सुखति', 'दुःखति' अशी रूपे बनतात. 'सुखं', 'दुःखं', 'सुखितो', 'दुःखितो'. सुख म्हणजे आनंद, तृप्ती; दुःख म्हणजे आघात, पीडा, क्लेश. तेथे 'सुख' म्हणजे जे सुखी करते ते सुख. ज्याला ते उत्पन्न होते, त्याला सुखी करते असा अर्थ आहे. 'दुःख' म्हणजे जे दुःखी करते ते दुःख. ज्याला ते उत्पन्न होते, त्याला दुःखी करते असा अर्थ आहे. ही व्युत्पत्ती कारित (प्रयोजक) रूपाच्या आधारे सांगितली आहे असे समजावे, कारण अट्ठकथेत सुख आणि दुःख या शब्दांचा अर्थ सांगणाऱ्या आचार्यांनी 'सुखयति' आणि 'दुःखयति' या शब्दांच्या कर्मार्थाला घेऊन स्पष्टीकरण केले आहे. तसेच “सुखेति, सुखयति, सुखापेति, सुखापयति, दुक्खेति, दुक्खयति, दुक्खापेति, duक्खापयति” ही त्यांची कारित (प्रयोजक) पदे आहेत, स्वतःला सुखी करतो, तृप्त करतो म्हणून 'सुखयति' ते सुख, आणि दुःखी करतो म्हणून 'दुक्खयति' ते दुःख,

‘‘Sace [Pg.20] ca kimhici kāle,Maraṇaṃ me pure siyā;

Putte ca me paputte ca,Sukhāpeyya mahosadho’’ti ca

“आणि जर कधी काळी, माझा मृत्यू आधी झाला, तर महौषधाने माझ्या पुत्रांना आणि नातवंडांना सुखी करावे.”

Pāḷiādidassanato. Saddasatthe pana dhātupāṭhasaṅkhepe ca ime dhātavo curādigaṇeyeva vuttā. ‘‘Sukhayati dukkhayatī’’ti ca akāritāni suddhakattupadāni icchitāni. Mayaṃ tu tesaṃ tabbacanaṃ suddhakattari ca tāni padarūpāni na icchāma pāḷiādīhi viruddhattā, tasmāyeva te imasmiṃ bhūvādigaṇe vuttā. Ayañhi suddhakattuvisaye asmākaṃ ruci ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti.

पाळी इत्यादींमध्ये पाहिल्यामुळे. व्याकरणशास्त्रात आणि धातुपाठाच्या संक्षेपात हे धातु चुरादिगणातच सांगितले आहेत. आणि 'सुखयति', 'दुःखयति' ही अ-कारित (सामान्य) कर्तृवाचक पदे मानली गेली आहेत. परंतु आम्ही त्यांचे ते वचन आणि ती पदरूपे स्वीकारत नाही, कारण ते पाळी इत्यादींशी विरुद्ध आहे. म्हणूनच ते या भूवादिगणात सांगितले आहेत. कारण शुद्ध कर्त्याच्या विषयात आमची संमती अशी आहे की – 'सुखति' म्हणून 'सुखितो' आणि 'दुःखति' म्हणून 'दुःखितो'.

Nanu ca bho ‘‘sukhati dukkhatī’’ti kriyāpadāni buddhavacane na dissantīti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathānayavasena gahetabbattā dissantiyeva nāma. Na hi sabbathā sabbesaṃ dhātūnaṃ rūpāni sāsane loke vā labbhanti, ekaccāni pana labbhanti, ekaccāni na labbhanti. Evaṃ santepi nayavasena labbhantiyeva. ‘‘Kappayavho patissatā’’ti hi diṭṭhe ‘‘caravho bhuñjavho’’tiādīnipi nayavasena diṭṭhāniyeva nāma.

“अहो! 'सुखति' आणि 'दुःखति' ही क्रियापदे बुद्धवचनात दिसत नाहीत ना?” हे खरे आहे, तरीही अट्ठकथेच्या पद्धतीनुसार ग्रहण करायचे असल्यामुळे ती दिसतातच. कारण सर्व प्रकारे सर्व धातूंची रूपे शासनात (बुद्धवचनात) किंवा लोकात आढळत नाहीत; काही आढळतात, तर काही आढळत नाहीत. असे असले तरी नियमानुसार ती प्राप्त होतातच. कारण 'कप्पयव्हो पतिस्सता' हे रूप पाहिले असता, 'चरव्हो', 'भुञ्जव्हो' इत्यादी रूपे देखील नियमानुसार पाहिलेलीच मानली जातात.

Tatra panāyaṃ nayo. Visuddhimaggādīsu hi ‘‘ekadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyo kuppati, gattāni dukkhantī’’ti evaṃ bhūvādigaṇikaṃ akammakaṃ suddhakattuvācakaṃ ‘‘dukkhantī’’ti kriyāpadaṃ dissati. Tasmiṃ diṭṭhiyeva ‘‘sukhati, sukhanti. Sukhasi, sukhatha. Sukhāmi, sukhāmā’’tiādīni ca ‘‘dukkhati, dukkhanti. Dukkhasi, dukkhathā’’tiādīnica diṭṭhāni nāma honti diṭṭhena adiṭṭhassa tādisassa anavajjassa nayassa gahetabbattā, tasmā ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti bhūvādinayo eva gahetabbo, na pana curādinayo. Aparampettha nibbacanaṃ, sukhaṃ sañjātaṃ [Pg.21] etassāti sukhito, sañjātasukhoti attho. Esa nayo dukkhitoti etthāpi. Atha vā sukhena ito pavattoti sukhito. Esa nayo ‘‘dukkhito’’ti etthāpi. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

तेथे हा नियम आहे. कारण विसुद्धिमग्ग इत्यादींमध्ये “एक-दोन योजन अंतर चालून गेल्यावर वायू कुपित होतो आणि शरीराचे अवयव दुखतात (दुक्खन्ति)” असे भूवादिगणीय, अकर्मक क्रियावाचक 'दुक्खन्ति' हे क्रियापद दिसते. ते पाहिले असता 'सुखति, सुखन्ति, सुखसि, सुखथ, सुखामि, सुखाम' इत्यादी आणि 'दुक्खति, duक्खन्ति, duक्खसि, duक्खथ' इत्यादी रूपे देखील पाहिलेलीच मानली जातात, कारण पाहिलेल्या रूपावरून न पाहिलेल्या अशा निर्दोष नियमाचे ग्रहण केले पाहिजे. म्हणून 'सुखति' पासून 'सुखितो' आणि 'दुःखति' पासून 'दुःखितो' हा भूवादिगणाचाच नियम स्वीकारला पाहिजे, चुरादिगणाचा नाही. येथे दुसरी व्युत्पत्ती अशी आहे – ज्याला सुख उत्पन्न झाले आहे तो 'सुखितो' (सुख प्राप्त झालेला). हाच नियम 'दुःखितो' या शब्दालाही लागू होतो. किंवा सुखाने युक्त होऊन जो प्रवृत्त झाला आहे तो 'सुखितो'. हाच नियम 'दुःखितो' या शब्दालाही लागू होतो. हा दुर्मिळ नियम चांगल्या प्रकारे मनात धारण केला पाहिजे.

Mokkha muccane. Akammakoyaṃ dhātu. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. Kārite ‘‘mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī’’ti rūpāni. Keci panimaṃ ‘‘mokkha mocane’’ti paṭhitvā curādigaṇe pakkhipanti. Tesaṃ mate ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakattupadāni bhavanti. Etāni pāḷiyā aṭṭhakathāya ca virujjhanti. Tathā hi ‘‘mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇe mokkhasi. Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho’’ti aṭṭhakathāya ca virujjhanti, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘mokkhesi mokkhemā’’ti ca avatvā ‘‘mokkhasi, mokkhāmā’’ti suddhakattuvācakaṃ vuttaṃ, tañca kho apādānavisayaṃ katvā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mokkheti, mocetī’’ti hetukattuvācakaṃ vuttaṃ, tampi apādānavisayaṃyeva katvā. Evaṃ imassa dhātuno suddhakattuvisaye akammakabhāvo vidito, hetukattuvisaye ekakammakabhāvo vidito muca paca chidādayo viya. Mokkhadhātu dvigaṇikoti ce? Na, anekesu sāṭṭhakathesu pāḷippadesesu ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakatturūpānaṃ adassanatoti daṭṭhabbaṃ.

'मोक्ख' धातु मुक्त होण्याच्या (सुटण्याच्या) अर्थात आहे. हा धातु अकर्मक आहे. 'मोक्खति' असे रूप बनते. 'मोक्खो', 'पातिमोक्खो'. कारित (प्रयोजक) रूपात “मोक्खेति, मोक्खयति, मोक्खापेति, मोक्खापयति” अशी रूपे बनतात. काही लोग याला 'मोक्ख मोचने' (मुक्त करणे) असे वाचून चुरादिगणात समाविष्ट करतात. त्यांच्या मते 'मोक्खेति', 'मोक्खयति' ही शुद्ध कर्तृवाचक पदे होतात. ही रूपे पाळी आणि अट्ठकथेशी विरुद्ध आहेत. कारण “मोक्खन्ति मारबन्धना (मारबंधनातून मुक्त होतात), न मे समणे मोक्खसि (हे श्रमणा, तू माझ्यापासून सुटू शकणार नाहीस), महायञ्ञं यजिस्साम, एवं मोक्खाम पापका (आम्ही महायज्ञ करू, अशा प्रकारे पापापासून मुक्त होऊ)” या पाळी वचनांशी ती विरुद्ध आहेत. तसेच “जो याचे पालन करतो, रक्षण करतो, त्याला अपायकारक इत्यादी दुःखांपासून मुक्त करतो (मोक्खेति मोचेति) म्हणून तो पातिमोक्ख होय” या अट्ठकथेच्या वचनाशी देखील विरुद्ध आहेत. म्हणून पाळीमध्ये 'मोक्खेसि, मोक्खेम' असे न म्हणता 'मोक्खसि, मोक्खाम' असे क्रियावाचक रूप सांगितले आहे, आणि ते अपादान विषयाला धरून आहे. अट्ठकथेत मात्र 'मोक्खेति, मोचेति' असे कारित (प्रयोजक) वाचक रूप सांगितले आहे, ते देखील अपादान विषयाला धरूनच आहे. अशा प्रकारे या धातूचा शुद्ध कर्त्याच्या विषयात अकर्मक भाव आणि हेतुकर्त्याच्या (प्रयोजक) विषयात एककर्मक भाव समजला जातो, जसे 'मुच', 'पच', 'छिद्' इत्यादी धातूंचा असतो. 'मोक्ख' धातु द्विगणिक (दोन गणांचा) आहे का? नाही, कारण अट्ठकथेसह अनेक पाळी प्रदेशांमध्ये 'मोक्खेति, मोक्खयति' ही शुद्ध कर्तृवाचक रूपे आढळत नाहीत, असे समजावे.

Kakkha hasane. Kakkhati.

'कक्ख' धातु हसण्याच्या अर्थात आहे. 'कक्खति' असे रूप बनते.

Okha rākha lākha dākha dhākha sosanālamatthesu. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati.

'ओख', 'राख', 'लाख', 'दाख', 'धाख' हे धातु शोषण (वाळवणे) आणि अलम् (पुरेसे असणे/शोभणे) या अर्थात आहेत. 'ओखति', 'राखति', 'लाखति', 'दाखति', 'धाखति' अशी रूपे बनतात.

Sākha [Pg.22] byāpane. Sākhati. Sākhā.

'साख' (धातू) व्यापणे (पसरणे) या अर्थात आहे. 'साखति' (रूप बनते). 'साखा' (फांदी).

Ukha nakha makha rakha lakha rakhi lakhi ikhi rikhi gatyatthā. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati.

'उख', 'नख', 'मख', 'रख', 'लख', 'रखि', 'लखि', 'इखि', 'रिखि' (हे धातू) गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात आहेत. 'उखति', 'नखति', 'मखति', 'रखति', 'लखति', 'रङ्खति', 'लङ्खति', 'इङ्खति', 'रिङ्खति' (अशी रूपे बनतात).

Rakkha pālane. Rakkhati. Rakkhā, rakkhaṇaṃ, sīlaṃ rakkhito devadatto, sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena, sīlaṃ rakkhako devadatto.

'रक्ख' (धातू) पालनाच्या (रक्षण करण्याच्या) अर्थात आहे. 'रक्खति' (रक्षण करतो). 'रक्खा' (रक्षण), 'रक्खणं' (रक्षण करणे), 'सीलं रक्खितो देवदत्तो' (देवदत्ताने शीलाचे रक्षण केले), 'सीलं रक्खितं देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे शीलाचे रक्षण केले गेले), 'सीलं रक्खको देवदत्तो' (देवदत्त शीलाचे रक्षण करणारा आहे).

Akkha byattisaṅkhātesu. Akkhati, akkhi, akkhaṃ.

'अक्ख' (धातू) प्रकटीकरण (स्पष्ट करणे) आणि गणना करणे या अर्थात आहे. 'अक्खति' (क्रियापद), 'अक्खि' (डोळा), 'अक्खं' (अक्ष/फासा).

Nikkha cumbane. Nikkhati, nikkhaṃ.

'निक्ख' (धातू) चुंबन घेण्याच्या (स्पर्श करण्याच्या) अर्थात आहे. 'निक्खति' (क्रियापद), 'निक्खं' (सोन्याचे नाणे/अलंकार).

Nakkha gatiyaṃ. Nakkhati. Nakkhattaṃ. Ettha nakkhattanti etto ito cāti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ. Porāṇā pana ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti kathayiṃsu. ‘‘Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ’’ iccete pariyāyā.

'नक्ख' (धातू) गतीच्या अर्थात आहे. 'नक्खति' (क्रियापद). 'नक्खत्तं' (नक्षत्र). येथे 'नक्खत्त' म्हणजे इकडे-तिकडे विषम गतीने न जाता, स्वतःच्याच मार्गाने (कक्षेत) जाण्याद्वारे आपल्या गतीचे रक्षण करते म्हणून ते 'नक्खत्त' (नक्षत्र) होय. प्राचीन आचार्यांनी मात्र असे म्हटले आहे की, "जे नष्ट होत नाहीत (नक्खरन्ति न नस्सन्तीति), ते नक्षत्र (नक्खत्तानि) होत." 'नक्खत्तं', 'जोति', 'निरिक्खं', 'भं' हे याचे समानार्थी शब्द आहेत.

Vekkha vekkhane. Vekkhati.

'वेक्ख' (धातू) पाहण्याच्या (निरीक्षण करण्याच्या) अर्थात आहे. 'वेक्खति' (पाहतो).

Makkha saṅkhate. Makkhati.

'मक्ख' (धातू) संस्कारित करणे (किंवा लेपन करणे) या अर्थात आहे. 'मक्खति' (लेपन करतो).

Takkha tapane. Tapanaṃ saṃvaraṇaṃ. Takkhati.

'तक्ख' (धातू) तपनाच्या अर्थात आहे. तपन म्हणजे संवरण (संयम/रक्षण). 'तक्खति' (क्रियापद).

Sukkha anādare. Sukkhati.

'सुक्ख' (धातू) अनादराच्या (किंवा सुकण्याच्या) अर्थात आहे. 'सुक्खति' (सुकतो).

Kakhi vakhi makhi kaṅkhāyaṃ. Satthari kaṅkhati. Vaṅkhati, maṅkhati. ‘‘Kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho’’ iccete kaṅkhāpariyāyā. Etesu pana –

'कखि', 'वखि', 'मखि' (हे धातू) शंकेच्या (कांक्षेच्या) अर्थात आहेत. 'सत्थरि कङ्खति' (शास्त्याविषयी/बुद्धांविषयी शंका घेतो). 'वङ्खति', 'मङ्खति' (अशी रूपे बनतात). "कङ्खा (शंका), कङ्खायना (शंका घेणे), कङ्खायितत्तं (शंकाग्रस्तता), विमति (द्विधा मनःस्थिती), विचिकिच्छा (संदेह), द्वेळ्हकं (दुटप्पीपणा), द्वेधापथो (दुहेरी मार्ग), संसयो (संशय), अनेकंसगाहो (अनिश्चित मत), आसप्पना (तगमग), परिसप्पना (भिरभिरणे), अपरियोगाहना (खोलवर न जाणे), थम्भितत्तं चित्तस्स (चित्ताची जडता), मनोविलेखो (मनाचा गोंधळ)" हे 'कङ्खा' (शंका) या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. यांपैकी –

Vattanti [Pg.23] lokavohāre, ‘‘kaṅkhā vimati saṃsayo;

Vicikicchā’’ti etāni, nāmāniyeva pāyato.

लोकव्यवहारात प्रामुख्याने "कङ्खा, विमति, संसयो (संशय) आणि विचिकिच्छा" हेच शब्द बहुतांश करून वापरले जातात.

Kakhi iccāyaṃ. Dhanaṃ kaṅkhati, abhikaṅkhati, nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ. Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ.

'कखि' (धातू) इच्छेच्या अर्थात आहे. 'धनं कङ्खति' (धनाची इच्छा करतो), 'अभिकङ्खति' (तीव्र इच्छा करतो), 'नाभिकङ्खामि मरणं' (मी मरणाची इच्छा करत नाही). 'अभिकङ्खितं धनं' (इच्छिलेले धन).

Dakhi dhakhi ghoravāsite kaṅkhāyañca. Daṅkhati. Dhaṅkhati.

'दखि' आणि 'धखि' (हे धातू) भयानक ओरडणे (घोरवासित) आणि शंका (किंवा इच्छा) या अर्थात आहेत. 'दङ्खति', 'धङ्खति' (अशी रूपे बनतात).

Ukkha secane. Ukkhati.

'उक्ख' (धातू) सिंचन करण्याच्या (शिंपडण्याच्या) अर्थात आहे. 'उक्खति' (सिंचन करतो).

Kakha hasane. Kakhati.

'कख' (धातू) हसण्याच्या अर्थात आहे. 'कखति' (हसतो).

Jakkha bhakkhaṇe ca. Hasanānukaḍḍhanatthaṃ cakāro. Jakkhati.

'जक्ख' (धातू) भक्षण करण्याच्या (खाण्याच्या) आणि (हसण्याच्या) अर्थात आहे. 'च' हा शब्द हसण्याच्या अर्थाचा समावेश करण्यासाठी आहे. 'जक्खति' (भक्षण करतो/हसतो).

Likha lekhane. Likhati, sallekhati. Atisallekhatevāyaṃ samaṇo. Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti, etā dakhiādikā likhapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

'लिख' (धातू) लिहिण्याच्या (लेखन करण्याच्या) अर्थात आहे. 'लिखति' (लिहितो), 'सल्लेखति' (क्लेश दूर करतो/कोरणे). 'अतिसल्लेखतेवायं समणो' (हा श्रमण अत्यंत कडक संलेखन/क्लेश-उन्मूलन करत आहे). 'लेखा' (रेघ/लेखन), 'लेखनं' (लेखन), 'लेखको' (लेखक), 'लिखिंत' (लिहिलेले), 'सल्लेखपटिपत्ति' (क्लेश-उन्मूलनाची प्रतिपत्ती/साधना). व्याकरणकार (सद्दसत्थविदू) म्हणतात की, 'दखि' पासून सुरू होऊन 'लिख' पर्यंत संपणारे हे धातू 'परस्सभासा' (परस्मैपद) आहेत.

Dhukkha dhikkha sandīpanakilesanajīvanesu. Dhukkhati. Dhikkhati. Saddasatthavidū pana ‘‘dhukkhate dhikkhate’’ti attanobhāsaṃ vadanti. Tathā ito parāni rūpānipi.

'धुक्ख' आणि 'धिक्ख' (हे धातू) प्रदीप्त करणे (संदीपन), क्लेश देणे (किलेसन) आणि जगणे (जीवन) या अर्थात आहेत. 'धुक्खति', 'धिक्खति' (अशी रूपे बनतात). परंतु, व्याकरणकार (सद्दसत्थविदू) 'धुक्खते', 'धिक्खते' अशी 'अत्तनोभास' (आत्मनेपद) रूपे सांगतात. याचप्रमाणे यापुढील रूपे देखील समजावीत.

Rukkha vakkha varaṇe. Varaṇaṃ saṃvaraṇaṃ. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho, vakkho. Ettha ca vakkhoti rukkhoyeva. Tathā hi ‘‘sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā’’ti jātakapāṭho dissati. Imāni pana rukkhassa nāmāni –

'रुक्ख' आणि 'वक्ख' (हे धातू) वरणाच्या अर्थात आहेत. वरण म्हणजे संवरण (झाकणे/रक्षण करणे). 'रुक्खति', 'वक्खति' (अशी रूपे बनतात). 'रुक्खो' (वृक्ष), 'वक्खो' (वृक्ष). येथे 'वक्खो' म्हणजे 'रुक्खो' (वृक्ष) हाच होय. कारण जातक कथेमध्ये "सादूनि रमणीयानि, सन्ति वक्खा अरञ्ञजा" (अरण्यात उगवलेले वृक्ष गोड आणि रमणीय आहेत) असा पाठ आढळतो. वृक्षाची (रुक्खाची) नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

‘‘Rukkho mahīruho vakkho, pādapo jagatīruho;

Ago nago kujo sākhī, sālo ca viṭapī taru;

Dumo phalī tu phalavā, gaccho tu khuddapādapo’’ti.

"रुक्खो (वृक्ष), महीरुहो, वक्खो, पादपो, jagatīruho (जगतीरुहो), अगो, नगो, कुजो, साखी, सालो, विटपी, तरु, दुमो, फली, फलवा आणि गच्छो म्हणजे लहान झाड (खुद्दपादपो)."

Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu ca sālasaddena sālarukkhoyeva vutto, nāñño ‘sālā phandanamāluvā’ti payogadassanato, atha kimatthaṃ sālasaddena yo koci rukkho [Pg.24] vutto’’ti? Na sālarukkhoyeva sālasaddena vutto, atha kho sālarukkhepi vanappatijeṭṭharukkhepi yasmiṃ kasmiñci rukkhepi ‘‘sālo’’ti vohārassa dassanato aññepi rukkhā vuttā. Tathā hi sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘seyyathāpi bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa elaṇḍehi sañchannaṃ. Antarena yamakasālāna’’nti. Vanappatijeṭṭharukkhopi. Yathāha –

यावर काही जण असे म्हणू शकतात की, " 'साल' या शब्दाने केवळ साल वृक्षच (सालरुक्ख) अभिप्रेत आहे, दुसरा कोणताही नाही, कारण 'साला फन्दनमालुवा' असा प्रयोग आढळतो. मग 'साल' या शब्दाने कोणताही वृक्ष का अभिप्रेत धरला गेला आहे?" केवळ साल वृक्षच 'साल' या शब्दाने अभिप्रेत नाही, तर साल वृक्षासाठी, वनातील मुख्य वृक्षासाठी (वनप्पतिजेट्ठरुक्ख) आणि कोणत्याही सामान्य वृक्षासाठी देखील 'सालो' असा व्यवहार (प्रयोग) आढळत असल्यामुळे इतर वृक्षही अभिप्रेत आहेत. कारण साल वृक्षालाही 'सालो' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे – "हे भिक्खूंनो, समजा एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ एक मोठे सालवन (सालांचे जंगल) असेल आणि ते एरंडाच्या झाडांनी वेढलेले असेल... यमकसालांच्या (जोडप्या साल वृक्षांच्या) दरम्यान..." वनातील मुख्य वृक्षालाही (असे म्हटले जाते). जसे की म्हटले आहे –

‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā;

Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā’’ti.

"हे देवा (राजन)! तुमच्याच विजितात (राज्यात), तुमच्याच उद्यानभूमीत, सरळ वंशाचे (सरळ वाढणारे), निळसर आभा असलेले आणि मनोरम असे महासाल (मोठे वृक्ष) आहेत."

Yo koci rukkhopi. Yathāha ‘‘atha kho taṃ bhikkhave māluvabījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyyā’’ti. Atridaṃ vuccati –

कोणताही सामान्य वृक्ष देखील (साल म्हटला जातो). जसे की म्हटले आहे – "त्यानंतर, हे भिक्खूंनो, ते मालुवा (वेल) बी एका विशिष्ट साल वृक्षाच्या मुळाशी (सालमूले) पडेल." यावर हे म्हटले आहे –

‘‘Sālarukkhe jeṭṭharukkhe,Yasmiṃ kasmiñci pādape;

Sālo iti ravo sālā,Sandhāgāre thiyaṃ siyā’’ti.

"साल वृक्षाच्या अर्थात, मुख्य वृक्षाच्या अर्थात किंवा कोणत्याही वृक्षाच्या अर्थात 'सालो' असा (पुल्लिंगी) शब्द वापरला जातो; आणि 'साला' हा स्त्रीलिंगी शब्द सभागृहाच्या (सन्धागारे) अर्थात वापरला जातो."

Sikkha vijjopādāne. Sikkhati. Sikkhā, sikkhanaṃ, sikkhitaṃ sippaṃ, sikkhako, sikkhito, sekkho, asekkho. Kakāralope ‘‘sekho asekho’’ti rūpāni bhavanti. Tattha sikkhitoti sañjātasikkho, asikkhīti vā sikkhito, tathā hi kattuppayogo dissati ‘‘ahaṃ kho pana susikkhito anavayo sake ācariyake kumbhakārakamme’’ti.

'सिक्ख' (धातू) विद्या ग्रहण करण्याच्या (शिकण्याच्या) अर्थात आहे. 'सिक्खति' (शिकतो/प्रशिक्षण घेतो). 'सिक्खा' (शिक्षण/शीलादींचे शिक्षण), 'सिक्खनं' (शिकणे), 'सिक्खितं सिप्पं' (शिकलेली कला), 'सिक्खको' (शिकणारा/शिक्षक), 'सिक्खितो' (शिक्षित/प्रशिक्षित), 'सेक्खो' (शैक्ष - जो अजून शिकत आहे), 'असेक्खो' (अशैक्ष - ज्याचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे). 'क' काराचा लोप झाल्यावर 'सेखो' आणि 'असेखो' अशी रूपे बनतात. त्यामध्ये 'सिक्खितो' म्हणजे ज्याच्यामध्ये शिक्षण उत्पन्न झाले आहे (सञ्जातसिक्खो) किंवा ज्याने शिक्षण घेतले आहे तो 'सिक्खितो' होय. कारण कर्त्याचा प्रयोग असा आढळतो – "मी माझ्या गुरूंच्या कुंभारकामात चांगला प्रशिक्षित (सुसिक्खितो) आणि निष्णात आहे."

Bhikkha yācane. Bhikkhati. Bhikkhu, bhikkhā, bhikkhanaṃ, bhikkhako, bhikkhitaṃ bhojanaṃ. Ettha pana ‘‘bhikkhu yati samaṇo muni pabbajito [Pg.25] anagāro tapassī tapodhano’’ iccetāni pariyāyavacanāni. Etesu sāsane ‘‘bhikkhū’’ti upasampanno vuccati. Kadāci pana ‘‘bhikkhusataṃ bhojesi, bhikkhusahassaṃ bhojesī’’tiādīsu sāmaṇerepiupādāya ‘‘bhikkhū’’ti vohāro pavattati, tāpasāpi ca samaṇasaddādīhi vuccanti, ‘‘ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano’’tiādi ettha nidassanaṃ.

'भिक्ख' (धातू) याचना करण्याच्या (भिक्षा मागण्याच्या) अर्थात आहे. 'भिक्खति' (भिक्षा मागतो). 'भिक्खु' (भिक्खू), 'भिक्खा' (भिक्षा), 'भिक्खनं' (भिक्षा मागणे), 'भिक्खको' (भिक्षा मागणारा), 'भिक्खितं भोजनं' (भिक्षेत मिळालेले भोजन). येथे "भिक्खु, yati (यति), समणो (श्रमण), मुनि, पब्बजितो (प्रव्रजित), अनगारो (गृहहीन), तपस्सी, तपोधनो" हे समानार्थी शब्द आहेत. यांपैकी बुद्धशासनात 'भिक्खू' हा शब्द उपसंपन्न (दीक्षित) व्यक्तीसाठी वापरला जातो. परंतु कधीकधी "भिक्खुसतं भोजेसि" (शंभर भिक्खूंना भोजन दिले), "भिक्खुसहस्सं भोजेसि" (हजार भिक्खूंना भोजन दिले) इत्यादी वाक्यांमध्ये श्रामणेरांचाही (सामणेर) समावेश करून 'भिक्खू' असा व्यवहार केला जातो. तपस्वी लोकांनाही 'समण' (श्रमण) इत्यादी शब्दांनी संबोधले जाते, जसे की "भूतकाळात खन्तिदीपन नावाचे श्रमण (समणो) होते..." हे याचे उदाहरण आहे.

Dakkha vuddhiyaṃ sīghatte ca. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Dakkhanti vaddhanti sattā etāya yathādhippetāhi sampattīhi iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti dakkhiṇā, dātabbavatthu. Dakkhati kusalakamme aññasmiñca kiccākicce adandhatāya sīghaṃ gacchatīti dakkho, cheko, yo ‘‘kusalo’’tipi vuccati.

'दक्ख' (धातू) वृद्धी (वाढ) आणि शीघ्रता (चपळता) या अर्थात आहे. 'दक्खति' (क्रियापद), 'दक्खिणा' (दान), 'दक्खो' (कुशल/दक्ष). ज्याच्याद्वारे प्राणी वाढतात (वृद्धीस पावतात), म्हणजेच इच्छित संपत्तीने समृद्ध, वृद्ध आणि उन्नत होतात, त्याला 'दक्खिणा' (दान देण्याची वस्तू) म्हणतात. जो कुशल कर्मांमध्ये आणि इतर कर्तव्यांमध्ये आळस न करता वेगाने (शीघ्रतेने) प्रवृत्त होतो, त्याला 'दक्खो' (दक्ष/कुशल), चतुर (छेको) म्हणतात, ज्याला 'कुसलो' (कुशल) असेही म्हटले जाते.

Dikkha muṇḍiopanayananiyamabbatādesesu. Dikkhadhātu muṇḍiye, upanayane, niyame, vate, ādese ca pavattati. Dikkhati. Dikkhito muṇḍo. Ettha siyā – nanu ca bho sarabhaṅgajātake ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’ti etasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘ciradikkhitānanti cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ. Na hi tattha ‘‘ciramuṇḍāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā idha ‘‘dikkhadhātu muṇḍiye vuttā’’ti? Saccaṃ, tattha pana dikkhitasaddassa pabbajite vattanato ‘‘cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ, na dhātuatthassa vibhāvanatthaṃ. Ida pana dhātuatthavibhāvanatthaṃ muṇḍiye vuttā. Tāpasā hi muṇḍiyatthavācakena dikkhitasaddena vattuṃ yuttā. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi cakkavattisuttatthavaṇṇanāyaṃ ‘‘kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā’’ti imissā pāḷiyā atthavivaraṇe ‘‘tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti, tato paṭṭhāya parūḷhakese [Pg.26] bandhitvā vivaranti, tena vuttaṃ kesamassuṃ ohāretvā’’ti evaṃ attho saṃvaṇṇito.

'दिक्ख' (dikkha) धातू मुंडण (मुंडिय), उपनयन, नियम, व्रत आणि आदेश या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'दिक्ख' धातू मुंडण, उपनयन, नियम, व्रत आणि आदेश या अर्थांत प्रवृत्त होतो. 'दिक्खति' (दीक्षा घेतो). 'दिक्खितो मुण्डो' (दीक्षित मुंडित). येथे शंका उपस्थित होऊ शकते – "अहो, सरभंग जातकात 'गन्धो इसीनां चिरदिक्खितानं, काया चुतो गच्छति मालुतेना' (दीर्घकाळ दीक्षित असलेल्या ऋषींच्या शरीरातून सुटलेला गंध वाऱ्याने वाहून जातो) या संदर्भात अट्ठकथाचार्यांनी 'चिरदिक्खितानं' म्हणजे 'चिरपब्बजितानं' (दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले) असे म्हटले आहे. तिथे 'चिरमुण्डानं' (दीर्घकाळ मुंडण केलेले) असे म्हटलेले नाही. असे असताना, येथे 'दिक्ख' धातू मुंडण अर्थात का सांगितला आहे? हे सत्य आहे, परंतु तिथे 'दिक्खित' शब्दाचा अर्थ प्रव्रजित असा होत असल्याने 'चिरपब्बजितानं' असे म्हटले आहे, धातूचा मूळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी नाही. परंतु येथे धातूचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी तो मुंडण अर्थात सांगितला आहे. कारण तापसांना मुंडण अर्थ दर्शवणाऱ्या 'दिक्खित' शब्दाने संबोधित करणे योग्य आहे. तसेच, अट्ठकथाचार्यांनी चक्कवत्तिसुत्त अर्थवर्णनात 'केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा' (केश-श्मश्रू काढून आणि काषाय वस्त्रे परिधान करून) या पाळीच्या अर्थविवरणात 'तापसप्रव्रज्या ग्रहण करणारे सुद्धा आधी केश-श्मश्रू काढतात, त्यानंतर वाढलेले केस बांधून ठेवतात, म्हणून केश-श्मश्रू काढून असे म्हटले आहे' अशा प्रकारे अर्थ स्पष्ट केला आहे.

Ikkha dassanaṅkesu. Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekkhā, paccavekkhaṇā. Kakāralope ‘‘upekhā, apekhā, upasampadāpekho’’ti rūpāni bhavanti.

'इक्ख' (ikkha) धातू दर्शन (पाहणे) आणि अंकन (चिन्हांकित करणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'इक्खति' (पाहतो), 'उपेक्खति' (उपेक्षा करतो/तटस्थ राहतो), 'अपेक्खति' (अपेक्षा करतो). 'उपेक्खा' (उपेक्षा), 'अपेक्खा' (अपेक्षा), 'पच्चवेक्खणा' (प्रत्यवेक्षण/पुनरावलोकन). 'क' काराचा लोप झाल्यास "उपेखा, अपेखा, उपसम्पदापेखो" अशी रूपे बनतात.

Dukkha hiṃsāgatīsu. Dakkhati. Dakkhako.

'दुक्ख' (dukkha) धातू हिंसा आणि गती या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'दक्खति' (पाहतो/जातो). 'दक्खको' (पाहणारा/जाणारा).

Cikkha cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ. Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Ettha cakkhūti cakkhatīti cakkhu, samavisamaṃ abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Atha vā ‘‘sūpaṃ cakkhati, madhuṃ cakkhatī’’tiādīsu viya yasmā assādatthopi cakkhusaddo bhavati, tasmā ‘‘cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotī’’ti assādatthopi gahetabbo. ‘‘Cakkhuṃ kho māgaṇḍiyaṃ rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti hi vuttaṃ. Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve nirūḷhattā nayane eva cakkhusaddo pavattati paṅkajādisaddā viya padumādīsu.

'चिक्ख' (cikkha) आणि 'चक्ख' (cakkha) धातू स्पष्ट वाणी (व्यक्त करणे) या अर्थात वापरले जातात. 'चिक्खति' (सांगतो), 'आचिक्खति' (स्पष्ट करतो/उपदेश करतो), 'अब्भाचिक्खति' (खोटा आरोप करतो). 'आचिक्खको' (सांगणारा/उपदेशक). 'चक्खति' (आस्वाद घेतो/पाहतो), 'चक्खु' (नेत्र/डोळा). येथे 'चक्खु' म्हणजे 'चक्खति' (जे पाहते किंवा आस्वाद घेते ते चक्खु), याचा अर्थ असा की ते सम आणि विषम (चांगले आणि वाईट) स्पष्टपणे सांगत असल्यासारखे असते. अथवा "सूपं चक्खति, मधुं चक्खति" (सूपाचा आस्वाद घेतो, मधाचा आस्वाद घेतो) इत्यादींप्रमाणे ज्या अर्थी 'चक्खु' शब्द आस्वाद घेण्याच्या अर्थातही येतो, त्या अर्थी "चक्खु विज्ञानावर अधिष्ठित होऊन रूपाचा आस्वाद घेत असल्यासारखे होते" असा आस्वादाचा अर्थही घेतला पाहिजे. "चक्खुं खो मागण्डिय रूपारामं रूपरतं रूपसम्मुदितं" (हे मागंदिया, चक्खु रूपाचा आस्वाद घेणारे, रूपात रमणारे आणि रूपातच आनंदित होणारे आहे) असे म्हटले आहे. कान इत्यादी इंद्रिये शब्दादी विषयांमध्ये रमणारी असली, तरी रूढीमुळे 'चक्खु' हा शब्द केवळ डोळ्यासाठीच वापरला जातो, ज्याप्रमाणे 'पंकज' इत्यादी शब्द केवळ कमळासाठीच वापरले जातात.

Cakkha’kkhi nayanaṃ, locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ;

Pekkhanaṃ acchi pamhaṃ tu, ‘‘pakhuma’’nti pavuccati.

चक्ख, अक्खि, नयन, लोचन, दिट्ठि, दस्सन, पेक्खण आणि अच्छि हे डोळ्याचे (नेत्राचे) समानार्थी शब्द आहेत; आणि 'पम्ह' याला "पखुम" (पापणी) असे म्हटले जाते.

Etā rukkhādikā cakkhapariyantā ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

'रुक्ख' (rukkha) पासून सुरू होऊन 'चक्ख' (cakkha) पर्यंत संपणारे हे धातू "अत्तनोभासा" (आत्मनेपदी) आहेत, असे व्याकरणकार (शब्दशास्त्रज्ञ) म्हणतात.

Khakārantadhāturūpāni.

'ख' कारान्त धातूंची रूपे समाप्त.

Gakārantadhātu

'ग' कारान्त धातू.

Gu karīsussagge. Karīsussaggo vaccakaraṇaṃ. Gavati. Ge sadde. Gāyati. Gītaṃ.

'गु' (gu) धातू मलोत्सर्ग (विष्ठा त्याग करणे) या अर्थात वापरला जातो. मलोत्सर्ग म्हणजे शौच करणे. 'गवति' (मल विसर्जन करतो). 'गे' (ge) धातू ध्वनी (गाणे) या अर्थात वापरला जातो. 'गायति' (गातो). 'गीतं' (गाणे/गीत).

Vagga [Pg.27] gatiyaṃ. Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Ettha samudāyavasena vagganaṃ pavattanaṃ vaggo. Vaggitanti gamanaṃ. Tathā hi nāgapetavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo so majjhe assatarīrathena catubbhi yuttena suvaggitena. Amhākaṃ putto ahu majjhimo so, amaccharī dānapatī virocatī’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ vadantehi ‘‘suvaggitenāti sundaragamanenā’’ti. Kiñci bhiyyo kriyāpadampi ca diṭṭhaṃ ‘‘dhunanti vagganti pavattanti cambare’’ti.

'वग्ग' (vagga) धातू गती (चालणे/धावणे) या अर्थात वापरला जातो. 'वग्गति' (धावतो/चालतो). 'वग्गो' (समूह/वर्ग), 'वग्गितं' (चालणे/गती). येथे समूहाच्या रूपाने प्रवृत्त होणे म्हणजे 'वग्गो' (वर्ग). 'वग्गितं' म्हणजे गमन (चालणे). तसेच, नागपेतवत्थु-अट्ठकथेत "यो सो मज्झे अस्सतरीरथेन चतुब्भि युत्तेन सुवग्गितेन. अम्हाकं पुत्तो अहु मज्झिमो सो, अमच्छरी दानपती विरोचति" (जो चार उत्तम चालणाऱ्या खेचरांच्या रथाच्या मध्यभागी बसला आहे...) या पाळीचा अर्थ सांगताना "सुवग्गितेन म्हणजे सुंदर गमनाने (उत्तम चालीने)" असे म्हटले आहे. काही ठिकाणी क्रियापद म्हणूनही याचा अधिक वापर आढळतो, जसे की "धुनन्ति वग्गन्ति पवत्तन्ति चम्बरे" (ते आकाशात थरथरतात, वेगाने धावतात आणि फिरतात).

Ragi lagi agi vagi magi igi rigi ligi tagi sagi gamane ca. Cakāro gatipekkhako. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ. Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ. Iṅgati. Iṅgitaṃ. Riṅgati. Riṅganaṃ. Liṅgati. Liṅganaṃ. Ulliṅgati, ulliṅganaṃ. Taṅgati. Taṅganaṃ. Saṅgati. Saṅganaṃ. Tattha aṅganti yesaṃ kesañci vatthūnaṃ avayavo, sarīrampi kāraṇampi ca vuccati. Aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu. Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgipuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu. Añjati makkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ, bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Iccevaṃ –

'रगि' (ragi), 'लगि' (lagi), 'अगि' (agi), 'वगि' (vagi), 'मगि' (magi), 'इगि' (igi), 'रिगि' (rigi), 'लिगि' (ligi), 'तगि' (tagi), 'सगि' (sagi) हे धातू गमन (जाणे) या अर्थात वापरले जातात. 'च' कार गतीचा निर्देश करतो. 'रङ्गति' (रंगतो/जातो), 'रङ्गो' (रंग/मंच). 'लङ्गति' (ओलांडतो/जातो), 'लङ्गो', 'लङ्गी'. 'अङ्गति', 'अङ्गेति' (जातो/चिन्हांकित करतो). 'अङ्गो', 'समङ्गी' (युक्त असलेला), 'समङ्गिता' (युक्तता), 'अङ्गं' (अवयव/अंग), 'अङ्गणं' (अंगण/मळ). 'वङ्गति' (वाकडा जातो), 'वङ्गो' (वाकडा). 'मङ्गति' (जातो), 'मङ्गो', 'उपङ्गो' (उपांग), 'मङ्गलं' (मंगल). 'इङ्गति' (हलतो), 'इङ्गितं' (इशारा/चेष्टा). 'रिङ्गति' (रांगतो), 'रिङ्गणं' (रांगणे). 'लिङ्गति' (आलिंगन देतो/चिन्हांकित करतो), 'लिङ्गणं' (लिंग/चिन्ह). 'उल्लिङ्गति' (उल्लेख करतो), 'उल्लिङ्गणं'. 'तङ्गति' (जातो), 'तङ्गणं'. 'सङ्गति' (सोबत जातो/मिळतो), 'सङ्गणं'. त्यापैकी 'अङ्ग' म्हणजे कोणत्याही वस्तूचा अवयव, शरीर किंवा कारण असे म्हटले जाते. 'अङ्गण' हा शब्द काही ठिकाणी क्लेशांसाठी वापरला जातो, जसे की "रागो अङ्गणं" (राग हा मळ/अंगण आहे) इत्यादींमध्ये. राग इत्यादी क्लेशांमुळे त्या क्लेशांनी युक्त असलेले पुद्गल (व्यक्ती) हीन दशेला प्राप्त होतात, म्हणून त्यांना "अङ्गणानी" (मळ) म्हटले जाते. काही ठिकाणी याचा अर्थ धूळ किंवा चिखल असा होतो, जसे की "तस्सेव रजस्स वा अङ्गणस्स वा पहानाय वायमति" (त्याच धुळीचा किंवा मळाचा नाश करण्यासाठी प्रयत्न करतो) इत्यादींमध्ये. 'अञ्जति' (माखणे/लिंपणे) यावरून 'अङ्गण' म्हणजे मळ इत्यादी असा अर्थ होतो. काही ठिकाणी याचा अर्थ मोकळी जागा असा होतो, जसे की "चेतियङ्गणं" (चैत्य-अंगण), "बोधियङ्गणं" (बोधी-अंगण) इत्यादींमध्ये. तिथे असलेली अतिशय सुंदर गोष्ट जी प्रकट करते ती 'अङ्गण' म्हणजे मोकळी जमीन होय. अशा प्रकारे –

Rāgādīsu kilesesu, paṅke kāyamalamhi ca;

Vivaṭe bhūmibhāge ca, ‘‘aṅgaṇa’’nti ravo gato.

राग इत्यादी क्लेश, चिखल, शरीराचा मळ आणि मोकळी जमीन या अर्थांमध्ये "अङ्गण" (अंगण/मळ) हा शब्द प्रसिद्ध आहे.

Yugi [Pg.28] jugi vajjane. Yuṅgati. Juṅgati.

'युगि' (yugi) आणि 'जुगि' (jugi) हे धातू वर्जना (त्याग करणे) या अर्थात वापरले जातात. 'युङ्गति' (त्याग करतो), 'जुङ्गति' (निंदा करतो/त्याग करतो).

Ragi saṅkāyaṃ. Raṅgati.

'रगि' (ragi) धातू शंका (संशय) या अर्थात वापरला जातो. 'रङ्गति' (शंका घेतो).

Laga saṅgeca. Ca kāro anantaravuttāpekkhako. Lagati. Ca jato na hoti laganaṃ. Baḷise laggo.

'लग' (laga) धातू आसक्ती (चिकटणे) आणि शंका या अर्थात वापरला जातो. 'च' कार आधी सांगितलेल्या अर्थाचा (शंकेचा) निर्देश करतो. 'लगति' (चिकटतो/अडकतो). 'च' कारामुळे 'लगन' (अडकणे) हे संशयाशिवाय होत नाही. 'बळिसे लग्गो' (गळाला अडकलेला मासा).

Thagaṃ saṃvaraṇe. Thagati.

'थग' (thaga) धातू झाकणे (संवरण करणे) या अर्थात वापरला जातो. 'थगति' (झाकतो/बंद करतो).

Agga kuṭilagatiyaṃ. Aggatīti aggi, kuṭilaṃ gacchatīti attho.

'अग्ग' (agga) धातू वक्र गती (वाकडी चाल) या अर्थात वापरला जातो. 'अग्गति' (वाकडा जातो) यावरून 'अग्गि' (अग्नी) हा शब्द बनतो, कारण अग्नीची गती वक्र (वाकडी) असते.

Aggi dhūmasikho joti, jātavedo sikhī gini;

Aggini bhāṇumā tejo, pāvako tivako’nalo.

अग्गि, धूमसिख, जोति, जातवेद, सिखी, गिनी, अग्गिनी, bhāṇumā, तेजो, पावक, तिवक आणि अनल हे अग्नीचे समानार्थी शब्द आहेत.

Hutāsano dhūmaketu, vessānaro ca accimā;

Ghatāsano vāyusakho, dahano kaṇhavattani.

हुतासन, धूमकेतु, वेस्सानर, अच्चिमा, घतासन, वायुसख, दहन आणि कण्हवत्तनी हे देखील अग्नीचे समानार्थी शब्द आहेत.

Etā guādikā aggapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

'गु' (gu) पासून सुरू होऊन 'अग्ग' (agga) पर्यंत संपणारे हे धातू "परस्सभासा" (परस्मैपदी) आहेत, असे व्याकरणकार म्हणतात.

Gā gatiyaṃ. Gāti.

'गा' (gā) धातू गमन (जाणे) या अर्थात वापरला जातो. 'गाति' (जातो).

Gu sadde. Gavati.

'गु' (gu) धातू ध्वनी (शब्द करणे) या अर्थात वापरला जातो. 'गवति' (शब्द करतो).

Gu uggame. Uggamo uggamanaṃ pākaṭatā. Gavati. Saddasatthavidū panimāsaṃ ‘‘gāte gavate’’ti attanobhāsattaṃ vadanti.

'गु' (gu) धातू उद्गमन (वर येणे/प्रकट होणे) या अर्थात वापरला जातो. उद्गमन म्हणजे वर येणे किंवा प्रकट होणे. 'गवति' (प्रकट होतो). व्याकरणकार या धातूंची "गाते, गवते" अशी 'अत्तनोभासा' (आत्मनेपदी) रूपे देखील सांगतात.

Gakārantadhāturūpāni.

'ग' कारान्त धातूंची रूपे समाप्त.

Ghakārantadhātu

'घ' कारान्त धातू.

Ghā gandhopādāne. Ghāti. Ghānaṃ. Gandhaṃ ghatvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā’’ti. Etissā pana divādigaṇaṃ pattāya ‘‘ghāyati ghāyitvā’’ti rūpāni bhavanti.

'घा' (ghā) धातू गंध ग्रहण करणे (वास घेणे) या अर्थात वापरला जातो. 'घाति' (वास घेतो). 'घानं' (नाक/घ्राणेंद्रिय). 'गन्धं घत्वा' (गंधाचा वास घेऊन). येथे ही पाळी आहे – "गन्धं घत्वा सति मुट्ठा" (गंधाचा वास घेऊन स्मृती नष्ट झाली). परंतु, जेव्हा हा धातू दिवादिगणात जातो, तेव्हा "घायति घायित्वा" अशी रूपे बनतात.

Ghu [Pg.29] abhigamane. Abhigamanaṃ adhigamanaṃ. Ghoti.

'घु' (ghu) धातू अभिगमन (जवळ जाणे/प्राप्त करणे) या अर्थात वापरला जातो. अभिगमन म्हणजे अधिगमन (प्राप्ती). 'घोति' (प्राप्त करतो/जवळ जातो).

Jaggha hasane. Jagghati, sañjagghati. Sañjagghittho mayā saha. Jagghitumpi na sobhati. Jagghitvā.

'जग्घ' (jaggha) धातू हसणे या अर्थात वापरला जातो. 'जग्घति' (हसतो), 'सञ्जग्घति' (मोठ्याने हसतो/मस्करी करतो). "सञ्जग्घित्थो मया सह" (तू माझ्यासोबत हसलास). "जग्घितुम्पि न सोभति" (हसणे देखील शोभत नाही). 'जग्घित्वा' (हसून).

Taggha pālane. Tagghati.

'तग्घ' (taggha) धातू पालन करणे या अर्थात वापरला जातो. 'तग्घति' (पालन करतो).

Sighi āghāne. Āghānaṃ ghānena gandhānubhavanaṃ. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā. Ārā siṅghāmi vārijaṃ. Etā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

'सिघि' (sighi) धातू आघ्राण (वास घेणे) या अर्थात वापरला जातो. आघ्राण म्हणजे नाकाने गंधाचा अनुभव घेणे. 'सिङ्घति' (वास घेतो), 'उपसिङ्घति' (जवळून वास घेतो). 'उपसिङ्घित्वा' (जवळून वास घेऊन). "आरा सिङ्घामि वारिजं" (मी दुरूनच कमळाचा वास घेतो). हे धातू "परस्सभासा" (परस्मैपदी) आहेत, असे व्याकरणकार म्हणतात.

Ghu sadde. Ghoti, ghavati.

'घु' (ghu) धातू ध्वनी (शब्द करणे) या अर्थात वापरला जातो. 'घोति', 'घवति' (शब्द करतो).

Raghi laghi gatyakkhepe. Gatyakkhepo gatiyā akkhepo. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Laṅghitā, ullaṅghikāpīti, laṅghitvā.

‘रघि’ (raghi) आणि ‘लघि’ (laghi) हे धातू गत्यक्षेप (गतीचा आक्षेप किंवा उडी मारणे) या अर्थात आहेत. गत्यक्षेप म्हणजे गतीचा आक्षेप (वेगवान गती किंवा उल्लंघन). रंघति (धावतो/उडी मारतो), लंघति (ओलांडतो), उल्लंघति (उल्लंघन करतो). ‘लंघिता’ (ओलांडणारा), ‘उल्लंघिका’ (उल्लंघन करणारी) असेही रूप होते, आणि ‘लंघित्वा’ (ओलांडून).

Maghi ketave ca. Cakāro pubbatthāpekkho. Maṅghati.

‘मघि’ (maghi) धातू कपट (लबाडी) आणि (मागील अर्थाच्या) अपेक्षेने आहे. ‘च’ कार हा मागील अर्थाची अपेक्षा ठेवणारा आहे. मंघति (कपट करतो किंवा गती करतो).

Rāgha lāgha sāmatthiye. Rāghati. Lāghati.

‘राघ’ (rāgha) आणि ‘लाघ’ (lāgha) हे धातू सामर्थ्य (क्षमता) या अर्थात आहेत. राघति, लाघति.

Dāgha āyāse ca. Āyāso kilamanaṃ. Cakāro sāmatthiyāpekkhako. Dāghati. Nidāgho.

‘दाघ’ (dāgha) धातू आयास (थकवा/कष्ट) आणि (सामर्थ्य) या अर्थात आहे. आयास म्हणजे थकणे (क्लेश). ‘च’ कार हा सामर्थ्य अर्थाची अपेक्षा ठेवणारा आहे. दाघति. निदाघो (उन्हाळा).

Silāgha katthane. Katthanaṃ pasaṃsanaṃ. Silāghati. Silāghā. Buddhassa silāghate. Silāghitvā. ‘‘Attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

‘सिलाघ’ (silāgha) धातू कत्थन (प्रशंसा) या अर्थात आहे. कत्थन म्हणजे प्रशंसा (स्तुती). सिलाघति. सिलाघा. बुद्धस्स सिलाघते (बुद्धांची प्रशंसा करतो). सिलाघित्वा (प्रशंसा करून). व्याकरणकार (शब्दशास्त्रज्ञ) याला ‘अत्तनोभासा’ (आत्मनेपद) असे म्हणतात.

Gha kārantadhāturūpāni.

‘घ’ कारान्त धातूंची रूपे.

Iti bhūvādāgaṇe kavaggantadhāturūpāni

अशा प्रकारे भूवादी गणातील ‘क-वर्गान्त’ धातूंची रूपे

Samattāni.

समाप्त झाली.

Cakārantadhātu

‘च’ कारान्त धातू.

Idāni [Pg.30] cavaggantadhāturūpāni vuccante –

आता ‘च-वर्गान्त’ धातूंची रूपे सांगितली जात आहेत –

Suca soke. Socati. Soko, socanā, socaṃ, socanto, socantī, socantaṃ kulaṃ, socitvā.

‘सुच’ (suca) धातू शोक या अर्थात आहे. सोचति. सोको (शोक), सोचना (शोक करणे), सोचं, सोचन्तो (शोक करणारा), सोचन्ती (शोक करणारी), सोचन्तं कुलं (शोक करणारे कुटुंब), सोचित्वा (शोक करून).

Kuca sadde tāre. Tārasaddo accuccasaddo. Kocati. Uccasaddaṃ karotīti attho.

‘कुच’ (kuca) धातू तार स्वरातील आवाजात (मोठ्याने ओरडणे) या अर्थात आहे. तार शब्द म्हणजे अत्यंत उच्च (मोठा) आवाज. कोचति. याचा अर्थ ‘मोठा आवाज करतो’ असा आहे.

Kuñca koṭilla’ppībhāvesu. Kuñcati. Kuñcikā, kuñcitakeso. Kuñcitvā.

‘कुञ्च’ (kuñca) धातू कौटिल्य (वाकडेपणा) आणि अल्पीभाव (आकुंचन किंवा कमी होणे) या अर्थात आहे. कुञ्चति. कुञ्चिका (किल्ली), कुञ्चितकेसो (कुरळे केस असलेला), कुञ्चितत्वा (वाकवून/आकुंचन करून).

Luñca apanayane. Luñcati. Luñcako, luñcituṃ, luñcitvā.

‘लुञ्च’ (luñca) धातू अपनयन (उपटणे/काढून टाकणे) या अर्थात आहे. luñcati. लुञ्चको (उपटणारा), लुञ्चितुं (उपटण्यासाठी), लुञ्चित्वा (उपटून).

Añcu gatipūjanāsu. Maggaṃ añcati. Buddhaṃ añcati. Uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitoti tiracchāno. Kaṭukañcukatā.

‘अञ्चु’ (añcu) धातू गती आणि पूजन (आदर करणे) या अर्थात आहे. मग्गं अञ्चति (मार्गावर चालतो). बुद्धं अञ्चति (बुद्धांचा आदर करतो). वर न जाता आडवे (तिरपे) चालतो म्हणून तो ‘तिरच्छानो’ (प्राणी) होय. कटुकञ्चुकता (कंजूषपणा).

Vañcu cañcu tañcu gatiyaṃ. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. Santi pādā avañcanā. Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā.

‘वञ्चु’ (vañcu), ‘चञ्चु’ (cañcu) आणि ‘तञ्चु’ (tañcu) हे धातू गती या अर्थात आहेत. वञ्चति, चञ्चति, तञ्चति, मञ्चति. ‘सन्ति पादा अवञ्चना’ (पाय आहेत पण ते चालत नाहीत). अवाञ्चना म्हणजे चालण्यास (जाण्यास) असमर्थ असलेले.

Gucu gaṇecu theyyakaraṇe. Thenanaṃ theyyaṃ, corikā. Tassa kriyā theyyakaraṇaṃ. Gocati. Gaṇecati.

‘गुचु’ (gucu) आणि ‘गणेचु’ (gaṇecu) हे धातू थेय्यकरण (चोरी करणे) या अर्थात आहेत. थेनन म्हणजे थेय्य, म्हणजेच चोरी. त्याची क्रिया म्हणजे थेय्यकरण होय. गोचति, गणेचति.

Acca pūjāyaṃ accati. Brahmāsurasuraccito.

‘अच्च’ (acca) धातू पूजेच्या अर्थात आहे. अच्चति. ब्रह्मासुरसुरच्चितो (ब्रह्मा, असुर आणि देवांनी पूजिलेला).

Tacca hiṃsāyaṃ. Taccati.

‘तच्च’ (tacca) धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. तच्चति.

Cacca jacca paribhāsanavajjanesu. Caccati. Jaccati.

‘चच्च’ (cacca) आणि ‘जच्च’ (jacca) हे धातू परिभाषण (निंदा) आणि वर्जन (त्याग करणे) या अर्थात आहेत. चच्चति, जच्चति.

Kuca saṃpaccanakoṭillapaṭikkamavilekhanesu. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco.

‘कुच’ (kuca) धातू संपच्चन (विरोध), कौटिल्य (वाकडेपणा), प्रतिक्रम (मागे हटणे) आणि विलेखन (खरवडणे) या अर्थात आहे. कुचति, संकुचति. संकोचो (संकोच/आकुंचन).

Taca saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ. Tacati. Taco.

‘तच’ (taca) धातू संवरण (झाकणे/रक्षण करणे) या अर्थात आहे. संवरण म्हणजे रक्षण करणे. तचति. तचो (त्वचा/साल).

Dica [Pg.31] thutiyaṃ. Dicati.

‘दिच’ (dica) धातू थुती (स्तुती) या अर्थात आहे. दिचति.

Kuca saṅkocane. Kocati, saṅkocati. Saṅkoco.

‘कुच’ (kuca) धातू संकोचन (आकुंचन) या अर्थात आहे. कोचति, संकुचति. संकोचो.

Byāca byājikaraṇe. Byājikaraṇaṃ byājikriyā. Byācati.

‘ब्याच’ (byāca) धातू व्याजीकरण (कपट किंवा बहाणा करणे) या अर्थात आहे. व्याजीकरण म्हणजे व्याजीक्रिया (कपटपूर्ण व्यवहार). ब्याचति.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Viyattassa esā viyatti, tissaṃ viyattiyaṃ vācāyaṃ, viyattāyaṃ vācāyanti adhippāyo. Viyattassa hi vadato puggalassa vasena vācā viyattā nāma vuccati. Yathā pana kucchisaddatiracchānagatādisaddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati, na evaṃ vacanasaṅkhāto saddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati viññātatthattā. ‘‘Vatti, vacati, vacanti. Vacasi’’ iccādīni suddhakattupadāni. ‘‘Vāceti, vācenti’’ iccādīni hetukattupadāni. ‘‘Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ iccādīni kammapadāni. Garū pana vakārassa ukārādesavasena ‘‘uttaṃ uccate uccante’’tiādīni icchanti, tāni sāsane appasiddhāni, sakkaṭabhāsānulomāni. Sāsanasmiñhi rakārāgamavisaye nipubbasseva vacassa vassa ukārādeso siddho ‘‘nirutti, niruttaṃ, nerutta’’nti. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, imāni nāmikapadāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, imāni tumantādīni ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

‘वच’ (vaca) धातू स्पष्ट वाणी या अर्थात आहे. स्पष्ट बोलणाऱ्याची जी स्पष्टता ती ‘वियत्ति’ होय, त्या स्पष्ट वाणीच्या अर्थात हा धातू आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण स्पष्ट बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या प्रभावाने वाणीला ‘व्यक्त वाणी’ म्हटले जाते. परंतु ज्याप्रमाणे कुत्सित शब्द किंवा प्राण्यांचे आवाज इत्यादींना ‘अव्यक्त शब्द’ म्हटले जाते, त्याप्रमाणे बोलण्याने युक्त असलेल्या शब्दाला ‘अव्यक्त शब्द’ म्हटले जात नाही, कारण त्याचा अर्थ समजतो. ‘वत्ति, वचति, वचन्ति, वचसि’ इत्यादी शुद्ध कर्तृपदे (कर्तरी रूपे) आहेत. ‘वाचेति, वाचेन्ति’ इत्यादी हेतुकर्तृपदे (प्रयोजक रूपे) आहेत. ‘अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चति’ (अर्थाचा बोध झाल्यामुळे धीर पुरुषाला पंडित म्हटले जाते), ‘वुच्चन्ति’, ‘सन्तो सप्पुरिसा लोके, देवधम्माति वुच्चरे’ (जगातील शांत सत्पुरुषांना देवधम्म म्हटले जाते) इत्यादी कर्मपदे (कर्मणी रूपे) आहेत. परंतु आचार्य (गुरू) ‘व’ काराच्या जागी ‘उ’ कार आदेश करून ‘उत्तं, उच्चते, उच्चन्ते’ इत्यादी रूपे मानतात; ती शासनात (बुद्धवचनात) अमान्य असून संस्कृत भाषेला अनुसरून आहेत. कारण शासनात (बुद्धवचनात) ‘र’ कार आगम विषयामध्ये ‘नि’ उपसर्ग लागलेल्या ‘वच’ धातूच्या ‘व’ काराचा ‘उ’ कार आदेश सिद्ध होतो, जसे की ‘निरुत्ति, निरुत्तं, नेरुत्तं’. वचनं, वाचा, वचो, वची, वुत्तं, पवुत्तं, वुच्चमानं, अधिवचनं, वत्तब्बं, वचनीयं - ही नामिक पदे आहेत. वत्तुं, वत्तवे, वत्वा, वत्वान - ही तुमन्त (कृदन्त) इत्यादी रूपे ‘परस्मैपद’ (परस्सभासा) आहेत, असे व्याकरणकार म्हणतात.

Tattha vattīti vadati. Ākhyātapadañhetaṃ. Atthasaṃvaṇṇakehipi ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti nibbacanamudāhaṭaṃ. Saddasatthe ca tādisaṃ ākhyātapadaṃ diṭṭhaṃ. Ettha paneke vadanti ‘‘vacati, vacantītiādīni kriyāpadarūpāni buddhavacane aṭṭhakathāṭīkāsu satthesu ca anāgatattā chaḍḍetabbānī’’ti. Tanna, yasmā sāsane ‘‘avaca, avaciṃsū’’ti suddhakattupadāni ca ‘‘vāceti, vācentī’’tiādīni hetukattupadāni ca dissanti, tasmā [Pg.32] buddhavacanādīsu anāgatānipi ‘‘vacati, vacantī’’tiādīni rūpāni gahetabbāni. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Sesaṃ sabbaṃ sabbattha vitthārato gahetabbaṃ.

त्यामध्ये ‘वत्ति’ म्हणजे बोलतो. हे आख्यातपद (क्रियापद) आहे. अर्थवर्णन करणाऱ्यांनी (टीकाकारांनी) देखील ‘वत्ति एतायाति वाचा’ (ज्याद्वारे बोलले जाते ती वाचा) अशी निरुक्ती दिली आहे. आणि शब्दशास्त्रात (व्याकरणात) असे आख्यातपद पाहिले गेले आहे. येथे काही जण म्हणतात की, ‘वचति, वचन्ति’ इत्यादी क्रियापदांची रूपे बुद्धवचनात, अट्ठकथांमध्ये, टीकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्ये आलेली नसल्यामुळे ती सोडून दिली पाहिजेत. ते योग्य नाही, कारण शासनात (बुद्धवचनात) ‘अवच, अवचिंसु’ इत्यादी शुद्ध कर्तृपदे आणि ‘वाचेति, वाचेन्ति’ इत्यादी हेतुकर्तृपदे दिसतात, म्हणून बुद्धवचनात आलेली नसली तरी ‘वचति, वचन्ति’ इत्यादी रूपे स्वीकारली पाहिजेत. वचेय्य, वुच्चतु, वुच्चेय्य. उर्वरित सर्व सर्व ठिकाणी विस्ताराने समजून घ्यावे.

Parokkhārūpāni vadāma – vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.

आता परोक्षा (परोक्ष भूतकाळ) रूपे सांगतो – वच, वचु. वचे, वचित्थ. वचं, वचिम्ह. वचित्थ, वचिरे. वचित्थो, वचिव्हो. वचिं, वचिम्हे.

Hiyyattanīrūpāni vadāma – avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.

आता हिय्यतनी (अनद्यतन भूतकाळ) रूपे सांगतो – अवचा, अवचू. अवचो, अवचुत्थ. अवोचं, अवचुम्ह. अवचुत्थ, अवचुत्थुं. अवचसे, अवचुव्हं. अवचिं, अवचम्हसे.

Ajjatanīrūpāni vadāma – avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.

आता अज्जतनी (सामान्य भूतकाळ) रूपे सांगतो – अवचि, अवोचुं, अवचिंसु. अवोचो, अवोचुत्थ. अवोचिं, अवोचुम्ह. अवोचा, अवोचु. अवचसे, अवोचिवं. अवोचं, अवोचिम्हे.

Bhavissantīrūpāni vadāma – vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe.

आता भविस्सती (भविष्यकाळ) रूपे सांगतो – वक्खति, वक्खन्ति. वक्खसि, वक्खथ. वक्खामि, वक्खाम. वक्खते, वक्खन्ते. वक्खसे, वक्खव्हे. वक्खस्सं, वक्खम्हे.

Imesaṃ pana padānaṃ ‘‘kathessati, kathessantī’’tiādinā attho vattabbo. Vakkha roseti dhātussa ca ‘‘vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī’’tiādīni vatvā avasāne uttamapurisekavacanaṭṭhāne ‘‘vakkhemī’’ti vattabbaṃ. Attho panimesaṃ ‘‘rosati, rosantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvattamānāvasena rūpasaṃsandanānayo. Aparānipi vacadhātussa bhavissantī sahitāni rūpāni bhavanti – vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.

परंतु या पदांचा अर्थ ‘कथेस्सति, कथेस्सन्ति’ (सांगेल, सांगतील) इत्यादी प्रकारे सांगावा. ‘वक्ख’ (vakkha) हा रोष (रागवणे) अर्थाचा धातू असून, त्याची ‘वक्खति, वक्खन्ति, वक्खसि’ इत्यादी रूपे सांगून शेवटी उत्तम पुरुष एकवचनाच्या ठिकाणी ‘वक्खेमि’ असे म्हणावे. आणि यांचा अर्थ ‘रोसति, रोसन्ति’ (रागवतो, रागवतात) इत्यादी प्रकारे सांगावा. हा ‘वच’ आणि ‘वक्ख’ धातूंच्या भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळाच्या रूपांची तुलना करण्याचा नियम आहे. ‘वच’ धातूची भविष्यकाळाची इतरही रूपे होतात – वक्खिस्सति, वक्खिस्सन्ति. वक्खिस्ससि, वक्खिस्सथ. वक्खिस्सामि, वक्खिस्sam. वक्खिस्सते, वक्खिस्सन्ते. वक्खिस्ससे, वक्खिस्सव्हे. वक्खिस्सं, वक्खिस्साम्हे.

Atrāyaṃ pāḷi –

या संदर्भात ही पाळी (मूळ पाठ) आहे –

‘‘Abhītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;

Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ti.

“अभीत कल्पामधील आचरण, आणि वेगवेगळ्या भवांमध्ये केलेले आचरण सोडून; या कल्पामधील आचरण मी सांगेन, ते माझ्याकडून ऐका.”

Gadratapañhepi [Pg.33] ‘‘rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdathāti vakkhissatī’’ti evamādiaṭṭhakathāpāṭho dissati, tasmāyeva edisī padamālā racitā. Vakkha roseti dhātussapi bhavissantīsahitāni rūpāni ‘‘vakkhissati, vakkhissantī’’tiādīni bhavanti. Attho panimesaṃ ‘‘rosissati, rosissantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvaseneva rūpasaṃsandanānayo.

गद्रतप्रश्नात (गद्रतपञ्ह) देखील "राजा तुमच्याशी कुशल विचारपूस करून, हे गृहपती, योग्य आसन जाणून बसा, असे म्हणेल (वक्खिस्सति)" असा अट्ठकथापाठ आढळतो, म्हणूनच अशी पदमाला रचली गेली आहे. "वक्ख रोसेति" (रागवणे) या धातूची देखील भविष्यकाळातील रूपे "वक्खिस्सति, वक्खिस्सन्ति" इत्यादी होतात. परंतु यांचा अर्थ "रोसिस्सति, रोसिस्सन्ति" (रागवेल, रागवतील) इत्यादी असा सांगावा. हा "वच" आणि "वक्ख" धातूंच्या केवळ भविष्यकाळाच्या संदर्भातील रूपांची तुलना करण्याचा नियम आहे.

Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Idha pana vuttasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upariyeva kathessāma ito ativiya vattabbaṭṭhānattā.

अवचिस्सा, वचिस्सा, अवचिस्संसु, वचिस्संसु. उर्वरित सर्व (रूपे) समजून घ्यावीत. येथे मात्र सांगितलेल्या शब्दाचा अर्थोद्धार सांगण्याजोगा असला तरी तो न सांगता, पुढेच सांगू, कारण येथून पुढे तो अत्यंत सांगण्याजोगा विषय आहे.

Cu cavane. Cavati. Kārite ‘‘cāvetī’’ti rūpaṃ. Devakāyā cuto. Cutaṃ padumaṃ. Cavituṃ, cavitvā.

"चु" (चु) हा धातू च्युत होणे (नष्ट होणे/मरणे) या अर्थात आहे. चवति (तो च्युत होतो). कारित (प्रयोजक) मध्ये "चावेति" असे रूप बनते. देवकाया चुतो (देवलोकातून च्युत झालेला). चुतं पदुमं (गळून पडलेले कमळ). चवितुं (च्युत होण्यासाठी), चवित्वा (च्युत होऊन).

Loca dassane. Locati. Locanaṃ.

"लोच" (लोच) हा धातू पाहणे या अर्थात आहे. लोचति (तो पाहतो). लोचनं (डोळा).

Seca secane. Secati.

"सेच" (सेच) हा धातू सिंचन करणे (शिंपडणे) या अर्थात आहे. सेचति (तो सिंचन करतो).

Saca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Sacati.

"सच" (सच) हा धातू स्पष्ट वाणीत बोलणे या अर्थात आहे. सचति (तो स्पष्ट बोलतो).

Kaca bandhane. Kacati.

"कच" (कच) हा धातू बांधणे या अर्थात आहे. कचति (तो बांधतो).

Maca muci kakkane. Kakkanaṃ sarīre ubbaṭṭanaṃ. Macati. Muñcati. Maci dhāraṇucchāyapūjanesu. Dhāraṇaṃ ucchāyo pūjananti tayo atthā. Tattha ucchāyo malaharaṇaṃ. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco.

"मच" आणि "मुच" हे धातू घासणे/मळणे (कक्कन) या अर्थात आहेत. कक्कन म्हणजे शरीराला उटणे लावणे (चोळणे). मचति, मुञ्चति. "मचि" हा धातू धारण करणे, उच्छाय (मळ दूर करणे) आणि पूजा करणे या तीन अर्थांत आहे. तेथे उच्छाय म्हणजे मळ दूर करणे. मञ्चति. मञ्चो (पलंग), मञ्चनं. जो व्यक्तीला धारण करतो (मञ्चति पुग्गलं धारेतीति) तो मञ्चो (पलंग) होय.

Paca byattikaraṇe. Pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ.

"पच" (पच) हा धातू स्पष्ट करणे (किंवा परिपक्व करणे) या अर्थात आहे. पचति (तो शिजवतो/पचवतो). पाको (पाक/स्वयंपाक), परिपाको (परिपक्वता), विपाको (कर्मविपाक/फळ), पक्कं फलं (पिकलेले फळ).

Thuca pasāde. Thocati.

"थुच" (थुच) हा धातू प्रसन्न करणे किंवा स्तुती करणे या अर्थात आहे. थोचति.

Vaca vaci dittiyaṃ. Vacati. Vañcati.

"वच" आणि "वचि" हे धातू चमकणे (दीप्ती) या अर्थात आहेत. वचति, वञ्चति.

Ruca [Pg.34] dittiyaṃ rocane ca. Ditti sobhā. Rocanaṃ ruci. Rocati. Verocano. Samaṇassa rocate saccaṃ. Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ. Ayañca divādigaṇe ruciatthaṃ gahetvā ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ janeti. Tena ‘‘gamanaṃ mayha ruccatī’’ti pāḷi dissati. Curādigaṇe pana ruciatthaṃ gahetvā ‘‘roceti rocayatī’’ti rūpāni janeti. Tena ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tegaṇikoyaṃ dhātu.

"रुच" (रुच) हा धातू चमकणे (दीप्ती) आणि आवडणे (रोचन) या अर्थात आहे. दीप्ती म्हणजे शोभा. रोचन म्हणजे रुची (आवड). रोचति (तो चमकतो/आवडतो). वेरोचनो (सूर्य). "समणस्स रोचते सच्चं" (श्रमणाला सत्य आवडते). "तस्स ते सग्गकामस्स, एकत्तमुपरोचितं" (स्वर्गाची इच्छा करणाऱ्या तुझ्यासाठी, एकांत पसंत केला गेला आहे). आणि हा धातू दिवादिगणात रुची (आवडणे) हा अर्थ घेऊन "रुच्चति" असे रूप निर्माण करतो. त्यामुळे "गमनं मय्ह रुच्चति" (मला जाणे आवडते) अशी पाळी (पाठात) आढळते. चुरादिगणात मात्र रुची अर्थ घेऊन "रोचेति, रोचयति" अशी रूपे निर्माण करतो. त्यामुळे "किं नु जातिं न रोचेसि" (तू जन्माला का पसंत करत नाहीस?) इत्यादी पाळीवचने आढळतात. हा तीन गणांमध्ये चालणारा (तैगणिक) धातू आहे.

Paca saṃpāke. Pacati, pacanti. Saddasatthavidū pana ‘‘attanobhāsā’’ti vadanti.

"पच" (पच) हा धातू पूर्णपणे शिजवणे (संपाक) या अर्थात आहे. पचति, पचन्ति. व्याकरणतज्ज्ञ मात्र याला "आत्मनोभाषा" (आत्मनेपद) असे म्हणतात.

Añca byayagatiyaṃ. Byayagati vināsagati. Añcati.

"अञ्च" (अञ्च) हा धातू व्ययगती (विनाशगती) या अर्थात आहे. व्ययगती म्हणजे विनाशगती (नाशाकडे जाणे). अञ्चति.

Yāca yācanāyaṃ. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena. Te taṃ asse ayācisuṃ. So taṃ rathamayācatha. Devadattaṃ āyācati. Evaṃ suddhakattari rūpāni bhavanti. Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Evaṃ hetukattari. Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Evaṃ kammani. Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Evaṃ nāmikapadāni tumantādīni ca bhavanti.

"याच" (याच) हा धातू याचना करणे (मागणे) या अर्थात आहे. "ब्राह्मणो नागं मणिं याचति" (ब्राह्मण नागाकडे मण्याची याचना करतो). "नागो मणिं याचितो ब्राह्मणेन" (नागाकडे ब्राह्मणाद्वारे मण्याची याचना केली गेली). "ते तं अस्से अयाचिसुं" (त्यांनी त्याला घोड्यांची याचना केली). "सो तं रथमयाचथ" (त्याने त्या रथाची याचना केली). "देवदत्तं आयाचति" (तो देवदत्ताकडे याचना करतो). अशी कर्तरी रूपे होतात. "ब्राह्मणो ब्राह्मणेन नागं मणिं याचेति, याचयति, याचापेति, याचापयति" (ब्राह्मण दुसऱ्या ब्राह्मणाद्वारे नागाकडे मण्याची याचना करवतो). अशी कारित (प्रयोजक) रूपे होतात. "राजा ब्राह्मणेन धनं याचियति, याचयियति, याचापियति, याचापयियति" (राजाकडून ब्राह्मणाद्वारे धनाची याचना केली जाते). अशी कर्मणी रूपे होतात. याचं, याचन्तो, याचन्ती, याचन्तं कुलं. याचमानो, याचमाना, याचमानं कुलं. याचको, याचना, याचितब्बं, याचितुं, याचित्वान, याचितुन, याचिय, याचियान. अशी नामिक पदे आणि तुमन्त (कृदन्त) इत्यादी रूपे होतात.

Paca pāke. Odanaṃ pacati. ‘‘Ubhayatobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Yathā pana sāsane ‘‘paṇḍitoti pavuccatī’’ti [Pg.35] vacadhātussa kammani rūpaṃ pasiddhaṃ, na tathā pacadhātussa. Evaṃ santepi garū ‘‘tayā paccate odano’’ti tassa kammani rūpaṃ vadanti. Sāsane pana avisesato ‘‘paccate’’ti vā ‘‘paccatī’’ti vā vuttassapi padassa akammakoyeva divādigaṇiko payogo icchitabbo ‘‘devadatto niraye paccati. Yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādidassanato. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘sayameva pīyate pānīyantiādi viya bhūvādigaṇapakkhiko kammakattuppayogo esa, tasmā ‘sayamevā’ti padaṃ ajjhāharitvā ‘sayameva devadatto paccatī’tiādinā attho vattabbo’’ti tanna, ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti ettha hi pānīyaṃ manussā pivanti, na pānīyaṃ pānīyaṃ pivati. Manusseheva taṃ pīyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa pānakriyaṃ paṭicca kammabhūtampi taṃ sukarapānakriyāvasena sukarattā attanāva sijjhantaṃ viya hotīti ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti rūḷhiyā payogo kato.

"पच" (पच) हा धातू शिजवणे या अर्थात आहे. "ओदनं पचति" (तो भात शिजवतो). व्याकरणतज्ज्ञ याला "उभयतोभाषा" (उभयपद) असे म्हणतात. परंतु, ज्याप्रमाणे बुद्धशासनात "पण्डितोति पवुच्चति" (पंडित असे म्हटले जाते) असे "वच" धातूचे कर्मणी रूप प्रसिद्ध आहे, तसे "पच" धातूचे नाही. असे असूनही आचार्य "तया पच्चते ओदनो" (तुझ्याकडून भात शिजवला जातो) असे त्याचे कर्मणी रूप सांगतात. बुद्धशासनात मात्र सामान्यतः "पच्चते" किंवा "पच्चति" असे म्हटलेले पद देखील कर्मकर्तरी अर्थानेच दिवादिगणातील प्रयोग म्हणून स्वीकारले पाहिजे, कारण "देवदत्तो niraye पच्चति" (देवदत्त नरकात शिजतो/यातना भोगतो), "याव पापं न पच्चति" (जोपर्यंत पाप पिकत नाही/फळ देत नाही) इत्यादी प्रयोग आढळतात. येथे काही जण कदाचित् म्हणतील की, "सयमेव पीयते पानीयं" (पाणी स्वतःच प्यायले जाते) इत्यादीप्रमाणे हा भूवादिगणाच्या पक्षातील कर्मकर्तरी प्रयोग आहे, म्हणून "सयमेव" (स्वतःच) या पदाचा अध्याहार करून "स्वतःच देवदत्त शिजतो" इत्यादी अर्थ सांगावा. पण ते योग्य नाही. कारण "सयमेव पीयते पानीयं" येथे पाणी लोक पितात, पाणी स्वतः पाण्याला पीत नाही. लोकांद्वारेच ते प्यायले जाते, स्वतःहून नाही. अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या पिण्याच्या क्रियेवर अवलंबून असूनही कर्म असलेले ते पाणी, पिण्याच्या सुलभ क्रियेमुळे सुलभतेने स्वतःच सिद्ध होत असल्यासारखे वाटते, म्हणून "सयमेव पीयते पानीयं" असा रूढीने प्रयोग केला जातो.

‘‘Sayameva kaṭo kariyate’’ti etthāpi kaṭaṃ manussā karonti, na kaṭaṃ kaṭo karoti. Manusseheva kaṭo kariyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa karaṇakriyaṃ paṭicca kammabhūtopi so sukaraṇa kriyāvasena sukarattā attanāva sijjhanto viya hotīti ‘‘sayameva kaṭo kariyate’’ti rūḷhiyā payogo kato.

"सयमेव कटो करियते" (चटई स्वतःच बनवली जाते) येथे देखील चटई लोक बनवतात, चटई स्वतः चटईला बनवत नाही. लोकांद्वारेच चटई बनवली जाते, स्वतःहून नाही. अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या बनवण्याच्या क्रियेवर अवलंबून असूनही कर्म असलेली ती चटई, बनवण्याच्या सुलभ क्रियेमुळे सुलभतेने स्वतःच सिद्ध होत असल्यासारखी वाटते, म्हणून "सयमेव कटो करियते" असा रूढीने प्रयोग केला जातो.

Ettha yathā sayaṃsaddo pānīyaṃ pānīyeneva pīyate, na amhehi. Kaṭo kaṭeneva kariyate, na amhehīti sakammakavisayattā payogānaṃ aññassa kriyāpaṭisedhanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ vadati, na tathā ‘‘devadatto niraye paccati, kammaṃ paccatī’’tiādīsu tumhehi ajjhāharito sayaṃsaddo atthavisesaṃ vadati akammakavisayattā etesaṃ payogānaṃ. Evaṃ [Pg.36] ‘‘devadatto’’tiādikassa paccattavacanassa akammakakattuvācakattā kammarahitasuddhakattuvācakattā ca ‘‘paccatī’’ti idaṃ divādigaṇikarūpanti daṭṭhabbaṃ. Pacadhātu saddasatthe divādigaṇa vutto natthīti ce? Natthi vā atthi vā, kimettha saddasatthaṃ karissati, pāḷi eva pamāṇaṃ, tasmā mayaṃ lokavohārakusalassa bhagavato pāḷinayaññeva gahetvā imaṃ pacadhātuṃ divādigaṇepi pakkhipissāma. Tathā hi dhammapālācariya anuruddhācariyādīhi abhisaṅkhatā divādigaṇikappayogā dissanti –-

येथे ज्याप्रमाणे "सयम्" (स्वतः) हा शब्द "पाणी पाण्यानेच प्यायले जाते, आमच्याद्वारे नाही", "चटई चटईनेच बनवली जाते, आमच्याद्वारे नाही" अशा कर्मकर्तरी विषयाच्या प्रयोगांमुळे दुसऱ्याच्या क्रियेचा निषेध करणारा विशेष अर्थ सांगतो; त्याप्रमाणे "देवदत्तो निरये पच्चति, कम्मं पच्चति" इत्यादींमध्ये तुमच्याद्वारे अध्याहृत केलेला "सयम्" शब्द विशेष अर्थ सांगत नाही, कारण हे प्रयोग केवळ कर्तरी विषयाचे आहेत. अशा प्रकारे "देवदत्तो" इत्यादी प्रथमा विभक्तीचे (पच्चत्तवचन) पद हे कर्मरहित शुद्ध कर्त्याचे वाचक असल्यामुळे "पच्चति" हे दिवादिगणातील रूप आहे असे समजावे. जर व्याकरणशास्त्रात "पच" धातू दिवादिगणात सांगितलेला नाही असे म्हटले, तर? तो असो वा नसो, येथे व्याकरणशास्त्र काय करणार? पाळी (पाळि) हेच प्रमाण आहे. म्हणूनच, आम्ही लोकव्यवहारात कुशल असलेल्या भगवंतांच्या पाळी पद्धतीचाच स्वीकार करून या "पच" धातूला दिवादिगणात देखील समाविष्ट करू. कारण धम्मपालाचार्य, अनुरुद्धाचार्य इत्यादींनी रचलेले दिवादिगणातील प्रयोग आढळतात—

Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;

Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.

तेथे ज्ञानयुक्त श्रेष्ठ, तिहेतुक संधी देऊन; नंतर प्रवृत्तीमध्ये आठ (महाविपाकांपैकी) दोन विपाकांसाठी विपाकाला प्राप्त होतो (पच्चति).

Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni ca paccati

असंखारिक आणि ससंखारिक विपाकांमध्ये देखील तो विपाकाला प्राप्त होतो (पच्चति).

Iccevamādayo. Ettha pana tesaṃ idameva pāḷiyā na sameti. Ye curādigaṇamhi sakammakabhāvena bhūvādigaṇe ca akammakabhāvena pavattassa bhūdhātusseva bhūvādigaṇe pavattassa sakamakassapi sato divādigaṇaṃ patvā akammakabhūtassa pacadhātussa sakammakattamicchanti. Etañhi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā, tasmā bhagavato pāvacane sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭatthaṃ ettha imaṃ nītiṃ paṭṭhapema –

इत्यादी. परंतु येथे त्यांचे हेच पाळीशी (पाळि व्याकरणाशी) जुळत नाही. जे चुरादिगणात सकर्मक रूपाने आणि भूवादिगणात अकर्मक रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या 'भू' धातूच्या प्रमाणेच, भूवादिगणात प्रवृत्त होणाऱ्या सकर्मक असलेल्याही 'पच' धातूचे दिवादिगणात आल्यावर अकर्मक झालेल्याचे सकर्मकत्व इच्छितात. हे अट्ठकथासहित त्रिपिटक बुद्धवचनात कोठून मिळणार? म्हणून भगवंतांच्या प्रवचनात (शासनात) श्रोत्यांच्या संशयाचे निर्मूलन करण्यासाठी आम्ही येथे हा नियम प्रस्थापित करतो –

Vināpi upasaggena, gaṇanānattayogato;

Sakammākammakā honti, dhātū pacabhidādayo.

उपसर्गाशिवाय देखील, गणांच्या भिन्नतेच्या योगाने; पच, भिद इत्यादी धातू सकर्मक आणि अकर्मक होतात.

Puriso odanaṃ pacati. Sa bhūtapacaniṃ paci. Odano paccati. Kammaṃ paccati. Vīhisīsaṃ paccati. Rukkhaphalāni paccanti. Nāgo pākāraṃ bhindati. Taḷākapāḷi bhijjati. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Ettha ca sayaṃsaddaṃ ajjhāharitvā ‘‘sayameva odano paccatī’’tiādinā vuttepi ‘‘puriso sayameva pāṇaṃ hanati. Bhagavā sayameva [Pg.37] ñeyyadhammaṃ abujjhī’’ti payogesu parassa āṇattisambhūtahananakriyāpaṭisedhamiva paropadesasambhūtabujjhanakriyāpaṭisedhanamiva ca aññassa kriyāpaṭisedhanavasena vuttattā yo sayaṃsaddavasena kammakattubhāvaparikappo, taṃ na pamāṇaṃ. Sayaṃsaddo hi suddhakattuatthepi dissati, na kevalaṃ ‘‘sayameva pīyate pānīya’’ntiādīsu kammattheyeva, tasmā sāsanānurūpena attho gahetabbo nayaññūhi.

‘पुरुष भात शिजवतो’ (पुरिसो ओदनं पचति). ‘त्याने भूतपचनी शिजवली’ (स भूतपचनिं पचि). ‘भात शिजतो’ (ओदनो पच्चति). ‘कर्म शिजते/पक्व होते’ (कम्मं पच्चति). ‘भाताचे कणीस पिकते’ (वीहिसीसं पच्चति). ‘झाडाची फळे पिकतात’ (रुक्खफलानि पच्चन्ति). ‘हत्ती भिंत फोडतो’ (नागो पाकारं भिन्दति). ‘तलावाची भिंत फुटते’ (तळाकपाळि भिज्जति). ‘नाशवंत वस्तू नष्ट होते’ (भिज्जनधम्मं भिज्जति). आणि येथे ‘स्वयं’ (स्वतः) शब्दाचा अध्याहार करून “स्वतःच भात शिजतो” (सयमेव ओदनो पच्चति) इत्यादी म्हटले तरी, “पुरुष स्वतःच प्राणाचा घात करतो” (पुरिसो सयमेव पाणं हनति), “भगवंत स्वतःच ज्ञेय धर्म जाणते झाले” (भगवा सयमेव नेय्यधम्मं अबुज्झि) या प्रयोगांमध्ये दुसऱ्याच्या आज्ञेने होणाऱ्या हनन क्रियेच्या निषेधाप्रमाणे आणि दुसऱ्याच्या उपदेशाने होणाऱ्या बोध क्रियेच्या निषेधाप्रमाणे, अन्य क्रियेच्या निषेधार्थ म्हटल्यामुळे जो ‘स्वयं’ शब्दाच्या आधारे कर्मकर्तृभावाचा कल्पनाविलास केला जातो, तो प्रमाण मानला जाऊ शकत नाही. कारण ‘स्वयं’ शब्द कर्तृअर्थातही दिसतो, केवळ “पाणी स्वतःच प्यायले जाते” (सयमेव पीयते पानीयं) इत्यादी कर्मअर्थातच नाही. म्हणून नय जाणणाऱ्यांनी (व्याकरणतज्ज्ञांनी) शासनाला (बुद्धवचनाला) अनुसरूनच अर्थ ग्रहण केला पाहिजे.

Vināpi upasaggena, vināpi ca gaṇantaraṃ;

Sakammākammakā honti, atthato divuādayo.

उपसर्गाशिवाय आणि दुसऱ्या गणात न जाताही, अर्थाच्या दृष्टीने 'दिवु' इत्यादी धातू सकर्मक आणि अकर्मक होतात.

Kāmaguṇehi dibbati. Paccāmitte dibbati. Aññānipi yojetabbāni.

‘कामगुणांनी क्रीडा करतो’ (कामगुणेहि दिब्बति). ‘शत्रूंवर विजय मिळवतो’ (पच्चामित्ते दिब्बति). इतर प्रयोगही असेच योजावेत.

Gaṇantarañcopasaggaṃ, vināpi atthanānataṃ;

Payogato sakammā ca, akammā ca gamādayo.

दुसरा गण आणि उपसर्ग यांच्याशिवाय, अर्थाच्या भिन्नतेविनाही; प्रयोगावरून 'गमु' इत्यादी धातू सकर्मक आणि अकर्मक होतात.

Puriso maggaṃ gacchati. Gambhīresupi atthesu ñāṇaṃ gacchati. Dhammaṃ carati. Tattha tattha carati.

‘पुरुष मार्गावरून जातो’ (पुरिसो मग्गं गच्छति). ‘गंभीर अर्थांमध्येही ज्ञान जाते (प्रवेश करते)’ (गम्भीरेसुपि अत्थेसु ञाणं गच्छति). ‘धर्माचे आचरण करतो’ (धम्मं चरति). ‘तेथे तेथे फिरतो’ (तत्थ तत्थ चरति).

Gaṇantarañcopasaggaṃ, payogañcatthanānataṃ;

Vināpi tividhā honti, disādī rūpabhedato.

दुसरा गण, उपसर्ग, प्रयोग आणि अर्थाची भिन्नता यांच्याशिवायही; 'दिस' इत्यादी धातू रूपभेदाने तीन प्रकारचे होतात.

Pāsādaṃ passati, pāsādaṃ dakkhati pāsādo dissati. Aññānipi yojetabbāni.

‘प्रासाद (वाडा) पाहतो’ (पासादं पस्सति), ‘प्रासाद पाहील’ (पासादं दक्खति), ‘प्रासाद दिसतो’ (पासादो दिस्सति). इतर प्रयोगही असेच योजावेत.

Sabhāvato sakammā tu, rudadhātādayo matā;

Sabhāvato akammā ca, nandadhātādayo matā.

स्वभावानेच सकर्मक असलेले 'रुद' इत्यादी धातू मानले गेले आहेत; आणि स्वभावानेच अकर्मक असलेले 'नन्द' इत्यादी धातू मानले गेले आहेत.

Mataṃ vā amma rodanti, idha nandati pecca nandati.

‘किंवा हे आई! मृतासाठी रडतात’ (मतं वा अम्म रोदन्ति), ‘येथे आनंदित होतो, परलोकात आनंदित होतो’ (इध नन्दति पेच्च नन्दति).

Upasaggavaseneke, sakammāpi akammakā;

Sambhavanti tathekacce, akammāpi sakammakā.

उपसर्गाच्या प्रभावाने काही सकर्मक धातू देखील अकर्मक होतात; तसेच काही अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतात.

Ekacce [Pg.38] tupasaggehi, sakammā ca sakammakā;

Akammakā akammā ca, esatthopettha dīpito;

काही धातू उपसर्गांमुळे सकर्मक असूनही सकर्मकच राहतात, आणि अकर्मक असूनही अकर्मकच राहतात, हा अर्थही येथे स्पष्ट केला आहे.

Puriso gāmā niggacchati, dhanaṃ adhigacchati, puriso pāṇaṃ abhibhavati, himavatā pabhavanti mahānadiyo. Aññānipi payogāni yojetabbāni.

‘पुरुष गावातून बाहेर पडतो’ (पुरिसो गामा निग्गच्छति), ‘धन प्राप्त करतो’ (धनं अधिगच्छति), ‘पुरुष प्राण्याला पराभूत करतो’ (पुरिसो पाणं अभिभवति), ‘हिमालयातून महानद्या उगम पावतात’ (हिमवता पभवन्ति महानदियो). इतर प्रयोगही असेच योजावेत.

Tattha yadi sāsane pacadhātussa kammani rūpaṃ siyā, ‘‘purisena kammaṃ kariyatī’’ti payogo viya ‘‘purisena odano paciyatī’’ti payogo icchitabbo. Ye pana garū ‘‘tayā paccate odano’’tiādīni icchanti, te saddasatthanayaṃ nissāya vadanti maññe. Evaṃ santepi upaparikkhitvā yuttāni ce, gahetabbāni. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocara’’ntiādīsu aññopi attho daṭṭhabbo.

तेथे जर शासनात (बुद्धवचनात) 'पच' धातूचे कर्मणी रूप असेल, तर “पुरुषाकडून कर्म केले जाते” (पुरिसेन कम्मं करियति) या प्रयोगाप्रमाणे “पुरुषाकडून भात शिजवला जातो” (पुरिसेन ओदनों पचियति) हा प्रयोग स्वीकारला पाहिजे. परंतु जे आचार्य “तुझ्याकडून भात शिजवला जातो” (तया पच्चते ओदनो) इत्यादी प्रयोग स्वीकारतात, ते व्याकरणशास्त्राच्या नियमांचा आश्रय घेऊन बोलतात असे मला वाटते. असे असले तरी, परीक्षण करून जर ते योग्य वाटले, तर ते ग्रहण करावे. प्रयोजक (कारित) रूपात “पुरुष दुसऱ्या पुरुषाकडून किंवा पुरुषाला भात शिजवतो” (पुरिसो पुरिसेन पुरिसं वा ओदनं पाचेति, पाचयति, पाचापेति, पाचापयति) आणि “पुरुषाकडून पुरुषाद्वारे भात शिजवला जातो” (पुरिसेन पुरिसो ओदनं पाचियति, पाचयियति, पाचापियति, पाचापयियति) अशी रूपे होतात. “ज्याप्रमाणे गोपाळ काठीने गाईला गोचराकडे (चरण्याच्या जागेकडे) हाकतो” (यथा दण्डेन गोपालो, गावं पाचेति गोचरं) इत्यादींमध्ये दुसराही अर्थ पाहिला पाहिजे.

Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. Ettha ca ‘‘imassa maṃsañca pātabba’’nti payogo udāharaṇaṃ. ‘‘Pacati, pacanti. Pacasī’’tiādi padakkamo subodho.

‘पचं’ (शिजवणारा), ‘पचन्तो’ (शिजवणारा), ‘पचन्ती’ (शिजवणारी), ‘पचमानो’ (शिजवणारा), ‘पचमाना’ (शिजवणारी). ‘पातब्बं’ (पिण्यायोग्य/रक्षण करण्यायोग्य), ‘पचितं’ (शिजविलेले), ‘पचितब्बं’ (शिजवण्यायोग्य), ‘पचनीयं’ (शिजवण्यायोग्य), ‘पचितुं’ (शिजवण्यासाठी), ‘पचित्वा’ (शिजवून). आणि येथे “याचे मांस खाण्यायोग्य (किंवा रक्षण करण्यायोग्य) आहे” (इमस्स मंसञ्च पातब्बं) हा प्रयोग उदाहरण आहे. “पचति, पचन्ति, पचसि” इत्यादी पदक्रम सुबोध (समजण्यास सोपा) आहे.

Sica gharaṇe. Secati, seko, ‘‘ubhatobhāsā’’ti vadanti.

सिच (सिञ्च्) धातू सिंचन (शिंपडणे) या अर्थात. ‘सेचेति’ (सिंचन करतो), ‘सेको’ (सिंचन). याला ‘उभतोभासा’ (दोन्ही भाषांमध्ये/पदांमध्ये चालणारा) असे म्हणतात.

Imāni cakārantadhāturūpāni.

ही 'च'कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Chakārantadhātu

छकारान्त धातू

Parassabhāsādibhāvaṃ, sabbesaṃ dhātunaṃ ito;

Paraṃ na byākarissaṃ so, sāsane īrito na hi.

सर्व धातूंचा परस्मैपद इत्यादी भाव यापुढे मी स्पष्ट करणार नाही, कारण शासनात (बुद्धवचनात) तसे सांगितले गेलेले नाही.

Chu [Pg.39] chedane. Choti. Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ.

छु धातू छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात. ‘छोति’ (कापतो). ‘उत्कृष्ट सुवासाने सुवासित केलेली जटा कापून’ (छोत्वान मोळिं वरगन्धवासितं). ‘अरे! त्यांनी खरोखरच झाड कापले’ (अच्छोच्छुंवत भो रुक्खं).

Milecha aviyattāyaṃ vācāyaṃ. Milecchati, milakkhu. Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu.

मिलेछ (म्लेच्छ) धातू अस्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात. ‘मिलेच्छति’ (अस्पष्ट बोलतो), ‘मिलक्खु’ (म्लेच्छ/अस्पष्ट बोलणारा). ‘तो सीमावर्ती प्रदेशांतील म्लेंच्छांमध्ये जन्मला आहे, जे (धर्म) जाणत नाहीत’ (पच्चन्तिमेसु जनपदेसु पच्चाजातो होति मिलक्खूसु अविञ्ञातारेसु).

Vachi icchāyaṃ. Vañchati. Vañchitaṃ dhanaṃ.

वछि धातू इच्छेच्या अर्थात. ‘वञ्छति’ (इच्छा करतो). ‘इच्छिलेले धन’ (वञ्छितं धनं).

Achi āyāme. Añcati. Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti.

अछि धातू लांबवण्याच्या (ओढण्याच्या) अर्थात. ‘अञ्चति’ (ओढतो). ‘दीर्घ श्वास ओढताना (घेताना), मी दीर्घ श्वास ओढत आहे असे जाणतो’ (दीघं वा अञ्चन्तो दीघं अञ्चामीति पजानाति).

Huccha koṭille. Hucchati.

हुच्छ धातू कुटिलतेच्या (वाकडेपणाच्या) अर्थात. ‘हुच्छति’ (कुटिल होतो/वाकडा होतो).

Muccha mohamucchāsu. Mucchati. Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha. Mucchā, mucchitvā.

मुच्छ धातू मोह आणि मूर्च्छेच्या (बेशुद्धीच्या) अर्थात. ‘मुच्छति’ (मूर्च्छित होतो). ‘विषाच्या वेगाने मूर्च्छित होऊन, तो बेशुद्ध झाला’ (मुच्छितो विसवेगेन, विसञ्ञी समपज्जथ). ‘मुच्छा’ (मूर्च्छा), ‘मुच्छित्वा’ (मूर्च्छित होऊन).

Phucha visaraṇe phochati.

फुछ धातू पसरण्याच्या (विस्तारण्याच्या) अर्थात. ‘फोछति’ (पसरतो).

Yucha pamāde. Yucchati.

युच्छ धातू प्रमादाच्या (आळसाच्या/दुर्लक्षाच्या) अर्थात. ‘युच्छति’ (प्रमाद करतो).

Uchi uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uñchati. Uñchācariyāya īhatha.

उछि धातू उञ्छ (धान्य गोळा करणे/भिक्षा मागणे) या अर्थात. ‘उञ्छो’ म्हणजे शोधणे/भिक्षा मिळवणे. ‘उञ्छति’ (धान्य गोळा करतो/भिक्षा मागतो). ‘उञ्छचर्येसाठी (भिक्षेसाठी) प्रयत्न करा’ (उञ्छाचरियाय ईहथ).

Ucha pipāsāyaṃ. Uchati.

उछ धातू तहानेच्या (तृष्णेच्या) अर्थात. ‘उछति’ (तहानलेला होतो).

Puccha pañhe pucchati. Pucchitā, pucchako, puṭṭho, pucchito, pucchā. Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati. Pucchi, pucchituṃ. Pucchitvā. Ettha ca pañcavidhā pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ nānattaṃ aṭṭhasāliniyādito gahetabbaṃ.

पुच्छ धातू प्रश्न विचारण्याच्या अर्थात. ‘पुच्छति’ (विचारतो). ‘पुच्छिता’ (विचारणारा), ‘पुच्छको’ (विचारणारा), ‘पुट्ठो’ (विचारलेला), ‘पुच्छितो’ (विचारलेला), ‘पुच्छा’ (प्रश्न). ‘भिक्खू विनयधराला प्रश्न विचारतो’ (भिक्खु विनयधरं पञ्हं पुच्छति). ‘पुच्छि’ (विचारले), ‘पुच्छितुं’ (विचारण्यासाठी), ‘पुच्छित्वा’ (विचारून). आणि येथे पाच प्रकारचे प्रश्न आहेत: अदिट्ठजोतनापुच्छा (न पाहिलेले स्पष्ट करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), दिट्ठसंसन्दनापुच्छा (पाहिलेल्याची पडताळणी करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), विमतिच्छेदनापुच्छा (संशयाचे निरसन करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), अनुमतिपुच्छा (संमती मिळवण्यासाठी विचारलेला प्रश्न) आणि कथेतुकाम्यतापुच्छा (सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न). त्यांची भिन्नता अट्ठसालिनी इत्यादी ग्रंथांमधून ग्रहण करावी.

Viccha gatiyaṃ. Vicchati. Vicchikā.

विच्छ धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात. ‘विच्छति’ (जातो). ‘विच्छिका’ (विंचू - गती करणारी).

Vacchu [Pg.40] chedane. Vucchati. Vuttā, vuttavā, vuttasiro. Vakāragatassa akārassa uttaṃ.

वच्छु धातू छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात. ‘वुच्छति’ (कापला जातो). ‘वुत्ता’ (कापलेले/मुंडण केलेले), ‘वुत्तवा’ (ज्याने कापले आहे तो), ‘वुत्तसिरो’ (ज्याचे डोके मुंडण केले आहे तो). येथे 'व' कारामधील 'अ' काराचा 'उ' कार झाला आहे.

Vuttasaddo kesoharaṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu. Ettha ca sirasaddena siroruhā vuttā yathā mañcasaddena mañcaṭṭhā, cakkhusaddena ca cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ. Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu. Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā’’tiādisu. Atridaṃ vuccati –

‘वुत्त’ शब्द केस कापण्याच्या (मुंडण करण्याच्या) अर्थातही दिसतो, जसे की “कापटिक तरुण माणवक मुंडित डोक्याचा आहे” (कापटिको माणवो दहरो वुत्तसिरो) इत्यादींमध्ये. आणि येथे ‘शिर’ शब्दाने डोक्यावरील केस (शिरोरुह) अभिप्रेत आहेत, ज्याप्रमाणे ‘मंच’ शब्दाने मंचावर बसलेले लोक (मंचस्था) आणि ‘चक्षु’ शब्दाने चक्षूवर आश्रित असलेले विज्ञान अभिप्रेत असते. पेरण्याच्या अर्थातही हा शब्द वापरला जातो, जसे की “ज्याप्रमाणे शरद ऋतूतील बीज शेतात पेरले असता उगवते” (यथा सारदिकं बीजं, खेत्ते वुत्तं विरूहति) इत्यादींमध्ये. आणि बोलण्याच्या अर्थातही, जसे की “हे भगवंतांनी म्हटले आहे, अरहंतांनी म्हटले आहे” (वुत्तमिदं भगवता, वुत्तमरहता) इत्यादींमध्ये. याविषयी असे म्हटले जाते –

Vacchuvapavacavasā, vuttasaddo pavattati;

Kesohāre ropite ca, kathite ca yathākkamanti.

‘वच्छु’, ‘वपु’ आणि ‘वच’ या धातूंपासून अनुक्रमे केस कापण्याच्या (मुंडण करण्याच्या), पेरण्याच्या आणि बोलण्याच्या अर्थात ‘वुत्त’ शब्द प्रवृत्त होतो.

Aparo nayo – vuttasaddo ‘‘no ca kho paṭivutta’’ntiādīsu vāpasamīkaraṇe dissati. ‘‘Pannalomo paradattavutto’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto’’tiādīsu apagame. ‘‘Gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanavasena pavattite. Loke pana ‘‘vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene dissati, atridaṃ vuccati

दुसरा प्रकार (असा आहे) – 'वृत्त' (vutta) हा शब्द "नो च खो पटिवुत्तं" (पण प्रत्युत्तर दिले नाही) इत्यादींमध्ये पेरणीनंतर जमीन सपाट करण्याच्या (वापसमीकरण) अर्थात दिसतो. "पन्नलोमो परदत्तवुत्तो" (रोम शांत झालेला, दुसऱ्याने दिलेल्यावर जगणारा) इत्यादींमध्ये जीवनवृत्तीच्या अर्थात. "पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो" (पिवळे पान बंधनातून मुक्त झाले) इत्यादींमध्ये दूर होण्याच्या (अपगम) अर्थात. "गीतं पवुत्तं समीहितं" (गायलेले, प्रवचन केलेले, इच्छित) इत्यादींमध्ये प्रवचनाच्या रूपाने प्रवृत्त करण्याच्या अर्थात. लोकव्यवहारात (लौकिक भाषेत) "वुत्तो पारायनो" इत्यादींमध्ये अध्ययनाच्या (शिकण्याच्या) अर्थात दिसतो, येथे हे म्हटले जाते –

‘‘Vāpasamīkaraṇe ca, atho jīvitavuttiyaṃ;

Apagame pāvacana-vasena ca pavattite;

Ajjhene cevametesu, vuttasaddo padissatī’’ti.

"पेरणीनंतर जमीन सपाट करण्यात (वापसमीकरण), तसेच जीवनवृत्तीमध्ये; दूर होण्यात (मुक्त होण्यात) आणि प्रवचनाच्या रूपाने प्रवृत्त करण्यात; आणि अध्ययनात, या सर्व अर्थांमध्ये 'वृत्त' (vutta) हा शब्द दिसून येतो."

Aparopi nayo – vuttasaddo saupasaggoca anupasaggo ca vapane vāpasamīkaraṇe kesohāre jīvitavuttiyaṃ pamuttabhāve [Pg.41] pāvacanavasena pavattite ajjhene kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa –

आणखी एक प्रकार (असा आहे) – 'वृत्त' (vutta) हा शब्द उपसर्गासह आणि उपसर्गाशिवाय देखील पेरणी करणे, पेरणीनंतर जमीन सपाट करणे, केस कापून टाकणे, जीवनवृत्ती, मुक्त भाव, प्रवचनाच्या रूपाने प्रवृत्त करणे, अध्ययन आणि कथन (बोलणे) इत्यादी अर्थांमध्ये दिसतो. तसेच तो (खालीलप्रमाणे आहे) –

‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti

"जो मित्रांशी द्रोह करत नाही, त्याच्या गाई प्रसवतात (वाढतात), शेतात पेरलेले उगवते आणि तो पेरलेल्याचे फळ खातो."

Ādīsu vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu kesoharaṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto gaṇo, vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu kathane. Atridaṃ vuccati –

इत्यादींमध्ये (हा शब्द) पेरणीच्या (वपन) अर्थात आला आहे. "नो च खो पटिवुत्तं" इत्यादींमध्ये अष्टदंतक (आठ दातांचे अवजार) इत्यादींद्वारे पेरणीनंतर जमीन सपाट करण्याच्या (वापसमीकरण) अर्थात. "कापटिको माणवो दहरो वुत्तसिरो" (कपटी तरुण माणवक मुंडित डोक्याचा आहे) इत्यादींमध्ये केस कापण्याच्या (केशोहरण) अर्थात. "पन्नलोमो परदत्तवुत्तो मिगभूतेन चेतसा विहरति" (रोम शांत झालेला, दुसऱ्याने दिलेल्यावर जगणारा, हरिणासारख्या चित्ताने विहार करतो) इत्यादींमध्ये जीवनवृत्तीच्या अर्थात. "सेय्यथापि नाम पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो अभब्बो हरितत्थाय" (ज्याप्रमाणे पिवळे पडलेले पान बंधनातून तुटल्यावर पुन्हा हिरवे होण्यास असमर्थ असते) इत्यादींमध्ये बंधनातून मुक्त होण्याच्या अर्थात. "येसमिदं एतरहि पोराणं मन्तपदं गीतं पवुत्तं समीहितं" (ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद सध्या गायलेले, प्रवचन केलेले, इच्छित आहे) इत्यादींमध्ये प्रवचन रूपाने प्रवृत्त करण्याच्या अर्थात. लोकव्यवहारात "वुत्तो गणो, वुत्तो पारायनो" इत्यादींमध्ये अध्ययनाच्या अर्थात. "वृत्तं खो पनेतं भगवता, धम्मदायादा मे भिक्खवे भवथ, मा आमिसदायादा" ("भिक्खूंनो, तुम्ही माझे धम्मदायाद व्हा, आमिषदायाद होऊ नका, असे भगवंतांनी म्हटले आहे") इत्यादींमध्ये कथनाच्या (बोलण्याच्या) अर्थात. येथे हे म्हटले जाते –

Vapa vatu vacchuvaca-dhātūnaṃ vasato mato;

Sopasaggo nopasaggo, vuttasaddo yathārahaṃ.

"वप, वतु, वच्छु आणि वच या धातूंच्या प्रभावाने, उपसर्गासह किंवा उपसर्गाशिवाय, 'वृत्त' (vutta) हा शब्द यथायोग्य मानला गेला आहे."

Vapane ca vāpasamī-karaṇe muṇḍatāya ca;

Jīvavutyaṃ pamuttatthe, vasā pāvacanassa tu;

Pavattite ca ajjhene, kathane cāti lakkhaye;

"पेरणीमध्ये, पेरणीनंतर जमीन सपाट करण्यात, मुंडण करण्यात (केस कापण्यात), जीवनवृत्तीमध्ये, मुक्त होण्याच्या अर्थात, प्रवचनाच्या प्रभावाने प्रवृत्त करण्यात, अध्ययनात आणि कथनात (हा शब्द) लक्षित करावा (समजावा)."

Taccha tanukaraṇe. Tacchati. Tacchako dāruṃ.

'तच्छ' (taccha) धातू बारीक करणे (तासणे) या अर्थात आहे. 'तच्छति' (तो तासतो). 'तच्छको दारुं' (सुतार लाकूड तासतो).

Chakārantadhāturūpāni.

'छ' कारान्त धातूंची रूपे.

Jakārantadhātu

'ज' कारान्त धातू.

Jijaye. Jeti. Jayati, parājayati. Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti. Dhammaṃ caranto parajjati. Rājānaṃ jayāpesuṃ. Jayāpetvā. Ettha jayāpesunti ‘‘jayatu bhava’’nti āsīsavacanaṃ vadiṃsūti attho. Jayanaṃ, jitaṃ, jayo, vijitaṃ, jino, jetā, jeto, jito māro, māraṃ jito, jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino, anodhijino, jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Imassa pana dhātussa kiyādigaṇaṃ pattassa ‘‘jināti jinitvā’’tyādīni rūpāni bhavanti.

'जि' (ji) धातू जिंकणे (जय) या अर्थात आहे. 'जेति', 'जयति', 'पराजयति' (जिंकतो, पराभूत करतो). "धम्मं चरन्तो सामिकं पराजेति" (धर्माचे आचरण करणारा स्वामीला पराभूत करतो). "धम्मं चरन्तो परज्जति" (धर्माचे आचरण करणारा पराभूत होतो). "राजानं जयापेसुं" (त्यांनी राजाचा जयजयकार केला). "जयापेत्वा" (जयजयकार करून). येथे 'जयापेसुं' म्हणजे "आपला विजय असो" (जयतु भवं) असे आशिर्वचन बोलले, असा अर्थ आहे. जयनं (जिंकणे), जितं (जिंकलेले), जयो (विजय), विजितं (विशेष जिंकलेले), जिनो (विजेता), जेता (विजेता), जेतो, जितो मारो (मार जिंकला गेला), मारं जितो (माराला जिंकणारा), जितवा (जिंकणारा), जितावी (विजेता), विजितावी, मारजि (मारविजेता), लोकजि (लोकविजेता), ओधिजिनो (मर्यादित विजेता), अनोधिजिनो (अमर्यादित विजेता), जितो, विजितो, जेतुं (जिंकण्यासाठी), विजेतुं, जित्वा (जिंकून), विजित्वा. परंतु या धातूला 'क्रियादिगण' प्राप्त झाल्यावर "जिनाति, जिनित्वा" इत्यादी रूपे होतात.

Ji abhibhavane. Jeti. Jino. Pubbe viya rūpāni. Ettha ca ‘‘tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti pāḷi abhibhavanatthasādhakā. Ettha hi vijitanti adhibhūtanti attho.

'जि' (ji) धातू पराभूत करणे (अभिभव) या अर्थात आहे. 'जेति', 'जिनो'. पूर्वीप्रमाणेच रूपे होतात. आणि येथे "तुम्हा सत्पुरुषांनी, हे आनंदा, विजय मिळवला आहे, भावी पिढी तांदूळ आणि मांसाच्या भोजनाला तुच्छ मानेल" ही पाळी (वाक्य) पराभूत करण्याच्या अर्थाची साधक आहे. कारण येथे 'विजितं' म्हणजे 'अधिभूतं' (पराभूत केलेले/वश केलेले) असा अर्थ आहे.

Ju gatiyaṃ. Ettha sīghagati adhippetā. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ, javanapañño, javanahaṃso. Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ.

'जु' (ju) धातू गती या अर्थात आहे. येथे 'शीघ्रगती' (वेगवान गती) अभिप्रेत आहे. 'जवति' (तो वेगाने धावतो). जवनं (वेगवान धावणे), जवो (वेग), जवं, जवन्तो (धावणारा), जवनचित्तं (जवनचित्त), जवनपञ्ञो (तीव्र बुद्धीचा), जवनहंसो (वेगवान हंस). "मनोजवं गच्छति येनकामं" (मनाच्या वेगाने इच्छेनुसार जातो).

Jekhaye. Jīyati. Ekārassa īyādeso. Sāsanānurūpena ‘‘kiṃ maṃ dhanena jīyethā’’ti hi pāḷi dissati. Saddasatthavidū pana ‘‘jāyatī’’ti rūpaṃ vadanti.

'जे' (je) धातू क्षय होणे (नाश होणे) या अर्थात आहे. 'जीयति' (क्षय होतो). 'ए' काराचा 'ईय्' (īy) असा आदेश होतो. शासनाच्या (बुद्धवचनाच्या) अनुरूप "मला धनाने काय क्षय होणार?" (किं मं धनेन जीयेथा) अशी पाळी दिसते. परंतु व्याकरणकार 'जायति' असे रूप सांगतात.

Sajja gatiyaṃ. Sajjati.

'सज्ज' (sajja) धातू गती या अर्थात आहे. 'सज्जति'.

Kuju khuju theyyakaraṇe. Kojati. Khojati.

'कुजु' (kuju) आणि 'खुजु' (khuju) धातू चोरी करणे या अर्थात आहेत. 'कोजति', 'खोजति'.

Vaja gatiyaṃ. Dhaja dhaji ca. Vajati. Abbajati. Manussattañca abbaje. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā, pabbajito, pabbājito.

'वज' (vaja) धातू गती या अर्थात आहे. 'धज' (dhaja) आणि 'धजि' (dhaji) देखील (गतीच्या अर्थात आहेत). 'वजति', 'अब्बजति'. "मनुस्सत्तञ्च अब्बजे" (आणि मनुष्यत्वाला प्राप्त व्हावे). वजो (गोठा/मार्ग), वजनं (जाणे), पवजनं (प्रस्थान), पब्बज्जा (प्रव्रज्या), पब्बजितो (प्रव्रजित), पब्बाजितो (प्रव्रजित केलेला/हद्दपार केलेला).

Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato;

Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave.

"स्वतःच्या राष्ट्रातून हद्दपार केलेल्या आणि दुसऱ्या जनपदात गेलेल्या मनुष्याने, वाईट शब्दांचा (दुर्भाषिते) संग्रह करण्यासाठी (सहन करण्यासाठी) मोठा कोठार बनवावा."

Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Ettha dhajoti ketu. Dhañjananti gamanaṃ.

'धजति', 'धजो'. 'धञ्जति', 'धञ्जनं'. येथे 'धजो' म्हणजे ध्वज (निशाण) आणि 'धञ्जनं' म्हणजे गमन (जाणे).

Aja khepane ca. Gatiapekkhakoyeva cakāro. Ajati. Ajo. Ettha ajoti eḷako. Imāni panassa pariyāyavacanāni ‘‘ajo eḷako urabbho avi meṇḍo’’ti. Tattha urabbhoti eḷako, yo ‘‘ajo’’tipi vuccati. Avīti rattalomo eḷako. Meṇḍoti kuṭilasiṅgo eḷako. Tathā hi janakajātake ajarathato meṇḍarathā visuṃ vuttā. Apica ajeḷakanti ajato eḷakassa visuṃ vacanato eḷakasaddena meṇḍopi gahetabbo, mahosadhajātakaṭṭhakathāyañhi meṇḍeḷakānaṃ nibbisesatā vuttāti.

'अज' (aja) धातू फेकणे (क्षेपण) आणि गतीच्या अर्थात आहे. 'च' कार हा गतीच्या अपेक्षेनेच आहे. 'अजति', 'अजो'. येथे 'अजो' म्हणजे एडका (बकरा). आणि हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत – "अजो, एळको, उरब्भो, अवि, मेण्डो". त्यामध्ये 'उरब्भो' म्हणजे एडका, ज्याला 'अजो' देखील म्हटले जाते. 'अवि' म्हणजे तांबड्या केसांचा एडका. 'मेण्डो' म्हणजे वक्र (वाकड्या) शिंगांचा एडका. तसेच जनकजातकात शेळ्यांच्या रथापेक्षा मेंढ्यांचे रथ वेगळे सांगितले आहेत. शिवाय, 'अजेळकं' (शेळ्या-मेंढ्या) यामध्ये शेळीपेक्षा एडका वेगळा सांगितल्यामुळे 'एळक' शब्दाने मेंढा देखील ग्रहण करावा, कारण महौषधजातक अट्ठकथेत मेंढा आणि एडका यांच्यात कोणताही भेद नाही असे म्हटले आहे.

Ajja sajja ajjane. Ajjanaṃ ajjanakriyā. Ajjati. Sajjati.

'अज्ज' (ajja) आणि 'सज्ज' (sajja) धातू मिळवणे (अर्जन करणे) या अर्थात आहेत. 'अज्जनं' म्हणजे मिळवण्याची क्रिया. 'अज्जति', 'सज्जति'.

Kajja byathane. Byathanaṃ hiṃsā. Kajjati.

'कज्ज' (kajja) धातू पीडा देणे (व्यथन) या अर्थात आहे. 'व्यथन' म्हणजे हिंसा. 'कज्जति'.

Khajja majjane ca. Majjanaṃ suddhi. Byathanāpekkho cakāro. Khajjati. Khajjūro.

'खज्ज' (khajja) धातू शुद्ध करणे (मज्जन) आणि पीडा देण्याच्या अर्थात आहे. 'मज्जन' म्हणजे शुद्धी. 'च' कार हा पीडा देण्याच्या अपेक्षेने आहे. 'खज्जति', 'खज्जुरो' (खजूर).

Khaja manthe. Mantho viloḷanaṃ. Khajati.

'खज' (khaja) धातू घुसळणे (मंथन) या अर्थात आहे. 'मंथन' म्हणजे ढवळणे (विलोळन). 'खजति'.

Khaji gativekalle. Kissa bhante ayyo khañjatīti. Ubho khañjā. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā.

'खजि' (khaji) धातू गतीचे वैकल्य (लंगडणे) या अर्थात आहे. "भन्ते! आर्य का लंगडत आहेत?" (किस्स भन्ते अय्यो खञ्जति). "उभो खञ्जा" (दोघेही लंगडे आहेत). खञ्जनं (लंगडणे), खञ्जितुं (लंगडण्यासाठी), खञ्जित्वा (लंगडून).

Khaja kampane. Khajati. Ejā. Ettha ca ejāti lābhādiṃ paṭicca ejati kampatīti ejā, balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ.

'खज' (khaja) धातू कंप पावणे (कापणे) या अर्थात आहे. 'खजति'. 'एजा'. आणि येथे 'एजा' म्हणजे लाभ इत्यादींच्या कारणाने जी कंप पावते (कापते) ती 'एजा' होय, हे तीव्र तृष्णेचे नाव आहे.

Buja vajiranibbese. Vajiranigghoseti keci vidū vadanti. Bojati.

'बुज' (buja) धातू वज्राचा उपभोग घेणे (वज्रनिर्वेष) या अर्थात आहे. काही विद्वान 'वज्रनिर्घोष' (वज्राचा आवाज) असा अर्थ सांगतात. 'बोजति'.

Khija [Pg.44] kuji guji abyattasadde. Khijati. Kuñjati. Guñjati.

'खिज' (khija), 'कुजि' (kuji) आणि 'गुजि' (guji) हे धातू अस्पष्ट आवाज (अव्यक्त शब्द) या अर्थात आहेत. 'खिजति', 'कुञ्जति', 'गुञ्जति'.

Laja lāja tajja bhassane. Lajati. Lājati. Tajjati.

'लज' (laja), 'लाज' (lāja) आणि 'तज्ज' (tajja) धातू निंदा करणे (भर्त्सना) या अर्थात आहेत. 'लजति', 'लाजति', 'तज्जति'.

Laji dittiyañca. Bhassanāpekkho cakāro. Lañjati. Tatiyo nayalañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako.

'लजि' (laji) धातू प्रकाशणे (दीप्ती) आणि निंदा करण्याच्या अर्थात आहे. 'च' कार हा निंदा करण्याच्या अपेक्षेने आहे. 'लञ्जति'. तिसरा प्रकार 'नयलञ्जक' आहे. जो सूत्राचा अर्थ प्रकाशित करतो (स्पष्ट करतो) तो 'लञ्जक' होय.

Jaja jaji yuddhe. Yujjhanaṃ yuddhaṃ. Jajati. Jañjati.

'जज' (jaja) आणि 'जजि' (jaji) धातू युद्ध करणे या अर्थात आहेत. 'युद्ध' म्हणजे युद्ध करण्याची क्रिया. 'जजति', 'जञ्जति'.

Tuja hiṃsāyaṃ. Tojati.

'तुज' (tuja) धातू हिंसा करणे या अर्थात आहे. 'तोजति'.

Tuji balane ca. Balanaṃ balanakriyā. Hiṃsāpekkhako cakāro. Tuñjati.

'तुजि' (tuji) धातू बल देणे (बलन) आणि हिंसेच्या अर्थात आहे. 'बलन' म्हणजे बल देण्याची क्रिया. 'च' कार हा हिंसेच्या अपेक्षेने आहे. 'तुञ्जति'.

Gaja kuji muji gajja saddatthā. Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati, megho gajjati. Yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gajjati. Maṇi gajjati. Ñāṇagajjanaṃ gajjati. Gajjituṃ samattho. Gajjitā. Gajjitvā. Tattha gajoti hatthī. Hatthissa hi anekāni nāmāni –

'गज' (gaja), 'कुजि' (kuji), 'मुजि' (muji) आणि 'गज्ज' (gajja) हे धातू आवाज करणे (शब्द) या अर्थात आहेत. 'गजति', 'कुञ्जति', 'मुञ्जति'. 'गजो गज्जति' (हत्ती गर्जना करतो), 'मेघो गज्जति' (मेघ गर्जना करतो). "जिथे घरात जन्मलेला दास उभा राहून मोठ्या बाता मारतो (गर्जना करतो)." 'मणी गर्जना करतो'. 'ज्ञानाची गर्जना करतो'. गर्जना करण्यास समर्थ, गर्जना करणारा, गर्जना करून. त्यामध्ये 'गजो' म्हणजे हत्ती. कारण हत्तीची अनेक नावे आहेत –

Hatthī nāgo gajo dantī, kuñjaro vāraṇo karī;

Mātaṅgo dvirado saṭṭhi-hāyano’nekapo ibho.

"हत्ती, नाग, गज, दंती, कुंजर, वारण, करी, मातंग, द्विरद, षष्टिहायन (साठ वर्षांचा), अनेकप आणि इभ."

Thambho rammo dvipo ceva, hatthinī tu kareṇukā;

Hatthipoto hatthicchāpo, bhiṅko ca kalabho bhave.

थम्भो (खांब), रम्मो (रमणीय), द्विपो (हत्ती) तसेच हत्तिनी म्हणजे करेणुका; हत्तीचे पिल्लू म्हणजे हत्थिपोतो, हत्थिच्छापो, भिङ्को आणि कलभो होय.

Caja cāge. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ. Cajaṃ, cajanto. Cajamāno.

‘चज’ (caja) धातू त्याग करण्याच्या अर्थात आहे. तो त्याग करतो (cajati). तो पूर्णपणे त्याग करतो (pariccajati). त्याग (cāgo). पूर्ण त्याग (pariccāgo). त्याग करणे (cajanaṃ). त्याग करणारा (cajaṃ, cajanto, cajamāno).

Sanja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sañcati. Satto. Sajanaṃ, satti. Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā.

‘सञ्ज’ (sañja) धातू आसक्ती किंवा चिकटून राहण्याच्या अर्थात आहे. ‘सङ्ग’ म्हणजे चिकटणे (laganaṃ). तो आसक्त होतो (sañcati). आसक्त झालेला प्राणी (satto). आसक्ती (sajanaṃ, satti). तीव्र आसक्ती (āsatti). आसक्त होण्यासाठी (sajituṃ). आसक्त होऊन (sajitvā).

Īja gatiyaṃ. Ījati.

‘ईज’ (īja) धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहे. तो जातो किंवा गतिमान होतो (ījati).

Bhaji bhajjane. Bhajjanaṃ tāpakaraṇaṃ. Tilāni bhajjati. Purisena bhajjamānāni tilāni.

‘भज’ (bhaji) धातू भाजण्याच्या अर्थात आहे. भाजणे म्हणजे उष्णता देणे (tāpakaraṇaṃ). तो तीळ भाजतो (tilāni bhajjati). माणसाद्वारे भाजले जाणारे तीळ (purisena bhajjamānāni tilāni).

Eja [Pg.45] bheja bhāja dittiyaṃ. Ditti sobhā. Ejati. Bhejati. Bhājati.

‘एज’ (eja), ‘भेज’ (bheja) आणि ‘भाज’ (bhāja) हे धातू चमकण्याच्या (दीप्ती) अर्थात आहेत. दीप्ती म्हणजे शोभा किंवा सौंदर्य (ditti sobhā). तो चमकतो (ejati, bhejati, bhājati).

Tija nisāne, khamāyañca. Nisānaṃ tikkhatākaraṇaṃ. Khamā khanti. Tejati. Titikkhati. Tejano. Tejo. Tattha tejanoti kaṇḍo saro usu. Tejoti sūriyo. Atha vā tejoti tejanaṃ usmā uṇhattaṃ tāpo. Tejoti vā ānubhāvo pabhāvo.

‘तिज’ (tija) धातू तीक्ष्ण करणे (nisāna) आणि क्षमा (khamā) या अर्थात आहे. तीक्ष्ण करणे म्हणजे धार लावणे (tikkhatākaraṇaṃ). क्षमा म्हणजे शांती किंवा सहनशीलता (khanti). तो तीक्ष्ण करतो (tejati). तो सहन करतो (titikkhati). बाण (tejano). तेज (tejo). तेथे ‘तेजन’ म्हणजे बाण किंवा तीर (kaṇḍo saro usu). ‘तेज’ म्हणजे सूर्य (sūriyo). किंवा ‘तेज’ म्हणजे उष्णता, गरमपणा किंवा ताप (usmā uṇhattaṃ tāpo). किंवा ‘तेज’ म्हणजे प्रभाव किंवा सामर्थ्य (ānubhāvo pabhāvo).

Sañja parissagge, āliṅganaṃ parissaggo. Sañjati.

‘सञ्ज’ (sañja) धातू आलिंगन देण्याच्या (parissagga) अर्थात आहे. आलिंगन देणे म्हणजे मिठी मारणे (āliṅganaṃ parissaggo). तो आलिंगन देतो (sañjati).

Khaji dāne, gatiyañca. Khañjati. Khañjanaṃ.

‘खज’ (khaji) धातू दान देणे आणि गती (जाणे) या अर्थात आहे. तो लंगडतो किंवा जातो (khañjati). लंगडणे किंवा गती (khañjanaṃ).

Rāja dittiyaṃ bhāja ca. Rājati. Bhājati. Rājā. Rājinī. Vanarāji. Rājitvā. Virājitvā. Atra viññūnamatthavivaraṇe kosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –

‘राज’ (rāja) आणि ‘भाज’ (bhāja) हे धातू चमकण्याच्या (दीप्ती) अर्थात आहेत. तो चमकतो (rājati, bhājati). राजा (rājā). राणी (rājinī). वनराजी (vanarāji). चमकून (rājitvā). विशेष रूपाने चमकून (virājitvā). येथे विद्वानांच्या अर्थ-स्पष्टीकरणासाठी आणि कौशल्य वाढवण्यासाठी आम्ही एक श्लोक रचत आहोत –

Ma’hā’rāja mahārāja, mahārāja mameva’hi;

Ne’tassa iti vatvāna, dve janā kalahaṃ karuṃ.

“हे महाराजा! हा माझा साप आहे, हा साप माझाच आहे, याचा नाही,” असे बोलून दोन माणसांनी भांडण केले.

Ettha ca paṭhamapādassa dutiyapade ‘‘me ahi mahī’’ti chedo ‘‘puttā me atthi puttā matthī’’ti viya. ‘‘Mahi arāja mahārājā’’ti ca chedo ‘‘yopi ayaṃ yopāya’’nti viya. Ettha arājasaddo ‘‘atikaramakarācariyā’’ti ettha akarīti atthavācako akarasaddo viya ākhyātaparokkhāvibhattiko daṭṭhabbo. Arāja virocīti attho. Ayaṃ pana gāthāya piṇḍattho ‘‘mahārāja me ahi arāja, mama eva ahi arāja, na etassa iti vatvā dve ahituṇḍikajanā kalahaṃ kariṃsū’’ti.

आणि येथे पहिल्या चरणाच्या दुसऱ्या पदात “मे अहि मही” (me ahi mahī) असा संधिच्छेद होतो, जसे “पुत्ता मे अत्थि” चे “पुत्ता मत्थि” होते. आणि “महि अराज महाराज” (mahi arāja mahārājā) असा संधिच्छेद होतो, जसे “यो पि अयं” चे “योपायं” होते. येथे ‘अराज’ (arāja) हा शब्द “अतिकरमकर्राचरिया” मधील ‘अकरी’ या अर्थाचा वाचक असलेल्या ‘अकर’ शब्दाप्रमाणे आख्यात परोक्ष विभक्तीचा समजावा. ‘अराज’ म्हणजे चमकला किंवा शोभला (virocī) असा अर्थ आहे. या गाथेचा एकत्रित अर्थ असा आहे: “हे महाराजा, माझा साप शोभला (किंवा खेळला), माझाच साप शोभला, याचा नाही, असे म्हणून दोन गारुड्यांनी भांडण केले.”

Ranja rāge. Bhikkhu cīvaraṃ rajati. Satto rūpādīsu rañjati. Rajanaṃ. Rajako. Rāgo. Virāgo. Haliddirāgo. Rājā. Rājinī. Imassa ca divādigaṇaṃ pattassa ‘‘rajjati virajjatī’’ti rūpāni [Pg.46] bhavanti. Tattha rajananti rajanavatthu. Rajakoti rajakāro vatthadhovanako. Rāgoti rajjanti sattā tena, sayaṃ vā rañjati, rañjanamattameva vā etanti rāgo, taṇhā. Imāni pana tadabhidhānāni –

‘रञ्ज’ (ranja) धातू रंगाच्या किंवा आसक्तीच्या (राग) अर्थात आहे. भिक्खू चीवर रंगवतो (bhikkhu cīvaraṃ rajati). प्राणी रूप इत्यादींमध्ये आसक्त होतो (satto rūpādīsu rañjati). रंगवणे किंवा रंग (rajanaṃ). धोबी (rajako). राग किंवा आसक्ती (rāgo). विराग किंवा अनासक्ती (virāgo). हळदीचा रंग (haliddirāgo). राजा (rājā). राणी (rājinī). आणि या धातूला दिवादिगणात समाविष्ट केल्यावर “रज्जति, विरज्जति” अशी रूपे बनतात. तेथे ‘रजन’ म्हणजे रंगवण्याचे साधन (rajanavatthu). ‘रजक’ म्हणजे धोबी, कपडे धुणारा (rajakāro vatthadhovanako). ‘राग’ म्हणजे ज्याच्याद्वारे प्राणी आसक्त होतात, किंवा स्वतः आसक्त होतो, या केवळ आसक्त होणे म्हणजे ‘राग’ म्हणजेच तृष्णा (taṇhā) होय. आता त्याची समानार्थी नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

Rāgo lobho tasiṇā ca, taṇhā ejā visattikā;

Satti āsatti mucchā ca, lubbhitattañca lubbhanā.

राग (आसक्ती), लोभ, तसिणा (तहान), तृष्णा, एजा (कंप किंवा चंचलता), विसत्तिका (विषारी आसक्ती), सत्ति (आसक्ती), आसत्ति, मुच्छा (मोह), लुब्भितत्त (लोभीपणा) आणि लुब्भना (लोभ).

Kāmo nikāmanā icchā, nikanti ca niyanti ca;

Vanañca vanatho ceva, apekkhā bhavanetti ca.

काम (इच्छा), निकामना, इच्छा, निकन्ति, नियन्ति, वन (जंगल किंवा आसक्ती), वनथ (आसक्तीचे जंगल), अपेक्षा आणि भवनेत्ति (भव-तृष्णा).

Anurodho ca sārāgo, saṅgo paṅko ca sibbinī;

Nandīrāgo anunayo, gedho sañjananī tathā;

Janikā paṇidhi ceva, ajjhosānantinekadhā.

अनुरोध, साराग, सङ्ग (आसक्ती), पङ्क (चिखल), सिब्बिनी (शिवण किंवा तृष्णा), नन्दीराग (आनंदयुक्त आसक्ती), अनुनय, गेध (लोभ), तसेच सञ्जननी (उत्पन्न करणारी), जनिका (माता किंवा तृष्णा), पणिधि (प्रणिधान किंवा इच्छा) आणि अज्झोसान (अति-आसक्ती) अशा अनेक प्रकारे (तृष्णेचे वर्णन केले आहे).

Virāgoti maggo nibbānañca. Rājāti pathavissaro. Ettha dhātudvayavasena nibbacanāni niyyante. Nānāsampattīhi rājati dibbati virocatīti rājā. Dānañca piyavacanañca atthacariyā ca samānattatā cāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi attani mahājanaṃ rañjetītipi rājā. Rājinīti rājabhariyā. Tesaṃ abhidhānāni vuccante sahābhidhānantarehi –

‘विराग’ म्हणजे मार्ग (अष्टांगिक मार्ग) आणि निर्वाण (nibbāna). ‘राजा’ म्हणजे पृथ्वीचा स्वामी (pathavissaro). येथे दोन धातूंच्या आधारे व्युत्पत्ती सांगितली जाते. विविध संपत्तींनी जो चमकतो, क्रीडा करतो किंवा शोभतो तो ‘राजा’ (rājā). तसेच दान, प्रियवचन, अर्थचर्या आणि समानार्थता या चार संग्रहवस्तूंनी (saṅgahavatthu) जो लोकांचे मन स्वतःकडे आकर्षित करतो (रंगवतो), तो देखील ‘राजा’ होय. ‘राजिनी’ म्हणजे राजाची पत्नी. त्यांची इतर समानार्थी नावे खालीलप्रमाणे सांगितली जातात –

Rājā bhūpati devo ca, manujindo disampati;

Patthivo jagatipālo, bhūbhujo pathavissaro.

राजा, भूपति, देव, मनुजिन्द (मनुष्येंद्र), दिसम्पति (दिशांचा पती), पत्थिव (पार्थिव), जगतिपाल, भूभुज आणि पथविस्सर (पृथ्वीचा ईश्वर).

Raṭṭhādhipo bhūmipālo, manussindo janādhipo;

Narindo khattiyo ceva, khettassāmi pabhāvako.

रट्ठाधिप (राष्ट्राधिपती), भूमिपाल, मनुस्सिन्द (मनुष्येंद्र), जनाधिप, नरिन्द (नरेंद्र), खत्तिय (क्षत्रिय), खेत्तसामी (शेताचा किंवा भूमीचा स्वामी) आणि प्रभावक.

Muddhābhisitto rājāti, kathito itaro pana;

Rājañño khattiyo cāti, vutto khattiyajātiko.

ज्याचा मस्तकाभिषेक झाला आहे त्याला ‘राजा’ म्हटले जाते, तर इतरांना ‘राजञ्ञ’ (राजन्य) किंवा ‘खत्तिय’ (क्षत्रिय) म्हटले जाते, जे क्षत्रिय जातीचे असतात.

Muddhābhisitto anurājā, uparājāti bhāsito;

Catuddīpī rājarājā, cakkavattīti bhāsito.

मस्तकाभिषेक झालेल्या राजाच्या हाताखालील राजाला ‘अनुराजा’ किंवा ‘उपराजा’ म्हटले जाते. चारही द्वीपांवर राज्य करणाऱ्या राजाधिराजाला ‘चक्कवत्ती’ (चक्रवर्ती) म्हटले जाते.

Rājinī [Pg.47] uparī devī, mahesī bhūbhujaṅganā;

Khattiyā rājapadumī, khattiyānī ca khattiyī;

Itthāgārantu orodho, uparītipi vuccati.

राजिनी (राणी), उपरी, देवी, महेसी (मुख्य राणी), भूभुजङ्गना (राजाची पत्नी), खत्तिया, राजपदुमी, खत्तियानी आणि खत्तियी; अंतःपुराला ‘ओरोध’ (अवरोध) किंवा ‘उपरी’ असेही म्हटले जाते.

Bhaja sevāyaṃ. Bhajati. Bhajanā. Sambhajanā. Bhatti. Sambhatti. Bhattā.

‘भज’ (bhaja) धातू सेवा करण्याच्या अर्थात आहे. तो सेवा करतो (bhajati). सेवा किंवा भजन (bhajanā). चांगली सेवा (sambhajanā). भक्ती (bhatti). दृढ भक्ती (sambhatti). भक्त किंवा पती (bhattā).

Yaja devapūjasaṅgatakaraṇadānadhammesu. Devapūjaggahaṇena buddhādipūjā gahitā. Saṅgatakaraṇaṃ samodhānakaraṇaṃ. Tathā hi adhimuttattheravatthumhi ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ti gāthāyaṃ saṅgatasaddena samodhānaṃ vuttaṃ. Dānaṃ pariccāgo. Dhammo jhānasīlādi. Etesvatthesu yajadhātu vattati. Pupphehi buddhaṃ yajati. Devataṃ yajati. Devamanussehi bhagavā yajiyati. Ijjati. Yiṭṭhaṃ. Yañño. Yāgo. Dhammayāgo. Yajamāno sake pure. Yiṭṭhuṃ, yajituṃ. Puthuyaññaṃ yajitvāna. Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo.

‘यज’ (yaja) धातू देवपूजा, संगतीकरण (एकत्र करणे), दान आणि धर्म या अर्थांमध्ये वापरला जातो. ‘देवपूजा’ या शब्दाने बुद्ध इत्यादींची पूजा अभिप्रेत आहे. ‘संगतीकरण’ म्हणजे एकत्र करणे (samodhānakaraṇaṃ). जसे की, अधिमूत्त थेर यांच्या कथेत “यदत्थि सङ्गतं kiñci, भवो वा यत्थ लब्भति” या गाथेत ‘सङ्गत’ शब्दाने एकत्र येणे (samodhāna) सांगितले आहे. ‘दान’ म्हणजे त्याग (pariccāgo). ‘धर्म’ म्हणजे ध्यान, शील इत्यादी. या अर्थांमध्ये ‘यज’ धातू चालतो. तो फुलांनी बुद्धांची पूजा करतो (pupphehi buddhaṃ yajati). तो देवतेची पूजा करतो (devataṃ yajati). देव आणि मनुष्यांद्वारे भगवंतांची पूजा केली जाते (devamanussehi bhagavā yajiyati). पूजा केली जाते (ijjati). पूजलेले (yiṭṭhaṃ). यज्ञ (yañño). याग (yāgo). धम्मयाग (dhammayāgo). आपल्या नगरात यज्ञ करणारा (yajamāno sake pure). यज्ञ करण्यासाठी (yiṭṭhuṃ, yajituṃ). मोठा यज्ञ करून (puthuyaññaṃ yajitvāna). सोळा प्रकारच्या साहित्यांनी युक्त महायज्ञ करण्याची इच्छा असणारा (soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo).

Majja saṃsuddhiyaṃ. Majjati. Bāhiraṃ parimajjati. Bhūmiṃ sammajjati. Majjanaṃ. Sammajjanī.

‘मज्ज’ (majja) धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थात आहे. तो स्वच्छ करतो (majjati). तो बाहेरील भाग स्वच्छ करतो (bāhiraṃ parimajjati). तो जमीन झाडतो किंवा स्वच्छ करतो (bhūmiṃ sammajjati). स्वच्छ करणे (majjanaṃ). झाडू (sammajjanī).

Niñji suddhiyaṃ. Niñjati. Paniñjati. Niñjituṃ. Paniñjituṃ. Niñjitvā. Paniñjitvā. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ti.

‘निञ्ज’ (niñji) धातू शुद्धीच्या अर्थात आहे. तो धुतो (niñjati). तो चांगल्या प्रकारे धुतो (paniñjati). धुण्यासाठी (niñjituṃ). चांगल्या प्रकारे धुण्यासाठी (paniñjituṃ). धुवून (niñjitvā). चांगल्या प्रकारे धुवून (paniñjitvā). ही पाळी (वचन) अशी आहे: “त्यानंतर तू, हे मोग्गल्लान, आसनावरून उठून पाण्याने डोळे धुवून दिशांचे अवलोकन करावेस.”

Niji abyattasadde. Niñjati.

‘निज’ (niji) धातू अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थात आहे. तो अस्पष्ट आवाज करतो (niñjati).

Bhaja pāke. Tilāni bhajjati. Bhajjamānā tilāni ca.

‘भज’ (bhaja) धातू शिजवण्याच्या (किंवा भाजण्याच्या) अर्थात आहे. तो तीळ भाजतो (tilāni bhajjati). आणि भाजले जाणारे तीळ (bhajjamānā tilāni ca).

Uju ajjave. Ajjavaṃ ujubhāvo. Ojati. Uju.

‘उजु’ (uju) धातू सरळपणाच्या (आर्जव) अर्थात आहे. आर्जव म्हणजे सरळपणा (ujubhāvo). तो सरळ होतो किंवा तेजस्वी होतो (ojati). सरळ (uju).

Saja [Pg.48] vissaggaparissajjanabbhukkiraṇesu. Sajati. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ.

‘सज’ (saja) धातू सोडणे (vissagga), आलिंगन देणे (parissajjana) आणि शिंपडणे (abbhukkiraṇa) या अर्थांमध्ये आहे. तो सोडतो किंवा शिंपडतो (sajati). जगामध्ये शिंपडले जाणारे पाणी (lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ).

Ruja bhaṅge. Rujati. Rujā. Rogo. Ettha rujāti byādhi rujanaṭṭhena. Rogoti rujati bhañjati aṅgapaccaṅgānīti rogo, byādhiyeva, yo ‘‘ātaṅko’’tipi ‘‘ābādho’’tipi vuccati.

‘रुज’ (ruja) धातू नष्ट होण्याच्या किंवा मोडण्याच्या (भंग) अर्थात आहे. तो वेदना देतो किंवा नष्ट करतो (rujati). वेदना किंवा रुजा (rujā). रोग (rogo). येथे ‘रुजा’ म्हणजे वेदना देण्याच्या अर्थाने व्याधी (byādhi). ‘रोग’ म्हणजे जो शरीराचे अवयव नष्ट करतो किंवा मोडतो तो रोग, म्हणजेच व्याधी होय, ज्याला ‘आतङ्क’ (ātaṅko) किंवा ‘आबाध’ (ābādho) असेही म्हटले जाते.

Bhuja koṭille. Āvipubbo aññatthesu ca. Urago bhujati. Ābhujati. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati, ūrubaddhāsanaṃ bandhatīti attho. Mahāsamuddo ābhujati, āvaṭṭatīti attho. Keci pana ‘‘osakkatī’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Vaṇṇadāna’’nti ābhujati, manasi karotīti attho. Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo, ratho. Ettha ca vibhujatīti chindati. Bhogo. Bhogī. Ābhogo. Ābhujitvā. Ettha ca bhogoti bhujayati kuṭilaṃ kariyatīti bhogo, ahisarīraṃ. Bhogīti sappo.

'भुज' (bhuja) हा धातू 'कुटिलता' (वाकडेपणा) या अर्थात आहे. 'आ' उपसर्ग लागून इतर अर्थांमध्येही होतो. 'उरगो भुजति' (सर्प वाकडा चालतो). 'आभुजति'. 'भिक्खु पल्लङ्कं आभुजति' (भिक्खू मांडी घालतात), याचा अर्थ 'ऊरुबद्धासन' (पद्मासन) घालतात असा आहे. 'महासमुद्दो आभुजति' (महासमुद्र फिरतो/आवर्त होतो), असा अर्थ आहे. काही लोक तर 'ओसक्कति' (मागे सरकणे) असा अर्थ सांगतात. 'वण्णदानं' (वर्णदान) या अर्थी 'आभुजति' म्हणजे 'मनसि करोति' (मनात आणणे/विचार करणे) असा अर्थ आहे. 'मूलाणि विभुजति' (मुळांना छेदतो) म्हणून 'मूलविभुज' म्हणजे रथ. येथे 'विभुजति' म्हणजे छेदणे/कापणे. 'भोगो' (भोग), 'भोगी' (भोगी), 'आभोगो' (आभोग), 'आभुजित्वा' (आभुजित्वा - वाकवून/मांडी घालून). येथे 'भोग' म्हणजे 'भुजयति कुटिलं करियति' (वाकडे केले जाते) म्हणून 'भोग' म्हणजे सर्पाचे शरीर. 'भोगी' म्हणजे सर्प.

Raji vijjhane. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati. Ārañjati. Ettha ca ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipī’’ti nettipāḷi nidassanaṃ. Tassattho ‘‘idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi rañjitaṃ ārañjitaṃ, tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatī’’ti. Rañjitanti hi rañjati vijjhati etthāti ruñjitaṃ, rañjanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādimhi viya etassa saddassa siddhi veditabbā adhikaraṇatthasambhavato.

'रजि' (raji) हा धातू 'विद्ध करणे' (टोचणे/भेदणे) या अर्थात आहे. 'नागो दन्तेहि भूमिं रञ्जति' (हत्ती दातांनी जमीन विद्ध करतो/खणतो). 'आरञ्जति'. येथे 'तथागतरञ्जितं इतिपि' (तथागतांद्वारे विद्ध केलेले/अंकित केलेले) हे नेत्तिपाळीचे उदाहरण आहे. त्याचा अर्थ असा आहे: 'हे त्रिशिक्षांनी (शील, समाधी, प्रज्ञा) संग्रहित केलेले शासन-ब्रह्मचर्य, तथागतरूपी गंधहत्तीच्या महावज्रज्ञान आणि सर्वज्ञताज्ञानरूपी दातांनी विद्ध (अंकित) केलेले आहे, म्हणून याला तेभूमिक (तीन भूमींमधील) धर्मांचे आरंजनस्थान (विद्ध करण्याचे स्थान) असेही म्हटले जाते.' 'रञ्जित' म्हणजे ज्यामध्ये विद्ध केले जाते ते 'रुञ्जित' किंवा 'रंजनस्थान' (विद्ध करण्याचे स्थान) होय. 'इदं नेसं पदक्कन्तं' (हे त्यांचे पाऊल उमटले आहे) इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे या शब्दाची सिद्धी अधिकरण अर्थाच्या संभवामुळे जाणावी.

Vijī bhayacalanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenassa saniggahītāgamāni rūpāni na santi. Vejati. Vego. Dhammasaṃvego. Saṃvigo vegena palāyi. Nadīvego. Ūmivego[Pg.49], vātavego. Ettha dhammasaṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Vego, javo, rayo’’ti ime ekatthā. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘vijjati saṃvijjati ubbijjatī’’ti rūpāni bhavanti dvigaṇikattā.

'विजी' (vijī) हा धातू 'भय' (भीती) आणि 'चलन' (कंपन/वेग) या अर्थांमध्ये आहे. हा ई-कारान्त धातू आहे, त्यामुळे याची अनुस्वार-आगम असलेली रूपे होत नाहीत. 'वेवति' (किंवा वेजति - थरथरणे/घाबरणे), 'वेगो' (वेग), 'धम्मसंवेगो' (धर्मसंवेग). 'संविगो वेगेन पलायि' (संविग्न होऊन वेगाने पळाला). ' नदीवेगो' (नदीचा वेग), 'ऊमिवेगो' (लाटांचा वेग), 'वातवेगो' (वाऱ्याचा वेग). येथे 'धम्मसंवेग' म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान होय. 'वेगो', 'जवो', 'रयो' हे एकाच अर्थाचे शब्द आहेत. दिवादिगणात गेल्यावर द्विगणिकत्वामुळे 'विज्जति', 'संविज्जति', 'उब्विज्जति' अशी रूपे होतात.

Lajja lajjane. Lajjati. Lajjā. Lajjāti hirī. Yā ‘‘viriḷanā’’tipi vuccati.

'लज्ज' (lajja) हा धातू 'लज्जा वाटणे' (लाजणे) या अर्थात आहे. 'लज्जति' (लाजतो/लाजते). 'लज्जा' (लाज). 'लज्जा' म्हणजे 'हिरी' (पापाची लाज), जिला 'विरिळना' (संकोच/लाज) असेही म्हटले जाते.

Vaḷaji paribhoge. Vaḷañjati.

'वळजि' (vaḷaji) हा धातू 'परिभोग' (वापरणे/उपभोग घेणे) या अर्थात आहे. 'वळञ्जति' (वापरतो/उपभोग घेतो).

Kujja adhomukhīkaraṇe. Kujjati. Nikujjati. Ukkujjati. Paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya. Aññissā pātiyā paṭikujjati. Avakujjo nipajjahaṃ. Tattha kujjati nikujjatīti imāni ‘‘carati vicaratī’’ti padāni viya samānatthāni, adhomukhaṃ karotīti hi attho. Ukkujjatīti uparimukhaṃ karoti. Paṭikujjatīti mukhe mukhaṃ ṭhapeti.

'कुज्ज' (kujja) हा धातू 'अधोमुख करणे' (पालथे घालणे/खाली तोंड करणे) या अर्थात आहे. 'कुज्जति', 'निकुज्जति', 'उक्कुज्जति', 'पटिकुज्जति'. 'निकुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य' (पालथे घातलेले उताणे करावे). 'अञ्ञिस्सा पातिया पटिकुज्जति' (दुसऱ्या पात्रावर पालथे घालतो). 'अवकुज्जो निपज्जहं' (पालथा निजलेला). तेथे 'कुज्जति' आणि 'निकुज्जति' ही पदे 'चरति' आणि 'विचरति' या पदांप्रमाणे समान अर्थाची आहेत, कारण 'अधोमुख करणे' (पालथे घालणे) हाच त्यांचा अर्थ आहे. 'उक्कुज्जति' म्हणजे वर तोंड करणे (उताणे करणे). 'पटिकुज्जति' म्हणजे तोंडावर तोंड ठेवणे (झाकणे).

Mujja osīdane. Mujjati. Nimujjati. Nimuggo. Ummuggo.

'मुज्ज' (mujja) हा धातू 'ओसीदन' (बुडणे/खाली जाणे) या अर्थात आहे. 'मुज्जति' (बुडतो). 'निमुज्जति' (डुबकी मारतो). 'निमुग्गो' (बुडालेला/मग्न). 'उम्मुग्गो' (वर आलेला).

Opuji vilimpane. Gomayena pathaviṃ opuñjati.

'ओपुजि' (opuji) हा धातू 'विलेपन' (सारवणे/लेपणे) या अर्थात आहे. 'गोमयेन पथविं ओपुञ्जति' (शेणाने जमीन सारवतो).

Jakārantadhāturūpāni.

'ज' कारान्त धातूंची रूपे समाप्त झाली.

Jhakārantadhātu

'झ' कारान्त धातू.

Jhe cintāyaṃ. Jhāyati, nijjhāyati, upanijjhāyati, ujjhāyati, sajjhāyati. Jhānaṃ, nijjhānaṃ, upanijjhānaṃ, ujjhāyanaṃ, sajjhāyanaṃ. Nijjhatti. Upajjhā, upajjhāyo. Jhāyī, ajjhāyako.

'झे' (jhe) हा धातू 'चिंता' (चिंतन/ध्यान करणे) या अर्थात आहे. 'झायति' (ध्यान करतो), 'निज्झायति' (निरीक्षण करतो/चिंतन करतो), 'उपनिज्झायति' (जवळून चिंतन करतो), 'उज्झायति' (दोष शोधतो/नाराजी व्यक्त करतो), 'सज्झायति' (सज्झाय करतो/पाठ करतो). 'झानं' (ध्यान), 'निज्झानं' (चिंतन/निश्चय), 'उपनिज्झानं' (जवळून चिंतन), 'उज्झायनं' (दोष शोधणे/नाराजी), 'सज्झायनं' (सज्झाय/सराव). 'निज्झत्ति' (समजूत/निश्चय). 'उपज्झा' (उपाध्याय), 'उपज्झायो' (उपाध्याय). 'झायी' (ध्यानी), 'अज्झायको' (अध्यायक/वेदाभ्यासी).

Tattha jhāyananti duvidhaṃ jhāyanaṃ sobhanamasobhanañca. Tesu sobhanaṃ ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo. Jhāyāmi [Pg.50] akutobhayo’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Asobhanaṃ pana ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi. Adhomukho pajjhāyanto nisīdī’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena vā lakkhaṇūpanijjhānena vā jhāyanasīlo cintanasīlo. Jhāyī jhānavāti attho. Ajjhāyakoti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakātveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ, idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharantīti. Ayaṃ panattho ‘‘adhipubbassa i ajjhayane’’ti dhātussa vasena gahetabbo. Evaṃ adhipubbassa idhātussa vasena imassa dhātussa atthaparivattanaṃ bhavati. Yaṃ sandhāya ‘‘ajjhāyako mantadharo’’ti vuttaṃ.

तेथे 'झायन' (ध्यान/चिंतन) हे दोन प्रकारचे आहे - शोभन (चांगले) आणि अशोभन (वाईट). त्यापैकी शोभन ध्यान 'झायी तपति ब्राह्मणो' (ध्यानी ब्राह्मण तेजस्वी दिसतो), 'झायामि अकुतोभयो' (मी निर्भयपणे ध्यान करतो) इत्यादींमध्ये पाहावे. अशोभन ध्यान 'तत्थ तत्थ झायन्तो निसीदि' (तो तिथे तिथे चिंता करत बसला), 'अधोमुखो पज्झायन्तो निसीदि' (खाली तोंड करून चिंता करत बसला) इत्यादींमध्ये पाहावे. 'झायी' म्हणजे आलंबन-उपनिध्यान किंवा लक्षण-उपनिध्यानाने ध्यान करण्याचा स्वभाव असलेला, चिंतनशील. 'झायी' म्हणजे 'ध्यानवान' असा अर्थ आहे. 'अज्झायक' (अध्यायक) हा शब्द 'हे वासेठ्ठ! आता हे ध्यान करत नाहीत, आता हे ध्यान करत नाहीत, म्हणून अज्झायक (अध्यायक - ध्यान न करणारे) हे तिसरे अक्षर (नाव) उत्पन्न झाले' अशा प्रकारे प्रथम कल्पकाळातील ध्यानरहित ब्राह्मणांच्या निंदेचे वचन म्हणून उत्पन्न झाला होता; परंतु आता 'तो अध्ययन करतो म्हणून अज्झायक' किंवा 'मंत्रांचे पठण करतो' या अर्थाने प्रशंसनीय वचन मानून व्यवहार केला जातो. हा अर्थ 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'इ' (अध्ययन करणे) या धातूच्या आधारे घेतला पाहिजे. अशा प्रकारे 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'इ' धातूच्या प्रभावाने या धातूच्या अर्थात परिवर्तन होते. ज्याला उद्देशून 'ajjhāyako mantadharo' (अध्यायक मंत्र धारण करणारा असतो) असे म्हटले आहे.

Jhe dittiyaṃ. Dīpo jhāyati, dārūni jhāyanti. Ettha jhāyatīti jalati. Jhāyanajalanasaddā hi ekatthā.

'झे' (jhe) हा धातू 'दीप्ती' (जळणे/प्रकाशणे) या अर्थात आहे. 'दीपो झायति' (दिवा जळतो), 'दारूनि झायन्ति' (लाकडे जळतात). येथे 'झायति' म्हणजे 'जलति' (जळणे). 'झायन' आणि 'जलन' हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत.

Jajjha paribhāsanatajjanesu. Jajjhati.

'जज्झ' (jajjha) हा धातू 'परिभाषण' (निंदा करणे/गालीप्रदान) आणि 'तर्जन' (धमकावणे) या अर्थांमध्ये आहे. 'जज्झति' (निंदा करतो/धमकावतो).

Ujjha ussagge. Ussaggo chaḍḍanaṃ. Ujjhati. Ujjhitaṃ.

'उज्झ' (ujjha) हा धातू 'उत्सर्ग' (त्याग करणे/टाकून देणे) या अर्थात आहे. 'उत्सर्ग' म्हणजे टाकून देणे. 'उज्झति' (त्यागतो/टाकून देतो). 'उज्झितं' (त्यागलेले/टाकलेले).

Jhakārantadhāturūpāni.

'झ' कारान्त धातूंची रूपे समाप्त झाली.

Ñakārantadhātu

'ञ' कारान्त धातू.

Ñā avabodhane. ‘‘Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu’’ntiādīni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. Ñāti, ñātako, añño, ñattaṃ, ñatti, paññatti, viññatti, saññatti, saññā, saññāṇaṃ, paññā, paññāṇaṃ, ñāṇaṃ, viññāṇaṃ.

'ञा' (ñā) हा धातू 'अवबोधन' (जाणणे/ज्ञान होणे) या अर्थात आहे. 'ञाति', 'ञन्ति', 'ञासि', 'ञातु', 'ञन्तु', 'ञेय्य', 'ञेय्युं' इत्यादी रूपे बुद्धवचनानुसार ग्रहण करावीत. 'ञाति' (ज्ञाती/नातेवाईक), 'ञातको' (नातेवाईक), 'अञ्ञो' (अज्ञ/दुसरा), 'ञत्तं' (ज्ञान/ज्ञात भाव), 'ञत्ति' (ज्ञप्ति/घोषणा), 'पञ्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती/नियम), 'विञ्ञत्ति' (विज्ञप्ती/इशारा), 'सञ्ञत्ति' (संज्ञप्ती/समजूत), 'सञ्ञा' (संज्ञा), 'सञ्ञाणं' (संज्ञान/चिन्ह), 'पञ्ञा' (प्रज्ञा), 'पञ्ञाणं' (प्रज्ञान), 'ञाणं' (ज्ञान), 'विञ्ञाणं' (विज्ञान).

Tattha [Pg.51] ñātīti jānāti. Puna ñātīti bandhu. So hi ‘‘ayaṃ amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñātīti. Evaṃ ñātako. Aññoti diṭṭhadhammikādayo atthe na ñāti na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. Ñattanti jānanabhāvo. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Saññāṇanti cihanaṃ. Kārite ‘‘ñāpeti saññāpeti viññāpayatī’’tiādīni bhavanti. Yasmā pana ‘‘aññāti paṭivijjhati. Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati. Anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū’’ti pāḷiyo dissanti, tasmā ñātītiādīni ākhyātikapadāni diṭṭhāniyeva honti nayavasena. Tathā hi aññātīti ettha āiti upasaggo, so parassakkharassa saññoguccāraṇicchāya rassaṃ katvā niddiṭṭho. Ñātīti sāsane ākhyātikapadaṃ diṭṭhaṃ, tasmāyeva ‘‘ñāti, ñanti. Ñāsī’’tiādinā padamālākaraṇe nattheva doso.

तेथे 'ञाति' म्हणजे जाणतो. पुन्हा 'ञाति' म्हणजे बंधू (नातेवाईक). कारण 'अयं अम्हाकं' (हा आमचा आहे) अशा प्रकारे जाणण्यायोग्य असल्यामुळे तो 'ज्ञाती' (नातेवाईक) होय. याचप्रमाणे 'ञातको' (नातेवाईक). 'अञ्ञो' (अज्ञ/दुसरा) म्हणजे जो ऐहिक इत्यादी अर्थांना जाणत नाही तो 'अज्ञ', म्हणजेच अज्ञानी किंवा बाल (मूर्ख) असा अर्थ आहे. 'ञत्तं' म्हणजे जाणण्याचा भाव (ज्ञान). 'यावदेव अनत्थाय, ञत्तं बालस्स जायति' (मूर्खाचे ज्ञान केवळ त्याच्या अनर्थासाठीच उत्पन्न होते) हे पाळीचे उदाहरण आहे. 'सञ्ञाणं' म्हणजे चिन्ह. प्रयोजक (कारित) रूपात 'ञापेति' (जाणवून देतो), 'सञ्ञापेति' (समजावतो), 'विञ्ञापयति' (विज्ञप्त करतो) इत्यादी रूपे होतात. परंतु ज्याअर्थी 'अञ्ञाति पटिविज्झति' (जाणतो, प्रतिवेध करतो), 'अत्तत्थं वा परत्थं वा ञस्सति' (स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा अर्थ जाणेल), 'अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं' (अनज्ञात-ज्ञास्यामीन्द्रिय), 'एकच्चे नब्भञ्ञंसु, एकच्चे अब्भञ्ञंसु' (काहींनी जाणले नाही, काहींनी जाणले) इत्यादी पाळी वचने आढळतात, त्याअर्थी 'ञाति' इत्यादी क्रियापदे नियमानुसार सिद्धच आहेत. कारण 'अञ्ञाति' यामध्ये 'आ' हा उपसर्ग आहे, जो पुढील अक्षराच्या संयोगाच्या उच्चारणाच्या इच्छेने र्‍हस्व करून दर्शविला आहे. शासनात (बुद्धवचनात) 'ञाति' हे क्रियापद आढळते, म्हणूनच 'ञाति, ञन्ति, ञासि' इत्यादी रूपांनी पदमाला (धातू रूपे) तयार करण्यात कोणताही दोष नाही.

Ñā māraṇatosananisānesu. Māraṇaṃ jīvitindriyupacchedakaraṇaṃ. Tosanaṃ tuṭṭhi. Nisānaṃ tikkhatā. Ñatti. Manuññaṃ. Paññatti.

'ञा' (ñā) हा धातू 'मारण' (मारणे), 'तोषण' (संतुष्ट करणे) आणि 'निसान' (तीक्ष्ण करणे) या अर्थांमध्ये आहे. 'मारण' म्हणजे जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणे. 'तोषण' म्हणजे तुष्टी (संतोष). 'निसान' म्हणजे तीक्ष्णता. 'ञत्ति' (ज्ञप्ति), 'मनुञ्ञं' (मनोज्ञ/सुंदर), 'पञ्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती).

Ettha ñattīti māretīti vā tosetīti vā nisetīti vā attho. Ayañca ñattisaddo ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti ettha vattisaddo viya ākhyātikapadanti daṭṭhabbo. Tathā ādatteti ettha vibhattibhūtassa tesaddassa viya vibhattibhūtassa tisaddassa saññogabhāvo ca dhātuantassarassa rassattañca. Manuññanti manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ. Ayamattho manasaddūpapadassa āpubbassimassa ñādhātussa vasena daṭṭhabbo. Paññattīti nānappakārato pavattinivāraṇena akusalānaṃ dhammānaṃ ñatti [Pg.52] māraṇaṃ paññatti. Atha vā dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanāya citte anekavidhena somanassuppādanaṃ. Atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma, tathā sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti daṭṭhabbaṃ.

येथे 'ज्ञप्ति' (ñatti) म्हणजे मारणे, किंवा संतुष्ट करणे, किंवा तीक्ष्ण करणे असा अर्थ आहे. आणि हा 'ज्ञप्ति' शब्द "वत्ति एतायाति वाचा" (ज्याद्वारे बोलले जाते ती वाणी) यातील 'वत्ति' शब्दाप्रमाणे आख्यातपद (क्रियापद) समजावा. तसेच 'आदत्ते' यामध्ये जसा विभक्तीरूप 'ते' शब्दाचा संयोगभाव आणि धातूच्या अंतिम स्वराचा र्‍हस्वभाव होतो, तसाच येथे विभक्तीरूप 'ति' शब्दाचा संयोगभाव आणि धातूच्या अंतिम स्वराचा र्‍हस्वभाव होतो. 'मनुज्ञ' (manuñña) म्हणजे मनाला अत्यंत संतुष्ट करणारे ते मनुज्ञ. हा अर्थ 'मन' शब्द उपपद असताना 'आ' पूर्व असलेल्या 'ज्ञा' धातूच्या योगाने समजावा. 'प्रज्ञप्ति' (paññatti) म्हणजे विविध प्रकारे प्रवृत्ती रोखून अकुशल धर्मांचा नाश (मरण) करणे ती प्रज्ञप्ति होय. अथवा, धर्म ऐकणाऱ्यांच्या मनात धर्मदेशनेद्वारे अनेक प्रकारे सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न करणे. अतिशय तीक्ष्ण बुद्धी असलेल्यांच्या ज्ञानाला अनेक प्रकारे तीक्ष्ण करणे म्हणजे 'प्रज्ञप्ति' होय, तसेच श्रोत्यांच्या चित्ताला संतुष्ट करून आणि चित्ताला तीक्ष्ण करून प्रज्ञापित करणे (जाणवून देणे) ही 'प्रज्ञप्ति' समजावी.

Iti bhūvādigaṇe cavaggantadhāturūpāni

अशा प्रकारे भूवादिगणातील च-वर्गान्त धातुरूपे

Samattāni.

समाप्त झाली.

Ṭakārantadhātu

ट-कारान्त धातू

Idāni ṭavaggantadhāturūpāni vuccante –

आता ट-वर्गान्त धातुरूपे सांगितली जातात –

Soṭu gabbe. Gabbaṃ dabbanaṃ. Soṭati.

सोठु (soṭu) - गर्वाने वागणे. गर्व म्हणजे दंभ करणे. सोठति (soṭati).

Yoṭu sambandhe. Yoṭati.

योठु (yoṭu) - संबंध जोडणे. योठति (yoṭati).

Meṭu mileṭu ummāde. Meṭati. Mileṭati.

मेठु (meṭu), मिळेठु (mileṭu) - उन्माद (वेडेपणा). मेठति (meṭati). मिळेठति (mileṭati).

Kaṭa vassāvaraṇesu. Kaṭati.

कट (kaṭa) - वर्षा (पाऊस) किंवा आवरण (झाकणे). कटति (kaṭati).

Saṭa paribhāsane. Saṭati.

सट (saṭa) - निंदा करणे. सटति (saṭati).

Laṭa bālye ca. Pubbāpekkhāya cakāro. Laṭati. Lāṭo.

लट (laṭa) - बालपणात आणि. 'च' कार हा पूर्व अपेक्षेने आहे. लटति (laṭati). लाटो (lāṭo).

Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu. Rujā pīḷā. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gatiyā avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti vuttaṃ hoti. Saṭati. Sāṭo vuccati sāṭako.

सट (saṭa) - रोग (रुजा), विसरण (पसरणे) आणि गतीच्या अंतात. रुजा म्हणजे पीडा. विसरण म्हणजे विस्फुरण (पसरणे). गतीचा अंत म्हणजे गतीचा अवसान, अंत, अभाव करणे, म्हणजेच बसणे असे म्हटले आहे. सटति (saṭati). साटो (sāṭo) याला साटको (sāṭako) असे म्हणतात.

Vaṭa vedhane. Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.

वट (vaṭa) - वेधणे. वटति (vaṭati). वटो (vaṭo). वाटो (vāṭo).

Khiṭa uttāsane. Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito.

खिट (khiṭa) - भयभीत करणे. खेटति (kheṭati), आखेटको (ākheṭako), खेटो (kheṭo), उक्खेटितो (ukkheṭito), समुक्खेटितो (samukkheṭito).

Siṭa anādare. Seṭati.

सिट (siṭa) - अनादर करणे. सेटति (seṭati).

Jaṭa [Pg.53] ghaṭa saṅghāte. Jaṭati. Jaṭā, jaṭilo, jaṭī. Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā. Kārite ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. Arahattamaggakkhaṇe vijaṭeti nāmā’’ti payogo.

जट (jaṭa), घट (ghaṭa) - एकत्र येणे (संघात). जटति (jaṭati). जटा (jaṭā), जटिलो (jaṭilo), जटी (jaṭī). 'अंतर्जटा बाह्यजटा, जटेने गुंफलेली ही प्रजा'. प्रयोजक (कारित) रूपात - "तो या जटेला सोडवतो" (सो इमं विजटये जटं). अर्हत्त्वमार्गाच्या क्षणी "विजटेति" (जटा सोडवतो) असा प्रयोग होतो.

Bhaṭa bhattiyaṃ. Bhaṭati. Bhaṭo. Vetanaṃ bhaṭako yathā.

भट (bhaṭa) - भरण-पोषण करणे (भक्ती/सेवा). भटति (bhaṭati). भटो (bhaṭo). जसे वेतन घेणारा भटको (bhaṭako).

Taṭa ussaye. Ussayo āroho ubbedho. Taṭati. Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ.

तट (taṭa) - उंची (उच्छ्रय). उच्छ्रय म्हणजे चढण किंवा उंची. तटति (taṭati). तटो (taṭo), गिरितटो (giritaṭo), नदीतटो (nadītaṭo), तटी (taṭī), तटं (taṭaṃ).

Khaṭa kaṃse. Khaṭati. Khaṭo.

खट (khaṭa) - कांस्य (काशाचे भांडे). खटति (khaṭati). खटो (khaṭo).

Naṭa natiyaṃ. Naṭati. Naṭo, nāṭakaṃ.

नट (naṭa) - नमन करणे (नृत्य करणे). नटति (naṭati). नटो (naṭo), नाटकं (nāṭakaṃ).

Piṭa saddasaṅghāṭesu. Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. Piṭakasaddo ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu yasmiṃ kismiñci bhājane.

पिट (piṭa) - शब्द आणि संघात (एकत्र करणे). पेटति (peṭati). पेटको (peṭako), पिटकं (piṭakaṃ). 'पिटक' शब्द "मा पिटकसम्पदानेन" इत्यादींमध्ये पर्यत्ती (बुद्धवचन) या अर्थी दिसतो. "अथ पुरिसो आगच्छेय्य कुदालपिटकं आदाय" इत्यादींमध्ये कोणत्याही पात्राच्या (टोपलीच्या) अर्थी दिसतो.

Haṭa dittiyaṃ. Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

हट (haṭa) - दीप्ती (चमकणे). हटति (haṭati). हाटकं (hāṭakaṃ), हटकं (haṭakaṃ). जे सुवर्ण असते त्याला 'हाटक' किंवा 'हटक' असे म्हटले जाते.

Saṭa avayave. Saṭati.

सट (saṭa) - अवयव (भाग करणे). सटति (saṭati).

Luṭa viloṭhane. Loṭati.

लुट (luṭa) - लोळणे (विलोठन). लोठति (loṭati).

Ciṭa pesane. Ceṭati. Ceṭako.

चिट (ciṭa) - पाठवणे (प्रेषण). चेटति (ceṭati). चेटको (ceṭako).

Viṭa sadde. Veṭati. Veṭako.

विट (viṭa) - शब्द करणे. वेटति (veṭati). वेटको (veṭako).

Aṭa paṭa iṭa kiṭa kaṭa gatiyaṃ. Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo icceva nāmikapadaṃ diṭṭhaṃ. Paṭati jiṇṇabhāvaṃ [Pg.54] gacchatīti paṭo. Paṭoti vatthaṃ. Vatthassa hi anekāni nāmāni –

अट (aṭa), पट (paṭa), इट (iṭa), किट (kiṭa), कट (kaṭa) - गती (जाणे). अटति (aṭati). पटति (paṭati). एटति (eṭati). केटति (keṭati). कटति (kaṭati). 'पटो' (paṭo) हे नामपद पाहिले जाते. 'पटति जिण्णभावं गच्छतीति पटो' (जे जीर्ण होते ते पट). पट म्हणजे वस्त्र. वस्त्राची अनेक नावे आहेत –

Paṭo coḷo sāṭako ca, vāso vasanamaṃsukaṃ;

Dussamacchādanaṃ vatthaṃ, celaṃ vasani ambaraṃ.

पट (paṭo), चोळ (coḷo), साटक (sāṭako), वास (vāso), वसन (vasanaṃ), अंशुक (aṃsukaṃ), दुस्स (dussaṃ), आच्छादन (acchādanaṃ), वत्थ (vatthaṃ), चेल (celaṃ), वसनि (vasani), अम्बर (ambaraṃ) [ही वस्त्राची नावे आहेत].

Muṭa pamaddane. Moṭati.

मुट (muṭa) - चिरडणे (प्रमर्दन). मोठति (moṭati).

Cuṭa appībhāve. Coṭati.

चुट (cuṭa) - कमी होणे (अल्पीभाव). चोटति (coṭati).

Vaṭi vibhājane. Vaṭati. Vaṇṭo.

वटि (vaṭi) - विभाजन करणे. वटति (vaṭati). वण्टो (vaṇṭo - देठ).

Ruṭi luṭi theyye. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.

रुठि (ruṭi), लुठि (luṭi) - चोरी करणे (स्तेय). रुण्ठति (ruṇṭati). लुण्ठति (luṇṭati). रुण्ठको (ruṇṭako). लुण्ठको (luṇṭako).

Phuṭa visaraṇe phoṭati. Phoṭo.

फुट (phuṭa) - पसरणे (विसरण). फोटति (phoṭati). फोटो (phoṭo).

Ceṭa ceṭāyaṃ. Ceṭati. Ceṭako.

चेट (ceṭa) - चेष्टा करणे (क्रियाशील असणे). चेटति (ceṭati). चेटको (ceṭako).

Ghuṭa parivattane. Ghoṭati.

घुट (ghuṭa) - फिरणे (परिवर्तन). घोटति (ghoṭati).

Ruṭa luṭa paṭighāte. Roṭati. Loṭati.

रुठ (ruṭa), लुठ (luṭa) - प्रतिघात (विरोध करणे). रोठति (roṭati). लोठति (loṭati).

Ghaṭa cetāyaṃ. Ghaṭati. Ghaṭo. Ghaṭo vuccati kumbho. Imāni tadabhidhānāni –

घट (ghaṭa) - चेष्टा करणे (प्रयत्न करणे). घटति (ghaṭati). घटो (ghaṭo). घटाला 'कुंभ' (घडा) असे म्हणतात. त्याची नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

Ghaṭo kumbho ghaṭī kumbhī, tuṇḍikiro tu ukkhalī;

Mahantabhājanaṃ cāṭi, atikhuddaṃ kuṭṭaṃ bhave;

घटो (ghaṭo), कुम्भो (kumbho), घटी (ghaṭī), कुम्भी (kumbhī), तुण्डिकिरो (tuṇḍikiro), उक्खली (ukkhalī); मोठे भांडे म्हणजे चाटी (cāṭi), आणि अतिशय लहान भांडे म्हणजे कुट्टं (kuṭṭaṃ) होय.

Caṭa bhaṭa paribhāsane deṭa ca. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.

चट (caṭa), भट (bhaṭa) - निंदा करणे (भाषण करणे) आणि देट (deṭa) सुद्धा. चटति (caṭati). भटति (bhaṭati). देटति (deṭati).

Kuṭa koṭille. Kuṭati. Paṭikuṭati.

कुट (kuṭa) - कुटिलता (वाकडेपणा). कुटति (kuṭati). पटिकुटति (paṭikuṭati).

Puṭa saṃkilesane. Puṭati.

पुट (puṭa) - संक्लेश (मळणे/दूषित करणे). पुटति (puṭati).

Cuṭa chuṭa kuṭa chedane. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.

चुट (cuṭa), छुट (chuṭa), कुट (kuṭa) - छेदणे (कापणे). चुटति (cuṭati). छुटति (chuṭati). कुटति (kuṭati).

Phuṭa vikasane. Phuṭati.

फुट (phuṭa) - विकसित होणे (फुलणे). फुटति (phuṭati).

Muṭa aggisaddapakkhepamaddanesu. Muṭati.

मुट (muṭa) - अग्नीचा आवाज, फेकणे आणि चिरडणे या अर्थांमध्ये. मुटति (muṭati).

Tuṭa kalahakammani. Tuṭati.

तुट (tuṭa) - भांडण करणे (कलहकर्म). तुटति (tuṭati).

Ghuṭa paṭighāte. Ghuṭati. Ghoṭako.

घुट (ghuṭa) - प्रतिघात (विरोध). घुटति (ghuṭati). घोटको (ghoṭako).

Ṭakārantadhāturūpāni.

ट-कारान्त धातुरूपे समाप्त झाली.

Ṭhakārantadhātu

ठ-कारान्त धातू

Ṭhā [Pg.55] gatinivattiyaṃ. Gatinivatti uppajjamānassa gamanassupacchedo. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Yāvassa kāyo ṭhassati. Tiṭṭhissati. Upassuti tiṭṭhissatha. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Pabbataṭṭho bhūmaṭṭho. Upaṭṭhahaṃ iccādīni.

ठा (ṭhā) - गती थांबवणे (गतीची निवृत्ती). गतीची निवृत्ती म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्या गमनाचा (जाण्याचा) उच्छेद (थांबणे). ठाति (ṭhāti), ठन्ति (ṭhanti). तिट्ठति (tiṭṭhati). पतिट्ठति (patiṭṭhāti). अधिट्ठाहति (adhiṭṭhāti). अधिट्ठेति (adhiṭṭheti). सण्ठाति (saṇṭhāti). सण्ठहति (saṇṭhahati). अधिट्ठहति (adhiṭṭhahati). उपट्ठहति (upaṭṭhahati). ठातु (ṭhātu). तिट्ठतु (tiṭṭhatu). तिट्ठेय्य (tiṭṭheyya). अट्ठ (aṭṭha), अट्ठु (aṭṭhu). अट्ठि (aṭṭhā), अट्ठू (aṭṭhū), अट्ठासि (aṭṭhāsi), अट्ठंसु (aṭṭhaṃsu). 'यावस्स कायो ठस्सति' (जोपर्यंत शरीर राहील). तिट्ठिस्सति (tiṭṭhissati). 'उपस्सुति तिट्ठिस्सथ' (तुम्ही ऐकत उभे राहाल). अट्ठिस्सा (aṭṭhissā), अट्ठिस्संग्सु (aṭṭhissaṃsu). अतिट्ठिस्सा (atiṭṭhissā), अतिट्ठिस्संग्सु (atiṭṭhissaṃsu). ठातुं (ṭhātuṃ), उपट्ठातुं (upaṭṭhātuṃ). उपट्ठहितुं (upaṭṭhahituṃ). अधिट्ठातुं (adhiṭṭhātuṃ). अधिट्ठहितुं (adhiṭṭhahituṃ). ठत्वा (ṭhatvā), अधिट्ठित्वा (adhiṭṭhitvā). उपट्ठहित्वा (upaṭṭhahitvā), अधिट्ठहित्वा (adhiṭṭhahitvā). ठानं (ṭhānaṃ), ठिति (ṭhiti), सण्ठिति (saṇṭhiti), अवट्ठिति (avaṭṭhiti). सण्ठानं (saṇṭhānaṃ), पट्ठानं (paṭṭhānaṃ). उपट्ठाको (upaṭṭhāko), ठितो (ṭhito). पब्बतट्ठो (pabbataṭṭho - पर्वतावर राहणारा), भूमट्ठो (bhūmaṭṭho - भूमीवर राहणारा). उपट्ठहं (upaṭṭhahaṃ) इत्यादी रूपे होतात.

Tattha ṭhānasaddo issariyaṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’tiādīsu kāraṇe. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.

त्यामध्ये 'स्थान' (ṭhāna) शब्द ऐश्वर्य (अधिकार), स्थिती, क्षण आणि कारण या अर्थांमध्ये दिसतो. "किं पनायस्मा देवानामिन्दो कम्मं कत्वा इमं ठानं पत्तो" (आयुष्यमान देवांचा राजा इंद्र कोणते कर्म करून या स्थानाला प्राप्त झाला?) इत्यादींमध्ये तो ऐश्वर्य (अधिकार) या अर्थी दिसतो. "ठानकुसलो होति अक्खणवेधी" (तो स्थानात कुशल आणि अचूक वेध घेणारा असतो) इत्यादींमध्ये स्थिती या अर्थी. "ठानसोपेतं तथागतं पटिभाति" (तथागतांना योग्य क्षणी स्फुरते) इत्यादींमध्ये क्षण या अर्थी. "ठानञ्च ठानसो ञत्वा अट्ठानञ्च अट्ठानसो" (कारण योग्य कारणाने आणि अकारण अकारणाने जाणून) इत्यादींमध्ये कारण या अर्थी. कारण म्हणजे ज्याच्यावर फळ अवलंबून असते, म्हणून त्याला 'स्थान' असे म्हटले जाते.

Issariye ṭhitiyañca, khaṇasmimpi ca kāraṇe;

Catūsvatthesu etesu, ṭhānasaddo pavattatīti.

ऐश्वर्य (आधिपत्य), स्थिती (स्थैर्य), क्षण आणि कारण या चार अर्थांमध्ये 'ठान' (स्थान) हा शब्द वापरला जातो.

Ṭhe saddasaṅkātesu. Ṭhīyati.

'ठे' धातू शब्द किंवा आवाजाच्या अर्थात. 'ठीयति' (तो आवाज करतो).

Ṭhe veṭhane. Ṭhāyati.

'ठे' धातू वेढण्याच्या (वेष्टन) अर्थात. 'ठायति' (तो वेढतो).

Paṭha [Pg.56] viyattiyaṃ vācāyaṃ. Dhammaṃ paṭhati. Pāṭho, nakkhattapāṭhako, so horapāṭhakaṃ pucchi. Sabbapāṭhī bhavissati. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.

'पठ' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात. 'धम्मं पठति' (तो धम्माचे पठण करतो). 'पाठो' (पाठ), 'नक्खत्तपाठको' (नक्षत्र वाचक/ज्योतिषी), 'सो होरापाठकं पुच्छि' (त्याने ज्योतिषाला विचारले). 'सब्बपाठी भविस्सति' (तो सर्व पाठांचा ज्ञाता होईल). 'पठितुं', 'पठितवे', 'पठित्वा', 'पठित्वान', 'पठितुन', 'पठिय', 'पठियान' (ही पठ् धातूची कृदन्त रूपे आहेत).

Evaṃvidhaṃ tuṃpaccayantādivibhāgaṃ sabbattha yathārahaṃ vattukāmāpi gantha vitthārabhayena na vadāma. Avuttopi īdiso vibhāgo nayānusārena yathāsambhavaṃ sabbattha yojetabbo. Yattha pana pāḷinidassanādiviseso icchitabbo hoti, tatthevetaṃ dassessāma.

अशा प्रकारचा 'तुं' प्रत्ययादींचा विभाग सर्व ठिकाणी योग्यतेनुसार सांगण्याची इच्छा असूनही, ग्रंथाच्या विस्ताराच्या भयाने आम्ही तो सांगत नाही. न सांगितलेला देखील असा विभाग नियमानुसार शक्यतेनुसार सर्व ठिकाणी योजावा. परंतु, जेथे पाळी उदाहरणादी विशेष आवश्यक असतील, तेथेच आम्ही ते दाखवू.

Vaṭha thūliye. Vaṭhati. Vaṭharo. Vaṭharoti thūlaghanasarīrasmiṃ vattabbavacanaṃ. Tathā hi vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vaṭharoti thūlo, thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.

'वठ' धातू स्थूलतेच्या (जाडेपणाच्या) अर्थात. 'वठति'. 'वठरो'. 'वठरो' हा शब्द स्थूल आणि घट्ट शरीरासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे. तसेच विनय अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'वठरो म्हणजे स्थूल, आणि हा भिक्खू स्थूल व घट्ट शरीराचा आहे, असे म्हटले आहे'.

Maṭha nivāse. Maṭhati. Maṭho.

'मठ' धातू निवासाच्या (राहण्याच्या) अर्थात. 'मठति'. 'मठो' (मठ/निवास).

Kaṭha kicchajīvane. Kaṭhati. Kaṭho.

'कठ' धातू कठीण उपजीविकेच्या (कष्टमय जीवनाच्या) अर्थात. 'कठति'. 'कठो'.

Raṭha paribhāsane. Raṭhati.

'रठ' धातू निंदा किंवा भाषणाच्या अर्थात. 'रठति'.

Sāṭha balakkāre. Balakkāro nāma attano balena yathājjhāsayaṃ dabbalassa abhibhavanaṃ. Sāṭhati. Sāṭho.

'साठ' धातू बळजबरीच्या (बलात्काराच्या) अर्थात. बळजबरी म्हणजे स्वतःच्या बळाने आपल्या इच्छेनुसार दुर्बलाचा पराभव करणे. 'साठति'. 'साठो'.

Uṭha ruṭha luṭha upaghāte. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.

'उठ', 'रुठ', 'लुठ' हे धातू उपघाताच्या (इजा किंवा नाशाच्या) अर्थात. 'ओठति', 'रोठति', 'लोठति'.

Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu. Peṭhati. Piṭharo.

'पिठ' धातू हिंसा आणि संक्लेशाच्या (मलीनतेच्या) अर्थात. 'पेठति'. 'पिठरो' (भांडे/घडा).

Saṭha ketave ca. Pubbatthesu cakāro. Saṭhati. Saṭho saṭhoti kerāṭiko vuccati.

'सठ' धातू कपटाच्या (धूर्ततेच्या) अर्थात आणि 'च' कारामुळे मागील अर्थांमध्येही. 'सठति'. 'सठो' - सठ म्हणजे कपटी किंवा धूर्त माणसाला म्हटले जाते.

Suṭha gatipaṭighāte. Gamanapaṭihananaṃ gatipaṭighāto. Soṭhati.

'सुठ' धातू गतीच्या रोधाच्या (गती अडवण्याच्या) अर्थात. जाणे अडवणे म्हणजे गतीचा रोध होय. 'सोठति'.

Kuṭhi luṭhi ālassiye ca. Cakāro pubbatthe ca. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.

'कुठि', 'लुठि' हे धातू आळसाच्या अर्थात आणि 'च' कारामुळे मागील अर्थातही. 'कुण्ठति', 'कुण्ठो', 'लुण्ठति', 'लुण्ठो'.

Suṭhi [Pg.57] sosane. Suṇṭhati.

'सुठि' धातू सुकवण्याच्या (शोषण) अर्थात. 'सुण्ठति'.

Ruṭhi luṭhi aṭhi gatiyaṃ. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.

'रुठि', 'लुठि', 'अठि' हे धातू गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात. 'रुण्ठति', 'लुण्ठति', 'अण्ठति'.

Veṭha veṭhane. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ.

'वेठ' धातू वेढण्याच्या (वेष्टन) अर्थात. 'वेठति' (तो वेढतो), 'निब्बेठति' (तो उलगडतो). 'वेठनं' (वेढणे), 'निब्बेठनं' (उलगडणे).

Vaṭhi ekacariyāyaṃ. Vaṇṭhati.

'वठि' धातू एकटे राहण्याच्या (एकचर्या) अर्थात. 'वण्ठति'.

Maṭha kuṭhi soke. Maṭhati. Kuṇṭhati.

'मठ', 'कुठि' हे धातू शोकाच्या (दुःखाच्या) अर्थात. 'मठति', 'कुण्ठति'.

Eṭha heṭha vibādhāyaṃ. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.

'एठ', 'हेठ' हे धातू पीडा देण्याच्या (बाधा पोहचवण्याच्या) अर्थात. 'एठति', 'हेठति', 'विहेठति' (तो त्रास देतो), 'विहेठनं' (त्रास देणे/पीडा).

Luṭha paṭighāte. Loṭhati.

'लुठ' धातू प्रतिघाताच्या (अडथळा किंवा क्रोधाच्या) अर्थात. 'लोठति'.

Paṭha vikhyāne. Paṭhati.

'पठ' धातू व्याख्यान करण्याच्या (स्पष्ट सांगण्याच्या) अर्थात. 'पठति'.

Luṭha saṃkilese. Loṭhati.

'लुठ' धातू संक्लेशाच्या (मलीनतेच्या) अर्थात. 'लोठति'.

Ṭhakārantadhāturūpāni.

ठकारान्त धातूंची रूपे.

Ḍakārantadhātu

डकारान्त धातू.

Ḍi vihāyasagatiyaṃ gamanamatte ca. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Ucce sakuṇa ḍemāna. Ye maṃ pure paccuḍḍenti.

'डि' धातू आकाशात उडण्याच्या (विहायसगती) आणि केवळ गमनाच्या (जाण्याच्या) अर्थात. 'डेति', 'डयति'. 'डेमानो' (उडणारा). 'उच्चे सकुण डेमान' (हे उंच उडणाऱ्या पक्षा!). 'ये मं पुरे पच्चुड्डेन्ति' (जे पूर्वी माझ्या समोर उडून आले).

Ḍi khipanuḍḍanesu. Ḍeti. Uḍḍeti.

'डि' धातू फेकण्याच्या आणि वर उडण्याच्या अर्थात. 'डेति', 'उड्डेति'.

Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te;

Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, na te dhammassa kovidā.

या (शासना)बाहेरचे पाखंडी (परधर्मीय) आपापल्या दृष्टींमध्ये (मतांमध्ये) प्रसन्न होतात; मला त्यांचा धम्म आवडत नाही आणि ते धम्मामध्ये कुशलही नाहीत.

Ettha ca pāsaṇḍāti pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Atha vā taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti uḍḍentīti pāsaṇḍā.

आणि येथे 'पाखंडी' (पासण्ड) म्हणजे जे पाश (फास) फेकतात ते पाखंडी, म्हणजेच प्राण्यांच्या चित्तामध्ये दृष्टीचा पाश (मतांचा फास) फेकतात असा अर्थ आहे. अथवा, जे तण्हापाश (तृष्णेचा फास) आणि दिठ्ठिपाश (दृष्टीचा फास) फेकतात किंवा वर उचलतात, ते पाखंडी होत.

Muḍi [Pg.58] kaṇḍane. Muṇḍati. Kumāraṃ muṇḍiṃsu. Muṇḍo.

मुडि (धातू) मुंडण करणे (केस कापणे) या अर्थात. मुण्डति (तो मुंडण करतो). कुमारं मुण्डिंसु (त्यांनी मुलाचे मुंडण केले). मुण्डो (मुंडण केलेला/बोडका).

Cuḍḍa hāvakaraṇe. Cuḍḍati.

चुड्ड (धातू) हावभाव करणे या अर्थात. चुड्डति.

Aḍḍa abhiyoge. Aḍḍati.

अड्ड (धातू) अभियोग (प्रयत्न किंवा आरोप) या अर्थात. अड्डति.

Gaḍi vadanekadese. Gaṇḍati. Gaṇḍo.

गडि (धातू) चेहऱ्याचा एक भाग (गाल किंवा गळू) या अर्थात. गण्डति. गण्डो (गाल किंवा गळू).

Huḍi piḍi saṅghāte. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo.

हुडि आणि पिडि (धातू) संघात (एकत्र करणे किंवा गोळा करणे) या अर्थात. हुण्डति. पिण्डति. पिण्डो (पिंड/गोळा).

Hiḍi gatiyaṃ. Hiṇḍati, āhiṇḍati.

हिडि (धातू) गती (भटकणे किंवा फिरणे) या अर्थात. हिण्डति, आहिण्डति.

Kuḍi dāhe. Kuṇḍati. Kuṇḍo.

कुडि (धातू) दाह (जळणे) या अर्थात. कुण्डति. कुण्डो (कुंड/भांडे).

Vaḍi maḍi veṭhane. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ.

वडि आणि मडि (धातू) वेढणे (गुंडाळणे) या अर्थात. वण्डति. मण्डति. मण्डलं (मंडळ/वर्तुळ).

Bhaḍi paribhāsane. Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ. Bhaṇḍo.

भडि (धातू) शिवीगाळ करणे किंवा भांडणे या अर्थात. भण्डति. भण्डनं (भांडण). भण्डो (भांड/भांडण करणारा).

Maḍi majjane. Maṇḍati. Maṇḍanaṃ.

मडि (धातू) सुशोभित करणे (किंवा स्नान/स्वच्छ करणे) या अर्थात. मण्डति. मण्डनं (सुशोभन/अलंकार).

Tuḍi toḷane. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya.

तुडि (धातू) तोलणे (किंवा चोचीने उचलणे) या अर्थात. तुण्डति. तुण्डो (चोच). तुण्डेनादाय गच्छेय्य (चोचीने पकडून निघून जावा).

Bhuḍi bharaṇe. Bhuṇḍati.

भुडि (धातू) भरण (पोषण करणे किंवा भरणे) या अर्थात. भुण्डति.

Caḍi kope. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ.

चडि (धातू) कोप (राग) या अर्थात. चण्डति. चण्डो (क्रोधित/उग्र). चण्डालो (चांडाल), चण्डिक्कं (उग्रता/क्रोध).

Saḍi rujāyaṃ. Saṇḍati. Saṇḍo.

सडि (धातू) रुजा (वेदना किंवा रोग) या अर्थात. सण्डति. सण्डो (समूह/वृषभ).

Taḍi tāḷane. Taṇḍati. Vitaṇḍā.

तडि (धातू) ताडन (मारणे) या अर्थात. तण्डति. वितण्डा (वितंडवाद).

Paḍi gatiyaṃ. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Ettha paṇḍāti paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paṇḍati gacchati dukkhādīnaṃ pīḷanādikampi ākāraṃ jānātīti ‘‘paṇḍā’’ti vuccati. Paṇḍitoti paṇḍāya ito gato pavattoti paṇḍito. Atha vā sañjātā paṇḍā etassāti paṇḍito. Paṇḍati ñāṇagatiyā gacchatītipi paṇḍito. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ [Pg.59] vuttaṃ ‘‘paṇḍantīti paṇḍitā. Sandiṭṭhikasamparāyikatthesu ñāṇagatiyā gacchantīti attho’’ti.

पडि (धातू) गती (जाणे किंवा जाणणे) या अर्थात. पणण्डति. पण्डा, पण्डितो. येथे 'पण्डा' म्हणजे प्रज्ञा (बुद्धी). कारण ती सूक्ष्म अर्थांमध्येही गती करते (प्रवेश करते) आणि दुःखादींच्या पीडादायक स्वरूपाला जाणते, म्हणून तिला 'पण्डा' म्हटले जाते. 'पण्डित' म्हणजे जो या प्रज्ञेच्या साहाय्याने पुढे गेला आहे किंवा प्रवृत्त झाला आहे तो 'पण्डित'. अथवा, ज्याच्यामध्ये प्रज्ञा उत्पन्न झाली आहे तो 'पण्डित'. जो ज्ञानरूपी गतीने जातो तोही 'पण्डित'. म्हणूनच अट्ठकथेत (टीकेत) म्हटले आहे - 'जे गती करतात (जाणतात) ते पण्डित. इहलोकातील आणि परलोकातील अर्थांमध्ये ज्ञानरूपी गतीने जाणारे, असा याचा अर्थ आहे'.

Gaḍi made. Gaṇḍati.

गडि (धातू) मद (गर्व किंवा नशा) या अर्थात. गण्डति.

Khaḍi manthe. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo.

खडि (धातू) मंथन (वळणे किंवा तुकडे करणे) या अर्थात. खण्डति. खण्डितो (तुकडे केलेला), खण्डो (तुकडा).

Laḍi jivhāmathane. Laṇḍati. Laṇḍo.

लडि (धातू) जिभेचे मंथन करणे (जीभ हलवणे किंवा बोलणे) या अर्थात. लण्डति. लण्डो (लेंड/विष्ठा).

Ḍakārantadhāturūpāni.

डकारान्त धातूंची रूपे.

Ḍakārantadhātu

डकारान्त धातू.

Vaḍḍha vaḍḍhane. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Ettha ca vakārassa bakāro, akārassa cukāro.

वड्ढ (धातू) वाढवणे (वृद्धी करणे) या अर्थात. वड्ढति. सिरिवड्ढको (श्रीवर्धन करणारा), धनवड्ढको (धन वाढवणारा), वड्ढितो (वाढलेला), बुड्ढो (वृद्ध). आणि येथे 'व' काराचा 'ब' कार आणि 'अ' काराचा 'उ' कार होतो.

Kaḍḍha ākaḍḍhane. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā.

कड्ढ (धातू) ओढणे (आकर्षण करणे) या अर्थात. कड्ढति, आकड्ढति, निकड्ढति. 'अकामा परिकड्ढन्ति, उलूकञ्ञेव वायसा' (इच्छा नसतानाही ते त्याला ओढतात, जसे कावळे घुबडाला ओढतात).

Imāni ḍhakārantadhāturūpāni.

ही ढकारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Ṇakārantadhātu

णकारान्त धातू.

Aṇa raṇa vaṇa bhaṇa maṇa kaṇa sadde. Aṇati. Aṇako brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Tattha brāhmaṇoti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo’’ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇoti.

अण, रण, वण, भण, मण, कण (धातू) शब्द (आवाज करणे) या अर्थात. अणति. अणको, ब्राह्मणो. रणति. रणं. वणति. वाणको. भणति (तो बोलतो). भाणको (पाठक/प्रवचनकार). मणति. मणिको. कणति. काणो (एका डोळ्याने आंधळा). त्यामध्ये 'ब्राह्मण' म्हणजे जो ब्रह्माचे (मंत्रांचे) उच्चारण करतो तो 'ब्राह्मण', म्हणजेच मंत्रांचा स्वाध्याय करतो असा अर्थ आहे. व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) मात्र 'ब्रह्मदेवाचे अपत्य म्हणजे ब्राह्मण' असे म्हणतात. परंतु आर्य पापांचा त्याग केल्यामुळे (बाहितपापत्वामुळे) त्याला 'ब्राह्मण' म्हणतात.

Brāhmaṇo [Pg.60] sottiyo vippo, bhovādī brahmabandhu ca;

Brahmasūnu dvijo brahmā, kamalāsanasūnu ca;

ब्राह्मणो, सोत्तियो (श्रोत्रिय), vippo (विप्र), भोवादी, ब्रह्मबन्धु, ब्रह्मसूनु, द्विजो, ब्रह्मा आणि कमलासनसूनु (हे ब्राह्मणाचे समानार्थी शब्द आहेत).

Raṇasaddo ‘‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’’tiādīsu kilesesu vattati. Kilesā hi raṇanti kandanti etehīti raṇāti vuccanti.

'रण' हा शब्द 'सरणा धम्मा अरणा धम्मा' इत्यादी वाक्यांमध्ये क्लेशांच्या (विकारांच्या) अर्थात वापरला जातो. कारण क्लेश हे ओरडतात (आक्रोश करतात) किंवा ज्यांच्यामुळे प्राणी आक्रोश करतात, म्हणून त्यांना 'रण' म्हटले जाते.

‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo;

Sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti

'अतुलनीय धनुर्धारी, महाबली राजकुमार, सर्व शत्रूंशी युद्ध करून (रणं कत्वा) संयमाला प्राप्त झाला' -

Ettha yuddhe vattati. Raṇaṃ katvāti hi yuddhaṃ katvāti attho. ‘‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’’ti ettha cuṇṇavicuṇṇakaraṇe vattati. Raṇaṃ karontāti hi cuṇṇavicuṇṇaṃ karontāti attho. Evaṃ atthavivaraṇampi saddasaṅkhātamatthaṃ antoyeva katvā adhippāyatthavasena kataṃ, na dhātunānatthavasenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnamatthātisayayogopi bhavati, tena evaṃ atthavivaraṇaṃ katantipi daṭṭhabbaṃ.

येथे हा शब्द युद्धाच्या अर्थात वापरला आहे. 'रणं कत्वा' म्हणजे 'युद्ध करून' असा अर्थ आहे. 'गवत आणि लाकूड यांचे चूर्ण करत (रणं करोन्ता) ते सर्व बाजूंनी आठही दिशांना धावले' या वाक्यात हा शब्द चूर्ण करण्याच्या (तुकडे करण्याच्या) अर्थात वापरला आहे. 'रणं करोन्ता' म्हणजे 'चूर्ण करत' असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, हा अर्थ-स्पष्टीकरण देखील शब्दाच्या मूळ अर्थाला अंतर्भूत ठेवून अभिप्रेत अर्थानुसार केले आहे, केवळ धातूच्या विविध अर्थांमुळे नाही, असे समजले पाहिजे. अथवा, धातूंच्या अर्थांचा अतिशय योग (अतिव्याप्ती) देखील होतो, त्यामुळे असे अर्थ-स्पष्टीकरण केले जाते, असेही समजले पाहिजे.

Bhaṇa bhaṇane. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Ettha bhāṇavāroti –

भण (धातू) भणन (बोलणे किंवा पाठ करणे) या अर्थात. परित्तं भणति (परित्त पाठ करतो), वचनं भणति (वचन बोलतो). दीघभाणको (दीघनिकायचा पाठ करणारा), पियभाणी (प्रिय बोलणारा), भाणवारो (पाठ-विभाग). येथे 'भाणवार' म्हणजे -

‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekā gāthā catuppadaṃ;

Gāthā cekāmato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo;

'आठ अक्षरांचे एक पद होते, चार पदांची एक गाथा होते. एक गाथा म्हणजे एक ग्रंथ-एकक मानला जातो, आणि एका ग्रंथात बत्तीस अक्षरे असतात;

Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsaṃ dvisataṃ pana;

Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti.

बत्तीस अक्षरांच्या अशा अडीचशे (२५०) ग्रंथांचा मिळून एक 'भाणवार' मानला जातो, ज्यामध्ये आठ हजार अक्षरे असतात' -

Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati.

अशा प्रकारे, आठ हजार अक्षरांच्या परिमाणाचा (प्रमाणाचा) जो पाठ असतो, त्याला 'भाणवार' म्हटले जाते.

Oṇaṃ apanayane. Oṇati.

ओण (धातू) दूर करणे (किंवा खाली वाकणे) या अर्थात. ओणति.

Soṇa vaṇṇagatīsu. Soṇati, soṇo.

सोण (धातू) वर्ण (रंग) आणि गती या अर्थात. सोणति. सोणो (तांबडा रंग किंवा कुत्रा).

Soṇa [Pg.61] siloṇa saṅghāte. Soṇati. Siloṇati.

सोण आणि सिलोण (धातू) संघात (एकत्र करणे) या अर्थात. सोणति. सिलोणति.

Ghiṇi ghuṇi ghaṇi gahaṇe. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.

घिणि, घुणि आणि घणि (धातू) ग्रहण (पकडणे किंवा स्वीकारणे) या अर्थात. घिण्णति. घुण्णति. घण्णति.

Ghuṇa ghuṇṇa gamane. Ghoṇati. Ghuṇṇati.

घुण आणि घुण्ण (धातू) गमन (जाणे) या अर्थात. घोणति. घुण्णति.

Paṇa byavahāre, thutiyañca. Paṇati vāṇijo, vohāraṃ karoti iccattho. Saddho buddhaṃ paṇati, thomayati iccattho, āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo.

पण (धातू) व्यवहार (व्यापार) आणि स्तुती या अर्थात. पणति वाणिजो (व्यापारी व्यापार करतो) असा याचा अर्थ आहे. सद्धो बुद्धं पणति (श्रद्धाळू बुद्ध भगवंतांची स्तुती करतो) म्हणजेच गुणगान करतो असा याचा अर्थ आहे. आपणं (बाजार/दुकान), सापणो गामो (दुकान असलेला गाव).

Gaṇa raṇa gatiyaṃ. Gaṇati. Raṇati.

'गण', 'रण' हे धातू गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात. 'गणति', 'रणति'.

Caṇa saṇa dāne. Caṇati. Saṇati.

'चण', 'सण' हे धातू दानाच्या (देण्याच्या) अर्थात. 'चणति', 'सणति'.

Phaṇa gatiyaṃ. Phaṇati. Phaṇaṃ.

'फण' धातू गतीच्या अर्थात. 'फणति'. 'फणं' (फणा).

Veṇu ñāṇacintānisāmanesu. Veṇati.

'वेणु' (किंवा वेण) धातू ज्ञान, विचार आणि अवधानाच्या (ऐकण्याच्या) अर्थात. 'वेणति'.

Pīṇa pīṇane. Pīṇanaṃ paripuṇṇatā. Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati, pīṇorakkhaṃsabāhu.

'पीण' धातू तृप्त करण्याच्या (पुष्ट करण्याच्या) अर्थात. 'पीणन' म्हणजे परिपूर्णता. 'पीणति'. 'पीणो दिवा न भुञ्जति' (पुष्ट मनुष्य दिवसा जेवत नाही), 'पीणोरक्खंसबाहु' (राक्षसासारखे पुष्ट बाहू असलेला).

Miṇa hiṃsāyaṃ. Miṇati.

'मिण' धातू हिंसेच्या अर्थात. 'मिणति'.

Duṇa gatiyañca. Hiṃsāpekkhako cakāro. Duṇati.

'दुण' धातू गतीच्या आणि 'च' कारामुळे हिंसेच्याही अर्थात. 'दुणति'.

Saṇa abyattasadde. Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ. Saṇatevāti nadati viya.

'सण' धातू अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थात. 'सणति'. 'सणतेव ब्रह्मारञ्ञं' (ब्रह्म-अरण्य गुंजत आहे). 'सणतेव' म्हणजे गर्जना करण्यासारखे (नाद करण्यासारखे).

Tuṇa koṭille. Toṇati.

'तुण' धातू कुटिलतेच्या (वाकडेपणाच्या) अर्थात. 'तोणति'.

Puṇa nipuṇe. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo. Ettha ca nipuṇasaṇhasukhumasaddā vevacanasaddā kusalachekadakkhasaddā viyāti daṭṭhabbaṃ.

'पुण' धातू निपुणतेच्या (कुशलतेच्या) अर्थात. 'पुणति', 'निपुणति'. 'निपुणधम्मो' (निपुण धम्म). आणि येथे 'निपुण', 'सण्ह' (मृदू) आणि 'सुखुम' (सूक्ष्म) हे शब्द 'कुसल' (कुशल), 'छेक' (चतुर) आणि 'दक्ख' (दक्ष) या शब्दांप्रमाणेच समानार्थी शब्द आहेत असे समजावे.

Muṇa paṭiññāṇe. Muṇati.

'मुण' धातू प्रतिज्ञा किंवा प्रतिज्ञानाच्या (स्वीकृतीच्या) अर्थात. 'मुणति'.

Kuṇa saddopakaraṇe. Koṇati.

'कुण' धातू आवाजाच्या किंवा नादाच्या साधनांच्या अर्थात. 'कोणति'.

Cuṇa [Pg.62] chedane. Coṇati.

'चुण' धातू छेदनाच्या (कापण्याच्या) अर्थात. 'चोणति'.

Maṇa cāge. Veraṃ maṇatīti veramaṇi.

'मण' धातू त्यागाच्या अर्थात. 'वेरं मणतीति वेरमणी' (वैराचा त्याग करणे म्हणजे वेरमणी/विरती होय).

Phuṇa vikiraṇe vidhunane ca. Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti.

'फुण' धातू विखुरण्याच्या (विकिरण) आणि झटकण्याच्या (विधूनन) अर्थात. 'फुणति'. 'अङ्गारकासुं अपरे फुणन्ति' (इतर लोक निखाऱ्यांच्या खड्ड्याला विखुरतात).

Imāni ṇakārantadhāturūpāni.

ही णकारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Iti bhūvādigaṇe ṭavaggantadhāturūpāni

अशा प्रकारे भूवादी गणातील ट-वर्गीय (ट, ठ, ड, ढ, ण) धातूंची रूपे

Samattāni.

समाप्त झाली.

Takārantadhātu

तकारान्त धातू.

Atha tavaggantadhāturūpāni vuccante –

आता त-वर्गीय (त, थ, द, ध, न) धातूंची रूपे सांगितली जात आहेत -

Te pālane. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Tāyati. Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. Aghassa tātā. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ. Tattha gottanti gaṃ tāyatīti gottaṃ. ‘‘Gotamo kassapo’’ti hi ādinā pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, tathā abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasammuditaṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpaṃ.

'ते' (te) धातु पालनामध्ये (रक्षणात) आहे. पालन म्हणजे रक्षण. 'तायति' (रक्षण करतो). 'ताणं' (शरण/रक्षण), 'गोत्तं' (गोत्र), 'नक्खत्तं' (नक्षत्र). 'अघस्स ताता' (पापापासून रक्षण करणारे). 'किच्छेनाधिगता भोगा, ते तातो विधमि धमं' (कष्टाने प्राप्त केलेले भोग, त्या पित्याने फुंकून नष्ट केले). त्यामध्ये 'गोत्तं' (गोत्र) म्हणजे 'गं' (वाणी/बुद्धी) चे जे रक्षण करते ते 'गोत्र' होय. "गोतमो कस्सपो" इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारी 'गं' म्हणजे वाणी आणि बुद्धीचे जे एकांतिक विषयभावाने रक्षण करते, ते 'गोत्र' होय. कारण जशी बुद्धी ही आलंबनभूत अर्थाशिवाय प्रवृत्त होत नाही, तसेच अभिधान (नाव) हे अभिधेय (अर्था) शिवाय प्रवृत्त होत नाही, म्हणून तो गोत्रसंज्ञक अर्थ त्यांचे रक्षण करतो असे म्हटले जाते. तो (गोत्र) म्हणजे काय? इतर कुलपरंपरेला साधारण असणारे, त्या कुलाच्या आदिपुरुषापासून उत्पन्न झालेले आणि त्या कुलात समाविष्ट असणारे साधारण सामान्य रूप होय.

Nakkhattanti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ, taṃ pana assayujādivasena sattavīsatividhaṃ hoti. Tathā hi assayujo [Pg.63] bharaṇī kattikā rohaṇī migasiro addā punabbasu phusso assaliso māgho pubbaphagguṇī uttaraphagguṇī hattho cittaṃ svāti visākhā anurādhā jeṭṭhā mūlaṃ pubbāsaḷhaṃ uttarāsaḷhaṃ sāvaṇaṃ dhanasiṭṭhā satabhisattaṃ pubbabhaddapadaṃ uttarabhaddapadaṃ revatī cāti sattavīsati nakkhattāni. Tāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ īsakampi na vijahanti kiñci sīghaṃ kiñci dandhaṃ, kadāci sīghaṃ, kadāci dandhaṃ, etto ito cāti evaṃ visamagatiyā agantvā yantacakke paṭipāṭiyā yojitāni viya samappamāṇagatiyā attano vīthiyāva gacchantāni maṇḍalākārena sineruṃ parivattanti. Evaṃ imāni nakkhanaṃ gamanaṃ tāyanti rakkhantīti nakkhattānīti vuccanti. Porāṇā pana kharadhātuvasena ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti āvocuṃ, ‘‘nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ’’ iccetāni nakkhattatārakānaṃ nāmāni. ‘‘Uḷu tārā tārakā’’ti imāni pana sabbāsampi tārakānaṃ sādhāraṇanāmāni. Osadhīti pana tārakāvisesassa nāmaṃ.

'नक्खत्तं' (नक्षत्र) म्हणजे विषम गतीने न जाता आपल्याच मार्गाने (वीथीने) जाण्याद्वारे 'नक्खन' (गमन/चालणे) चे जे रक्षण करते ते 'नक्षत्र' होय. ते अश्विनी इत्यादींच्या भेदाने सत्तावीस प्रकारचे असते. जसे की - अस्सयुज (अश्विनी), भरणी, कत्तिका (कृत्तिका), रोहिणी, मिगसिर (मृगशीर्ष), अद्दा (आर्द्रा), पुनब्बसु (पुनर्वसू), फुस्स (पुष्य), अस्सलीस (आश्लेषा), माघ (मघा), पुब्बफग्गुणी (पूर्वाफाल्गुनी), उत्तरफग्गुणी (उत्तराफाल्गुनी), हत्थ (हस्त), चित्त (चित्रा), स्वाती, विशाखा, अनुराधा, जेट्ठा (ज्येष्ठा), मूल (मूळ), पुब्बासळ्ह (पूर्वाषाढा), उत्तरासळ्ह (उत्तराषाढा), सावण (श्रावण), धनिठ्ठा (धनिष्ठा), सतभिसत्त (शतभिषा), पुब्बभद्दपद (पूर्वाभाद्रपदा), उत्तरभद्दपद (उत्तराभाद्रपदा) आणि रेवती - ही सत्तावीस नक्षत्रे आहेत. ती आपल्या गमनाच्या स्थानाला थोडेही सोडत नाहीत; काही जलद, काही मंद, कधी जलद, कधी मंद, इकडून तिकडे अशा विषम गतीने न जाता, यंत्रचक्रात क्रमाने जोडल्याप्रमाणे समान गतीने आपल्याच मार्गाने जात वर्तुळाकारात सुमेरू पर्वताची प्रदक्षिणा करतात. अशा प्रकारे ही 'नक्खन' म्हणजे गमनाचे रक्षण करतात म्हणून त्यांना 'नक्षत्रे' (नक्खत्तानि) असे म्हणतात. प्राचीन आचार्यांनी मात्र 'खर' धातूवरून "नक्खरन्ति न नस्सन्तीति नक्खत्तानि" (जे क्षीण होत नाहीत, नष्ट होत नाहीत ते नक्षत्र) असे म्हटले आहे. "नक्खत्तं, जोति, रिक्खं, तं" ही नक्षत्रांच्या ताऱ्यांची नावे आहेत. "उळु, तारा, तारका" ही सर्वच ताऱ्यांची सामान्य नावे आहेत. 'ओसधी' हे एका विशिष्ट ताऱ्याचे नाव आहे.

Citi saññāṇe. Saññāṇaṃ cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ. Cetati. Cihanaṃ karotīti attho. Īkārantavasena vuttattā asmā dhātuto saki saṅkāyanti dhātuto viya niggahītāgamo na hoti. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.

'चिति' (citi) धातु संज्ञान (चिन्ह किंवा लक्षण करणे) या अर्थात आहे. संज्ञान म्हणजे चिन्ह किंवा लक्षण करणे. 'चेतति' (cetati) म्हणजे चिन्ह करतो असा अर्थ आहे. ईकारान्त रूपाने सांगितल्यामुळे या धातूपासून 'सकि' आणि 'सङ्कायति' धातूंप्रमाणे निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होत नाही. इतरही अशाच ठिकाणी हाच नियम लागू होतो.

Pata gatiyaṃ. Patati. Papatati papātaṃ, papateyyahaṃ. Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ. Ahaṃsaddena yojetabbaṃ, pāpattaṃ papatitosmīti attho. Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti yojetabbaṃ, pāpattha papatitoti attho. Parokkhāpadañhietaṃ dvayaṃ. ‘‘Pāvadaṃ pāvadā’’tiādīsu viya upasaggapadassa dīghabhāvo, tato aṃsaddassa ttaṃādeso, asaddassa ca tthādeso bhavati. Acinteyyo hi pāḷinayo.

'पत' (pata) धातु गती या अर्थात आहे. 'पतति' (पडतो/जातो). 'पपतति' (पडतो), 'पपातं' (कडा/घळ), 'पपतेय्यहं' (मी पडावे). 'पापत्तं nirayaṃ bhusaṃ' (मी अत्यंत तीव्र नरकात पडलो). येथे 'अहं' (मी) शब्दाशी संबंध जोडला पाहिजे, 'पापत्तं' म्हणजे 'मी पडलो आहे' असा अर्थ आहे. 'पापत्थ nirayaṃ bhusaṃ' (तुम्ही अत्यंत तीव्र नरकात पडलात), येथे 'सुकुमार' (सॉकुमारो) शब्दाशी संबंध जोडला पाहिजे, 'पापत्थ' म्हणजे 'तुम्ही पडलात' असा अर्थ आहे. कारण हे दोन्ही परोक्ष (भूतकाळाचे) पद आहेत. "पावदं पावदा" इत्यादींप्रमाणे उपसर्ग पदाचा दीर्घभाव होतो, त्यानंतर 'अं' शब्दाचा 'त्तं' आदेश आणि 'अ' शब्दाचा 'त्थ' आदेश होतो. कारण पाळी भाषेचा नियम अचिंत्य आहे.

Ata [Pg.64] sātaccagamane. Sātaccagamanaṃ nirantaragamanaṃ. Atati. Yasmā pana atadhātu sātaccagamanatthavācikā, tasmā bhavābhavaṃ dhāvanto jātijarābyādhimaraṇādibhedaṃ anekavihitaṃ saṃsāradukkhaṃ atati satataṃ gacchati pāpuṇāti adhigacchatīti attātipi nibbacanamicchitabbaṃ. Atthantaravasena pana ‘‘āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo’’ti ca ‘‘sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā’’ti ca ‘‘attamanoti pītisomanassena gahitamano’’ti ca attho daṭṭhabbo, yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā atthassa gahetabbatoti.

'अत' (ata) धातु सातत्यपूर्ण गती (निरंतर गमन) या अर्थात आहे. 'अतति' (निरंतर जातो). ज्याअर्थी 'अत' धातु सातत्यपूर्ण गतीच्या अर्थाचा वाचक आहे, त्याअर्थी भव-अभावात (पुनर्जन्मात) धावणारा, जन्म, जरा, व्याधी, मरण इत्यादी भेदांनी युक्त अशा अनेक प्रकारच्या संसारदुःखाला 'अतति' म्हणजे सतत प्राप्त करतो, मिळवतो, म्हणून त्याला 'अत्ता' (आत्मा/स्व) असेही निरुक्तीच्या नियमाने मानले पाहिजे. इतर अर्थांच्या भेदाने मात्र - "ज्यामध्ये अहंभाव (मी-पणा) स्थापित केला जातो तो 'अत्ता' (आत्मा/आत्मभाव)" आणि "जो सुख-दुःखाचा 'अदति' म्हणजे अनुभव घेतो तो 'अत्ता'" आणि "अत्तमनो म्हणजे प्रीती व सोमनस्याने (आनंदाने) युक्त मन असलेला" असा अर्थ समजला पाहिजे. जेथे जेथे जसा जसा अर्थ प्राप्त होतो, तेथे तेथे तसा तसा अर्थ ग्रहण केला पाहिजे.

Cuta āsecane kharaṇe ca. Cotati.

'चुत' (cuta) धातु सिंचन करणे (आसेचन) आणि गळणे (झरणे/क्षरण) या अर्थात आहे. 'चोतति' (cotati - गळतो/सिंचन करतो).

Ati bandhane. Antati. Antaṃ. Antiyatibandhiyati antaguṇenāti antaṃ. Idha anta saddassa atthuddhāro vuccate ‘‘antaṃ antaguṇaṃ udariya’’nti ettha dvattiṃsākārantogadhaṃ kuṇapantaṃ antaṃ nāma. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā’’ti ettha antimamariyādanto anto nāma. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave jīvikāna’’nti ettha lāmakanto. ‘‘Sakkāyo eko anto’’ti ettha koṭṭhāsanto. ‘‘Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā’’ti ettha koṭanto. Iccevaṃ –

'अति' (ati) धातु बांधणे या अर्थात आहे. 'अन्तति' (बांधतो). 'अन्तं' (आतडे/अंत). जे अंतगुणाने (आतड्याच्या वेढ्याने) बांधले जाते ते 'अन्तं' (आतडे) होय. येथे 'अन्त' शब्दाच्या अर्थाचा विस्तार सांगितला जात आहे - "अन्तं अन्तगुणं उदरियं" (आतडे, आतड्याचे वेढे, जठर) यामध्ये बत्तीस प्रकारच्या शरीराच्या अवयवांमध्ये समाविष्ट असलेले कुणप-अन्त (घाणेरडे आतडे) हे 'अन्त' नावाचे आहे. "कायबंधनाचा अन्त (शेवट) जीर्ण होतो. किंवा हिरवा अन्त" येथे अंतिम मर्यादा असलेला 'अन्त' (शेवट) नावाचा आहे. "अन्तमिदं भिक्खवे जीविकानं" (हे भिक्खूंनो, उपजीविकांमध्ये हे निकृष्ट आहे) येथे 'अन्त' म्हणजे लामक (निकृष्ट/कनिष्ठ) अर्थ आहे. "सक्कायो एको अन्तो" (सत्काय हा एक भाग आहे) येथे 'अन्त' म्हणजे कोठ्ठहास (भाग/पक्ष) अर्थ आहे. "एसेवन्तो दुक्खस्स सप्पच्चयसङ्खया" (हाच प्रत्ययांच्या क्षयाने दुःखाचा अंत आहे) येथे 'अन्त' म्हणजे कोटी (शेवटची सीमा/कोटी) अर्थ आहे. अशा प्रकारे -

Kuṇapantaṃ [Pg.65] antimañca, mariyādo ca lāmakaṃ;

Koṭṭhāso koṭi’me attho, antasaddena bhāsitā.

कुणप-अन्त (घाणेरडे आतडे), अंतिम (शेवट), मर्यादा, लामक (निकृष्ट), कोठ्ठहास (भाग) आणि कोटी (सीमा) - हे अर्थ 'अन्त' शब्दाने सांगितले आहेत.

Kita nivāse rogāpanayane ca. Ketati. Sāketaṃ na garaṃ, niketo, niketaṃ pāvisi. Āmodamāno gacchati sanniketaṃ. Tikicchati, cikicchati, cikicchā, cikicchako. Tattha sāketanti sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā sāketaṃ, yaṃsaddalopo.

'कित' (kita) धातु निवास करणे आणि रोग दूर करणे (रोगापनयन) या अर्थात आहे. 'केतति' (ketati). 'साकेतं' नगर, 'निकेतो' (निवास), 'निकेतं पाविसि' (घरात प्रवेश केला). 'आमोदमानो गच्छति सन्निकेतं' (आनंदित होऊन घराकडे जातो). 'तिकिच्छति' (उपचार करतो), 'चिकिच्छति' (उपचार करतो), 'चिकिच्छा' (वैद्यकीय उपचार/चिकित्सा), 'चिकिच्छको' (वैद्य/चिकित्सक). त्यामध्ये 'साकेत' म्हणजे संध्याकाळी राहण्याचे स्थान ग्रहण केल्यामुळे 'साकेत' असे म्हटले जाते, येथे 'यं' शब्दाचा लोप झाला आहे.

Yata patiyatane. Patiyatanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Ettha āyatananti āyatanato āyatanaṃ, cakkhurūpādīni. Etāni hi taṃdvārārammaṇacittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti etesūti ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Ettha pana nītanudhātūnaṃ vasenapi āyatanasaddattho vattabbo siyā, so uttari āvibhavissati.

'यत' (yata) धातु प्रयत्न करणे (पतियतन) या अर्थात आहे. पतियतन म्हणजे व्यायाम (प्रयत्न) करणे. 'यतति' (प्रयत्न करतो). 'यति' (संयमी/साधू), 'यतवा' (प्रयत्नशील), 'पयतनं' (प्रयत्न), 'आयतनं' (आयतन), 'लोकायतं' (लोकायत). येथे 'आयतन' म्हणजे आयतन (विस्तार/स्थान) पासून आयतन, जसे चक्षु-रूप इत्यादी. कारण हे त्या त्या द्वाराच्या आणि आलंबनाच्या चित्त आणि चैतसिक धर्म आपापल्या अनुभव इत्यादी कार्याने 'आयतन' म्हणजे उत्पन्न होतात, घटतात किंवा प्रयत्न करतात, म्हणून त्यांना 'आयतन' (आयतनानी) असे म्हणतात. येथे 'नी' आणि 'तनु' धातूंच्या आधारे देखील 'आयतन' शब्दाचा अर्थ सांगितला जाऊ शकतो, तो पुढे स्पष्ट होईल.

Āyatanasaddo nivāsaṭṭhāne ākare samosaraṇaṭṭhāne sañjātidese kāraṇe ca. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhāne āyatanasaddo vattati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākare. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhāne. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātidese. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇe vattatīti [Pg.66] veditabbo. So ca nānāpavattinimittavasena gahetabbo.

'आयतन' शब्द निवासस्थान, खाण (आकर), समवसरण स्थान (एकत्र येण्याचे स्थान), उत्पत्तीचे स्थान (संजात देश) आणि कारण या अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की, "लोके इस्सरायतनं वासुदेवायतनं" इत्यादींमध्ये निवासस्थान या अर्थात 'आयतन' शब्द वापरला जातो. "सुवण्णायतनं रजतायतनं" इत्यादींमध्ये खाण (आकर) या अर्थात. बुद्धशासनात मात्र "मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा" इत्यादींमध्ये समवसरण स्थान (एकत्र येण्याचे स्थान) या अर्थात. "दक्खिणापथो गुन्नं आयतनं" इत्यादींमध्ये उत्पत्तीचे स्थान या अर्थात. "तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने" इत्यादींमध्ये कारण या अर्थात वापरला जातो, असे जाणावे. आणि तो विविध प्रवृत्तीच्या निमित्ताने ग्रहण केला पाहिजे.

Nivāse ākāre ceva, jātidese ca kāraṇe;

Samosaraṇaṭṭhāne ca, āyatanaravo gato.

निवासस्थान, खाण (आकार), उत्पत्तीचे स्थान (जाती देश), कारण आणि समवसरण स्थान (एकत्र येण्याचे स्थान) या अर्थांमध्ये 'आयतन' हा शब्द प्रसिद्ध आहे.

Lokāyataṃ nāma ‘‘sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ nucchiṭṭhaṃ. Seto kāko, kāḷo bako iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ, yaṃ loke ‘‘vitaṇḍasattha’’nti vuccati, yañca sandhāya bodhisatto asamadhuro vidhurapaṇḍito ‘‘na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhana’’nti āha. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ, kintaṃ? Vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti. Aññatthāpi hi evaṃ vuttaṃ ‘‘lokāyatasippanti ‘kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā, lohitassa rattattā’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippa’’nti.

लोकायत म्हणजे 'सर्व उच्छिष्ट आहे, सर्व अनुच्छिष्ट आहे. कावळा पांढरा आहे, बगळा काळा आहे, या आणि या कारणामुळे' अशा प्रकारच्या निरर्थक कारणांशी संबंधित असलेले तीर्थिक शास्त्र (पाखंडी शास्त्र) होय, ज्याला जगात 'वितंडशास्त्र' म्हटले जाते. आणि ज्याचा संदर्भ घेऊन अद्वितीय अशा विधुरपंडित बोधिसत्त्वांनी म्हटले होते: 'लोकायताचे सेवन करू नये, कारण हे प्रज्ञेची वृद्धी करणारे नाही.' ज्याच्याद्वारे लोक भविष्यातील हितासाठी प्रयत्न करत नाहीत किंवा इच्छा करत नाहीत, ते लोकायत होय. ते काय आहे? वितंडशास्त्र. कारण त्या ग्रंथाचा आश्रय घेऊन प्राणी पुण्यकर्मासाठी चित्तही उत्पन्न करत नाहीत. इतर ठिकाणीही असे म्हटले आहे: 'लोकायताचे शिल्प म्हणजे—कावळा पांढरा असतो कारण हाडे पांढरी असतात, बगळा लाल असतो कारण रक्त लाल असते—अशा प्रकारे चालणारे, परलोक आणि निर्वाणाचा निषेध करणारे वितंडशास्त्र-शिल्प होय.'

Yuta juta bhāsane. Bhāsanaṃ udīraṇaṃ. Yotati. Jotati.

युत (युत्) आणि जुत (जुत्) हे धातू भाषणाच्या (उच्चारणाच्या) अर्थात आहेत. भाषण म्हणजे उच्चारण. योतति, जोतति.

Jutadittiyaṃ. Jotati, vijjotati. Juti, joti. Kārite ‘‘joteti, jotayitvāna saddhamma’’nti payogā. Ettha ca jutīti āloko siri vā. Jotīti patāpo. Atha vā jotīti candādīni. Vuttampi ceta sirimāvimāna vatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘jotīti candimasūriyanakkhattatārakānaṃ sādhāraṇanāma’’nti. Atha vā ‘‘joti jotiparāyaṇo’’ti vacanato yo koci jotati khattiyakulādīsu jātattā ca rūpasobhāyuttattā ca, so ‘‘jotī’’ti vuccati.

जुत (जुत्) हा दीप्ती (चमकणे) या अर्थात आहे. जोतति (तो चमकतो), विज्जोतति (तो विशेष चमकतो). जुति, जोति (दीप्ती/प्रकाश). प्रयोजक रूपात (कारित) 'जोतेति' (तो प्रकाशित करतो), 'जोतयित्वान सद्धम्मं' (सद्धम्माला प्रकाशित करून) असे प्रयोग आहेत. येथे 'जुति' म्हणजे प्रकाश किंवा शोभा (श्री). 'जोति' म्हणजे प्रताप. किंवा 'जोति' म्हणजे चंद्र इत्यादी. सिरिमाविमानवत्थुच्या अट्ठकथेतही असे म्हटले आहे: 'जोति हे चंद्र, सूर्य, नक्षत्र आणि ताऱ्यांचे साधे (साधारण) नाव आहे.' किंवा 'जोति जोतिपरायणो' (जो प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारा आहे) या वचनावरून, जो कोणी क्षत्रियकुळ इत्यादींमध्ये जन्मल्यामुळे आणि रूपसौंदर्याने युक्त असल्यामुळे चमकतो, त्याला 'जोति' म्हटले जाते.

Sita [Pg.67] vaṇṇo. Sitadhātu setavaṇṇe vattati. Kiñcāpettha vaṇṇasāmaññaṃ vuttaṃ, tathāpi idha nīlapītādīsu setavaṇṇoyeva gahetabbo payogadassanavasena. Setati. Setaṃ vatthaṃ. Vāccaliṅgattā pana setasaddo tiliṅgo gahetabbo.

सित म्हणजे वर्ण (रंग). सित धातू श्वेत (पांढऱ्या) वर्णाच्या अर्थात वापरला जातो. जरी येथे सामान्य वर्णाचा उल्लेख केला असला, तरी प्रयोगाच्या दर्शनानुसार येथे निळ्या, पिवळ्या इत्यादींऐवजी केवळ श्वेत (पांढरा) वर्णच ग्रहण केला पाहिजे. सेतति (तो पांढरा होतो). सेतं वत्थं (पांढरे वस्त्र). विशेष्यलिंगी (वाच्यलिंगी) असल्यामुळे 'सेत' हा शब्द तिन्ही लिंगांत ग्रहण करावा.

Setaṃ sitaṃ suci sukkaṃ, paṇḍaraṃ dhavalampi ca;

Akaṇhaṃ goramodātaṃ, setanāmāni honti hi.

सेतं, सितं, सुचि, सुक्कं, पंडरं, धवलं, अकण्हं, गोरं आणि ओदातं—ही सर्व पांढऱ्या रंगाची (श्वेत रंगाची) नावे आहेत.

Vatu vattane. Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ.

वतु (वत्) हा धातू वर्तनाच्या (अस्तित्वात असणे/फिरणे) अर्थात आहे. वत्तति (तो वर्ततो/चालतो), पवत्तति (तो प्रवृत्त होतो), संवत्तति (तो संवर्तित होतो), अनुवत्तति (तो अनुवर्तन करतो), परिवत्तति (तो परिवर्तन करतो). पवत्तं (प्रवृत्त/प्रवृत्ती).

Kilota addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Kilotati, pakilotati, temetīti attho. Kārite pakiloteti, pakilotayati. Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā, temetvāti attho.

किलोत (किलोत्) हा धातू आर्द्रभावाच्या (ओले होण्याच्या) अर्थात आहे. आर्द्रभाव म्हणजे ओले असणे. किलोतति, पकिलोतति—याचा अर्थ 'तो ओला करतो/भिजवतो' असा आहे. प्रयोजक रूपात 'पकिलोतेति', 'पकिलोतयति' असे होते. 'उण्होदकस्मिं पकिलोतयित्वा' म्हणजे गरम पाण्यात भिजवून (ओले करून) असा अर्थ आहे.

Vata yācane. Vatati.

वत (वत्) हा धातू याचना करण्याच्या (मागण्याच्या) अर्थात आहे. वतति (तो याचना करतो).

Kita ñāṇe. Ketati. Ketanaṃ, ketako, saṅketo.

कित (कित्) हा धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे. केतति (तो जाणतो). केतनं (ध्वज/घर), केतको (केतकी), संकेतो (संकेत).

Kati suttajanane. Suttaṃ kantati.

कति (कत्) हा धातू सूत तयार करण्याच्या (कातण्याच्या) अर्थात आहे. सुत्तं कन्तति (तो सूत काततो).

Kati chedane. Maṃsaṃ kantati, vikantati, ayokanto. Sallakanto mahāvīro. Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase.

कति (कत्) हा धातू छेदनाच्या (कापण्याच्या) अर्थात आहे. मंसं कन्तति (तो मांस कापतो), विकन्तति (तो विशेष कापतो), अयोकन्तो (लोहचुंबक/लोखंड कापणारा). सल्लकन्तो महावीरो (शल्यचिकित्सक महावीर). 'मा नो अज्ज विकन्तिंसु, रञ्ञो सूदा महानसे' (राजाच्या स्वयंपाकघरातील आचाऱ्यांनी आज आम्हास कापू नये).

Catī hiṃsāgandhesu. Īkārantattā imasmā niggahītāgamo na hoti. Catati.

चती (चत्) हा धातू हिंसा आणि गंध (वास घेणे/सूचकता) या अर्थांत आहे. ई-कारान्त असल्यामुळे या धातूमध्ये निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होत नाही. चतति (तो हिंसा करतो/वास घेतो).

Takārantadhāturūpāni.

त-कारान्त धातूंची रूपे.

Thakārantadhātu

थ-कारान्त धातू.

Thā [Pg.68] gatinivattiyaṃ. Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. ‘‘Chetvā vanaṃ vanathañcā’’ti ettha hi mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā pana tasmiṃ vane ṭhitattā vanatho nāma vuccanti.

था (ठा) हा धातू गतीच्या निवृत्तीच्या (थांबण्याच्या) अर्थात आहे. ठाति (तो थांबतो). अवस्था, ववत्थानं (व्यवस्थापन/निश्चय), ववत्थितं (व्यवस्थित/निश्चित), वनथो (जंगल/तृष्णा). 'छेत्वा वनं वनथञ्च' (वन आणि वनथ कापून) येथे मोठे वृक्ष म्हणजे 'वन' होय, आणि त्या वनात असलेले लहान वृक्ष (किंवा झुडपे) 'वनथ' म्हटले जातात.

Thu thutiyaṃ. Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.

थु (थु) हा धातू स्तुतीच्या अर्थात आहे. thवति (तो स्तुती करतो), अभित्थवति (तो पूर्णपणे स्तुती करतो). थवना (स्तुती), अभित्थवना (विशेष स्तुती), थुति (स्तुती), अभित्थुति (विशेष स्तुती).

Yadi hi rūpinī siyā, paññā me vasumatī na sameyya;

Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya.

जर माझी प्रज्ञा रूपवान (मूर्तिमंत) असती, तर ही पृथ्वी देखील तिच्या समान होऊ शकली नसती; हे अनोमदस्सी भगवंतांच्या ज्ञान-स्तुतीचे फळ आहे.

Tehi thutippasattho so, yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito. Tatra thavanāti pasaṃsanā. Pasaṃsāya hi anekāni nāmāni.

त्यांच्याद्वारे तो स्तुतीने प्रशंसित आहे, ज्याने हे ज्ञान स्तुत केले आहे आणि बुद्धश्रेष्ठांची प्रशंसा केली आहे. तेथे 'थवना' म्हणजे प्रशंसा होय. कारण प्रशंसेची अनेक नावे आहेत.

Thavanā ca pasaṃsā ca, silāghā vaṇṇanā thuti;

Panuti thomanā vaṇṇo, katthanā guṇakittanaṃ;

थवना, पसंसा (प्रशंसा), सिलाघा, वण्णना, थुति, पनुति, थोमना, वण्णो, कत्थना आणि गुणकित्तनं (ही प्रशंसेची नावे आहेत).

The saddasaṅghātesu. Thīyati, patitthīyati. Thī. Atrimā pāḷiyo – abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti. Tatra ‘‘thīyati patitthīyatī’’timāni ekārassīyādesavasena sambhūtāni. Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissāti thī. Ācariyā pana itthīsaddasseva evaṃ nibbacanaṃ vadanti, na thīsaddassa.

थे (थे) हा धातू शब्द आणि संघात (एकत्र येणे) या अर्थांत आहे. थीयति (तो एकत्र येतो/स्तब्ध होतो), पतिट्ठीयति (तो प्रति-स्तब्ध होतो). थी. येथे या पाळी (वचने) आहेत—'अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतिट्ठीयति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति' (तो आसक्त होतो, क्रुद्ध होतो, बिघडतो, स्तब्ध होतो, आणि राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतो). 'थियो नं परिभासिंसु' (स्त्रियांनी त्याची निर्भत्सना केली). तेथे 'थीयति पतिट्ठीयति' ही रूपे 'ए' काराच्या जागी 'ई' आदेश झाल्यामुळे निर्माण झाली आहेत. 'थीयति संघातं गच्छति गब्भो एतिस्साति थी' (जिच्यामध्ये गर्भ एकत्र येतो किंवा स्थिर होतो, ती 'थी' होय). परंतु आचार्य 'इत्थी' शब्दाचीच अशी व्युत्पत्ती सांगतात, 'थी' शब्दाची नाही.

Gabbho thīyati etissā, iti thī iti no ruci;

Gabbho thīyati etissā, iti itthīti ācariyā.

'जिच्यामध्ये गर्भ स्थिर होतो (एकत्र येतो) ती थी' हे आम्हाला मान्य नाही; 'जिच्यामध्ये गर्भ स्थिर होतो ती इत्थी' असे आचार्य म्हणतात.

Tesaṃ sudukkarovāde, ‘‘itthī’’ti padasambhavo;

Ayaṃ vinicchayo patto, nicchayaṃ bho suṇātha me.

त्यांच्या अत्यंत कठीण उपदेशात 'इत्थी' या पदाची उत्पत्ती कशी झाली, याविषयीचा हा निर्णय प्राप्त झाला आहे. हे महाशयांनो, माझा हा निश्चय ऐका.

Thīsaddena [Pg.69] samānattho, itthīsaddo yato tato;

Thīsadde labbhamānatthaṃ, itthīsaddamhi ropiya.

ज्या अर्थी 'इत्थी' शब्द 'थी' शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, त्या अर्थी 'थी' शब्दात मिळणारा अर्थ 'इत्थी' शब्दात आरोपित करून—

Appānaṃ bahutā ñāye, gahite sati yujjati;

Tathā hi ‘‘dve duve, taṇhā, tasiṇā’’ti nidassanaṃ.

अल्पाचे बहुत्वात परिवर्तन होण्याच्या नियमाने ग्रहण केले असता ते योग्य ठरते; जसे की 'द्वे' चे 'दुवे' आणि 'तण्हा' चे 'तसिणा' हे उदाहरण आहे.

Atha vā pana ‘‘itthī’’ti-idaṃ vaṇṇāgamādito;

Niruttilakkhaṇenāpi, sijjhatīti pakāsaye.

किंवा 'इत्थी' हा शब्द वर्णागम (अक्षराचा आगम) इत्यादींद्वारे निरुक्त-लक्षणाने देखील सिद्ध होतो, असे स्पष्ट करावे.

Icchatīti nare itthī, icchāpetīti vā pana;

Idaṃ nibbacanañcāpi ñeyyaṃ nibbacanatthinā.

जी पुरुषांची इच्छा करते ती 'इत्थी', किंवा जी पुरुषांना इच्छा करायला लावते ती 'इत्थी'; व्युत्पत्तीची इच्छा करणाऱ्याने हे देखील निर्वचन जाणावे.

Atrimāni itthīnamabhidhānāni –

येथे स्त्रियांची ही नावे (समानार्थी शब्द) आहेत—

Itthī thī vanitā nārī, abalā bhīru sundarī;

Kantā sīmaninī mātu-gāmo piyā ca kāminī.

इत्थी, थी, वनिता, नारी, अबला, भीरु, सुन्दरी, कन्ता, सीमनिनी, मातुगामो, पिया आणि कामिनी (ही स्त्रियांची नावे आहेत).

Ramaṇī pamadā dayitā, lalanā mahilā’ṅganā;

Tāsaṃyeva ca nāmāni, avatthāto imānipi.

रमणी, प्रमदा, दयिता, ललना, महिला आणि अंगना; ही सर्व तिचीच नावे आहेत, आणि ही देखील तिच्या अवस्थेनुसार (वयानुसार) होतात.

Gorī ca dārikā kaññā, kumārī ca kumārikā;

Yuvatī taruṇī māṇa-vikā therī mahallikā.

गोरी, दारिका, कञ्ञा, कुमारी, कुमारिका, युवती, तरुणी, माणविका, थेरी आणि महल्लिका.

Tathā hi aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccati. Dasavassikā kaññāti vuccati. Anibbiddhā vā yobbanitthī kaññāti vuccati. Dvādasavassikā kumārītipi vuccati kumārikātipi. Atho jaraṃ appattā yuvatītipi taruṇītipi māṇavikātipi vuccati. Jaraṃ pattā pana therītipi mahallikātipi vuccati. Purisesupi ayaṃ nayo yathārahaṃ veditabbo.

तसेच, आठ वर्षांच्या मुलीला ‘गोरी’ किंवा ‘दारिका’ असे म्हटले जाते. दहा वर्षांच्या मुलीला ‘कञ्ञा’ म्हटले जाते. किंवा जिचे कान टोचलेले नाहीत अशा तरुण स्त्रीला ‘कञ्ञा’ म्हटले जाते. बारा वर्षांच्या मुलीला ‘कुमारी’ किंवा ‘कुमारिका’ असे म्हटले जाते. तसेच, वृद्धत्वाप्रत न पोहोचलेल्या स्त्रीला ‘युवती’, ‘तरुणी’ किंवा ‘माणविका’ म्हटले जाते. वृद्धत्वाला पोहोचलेल्या स्त्रीला ‘थेरी’ किंवा ‘महल्लिका’ म्हटले जाते. पुरुषांच्या बाबतीतही हाच नियम योग्यतेनुसार समजून घ्यावा.

Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi katthaci aniyamavasenapi vohāro pavattati. Tathā hi ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘acchā kaṇhājinaṃ kañña’’nti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsaddena vattabbā, sā kaññāsaddenapi vattabbā jātā. Yāpi [Pg.70] ca kaññāsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Tathā ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘kumāriye upaseniye, niccaṃ nigaḷamaṇḍite’’ti ca imāsaṃ pana pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsadena vattabbā, sā kumārikāsaddenapi vattabbā jātā. Yā ca pana kumārīsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Apicettha ‘‘rājakaññā rucā nāmā’’ti ca ‘‘tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā’’ti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ dassanato yā anibbiddhā vā hotu nibbiddhā vā, yāva jaraṃ na pāpuṇāti, tāva sā kaññāyeva nāmātipi veditabbaṃ.

जरी येथे असा नियम सांगितला असला, तरी काही ठिकाणी अनियंत्रितपणे व्यवहार चालतो. जसे की, ‘राजा कुमारमादाय, राजपुत्ती च दारिकं’ आणि ‘अच्छा कण्हाजिनं कञ्ञं’ या दोन पाळी वचनांच्या आधारे, ज्या स्त्रीला ‘दारिका’ या शब्दाने संबोधले पाहिजे, तिला ‘कञ्ञा’ या शब्दानेही संबोधले गेले आहे. आणि जिला ‘कञ्ञा’ या शब्दाने संबोधले पाहिजे, तिला ‘दारिका’ या शब्दानेही संबोधले गेले आहे. तसेच, ‘राजा कुमारमादाय, राजपुत्ती च दारिकं’ आणि ‘कुमारीये उपसेनीये, निच्चं निगळमण्डिते’ या पाळी वचनांच्या आधारे, ज्या स्त्रीला ‘दारिका’ या शब्दाने संबोधले पाहिजे, तिला ‘कुमारिका’ या शब्दानेही संबोधले गेले आहे. आणि जिला ‘कुमारी’ या शब्दाने संबोधले पाहिजे, तिला ‘दारिका’ या शब्दानेही संबोधले गेले आहे. शिवाय, ‘राजकञ्ञा रुचा नामा’ आणि ‘ततो मद्दिम्पि न्हापेसुं, सिविकञ्ञा समागता’ या दोन पाळी वचनांच्या दर्शनावरून, ती कान टोचलेली असो वा नसो, जोपर्यंत ती वृद्धत्वाला पोहोचत नाही, तोपर्यंत तिला ‘कञ्ञा’ असेच म्हटले जाते, हे समजून घ्यावे.

Kecettha vadeyyuṃ – yaṃ tumhehi ‘‘aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccatī’’ti vuttaṃ, etasmiṃ pana vacane ‘‘yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko’’ti vacanato aṭṭhavasso dārako hotu, ‘‘tatthaddasakumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure’’ti pāḷiyaṃ pana puttadārehi saṃvaddho vessantaramahārājā kathaṃ ‘‘kumāro’’ti vattuṃ yujjissati dvādasavassātikkantattā? Yujjateva bhagavato icchāvasena. Bhagavā hi dhammissarattā vohārakusalatāya ca yaṃ yaṃ veneyyajanānurūpaṃ desanaṃ desetuṃ icchati, taṃ taṃ deseti eva, tasmā bhagavatā tassa mātāpitūnaṃ atthitaṃ sandhāya kumāraparihārena vaddhitattañca evaṃ desanā katā. Tathā hi āyasmā kumārakassapo kumāraparihārena vaddhitattā mahallakopi samāno kumārakassapotveva vohariyati. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha pana sirasmiṃ palitesu jātesupi āyasmantaṃ ānandaṃ āyasmā mahākassapo tasmiṃ there adhimattavissāso [Pg.71] hutvā komāravādena ovadanto kumārakoti avocāti gahetabbaṃ. Udānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassaṃ, tāva kumārakā, bālāti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni yuvāno’’ti vuttaṃ.

येथे काही जण म्हणू शकतील – तुम्ही जे म्हटले की ‘आठ वर्षांच्या मुलीला गोरी किंवा दारिका म्हटले जाते’, या विधानानुसार ‘जेव्हा मी जन्माने आठ वर्षांचा बालक (दारक) होतो’ या वचनावरून आठ वर्षांचा मुलगा ‘दारक’ असो; परंतु ‘तेथे त्याने आपल्या नगरात क्रीडा करणाऱ्या कुमाराला पाहिले’ या पाळी वचनात, मुले आणि पत्नीसह वाढलेल्या वेस्सन्तर महाराजांना, बारा वर्षांचे वय ओलांडले असल्यामुळे ‘कुमार’ म्हणणे कसे योग्य ठरेल? भगवंतांच्या इच्छेनुसार ते योग्यच ठरते. कारण भगवान हे धम्माचे स्वामी आणि व्यवहारकुशल असल्यामुळे, विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांच्या अनुरूप जो जो उपदेश देण्याची इच्छा करतात, तो तो उपदेश देतातच. म्हणूनच भगवंतांनी त्यांच्या मातापित्यांचे अस्तित्व आणि कुमाराप्रमाणे त्यांचे संगोपन झाले असल्याचा विचार करून असा उपदेश केला आहे. तसेच, आयुष्यमान कुमारकस्सप हे वृद्ध झाले असतानाही, कुमाराप्रमाणे संगोपन झाल्यामुळे त्यांना ‘कुमारकस्सप’ असेच म्हटले जात असे. ‘हा कुमार मर्यादा जाणत नाही’ या वाक्यात, डोक्यावर पांढरे केस आले असतानाही, आयुष्यमान महाकस्सप यांनी त्या थेरांवर (आयुष्यमान आनंदांवर) अत्यंत विश्वास असल्यामुळे, त्यांना तरुण समजून उपदेश करताना ‘कुमारक’ असे म्हटले, असे समजून घ्यावे. उदान-अट्ठकथेत मात्र असे म्हटले आहे की – ‘प्राणी जन्माच्या दिवसापासून पंधरा वर्षांपर्यंत कुमार आणि बाल म्हटले जातात, त्यानंतर वीस वर्षांपर्यंत ते तरुण (युवान) म्हटले जातात.’

Mantha mattha viloḷane. Manthati. Manthañca madhupiṇḍikañca ādāya. Abhimatthati dummedhaṃ vajiraṃvamhamayaṃ maṇiṃ. Sineruṃ matthaṃ katvā.

‘मन्थ्’ आणि ‘मत्थ्’ धातू ढवळणे (विलोडन) या अर्थात आहेत. ‘मन्थति’ (तो ढवळतो/मंथन करतो). ‘मंथ (मंथन केलेले अन्न) आणि मधुपिंड घेऊन’ (मन्थञ्च मधुपिण्डिकञ्च आदाय). ‘वज्र मूर्खाचा नाश करते, जसे पाषाणमय मणीचा’ (अभिमन्थति दुम्मेधं वजिरं व अम्ममयं मणिं). ‘सिनेरूला (मेरू पर्वताला) रवी (मंथनदंड) करून’ (सिनेरुं मत्थं कत्वा).

Kuthi puthi luthi hiṃsāsaṃkilesesu. Kunthati. Kuntho, kunthakipillikaṃ. Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ. Punthati. Lunthati.

‘कुथ्’, ‘पुथ्’ आणि ‘लुथ्’ हे धातू हिंसा आणि संक्लेश (मलीन होणे किंवा सडणे) या अर्थात आहेत. ‘कुन्थति’. ‘कुन्थो’ (लहान कीटक), ‘कुन्थकिपिल्लिकं’ (मुंग्या आणि लहान कीटक). ‘धूळ आणि कीटकांनी माखलेल्या, खाली पडलेल्या प्रिय पुत्र सामा याला पाहून’ (दिस्वाना पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं). ‘पुन्थति’. ‘लुन्थति’.

Nātha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthadhātu yācane upatāpe issariye āsīsane cāti catūsvatthesu vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu bhikkhave bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’tiādinā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho, paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘nātho’ti vuccatīti nāthatīti nātho’’ti. Saddasatthavidū pana tesu catūsu atthesu nātha nādha iti dhātudvayaṃ paṭhanti. Attanobhāsattā pana tassa ‘‘nāthate nādhate’’ti rūpāni bhavanti.

‘नाथ्’ धातू याचना (मागणे), उपताप (ताप देणे/नष्ट करणे), ऐश्वर्य (प्रभुत्व) आणि आशिष (इच्छा करणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. ‘नाथ्’ धातू याचना, उपताप, ऐश्वर्य आणि आशिष या चार अर्थांमध्ये वर्ततो. म्हणूनच प्राचीन आचार्य म्हणतात – ‘जो इच्छा करतो तो नाथ (नाथतीति नाथो), म्हणजेच तो विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या हित आणि सुखाची इच्छा करतो, प्रार्थना करतो; किंवा इतरांच्या संतानातील (चित्तप्रवाहातील) क्लेशरूपी संकटांना नष्ट करतो (ताप देतो); किंवा “भिक्खूंनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या आत्मसंपत्तीचे सिंहावलोकन करावे” इत्यादी उपदेशांद्वारे त्या त्या हितकारक आचरणाची याचना करतो; किंवा परम चित्त-ऐश्वर्याने संपन्न असल्यामुळे सर्व प्राण्यांवर किंवा आपल्या गुणांनी शासन करतो (अभिभूत करतो), म्हणून परमेश्वर (परम ऐश्वर्यवान) भगवान यांना “नाथ” म्हटले जाते, अशा प्रकारे जो याचना करतो/इच्छा करतो/शासन करतो तो नाथ होय.’ व्याकरणकार मात्र या चार अर्थांमध्ये ‘नाथ’ आणि ‘नाध’ असे दोन धातू वाचतात. आत्मनेपद असल्यामुळे त्याची ‘नाथते’ आणि ‘नाधते’ अशी रूपे होतात.

Ettha siyā ‘‘yadi yācanatthena nāthatīti nātho, evaṃ sante yo koci yācako daliddo, so eva nātho [Pg.72] siyā. Yo pana ayācako samiddho, so na nāthati na yācatīti anātho siyā’’ti? Na, nāthasaddo hi yācanatthādīsu pavattamāno lokasaṅketavasena uttamapurisesu nirūḷho, bhagavā ca uttamesu sātisayaṃ uttamo, tena taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti nāthasaddassattho vutto. Anāthasaddo pana ittarajanesu nirūḷho, so ca kho ‘‘na nāthoti anātho. Natthi nātho etassāti vā anātho’’ti dabbapaṭisedhavasena, na pana ‘‘na nāthati na yācatīti anātho’’ti dhātuatthapaṭisedhavasena. Yo hi aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so nātho, yo ca aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā na hoti, nāpi attano añño saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so anāthoti vuccati saṅketavasena. Tathā hi ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vuttaṃ. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘lokanātho tuvaṃ eko, saraṇaṃ sabbapāṇina’’nti ca ‘‘anāthānaṃ bhavaṃ nātho’’ti ca –

येथे अशी शंका येऊ शकते – ‘जर याचना करण्याच्या अर्थाने जो याचना करतो तो नाथ असेल, तर मग कोणताही गरीब याचक (भिकारी) हाच नाथ ठरेल. आणि जो याचना न करणारा समृद्ध व्यक्ती आहे, तो याचना करत नाही म्हणून अनाथ ठरेल काय?’ असे नाही, कारण ‘नाथ’ हा शब्द याचना इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जात असला, तरी लोकसंकेतानुसार (रूढीनुसार) तो उत्तम पुरुषांसाठीच रूढ झाला आहे; आणि भगवान हे उत्तमांमध्येही सर्वश्रेष्ठ उत्तम आहेत, म्हणून त्या त्या हितकारक आचरणाची याचना करतात या अर्थाने ‘नाथ’ शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. ‘अनाथ’ हा शब्द मात्र सामान्य लोकांमध्ये रूढ आहे, आणि तो ‘जो नाथ (रक्षक) नाही तो अनाथ’ किंवा ‘ज्याला कोणी नाथ (रक्षक) नाही तो अनाथ’ अशा द्रव्य-प्रतिषेधाच्या (वस्तूच्या अभावाच्या) अर्थाने रूढ आहे; ‘जो याचना करत नाही तो अनाथ’ अशा धातूच्या अर्थाच्या प्रतिषेधाने नाही. कारण जो दुसऱ्याचा आश्रय, गती आणि प्रतिष्ठा (आधार) असतो, तो ‘नाथ’ होय; आणि जो दुसऱ्याचा आश्रय, गती आणि प्रतिष्ठा नसतो, तसेच ज्याला स्वतःसाठी दुसरा कोणी आश्रय, गती आणि प्रतिष्ठा नसतो, त्याला संकेतानुसार ‘अनाथ’ म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘संकेतवचन हे सत्य आहे, जे लोकसंमतीचे कारण आहे.’ हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी या ठिकाणी ‘तुम्ही एकटेच लोकनाथ आहात, सर्व प्राण्यांचे शरण आहात’ आणि ‘अनाथांचे आपण नाथ आहात’ आणि –

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;

Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgami’’nti ca

‘असा विचार करून, मी शेकडो कोटींचे धन सनाथ आणि अनाथांना देऊन हिमालयात निघून गेलो’ – असे म्हटले आहे.

Pāḷiyo nidassanāni bhavanti. Yasmā pana sāsane ca loke ca yācako ‘‘nātho’’ti na vuccati, ayācako ca ‘‘anātho’’ti. Lokassa pana saraṇaṃ ‘‘nātho’’ti vuccati. Yassa saraṇaṃ na vijjati, so ‘‘anātho’’ti vuccati, tathā samiddho ‘‘nātho’’ti vuccati, asamiddho ‘‘anātho’’ti. Tasmā paññavatā sabbesu ṭhānesu dhātuatthamattena lokasamaññaṃ anatidhāvitvā yathānurūpaṃ attho gahetabbo. Ayañca nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

पाळी (मूळ पाळीचे संदर्भ) ही उदाहरणे आहेत. कारण शासनात (बुद्धशासनात) आणि लोकात याचक (मागणी करणारा) याला "नाथ" म्हटले जात नाही, आणि अयाचक (न मागणारा) याला "अनाथ" म्हटले जात नाही. परंतु जगाचा जो आश्रय (शरण) आहे, त्याला "नाथ" म्हटले जाते. ज्याला आश्रय नाही, त्याला "अनाथ" म्हटले जाते. तसेच समृद्ध व्यक्तीला "नाथ" म्हटले जाते आणि असमृद्ध (गरीब) व्यक्तीला "अनाथ" म्हटले जाते. म्हणून प्रज्ञावंताने सर्व ठिकाणी केवळ धातूच्या अर्थावरच न राहता, लोकव्यवहाराचे उल्लंघन न करता योग्य अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. आणि हा नियम चांगल्या प्रकारे मनात ठेवला पाहिजे.

Vithu [Pg.73] yācane. Vethati.

'विथु' (vithu) हा धातू याचना करणे (मागणे) या अर्थात आहे. 'वेथति' (vethati - तो याचना करतो) असे रूप बनते.

Satha seṭhille. Sathati. Sathalo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. Siṭhilotipi pāḷi dissati. Tadā ṭhikāro muddhajo gahetabbo.

'सथ' (satha) हा धातू शिथिलतेच्या (सैलपणाच्या) अर्थात आहे. 'सथति' (sathati - तो शिथिल होतो) असे रूप बनते. "सथलो हि परिब्बाजो, भिय्यो आकिरते रजं" (शिथिल झालेला परिव्राजक अधिक प्रमाणात धूळ/मळ अंगावर ओढून घेतो). पाळीमध्ये 'सिथिलो' (siṭhilo) असाही पाठ आढळतो. तेव्हा 'ठ' हा मूर्धन्य वर्ण ग्रहण करावा.

Kathi koṭille. Kanthati.

'कथि' (kathi) हा धातू कुटिलतेच्या (वाकडेपणाच्या) अर्थात आहे. 'कन्थति' (kanthati) असे रूप बनते.

Kattha silāghāyaṃ. Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Tattha katthatīti pasaṃsati. Vikatthatīti virūpaṃ katthati abhūtavatthudīpanato. Ettha ca ‘‘bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato’’ti ca ‘‘idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati ‘ahamasmi sīlasampannoti vā vattasampannoti vā vikatthatī’ti’’ ca ādayo payogā.

'कत्थ' (kattha) हा धातू प्रशंसा करण्याच्या अर्थात आहे. 'कत्थति' (katthati), 'विकत्थति' (vikatthati) अशी रूपे बनतात. 'कत्थना' (katthanā), 'विकत्थना' (vikatthanā) हे नाम बनते. तेथे 'कत्थति' म्हणजे प्रशंसा करतो. 'विकत्थति' म्हणजे असत्य गोष्टींचे प्रदर्शन करून विकृतपणे स्वतःची स्तुती करतो. आणि येथे "बहुम्पि सो विकत्थेय्य, अञ्ञं जनपदं गतो" (दुसऱ्या देशात गेल्यावर तो खूप बढाया मारू शकतो) आणि "इधेकच्चो कत्थी होति विकत्थी, सो कत्थति 'अहमस्मि सीलसम्पन्नोति वा वत्तसम्पन्नोति वा विकत्थती'ति" (येथे कोणी बढाया मारणारा, स्वतःची स्तुती करणारा असतो, तो बढाया मारतो की 'मी शीलसंपन्न आहे किंवा व्रतसंपन्न आहे' अशी स्वतःची स्तुती करतो) इत्यादी प्रयोग आहेत.

Byatha dukkhabhayacalanesu. Byathati. Bhantā byathitamānasā. Tato kumārābyathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca.

'ब्यथ' (byatha) हा धातू दुःख, भय आणि कंप पावणे (चालणे/थरथरणे) या अर्थांत आहे. 'ब्यथति' (byathati) असे रूप बनते. "भन्ता ब्यथितमानसा" (भ्रमित आणि व्यथित मनाचे). "ततो कुमाराब्यथिता, सुत्वा लुद्दस्स भासितं" (त्यानंतर व्याधाचे बोलणे ऐकून ते राजकुमार व्यथित झाले नाहीत). येथे हे दोन्ही म्हणजे 'चल' (कंप पावणे) आणि 'व्यथा' (दुःख) दर्शवितात.

Sutha kutha katha hiṃsāyaṃ. Sothati. Kothati. Kathati.

'सुथ' (sutha), 'कुथ' (kutha) आणि 'कथ' (katha) हे धातू हिंसेच्या अर्थात आहेत. 'सोथति' (sothati), 'कोथति' (kothati), 'कथति' (kathati) अशी रूपे बनतात.

Patha gatiyaṃ. Pathati. Patho. Pathoti maggo. So duvidho mahājanena padasā paṭipajjitabbo pakatimaggo ca paṇḍitehinibbānatthikehi paṭipajjitabbo paṭipadāsaṅkhāto ariyamaggo cāti. Tattha pakatimaggo uppannakiccākiccehi janehi pathiyati gacchiyatīti patho, paṭipadā pana amatamahāpuraṃ gantukāmehi kulaputtehi saddhāpātheyyaṃ gahetvā pathiyati paṭipajjiyatīti patho. Atha vā pātheti kārakaṃ puggalaṃ gameti nibbānaṃ sampāpetīti vā patho[Pg.74], paṭipadāyeva. Maggābhidhānaṃ curādigaṇe maggadhātukathanaṭṭhāne kathessāma.

'पथ' (patha) हा धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहे. 'पथति' (pathati) असे रूप बनते. 'पथो' (patho) म्हणजे मार्ग. तो दोन प्रकारचा आहे - सामान्य लोकांनी पायी चालण्याचा 'प्राकृत मार्ग' (साधा रस्ता) आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्या पंडितांनी आचरावयाचा प्रतिपदेच्या स्वरूपातील 'आर्यमार्ग'. तेथे प्राकृत मार्ग म्हणजे विविध कामांसाठी लोकांद्वारे चालला जातो (पथियति) म्हणून तो 'पथ' होय. तर प्रतिपदा म्हणजे अमृतमय महापुरात (निर्वाणनगरात) जाण्याची इच्छा असणाऱ्या कुलपुत्रांनी श्रद्धारूपी पाथेय (शिदोरी) घेऊन ज्याचे आचरण केले जाते (पथियति), म्हणून तो 'पथ' होय. अथवा जो साधक पुद्गलाला निर्वाणाप्रत पोहोचवतो तो 'पथ' म्हणजेच प्रतिपदा होय. 'मार्ग' या शब्दाचे स्पष्टीकरण चुरादिगणात 'मग्ग' धातूच्या विवेचनाच्या वेळी करू.

Katha nippāke. Kathati.

'कथ' (katha) हा धातू शिजवणे किंवा पिकवणे (निप्पाक) या अर्थात आहे. 'कथति' (kathati) असे रूप बनते.

Matha vilothane. Mathati.

'मथ' (matha) हा धातू घुसळणे किंवा विलोडन करणे या अर्थात आहे. 'मथति' (mathati) असे रूप बनते.

Potha pariyāyanabhāve. Pothati. Pothako. Pothetīti ayaṃ curādigaṇepi vattati. Tena ‘‘samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā’’ti payogo dissati.

'पोथ' (potha) हा धातू आलटून-पालटून मारणे किंवा प्रहार करणे या अर्थात आहे. 'पोथति' (pothati) असे रूप बनते. 'पोथको' (pothako) हे नाम बनते. 'पोथेति' (potheti) हा धातू चुरादिगणातही चालतो. त्यामुळे "समन्ता अनुपरियेय्युं, निप्पोथेन्ता चतुद्दिसा" (चारही बाजूंनी वेढून, चारी दिशांना प्रहार करत) असा प्रयोग आढळतो.

Gottha vaṃse. Gotthati. Gotthulo, gotthu.

'गोत्थ' (gottha) हा धातू वंशाच्या अर्थात आहे. 'गोत्थति' (gotthati) असे रूप बनते. 'गोत्थुलो' (gotthulo), 'गोत्थु' (gotthu) ही नामे बनतात.

Puthu vitthāre. Pothati. Puthavī.

'पुथु' (puthu) हा धातू विस्ताराच्या अर्थात आहे. 'पोथति' (pothati) असे रूप बनते. 'पुथवी' (puthavī - पृथ्वी) हे नाम बनते.

Thakārantadhāturūpāni.

'थ' कारान्त धातूंची रूपे समाप्त झाली.

Dakārantadhātu

'द' कारान्त धातू.

Dā dāne. Āpubbo gahaṇe. Saddho dānaṃ dadāti deti, sīlaṃ ādadāti ādeti. Imāni suddhakattupadāni taddīpakattā. Saddho assaddhaṃ dānaṃ dāpeti, sīlaṃ ādapeti, samādapeti. Ye dhammamevādapayanti santo. Imāni kāritapadāni hetukattupadānīti ca vuccanti taddīpakattā. Saddhena dānaṃ dīyati, sīlaṃ ādīyati, samādīyati, imāni kammapadāni taddīpakattā. Ayañca dā dāneti dhātu sāsanānurūpasutivasena divādigaṇaṃ patvā supanakriyaṃ vadanto ‘‘dāyati niddāyati niddā’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Dānamavakhaṇḍanañca vadanto ‘‘diyati dānaṃ dātta’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Suddhiṃvadanto ‘‘dāyati vedāyati vodāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati, imasmiṃ pana bhūvādigaṇe dānaṃ vadanto āpubbavasena gahaṇañca [Pg.75] vadanto ‘‘dadāti deti ādadāti ādeti dānaṃ ādāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Tathā kucchitagamanaṃ vadanto ‘‘dāti suddāti suddo suddī’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayatīti ayaṃ viseso daṭṭhabbo. Yathā cettha, evamaññatrāpi yathāsambhavaṃ viseso upaparikkhitabbo nayaññūhi.

'दा' (dā) हा धातू दान देण्याच्या अर्थात आहे. 'आ' उपसर्ग लागल्यास तो ग्रहण करण्याच्या अर्थात होतो. जसे - "सद्धो दानं ददाति देति" (श्रद्धावान मनुष्य दान देतो), "सीलं आददाति आदेति" (शील ग्रहण करतो). हे त्याचे दर्शक असल्यामुळे ही शुद्ध कर्तृपदे आहेत. "सद्धो अस्सद्धं दानं दापेति, सीलं आदापेति, समादापेति" (श्रद्धावान मनुष्य अश्रद्धावानाला दान देववतो, शील ग्रहण करावयास लावतो, समादृत करावयास लावतो). "ये धम्ममेवादापयन्ति सन्तो" (जे संत धर्माचेच ग्रहण करावयास लावतात). हे त्याचे दर्शक असल्यामुळे यांना कारितपदे किंवा हेतुकर्तृपदे असे म्हटले जाते. "सद्धेन दानं दीयति, सीलं आदीयति, समादीयति" (श्रद्धावानाद्वारे दान दिले जाते, शील ग्रहण केले जाते, समादृत केले जाते), हे त्याचे दर्शक असल्यामुळे ही कर्मपदे आहेत. आणि हा 'दा' (दान देणे) धातू शासनाच्या (बुद्धवचनाच्या) सूत्रांच्या अनुषंगाने दिवादिगणात जाऊन झोपण्याची क्रिया दर्शवताना "दायति, niद्दायति, निद्दा" (तो झोपतो, निद्रा घेतो, निद्रा) अशी नामांसह शुद्ध कर्तृपदे निर्माण करतो. दान आणि खंडन (तुकडे करणे) दर्शवताना "दियति, दानं, दात्तं" अशी नामांसह शुद्ध कर्तृपदे निर्माण करतो. शुद्धी दर्शवताना "दायति, वेदायति, वोदानं" (तो शुद्ध करतो, शुद्ध होतो, शुद्धी) अशी नामांसह शुद्ध कर्तृपदे निर्माण करतो. परंतु या भ्वादिगणात दान दर्शवताना आणि 'आ' उपसर्गाच्या योगाने ग्रहण करणे दर्शवताना "ददाति, देति, आददाति, आदेति, दानं, आदानं" अशी नामांसह शुद्ध कर्तृपदे निर्माण करतो. तसेच कुत्सित गमन दर्शवताना "दाति, सुद्दाति, सुद्दो, सुद्दी" अशी नामांसह शुद्ध कर्तृपदे निर्माण करतो, हा विशेष जाणावा. ज्याप्रमाणे येथे हा विशेष आहे, त्याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही नियम जाणणाऱ्यांनी शक्यतेनुसार विशेष तपासून पाहावा.

Idānissa nāmapadāni tumantādīni brūma. ‘‘Dānaṃ, deyyaṃ, dātabbaṃ, brahmadeyyaṃ, dinnaṃ, dāyako, dāyikā, dakkhiṇā’’ iccādīni, ‘‘dātuṃ, padātuṃ, dātave, padātave, datvā, datvāna, dadātuna, daditvā, daditvāna, dadiya, dajjā, dadiyāna, ādātuṃ, ādāya, ādiya’’ iccādīni ca yojetabbāni.

आता आपण याचे 'तुमुन्' प्रत्ययान्त इत्यादी नामपदे सांगू. "दानं, देय्यं, दातब्बं, ब्रह्मदेय्यं, दिन्नं, दायको, दायिका, दक्खिणा" इत्यादी नामे, आणि "दातुं, पदातुं, दातवे, पदातवे, दत्वा, दत्वान, ददातुन, ददित्वा, ददित्वान, ददिय, दज्जा, ददियान, आदातुं, आदाय, आदिय" इत्यादी कृदन्त रूपे जोडावीत.

Tattha dānanti dātabbaṃ, dadanti etenāti atthe na deyyadhammo dānacetanā ca vuccati. Kasmā pana tattha dinnasaddoyeva kathiyati, na dattasaddoti? Akathane kāraṇamatthi. ‘‘Dānaṃ dinna’’ntiādīsu hi dinnasaddaṭṭhāne dattasaddo na dissati, tasmā na kathiyati.

तेथे 'दान' म्हणजे जे दिले पाहिजे ते, किंवा 'ज्याद्वारे देतात' या अर्थाने देयधर्म (दानाच्या वस्तू) आणि दानचेतना यांना 'दान' म्हटले जाते. परंतु तेथे केवळ 'दिन्न' (दिलेले) हाच शब्द का सांगितला जातो, 'दत्त' हा शब्द का नाही? न सांगण्यामागे कारण आहे. कारण "दानं दिन्नं" (दान दिले) इत्यादींमध्ये 'दिन्न' शब्दाच्या जागी 'दत्त' शब्द आढळत नाही, म्हणून तो सांगितला जात नाही.

Guṇabhūto dattasaddo, na diṭṭho jinabhāsite;

‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ’’, iti dinnapadaṃ viya.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) वचनात 'दत्त' हा शब्द स्वतंत्र विशेषण (गुणभूत) म्हणून आढळत नाही; जसे "मनसा दानं मया दिन्नं" (मी मनाने दान दिले) या वाक्यात 'दिन्न' हे पद आढळते, तसे 'दत्त' पद आढळत नाही.

‘‘Devadatto yaññadatto, datto’’ iti ca ādiko;

Paṇṇattivacane diṭṭho, samāsabyāsato pana.

"देवदत्त, यज्ञदत्त, दत्त" इत्यादी शब्द केवळ संज्ञेच्या (नावाच्या) रूपात (पण्णत्तिवचन) आढळतात, जे समास किंवा विग्रहाच्या स्वरूपात असतात.

Tasmā ‘‘devadatto’’tiādīsu ‘‘devena dinno’’ti samāsaṃ katvā paṇṇattivacanattā dinnasaddassa dattādeso kātabbo sāsanānurūpena. Upari hi ‘‘dinnassa datto kvaci paṇṇattiya’’nti lakkhaṇaṃ passissatha. Ayameva hi sāsane nīti avilaṅghanīyā. Idaṃ panettha vavatthānaṃ –

म्हणून "देवदत्त" इत्यादी शब्दांमध्ये "देवेन दिन्नो" (देवाकडून दिले गेलेले) असा समास करून, संज्ञावाचक शब्द असल्यामुळे शासनाच्या (बुद्धवचनाच्या) नियमांनुसार 'दिन्न' शब्दाच्या जागी 'दत्त' असा आदेश करावा. कारण पुढे आपण "दिन्नस्स दत्तो क्वचि पण्णत्तियं" (संज्ञेमध्ये काही ठिकाणी 'दिन्न' च्या जागी 'दत्त' होतो) हा नियम पाहाल. शासनात हाच नियम अनुल्लंघनीय आहे. याविषयीची व्यवस्था खालीलप्रमाणे आहे -

Sakkaṭe dattasaddova, dinnasaddo na dissati;

Byāsamhi dinnasaddova, dattasaddo na pāḷiyaṃ.

संस्कृतमध्ये केवळ 'दत्त' हाच शब्द आढळतो, 'दिन्न' शब्द आढळत नाही; तर पाळीमध्ये विग्रहाच्या वेळी केवळ 'दिन्न' हाच शब्द आढळतो, 'दत्त' शब्द आढळत नाही.

‘‘Manasā [Pg.76] dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;

‘‘Dhammadinnā mahāmāyā’’, iccādīsu ca pāḷisu.

"मनसा दानं मया दिन्नं, दानं दिन्नो" इत्यादी वाक्यांमध्ये आणि "धम्मदिन्ना, महामाया" इत्यादी पाळी वचनांमध्ये ('दिन्न' शब्दच आढळतो).

Iti byāsasamāsānaṃ, vasā dvedhā pavattati;

Dinnasaddoti dīpeyya, na so sakkaṭabhāsite.

अशा प्रकारे विग्रह आणि समास यांच्या प्रभावाने 'दिन्न' हा शब्द दोन प्रकारे प्रवृत्त होतो, हे स्पष्ट करावे; परंतु संस्कृत भाषेत तो (दिन्न शब्द) आढळत नाही.

Guṇabhūto dattasaddo, asamāsamhi kevalo;

Na dissati munimate, dinnasaddova kevalo.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) मतात (वचनात) समासरहित असलेला केवळ स्वतंत्र 'दत्त' हा शब्द विशेषण म्हणून आढळत नाही, तर केवळ 'दिन्न' हाच शब्द आढळतो.

Teneva dinnasaddassa, dattādeso kato mayā;

‘‘Dattaṃ sirappadāna’’nti, kavayo pana abravuṃ.

त्यामुळेच मी 'दिन्न' शब्दाच्या जागी 'दत्त' असा आदेश केला आहे; परंतु कवींनी "दत्तं सिरप्पदानं" (मस्तक दान दिले) असे म्हटले आहे.

Ediso pāḷiyaṃ natthi, nayo tasmā na so varo;

‘‘Datto’’ti bhūridattassa, saññā paṇṇattiyaṃ gatā.

असा प्रयोग पाळीमध्ये आढळत नाही, म्हणून तो नियम श्रेष्ठ नाही; 'दत्त' हा शब्द 'भूरिदत्त' या नावाच्या संज्ञेमध्ये (पण्णत्ति) रूढ झाला आहे.

‘‘Brahmadatto buddhadatto, datto’’ iti hi sāsane;

Paṇṇattiyaṃ dattasaddo, asamāsasamāsiko.

शासनात (बुद्धशासनात) 'ब्रह्मदत्त', 'बुद्धदत्त' आणि 'दत्त' असे प्रयोग आढळतात. प्रज्ञप्तीमध्ये (संज्ञेमध्ये) 'दत्त' हा शब्द असमस्त (समास नसलेला) आणि समस्त (समास असलेला) अशा दोन्ही प्रकारे वापरला जातो.

‘‘Paradattabhojana’’nti, evamādīsu pāḷisu;

Samāse guṇabhūtoyaṃ, dattasaddo patiṭṭhito.

तसेच, 'परदत्तभोजन' (दुसऱ्याने दिलेले भोजन) इत्यादी पाळी वचनांमध्ये, समासामध्ये हा 'दत्त' शब्द गौण (विशेषण) म्हणून प्रस्थापित झाला आहे.

‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;

Guṇabhūto dinnasaddo, asamāsamhi dissati.

'मनसा दानं मया दिन्नं' (माझ्याद्वारे मनाने दान दिले गेले), 'दानं दिन्नो' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'दिन्न' हा शब्द असमस्त (समास नसलेल्या) रूपात गौण (विशेषण) म्हणून दिसून येतो.

‘‘Dinnādāyī dhammadinnā’’, iccevamādīsu pana;

Samāse guṇapaṇṇatti-bhāvenesa padissati.

परंतु, 'दिन्नादायी' (दिलेले ग्रहण करणारा), 'धम्मदिन्ना' इत्यादी शब्दांमध्ये समासात हा शब्द गौण प्रज्ञप्ती (गुणप्रज्ञप्ती) रूपात दिसून येतो.

Koci [Pg.77] pana saddasatthavidū garu evaṃ saddaracanamakāsi –

परंतु, व्याकरण जाणणाऱ्या एका आचार्यांनी (गुरूंनी) अशा प्रकारे शब्दांची रचना केली आहे –

‘‘Yassaṅkurehi jimutambujaloditehi,Vāteritehi patitehi suṇehi tehi.

'ज्याच्या अंकुरांनी, जे मेघांप्रमाणे आणि कमलांप्रमाणे शोभणारे आहेत, वाऱ्याने हलविलेले, गळून पडलेले आणि अत्यंत सुंदर आहेत.

Jenantacīvaramasobhatha brahmadattaṃ,Vandāmi taṃ caladalaṃ varabodhirukkha’’nti.

ज्यांच्याद्वारे जिनांचे (बुद्धांचे) अंतर्वस्त्र (चीवर) ब्रह्मदत्त (ब्रह्मदेवाने दिलेले किंवा अत्यंत श्रेष्ठ) म्हणून शोभून दिसले, त्या हलणाऱ्या पानांच्या श्रेष्ठ बोधिवृक्षाला मी वंदन करतो.'

Ettha ca brahmadattanti idaṃ sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttaṃ, na pāḷito. Pāḷinayañhipatvā ‘‘brahmadattiya’’nti vā ‘‘brahmadinna’’nti vā ‘‘devadattiya’’nti vā ‘‘devadinna’’nti vā rūpena bhavitabbaṃ. Tathā hi ‘‘bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsū’’ti pāḷinayānurūpo aṭṭhakathāpāṭho dissati. Tasmā etthevaṃ vadāma –

येथे 'ब्रह्मदत्त' हा शब्द संस्कृत भाषेचा नियम घेऊन वापरला गेला आहे, पाळी भाषेचा नाही. कारण पाळीच्या नियमानुसार 'ब्रह्मदत्तिय' किंवा 'ब्रह्मदिन्न' किंवा 'देवदत्तिय' किंवा 'देवदिन्न' असे रूप असायला हवे. तसेच, 'बोधिसत्त आणि मद्दी आनंदाने शक्राने दिलेल्या (सक्कदत्तिय) आश्रमात राहिले' असा पाळी नियमाला अनुसरून असलेला अट्ठकथा-पाठ दिसून येतो. म्हणून आम्ही येथे असे म्हणतो –

‘‘Dattasaddassa ṭhānamhi, ‘‘dattiya’’nti ravo gato;

Devadattiyapatto ca, assamo sakkadattiyo’’ti.

'दत्त' शब्दाच्या जागी 'दत्तिय' असा शब्दप्रयोग रूढ आहे; जसे की 'देवदत्तियपत्त' (देवदत्ताने दिलेले पात्र) आणि 'सक्कदत्तिय अस्सम' (शक्राने दिलेला आश्रम).'

Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atra pana paripuṇṇāparipuṇṇavasena yathārahaṃ padakkamo bhavati.

हा नियम चांगल्या प्रकारे मनात ठेवला पाहिजे. येथे पूर्ण आणि अपूर्णतेच्या आधारे योग्य तो पदक्रम (शब्दांचा क्रम) होतो.

Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. Dajjā sappuriso dānaṃ. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjuṃ. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi iccapi. Dajjāsi abhayaṃ mama. Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Sīlavantesu dajjesi, dānaṃ maddi yathārahaṃ. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. Neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Ayamasmākaṃ khanti. Garūnaṃ pana khanti aññathā bhavati. Tathā hi –

ददाति, ददन्ति। ददासि, ददाथ। ददामि, ददाम। ददातु, ददन्तु। ददाहि, ददाथ। ददामि, ददाम, ददामसे। ददेय्य, ददे, दज्जा। 'दज्जा सप्पुरिसो दानं' (सत्पुरुषाने दान द्यावे)। ददेय्युं, दज्जुं। 'पिता माता च ते दज्जुं' (तुझे माता आणि पिता तुला देवोत)। ददेय्यासि, दज्जासि, दज्जेसि इत्यादी। 'दज्जासि अभयं मम' (तू मला अभय दे). 'मातरं केन दोसेन, दज्जासि दकरक्खिनो' (कोणत्या दोषासाठी तू आईला जलराक्षसाला देत आहेस?). 'सीलवन्तेसु दज्जेसि, दानं मद्दी यथारहं' (मद्दीने शीलवानांना योग्यतेनुसार दान दिले). ददेय्याथ, दज्जाथ। ददेय्यामि, दज्जामि, ददेय्यामा, दज्जाम। ददेथ, ददेरं। ददेथो, ददेय्याव्हो, दज्जाव्हो। ददेय्यं, दज्जं। 'नेव दज्जं महोसधं' (मी महौषधाला कधीही देणार नाही)। ददेय्याम्हे, दज्जाम्हे। हे आमचे मत (खन्ति) आहे. परंतु आचार्यांचे (गुरूंचे) मत वेगळे आहे. कारण की –

Garū ‘‘dajjati dajjanti’’, itiādinayena tu;

Aṭṭhannampi vibhattīnaṃ, vasenāhu padakkamaṃ.

आचार्य (गुरू) मात्र 'दज्जति, दज्जन्ति' इत्यादी पद्धतीने आठही विभक्तींच्या आधारे पदक्रम सांगतात.

Pāḷiṃ upaparikkhitvā, tañce yujjati gaṇhatha;

Na hi sabbappakārena, pāḷiyo paṭibhanti no.

पाळी (वचनांचे) नीट परीक्षण करून, जर ते योग्य वाटले तरच त्याचा स्वीकार करावा; कारण सर्व प्रकारे पाळीचे ज्ञान आम्हाला स्पष्ट होत नाही.

Tattha [Pg.78] asmākaṃ khantiyā ‘‘dajjā dajja’’ntiādīni yyakārasahiteyeva sattamiyā padarūpe sijjhanti. ‘‘Dajjā sappuriso dāna’’nti ettha hi ‘‘dajjā idaṃ ‘‘dadeyyā’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā tato tiṇṇaṃ byañjanānaṃ saṃyogañca tīsusaññogabyañjanesu dvinnaṃ sarūpānamekassa lopañca dyakārasaññogassa ca jakāradvayaṃ katvā tato dīghavasenuccāritabbattā animittaṃ dīghabhāvaṃ katvā nipphajjati. Evaṃ sāsanassānurūpo vaṇṇasandhi bhavati. Duvidho hi sandhi padasandhi vaṇṇasandhīti. Tesu yattha padacchedo labbhati, so padasandhi. Yathā? Tatrāyaṃ. Yattha pana na labbhati, so vaṇṇasandhi. Yathā? Atrajo. Yathā ca sugato, yathā ca paddhāni. Evaṃ duvidhesu sandhīsu ‘‘dajjā’’ti ayaṃ vaṇṇasandhi eva.

त्यामध्ये आमच्या मते 'दज्जा, दज्ज' इत्यादी रूपे 'य्य' कारासह सप्तमी विभक्तीमध्येच (विध्यर्थात) सिद्ध होतात. 'दज्जा सप्पुरिसो दानं' येथे 'दज्जा' हे रूप 'ददेय्या' या पदावरून सिद्ध होते. 'य्य' कार पुढे असताना स्वराचा लोप (सरलोप) करून, त्यानंतर तीन व्यंजनांचा संयोग होतो, आणि तीन संयुक्त व्यंजनांपैकी दोन समान व्यंजनांपैकी एकाचा लोप होतो, आणि 'द्य' या संयुक्त व्यंजनाच्या जागी द्वित्व 'ज्ज' होऊन, दीर्घ उच्चारणामुळे अकारण दीर्घत्व येऊन हे रूप सिद्ध होते. अशा प्रकारे शासनाला (बुद्धशासनाला) अनुकूल असा वर्णसंधी होतो. संधी दोन प्रकारचा असतो – पदसंधी आणि वर्णसंधी. त्यापैकी जेथे पदच्छेद (शब्दांचे विभाजन) करता येतो, तो पदसंधी होय. जसे की – 'तत्रायं' (तत्र + अयं). परंतु जेथे पदच्छेद करता येत नाही, तो वर्णसंधी होय. जसे की – 'अत्रजो'. आणि जसे 'सुगतो', जसे 'पद्धानि'. अशा दोन प्रकारच्या संधींमध्ये 'दज्जा' हा केवळ वर्णसंधीच आहे.

Aparopi rūpanayo bhavati tvāpaccayantavasena –

'त्वा' प्रत्ययाच्या (त्वा-पच्चय) आधारे आणखी एक रूपसिद्धीचा नियम खालीलप्रमाणे आहे –

‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;

Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā’’ti

'हा तो इन्दक यक्ष आहे, ज्याने थोडेसे दान देऊन (दज्जा), तो आमच्यापेक्षा अधिक शोभून दिसतो, जसा ताऱ्यांच्या समुदायात चंद्र शोभतो.'

Dassanato. Ettha hi dajjāti datvāti attho. Idaṃ pana datvāsaddena samānatthaṃ ‘‘dadiyya’’ iti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā saññogesu sarūpalopañca tato dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ dīghattañca katvā nipphajjati.

असे दिसून येते. येथे 'दज्जा' म्हणजे 'दत्वा' (दान देऊन) असा अर्थ आहे. 'दत्वा' या शब्दाशी समान अर्थ असलेला हा शब्द 'ददिय्य' हे रूप प्रस्थापित करून, 'य्य' कार पुढे असताना स्वराचा लोप करून, संयुक्त व्यंजनांमधील समान वर्णाचा लोप करून, 'द्य' या संयुक्त व्यंजनाच्या जागी द्वित्व 'ज्ज' आणि दीर्घत्व करून सिद्ध होतो.

Athāparopi rūpanayo bhavati kammani yapaccayavasena. Tathā hi ‘‘petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’ti ca ‘‘dakkhiṇā dajjā’’ti ca dve pāṭhā dissanti. Tattha pacchimassa dajjāti dātabbāti attho kammani yapaccayavasena. Idha pana dādhātuto yapaccayaṃ katvā dhātussa dvittañca pubbassa rassattañca tato yakāre pare [Pg.79] saralopaṃ saññogabhāvañca jjakāradvayañca itthiliṅgattā āpaccayādiñca katvā ‘‘dajjā’’ti nipphajjati. Evaṃ ‘‘dajjā dadeyyā’’ti ca ‘‘dajjā dadiyya datvā’’ti ca ‘‘dajjā dātabbā’’ti ca etāni paccekaṃ pariyāyavacanāni bhavanti. ‘‘Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja’’nti etānipi ‘‘dadeyyuṃ dadeyyāsī’’tiādinā padarūpāni patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ saññogesu sarūpalopaṃ dyakārasamaññogassa jjakāradvayañca katvā nipphajjanti. Etesu dajjāsīti yaṃ rūpaṃ tassāvayavassa ākārassa ekāraṃ katvā aparampi ‘‘dajjesī’’ti rūpaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.

आता कर्मणी 'य' प्रत्ययाच्या (कम्मनि य-पच्चय) आधारे आणखी एक रूपसिद्धीचा नियम आहे. जसे की, 'पेतानं दक्खिणं दज्जा' आणि 'दक्खिणा दज्जा' असे दोन पाठ दिसून येतात. त्यापैकी नंतरच्या 'दज्जा' चा अर्थ कर्मणी 'य' प्रत्ययाच्या नियमानुसार 'दातब्बा' (दिली पाहिजे) असा आहे. येथे 'दा' धातूला 'य' प्रत्यय लावून, धातूचे द्वित्व करून, पूर्व स्वराला र्‍हस्व करून, त्यानंतर 'य' कार पुढे असताना स्वराचा लोप, संयोगभाव आणि द्वित्व 'ज्ज' करून, तसेच स्त्रीलिंगी असल्यामुळे 'आ' प्रत्यय इत्यादी लावून 'दज्जा' हे रूप सिद्ध होते. अशा प्रकारे 'दज्जा = ददेय्या', 'दज्जा = ददिय्य = दत्वा' आणि 'दज्जा = दातब्बा' हे प्रत्येक पर्यायी शब्द आहेत. 'दज्जुं, दज्जासि, दज्जाथ, दज्जामि, दज्जाम, दज्जाव्हो, दज्जं' ही रूपे देखील 'ददेय्युं, ददेय्यासि' इत्यादी रूपे प्रस्थापित करून, 'य्य' कार पुढे असताना स्वराचा लोप, संयुक्त व्यंजनांमधील समान वर्णाचा लोप आणि 'द्य' या संयुक्त व्यंजनाच्या जागी द्वित्व 'ज्ज' करून सिद्ध होतात. यापैकी 'दज्जासि' या रूपामध्ये त्याच्या अवयवातील 'आ' काराचा 'ए' कार करून 'दज्जेसि' हे दुसरे रूप देखील बनते, असे समजले पाहिजे. हा नियम इतर ठिकाणीही यथासंभव लागू केला पाहिजे.

Acinteyyānubhāvassa hi sammāsambuddhassa pāḷinayo acinteyyoyeva hoti, gambhīro dukkhogāḷho, na yena kenaci lakkhaṇena sādhetabbo, yathātanti viraciteheva lakkhaṇehi sādhetabbo. Tathā hi ‘‘khattiyā titthiyā cetiyānī’’tiādīsu yakāre pare saralopo bhavati, tena ‘‘athetthekasataṃ khatyā. Evampi titthyā puthuso vadanti. Ārāmarukkhacetyānī’’ti payogā dissanti. Tathā ‘‘sākacchati taccha’’nti etthāpi ‘‘saha kathayatī’’tivā ‘‘saṃkathayatī’’ti vā ‘‘tathya’’nti ca padarūpaṃ patiṭṭhapetvā sahasaddassa hakāralopaṃ, saṃsadde ca niggahītalopaṃ katvā sakāragatassa sarassa dīghaṃ katvā yakāre pare saralopaṃ katvā tato thyakārasaññogassa cchayugaṃ katvā visabhāgasaññoge eko ekassa sabhāgattamāpajjati. Tena ‘‘sākacchati taccha’’nti rūpāni sijjhanti. Tathā hi ‘‘aññamaññaṃ sākacchiṃsu. Kālena dhammasākacchā. Bhūtaṃ tacchaṃ. Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā’’ti [Pg.80] savikapāni payogāni dissanti. ‘‘Najjā’’tiādīsupi ‘‘nadiyā’’tiādīni padarūpāni patiṭṭhapetvā vaṇṇasandhivasena yakāre pare lopavidhi labbhatiyeva. Vividho hi sāsanānukūlo rūpanipphādanupāyo, upari ca etesaṃ sādhanatthaṃ ‘‘saralopo yamanarādīsū’’tiādīni lakkhaṇāni bhavissanti. Tattha –

अचिंत्य प्रभाव असलेल्या सम्यक्संबुद्धांची पाळिनयी (व्याकरण पद्धत) अचिंत्यच असते, ती गंभीर आणि अवगाहन करण्यास कठीण असते. ती कोणत्याही सामान्य लक्षणाने (व्याकरण नियमाने) सिद्ध करता येत नाही, तर परंपरेने रचलेल्या लक्षणांनीच सिद्ध केली पाहिजे. तसेच, "खत्तिया तित्थिया चेतियानी" इत्यादींमध्ये 'य' कार पुढे असताना स्वराचा लोप होतो, त्यामुळे "अथेत्थेकसतं खत्या. एवम्पि तित्थ्या पुथुसो वदन्ति. आरामरुक्खचेत्यानी" असे प्रयोग दिसतात. तसेच "साकच्छति तच्छं" यामध्ये देखील "सह कथयति" किंवा "सं कथयति" किंवा "तथ्यं" असे पदरूप प्रस्थापित करून, 'सह' शब्दातील 'ह' काराचा लोप करून, आणि 'सं' शब्दातील निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप करून, 'स' कारामधील स्वराला दीर्घ करून, 'य' कार पुढे असताना स्वराचा लोप करून, त्यानंतर 'थ्य' कार संयोगाचा 'च्छ' कार करून, विसभाग संयोगात एकाचा दुसऱ्याशी सभागभाव (समानता) प्राप्त होतो. त्याने "साकच्छति तच्छं" ही रूपे सिद्ध होतात. तसेच "अञ्ञमञ्ञं साकच्छिंसु. कालेन धम्मसाकच्छा. भूतं तच्छं. यथातथियं विदित्वापि धम्मं, सम्मा सो लोके परिब्बजेय्या" हे विविध प्रयोग दिसतात. "नज्जा" इत्यादींमध्ये देखील "नदिया" इत्यादी पदरूपे प्रस्थापित करून वर्णसंधीनुसार 'य' कार पुढे असताना लोपविधी प्राप्त होतोच. बुद्धशासनाला अनुकूल असे रूप सिद्ध करण्याचे विविध उपाय आहेत, आणि पुढे यांच्या सिद्धीसाठी "सरलोपो यमनरादीसू" इत्यादी लक्षणे (नियम) येतील. त्यामध्ये -

‘‘Dajjā dajju’’ntiādīni, sattamīnaṃ vasena me;

Vuttāni yogirājassa, sāsanatthaṃ mahesino.

"दज्जा, दज्जु" इत्यादी रूपे, मी महर्षी योगिराजांच्या (बुद्धांच्या) शासनाच्या (उपदेशाच्या) कल्याणासाठी सप्तमी विभक्तीच्या (विधी-लिङ् लकार) अर्थाने सांगितली आहेत.

Atridaṃ vattabbaṃ, kiñcāpi aṭṭhakathācariyehi ‘‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti ettha dajjanti padassa ‘‘dammī’’ti vattamānāvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva. Ācariyā hi ‘‘sattamīpayogo aya’’nti jānantāpi ‘‘kadāci aññe parikappatthampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkāya evaṃ vivaraṇamakaṃsu. Tathā kiñcāpi tehi ‘‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti ettha na dajjanti padassa ‘‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’’ti bhavissantīvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva, anāgataṃ pana paṭicca vattabbatthattā evaṃ vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Neva dajjaṃ mahosadha’’nti ettha pana ‘‘na tveva dadeyya’’nti sattamīpayogavaseneva vivaraṇaṃ katanti. Evaṃ dajjaṃpadassa vinicchayo veditabbo.

येथे हे सांगणे आवश्यक आहे की, जरी अट्ठकथाचार्यांनी "मातरं तेन दोसेन, दज्जाहं दकरक्खिनो" यामध्ये 'दज्जा' या पदाचे "दम्मी" (मी देतो) अशा वर्तमानकाळाच्या अर्थाने विवरण केले आहे, तरीही हा सप्तमीचाच प्रयोग आहे. कारण आचार्य "हा सप्तमीचा प्रयोग आहे" हे जाणत असूनही, "कदाचित इतर लोक याचा अर्थ संशयार्थक (परिकल्पार्थ) घेतील" या शंकेने त्यांनी असे विवरण केले. तसेच, जरी त्यांनी "अनापराधकम्मन्तं, न दज्जं दकरक्खिनो" यामध्ये 'न दज्जं' या पदाचे "नाहं दकरक्खस्स दस्सामि" (मी जलरक्षकाला देणार नाही) अशा भविष्यकाळाच्या अर्थाने विवरण केले आहे, तरीही हा सप्तमीचाच प्रयोग आहे; परंतु भविष्याला अनुसरून सांगायचा अर्थ असल्यामुळे त्यांनी असे विवरण केले. "नेव दज्जं महोसधं" यामध्ये मात्र "न त्वेव ददेय्य" (देऊ नये) अशा सप्तमी प्रयोगाच्या अर्थानेच विवरण केले आहे. अशा प्रकारे 'दज्जं' या पदाचा निर्णय समजून घ्यावा.

Idāni parokkhādivasena padakkamo kathiyati. ‘‘Dada, dadū. Dadū’’ti ca idaṃ ‘‘nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū’’tiādīsu vidūsaddena samaṃ. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

आता परोक्षा (परोक्ष भूतकाळ) इत्यादींच्या क्रमाने पदांचा क्रम सांगितला जात आहे. "दद, ददू. ददू" हे "नारदो इति नामेन, कस्सपो इति मं विदू" इत्यादींमधील 'विदू' शब्दासारखेच आहे. ददे, ददित्थ, ददं, ददिम्ह. ददित्थ, ददिरे. ददित्ठो, ददिव्हो.

Ettha ca daditthoti idaṃ ‘‘sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho’’tiādīsu ‘‘sañjagghittho’’tiādīhi [Pg.81] samaṃ. Iminā nayena sabbattha labbhamānavasena sadisatā upaparikkhitabbā. Dadaṃ, dadimhe. Parokkhāsahibharūpāni.

आणि येथे 'ददित्ठो' हे "सञ्जग्घित्ठो मया सह. मा किसित्ठो मया विना. मा नं कलले अक्कमित्ठो" इत्यादींमधील "सञ्जग्घित्ठो" इत्यादींसारखेच आहे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी उपलब्ध होणाऱ्या रूपांनुसार समानतेचे परीक्षण करावे. ददं, ददिम्हे. ही परोक्षा विभक्तीची रूपे आहेत.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Iti anakārapubbampi rūpaṃ gahetabbaṃ ‘‘yesaṃ no na dadamhase’’ti dassanato. Hiyyattanīsahitarūpāni.

अददा, अददू. अददे, अददत्थ. अददं, अददम्ह. अददत्थ, अददत्थुं. अददसे, अददव्हं. अददिं, अददम्हसे. अशा प्रकारे 'अ' कार पूर्व नसलेले रूप देखील "येसं नो न ददम्हसे" या प्रयोगाच्या दर्शनावरून ग्रहण करावे. ही हिय्यत्तनी (ह्यस्तन भूतकाळ) युक्त रूपे आहेत.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Ajjatanīsahitarūpāni.

अददि, अददुं, अददिंसु. अददो, अददित्थ. अददिं, अददिम्हा. अददा, अददू. अददसे, अददिव्हं. अददं, अददिम्हे. ही अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) युक्त रूपे आहेत.

‘‘Dadissati, dadissanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Bhavissantīsahitarūpāni.

"ददिस्सति, ददिस्सन्ति" इत्यादी सर्व रूपे जाणून घ्यावीत. ही भविस्सती (भविष्यकाळ) युक्त रूपे आहेत.

‘‘Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ. Kālātipattisahitarūpāni.

"अददिसा, ददिस्सा, अददिस्संसु, ददिस्संसु" इत्यादी सर्व रूपे जाणून घ्यावीत. ही कालातिपत्ती (क्रियातिपत्ती) युक्त रूपे आहेत.

Aparānipi vattamānādisahitarūpāni bhavanti. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Attanopadāni appasiddhāni. Sattamīnayo ca parokkhānayo ca appasiddho. Hiyuttanīnayo pana ajjatanīnayo ca koci koci pasiddho pāḷiyaṃ āgatattā, sakkā ca ‘‘adā, adū, ado, ada’’ntiādinā yojetuṃ. Tathā hi nayo dissati. Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadāti. ‘‘Dassati, dassanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ.

इतरही वर्तमानकाळ इत्यादींनी युक्त रूपे होतात. देति, देन्ति. देसि, देथ. देमि, दम्मि, देम, दम्म. देतु, देन्तु. देहि, देथ. देमि, दम्मि, देम, दम्म. आत्मनेपदाची रूपे देखील योजावीत. सप्तमीचा नियम आणि परोक्षाचा नियम देखील योजावा. परंतु हिय्यत्तनीचा नियम आणि अज्जतनीचा नियम पाळिमध्ये काही काही ठिकाणी प्रसिद्ध रूपाने आल्यामुळे "अदा, अदू, अदो, अदं" इत्यादी प्रकारे योजना करता येते. कारण तसा नियम दिसतो. "अदा दानं पुरिन्ददो. वरञ्चेमे अदो सक्क. ब्राह्मणानं अदं गजं. अदासिमे. अदंसु ते ममोकासं. अदासिं ब्राह्मणे तदा" असे. "दस्सति, दस्सन्ति" इत्यादी सर्व रूपे जाणून घ्यावीत. "अदस्सा, दस्सा, अदस्संसु, दस्संसु, दस्सिंसु" इत्यादी सर्व रूपे जाणून घ्यावीत.

Tathā [Pg.82] ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. Kaccāyanamate ‘‘ādatte’’ti attanopadaṃ vuttaṃ. Evaṃ ‘‘ādadātu, ādadeyya’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Ādetu ādeyya iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Evameva ca ‘‘dāpeti, ādāpetī’’tiādīnipi yathārahaṃ yojetabbāni.

तसेच आददाति, आददन्ति. आददासि, आददाथ. आददामि, आददाम. कच्चायनाच्या मते "आदत्ते" हे आत्मनेपद सांगितले आहे. याप्रमाणे "आददातु, आददेय्य" इत्यादी सर्व रूपे जाणून घ्यावीत. आदेतु, आदेय्य इत्यादींची योग्यतेनुसार योजना करावी. याचप्रमाणे "दापेति, आदापेति" इत्यादींची देखील योग्यतेनुसार योजना करावी.

Dākucchite gamane. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Tattha suddoti suddātīti suddo, parapothanādiluddācārakammunā dārukammādikhuddācārakammunā ca lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchatīti attho. Tathā hi su iti sīghatthe nipāto, dā iti garahattho dhātu kucchitagativācakattā. Suddassa bhariyā suddī.

'दा' धातू निंदित गमनाच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहे. दाति. सुद्दाति. सुद्दो, सुद्दी. त्यामध्ये 'सुद्दो' म्हणजे जो 'सुद्दाति' तो 'सुद्दो' (शूद्र) होय; दुसऱ्याला पीडा देणे इत्यादी क्रूर आचरणाच्या कर्माने आणि लाकडाचे काम इत्यादी क्षुद्र आचरणाच्या कर्माने जो वेगाने निंदित गतीला प्राप्त होतो, असा अर्थ आहे. कारण 'सु' हा वेगाच्या अर्थातील निपात आहे, आणि 'दा' हा निंदेच्या अर्थातील धातू निंदित गतीचा वाचक असल्यामुळे आहे. सुद्द्याची (शूद्राची) पत्नी ती 'सुद्दी' (शूद्रा) होय.

Du gatiyaṃ. Davati. Dumo. Ettha ca davati gacchati mūlakkhandhasākhāviṭapapattapallavapupphaphalehi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇātīti dumo.

'दु' धातू गतीच्या अर्थात आहे. दवति. दुमो. आणि येथे 'दवति' म्हणजे जो गमन करतो, मूळ, खोड, फांद्या, उपफांद्या, पाने, पालवी, फुले आणि फळांनी वृद्धी, वाढ आणि विशालतेला प्राप्त होतो, तो 'दुमो' (वृक्ष) होय.

Desodhane. Sodhanaṃ pariyodāpanaṃ. Dāyati. Dāyanaṃ. Yathā gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā, dhātāvayavassekārassa āyādeso. ‘‘Dātuṃ, datvā’’ iccapi rūpāni.

'दे' धातू शोधनाच्या (स्वच्छ करण्याच्या) अर्थात आहे. शोधन म्हणजे पूर्णपणे स्वच्छ करणे. दायति. दायनं. जसे गायति, गायनं. दायितुं, दायित्वा, धातूच्या अवयव असलेल्या 'ए' काराचा 'आय्' आदेश होतो. "दातुं, दत्वा" इत्यादी रूपे होतात.

Tatra dātunti sodhetuṃ. Datvāti sodhetvāti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātu’’nti ettha dātunti padassa sodhetunti attho. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo parehi anuyuñjiyati, so anuyogaṃ deti nāmāti. Tasmā ‘‘ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī’’tiādīsupi anuyogaṃ datvāti anuyogaṃ sodhetvāti atthoyeva gahetabbo. Tathā [Pg.83] hi pubbācariyehi ‘‘anuyogadāpanattha’’nti etasmiṃ padese esoyevattho vibhāvito. Kathaṃ? Anuyogadāpanatthanti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ sodheti nāma, anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāmāti. Idampi ca tehi vuttaṃ. Dātunti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhanādaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti. Samantapaṭṭhānamahāpakaraṇa saṃvaṇṇanāyampi pubbācariyehi ‘‘dānaṃ datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā’’ti sodhanattho vutto. Dullabhā ayaṃ nīti sādhukaṃ citte ṭhapetabbā.

तेथे 'दातुं' (dātuṃ) म्हणजे 'शोधेतुं' (sodhetuṃ - शुद्ध करणे/स्पष्ट करणे). 'दत्वा' (datvā) म्हणजे 'शोधेत्वा' (sodhetvā - शुद्ध करून) असा अर्थ घ्यावा. कारण, 'बालो अब्यत्तो नप्पटिबलो अनुयुञ्जियमानो अनुयोगं दातुं' (मूर्ख, अडाणी, असमर्थ मनुष्य विचारला असता उत्तर देण्यास/स्पष्ट करण्यास असमर्थ असतो) येथे 'दातुं' या पदाचा अर्थ 'शोधेतुं' (स्पष्ट करणे) असा आहे. काही लोक याचा अर्थ 'दान देणे' (dānatthaṃ) असा सांगतात, पण ते योग्य नाही. कारण ज्याला इतरांकडून विचारले जाते, तो 'अनुयोग' (प्रश्न/अभ्यास) देतो असे नाही. म्हणून, 'आचरियस्स अनुयोगं दत्वा बाराणसिं पच्चागच्छि' (आचार्यांकडे अभ्यास स्पष्ट करून/परीक्षा देऊन वाराणसीला परत आला) इत्यादी ठिकाणी देखील 'अनुयोगं दत्वा' म्हणजे 'अनुयोगं सोधेत्वा' (अभ्यास स्पष्ट करून/शुद्ध करून) असाच अर्थ घ्यावा. तसेच पूर्वाचार्यांनी 'अनुयोगदापनत्थं' या पदात हाच अर्थ स्पष्ट केला आहे. कसा? 'अनुयोगदापनत्थं' म्हणजे 'अनुयोगं सोधापेतुं' (अभ्यास स्पष्ट करून घेणे/शुद्ध करून घेणे). कारण, आक्षेपांना सहन करणारी सिंहगर्जना करणारा मनुष्य अर्थाच्या दृष्टीने 'अनुयोग' स्पष्ट करतो आणि विचारणारा तो स्पष्ट करून घेतो. हे देखील त्यांनी सांगितले आहे: 'दातुं' म्हणजे 'शोधेतुं'. काही लोक 'दान देणे' असा अर्थ सांगतात, ते योग्य नाही. कारण जो सिंहगर्जना करतो, तोच तेथे अनुयोग (प्रश्न) देतो असे नाही. 'समन्तपट्ठानमहापकरण संवण्णना' (महापट्टण अट्ठकथा) मध्ये देखील पूर्वाचार्यांनी 'दानं दत्वा' म्हणजे 'तं चेतनं परियोदापेत्वा' (त्या चेतनेला अत्यंत शुद्ध करून) असा शुद्धीकरणाचा अर्थ सांगितला आहे. हा नियम दुर्मिळ आहे, तो मनात चांगल्या प्रकारे ठसवावा.

De pālane. Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ dāyituṃ, dāyitvā. Tattha dānanti duggatito dāyati rakkhatīti dānaṃ, dānacetanā. Uddānanti vuttassa atthassa vakkhamānassa vā vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Atha vā uddānanti pacchuddānādikaṃ uddānaṃ.

'दे' (de) धातू रक्षण करणे (पालने) या अर्थात आहे. 'दीयति' (dīyati). 'दानं' (dānaṃ), 'उद्दानं' (uddānaṃ), 'दायितुं' (dāyituṃ), 'दायित्वा' (dāyitvā). तेथे 'दान' म्हणजे दुर्गतीपासून रक्षण करते (दायति रक्खति) म्हणून 'दान', म्हणजेच दानचेतना. 'उद्दान' म्हणजे सांगितलेल्या किंवा सांगण्यात येणाऱ्या अर्थाला विखुरलेल्या अवस्थेमुळे नष्ट होऊ न देता वर धरून ठेवणे, रक्षण करणे म्हणजे 'उद्दान', म्हणजेच संग्रहवचन (संक्षिप्त संग्रह) असा अर्थ आहे. किंवा 'उद्दान' म्हणजे पश्चाद्-उद्दान (pacchuddāna) इत्यादी उद्दान (अनुक्रमणिका/संग्रह).

Khāda bhakkhane. Khādati. Khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā. Pubbaphalakhādikā, khajjaṃ, khādanīyaṃ, khandhā.

'खाद' (khāda) धातू भक्षण करणे (भक्खने) या अर्थात आहे. 'खादति' (khādati). 'खादिका' (khādikā), 'खादनं' (khādanaṃ), 'अञ्ञमञ्ञखादिका' (एकमेकांना खाणे). 'पुब्बफलखादिका' (पहिले फळ खाणे), 'खज्जं' (खाद्य), 'खादनीयं' (खाण्यायोग्य), 'खन्धा' (स्कंध).

Tattha khajjanti pūvo. Khādanīyanti pūvaphalāphalādi. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti visuṃ bhojanīyassa vacanato khādanaṃ nāma khajjassa vā khādanīyassa vā bhakkhanaṃ. Apica hiṃsāpi ‘‘khādana’’nti vuccati. Jātijarābyādhidukkhādīhi khajjantīti khandhā, rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni. ‘‘Cīvarāni nassantipi ḍayhantipi undūrehipi khajjantī’’ti ettha viya khajjanti saddo kammattho.

तेथे 'खज्जं' (khajjaṃ) म्हणजे पिष्टमय पदार्थ (पुवो - केक/रोटी). 'खादनीयं' (khādanīyaṃ) म्हणजे फळे, कंदमुळे इत्यादी. 'खादनीयं वा भोजनीयं वा' (खादनीय किंवा भोजनीय) यामध्ये 'भोजनीय' शब्दाचा वेगळा उल्लेख असल्यामुळे, 'खादन' म्हणजे खाद्य किंवा खादनीय पदार्थांचे भक्षण करणे होय. शिवाय, हिंसेला देखील 'खादन' म्हटले जाते. जन्म, जरा, व्याधी, दुःख इत्यादींद्वारे जे खाल्ले जातात (पीडित केले जातात) ते 'स्कंध' (खन्धा) होत, म्हणजेच रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान. 'चीवरे नष्ट होतात, जळतात आणि उंदरांद्वारे देखील खाल्ली जातात' (चीवराणि नस्सन्तिपि डय्हन्तिपि उन्दूरेहिपि खज्जन्ति) या वाक्याप्रमाणे येथे 'खज्जन्ति' (खाल्ले जातात) हा शब्द कर्मभाव (कर्मवाच्य) अर्थात आहे.

Bada [Pg.84] theriye. Thirabhāvo theriyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Badati. Badarī, badaraṃ. Atridaṃ vuccati –

'बद' (bada) धातू स्थैर्य (थेरिय - theriya) या अर्थात आहे. स्थिर भाव म्हणजे स्थैर्य (थेरिय), जसे 'दक्खिय' (दक्षता). 'बदति' (badati). 'बदरी' (badarī), 'बदरं' (badaraṃ - बोर). याविषयी हे म्हटले आहे –

Kakkandhu badarī kolī, kolaṃ kulavamiccapi;

Tenilaṃ badarañcāti, nāmaṃ rukkhassa koliyāti.

'कक्कन्धु' (kakkandhu), 'बदरी' (badarī), 'कोली' (kolī), 'कोलं' (kolaṃ), 'कुलवम्' (kulavam) आणि 'तेनिलं' (tenilaṃ) व 'बदरं' (badaraṃ) ही कोली (बोरीच्या) वृक्षाची नावे आहेत.

Khada dhitihiṃsāsu ca. Theriyāpekkhāya cakāro. Khadati. Khadiro.

'खद' (khada) धातू धैर्य (धृति) आणि हिंसा या अर्थात देखील आहे. 'च' (ca) हा शब्द 'थेरिय' (स्थैर्य) या अर्थाच्या अपेक्षेने आहे. 'खदति' (khadati). 'खदिरो' (khadiro - खैर).

Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Gadati. Āgadanaṃ, tatho āgado etassāti tathāgato. Suṭṭhu gadatīti sugado.

'गद' (gada) धातू स्पष्ट वाणी (वियत्तियं वाचायं) या अर्थात आहे. 'गदति' (gadati). 'आगदनं' (āgadanaṃ - बोलणे), ज्यांचे बोलणे (आगद) तथ्य (तथ) आहे ते 'तथागत' (tathāgato). जे उत्तम प्रकारे बोलतात ते 'सुगद' (sugado).

Rada vilekhane. Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Atra radanoti danto.

'रद' (rada) धातू खोदणे/लेखन करणे (विलेखने) या अर्थात आहे. 'रदति' (radati). 'रदनो' (radano), 'रदो' (rado), 'दाठारदो' (dāṭhārado - सुळे असलेला). येथे 'रदन' म्हणजे दात.

Nada abyattasadde. Sīho nadati, paṇadati. Nādo, nadī. Pabbatesu vanādīsu nadatīti nadī. Nada i iti dhātudvayavasena pana ‘‘nadantī gacchatīti nadī’’tipi nibbacanaṃ vadanti.

'नद' (nada) धातू अस्पष्ट आवाजाच्या (अब्ब्यत्तसद्दे) अर्थात आहे. 'सीहो नदति' (सिंह गर्जना करतो), 'पणदति' (panadati). 'नादो' (nādo - नाद/आवाज), 'नदी' (nadī). जी पर्वतांमध्ये, वनांमध्ये आवाज करत वाहते ती 'नदी'. 'नद' आणि 'इ' या दोन धातूंच्या संयोगाने 'नदन्ती गच्छतीति नदी' (आवाज करत जाणारी ती नदी) अशी देखील व्युत्पत्ती सांगतात.

Kecettha vadeyyuṃ yā panesā ‘‘nada abyattasadde’ti dhātu tumhehi vuttā, sā kiṃniccamabyattasaddeyeva vattati, udāhu katthaci viyattiyampi vācāyaṃ vattatī’’ti? Niccamabyattasaddeyeva vattatīti. Yajjevaṃ ‘‘sīho nadatī’’tiādīsu tiracchānagatādisaddabhāvena avibhāvitatthatāya nadasaddo abyattasaddo hotu, ‘‘sīho viya ayaṃ puriso nadatī’’tiādīsu pana manussabhāsāpi abyattasaddo siyāti? Tanna viyattāpi samānā manussabhāsā sīho viyāti evaṃ samupekkhāvasena sīhapadatthassāpekkhanato nadasaddena niddisiyati[Pg.85], na purisāpekkhanavasena. Yathā hi valāhakūpamāvasena kathitaṃ, ‘‘kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī’’ti pāḷiyaṃ gajjanaṃ vassanañca puggale alabbhamānampi valāhakassa gajjanavassanasadisatāya bhāsanakaraṇakriyāyūpalabbhanato vattabbameva hoti, evameva nibbhayabhāvena sīhanādasadisiyā vācāya niccharaṇato sīho viya nadatīti avibhāvitatthavantena nadasaddena manussabhāsāpi niddisitabbā hoti.

येथे काही लोक विचारू शकतात की, 'तुम्ही सांगितलेला 'नद अव्यत्तशब्दे' (अस्पष्ट आवाजात) हा धातू नेहमी अस्पष्ट आवाजासाठीच वापरला जातो की कधी स्पष्ट वाणीसाठी देखील वापरला जातो?' उत्तर: तो नेहमी अस्पष्ट आवाजासाठीच वापरला जातो. जर असे असेल, तर 'सीहो नदति' (सिंह गर्जना करतो) इत्यादी वाक्यांमध्ये प्राण्यांच्या आवाजाच्या स्वरूपात अर्थ स्पष्ट न झाल्यामुळे 'नद' शब्द अस्पष्ट आवाज मानला जाऊ शकतो, परंतु 'हा मनुष्य सिंहासारखा गर्जना करतो (नदति)' इत्यादी वाक्यांमध्ये मानवी भाषा देखील अस्पष्ट आवाज ठरेल का? तसे नाही. मानवी भाषा स्पष्ट असली तरी, 'सिंहासारखा' अशा उपमेच्या दृष्टीने सिंह या पदाच्या अर्थाच्या अपेक्षेने 'नद' शब्दाने ती दर्शवली जाते, मनुष्याच्या अपेक्षेने नाही. जसे ढगाच्या उपमेने (वलाहक उपमा) पाळीमध्ये म्हटले आहे की, 'मनुष्य गर्जना करणारा आणि वर्षाव करणारा कसा होतो?' येथे गर्जना आणि वर्षाव मनुष्यामध्ये प्रत्यक्ष नसले तरी, ढगाच्या गर्जना व वर्षावासारख्या त्याच्या बोलण्याच्या क्रियेमुळे ते बोलणे योग्यच ठरते. त्याचप्रमाणे, निर्भयपणे सिंहगर्जनेसारखी वाणी बाहेर पडत असल्यामुळे 'सिंहासारखा गर्जना करतो' अशा प्रकारे अस्पष्ट अर्थ असणाऱ्या 'नद' शब्दाने मानवी भाषा देखील दर्शवली जाते.

Ettha ca ambaphalūpamādayopi āharitvā dassetabbā. Na hi pakkāmakatādīni puggalesu vijjanti, atha kho ambaphalādīsu eva vijjanti, evaṃ santepi bhagavatā aññenākārena sadisattaṃ vibhāvetuṃ ambaphalūpamādayo vuttā, evameva nadasaddo abyattasaddabhāvena tiracchānagatasaddādīsu eva vattabbopi atthantaravibhāvanatthaṃ ‘‘sīho viya nadatī’’tiādīsu manussabhāsāyampi rūḷhiyā vutto, na sabhāvato. Tathā hi sabhāvato nadasaddenapi vassitasaddādīhipi manussabhāsā niddisitabbā na hotīti. Yadi evaṃ –

आणि येथे आंब्याच्या फळाची उपमा (अम्बफलूपमा) इत्यादी उदाहरणे देऊन स्पष्ट केले पाहिजे. कारण पिकलेले किंवा कच्चे असणे इत्यादी गुण मनुष्यांमध्ये नसतात, तर ते आंब्याच्या फळांमध्येच असतात. असे असूनही भगवंतांनी दुसऱ्या प्रकारे समानता स्पष्ट करण्यासाठी आंब्याच्या फळाची उपमा इत्यादी सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे, 'नद' शब्द अस्पष्ट आवाजाच्या स्वरूपात प्राण्यांच्या आवाजासाठीच वापरला पाहिजे, तरीही दुसरा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'सिंहासारखा गर्जना करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये मानवी भाषेसाठी देखील तो रूढीने वापरला गेला आहे, स्वभावाने नाही. कारण स्वभावाने 'नद' शब्दाने किंवा 'वस्सित' (प्राण्यांचा ओरडणे) इत्यादी शब्दांनी मानवी भाषा दर्शवली जात नाही. जर असे असेल तर –

‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ;

Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato’’ti

“हे राजा! कोल्ह्यांचे आणि पक्ष्यांचे ओरडणे (वस्सितं) ओळखणे सोपे आहे; परंतु मनुष्याचे ओरडणे (बोलणे/वर्तन) त्यापेक्षाही अधिक कठीण आहे.”

Ettha kasmā vassitasaddena manussabhāsā niddisiyatīti? Saccaṃ manussabhāsāpi vassitasaddena niddiṭṭhā dissati, evaṃ santepi sā ‘‘suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassita’’nti vassitasaddavasena payogassa vacanato tadanurūpaṃ niddisituṃ arahatīti mantvā vassitasaddasadisī niddiṭṭhā. Na hi ‘‘manusso vassatī’’tiādinā visuṃ payogā dissanti, ‘‘sakuṇo vassati, kūjatī’’tiādinā pana payogā dissanti, tasmā ‘‘saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso’’tiādīsu viya yathārahaṃ [Pg.86] attho gahetabbo. Evaṃ nadadhātu sabhāvato abyattasaddeyeva hoti, na viyattiyaṃ vācāyanti daṭṭhabbaṃ.

येथे 'वस्सित' (vassita) शब्दाने मानवी भाषा का दर्शवली आहे? हे खरे आहे की मानवी भाषा देखील 'वस्सित' शब्दाने दर्शवलेली दिसते, तरीही 'सुविजानं सिङ्गालानं, सकुळानञ्च वस्सितं' या वाक्यात 'वस्सित' शब्दाच्या प्रयोगामुळे, त्याला अनुरूप दर्शवणे योग्य आहे असे मानून 'वस्सित' शब्दासारखी ती दर्शवली आहे. कारण 'मनुष्य ओरडतो (वस्सति)' असे स्वतंत्र प्रयोग आढळत नाहीत, तर 'पक्षी ओरडतो (वस्सति), कूजन करतो (कूजति)' असे प्रयोग आढळतात. म्हणून, 'संग्रामात उतरून कुसाने सिंहगर्जना केली' (सङ्गामं ओतरित्वान, सीहनादं नदि कुसो) इत्यादी वाक्यांप्रमाणे योग्य तो अर्थ घ्यावा. अशा प्रकारे, 'नद' धातू स्वभावाने अस्पष्ट आवाजासाठीच असतो, स्पष्ट वाणीसाठी नाही, असे जाणावे.

Adda gatiyaṃ yācane ca. Addati.

'अद्द' (adda) धातू गती आणि याचना (मागणे) या अर्थात आहे. 'अद्दति' (addati).

Nadda gadda sadde. Naddati. Gaddati.

'नद्द' (nadda) आणि 'गद्द' (gadda) धातू आवाजाच्या (सद्दे) अर्थात आहेत. 'नद्दति' (naddati), 'गद्दति' (gaddati).

Tadda hiṃsāyaṃ. Taddati.

'तद्द' (tadda) धातू हिंसेच्या (हिंसायं) अर्थात आहे. 'तद्दति' (taddati).

Kadda kucchite sadde. Kaddati. Kaddamo.

'कद्द' (kadda) धातू निंद्य/वाईट आवाजाच्या (कुच्छिते सद्दे) अर्थात आहे. 'कद्दति' (kaddati). 'कद्दमो' (kaddamo - चिखल).

Khadda daṃsane. Daṃsanamiha dantasukatakattikā kriyā abhidhīyate. Sabhāvattā dhātuyā sādhanappayogasamavāyī. Khaddati.

'खद्द' (धातू) दंसन (चावणे/खाणे) या अर्थात आहे. येथे 'दंसन' म्हणजे दातांनी चांगल्या प्रकारे केलेली क्रिया (चावण्याची क्रिया) म्हटली जाते. धातूच्या स्वभावामुळे साधनांच्या (दातांच्या) प्रयोगाचा समवाय (संबंध) होतो. 'खद्दति' (तो चावतो/खातो).

Adi bandhane. Andati. Andu. Andusaddopanettha itthiliṅgo gahetabbo pāḷiyaṃ itthiliṅgappayogadassanato ‘‘seyyathāpi vāseṭṭha ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā, atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo, so orimatīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanabandho’’ti. Tatra andūti yaṃ kiñci bandhanaṃ vā. ‘‘Yathā andughare puriso’’ti hi vuttaṃ. Bandhanaviseso vā, ‘‘andubandhanādīni chinditvā palāyiṃsū’’ti hi vuttaṃ. Apica andanaṭṭhena bandhanaṭṭhena andu viyātipi andu, pañca kāmaguṇā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi bandhanantipi vuccantī’’ti. Niggahītāgamavasenāyaṃ dhātu vuttā. Katthaci pana vigataniggahītāgamopi hoti, taṃ yathā? ‘‘Avijjā bhikkhave pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anvadeva ahirika’’nti pāḷi. Ettha anuandati anubandhatīti anvadi. Anvadi eva anvadevāti kitaviggaho sandhiviggaho ca [Pg.87] veditabbo. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘anvadevāti anubandhamānamevā’’ti vuttaṃ, taṃ avijjamahirikaṃ anubandhamānameva hotīti attho.

'अदि' (धातू) बंधन (बांधणे) या अर्थात आहे. 'अन्दति' (तो बांधतो). 'अन्दु' (साखळी/बेडी). येथे 'अन्दु' हा शब्द स्त्रीलिंगी मानला पाहिजे, कारण पाळीमध्ये त्याचा स्त्रीलिंगी प्रयोग दिसून येतो: "जसे की, वासेठ्ठ, ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे की कावळ्यालाही सहज पाणी पिता यावे, आणि एखादा पलीकडे जाऊ इच्छिणारा, पलीकडचा किनारा शोधणारा, पलीकडे जाण्याची इच्छा असणारा माणूस आला, आणि तो या तीरावर मजबूत साखळीने (अन्दुया) पाठीमागे हात बांधून घट्ट बांधला गेला असेल..." तेथे 'अन्दू' म्हणजे कोणतेही बंधन किंवा बेडी होय. कारण "जसा तुरुंगात (अन्दुघरे) माणूस" असे म्हटले आहे. किंवा विशिष्ट प्रकारचे बंधन, कारण "साखळ्या व बंधने तोडून ते पळून गेले" असे म्हटले आहे. शिवाय, बांधण्याच्या अर्थाने 'अन्दु' सारखे जे आहे ते 'अन्दु' म्हणजेच पाच कामगुण (पंच कामगुणा) होत. भगवानांनी म्हटलेच आहे: "वासेठ्ठ, हे पाच कामगुण आर्यांच्या विनयात 'अन्दु' (बेडी) आणि 'बंधन' असेही म्हटले जातात." हा धातू निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होऊन सांगितला आहे. परंतु काही ठिकाणी निग्गहीत आगम नसलेलाही असतो, तो कसा? "भिक्खूहो, अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी अविद्या ही अग्रगामी आहे, आणि तिच्या पाठोपाठ (अन्वदेव) अहिरिक (निर्लज्जपणा) येतो" ही पाळी आहे. येथे 'अनुअन्दति' म्हणजे 'अनुबन्धति' (पाठोपाठ बांधणे) यावरून 'अन्वदि' बनतो. 'अन्वदि' म्हणजेच 'अन्वदेव' असा कृत्-विग्रह आणि संधि-विग्रह समजला पाहिजे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे: "अन्वदेव म्हणजे पाठोपाठ येणारेच (अनुबन्धमानमेव)", याचा अर्थ असा की ती अविद्या अहिरिकाच्या पाठोपाठ येणारीच असते.

Idi paramissariye indati. Indanaṃ, indo.

'इदि' (धातू) परम ऐश्वर्य (सर्वोच्च प्रभुत्व) या अर्थात आहे. 'इन्दति' (तो प्रभुत्व गाजवतो). 'इन्दनं' (प्रभुत्व गाजवणे), 'इन्दो' (इंद्र/स्वामी).

Ettha indoti adhipatibhūto yo koci. So hi indati paresu issariyaṃ pāpuṇātīti indoti vuccati. Apica indoti sakko. Sakkassa hi anekāni nāmāni –

येथे 'इन्दो' म्हणजे अधिपती (स्वामी) झालेला कोणताही प्राणी. कारण तो इतरांवर प्रभुत्व गाजवतो, ऐश्वर्य प्राप्त करतो, म्हणून त्याला 'इन्दो' म्हटले जाते. शिवाय, 'इन्दो' म्हणजे सक्क (शक्र/इंद्र) होय. सक्काची अनेक नावे आहेत –

Sakko purindado indo, vatrabhū pākasāsano;

Sahassanetto maghavā, devarājā sujampati.

सक्क (शक्र), पुरिन्दद, इन्द (इंद्र), वत्रभू, पाकसासन; सहस्सनेत्त (सहस्रनेत्र), मघवा, देवराजा, सुजम्पति (सुजाचा पती).

Sahassakkho dasasata-locano vajirāvudho;

Hūtapati mahindo ca, kosiyo devakuñjaro.

सहस्सक्ख (सहस्राक्ष), दससत-लोचन (हजार डोळे असलेला), वजिरावुध (वज्रायुध धारण करणारा); हूतपति, महिन्द (महेंद्र), कोसिय (कौशिक) आणि देवकुञ्जर (देवांमध्ये श्रेष्ठ).

Surādhipo suranātho, vāsavo tidivādhibhū;

Jambāri ceva vajira-hattho asurasāsano;

Gandharājā devindo, surindo asurābhibhūti.

सुराधिप, सुरनाथ, वासव, तिदिवाधिभू (त्रयस्त्रिंश स्वर्गाचा स्वामी); जम्बारि, वजिरहत्थ (हातात वज्र असलेला), असुरसासन (असुरांवर शासन करणारा); गन्धराजा, देविन्द (देवांचा इंद्र), सुरिन्द आणि असुराभिभू (असुरांना पराभूत करणारा).

Evaṃ anekāni nāmāni. Ekopi hi attho anekasaddappavattinimittatāya anekanāmo. Tenāha bhagavā –

अशी अनेक नावे आहेत. कारण एकच अर्थ (वस्तू) शब्दांच्या प्रवृत्तीच्या अनेक कारणांमुळे (सद्दप्पवत्तिनिमित्त) अनेक नावांनी ओळखला जातो. म्हणूनच भगवानांनी म्हटले आहे –

Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvāsaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo sahassaṃ atthānaṃ muhuttena [Pg.88] cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Sakkassa mahāli devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccatīti.

"महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना 'मघ' नावाचा तरुण होता, म्हणून त्याला 'मघवा' म्हटले जाते. महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना त्याने नगरात (किंवा आधी) दान दिले होते, म्हणून त्याला 'पुरिन्दद' म्हटले जाते. महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना त्याने आदरपूर्वक (सक्कच्चं) दान दिले होते, म्हणून त्याला 'सक्क' म्हटले जाते. महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना त्याने निवासस्थान (आवास) दिले होते, म्हणून त्याला 'वासव' म्हटले जाते. महाली, देवांचा राजा सक्क एका क्षणात हजार गोष्टींचा विचार करतो, म्हणून त्याला 'सहस्सक्ख' (सहस्राक्ष) म्हटले जाते. महाली, देवांचा राजा सक्क याची पत्नी (पजापति) 'सुजा' नावाची असुरकन्या आहे, म्हणून त्याला 'सुजम्पति' म्हटले जाते. महाली, देवांचा राजा सक्क तावतिंस (त्रयस्त्रिंश) देवांवर आधिपत्य व राज्य करतो, म्हणून त्याला 'देवानामिन्य' (देवांचा राजा) म्हटले जाते."

Evamekassāpi atthassa anekāni saddappavattinimittāni dissanti.

अशा प्रकारे, एकाच अर्थासाठी (वस्तूसाठी) शब्दांच्या प्रवृत्तीची अनेक कारणे (सद्दप्पवत्तिनिमित्त) दिसून येतात.

Tathā hi yena pavattinimittena tāvatiṃsādhipatimhi indasaddo pavatto, na tena tattha sakkādisaddā pavattā, atha kho aññena. Tathā yena sammādiṭṭhiyaṃ paññāsaddo pavatto, na tena tattha vijjādisaddā. Yena sampayuttadhammānaṃ pubbaṅgamabhāvena uppannadhammasmiṃ cittasaddo pavatto, na tena tattha viññāṇādisaddā. Na hi vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti. Ekopi attho sammutyattho ca paramattho ca anekasaddappavttinimittatāya anekanāmoti daṭṭhabbaṃ.

तसेच, ज्या प्रवृत्तीच्या कारणामुळे तावतिंसच्या अधिपतीसाठी 'इन्द' शब्द प्रवृत्त झाला आहे, त्या कारणाने तेथे 'सक्क' इत्यादी शब्द प्रवृत्त झाले नाहीत, तर दुसऱ्या कारणाने झाले आहेत. तसेच, ज्या कारणाने सम्यक् दृष्टीमध्ये (सम्मादिट्ठि) 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) शब्द प्रवृत्त झाला आहे, त्या कारणाने तेथे 'विज्जा' (विद्या) इत्यादी शब्द प्रवृत्त झाले नाहीत. ज्या कारणाने संप्रयुक्त धर्मांच्या (सहयोगी मानसिक घटकांच्या) अग्रगामी असण्याने उत्पन्न झालेल्या धर्मामध्ये 'चित्त' शब्द प्रवृत्त झाला आहे, त्या कारणाने तेथे 'विञ्ञाण' (विज्ञान) इत्यादी शब्द प्रवृत्त झाले नाहीत. कारण कोणत्याही प्रवृत्तीच्या कारणाशिवाय शब्द प्रवृत्त होत नाही. म्हणून, एकच अर्थ—मग तो संवृति-अर्थ (सम्मतियत्थ - व्यावहारिक सत्य) असो वा परमार्थ-अर्थ (परमत्थ) असो—शब्दांच्या प्रवृत्तीच्या अनेक कारणांमुळे अनेक नावांनी युक्त असतो, असे समजले पाहिजे.

Ettha siyā ‘‘nāmānīti vadatha, kiṃ nāmaṃ nāmā’’ti. Vuccate – īdise ṭhāne atthesu saddappavattinimittaṃ ‘‘nāma’’nti gahitaṃ, yaṃ ‘‘liṅga’’ntipi vuccati. Tathā hi ‘‘nāma’’nti ca ‘‘liṅga’’nti ca saddopi vuccati, ‘‘aññaṃ sobhanaṃ nāmaṃ pariyesissāmi. Liṅgañca nippajjate’’tiādīsu viya. Asabhāvadhammabhūtaṃ nāmapaññattisaṅkhātaṃ atthesu saddappavattinimittampi vuccati ‘‘nāmagottaṃ na jīrati. Sataliṅgo’’tiādīsu viya. Iti nāmasaddenapi liṅgasaddenapi saddappavattinimittassa kathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddappavattinimittañca nāma lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāravisesoti gahetabbaṃ. So evaṃbhūtoyeva sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā vadanti[Pg.89]. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti tassa tassa atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti ca. Saviññattivikārassa pana saddassa sammutiparamatthasaccānaṃ pakārehi ñāpanato paññattibhāve vattabbameva natthi. Saddasseva hi ekantena paññattibhāvo icchitabbo ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā bahiddhārammaṇā’’ti ca pāḷidassanato. Idha pana saddappavattinimittādhikārattā nāmavasena attho pakāsito. Evaṃ anekavidhassa sāmaññākāravisesoti pubbācariyehi gahitassa nāmapaññattisaṅkhātassa saddappavattinimittassa vasena ekopi ñeyyattho anekaliṅgoti gahetabbo. Tenāha āyasmā suhemanto pabhinnapaṭisambhido –

येथे अशी शंका येऊ शकते: "तुम्ही 'नावे' असे म्हणता, पण 'नाम' म्हणजे काय?" उत्तर दिले जाते – अशा ठिकाणी अर्थांमधील शब्दांच्या प्रवृत्तीच्या कारणाला (सद्दप्पवत्तिनिमित्त) 'नाम' मानले गेले आहे, ज्याला 'लिंग' (चिन्ह) असेही म्हणतात. कारण 'नाम' आणि 'लिंग' हे शब्द स्वतः शब्दासाठीही वापरले जातात, जसे की "मी दुसरे एखादे सुंदर नाव (नाम) शोधेन. आणि लिंग (चिन्ह) सिद्ध होते" इत्यादींमध्ये. स्वभाव-धर्म नसलेले (अस्वभावधर्मभूत) आणि नाम-प्रज्ञप्ती (नामपञ्ञत्ति) म्हणून ओळखले जाणारे अर्थांमधील शब्दांच्या प्रवृत्तीचे कारणही 'नाम' किंवा 'लिंग' म्हटले जाते, जसे की "नाम आणि गोत्र (नामगोत्त) कधी नष्ट होत नाही. शंभर लिंगे (सतिलिंगो) असलेला" इत्यादींमध्ये. अशा प्रकारे, 'नाम' शब्दाने आणि 'लिंग' शब्दानेही शब्दांच्या प्रवृत्तीच्या कारणाचे कथन समजले पाहिजे. आणि शब्दांच्या प्रवृत्तीचे कारण असलेले 'नाम' हे लोकसंकेताने सिद्ध झालेले, त्या त्या शब्दाच्या अर्थाशी संबंधित असलेले विशिष्ट सामान्य लक्षण (सामञ्ञाकारविसेस) मानले पाहिजे. प्राचीन आचार्य (पुब्बाचरिय) म्हणतात की, अशा प्रकारचा विशिष्ट सामान्य लक्षण म्हणजेच 'नाम-प्रज्ञप्ती' होय. कारण ते त्या त्या अर्थामध्ये शब्दाला झुकवते (नामेति) आणि त्या त्या अर्थाची नाम-संज्ञा तयार करते, म्हणून ते 'नाम' आहे; आणि विविध प्रकारे ज्ञान करून देणारे असल्यामुळे ते 'प्रज्ञप्ती' (पञ्ञत्ति) आहे. परंतु, विज्ञाप्तीचा विकार असलेल्या शब्दाच्या बाबतीत, तो संवृति (व्यावहारिक) आणि परमार्थ सत्याचे विविध प्रकारे ज्ञान करून देतो, म्हणून तो प्रज्ञप्ती-रूप आहे याबद्दल काही सांगण्याची गरजच नाही. कारण शब्दाचाच प्रज्ञप्ती-भाव निश्चितपणे स्वीकारला पाहिजे, जसे की पाळी पाठात दिसून येते: "निरुक्ति-पटिसम्भिदा (भाषेचे विश्लेषण ज्ञान) परीत्त-आरम्मण (मर्यादित विषय) असलेली असते", "निरुक्ति-पटिसम्भिदा वर्तमान-आरम्मण असलेली असते" आणि "निरुक्ति-पटिसम्भिदा बहिद्धा-आरम्मण (बाह्य विषय) असलेली असते". परंतु येथे शब्दांच्या प्रवृत्तीच्या कारणाचा अधिकार असल्यामुळे 'नाम' या रूपाने अर्थ स्पष्ट केला आहे. अशा प्रकारे, प्राचीन आचार्यांनी स्वीकारलेल्या विविध प्रकारच्या विशिष्ट सामान्य लक्षणांच्या म्हणजेच नाम-प्रज्ञप्ती संज्ञेच्या शब्दांच्या प्रवृत्तीच्या कारणावरून, एकच ज्ञेय अर्थ (ज्ञेय वस्तू) अनेक लिंगांनी (चिन्हांनी) युक्त मानला पाहिजे. म्हणूनच प्रभिन्नपटिसम्भिदा (भेदक ज्ञान) प्राप्त आयुष्यमान सुहेमन्त यांनी म्हटले आहे –

‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino;

Ekaṅgadassī dummedho, satadassīva paṇḍito’’ti.

"शंभर लिंगे (चिन्हे) असलेल्या आणि शंभर लक्षणे धारण करणाऱ्या अर्थाचा (वस्तूचा) मूर्ख माणूस केवळ एकच भाग पाहतो (एक अंग पाहणारा मूर्ख ठरतो), तर पंडित माणूस शंभर (सर्व) अंगांनी पाहणारा असतो."

Evaṃ sabbābhidhānesupi iminā nayena yathārahaṃ attho vibhāvetabbo nayaññūhi.

अशा प्रकारे, सर्वच अभिधानांमध्ये (नावांमध्ये) पद्धती जाणणाऱ्यांनी (नयज्ञ लोकांनी) याच पद्धतीने योग्य प्रकारे अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे.

Vidi avayave. Vindati. Yadi abhidhānamatthi, ‘‘vindo’’ti dissati. Yathā kaṇḍati. Kaṇḍo.

विदि अवयव (अवयव करणे/भाग करणे) या अर्थात. विन्दति (मिळवतो/जाणतो). जर संज्ञा असेल, तर 'विन्दो' असे दिसते. जसे कण्डति (खाजवतो/वेगळे करतो). कण्डो (काण्ड/भाग).

Khidi avayaveti candaviduno vadanti. Tesaṃ mate ‘‘khindatī’’ti rūpaṃ.

खिदि अवयव (भाग करणे) या अर्थात, असे चन्द्राचे अनुयायी (चान्द्र व्याकरणकार) म्हणतात. त्यांच्या मते 'खिन्दति' असे रूप होते.

Nidi kucchāyaṃ. Kucchāsaddo garahattho. Nindati. Nindā.

निदि कुत्सा (निंदा/धिक्कार) या अर्थात. 'कुत्सा' हा शब्द निंदा किंवा निर्भर्त्सना या अर्थाचा वाचक आहे. निन्दति (निंदा करतो). निन्दा (निंदा).

Porāṇametaṃ atula, netaṃ ajjatanāmiva;

Nindanti tuṇhimāsīnaṃ, nindanti bahubhāṇinaṃ;

Mitabhāṇimpi nindanti, natthi loke anindito.

हे अतुला! हा सनातन नियम आहे, हा केवळ आजचाच नाही; शांत बसलेल्याचीही निंदा करतात, खूप बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात आणि मोजकेच बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात. या जगात असा कोणीही नाही ज्याची निंदा केली जात नाही.

Avaṇṇo [Pg.90] aguṇo nindā, garahā ayasopi ca;

Asiloko akitti ca, asilāghā ca atthuti.

अवण्ण (अपकीर्ती), अगुण (दोष), निंदा, गरहा (निर्भर्त्सना), अयस (अपयश), असिलोक (बदनामी), अकित्ती (अपकीर्ती), असिलाघा (अस्तुती) आणि अत्थुति (अस्तुती) हे समानार्थी शब्द आहेत.

Nanda samiddhiyaṃ. Akammikā dhātu. Nandati puttehi puttimā. Nandāya nuna maraṇena. Nandasi sirivāhana. Nandanaṃ vanaṃ. Abhisaddayoge panāyaṃ sakammakopi. Abhinandanti āgataṃ nābhinandanti maraṇaṃ.

नन्द समृद्धी (आनंद/समृद्धी) या अर्थात. हा अकर्मक धातू आहे. 'नन्दति पुत्तेहि पुत्तिमा' (पुत्रवान मनुष्य पुत्रांमुळे आनंदित होतो). 'नन्दाया नुन मरणेन' (नक्कीच नंदाच्या मृत्यूने...). 'नन्दसि सिरिवाहना' (हे सिरिवाहन! तू आनंदित होतोस). 'नन्दनं वनं' (नंदन वन). परंतु 'अभि' उपसर्ग जोडल्यास हा सकर्मकही होतो. 'अभिनन्दन्ति आगतं' (आलेल्याचे स्वागत/अभिनंदन करतात), 'नाभिनन्दन्ति मरणं' (मृत्यूचे स्वागत करत नाहीत).

Sirīva rūpiniṃ disvā, nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ;

Tena nandāti me nāmaṃ, sundaraṃ pavaraṃ ahu.

मूर्तिमंत लक्ष्मीप्रमाणे (श्री) तिला पाहून ते कुटुंब आनंदित झाले; म्हणूनच माझे 'नंदा' हे नाव सुंदर आणि श्रेष्ठ झाले.

Rammaṃ veḷuvanaṃ yena, na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ;

Na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ, iti maññe mahesayaṃ.

ज्यांनी सुगतांचे (बुद्धांचे) निवासस्थान असलेले रमणीय वेळुवन पाहिले नाही, त्यांनी नंदनवन पाहिले नाही, असे मी मानतो, हे महर्षी!

Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ, naranandananandanaṃ;

Sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena, amarindasunandanaṃ.

ज्यांनी मनुष्यांना आनंद देणारे वेळुवन पाहिले आहे, त्यांनी देवराज इंद्राला आनंद देणारे नंदनवन उत्तम प्रकारे पाहिले आहे.

Cadi hilādane dittiyañca. Hilādanaṃ sukhanaṃ. Ditti sobhā. Candati. Candano, cando.

चदि हिलादन (आनंदित करणे) आणि दित्ती (प्रकाशणे/शोभणे) या अर्थात. 'हिलादन' म्हणजे सुख देणे. 'दित्ती' म्हणजे शोभा. चन्दति (आनंदित करतो/प्रकाशतो). चन्दनो (चंदन), चन्दो (चंद्र).

Ettha ca candanassapi anekāni nāmāni – candanaṃ, gandhasāro, malayajo, suvaṇṇacandanaṃ, haricandanaṃ, rattacandanaṃ, gosītacandanaṃ. Candayati hilādayati sītaguṇasamaṅgitāya sattānaṃ paliḷāhaṃ vūpasamentaṃ sukhaṃ uppādetīti candanaṃ. Candoti somo, sopi candayati hilādayati sītaguṇasampattiyā attano pabhāya sattānaṃ pariḷāhaṃ vūpasamento sukhaṃ uppādetīti candoti vuccati. Atha vā candati dibbati siriyā virocatīti cando. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘‘chandaṃ janetīti cando’’ti vuttaṃ. Tassāpi anekāni nāmāni –

आणि येथे चंदनाचीही अनेक नावे आहेत – चंदन, गंधसार, मलयज, सुवण्णचंदन (सुवर्णचंदन), हरिचंदन, रत्तचंदन (रक्तचंदन), गोसीतचंदन (गोशीतचंदन). जे आपल्या शीतल गुणाने प्राण्यांचा दाह शांत करून त्यांना आनंदित करते (चन्दयति/हिलादयति) आणि सुख उत्पन्न करते, ते 'चंदन' होय. 'चन्दो' म्हणजे सोम (चंद्र); तो देखील आपल्या शीतल गुणाने आणि स्वतःच्या प्रकाशाने प्राण्यांचा दाह शांत करून त्यांना आनंदित करतो आणि सुख उत्पन्न करतो, म्हणून त्याला 'चन्दो' (चंद्र) म्हटले जाते. किंवा, जो आपल्या सौंदर्याने प्रकाशतो (चन्दति/दिब्बति) आणि शोभून दिसतो, तो 'चन्दो' होय. आगम-अट्ठकथांमध्ये (टीकांमध्ये) मात्र 'जो छंद (इच्छा) उत्पन्न करतो तो चंद्र' (छन्दं जनेतीति चन्दो) असे म्हटले आहे. त्याचीही अनेक नावे आहेत –

Cando [Pg.91] nakkhattarājā ca, indu somo nisākaro;

Candimā mā nisānātho, osadhī so nisāpati.

चन्दो (चंद्र), नक्खत्तराजा (नक्षत्रराज), इन्दु, सोमो (सोम), निसाकरो (निशाकर), चन्दिमा (चंद्रमा), मा, niसानाथो (निशानाथ), ओसधी (औषधीपती), सो, निसापति (निशापती).

Uḷurājā sasaṅko ca, himaraṃsi sasīpi ca;

Dvijarājā sasadharo, tārāpati himaṃsu ca.

उळूराजा (नक्षत्रराज), ससङ्को (शशांक), हिमरंसि (हिम रश्मी), ससी (शशी), द्विजराजा, ससधरो (शशधर), तारापति (तारापती) आणि हिमंसु (हिमांशू).

Kumudabandhavo ceva, migaṅko ca kalānidhi;

Sudhaṃ sudhi dhūpi yūpa-rasmi ceva khamākaro;

Nakkhatteso ca rajanī-karo subbhaṃsu eva ca.

कुमुदबन्धवो (कुमुदबंधू), मिगङ्को (मृगांक), कलानिधि (कलानिधी), सुधं, सुधि, धूपी, यूप-रस्मि, खमाकरो (क्षमाकर), नक्खत्तेसो (नक्षत्रेश), रजनी-करो (रजनीकर) आणि सुब्भंसु (शुभ्रांशू).

Tadi cetāyaṃ. Tandati. Tandī.

तदि आळस (तन्द्री/ग्लानी) या अर्थात. तन्दति (आळस करतो). तन्दी (आळस/तन्द्री).

Kadi kaladi avhāne rodane ca. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako.

कदि आणि कलदि आव्हान (हाक मारणे) आणि रोदन (रडणे) या अर्थात. कन्दति (रडतो/ओरडतो), पक्कन्दति (आक्रोश करतो). पक्कन्दुं (त्यांनी आक्रोश केला), कन्दन्तो (रडणारा), कलन्दको (खार/ओरडणारा).

Kalidi paridevane. Kalindati.

कलिदि परिदेवन (विलाप करणे) या अर्थात. कलिन्दति (विलाप करतो).

Khoda paṭighāte. Khodati.

खोद प्रतिघात (आघात करणे/अडथळा आणणे) या अर्थात. खोदति (आघात करतो/अडवतो).

Khanda gatisosanesu. Khandati. Khando. Khando nāma eko devo, yo ‘‘kumāro sattidharo’’ti ca vuccati.

खन्द गती (जाणे) आणि सोसन (सुकवणे/नाश करणे) या अर्थात. khन्दति (जातो/सुकवतो). खन्दो (स्कंद). 'खन्दो' नावाचा एक देव आहे, ज्याला 'कुमारो सत्तिधरो' (शक्ती/भाला धारण करणारा कुमार) असेही म्हटले जाते.

Khudi āpavane. Khundati.

खुदि आपवन (कंपन करणे/पवित्र करणे) या अर्थात. खुन्दति (कंपित करतो/पवित्र करतो).

Sidi sītiye. Sītiyaṃ sītibhāvo. Sindati. Sosindo, sotatto.

सिदि शीतलता (थंड होणे) या अर्थात. 'शीतलता' म्हणजे थंड होण्याची अवस्था (शीतीभाव). सिन्दति (थंड होतो). सोसिन्दो (अतिशय थंड), सोतत्तो (अतिशय तप्त).

Vanda abhivādanathutīsu. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako.

वन्द अभिवादन (नमस्कार करणे) आणि थुति (स्तुती करणे) या अर्थात. वन्दति (वंदन करतो), अभिवन्दति (अभिवादन करतो). अभिवन्दना (अभिवादन), वन्दनं (वंदन), वन्दको (वंदन करणारा).

Ettha pana vandatīti padassa namassati thometi vāti attho. Tathā hi suttantaṭīkākāro ‘‘vandeti vandāmi thomemi vā’’ti āha.

येथे 'वन्दति' या शब्दाचा अर्थ 'नमस्सति' (नमस्कार करतो) किंवा 'थोमेति' (स्तुती करतो) असा आहे. म्हणूनच सुत्तन्त-टीकाकारांनी 'वन्देति म्हणजे मी वंदन करतो किंवा स्तुती करतो' (वन्देति वन्दामि थोमेमि वा) असे म्हटले आहे.

Bhadi kallāṇe sokhiye ca. Kallāṇaṃ kalyāṇaṃ, sokhiyaṃ sukhino bhāvo, sukhamiccevattho. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro.

भदि कल्याण (मंगल) आणि सोखिय (सुख) या अर्थात. 'कल्लाण' म्हणजे कल्याण, 'सोखिय' म्हणजे सुखी असण्याची अवस्था, म्हणजेच सुख. भन्दति (कल्याण करतो/सुखी होतो). भन्दको, भद्दो (भद्र/मंगल), भद्रो (भद्र).

Madi [Pg.92] thutimodamadasupanagatīsu. Mandati. Mando.

मदि थुति (स्तुती), मोद (आनंद), मद (मत्तता), सुपन (झोपणे) आणि गती (जाणे) या अर्थात. मन्दति (स्तुती करतो/आनंदित होतो/झोपतो/जातो). मन्दो (मंद/मूर्ख/बालक).

Ettha pana mandoti aññāṇīpi bāladārakopi vuccati. Tattha aññāṇī mandati aññāṇabhāvena appasaṃsitabbampi puggalaṃ thometīti mando. Mandati amoditabbaṭṭhānepi modatīti mando. Mandati dānasīlādipuññakriyāsu pamajjatīti mando. Mandati attano ca paresañca hitāhitaṃ acintento khādanīyabhojanīyādīhi attano kāyaṃ sañjātamedaṃ kurumāno supatīti mando. Mandati ayuttaṃ paresaṃ kriyaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena gacchati gaṇhātīti mando. Atha vā mandati punappunaṃ paṭisandhiggahaṇavasena gabbhaṃ gacchatīti mando. Vuttañhi bhagavatā ‘‘punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. Bāladārako pana mandati yuttāyuttamajānanto uttānaseyyaṃparivattanaseyyaṃ vā supatīti mando. Tathā hi –

येथे 'मन्दो' (मंद) हा अज्ञानी माणसाला आणि लहान बालकालाही म्हटले जाते. त्यापैकी, अज्ञानी मनुष्य आपल्या अज्ञानामुळे स्तुतीस अपात्र असलेल्या व्यक्तीचीही स्तुती करतो (मन्दति), म्हणून तो 'मन्दो' होय. जो आनंद न मानण्याच्या ठिकाणीही आनंद मानतो (मन्दति), तो 'मन्दो' होय. जो दान, शील इत्यादी पुण्यकर्मांमध्ये प्रमाद (आळस) करतो (मन्दति), तो 'मन्दो' होय. जो स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिता-अहिताचा विचार न करता, खाण्या-पिण्याच्या पदार्थांनी स्वतःचे शरीर चरबीयुक्त करून झोपून राहतो (मन्दति), तो 'मन्दो' होय. जो इतरांच्या अयोग्य कृत्यांचे अंधानुकरण करून त्यांचे अनुसरण करतो (मन्दति), तो 'मन्दो' होय. किंवा, जो वारंवार प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेण्याच्या स्वरूपात गर्भात जातो (मन्दति), तो 'मन्दो' होय. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे – 'मूर्ख मनुष्य (मन्दो) वारंवार गर्भात प्रवेश करतो' (पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो). लहान बालक मात्र योग्य-अयोग्य न जाणता, उताणे निजून किंवा कुशीवर वळून झोपतो (मन्दति), म्हणून तो 'मन्दो' होय. जसे की –

‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ;

Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā.

लोण्यासारखा सुकुमार, नुकत्याच उगवलेल्या पालवीसारखा कोमल, उताणा निजलेला असा मी बालक (मन्दं), पिशाचाच्या भयाने भयभीत होऊन...

Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā;

Idaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyakā’’ti

महर्षींच्या (बुद्धांच्या) चरणकमळांशी दीन मनाने निजले आणि म्हणाले, 'हे नाथा! आम्ही हे आपल्याला अर्पण करतो, हे नायका! आपण आमचे शरण व्हा.'

Vuttaṃ, iti uttānasayanato paṭṭhāya yāva mandadasakaṃ, tāva ‘‘mando’’ti ‘‘dārako’’ti daṭṭhabbo. Appatthavācakopi pana mandasaddo hoti, so pāṭipadikattā idha nādhippeto, atha vā mandati appabhāvena gacchati pavattatīti nipphannapāṭipadikavasenapi gahetabbo.

असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, उताणे निजण्यापासून ते 'मंद-दशक' (बालपणीचे पहिले दहा वर्षे) पर्यंतच्या काळातील व्यक्तीला 'मन्दो' किंवा 'दारको' (बालक) समजावे. 'मन्द' हा शब्द 'अल्प' (कमी) या अर्थाचा वाचकही असतो, परंतु तो प्रातिपदिक (मूळ शब्द) म्हणून येथे अभिप्रेत नाही; किंवा 'जो अल्प प्रभावाने चालतो किंवा प्रवृत्त होतो' (मन्दति) या व्युत्पत्तीनुसार सिद्ध झालेल्या प्रातिपदिकानुसार तो ग्रहण करावा.

Muda hāse. Hasanaṃ hāso tuṭṭhi. Modati, pamodati. Sammodati. Sammodako. Sammodamānā gacchanti muditā. Mudā.

मुद हास (हसणे/आनंद) या अर्थात. 'हसन' म्हणजे हास्य किंवा तुष्टी (संतोष). मोदति (आनंदित होतो), पमोदति (अतिशय आनंदित होतो). सम्मोदति (परस्पर आनंद व्यक्त करतो/संभाषण करतो). सम्मोदको (आनंद देणारा/संभाषण करणारा). 'सम्मोदमाना गच्छन्ति' (ते परस्परांशी आनंदपूर्वक बोलत जातात). मुदिता (सहानुभूतीपूर्वक आनंद). मुदा (आनंद).

Hada [Pg.93] karīsossagge. Karīsossaggo nāma karīsassa ossajjanaṃ vissajjanaṃ. Hadati. Uhadati. Hadano.

हद करीसोस्सग्ग (मलविसर्जन करणे) या अर्थात. 'करीसोस्सग्ग' म्हणजे मलाचे उत्सर्जन किंवा विसर्जन करणे. हदति (मलविसर्जन करतो). उहदति (वर मलविसर्जन करतो). हदनो (मलविसर्जन).

Ettha ca ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī’’ti ayaṃ pāḷi nidassanaṃ, tatra uhadantipīti vaccampi karonti. Ummihantipīti passāvampi karonti. Pacchimapadassattho miha secaneti dhātuvasena daṭṭhabbo. Ayaṃ pana curādigaṇepi vattati dvigaṇikattā. Imasmiñhi ṭhāne ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti cariyāpiṭakapāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti.

आणि येथे 'येसं नो सन्थते दारका उहदन्तिपि उम्मिहन्तिपि' (ज्यांच्या अंथरुणावर मुले मलविसर्जनही करतात आणि मूत्रविसर्जनही करतात) हे पाळी (पाळि) उदाहरण आहे. तेथे 'उहदन्तिपि' म्हणजे मलविसर्जनही करतात. 'उम्मिहन्तिपि' म्हणजे मूत्रविसर्जनही करतात. शेवटच्या शब्दाचा अर्थ 'मिह सेचने' (सिंचन करणे/लघवी करणे) या धातूवरून समजून घ्यावा. हा धातू दोन गणांमध्ये (द्विगणिक) येत असल्यामुळे चुरादि गणातही चालतो. या संदर्भात 'मुत्तेति ओहदेति चा' (लघवी करतो आणि शौचास करतो) हा चरियापिटकातील पाळी पाठ उदाहरण आहे. तेथे 'मुत्तेति' म्हणजे मूत्रविसर्जन करतो आणि 'ओहदेति' म्हणजे मलविसर्जन करतो.

Uda mode kīḷāyañca. Udati. Udānaṃ. Udaggo.

उद मोद (आनंद) आणि कीळा (क्रीडा/खेळ) या अर्थात. उदति (आनंदित होतो/खेळतो). उदानं (उदान/उत्स्फूर्त उद्गार). उदग्गो (उदग्र/आनंदित/उत्फुल्ल).

Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānanaṃ nāma? Pībhivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃgahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ hadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā vacīdvārena nikkhamanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Udaggoti sañjātasomanasso.

तेथे 'उदान' म्हणजे कोणत्या अर्थाने उदान? उदानन (उद्गार काढणे) या अर्थाने. हे 'उदानन' म्हणजे काय? प्रीतीच्या वेगाने निर्माण झालेला उद्गार. ज्याप्रमाणे तेल इत्यादी मोजण्याचे पदार्थ मोजपात्र सामावून घेऊ शकत नाही आणि ते ओसंडून वाहते, त्याला 'अवसेक' (ओसंडणे) म्हटले जाते. आणि जे पाणी तलाव सामावून घेऊ शकत नाही, ते ओसंडून वाहून जाते, त्याला 'ओघ' (पूर) म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे प्रीतीच्या वेगाने उत्पन्न झालेला विचारांचा विस्तार जेव्हा हृदय धारण करू शकत नाही, तेव्हा तो अधिक होऊन आत न मावता, वाणीच्या द्वाराने बाहेर पडणारा आणि ऐकणाऱ्याची अपेक्षा न ठेवणारा विशिष्ट उद्गार म्हणजे 'उदान' म्हटला जातो. 'उदग्ग' म्हणजे उत्पन्न झालेला आनंद (सोमनस्य) असलेला.

Kuda khuda guda kīḷāyameva. Kodati. Khodati. Godati.

कुद्, खुद्, गुद् हे धातू क्रीडा (खेळणे) याच अर्थात आहेत. कोदति. खोदति. गोदति.

Sūda paggharaṇe. Sūdati. Suttaṃ. Sūdo. Rañño sūdā mahānase.

सूद् हा धातू पाझरणे (गळणे) या अर्थात आहे. सूदति. सुत्तं. सूदो. 'रञ्ञो सूदा महानसे' (राजाचे स्वयंपाकी स्वयंपाकघरात आहेत).

Ettha [Pg.94] ca suttanti sūdati dhenu viya khīraṃ atthe paggharāpetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Sakammikadhātuttā pana ‘‘paggharāpetī’’ti kāritavasena attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘karotī’’ti padassa ‘‘nipphādetī’’ti attho kathetuṃ labbhati. Sūdoti bhattakāro. Yo ‘‘āḷāriko, odaniko, sūpakāro, rasako’’ti ca vuccati. Sūdati ‘‘evañcevañca kate khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sugandhaṃ manāpaṃ surasañca bhavissatī’’ti randhanakriyāya sukusalatāya rasaṃ paggharāpeti abhinibbattetīti sūdo.

आणि येथे 'सुत्त' म्हणजे - ज्याप्रमाणे गाय दूध पाझरते, त्याप्रमाणे जे अर्थाला पाझरवते (प्रकट करते) ते 'सुत्त' (सूत्र) होय, म्हणजेच त्रिपिटक बुद्धवचन. हा सकर्मक धातू असल्यामुळे 'पाझरवते' (paggharāpeti) असा प्रयोजक (कारित) अर्थ सांगता येतो. कारण 'करोति' या पदाचा 'निष्पन्न करतो' असा अर्थ सांगता येतो. 'सूद' म्हणजे आचारी (स्वयंपाकी). ज्याला 'आळारिक, ओदनिक, सूपकार, रसक' असेही म्हटले जाते. 'असे आणि असे केले असता खाण्याचे किंवा भोज्य अन्न सुगंधी, मनपसंत आणि स्वादिष्ट होईल' अशा प्रकारे स्वयंपाकाच्या क्रियेतील कौशल्यामुळे जो रस पाझरवून आणतो (उत्पन्न करतो), तो 'सूद' (आचारी) होय.

Rahada abyattasadde. Rahadati. Rahado.

रहद् हा धातू अव्यक्त आवाजात (अस्पष्ट ध्वनी) आहे. रहदति. रहदो (तलाव).

Hilādi sukhe ca. Cakāro pubbatthāpekkhako. Hilādati. Hilādanaṃ, hilādo, mettāsahāyakatasattamahāhilādo.

हिलाद् इत्यादी धातू सुखाच्या अर्थात आणि (मागील अर्थाच्या अपेक्षेने) आहेत. 'च' कार हा पूर्व अर्थाची अपेक्षा ठेवणारा आहे. हिलादति. हिलादनं, हिलादो, 'मेत्तासहाइकतसत्तमहाहिलादो' (मैत्रीने साहाय्य केलेल्या प्राण्याचा मोठा आनंद).

Sadda kucchite sadde. Saddati.

सद्द् हा धातू निंदित आवाजात (कुत्सित ध्वनी) आहे. सद्दति.

Mida snehe. Sneho nāma vasāsaṅkhāto sneho pītisnehoti duvidho. Idha pana vasāsaṅkhāto sneho adhippeto, medati medo.

मिद् हा धातू स्नेहाच्या (स्निग्धता/प्रेम) अर्थात आहे. स्नेह हा 'वसा' (चरबी) नावाचा स्नेह आणि 'प्रीती' (प्रेम) नावाचा स्नेह असा दोन प्रकारचा आहे. परंतु येथे 'वसा' नावाचा स्नेह अभिप्रेत आहे. मेदति, मेदो (चरबी).

Ettha ca medatīti medasahito bhavati ayaṃ purisoti attho. Medo nāma thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho, so vaṇṇena haliddivaṇṇo hoti. Kārite ‘‘medeti medayatī’’ti rūpāni. Tathā hi ‘‘te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma brūhenti nāma medenti nāmā’’ti pāḷi dissati. Tattha medentīti sañjātamedaṃ karontīti attho. Imissā pana dhātuyā divādigaṇaṃ pattāya pītisinehatthe ‘‘mejjatī’’ti suddhakatturūpaṃ bhavati. Curādigaṇaṃ pana [Pg.95] pattāya ‘‘medeti medayatī’’ti suddhakatturūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

आणि येथे 'मेदति' म्हणजे 'हा मनुष्य मेदाने (चरबीने) युक्त होतो' असा अर्थ आहे. 'मेद' म्हणजे स्थूल व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरात पसरून आणि कृश (बारीक) व्यक्तीच्या जंघांच्या (पिढऱ्यांच्या) मांसाचा आश्रय घेऊन असलेला घट्ट स्नेह (चरबी), तो रंगाने हळदीच्या रंगाचा (पिवळा) असतो. प्रयोजक (कारित) रूपात 'मेदेति, मेदयति' अशी रूपे होतात. कारण 'ते इमं कायं बलं गाहेन्ति नाम ब्रूहेन्ति नाम मेदेन्ति नाम' (ते या शरीराला बलवान करतात, वाढवतात आणि मेदयुक्त करतात) असे पाळीत आढळते. तेथे 'मेदेन्ति' म्हणजे मेदयुक्त करतात असा अर्थ आहे. परंतु या धातूला दिवादिगण प्राप्त झाल्यावर प्रीति-स्नेह अर्थात 'मेज्जति' असे क्रियापद रूप होते. आणि चुरादिगण प्राप्त झाल्यावर 'मेदेति, मेदयति' अशी क्रियापद रूपे होतात, असे समजावे.

Sida mocane. Sidati. Sedo.

सिद् हा धातू मोचन (मुक्त करणे/घाम गाळणे) या अर्थात आहे. सिदति. सेदो (घाम).

Sanda pasavane. Pasavanaṃ sandanaṃ avicchedappavatti. Sandati udakaṃ. Mahanto puññābhisando.

सन्द् हा धातू प्रसव (वाहणे/उत्पन्न होणे) या अर्थात आहे. प्रसव म्हणजे वाहणे, अखंड प्रवृत्ती. 'सन्दति उदकं' (पाणी वाहते). 'महन्तो पुञ्ञाभिसन्दो' (मोठा पुण्याचा प्रवाह).

Ettha ca puññābhisandoti puññappavāho, puññanadītipi vattuṃ yujjati.

आणि येथे 'पुण्याभिसंद' म्हणजे पुण्याचा प्रवाह, याला 'पुण्यनदी' असेही म्हणणे योग्य आहे.

Madda maddane. Maddabhi, pamaddati. Mārasenappamaddano. Kaṇṭakaṃ maddati.

मद्द् हा धातू मर्दन (चिरडणे/दडपून टाकणे) या अर्थात आहे. मद्दति, पमद्दति. 'मारसेनप्पमद्दनो' (मारसेनेचे मर्दन करणारा). 'कण्टकं मद्दति' (काट्याला चिरडतो).

Kadi velambe. Vilambabhāvo velambo. Kandati.

कद् इ हा धातू विलंब (रडणे/विलंब करणे) या अर्थात आहे. विलंब भाव म्हणजे वेळ लावणे. कन्दति.

Kada avhāne rodane ca. Kadati.

कद् हा धातू आव्हान (बोलवणे) आणि रोदन (रडणे) या अर्थात आहे. कदति.

Khadi ujjhane. Chandati.

खद् इ हा धातू उज्झन (त्याग करणे) या अर्थात आहे. खन्दति (किंवा छन्दति).

Sada sādane. Sadati. Assādo.

सद् हा धातू सादन (आस्वाद घेणे/थकणे) या अर्थात आहे. सदति. अस्सादो (आस्वाद).

Sīda visaraṇagatyāvasānesu. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gamanassa avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti attho. Sīdati, lābūni sīdanti. Saṃsīdati, osīdati, pasīdati, vippasīdati. Pasādo. Pasanno. Vippasanno. Pasādako. Pasādito. Pāsādo. Osīdāpako. Kusīto. Āsīno. Nisinno. Nisinnako. Sannisīvesu pakkhisu. Nisīdanaṃ, nisinnaṃ. Nisajjā. Gonisādo, upanisā. Sīdeti. Sīdayati. Sīdāpeti. Sīdāpayati. Pasādeti. Nisīdituṃ. Nisīdāpetuṃ, nisādetuṃ, nisīdāpeti, nisīdāpetvā. Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati. Nisīditvātipi pāṭho. Nisīditvā. Nisīditvāna. Nisīdituna[Pg.96]. Nisīdiya. Nisīdiyāna. Saṃsīditvā. Avasīditvā. Osīditvā.

सीद् हा धातू विसरण (पसरणे), गती आणि अवसान (थांबणे/नाश होणे) या अर्थांमध्ये आहे. विसरण म्हणजे विस्तार (विप्फरण). गत्यवसान म्हणजे गमनाचा अंत, अवसान, अभाव करणे, म्हणजेच 'निसीदन' (बसणे) असा अर्थ आहे. सीदति, 'लाबूनि सीदन्ति' (भोपळे बुडतात). संसीदति, ओसीदति, पसीदति, विप्पसीदति. पसादो. पसन्नो. विप्पसन्नो. पसादको. पसादितो. पासादो. ओसीदापको. कुसीतो. आसीनो. निसिन्नो. निसिन्नको. 'सन्निसीवेसु पक्खीसु' (पक्षी शांत बसले असता). निसीदनं, निसिन्नं. निसज्जा. गोनिसादो, उपनिसा. सीदेति. सीदयति. सीदापेति. सीदापयति. पसादेति. निसीदितुं. निसीदापेतुं, निसादेतुं, निसीदापेति, निसीदापेत्वा. 'उच्छङ्गे मं निसादेत्वा, पिता अत्थानुसासति' (मला मांडीवर बसवून पिता हितोपदेश करतो). 'निसीदित्वा' असाही पाठ आहे. निसीदित्वा. निसीदित्वान. निसीदितुन. निसीदिय. निसीदियान. संसीदित्वा. अवसीदित्वा. ओसीदित्वा.

Tattha kusītoti vīriyenādhigantabbassa atthassa alābhato kucchitenākārena sīdatīti kusīto. Atha vā sayampi kucchitenākārena sīdati aññepi sīdāpeti taṃ nissāya aññesaṃ sīdanassa sambhavatoti kusīto. Tathā hi vuttaṃ –

तेथे 'कुसीत' (आळशी) म्हणजे - वीर्याने (प्रयत्नाने) प्राप्त करावयाच्या अर्थाचा लाभ न झाल्यामुळे जो निंद्य रीतीने खचून जातो (सीदति), तो 'कुसीत' होय. अथवा जो स्वतःही निंद्य रीतीने खचतो आणि इतरांनाही खचवतो, त्याच्या आश्रयाने इतरांचेही खचणे (अधोगती) संभवत असल्यामुळे तो 'कुसीत' होय. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Parittaṃ kaṭṭhamārūyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhajīvīpi sīdatī’’ti;

'ज्याप्रमाणे लहान लाकडाचा आश्रय घेऊन मनुष्य महासागरात बुडतो, त्याचप्रमाणे आळशी माणसाचा आश्रय घेऊन चांगल्या प्रकारे जगणारा मनुष्यही बुडतो (नाश पावतो).'

Kusītoti cettha dassa tattaṃ ‘‘sugato’’ti ettha viya ‘‘satasmīti hotī’’ti ettha viya ca. Tathā hi sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā ucchedadiṭṭhi vuttā. Sataiti cettha avibhattiko niddeso. Sannisīvesūti parissamavinodanatthaṃ sabbaso nisīdantesu, vissamamānesūti attho, dakārassa vakāraṃ katvā niddeso. Nisīdananti nisīdanakriyā. Mañcapīṭhādikaṃ vā āsanaṃ. Tañhi nisīdanti etthāti nisīdananti vuccati. Nisinnanti nisīdanakriyā eva. Ettha pana ‘‘gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnanti kukkuccaṃ upadahatītiādīsu cassa payogo veditabbo. Ettha hi gamanaṃ gabhaṃ, ṭhānaṃ ṭhitaṃ, nisīdanaṃ nisannaṃ, supanaṃ suttaṃ, jāgaraṇaṃ jāgaritaṃ, bhāsanaṃ bhāsitanti vuccati. Nisajjāti nisīdanā. Gonisādoti gonisajjanā. Upanisāti upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā, kāraṇaṃ. Nisādetunti nisīdāpetuṃ. Nisādetvāti nisīdāpetvā.

आणि येथे 'कुसीत' यामध्ये 'द' काराचा 'त' कार झाला आहे, ज्याप्रमाणे 'सुगत' यामध्ये किंवा 'सतस्मीति होति' यामध्ये होतो. कारण 'सीदति' (नाश पावतो) ते 'सतं' होय, हे अनित्याचेच नाव आहे. याद्वारे उच्छेददृष्टी सांगितली आहे. 'सत' हा येथे विभक्तीरहित निर्देश आहे. 'सन्निसीवेसु' म्हणजे थकवा दूर करण्यासाठी पूर्णपणे बसलेले असता, म्हणजेच विश्रांती घेत असता असा अर्थ आहे; येथे 'द' काराचा 'व' कार करून निर्देश केला आहे. 'निसीदन' म्हणजे बसण्याची क्रिया. किंवा मंचक, पीठ (पाट) इत्यादी आसन. कारण 'येथे बसतात' म्हणून त्याला 'निसीदन' म्हटले जाते. 'निसिन्न' म्हणजे बसण्याची क्रियाच होय. परंतु येथे 'चालताना, उभे असताना, बसलेले असताना, निजलेले असताना, जागे असताना, बोलताना, मौन असताना सजग राहतो. स्त्रीसोबत एकांतात तुझ्याकडून बसले गेले असावे, अशी शंका उत्पन्न करतो' इत्यादींमध्ये याचा प्रयोग समजून घ्यावा. कारण येथे जाणे म्हणजे 'गत', उभे राहणे म्हणजे 'ठित', बसणे म्हणजे 'nisiṇṇa' (निसिन्न), निजणे म्हणजे 'सुत्त', जागी असणे म्हणजे 'जागरित', बोलणे म्हणजे 'भासित' असे म्हटले जाते. 'निसज्जा' म्हणजे बसणे. 'गोनिसादो' म्हणजे गाईंचे बसणे. 'उपनिसा' म्हणजे ज्याच्यावर फळ प्राप्त होते (आश्रय घेतात) ती 'उपनिसा', म्हणजेच कारण. 'निसादेतुं' म्हणजे बसवण्यासाठी. 'निसादेत्वा' म्हणजे बसवून.

Bhāve [Pg.97] napuṃsako ñeyyo, nisinnanti ravo pana;

Vāccaliṅgo tiliṅgo so, gatādīsupyayaṃ nayo.

भावार्थात नपुंसकलिंगी समजावे, परंतु 'निसिन्न' हा शब्द विशेष्यलिंगी (तिन्ही लिंगांत चालणारा) आहे; 'गत' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

Cada yācane. Yācanaṃ ajjhesanaṃ. Cadati.

चद् हा धातू याचना (मागणे/विनंती करणे) या अर्थात आहे. याचना म्हणजे प्रार्थना (अज्झेसना). चदति.

Mida meda medhāhiṃsāsu. Midati. Medati.

मिद्, मेद् हे धातू मेधा (बुद्धी) आणि हिंसा या अर्थांमध्ये आहेत. मिदति. मेदति.

Nida neda kucchāsannikarisesu. Kucchā garahā. Sannikarisaṃ vohāraviseso. Nidati. Nedati.

निद्, नेद् हे धातू कुत्सा (निंदा) आणि संनिकर्ष (जवळ आणणे/विशिष्ट व्यवहार) या अर्थांमध्ये आहेत. कुत्सा म्हणजे निंदा. संनिकर्ष म्हणजे विशिष्ट व्यवहार. निदति. नेदति.

Bundi nisāne. Nisānaṃ tejanaṃ tikkhatā. Bundati. Bondi.

बुन्द् इ हा धातू निसान (तीक्ष्ण करणे/तेजस्वी करणे) या अर्थात आहे. निसान म्हणजे तीक्ष्णता. बुन्दति. बोन्दि (शरीर).

Ettha ca bondīti sarīraṃ. Tañhi bundāni tikkhāni pisuṇapharusavācādīni vā paññāvīriyādīni vā ettha santīti bondīti vuccati, saññogaparattepi ukārassokārādeso, pāpakalyāṇajanavasenesa attho daṭṭhabbo. Bondisaddassa sarīravācakatā pana –

आणि येथे 'बोन्दी' म्हणजे शरीर होय. कारण येथे तीक्ष्ण 'बुन्द' म्हणजे चहाडी, कठोर वचन इत्यादी किंवा प्रज्ञा, वीर्य इत्यादी असतात, म्हणून याला 'बोन्दी' असे म्हटले जाते. संयोग पर असताना देखील 'उ' काराचा 'ओ' कार आदेश होतो. पाप आणि कल्याणकारी (पुण्यवान) लोकांच्या संदर्भाने हा अर्थ समजला पाहिजे. 'बोन्दी' शब्दाची शरीरवाचकता तर —

‘‘Nāhaṃ puna na ca puna, na cāpi apunappunaṃ;

Hatthibondiṃ pavekkhāmi, tathā hi bhayatajjito’’tiādīsu

"मी पुन्हा नाही, आणि पुन्हा नाही, आणि वारंवार देखील नाही, हत्तीच्या शरीरात प्रवेश करीन, कारण मी भयाने भयभीत झालो आहे" इत्यादींमध्ये (पाहिली पाहिजे).

Daṭṭhabbā. Imānissa nāmāni –

पाहिली पाहिजे. याची ही नावे आहेत —

Kāyo dehaṃ sarīrañca, vapu bimbañca viggahaṃ;

Bondi gattaṃ tanu ceva, attabhāvo tathūpadhi;

Samussayoti cetāni, dehanāmāni honti hi.

काय, देह, शरीर, वपु, बिंब, विग्रह, बोन्दी, गात्र, तनू, अत्तभाव, तसेच उपधी आणि समुच्छय ही देहाची (शरीराची) नावे आहेत.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Vadati, vajjati. Vadeti, ovadati, ovadeti, paṭivadati. Abhivadati, anuvadati, upavadati, apavadati. Nivadati. Aññānipi yojetabbāni. Tattha ‘‘vajjantu bhonto amma’’nti pāḷidassanato vajjatīti padaṃ vuttaṃ. Keci pana garū ‘‘vajjetī’’ti rūpaṃ icchanti, taṃ upaparikkhitvā yuttañce gahetabbaṃ, ‘‘upāsako bhikkhuṃ vadeti. Tena yogena janakāyaṃ, ovadeti mahāmunī’’ti ca dassanato vadeti ovadetīti ca vuttaṃ. Sabbānetāni suddhakattupadāni.

'वद्' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात आहे. वदति, वज्जति. वदेति, ओवदति, ओवदेति, पटिवदति. अभिवदति, अनुवदति, उपवदति, अपवदति, निवदति. इतर रूपे देखील योजावीत. त्यामध्ये "वज्जन्तु भोन्तो अम्म" (हे पूज्य आई, बोला/वाजवा) या पाळी प्रयोगावरून 'वज्जति' हे पद म्हटले आहे. परंतु काही आचार्य 'वज्जेति' असे रूप इच्छितात, त्याची परीक्षा करून योग्य असल्यास ते स्वीकारावे. "उपासक भिक्खूला बोलतो. त्या योगाने महामुनी जनसमुदायाला उपदेश करतात" अशा प्रयोगावरून 'वदेति' आणि 'ओवदेति' असे म्हटले आहे. ही सर्व कर्तृवाच्य (शुद्धकर्तृपद) रूपे आहेत.

Ovādeti[Pg.98], vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto, imāni hetukattupadāni.

ओवादेति, वादयति, वादापेति, वादापयति. वज्जेन्तो, वज्जयन्तो, ही प्रयोजक कर्तृपदे (हेतुकर्तृपदे) आहेत.

Kamme ‘‘vadiyati, ovadiyati, vajjiyati. Vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ’’ iccādīni bhavanti. ‘‘Vādo, ovādo, paṭivādo, pavādo, abhivādanaṃ, anuvādo, upavādo, apavādo, vivādo, nivādanaṃ, vajjaṃ, vadanaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni yojetabbāni.

कर्मणी प्रयोगात "वदियति, ओवदियति, वज्जियति. वदियमानो, वज्जमानो, ओवदियमानो, ओवज्जमानो न करोति सासनं" (उपदेश केला जात असताना देखील शासनाचे पालन करत नाही) इत्यादी रूपे होतात. "वादो, ओवादो, पटिवादो, पवादो, अभिवादनं, अनुवादो, उपवादो, अपवादो, विवादो, निवादनं, वज्जं, वदनं" इत्यादी नामपदे योजावीत.

‘‘Vadituṃ, vaditvā, vivaditvā’’ iccevamādīni ca tumantādīni padāni.

"वदितुं, वदित्वा, विवदित्वा" इत्यादी 'तुमुन्' आणि 'त्वा' प्रत्ययान्त पदे आहेत.

Tattha vādoti kathā. Vaditabbaṃ vattabbanti vajjaṃ, kiṃ taṃ? Vacanaṃ. Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homīti ettha hi vacanaṃ ‘‘vajja’’nti vuccati. Vadanti etenāti vadanaṃ, mukhaṃ. Mukhassa hi imāni nāmāni –

त्यामध्ये 'वाद' म्हणजे कथा (भाषण/चर्चा). जे बोलले पाहिजे, सांगितले पाहिजे ते 'वज्ज' होय. ते काय आहे? वचन (शब्द). "या सत्य वचनाने मी पतीशी युक्त होईन" येथे वचनाला 'वज्ज' असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे बोलतात ते 'वदन' म्हणजे मुख (तोंड). मुखाची ही नावे आहेत —

Vadanaṃ lapanaṃ tuṇḍaṃ, mukha massañca ānanaṃ;

Sūkarādimukhaṃ tuṇḍa-miti ñeyyaṃ visesato.

वदन, लपन, तुंड, मुख, आस्य आणि आनन; डुकराचे इत्यादींचे मुख विशेषतः 'तुंड' म्हणून जाणावे.

Tatra vadatīti pitā puttaṃ vadati. Apica vadatīti bherī vadati, nādaṃ muñcatīti attho. Esa nayo vajjatīti etthāpi.

त्यामध्ये 'वदति' म्हणजे पिता पुत्राला बोलतो. तसेच 'वदति' म्हणजे भेरी (नगारा) वाजते, नाद (ध्वनी) सोडते असा अर्थ आहे. हाच नियम 'वज्जति' यामध्ये देखील लागू होतो.

Tatrāyaṃ padamālā, vadati, vadanti. Vadasi, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadate, vadante. Vadase, vadavhe. Vade, vadamhe.

त्यामध्ये ही पदमाला (रूपमाला) आहे: वदति, वदन्ति; वदसि, वदथ; वदामि, वदाम; वदते, वदन्ते; वदसे, वदव्हे; वदे, वदम्हे.

Vadatu, vadantu. Vadāhi, vada, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ. Vadassu, vadavho. Vade, vadāmase.

वदतु, वदन्तु; वदाहि, वद, वदथ; वदामि, वदाम; वदतं, वदन्तं; वदस्सु, वदव्हो; वदे, वदामसे.

Vajjati, vajjanti. Vajjasi, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante. Vajjase, vajjavhe. Vajje, vajjamhe.

वज्जति, वज्जन्ति; वज्जसि, वज्जथ; वज्जामि, वज्जाम; वज्जते, vajjante; वज्जसे, वज्जव्हे; वज्जे, वज्जम्हे.

Vajjatu[Pg.99], vajjantu. Vajjāhi, vajja, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ. Vajjassu, vajjavho. Vajje, vajjāmhase. Imā dve padamālā vadadhātussa vajjādesavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atrāyaṃ sukhumatthavinicchayo, ‘‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’’ti pāḷi. Ettha vajjantīti idaṃ suddhakattupadaṃ taddīpakattā. Kiṃ viya?

वज्जतु, वज्जन्तु; वज्जाहि, वज्ज, वज्जथ; वज्जामि, वज्जाम; वज्जतं, वज्जन्तं; वज्जस्सु, वज्जव्हो; वज्जे, वज्जाम्हसे. या दोन पदमाला 'वद्' धातूच्या 'वज्ज' आदेशाच्या नियमाने सांगितल्या आहेत असे जाणावे. येथे हा सूक्ष्म अर्थ-निर्णय आहे: "मानवी आणि दिव्य वाद्ये त्याच वेळी वाजतात" ही पाळी आहे. येथे 'वज्जन्ति' हे शुद्धकर्तृपद आहे, कारण ते त्याला प्रकाशित करते. कशासारखे?

‘‘Udīrayantu saṅkhapaṇavā, vadantu ekapokkharā;

Nadantu bheī sannaddhā, vaggū vadantu dundubhī’’ti

"शंख आणि पणव वाजवावेत, एकपोक्खर वाजवावेत, सज्ज झालेल्या भेरींनी नाद करावा, आणि मधुर दुंदुभी वाजवाव्यात."

Ettha ‘‘udīrayantu vadantu’’ādīni viya. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vajjiṃsūti atītavacane vattamānavacanaṃ veditabba’’nti suddhakattuvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu vadadhātussa vajjādeso daṭṭhabbo.

येथे "उदीरयन्तु वदन्तु" इत्यादींसारखे. तसेच अट्ठकथेत "वज्जन्ति म्हणजे वज्जियुं (वाजले) अशा भूतकाळाच्या अर्थात वर्तमानकाळाचे वचन जाणावे" असे शुद्धकर्तृपदाचे विवरण केले आहे, म्हणून अशा ठिकाणी 'वद्' धातूचा 'वज्ज' आदेश जाणावा.

‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū;

Antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti

"शंख, पणव आणि अनेक डिंडिम, आकाशातील आश्चर्य पाहून अंतरीक्षात वाजतात (वाजविली जातात)."

Ettha pana vajjantīti hetukattupadaṃ taddīpakattā. Tañca kho vaṇṇasandhivisayattā vādayantīti kāritapadarūpena siddhaṃ. Tathā hi ‘‘vādayantī’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yakāre pare saralopo kato, dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ pubbakkharassa rassattañca bhavati. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti hetukattuvasena vivaraṇaṃ. Tathā hi ‘‘devatā nabhe accherakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā antalikkhe etāni saṅkhapaṇavādīni tūriyāni vādayantī’’ti hetukattuvasena attho gahetabbo bhavati, tasmā īdisesu ṭhānesu vadassa vajjādeso na bhavati.

येथे मात्र 'वज्जन्ति' हे प्रयोजक कर्तृपद (हेतुकर्तृपद) आहे, कारण ते त्याला प्रकाशित करते. आणि ते वर्णसंधीच्या विषयामुळे 'वादयन्ति' या प्रयोजक (कारित) पदाच्या रूपाने सिद्ध होते. तसेच 'वादयन्ति' हे पदरूप प्रस्थापित करून, 'य' कार पर असताना स्वराचा लोप केला जातो, 'द्य' कार संयोगाचा द्वित्व 'ज्ज' कार होतो आणि पूर्व अक्षराला र्‍हस्वत्व प्राप्त होते. म्हणूनच अट्ठकथेत "वज्जन्ति म्हणजे वादयन्ति (वाजवितात)" असे प्रयोजक विवरण केले आहे. तसेच "देवता आकाशात भगवंतांचे यमकप्रातिहार्य पाहून अंतरीक्षात हे शंख, पणव इत्यादी वाद्ये वाजवितात" असा प्रयोजक अर्थ ग्रहण करावा लागतो, म्हणून अशा ठिकाणी 'वद्' धातूचा 'वज्ज' आदेश होत नाही.

Kecettha vadeyyuṃ ‘‘antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti etthāpi ‘‘vajjantī’’ti padaṃ suddhakattupadameva, na hetukattupadaṃ [Pg.100] ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇe katepi, tathā hi ‘‘ye kecime diṭṭhiparibbasānā, ‘‘idameva sacca’nti vivādayantī’’ti ca ‘‘evampi viggayha vivādayantī’’ti ca evamādīsu vadantipadena samānatthaṃ ‘‘vādayantī’’ti padañca sāsane diṭṭha’’nti? Tanna, ‘‘disvā’’ti dassanakriyāvacanato. Na hi saṅkhapaṇavādīnaṃ pāṭihāriyādidassanaṃ upapajjati dassanacittassa abhāvatoti. Saccaṃ, tathāpi –

येथे काही जण म्हणू शकतात की, "आकाशातील आश्चर्य पाहून अंतरीक्षात वाजतात" येथे देखील 'वज्जन्ति' हे पद शुद्धकर्तृपदच आहे, प्रयोजक कर्तृपद नाही, जरी "वज्जन्ति म्हणजे वादयन्ति" असे विवरण केले असले तरी. कारण "जे कोणी या मतामध्ये राहणारे आहेत, 'हेच सत्य आहे' असा विवाद करतात" आणि "अशा प्रकारे देखील कलह करून विवाद करतात" इत्यादींमध्ये 'वदन्ति' पदाच्या समान अर्थाने 'वादयन्ति' हे पद बुद्धवचनात पाहिले गेले आहे? ते योग्य नाही, कारण "दिस्वा" (पाहून) हा दर्शन-क्रियावाचक शब्द आहे. कारण शंख, पणव इत्यादी अचेतन वाद्यांना प्रातिहार्य इत्यादींचे दर्शन घडणे शक्य नाही, कारण त्यांच्यात दर्शनचित्त (पाहण्याची चेतना) नसते. हे सत्य आहे, तरी देखील —

‘‘Rādante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā;

Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti

"रडणाऱ्या बालकांना पाहून, उंच आणि मोठे वृक्ष स्वतःच वाकून बालकांजवळ जातात."

Ettha viya upacaritattā upapajjateva dassanavacanaṃ. Tasmā ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇaṃ suddhakattuvasena katanti? Tanna, heṭṭhā –

येथे ज्याप्रमाणे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) दर्शनवचन योग्य ठरते, त्याप्रमाणेच तेथेही घडते. म्हणून "वज्जन्ति म्हणजे वादयन्ति" हे विवरण शुद्धकर्तृपदाचे विवरण केले आहे काय? ते योग्य नाही, कारण खालीलप्रमाणे —

‘‘Saṅgītiyo ca vattanti, ambare anilañjase;

Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti

"आणि वायूच्या मार्गावर (आकाशात) संगीत चालते, आकाशातील आश्चर्य पाहून चर्मबद्ध वाद्ये वाजवितात."

Iminnā gāthāya ‘‘vādentīti vādayanti devatā’’ti sapāṭhasesassa atthavivaraṇassa hetukattuvasena katattā. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū’ti paccattavacanavasena vuttattā vajjantīti padaṃ kammavācakapada’’nti ce? Tampi na, kammavasena vivaraṇassa akatattā, kattuvasena pana katattāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

या गाथेमध्ये 'वादेन्ति म्हणजे देव वाजवतात' (vādentīti vādayanti devatā) अशा उर्वरित पाठासह अर्थाचे स्पष्टीकरण प्रयोजक (हेतुकर्तृक) रूपाने केले गेले असल्यामुळे. तसेच जर असे म्हटले की, 'शंख आणि पणव, तसेच अनेक दिंडिम' (saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū) असे प्रथमा विभक्तीच्या (पच्चत्तवचन) रूपाने म्हटले असल्यामुळे 'वज्जन्ति' (vajjanti) हे पद कर्मवाचक पद आहे, तर? ते देखील योग्य नाही, कारण कर्मानुसार स्पष्टीकरण केलेले नसून, कर्तृवाचक (किच्च) रूपाने केले गेले आहे, असा येथे निष्कर्ष काढावा.

Ayamettha vinicchayo veditabbo. Dvigaṇiko vadadhātu bhūvādigaṇiko ca curādigaṇiko ca. So hi bhūvādigaṇe vattanto ‘‘vadati vajjatī’’ti suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayatī’’ti cattāri hetukatturūpāni janeti, curādigaṇe pana ‘‘vādeti, vādayatī’’ti [Pg.101] suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādāpeti, vādāpayatī’’ti ca dve hetukatturūpāni janeti, tasmā sāsane ‘‘vādenti vādayantī’’ti suddhakattupadāni dissanti. ‘‘Vadeyya, vadeyyuṃ’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Vajjeyya, vajjeyyuṃ’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ vajjādesavasena.

येथे हा निर्णय समजून घ्यावा. 'वद्' (vad) धातू हा दोन गणांमधील आहे - भूवादिगणीय आणि चुरादिगणीय. तो भूवादिगणामध्ये असताना 'वदति, वज्जति' अशी कर्तृरूपे निर्माण करून 'वादेति, वादयति, वादापेति, वादापयति' अशी चार प्रयोजक (हेतुकर्तृक) रूपे निर्माण करतो; तर चुरादिगणामध्ये 'वादेति, वादयति' अशी कर्तृरूपे निर्माण करून 'वादापेति, वादापयति' अशी दोन प्रयोजक रूपे निर्माण करतो. त्यामुळे शासनात (बुद्धवचनात) 'वादेन्ति, वादयन्ति' ही शुद्ध कर्तृपदे दिसतात. 'वदेय्य, वदेय्युं' इत्यादी सर्व रूपे समजून घ्यावीत. तसेच 'वज्जेय्य, वज्जेय्युं' इत्यादी सर्व रूपे 'वज्ज' आदेशाच्या नियमाने समजून घ्यावीत.

Atha vā vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjunti padamiva. Ettha ca ‘‘vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Vadeyyuṃ vāna vadeyyuṃvāti attho. Vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi iccapi. Vutto vajjāsi vandanaṃ. Vajjesi kho tvaṃ vāmūraṃ. Vadeyyātha, vajjātha. Ammaṃ arogaṃ vajjātha. Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma. Vadetha, vaderaṃ. Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho. Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe. Pubbe viya idhāpi yakāre pare saralopo daṭṭhabbo. Aññānipi upaparikkhitvā gahetabbāni.

किंवा 'वदेय्य, वदेय्युं, वज्जुं' अशी रूपे होतात. जसे 'पिता माता च ते दज्जुं' या पदाप्रमाणे. आणि येथे 'वज्जुं वा ते न वा वज्जुं, नत्थि नासाय रूहना' (त्यांनी बोलावे किंवा बोलू नये, नाकाची वाढ होत नाही) हे पाळीचे उदाहरण आहे. याचा अर्थ 'त्यांनी बोलावे किंवा बोलू नये' असा आहे. 'वदेय्यासि, वज्जासि, वज्जेसि' इत्यादी. जसे 'वुत्तो वज्जासि वन्दनं', 'वज्जेसि खो त्वं वामूरं'. 'वदेय्याथ, वज्जाथ' जसे 'अम्मं अरोगं वज्जाथ'. 'वदेय्यामि, वज्जामि, वदेय्याम, वज्जाम'. 'वदेथ, वदेरं'. 'वदेथो, वदेय्याव्हो, वज्जाव्हो'. 'वदेय्यं, वज्जं, वदेय्याम्हे, वज्जाम्हे'. पूर्वीप्रमाणे येथेही 'य' कार नंतर असताना स्वराचा लोप होतो असे पाहावे. इतर रूपे देखील नीट तपासून ग्रहण करावीत.

Idāni parokkhādirūpāni kathayāma. Vada, pāvada, yathā babhuva. Dakāralope ‘‘pāva’’ itipi rūpaṃ bhavati, ‘‘paṭipaṃ vadehi bhaddante’’ti ettha ‘‘paṭipa’’nti padaṃ viya. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāva’’ iti pāḷi dissati. Ettha pasaddo upasaggo dīghaṃ katvā vutto ‘‘pāvadati pāvacana’’ntiādīsu viya, pāvāti ca idaṃ atītavacanaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana atītavacanaṃ idanti jānantopi garu vattamānavacanavasena ‘‘pāvāti vadatī’’ti vivaraṇamakāsi īdisesu ṭhānesu kālavipallāsavasena atthassa vattabbattā.

आता आपण परोक्षा (भूतकाळ) इत्यादींची रूपे सांगू. 'वद, पावद', जसे 'बभूव' होते. 'द' काराचा लोप झाल्यावर 'पाव' असेही रूप बनते, जसे 'पटिपं वदेहि भद्दन्ते' येथे 'पटिपं' हे पद आहे. तसेच 'यो आतुमानं सयमेव पाव' अशी पाळी (मूळ पाठ) दिसते. येथे 'प' (प्र) हा उपसर्ग 'पावदति, पावचनं' इत्यादींप्रमाणे दीर्घ करून वापरला आहे. 'पाव' हे भूतकाळाचे रूप आहे, परंतु अट्ठकथेमध्ये हे भूतकाळाचे रूप आहे हे माहीत असूनही, आचार्यांनी वर्तमानकाळाच्या रूपाने 'पाव म्हणजे बोलतो (वदति)' असे स्पष्टीकरण केले आहे, कारण अशा ठिकाणी काळाच्या व्यत्यासामुळे (कालविपर्यास) अर्थ सांगावा लागतो.

Āyasmāpi ca sāriputto niddese ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti padaṃ nikkhipitvā ātumā vuccati attā, sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati, ‘‘ahamasmi [Pg.102] sīlasampanno’’ti vā ‘‘vatasampanno’’ti vāti vattamānavacanena atthaṃ niddisi. Atha vā pāvāti idaṃ na kevalaṃ vadadhātuvaseneva nipphannaṃ, atha kho udhātuvasenapi. Tathā hi idaṃ papubbassa usadde iti dhātussa payoge ukārassa okārādesaṃ katvā tato parokkhābhūte akāre pare okārassa āvādesaṃ tato ca sandhikiccaṃ katvā sijjhati, tasmā udhātussa vadadhātuyā samānatthattā tannipphannarūpassa ca vadadhātuyā nipphannarūpena samānarūpattā ‘‘sayameva attānaṃ pāvadatī’’ti vadadhātuvasena niddisīti daṭṭhabbaṃ.

आयुष्यमान सारिपुत्तांनी देखील निद्देसामध्ये 'यो आतुमानं सयमेव पावा' हे पद ठेवून, 'आतुमा' म्हणजे 'आत्मा' (स्वतः) असे म्हटले आहे; 'सयमेव पावा' म्हणजे 'स्वतःच स्वतःची प्रशंसा करतो (पावदति)', जसे 'मी शीलसंपन्न आहे' किंवा 'व्रतसंपन्न आहे' अशा वर्तमानकाळाच्या शब्दांनी अर्थ स्पष्ट केला आहे. किंवा 'पावा' हे केवळ 'वद्' धातूपासूनच सिद्ध झालेले नाही, तर 'उ' (u) धातूपासूनही सिद्ध झाले आहे. तसेच, 'प' उपसर्गपूर्वक 'उ' (शब्दे) या धातूच्या प्रयोगात 'उ' काराचा 'ओ' कार आदेश करून, त्यानंतर परोक्षा भूतकाळातील 'अ' कार नंतर असताना 'ओ' काराचा 'आव' आदेश करून आणि त्यानंतर संधीचे कार्य करून हे सिद्ध होते. त्यामुळे 'उ' धातूचा अर्थ 'वद्' धातूसारखाच असल्यामुळे आणि त्यापासून सिद्ध झालेले रूप 'वद्' धातूच्या रूपासारखेच असल्यामुळे, 'स्वतःच स्वतःची प्रशंसा करतो (पावदति)' असे 'वद्' धातूच्या रूपाने स्पष्ट केले आहे, असे समजावे.

Idāni vicchinnā padamālā ghaṭīyati. Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva iccapi. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. Tathā ‘‘vajja, vajju’’ iccādīni parokkhārūpāni.

आता विखुरलेली पदमाला (रूपावली) जोडली जात आहे. 'वद, वदुं. वदे, वदित्थ, वदं, वदिम्ह. वदित्थ, वदिरे. वदित्थो, वदिव्हो. वदिं, वदिम्हे'. 'पावद, पाव' इत्यादी. 'पावदु. पावदे, पावदित्थ. पावदं, पावदिम्ह. पावदित्थ, पावदिरे. पावदित्थो, पावदिव्हो. पावदिं, पावदिम्हे'. तसेच 'वज्ज, वज्जु' इत्यादी परोक्षा (भूतकाळाची) रूपे आहेत.

‘‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’’ iccādīni hiyyattanīrūpāni.

'अवदा, avadū. अवज्जा, avajjū' इत्यादी हिय्यत्तनी (ह्यस्तन भूतकाळाची) रूपे आहेत.

‘‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’’ iccādīni ajjatanīrūpāni.

'अवदि, वदि, अवदुं, वदुं, अवदिंसु, वदिंसु. अवज्जि, वज्जि' इत्यादी अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळाची) रूपे आहेत.

‘‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’’ iccādīni bhavissantīrūpāni.

'वदिस्सति, वदिस्सन्ति. वज्जिस्सति, वज्जिस्सन्ति' इत्यादी भविस्सती (भविष्यकाळाची) रूपे आहेत.

‘‘Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā’’ iccādīni kālātipattirūpāni. Sesāni sabbānipi yathāsambhavaṃ vitthāretabbāni. Yā panettha vadadhātu viyattiyaṃ vācāyaṃ vuttā, sā katthaci ‘‘vadantaṃ ekapokkharā. Bherivādako’’tiādīsu abyattasaddepi vattati upacaritavasenāti daṭṭhabbaṃ.

'अवदिस्सा, वदिस्सा, अवज्जिस्सा, वज्जिस्सा' इत्यादी कालातिपत्ती (क्रियातिपत्ती) रूपे आहेत. उर्वरित सर्व रूपे आवश्यकतेनुसार सविस्तर जाणावीत. येथे जो 'वद्' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थाने सांगितला आहे, तो काही ठिकाणी 'वदन्तं एकपोक्खरा', 'भेरिवादको' इत्यादींमध्ये उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) अव्यक्त आवाजाच्या अर्थाने देखील वापरला जातो, असे समजावे.

Vida [Pg.103] ñāṇe. Ñāṇaṃ jānanaṃ. Vidati. Vedo. Vidū. Kārite ‘‘vedeti. Vedayati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. Vedayanti ca te tuṭṭhiṃ, devā mānusakā ubho’’ti payogā. Tattha pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti. Vedoti vidati sukhumampi kāraṇaṃ ājānātīti vedo, paññāyetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vedehamunī’’ti ettha hi ñāṇaṃ vedoti vuccati. Vedoti vā vedaganthassapi nāmaṃ vidanti jānanti etena uccāritamattena tadādhāraṃ puggalaṃ ‘‘brāhmaṇo aya’’nti, vidanti vā etena brāhmaṇā attanā kattabbakiccanti vedo. So pana iruvedayajuvedasāmavedavasena tividho. Āthabbaṇavedaṃ pana paṇītajjhāsayā na sikkhanti parūpaghātasahitattā. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’ti vuttaṃ. Eteyeva ‘‘chando, manto, sutī’’ti ca vuccanti.

'विद्' (vid) धातू ज्ञान (जाणणे) या अर्थी आहे. ज्ञान म्हणजे जाणणे. 'विदति' (तो जाणतो). 'वेदो' (वेद). 'विदू' (विद्वान). प्रयोजक (कारित) रूपात 'वेदेति, वेदयति' असे प्रयोग होतात. जसे: 'सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेति' (स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून प्रवेदित करतो/जाणवून देतो) आणि 'वेदयन्ति च ते तुट्ठिं, देवा मानुसका उभो' (देव आणि मानव दोघेही आनंद व्यक्त करतात). तेथे 'पवेदेति' म्हणजे बोध करतो, जाणवून देतो, प्रकाशित करतो. 'वेद' म्हणजे जो सूक्ष्म कारण देखील जाणतो तो 'वेद' होय, हे प्रज्ञेचे नाव आहे. 'विदेहमुनी' येथे ज्ञानाला 'वेद' म्हटले आहे. किंवा 'वेद' हे वेदग्रंथाचे देखील नाव आहे, ज्याच्या केवळ उच्चारणाने त्या आधारावर 'हा ब्राह्मण आहे' असे लोक जाणतात, किंवा ज्याच्याद्वारे ब्राह्मण स्वतःचे कर्तव्यकर्म जाणतात, तो 'वेद' होय. तो ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद या रूपाने तीन प्रकारचा आहे. परंतु अथर्ववेदाचे अध्ययन श्रेष्ठ विचारसरणीचे लोक करत नाहीत, कारण तो इतरांना इजा पोहचवण्याशी (अभिचार कर्म) संबंधित आहे. म्हणून पाळीमध्ये 'तिण्णं वेदानं पारगू' (तीन वेदांमध्ये पारंगत) असे म्हटले आहे. यांनाच 'छन्द, मन्त (मंत्र), सुति (श्रुती)' असेही म्हणतात.

Paññāyaṃ tuṭṭhiyaṃ vede, vedasaddo pavattati;

Pāvakepi ca so diṭṭho, jātasaddapurecaro;

प्रज्ञा, तुष्टी (आनंद) आणि वेद (ज्ञान/ग्रंथ) या अर्थांमध्ये 'वेद' शब्द प्रवृत्त होतो; तसेच अग्नीच्या अर्थात देखील तो 'जात' शब्दाच्या आधी लागून (जातवेद) वापरलेला दिसतो;

Pacchānuge jātasadde, sati tuṭṭhajanepi ca;

‘‘Vedagū sabbadhamme’’ti etthāpi viditesu ca.

आणि 'जात' शब्द नंतर आल्यावर (वेदजात) आनंदित झालेल्या लोकांच्या अर्थात वापरला जातो; तसेच 'वेदगू सब्बधम्मे' (सर्व धर्मांना जाणणारा) येथे 'वेद' शब्द 'जाणलेल्या' (विदित) गोष्टींच्या अर्थात वापरला आहे.

Vidūti paṇḍitamanusso. So hi yathāsabhāvato kammañca phalañca kusalādibhede ca dhamme vidatīti ‘‘vidū’’ti vuccati.

'विदू' म्हणजे पंडित (विद्वान) मनुष्य. कारण तो स्वभावतः कर्म आणि त्याचे फळ, तसेच कुशल इत्यादी भेदांनी युक्त असणाऱ्या धर्मांना (गोष्टींना) जाणतो, म्हणून त्याला 'विदू' असे म्हणतात.

Ruda assuvimocane, sakammikavasenimissā attho gahetabbo. Rodati, rudati iccapi. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā. Rudaṃ. Rudanto.

'रुद्' (rud) धातू अश्रू ढाळणे (रडणे) या अर्थी आहे, येथे अकर्मक रूपाने याचा अर्थ घ्यावा. 'रोदति, रुदति' इत्यादी. 'रुण्णं' (रडलेला), 'रुदितं' (रडणे), 'रोदनं' (रडणे), 'रोदन्तो' (रडणारा), 'रोदमानो' (रडणारा), 'रोदन्ती' (रडणारी), 'रोदमाना' (रडणारी), 'रुदमुखा' (रडवेला चेहरा असलेला), 'रुदं' (रडत असताना), 'रुदन्तो' (रडणारा).

Tattha [Pg.104] rodatīti kiṃ rodati? Mataṃ puttaṃ vā bhātaraṃ vā rodati. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha’’. Ayaṃ panettha attho – ‘‘yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha, ahaṃ etaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na parodāmi na paridevāmi na anutthunāmī’ti evaṃ sakammikavasenattho veditabbo, na assumuñcanamattena.

तेथे 'रोदति' (रडतो) म्हणजे काय रडतो? मृत पुत्रासाठी किंवा भावासाठी रडतो. तेथे हा पाळी पाठ आहे – "भंते, भगवान मला जे असे म्हणाले, त्याबद्दल मी रडत नाही." येथे हा अर्थ आहे – "भंते, भगवान मला जे असे म्हणाले, मी भगवंतांच्या त्या व्याकरणावर (स्पष्टीकरणावर) शोक करत नाही, विलाप करत नाही, अनुताप करत नाही." अशा प्रकारे सकर्मक अर्थ समजून घ्यावा, केवळ अश्रू ढाळणे एवढाच नाही.

‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;

Jīvantaṃ amma passanti, kasmā maṃ amma rodasī’ti

"आई, जे मृत झाले आहेत किंवा जे जिवंत दिसत नाहीत, त्यांच्यासाठी लोक रडतात; आई, तू तर मला जिवंत पाहत आहेस, मग माझ्यासाठी का रडत आहेस?"

Ayañcettha payogo’’ti idamaṭṭhakathāvacanaṃ. Idaṃ pana ṭīkāvacanaṃ – ‘‘yathā sakammakā dhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassetuṃ ‘na paridevāmi na anutthunāmī’ti āha. Anutthunasaddo sakammakavasena payujjati ‘purāṇāni anutthuna’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāya anutthunanaṃ rudanaṃ adhippetanti dassetī’’ti.

"आणि हा येथे प्रयोग आहे" हे अट्ठकथा वचन आहे. हे तर टीका वचन आहे – "जसे अकर्मक धातू शब्द अर्थविशेषाने सकर्मक होतात, जसे 'विबुद्धो पुरिसो' (जागृत पुरुष), 'विबुद्धो कमलसण्डो' (विकसित कमळसमूह), त्याचप्रमाणे अर्थविशेषाने अकर्मक देखील सकर्मक होतात हे दर्शवण्यासाठी 'न परिदेवामि न अनुत्थुनामि' असे म्हटले आहे. 'अनुत्थुन' शब्द सकर्मक रूपाने वापरला जातो, जसे 'पुराणानि अनुत्थुनं' (पूर्वीच्या गोष्टींचा अनुताप करणे) इत्यादींमध्ये. 'आणि हा येथे प्रयोग आहे' याने या गाथेमध्ये अनुत्थुनन (अनुताप करणे) हे रडणे अभिप्रेत आहे, हे दर्शवले जाते."

Dalidda duggatiyaṃ. Dukkhassa gati patiṭṭhāti duggatīti ayaṃ attho ‘‘apāyaṃ duggatiṃvinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādīsu yujjati, idha pana idaṃ atthaṃ aggahetvā añño attho gahetabbo. Kathaṃ duggatīti? Dukkhena kicchena gati gamanaṃ annapānādilābho duggatīti. Daliddati. Daliddo, daliddī, dāliddiyaṃ. Tattha daliddatīti sabbaṃ icchiticchitaṃ paraṃ yācitvā eva dukkhena adhigacchati, na ayācitvāti attho. Duliddoti duggatamanusso. Daliddīti duggatā nārī. Daliddassa bhāvo dāliddiyaṃ. Ettha ca sabbameva ‘‘daliddatī’’ti lokikappayogadassanato ‘‘daliddatī’’ti kriyāpadaṃ vibhāvitaṃ. Sāsane pana [Pg.105] taṃ kriyāpadaṃ na āgataṃ, ‘‘daliddo daliddī’’ti nāmapadāniyeva āgatāni. Anāgatampi taṃ ‘‘nāthatī’’ti padamiva sāsanānulomattā gahetabbameva. Garū pana kaccāyanamatavasena dala duggatimhīti duggativācakadaladhātuto iddapaccayaṃ katvā ‘‘daliddo’’ti nāmapadaṃ dassesuṃ.

दलिद्द (धातू) दुर्गत्यामध्ये (दुर्गती अर्थात). "दुःखाची गती किंवा प्रतिष्ठा म्हणजे दुर्गती" हा अर्थ "अपाय, दुर्गती, विनिपात, निरय (नरक) मध्ये उत्पन्न होतो" इत्यादींमध्ये योग्य ठरतो, परंतु येथे हा अर्थ न घेता दुसरा अर्थ घेतला पाहिजे. दुर्गती म्हणजे काय? दुःखाने, कष्टाने गती (गमन) किंवा अन्न-पानादींचा लाभ होणे म्हणजे दुर्गती होय. 'दलिद्दति' (तो दरिद्री होतो). दलिद्द् (दरिद्री पुरुष), दलिद्दी (दरिद्री स्त्री), दालिद्दियं (दारिद्र्य). तेथे 'दलिद्दति' म्हणजे सर्व काही इच्छित वस्तू दुसऱ्याकडे याचना करूनच दुःखाने प्राप्त करतो, न मागता नाही, असा अर्थ आहे. दलिद्द् म्हणजे दुर्गतीला प्राप्त झालेला मनुष्य (दरिद्री मनुष्य). दलिद्दी म्हणजे दुर्गतीला प्राप्त झालेली स्त्री (दरिद्री स्त्री). दरिद्र्याचा भाव म्हणजे 'दालिद्दियं' (दारिद्र्य). आणि येथे सर्व काही 'दलिद्दति' या लौकिक प्रयोगाच्या दर्शनावरून 'दलिद्दति' हे क्रियापद स्पष्ट केले आहे. परंतु शासनात (बुद्धवचनात) ते क्रियापद आलेले नाही, केवळ 'दलिद्द्', 'दलिद्दी' ही नामपदेच आली आहेत. आलेले नसले तरी, 'नाथति' या पदाप्रमाणे शासनाला अनुकूल असल्यामुळे ते ग्रहण करावेच. परंतु आचार्यांनी कच्चायन मतानुसार 'दल दुग्गतिम्हि' या दुर्गतीवाचक 'दल' धातूपासून 'इद्द' प्रत्यय लावून 'दलिद्द्' हे नामपद दर्शवले आहे.

Tuda byathane. Tudati, vitudati. Kammani ‘‘tujjati, vitujjamāno, vedanābhibhunno’’ti rūpāni.

तुद (धातू) व्यथेमध्ये (पीडा देणे/दुःख देणे अर्थात). तुदति (तो पीडा देतो), वितुदति (तो विशेष पीडा देतो). कर्मणी प्रयोगात 'तुज्जति' (पीडित केला जातो), 'वितुज्जमानो' (पीडित केला जात असलेला), 'वेदनाभिभुन्नो' (वेदनेने ग्रासलेला) अशी रूपे होतात.

Tudanti vācāhi janā asaññatā,Sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaraṃ;

Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ,Adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacitto;

"असंयत लोक वाचेने (शब्दांनी) तशाच प्रकारे टोचतात (पीडा देतात), जसे युद्धभूमीवर गेलेल्या हत्तीला बाणांनी टोचले जाते; उच्चारलेले कठोर वचन ऐकूनही, भिक्खूने द्वेषरहित चित्ताने ते सहन करावे."

Nuda peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ, nudati, panudati. Panudanaṃ.

नुद (धातू) प्रेरणेमध्ये (दूर करणे/प्रेरित करणे अर्थात). प्रेरणा म्हणजे चूर्ण करणे, दळणे (किंवा दूर ढकलणे). नुदति (तो दूर करतो), पनुदति (तो पूर्णपणे दूर करतो). पनुदनं (दूर करणे).

Vidi lābhe. Vindati. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Govindo.

विदि (धातू) लाभामध्ये (मिळवणे अर्थात). विन्दति (तो प्राप्त करतो). "उद्योगी (प्रयत्नशील) मनुष्य धन प्राप्त करतो." गोविन्दो (गोविंद).

Khadi parighāte. Parighātaṃ samantato hananaṃ. Khandati.

खदि (धातू) परिघातामध्ये (नाश करणे/प्रहार करणे अर्थात). परिघात म्हणजे चहूबाजूंनी मारणे किंवा नाश करणे. खन्दति (तो नाश करतो/तुकडे करतो).

Dakārantadhāturūpāni.

'द' कारान्त धातूंची रूपे.

Dhakārantadhātu

'ध' कारान्त धातू.

Dhā dhāraṇe. Dadhāti, vidadhāti. Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti. Nidhiṃ nidheti. Nidhi nāma nidhīyati. Tāva sunihito santo. Yato nidhiṃ parihari. Nidahati. Kuhiṃ deva nidahāmi. Paridahati. Yo vattaṃ paridahissati. Dhassati. Paridhassati. Bāloti paraṃ padahati. Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ [Pg.106] ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Saddahati tathāgatassa bodhiṃ. Saddhā, saddahanā, saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ, saddhāyiko, paccayiko. Saddheyyavacasā upāsikā. Saddahituṃ, saddahitvā. Visesādhānaṃ. Sotāvadhānaṃ. Sotaṃ odahati. Ohitasoto. Sotaṃ odahitvā. Maccudheyyaṃ, māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ, dhātu, dhātā, vidhātā. Vidhi. Abhidhānaṃ, abhidheyyaṃ, nidhānavatī vācā, ādhānagāhī, sandhi. Aññānipi yojetabbāni.

धा (धातू) धारण करण्यामध्ये (धारण करणे/ठेवणे अर्थात). दधाति (तो धारण करतो), विदधाति (तो विधान करतो/व्यवस्था करतो). "ज्याला पंडित निपुणतेने व्यवस्थित करतो." निधी (ठेव) ठेवतो. निधी म्हणजे जो ठेवला जातो. "तोपर्यंत चांगल्या प्रकारे ठेवलेला असताना." "ज्यामुळे निधीचे रक्षण केले." निदहति (तो ठेवतो/पुरतो). "हे देवा, मी कोठे ठेवू (पुरू)?" परिदहति (तो परिधान करतो). "जो वस्त्र परिधान करेल." धस्सति (तो धारण करेल/ठेवेल). परिधस्सति (तो परिधान करेल). "मूर्ख मनुष्य दुसऱ्याला पराभूत करतो (किंवा प्रयत्न करतो)." "हे अंबट्ठ, शाक्य खरोखरच राजा उक्काक या आपल्या पूर्वजाला मानतात (किंवा स्थापित करतात)." "तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो." श्रद्धा, श्रद्धान (श्रद्धा ठेवणे), श्रद्धा ठेवण्यायोग्य, श्रद्धा ठेवण्यासारखे, श्रद्धाळू, विश्वासू. विश्वासार्ह वचन असलेली उपासिका. श्रद्धा ठेवण्यासाठी, श्रद्धा ठेवून. विशेषाधान (विशेष रीतीने ठेवणे). श्रोतावधान (कान देणे/लक्षपूर्वक ऐकणे). कान देतो (लक्षपूर्वक ऐकतो). एकाग्रचित्त होऊन ऐकणारा (कान दिलेला). कान देऊन (लक्षपूर्वक ऐकून). मृत्युधेय (मृत्यूचे साम्राज्य), मारधेय (माराचे साम्राज्य), नामधेय (नाव), धातू, धाता (धारण करणारा), विधाता (व्यवस्था करणारा). विधी. अभिधान (नाव/शब्दकोश), अभिधेय (वाच्य/अर्थ), निधानवती वाचा (अर्थपूर्ण किंवा सुरक्षित वाणी), आधानग्राही (हट्टी/पकडून ठेवणारा), संधी. इतरही (रूपे) योजावीत.

Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane;

Nyāsaṃpubbo yathāyogaṃ, nyāsāropanasandhisu.

'वि' उपसर्गपूर्वक 'धा' धातू 'करणे' या अर्थात होतो, तर 'अभि' उपसर्गपूर्वक 'धा' धातू 'बोलणे' या अर्थात होतो; आणि 'नि' (न्यास) उपसर्गपूर्वक 'धा' धातू योग्यतेनुसार ठेवणे, आरोपण करणे आणि संधी या अर्थांमध्ये होतो.

Imasmā pana dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Atra lopo vuccate, dvāraṃ pidahati, dvāraṃ pidahanto, pidahituṃ, pidahitvā, evaṃ akāralopo bhavati. Dvāraṃ apidahitvā, evaṃ akāralopo na bhavati. Ettha hi akāro apiupasaggassa avayavo na hoti. Kinti ce? Paṭisedhatthavācako nipātoyeva, upasaggāvayavo pana adassanaṃ gato, ayaṃ niccālopo. Evaṃ dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Idaṃ acchariyaṃ idaṃ abbhutaṃ. Yatra hi nāma bhagavato pāvacane evarūpapopi nayo sandissati viññūnaṃ hadayavimhāpanakaro, yo ekasmiṃyeva dhātumhi ekasmiṃyeva upasagge ekasmiṃyevatthe kvaci lopālopavasena vibhajituṃ labbhati. Idāni mayaṃ sotūnaṃ paramakosallajananatthaṃ tadubhayampi ākāraṃ ekajjhaṃ karontā tadākāravatiṃ jinavarapāḷiṃ ānayāma –

या 'धा' धातूच्या पूर्वी असलेल्या 'अपि' या उपसर्गातील 'अ' काराचा कधी नित्य लोप होतो, तर कधी नित्य लोप होत नाही. येथे लोप सांगितला जातो, जसे – 'द्वारं पिदहति' (दरवाजा बंद करतो), 'द्वारं पिदहन्तो' (दरवाजा बंद करत असताना), 'पिदहितुं' (बंद करण्यासाठी), 'पिदहित्वा' (बंद करून), अशा प्रकारे 'अ' काराचा लोप होतो. 'द्वारं अपिदहित्वा' (दरवाजा बंद न करता), अशा प्रकारे 'अ' काराचा लोप होत नाही. कारण येथे 'अ' कार हा 'अपि' उपसर्गाचा अवयव नाही. मग काय आहे? तो निषेधार्थक निपातच आहे, आणि उपसर्गाचा अवयव तर अदृश्य झाला आहे, हा नित्य लोप आहे. अशा प्रकारे 'धा' धातूच्या पूर्वी असलेल्या 'अपि' या उपसर्गातील 'अ' काराचा कधी नित्य लोप होतो, तर कधी नित्य लोप होत नाही. हे आश्चर्यकारक आहे, हे अद्भुत आहे! कारण भगवंतांच्या प्रवचनात (बुद्धवचनात) विद्वानांच्या हृदयाला विस्मित करणारी अशी पद्धतही दिसून येते, जिथे एकाच धातूमध्ये, एकाच उपसर्गात आणि एकाच अर्थात कधी लोप होणे आणि कधी लोप न होणे यानुसार विभागणी करता येते. आता आम्ही श्रोत्यांच्या परम कौशल्यासाठी त्या दोन्ही रूपांना एकत्र करून, त्या रूपांनी युक्त अशी श्रेष्ठ जिनांची (बुद्धांची) पाळी (गाथा) सादर करतो –

‘‘Gaṅgaṃ [Pg.107] me pidahissanti, na taṃ sakkomi brāhmaṇa;

Apidhetuṃ mahāsindhuṃ, taṃ kathaṃ so bhavissati;

Na te sakkomi akkhātuṃ, atthaṃ dhammañca pucchito.

"हे ब्राह्मणा, ते माझ्यासाठी गंगा बंद करतील (अडवतील), पण मी महासागराला बंद करण्यास समर्थ नाही, मग त्याचे काय होईल? विचारले असता, मी तुला अर्थ आणि धर्म सांगण्यास समर्थ नाही."

Cittatthasādhaniṃ etaṃ, gāthaṃ sambhavajātake;

Paññāsambhavamicchanto, kare citte sumedhaso’’ti.

"चित्ताचा अर्थ साधणारी ही गाथा संभव जातकामध्ये आहे; प्रज्ञेचा विकास इच्छिणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने आपल्या चित्तात याचे चिंतन करावे."

Dhu gatitheriyesu. Gati gamanaṃ, theriyaṃ thirabhāvo. Dhavati. Dhuvaṃ.

धु (धातू) गती आणि स्थैर्य या अर्थांमध्ये. गती म्हणजे गमन (चालणे), स्थैर्य म्हणजे स्थिर भाव. धवति (तो धावतो). धुवं (ध्रुव/निश्चित).

Ettha ca dhuvanti thiraṃ. ‘‘Nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’tiādīsu viya, tasmā dhuvanti thiraṃ kiñci dhammajātaṃ. Atha vā dhuvanti idaṃ gatitheriyatthavasena nibbānasseva adhivacanaṃ bhavitumarahati. Tañhi jātijarābyādhimaraṇasokādito muccitukāmehi dhavitabbaṃ gantabbanti dhuvaṃ, uppādavayābhāvena vā niccasabhāvattā dhavati thiraṃ sassataṃ bhavatīti dhuvaṃ. Yañhi sandhāya bhagavatā ‘‘dhuvañca vo bhikkhave desessāmi dhuvagāminiñca paṭipada’’nti vuttaṃ. Dhuvasaddo ‘‘vacanaṃ dhuvasassata’’nti ettha thire vattati. ‘‘Dhuvañca bhikkhave desessāmī’’ti ettha nibbāne. ‘‘Dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti ettha pana ekaṃse nipātapadabhāvena vattatīti daṭṭhabbaṃ.

येथे 'धुव' (ध्रुव) म्हणजे स्थिर. 'निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो' (नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभाव असलेला) इत्यादी वाक्यांप्रमाणे, म्हणून 'धुव' म्हणजे कोणतीही स्थिर गोष्ट किंवा धर्म होय. अथवा 'धुव' हा शब्द गमन (जाणे) किंवा स्थैर्य या अर्थाने 'निब्बान' (निर्वाण) याचेच एक नाव (अधिवचन) असू शकतो. कारण, जन्म, जरा, व्याधी, मरण, शोक इत्यादींपासून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांनी ज्याच्याकडे धावले पाहिजे किंवा गेले पाहिजे, ते 'धुव' (ध्रुव/निश्चित स्थान) आहे; किंवा उत्पाद (उत्पत्ती) आणि व्यय (विनाश) नसल्यामुळे नित्य स्वभाव असल्यामुळे जे स्थिर व शाश्वत राहते, ते 'धुव' होय. ज्याच्या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, मी तुम्हांला ध्रुव (नित्य/निर्वाण) आणि ध्रुवाकडे नेणारा मार्ग (धुवगामिनी पटिपदा) उपदेशीन.' 'धुव' हा शब्द 'वचनं धुवसस्सतं' (वचन ध्रुव आणि शाश्वत आहे) येथे 'स्थिर' या अर्थात वापरला आहे. 'धुवञ्च भिक्खवे देसेस्सामि' येथे तो 'निब्बान' (निर्वाण) या अर्थात आहे. तर 'धुवं बुद्धो भविस्ससि' (तू निश्चितच बुद्ध होशील) येथे तो 'निश्चितच' (एकंसे) या अर्थात निपात (अव्यय) म्हणून वापरला गेला आहे, असे समजावे.

Dhū vidhūnane. Ūkārassa ūvattaṃ. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Rassatte ‘‘dhuto, dhutavā’’ iccapi rūpāni bhavanti.

'धू' धातू कंपित करणे किंवा झटकणे (विधूनन) या अर्थात आहे. 'ऊ' काराचा 'ऊव' होतो. 'धुवति' (तो झटकतो/कंपित करतो). 'धुविता', 'धुवितब्बं'. र्‍हस्व झाल्यावर 'धुतो', 'धुतवा' इत्यादी रूपे बनतात.

Dhe pāne. Dhayati, dhīyati. Dhena.

'धे' धातू पिणे (पान) या अर्थात आहे. 'धयति', 'धीयति'. 'धेन' (असे रूप बनते).

Ettha ca dhenūti dhayati pivati ito khīraṃ potakoti dhenu, ‘‘godhenu, assadhenu, migadhenū’’ti dhenusaddo sāmaññavasena sapotikāsu tiracchānagatitthīsu vattati, evaṃ santepi yebhuyyena gāviyaṃ vattati. Tathā hi ‘‘satta dhenusate datvā’’ti pāḷi dissati.

येथे 'धेनु' म्हणजे - जिच्यापासून पिल्लू दूध पिते (धयति/पिती) ती 'धेनु' होय. 'गोधेनु' (गाय), 'अस्सधेनु' (घोडी), 'मिगधेनु' (हरिणी) इत्यादी शब्दांमध्ये 'धेनु' हा शब्द सामान्यतः पिल्लू असलेल्या कोणत्याही तिर्यक योनीतील (प्राण्यांमधील) मादीसाठी वापरला जातो. असे असले तरी, या शब्दाचा वापर बहुतांश करून गाईसाठीच होतो. म्हणूनच पाळीमध्ये 'सत्त धेनुसते दत्वा' (सातशे धेनु देऊन) असा प्रयोग आढळतो.

Sidhu [Pg.108] gatiyaṃ sedhati, nisedhati, paṭisedhati. Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Idha acinteyyabalattā upasaggānaṃ taṃyoge sidhudhātussa nānappakārā atthā sambhavanti, aññesampi evameva.

'सिधु' धातू गमन (गती) या अर्थात आहे. 'सेधति' (तो जातो/रोखतो), 'निसेधति', 'पटिसेधति'. 'सिद्धो', 'पसिद्धो', 'निसिद्धो', 'पटिसिद्धो', 'पटिसेधितो', 'पटिसेधको', 'पटिसेधो', 'पटिसेधितुं', 'पटिसेधित्वा'. येथे उपसर्गांच्या अचिंत्य शक्तीमुळे त्यांच्या योगाने 'सिधु' धातूचे विविध अर्थ संभवतात, आणि इतर धातूंच्या बाबतीतही असेच होते.

Sidhu satthe maṅgalye ca. Satthaṃ sāsanaṃ, maṅgalyaṃ pāpavināsanaṃ vuddhikāraṇaṃ vā. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi.

'सिधु' धातू शास्त्र (अनुशासन) आणि मांगल्य या अर्थात आहे. 'सत्थं' म्हणजे शासन (बुद्धवचन/उपदेश), 'मांगल्य' म्हणजे पापाचा विनाश किंवा वृद्धीचे कारण होय. 'सेधति'. 'सिद्धो', 'पसिद्धो', 'पसिद्धि' (अशी रूपे बनतात).

Dadha dhāraṇe. Janassa tuṭṭhiṃ dadhateti dadhi. Dhakārassa hakāratte ‘‘dahatī’’ti rūpaṃ. Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati. Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti. Cittaṃ samādahātabbaṃ. Samādahaṃ cittaṃ.

'दध' धातू धारण करणे या अर्थात आहे. लोकांचे समाधान धारण करते म्हणून ते 'दधि' (दही). 'ध' काराचा 'ह' कार झाल्यावर 'दहति' असे रूप बनते. 'अयं इत्थी इमं इत्थिं अय्यिकं दहति' (ही स्त्री या स्त्रीला आजी मानते/धारण करते). 'इमे पुरिसा इमं पुरिसं पितामहं दहन्ति' (हे पुरुष या पुरुषाला आजोबा मानतात). 'चित्तं समादहातब्बं' (चित्त समाहित केले पाहिजे). 'समादहं चित्तं' (समाहित होत असलेले चित्त).

Edha vuddhiyaṃ lābhe ca. Edhati. Edho, sukhedhito. Gambhīre gādhamedhati.

'एध' धातू वृद्धी (वाढ) आणि लाभ या अर्थात आहे. 'एधति'. 'एधो', 'सुखेधितो'. 'गम्भीरे गाधमेधति' (गंभीर पाण्यात तळ शोधतो/मिळवतो).

Ettha ca edhoti edhati. Vaḍḍhati etena pāvakoti edho. Indanaṃ, upādānaṃ. Sukhedhitoti sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Gādhamedhatīti gādhaṃ patiṭṭhitaṃ edhati labhati.

येथे 'एधो' म्हणजे जो वाढतो (एधति). ज्याच्याद्वारे अग्नी वाढतो (वड्ढति) ते 'एधो' म्हणजे इंधन किंवा उपादान होय. 'सुखेधितो' म्हणजे सुखाने वाढलेला (सुखसंवड्ढितो) असा अर्थ आहे. 'गाधमेधति' म्हणजे तळ किंवा प्रतिष्ठा प्राप्त करतो (एधति/लभति).

Baddha saṃharise. Saṃhariso vinibaddhakriyā. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā.

'बद्ध' धातू संहर्ष (परस्पर संबंध किंवा बांधणे) या अर्थात आहे. संहर्ष म्हणजे परस्परांशी बांधण्याची क्रिया. 'बद्धति', 'विनिबद्धति'. 'विनिबद्धा' (अशी रूपे बनतात).

Gādha patiṭṭhānissayagandhesu. Gādhati. Gādhaṃ kattā. Gambhīrato agādhaṃ.

'गाध' धातू प्रतिष्ठा (तळ मिळणे), आश्रय आणि गंध या अर्थात आहे. 'गाधति'. 'गाधं कत्ता' (तळ शोधणारा). 'गम्भीरतो अगाधं' (खोल असल्यामुळे अथांग/तळ नसलेले).

Bādha viloḷane bādhati, vibādhati. Ābādho. Ābādhati cittaṃ viloḷetīti ābādho.

'बाध' धातू विलोडन (पीडा देणे/अस्वस्थ करणे) या अर्थात आहे. 'बाधति', 'विबाधति'. 'आबाधो' (आजार/व्याधी). जो चित्ताला पीडित करतो किंवा अस्वस्थ करतो, तो 'आबाधो' होय.

Nādha [Pg.109] yācanādīsu. Nādhati. Nādhanaṃ.

'नाध' धातू याचना (मागणी) इत्यादी अर्थांत आहे. 'नाधति'. 'नाधनं' (अशी रूपे बनतात).

Bandha bandhane bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu.

'बन्ध' धातू बांधणे (बंधन) या अर्थात आहे. 'बन्धति'. 'बन्धनको', 'बन्धो', 'बन्धापितो', 'पटिबन्धो', 'बन्धनां', 'बन्धो', 'सम्बन्धनां', 'सम्बन्धो', 'पबन्धो', 'बन्धु' (अशी रूपे बनतात).

Tattha bandhananti bandhanti satte etenāti bandhanaṃ, saṅkhalikādi. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ vaṃso’’ti sambandhitabbaṭṭhena bandhu, theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘pemabandhanena bandhū’’ti vuttaṃ.

त्यात 'बंधन' म्हणजे - ज्याच्याद्वारे प्राण्यांना बांधले जाते ते 'बंधन' होय, जसे की साखळी इत्यादी. 'हा आमचा वंश आहे' अशा प्रकारे संबंध जोडण्याच्या अर्थाने 'बंधु' हा शब्द वापरला जातो, परंतु थेरगाथा अट्ठकथेत (थेरगाथा संवण्णना) 'प्रेमबंधनाने बांधलेला तो बंधू' असे म्हटले आहे.

Dadhi asīghacāre. Asīghacāro asīghappavatti. Dandhati. Dandho, dandhapañño. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati.

'दधि' धातू मंद गती (अशीघचार - हळूहळू चालणे किंवा प्रवृत्ती) या अर्थात आहे. 'दन्धति' (तो रेंगाळतो/हळू करतो). 'दन्धो' (मंद), 'दन्धपञ्ञो' (मंदबुद्धी). 'यो दन्धकाले तरति, तरणीये च दन्धति' (जो रेंगाळण्याच्या वेळी घाई करतो आणि घाई करण्याच्या वेळी रेंगाळतो).

Vaddha vaddhane. Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho, guṇavuddho, vayovuddho.

'वड्ढ' धातू वाढणे (वर्धन) या अर्थात आहे. 'वड्ढति'. 'वड्ढि', 'वुद्धि', 'वड्ढो', 'वुद्धो' (वृद्ध/मोठा), 'जातिवुद्धो' (जातीने मोठा), 'गुणवुद्धो' (गुणाने मोठा), 'वयोवुद्धो' (वयाने मोठा).

Ye vuddhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ.

जे मनुष्य धर्माचे जाणकार (कोविद) आहेत आणि वृद्धांचा (वयोवृद्धांचा/गुणाने मोठ्यांचा) आदर करतात; ते याच जन्मात (दिट्ठेव धम्मे) प्रशंसेस पात्र ठरतात आणि परलोकात (सम्पराये) सुगती प्राप्त करतात.

Sadhu saddakucchiyaṃ. Sadhati.

'साधु' धातू शब्द करणे किंवा गर्भाशयात असणे (शब्दकुच्छी) या अर्थात आहे. 'साधतिं'.

Piḷadhi alaṅkāre. Piḷandhati. Piḷandhanaṃ.

'पिळधि' धातू अलंकार (दागिने घालणे/सजवणे) या अर्थात आहे. 'पिळन्धति'. 'पिळन्धनं' (अलंकार/दागिना).

Piḷandhanamalaṅkāro, maṇḍanañca vibhūsanaṃ;

Pasādhanañcābharaṇaṃ, pariyāyā ime matā.

'पिळन्धनं' (दागिना), 'अलंकारो' (अलंकार), 'मण्डनं' (सजावट), 'विभूसनं' (विभूषण), 'पसाधनं' (प्रसाधन) आणि 'आभरणं' (आभरण) हे सर्व एकाच अर्थाचे (पर्यायवाची) शब्द मानले जातात.

Medha hiṃsāyaṃ saṅgame ca. Medhati. Medhā, medhāvī. Atra medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Medhati vā siriyā sīlādīhi ca sappurisadhammehi saha gacchati na ekikā hutvā tiṭṭhatīti medhā, paññāyetaṃ nāmaṃ. Tathā hi –

'मेध' धातू हिंसा आणि संगम (एकत्र येणे) या अर्थात आहे. 'मेधति'. 'मेधा', 'मेधावी'. येथे 'मेधा' म्हणजे - जशी वीज पर्वतावर आदळते, त्याप्रमाणे जी क्लेशांचा नाश (हिंसा) करते, ती 'मेधा' होय. अथवा जी शोभा (सिरी), शील इत्यादी सत्पुरुष धर्मांसोबत जाते (संगम करते), कधीही एकटी राहत नाही, ती 'मेधा' होय. हे 'प्रज्ञा' (पञ्ञा) चेच एक नाव आहे. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘Paññā [Pg.110] hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti

“कुशल (ज्ञानी) लोक प्रज्ञेलाच सर्वश्रेष्ठ मानतात, ज्याप्रमाणे ताऱ्यांमध्ये चंद्र (नक्षत्रराज) श्रेष्ठ असतो; शील, शोभा (श्री) आणि सत्पुरुषांचे धर्म हे सर्व प्रज्ञावंताचे अनुगामी (मागोमाग जाणारे) असतात.”

Vuttaṃ. Medhāvīti dhammojapaññāya ca samannāgato puggalo.

असे म्हटले आहे. 'मेधावी' म्हणजे धर्मरसाच्या प्रज्ञेने (धम्मोजपञ्ञा) युक्त असलेली व्यक्ती होय.

Sadhu madhu unde. Sadhati. Madhati. Madhu.

'साधु' आणि 'मधु' हे धातू ओले करणे किंवा क्लेदयुक्त करणे (उन्द) या अर्थात आहेत. 'साधति', 'मधति'. 'मधु' (मध/गोड).

Budha bodhane. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. Divādigaṇepi ayaṃ dissati. Tatrahi ‘‘bujjhatī’’ti rūpaṃ, idha pana ‘‘bodhatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Yo nindaṃ apabodhatī’’ti pāḷi dissati. Kārite pana ‘‘bodheti’’ iccādīni.

'बुध' धातू जाणणे किंवा जागृत होणे (बोधन) या अर्थात आहे. 'बोधति'. 'बुद्धो' (बुद्ध), 'अभिसम्बुद्धानो', 'सम्बुद्धं', 'असम्बुद्धं', 'बोधि'. हा धातू दिवादिगणातही आढळतो. तेथे 'बुज्झति' असे रूप बनते, परंतु येथे 'बोधति' असे रूप बनते. पाळीमध्ये 'यो निन्दं अपबोधति' (जो निंदेला दूर करतो) असा प्रयोग आढळतो. प्रयोजक (कारित) रूपात 'बोधेति' इत्यादी रूपे बनतात.

Yudha sampahāre. Yodhati. Yodho. Yodhetha māraṃ paññāvudhena. Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, caraṇāvudho vā. Āvudhaṃ. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yujjhatī’’ti rūpaṃ.

'युध' धातू प्रहार करणे किंवा युद्ध करणे (संप्रहार) या अर्थात आहे. 'योधति'. 'योधो' (योद्धा). 'योधेथ मारं पञ्ञावुधेन' (प्रज्ञारूपी शस्त्राने माराशी युद्ध करावे). 'युद्धं'. 'चरणायुधो' किंवा 'चरणावुधो' (पाय हेच ज्याचे शस्त्र आहे असा, उदा. कोंबडा). 'आवुधं' (शस्त्र). दिवादिगणातील या धातूचे रूप 'युज्झति' असे बनते.

Dīdhi dittivedhanesu. Dīdhati. Dīdhiti. Ettha ca dīdhitīti rasmi. Anekāni hi rasmināmāni.

'दीधि' धातू दीप्ती (प्रकाशणे) आणि वेधन (भेदणे) या अर्थात आहे. 'दीधति'. 'दीधिति'. येथे 'दीधिति' म्हणजे किरण (रश्मी). किरणांची अनेक नावे आहेत.

Rasmi ābhā pabhā raṃsi, ditti bhā ruci dīdhiti;

Marīci juti bhāṇva’su, mayūkho kiraṇo karo;

Nāgadhāmo ca āloko, iccete rasmivācakā.

'रस्मि' (रश्मी), 'आभा', 'पभा' (प्रभा), 'रंसि' (रश्मी), 'दित्ति' (दीप्ती), 'भा', 'रुचि', 'दीधिति', 'मरीचि', 'जुति' (द्युती), 'भाण्वसु' (भाणू/अंशू), 'मयूखो', 'किरणो', 'करो', 'नागधामो' आणि 'आलोको' हे सर्व किरणाचे वाचक (समानार्थी) शब्द आहेत.

Cakārantarūpāni.

चकारान्त रूपे.

Nakārantadhātu

नकारान्त धातू.

Nī naye. Neti, nayati, vineti. Vineyya hadaye daraṃ. Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo[Pg.111]. Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso. Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati. Nīyanto. Nettaṃ. Netti. Bhavanetti samūhatā. Nettiko. Udakañhi nayanti nettikā. Nettā. Nette ujuṃ gate sati. Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā iccādīni.

'नी' धातू नेणे किंवा मार्गदर्शन करणे (नयन) या अर्थात आहे. 'नेति', 'नयति', 'विनेति'. 'विनेय्य हृदये दरं' (हृदयातील भीती दूर करून). 'आनेति', 'आनयति'. 'नेता', 'विनेता'. 'नायको'. 'नेय्यो' (नेण्यायोग्य/मार्गदर्शन करण्यायोग्य). 'वेनेय्यो' (विनीत होण्यास योग्य). 'वेनयिको' (विनय जाणणारा). 'विनीतो पुरिसो' (विनीत पुरुष). 'नीयमाने पिसाचेन, किन्नु तात उदिक्खति' (पिशाचाद्वारे नेले जात असताना, हे तात, तू काय पाहत आहेस?). 'नीयन्तो'. 'नेत्तं' (नेत्र/डोळा). 'नेत्ती' (तृष्णा/मार्गदर्शक). 'भवनित्ती समूहिता' (भवतृष्णा समूळ नष्ट झाली). 'नेत्तिको' (पाणी नेणारा/पाटाचे पाणी वळवणारा). 'उदकञ्हि नयन्ति नेत्तिका' (पाणी वळवणारे पाणी नेतात). 'नेत्ता' (मार्गदर्शक/डोळा). 'नेत्ते उजुं गते सति' (डोळे सरळ गेले असता). 'नयो' (नय/पद्धत). 'विनयो' (विनय). 'आयतनं' (आयतन). 'नेतुं', 'विनेतुं'. 'नेत्वा', 'विनेत्वा' इत्यादी रूपे बनतात.

Tattha nettanti samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃ, cakkhu. Nettīti nenti etāya satteti netti, rajju. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ niyyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Nettikāti kassakā. Nettāti gavajeṭṭhako yūthapati. Nayoti nayanaṃ gamanaṃ nayo, pāḷigati. Atha vā tattha tattha netabboti nayo, sadisabhāvena netabbākāro. Nīyatīti nayo, tathattanayādi. Nīyati etenāti nayo, antadvayavivajjananayādi.

तेथे 'नेत्त' (नेत्र) म्हणजे सम आणि विषम दाखविणाऱ्या आत्मभावाला (शरीराला) जे नेते (मार्गदर्शन करते) ते 'नेत्त' म्हणजेच चक्षु (डोळा). 'नेत्ती' म्हणजे जिच्याद्वारे प्राण्यांना नेले जाते ती 'नेत्ती' म्हणजेच दोरी (रज्जू). 'भवनेट्टी' म्हणजे भवरज्जू (संसाराची दोरी), हे तृष्णेचे नाव आहे. कारण तिच्याद्वारे प्राणी, बैलांना गळ्याला बांधल्याप्रमाणे बांधून, त्या त्या भवामध्ये नेले जातात, म्हणून तिला 'भवनेट्टी' असे म्हणतात. 'नेत्तिका' म्हणजे शेतकरी (पाटाने पाणी नेणारे). 'नेत्ता' म्हणजे बैलांचा प्रमुख किंवा कळपाचा नायक (यूथपती). 'नय' म्हणजे नेणे, गमन करणे, हा 'नय' म्हणजेच पाळीगती (पाठाची गती). अथवा त्या त्या ठिकाणी जे नेण्यायोग्य आहे तो 'नय' होय, म्हणजेच सदृश भावाने नेण्याचा प्रकार. ज्याद्वारे नेले जाते तो 'नय' होय, जसे की तथत्तानय इत्यादी. ज्या साधनाद्वारे नेले जाते तो 'नय' होय, जसे की दोन्ही टोकांचे वर्जन करणारा नय (अंतद्वयविवज्जननय) इत्यादी.

Tathā hi chabbidho nayo tathattanayo pattinayo desanānayo antadvayavivajjananayo acinteyyanayo adhippāyanayoti. Tesu tathattanayo antadvayavivajjananayena nīyati, pattinayo acinteyyanayena, desanānayo adhippāyanayena nīyati. Etthādimhi tividho nayo kammasādhanena nīyatīti ‘‘nayo’’ti vuccati, pacchimo pana tividho nayo karaṇasādhanena nīyati etena tathattādinayattayamiti ‘‘nayo’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe papañciyamāne ganthavitthāro siyāti vitthāro na dassito.

तसेच नय सहा प्रकारचा आहे: तथत्तानय, पत्तिनय, देसनानय, अंतद्वयविवज्जननय, अचिन्तेय्यनय आणि अधिप्पायनय. त्यांच्यामध्ये तथत्तानय हा अंतद्वयविवज्जननयाने नेला जातो, पत्तिनय हा अचिन्तेय्यनयाने, आणि देसनानय हा अधिप्पायनयाने नेला जातो. येथे सुरुवातीचे तीन नय कर्मसाधनाने नेले जातात म्हणून त्यांना 'नय' म्हटले जाते, तर नंतरचे तीन नय करणसाधनाने नेले जातात, ज्याद्वारे तथत्ता इत्यादी तीन नय नेले जातात, म्हणून त्यांना 'नय' म्हटले जाते. या अर्थाचा विस्तार केल्यास ग्रंथाचा विस्तार होईल, म्हणून येथे विस्तार दाखविलेला नाही.

Aparopi [Pg.112] catubbidho nayo ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti.

दुसराही चार प्रकारचा नय आहे: एकत्तानय, नानत्तानय, अब्यापारनय आणि एवंधम्मतानय.

Vineti satte ettha, etenāti vā vinayo. Kāyavācānaṃ vinayanatopi vinayo. Āyatananti anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayateva pavattatevāti āyatanaṃ.

यात प्राण्यांचे नियमन केले जाते किंवा याच्याद्वारे केले जाते म्हणून तो 'विनय' होय. काय आणि वाचेचे नियमन (विनयन) करण्यावरूनही तो 'विनय' होय. 'आयतन' म्हणजे अनादी (अनमतग्ग) संसारात चालणारे अत्यंत दीर्घ (आयत) संसारदुःख जोपर्यंत निवृत्त होत नाही, तोपर्यंत ते चालतच राहते (नयते) किंवा प्रवृत्तच राहते, म्हणून ते 'आयतन' होय.

Ayaṃ panettha atthuddhāro. ‘‘Āyatananti assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyaanaṃ nāma. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā.

येथे हा अर्थाचा उद्धार (स्पष्टीकरण) आहे: 'आयतन म्हणजे घोड्यांचे कंबोज हे आयतन आहे, गाईंचे दक्षिणापथ हे आयतन आहे' येथे उत्पत्तीचे स्थान (संजातिट्ठान) म्हणजे 'आयतन' होय. 'मनोरम आयतनात (स्थानात) पक्षी त्याचा आश्रय घेतात.

Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanānī’’ti ettha kāraṇaṃ. Aññepi pana payogā yata patiyataneti ettha pakāsitā.

सावलीच्या इच्छेने सावलीकडे जातात, फळांच्या आहारासाठी फळ खाणारे जातात' येथे एकत्र येण्याचे स्थान (समोसरणट्ठाण) म्हणजे आयतन होय. 'भिक्खूहो, ही पाच विमुक्तीची आयतने (विमुत्तायतने) आहेत' येथे कारण म्हणजे आयतन होय. इतरही प्रयोग 'यत पतियतन' यामध्ये प्रकाशित केले आहेत.

Nī pāpane. Neti, nayati. Nayanaṃ.

'नी' धातू प्रापण (नेणे) या अर्थात आहे. नेति, नयति. नयन.

Nu thutiyaṃ. Noti, navati. Nuto.

'नु' धातू स्तुती या अर्थात आहे. नोति, नवति. नुतो.

Thana pana dhana sadde. Thanati. Panati. Dhanati.

'थन', 'पन', 'धन' हे धातू शब्द (ध्वनी) या अर्थात आहेत. थनति. पनति. धनति.

Kana dittikantīsu. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ.

'कन' धातू दीप्ती (चमक) आणि कांती (शोभा) या अर्थात आहे. कनति. कञ्ञा (कन्या). कनकं (कनक/सोने).

Ettha ca yobbanibhāve ṭhitattā rūpavilāsena kanati dippati virocatīti kaññā. Atha vā kaniyati kāmiyabhi abhipatthiyati purisehītipi kaññā, yobbanitthī. Kanakanti kanati, kanīyatīti vā kanakaṃ, suvaṇṇaṃ. Suvaṇṇassa hi anekāni nāmāni.

आणि येथे यौवनावस्थेत असल्यामुळे रूपविलासाने जी चमकते, या यौवनावस्थेत दीप्यमान होते, शोभून दिसते ती 'कञ्ञा' (कन्या) होय. अथवा पुरुषांद्वारे जिची इच्छा केली जाते, प्रार्थना केली जाते ती 'कञ्ञा' म्हणजेच युवती (यौवनस्त्री) होय. 'कनक' म्हणजे जे चमकते किंवा ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कनक' म्हणजेच सुवर्ण (सोने). सुवर्णाची अनेक नावे आहेत.

Suvaṇṇaṃ kanakaṃ hemaṃ, kañcanaṃ haṭakampi ca;

Jātarūpaṃ tapanīyaṃ, vaṇṇaṃ tabbhedakā pana;

Jambunadaṃ siṅgikañca, cāmikaranti bhāsitā.

सुवण्ण (सुवर्ण), कनक, हेम, कञ्चन (कांचन) आणि हाटक; जातरूप, तपनीय, वर्ण आणि त्याचे भेद असणारे; जाम्बूनद, सिंगी आणि चामीकर अशी (सोन्याची नावे) म्हटली गेली आहेत.

Vana [Pg.113] sana sambhattiyaṃ. Vanati. Vanaṃ. Sanati.

'वन', 'सन' हे धातू संभक्ती (सेवा/आश्रय/इच्छा) या अर्थात आहेत. वनति. वनं (वन/जंगल). सनति.

Tattha vananti. Taṃ sambhajanti mayūrakokilādayo sattāti vanaṃ, araññaṃ. Vanati sambhajati saṃkilesapuggalanti vanaṃ, taṇhā.

तेथे 'वन' म्हणजे: ज्याचा मोर, कोकिळा इत्यादी प्राणी आश्रय घेतात (संभजन करतात) ते 'वन' म्हणजेच अरण्य (जंगल). जे संक्लेशयुक्त पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आश्रय घेते (संभजन करते) ते 'वन' म्हणजेच तृष्णा (तण्हा).

Mana abbhāse. Manati. Mano.

'मन' धातू अभ्यास (पुनरावृत्ती/मनन) या अर्थात आहे. मनति. मनो (मन).

Māna vīmaṃsāyaṃ, vīmaṃsati. Vīmaṃsā.

'मान' धातू मीमांसा (विचार/परीक्षण) या अर्थात आहे, वीमंसति. वीमंसा (मीमांसा).

Jana suna sadde. Janati. Sunati.

'जन', 'सुन' हे धातू शब्द (ध्वनी) या अर्थात आहेत. जनति. सुनति.

Ettha ca ‘‘kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha janatīti sunati saddaṃ karoti.

येथे 'तुझा एक हात का वाजतो (ध्वनी करतो) आणि तुझा दुसरा हात का वाजत नाही?' हे पाळीचे उदाहरण आहे. तेथे 'जनति' म्हणजे ऐकतो किंवा शब्द (ध्वनी) करतो.

Khanu avadāraṇe khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato āvāṭo.

'खनु' धातू अवदारण (खणणे) या अर्थात आहे, खनति. सुखं (सुख). दुक्खं (दुःख). खतो (खणलेला) आवाटो (खड्डा).

Tattha sukhanti suṭṭhu dukkhaṃ khanatīti sukhaṃ. Duṭṭhu khanati kāyikacetasikasukhanti dukkhaṃ. Aññamaññapaṭipakkhā hi ete dhammā. Dvidhā cittaṃ khanatīti vā dukkhaṃ. Curādigaṇavasena pana ‘‘sukhayatīti sukhaṃ, dukkhayatīti dukkha’’nti nibbacanāni gahetabbāni. Samāsapaavasena ‘‘sukaraṃ khamassāti sukhaṃ, dukkaraṃ khamassāti dukkha’’nti nibbacanānipi vividhā hi saddānaṃ byuppatti pavatti nimittañca.

तेथे 'सुख' म्हणजे जे दुःखाला चांगल्या प्रकारे खणून काढते (नष्ट करते) ते 'सुख'. जे कायिक आणि चैतसिक सुखाला वाईट प्रकारे खणून काढते (नष्ट करते) ते 'दुःख'. कारण हे धर्म एकमेकांचे विरोधी आहेत. अथवा जे चित्ताला दोन प्रकारे खणते (पीडित करते) ते 'दुःख'. चुरादिगणाच्या नियमानुसार 'जे सुखी करते ते सुख, जे दुःखी करते ते दुःख' अशी व्युत्पत्ती घ्यावी. समासाच्या नियमानुसार 'ज्याचे सहन करणे सोपे आहे ते सुख, ज्याचे सहन करणे कठीण आहे ते दुःख' अशा व्युत्पत्ती देखील घ्याव्यात, कारण शब्दांची व्युत्पत्ती, प्रवृत्ती आणि निमित्त विविध प्रकारचे असते.

Dāna avakhaṇḍane. Dānati. Apadānaṃ.

'दान' धातू अवखंडन (तुकडे करणे) या अर्थात आहे. दानति. अपदानं (अपदान/चरित्र).

Sāna tejane. Tejanaṃ nisānaṃ. Sānati.

'सान' धातू तेजन (तीक्ष्ण करणे/धार लावणे) या अर्थात आहे. तेजन म्हणजे धार लावणे (निसान). सानति.

Hana hiṃsāgatīsu. Ettha pana hiṃsāvacanena pharusāya vācāya pīḷanañca daṇḍādīhi paharaṇañca gahitaṃ, tasmā hana hiṃsāpaharaṇagatīsūti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā’’ti. Pāṭhassa atthaṃ saṃvaṇṇentehi ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti [Pg.114] vuttaṃ. Ettha ca chedanaṃ nāma hatthapādādichedanaṃ vā sīsacchedavasena māraṇaṃ vā. Hanassa vadhādeso ghātādeso ca bhavati, hanti hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

'हन' धातू हिंसा आणि गती या अर्थांमध्ये आहे. येथे 'हिंसा' या शब्दाने कठोर वाणीने पीडा देणे आणि दंडादींनी प्रहार करणे हे घेतले आहे, म्हणून 'हन' धातूचा अर्थ हिंसा, प्रहार आणि गती असा घ्यावा. तसेच 'राजे चोराला पकडून मारतील (हनेय्युं) किंवा बांधतील' या पाठाचा अर्थ स्पष्ट करताना 'हनेय्युं म्हणजे मारहाण करतील आणि अंगच्छेद करतील' असे म्हटले आहे. येथे 'छेदन' म्हणजे हात-पाय इत्यादी कापणे किंवा शिरच्छेदाद्वारे मारणे होय. 'हन' धातूचा 'वध' आणि 'घात' असा आदेश होतो; हन्ति, hनति, हनन्ति. हनसि, हनथ. उर्वरित सर्व समजून घ्यावे.

Hiṃsādayo cattāro atthā labbhanti. ‘‘Hanti hatthehi pādehī’’ti ettha pana hantīti paharatīti attho. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. Ettha hantīti mārentīti attho. ‘‘Vadhati, vadheti, ghāteti’’ iccapi rūpāni bhavanti. Tattha ‘‘vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu vadho paharaṇaṃ. Pāṇaṃ vadheti. Pāṇavadho. ‘‘Esa vadho khaṇḍahālassa. Satte ghātetī’’ti ca ādīsu vadho māraṇaṃ.

हिंसा इत्यादी चार अर्थ प्राप्त होतात. 'हात आणि पायांनी मारतो (हन्ति)' येथे 'हन्ति' चा अर्थ प्रहार करतो असा आहे. 'क्रोधित झालेला पित्याला मारतो (हन्ति). आक्रोश करणाऱ्या तीव्र वेदनांनी त्यांच्यातील श्रेष्ठांना मारतो (हन्ति)' येथे 'हन्ति' चा अर्थ मारून टाकणे (वध करणे) असा आहे. 'वधति, वधेति, घातेति' इत्यादी रूपे होतात. त्यामध्ये 'मारहाण करतो पण रडत नाही, तर दुक्कट आपत्ती होते. स्वतःला मारहाण करून करून रडतो' इत्यादींमध्ये 'वध' म्हणजे प्रहार करणे होय. प्राणाचा वध करतो तो 'प्राणवध'. 'हा खंडहालाचा वध आहे. प्राण्यांना मारतो (घातेति)' इत्यादींमध्ये 'वध' म्हणजे मारून टाकणे (मरण) होय.

‘‘Upāhanaṃ, vadhū’’ti ca ettha hanavadhasaddatthogamanaṃ. ‘‘Purisaṃ hanati. Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati’’ iccādīni kattupadāni. Devadatto yaññadattena haññati. Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati. Paccattavacanassekārattaṃ, yathā ‘‘vanappagumbe’’ti. Vihārenāti padaṃ sambandhitabbaṃ, iccādīni kammapadāni. Hantā. Hato. Vadhako. Vadhū. Āghāto. Upaghāto. Ghātako. Paṭigho. Saṅgho. Byaggho. Sakuṇagghi. Hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā. Vajjhetvā, vadhitvā iccādīni sanāmikāni tumantādipadāni.

'उपाहन' (पादत्राण) आणि 'वधू' येथे 'हन' आणि 'वध' शब्दांचा अर्थ गमन (जाणे) असा आहे. 'पुरुषाला मारतो. थंडी आणि उष्णतेचा प्रतिकार करतो (पटिहन्ति)' इत्यादी कर्तृपदे आहेत. देवदत्त यज्ञदत्ताकडून मारला जातो. त्यानंतर तीव्र वारा आणि उन्हाचा प्रादुर्भाव झाल्यावर तो बाधित होतो (पटिहञ्ञति). प्रथमा विभक्तीचे एकारत्व होते, जसे 'vanappagumbe' (वनप्पगुम्बे) मध्ये. 'विहारेन' या पदाशी संबंध जोडला पाहिजे, इत्यादी कर्मपदे आहेत. हन्ता (मारणारा), हतो (मारलेला), वधको (वधक), वधू, आघातो, उपघातो, घातको, पटिघो (प्रतिघ), संघो (संघ), ब्यग्घो (व्याघ्र), सकुणग्घि (शिकारी पक्षी). हन्तुं, हनितुं, हन्त्वा, हनित्वा, वज्झेत्वा, वधित्वा इत्यादी नामयुक्त तुमन्त (हेत्वर्थक कृदन्त) इत्यादी पदे आहेत.

Tattha upāhananti taṃ taṃ ṭhānaṃ upahananti upagacchanti tato ca āhananti āgacchanti etenāti upāhanaṃ. Vadhūti kilesavasena sunakhampi upagamanasīlāti vadhū, sabbāsaṃ itthīnaṃ [Pg.115] sādhāraṇametaṃ. Atha vā vadhūti suṇisā. Tathā hi ‘‘tena hi vadhu yadā utunī ahosi, pupphaṃ te uppannaṃ, atha me āroceyyāsī’’ti ettha vadhūti suṇisā vuccati. Sā pana ‘‘ayaṃ no puttassa bhariyā’’ti sassusasurehi adhigantabbā jānitabbāti vadhūti vuccati. Gatyatthānaṃ katthaci buddhiyatthakathanato ayamattho labbhateva. ‘‘Suṇhā, suṇisā, vadhū’’ iccete pariyāyā. Saṅghoti bhikkhusamūho. Samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho, suṭṭhu vā kilese hanti tena tena maggāsinā māretītipi saṅgho, puthujjanāriyavasena vuttānetāni. Vividhe satte āhanati bhuso ghātetīti byaggho. So eva ‘‘viyaggho, vaggho’’ti ca vuccati. Aparampi puṇḍarīkoti tassa nāmaṃ. Dubbale sakuṇe hantīti sakuṇagghi, seno, ayaṃ pana hanadhātu divādigaṇe ‘‘paṭihaññatī’’ti akammakaṃ kattupadaṃ janeti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī’’tiādikā pāḷiyo dissanti.

तेथे ‘उपाहन’ (जोडा/पादत्राण) म्हणजे ज्याच्याद्वारे त्या त्या ठिकाणी जातात (उपहनन्ति - उपगच्छन्ति) आणि तेथून परत येतात (आहनन्ति - आगच्छन्ति), ते ‘उपाहन’ होय. ‘वधू’ म्हणजे क्लेशांच्या वशतेमुळे कुत्र्याकडेही जाण्याचा स्वभाव असणारी ती ‘वधू’ होय, हे सर्व स्त्रियांसाठी सामान्य आहे. अथवा ‘वधू’ म्हणजे सून (पुत्रवधू). तसेच, ‘म्हणूनच हे वधू! जेव्हा तू ऋतुमती झालीस, तुला पुष्प (मासिक पाळी) आले, तेव्हा मला सांग’ येथे ‘वधू’ शब्दाने सून म्हटली आहे. ती ‘ही आमच्या पुत्राची पत्नी आहे’ अशी सासू-सासऱ्यांनी जाणावी (अधिगन्तब्बा - जानितब्बा) म्हणून तिला ‘वधू’ म्हटले जाते. गत्यर्थक धातूंचा काही ठिकाणी ज्ञानार्थ (बुद्धी) असा अर्थ सांगितल्यामुळे हा अर्थ प्राप्त होतोच. ‘सुण्हा, सुणिसा, वधू’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘संघ’ म्हणजे भिक्खूंचा समूह. जो समग्र (एकत्रित) कर्माला प्राप्त होतो तो ‘संघ’ होय, किंवा जो क्लेशांचा चांगल्या प्रकारे नाश करतो, त्या त्या मार्ग-खड्गाने (मग्गसिना) मारतो तोही ‘संघ’ होय; हे पृथग्जन आणि आर्य यांच्या भेदाने सांगितले आहे. जो विविध प्राण्यांना मारतो, अत्यंत हिंसा करतो तो ‘ब्याग्ध’ (व्याघ्र/वाघ). त्यालाच ‘वियग्ध’ आणि ‘वग्ध’ असेही म्हणतात. दुसरे ‘पुंडरीक’ हे त्याचे नाव आहे. जो दुर्बळ पक्ष्यांना मारतो तो ‘सकुणग्घि’ (शिकारी पक्षी/ससाणा), ‘सेन’ (बाज पक्षी). हा ‘हन्’ धातू दिवादिगणात ‘पटिहञ्ञति’ असे अकर्मक कर्तृपद निर्माण करतो. तसेच ‘बुद्ध भगवंतांचे बोलणे लौकिक कानांवर आदळते (पटिहञ्ञति)’ इत्यादी पाळी वचने आढळतात.

Ana pāṇane. Pāṇanaṃ sasanaṃ. Anati. Ānaṃ, pānaṃ. ‘‘Tattha ānanti assāso. Pānanti passāso. Etesu assāsoti bahi nikkhamanavāto. Passāsoti anto pavisanavāto’’ti vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha yasmā sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati, tasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘assāsoti bahi nikkhamanavāto, passāsoti anto pavisanavāto’’ti vuttaṃ. Etesu [Pg.116] dvīsu nayesu vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso. Anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti veditabbaṃ.

‘अन्’ धातू श्वासोच्छ्वासाच्या (पाणन) अर्थात आहे. ‘पाणन’ म्हणजे श्वास घेणे. ‘अनति’ (तो श्वास घेतो). ‘आन’ आणि ‘पान’. ‘त्यात आन म्हणजे अस्सास (उच्छ्वास) आणि पान म्हणजे पस्सास (श्वास). यांपैकी अस्सास म्हणजे बाहेर पडणारा वायू आणि पस्सास म्हणजे आत प्रवेश करणारा वायू’ असे विनय-अट्ठकथेत म्हटले आहे; परंतु सुत्तंत-अट्ठकथांमध्ये याच्या उलट आले आहे. तेथे, कारण सर्वच गर्भवासी जीवांच्या मातांच्या उदरातून बाहेर पडण्याच्या वेळी प्रथम आतील वायू बाहेर पडतो, आणि नंतर बाहेरील वायू सूक्ष्म धुलिकण घेऊन आत प्रवेश करतो व टाळूला स्पर्श करून शांत होतो, म्हणून विनय-अट्ठकथेत ‘अस्सास म्हणजे बाहेर पडणारा वायू आणि पस्सास म्हणजे आत प्रवेश करणारा वायू’ असे म्हटले आहे. या दोन्ही पद्धतींमध्ये, विनय पद्धतीनुसार आतून निर्माण होणारा श्वास म्हणजे ‘अस्सास’ आणि बाहेरून निर्माण होणारा श्वास म्हणजे ‘पस्सास’ होय. परंतु सुत्तंत पद्धतीनुसार, बाहेरून निर्माण होऊन आत श्वास घेण्याला ‘अस्सास’ म्हणतात आणि आतून निर्माण होऊन बाहेर श्वास सोडण्याला ‘पस्सास’ म्हणतात. हाच नियम ‘अस्सासच्या आदि, मध्य आणि अंताचे स्मृतीने अनुगमन करणाऱ्या, अध्यात्मिक विक्षेप पावलेल्या चित्तामुळे काया आणि चित्त दोन्ही उत्तेजित, कंपित आणि चंचल होतात’ आणि ‘पस्सासच्या आदि, मध्य आणि अंताचे स्मृतीने अनुगमन करणाऱ्या, बाह्य विक्षेप पावलेल्या चित्तामुळे काया आणि चित्त दोन्ही उत्तेजित, कंपित आणि चंचल होतात’ या पाळी वचनाशी सुसंगत आहे, असे जाणावे.

Dhana dhaññe. Dhananaṃ dhaññaṃ, siripuññapaññānaṃ sampadāti attho. Dhātuattho hi yebhuyyena bhāvavasena kathiyati ṭhapetvā vakkarukkhataceti evamādippabhedaṃ. Yathā bhāvatthe vattamānena yapaccayena saddhiṃ nakārassa yyakāraṃ katvā thenanaṃ theyyanti vuccati, evamidha yapaccayena saddhiṃ nakārassa ññakāraṃ katvā dhananaṃ dhaññanti vuccati. Dhanino vā bhāvo dhaññaṃ, tasmiṃ dhaññe. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Yasmā pana dhaññasaddena siripuññapaññāsampadā gahitā, tasmā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī’’tiādīsu dhaññasaddena siripaññāva gahetabbā puññassa visuṃ vacanato.

‘धन्’ धातू धान्याच्या (धञ्ञ) अर्थात आहे. ‘धनन’ म्हणजे धान्य, याचा अर्थ ‘श्री (समृद्धी), पुण्य आणि प्रज्ञा यांची संपदा’ असा आहे. धातूचा अर्थ बहुधा भाववाचक रूपाने सांगितला जातो, ‘वक्क’, ‘रुक्ख’, ‘तच’ इत्यादी भेद वगळता. ज्याप्रमाणे भावार्थात वर्तमान असलेल्या ‘य’ प्रत्ययासोबत ‘न’ काराचा ‘य्य’ कार करून ‘थेनन’ चे ‘थेय्य’ (चोरी) असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथे ‘य’ प्रत्ययासोबत ‘न’ काराचा ‘ञ्ञ’ कार करून ‘धनन’ चे ‘धञ्ञ’ (धान्य/भाग्यवान) असे म्हटले जाते. किंवा धनवानाचा भाव म्हणजे ‘धञ्ञ’, त्या धान्यामध्ये. ‘धन्ति’, ‘धनति’. ‘धनितं’. ‘धञ्ञं’. परंतु ज्या अर्थी ‘धञ्ञ’ शब्दाने श्री, पुण्य आणि प्रज्ञा यांची संपदा घेतली जाते, त्या अर्थी ‘धान्य-पुण्य-लक्षण-संपन्न पुत्राला जन्म दिला’ इत्यादी वाक्यांमध्ये ‘धञ्ञ’ शब्दाने केवळ ‘श्री-प्रज्ञा’च ग्रहण करावी, कारण ‘पुण्य’ हा शब्द स्वतंत्रपणे आला आहे.

‘‘Nadato parisāyante, vāditabbapahārino;

Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava.

“हे नरपुंगवा (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ)! परिषदेच्या मध्यभागी गर्जना करणाऱ्या आणि वाजवण्यास योग्य अशा वाद्यांवर प्रहार करणाऱ्या (वाजवणाऱ्या) आपले जे मुख पाहतील, ते खरोखरच भाग्यवान (धञ्ञा) आहेत.

Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike;

Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara.

हे गुणधरा! लांब बोटे, तांबडे नख आणि सुंदर व लांब टाचा असलेल्या आपल्या ज्या चरणांना जे वंदन करतील, तेही भाग्यवान (धञ्ञा) आहेत.

Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca;

Yetevākyāni sossanti, tepi dhaññānaruttamā’’ti

आणि जे आपले मधुर, आनंददायी, दोषांचा नाश करणारे आणि हितकारक असे वचन ऐकतील, ते नरोत्तमा! तेही भाग्यवान (धञ्ञा) आहेत.”

Evamādīsu [Pg.117] pana dhaññasaddena puññasampadā gahetabbā, puññasampadāya vā saddhiṃ siripaññāsampadāpi gahetabbā. Idamettha nibbacanaṃ ‘‘dhaññaṃ siripuññapaññāsampadā etesaṃ atthīti dhaññā’’ti. ‘‘Dhaññaṃ maṅgalasammata’’nti ettha tu ‘‘uttamaratanaṃ ida’’nti dhanāyitabbaṃ saddhāyitabbanti dhaññaṃ, sirisampannaṃ puññasampannaṃ paññāsampannantipi attho yujjati. ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpa’’nti ca ādīsu ‘‘natthi dhaññasamaṃ dhana’’nti vacanato dhanāyitabbanti dhaññaṃ, kiṃ taṃ? Pubbaṇṇaṃ. Apica osadhivisesopi dhaññanti vuccati. Dhanasaddassa ca pana samāsavasena ‘‘adhano, niddhano’’ti ca natthi dhanaṃ etassāti atthena daliddapuggalo vuccati. ‘‘Nidhanaṃ yātī’’tiettha tu kampanatthavācakassa dhūdhātussa vasena vināso nidhananti vuccatīti.

अशा इत्यादी ठिकाणी ‘धञ्ञ’ शब्दाने पुण्यसंपदा ग्रहण करावी, किंवा पुण्यसंपदेसोबत श्री-प्रज्ञा-संपदाही ग्रहण करावी. याचे येथे निर्वचन (व्युत्पत्ती) असे आहे - ‘ज्यांच्याकडे धान्य (श्री, पुण्य आणि प्रज्ञा यांची संपदा) आहे, ते धान्यवान (धञ्ञा) होत’. ‘धान्य हे मंगळ मानले गेले आहे’ येथे मात्र ‘हे उत्तम रत्न आहे’ म्हणून ज्याची इच्छा करावी, ज्याच्यावर श्रद्धा ठेवावी ते ‘धञ्ञ’ होय; तसेच श्रीसंपन्न, पुण्यसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न असाही अर्थ योग्य ठरतो. ‘धान्य, धन, चांदी, सोने’ इत्यादींमध्ये ‘धान्यासारखे दुसरे धन नाही’ या वचनानुसार ज्याची इच्छा केली जाते ते ‘धञ्ञ’ होय. ते काय? पूर्वान्न (धान्य). शिवाय, विशिष्ट औषधी वनस्पतीलाही ‘धञ्ञ’ (धान्य) म्हटले जाते. आणि ‘धन’ शब्दाच्या समासामुळे ‘अधन’, ‘निर्धन’ म्हणजे ‘ज्याला धन नाही तो’ या अर्थाने दरिद्री मनुष्य म्हटला जातो. ‘निधनं याति’ (नाश पावतो) येथे मात्र कंपन अर्थाचा वाचक असलेल्या ‘धू’ धातूच्या प्रभावामुळे ‘निधन’ म्हणजे विनाश असे म्हटले जाते.

Muna gatiyaṃ. Munati.

‘मुन्’ धातू गतीच्या अर्थात आहे. ‘मुनति’ (तो जातो/जाणतो).

Cine maññanāyaṃ. Aluttantoyaṃ dhātu, yathā gile, yathā ca mile. Cināyati, ocināyati. ‘‘Sabbo taṃ jano ocināyatū’’ti idamettha pāḷi nidassanaṃ. Ocināyatati avamaññatūti.

‘चिने’ धातू मानण्याच्या (विचार करण्याच्या) अर्थात आहे. हा अलुप्त-अंत असलेला धातू आहे, जसे ‘गिले’ आणि ‘मिले’. ‘चिनायति’, ‘ओचिनायति’. ‘सर्व लोकांनी त्याचा अनादर करावा (ओचिनायतु)’ हे येथे पाळीचे उदाहरण आहे. ‘ओचिनायति’ म्हणजे अनादर करणे (अवमञ्ञतु).

Iti bhūvādigaṇe tavaggantadhāturūpāni

अशा प्रकारे भूवादिगणातील ‘त-वर्ग’ अंत असणारे धातुरूप

Samattāni.

समाप्त झाले.

Pakārantadhātu

‘प-कार’ अंत असणारे धातू

Idāni pavaggantadhāturūpāni vuccante –

आता ‘प-वर्ग’ अंत असणारे धातुरूप सांगितले जात आहेत –

Pā pāne. Pānaṃ pivanaṃ. ‘‘Pāti, pānti. Pātu, pāntu’’ iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ.

‘पा’ धातू पिण्याच्या (पान) अर्थात आहे. ‘पान’ म्हणजे पिणे. ‘पाति, पान्ति। पातु, पान्तु’ इत्यादी रूपे योग्यतेनुसार योजावीत.

Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ;

Ayañhite mayā rūḷho, saro pāssati lohitanti.

“त्वरेने तुझी मान पुढे कर, मी तुला जीवन देणार नाही; कारण माझ्याद्वारे सोडलेला हा बाण तुझे रक्त पिईल.”

Atra [Pg.118] hi pāssatīti pivissati. ‘‘Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma’’ iccādinā, ‘‘apassā, apassaṃsu’’ iccādinā ca nayena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ nayaññūhi. Ko hi samattho sabbāni buddhavacanasāgare vicitrāni vippakiṇṇarūpantararatanāni uddharitvā dassetuṃ, tasmā sabbāsupi dhātūsu saṅkhepena gahaṇūpāyamattameva dassitaṃ. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ. Kārite kumāraṃ khīraṃ pāyeti. Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā. Kamme pīyati, pītaṃ. Tumādīsu ‘‘pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā’’ iccādīni yojetabbāni. Aññesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena saddarūpāni evameva yojetabbāni.

येथे 'पास्सति' (pāssati) म्हणजे 'पिईल' (pivissati). 'पास्सति, पास्सन्ति। पास्ससि, पास्सथ। पास्सामि, पास्साम' इत्यादी रूपांनी, आणि 'अपस्सा, अपस्संसु' इत्यादी रूपांच्या पद्धतीने इतर सर्व रूपे व्याकरणतज्ज्ञांनी जुळवून घ्यावीत. बुद्धवचनरूपी महासागरात विखुरलेली विविध प्रकारची रूपरूपी रत्ने बाहेर काढून दाखवण्यास कोण समर्थ आहे? म्हणूनच सर्व धातूंमध्ये संक्षेपाने केवळ ग्रहण करण्याची पद्धत (नियम) दाखवली आहे. 'पिवति, पिवन्ति' (पितो, पितात). 'पिवं, पिवन्तो, पिवमानो' (पिणारा), 'पिवं भागिरसोदकं' (भागीरथीचे पाणी पिणारा). प्रयोजक (कारित) मध्ये 'कुमारं खीरं पायेति' (मुलाला दूध पाजतो). 'मुहुत्तं तण्हासमनां, खीरं त्वं पायितो मया' (काही काळ तहान शमवण्यासाठी, मी तुला दूध पाजले आहे). कर्मणी प्रयोगात 'पीयति' (पिले जाते), 'पीतं' (पिलेले). 'तुम्' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये 'पातुं, पिवितुं, पित्वा, पिवित्वा, पायेत्वा' इत्यादी रूपे जोडावीत. इतर ठिकाणीही पाळि पद्धतीनुसार शब्दांची रूपे याचप्रमाणे जुळवावीत.

Pā rakkhaṇe. Pāti. Nipāti. Pitā, gopo.

'पा' (pā) धातू रक्षण करण्याच्या अर्थात. 'पाति' (रक्षण करतो). 'निपाति'. 'पिता' (वडील), 'गोपो' (गोपाळ/रक्षक).

Pā pūraṇe. Pāti, vippāti. Vippo.

'पा' (pā) धातू पूर्ण करण्याच्या (भरण्याच्या) अर्थात. 'पाति', 'विप्पाति'. 'विप्पो' (ब्राह्मण/पूर्ण करणारा).

Vippoti brāhmaṇo. So hi vippeti pūreti visiṭṭhena veduccāraṇādinā attano brāhmaṇakammena lokassa ajjhāsayaṃ attano ca hadaye vedānīti vippoti vuccati. ‘‘Jāto vippakule aha’’nti ettha hi brāhmaṇo ‘‘vippo’’ti vuccati. Tassa kulaṃ vippakulanti.

ब्राह्मणाला 'विप्पो' म्हणतात. कारण तो विशिष्ट वेदोच्चारण इत्यादी आपल्या ब्राह्मणकर्माने लोकांचे मन आणि स्वतःच्या हृदयात वेदांना भरतो (पूर्ण करतो), म्हणून त्याला 'विप्पो' म्हटले जाते. 'जातो विप्पकुले अहं' (मी विप्रकुलात जन्मलो) येथे ब्राह्मणाला 'विप्पो' म्हटले आहे. त्याचे कुल म्हणजे 'विप्पकुल' (विप्रकुल) होय.

Pū pavane. Pavati. Putto, puññaṃ. Ettha puttoti attano kulaṃ pavati sodhetīti putto. Kiyādigaṇaṃ pana patvā ‘‘punātī’’ti vattabbaṃ.

'पू' (pū) धातू पवित्र करण्याच्या (शुद्ध करण्याच्या) अर्थात. 'पवति' (पवित्र करतो). 'पुत्तो' (पुत्र), 'पुञ्ञं' (पुण्य). येथे 'पुत्तो' म्हणजे जो आपल्या कुलाला पवित्र करतो (शुद्ध करतो) तो पुत्र. क्रियादिगणात गेल्यावर 'पुनाति' असे म्हणावे.

Putto’trajo suto sūnu,Tanujo tanayo’raso;

Puttanattādayo cātha,Apaccanti pavuccare.

पुत्र, अत्रज (आत्मज), सुत, सूनू, तनुज, तनय, ओरस (औरस); तसेच पुत्र-नातू इत्यादींना 'अपच्च' (अपत्य) असे म्हटले जाते.

Itthiliṅgamhi [Pg.119] vattabbe, puttīti atrajāti ca;

Vattabbaṃ sesaṭṭhānesu, yathārahamudīraye;

Pāḷiyañhi atrajāti, itthī puttī kathiyati;

स्त्रीलिंगात सांगायचे असल्यास 'पुत्ती' आणि 'अत्रजा' असे म्हणावे. इतर ठिकाणी योग्यतेनुसार प्रयोग करावा. कारण पाळिमध्ये 'अत्रजा' आणि 'पुत्ती' हे शब्द स्त्रीवाचक (मुलगी) म्हणून सांगितले जातात.

Ettha pana –

येथे पुन्हा -

‘‘Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā;

Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī’’ti

'त्यानंतर चौदा दिवसांनी (दोन आठवड्यांनी), विदेहाची प्रिय कन्या (अत्रजा), रुचा नावाची राजकन्या आपल्या धायमातेला म्हणाली' -

Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Puttī, dhītā, duhitā, attajā’’ti iccete pariyāyā. Evaṃ atrajāti itthivācakassa itthiliṅgassa dassanato sutasaddādīsupi itthiliṅganayo labbhamānālabbhamānavasena upaparikkhitabbo. Tathā hi loke ‘‘vesso, suddo, naro, kiṃpuriso’’ iccādīnaṃ yugaḷabhāvena ‘‘vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī’’tiādīni itthivācakāni liṅgāni dissanti. ‘‘Puriso pumā’’ iccādīnaṃ pana yugaḷabhāvena itthivācakāni itthiliṅgāni na dissanti. Puññanti ettha pana attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ. Kiyādigaṇaṃ pana patvā punātīti puññanti vattabbaṃ.

हे पाळिचे उदाहरण आहे. 'पुत्ती, धीता, दुहिता, अत्तजा' हे तिचे समानार्थी शब्द आहेत. अशा प्रकारे 'अत्रजा' या स्त्रीवाचक स्त्रीलिंगी शब्दाच्या दर्शनावरून 'सुत' इत्यादी शब्दांमध्येही स्त्रीलिंगी रूप मिळण्याच्या किंवा न मिळण्याच्या शक्यतेनुसार तपास केला पाहिजे. जसे की जगात 'वेस्सो' (वैश्य), 'सुद्दो' (शूद्र), 'नरो' (नर), 'किम्पुरिसो' (किंपुरुष) इत्यादींच्या जोडीने 'वेस्सी', 'सुद्दी', 'नारी', 'किम्पुरिसी' इत्यादी स्त्रीवाचक लिंगे दिसतात. परंतु 'पुरिसो', 'पुमा' इत्यादींच्या जोडीने स्त्रीवाचक स्त्रीलिंगी रूपे दिसत नाहीत. 'पुञ्ञं' (पुण्य) या शब्दात, जो स्वतःच्या कर्त्याला पवित्र करतो (शुद्ध करतो) ते पुण्य होय. क्रियादिगणात गेल्यावर 'पुनाति' वरून 'पुञ्ञं' असे म्हणावे.

Añño atthopi vattabbo, niruttilakkhaṇassito;

Tasmā nibbacanaṃ ñeyyaṃ, janapūjādito idha.

निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) लक्षणावर आधारित दुसरा अर्थही सांगितला पाहिजे; म्हणून येथे लोकांच्या पूजेवरून (आदरावरून) याची व्युत्पत्ती समजून घ्यावी.

Paraṃ pujjabhavaṃ janetīti puññaṃ. Sadā pūjitaṃ vā janetīti puññaṃ. Janaṃ attakāraṃ punātīti puññaṃ. Asesaṃ apuññaṃ punātīti puññaṃ.

जे इतरांमध्ये पूजनीय भाव निर्माण करते ते पुण्य होय. किंवा जे नेहमी पूजनीय स्थिती निर्माण करते ते पुण्य होय. जे स्वतः कर्म करणाऱ्या माणसाला पवित्र करते ते पुण्य होय. जे संपूर्ण अपुण्याला (पापाला) नष्ट/शुद्ध करते ते पुण्य होय.

Kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ, subhamicceva niddise;

Kammassa kusalassādhi-vacanaṃ vacane paṭu.

कल्याण, कुशल, पुण्य, शुभ असे निर्देश करावेत; कुशल कर्माचे हे समानार्थी शब्द बोलण्यात चतुर असलेल्यांनी वापरावेत.

Pe gatiyaṃ. Peti, penti. Pesi, petha. Idha bhikkhave ekacco assakhaḷuṅko pehīti vutto viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭisakkati, piṭṭhito rathaṃ paṭivatteti. Ummaggaṃ gaṇhāti, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti.

'पे' (pe) धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात. 'पेति, पेन्ति'। 'पेसि, पेथ'। 'भिक्खूहो, येथे एखादा अविनीत घोडा (अस्सखळुंको) 'जा' (पेहीति) असे म्हटल्यावर, चाबकाने मारलेला आणि सारथीने प्रेरित केलेला असता, मागे हटतो, पाठीमागून रथ उलटवतो, चुकीचा मार्ग धरतो आणि रथाला चुकीच्या मार्गावर नेतो.'

Pe [Pg.120] vuddhiyaṃ payati. Pāyo, apāyo. Ettha apāyoti natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Ayadhātuvasenapi attho netabbo, ayato vuddhito, sukhato vā apetoti apāyo, nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā.

'पे' (pe) धातू वृद्धीच्या (वाढीच्या) अर्थात 'पयति' (वाढतो). 'पायो' (वृद्धी), 'अपायो' (अपाय). येथे 'अपाय' म्हणजे जेथे वृद्धी (कल्याण) नाही तो अपाय होय. 'अय' धातूच्या अर्थानुसारही अर्थ लावला पाहिजे; 'अय' म्हणजे वृद्धी किंवा सुखापासून जो दूर गेला आहे तो अपाय होय, जसे की - निरय (नरक), तिरच्छानयोनी (प्राणीयोनी), पेत्तिविसय (प्रेतलोक) आणि असुरकाय (असुरलोक).

Pe sosane. Pāyati, payati vā. Nipako. Ettha nipako nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno.

'पे' (pe) धातू शोषून घेण्याच्या (वाळवण्याच्या/नष्ट करण्याच्या) अर्थात. 'पायति' किंवा 'पयति'. 'निपको' (बुद्धिमान/जागरूक). येथे 'निपको' म्हणजे जो प्रतिपक्षाला (क्लेशांना) शोषून घेतो (नष्ट करतो), किंवा त्यापासून स्वतःचे रक्षण करतो तो 'निपको' (जागरूक/संप्रजन्ययुक्त) होय.

Gupa rakkhaṇe. Gopati. Gopako.

'गुप' (gupa) धातू रक्षण करण्याच्या अर्थात. 'गोपति' (रक्षण करतो). 'गोपको' (रक्षक).

Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ sāntarabāhiraṃ.

ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगर आतून आणि बाहेरून सुरक्षित ठेवलेले असते,

Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.

त्याचप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करावे, क्षण (संधी) वाया जाऊ देऊ नये.

Gopethāti gopeyya rakkheyya.

'गोपेथ' (gopetha) म्हणजे रक्षण करावे ('गोपेय्य', 'रक्खेय्य').

Vapa santāne. Vapati.

'वप' (vapa) धातू संतती किंवा पसरवण्याच्या अर्थात. 'वपति' (पेरतो/पसरवतो).

Sapa samavāye. Sapati.

'सप' (sapa) धातू समूहाच्या (एकत्र येण्याच्या) अर्थात. 'सपति' (एकत्र येतो/मिळतो).

Cupa mandagatiyaṃ. Copati.

'चुप' (cupa) धातू मंद गतीच्या अर्थात. 'चोपति' (हळूहळू हलतो/चालतो).

Tupa hiṃsāyaṃ. Topati. Tuppati.

'तुप' (tupa) धातू हिंसेच्या (इजा करण्याच्या) अर्थात. 'तोपति', 'तुप्पति'.

Gupa gopanajigucchanesu. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā iccādīni.

'गुप' (gupa) धातू रक्षण आणि घृणा (जुगुप्सा) करण्याच्या अर्थात. 'गोपति' (रक्षण करतो), 'जिगुच्छति' (घृणा करतो). 'जिगुच्छं', 'जिगुच्छमानो' (घृणा करणारा). 'जेगुच्छी' (घृणा करणारा). 'जिगुच्छित्वा' (घृणा करून) इत्यादी.

Kapu hiṃsātakkalagandhesu. Kappati. Kappūro.

'कपु' (kapu) धातू हिंसा, तर्क आणि सुगंधाच्या अर्थात. 'कप्पति'. 'कप्पूरो' (कापूर).

Kapu sāmatthiye. Idaṃ amhākaṃ kappati. Netaṃ amhesu kappati.

'कपु' (kapu) धातू सामर्थ्य (योग्य असणे) या अर्थात. 'इदं अम्हाकं कप्पति' (हे आमच्यासाठी योग्य/विहित आहे). 'नेतं अम्हेसु कप्पति' (हे आमच्यामध्ये योग्य नाही).

Kapa karuṇāyaṃ. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Tattha kapatīti karuṇāyati, kāpaññanti kapaṇabhāvo.

'कप' (kapa) धातू करुणेच्या अर्थात. 'कपति' (करुणा करतो). 'कपणो' (दीन/गरीब), 'कापञ्ञं' (दीनता). तेथे 'कपति' म्हणजे करुणा करतो, 'कापञ्ञं' म्हणजे दीनता (गरीब अवस्था).

Sapa [Pg.121] akkose. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako.

'सप' (sapa) धातू शिवीगाळ (आक्रोश) करण्याच्या अर्थात. 'सपति' (शाप देतो/शिवीगाळ करतो). 'सपथो' (शपथ), 'अभिसपथो', 'अभिसपितो', 'सपनको'.

Vapa bījanikkhepe. Bījaṃ vapati. Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ. Vuttaṃ bījaṃ purisena. Bījaṃ vappati. Vappamaṅgalaṃ.

'वप' (vapa) धातू बी पेरण्याच्या अर्थात. 'बीजं वपति' (बी पेरतो). 'वापको' (पेरणारा). 'वापितं धञ्ञं' (पेरलेले धान्य). 'वुत्तं बीजं पुरिसेन' (माणसाने बी पेरले). 'बीजं वप्पति' (बी पेरले जाते). 'वप्पमंगलं' (वप्पमंगल/पेरणीचा उत्सव).

Supa sayane. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare. Sutto puriso, supanaṃ, suttaṃ.

'सुप' (supa) धातू झोपण्याच्या (शयन) अर्थात. 'सुपति' (झोपतो). 'सुखं सुपन्ति मुनयो, ye इत्थीसु न बज्झरे' (मुनी सुखाने झोपतात, जे स्त्रियांमध्ये बद्ध होत नाहीत). 'सुत्तो पुरिसो' (झोपलेला माणूस), 'सुपनं' (झोपणे), 'सुत्तं' (झोपलेले).

Khipa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ. Khepati. Khepako.

'खिप' (khipa) धातू प्रेरणेच्या (चूर्ण करणे/दळणे) अर्थात. 'खेपति'. 'खेपको' (फेकणारा/प्रेरित करणारा).

Khipa abyattasadde. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako.

'खिप' (khipa) धातू अस्पष्ट आवाजाच्या (शिंकण्याच्या) अर्थात. 'खिपति' (शिंकतो). 'खिपितसद्दो' (शिंकण्याचा आवाज). 'यदा च धम्मं देसेन्तो, खिपि लोग्गनायको' (आणि जेव्हा धम्मदेशना करताना लोकनायक बुद्धांनी शिंक दिली).

Khipa chaḍḍano. Khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati. Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ iccādīni.

'खिप' (khipa) धातू टाकून देण्याच्या (फेकण्याच्या) अर्थात. 'खिपति' (फेकतो), 'उक्खिपति' (वर फेकतो), 'विक्खिपति' (विखुरतो), 'अवखिपति' (खाली फेकतो), 'संखिपति' (संक्षिप्त करतो). 'खित्तं' (फेकलेले), 'उक्खित्तं' (वर फेकलेले), 'पक्खित्तं' (आत टाकलेले), 'विक्खित्तं' (विखुरलेले) इत्यादी.

Opa niṭṭhubhane. Niṭṭhubhanaṃ kheḷapātanaṃ. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi.

'ओप' (opa) धातू थुंकण्याच्या (लाळ टाकण्याच्या) अर्थात. 'ओपति'. 'ओसधं सङ्खरित्वा मुखे खेळं ओपि' (औषध तयार करून तोंडात थुंकी टाकली).

Lipi upalepe. Lepati. Littaṃ paramena tejasā.

'लिप' (lipi) धातू लेपन करण्याच्या अर्थात. 'लेपति' (लेप लावतो). 'लित्तं परमेन तेजसा' (परम तेजाने लिप्त झालेले).

Khipi gatiyaṃ. Khimpati.

'खिपि' (khipi) धातू गतीच्या अर्थात. 'खिम्पति'.

Ḍipa khepe. Ḍepati.

'डिप' (ḍipa) धातू फेकण्याच्या अर्थात. 'डेपति'.

Nidapi nidampane. Nidampanaṃ nāma sassarukkhādīsu vīhisīsaṃ vā varakasīsaṃ vā acchinditvā khuddakasākhaṃ vā abhañjitvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva vā paṇṇamattasseva vā gahaṇaṃ. Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā.

'निदप' (nidapi) धातू उपटण्याच्या/काढण्याच्या (निदंपन) अर्थात. 'निदंपन' म्हणजे धान्य, झाडे इत्यादींमधील भाताचे कणीस किंवा वरकाचे कणीस न तोडता, किंवा लहान फांदी न मोडता, जसे आहे तसेच हाताने पकडून, ओढून केवळ बी किंवा केवळ पाने काढणे होय. 'पुरिसो वीहिसीसं निदम्पति' (माणूस भाताचे कणीस उपटतो/काढतो), 'रुक्खपत्तं निदम्पति' (झाडाचे पान काढतो). 'निदम्पको', 'निदम्पितं', 'निदम्पितुं', 'निदम्पित्वा'.

Tapa [Pg.122] dittiyaṃ. Ditti virocanaṃ. Divā tapatiādicco.

'तप' (tapa) धातू प्रकाशाच्या (तळपण्याच्या) अर्थात. 'दित्ती' म्हणजे प्रकाशणे (तळपणे). 'दिवा तपति आदिच्चो' (दिवसा सूर्य तळपतो).

Tapa ubbege. Ubbego utrāso bhīrutā. Tapati, uttapati. Ottappaṃ, ottappiyaṃ dhanaṃ.

'तप' (tapa) धातू उद्वेगाच्या (भयाच्या) अर्थात. 'उद्वेग' म्हणजे भीती, घबराट. 'तपति', 'उत्तपति'. 'ओत्तप्पं' (पापभीरुता/नैतिक भीती), 'ओत्तप्पियं धनं' (पापभीरुतारूपी धन).

Tapa dhūpa santāpe. Tapati. Tapodhanaṃ, ātāpo. Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano, kamme tāpiyati. Dhūpiyati. Bhāve tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo. Dhūpanaṃ.

'तप्' (tapa) आणि 'धूप्' (dhūpa) हे धातू संताप (तापणे, उष्णता किंवा क्लेश) या अर्थात आहेत. 'तपति' (तो तापतो/तप करतो). 'तपोधनं' (तपोधन), 'आतापो' (आताप/उष्णता), 'आतापी' (आतापी/उद्योगी), 'आतपं' (आतप/ऊन). 'धूपति' (धूर निघतो/धूप घालतो), 'संधूपनो' (संधूपन). कर्मणी प्रयोगात 'तापीयति' (तापवले जाते) आणि 'धुपीयति' (धूपित केले जाते) अशी रूपे होतात. भाववाचकात 'तापनं' (तापन), 'तापो' (ताप), 'परितापो' (परिताप), 'संतापो' (संताप) आणि 'धूपनं' (धूपन) अशी रूपे होतात.

Pakārantadhāturūpāni.

'प' कारान्त धातूंची रूपे.

Phakārantadhātu

'फ' कारान्त धातू.

Puppha vikasane. Akammako cāyaṃ sakammako ca. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade. Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati.

'पुप्फ' (puppha) धातू विकसने (फुलणे/उमलणे) या अर्थात आहे. हा धातू अकर्मक आणि सकर्मक दोन्ही आहे. 'पुप्फति' (फुलतो). 'पुप्फं' (फूल), 'पुप्फनं' (फुलणे), 'पुप्फितो' (फुललेला), 'पुप्फितुं' (फुलण्यासाठी), 'पुप्फित्वा' (फुलून). "पुप्फन्ति पुप्फिनो दुमा" (फुलणारे वृक्ष फुलतात). "थलजा दकजा पुप्फा, सब्बे पुप्फन्ति तावदे" (जमिनीवर उत्पन्न होणारी आणि पाण्यात उत्पन्न होणारी सर्व फुले त्याच वेळी फुलतात). "मंजूसक नावाचा वृक्ष, पाण्यात किंवा जमिनीवर जितकी फुले असतात, ती सर्व फुलवतो (किंवा ती सर्व फुलतात)."

Tupha hiṃsāyaṃ. Tophati.

'तुफ्' (tupha) धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'तोफति' (तो हिंसा करतो).

Dapha daphi vappha gatiyaṃ. Daphati. Damphati. Vapphati.

'दफ्' (dapha), 'दफि' (daphi) आणि 'वप्फ्' (vappha) हे धातू गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात आहेत. 'दफति', 'दम्फति', 'वप्फति'.

Dipha kathanayuddhanindāhiṃsādānesu. Dephati. Depho.

'दिफ्' (dipha) धातू कथन (बोलणे), युद्ध, निंदा, हिंसा आणि दान या अर्थांमध्ये आहे. 'देफति', 'देफो'.

Tapha tittiyaṃ. Titti tappanaṃ, taphati.

'तफ्' (tapha) धातू तृप्तीच्या (तृप्त होण्याच्या) अर्थात आहे. तृप्ती म्हणजे तर्पण (तृप्त होणे). 'तफति' (तो तृप्त होतो).

Dupha upakkilese. Upakkilissanaṃ upakkileso. Dophati.

'दुफ्' (dupha) धातू उपक्लेशाच्या (मळकट किंवा क्लेशित होण्याच्या) अर्थात आहे. उपक्लिष्ट होणे म्हणजे उपक्लेश. 'दोफति'.

Gupha ganthe. Gantho ganthikaraṇaṃ. Gophati.

'गुफ्' (gupha) धातू ग्रंथाच्या (गुंफण्याच्या/बांधण्याच्या) अर्थात आहे. ग्रंथ म्हणजे ग्रंथीकरण (गुंफणे). 'गोफति'.

Phakārantadhāturūpāni.

'फ' कारान्त धातूंची रूपे.

Bakārantadhātu

'ब' कारान्त धातू.

Bhabba [Pg.123] hiṃsāyaṃ. Bhabbati. Bhabbo.

'भब्ब्' (bhabba) धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'भब्बति', 'भब्बो'.

Pabba vabba mabba kabba khabba gabba sabba cabba gatiyaṃ. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.

'पब्ब्' (pabba), 'वब्ब्' (vabba), 'मब्ब्' (mabba), 'कब्ब्' (kabba), 'खब्ब्' (khabba), 'गब्ब्' (gabba), 'सब्ब्' (sabba) आणि 'चब्ब्' (cabba) हे धातू गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात आहेत. 'पब्बति', 'वब्बति', 'मब्बति', 'कब्बति', 'खब्बति', 'गब्बति', 'सब्बति', 'चब्बति'.

Abba sabba hiṃsāyañca. Gatyāpekkhāya cakāro. Abbati. Sabbati.

'अब्ब्' (abba) आणि 'सब्ब्' (sabba) हे धातू हिंसेच्या अर्थात देखील आहेत. 'च' कार हा गतीच्या अपेक्षेने (गती आणि हिंसा दोन्ही अर्थांसाठी) आहे. 'अब्बति', 'सब्बति'.

Kubi acchādane. Kubbati.

'कुबि' (kubi) धातू आच्छादनाच्या (झाकण्याच्या) अर्थात आहे. 'कुब्बति'.

Lubi tubi addane. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ. Udakatumbo. Athopi dve ca tumbāni.

'लुबि' (lubi) आणि 'तुबि' (tubi) हे धातू अर्दनाच्या (पीडा देणे/हिंसा करणे) अर्थात आहेत. 'लुम्बति', 'तुम्बति'. 'लुम्बिनीवनं' (लुंबिनी वन), 'उदकतुम्बो' (पाण्याचा तांब्या/घडा), "अथोपि द्वे च तुम्बानि" (आणि दोन पात्रे/तुंबे देखील).

Cubi vadanasaṃyoge. Puttaṃ muddhani cumbati. Mukhe cumbati. Ettha siyā ‘‘yadi vadanasaṃyoge cubidhātu vattati, kathaṃ ambudharabinducumbitakūṭoti ettha avadane aviññāṇake pabbatakūṭe ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vutta’’nti? Saccaṃ, taṃ pana cumbanākārasadisenākārena sambhavaṃ cetasi ṭhapetvā vuttaṃ, yathā adassanasambhavepi dassanasadisenākārena sambhūtattā ‘‘rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā’’ti acakkhukānampi rukkhānaṃ dassanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi cumbanākārasadisenākārena sambhūtattā avadanānampi ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vuttaṃ. Sabhāvato pana aviññāṇakānaṃ dassanacumbanādīni ca natthi, saviññāṇakānaṃyeva tāni hontīti. Ayaṃ nayo kamu padavikkhepetiādīsupi netabbo.

'चुबि' (cubi) धातू वदनसंयोगाच्या (मुखाचा स्पर्श/चुंबन घेणे) अर्थात आहे. 'पुत्तं मुद्धनि चुम्बति' (पुत्राच्या मस्तकाचे चुंबन घेतो). 'मुखे चुम्बति' (मुखाचे चुंबन घेतो). येथे अशी शंका येऊ शकते की, "जर 'चुबि' धातू वदनसंयोगाच्या अर्थात वापरला जातो, तर 'अम्बुधरबिन्दुचुम्बितकूटो' (मेघांच्या थेंबांनी चुंबन घेतलेले पर्वतशिखर) यामध्ये मुख नसलेल्या आणि अचेतन (अविज्ञाणक) पर्वतशिखरावर मेघांच्या थेंबांचे चुंबन कसे म्हटले गेले आहे?" हे सत्य आहे, परंतु ते चुंबनाच्या आकारासारख्या (स्पर्शासारख्या) आकाराची मनात कल्पना करून म्हटले गेले आहे. जसे की, पाहणे शक्य नसतानाही पाहण्यासारख्या क्रियेच्या अस्तित्वामुळे "रोदन्ते दारके दिस्वा, उब्बिद्धा विपुला दुमा" (रडणाऱ्या मुलांना पाहून, उंच आणि विशाल वृक्ष...) असे डोळे नसलेल्या वृक्षांचेही पाहणे म्हटले गेले आहे, तसेच येथेही चुंबनासारख्या क्रियेच्या अस्तित्वामुळे मुख नसलेल्या मेघांच्या थेंबांचेही चुंबन घेणे म्हटले गेले आहे. परंतु स्वभावतः अचेतन (अविज्ञाणक) वस्तूंचे पाहणे, चुंबन घेणे इत्यादी क्रिया नसतात, त्या केवळ सचेतन (सविज्ञाणक) प्राण्यांच्याच असतात. हाच नियम 'कमु पदविक्खेपे' (पाऊल टाकणे) इत्यादी धातूंमध्येही लागू केला पाहिजे.

Ubbi tubbi thubbi dubbi dhubbi hiṃsatthā. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Ettha dubbāti dabbatiṇaṃ, yaṃ ‘‘tiriyā nāma tiṇajātī’’ti pāḷiyaṃ āgataṃ. Ettha ca dubbāti itthiliṅgaṃ, dabbanti napuṃsakaliṅganti daṭṭhabbaṃ.

'उब्बि' (ubbi), 'तुब्बि' (tubbi), 'थुब्बि' (thubbi), 'दुब्बि' (dubbi) आणि 'धुब्बि' (dhubbi) हे धातू हिंसेच्या अर्थात आहेत. 'उब्बति', 'तुब्बति', 'थुब्बति', 'दुब्बति', 'दुब्बा', 'धुब्बति'. येथे 'दुब्बा' म्हणजे दूर्वा (दूर्वा गवत), जे पाळीमध्ये "तिरिया नावाचे गवत" म्हणून आले आहे. आणि येथे 'दुब्बा' हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे आणि 'दब्बं' हा नपुंसकलिंगी शब्द आहे, असे समजावे.

Mubbi [Pg.124] bandhane. Mubbati.

'मुब्बि' (mubbi) धातू बंधनाच्या (बांधण्याच्या) अर्थात आहे. 'मुब्बति'.

Kubbi uggame. Kubbati.

'कुब्बि' (kubbi) धातू उद्गमाच्या (वर येण्याच्या/उत्पन्न होण्याच्या) अर्थात आहे. 'कुब्बति'.

Pubba pabba sabba pūraṇe. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Etta siyā ‘‘nanu bho pubbasabbasaddā sabbanāmāni, kasmā panete dhātucintāyaṃ gahitā’’ti? Vuccate – sabbanāmesu ca tumantādivirahitesu ca nipātesu upasaggesu ca dhātucintā nāma natthi, imāni pana sabbanāmāni na honti. Kevalaṃ sutisāmaññena sabbanāmāni viya upaṭṭhahanti, tena te tabbhāvamuttattā dhātucintāyaṃ pubbācariyehi gahitā ‘‘pubbati sabbatī’’ti payogadassanatoti. Yadi evaṃ kasmā buddhavacane etāni rūpāni na santīti? Anāgamanabhāvena na santi, na avijjamānabhāvena. Kiñcāpi buddhavacanesu etāni rūpāni na santi, tathāpi porāṇehi anumatā purāṇabhāsāti gahetabbāni, yathā ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha ‘‘nāthatī’’ti rūpaṃ buddhavacane avijjamānampi gahetabbaṃ hoti, evaṃ imānipi. Tasmā vohāresu viññūnaṃ kosallatthāya sāsane avijjamānāpi sāsanānurūpā lokikappayogā gahetabbāti ‘‘pubbati sabbatī’’ti rūpāni gahitāni. Esa nayo aññesupi ṭhānesu veditabbo.

'पुब्ब्' (pubba), 'पब्ब्' (pabba) आणि 'सब्ब्' (sabba) हे धातू पूरणाच्या (पूर्ण करण्याच्या) अर्थात आहेत. 'पुब्बति', 'पब्बति', 'सब्बति'. येथे अशी शंका येऊ शकते की, "अहो, 'पुब्ब' आणि 'सब्ब' हे शब्द तर सर्वनामे आहेत, मग त्यांचा धातूंच्या विचारात का समावेश केला गेला आहे?" उत्तर दिले जाते की – सर्वनामांमध्ये, 'तुमुन्' इत्यादी प्रत्यय नसलेल्या अव्ययांमध्ये (निपातांमध्ये) आणि उपसर्गांमध्ये धातूचा विचार नसतो, परंतु हे शब्द येथे सर्वनामे नाहीत. केवळ ऐकण्याच्या साधर्म्यामुळे ते सर्वनामांसारखे भासतात, म्हणून त्या सर्वनामभावापासून मुक्त असल्यामुळे पूर्वाचार्यांनी 'पुब्बति', 'सब्बति' अशा प्रयोगांच्या दर्शनासाठी धातूंच्या विचारात त्यांचा स्वीकार केला आहे. जर असे आहे, तर बुद्धवचनात ही रूपे का आढळत नाहीत? ती बुद्धवचनात न आल्यामुळे (अनुपस्थितीमुळे) नाहीत, अस्तित्वात नसल्यामुळे (अविद्यमानतेमुळे) नाहीत. जरी बुद्धवचनात ही रूपे नसली, तरी ती प्राचीन आचार्यांनी संमत केलेली प्राचीन भाषा म्हणून स्वीकारली पाहिजेत. जसे की, "नाथतीति नाथो" (जो याचना करतो तो नाथ) यामध्ये 'नाथति' हे रूप बुद्धवचनात नसले तरी स्वीकारले जाते, तसेच ही रूपेही स्वीकारली पाहिजेत. म्हणून व्यवहारात विद्वानांच्या कौशल्यासाठी, शासनात (बुद्धशासनात) नसलेले परंतु शासनाला अनुकूल असलेले लौकिक प्रयोग स्वीकारले पाहिजेत, म्हणूनच 'पुब्बति', 'सब्बति' ही रूपे घेतली आहेत. हाच नियम इतर ठिकाणीही समजून घ्यावा.

Camba adane. Cambati.

'चम्ब्' (camba) धातू अदनाच्या (खाण्याच्या) अर्थात आहे. 'चम्बति'.

Kabba khabba gabba dabbe. Dabbo ahaṅkāro. Kabbati. Khabbati. Gabbati.

'कब्ब्' (kabba), 'खब्ब्' (khabba) आणि 'गब्ब्' (gabba) हे धातू दब्बाच्या (अहंकार/गर्वाच्या) अर्थात आहेत. 'दब्बो' म्हणजे अहंकार. 'कब्बति', 'खब्बति', 'गब्बति'.

Abi dabi sadde. Ambati. Ambā, ambu. Dambati.

'अबि' (abi) आणि 'दबि' (dabi) हे धातू शब्दाच्या (आवाज करण्याच्या) अर्थात आहेत. 'अम्बति'. 'अम्बा' (माता), 'अम्बु' (पाणी). 'दम्बति'.

Labi avasaṃsane. Avasaṃsanaṃ avalambanaṃ. Lambati, vilambati, byālambati. Nīce co’lambate sūriyo. Ālambati[Pg.125]. Ālambanaṃ, tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ, tadālambaṃ vā. Lābu. Alābu vā, akāro hi tabbhāve.

'लबि' (labi) धातू अवशंसनाच्या (खाली लटकण्याच्या/अवलंबन करण्याच्या) अर्थात आहे. अवशंसन म्हणजे अवलंबन. 'लम्बति', 'विलम्बति', 'ब्यालम्बति'. "नीचे चोलम्बते सूरियो" (सूर्य खाली लटकतो/मावळतो). 'आलम्बति'. 'आलम्बनं' (आलंबन/विषय), 'तदालम्बनं', 'तदालम्बणं' किंवा 'तदालम्बं'. 'लाबू' किंवा 'अलाबु' (भोपळा), येथे 'अ' कार हा त्याच्याच भावात (तद्भावात) आहे.

Bakārantadhāturūpāni.

'ब' कारान्त धातूंची रूपे.

Bhakārantadhātu

'भ' कारान्त धातू.

Bhā dittiyaṃ. Cando bhāti, pañhā maṃ paṭibhāti. Ratti vibhāti. Bhāṇu, paṭibhānaṃ. Vibhātā ratti.

'भा' (bhā) धातू दीप्तीच्या (प्रकाशण्याच्या) अर्थात आहे. 'चन्दो भाति' (चंद्र प्रकाशतो), 'पञ्हा मं पटिभाति' (प्रश्न मला सुचतो/प्रतिभासित होतो). 'रत्ति विभाति' (रात्र प्रकाशते/संपते). 'भाणू' (सूर्य), 'पटिभानं' (प्रतिभा). 'विभाता रत्ति' (प्रकाशलेली रात्र/पहाट).

Bhī bhaye. Bhāyati. Bhayaṃ, bhayānako, bhīmo, bhīmaseno, bhīru, bhīruko, bhīrukajātiko. Kārite ‘‘bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayatī’’ti rūpāni.

'भी' (bhī) धातू भया च्या (भीती वाटण्याच्या) अर्थात आहे. 'भायति' (तो भितो). 'भयं' (भय), 'भयानको' (भयानक), 'भीमो' (भीम), 'भीमसेनो' (भीमसेन), 'भीरु' (भीरू/भित्रा), 'भीरुको' (भित्रा), 'भीरुकजातिको' (स्वभावाने भित्रा). प्रयोजक रूपात 'भायेति', 'भाययति', 'भायापेति', 'भायापयति' अशी रूपे होतात.

Sabhu sambhu hiṃsāyaṃ. Sabhati. Sambhati.

'सभु' (sabhu) आणि 'सम्भु' (sambhu) हे धातू हिंसेच्या अर्थात आहेत. 'सभति', 'सम्भति'.

Sumbha bhāsane ca. Cakāro hiṃsāpekkhako. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.

'सुम्भ' (sumbha) धातू भाषणाच्या (बोलण्याच्या/प्रकाशण्याच्या) अर्थात देखील आहे. 'च' कार हा हिंसेच्या अपेक्षेने (भाषण आणि हिंसा दोन्ही अर्थांसाठी) आहे. 'सुम्भति', 'सुम्भो', 'कुसुम्भो'.

Ettha sumbhoti āvāṭo. ‘‘Sumbhaṃ nikkhanāhī’’ti idamettha nidassanaṃ. Kusumbhoti khuddakaāvāṭo, ‘‘pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī’’ti idamettha nidassanaṃ.

येथे 'सुम्भो' म्हणजे खड्डा (आवाट). "सुम्भं निक्खनाहि" (खड्डा खण) हे येथे उदाहरण आहे. 'कुसुम्भो' म्हणजे लहान खड्डा, "पब्बतकन्दरपदरसाखापरिपूरा कुसुम्भे परिपूरेन्ति" (पर्वतांच्या गुहा, दऱ्या आणि ओढे वाहून लहान खड्डे भरून काढतात) हे येथे उदाहरण आहे.

Abbha vabbha mabbha gatiyaṃ. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati.

'अब्भ' (abbha), 'वब्भ' (vabbha) आणि 'मब्भ' (mabbha) हे धातू गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात आहेत. 'अब्भति'. 'अब्भो' (ढग). 'वब्भति', 'मब्भति'.

Ettha abbhoti megho. So hi abbhati anekasatapaṭalo hutvā gacchatīti ‘‘abbho’’ti vuccati. ‘‘Vijjumālī satakkakū’’ti vuttaṃ. Satakkakūti ca anekasatapaṭalo. Ettha ca abbhasaddo tiliṅgiko daṭṭhabbo. Tathā [Pg.126] hi ayaṃ ‘‘abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti ettha pulliṅgo. ‘‘Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū’’ti ettha itthiliṅgo. ‘‘Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī’’ti ettha napuṃsakaliṅgo.

येथे 'अब्भो' म्हणजे मेघ (ढग). कारण तो अनेक शेकडो थरांचा (पटलांचा) होऊन जातो (अब्भति), म्हणून त्याला 'अब्भो' असे म्हणतात. "विज्जुमाली सतक्ककू" (विजांची माळ असलेला आणि शेकडो शिखरे/थर असलेला) असे म्हटले आहे. 'सतक्ककू' म्हणजे अनेक शेकडो थरांचा. आणि येथे 'अब्भ' शब्द तिन्ही लिंगांत (त्रिलिंगी) समजावा. जसे की, "अब्भुट्ठितोव स याति, स गच्छं न निवत्तति" (ढग वर उठून जातो, तो जाताना मागे फिरत नाही) यामध्ये तो पुल्लिंगी आहे. "अब्भा, महिका, धूमो, रजो, राहू" (ढग, धुके, धूर, धूळ, राहू) यामध्ये तो स्त्रीलिंगी ('अब्भा') आहे. "अब्भानि चन्दमण्डलं छादेन्ति" (ढग चंद्रमंडळाला झाकून टाकतात) यामध्ये तो नपुंसकलिंगी ('अब्भानि') आहे.

Imāni pana meghassa nāmāni –

आणि ही मेघाची (ढगाची) नावे आहेत –

Megho valāhako laṅghi, jīmūto ambudo ghano;

Dhārādharo ambudharo, pajjunno himagabbhako.

मेघो, वलाहको, लङ्घी, जीमूतो, अम्बुदो, घनो; धाराधरो, अम्बुधरो, पज्जुन्नो, हिमगब्भको.

Yabha methune. Mithunassa janadvayassa idaṃ kammaṃ methūnaṃ, tasmiṃ methune yabhadhātu vattati. Yabhati. Yābhassaṃ.

'यभ' (yabha) धातू मैथुन (लैंगिक संबंध) या अर्थात वापरला जातो. दोन व्यक्तींच्या (मिथुन) या क्रियेला 'मैथुन' म्हणतात, त्या मैथुन अर्थात 'यभ' धातू चालतो. 'यभति' (तो मैथुन करतो), 'याभस्सं' (मैथुन क्रिया).

Ettha ca ‘‘methuna’’nti esā sabbhivācā, lajjāsampannehi puggalehi vattabbabhāsābhāvato. Tathā hi ‘‘methuno dhammo na paṭisevitabbo’’ti ca ‘‘na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno’’ti ca sobhane vācāvisaye ayaṃ bhāsā āgatā. ‘‘Yabhatī’’tiādikā pana bhāsā ‘‘sikharaṇī’’tiādikā bhāsā viya asambhivācā. Na hi hirottappasampanno lokiyajanopi īdisiṃ vācaṃ bhāsati. Evaṃ santepi adhimattukkaṃsagatahirottappopi bhagavā mahākaruṇāya sañcoditahadayo lokānukampāya parisamajjhe abhāsi. Aho tathāgatassa mahākaruṇāti.

आणि येथे 'मैथुन' हा सभ्य शब्द (सब्भिवाचा) आहे, कारण लज्जाशील व्यक्तींद्वारे बोलली जाणारी ही भाषा आहे. तसेच 'मैथुनो धम्मो न पटिसेवितब्बो' (मैथुन धर्माचे सेवन करू नये) आणि 'न मे राजा सखा होति, न राजा होति मेथुनो' (राजा माझा मित्र नाही आणि राजा माझा जोडीदार नाही) अशा प्रकारे सुंदर वचनव्यवहारात ही भाषा आली आहे. परंतु 'यभति' इत्यादी भाषा 'सिखरिणी' इत्यादी भाषेप्रमाणे असभ्य भाषा (असब्भिवाचा) आहे. कारण लज्जा आणि भय (हिरोत्तप्प) यांनी युक्त असलेला सामान्य संसारी माणूसही अशी भाषा बोलत नाही. असे असूनही, अत्यंत उत्कृष्ट लज्जा आणि भय (हिरोत्तप्प) असणारे भगवान, महाकरुणेने प्रेरित होऊन जगावरील अनुकंपेपोटी परिषदेच्या (सभेच्या) मध्यभागी असे बोलले. अहो! तथागतांची महाकरुणा!

Imāni pana methunadhammassa nāmāni –

ही मैथुनधर्माची (मैथुन क्रियेची) नावे आहेत –

Saṃvesanaṃ niddhuvanaṃ, methunaṃ sūrataṃ rataṃ;

Byathayo gāmadhammo ca, yābhassaṃ mohanaṃ rati.

संवेसन, निद्धुवन, मैथुन, सुरत, रत, ब्यथय, गामधम्म (ग्रामधर्म), याभस्स, मोहन आणि रती.

Asaddhammo ca vasala-dhammo mīḷhasukhampi ca;

Dvayaṃdvayasamāpatti, dvando gammo’dakantiko.

असद्धम्म (असद्धर्म), वसलधम्म (वृषलधर्म), मीळ्हसुख (मळसुख), द्वयंद्वयसमापत्ती, द्वंद्व, गम्म (ग्राम्य) आणि उदकांतिक.

Sibha vibha katthane. Sibhati. Vibhati.

'सिभ' (sibha) आणि 'विभ' (vibha) हे धातू बढाई मारणे (कत्थन) या अर्थात वापरले जातात. सिभति, विभति.

Debha [Pg.127] abhi dabhi sadde. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.

'देभ' (debha), 'अभि' (abhi) आणि 'दभि' (dabhi) हे धातू आवाजाच्या (सद्द) अर्थात वापरले जातात. देभति, अंभति, अंभो, दंभति.

Ettha ca ambho vuccati udakaṃ. Tañhi nijjīvampi samānaṃ oghakālādīsu vissandamānaṃ ambhati saddaṃ karotīti ambhoti vuccati.

आणि येथे 'अंभो' म्हणजे पाणी (उदक) म्हटले जाते. कारण ते निर्जीव असूनही पूर इत्यादी काळात वाहताना 'अंभति' असा आवाज करते, म्हणून त्याला 'अंभो' म्हटले जाते.

Imānissa nāmāni –

ही याची (पाण्याची) नावे आहेत –

Pānīyaṃ udakaṃ toyaṃ, jalaṃ pāto ca ambu ca;

Dakaṃ kaṃ salilaṃ vāri, āpo ambho papampi ca.

पानीय, उदक, तोय, जल, पात, अम्बु, दक, कं, सलिल, वारि, आपो, अंभो आणि प्रपा.

Nīrañca kepukaṃ pāni, amataṃ elameva ca,Āponāmāni etāni, āgatāni tato tato.

नीर, केपुक, पानि, अमत (अमृत) आणि एल. ही पाण्याची (आपो) नावे ठिकठिकाणच्या प्रयोगांतून आली आहेत.

Ettha ca ‘‘vālaggesu ca kepuke. Pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī’’tiādayo payogā dassetabbā.

आणि येथे 'वालग्गेसु च केपुके' आणि 'पिवितञ्च तेसं भुसं होति पानी' इत्यादी प्रयोग दाखवले पाहिजेत.

Thabhi khabhi paṭibaddhe thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso.

'थभि' (thabhi) आणि 'खभि' (khabhi) हे धातू अडथळा किंवा बंध (पटिबद्ध) या अर्थात वापरले जातात. थंभति, वित्थंभति. खंभति, विक्खंभति. थंभो (खांब/स्तंभ), थद्धो (स्तब्ध/कठोर), उपत्थंभो (आधार/उपस्तंभ), उपत्थंभिनी, विक्खंभो (विक्षंभ/दडपशाही), विक्खंभितकिलेसो (दडपून टाकलेले क्लेश).

Jabha jabhi gattavināme. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito.

'जभ' (jabha) आणि 'जभि' (jabhi) हे धातू आळस देणे किंवा अंग ताणणे (गत्तविनाम) या अर्थात वापरले जातात. जभति, जंभति, विजंभति. विजंभनं (जांभई देणे/अंग ताणणे), विजंभिता, विजंभंतो, विजंभमानो, विजंभितो.

Sabbha kathane. Sabbhati.

'सब्भ' (sabbha) धातू बोलणे (कथन) या अर्थात वापरला जातो. सब्भति.

Vabbha bhojane. Vabbhati.

'वब्भ' (vabbha) धातू भोजन करणे (खाणे) या अर्थात वापरला जातो. वब्भति.

Gabbha dhāraṇe. Gabbhati. Gabbho.

'गब्भ' (gabbha) धातू धारण करणे या अर्थात वापरला जातो. गब्भति, गब्भो (गर्भ/गर्भाशय/खोली).

Ettha gabbhoti mātukucchipi vuccati kucchigataputtopi. Tathā hi ‘‘yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo’’ti ettha mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuccati. ‘‘Gabbho me deva patiṭṭhito. Gabbho ca patito chamā’’ti ca ettha pana kucchigataputto. Apica gabbhoti āvāsaviseso. ‘‘Gabbhaṃ [Pg.128] paviṭṭho’’tiādīsu hi ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati.

येथे 'गब्भ' (गर्भ) म्हणजे मातेचे गर्भाशय (मातुकुच्छि) देखील म्हटले जाते आणि गर्भातील मूल (कुच्छिगतपुत्त) देखील. जसे की, 'यमेकरत्तिं पठमं, गब्भे वसति माणवो' (माणवक पहिल्या एका रात्रीसाठी गर्भात राहतो) येथे मातेच्या गर्भाशयाला 'गब्भ' म्हटले आहे. 'गब्भो मे देव पतिट्ठितो' (हे देवा, माझा गर्भ प्रस्थापित झाला आहे) आणि 'गब्भो च पतितो छमा' (आणि गर्भ जमिनीवर पडला) येथे गर्भातील मूल अभिप्रेत आहे. शिवाय, 'गब्भ' म्हणजे एक विशिष्ट निवासस्थान (खोली) देखील आहे. 'गब्भं पविट्ठो' (खोलीत प्रवेश केला) इत्यादींमध्ये आतील खोलीला (ओवरक) 'गब्भ' म्हटले जाते.

Rabha rābhasse. Āpubbo rabha hiṃsākaraṇavāyamanesu. Rābhassaṃ rābhasabhāvo. Taṃsamaṅgino pana pāḷiyaṃ ‘‘caṇḍā ruddhā rabhasā’’ti evaṃ āgatā.

'रभ' (rabha) धातू वेगाने किंवा हिंसेने काम करणे (राभस्य) या अर्थात वापरला जातो. 'आ' उपसर्ग लागून (आरभ) हा धातू हिंसा करणे आणि प्रयत्न करणे या अर्थात वापरला जातो. 'राभस्सं' म्हणजे उग्रता किंवा वेगवान भाव (राभसभाव). त्या गुणाने युक्त असलेल्या व्यक्तींसाठी पाळीमध्ये 'चण्डा रुद्धा रभसा' (उग्र, क्रूर आणि वेगवान) असे आले आहे.

Tattha rabhasāti karaṇuttariyā. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Āraddhaṃ me vīriyaṃ. Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. Sārambho te na vijjati. Pakāraṇārambho. Vīriyārambho. Ārabhituṃ. Ārabhitvā. Ārabbha.

तेथे 'रभसा' म्हणजे कार्यात अतिशय तत्पर असणारे (करणुत्तरीया). रभति, आरभति, समारभति, आरंभति. रभसो. आरंभो. समारंभो, आरभंतो. समारभंतो. आरद्धं मे वीरियं (माझा वीर्य/प्रयत्न सुरू झाला आहे). सारंभं (सक्रोध/सहिंस). अनारंभं. सारंभो ते न विज्जति (तुझ्यात क्रोध/हिंसा आढळत नाही). पकारणारंभो (प्रकरणाचा आरंभ). वीरियारंभो (वीर्यारंभ/प्रयत्नाचा आरंभ). आरभितुं, आरभित्वा, आरब्भ.

Ettha vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kriyāya vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.

येथे 'वीरियारंभो' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) नावाचा आरंभ होय. 'आरंभ' शब्द कर्म, आपत्ती (नियमभंग), क्रिया, वीर्य (प्रयत्न), हिंसा आणि विकोपन (नाश/अडथळा) अशा अनेक अर्थांमध्ये आला आहे.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhobhi, sabbaṃ ārambhapaccayā;

Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti

'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व आरंभाच्या (कर्माच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) होते; आरंभाच्या निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही.'

Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā’’ti ettha yūpussāpanādikriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Iccevaṃ –

येथे 'आरंभ' म्हणजे कर्म असा अर्थ आला आहे. 'आरंभति च विप्पटिसारी च होति' (तो गुन्हा करतो आणि पश्चात्ताप करतो) येथे 'आपत्ती' (नियमभंग) असा अर्थ आहे. 'महायञ्ञा महारंभा, न ते होन्ति महप्फला' (मोठे यज्ञ आणि मोठे आरंभ, ते महाफळ देणारे नसतात) येथे यूप (यज्ञस्तंभ) उभारणे इत्यादी क्रिया अभिप्रेत आहेत. 'आरंभथ निक्कमथ, युञ्जथ बुद्धसासने' (आरंभ करा, बाहेर पडा, बुद्धशासनात युक्त व्हा) येथे 'वीर्य' (प्रयत्न) असा अर्थ आहे. 'समणं गोतमं उद्दिस्स पाणं आरंभन्ति' (श्रमण गोतमांच्या उद्देशाने प्राण्यांची हिंसा करतात) येथे 'हिंसा' असा अर्थ आहे. 'बीजगामभूतगामसमारंभा पटिविरतो होति' (बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूहाच्या विनाशापासून तो अलिप्त राहतो) येथे तोडणे, मोडणे इत्यादी 'विकोपन' (नुकसान करणे) अभिप्रेत आहे. अशा प्रकारे –

Kamme [Pg.129] āpattiyañceva, vīriye hiṃsākriyāsu ca;

Vikopane ca ārambha-saddo hotīti niddise;

कर्म, आपत्ती, वीर्य, हिंसा, क्रिया आणि विकोपन (नाश) या अर्थांमध्ये 'आरंभ' शब्द वापरला जातो, असे निर्देश करावेत.

Labha lābhe. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.

'लभ' (labha) धातू मिळणे किंवा लाभ होणे (लाभ) या अर्थात वापरला जातो. लभति, लब्भति. लाभो, लद्धं, अलत्थ, अलत्थुं.

Subha dittiyaṃ. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.

'सुभ' (subha) धातू शोभून दिसणे किंवा चमकणे (दित्ती) या अर्थात वापरला जातो. सोभति. सोभा, सोभनं, सोभितो.

Khubha sañcalane. Khobhati, saṅkhobhati. Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā. Khobhā, saṅkhobho.

'खुभ' (khubha) धातू हलणे किंवा क्षुब्ध होणे (संचलन) या अर्थात वापरला जातो. खोभति, संखोभति. 'हत्थिनागे पदिन्नम्हि, खुब्भित्थ नगरं तदा' (जेव्हा हत्ती दान दिला गेला, तेव्हा नगर क्षुब्ध झाले). खोभा, संखोभो.

Nabha tubha hiṃsāyaṃ. Nabhati. Tubhati.

'नभ' (nabha) आणि 'तुभ' (tubha) हे धातू हिंसा करणे या अर्थात वापरले जातात. नभति, तुभति.

Sambha vissāse. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.

'संभ' (sambha) धातू विश्वास ठेवणे (विस्सास) या अर्थात वापरला जातो. संभति. संभत्ति, संभत्तो.

Lubha vimohane. Lobhati, palobhati. Thullakumārīpalobhanaṃ. Kārite pana ‘‘lobheti, palobheti, palobhetvā’’ti rūpāni bhavanti. Divādigaṇaṃ pana patvā giddhiyatthe ‘‘lubbhatī’’ti rūpaṃ bhavati.

'लुभ' (lubha) धातू मोहात पाडणे किंवा प्रलोभित करणे (विमोहन) या अर्थात वापरला जातो. लोभति, पलोभति. 'थुल्लकुमारीपलोभनं' (तरुण मुलीला प्रलोभित करणे). प्रयोजक (कारित) रूपात 'लोभेति, पलोभेति, पलोभेत्वा' अशी रूपे होतात. दिवादिगणात गेल्यावर लोभ धरण्याच्या (गिद्धि) अर्थात 'लुब्भति' असे रूप होते.

Dabhi ganthane. Dambhati. Dambhanaṃ.

'दभि' (dabhi) धातू गुंफणे किंवा बांधणे (गंथन) या अर्थात वापरला जातो. दंभति. दंभनं.

Rubhi nivāraṇe. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.

'रुभि' (rubhi) धातू रोखणे किंवा अडवणे (निवारण) या अर्थात वापरला जातो. रुंभति, संनिरुंभति. संनिरुंभो, संनिरुंभित्वा.

Ubha ubbha umbha pūraṇe. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. Kārite ‘‘obheti. Ubbheti. Umbhetī’’ti rūpāni bhavanti.

'उभ' (ubha), 'उब्भ' (ubbha) आणि 'उम्भ' (umbha) हे धातू भरून काढणे (पूरण) या अर्थात वापरले जातात. उभति, उब्भति, उम्भति. उभना, उब्भना, उम्भना. ओभो, केटुभं, उब्भं, कुंभो, कुंभी. प्रयोजक (कारित) रूपात 'ओभेति, उब्भेति, उम्भेति' अशी रूपे होतात.

Tattha keṭubhanti kriyākappavikappo kavīnaṃ upakāriyasatthaṃ. Idaṃ panettha nibbacanaṃ kiṭeti gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato keṭento gamento obheti pūretīti keṭutaṃ kiṭaubhadhātuvasena. Ubbhati ubbheti [Pg.130] pūretīti ubbhaṃ, pūraṇanti attho. Cariyāpiṭakepi hi īdisī saddagati dissati, taṃ yathā? ‘‘Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpama’’nti. Tattha ca accubbhanti ativiya yācakānaṃ ajjhāsayaṃ pūraṇaṃ. Akkhumbhantipi pāṭho. Kumbhoti kaṃ vuccati udakaṃ, tena ubbhetabboti kumbho, so eva itthiliṅgavasena kumbhī. Ettha ca ‘‘kumbhī dhovati onato’’ti payogo.

तेथे 'केटुभं' म्हणजे कवींना उपयुक्त असणारे क्रियाकल्प-विकल्पाचे शास्त्र (काव्यशास्त्र/विधीशास्त्र) होय. याची व्युत्पत्ती अशी आहे – 'किटति' म्हणजे क्रिया इत्यादींचे वर्गीकरण स्पष्ट करतो, किंवा ते पूर्णपणे व्यापून (ओभेति/पूरेति) स्पष्ट करतो म्हणून 'किट' आणि 'उभ' धातूंच्या योगाने 'केटुतं' बनते. 'उब्भति' किंवा 'उब्भेति' म्हणजे भरणे, म्हणून 'उब्भं' म्हणजे भरणे (पूरण) असा अर्थ आहे. चरियापिटकातही अशी शब्दरचना आढळते, जसे की – 'महादानं पवत्तेसि, अच्चुब्भं सागरूपमं' (त्याने समुद्रासारखे अत्यंत तृप्त करणारे/भरून काढणारे महादान दिले). तेथे 'अच्चुब्भं' म्हणजे याचकांच्या इच्छेची अत्यंत तृप्ती करणे (पूर्ण करणे) होय. 'अक्खुंभन्ति' असाही पाठ आढळतो. 'कुंभो' (घडा) – 'कं' म्हणजे पाणी म्हटले जाते, ज्याच्याद्वारे ते भरले जाते तो 'कुंभो', आणि तोच स्त्रीलिंगी रूपात 'कुंभी' होतो. येथे 'कुंभी धोवति ओनतो' (वाकून घडा धुते) असा प्रयोग आहे.

Kumbhasaddo ghaṭe hatthi-siropiṇḍe dasambaṇe;

Pavattatīti viññeyyo, viññunā nayadassinā.

कुंभ हा शब्द घट (मातीचा घडा), हत्तीच्या मस्तकाचा उंचवटा (हत्ती-शिरोपिंड) आणि दहा छिद्रे (किंवा दहा व्रण) या अर्थांमध्ये वापरला जातो; हे नय (पद्धती) जाणणाऱ्या विद्वानाने समजून घ्यावे.

Bhakārantadhāturūpāni.

भ-कारान्त धातूंची रूपे.

Makārantadhātu

म-कारान्त धातू.

Mā māne sadde ca. Māti. Mātā. Ettha mātāti janikā vā cūḷamātā vā mahāmātā vā.

मा (mā) हा धातू मोजणे (मान) आणि आवाज (शब्द) या अर्थांत आहे. 'माति' (māti), 'माता' (mātā). येथे 'माता' म्हणजे जन्मदात्री (जनिका) किंवा लहान आई (चुळमाता - मावशी/काकी) किंवा मोठी आई (महामाता) होय.

Mū bandhane. Mavati. Kiyādigaṇassa panassa ‘‘munātī’’ti rūpaṃ.

मू (mū) हा धातू बांधणे (बंधन) या अर्थात आहे. 'मवति' (mavati). क्रियादिगणाचा (कियादिगण) असल्यास याचे रूप 'मुनाति' (munāti) असे होते.

Me paṭidānaādānesu. Meti, mayati. Medhā.

मे (me) हा धातू देवाणघेवाण (प्रतिदान आणि आदान) या अर्थांत आहे. 'मेति' (meti), 'मयति' (mayati). 'मेधा' (medhā).

Ettha medhāti paññā. Sā hi sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhāti vuccati. Ettha pana metīti gaṇhāti. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti. Saṅgamatthavācakassa pana medhadhātussa vasena medhati sīlasamādhiādīhi saddhammehi siriyā ca saṅgacchatīti medhāti attho gahetabbo. Etthetaṃ vuccati –

येथे 'मेधा' म्हणजे प्रज्ञा (paññā). ती सूक्ष्म अर्थ आणि धम्म देखील अत्यंत वेगाने ग्रहण करते (मेति) आणि धारण करते (धारेति), म्हणून तिला 'मेधा' म्हटले जाते. येथे 'मेति' म्हणजे ग्रहण करणे (गण्हाति). तसे अट्ठसालिनीमध्ये म्हटले आहे: 'ज्याप्रमाणे पर्वतावर पडणारी वीज, त्याप्रमाणे जी क्लेशांचा नाश करते (मेधति/हिंसति) ती 'मेधा' होय, किंवा वेगाने ग्रहण व धारण करण्याच्या अर्थाने ती 'मेधा' होय.' संघटन (संगम) अर्थाचा वाचक असलेल्या 'मेध' धातूच्या संदर्भाने, जी शील, समाधी इत्यादी सद्धम्मांशी आणि समृद्धीशी (सिरि) जोडली जाते, ती 'मेधा' असा अर्थ घ्यावा. याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Dvidhātuyekadhātuyā[Pg.131], dviratthavatiyāpi ca;

Medhāsaddassa nipphattiṃ, jaññā sugatasāsane’’ti.

'सुगत शासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) दोन धातूंपासून किंवा एका धातूपासून, आणि दोन अर्थांनी देखील 'मेधा' शब्दाची उत्पत्ती जाणावी.'

Omā sāmatthiye. Sāmatthiyaṃ samatthabhāvo. Aluttantoyaṃ dhātu, omāti, omanti.

ओमा (omā) हा धातू सामर्थ्य (सामत्थिय) या अर्थात आहे. सामर्थ्य म्हणजे समर्थ असणे (समत्थभावो). हा धातू लोप न पावणारा (अलुत्तन्त) आहे, 'ओमाति' (omāti), 'ओमान्ति' (omanti).

Atrāyaṃ pāḷi ‘‘omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamitu’’nti. Tattha omātīti pahoti sakkoti.

यावर ही पाळी (पाठांतर) आहे: 'भन्ते, भगवान आपल्या ऋद्धीने (iddhiyā) मनोमय कायेने ब्रह्मलोकात जाण्यास समर्थ (ओमाति) आहेत काय?' तेथे 'ओमाति' म्हणजे समर्थ असणे (पहोति), शक्य असणे (सक्कोति).

Timu addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Temati. Tinto, temiyo. Temitukāmā temiṃsu.

तिमु (timu) हा धातू ओलेपणा (अद्दभाव) या अर्थात आहे. अद्दभाव म्हणजे ओलेणे (तिन्तभाव). 'तेमति' (temati). 'तिन्तो' (tinto), 'तेमियो' (temiyo). 'तेमितुकामा' (temitukāmā), 'तेमिसु' (temiṃsu).

Ettha temiyoti evaṃnāmako kāsirañño putto bodhisatto. So hi rañño ceva mahājanassa ca hadayaṃ temento addabhāvaṃ pāpento sītalabhāvaṃ janento jātoti ‘‘temiyo’’ti vuccati.

येथे 'तेमियो' (temiyo) हे नाव काशीच्या राजाचा पुत्र असलेल्या बोधिसत्त्वाचे आहे. कारण ते राजाच्या आणि महाजनतेच्या (लोकांच्या) हृदयाला आर्द्र (तेमेन्तो - मऊ/आनंदित) करत, त्यांना ओलेपणा (सौम्यता) प्राप्त करून देत आणि शीतलता निर्माण करत जन्माला आले, म्हणून त्यांना 'तेमियो' असे म्हटले जाते.

Nitami kilamane. Nitammati. Hadayaṃ dayhate nitammāmi.

नि-तमि (ni-tami) हा धातू थकणे किंवा ग्लानी येणे (किलमन) या अर्थात आहे. 'नितम्मति' (nitammati). 'हृदय जळत आहे, मी ग्लानी पावत आहे (नितम्मामि).'

Camu chamu japu jhamu umu jimu adane. Camati. Camū. Camūti senā. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.

चमु (camu), छमु (chamu), जपु (japu), झमु (jhamu), उमु (umu), जिमु (jimu) हे धातू खाणे (अदन) या अर्थात आहेत. 'चमति' (camati). 'चमू' (camū). 'चमू' म्हणजे सेना. 'छमति' (chamati). 'जमति' (jamati). 'झमति' (jhamati). 'उमति' (umati). 'जेमति' (jemati).

Kamu padavikkhepe. Padavikkhepo padasā gamanaṃ. Idaṃ pana vohārasīsamattaṃ vacanaṃ, tasmā ‘‘nāssa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī’’tiādīsu apadavikkhepatthopi gahetabbo. Kamati. Caṅkamati, atikkamati. Abhikkamati. Paṭikkamati. Pakkamati. Parakkamati. Vikkamati. Nikkamati. Saṅkamati. Saṅkamanaṃ. Saṅkanti. Kamanaṃ. Caṅkamanaṃ. Atikkamo. Abhikkamo. Paṭikkamo. Pakkamo. Vikkamo. Nikkamo. Atikkanto puriso. Abhikkantā ratti. Nikkhamati. Abhinikkhamati. Kārite [Pg.132] nikkhāmeti. Aññānipi yojetabbāni. Yasmā panāyaṃ dhātu curādigaṇaṃ patvā icchākanti yatthesu vattati, tasmā tepi atthe upasaggavisesite katvā idha abhikkantasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upari curādigaṇeyeva kathessāma.

कमु (kamu) हा धातू पाऊल टाकणे (पदविक्खेप) या अर्थात आहे. पदविक्खेप म्हणजे पायाने चालणे. परंतु हे केवळ व्यवहारातील मुख्य वचन आहे, म्हणून 'त्याच्या शरीरावर अग्नी, विष किंवा शस्त्र प्रभाव पाडत नाही (कमति)' इत्यादी वाक्यांमध्ये पाऊल टाकण्याव्यतिरिक्त इतर अर्थ देखील घ्यावा. 'कमति' (kamati). 'चङ्कमति' (caṅkamati - ये-जा करणे), 'अतिक्कमति' (atikkamati - ओलांडणे). 'अभिक्कमति' (abhikkamati - पुढे जाणे). 'पटिक्कमति' (paṭikkamati - मागे फिरणे). 'पक्कमति' (pakkamati - निघून जाणे). 'परक्कमति' (parakkamati - पराक्रम करणे/प्रयत्न करणे). 'विक्कमति' (vikkamati - पाऊल टाकणे/पराक्रम करणे). 'निक्कमति' (nikkamati - बाहेर पडणे). 'सङ्कमति' (saṅkamati - संक्रमण करणे). 'सङ्कमनं' (saṅkamanaṃ - संक्रमण/पूल). 'सङ्कन्ति' (saṅkanti - संक्रमण). 'कमनं' (kamanaṃ - चालणे). 'चङ्कमनं' (caṅkamanaṃ - चंक्रमण/फिरण्याची जागा). 'अतिक्कमो' (atikkamo - उल्लंघन). 'अभिक्कमो' (abhikkamo - पुढे जाणे). 'पटिक्कमो' (paṭikkamo - माघार). 'पक्कमो' (pakkamo - प्रस्थान). 'विक्कमो' (vikkamo - पराक्रम). 'निक्कमो' (nikkamo - निष्क्रमण). 'अतिक्कन्तो पुरिसो' (अतिक्रांत झालेला मनुष्य). 'अभिक्कन्ता रत्ति' (रात्र संपत आलेली किंवा सुंदर रात्र). 'निक्खमति' (nikkhamati - बाहेर पडणे). 'अभिनिक्खमति' (abhinikkhamati - महाभिनिष्क्रमण करणे). प्रयोजक रूपात (कारित) 'निक्खामेति' (nikkhāmeti) असे होते. इतर रूपे देखील अशीच जोडावीत. परंतु, जेव्हा हा धातू चुरादिगणात जातो, तेव्हा तो इच्छा आणि कांती (चकाकी/सौंदर्य) या अर्थांत वापरला जातो, म्हणून उपसर्गांच्या वैशिष्ट्यामुळे ते अर्थ येथे 'अभिक्कान्त' शब्दाच्या अर्थ-स्पष्टीकरणासह सांगणे आवश्यक असले तरी, ते येथे न सांगता पुढे चुरादिगणातच सांगू.

Yamu uparame. Uparamo viramanaṃ. Yamabhi. Yamo. ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase’’ti idamettha nidassanaṃ. Tattha yamāmaseti uparamāma, nassāma, marāmāti attho.

यमु (yamu) हा धातू थांबणे (उपरम) या अर्थात आहे. उपरम म्हणजे विरती किंवा थांबणे (विरमन). 'यमभि' (yamabhi). 'यमो' (yamo). 'इतर लोक हे जाणत नाहीत की, आपण येथे नष्ट होणार आहोत (यमामसे)' हे याचे उदाहरण आहे. तेथे 'यमामसे' (yamāmase) म्हणजे आपण थांबतो (उपरमाम), नष्ट होतो (नस्साम), किंवा मरतो (मराम) असा अर्थ आहे.

Nama bahutte sadde. Bahutto saddo nāma uggatasaddo. Namati.

नम (nama) हा धातू मोठ्या आवाजात (बहुत्ते सद्दे) या अर्थात आहे. बहुत्त शब्द म्हणजे मोठा किंवा वर उठलेला आवाज (उग्गतसद्do). 'नमति' (namati).

Ama dama hamma mima chama gatimhi. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā.

अम (ama), दम (dama), हम्म (hamma), मिम (mima), छम (chama) हे धातू गती (गति) या अर्थात आहेत. 'अमति' (amati). 'दमति' (damati). 'हम्मति' (hammati). 'मिमति' (mimati). 'छमति' (chamati). 'छमा' (chamā).

Chamāti pathavī. Chamāsaddo itthiliṅgo daṭṭhabbo, ‘‘na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā’’ti ca ‘‘chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme’’ti ca payogadassanato. So ca kho sattahi aṭṭhahi vā vibhattīhi dvīsu ca vacanesu yojetabbo. Chamanti gacchanti etthāti chamā.

'छमा' (chamā) म्हणजे पृथ्वी (पथवी). 'छमा' शब्द स्त्रीलिंगी समजावा, कारण 'मी जमिनीवर बसून, आसनावर बसलेल्या निरोगी व्यक्तीला धम्म देशना करणार नाही, असा नियम पाळला पाहिजे' आणि 'मी उन्हात माशासारखा जमिनीवर लोळत आहे' अशा प्रयोगांवरून हे दिसून येते. आणि तो सात किंवा आठ विभक्तींमध्ये आणि दोन्ही वचनांमध्ये योजला जावा. ज्याच्यावर लोक चालतात (छमन्ति/गच्छन्ति) ती 'छमा' होय.

Dhama saddaggisaṃ yogesu. Dhamadhātu sadde ca mukhavātena saddhiṃ aggisaṃyoge ca vattati. Tattha paṭhamatthe ‘‘saṅkhaṃ dhamati. Saṅkhadhamako. Bheriṃ dhamati. Bheridhamako. Dhame dhame nātidhame’’ti payogo. Dutiyatthe ‘‘aggiṃ dhamati. Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti payogo.

धम (dhama) हा धातू आवाज आणि अग्नीचा संयोग (सद्दग्गिसंयोग) या अर्थांत आहे. 'धम' धातू आवाजाच्या अर्थात आणि मुखाच्या हवेने अग्नी पेटवण्याच्या (अग्नीशी संयोग करण्याच्या) अर्थात वापरला जातो. तेथे पहिल्या अर्थात: 'शंख वाजवतो (सङ्खं धमति). शंख वाजवणारा (सङ्खधमको). भेरी वाजवतो (भेरिं धमति). भेरी वाजवणारा (भेरिधमको). वाजव, वाजव, पण जास्त वाजवू नकोस (धमे धमे नातिधमे)' असा प्रयोग होतो. दुसऱ्या अर्थात: 'अग्नी फुंकतो/पेटवतो (अग्गिं धमति). स्वतःला जागृत करतो, लहान अग्नी फुंकून पेटवल्याप्रमाणे (समुट्ठापेति अत्तानं, अणं अग्गिं व संधमं)' असा प्रयोग होतो.

Bhāma kodhe. Bhāmati.

भाम (bhāma) हा धातू क्रोधाच्या (कोध) अर्थात आहे. 'भामति' (bhāmati).

Namu [Pg.133] namane. Namati. Namo. Nataṃ, namanaṃ. Nati. Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna. Namitvā, namitvāna, namituna. Kārite ‘‘nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā’’ti rūpāni bhavanti. Tatra hi ‘‘namati namitvā’’ti evaṃpakārāni padāni namanatthe vandanāyañca daṭṭhabbāni, ‘‘namo natvā’’ti evaṃpakārāni pana vandanāyameva. Atrāyamupalakkhaṇamattā payogaracanā –

नमु (namu) हा धातू नम्र होणे किंवा वाकणे (नमन) या अर्थात आहे. 'नमति' (namati). 'नमो' (namo). 'नतं' (nataṃ), 'नमनं' (namanaṃ). 'नति' (nati). 'नमं' (namaṃ). 'नममानो' (namamāno). 'नमन्तो' (namanto). 'नमितो' (namito). 'नामं' (nāmaṃ). 'नामितं' (nāmitaṃ). 'नमितुं' (namituṃ). 'नत्वा' (natvā), 'नत्वान' (natvāna). 'नमित्वा' (namitvā), 'नमित्वान' (namitvāna), 'नमितुन' (namituna). प्रयोजक रूपात (कारित) 'नामेति' (nāmeti), 'नामयति' (nāmayati), 'नामेत्वा' (nāmetvā), 'नामयित्वा' (nāmayitvā) अशी रूपे होतात. तेथे 'नमति', 'नमित्वा' यांसारखे शब्द वाकणे आणि वंदन करणे या दोन्ही अर्थांत पाहिले पाहिजेत, तर 'नमो', 'नत्वा' यांसारखे शब्द केवळ वंदनाच्याच अर्थात वापरले जातात. यावर उदाहरणादाखल ही वाक्यरचना आहे –

Rukkho phalī phalabhāragarutāya namitvāna bhijjati;

Vuddho jarājajjaratāya namati namitvā gacchati;

Saddho buddhaṃ namati namitvā gacchati;

Namo buddhassa satthāraṃ natvāna agamāsīti;

फळांनी लगडलेले झाड फळांच्या वजनाने वाकून (नमित्वान) मोडते; वृद्ध मनुष्य म्हातारपणामुळे वाकतो (नमति) आणि वाकून (नमित्वा) चालतो; श्रद्धावान मनुष्य बुद्धांना वंदन करतो (नमति) आणि वंदन करून (नमित्वा) जातो; बुद्धांना नमस्कार असो (नमो बुद्धस्स), शास्त्याला वंदन करून (नत्वान) तो गेला;

Ettha namoti padaṃ nipātesupi labbhati. Tena hi paccattopayogavacanāni abhinnarūpāni dissanti ‘‘devarāja namo tyatthu. Namo katvā mahesino’’ti. Upasaggehipi ayaṃ yojetabbā ‘‘paṇamati, paṇāmo, uṇṇamati, uṇṇati’’ iccādinā.

येथे 'नमो' हा शब्द अव्ययांमध्ये (निपात) देखील आढळतो. त्यामुळे प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीची रूपे एकसारखीच दिसतात: 'हे देवराज, तुला नमस्कार असो (नमो त्यत्थु). महर्षींना नमस्कार करून (नमो कत्वा महेसिनो)'. उपसर्गांसह देखील हा धातू जोडला जाऊ शकतो, जसे की 'पणमति' (paṇamati), 'पणामो' (paṇāmo), 'उण्णमति' (uṇṇamati), 'उण्णति' (uṇṇati) इत्यादी.

Khamu sahane. Khamati. Khanti. Khamo, khamanaṃ, evaṃ bhāve. Kattari pana ‘‘khantā. Khamitā. Khamo hoti sītassapi uṇhassapī’’ti payogā.

खमु (khamu) हा धातू सहन करणे (सहन) या अर्थात आहे. 'खमति' (khamati). 'खन्ति' (khanti - क्षमा). भाववाचक नामात 'खमो' (khamo), 'खमनं' (khamanaṃ) अशी रूपे होतात. परंतु कर्तरी प्रयोगात (कत्तरि) 'खन्ता' (khantā), 'खमिता' (khamitā), 'तो थंडी आणि उष्णता देखील सहन करणारा (खमो) असतो' असे प्रयोग होतात.

Sama adassane. Samati, vūpasamati aggi.

सम (sama) हा धातू अदृश्य होणे किंवा शांत होणे (अदस्सन) या अर्थात आहे. 'समति' (samati), अग्नी शांत होतो (वूपसमति अग्गि).

Yama parivesane. Yamati. Yamo. Yamarājā.

यम (yama) हा धातू वाढणे किंवा वाढून देणे (परिवेसण) या अर्थात आहे. 'यमति' (yamati). 'यमो' (yamo). 'यमराजा' (yamarājā).

Sama sadde. Samati.

सम (sama) हा धातू आवाजाच्या (सद्द) अर्थात आहे. 'समति' (samati).

Sama thama velambe. Samati. Thamati.

सम (sama), थम (thama) हे धातू विलंब करणे (वेलम्ब) या अर्थात आहेत. 'समति' (samati). 'थमति' (thamati).

Vāyama īhāyaṃ. Vāyamati. Vāyāmo.

वायम (vāyama) हा धातू प्रयत्न करणे (ईहा) या अर्थात आहे. 'वायमति' (vāyamati). 'वायामो' (vāyāmo - व्यायाम/प्रयत्न).

Gamu [Pg.134] gatiyaṃ. Gacchati. Gamako. Gato. Gati. Gamanaṃ. Kārite ‘‘gameti, gamayati, gacchāpetī’’tiādīni bhavanti.

गमु (gamu) हा धातू जाणे (गति) या अर्थात आहे. 'गच्छति' (gacchati). 'गमको' (gamako). 'गतो' (gato). 'गति' (gati). 'गमनं' (gamanaṃ). प्रयोजक रूपात (कारित) 'गमेति' (gameti), 'गमयति' (gamayati), 'गच्छापेति' (gacchāpeti) इत्यादी रूपे होतात.

Ramu kīḷāyaṃ. Ramati. Viramati. Paṭiviramati. Uparamati. Ārati. Virati. Paṭivirati. Uparati. Veramaṇi. Viramaṇaṃ. Rati. Ramaṇaṃ. Rato. Ārato virato paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo.

रमु (ramu) हा धातू क्रीडा करणे किंवा रममाण होणे (कीळा) या अर्थात आहे. 'रमति' (ramati). 'विरमति' (viramati - विरक्त होणे/थांबणे). 'पटिविरमति' (paṭiviramati - पूर्णपणे विरक्त होणे). 'उपरमति' (uparamati - थांबणे). 'आरति' (ārati - विरती). 'विरति' (virati - विरती). 'पटिविरति' (paṭivirati - प्रतिविरती). 'उपरति' (uparati - उपरती). 'वेरमणी' (veramaṇi - विरती/नियम). 'विरमणं' (viramaṇaṃ - विरती). 'रति' (rati - प्रीती/आवड). 'रमणं' (ramaṇaṃ - रमणे). 'रतो' (rato - रमलेला). 'आरतो' (ārato), 'विरतो' (virato), 'पटिविरतो' (paṭivirato). 'उपरतो' (uparato), 'उपरमो' (uparamo). 'आरामो' (ārāmo - विहार/बाग).

Vamu uggiraṇe. Vamati. Vamathu. Vammiko.

वमु (vamu) हा धातू ओकणे किंवा बाहेर टाकणे (उग्गिरणा) या अर्थात आहे. 'वमति' (vamati). 'वमथु' (vamathu - उलटी). 'वम्मिको' (vammiko - वारूळ).

Dhīratthu taṃ visaṃ vantaṃ, yamahaṃ jīvitakāraṇā;

Vantaṃ paccāvamissāmi, mataṃ me jīvitā varaṃ.

त्या ओकलेल्या विषाला धिक्कार असो, जे मी केवळ जगण्याच्या कारणासाठी पुन्हा प्राशन करीन (खाईन); अशा जगण्यापेक्षा मला मरणच अधिक श्रेयस्कर आहे.

Tattha vammikoti vamatīti, vantakoti, vantussayoti, vantasinehasambandhoti vammiko. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirayati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sinehova nikkhamati, evaṃ vantasinehasambandhoti vammiko.

तेथे 'वम्मिको' (वारूळ) म्हणजे जे ओकते (वमतीति), जे ओकलेले आहे (वन्तकोति), जे ओकलेला ढीग आहे (वन्तुस्सयोति), जे ओकलेल्या स्नेहाने (चिकट द्रवाने) संबद्ध आहे (वन्तसिनेहसम्बन्धोति) ते वारूळ होय. कारण ते साप, मुंगूस, उंदीर, पाल इत्यादी विविध प्रकारच्या प्राण्यांना बाहेर ओकते (बाहेर काढते), म्हणून ते 'वम्मिको' आहे. वाळवीने ओकलेले असल्यामुळे ते 'वम्मिको' आहे. वाळवीने ओकून आपल्या मुखतुंडाने (तोंडाने) बाहेर टाकलेल्या मातीच्या कणांनी कंबरेच्या किंवा माणसाच्या उंचीएवढे उंच केलेले असल्यामुळे ते 'वम्मिको' आहे. वाळवीच्या ओकलेल्या लाळेच्या स्नेहाने (चिकटपणाने) ते अशा प्रकारे बांधलेले असते की, सात आठवडे पाऊस पडला तरी ते विखुरले जात नाही, आणि उन्हाळ्यातही त्यातून मूठभर माती घेऊन ती मुठीत दाबल्यास त्यातून स्नेह (ओलावा) बाहेर पडतो, अशा प्रकारे ओकलेल्या स्नेहाने संबद्ध असल्यामुळे ते 'वम्मिको' (वारूळ) म्हटले जाते.

Ettha pana ‘‘bhagavā, himavā’’tiādīni padāni na kevalaṃ vantupaccayavaseneva nipphādetabbāni, atha kho vamudhātuvasenapi nipphādetabbāni, tenāha visuddhimaggakārako ‘‘yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ, gamanasaddato gakāraṃ, vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya bhagavāti vuccati, yathā loke ‘mehanassa [Pg.135] khassa mālā’ti vattabbe mekhalā’’ti vadatā niruttinayena saddasiddhi dassitā.

येथे 'भगवा', 'हिमवा' इत्यादी शब्द केवळ 'वन्तु' प्रत्ययाच्या आधारेच सिद्ध केले जाऊ नयेत, तर 'वमु' धातूच्या (ओकणे/त्याग करणे) आधारेही सिद्ध केले जावेत. म्हणूनच विशुद्धिमार्गाच्या कर्त्यांनी म्हटले आहे: 'ज्याअर्थी त्यांनी तीन भवांमध्ये (अस्तित्वाच्या तीन लोकांमध्ये) तृष्णारूपी गमनाचा (संसारगमनाचा) त्याग केला आहे (ओकून टाकला आहे), म्हणून 'भवेसु वन्तगमनो' (भवांमध्ये गमन ओकलेला/त्यागलेला) असे म्हणावयाचे असताना, 'भव' शब्दातील 'भ'कार, 'गमन' शब्दातील 'ग'कार आणि 'वन्त' शब्दातील 'व'कार घेऊन, त्याला दीर्घ करून 'भगवा' असे म्हटले जाते. जसे लोकव्यवहारात 'मेहनस्स खस्स माला' असे म्हणावयाचे असताना 'मेखला' असे म्हटले जाते.' अशा प्रकारे निरुक्तीच्या नियमाने शब्दाची सिद्धी दाखविली आहे.

Ettha, siyā ‘‘visamamidaṃ nidassanaṃ, yena ‘mehanassa khassa mālā’ti ettha mekārakhakāralākārānaṃ kamato gahaṇaṃ dissati, ‘‘bhavesu vantagamano’ti ettha pana bhakāravakāragakārānaṃ kamato gahaṇaṃ na dissatī’’ti? Saccaṃ, idha pana ‘‘aggāhito, vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu viya guṇasaddassa paranipātavasena ‘‘bhavesu gamanavanto’’ti vattabbepi evamavatvā saddasatthe yebhuyyena guṇasaddānaṃ pubbanipātabhvassa icchitattā saddasatthavidūnaṃ kesañca viññūnaṃ manaṃ tosetuṃ ‘‘bhagavā’’ti pade akkharakkamaṃ anapekkhitvā atthamattanidassanavasena ‘‘āhitaggi, sampannavijjācaraṇo’’tiādīni viya pubbanipātavasena ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vuttaṃ. Īdisasmiñhi ṭhāne ‘‘āhitaggī’’ti vā ‘‘aggāhito’’ti vā ‘‘chinnahattho’’ti vā ‘‘hatthacchinno’’ti vā padesu yathā tathā ṭhitesupi atthassa ayutti nāma natthi aññamaññaṃ samānatthattā tesaṃ saddānaṃ.

येथे अशी शंका घेतली जाऊ शकते की, 'हे उदाहरण विसंगत आहे, कारण 'मेहनस्स खस्स माला' यामध्ये मे-कार, ख-कार आणि ला-कार यांचे क्रमाने ग्रहण दिसते, परंतु 'भवेसु वन्तगमनो' यामध्ये भ-कार, व-कार आणि ग-कार यांचे क्रमाने ग्रहण दिसत नाही?' हे सत्य आहे, परंतु येथे 'अग्गाहितो', 'विज्जाचरणसम्पन्नो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे गुणवाचक शब्दाच्या परनिपातामुळे (नंतर येण्यामुळे) 'भवेसु गमनवन्तो' असे म्हणावयाचे असतानाही तसे न म्हणता, व्याकरणशास्त्रामध्ये बहुधा गुणवाचक शब्दांचा पूर्वनिपात (आधी येणे) इच्छित असल्यामुळे, व्याकरणतज्ज्ञ आणि काही विद्वानांच्या मनाचे समाधान करण्यासाठी 'भगवा' या पदामध्ये अक्षरांच्या क्रमाची अपेक्षा न करता, केवळ अर्थाचे दिग्दर्शन करण्यासाठी 'आहितग्गि', 'सम्पन्नविज्जाचरणो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे पूर्वनिपाताच्या नियमाने 'भवेसु वन्तगमनो' असे म्हटले आहे. कारण अशा ठिकाणी 'आहितग्गी' किंवा 'अग्गाहितो' अथवा 'छिन्नहत्थो' किंवा 'हत्थच्छिन्नो' या शब्दांमध्ये ते कसेही ठेवले तरी अर्थाची विसंगती होत नाही, कारण त्या शब्दांचा अर्थ एकमेकांशी समानच असतो.

Vedajātotiādīsu pana ṭhānesu atthevāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ visuddhimagge ‘‘bhagavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, taṭṭīkāyampi ca dassitā ‘‘bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā’’ti. Nibbacanaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokā, visesasannissayasobhākappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavā.

'वेदजातो' इत्यादी ठिकाणीही असाच अर्थ समजला पाहिजे. अशा प्रकारे विशुद्धिमार्गामध्ये 'भगवा' या शब्दाची सिद्धी 'वमु' धातूच्या आधारेही दाखविली आहे, आणि त्याच्या टीकेमध्येही 'भगे वमीति भगवा। भागे वमीति भगवा' (ज्याने भग ओकले तो भगवा; ज्याने भाग ओकले तो भगवा) अशी दाखविली आहे. त्याची व्युत्पत्ती अशी समजली पाहिजे – 'भग' नावाचे ऐश्वर्य, यश आणि कीर्ती यांना ज्यांनी लाळेच्या गोळ्याप्रमाणे निरपेक्षपणे ओकून टाकले (त्याग केला), म्हणून ते 'भगवा' होत. अथवा, 'भा' म्हणजे नक्षत्रे, त्यांच्यासोबत जे फिरतात ते 'भगा' म्हणजे सिनेरु, युगंधर, उत्तरकुरु, हिमवंत इत्यादी भाजनलोक (भौतिक जग) होत, कारण ते विशेष सौंदर्याचे आश्रयस्थान आहेत. भगवंतांनी त्यांचाही त्याग केला (ओकून टाकले), तेथील रहिवाशांच्या निवासस्थानांचे अतिक्रमण करून आणि त्यांच्याशी संबंधित छंद-राग (आसक्ती) नष्ट करून त्यांचा त्याग केला, म्हणून ते 'भगवा' होत.

Cakkavattisiriṃ [Pg.136] yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

ज्याअर्थी त्यांनी चक्रवर्तीचे ऐश्वर्य, यश, सत्ता, सुख आणि लौकिक चित्त यांचा त्याग केला, म्हणूनच ते सुगत 'भगवा' म्हटले जातात.

Tathā khandhāyatanadhātādibhede dhammakoṭṭhāse sabbaṃ papañca sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvamīti bhagavā. Atha vā sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnappaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahīti bhagavā.

त्याचप्रमाणे स्कंध, आयतन, धातू इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या धर्मसमूहातील सर्व प्रपंच, सर्व योग, सर्व ग्रंथ (गाठी) आणि सर्व संयोजने पूर्णपणे छिन्नभिन्न करून, अमृत धातूचा (निर्वाणाचा) लाभ घेताना ज्यांनी त्या सर्वांना ओकून टाकले, बाहेर काढले, निरपेक्षपणे सोडून दिले आणि पुन्हा कधीही ग्रहण केले नाही, म्हणून ते 'भगवा' होत. अथवा, सर्व कुशल-अकुशल, सदोष-निर्दोष, हीन-प्रणीत, कृष्ण-शुक्ल (काळे-पांढरे) विरोधी धर्मांना ज्यांनी आर्यमार्ग-ज्ञानाच्या मुखाने ओकून टाकले, बाहेर काढले, निरपेक्षपणे त्यागले आणि सोडून दिले, म्हणून ते 'भगवा' होत.

Khandhāyatanadhātādī, dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bagavā mato.

ज्याअर्थी महामुनींनी (महर्षींनी) स्कंध, आयतन, धातू इत्यादी धर्मभेद आणि कृष्ण-शुक्ल धर्म ओकून टाकले आहेत, त्याअर्थीही ते 'भगवा' मानले जातात.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana himavāti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā. Tathā hi sambhavajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavāti himapātasamaye himayuttoti himavā. Gimhakāle himaṃ vamatīti himavā’’ti vuttaṃ. Evaṃ jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, ayaṃ nayo īdisesu ṭhānesupi netabbo. ‘‘Guṇavāgaṇavā’’tiādīsu pana na netabbo. Yadi nayeyya, ‘‘guṇavā gaṇavā’’ti padānaṃ ‘‘nigguṇo parihīnaguṇo’’ti evamādiattho bhaveyya, tasmā ayaṃ nayo sabbatthapi na netabbo. Ettha siyā ‘‘yadi ‘‘bhagavā’tiādipadānaṃ vamudhātuvasena nipphatti hoti, kathaṃ ‘‘bhagavanto, bhagavanta’’ntiādīni sijjhantī’’ti? Yathā ‘‘bhagavā’’ti padaṃ niruttinayena sijjhati, tathā tānipi teneva sijjhanti. Acinteyyo hi niruttinayo kevalaṃ atthayuttipaṭibandhamattova, atthayuttiyaṃ sati nipphādetumasakkuṇeyyānipi rūpāni aneneva sijjhanti. Ettha ca [Pg.137] yaṃ niruttilakkhaṇaṃ āharitvā dassetabbaṃ siyā, taṃ upari rūpanipphādanādhikāre udāharaṇehi saddhiṃ pakāsessāma.

जातक-अट्ठकथेमध्ये 'हिमवा' या शब्दाची सिद्धी 'वमु' धातूच्या आधारेही दाखविली आहे. जसे की, संभवजातक-अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे: 'हिमवा म्हणजे – हिमवृष्टीच्या वेळी हिमाने युक्त असतो म्हणून हिमवा. उन्हाळ्यात हिम (बर्फ) ओकतो (वितळवून बाहेर टाकतो) म्हणून हिमवा.' अशा प्रकारे जातक-अट्ठकथेमध्ये 'हिमवा' शब्दाची सिद्धी 'वमु' धातूच्या आधारे दाखविली आहे, हा नियम अशा प्रकारच्या इतर ठिकाणीही लागू केला पाहिजे. परंतु 'गुणवा', 'गणवा' इत्यादी शब्दांमध्ये हा नियम लागू करू नये. जर लागू केला, तर 'गुणवा', 'गणवा' या शब्दांचा अर्थ 'निर्गुणी', 'गुणहीन' असा होईल, म्हणून हा नियम सर्वत्र लागू करू नये. येथे अशी शंका येऊ शकते की, 'जर 'भगवा' इत्यादी शब्दांची सिद्धी 'वमु' धातूच्या आधारे होते, तर 'भगवन्तो', 'भगवन्तं' इत्यादी रूपे कशी सिद्ध होतात?' ज्याप्रमाणे 'भगवा' हा शब्द निरुक्तीच्या नियमाने सिद्ध होतो, त्याचप्रमाणे ती रूपेही त्याच नियमाने सिद्ध होतात. कारण निरुक्तीचा नियम अचिंत्य आहे, तो केवळ अर्थाच्या सुसंगतीशी संबंधित आहे; अर्थाची सुसंगती असेल तर एरवी सिद्ध न होऊ शकणारी रूपेही या नियमाने सिद्ध होतात. आणि येथे जो निरुक्तीचा नियम उद्धृत करून दाखवायचा आहे, तो आम्ही पुढे रूपसिद्धीच्या अधिकारामध्ये उदाहरणांसह स्पष्ट करू.

Idha sāramate munirājamate,Paramaṃ paṭutaṃ sujano pihayaṃ;

Vipulatthadharaṃ dhaninītimimaṃ,Satataṃ bhajataṃ matisuddhakaraṃ.

येथे, मुनिराजांच्या (बुद्धांच्या) या सारभूत मतामध्ये (शासनात), परम कौशल्याची इच्छा करणाऱ्या सज्जन माणसाने, वस्तृतः विपुल अर्थ धारण करणाऱ्या आणि बुद्धीला शुद्ध करणाऱ्या या 'धनिनीती'चे (व्याकरणशास्त्राचे) सतत सेवन (अभ्यास) करावे.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññunaṃ

अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या त्रिपिटकातील वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

...कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथातील...

Saravaggapañcakantiko nāma dhātuvibhāgo

...'सरवग्गपञ्चकन्तिको' (पाच स्वरवर्गांच्या शेवटी असलेला) नावाचा धातू-विभाग...

Pannarasamo paricchedo.

...पंधरावा परिच्छेद समाप्त झाला.

16. Bhūvādigaṇikapariccheda

१६. भूवादिगणीक परिच्छेद (भूवादि गणाचा परिच्छेद).

Ito paraṃ avaggantā, missakā ceva dhātuyo;

Vakkhāmi dhātubhedādi-kusalassa matānugā.

यानंतर, धातूंच्या भेदांमध्ये कुशल असलेल्या विद्वानांच्या मतानुसार, मी अवर्गान्त (वर्गाच्या शेवटी नसलेले) आणि मिश्रक (मिश्र) धातूंचे वर्णन करीन.

Yakārantadhātu

य-कारान्त धातू (य अक्षराने शेवट होणारे धातू).

Yā gatipāpuṇesu. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Yanto puriso. Yantī itthī. Yantaṃ kulaṃ. Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ iccādīni. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yāyati, yāyantī’’tiādīni rūpāni bhavanti.

या (धातू) गती (जाणे) आणि प्राप्ती (मिळवणे) या अर्थांत आहे. याति, यन्ति. यातु, यन्तु. येय्य, येय्युं, अनुपरियेय्युं. यथासंभव पदमाला (रूपावली) योजावी. यन्तो पुरिसो (जाणारा पुरुष). यन्ती इत्थी (जाणारी स्त्री). यन्तं कुलं (जाणारे कूळ). यानं, उपयानं, उय्यानं इत्यादी. दिवादिगणीय धातूचे तर 'यायति, यायन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Tatra yānantiādīsu yanti etenāti yānaṃ, rathasakaṭādi. Upayanti etena issarassa vā piyamanāpassa vā santikaṃ gacchantīti upayānaṃ, paṇṇākāraṃ. ‘‘Upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayi gate’’ti ettha hi paṇṇākārāni ‘‘upayānānī’’ti [Pg.138] vuccanti. Sampannadassanīyapupphaphalāditāya uddhaṃ olokentā yanti gacchanti etthāti uyyānaṃ.

त्यात 'यान' इत्यादी शब्दांमध्ये - ज्याच्याद्वारे जातात ते 'यान' (वाहन), जसे की रथ, गाडी इत्यादी. ज्याच्याद्वारे (लोक) स्वामीच्या किंवा प्रिय व मनपसंत व्यक्तीच्या जवळ जातात ते 'उपयान' म्हणजे भेटवस्तू. 'हे राजपुत्रा, तू गेल्यावर ते मला भेटवस्तू (उपयानानि) देतील' येथे भेटवस्तूंना 'उपयानानि' म्हटले आहे. समृद्ध आणि दर्शनीय फुले, फळे इत्यादींमुळे वर पाहत लोक जेथे जातात ते 'उय्यान' (उद्यान) होय.

Byā ummīsane. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Tatra panāyaṃ pāḷi ‘‘yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati, purāṇabhāsā esā, ayañhi yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhiparibbājako ahosi, tasmiṃ kāle manussānaṃ vohāro.

ब्या (धातू) डोळे उघडणे (उन्मीलन) या अर्थात आहे. ब्याति, ब्यन्ति. ब्यासि, ब्याथ. ब्यामी, ब्याम. यथासंभव पदमाला योजावी. त्यात ही पालि (वचन) आहे - 'याव ब्याति निम्मीसति, तत्रापि रसतिब्बयो' (जोपर्यंत डोळे उघडतो आणि मिटतो, तोपर्यंत तिथे रसाचा तीव्र अनुभव असतो). तेथे 'याव ब्याति' म्हणजे 'जोपर्यंत डोळे उघडतो'. ही जुनी भाषा आहे, कारण ज्या काळात बोधिसत्व चूळबोधी परिव्राजक होते, त्या काळातील हा मानवी व्यवहार (भाषा) आहे.

Yu missane gatiyañca. Yoti, yavati. Āyu, yoni.

यु (धातू) मिश्रण करणे आणि गती या अर्थांत आहे. योति, यवति. आयु, योनि.

Tattha ‘‘āyū’’ti āsaddo upasaggo. Āyavanti missībhavanti sattā etenāti āyu. Atha vā āyavanti āgacchanti pavattanti tasmiṃ sati arūpadhammāti āyu. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘āyavanaṭṭhena āyu. Tasmiñhi sati arūpadhammā āyavanti āgacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccatī’’ti. ‘‘Āyu, jīvitaṃ, pāṇo’’ iccete pariyāyā lokavohāravasena. Abhidhammavasena pana ‘‘ṭhiti yapanā yāpanā jīvitindriyaṃ’’ iccetepi teheva saddhiṃ pariyāyā. Yonīti aṇḍajādīnaṃ aṇḍajādīhi saddhiṃ yāya missībhāvo hoti, sā yoni. Idaṃ panettha nibbacanaṃ ‘‘yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññaṃ missakā hontīti yoni’’ iti. Ettha ca yonisaddassa atthuddhāro nīyate. Yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo. Catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni [Pg.139] hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ettha passāvamaggo. Etthetaṃ vuccati –

त्यात 'आयु' या शब्दात 'आ' हा उपसर्ग आहे. ज्याच्याद्वारे प्राणी मिश्रित (एकत्र) होतात ते 'आयु'. किंवा, जे अस्तित्वात असताना अरूप धर्म (चित्त-चैतसिक) येतात आणि प्रवृत्त होतात ते 'आयु'. तसेच अट्ठसालिनीमध्ये म्हटले आहे - 'आयवन (प्रवृत्ती/मिश्रण) या अर्थाने आयु आहे. कारण ते अस्तित्वात असताना अरूप धर्म येतात आणि प्रवृत्त होतात, म्हणून त्याला आयु म्हटले जाते.' 'आयु, जीवित, प्राण' हे लोकव्यवहारानुसार समानार्थी शब्द आहेत. अभिधम्मानुसार तर 'ठिति (स्थिती), यपना (यापन), यापना, जीवितिन्द्रिय' हे देखील त्यांच्यासोबतच समानार्थी शब्द आहेत. 'योनि' म्हणजे अंडज इत्यादी प्राण्यांचे अंडज इत्यादींसोबत ज्याच्याद्वारे मिश्रण होते ती योनी. येथे हा निर्वचन (व्युत्पत्ती) आहे - 'ज्यामध्ये प्राणी एकाच जातीच्या संबंधाने परस्परांशी मिश्रित होतात ती योनी होय.' आणि येथे 'योनि' शब्दाचा अर्थ-उद्धार (विविध अर्थ) केला जात आहे. 'योनि' हे स्कंध-कोष्ठाचे (स्कंध-समूहाचे), कारणाचे आणि प्रसूती-मार्गाचे (योनीचे) देखील नाव आहे. 'चतस्सो नागयोनियो, चतस्सो supaṇṇayoniyo' (चार नागयोनी, चार सुपर्णयोनी) येथे स्कंध-कोष्ठाला 'योनि' म्हटले आहे. 'योनि हेसा भूमिज फलस्स अधिगमाय' (हे भूमिज, फळ प्राप्तीचे हे कारण आहे) येथे 'योनि' म्हणजे कारण. 'न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसंभवं' (मी केवळ योनीतून जन्मलेल्या किंवा मातेपासून उत्पन्न झालेल्याला ब्राह्मण म्हणत नाही) येथे 'योनि' म्हणजे प्रसूती-मार्ग (योनी). याविषयी हे म्हटले आहे -

Khandhānañcāpi koṭṭhāse, muttamagge ca kāraṇe;

Imesu tīsu atthesu, yonisaddo pavattati.

स्कंधांचा कोष्ठ (समूह), मूत्रमार्ग (प्रसूती-मार्ग) आणि कारण - या तीन अर्थांमध्ये 'योनि' शब्द प्रवृत्त होतो.

Bye saṃvaraṇe. Byāyati.

ब्ये (धातू) संवरण (झाकणे/रक्षण करणे) या अर्थात आहे. ब्यायति.

Bye pavattiyaṃ. Byeti sahabyo.

ब्ये (धातू) प्रवृत्ती (चालणे/अस्तित्वात असणे) या अर्थात आहे. ब्येति, सहब्यो.

Ettha sahabyoti saha byeti saha pavattatīti sahabyo, sahāyo, ekabhavūpago vā. Tathā hi ‘‘tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno’’tiādīsu ekabhavūpago ‘‘sahabyo’’ti vuccati.

येथे 'सहब्यो' म्हणजे जो सोबत चालतो किंवा सोबत प्रवृत्त होतो तो 'सहब्यो' (सहचारी), मित्र किंवा एकाच भवात उत्पन्न झालेला. तसेच 'तावतंस देवांच्या सहवासात (सहब्यतं) उत्पन्न झाला' इत्यादी वाक्यांमध्ये एकाच भवात उत्पन्न झालेल्याला 'सहब्यो' म्हटले आहे.

Haya gatiyaṃ. Hayati. Hayo. Hayoti asso. So hi hayati sīghaṃ gacchatīti hayoti vuccati. Imāni panassa nāmāni –

हय (धातू) गती या अर्थात आहे. हयति. हयो. 'हयो' म्हणजे घोडा. कारण तो वेगाने जातो (हयति), म्हणून त्याला 'हयो' म्हटले जाते. ही त्याची नावे आहेत -

Asso turaṅgo turago, vājī vāho hayopi ca;

Tabbhedā sindhavo ceva, gojo assataropi ca.

अस्सो (अश्व), तुरङ्गो (तुरंग), तुरगो (तुरग), वाजी, वाहो (वाह) आणि हयो (हय); त्याचे भेद म्हणजे सिन्धवो (सिंधू देशातील घोडा), गोजो आणि अस्सतरो (खेचर) हे आहेत.

Kāraṇākāraṇaññū tu, ājānīyo hayuttamo;

Ghoṭako tu khaḷuṅkasso, vaḷavoti ca vuccati;

Assapoto kisoroti, khaḷuṅkotipi vuccati;

योग्य आणि अयोग्य जाणणारा उत्तम घोडा 'आजानीय' (आजानेय) होय. दुष्ट किंवा आळशी घोड्याला 'घोटको' किंवा 'खळुङ्कस्सो' म्हटले जाते, आणि घोडीला 'वळवा' म्हटले जाते. घोड्याच्या पिल्लाला 'किसोरो' (किशोर) आणि 'खळुङ्को' देखील म्हटले जाते.

Hariya gatigelaññesu. Hariyati.

हरिय (धातू) गती आणि आजारपण (ग्लानी) या अर्थांत आहे. हरियति.

Aya vaya paya maya taya caya raya gatiyaṃ. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Mayatayacayadhātūnaṃ nāmikapadāni upaparikkhitabbāni.

अय, वय, पय, मय, तय, चय, रय (धातू) गती या अर्थात आहेत. अयति. वयति. पयति. मयति. तयति. चयति. रयति. अयो, समयो, वयो, पयो, रयो. मय, तय, चय धातूंच्या नामरूपांची परीक्षा करावी.

Tattha [Pg.140] ayoti kāḷalohaṃ, ayati nānākammārakiccesu upayogaṃ gacchatīti ayo. Vayoti paṭhamavayādiāyukoṭṭhāso, vayati parihāniṃ gacchatīti vayo. Payoti khīrassapi udakassapi nāmaṃ, payati janena pātabbabhāvaṃ gacchatīti payo. Rayoti vego, yo ‘‘javo’’tipi vuccati, tasmā rayanaṃ javanaṃ rayo. Ettha samayasaddassa atthuddhāro vuccate aha nibbacanena. Samayasaddo –

त्यात 'अयो' म्हणजे काळे लोखंड (लोह); जे लोहाराच्या विविध कामांमध्ये उपयोगात आणले जाते ते 'अयो'. 'वयो' म्हणजे प्रथम वय इत्यादी आयुष्याचे भाग; जे क्षयाकडे जाते ते 'वयो' (वय). 'पयो' हे दूध आणि पाणी या दोन्हीचे नाव आहे; जे लोकांद्वारे पिण्यायोग्य स्थितीला प्राप्त होते ते 'पयो'. 'रयो' म्हणजे वेग, ज्याला 'जवो' (जवा) देखील म्हटले जाते, म्हणून वेगाने जाणे म्हणजे 'रयो'. येथे 'समयो' शब्दाचा अर्थ-उद्धार (विविध अर्थ) उदाहरणांद्वारे सांगितला जात आहे. 'समय' शब्द -

Samavāye khaṇe kāle, samaye hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

समवाय (समूह/एकत्र येणे), क्षण, काळ, समय (सिद्धांत), हेतू, दृष्टी (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ती), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) या अर्थांमध्ये 'समय' शब्द दिसून येतो.

Tathā hi ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī’’tiādīsu hetu. ‘‘Tena samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu diṭṭhi.

तसेच 'कदाचित आपण उद्याही काळ आणि समय (अनुकूल परिस्थिती) पाहून जाऊ' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समवाय' (एकत्र येणे/अनुकूलता) हा अर्थ आहे. 'भिक्खूंनो, ब्रह्मचर्य वासासाठी एकच क्षण आणि समय आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'क्षण' हा अर्थ आहे. 'उन्हाचा समय, दाहकतेचा समय' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'काळ' हा अर्थ आहे. 'वनात महासमय (मोठा समूह) आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समूह' हा अर्थ आहे. 'हे भद्द्ली, तुझ्याकडून तो समय (हेतू/कारण) देखील प्रतिवेध (समजला) गेला नाही' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'हेतू' हा अर्थ आहे. 'त्या समयाला उग्गाहमान परिव्राजक, जो समणमुंडिकापुत्राचा मुलगा होता, समयप्रवादक (सिद्धांतांविषयी चर्चा करणाऱ्या) तिन्दुकाचीर नावाच्या मल्लिकाच्या एका शालेय आरामात राहत होता' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'दृष्टी' (मत/सिद्धांत) हा अर्थ आहे.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti

'या जन्मात जो अर्थ (कल्याण) आहे, आणि जो परलोकात अर्थ आहे; त्या अर्थाच्या अभिसमयामुळे (प्राप्तीमुळे) धीर पुरुषाला पंडित म्हटले जाते' -

Ādīsu [Pg.141] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu paṭivedho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo vutto.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) हा अर्थ आहे. 'मानाचा सम्यक अभिसमय (त्याग) केल्यामुळे दुःखाचा अंत केला' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रहाण' (त्याग) हा अर्थ आहे. 'दुःखाचा पीडन अर्थ, संस्कृत अर्थ, संताप अर्थ, अभिसमय अर्थ' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिवेध' (साक्षात्कार) हा अर्थ आहे. आणि येथे उपसर्गांचे केवळ द्योतकत्व असल्यामुळे त्या त्या अर्थाचा वाचक 'समय' शब्दच आहे, म्हणून 'समय' शब्दाच्या अर्थ-उद्धारात उपसर्गयुक्त 'अभिसमय' शब्द देखील सांगितला आहे.

Tattha sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggaloti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṅgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena vohariyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu, yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandhā eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti samayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo, abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti samayo. Yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.

तेथे सहकारी कारणांच्या एकत्र येण्याने जे सिद्ध होते, समेट घडून येतो, तो 'समय' म्हणजे 'समवाय' (एकत्र येणे) होय. जेथे मार्ग-ब्रह्मचर्य आणि त्याचा आधार असलेला पुद्गल (व्यक्ती) एकत्र येतात, तो 'समय' म्हणजे 'क्षण' (अनुकूल वेळ) होय. जेथे किंवा ज्याच्याद्वारे धर्म (मानसिक व भौतिक घटक) हे सहजात धर्मांशी (उत्पत्ती इत्यादींशी) एकत्र येतात, तो 'समय' म्हणजे 'काळ' होय. कारण केवळ धर्मांच्या प्रवृत्तीमुळे वास्तविक पाहता काळ अस्तित्वात नसला, तरी धर्मांच्या प्रवृत्तीचे अधिकरण (स्थान) किंवा कारण असल्यासारखे केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या रूपाने व्यवहारात आणले जाते. अवयवांचे समान किंवा एकत्र गमन (प्रवृत्ती किंवा राहणे) म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'समूह' होय, जसे की 'समुदाय'. अवयवांचे एकत्र राहणे म्हणजेच समूह होय. इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) मिलाफातून जे फळ प्राप्त होते, ज्याच्यापासून उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते, तो 'समय' म्हणजे 'हेतू' (कारण) होय, जसे की 'समुदय'. संयोजनाच्या (बंधनाच्या) भावामुळे किंवा संबंधामुळे जे स्वतःच्या विषयात प्रवृत्त होते, किंवा दृढ पकडीमुळे संयुक्त होऊन प्राणी ज्याच्याद्वारे आपापल्या अभिनिवेशानुसार (आग्रहानुसार) प्रवृत्त होतात, तो 'समय' म्हणजे 'दृष्टी' (चुकीचा दृष्टिकोन) होय. कारण दृष्टीच्या संयोजनाने प्राणी अत्यंत घट्ट बांधले जातात. 'समिती' म्हणजे संगती किंवा एकत्र येणे, तो 'समय' म्हणजे 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) होय. शमाकडे (निरोधाकडे) जाणे, किंवा सम्यक गमन, अपगम (दूर जाणे) किंवा अप्रवृत्ती म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'प्रहाण' (त्याग) होय. ज्ञानाने ज्याच्या सन्मुख सम्यकपणे जावे, जे प्राप्त करावे, तो 'समय' म्हणजे धर्मांचा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव होय; सन्मुख भावाने सम्यकपणे जाणणे किंवा समजणे म्हणजे 'समय' होय, म्हणजेच यथाभूत स्वभावाचा बोध. अशा प्रकारे त्या त्या अर्थामध्ये 'समय' शब्दाचा प्रयोग समजून घ्यावा.

Nanu [Pg.142] ca atthamattaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite. Saddavisese hi apekkhamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati. Na hi yo kālattho samayasaddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ samaya saddavacanīyatā sāmaññamupādāya anekatthatā samayasaddassa vuttā. Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo.

पण शब्द हे केवळ अर्थाच्याच प्रति प्रवृत्त होतात, तर मग एका शब्दाने अनेक अर्थ कसे सांगितले जाऊ शकतात? हे खरे आहे, जेव्हा विशिष्ट शब्दाची अपेक्षा असते. कारण विशिष्ट शब्दाची अपेक्षा असताना एका शब्दाने अनेक अर्थ सांगणे शक्य नसते. जो 'समय' शब्द काळाच्या अर्थाचा वाचक आहे, तोच समूहादी अर्थ सांगू शकत नाही. परंतु येथे त्या त्या अर्थांना 'समय' शब्दाने सांगण्याची सामान्यता (समानता) लक्षात घेऊन 'समय' शब्दाची अनेक अर्थकता सांगितली आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थाचा उलगडा करण्याचा अभिप्राय समजून घ्यावा.

Ito yāto ayato ca, nipphattiṃ samudīraye;

Viññū samayasaddassa, samavāyādivācino.

विद्वानांनी 'इ' धातू, 'या' धातू आणि 'अय्' धातू यांच्यापासून समवाय इत्यादी अर्थांचा वाचक असलेल्या 'समय' शब्दाची निष्पत्ती सांगावी.

Ito yāto ayato ca, samānatthehi dhātuhi;

Evaṃ samānarūpāni, bhavantīti ca īraye.

'इ', 'या' आणि 'अय्' या समान अर्थ असलेल्या धातूंपासून अशा प्रकारे समान रूपे (शब्दरूपे) तयार होतात, असेही सांगावे.

Naya rakkhaṇe ca. Cakāro gatipekkhako. Nayati. Nayo. Nayoti nayanaṃ gamananti nayo, pāḷigati. Nayanti vā rakkhanti atthaṃ etenāti nayo, tathattanayādi.

'नय्' (नय) धातू रक्षण आणि गमन या अर्थात आहे. 'च' कार गतीची अपेक्षा करतो. 'नयति' (नेतो). 'नय'. 'नय' म्हणजे नेणे किंवा गमन करणे, ही पाळीची गती (पद्धत) आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे अर्थाचे नयन (मार्गदर्शन) करतात किंवा रक्षण करतात, तो 'नय' होय, जसे की तथत्ता-नय (तथतेचा मार्ग) इत्यादी.

Daya dānagatihiṃsādānarakkhāsu. Dayati. Dayā.

'दय्' (दय) धातू दान, गती, हिंसा, ग्रहण आणि रक्षण या अर्थांमध्ये आहे. 'दयति' (दया करतो/देतो/जातो). 'दया'.

Dayāti mettāpi vuccati karuṇāpi. ‘‘Dayāpanno’’ti ettha hi mettā ‘‘dayā’’ti, mettacittataṃ āpannoti hi attho. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana karuṇā ‘‘dayā’’ti vuccati. Nikkaruṇataṃ āpannoti hi attho. Evaṃ dayāsaddassa mettākaruṇāsu pavatti veditabbā. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘dayāsaddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayāsaddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatī’’ti.

'दया' म्हणजे मैत्री देखील म्हटले जाते आणि करुणा देखील. कारण 'दयाpanno' (दयेने युक्त) येथे मैत्रीला 'दया' म्हटले आहे, कारण त्याचा अर्थ 'मैत्रीपूर्ण चित्ताने युक्त' असा आहे. परंतु 'अदयापन्नो' (दयेने रहित) येथे करुणेला 'दया' म्हटले आहे, कारण त्याचा अर्थ 'करुणारहित झालेला' असा आहे. अशा प्रकारे 'दया' शब्दाचा प्रयोग मैत्री आणि करुणा या दोन्ही अर्थांमध्ये समजून घ्यावा. म्हणूनच अभिधम्मटीकेमध्ये म्हटले आहे - 'दया शब्द जिथे जिथे प्रवृत्त होतो, तिथे तिथे अभिप्रायानुसार त्याचा अर्थ लावावा. कारण दया शब्द रक्षणाचा अर्थ अंतर्भूत करून प्रवृत्त होत असताना मैत्री आणि करुणा या दोन्ही अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो.'

Vacanattho panettha evaṃ veditabbo – dayati dadāti sattānaṃ abhayaṃ etāyāti dayā. Dayati gacchati vibhāgaṃ akatvā [Pg.143] pāpakalyāṇajanesu samaṃ vattati, sītena samaṃ pharantaṃ rajomalañca pavāhentaṃ udakamivātipi dayā, mettā. Dayati vā hiṃsati kāruṇikaṃ yāva yathādhippetaṃ parassa hitanipphattiṃ na pāpuṇāti, tāvāti dayā. Dayati anuggaṇhāti pāpajanampi sajjano etāyātipi dayā. Dayati attano sukhampi pahāya khedaṃ gaṇhāti sajjano etāyāti dayā. Dayanti gaṇhanti etāya mahābodhisattā buddhabhāvāya abhinīhārakaraṇakāle hatthagatampi arahattaphalaṃ chaḍḍetvā saṃsārasāgarato satte samuddharitukāmā anassāsakaraṃ atibhayānakaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ, pacchimabhave ca saha amatadhātupaṭilābhena anekaguṇasamalaṅkataṃ sabbaññutaññāṇañcātipi dayā, karuṇā. Karuṇāmūlakā hi sabbe buddhaguṇā.

येथे शब्दाचा अर्थ असा समजून घ्यावा - जिच्याद्वारे प्राण्यांना अभय दिले जाते (दयति ददाति), ती 'दया' होय. जी भेदभाव न करता प्रवृत्त होते, पापी आणि कल्याणकारी लोकांमध्ये समानतेने वागते, जसे की थंडपणाने सर्वांना व्यापणारे आणि धुळीचा मळ वाहून नेणारे पाणी असते, ती 'दया' म्हणजे 'मैत्री' होय. किंवा जोपर्यंत दुसऱ्याच्या हिताची सिद्धी होत नाही, तोपर्यंत जी कारुणिक व्यक्तीला व्याकुळ करते (हिंसा करते), ती 'दया' होय. जिच्याद्वारे सज्जन पुरुष पापी लोकांवरही अनुग्रह करतो, ती 'दया' होय. जिच्याद्वारे सज्जन पुरुष स्वतःच्या सुखाचाही त्याग करून दुःख पत्करतो, ती 'दया' होय. जिच्याद्वारे महाबोधिसत्व बुद्धत्वासाठी अभिनिहार (संकल्प) करताना, हातात आलेले अर्हत्त्वफळही सोडून देऊन, प्राण्यांना संसारसागरातून उद्धार करण्याच्या इच्छेने, अत्यंत भयानक आणि अश्वासक अशा महान संसारदुःखाला स्वीकारतात, आणि अंतिम जन्मात अमृतधातूच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसह अनेक गुणांनी सुशोभित अशा सर्वज्ञता-ज्ञानाला स्वीकारतात, ती 'दया' म्हणजे 'करुणा' होय. कारण बुद्धांचे सर्व गुण हे करुणामूलकच असतात.

Aparo nayo – dayanti anurakkhanti satte etāya, sayaṃ vā anudayati, anudayamattameva vā etanti dayā, mettā ceva karuṇā ca. Kiñci payogamettha kathayāma ‘‘seyyathāpi gahapati gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya dayeyya. Puttesu maddī dayesi, sassuyā sasuramhi ca. Dayitabbo rathesabha’’. Tattha dayeyyāti uppatitvā gaccheyya, gatyatthavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Dayesīti mettacittaṃ kareyyāsi. Dayitabboti piyāyitabbo. Ubhayampetaṃ vivaraṇaṃ rakkhaṇatthaṃ antogadhaṃ katvā adhippāyatthavasena katanti veditabbaṃ.

दुसरा नय (पद्धत) - जिच्याद्वारे प्राण्यांचे रक्षण करतात, किंवा जी स्वतः अनुकंपा करते, किंवा जी केवळ अनुकंपारूपच आहे, ती 'दया' म्हणजे मैत्री आणि करुणा दोन्ही होय. येथे काही प्रयोग (उदाहरणे) सांगू या - 'हे गृहपती, जसे एखादा गिधाड, कंक (एक पक्षी) किंवा घार मांसाचा तुकडा घेऊन उडून जाईल (दयेय्य)'. 'मद्दीने पुत्रांवर, सासूवर आणि सासऱ्यावर दया केली (दयेसि)'. 'हे रथेसभ (रथांमध्ये श्रेष्ठ), दया करावी (दयितब्बो)'. तेथे 'दयेय्य' म्हणजे उडून जावे, हे गतीच्या अर्थाने समजून घ्यावे. 'दयेसि' म्हणजे मैत्रीचे चित्त करावे. 'दयितब्बो' म्हणजे प्रिय मानावे (प्रेम करावे). हे दोन्ही स्पष्टीकरण रक्षणाचा अर्थ अंतर्भूत करून अभिप्रायाच्या अर्थानुसार केले आहे, असे समजून घ्यावे.

Ūyī tantasantāne. Ūyati. Ūto, ūtavā.

'ऊयी' (ऊय्) धातू विणणे किंवा तंतूंच्या विस्ताराच्या अर्थात आहे. 'ऊयति' (विणतो). 'ऊतो' (विणलेला), 'ऊतवा' (विणणारा).

Pūyī visaraṇe duggandhe ca. Pūyati. Pūto, pūtavā. Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati.

'पूयी' (पूय्) धातू दुर्गंधी पसरवणे आणि कुजणे या अर्थात आहे. 'पूयति' (कुजतो/दुर्गंधी सुटते). 'पूतो' (कुजलेला), 'पूतवा' (कुजलेला असलेला). 'जो मनुष्य कुशाच्या (गवताच्या) टोकाने सडलेला मासा बांधतो...'

Kanuyī [Pg.144] sadde. Kanuyati. Kanuto, kanutavā.

'कनुयी' (कनुय्) धातू शब्दाच्या (आवाजाच्या) अर्थात आहे. 'कनुयति' (आवाज करतो). 'कनुतो' (आवाज केलेला), 'कनुतवा' (आवाज करणारा).

Khamāya vidhūnane. Khamāyati. Khamāto, khamātavā.

'खमा' धातू कंप पावणे किंवा झटकणे या अर्थात आहे. 'खमायति' (झटकतो/कंप पावतो). 'खमातो' (झटकलेला), 'खमातवा' (झटकणारा).

Phāyi pāyi vuddhiyaṃ. Phāyati. Phīto, phatavā.

'फायी' आणि 'पायी' धातू वृद्धीच्या (वाढीच्या) अर्थात आहेत. 'फायति' (वाढतो). 'फीतो' (समृद्ध/वाढलेला), 'फतवा' (वाढलेला असलेला).

Tattha tatavantupaccayā, yakāralopo, dhātvantassa sarassa ikārādeso ca daṭṭhabbo. Esa nayo ‘‘pūto pūtavā’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Ettha ca natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Atha vā pana ayato sukhato apetoti apāyotipi nibbacanīyaṃ. Apāyoti ca nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyoti cattāro apāyā.

तेथे 'त' आणि 'तवन्तु' प्रत्यय लागल्याने, 'य' काराचा लोप आणि धातूच्या शेवटी असलेल्या स्वराचा 'इ' कार आदेश समजून घ्यावा. हाच नियम 'पूतो पूतवा' इत्यादींमध्येही यथासंभव समजून घ्यावा. 'पायति' (वाढतो). 'पायो' (वृद्धी/वाढ). 'अपाय'. आणि येथे ज्याच्यामध्ये 'पाय' म्हणजे वृद्धी नाही, तो 'अपाय' होय. किंवा 'अय' म्हणजे सुखापासून जो दूर गेला आहे, तो 'अपाय' होय, अशी व्युत्पत्ती आहे. 'अपाय' म्हणजे निरय (नरक), tiracchānayoni (प्राणीयोनी), pettivisayo (प्रेतलोक) आणि asurakāyo (असुरलोक) हे चार अपाय होत.

Tāyu santānapālanesu. Tāyati. Tāyanaṃ. Divādigaṇe pana tā pālaneti dhātuṃ passatha, tassa ‘‘tāyati tāṇa’’nti rūpāni. Ubhayesaṃ kriyāpadaṃ samaṃ. Akārayakārapaccayamatteneva nānattaṃ, nāmikapadāni pana visadisāni ‘‘tāyanaṃ, tāṇa’’nti.

'तायु' (ताय्) धातू विस्तार आणि रक्षण या अर्थांमध्ये आहे. 'तायति' (रक्षण करतो/विस्तार करतो). 'तायनं' (रक्षण/विस्तार). परंतु दिवादिगणामध्ये 'ता' धातू रक्षणाच्या अर्थात पाहावा, त्याची 'तायति', 'ताणं' अशी रूपे होतात. दोन्हीचे क्रियापद समान आहे. केवळ 'अ' कार आणि 'य' कार प्रत्ययामुळेच भिन्नता आहे, परंतु नामपदे (प्रातिपदिके) 'तायनं' आणि 'ताणं' अशी भिन्न आहेत.

Cāyu pūjānisāmanesu. Pūjā pūjanā. Nisāmanaṃ olokanaṃ savanañca vuccati. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi. Nisāmayatha sādhavo’’ti ca ādīsu hi olokanasavanāni nisāmanasaddena vuttāni. Apica ñāṇena upaparikkhaṇampi nisāmanamevāti gahetabbaṃ. Cāyati, apacāyati. Anagāre pabbajite, apace brahmacāriye. Ye vuddhamapacāyanti. Apacitiṃ dasseti. Niccaṃ vuddhāpacāyino.

'चायु' (धातू) हा पूजा आणि अवलोकन/श्रवण (निसामन) या अर्थांत वापरला जातो. पूजा म्हणजे पूजना (आदर करणे). 'निसामन' म्हणजे अवलोकन (पाहणे) आणि श्रवण (ऐकणे) असे म्हटले जाते. 'इङ्घ मद्दी निसामेही' (हे मद्दी, ऐक/अवलोकन कर) आणि 'निसामयथ साधवो' (हे सज्जनहो, ऐका) इत्यादींमध्ये अवलोकन आणि श्रवण या अर्थांनी 'निसामन' शब्द वापरला गेला आहे. तसेच ज्ञानाने परीक्षण करणे यालाही 'निसामन'च समजावे. 'चायति' (तो आदर करतो), 'अपचायति' (तो सन्मान करतो). 'अनगारे पब्बजिते, अपचे ब्रह्मचारिये' (घर नसलेल्या प्रव्रजितांचा आणि ब्रह्मचाऱ्यांचा आदर करावा). 'ये वुड्ढमपचायन्ति' (जे वृद्धांचा आदर करतात). 'अपचितिं दस्सेति' (तो आदर दर्शवतो). 'निच्चं वुड्ढापचायिनो' (नेहमी वृद्धांचा आदर करणारे).

Yakārantadhāturūpāni.

य-कारान्त धातूंची रूपे.

Rakārantadhātu

र-कारान्त धातू.

Rā [Pg.145] ādāne. Rāti.

'रा' (धातू) ग्रहण करणे (आदान) या अर्थी. 'राति' (तो ग्रहण करतो).

Ri santāne. Reti. Reṇu. Reṇūti rajo.

'रि' (धातू) विस्तार/संतती (संतान) या अर्थी. 'रेति'. 'रेणु'. 'रेणु' म्हणजे धूळ (रज).

Ru gatiyaṃ rosane ca. Ravati, viravati.

'रु' (धातू) गती आणि राग (रोसन) या अर्थी. 'रवति' (तो आवाज करतो), 'विरवति' (तो ओरडतो).

Ru sadde. Roti, ravati. Ravo, uparavo. Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi. Rutanti ravanaṃ rutaṃ, saddo.

'रु' (धातू) शब्द (आवाज) या अर्थी. 'रोति', 'रवति'. 'रवो' (आवाज), 'उपरवो'. 'रुतमनुञ्ञं रुचिया च पिट्ठि'. 'रुत' म्हणजे ओरडणे, आवाज (सद्द).

Re sadde. Rāyati. Rā. Ratti. Ettha ca rāti saddo. Rattīti nisāsaṅkhāto sattānaṃ saddassa vūpasamakālo. Rā tiyyati ucchijjati etthāti ratti.

'रे' (धातू) शब्द या अर्थी. 'रायति'. 'रा'. 'रत्ति' (रात्र). आणि येथे 'राति' हा शब्द आहे. 'रत्ति' (रात्र) म्हणजे निशा म्हणून ओळखला जाणारा, प्राण्यांच्या आवाजाचा शांत होण्याचा काळ. 'रा' (शब्द) जेथे नष्ट होतो (उच्छिद्यते) ती 'रत्ति' (रात्र) होय.

Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ. Api hantvā hato brūti.

'ब्रू' (धातू) स्पष्ट वाणी (व्यक्ती) या अर्थी. 'अपि हन्त्वा हतो ब्रूति' (मारूनही मारला गेला असे म्हणतो).

Bravīti, brunti. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvhe. Bruve, brumhe.

'ब्रवीति', 'ब्रुन्ति'. 'ब्रूसि', 'ब्रूथ'. 'ब्रूमि', 'ब्रूम'. 'ब्रूते', 'ब्रुवन्ते'. 'ब्रूसे', 'ब्रुव्हे'. 'ब्रुवे', 'ब्रुम्हे'.

Brūtu, bruvitu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ.

'ब्रूतु', 'ब्रुवितु', 'ब्रुवन्तु'. 'ब्रूhi', 'ब्रूथ'. 'ब्रूमि', 'ब्रूम'. 'ब्रूतं', 'ब्रुवन्तं'.

Ettha ca ambaṭṭhasutte ‘‘puna bhavaṃ gotamo bruvitū’’ti pāḷidassanato ‘‘bruvitū’’ti vuttaṃ. Evaṃ sabbatthāpi upaparikkhitvā nayo gahetabbo.

आणि येथे अम्बट्ठसुत्तात 'पुन भवं गोतमो ब्रुवितू' (पुन्हा आदरणीय गौतम म्हणोत) या पाळी पाठावरून 'ब्रुवितू' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी परीक्षण करून नियम समजून घ्यावा.

Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe.

'ब्रुवेय्य', 'ब्रुवे', 'ब्रुवेय्युं'. 'ब्रुवेय्यासि', 'ब्रुवेय्याथ'. 'ब्रुवेय्यामि', 'ब्रुवेय्याम'. 'ब्रुवेथ', 'ब्रुवेरं'. 'ब्रुवेथो', 'ब्रुवेय्याव्हो'. 'ब्रुवेय्यं'. 'ब्रुवेय्याम्हे'.

Pabrūti. Anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. Evaṃ sabbattha paanuupasaggehipi yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā.

'पब्रूति'. 'अनुब्रूति'. 'पब्रूतु', 'अनुब्रूतु'. 'पब्रुवेय्य', 'अनुब्रुवेय्य'. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी 'प', 'अनु' इत्यादी उपसर्गांसह योग्यतेनुसार पदमाला (रूपावली) जोडावी.

Āha, āhu. Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Parokkhāvasena vuttāni.

'आह', 'आहु'. 'ब्रवे', 'ब्रवित्थ', 'ब्रविरे'. 'ब्रवित्थो', 'ब्रविव्हो'. 'ब्रविं', 'ब्रविम्हे'. ही परोक्ष (भूतकाळ) विभक्तीच्या अर्थाने म्हटलेली रूपे आहेत.

Abravā[Pg.146], abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Hiyyattanīvasena vuttāni.

'अब्रवा', 'अब्रवू'. 'अब्रवो', 'अब्रवत्थ'. 'अब्रवं', 'अब्रवम्हा'. 'अब्रवत्थ', 'अब्रवत्थुं'. 'अब्रवसे', 'अब्रव्हं'. 'अब्रविं', 'अब्रविम्हसे'. ही हिय्यत्तनी (कालचा भूतकाळ) विभक्तीच्या अर्थाने म्हटलेली रूपे आहेत.

Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Ajjatanīvasena vuttāni.

'अब्रवि', 'अब्रवुं'. 'अब्रवो', 'अब्रवित्थ'. 'अब्रविं', 'अब्रविम्हा'. 'अब्रवा', 'अब्रवू'. 'अब्रवसे', 'अब्रविव्हं'. 'अब्रवं', 'अब्रविम्हे'. ही अज्जतनी (आजचा/सामान्य भूतकाळ) विभक्तीच्या अर्थाने म्हटलेली रूपे आहेत.

Bruvissati, bruvissanti. Abravissā, abravissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ netabbaṃ. Kammapadaṃ appasiddhaṃ. Sace pana siyā, ‘‘brūyatī’’ti siyā ‘‘luyati, lūyatī’’ti padāni viya.

'ब्रुविस्सति', 'ब्रुविस्सन्ति'. 'अब्रविस्सा', 'अब्रविस्संसु'. उर्वरित सर्व रूपे अशीच बनवावीत. कर्मपद दिसत नाही. परंतु जर कर्मपद असेल, तर 'लुयति, लूयति' या पदांप्रमाणे 'ब्रूयति' असे रूप होईल.

Jīra brūhane. Brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati.

'जीर' (धातू) वृद्धी (ब्रूहण) या अर्थी. ब्रूहण म्हणजे वाढणे (वड्ढन). 'जीरति' (तो वृद्ध होतो/झिजतो). 'जीरं'. 'जीरमानो'. 'जीरणं'. 'अप्पस्सुतायं पुरिसो, बलिबद्दोव जीरति' (हा अल्पश्रुत मनुष्य बैलाप्रमाणेच वृद्ध होतो/झिजतो).

Pūra pūraṇe. Pūrati. Pūratova mahodadhi. Sabbe pūrentu saṅkappā. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo kassapo. Kārite ‘‘pāramiyo pūreti, pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati. Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā’’ iccādīni bhavanti.

'पूर' (धातू) पूर्ण करणे (पूरण) या अर्थी. 'पूरति' (तो भरतो). 'पूरतोव महोदधि' (महासागर भरतोच). 'सब्बे पूरेन्तु सङ्कप्पा' (सर्व संकल्प पूर्ण होवोत). 'पूरितुं', 'पूरित्वा', 'पूरं', 'पूरितं'. 'पुण्णं' (पूर्ण), 'परिपुण्णं'. 'सम्पुण्णं', 'पूरणं'. 'पूरणो कस्सपो' (पूरण कस्सप). प्रयोजक (कारित) रूपात 'पारमियो पूरेति' (पारमिता पूर्ण करतो), 'पूरयति', 'पूरापेति', 'पूरापयति'. 'पूरेत्वा', 'पूरयित्वा', 'पूरापेत्वा', 'पूरापयित्वा', 'परिपूरेत्वा' इत्यादी रूपे होतात.

Ghora gatipaṭighāte. Gatipaṭighātaṃ gatipaṭihananaṃ. Ghorati.

'घोर' (धातू) गतीचा अडथळा (गतिप्रतिघात) या अर्थी. गतिप्रतिघात म्हणजे गती रोखणे. 'घोरति'.

Dhora gaticāturiye. Gaticāturiyaṃ gatichekabhāvo. Dhoreti.

'धोर' (धातू) गतीमधील चतुरता (गतिचातुर्य) या अर्थी. गतिचातुर्य म्हणजे गतीमधील चतुरपणा. 'धोरेति'.

Sara gatiyaṃ. Sarati, visarati, ussarati. Ussāraṇā. Saro. Saṃsāro iccādīni. Tattha saroti rahado. Saṃsāroti vaṭṭaṃ, yo ‘‘bhavo’’tipi vuccati.

'सर' (धातू) गती या अर्थी. 'सरति' (तो सरकतो/जातो), 'विसरति', 'उस्सरति'. 'उस्सारणा'. 'सरो'. 'संसारो' इत्यादी. तेथे 'सरो' म्हणजे तलाव (रहद). 'संसारो' म्हणजे चक्र (वट्ट), ज्याला 'भव' असेही म्हटले जाते.

Cara caraṇe. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati.

'चर' (धातू) आचरण करणे (चरण) या अर्थी. 'चरति' (तो आचरण करतो/चालतो), 'विचरति', 'अनुचरति', 'सञ्चरति'.

Cara [Pg.147] gatibhakkhanesu. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati. Cariyā. Caritā. Cāro. Vicāro. Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ. Cārako. Ocarako. Brahmacariyaṃ iccādīni.

'चर' (धातू) गमन आणि भक्षण या अर्थी. 'चरति', 'विचरति', 'अनुचरति', 'सञ्चरति', 'पटिचरति'. 'चरिया' (चर्या), 'चरिता'. 'चारो'. 'विचारो'. 'अनुविचारो'. 'उपविचारो'. 'चरणं'. 'चारको'. 'ओचरको'. 'ब्रह्मचरियं' (ब्रह्मचर्य) इत्यादी.

Tattha caratīti gacchati, bhakkhati vā. Tathā hi caranti padassa gacchanto khādanto cāti atthaṃ vadanti garū. Paṭicaratīti paṭicchādeti. Cārakoti taṃpavesitānaṃ sattānaṃ sukhaṃ carati bhakkhatīti cārako, rodho. Ocarakoti adhocārī. Brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihāropi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalaṃ sāsanampi ajjhāsayopi vuccati.

तेथे 'चरति' म्हणजे जातो किंवा भक्षण करतो. म्हणूनच 'चरन्ति' या पदाचा अर्थ 'जाणारा आणि खाणारा' असा गुरुजन सांगतात. 'पटिचरति' म्हणजे झाकणे/लपवणे. 'चारको' म्हणजे त्यात प्रवेश केलेल्या प्राण्यांचे सुख हरण करतो किंवा भक्षण करतो तो 'चारक' (तुरुंग/अडथळा). 'ओचरको' म्हणजे गुप्तहेर (अधोचारी). 'ब्रह्मचर्य' या शब्दाने दान, वैयावृत्य (सेवा), शिक्षापद (शील), ब्रह्मविहार, धम्मदेशना, मैथुनविरती, सदा-संतोष (स्वपत्नीसंतोष), उपोसथ, आर्यमार्ग, संपूर्ण शासन (बुद्धवचन) आणि आशय (अभिप्राय) देखील अभिप्रेत आहे.

Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca te nāga mahāvimānaṃ.

तुमचे व्रत कोणते होते? आणि कोणते ब्रह्मचर्य होते? कोणत्या चांगल्या आचरणाचा हा विपाक (फळ) आहे? ज्यामुळे तुम्हाला ही ऋद्धी, द्युती (तेज), बल, वीर्य आणि हे विशाल विमान प्राप्त झाले आहे, हे नागा?

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

मी आणि माझी पत्नी मनुष्यलोकात असताना, आम्हा दोघांमध्ये श्रद्धा होती आणि आम्ही दानशूर होतो. माझे घर विहिरीसारखे (सर्वांसाठी खुले) होते, आणि तेथे श्रमण व ब्राह्मण तृप्त केले जात असत.

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti

तेच माझे व्रत होते आणि तेच माझे ब्रह्मचर्य होते. त्याच सुचरित कर्माचा हा विपाक आहे, ज्यामुळे मला ही ऋद्धी, द्युती, बल, वीर्य आणि हे विशाल विमान प्राप्त झाले आहे, हे धीर पुरुषा!

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

या पुण्णक जातकामध्ये दानाला 'ब्रह्मचर्य' असे म्हटले आहे.

‘‘Kena [Pg.148] pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

कोणत्या कर्माने तुमचा हात इच्छा पूर्ण करणारा झाला आहे? कोणत्या कर्माने तुमच्या हातातून मध स्रवतो? कोणत्या ब्रह्मचर्याने तुमच्या हातात हे पुण्य फलद्रूप झाले आहे?

Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti

त्या कर्माने माझा हात इच्छा पूर्ण करणारा झाला आहे, त्या कर्माने माझ्या हातातून मध स्रवतो. त्या माझ्या ब्रह्मचर्याने माझ्या हातात हे पुण्य फलद्रूप झाले आहे.

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ bhikkhave tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ tittirajātake sikkhāpadaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihārā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyino’’ti ettha dhammadesanā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti sallekhasutte methunavirati ‘‘brahmacariya’’nti vuttā.

या अङ्कुरपेतवत्थूमध्ये वैयावृत्य (सेवा) याला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, हेच ते तित्तिरिय नावाचे ब्रह्मचर्य होते' या तित्तिर जातकामध्ये शिक्षापदाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले आहे. 'हे पंचशिखा, ते ब्रह्मचर्य निर्वेदासाठी नाही, विरागासाठी नाही... केवळ ब्रह्मलोक प्राप्तीसाठीच आहे' या महागोविंद सुत्तात ब्रह्मविहारांना 'ब्रह्मचर्य' म्हटले आहे. 'एका ब्रह्मचर्यामध्ये हजारो मृत्यूला मागे टाकणारे असतात' येथे धम्मदेशनेला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले आहे. 'इतर लोक अब्रह्मचारी होतील, पण आम्ही येथे ब्रह्मचारी राहू' या सल्लेख सुत्तात मैथुनविरतीला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले आहे.

Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāha brahmacariyaṃ carāma;

Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti

आम्ही आमच्या पत्नीचे उल्लंघन करत नाही आणि आमच्या पत्न्या आमचे उल्लंघन करत नाहीत. त्याशिवाय आम्ही ब्रह्मचर्य पाळतो; म्हणूनच आमचे तरुण (मुले) अकाली मरत नाहीत.

Mahādhammapālajātake sadārasantoso ‘‘brahmacariya’’nti vutto.

महाधम्मपालजातकात स्वतःच्या पत्नीविषयी संतुष्ट असण्याला (सदारसंतोष) "ब्रह्मचर्य" म्हटले आहे.

Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devesu, uttamena visujjhatī’’ti

"हीन ब्रह्मचर्याने क्षत्रियकुळात जन्म मिळतो, मध्यम ब्रह्मचर्याने देवांमध्ये जन्म मिळतो आणि उत्तम ब्रह्मचर्याने मनुष्य विशुद्ध होतो."

Evaṃ nimijātake avītikkamavasena kato uposatho ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti [Pg.149] mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi suppakāsita’’nti pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

अशा प्रकारे, निमिजातकात (नियम किंवा शीलांचे) उल्लंघन न करण्याच्या स्वरूपात पाळलेल्या उपोसथाला "ब्रह्मचर्य" म्हटले आहे. "हे पंचशिखा! हे ब्रह्मचर्य एकांत निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी... पे... हाच आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे" असे महागोविंदसुत्तात आर्यमार्गालाच "ब्रह्मचर्य" म्हटले आहे. "हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनप्रिय, सर्वत्र पसरलेले आणि मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित झालेले आहे" असे पासादिकसुत्तात त्रिशिक्षांच्या संग्रहरूप संपूर्ण शासनाला (बुद्धांच्या शिकवणीला) "ब्रह्मचर्य" म्हटले आहे.

‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;

Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti

"घाई न करणाऱ्यांची देखील फळाची आशा पूर्ण होते; माझे ब्रह्मचर्य परिपक्व झाले आहे, हे ग्रामणी! तू असे जाण."

Ettha ajjhāsayo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. Iccevaṃ –

येथे अध्याशयाला (उच्च हेतूला/संकल्पाला) "ब्रह्मचर्य" म्हटले आहे. अशा प्रकारे –

Dānaṃ veyyāvaṭiyañca, sikkhā brahmavihārakā;

Dhammakkhānaṃ methunatā-virati ca uposatho.

दान, वैयावृत्य (सेवा), शिक्षा (शील-प्रशिक्षण), ब्रह्मविहार, धम्मोपदेश (धम्मकथन), मैथुनापासून विरती आणि उपोसथ.

Sadāresu ca santoso, ariyamaggo ca sāsanaṃ;

Ajjhāsayo cime brahma-cariyasaddena vuccare.

स्वतःच्या पत्नीविषयी संतोष, आर्यमार्ग, बुद्धशासन आणि अध्याशय (उच्च हेतू) – हे सर्व 'ब्रह्मचर्य' या शब्दाने सांगितले जातात.

Hura koṭille. Hurati.

'हुर' (धातू) कुटिलतेच्या (वाकडेपणाच्या) अर्थात आहे. 'हुरति' (तो कुटिल होतो/वाकतो).

Sara saddopatāpesu. Sarati. Saro, saraṇaṃ.

'सर' (धातू) शब्द (आवाज) आणि उपताप (पीडा देणे/तप्त करणे) या अर्थांमध्ये आहे. 'सरति'. 'सरो' (बाण/स्वर), 'सरणम्' (शरण).

Ettha ca saroti saddopi vuccati usupi. Saraṇanti sarati upatāpeti hiṃsati saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāpaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesañcāti saraṇaṃ, buddhādiratanattayaṃ. Atha vā saddhā pasannā manussā ‘‘amhākaṃ saraṇamida’’nti saranti cintenti, taṃ tattha ca vācaṃ niccharanti gacchanti cātipi saraṇaṃ.

आणि येथे 'सरो' म्हणजे शब्द (आवाज) देखील म्हटले जाते आणि बाण (उसु) देखील. 'शरण' (सरणम्) म्हणजे जे शरण आलेल्यांच्या भय, संताप, दुःख, दुर्गती आणि क्लेशांना त्या शरण जाण्यानेच नष्ट करते, पीडित करते किंवा हिंसेत बदलते, ते 'शरण' होय; म्हणजेच बुद्ध इत्यादी त्रिरत्न. किंवा, श्रद्धावान व प्रसन्न झालेले मनुष्य "हे आमचे शरण आहे" असे स्मरण करतात, चिंतन करतात, आणि त्याविषयी वाणी उच्चारतात व तिथे जातात, म्हणूनही ते 'शरण' आहे.

Sara cintāyaṃ. Sarati, susarati iccapi payogo. Appakkharānañhi bahubhāvo aññathābhāvo ca hoti, yathā ‘‘dve, duve, taṇhā tasiṇā, pamhaṃ, pakhuma’’nti. Anussarati, paṭissarati. Saranti etāya sattā, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā etanti sati. Anussati, paṭissati. Saratīti sato. Punappunaṃ saratīti paṭissato.

'सर' (धातू) चिंतनाच्या (स्मरणाच्या) अर्थात आहे. 'सरति', 'सुसरति' असा प्रयोग होतो. कमी अक्षरे असलेल्या शब्दांचे बहुविध रूप आणि परिवर्तन होते, जसे की "द्वे, दुवे; तण्हा, तसिणा; पम्हं, पखुमं". 'अनुस्सरति' (अनुस्मरण करतो), 'पटिस्सरति' (प्रतिस्मरण करतो). ज्याच्याद्वारे प्राणी स्मरण करतात, किंवा जे स्वतः स्मरण करते, किंवा जे केवळ स्मरणमात्र आहे, ती 'सति' (स्मृती) होय. 'अनुस्सति' (अनुस्मृती), 'पटिस्सति' (प्रतिस्मृती). जो स्मरण करतो तो 'सतो' (स्मृतिमान). जो वारंवार स्मरण करतो तो 'पटिस्सतो' (प्रतिस्मृतिमान).

Dvara [Pg.150] saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇā. Dvarati. Dvāraṃ. Dvisaddūpapadaaradhātuvasenapi idaṃ rūpaṃ sijjhati. Tatrimāni nibbacanāni – dvaranti saṃvaranti rakkhanti etenāti dvāraṃ, atha vā dve kavāṭā aranti gacchanti pavattanti etthātipi dvāranti. Gehadvārampi kāyadvārādīnipi upāyopi dvāranti vuccati. Pāḷiyaṃ tu ‘‘dvāraṃ dvārā’’ti ca itthinapuṃsakavasena dvārasaddo vutto. Tathā hi ‘‘dvārampi surakkhitaṃ hotī’’ti ca ‘‘dvārāpesā’’ti ca tassa dviliṅgatā vuttā.

'दवर' (धातू) संवरणाच्या (बंद करण्याच्या) अर्थात आहे. संवरण म्हणजे रक्षण करणे. 'दवरति'. 'द्वारं' (द्वार/दरवाजा). 'द्वि' या शब्दाच्या उपपदासह 'अर' धातूच्या योगाने देखील हे रूप सिद्ध होते. त्याविषयी ही व्युत्पत्ती आहे – ज्याच्याद्वारे बंद करतात किंवा रक्षण करतात ते 'द्वार'; अथवा जेथे दोन कवाडे (दारे) फिरतात, जातात किंवा कार्य करतात ते 'द्वार'. घराचे द्वार, कायद्वार (शरीरद्वार) इत्यादी आणि उपायाला देखील 'द्वार' म्हटले जाते. पाळीमध्ये 'द्वार' शब्द स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग या दोन्ही रूपांत "द्वारं" आणि "द्वारा" असा वापरला जातो. जसे की "द्वारम्पि सुरक्खितं होति" आणि "द्वारापेसा" यावरून त्याचे द्विलिंगत्व स्पष्ट होते.

Gara ghara secane. Garati. Gharati. Gharaṃ.

'गर' आणि 'घर' (धातू) सिंचनाच्या (शिंपडण्याच्या) अर्थात आहेत. 'गरति'. 'घरति'. 'घरं' (घर).

Dhūra hucchane. Hucchana koṭillaṃ. Dhūrati.

'धूर' (धातू) हुच्छनाच्या (कुटिलतेच्या/वाकडेपणाच्या) अर्थात आहे. हुच्छन म्हणजे कुटिलता. 'धूरति'.

Tara plavanasaraṇesu. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ. Tiṇṇo. Uttiṇṇo. Otiṇṇo iccādīni. Tattha taraṇaṃ vuccati nāvā, tarati udakapiṭṭhe plavati, taranti uttaranti vā nadiṃ etenāti atthena.

'तर' (धातू) प्लवन (पोहणे/तरंगणे) आणि सरण (पार करणे/जाणे) या अर्थांमध्ये आहे. 'तरति'. 'तरणं'. 'तित्थं' (तीर्थ/घाट). 'तिण्णो' (पार झालेला). 'उत्तिण्णो' (पार गेलेला). 'ओतिण्णो' (उतरलेला) इत्यादी. तेथे 'तरण' म्हणजे नौका (नाव) म्हटले जाते, कारण ती पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगते (प्लवति), या अर्थाने किंवा ज्याच्याद्वारे नदी पार करतात (तरन्ति किंवा उत्तरन्ति) या अर्थाने.

Nāvā plavo taraṃ poto, taraṇaṃ uttaraṃ tathā;

Jalayānanti etāni, nāvānāmāni honti tu.

"नावा (नौका), प्लव, तर, पोत, तरण, उत्तर आणि जलयान – ही सर्व नौकेचीच नावे आहेत."

Tara sambhame. Sambhamo anavaṭṭhānaṃ. Tarati. Tarito. Turaṅgo.

'तर' (धातू) संभ्रमाच्या (घाईच्या/चंचलतेच्या) अर्थात आहे. संभ्रम म्हणजे अनवस्थान (अस्थिरता). 'तरति'. 'तरितो'. 'तुरङ्गो' (घोडा).

Ettha ca ‘‘so māsakhettaṃ tarito avāsari’’nti pāḷi nidassanaṃ. Tattha taritoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchiṃ upavisiṃ vā.

आणि येथे "सो मासखेत्तं तरितो अवासरि" (तो उडदाच्या शेतात घाईघाईने शिरला) हे पाळीचे उदाहरण आहे. तेथे 'तरितो' म्हणजे घाई केलेला (तुरितो), संभ्रमित झालेला (सम्भमन्तो). 'अवासरि' म्हणजे जवळ गेला (उपगच्छि) किंवा प्रवेश केला/बसला (उपविसि).

Jara roge. Ettha jararogoyeva ‘‘rogo’’ti adhippeto payogavasena. Jarasaddassa hi jararoge pavattaniyamanatthaṃ ‘‘roge’’ti vuttaṃ. Tena añño rogo idha rogasaddena na vuccati. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo. Jarena pīḷitā manussā. Yattha tu ayaṃ vayohānivācako[Pg.151], tattha payoge ‘‘jīrati, jarā’’ti cassa rūpāni bhavanti.

'जर' (धातू) रोगाच्या अर्थात आहे. येथे प्रयोगाच्या अनुसार 'जरा-रोग' (वृद्धत्वाचा आजार) हाच 'रोग' या शब्दाने अभिप्रेत आहे. 'जर' शब्दाची जरा-रोगामध्येच प्रवृत्ती मर्यादित करण्यासाठी "रोगे" असे म्हटले आहे. त्यामुळे इतर रोगांना येथे 'रोग' शब्दाने म्हटले जात नाही. 'जरति'. 'जरो' (ताप/ज्वर). 'सज्जरो'. 'पज्जररोगो' (दाहज्वर). ज्वराने (किंवा वृद्धत्वाने) पीडित झालेले मनुष्य. परंतु जेथे हा शब्द वयोवृद्धतेचा (वय कमी होण्याचा) वाचक असतो, तेथे प्रयोगात "जीरति" आणि "जरा" अशी त्याची रूपे होतात.

Dara bhaye. Darati. Darī. ‘‘Bīlāsayā darīsayā’’ti nidassanaṃ. Tattha darīti bhāyitabbaṭṭhena darī.

'दर' (धातू) भयाचा (भीतीच्या) अर्थात आहे. 'दरति'. 'दरी' (गुहा). "बीलासया दरीसया" (बिळात राहणारे, दरीत राहणारे) हे उदाहरण आहे. तेथे 'दरी' म्हणजे भीती वाटण्याच्या ठिकाणाच्या अर्थाने 'दरी' म्हटले आहे.

Dara ādarānādaresu. Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro.

'दर' (धातू) आदर आणि अनादर या अर्थांमध्ये आहे. 'दरति', 'आदरति', 'अनादरति'. 'आदरो' (आदर), 'अनादरो' (अनादर).

Ettha ca daratīti daraṃ karotīti ca anādaraṃ karotīti ca attho. Yathā hi ārakāsaddo dūrāsannavācako, tathāyampi daradhātu ādarānādaravācako daṭṭhabbo. Darasaddo ca kāyadarathe cittadarathe kilesadarathe ca vattati. Ayañhi –

आणि येथे 'दरति' म्हणजे 'आदर करतो' आणि 'अनादर करतो' असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे 'आरक' शब्द दूर आणि जवळ या दोन्ही अर्थांचा वाचक आहे, त्याचप्रमाणे हा 'दर' धातू देखील आदर आणि अनादर या दोन्ही अर्थांचा वाचक समजला पाहिजे. तसेच 'दर' शब्द काय-दर (शारीरिक क्लेश), चित्त-दर (मानसिक क्लेश) आणि क्लेश-दर (विकारांचे क्लेश) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की –

Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñci, sabbaṃ nibbāpaye dara’’nti

"तूप ओतलेल्या अग्नीप्रमाणे जळणाऱ्या मला, पाण्याने शिंपडावे त्याप्रमाणे शिंपडून माझे सर्व क्लेश (दर) शांत केले."

Ettha kāyadarathe cittadarathe ca vattati. ‘‘Vītaddaro vītasoko vītasallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho’’ti ettha pana kilesadarathe vattati. Vītaddaroti hi aggamaggena sabbakilesānaṃ samucchinnattā vigatakilesadarathoti attho.

येथे हा शब्द शारीरिक क्लेश आणि मानसिक क्लेश या अर्थांमध्ये वापरला आहे. "क्लेशरहित (वीतद्दर), शोकरहित, शल्यरहित होऊन बुद्धांनी स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून धम्म उपदेशिला" येथे मात्र हा शब्द क्लेश-दराच्या (विकारांच्या क्लेशाच्या) अर्थात वापरला आहे. 'वीतद्दर' म्हणजे अग्र मार्गाने (अर्हत मार्गाने) सर्व क्लेशांचा समूळ उच्छेद केल्यामुळे ज्यांचे क्लेश नष्ट झाले आहेत असा अर्थ आहे.

Nara nayane. Narati. Naro, nārī.

'नर' (धातू) नयनाच्या (मार्ग दाखवण्याच्या/नेण्याच्या) अर्थात आहे. 'नरति'. 'नरो' (नर/पुरुष), 'नारी' (स्त्री).

Ettha naroti puriso. So hi narati netīti naro. Yathā paṭhamapakatibhūto satto datarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri uccāṭṭhāne seti pavattatīti purisoti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena naroti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Nārīti narena yogato, narassāyanti vā nārī. Aparampettha narasaddassa nibbacanaṃ, nariyati sakena [Pg.152] kammena niyyatīti naro, satto manusso vā. ‘‘Kammena niyyateo loko’’ti hi vuttaṃ. Tattha narasaddassa tāva purisavacane ‘‘narā ca atha nāriyo’’ti nidassanaṃ. Sattamanussavacane pana ‘‘buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū’’ti ca nidassanaṃ, tasmā ‘‘naroti puriso, naroti satto, naroti manusso’’ti tattha tattha yathāsambhavaṃ attho saṃvaṇṇetabbo.

येथे 'नरो' म्हणजे पुरुष. तो मार्ग दाखवतो (नेतो) म्हणून 'नरो' (नर) म्हटला जातो. ज्याप्रमाणे प्रथम प्रकृती असलेला प्राणी अधिक दृढ प्रकृतीमुळे श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने उच्च स्थानावर (पुरी) राहतो म्हणून त्याला 'पुरिसो' (पुरुष) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे मार्ग दाखवण्याच्या (नेण्याच्या) अर्थाने त्याला 'नरो' म्हटले जाते. कारण मुलगा किंवा भाऊ असलेला व्यक्ती देखील आई आणि मोठ्या बहिणीसाठी मार्गदर्शकाच्या (नेत्याच्या) स्थानी असतो, मग इतरांचा इतर स्त्रियांशी काय संबंध! 'नारी' म्हणजे नराशी (पुरुषाशी) युक्त असल्यामुळे किंवा नराची (पुरुषाची) असल्यामुळे ती 'नारी'. येथे 'नर' शब्दाची दुसरी व्युत्पत्ती अशी आहे – जो स्वतःच्या कर्माने नेला जातो (नरीयति/प्रेरित केला जातो) तो 'नरो' (प्राणी किंवा मनुष्य) होय. कारण "जग कर्माने नेले जाते" (कम्मेन निय्यति लोको) असे म्हटले आहे. तेथे 'नर' शब्दाचा पुरुष या अर्थातील प्रयोगासाठी "नरा च अथ नारियो" (पुरुष आणि स्त्रिया) हे उदाहरण आहे. प्राणी किंवा मनुष्य या अर्थातील प्रयोगासाठी "बुद्धो अयं एदिसको नरुत्तमो। आमोदिता नरमरू" (असे हे बुद्ध नरोत्तम आहेत. मनुष्य आणि देव हर्षित झाले) हे उदाहरण आहे. म्हणून "नरो म्हणजे पुरुष, नरो म्हणजे प्राणी, नरो म्हणजे मनुष्य" असा त्या त्या ठिकाणी योग्यतेनुसार अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे.

Hara haraṇe. Haraṇaṃ pavattanaṃ. Harati. Sāvatthiyaṃ viharati. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. Appamatto vihissati. Voharati. Saṃvoharati. sabbo harati vā. Rūpiyasaṃvohāro, rūpiyasabbohāro vā. Pāṭihāriyaṃ. Pītipāmojjahāro. Vihāro. Vohāro. Abhihāro. Cittaṃ abhinīharati. Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno. Vihātabbaṃ, viharituṃ. Viharitvā. Aññānipi yojetabbāni.

'हर' (हृ) धातू हरण (घेऊन जाणे/प्रवृत्त करणे) या अर्थात. हरण म्हणजे प्रवृत्त करणे (चालवणे). 'हरति' (तो हरण करतो/नेतो). 'सावत्थियं विहरति' (श्रावस्तीमध्ये विहार करतात). 'विहासि' (विहार केला). 'विहंसु' (त्यांनी विहार केला). 'विहरिस्सति' (विहार करतील). 'अप्पमत्तो विहिस्सति' (अप्रमत्त होऊन विहार करतील). 'वोहरति' (व्यवहार करतो). 'संवोहरति' (संव्यवहार करतो). किंवा 'सब्बो हरति' (सर्व हरण करतो). 'रूपियसंवोहारो' किंवा 'रूपियसब्बोहारो' (रुपयाचा/नाण्यांचा संव्यवहार). 'पाटिहारियं' (प्रातिहार्य). 'पीतिपामोज्जहारो' (प्रीती आणि प्रामोद्याचे वहन करणारा). 'विहारो' (विहार). 'वोहारो' (व्यवहार). 'अभिहारो' (अभिहार/भेट). 'चित्तं अभिनीहरति' (चित्त बाहेर काढतो/एकाग्र करतो). 'सासने विहरं, विहरन्तो, विहरमानो' (शासनात विहार करणारा). 'विहातब्बं, विहरितुं' (विहार करावा, विहार करण्यासाठी). 'विहरित्वा' (विहार करून). इतर रूपांचीही अशीच योजना करावी.

Tattha pāṭihāriyanti samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti pāṭihāriyaṃ. Paṭīti hi ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya. Vihāroti ṭhānanisajjādinā viharanti etthāti vihāro, bhikkhūnaṃ āvāso. Viharaṇaṃ vā vihāro, viharaṇakriyā. Vohāroti byavahāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha

त्यात 'पाटिहारियं' (प्रातिहार्य) म्हणजे समाहित (एकाग्र) चित्त असताना, उपक्किलेस (मळभ/क्लेश) दूर झाल्यावर, कर्तव्य पूर्ण करून नंतर जे हरण करावे किंवा प्रवृत्त करावे ते 'प्रातिहार्य' होय. कारण 'पटि' हा शब्द 'पच्छा' (नंतर) या अर्थाचा बोध करतो, जसे की 'तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो' (त्याच्या नंतर प्रवेश केल्यावर दुसरा ब्राह्मण आला) इत्यादींमध्ये. 'विहार' म्हणजे ज्या ठिकाणी उभे राहणे, बसणे इत्यादींद्वारे विहार करतात तो 'विहार' होय, म्हणजेच भिक्खूंचा निवासस्थान. किंवा विहार करणे म्हणजे 'विहार' (विहार करण्याची क्रिया) होय. 'वोहार' (व्यवहार) म्हणजे व्यवहारही, प्रज्ञप्तीही (संज्ञा), वचनही आणि चेतनाही होय. त्यात -

Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāti, vāṇijo so nabrāhmaṇo’’ti.

“मनुष्यांमध्ये जो कोणी व्यापारावर (व्यवहारावर) उपजीविका करतो, हे वासेठ्ठ! त्याला तू 'व्यापारी' (वाणिज) म्हणून ओळख, तो ब्राह्मण नव्हे.”

Ayaṃ [Pg.153] byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. Tathā tathā voharanti parāmasantīti ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā, aṭṭha anariyavohārā’’ti ayaṃ cetanāvohāro nāma. Iccevaṃ –

याला 'व्यवहार-व्यवहार' (व्यापारविषयक व्यवहार) असे म्हणतात. 'संज्ञा, समज्ञा, प्रज्ञप्ती, व्यवहार' याला 'प्रज्ञप्ती-व्यवहार' (संज्ञात्मक व्यवहार) असे म्हणतात. ज्या ज्या प्रकारे बोलतात किंवा निर्देश करतात, त्याला 'वचन-व्यवहार' (भाषिक व्यवहार) असे म्हणतात. 'आठ आर्य व्यवहार, आठ अनार्य व्यवहार' याला 'चेतना-व्यवहार' (मानसिक व्यवहार) असे म्हणतात. अशा प्रकारे -

Byavahāre vacane ca, paṇṇatticetanāsu ca;

Vohārasaddo catūsu, imesvatthesu dissati.

व्यापार (व्यवहार), वचन, प्रज्ञप्ती आणि चेतना या चार अर्थांमध्ये 'वोहार' (व्यवहार) हा शब्द दिसून येतो.

Hara apanayane. Apanayanaṃ nīharaṇaṃ. Dosaṃ harati. Nīharati. Nīhāro, pariharati. Parihāro. Rajoharaṇaṃ. Sabbadosaharo dhammo. Bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhe titthiye haratīti pāṭihāriyaṃ. Mattāvaṇṇabhedenettha ‘‘pāṭiheraṃ pāṭihīraṃ pāṭihāriya’’nti tīṇi padarūpāni, bhavanti.

'हर' धातू अपनयन (दूर करणे) या अर्थात. अपनयन म्हणजे बाहेर काढणे (नष्ट करणे). 'दोसं हरति' (दोष दूर करतो). 'नीहरति' (बाहेर काढतो). 'नीहारो' (बाहेर काढणे), 'परिहरति' (परिहार करतो/टाळतो). 'परिहारो' (परिहार/बचाव). 'रजोहरणं' (धूळ साफ करणारे वस्त्र/रजोहरण). 'सब्बदोसहो धम्मो' (सर्व दोष दूर करणारा धर्म). भगवान आणि त्यांच्या शासनाच्या विरोधी असलेल्या तीर्थिकांना (परधर्मीयांना) पराभूत करतो (दूर करतो) म्हणून ते 'पाटिहारियं' (प्रातिहार्य) होय. मात्रा आणि वर्णांच्या भेदाने येथे 'पाटिहेरं', 'पाटिहीरं' आणि 'पाटिहारियं' अशी तीन पदे (रूपे) होतात.

Hara ādāne. Adinnaṃ harati. Harissati. Hāhiti iccapa. ‘‘Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī’’ti idamettha nidassanaṃ. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. Manoharo pāsādo. Parassaharaṇaṃ. Āhāro, avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Aññānipi yojetabbāni.

'हर' धातू आदान (स्वीकारणे/घेणे) या अर्थात. 'अदिन्नं हरति' (न दिलेले घेतो/चोरी करतो). 'हरिस्सति' (घेईल). 'हाहिति' हे देखील रूप होते. 'खराजिनं पर सुञ्च, खारिकाजञ्च हाहिति' (गाढवाचे चामडे मागे सोडून तो खांद्यावरील कावड वाहून नेईल) हे याचे उदाहरण आहे. 'आहरति' (आणतो), 'अवहरति' (अपहरण करतो), 'संहरति' (एकत्र करतो), 'अपहरति' (अपहरण करतो), 'उपहरति' (भेट देतो), 'पहरति' (प्रहार करतो), 'सम्पहरति' (प्रहार करतो), 'समाहरति' (एकत्र करतो). 'मनोहोरो पासादो' (मनोहर महाल). 'परस्सहरणं' (दुसऱ्याचे हरण करणे). 'आहारो' (आहार), 'अवहारो' (अपहार), 'संहारो' (संहार/संक्षेप), 'उपहारो' (भेट), 'सम्पहारो' (प्रहार/युद्ध), 'समाहारो' (समुदाय/एकत्रीकरण). 'हरिय्यति' (हरण केले जाते), 'आहरिय्यति' (आणले जाते). 'आहरिय्यन्ति' (आणले जातात). 'आहटं' (आणलेले), 'हरितुं' (हरण करण्यासाठी), 'आहरितुं' (आणण्यासाठी), 'आहरित्वा', 'आहरित्वान' (आणून). इतर रूपांचीही अशीच योजना करावी.

Dhara dharaṇe. Dharaṇaṃ vijjamānatā. Dharati. Dharate satthusāsanaṃ.

'धर' धातू धरण (धारण करणे/अस्तित्वात असणे) या अर्थात. धरण म्हणजे विद्यमानता (अस्तित्व असणे). 'धरति' (अस्तित्वात आहे/धारण करतो). 'धरते सत्थुसासनं' (शास्त्यांचे शासन टिकून आहे).

Dhara aviddhaṃsane. Nibbānaṃ niccaṃ dharati.

'धर' धातू अविद्धंसन (नाश न होणे/शाश्वत राहणे) या अर्थात. 'निब्बानं निच्चं धरति' (निर्वाण नेहमी शाश्वत राहते).

Khara khaye. Kharati. Kharaṇaṃ. Nakkharanti na khiyyantīti akkharāni. Nakkharanti na nassantīti nakkhattānīti porāṇā.

'खर' धातू क्षय (नाश होणे) या अर्थात. 'खरति' (नाश पावतो). 'खरणं' (नाश होणे). जे क्षय पावत नाहीत (नक्खरन्ति) आणि नष्ट होत नाहीत (न खिय्यन्ति), ते 'अक्खराणि' (अक्षरे) होत. जे क्षय पावत नाहीत आणि नष्ट होत नाहीत, ती 'नक्खत्तानि' (नक्षत्रे) होत, असे प्राचीन आचार्य म्हणतात.

Jāgaraniddakkhaye [Pg.154] jāgarati. Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti. Jāgaramāno. Ayañca dhātu tanādigaṇaṃ patvā ‘‘jāgaroti, paṭijāgarotī’’ti rūpāni janeti.

'जागर' धातू निद्राक्षय (जागे राहणे) या अर्थात. 'जागरति' (जागा राहतो). 'जागरो', 'जागरणं', 'जागरं' (जागृती/जागे राहणे). 'दीघा जागरतो रत्ति' (जागणाऱ्यासाठी रात्र दीर्घ असते). 'जागरमानो' (जागा राहणारा). आणि हा धातू तनादिगणात जाऊन 'जागरोति', 'पटिजागरोति' अशी रूपे तयार करतो.

Īra vacane gatikampanesu ca. Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo. Jinerito dhammo. Kuppanti vātassapi eritassa.

'ईर' धातू वचन (बोलणे), गती आणि कंपन (हलणे) या अर्थांमध्ये. 'ईरति' (बोलतो/हलतो). 'ईरितं' (बोललेले/हलायलेले). 'एरितं' (प्रेरित केलेले/हलवलेले). 'समीरणो' (वारा). 'जिनेरितो धम्मो' (जिनांनी - बुद्धांनी - उपदेशिलेला धर्म). 'कुप्पन्ति वातस्सपि एरितस्स' (वाऱ्याने हलविल्यावरही ते क्षुब्ध होतात).

Tattha samīraṇoti vāto. So hi samīrati vāyati, samīreti ca rukkhasākhāpaṇṇādīni suṭṭhu kampetīti ‘‘samīraṇo’’ti vuccati.

त्यात 'समीरण' म्हणजे वारा. कारण तो वाहतो (समीरति) आणि झाडांच्या फांद्या, पाने इत्यादींना चांगल्या प्रकारे कंपित करतो (समीरेति), म्हणून त्याला 'समीरण' असे म्हणतात.

Hare lajjāyaṃ. Aluttantoyamekāranto dhātu, gile pītikkhayeti dhātu viya. Harāyati. Harāyanaṃ. Aṭṭīyāmi harāyāmi.

'हरे' धातू लज्जा (लाज वाटणे) या अर्थात. हा 'ए'कारान्त धातू लुप्त न होणारा आहे, जसे की 'गिले पीतिक्खये' (गिळणे आणि पिण्याचा क्षय होणे) या अर्थातील धातू आहे. 'हरायति' (लाज वाटणे). 'हरायनं' (लाज वाटण्याची क्रिया). 'अट्टीयामि हरायामि' (मी पीडित होतो आणि लज्जित होतो).

Ettha harāyatīti lajjati, hiriṃ karotīti attho.

येथे 'हरायति' म्हणजे लाजतो, 'हिरी' (लाज) बाळगतो असा अर्थ आहे.

Para pālanapūraṇesu. ‘‘Parati, paramo’’timassa rūpāni, nara nayaneti dhātussa ‘‘narati naro’’ti rūpāni viya.

'पर' धातू पालन आणि पूरण (पूर्ण करणे) या अर्थांमध्ये. 'परति', 'परमो' ही याची रूपे आहेत, जसे 'नर नयने' (नेणे) या धातूची 'नरति', 'नरो' अशी रूपे होतात.

Tattha paratīti pāleti, pūrati vā. Suddhakattuvasenidaṃ padaṃ vuttaṃ. Hetukattuvasena hi ‘‘pāreti pārayatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Paramoti pālako pūrako vā. Ettha ca ‘‘pāramī’’ti padaṃ etassatthassa sādhakaṃ. Tathā hi pāramīti parati, pāreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca mahābodhisatto. Paramassa idaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Garūhi pana ‘‘pūretīti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pūrako pālako cā’’ti vuttaṃ, taṃ vīmaṃsitabaṃ.

त्यात 'परति' म्हणजे पालन करतो किंवा पूर्ण करतो. हे पद शुद्ध कर्तृवाचक अर्थाने सांगितले आहे. प्रयोजक (हेतु) अर्थात 'पारेति', 'पारयति' इत्यादी रूपे होतात. 'परम' म्हणजे पालक किंवा पूरक. आणि येथे 'पारमी' (पारमिता) हे पद या अर्थाचे साधक आहे. कारण 'पारमी' म्हणजे जो पालन करतो (परति) आणि पूर्ण करतो (पारेति) तो 'परम' होय, म्हणजेच दानादी गुणांचे पालन करणारा आणि पूर्ण करणारा महाबोधिसत्व. परमाचे हे, किंवा परमाचा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'पारमी' (पारमिता), जसे की दानादी क्रिया. परंतु आचार्यांनी 'जो पूर्ण करतो तो परम, दानादी गुणांचा पूरक आणि पालक' असे म्हटले आहे, त्याचा विचार केला पाहिजे.

Vara varaṇe. Varati. Vāraṇo, varuṇo.

'वर' धातू वरण (निवडणे/रोखणे) या अर्थात. 'वरति' (निवडतो/रोखतो). 'वारणो' (हत्ती/रोखणारा), 'वरुणो' (वरुण देव).

Gira [Pg.155] niggiraṇo. Niggiraṇaṃ paggharaṇaṃ. Girati, giri.

'गिर' धातू निग्गिरणा (गिळणे/बाहेर टाकणे) या अर्थात. निग्गिरणा म्हणजे पाझरणे (बाहेर पडणे). 'गिरति' (गिळतो/बाहेर टाकतो), 'गिरी' (पर्वत).

Ettha girīti pabbatā, yo ‘selo’’tiādīhi anekehi nāmehi kathiyati. So hi sandhisaṅkhātehi pabbehi citattā pabbamassa atthīti pabbato. Himavamanādivasena jalassa sārabhūtānaṃ bhesajjādivatthūnañca giraṇato girīti vuccati.

येथे 'गिरी' म्हणजे पर्वत, ज्याला 'सेल' (शैल) इत्यादी अनेक नावांनी संबोधले जाते. कारण तो सांधे (संधी) म्हटल्या जाणाऱ्या पर्वानी (पायऱ्यांनी/भागांनी) युक्त असल्यामुळे त्याला 'पब्बत' (पर्वत) म्हणतात. हिमवान इत्यादींच्या माध्यमातून पाणी आणि सारभूत औषधी इत्यादी वस्तू बाहेर टाकल्यामुळे त्याला 'गिरी' असे म्हणतात.

Imāni panassa nāmāni –

आणि ही त्याची नावे आहेत -

Pabbato acalo selo, nago giri mahīdharo;

Addi siluccayo cāti, giripaṇṇattiyo imā.

पब्बत (पर्वत), अचल, सेल (शैल), नग, गिरी, महीधर, अद्दि (अद्रि) आणि सिलुच्चय (शिलोच्चय) - या गिरीच्या (पर्वताच्या) संज्ञा आहेत.

Sura issariyadittīsu. Surati. Suro, asuro.

'सुर' धातू ऐश्वर्य आणि दीप्ती (तेज) या अर्थांमध्ये. 'सुरति' (ऐश्वर्य भोगतो/चमकतो). 'सुरो' (देव), 'असुरो' (असुर).

Tatra saroti surati īsati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti suro. Sundarā rā vācā assāti vā suro, devo. Devābhidhānāni divādigaṇe pakāsessāma. Asuroti devo viya na surati na īsati na virocati cāti asuro. Surānaṃ vā paṭipakkho mittapaṭipakkhā amittā viyāti asuro, dānavo, yo ‘‘pubbadevo’’tipi vuccati. Tathā hi kumbhajātake vuttaṃ –

त्यात 'सुर' म्हणजे जो ऐश्वर्य भोगतो (सुरति), शासन करतो (ईसति), देवांचे ऐश्वर्य प्राप्त करतो आणि चमकतो (विरोचति) तो 'सुर' (देव) होय. किंवा ज्याची वाणी सुंदर (सुन्दरा रा) आहे तो 'सुर' म्हणजे देव. देवांची नावे आम्ही दिवादिगणात स्पष्ट करू. 'असुर' म्हणजे जो देवाप्रमाणे ऐश्वर्य भोगत नाही, शासन करत नाही आणि चमकत नाही तो 'असुर' होय. किंवा सुरांचा (देवांचा) जो शत्रू (प्रतिपक्ष) आहे, जसे मित्राचा शत्रू अमित्र असतो, तसा तो 'असुर' किंवा दानव होय, ज्याला 'पुब्बदेव' (पूर्वदेव) असेही म्हणतात. जसे की कुंभजातकात म्हटले आहे -

‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,Tidivā cutā sassatiyā samāyā;

Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti.

“जे पिऊन पूर्वदेव (असुर) प्रमत्त (बेसावध) झाले आणि त्रिदश (स्वर्गातून) कायमचे च्युत झाले; हे महाराज! असे ते निरर्थक मद्य जाणूनबुजून कोणी कसे प्यावे?”

Sagāthāvaggasaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘na suraṃ pivimha, na suraṃ pivimhā’ti āhaṃsu, tato paṭṭhāya asurā nāma jātā’’ti vuttaṃ.

परंतु सगाथावग्ग-अट्ठकथेत (सगाथावग्गसंवण्णना) म्हटले आहे की, 'आम्ही सुरा (मद्य) पिणार नाही, आम्ही सुरा पिणार नाही' असे ते म्हणाले, तेव्हापासून त्यांना 'असुर' असे नाव पडले.

Imāni [Pg.156] tadabhidhānāni –

ही त्यांची (असुरांची) नावे आहेत -

Asuro pubbadevo ca, dānavo devatāri tu;

Nāmāni asurānanti, imāni niddise vidū.

असुर, पुब्बदेव (पूर्वदेव), दानव आणि देवतारि (देवांचे शत्रू) - विद्वानांनी ही असुरांची नावे सांगावीत.

Pāko iti tu yaṃ nāmaṃ, ekassa asurassa tu;

Paṇṇattītipi ekacce, garavo pana abravuṃ.

परंतु 'पाको' (पाक) हे जे नाव आहे, ते एका असुराचे नाव आहे; काही आचार्यांच्या मते ही एक संज्ञा आहे, असे गुरूंनी सांगितले आहे.

Kura sadde akkose ca. Kurati. Kuraro, kurarī. Kummo, kummī.

'कुर' धातू शब्द (आवाज करणे) आणि आक्रोश (शिवीगाळ करणे) या अर्थांमध्ये. 'कुरति' (आवाज करतो). 'कुररो', 'कुररी' (कुरर पक्षी - नर आणि मादी). 'कुम्मो', 'कुम्मी' (कासव - नर आणि मादी).

Khura chedane vilekhane ca. Khurati. Khuro.

'खुर' धातू छेदन (कापणे) आणि विलेखन (खरवडणे/लिहिणे) या अर्थांमध्ये. 'खुरति' (कापतो). 'खुरो' (खुर/वस्तरा).

Mura saṃveṭhane. Murati. Muro, moro.

'मुर' (धातू) वेढणे (गुंडाळणे) या अर्थात. मुरति (वेढतो). मुरो, मोरो.

Ghura abhimatta saddesu. Ghurati. Ghoro.

'घुर' (धातू) गर्जना करणे किंवा विशिष्ट आवाज करणे या अर्थात. घुरति (गर्जना करतो). घोरो.

Pura aggagamane. Aggagamanaṃ nāma padhānagamanaṃ, paṭhamameva gamanaṃ vā. Purati. Puraṃ, purī. Avāpurati. Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ. Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati.

'पुर' (धातू) पुढे जाणे (अग्रगमन) या अर्थात. अग्रगमन म्हणजे मुख्य गमन (प्रधानगमन) किंवा सर्वात पहिले जाणे. पुरति (पुढे जातो). पुरं, पुरी (नगर). अवापुरति (उघडतो). 'अवापुरेतं अमतस्स द्वारं' (अमृताचे - निर्वाणाचे दार उघडावे). अवापुरणं (किल्ली) घेऊन जातो.

Tattha puranti rājadhānī. Tathā hi ‘‘nagaraṃ puraṃ purī rājadhānī’’ti ete pariyāyā. ‘‘Eso āḷāriko poso, kumārī puramantare’’tiādīsu pana gehaṃ ‘‘pura’’nti vuccati. Padhānatāya purato purato gamanena gantabbanti puraṃ, rājadhānī ceva gehañca. Avāpuraṇanti avāpuranti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ, yaṃ ‘‘kuñcikā’’tipi ‘‘tāḷo’’tipi vuccati. Avāpuratītiādīsu ava āiccubho upasaggāti daṭṭhabbā.

तेथे 'पुरं' म्हणजे राजधानी. कारण, "नगरं, पुरं, पुरी, राजधानी" हे समानार्थी शब्द आहेत. परंतु, "एसो आळारिको पोसो, कुमारी पुरमन्तरे" इत्यादींमध्ये घराला 'पुर' म्हटले आहे. प्रधानतेमुळे पुढे पुढे जाऊन पोहोचण्याचे ठिकाण म्हणजे 'पुर' (राजधानी आणि घर दोन्ही). 'अवापुरण' म्हणजे ज्याच्याद्वारे दार उघडतात (विवरन्ति) ते 'अवापुरण' (किल्ली), ज्याला 'कुंचिका' किंवा 'ताळो' (किल्ली/कुलूप) असेही म्हणतात. 'अवापुरति' इत्यादी शब्दांमध्ये 'अव' आणि 'आ' हे दोन्ही उपसर्ग आहेत, असे समजावे.

Phara pharaṇe. Pharaṇaṃ nāma byāpanaṃ gamanaṃ vā. Samaṃ pharati sītena. Āhāratthaṃ pharati. Pharaṇaṃ.

'फर' (धातू) पसरणे (स्फुरण/व्यापणे) या अर्थात. 'फरण' म्हणजे व्यापणे किंवा गमन करणे. थंडीने समान रीतीने व्यापतो (समं फरति सीतेन). आहारासाठी पसरतो. फरणं (व्यापणे).

Gara uggame. Garati. Garu.

'गर' (धातू) वर उठणे (उद्गम) या अर्थात. गरति (वर उठतो). गरु (गुरु/आदरणीय).

Garūti [Pg.157] mātāpitādayo gāravayuttapuggalā. Te hi garanti uggacchanti uggatā pākaṭā hontīti garūti vuccanti. Apica pāsāṇacchattaṃ viya bhāriyaṭṭhena garūti vuccanti. Garusaddo ‘‘idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu, bhavañhi me aññataro garūna’’nti ettha mātāpitūsu dissati. ‘‘Sanarāmaralokagaru’’nti ettha sabbalokācariye sabbaññumhi. Apica garusaddo aññesvatthesupi dissati. Sabbametaṃ ekato katvā atridaṃ vuccati –

'गरू' म्हणजे माता-पिता इत्यादी आदरणीय व्यक्ती (गौरवयुक्त पुद्गल). कारण ते वर उठतात (गरन्ति), उन्नत होतात आणि प्रसिद्ध (उग्गता पाकटा) होतात, म्हणून त्यांना 'गरू' म्हटले जाते. शिवाय, दगडाच्या छत्रीप्रमाणे भारदस्त (वजनदार) असल्यामुळे त्यांना 'गरू' म्हणतात. 'गरु' हा शब्द "इदमासनं अत्र भवं निसीदतु, भवञ्हि मे अञ्ञतरो गरूनं" (या आसनावर आपण बसावे, कारण आपण माझ्या आदरणीयांपैकी एक आहात) येथे माता-पित्यांच्या संदर्भात दिसतो. "सनरामरलोकगरु" (देव आणि मनुष्यांसह संपूर्ण जगाचे गुरु) येथे संपूर्ण जगाचे आचार्य असलेल्या सर्वज्ञ (बुद्धां) साठी हा शब्द वापरला आहे. शिवाय, 'गरु' शब्द इतर अर्थांमध्येही आढळतो. हे सर्व एकत्र करून येथे असे म्हटले आहे –

Mātāpitācariyesu, dujjare alahumhi ca;

Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca;

Tathā vaṇṇavisesesu, garusaddo pavattati.

माता-पिता आणि आचार्य यांच्यामध्ये, पचण्यास कठीण (दुज्जर) आणि जड (अलहु) मध्ये; महान आणि उन्नत (उग्गत) मध्ये, तसेच कुशल (निछेक) इत्यादींमध्ये; त्याचप्रमाणे विशिष्ट स्वरांमध्ये (दीर्घ स्वरांमध्ये) 'गरु' शब्द वापरला जातो.

Keci panācariyā ‘‘garu garū’’ti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte garusaddo ṭhito. Ācariyavācakatte pana gurusaddoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānaṃ atthānaṃ vācakatte garusaddoyeva icchitabbo, akārassa ākārabhāve ‘‘gārava’’nti savuddhikassa taddhitantapadassa dassanato. Sakkaṭabhāsāvisaye pana gurusaddoyeva icchitabbo, ukārassa vuddhibhāve aññathā taddhitantapadassa dassanato.

परंतु काही आचार्य 'गरु' आणि 'गरू' असे दोन प्रकार मानून, जड (भारदस्त) या अर्थासाठी 'गरु' शब्द आणि आचार्य (शिक्षक) या अर्थासाठी 'गुरु' शब्द आहे असे म्हणतात; ते स्वीकारू नये. कारण पालि भाषेच्या क्षेत्रात वर उल्लेखिलेल्या सर्व अर्थांसाठी 'गरु' हाच शब्द स्वीकारला पाहिजे, कारण 'अ' चा 'आ' होऊन वृद्धीसह 'गारव' (आदर) हे तद्धित रूप पाहायला मिळते. संस्कृत भाषेच्या क्षेत्रात मात्र 'गुरु' हाच शब्द स्वीकारला पाहिजे, कारण तेथे 'उ' ची वृद्धी होऊन (गौरव) तद्धित रूप वेगळ्या प्रकारे पाहायला मिळते.

Mara pāṇacāge. Marati. Mattuṃ. Maritvā. Hetukattari ‘‘puriso purisaṃ māreti, mārayati. Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati. Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā’’ iccādīni rūpāni. Macco. Maru. Maraṇaṃ, maccu. Maṭṭu. Māro.

'मर' (धातू) प्राण त्यागणे (मरणे) या अर्थात. मरति (मरतो). मत्तं (मरण्यासाठी). मरित्वा (मरून). प्रयोजक कर्तरी प्रयोगात (हेतुकर्तरि) – "पुरिसो पुरिसं मारेति, मारयति" (माणूस माणसाला मारतो). "पुरिसो पुरिसेन पुरिसं मारापेति, मारापयति" (माणूस माणसाकरवी माणसाला मारवतो). "पुरिसो पुरिसं मारेतुं मारेत्वा" (माणूस माणसाला मारण्यासाठी, मारून) इत्यादी रूपे होतात. मच्चो (मर्त्य/मनुष्य). मरु (देव). मरणं, मच्चु (मृत्यू). मट्टु (मृत्यू). मारो (मार).

Tattha mattunti marituṃ. Tathā hi alīnasattujātake ‘‘yo mattumicche pituno pamokkhā’’ti pāḷi dissati. Maccoti maritabbasabhāvatāya ‘‘macco’’ti laddhanāmo satto[Pg.158]. Marūti dīghāyukopi samāno maraṇasīloti maru, devo. Maraṇanti cuti.

तेथे 'मत्तुं' म्हणजे 'मरितुं' (मरण्यासाठी). कारण अलीनसत्तु जातकामध्ये "यो मत्तुमिच्छे पितुनो पमोक्खा" (जो वडिलांच्या सुटकेसाठी मरण्याची इच्छा करतो) असा पालि पाठ आढळतो. 'मच्चो' (मर्त्य) म्हणजे मरणशील स्वभावाचा असल्यामुळे 'मच्चो' हे नाव मिळालेला प्राणी. 'मरु' म्हणजे दीर्घायुषी असूनही मरणशील असलेला देव. 'मरणं' म्हणजे च्युती (मृत्यू/देहपात).

Maraṇaṃ antako maccu, hindaṃ kālo ca maṭṭu ca;

Nikkhepo cuti cetāni, nāmāni maraṇassa ve.

मरण, अंतक, मच्चु, हिंद, काल, मट्टु, निक्खेप (देह ठेवणे) आणि च्युती ही खरोखर मरणाची नावे आहेत.

Māroti sattānaṃ kusalaṃ māretīti māro, kāmadevo.

'मारो' (मार) म्हणजे जो प्राण्यांच्या कुशल धर्माचा नाश करतो (मारतो) तो 'मार', म्हणजेच कामदेव.

Imānissa nāmāni –

ही त्याची नावे आहेत –

Māro namuci kaṇho ca, vasavatti pajāpati;

Pamattabandhu maddano, pāpimā dabbakopi ca;

Kandappo ca ratipati, kāmo ca kusumāyudho.

मार, नमुची, कण्ण (कृष्ण/काळा), वसवत्ती, प्रजापती, पमत्तबंधू (प्रमत्तबंधू), मद्दल (मर्दन करणारा), पापिमा (पापी), दब्बक, कंदर्प, रतीपती, काम आणि कुसुमायुध.

Aññe aññānipi nāmāni vadanti, tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattārova nāmāni āgatāni.

इतर लोक इतरही नावे सांगतात, परंतु ती शासनाला (बुद्ध शासनाला) अनुकूल नसल्यामुळे येथे दर्शविलेली नाहीत. अट्ठकथांमध्ये (टीकांमध्ये) मात्र "मार, नमुची, कण्ण, पमत्तबंधू" ही चारच नावे आली आहेत.

Ettha ca māroti devaputtamārena saddhiṃ pañca mārā kilesamāro khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāroti.

आणि येथे 'मार' म्हणजे देवपुत्त-मारासह पाच मार आहेत: किलेसमारा (क्लेशमार), खंधमारा (स्कंधमार), अभिसंखारमारा (अभिसंस्कारमार), मच्चुमारा (मृत्यूमार) आणि देवपुत्तमारा (देवपुत्रमार).

Dhara avatthāne. Dharati.

'धर' (धातू) राहणे (अवस्थापन/धारण करणे) या अर्थात. धरति (धारण करतो/राहतो).

Bhara posane. Bharati. Bharito, bhattā.

'भर' (धातू) पोषण करणे या अर्थात. भरति (पोषण करतो). भरितो, भत्ता (भर्ता/पती).

Thara santharaṇe. Tharati, santharati. Santharaṇaṃ.

'थर' (धातू) पसरणे (संस्तरण) या अर्थात. थरति, संथरति (पसरतो). संथरणं (पसरणे/आच्छादन).

Dara vidāraṇe. Bhūmiṃ darati. Kudālo.

'दर' (धातू) फाडणे (विदारण करणे/खणणे) या अर्थात. भूमिं दरति (जमीन खणतो). कुदालो (कुदळ).

Dara dāhe. Kāyo darati. Daro, daratho.

'दर' (धातू) जळजळणे (दाह/ताप) या अर्थात. कायो दरति (शरीर जळजळते/तपते). दरो, दरथो (भय/क्लेश).

Tira adhogatiyaṃ. Tirati. Tiracchāno, tiracchā vā.

'तिर' (धातू) अधोगती किंवा आडवे जाणे या अर्थात. तिरति (आडवा जातो). तिरच्छानो किंवा तिरच्छा (तिर्यक प्राणी/पशू).

Ara gatiyaṃ. Arati. Atthaṃ, attho, utu.

'अर' (धातू) गमन करणे या अर्थात. अरति (जातो). अत्थं (अस्त/निर्वाण), अत्थो (अर्थ/हित), उतु (ऋतू).

Ettha [Pg.159] atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Taṃ taṃ sattakiccaṃ arati vattetīti utu.

येथे 'अत्थं' म्हणजे निर्वाण म्हटले आहे. प्राण्यांच्या त्या त्या कर्तव्याला जे गतिमान करते (प्रवृत्त करते), ते 'उतु' (ऋतू).

Rakārantadhāturūpāni.

'र' कारान्त धातूंची रूपे.

Lakārantadhātu

'ल' कारान्त धातू.

Lā ādāne. Lāti. Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā.

'ला' (धातू) ग्रहण करणे (घेणे) या अर्थात. लाति (घेतो). लानं (ग्रहण करणे), गरुळो (गरुड), सीहळो (सिंहल), राहुलो (राहुल), कुसलं (कुशल), बालो (बाल/मूर्ख), महल्लको (वृद्ध पुरुष), महल्लिका (वृद्ध स्त्री).

Tatra garuḷoti garuṃ lāti ādadāti gaṇhātīti garuḷo, yo ‘‘supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, karoṭī’’ti ca vuccati. Sīhaḷoti sīhaṃ lāti ādadāti gaṇhātīti sīhaḷo, pubbapuriso. Tabbaṃse jātā etarahi sabbepi sīhaḷā nāma jātā.

तेथे 'गरुळो' (गरुड) म्हणजे जो जड भार उचलतो (लाति/आददाति/गण्हाति), ज्याला "सुपण्ण" (सुपर्ण), "दिजाधिपो" (पक्ष्यांचा राजा), "नागारी" (नागांचा शत्रू), "करोटी" असेही म्हणतात. 'सीहळो' म्हणजे सिंहाला पकडणारा (सिंह घेणारा), पूर्वज पुरुष. त्यांच्या वंशात जन्मलेले सध्याचे सर्व लोक 'सीहळ' (सिंहली) या नावाने ओळखले जातात.

Rāhulotiādīsu pana rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ko so? Sikkhākāmo āyasmā rāhulabhaddo buddhaputto. Tassa hi jātadivase suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti uyyāne kīḷantassa bodhisattassa sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Puttassa hi jāyanaṃ rāhuggaho viya hoti. Taṇhākilissanatāpādanato bāḷhena ca saṅkhalikādibandhanena bandhaṃ viya hoti muccituṃ appadānatoti ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulo’ tveva hotū’’ti āha, tato paṭṭhāya kumāro rāhulo nāma jāto.

परंतु 'राहुलो' इत्यादी शब्दांमध्ये, जो राहू प्रमाणे ग्रहण करतो (पकडतो) तो 'राहुलो'. तो कोण? शिक्षणाची आवड असणारे, आयुष्यमान राहुलभद्र बुद्धपुत्र. त्यांच्या जन्माच्या दिवशी शुद्धोदन महाराजांनी बागेत क्रीडा करत असलेल्या बोधिसत्तांना "माझ्या पुत्राला आनंदाची बातमी सांगा" असा संदेश पाठवला. बोधिसत्तांनी ते ऐकून, "राहू जन्मला, बंधन जन्मले" असे म्हटले. पुत्राचा जन्म हा राहूच्या ग्रहणासारखा (राहुग्गह) असतो. तृष्णेमुळे क्लेश आणि ताप उत्पन्न होत असल्यामुळे आणि सुटकेची संधी न देणाऱ्या साखळदंडासारख्या घट्ट बंधनासारखा असल्यामुळे त्यांनी "राहू जन्मला, बंधन जन्मले" असे म्हटले. राजाने "माझा पुत्र काय म्हणाला?" असे विचारून ते शब्द ऐकले आणि "आजपासून माझ्या नातवाचे नाव 'राहुलो' असेच असावे" असे म्हटले, तेव्हापासून त्या कुमाराचे नाव 'राहुलो' (राहुल) असे पडले.

Mahāpadānasuttaṭīkāyañhi [Pg.160] ‘‘rāhu jāto’’ti ettha ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘rāhulo’’ti vacanassatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ adhippāyatthavasena vuttaṃ. Na hi kevalo ‘‘rāhū’’ti saddo ‘‘rāhuggaho’’ti atthaṃ vadati, atha kho jātasaddasambandhaṃ labhitvā vadati. Tathā hi ‘‘rāhu jāto’’ti bodhisattena vuttavacanassa ‘‘rāhuggaho jāto’’ti atthौ bhavati, tasmā suddhodanamahārājā ‘‘mama nattā rāhu viya lātīti rāhuloti vattabbo’’ti cintetvā ‘‘rāhulotveva hotū’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.

महापदानसुत्त टीकेमध्ये "राहू जातो" या संदर्भात "राहू म्हणजे राहुग्गह (राहूचे ग्रहण)" असे म्हटले आहे, परंतु ते 'राहुलो' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्याच्या हेतूने म्हटले आहे. केवळ 'राहू' हा शब्द 'राहुग्गह' असा अर्थ दर्शवत नाही, तर 'जातो' (जन्मलेला/झालेला) या शब्दाशी संबंध आल्यावरच तो हा अर्थ दर्शवतो. म्हणूनच, बोधिसत्तांनी म्हटलेल्या "राहू जातो" या वाक्याचा अर्थ "राहूचे ग्रहण झाले" असा होतो, म्हणून शुद्धोदन महाराजांनी "माझा नातू राहू प्रमाणे ग्रहण करतो, म्हणून त्याला 'राहुलो' म्हटले पाहिजे" असा विचार करून "त्याचे नाव 'राहुलो' असेच असावे" असे म्हटले, असे समजावे.

Keci pana ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti paṭhanti, katthaci potthake ca likhanti, taṃ na sundaraṃ, atthassa ayuttito ṭīkāya ca saddhiṃvirocato. Na hi ‘‘rāhulo’’ti kumārassa nāmaṃ paṭhamaṃ uppannaṃ, pacchāyeva pana uppannaṃ ayyakena dinnattā, tasmā tadā bodhisattena ‘‘rāhulo jāto’’ti vattuṃ na yujjati. Yathā hi anabhisitte arājini puggale ‘‘mahārājā’’ti vohāro nappavattati. Ṭīkāyañca ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ. Athāpi tesaṃ siyā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti padassa vijjamānattā eva ṭīkāyaṃ ‘‘rāhuggaho’’ti bhāvavasena lāsaddena samānattho ādānattho gahasaddo vuttoti evampi nupapajjati, ‘‘rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jāta’’nti pāṭhassa vattabbattā. Rāhuloti hi idaṃ padaṃ ‘‘sīhaḷo’’ti padaṃ viya dabbavācakaṃ, na kadācipi bhāvavācakaṃ, tasmā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti etaṃ ekaccehi duropitaṃ pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti ayameva pāṭho gahetabbo, sārato ca paccetabbo suparisuddhesu anekesu potthakesu diṭṭhattā, porāṇehi ca gambhīrasukhumañāṇehi ācariyapacāriyehi paṭhitattā.

काही लोक तर 'राहुलो जातो बंधनं जातं' असा पाठ वाचतात आणि काही पुस्तकांमध्ये तसे लिहितात, परंतु ते योग्य नाही; कारण ते अर्थाशी सुसंगत नाही आणि टीकेशी विसंगत आहे. कारण 'राहूल' हे कुमाराचे नाव आधीच उत्पन्न झाले नव्हते, तर नंतर आजोबांनी दिल्यामुळे ते प्राप्त झाले होते, म्हणून त्या वेळी बोधिसत्त्वांनी 'राहूल जन्मला' असे म्हणणे योग्य ठरत नाही. ज्याप्रमाणे राज्याभिषेक न झालेल्या, राजा नसलेल्या व्यक्तीला 'महाराज' असे संबोधले जात नाही. आणि टीकेमध्ये 'राहूति राहुग्गहो' (राहू म्हणजे राहूचे ग्रहण) असे म्हटले आहे. जरी त्यांचे असे मत असेल की 'राहुलो जातो बंधनं जातं' या पदाच्या अस्तित्वामुळेच टीकेमध्ये 'राहुग्गहो' असा भाववाचक अर्थाने 'ला' शब्दाशी समान अर्थ असलेला, ग्रहण करणे या अर्थाचा 'गह' शब्द वापरला आहे, तरीही हे जुळत नाही, कारण अशा वेळी 'राहुलानं जातं बंधनं जातं' असा पाठ असायला हवा होता. कारण 'राहूल' हा शब्द 'सीहळ' (सिंहल) या शब्दाप्रमाणे द्रव्यवाचक आहे, तो कधीही भाववाचक नाही. म्हणून 'राहुलो जातो बंधनं जातं' हा काही लोकांनी चुकीच्या पद्धतीने प्रस्थापित केलेला पाठ न स्वीकारता, 'राहु जातो बंधनं जातं' हाच पाठ स्वीकारला पाहिजे आणि तोच खरा मानला पाहिजे; कारण अनेक अत्यंत शुद्ध हस्तलिखितांमध्ये तोच आढळतो आणि गंभीर व सूक्ष्म ज्ञान असणाऱ्या प्राचीन आचार्यांच्या परंपरेने तोच वाचला आहे.

Ayaṃ [Pg.161] panettha sādhippāyā atthappakāsanā – rāhu jātoti bodhisatto puttassa jātasāsanaṃ sutvā saṃvegappatto ‘‘idāni mama rāhu jāto’’ti vadati, muccituṃ appadānavasena mama gahaṇatthaṃ rāhu uppannoti hi attho. Bandhanaṃ jātanti iminā ‘‘mama bandhanaṃ jāta’’nti vadati. Tathā hi ṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti. Tattha rāhuggahoti gaṇhātīti gaho, rāhu eva gaho rāhuggaho, mama gāhako rāhu jātoti attho. Atha vā gahaṇaṃ gaho, rāhuno gaho rāhuggaho, rāhuggahaṇaṃ mama jātanti attho. Putto hi rāhusadiso. Pitā candasadiso puttarāhunā gahitattā.

येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ स्पष्ट करणे असे आहे – 'राहू जन्मला' म्हणजे बोधिसत्त्वांनी पुत्राच्या जन्माची बातमी ऐकून संवेग प्राप्त झाल्यावर 'आता माझा राहू जन्मला' असे म्हटले. मुक्त न होण्याच्या कारणाने मला पकडण्यासाठी राहू उत्पन्न झाला आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'बंधन निर्माण झाले' याने ते 'माझे बंधन निर्माण झाले' असे म्हणतात. तसेच टीकेमध्ये म्हटले आहे – 'राहूति राहुग्गहो' (राहू म्हणजे राहूचे ग्रहण). तेथे 'राहुग्गहो' म्हणजे जो पकडतो तो 'गह' (ग्रह), राहू हाच ग्रह म्हणजे 'राहुग्गहो', म्हणजेच 'मला पकडणारा राहू जन्मला' असा अर्थ आहे. किंवा 'गह' म्हणजे ग्रहण करणे, राहूचे ग्रहण म्हणजे 'राहुग्गहो', म्हणजेच 'माझे राहूने ग्रहण केले' असा अर्थ आहे. कारण पुत्र हा राहूसारखा आहे आणि पिता हा पुत्ररूपी राहूने ग्रसल्या गेल्यामुळे चंद्रासारखा आहे.

Ekacce pana ‘‘rāhulotveva hotū’’ti imaṃ padesaṃ disvā ‘‘rāhu jāto’’ti vutte iminā na sameti, ‘‘rāhulo jāto’’ti vutteyeva pana sametīti maññamānā evaṃ pāṭhaṃ paṭhanti likhanti ca, tasmā so anupaparikkhitvā paṭhito duropito pāṭho na gahetabbo, yathāvutto porāṇako porāṇācariyehi abhimato pāṭhoyeva āyasmantehi gahetabbo atthassa yuttito, ṭīkāya ca saddhiṃ avirodhatoti.

परंतु काही लोक 'राहुलोत्वेव होतू' (राहूलच असो) हा पाठ पाहून, 'राहू जन्मला' असे म्हटल्यास याच्याशी मेळ बसत नाही, तर 'राहूल जन्मला' असे म्हटल्यासच मेळ बसतो, असे मानून तसा पाठ वाचतात आणि लिहितात. म्हणून, कसलीही परीक्षा न करता वाचलेला तो चुकीचा प्रस्थापित केलेला पाठ स्वीकारू नये. अर्थाच्या सुसंगततेमुळे आणि टीकेशी विरोध नसल्यामुळे, आयुष्मंतांनी प्राचीन आचार्यांना संमत असलेला वर उल्लेखिलेला प्राचीन पाठच स्वीकारला पाहिजे.

Tattha kusalanti kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Bāloti diṭṭhadhammikasamparāyikasaṅkhāte dve anatthe devadattakokālikādayo viya lāti ādadātīti bālo. Imāni pana taṃnāmāni –

त्यात 'कुसल' (कुशल) म्हणजे – निंदनीय पापधर्मांचा नाश केल्यामुळे किंवा त्यांना क्षीण केल्यामुळे ज्ञानाला 'कुस' म्हणतात, त्या 'कुसा'ने (ज्ञानाने) जे ग्रहण केले पाहिजे किंवा आचरले पाहिजे ते 'कुसल' होय. 'बाल' (मूर्ख) म्हणजे – देवदत्त आणि कोकालिक इत्यादींप्रमाणे या जन्मातील आणि परलोकातील अशा दोन्ही अनर्थांना जो ग्रहण करतो किंवा स्वीकारतो तो 'बाल' होय. त्याची नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

Bālo avidvā añño ca, aññāṇī avicakkhaṇo;

Apaṇḍito akusalo, dummedho kumati jaḷo.

बाल (मूर्ख), अविद्वा (अज्ञानी), अञ्ञू (अजाण), अञ्ञाणी (अज्ञानी), अविचक्खणो (अविचक्षण/विवेकहीन), अपंडितो (अपंडित), अकुसलो (अकुशल), दुम्मेधो (दुर्बुद्धी), कुमती (कुमती) आणि जळो (जड/मतिमंद).

Eḷamūgo [Pg.162] ca nippañño, dummedhī avidū mago;

Aviññū andhabālo ca, duppañño ca aviddasu.

एळमूगो (मुका-बहिरा/मूर्ख), निप्पञ्ञो (प्रज्ञाहीन), दुम्मेधी (दुर्बुद्धी), अविदू (अज्ञानी), मगो (पशूसमान), अविञ्ञू (अविज्ञ), अंधबालो (अंधमूर्ख), दुप्पञ्ञो (दुष्प्रज्ञ) आणि अविद्दसू (अविद्वान).

Mahallakoti mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jiṇṇapuriso. Imānissa nāmāni –

‘महल्लक’ म्हणजे – जो मोठेपण (वृद्धत्व) ग्रहण करतो तो ‘महल्लक’ म्हणजेच वृद्ध मनुष्य. त्याची नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

Jiṇṇo mahallako vuddho, buddho vuḍḍho ca kattaro;

Thero cāti ime saddā, jiṇṇapaññattiyo siyuṃ.

जिण्णो (जीर्ण), महल्लको (वृद्ध), वुद्धो (वृद्ध), बुद्धो (बुद्ध - येथे वृद्ध या अर्थाने), वुड्ढो (वृद्ध), कत्तरो (जर्जर/अशक्त) आणि थेरो (स्थवीर) हे शब्द वृद्ध व्यक्तीचे वाचक आहेत.

Tathā hi –

तसेच –

‘‘Dure apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato’’;

Evamādīsu daṭṭhabbo, therasaddo mahallake.

“दूरचे न दिसणाऱ्या वृद्धाप्रमाणे, तो डोळे मागण्यासाठी आला”; इत्यादी ठिकाणी ‘थेर’ हा शब्द वृद्ध या अर्थाने पाहावा.

Imāni pana nāmāni itthiyā itthiliṅgavasena vattabbāni –

आता हीच नावे स्त्रीसाठी स्त्रीलिंगी रूपाने खालीलप्रमाणे म्हणावीत –

Jiṇṇā mahallikā vuddhī, buddhī vuḍḍhī ca kattarā;

Therī cāti ime saddā, nāmaṃ jiṇṇāya itthiyā;

जिण्णा (जीर्ण), महल्लिका (वृद्धा), वुद्धी (वृद्धा), बुद्धी (वृद्धा), वुड्ढी (वृद्धा), कत्तरा (जर्जर) आणि थेरी (स्थविरा) हे शब्द वृद्ध स्त्रीची नावे आहेत.

Dala phala visaraṇe. Dalati. Phalati. Dalito rukkho. Phalito bhūmibhāgo.

‘दल’ आणि ‘फल’ हे धातू विदीर्ण होणे किंवा विकसित होणे या अर्थात आहेत. दलति (विदीर्ण होते/विकसित होते). फलति (फलद्रूप होते/विकसित होते). दलितो रुक्खो (विदीर्ण झालेला वृक्ष). फलितो भूमिभागो (विकसित झालेला किंवा फळांनी बहरलेला भूभाग).

Ala bhūsane. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. ‘‘Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā’’ti imissañhi kavīnaṃ kabbaracanāyaṃ alaṅkasaddo bhūsanavisesaṃ vadati. Keci panettha ala bhūsanapariyāpanavāranesūti dhātuṃ paṭhanti, ‘‘alatī’’ti ca rūpaṃ icchanti. Mayaṃ pana aladhātussa pariyattinivāraṇatthavācakattaṃ na icchāma payogādassanato. Nipātabhūto pana alaṃsaddo pariyattinivāraṇatthavācako dissati ‘‘alametaṃ sabbaṃ. Alaṃ me tena rajjenā’’tiādīsu.

‘अल’ धातू भूषणाच्या (अलंकार करण्याच्या) अर्थात आहे. अलति. अलंकारो (अलंकार), अलंकतो (अलंकृत - पुरुष), अलंकतं (अलंकृत - नपुंसकलिंगी). “सालंकाणनयोगेपि, सालंकाणनवज्जिता” या कवींच्या काव्यरचनेत ‘अलंकार’ हा शब्द विशिष्ट भूषणाचा वाचक आहे. येथे काही लोक ‘अल’ धातू भूषण, पर्याप्ति (समाप्ती) आणि निवारण या अर्थांमध्ये वाचतात आणि ‘अलति’ असे रूप मानतात. परंतु, प्रयोगात (वापरात) आढळत नसल्यामुळे आम्ही ‘अल’ धातूला पर्याप्ति आणि निवारण या अर्थांचा वाचक मानत नाही. परंतु, निपात असलेला ‘अलं’ हा शब्द पर्याप्ति आणि निवारण या अर्थांचा वाचक असलेला आढळतो, जसे की – “अलमेतं सब्बं” (हे सर्व पुरेसे आहे), “अलं मे तेन रज्जेन” (मला त्या राज्याची काही गरज नाही/पुरे झाले ते राज्य) इत्यादींमध्ये.

Mīla nimelane. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ.

‘मील’ धातू डोळे मिटण्याच्या (निमीलन) अर्थात आहे. मीलति (डोळे मिटतो), निमीलति (डोळे मिटतो), उम्मीलति (डोळे उघडतो). निमीलनं (डोळे मिटणे).

Bila patitthambhe. Bilati.

‘बिल’ धातू आधार देणे किंवा रोखणे (प्रतिष्टंभ) या अर्थात आहे. बिलति.

Nīla [Pg.163] vaṇṇe. Nīlavatthaṃ.

‘नील’ धातू रंगाच्या (विशेषतः निळ्या रंगाच्या) अर्थात आहे. नीलवत्थं (निळे वस्त्र).

Sīla samādhimhi. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

‘सील’ धातू समाधी किंवा एकाग्रतेच्या (तसेच चारित्र्य/शील राखण्याच्या) अर्थात आहे. सीलति. सीलं (शील), सीलनं (शील राखणे/आचरण करणे).

Ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ, kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇentī’’ti. Tattha ‘‘atthadvayaṃ saddalakkhaṇa vidū anujānantī’’ti idaṃ ‘‘sīla samādhimhi sīla upadhāraṇe’’ti dvigaṇikassa sīladhātussa atthe sandhāya vuttaṃ. Imassa hi curādigaṇaṃ pattassa upadhāraṇe ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni bhavanti, upadhāretītipi tesaṃ attho. Idha pana bhūvādigaṇikattā samādhānatthe ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ bhavati, samādhiyatīti tassa attho. Punapi ettha sotūnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ nibbacanāni vuccante. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ. Atha vā sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ. Imāni bhūvādigaṇikavasena nibbacanāni. Curādigaṇikavasena pana sīleti kusale dhamme upadhāreti patiṭṭhābhāvena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti bhuso dhārenti sādhavoti sīlanti nibbacanāni.

येथे 'शील' म्हणजे शीलनाच्या (आचरणाच्या) अर्थाने शील होय. विसुद्धिमग्गमध्ये असे म्हटले आहे की - 'शील कोणत्या अर्थाने शील आहे? शीलनाच्या अर्थाने शील आहे. हे शीलन म्हणजे काय? कायकर्म इत्यादींचे सुशीलतापूर्वक असंमिश्र (अविप्रकीर्ण) राहणे म्हणजेच 'समाधान' (एकाग्रता) असा अर्थ आहे. किंवा कुशल धर्मांचे प्रतिष्ठेच्या (पाया) रूपाने आधारभूत असणे म्हणजेच 'उपधारण' असा अर्थ आहे. व्याकरणकार येथे याच दोन अर्थांना मान्यता देतात. इतर काही जण मात्र 'शिरोऽर्थ (श्रेष्ठ अर्थ) हाच शीलार्थ आहे, शीतलार्थ (शांतता) हाच शीलार्थ आहे' अशा प्रकारे येथे अर्थाचे वर्णन करतात.' त्यात 'व्याकरणकार दोन अर्थांना मान्यता देतात' हे 'शील समाधीमध्ये, शील उपधारणामध्ये' या दोन गणांतील 'शील' धातूच्या अर्थाला अनुसरून म्हटले आहे. कारण जेव्हा हा धातू चुरादिगणात येतो, तेव्हा उपधारण अर्थामध्ये 'सीलेति' (sīleti), 'सीलयति' (sīlayati) अशी रूपे होतात, आणि त्यांचा अर्थ 'उपधारण करतो' (धारण करतो) असाही होतो. परंतु येथे भूवादिगणातील असल्यामुळे समाधान अर्थामध्ये 'सीलति' (sīlati) असे रूप होते, आणि त्याचा अर्थ 'समाहित होतो' असा आहे. पुन्हा येथे श्रोत्यांच्या सुलभ आकलनासाठी व्युत्पत्ती सांगितली जात आहे: 'सीलति' म्हणजे समाहित होतो, कायकर्म इत्यादींच्या सुशीलतापूर्वक विखुरत नाही ते 'शील' होय. अथवा, ज्याच्याद्वारे चित्त समाहित (एकाग्र) केले जाते ते 'शील' होय. या भूवादिगणाच्या अनुसार व्युत्पत्ती आहेत. चुरादिगणाच्या अनुसार मात्र, जे कुशल धर्मांचे 'शीलन' करते, म्हणजेच उपधारण करते, आधारभूत होऊन दृढपणे धारण करते ते 'शील' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे सत्पुरुष कुशल धर्मांचे उपधारण करतात, दृढपणे धारण करतात ते 'शील' होय, अशा व्युत्पत्ती आहेत.

Kila bandhe. Kilati. Kilaṃ.

किल (kila) धातू बांधण्याच्या अर्थात. किलति (kilati). कील (kīlaṃ - पाचर/खूंटी).

Kūla āvaraṇe. Kulati. Kūlaṃ. Vahe rukkhe pakūlaje. Kūlaṃ bandhati. Nadīkūle vasāmahaṃ. Kūlati āvarati udakaṃ bahi nikkhamituṃ na detīti kūlaṃ.

कूल (kūla) धातू आवरण (रोखणे/वेढणे) या अर्थात. कुलति (kulati). कूल (kūlaṃ - काठ/किनारा). प्रवाहातील किंवा काठावर उगवलेल्या वृक्षांमध्ये. काठ बांधतो. आम्ही नदीकाठी राहतो. 'कूलति' म्हणजे रोखतो, पाणी बाहेर जाण्यापासून रोखतो म्हणून ते 'कूल' (काठ) होय.

Sūla [Pg.164] rujāyaṃ. Sūlati. Sūlaṃ. Kaṇṇasūlaṃ na janeti.

सूल (sūla) धातू वेदना (रुजा) या अर्थात. सूलति (sūlati). शूल (sūlaṃ - वेदना/शूळ). कानदुखी (कर्णशूळ) उत्पन्न करत नाही.

Tūla nikkarīse. Nikkarīsaṃ nāma karīsamattenapi aminetabbato lahubhāvoyeva. Tūlati. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto.

तूल (tūla) धातू हलकेपणा (निकरीष) या अर्थात. 'निकरीष' म्हणजे अगदी थोड्या वजनानेही मोजता न येण्याजोगा हलकेपणाच होय. तूलति (tūlati). वाऱ्याने उडविलेल्या कापसाप्रमाणे (तूलं).

Pula saṅghāte. Pulati. Pañcapuli.

पुल (pula) धातू समूहाच्या (संघात) अर्थात. पुलति (pulati). पंचपुली (पाच पेंढ्यांचा समूह).

Mūla patiṭṭhāyaṃ mūlati. Mūlaṃ. Mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso ussīranāḷimattānipī’’tiādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvamajjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Atridaṃ vuccati –

मूल (mūla) धातू प्रतिष्ठेच्या (पाया/मूळ) अर्थात. मूलति (mūlati). मूळ (mūlaṃ). 'मूल' शब्द 'मुळासकट उपटून टाकावे, अगदी वाळ्याच्या मुळांइतकेही' इत्यादी वाक्यांमध्ये मुख्य मुळाच्या अर्थात दिसतो. 'लोभ हे अकुशल मूळ आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये असाधारण कारणाच्या (हेतूच्या) अर्थात. 'दुपारच्या वेळेपर्यंत सावली पसरते, वारा नसताना पाने पडतात, एवढ्या अंतराला वृक्षमुळ (वृक्षाच्या जवळ) म्हणतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये समीप (जवळ) या अर्थात. याविषयी असे म्हटले आहे -

Mūlamūle mūlasaddo, padissati tatheva ca;

Asādhāraṇahetumhi, samīpamhi ca vattati.

'मूल' शब्द मुख्य मुळाच्या अर्थात, तसेच असाधारण कारणाच्या अर्थात आणि समीप (जवळ) या अर्थातही वापरला जातो.

Phala nibbattiyaṃ. Rukkho phalati. Rukkhaphalāni bhuñjantā. Mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ. Sotāpattiphalaṃ. Tattha phalanti mahānibbattikaṃ.

फल (phala) धातू उत्पत्तीच्या (निष्पत्ती) अर्थात. वृक्ष फलद्रूप होतो (फळ देतो). वृक्षाची फळे खाणारे. महाफल, महान आनिशंस (फायदा). स्रोतापत्ती फल. तेथे 'फल' म्हणजे महान उत्पत्ती देणारे.

Phala bhede. Phalati. Muddhā te phalatu sattadhā. Pādā phaliṃsu. Tattha phalatūti bhajjitu.

फल (phala) धातू भेदण्याच्या (तुकडे होणे/फाटणे) अर्थात. फलति (phalati). तुझे मस्तक सात तुकड्यांत फाटो. पाय फाटले (भेगा पडल्या). तेथे 'फलतु' म्हणजे भंग पावो (तुकडे होवो).

Phala abyattasadde. Asanī phalati. Dveme bhikkhave asaniyā phalantiyā na santasanti. Phalantiyāti saddaṃ karontiyā.

फल (phala) धातू स्पष्ट आवाजाच्या (अव्यक्त शब्द) अर्थात. वीज कडकडते (असनी फलति). 'भिक्खूहो, वीज कडकडत असताना हे दोघे घाबरत नाहीत.' 'फलंतिया' म्हणजे आवाज करत असताना.

Culla hāvakaraṇe. Hāvakaraṇaṃ vilāsakaraṇaṃ. Cullati.

चुल्ल (culla) धातू हावभाव (विलास करणे) करण्याच्या अर्थात. हावकरण म्हणजे विलास करणे. चुल्लति (cullati).

Phulla [Pg.165] vikasanabhedesu. Phullati. Phullaṃ. Phullito kiṃsuko. Suphullitamaravindavanaṃ.

फुल्ल (phulla) धातू उमलणे (विकसन) आणि भेदणे या अर्थांत. फुल्लति (phullati). फुल्ल (phullaṃ - उमललेले). उमललेला पळस (किंशुक). उत्तम प्रकारे उमललेले कमळवन (अरविंदवन).

Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

ऐंशी हात उंचीचे, महामुनी दीपंकर बुद्ध, दीपवृक्षाप्रमाणे किंवा उमललेल्या शालवृक्षाप्रमाणे शोभून दिसतात.

Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ.

खंडित आणि पडझड झालेल्या भागांची दुरुस्ती (खंडफुल्ल प्रतिसंकरण).

Cilla seṭhille. Siṭhilabhāvo seṭhillaṃ. Cillati.

चिल्ल (cilla) धातू शिथिलतेच्या (सैलपणा) अर्थात. शिथिल भाव म्हणजे शिथिलता. चिल्लति (cillati).

Velu celu kelu khelu pelu belu selu sala tila gatiyaṃ. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ, belako. Ettha celanti vatthaṃ. Pelakoti saso.

वेल (vela), चेल (cela), केल (kela), खेल (khela), पेल (pela), बेल (bela), सेल (sela), सल (sala), तिल (tila) हे धातू गतीच्या अर्थात. वेलति (velati). चेलति (celati). केलति (kelati). खेलति (khelati). पेलति (pelati). बेलति (belati). सेलति (selati). सलति (salati). तिलति (tilati). चेल (celaṃ), बेलक (belako). येथे 'चेल' म्हणजे वस्त्र. 'पेलक' म्हणजे ससा.

Khala calane. Khalati. Khalo. Khaloti dujjano asādhu asappuriso pāpajano.

खल (khala) धातू कंप पावण्याच्या (चलन) अर्थात. खलति (khalati). खल (khalo). 'खल' म्हणजे दुर्जन, असाधू, असत्पुरुष, पापी माणूस.

Khala sañcinane. Khalati. Khalaṃ. Khalanti vīhiṭṭhapanokāsabhūtaṃ bhūmimaṇḍalaṃ. Tañhi khalanti sañcinanti rāsiṃ karonti ettha dhaññānīti khalanti vuccati. ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇa’’nti payogo.

खल (khala) धातू गोळा करण्याच्या (संचयन) अर्थात. खलति (khalati). खळ (khalaṃ - खळे). 'खळ' म्हणजे भात (धान्य) ठेवण्याची जागा असलेले भूमंडळ. कारण तेथे धान्याचे संचयन करतात, रास करतात, म्हणून त्याला 'खळ' म्हणतात. 'खळे, शाळा, पशू, शेत येथे वारंवार जाणारा असावा' असा प्रयोग आहे.

Gila ajjhoharaṇe. Gilati. Gilamakkhaṃ puriso na bujjhati.

गिल (gila) धातू गिळण्याच्या (अध्यवहरण) अर्थात. | गिलति (gilati). गिळलेला फासा माणसाला समजत नाही.

Gala adane. Galati. Galo. Galanti adanti ajjhoharanti etenāti galo. Galoti gīvā vuccati.

गल (gala) धातू खाण्याच्या (अदन) अर्थात. गलति (galati). गळा (galo). ज्याच्याद्वारे खातात, गिळतात तो 'गल' (गळा) होय. 'गल' म्हणजे मान (ग्रीवा) असेही म्हटले जाते.

Sala salla āsugatiyaṃ. Āsugati sīghagamanaṃ. Salati. Sallati. Sallaṃ. Ettha ca ‘‘sallaṃ usu saro sallo kaṇḍo tejano’’ti pariyāyā ete.

सल (sala), सल्ल (salla) हे धातू जलद गतीच्या (आशुगती) अर्थात. आशुगती म्हणजे जलद गमन. सलति (salati). सल्लति (sallati). शल्य (sallaṃ - बाण). आणि येथे 'सल्ल, उषु, शर, शल्य, कांड, तेजन' हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.

Khola gatipaṭighāte. Kholati.

खोल (khola) धातू गती रोखण्याच्या (गतिप्रतिघात) अर्थात. खोलति (kholati).

Gile [Pg.166] pītikkhaye. Gilāyati. Gilāno, gelaññaṃ. Gilānoti akallako. Vinayepi hi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ akallako’’ti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘nāhaṃ akallakoti nāhaṃ gilāno’’ti vuttaṃ.

गिल (gila) धातू शक्ती क्षीण होण्याच्या (प्रीतीक्षय) अर्थात. गिलायति (gilāyati). गिलान (gilāno - आजारी), गेलञ्ञ (gelaññaṃ - आजारपण). 'गिलान' म्हणजे अस्वस्थ (अकल्लको). विनयातही म्हटले आहे - 'मी अस्वस्थ नाही.' आणि अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'मी अस्वस्थ नाही म्हणजे मी आजारी नाही.'

Mile gattavināme. Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno.

मिल (mila) धातू शरीराच्या अवयवांच्या वाकण्याच्या (गात्रविनाम/कोमेजणे) अर्थात. मिलायति (milāyati). कोमेजणे, कोमेजणारा, कोमेजणारा.

Kele mamāyane. Mamāyanaṃ taṇhādiṭṭhivasena ‘‘mama ida’’nti gahaṇaṃ. Kelāyati. Tvaṃ kaṃ kelāyati.

केल (kela) धातू ममत्वाच्या (ममायन) अर्थात. 'ममायन' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने 'हे माझे आहे' असे ग्रहण करणे. केलायति (kelāyati). तू कोणावर ममत्व करतोस?

Sala calane saṃvaraṇe ca, vala valla calane ca. Saṃvaraṇāpekkhāyaṃ cakāro. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro.

सल (sala) धातू कंप पावणे (चलन) आणि संवरण (रोखणे) या अर्थांत, आणि वल (vala), वल्ल (valla) हे धातू कंप पावण्याच्या अर्थात. संवरणाची अपेक्षा असल्यामुळे 'च' कार वापरला आहे. सलति (salati). कुशल (kusalaṃ). वलति (valati). वल्लति (vallati). वल्लूर (vallūro - सुकवलेले मांस).

Tattha kusalanti kucchite pāpadhamme salayati calayati kampeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ. Vallanti saṃvaranti rakkhanti ito kākasenādayo satte akhādanatthāyāti vallūro.

त्यात 'कुशल' म्हणजे - जे निंद्य अशा पापदर्मांना कंपित करते, नष्ट करते ते 'कुशल' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे सत्पुरुष निंद्य अशा अपायद्वारांना (नरकद्वारांना) रोखतात, बंद करतात ते 'कुशल' होय. कावळे इत्यादी पक्षी खाऊ नयेत म्हणून ज्याचे रक्षण (संवरण) करतात ते 'वल्लूर' (सुकवलेले मांस) होय.

Mala malla dhāraṇe. Malati. Malaṃ. Mallati. Mallo.

मल (mala), मल्ल (malla) हे धातू धारण करण्याच्या अर्थात. मलति (malati). मल (malaṃ - मळ). मल्लति (mallati). मल्ल (mallo - पैलवान).

Bhala bhalla paribhāsanahiṃsādānesu. Bhalati. Bhallati.

भल (bhala), भल्ल (bhalla) हे धातू निंदा करणे (परिभाषण), हिंसा करणे आणि देणे या अर्थांत. भलति (bhalati). भल्लति (bhallati).

Kala saṅkhyāne. Kalati. Kalā, kālo.

कल (kala) धातू मोजण्याच्या (संख्यान) अर्थात. कलति (kalati). कला (kalā), काळ (kālo).

Ettha kalāti soḷasabhāgādibhāgo. Kāloti ‘‘ettako atkkanto’’tiādinā kalitabbo saṅkhātabboti kālo, pubbaṇhādisamayo.

येथे 'कला' म्हणजे सोळावा भाग इत्यादी भाग. 'काळ' म्हणजे 'एवढा वेळ निघून गेला' इत्यादी प्रकारे मोजला जाणारा, म्हणून तो 'काळ' (वेळ) होय, जसे की पूर्वाह्न (सकाळ) इत्यादी वेळ.

Kalla asadde. Asaddo. Nissaddo. Kallati.

कल्ल (kalla) धातू अस्पष्ट आवाजाच्या (अशब्द/निशब्द) अर्थात. अशब्द म्हणजे निशब्द. कल्लति (kallati).

Jala dittiyaṃ. Jalati. Jalaṃ, jalanto, pajjalanto, jalamāno.

जल (jala) धातू चमकण्याच्या (दीप्ती) अर्थात. जलति (jalati). जल (jalaṃ - पाणी), जळणारा (जलंतो), प्रज्वलित होणारा (पज्जलंतो), जळणारा (जलमानो).

Ko [Pg.167] eti siriyā jalaṃ. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti me sutaṃ. Saddhammapajjoto jalito.

शोभेने (श्रीमंत होऊन) कोण पाण्याकडे जातो? देवदत्त यशाने पाण्याच्या प्रवाहाप्रमाणे उभा राहिला, असे मी ऐकले आहे. सद्धर्माचा दिवा प्रज्वलित झाला.

Hula calane. Hulati. Halo. Haloti phālo, so hi holeti bhūmiṃ bhindanto mattikakhaṇḍaṃ cāletīti ‘‘halo’’ti vuccati ukārassa akāraṃ katvā.

'हुल' (धातू) हलणे या अर्थात. हुलति. हलो. 'हलो' म्हणजे नांगर (फाळ), कारण तो जमीन फोडून मातीचे ढेकूळ हलवतो (होलेति), म्हणून 'उ' काराचा 'अ' कार करून त्याला 'हलो' असे म्हटले जाते.

Cala kampane. Calati. Calito, acalo. Mahanto bhūmicālo. Calanaṃ, cālo.

'चल' (धातू) कंपन करणे या अर्थात. चलति. चलितो (हललेला), अचलो (स्थिर). मोठा भूकंप (महंतो भूमिचालो). चलनं (हलणे), चालो (कंपन).

Jala dhaññe. Jalati. Jalaṃ.

'जल' (धातू) धान्याच्या अर्थात. जलति. जलं (पाणी).

Ṭala ṭula velambe. Ṭalati. Ṭulati.

'टल', 'टुल' (धातू) विलंब करणे या अर्थात. टलति. टुलति.

Thala ṭhāne. Thalati. Thalo. Thaloti nirudakappadeso. Pabbajjānibbānesupi taṃsadisattā tabbohāro. Yathā hi loke udakoghena anottharaṇaṭṭhānaṃ ‘‘thalo’’ti vuccati, evaṃ kilesoghena anottharaṇīyattā pabbajjā nibbānañca ‘‘thalo’’ti vuccati, ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti hi vuttaṃ.

'थल' (धातू) स्थानाच्या अर्थात. थलति. थलो. 'थलो' म्हणजे पाण्याचा अभाव असलेला प्रदेश (कोरडी जमीन). प्रव्रज्या (पब्बज्जा) आणि निर्वाण (निब्बान) यांच्यातही तशाच समानतेमुळे हाच शब्द वापरला जातो. कारण ज्याप्रमाणे जगात पाण्याच्या प्रवाहाने (पुराने) न बुडणाऱ्या ठिकाणाला 'थलो' (कोरडी जमीन) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे क्लेशांच्या प्रवाहाने न बुडणारे असल्यामुळे प्रव्रज्या आणि निर्वाणाला 'थलो' म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे की, "पार गेलेला, पार पावलेला ब्राह्मण कोरड्या जमिनीवर (थले) उभा राहतो."

Phāla vilekhane. Phālati bhūmiṃ vilekhati bhindatīti phālo.

'फाल' (धातू) जमीन खोदणे या अर्थात. जो जमीन खोदतो, फाडतो किंवा भेदतो तो 'फालो' (नांगराचा फाळ) होय.

Nala ganthe. Nalati.

'नल' (धातू) बांधणे या अर्थात. नलति.

Bala pāṇane. Iha pāṇanaṃ jīvanaṃ sasanañca. Balati. Balaṃ, bālo.

'बल' (धातू) प्राण धारण करणे (जगणे) या अर्थात. येथे 'पाणन' म्हणजे जीवन आणि श्वासोच्छ्वास होय. बलति. बलं (बल), बालो (बाल/मूर्ख).

Ettha balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalabhogabalādikaṃ balaṃ. Atha vā balanti sammājīvanaṃ jīvanti etenāti balaṃ, saddhādikaṃ balaṃ. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘assaddhiye na kampatīti saddhābala’’ntiādi vuttaṃ, taṃ daḷhaṭṭhena balanti vattabbānaṃ saddhādīnaṃ akampanabhāvadassanatthaṃ vuttanti [Pg.168] daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnaṃ atthātisayayogato assaddhiyādīnaṃ abhibhavanena saddhādibalānaṃ abhibhavanatthopi gahetabbo ‘‘abalā naṃ baliyantī’’ti ettha viya. Bāloti balati assasati ceva passasati cāti bālo, assasitapassasitamattena jīvati, na seṭṭhena paññājīvitenāti vuttaṃ hoti. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘balantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti attho’’ti. Paññājīvinoyeva hi jīvitaṃ seṭṭhaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti.

येथे ज्याच्याद्वारे जीवन व्यतीत करतात ते 'बलं' (बल) होय, जसे की कायबल (शारीरिक शक्ती), भोगबल इत्यादी. किंवा ज्याच्याद्वारे सम्यक जीवन जगतात ते 'बलं' होय, जसे की श्रद्धा इत्यादी बल (श्रद्धाबल). आगम-अट्ठकथेमध्ये (टीकेमध्ये) "अश्रद्धेमुळे जे कंपित होत नाही ते श्रद्धाबल होय" इत्यादी जे म्हटले आहे, ते दृढतेच्या अर्थाने 'बल' म्हटल्या जाणाऱ्या श्रद्धा इत्यादींच्या अकंपनभावाचे (अविचलतेचे) दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे असे समजावे. किंवा धातूंच्या अतिशय अर्थाच्या योगाने अश्रद्धा इत्यादींचा पराभव करून श्रद्धा इत्यादी बलांच्या पराभव करण्याच्या अर्थानेही ते ग्रहण करावे, जसे की "अबल लोक त्याला बळजबरी करतात" (अवला नं बलियन्ति) यामध्ये आहे. 'बालो' (मूर्ख/अज्ञानी) म्हणजे जो केवळ श्वास घेतो आणि सोडतो तो 'बालो' होय; तो केवळ श्वासोच्छ्वासाच्या बळावर जगतो, श्रेष्ठ अशा प्रज्ञाजीवनाने (ज्ञानाच्या जीवनाने) नाही, असा याचा अर्थ आहे. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे: "जे केवळ श्वास घेतात ते 'बाला' (मूर्ख) होत, ते केवळ श्वासोच्छ्वासाने जगतात, प्रज्ञाजीवनाने नाही, असा अर्थ आहे." कारण प्रज्ञावंताचेच जीवन खरोखर श्रेष्ठ मानले जाते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: "प्रज्ञावंताचे जीवन हेच श्रेष्ठ जीवन आहे असे म्हणतात."

Pula mahatte. Pulati. Vipulaṃ.

'पुल' (धातू) मोठेपणा या अर्थात. पुलति. विपुलं (विपुल).

Kula saṅkhāne bandhumhi ca. Kolati. Kulaṃ, kolo.

'कुल' (धातू) मोजणे आणि नातेवाईक या अर्थात. कोलति. कुलं (कुळ), कोलो.

Sala gamane. Salati.

'सल' (धातू) जाणे या अर्थात. सलति.

Kila pītiya kīḷanesu. Pītassa bhāvo pītiyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kīḷanaṃ kīḷāyeva. Kilati.

'किल' (धातू) प्रीती आणि क्रीडा या अर्थात. प्रसन्नतेचा भाव म्हणजे 'पीतियं' (प्रीती), जसे 'दक्खियं' (दक्षता). 'कीळनं' म्हणजे क्रीडाच. किलति.

Ila kampane. Ilati. Elaṃ, elā. Ettha elaṃ vuccati doso. Kenaṭṭhena? Kampanaṭṭhena. Dosoti cettha aguṇo veditabbo, na paṭigho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti idamettha nidassanaṃ.

'इल' (धातू) कंपन करणे या अर्थात. इलति. एलं, एला. येथे 'एलं' म्हणजे दोष म्हटला जातो. कोणत्या अर्थाने? कंपनाच्या अर्थाने. आणि येथे 'दोष' म्हणजे अवगुण समजावा, द्वेष (पटिघ) नव्हे. "नेळंगो सेतपच्छादो" (दोषरहित, पांढरे वस्त्र पांघरलेला) हे याचे उदाहरण आहे.

Apica elaṃ vuccati udakaṃ. Tathā hi ‘‘elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisanto āyasmā sāriputto ‘‘elaṃ vuccati udaka’’nti āha. Elāti lālā vuccati ‘‘elamūgo’’ti ettha viya. Apica elāti kheḷo vuccati ‘‘sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti ettha viya. Ettha nelapatiṃ vācanti kheḷabindunipātavirahitaṃ [Pg.169] vacananti attho. Lālākheḷavācakassa tu elāsaddassa aññaṃ pavattinimittaṃ pariyesitabbaṃ. Anekappavattinimittā hi saddā. Kiṃ vā aññena pavattinimittena, ila kampaneti evaṃ vuttaṃ kampanaṃ eva lālākheḷavācakassa elāsaddassa pavattinimittaṃ, tasmā ilanti jigucchitabbabhāvena kampenti hadayacalanaṃ pāpuṇanti janā etthāti elāti attho gahetabbo. Samānapavattinimittāyeva hi saddā lokasaṅketavasena nānāpadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Hinoti gacchatīti hetu, sappati gacchatīti sappo, gacchatīti goti. Tathā asamānappavattinimittāyeva samānapadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Rañcatīti rājā, bhūmiṃ pāletīti bhūmipālo, nare indatīti narindoti. Esa nayo sabbatthāpi vibhāvetabbo.

तसेच 'एलं' म्हणजे पाणी देखील म्हटले जाते. कारण "ज्याप्रमाणे पाण्यातून उत्पन्न झालेले कमळ (एलम्बुजं) काटेरी असते..." या पाळी वचनाचा अर्थ स्पष्ट करताना आयुष्यमान सारिपुत्तांनी "एलं म्हणजे पाणी म्हटले जाते" असे सांगितले आहे. 'एला' म्हणजे लाळ असेही म्हटले जाते, जसे की 'एलमूगो' (लाळ गळणारा मुका) यामध्ये आहे. तसेच 'एला' म्हणजे थुंकी देखील म्हटले जाते, जसे की "नेळपतिं वाचं (थुंकीरहित वाणी) ऐकून हिंस्र प्राणी मार्गावरून दूर झाले" यामध्ये आहे. येथे 'नेळपतिं वाचं' म्हणजे थुंकीचे थेंब न उडता बोललेले वचन असा अर्थ आहे. लाळ आणि थुंकी वाचक असलेल्या 'एला' शब्दाचे इतर प्रवृत्ती-निमित्त (व्युत्पत्तीचे कारण) शोधले पाहिजे. कारण शब्दांचे अनेक प्रवृत्ती-निमित्त असतात. किंवा इतर प्रवृत्ती-निमित्ताची काय गरज? 'इल कंपने' (कंपन करणे) यावरून सांगितलेले कंपन हेच लाळ आणि थुंकी वाचक 'एला' शब्दाचे प्रवृत्ती-निमित्त आहे. म्हणून 'इलन्ति' म्हणजे ज्याच्यामुळे लोक घृणास्पद भावनेने कंपित होतात (हृदय हलते), ती 'एला' (लाळ/थुंकी) असा अर्थ घ्यावा. कारण समान प्रवृत्ती-निमित्त असलेले शब्द देखील लोकसंकेतानुसार वेगवेगळ्या पदार्थांचे वाचक असतात. ते कसे? जसे की, 'हिनोति' (जातो) म्हणून 'हेतु', 'सप्पति' (सरपटत जातो) म्हणून 'सप्पो' (सर्प), 'गच्छति' (जाते) म्हणून 'गो' (गाय). त्याचप्रमाणे, असमान प्रवृत्ती-निमित्त असलेले शब्द देखील समान पदार्थांचे वाचक असतात. ते कसे? जसे की, 'रञ्चति' (रंजन करतो) म्हणून 'राजा', 'भूमिं पालेति' (भूमीचे पालन करतो) म्हणून 'भूमिपालो', 'नरे इन्देति' (नरांमध्ये श्रेष्ठ) म्हणून 'नरिन्दो'. हाच नियम सर्वत्र समजून घ्यावा.

Ila gatiyaṃ. Ilati.

'इल' (धातू) गतीच्या अर्थात. इलति.

Hila hāvakaraṇe. Helati.

'हिल' (धातू) हावभाव करण्याच्या अर्थात. हेलति.

Sila uñche. Silati.

'सिल' (धातू) उंछवृत्ती (धान्य गोळा करणे) या अर्थात. सिलति.

Tila sinehane. Tilati. Tilaṃ, telaṃ, tilo.

'तिल' (धातू) स्नेह (तेलकटपणा) या अर्थात. तिलति. तिलं (तीळ), तेलं (तेल), तिलो (तीळ वनस्पती).

Cila vasane. Cilati.

'चिल' (धातू) वस्त्र परिधान करणे या अर्थात. चिलति.

Vala vilāsane. Valati.

'वल' (धातू) विलास या अर्थात. वलति.

Pila gahaṇe. Pilati.

'पिल' (धातू) ग्रहण करणे या अर्थात. pिलति.

Mila sinehane. Milati.

'मिल' (धातू) स्नेह या अर्थात. मिलति.

Phula sañcale pharaṇe ca. Phulati.

'फुल' (धातू) हलणे आणि पसरणे या अर्थात. फुलति.

Lakārantadhāturūpāni.

'ल' कारान्त धातूंची रूपे.

Vakārantadhātu

'व' कारान्त धातू.

Vā [Pg.170] gatigandhanesu. Vāti. Vāto.

'वा' (धातू) गती आणि गंध या अर्थात. वाति (वाहतो). वातो (वारा).

Vī pajanakanti asanakhādana gatīsu. Pajanaṃ calanaṃ. Kanti abhiruci. Asanaṃ bhattaparibhogo. Khādanaṃ pūvādibhakkhanaṃ. Gati gamanaṃ. Veti.

'वी' (धातू) प्रजन (कंपन), कांती (अभिरुची), असन (भोजन), खादन (खाणे) आणि गती (जाणे) या अर्थात. 'पजनं' म्हणजे कंपन (हलणे), 'कन्ति' म्हणजे अभिरुची (आवड), 'असनं' म्हणजे भाताचा उपभोग (भोजन), 'खादनं' म्हणजे पुऱ्या इत्यादी खाणे, 'गति' म्हणजे गमन (जाणे). वेति.

Ve tantasantāne. Vāyati. Tantavāyo.

'वे' (धातू) धागा विणणे (तंतूंचा विस्तार करणे) या अर्थात. वायति (विणतो). तंतवायो (विणकर).

Ve sosane. Vāyati.

'वे' (धातू) सुकवणे या अर्थात. वायति.

Dhivu khivu nidassane. Dhevati. Khevati.

'धिवु', 'खिवु' (धातू) निर्देश करणे या अर्थात. धेवति. खेवति.

Thivu dittiyaṃ. Thevati. Madhumadhukā thevanti.

'थिवु' (धातू) दीप्ती (चमकणे) या अर्थात. थेवति. मधुमधुका थेवन्ति (मध आणि मधाचे थेंब चमकतात).

Jīva pāṇadhāraṇe. Jīvati. Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā. Jīvitaṃ kappeti.

'जीव' (धातू) प्राण धारण करणे (जगणे) या अर्थात. जीवति (जगतो). जीवितं (जीवन), जीवो (जीव), जीविका (उपजीविका). "हे देवा, आमची उपजीविका आहे, आणि ती जशी काही आहे तशी आहे." जीवितं कप्पेति (जीवन व्यतीत करतो).

Piva miva tiva niva thūliye. Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati.

'पिव', 'मिव', 'तिव', 'निव' (धातू) स्थूलता या अर्थात. पिवति. पिवरो. मिवति. तिवति. निवति.

Ettha ca pivaroti kacchapo, yo koci vā thūlasarīro. Tathā hi ‘‘pivaro kacchape thūle’’ti pubbācariyehi vuttaṃ.

आणि येथे 'पिवरो' म्हणजे कासव किंवा जो कोणी स्थूल शरीराचा आहे तो होय. कारण पूर्वाचार्यांनी म्हटले आहे: "पिवरो हा शब्द कासव आणि स्थूल या अर्थात वापरला जातो."

Ava pālane. Avati. Buddho mama avataṃ.

'अव' (धातू) रक्षण करणे या अर्थात. अवति (रक्षण करतो). बुद्धो माझे रक्षण करोत.

Bhava gatiyaṃ. Savati.

'भव' (धातू) गतीच्या अर्थात. सवति.

Kava vaṇṇe. Kavati.

'कव' (धातू) वर्णन करणे या अर्थात. कवति.

Khivu made. Khivati.

'खिवु' (धातू) मद (मत्त होणे) या अर्थात. खिवति.

Dhovu dhovane. Dhovati.

'धोवु' (धातू) धुणे या अर्थात. धोवति (धुतो).

Devu [Pg.171] deva devane. Devati ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.

'देवु' (devu) धातू 'देवने' (विलाप करणे/शोक करणे) या अर्थात आहे. देवति, आदेवति, परिदेवति, आदेवो, परिदेवो, आदेवना, परिदेवना, आदेवितत्तं, परिदेवितत्तं.

Sevu kevu khevu gevu gilevu mevu milevu secane. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati milevati.

'सेवु', 'केवु', 'खेवु', 'गेवु', 'गिलेवु', 'मेवु', 'मिलेवु' हे धातू 'सेचने' (सिंचन करणे/शिंपडणे) या अर्थात आहेत. सेवति, केवति, खेवति, गेवति, गिलेवति, मेवति, मिलेवति.

Devu plutagatiyaṃ. Plutagati pariplutagamanaṃ. Devati.

'देवु' (devu) धातू 'प्लुतगती' (उड्या मारत जाणे) या अर्थात आहे. प्लुतगती म्हणजे चहुबाजूने उड्या मारत जाणे. देवति.

Dhātu gatisuddhiyaṃ. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.

'धातु' (dhātu) धातू 'गती' आणि 'शुद्धी' या अर्थात आहे. धावति, विधावति, आधावति, परिधावति, धावको.

Civu ādānasaṃvaresu. Civati.

'चिवु' (civu) धातू 'आदान' (ग्रहण करणे) आणि 'संवर' (संयम राखणे) या अर्थात आहे. चिवति.

Cevi cetanātulye. Cevati.

'चेवि' (cevi) धातू 'चेतना' (विचार करणे) आणि 'तुलना' (तुलना करणे) या अर्थात आहे. चेवति.

Vakārantadhāturūpāni.

'व' कारान्त धातूंची रूपे.

Sakārantadhātu

'स' कारान्त धातू.

Sā pāke. Sāti.

'सा' (sā) धातू 'पाके' (पक्व होणे) या अर्थात आहे. साति.

Si sevāyaṃ. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.

'सि' (si) धातू 'सेवा' (सेवा करणे) या अर्थात आहे. सेवति. सेवना, सेवको, सेवितो, सिवो, सिवं.

Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttaritaraṃ bhajetha;

"हीन लोकांची सेवा करणारा मनुष्य अधोगतीला जातो, समान लोकांची सेवा करणारा कधीही नष्ट होत नाही; श्रेष्ठ लोकांच्या जवळ जाणारा लवकरच प्रगती करतो, म्हणून स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्यांची संगत करावी."

Si gatibuddhīsu. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.

'सि' (si) धातू 'गती' आणि 'बुद्धी' (ज्ञान) या अर्थात आहे. सेति, अतिसेति. अतिसितुं, अतिसित्वा, सेतु.

Sī [Pg.172] saye. Sayo supanaṃ. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.

'सी' (sī) धातू 'शयन' (झोपणे) या अर्थात आहे. 'सयो' म्हणजे झोपणे. सेति, सयति. सेनं, सयनं.

Su gatiyaṃ. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.

'सु' (su) धातू 'गती' या अर्थात आहे. सवति, पसवति. पसुतो, सुतो.

Ettha sutoti dūto, ‘‘vittiñhi maṃ vindati suta disvā’’ti ‘‘devasuto ca mātalī’’ti ca imāni tattha payogāni.

येथे 'सुतो' म्हणजे दूत, "वित्तं हि मं विन्दति सुत दिस्वा" (दूताला पाहून मला आनंद मिळतो) आणि "देवसुतो च मातली" (आणि देवाचा दूत मातली) हे त्याचे तेथील प्रयोग आहेत.

Su savane. Savanaṃ sandanaṃ. Savati. Āsavo.

'सु' (su) धातू 'सवने' (वाहणे) या अर्थात आहे. 'सवनं' म्हणजे वाहणे. सवति. आसवो.

Sū pasave. Pasavo jananaṃ. Savati, pasavati. Suttaṃ.

'सू' (sū) धातू 'प्रसव' (जन्म देणे) या अर्थात आहे. 'पसवो' म्हणजे जन्म देणे. सवति, पसवति. सुत्तं.

Ettha pana suttanti atthe savati janetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, tadaññampi vā hatthisuttādi suttaṃ.

येथे 'सुत्तं' (सूत्र) म्हणजे जे अर्थाला प्रसवते (उत्पन्न करते) ते 'सुत्तं' होय, जसे की त्रिपिटकातील बुद्धवचन, किंवा त्याव्यतिरिक्त हत्ती-सूत्र इत्यादी सूत्रे.

Sū pāṇagabbhavimocanesu. Sūti. Pasūti. Pasūto.

'सू' (sū) धातू 'प्राणी आणि गर्भाची सुटका करणे' (प्रसूती) या अर्थात आहे. सूति, पसूति, पसूतो.

Su peraṇe. Suti.

'सु' (su) धातू 'प्रेरणा देणे' या अर्थात आहे. सुति.

Se khaye. Sīyati. Ekārassīyādeso.

'से' (se) धातू 'क्षय' (नाश होणे) या अर्थात आहे. सीयति. येथे 'ए' काराचा 'सीय' असा आदेश होतो.

Se pāke. Seti.

'से' (se) धातू 'पाके' (पक्व होणे) या अर्थात आहे. सेति.

Se gatiyaṃ. Seti. Setu.

'से' (se) धातू 'गती' या अर्थात आहे. सेति. सेतु.

Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.

'हिंस' (hiṃsa) धातू 'हिंसा' (इजा करणे) या अर्थात आहे. हिंसति. हिंसको, हिंसना, हिंसा.

Issa issāyaṃ. Issati. Purisaparakkamassa devā na issanti. Issā, issāyanā.

'इस्स' (issa) धातू 'ईर्ष्या' (मत्सर करणे) या अर्थात आहे. इस्सति. पुरुषाच्या पराक्रमाचा देव मत्सर करत नाहीत. इस्सा, इस्सायना.

Namassa vandanānatiyaṃ. Vandanānati nāma vandanāsaṅkhātaṃ namanaṃ, sakammakoyevāyaṃ dhātu, na namudhātu viya sakammako ceva akammako ca. Namassati.

'नमस्स' (namassa) धातू 'वंदना' आणि 'नती' (नम्र होणे) या अर्थात आहे. वंदना-नती म्हणजे वंदनेने युक्त असलेले नमन. हा धातू केवळ सकर्मकच आहे, 'नमु' धातूसारखा सकर्मक आणि अकर्मक दोन्ही नाही. नमस्सति.

Ghusa sadde. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.

'घुस' (ghusa) धातू 'शब्द' (आवाज करणे) या अर्थात आहे. घुसति, घोसति. पटिघोसो, निग्घोसो, वचीघोसो.

Cusa [Pg.173] pāne. Cusati.

'चुस' (cusa) धातू 'पाने' (चोखणे) या अर्थात आहे. चुसति.

Pusa buddhiyaṃ. Pusati. Poso. Sampīḷe mama posanaṃ. Posananti vaḍḍhanaṃ.

'पुस' (pusa) धातू 'बुद्धी' (पोषण करणे/वाढवणे) या अर्थात आहे. पुसति. पोसो. "संपीळे मम पोसनं". 'पोसनं' म्हणजे वाढवणे.

Musa theyye. Thenanaṃ theyyaṃ corikā. Musati. Duddikkho cakkhumusano. Musalo.

'मुस' (musa) धातू 'थेय्य' (चोरी करणे) या अर्थात आहे. 'थेननं' आणि 'थेय्यं' म्हणजे चोरी. musati. दुद्दिक्खो चक्खुमुसनो. मुसलो.

Pusa pasave. Pusati.

'पुस' (pusa) धातू 'प्रसव' (जन्म देणे) या अर्थात आहे. पुसति.

Vāsi bhūsa alaṅkāre. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

'वासि' आणि 'भूस' हे धातू 'अलंकार' (सजवणे) या अर्थात आहेत. वासति. भूसति, विभूसति. भूसनं, विभूसनं.

Usa rujāyaṃ. Usati.

'उस' (usa) धातू 'रुजा' (वेदना) या अर्थात आहे. usati.

Isa ucche. Esati. Isi.

'इस' (isa) धातू 'उच्छ' (शोधणे) या अर्थात आहे. एसति. इसि.

Ettha pana sīlādayo guṇe esantīti isayo, buddhādayo ariyā tāpasapabbajjāya ca pabbajitā narā. ‘‘Isi tāpaso jaṭilo jaṭī jaṭādharo’’ti ete tāpasapariyāyā.

येथे जे शील इत्यादी गुणांचा शोध घेतात ते 'इसयो' (ऋषी) होत, जसे की बुद्ध इत्यादी आर्य आणि तापस प्रव्रज्येने प्रव्रजित झालेले मनुष्य. 'इसि, तापसो, जटिलो, जटी, जटाधरो' हे तापसाचे समानार्थी शब्द आहेत.

Kasa vilekhane. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.

'कस' (kasa) धातू 'विलेखन' (नांगरणे) या अर्थात आहे. कसति, कस्सति. कस्सको, आकासो.

Ettha kassakoti kasikārako. Ākāsoti nabhaṃ. Tañhi na kassatīti ākāso. Kasituṃ vilekhituṃ na sakkāti attho. Imāni tadabhidhānāni –

येथे 'कस्सको' म्हणजे शेती करणारा. 'आकासो' म्हणजे नभ (आकाश). कारण ते नांगरले जात नाही म्हणून ते 'आकासो' होय. नांगरता किंवा खरवडता येत नाही असा याचा अर्थ आहे. त्याची नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

Ākāso ambaraṃ abbhaṃ, antalikkha’maghaṃ nabhaṃ;

Vehāso gaganaṃ devo, kha’mādiccapathopi ca.

आकासो, अम्बरं, अब्भं, अन्तलिक्खं, अघं, नभं, वेहासो, गगनं, देवो, खं, आणि आदिच्चपथो.

Tārāpatho ca nakkhatta-patho ravipathopi ca;

Vehāyasaṃ vāyupatho, apatho anilañjasaṃ.

तारापथो, नक्खत्तपथो, रविपथो, वेहायसं, वायुपथो, अपथो, आणि अनिलंजसं.

Kasa [Pg.174] sisa jasa jhasa vasa masa disa jusa yusa hiṃsatthā. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.

'कस', 'सिस', 'जस', 'झस', 'वस', 'मस', 'दिस', 'जुस', 'युस' हे धातू 'हिंसा' या अर्थात आहेत. कसति, सिसति, जसति, झसति, वसति, मसति. मसको. ओमसति, ओमसवादो. दिसति, जुसति, यूसति.

Tattha omasatīti vijjhati. Omasavādoti paresaṃ sūciyā viya vijjhanavādo. Masakoti makaso.

तेथे 'ओमसति' म्हणजे टोचणे. 'ओमसवादो' म्हणजे इतरांना सुईने टोचल्याप्रमाणे बोलणे. 'मसको' म्हणजे डास.

Bhassa bhassane. Bhassanti kathanaṃ vuccati ‘‘āvāso gocaro bhassaṃ. Bhassakāraka’’ntiādīsu viya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhanti bhāsitaṃ, vacananti attho. Ettha pana –

'भस्स' धातू बोलण्याच्या अर्थात आहे. 'भस्स' म्हणजे बोलणे (कथन) म्हटले जाते, जसे की 'आवासो गोचरो भस्सं, भस्सकारको' इत्यादींमध्ये. 'भस्सति' (तो बोलतो). 'भट्ठं'. 'भट्ठं' म्हणजे बोललेले किंवा वचन असा अर्थ आहे. आणि येथे तर -

‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;

Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti

“हे महामुनी! आपल्या गाथा सुभाषित (सुंदर रीतीने बोललेल्या) आणि अर्थपूर्ण आहेत. मी आपल्या सुभाषित वचनाने संतुष्ट झालो आहे, आणि आपण माझे शरण व्हावे.”

Pāḷi nidassanaṃ. Tattha nijjhattoti nijjhāpito dhammojapaññāya paññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti subhāsitena.

हे पाळीचे उदाहरण आहे. तेथे 'निज्झत्तो' म्हणजे धर्माच्या ओजाच्या प्रज्ञेने समजवलेला, प्रज्ञप्तीला प्राप्त झालेला मी आहे. 'सुभट्ठेन' म्हणजे सुभाषिताने (सुंदर वचनाने).

Jisu nisu visu misu vassa secane. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati.

'जिसु', 'निसु', 'विसु', 'मिसु' आणि 'वस्स' हे धातू सिंचन करण्याच्या अर्थात आहेत. 'जेसति', 'नेसति', 'वेसति', 'मेसति'. 'देवो वस्सति' (पाऊस पडतो).

Marisu sahane ca. Cakāro secanāpekkhako. Marisati.

'मरिसु' धातू सहन करण्याच्या आणि (सिंचन करण्याच्या) अर्थात आहे. 'च' कार सिंचनाच्या अपेक्षेने आहे. 'मरिसति'.

Pusa posane. Posati. Poso. Kammacittautuāhiārehi posiyatīti poso. ‘‘Aññepi devo posetī’’ti dassanato pana curādigaṇepi imaṃ dhātuṃ vakkhāma.

'पुस' धातू पोषण करण्याच्या अर्थात आहे. 'पोसति'. 'पोसो'. कर्म, चित्त, ऋतु आणि आहार यांच्याद्वारे ज्याचे पोषण केले जाते, तो 'पोसो' होय. 'देव इतरांचेही पोषण करतो' (अञ्ञेपि देवो पोसेति) अशा दर्शनामुळे चुरादि गणातही आम्ही या धातूचा उल्लेख करू.

Pisu silisu pusu palusu usu upadāhe. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.

'पिसु', 'सिलिसु', 'पुसु', 'पलुसु' आणि 'उसु' हे धातू दाह होण्याच्या (जळण्याच्या) अर्थात आहेत. 'पेसति', 'सिलेसति', 'सिलेसो', 'पोसति', 'पलोसति', 'ओसति', 'उसु'.

Ghasu saṃharise. Saṃhariso saṅghaṭṭanaṃ. Ghassati.

'घसु' धातू संघर्षाच्या (घासण्याच्या) अर्थात आहे. 'संहरिसो' म्हणजे संघट्टन (परस्पर घर्षण). 'घस्सति'.

Hasu āliṅge. Āliṅgo upagūhanaṃ. Hassati.

'हसु' धातू आलिंगन देण्याच्या अर्थात आहे. 'आलिंगो' म्हणजे आलिंगन देणे (मिठी मारणे). 'हस्सति'.

Hasa [Pg.175] hasane. Hasati. Assā hasanti, ājānīyā hasanti, pahasati, uhasati. Kārite ‘‘hāseti’’iccādi, uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. Hakāralopena mandahasanaṃ ‘‘sita’’nti vuccati ‘‘sitaṃ pātvākāsī’’tiādīsu.

'हस' धातू हसण्याच्या अर्थात आहे. 'हसति'. 'अस्सा हसन्ति' (घोडे खिंकाळतात), 'आजानीया हसन्ति' (उत्कृष्ट घोडे खिंकाळतात), 'पहसति', 'उहसति'. प्रयोजक रूपात 'हासेति' इत्यादी रूपे होतात, जसे की 'उहसियमानो', 'हासो', 'पहासो', 'हसनं', 'पहसनं', 'हसितं'. 'ह' काराचा लोप होऊन मंदहास्याला 'सितं' असे म्हटले जाते, जसे की 'सितं पात्वाकासि' (त्यांनी मंदहास्य प्रकट केले) इत्यादींमध्ये.

Tattha uhasatīti avahasati. Udasiyamānoti avahasiyamāno. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā uhasati’’ iti ca ‘‘so mātugāmena uhasiyamāno’’ iti ca. Hāsoti hasanaṃ vā somanassaṃ vā ‘‘hāso me upapajjathā’’tiādīsu viya.

तेथे 'उहसति' म्हणजे उपहास करणे. 'उहसियमानो' (पाठात उदसियमानो) म्हणजे उपहास केला जाणारा. त्याविषयी ही पाळी आहे: 'येथे अरण्यात गेलेल्या, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी गेलेल्या, किंवा शून्य घरात गेलेल्या भिक्खूजवळ स्त्री येऊन त्याचा उपहास करते' आणि 'तो स्त्रीकडून उपहास केला जात असताना' असे. 'हासो' म्हणजे हसणे किंवा सौमनस्य (आनंद), जसे की 'हासो मे उपपज्जथा' (माझ्या मनात आनंद निर्माण झाला) इत्यादींमध्ये.

Tusa hasa hisa rasa sadde. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘bheriyo sabbā vajjantu, vīṇā sabbā rasantu tā’’ iti.

'तुस', 'हस', 'हिस' आणि 'रस' हे धातू आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थात आहेत. 'तुसति', 'हसति', 'हिसति', 'रसति', 'रसितं'. याविषयी ही पाळी आहे: 'सर्व भेरी वाजवाव्यात आणि त्या सर्व विणांनी नाद करावा' अशी.

Rasa assādane. Rasati. Raso.

'रस' धातू आस्वाद घेण्याच्या (चव घेण्याच्या) अर्थात आहे. 'रसति'. 'रसो'.

Rasa assādasinehesu. Rasati. Raso.

'रस' धातू आस्वाद आणि स्नेह (प्रेम) यांच्या अर्थात आहे. 'रसति'. 'रसो'.

Rasa hāniyaṃ. Rasati. Rasanaṃ, raso.

'रस' धातू हानीच्या (ऱ्हासाच्या) अर्थात आहे. 'रसति'. 'रसनं', 'रसो'.

Atrāyaṃ pāḷi –

याविषयी ही पाळी आहे -

‘‘Naheva ṭhita nā’sīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ;

Yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti.

“उभे राहिलेल्याला नाही, बसलेल्याला नाही, झोपलेल्याला नाही आणि चालणाऱ्यालाही नाही; डोळ्यांची पापणी लवते तेवढ्या वेळातही हे वय क्षीण होत जाते.”

Tattha rasatibbayoti so so vayo rasati parihāyati, na vaḍḍhatīti attho.

तेथे 'रसतिय्बयो' म्हणजे ते ते वय क्षीण होते (ऱ्हास पावते), वाढत नाही असा अर्थ आहे.

Lasa silesanakīḷanesu. Lasati. Lāso. Lasī ca te nippalitā. Lasi vuccati matthaluṅgaṃ. Nippalitāti nikkhantā.

'लस' धातू चिकटणे आणि क्रीडा करणे यांच्या अर्थात आहे. 'लसति'. 'लासो'. 'लसी च ते निप्पलिता' (आणि तुझी लसी बाहेर पडली). 'लसी' म्हणजे मेंदू (मस्तुलुंग) म्हटले जाते. 'निप्पलिता' म्हणजे बाहेर पडलेली.

Nisa [Pg.176] samādhimhi. Samādhi samādhānaṃ cittekaggatā. Nesati.

'निस' धातू समाधीच्या अर्थात आहे. समाधी म्हणजे समाधान, चित्ताची एकाग्रता होय. 'नेसति'.

Misa masa sadde rose ca. Mesati. Masati. Meso. Masako.

'मिस' आणि 'मस' हे धातू आवाजाच्या आणि क्रोधाच्या अर्थात आहेत. 'मेसति', 'मसति'. 'मेसो', 'मसको'.

Pisi pesu gatiyaṃ. Pisati. Pesati.

'पिसि' आणि 'पेसु' हे धातू गतीच्या अर्थात आहेत. 'पिसति', 'पेसति'.

Sasu hiṃsāyaṃ. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ vuccati asi.

'ससु' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'ससति'. 'सत्थं'. 'सत्थं' म्हणजे तलवार म्हटले जाते.

Saṃsa thutiyañca. Cakāro hiṃsāpekkhāya. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā iccādīni.

'संस' धातू स्तुती करण्याच्या आणि (हिंसेच्या) अर्थात आहे. 'च' कार हिंसेच्या अपेक्षेने आहे. 'संसति', 'पसंसति'. 'पसंसा', 'पसंसना'. 'पसत्थो भगवा' (प्रशंसित भगवान). 'पसंसमानो', 'पसंसितो', 'पसंसको', 'पसंसितब्बो', 'पसंसनीयो', 'पासंसो', 'पसंसितत्वा' इत्यादी.

Disa pekkhane. Etissā pana nānārūpāni bhavanti – ‘‘dissati padissati’’ iccādi akammakaṃ. ‘‘Passati dakkhati’’iccādi sakammakaṃ.

'दिस' धातू पाहण्याच्या अर्थात आहे. याचे विविध रूपे होतात - 'दिस्सति, पदिस्सति' इत्यादी अकर्मक रूपे आहेत. 'पस्सति, दक्खति' इत्यादी सकर्मक रूपे आहेत.

Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.

दिस्सतु, पस्सतु, दक्खतु. दिस्सेय्य, पस्सेय्य, दक्खेय्य. दिस्से, पस्से, दक्खे. दिस्स, पस्स, दक्ख. अदिस्सा, अपस्सा. 'अद्दा सीदन्तरे नगे' (त्याने सीदंतर पर्वतांमध्ये पाहिले). अद्दक्खा, अद्दक्खुं, अदस्सुं. अदस्सि, अपस्सि, अदक्खि.

Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Evaṃ vattamānapañcamiyādivasena vitthāretabbāni. Kārite ‘‘dasseti dassayatī’’ti rūpāni. Kamme ‘‘passiyati’’ iccādīni.

दस्सिस्सति, पस्सिस्सति, दक्खिस्सति. अदस्सिस्सा, अपस्सिस्सा, दक्खिस्सा. अशा प्रकारे वर्तमानकाळ, पंचमी इत्यादींच्या नियमांनुसार विस्तार करावा. प्रयोजक रूपात 'दस्सेति', 'दस्सयति' अशी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात 'पस्सियति' इत्यादी रूपे होतात.

Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassananti nāmikapadāni. Tadatthe pana tumatthe ca ‘‘dakkhitāye’’ti rūpaṃ. ‘‘Āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti hi pāḷi. Imasmiṃ pana pāḷippadese ‘‘dakkhitāye’’ti idaṃ tadatthe tumatthe vā catutthiyā rūpaṃ. Tathā [Pg.177] hi dakkhitāyeti imassa dassanatthāyāti vā passitunti vā attho yojetabbo. Disātiādīsu pana puratthimādibhedāpi disāti vuccati. Yathāha –

'दिसा', 'पस्सो', 'पस्सं', 'पस्सिता', 'दस्सेता', 'दस्सनं', 'विपस्सना', 'ञाणदस्सनं' ही नामरूपे (नामिक पदे) आहेत. आणि तदर्थी किंवा 'तुमुन्' प्रत्ययाच्या अर्थी 'दक्खिताये' असे रूप होते. कारण 'आगताम्ह इमं धम्मसमयं, दक्खिताये अपराजितसंघं' (आम्ही या धर्मसभेला अपराजित संघाचे दर्शन घेण्यासाठी आलो आहोत) अशी पाळी आहे. या पाळीच्या भागात 'दक्खिताये' हे तदर्थी किंवा तुमुन्-अर्थी चतुर्थीचे रूप आहे. कारण 'दक्खिताये' याचा अर्थ 'दर्शनासाठी' किंवा 'पाहण्यासाठी' असा लावला पाहिजे. 'दिसा' इत्यादींमध्ये पूर्व इत्यादी दिशांच्या भेदालाही 'दिसा' (दिशा) म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे -

‘‘Disā catasso vidisā catasso,Uddhaṃ adho dasa disatā imāyo;

Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā,Yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti.

“चार मुख्य दिशा आणि चार उपदिशा, वर आणि खाली मिळून या दहा दिशा आहेत; तो नागराज कोणत्या दिशेला उभा आहे, ज्याला तू स्वप्नात सहा सुळ्यांचा पाहिले होते?”

Mātāpitādayopi. Yathāha –

माता-पिता इत्यादींनाही (दिशा म्हटले जाते). जसे म्हटले आहे -

‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;

Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā;

“माता-पिता ही पूर्व दिशा आहेत, आचार्य ही दक्षिण दिशा आहेत; पुत्र आणि पत्नी ही पश्चिम दिशा आहेत, मित्र आणि अमात्य ही उत्तर दिशा आहेत;

Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;

Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti;

दास आणि कामगार ही खालची दिशा आहेत, श्रमण आणि ब्राह्मण ही वरची दिशा आहेत; कुळातील समर्थ गृहस्थाने या दिशांना नमस्कार करावा.”

Paccayadāyakāpi. Yathāha – ‘‘agārino annadapānavatthadā, avhāyikā nampi disaṃ vadantī’’ti.

प्रत्ययदायक (दान देणारे) यांनाही (दिशा म्हटले जाते). जसे म्हटले आहे - 'अन्न, पान आणि वस्त्र देणारे गृहस्थ, जे बोलावणारे आहेत, त्यांनाही दिशा म्हणतात.'

Nibbānampi. Yathāha –

निर्वाणालाही (दिशा म्हटले जाते). जसे म्हटले आहे -

‘‘Etādisā paramā setaketu,Yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavantī’’ti;

“हे श्वेतकेतू! ही अशी परम दिशा आहे, ज्याला प्राप्त करून लोक दुःखमुक्त आणि सुखी होतात.”

Evaṃ disāsaddena vuccamānaṃ attharūpaṃ ñatvā idānissa nibbacanamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Dissati candāvaṭṭanādivasena ‘‘ayaṃ purimā ayaṃ pacchimā’’tiādinā nānappakārato paññāyatīti disā, puratthimadisādayo. Tathā ‘‘ime amhākaṃ garuṭṭhāna’ntiādinā passitabbāti disā, mātāpitādayo. Dissanti sakāya puññakriyāya ime dāyakāti paññāyantīti disā, paccayadāyakā. Dissati uppādavayābhāvena niccadhammattā sabbakālampi vijjatīti disā, nibbānaṃ. Passoti kāraṇākāraṇaṃ [Pg.178] passatīti passo. Evaṃ passatīti passaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –

अशा प्रकारे 'दिसा' शब्दाने व्यक्त होणारा अर्थ जाणून, आता त्याची व्युत्पत्ती या प्रकारे पाहिली पाहिजे. चंद्र-सूर्याचे फिरणे इत्यादींच्या आधारे 'ही पूर्व, ही पश्चिम' इत्यादी विविध प्रकारे जी दिसते (जाणली जाते) ती 'दिसा' (दिशा), जसे की पूर्व दिशा इत्यादी. तसेच 'हे आमचे पूज्य स्थान आहेत' इत्यादी भावनेने ज्यांच्याकडे पाहिले पाहिजे ते 'दिसा', जसे की माता-पिता इत्यादी. आपल्या पुण्यक्रियेमुळे हे दायक (दाते) म्हणून दिसतात (जाणले जातात) ते 'दिसा', जसे की प्रत्ययदायक. उत्पाद आणि व्यय नसल्यामुळे, नित्य धर्म असल्याने जे सर्वकाळ विद्यमान दिसते ते 'दिसा', म्हणजे निर्वाण. 'पस्सो' म्हणजे जो कारण आणि अकारण पाहतो तो 'पस्सो'. अशा प्रकारे जो पाहतो तो 'पस्सं'. याविषयी ही पाळी आहे -

‘‘Passati passo passantaṃ, apassantampi passati;

Apassanto apassantaṃ, passantampi na passatī’’ti.

“पाहणारा (ज्ञानी) पाहणाऱ्याला पाहतो, आणि न पाहणाऱ्यालाही पाहतो; न पाहणारा (अज्ञानी) न पाहणाऱ्याला पाहत नाही, आणि पाहणाऱ्यालाही पाहत नाही.”

Passatīti passitā. Dassetīti dassitā. Dassananti dassanakriyā. Apica dassananti cakkhuviññāṇaṃ. Tañhi rūpārammaṇaṃ passatīti dassananti vuccati. Tathā ‘‘dassanena pahātabbā dhammā’’ti vacanato dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū paṭhamataraṃ passatīti? No na passati, disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato, tasmā ‘‘passatī’’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ajjāpi rājānaṃ na passāmīti vadanto gāmavāsī nidassanaṃ.

जो पाहतो तो 'पस्सिता' (पाहणारा). जो दाखवतो तो 'दस्सिता' (दाखवणारा). 'दस्सन' म्हणजे पाहण्याची क्रिया. तसेच 'दस्सन' म्हणजे चक्षुविज्ञान (डोळ्यांचे विज्ञान) होय. कारण ते रूपाच्या आरम्मणाला (विषयाला) पाहते, म्हणून त्याला 'दस्सन' असे म्हणतात. तसेच 'दस्सनेन पहातब्बा धम्मा' (दर्शनाने नष्ट करण्यायोग्य धर्म) या वचनावरून 'दस्सन' म्हणजे 'सोतापत्तिमग्ग' (स्रोतापत्ती मार्ग) होय. सोतापत्तिमग्ग याला 'दस्सन' का म्हणतात? कारण तो पहिल्यांदा निर्वाणाचे दर्शन घडवतो. पण 'गोत्रभू' (गोत्रभू ज्ञान) आधी पाहत नाही का? असे नाही की तो पाहत नाही, परंतु पाहूनही तो (संयोजनांचा नाश न केल्यामुळे) कर्तव्य कर्म करत नाही, म्हणून त्याला 'पाहतो' असे म्हटले जात नाही. जसे की, एखाद्या गावकऱ्याने राजाला पाहिले तरी, त्याला भेटवस्तू देऊन आपले काम पूर्ण न झाल्यामुळे 'मी अजूनही राजाला पाहिले नाही' असे म्हणणे, हे याचे उदाहरण आहे.

Vipassanāti aniccādivasena khandhānaṃ vipassanakaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti ettha hi dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti ettha maggo, ‘‘ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca [Pg.179] pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Etthetaṃ bhavati –

'विपस्सना' म्हणजे अनित्यता इत्यादींच्या आधारे स्कंधांचे विपश्यना करणारे ज्ञान. 'ञाणदस्सन' (ज्ञानदर्शन) म्हणजे दिव्यचक्षू, विपश्यना, मार्ग, फल, प्रत्यवेक्षण ज्ञान आणि सर्वज्ञता ज्ञान यांनाही म्हटले जाते. 'अप्पमत्तो समानो ञाणदस्सनं आराधति' (अप्रमत्त राहून ज्ञानदर्शन प्राप्त करतो) येथे दिव्यचक्षूला 'ञाणदस्सन' म्हटले आहे. 'ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनीहरati अभिनिन्नामेति' (ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो, वळवतो) येथे 'विपस्सनाञाण' (विपश्यना ज्ञान) अभिप्रेत आहे. 'अभब्बा ते ञाणदस्सनाय अनुत्तराय संबोधाय' (ते अनुत्तर संबोधीच्या ज्ञानदर्शनासाठी असमर्थ आहेत) येथे 'मग्ग' (मार्ग), 'अय मञ्ञो उत्तरिमनुस्सधम्मो अलमरियञाणदस्सनविसेसो अधिगतो फासुविहारो' (हा दुसरा उत्तरमनुष्यधर्म, श्रेष्ठ आर्यज्ञानदर्शनविशेष प्राप्त झाला आहे, जो सुखाचा विहार आहे) येथे 'फलञाण' (फलज्ञान) अभिप्रेत आहे. 'ञाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि, अकुप्पा मे चेतोविमुत्ति, अयमन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवो' (माझ्यामध्ये ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले, माझी चेतोविमुक्ती अचल आहे, हा अंतिम जन्म आहे, आता पुनर्जन्म नाही) येथे 'पच्चवेक्खणञाण' (प्रत्यवेक्षण ज्ञान) अभिप्रेत आहे. 'ञाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि सत्ताहकालङ्कतो आळारो कालामो' (माझ्यामध्ये ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले की, आळार कालामाचा सात दिवसांपूर्वी मृत्यू झाला आहे) येथे 'सब्बञ्ञुतञाण' (सर्वज्ञता ज्ञान) अभिप्रेत आहे. या संदर्भात हे म्हटले आहे -

‘‘Dibbacakkhupi maggopi, phalañcāpi vipassanā;

Paccavekkhaṇañāṇampi, ñāṇaṃ sabbaññutāpi ca;

Ñāṇadassanasaddena, ime atthā pavuccare’’ti.

“दिव्यचक्षू, मार्ग, फल, विपश्यना, प्रत्यवेक्षण ज्ञान आणि सर्वज्ञता ज्ञान; या सर्व अर्थांना 'ञाणदस्सन' या शब्दाने सांगितले जाते.”

Daṃsa daṃsane. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Kārite ālokaṃ vidaṃseti.

'दंस' धातू पाहण्याच्या अर्थात. 'दंसति' (तो पाहतो), 'विदंसति' (तो दाखवतो). 'दन्तो' (दंत/नियंत्रित). प्रयोजक रूपात (णिजन्त) 'आलोकं विदंसेति' (प्रकाश दाखवतो).

Esa buddhiyaṃ. Esati.

'एस' धातू बुद्धीच्या (जाणण्याच्या) अर्थात. 'एसति' (तो जाणतो/शोधतो).

Saṃsa kathane. Saṃsati. Yo me saṃse mahānāgaṃ.

'संस' धातू सांगण्याच्या (कथनाच्या) अर्थात. 'संसति' (तो सांगतो). 'यो मे संसे महानागं' (जो मला महानागाविषयी सांगेल).

Kilisa bādhane. Kilisati. Kileso.

'किलिस' धातू पीडा देण्याच्या (बाधण्याच्या) अर्थात. 'किलिसति' (तो पीडित होतो). 'किलेसो' (क्लेश).

Ettha bādhanaṭṭhena rāgādayopi ‘‘kilesā’’ti vuccanti dukkhampi. Etesu dukkhavasena –

येथे पीडा देण्याच्या अर्थाने राग (आसक्ती) इत्यादींना आणि दुःखालाही 'किलेसा' (क्लेश) म्हटले जाते. यांपैकी दुःखाच्या अर्थाने -

‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe kilesamattano;

Ānandiyaṃ vicariṃsu, ramaṇīye giribbaje’’ti

“आणि हे कारण मिळवून, पूर्वी स्वतःच्या क्लेशांमुळे (दुःखामुळे), ते रमणीय गिरिव्रजामध्ये आनंदाने विहरत होते.”

Payogo veditabbo. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘kilissatī’’ti rūpaṃ.

असा प्रयोग जाणावा. दिवादिगणात आल्यावर 'किलिस्सति' असे रूप बनते.

Vasa sinehane. Vasati. Vasā.

'वस' धातू स्नेह (चकाकी/तेलकटपणा) या अर्थात. 'वसति' (तो स्नेहयुक्त होतो). 'वसा' (चरबी/मेद).

Ettha ca vasā nāma vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati.

आणि येथे 'वसा' म्हणजे वितळलेली चरबी (मेद). ती रंगाने नारळाच्या तेलासारखी असते. भाताच्या पेजेवर टाकलेल्या तेलाच्या रंगासारखी असते, असेही म्हणणे योग्य ठरेल.

Īsa hiṃsāgatidassanesu. Īsati. Īso.

'ईस' धातू हिंसा, गती आणि दर्शन या अर्थांत. 'ईसति' (तो हिंसा करतो/जातो/पाहतो). 'ईसो' (स्वामी/ईश).

Bhāsabyattāyaṃ vācāyaṃ. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.

'भास' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात. 'भासति' (तो बोलतो). 'भासा' (भाषा), 'भासितं' (भाषित/वचन), 'भाता' (भाऊ). 'परिभासति' (तो निंदा करतो/धमकावतो). 'परिभासा' (निंदा/धमकी), 'परिभासको' (निंदा करणारा).

Tatra [Pg.180] bhāsanti atthaṃ etāyāti bhāsā, māgadhabhāsādi. Bhāsitanti vacanaṃ. Vacanattho hi bhāsitasaddo niccaṃ napuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘sutvā luddassa bhāsita’’nti. Vāccaliṅgo pana bhāsitasaddo tiliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘bhāsito dhammo, bhāsitaṃ catusaccaṃ, bhāsitā vācā’’ti. Pubbe bhāsatīti bhātā, jeṭṭhabhātāti vuttaṃ hoti. So hi pubbe jātattā evaṃ vattuṃlabhati. Kiñcāpi bhātusaddo ‘‘bhātikasataṃ, sattabhātaro. Bhātaraṃ kena dosena, dujjāsi dakarakkhino’’tiādīsu jeṭṭhakaniṭṭhabhātūsu vattati, tathāpi yebhuyyena jeṭṭhake nirūṭṭho, ‘‘bhātā’’ti hi vutte jeṭṭhabhātāti viññāyati, tasmā katthaci ṭhāne ‘‘kaniṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttaṃ.

त्यामध्ये, जिच्याद्वारे अर्थ स्पष्ट केला जातो ती 'भासा' (भाषा), जसे की मागधभाषा इत्यादी. 'भासितं' म्हणजे वचन. वचनाच्या अर्थातील 'भासित' शब्द नेहमी नपुंसकलिंगी समजावा. जसे की, 'सुत्वा लुद्दस्स भासितं' (पारध्याचे बोलणे ऐकून). विशेषण म्हणून वापरलेला 'भासित' शब्द तिन्ही लिंगांत समजावा. जसे की, 'भासितो धम्मो' (सांगितलेला धर्म), 'भासितं चतुसच्चं' (सांगितलेले चार आर्यसत्य), 'भासिता वाचा' (सांगितलेली वाणी). जो आधी बोलतो तो 'भाता' (भाऊ), म्हणजे 'जेठ्ठभाता' (मोठा भाऊ) असे म्हटले जाते. कारण तो आधी जन्मल्यामुळे असे म्हणण्यास पात्र ठरतो. जरी 'भातु' शब्द 'भातिकसतं' (शंभर भाऊ), 'सत्तभातारो' (सात भाऊ), 'भातरं केन दोसेन, दुज्जासि दकरक्खिनो' (हे जलराक्षसा, कोणत्या दोषाने भावाला...) इत्यादींमध्ये मोठ्या आणि लहान भावांसाठी वापरला जात असला, तरीही तो प्रामुख्याने मोठ्या भावासाठी रूढ आहे. कारण 'भाता' असे म्हटले असता 'मोठा भाऊ' असाच अर्थ समजला जातो, म्हणूनच काही ठिकाणी 'कनिठ्ठभाता' (लहान भाऊ) असा विशेष उल्लेख केला जातो.

Nanu ca bho katthaci ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana bhātāsaddassa kaniṭṭhepi vattanato pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Yathā hi hariṇesu vattamānassa migasaddassa kadāci avasesacatuppadesupi vattanato ‘‘hariṇamigo’’ti visesetvā vācaṃ bhāsanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Yathā ca gohatthimahiṃsaacchasūkarasasabiḷārādīsu sāmaññavasena migasadde vattamānepi ‘‘migacammaṃ migamaṃsa’’nti āgataṭṭhāne ‘‘hariṇassā’’ti visesanasaddaṃ vināpi ‘‘hariṇamigacammaṃ hariṇamigamaṃsa’’nti visesatthādhigamo hoti, ettha na gohatthiādīnaṃ cammaṃ vā maṃsaṃ vā viññāyati. Tathā ‘‘migamaṃsaṃ khādantī’’ti vacanassa gohatthiādīnaṃ maṃsaṃ khādantīti attho na sambhavati, evameva katthaci vināpi jeṭṭhakaiti visesanasaddaṃ ‘‘bhātā’’ti vutteyeva ‘‘jeṭṭhakabhātā’’ti attho viññāyatīti. Nanu ca bho ‘‘migacammaṃ, migamaṃsa’’nti ettha cammamaṃsasaddeheva [Pg.181] visesatthādhigamo hotīti? Na hoti, migasaddassa iva cammamaṃsasaddānaṃ sāmaññavasena vattanato, evañca sati kena visesatthādhigamo hotīti ce? Lokasaṅketavasena, tathā hi migasadde ca cammasaddādīsu ca sāmaññavasena vattamānesupi lokasaṅketena paricchinnattā gohatthiādīnaṃ cammādīni na ñāyanti lokena, atha kho hariṇacammādīniyeva ñāyanti. ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammuti kāraṇa’’nti hi vuttanti daṭṭhabbaṃ.

पण मग काही ठिकाणी 'जेठ्ठभाता' (मोठा भाऊ) असा विशेष उल्लेख का केला आहे? हे खरे आहे, परंतु 'भाता' हा शब्द लहान भावासाठीही वापरला जात असल्यामुळे, तो स्पष्ट करण्यासाठी 'जेठ्ठभाता' असे म्हटले आहे. जसे की, हरणांसाठी वापरला जाणारा 'मिग' (मृग/प्राणी) शब्द कधीकधी इतर चौपाया प्राण्यांसाठीही वापरला जात असल्यामुळे 'हरिणमिगो' (हरिण-मृग) असा विशेष उल्लेख करून बोलतात, तसेच हे देखील समजून घ्यावे. आणि जसे गाय, हत्ती, म्हैस, अस्वल, डुक्कर, ससा, मांजर इत्यादींसाठी सामान्यपणे 'मिग' शब्द वापरला जात असला, तरी 'मिगचम्मं मिगमंसं' (मृगचर्म, मृगमांस) अशा आलेल्या ठिकाणी 'हरिणस्स' (हरणाचे) या विशेषणाशिवाय देखील 'हरिणमिगचम्मं हरिणमिगमंसं' असा विशेष अर्थ प्राप्त होतो; येथे गाय, हत्ती इत्यादींचे चामडे किंवा मांस अभिप्रेत नसते. तसेच 'मिगमंसं खादन्ति' (मृगमांस खातात) या वाक्याचा अर्थ गाय, हत्ती इत्यादींचे मांस खातात असा होत नाही. त्याचप्रमाणे, काही ठिकाणी 'जेठ्ठक' (मोठा) या विशेषणाशिवाय केवळ 'भाता' म्हटले तरी 'जेठ्ठकभाता' (मोठा भाऊ) असाच अर्थ समजला जातो. पण मग 'मिगचम्मं, मिगमंसं' येथे 'चर्म' आणि 'मांस' या शब्दांमुळेच विशेष अर्थ प्राप्त होतो का? नाही, कारण 'मिग' शब्दाप्रमाणेच 'चर्म' आणि 'मांस' हे शब्दही सामान्य अर्थाने वापरले जातात. मग असे असेल तर विशेष अर्थ कशामुळे प्राप्त होतो? लोकसंकेतामुळे (लोकरूढीमुळे). कारण 'मिग' शब्द आणि 'चर्म' इत्यादी शब्द सामान्य अर्थाने वापरले जात असले, तरी लोकसंकेताने ते मर्यादित केल्यामुळे लोकांकडून गाय, हत्ती इत्यादींचे चामडे समजले जात नाही, तर केवळ हरणाचे चामडे इत्यादीच समजले जाते. कारण 'संकेतवचनं सच्चं, लोकसम्मुति कारणं' (संकेतवचन हे सत्य आहे आणि लोकसंकेत हे त्याचे कारण आहे) असे म्हटले आहे, हे लक्षात घ्यावे.

Gilesu anvicchāyaṃ. Punappunaṃ icchā anvicchā. Gilesati.

'गिलेसु' धातू वारंवार इच्छा करण्याच्या (अनुइच्छा) अर्थात. वारंवार इच्छा करणे म्हणजे 'अन्विच्छा'. 'गिलेसति' (तो वारंवार इच्छा करतो).

Yesu payatane. Yesati.

'येसु' धातू प्रयत्नाच्या अर्थात. 'येसति' (तो प्रयत्न करतो).

Jesu nesu esu hesu gatiyaṃ. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Dhātvantassa pana saññogavasena ‘‘jessati, nessatī’’tiādīnipi gahetabbāni. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Ettha ca –

'जेसु', 'नेसु', 'एसु', 'हेसु' धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात. 'जेसति', 'नेसति', 'एसति', 'हेसति'. धातूच्या शेवटी संयोगामुळे 'जेस्सति', 'नेस्सति' इत्यादी रूपेही घेतली पाहिजेत. 'जेस्समानो', 'जेस्सं', 'जेस्सन्तो'. आणि येथे -

‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;

Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu cā’’ti

“ज्याप्रमाणे हत्तीण अरण्यातील वश केलेल्या हत्तीच्या मागे जाते; जो डोंगराळ दुर्गम भागात, सम आणि विषम मार्गांवरून जात असतो.”

Pāḷi nidassanaṃ.

हे पाळी भाषेतील उदाहरण आहे.

Desu hesu abyattasadde. Desati. Hesati.

'देसु', 'हेसु' धातू अस्पष्ट आवाजाच्या (अव्यक्त शब्दाच्या) अर्थात. 'देसति', 'हेसति' (तो अस्पष्ट आवाज करतो).

Kāsa saddakucchāyaṃ. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati.

'कास' धातू खोकण्याच्या किंवा आवाजाच्या अर्थात. 'कासति' (तो खोकतो), 'उक्कासति' (तो खाकरणारा/खोकणारा). 'कासो' (खोकला). 'कासं सासं दरं बल्यं, खीणमेधो निगच्छति' (ज्याची बुद्धी क्षीण झाली आहे, तो खोकला, श्वास लागणे, भीती आणि दुर्बलता प्राप्त करतो).

Kāsu bhāsu dittiyaṃ. Dittīti pākaṭatā, virājanatā vā. Kāsati, pakāsati. Pakāsati tejo. Dūre santo pakāsenti. Bhāsati. Pabhāsati midaṃ byamhaṃ. Pakāso. Kāsu obhāso.

'कासु' आणि 'भासु' हे धातू दीप्ती (चमकणे/प्रकाशणे) या अर्थात आहेत. 'दीप्ती' म्हणजे प्रकटता किंवा शोभा (विराजमानता). 'कासति' (तो चमकतो), 'पकासति' (तो प्रकाशित होतो). 'पकासति तेजो' (तेज प्रकाशित होते). 'दूरे सन्तो पकासेन्ति' (सत्पुरुष दूरवरूनही प्रकाशित होतात). 'भासति' (तो चमकतो). 'पभासति मिदं ब्यम्हं' (हे विमान प्रकाशित होत आहे). 'पकासो' (प्रकाश). 'कासु' म्हणजे 'ओभासो' (अवभास/प्रकाश).

Tatra [Pg.182] pakāsatīti pakāso, pākaṭo hotīti attho. Tucchabhāvena puñjabhāvena vā kāsati pakāsati pākaṭā hotīti kāsu. ‘‘Kāsu’’ iti āvāṭopi vuccati rāsipi.

तेथे 'पकासति' (प्रकाशित होतो) म्हणजे 'पकासो' (प्रकाश), प्रकट होतो असा अर्थ आहे. शून्यभावाने (तुच्छभावाने) किंवा पुंजभावाने (राशीच्या रूपाने) जे चमकते, प्रकाशित होते, प्रकट होते, त्याला 'कासु' म्हणतात. 'कासु' या शब्दाने खड्डा (आवाट) देखील म्हटला जातो आणि रास (पुंज) देखील म्हटली जाते.

‘‘Kiṃnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathi;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃkāsuyā karissasī’’ti

"हे सारथी, तू एवढ्या घाईघाईने खड्डा (कासुं) का खणत आहेस? माझ्या विचारण्यावरून, हे मित्रा, मला नीट सांग, तू या खड्ड्याचे काय करणार आहेस?"

Ettha hi āvāṭo kāsu nāma. ‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti ettha rāsi. Kārite – pakāsetīti pakāsako. Obhāsetīti obhāsako. Kamme pakāsiyatīti pakāsito. Evaṃ bhāsito. Bhāve – kāsanā. Saṅkāsanā. Pakāsanā. Tumantāditte ‘‘pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ. Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā’’ti rūpāni bhavanti. Taddhite bhāsu etassa atthīti bhāsuro, pabhassaro yo koci. Bhāsuroti vā kesarasīho. Imasmiṃ atthe bhāsusaddo ‘‘rāja dittiya’’nti ettha rājasaddo viya virājanavācako siyā, tasmā rūpasiriyā virājanasampannatāya bhāsu virājanatā etassa atthīti bhāsuroti nibbacanaṃ ñeyyaṃ.

येथे खड्ड्याला (आवाट) 'कासु' असे म्हटले आहे. "इतर लोक निखाऱ्यांच्या राशीवर (अङ्गारकासुं) पडतात, ते मनुष्य रडत असतात आणि त्यांचे शरीर होरपळलेले असते" - येथे 'कासु' म्हणजे रास (पुंज) आहे. प्रयोजक (कारित) मध्ये - 'पकासेति' (तो प्रकाशित करतो) म्हणून 'पकासको' (प्रकाशक). 'ओभासेति' (तो अवभासित करतो) म्हणून 'ओभासको' (अवभासक). कर्मणी प्रयोगात - 'पकासियति' (प्रकाशित केले जाते) म्हणून 'पकासितो' (प्रकाशित). याचप्रमाणे 'भासितो'. भाववाचकात - 'कासना' (प्रकटीकरण), 'सङ्कासना' (संकीर्तन/प्रकटीकरण), 'पकासना' (प्रकाशन). तुमुन् प्रत्यय इत्यादी लागल्यावर 'पकासितुं', 'पकासेतुं', 'ओभासितुं', 'ओभासेतुं' आणि क्त्वा प्रत्यय लागल्यावर 'पकासित्वा', 'पकासेत्वा', 'ओभासित्वा', 'ओभासेत्वा' अशी रूपे होतात. तद्धित प्रत्ययात - 'भासु' (दीप्ती) ज्याच्याजवळ आहे तो 'भासुरो' (तेजस्वी), किंवा जो कोणी 'पभस्सरो' (अतिशय चमकदार) आहे. किंवा 'भासुरो' म्हणजे आयाळ असलेला सिंह (केसरसिंह). या अर्थामध्ये 'भासु' हा शब्द, "राज दित्तियं" या सूत्रातील 'राज' शब्दाप्रमाणे शोभा (विराजन) वाचक असावा, म्हणून रूपसौंदर्याच्या शोभेने संपन्न असल्यामुळे 'भासु' (शोभा/विराजन) ज्याच्याजवळ आहे तो 'भासुरो' अशी व्युत्पत्ती जाणावी.

Nāsu rāsu sadde. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā.

'नासु' आणि 'रासु' हे धातू आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थात आहेत. 'नासति' (तो आवाज करतो), 'रासति' (तो ओरडतो). 'नासा' (नाक/सोंड), 'नासिका' (नाक).

Tatra nāsāti hatthisoṇḍāpi nāsāti vuccati ‘‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’tiādīsu viya. Manussādīnaṃ nāsikāpi nāsāti vuccati ‘‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’’tiādīsu viya. Nāsanti abyattasaddaṃ karonti etāyāti nāsā. Nāsā eva nāsikā. Yattha nibbacanaṃ na vadāma, tattha taṃ suviññeyyattā appasiddhattā [Pg.183] vā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, avuttampi payogavicakkhaṇehi upaparikkhitvā yojetabbaṃ. Atridaṃ vuccati –

तेथे 'नासा' म्हणजे हत्तीची सोंड देखील म्हटली जाते, जसे की "जर हत्तीच्या सोंडेसारख्या मांड्या असणारी प्रभावती माझ्याकडे पाहेल..." इत्यादींमध्ये. मनुष्यांचे नाक देखील 'नासा' म्हटले जाते, जसे की "ज्याने तुझे हात, पाय आणि कान-नाक (कण्णनासं) कापले..." इत्यादींमध्ये. ज्याच्याद्वारे 'नासन्ति' म्हणजे अस्पष्ट आवाज करतात, ती 'नासा' (नाक). 'नासा' म्हणजेच 'नासिका'. जिथे आम्ही व्युत्पत्ती सांगत नाही, तिथे ती सहज समजण्यासारखी असल्यामुळे किंवा इतर कारणांमुळे सांगितलेली नाही असे समजावे; न सांगितलेले देखील प्रयोगात कुशल असणाऱ्यांनी नीट विचार करून योजावे. याविषयी असे म्हटले आहे -

Nāsā soṇḍā karo hattho,Hatthidabbe samā matā;

Nāsā ca nāsikā ca dve,Narādīsu samā matā’’ti.

"हत्तीच्या बाबतीत 'नासा', 'सोण्डा', 'करो' आणि 'हत्थो' हे शब्द समान अर्थाचे मानले गेले आहेत; आणि मनुष्यांच्या बाबतीत 'नासा' आणि 'नासिका' हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे मानले गेले आहेत."

Nasa koṭille. Nasati.

'नस' हा धातू कुटिलतेच्या (वाकडेपणाच्या) अर्थात आहे. 'नसति' (तो वाकडा होतो).

Bhisi bhaye. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ. Bhesmākāyo.

'भिसि' हा धातू भया च्या अर्थात आहे. 'भिंसति' (तो घाबरतो/भय निर्माण करतो). 'भिंसनको' (भयानक). 'तदासि यं भिंसनकं' (तेव्हा जे भयानक होते). 'भेस्माकायो' (भयानक शरीर असलेला).

Āsisi icchāyaṃ. Āpubbo sisi icchāyaṃ vattati. Āsisati. Āsisateva puriso. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. ‘‘Suggatimāsamānā’’ti pāḷi ettha nidassanaṃ.

'आसिसि' हा धातू इच्छेच्या अर्थात आहे. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'सिसि' धातू इच्छेच्या अर्थात वापरला जातो. 'आसिसति' (तो इच्छा करतो). 'आसिसतेव पुरिसो' (मनुष्य इच्छाच करतो). 'आसिसना' (इच्छा/आकांक्षा), 'आसिसत्तं' (इच्छुक असणे). 'आसिसन्तो', 'आसिसमानो', 'आसमानो' (इच्छा करणारा). "सुग्गतिमासमाना" (सुगतीची इच्छा करणारे) ही पालि येथील उदाहरण आहे.

Gasu adane. Gasati.

'गसु' हा धातू खाण्याच्या (भक्षणाच्या) अर्थात आहे. 'गसति' (तो गिळतो/खातो).

Ghusī kantikaraṇe. Īkārantoyaṃ, tena ito na niggahītāgamo. Ghusati.

'घुसी' हा धातू कांती (शोभा/तेज) निर्माण करण्याच्या अर्थात आहे. हा ई-कारान्त धातू आहे, त्यामुळे याला अनुस्वार (निग्गहीत) आगम होत नाही. 'घुसति' (तो शोभून दिसतो).

Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane. Paṃsati. Bhaṃsati.

'पंसु' आणि 'भंसु' हे धातू खाली पडण्याच्या (पतन होण्याच्या) अर्थात आहेत. 'पंसति' (तो खाली पडतो), 'भंसति' (तो घसरतो/पडतो).

Dhaṃsu gatiyaṃ. Dhaṃsati. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ.

'धंसु' हा धातू गतीच्या अर्थात आहे. 'धंसति' (तो नष्ट होतो/जातो). 'रजो नुद्धंसति उद्धं' (धूळ वर उडत नाही).

Pasa vitthāre. Pasati. Pasu.

'पस' हा धातू विस्ताराच्या अर्थात आहे. 'पसति' (तो विस्तार करतो). 'पसु' (पशू - जो विस्तार करतो किंवा पसरतो).

Kusa avhāne rodane ca. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ.

'कुस' हा धातू बोलावणे (आवाहन) आणि रडणे या अर्थात आहे. 'कोसति' (तो ओरडतो), 'पक्कोसति' (तो बोलावतो). 'पक्कोसको' (बोलावणारा), 'पक्कोसितो' (बोलावलेला), 'पक्कोसनं' (बोलावणे).

Kassa gatiyaṃ. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. Paṭikasseyyāti ākaḍḍheyya, mūlāpattiyaṃyeva patiṭṭhāpeyyāti attho.

'कस्स' हा धातू गतीच्या अर्थात आहे. 'कस्सति' (तो ओढतो/जातो), 'परिकस्सति' (तो चहूबाजूंनी ओढतो). 'पटिकस्सति' (तो मागे ओढतो). 'मूलाय पटिकस्सेय्य' (मूळ आपत्तीकडे मागे ओढावे). 'पटिकस्सेय्य' म्हणजे मागे ओढावे, मूळ आपत्तीमध्येच पुन्हा प्रस्थापित करावे असा अर्थ आहे.

Asa [Pg.184] dityādānesu ca. Cakāro gatipekkhako. Asati.

'अस' हा धातू दीप्ती (चमकणे) आणि ग्रहण करणे (आदान) या अर्थात आहे. 'च' कार गतीची अपेक्षा ठेवणारा आहे. 'असति' (तो चमकतो/ग्रहण करतो/जातो).

Disa ādānasaṃvaraṇesu. Dissati puriso.

'दिस' हा धातू ग्रहण करणे आणि झाकणे (संवरण) या अर्थात आहे. 'दिस्सति पुरिसो' (मनुष्य दिसतो/दिसून येतो).

Dāsu dāne. Dāsati.

'दासु' हा धातू दानाच्या (देण्याच्या) अर्थात आहे. 'दासति' (तो देतो).

Rosa bhaye. Rosati. Rosako.

'रोस' हा धातू भया च्या अर्थात आहे. 'रोसति' (तो रागावतो/भयभीत करतो). 'रोसको' (क्रोधित करणारा/भयभीत करणारा).

Bhesu calane. Bhesati.

'भेसु' हा धातू कंपनाच्या (हलण्याच्या) अर्थात आहे. 'भेसति' (तो कंप पावतो).

Pasa bādhanaphassanesu. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso.

'पस' हा धातू बांधणे (बाधन) आणि स्पर्श करणे या अर्थात आहे. 'पसति' (तो बांधतो/स्पर्श करतो). 'पासो' (फास/पाश), 'नागपासो' (नागपाश), 'हत्थपासो' (हातभर अंतर/हस्तपाश).

Lasa kantiyaṃ. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.

'लस' हा धातू कांती (शोभा/इच्छा) या अर्थात आहे. 'लसति' (तो चमकतो/शोभतो), 'अभिलसति' (तो इच्छा करतो), 'विलसति' (तो विलास करतो). 'लासो' (नृत्य/विलास), 'विलासो' (विलास), 'विलसनं' (चमकणे/विलास करणे).

Casa bhakkhaṇe. Casati.

'चस' हा धातू भक्षणाच्या (खाण्याच्या) अर्थात आहे. 'चसति' (तो खातो).

Kasa hiṃsāyaṃ. Kasati.

'कस' हा धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'कसति' (तो हिंसा करतो/त्रास देतो).

Tisa tittiyaṃ. Titti tappanaṃ paripuṇṇatā suhitatā. Tisati. Titti.

'तिस' हा धातू तृप्तीच्या अर्थात आहे. 'तित्ती' म्हणजे तृप्ती, परिपूर्णता, सुहितता (पूर्ण समाधान). 'तिसति' (तो तृप्त होतो). 'तित्ती' (तृप्ती).

Vasa nivāse. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ iccādīni.

'वस' हा धातू निवासाच्या (राहण्याच्या) अर्थात आहे. 'वसति' (तो राहतो), 'वसियति' (राहिले जाते), 'वच्छति' (तो राहील). 'वत्थु' (वस्तू/वास्तू), 'वत्थं' (वस्त्र), 'परिवासो' (परिवस/प्रायश्चित्त काळ), 'निवासो' (निवास), 'आवासो' (आवास), 'उपवासो' (उपवास), 'उपोसथो' (उपोशथ), 'विप्पवासो' (प्रवास/दूर राहणे), 'चिरप्पवासी' (दीर्घकाळ प्रवासात असलेला), 'चिरप्पवुत्थो' (दीर्घकाळ राहिलेला), 'वसित्वा' (राहून), 'वत्तुं' (राहण्यासाठी), 'वसितुं' (राहण्यासाठी) इत्यादी रूपे होतात.

Atra upavāsoti annena vajjito vāso upavāso. Uposathoti upavasanti etthāti uposatho, upavasanti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso kappina uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso [Pg.185] uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu paññatti. ‘‘Na bhikkhave tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu upavasitabbadivasoti.

येथे 'उपवासो' म्हणजे अन्नाचा त्याग करून राहणे हा उपवास होय. 'उपोसथो' म्हणजे ज्या दिवशी उपवास करतात तो उपोसथ; म्हणजेच शील किंवा उपवासाने युक्त होऊन राहतात असा अर्थ आहे. येथे हा अर्थ-संग्रह आहे - "या, आयुष्यमान कप्पिन, आपण उपोसथाला जाऊ या" इत्यादींमध्ये पातिमोक्खाचे पठण हा 'उपोसथ' आहे. "हे विशाखे, अशा प्रकारे आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ पाळला जातो" इत्यादींमध्ये शील हा 'उपोसथ' आहे. "शुद्ध माणसासाठी नेहमीच फाल्गुनी (पवित्र दिवस) असतो, शुद्ध माणसासाठी नेहमीच उपोसथ असतो" इत्यादींमध्ये उपवास हा 'उपोसथ' आहे. "उपोसथ नावाचा नागराज" इत्यादींमध्ये संज्ञा (नाव) हा 'उपोसथ' आहे. "हे भिक्खूंनो, त्या उपोसथाच्या दिवशी भिक्खूंनी युक्त नसलेले आवास..." इत्यादींमध्ये उपोसथ पाळण्याचा दिवस हा 'उपोसथ' आहे.

Vasa kantiyaṃ. Vacchati. Jinavacchayo.

'वस' हा धातू कांती (शोभा/इच्छा) या अर्थात आहे. 'वच्छति' (तो इच्छा करतो/शोभतो). 'जिनवच्छयो' (जिनांची इच्छा/जिनांचे तेज).

Sasa susane. Sasati. Saso.

'सस' हा धातू झोपण्याच्या (शयन करण्याच्या) अर्थात आहे. 'ससति' (तो झोपतो). 'ससो' (ससा - जो झोपतो).

Sasa pāṇane. Sasati. Satova assasati, satova passasati. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso assasanto passasanto.

'सस' हा धातू प्राणापानाच्या (श्वासोच्छ्वासाच्या) अर्थात आहे. 'ससति' (तो श्वास घेतो). 'सतोव अस्ससति, सतोव पस्ससति' (स्मृतिमान राहूनच तो श्वास घेतो, स्मृतिमान राहूनच तो श्वास सोडतो). 'ससो' (श्वास), 'ससनं' (श्वास घेणे). 'अस्सासो' (श्वास घेणे/आश्वास), 'पस्सासो' (श्वास सोडणे/प्रश्वास), 'अस्ससन्तो' (श्वास घेणारा), 'पस्ससन्तो' (श्वास सोडणारा).

Asa bhuvi. Atthi. Asa.

'अस' हा धातू असण्याच्या (अस्तित्वाच्या) अर्थात आहे. 'अत्थि' (आहे). 'अस' (असावे).

Ettha atthīti ākhyātapadaṃ. Na atthi khīrā brāhmaṇī. Atthitā, atthibhāvo, ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthī’’tiādīsu viya nipātapadaṃ. Tasmā atthīti padaṃ ākhyātanipātavasena duvidhanti veditabbaṃ. Asaiti avibhattikaṃ nāmikapadaṃ. Ettha ca ‘‘asasmīti hotī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atthīti asa, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā sassatadiṭṭhi vuttā.

येथे 'अत्थि' हे क्रियापद (आख्यातपद) आहे. "ब्राह्मणीकडे दूध नाही (न अत्थि)" इत्यादींमध्ये. 'अत्थिता' (अस्तित्व), 'अत्थिभावो' (अस्तित्वभाव), "जे काही रत्न आहे (अत्थि)" इत्यादींमध्ये हे अव्यय (निपातपद) आहे. म्हणून 'अत्थि' हे पद क्रियापद आणि अव्यय अशा दोन प्रकारे आहे असे जाणावे. 'अस' हे विभक्ती नसलेले नामपद आहे. आणि येथे "अस्स्मीति होति" (मी आहे असे होते) ही पालि याचे उदाहरण आहे. तेथे 'अत्थि' म्हणजे 'अस' (अस्तित्व), हे नित्याचे (शाश्वताचे) नाव आहे. याद्वारे शाश्वतदृष्टी (सस्सतदिट्ठि) सांगितली आहे.

Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha’’ iccetāni pasiddhāni. ‘‘Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha’’ iccetāni ca, ‘‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma’’ iccetāni ca pasiddhāni.

तेथे ही पदमाला (रूपांची मालिका) आहे - "अत्थि, सन्ति (आहे, आहेत). असि, अत्थ (तू आहेस, तुम्ही आहात). अस्मि, अस्म, अम्हि, अम्ह (मी आहे, आम्ही आहोत)" ही रूपे प्रसिद्ध आहेत. "अत्थु, सन्तु (असो, असोत). आहि, अत्थ (तू अस, तुम्ही असा). अस्मि, अस्म, अम्हि, अम्ह (मी असो, आम्ही असू)" ही रूपे आणि "सिया, अस्स, सियं, अस्सु, सियंसु. अस्स, अस्सथ. सियं, अस्स, अस्साम" ही रूपे प्रसिद्ध आहेत.

Ettha pana ‘‘tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’ti pāḷi nidassanaṃ[Pg.186]. Tattha siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme.

येथे "हे भिक्खूंनो, ते एकोप्याने आणि आनंदाने राहत असताना... (पे)... अभिधम्मामध्ये दोन भिक्खू भिन्न मत असणारे असू शकतील (सियंसु)" ही पालि याचे उदाहरण आहे. तेथे 'सियंसु' म्हणजे 'भवेय्युं' (असू शकतील). 'अभिधम्मे' म्हणजे विशिष्ट धम्मामध्ये (उत्कृष्ट धम्मामध्ये).

Idāni siyāsaddassa atthuddhāro pabhedo ca vuccate. Siyāti ekaṃse ca vikappane ca ‘‘pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo’’ti vikappane.

आता 'सिया' शब्दाचा अर्थ-संग्रह आणि त्याचे भेद सांगितले जात आहेत. 'सिया' हा शब्द निश्चिततेच्या (एकांश) आणि विकल्पाच्या (संशय/पर्याय) अर्थात वापरला जातो. "पृथ्वीधातू ही अंतर्गत असू शकते (सिया), किंवा बाह्य असू शकते" - येथे निश्चिततेच्या अर्थात आहे. "कदाचित (सिया) एखाद्या भिक्खूकडून आपत्तीचे उल्लंघन होऊ शकते" - येथे विकल्पाच्या अर्थात आहे.

Siyāti ekamārakhyātapadaṃ, ekamabyayapadaṃ. Ākhyātatte ekavacanantaṃ, abyayatte yathāpāvacanaṃ. ‘‘Puttā matthi dhanā matthī’’ti ettha atthīti abyayapadamiva ekavacanantampi bahuvacanantampi bhavati. Tassākhyātatte payogoviditova. Abyayatte pana ‘‘sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagata’’nti ‘‘ime dhammā siyā parittārammaṇā’’ti ca ekavacanabahuvacanappayogā veditabbā. Ettha dhātuyā kiccaṃ natthi. Parokkhāyaṃ ‘‘itiha asa itiha asā’’ti dassanato asa iti padaṃ gahetabbaṃ. Hiyyattanīrūpāni appasiddhāni. Ajjataniyā pana ‘‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā’’ iccetāni pasiddhāni. Bhavissantiyā ‘‘bhavissati, bhavissanti’’ iccādīni. Kālātipattiyā ‘‘abhavissā, abhavissaṃsu’’ iccādīni bhavanti.

'सिया' (siyā) हे एक आख्यातपद (क्रियापद) आणि एक अव्ययपद आहे. आख्यात रूपात ते एकवचनान्त असते, तर अव्यय रूपात ते वचनाच्या नियमांच्या पलीकडे (यथापावचन) असते. "पुत्ता मत्थि धना मत्थि" (पुत्र माझे आहेत, धन माझे आहे) येथे 'अत्थि' या अव्ययपदाप्रमाणे ते एकवचनान्त आणि बहुवचनान्त दोन्ही होते. त्याचे आख्यात रूप प्रयोगावरून ओळखले जाते. अव्यय रूपात मात्र "सुखं न सुखसहगतं, सिया पीतिसहगतं" (सुख हे सुखसहगत नाही, कदाचित ते प्रीतिसहगत असू शकते) आणि "इमे धम्मा सिया परित्तारम्मणा" (हे धर्म कदाचित परीत्तारम्मण असू शकतात) असे एकवचन आणि बहुवचनाचे प्रयोग जाणावेत. येथे धातूचे कार्य नाही. परोक्ष भूतकाळात "इतिह अस इतिह अस" या प्रयोगावरून 'अस' हे पद घ्यावे. ह्यस्तन भूतकाळाची (हिय्यत्तनी) रूपे दिली आहेत. अद्यतन भूतकाळात (अज्जतनी) मात्र "आसि, आसिंसु, आसुं. आसि, आसित्थ. आसिं, आसिम्हा" ही रूपे प्रसिद्ध आहेत. भविष्यकाळात "भविस्सति, भविस्सन्ति" इत्यादी रूपे होतात. कालातिपत्तीमध्ये "अभविस्सा, अभविस्सं सु" इत्यादी रूपे होतात.

Sāsa anusiṭṭhiyaṃ. Sāsati, anusāsati. Kammantaṃ vo sāsati, sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā.

'सास' (sāsa) धातू अनुशिष्टीत (उपदेश/शासनात) वापरला जातो. सासति (तो उपदेश करतो), अनुसासति (तो अनुशास करतो). 'कम्मन्तं वो सासति' (तो तुमच्या कर्माचे नियमन करतो), सासनं (शासन/उपदेश), अनुसासनं (अनुशासन), अनुसासनी (अनुशासणी), अनुसिट्ठि (अनुशिष्टी), सत्था (शास्ता/गुरु), सत्थं (शास्त्र), अनुसासको (अनुशासक), अनुसासिका (अनुशासिका).

Tatra sāsananti adhisīlādisikkhattayasaṅgahitasāsanaṃ, pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ. Tañhi sāsati etena, ettha vāti ‘‘sāsana’’nti pavuccati. Apica sāsananti ‘‘rañño [Pg.187] sāsanaṃ pesetī’’tiādīsu viya pāpetabbavacanaṃ. Tathā sāsananti ovādo, yo ‘‘anusāsanī’’ti ca, ‘‘anusiṭṭhī’’ti ca vuccati. Satthāti tividhayānamukhena sadevakaṃ lokaṃ sāsatīti satthā, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti attho. Satthanti sadde ca atthe ca sāsati ācikkhati etenāti satthaṃ. Kiṃtaṃ? Byākaraṇaṃ.

त्यात 'सासनं' (शासन) म्हणजे अधिशील इत्यादी तीन शिक्षांनी (त्रिशिक्षा) युक्त असलेले शासन, किंवा परियत्ति (अभ्यास), पटिपत्ति (आचरण) आणि पटिवेध (साक्षात्कार) या रूपाने ओळखले जाणारे शासन होय. ज्याच्याद्वारे किंवा ज्यामध्ये उपदेश केला जातो, त्याला 'सासनं' असे म्हटले जाते. शिवाय, 'सासनं' म्हणजे "राजाचा संदेश पाठवतो" इत्यादी वाक्यांप्रमाणे पोहोचवायचा संदेश (निरोप) असाही अर्थ होतो. तसेच 'सासनं' म्हणजे ओवाद (उपदेश), ज्याला 'अनुसासनी' आणि 'अनुसिट्ठि' असेही म्हणतात. 'सत्था' (शास्ता) म्हणजे त्रिविध यानांच्या (मार्गांच्या) माध्यमातून देवलोकासह संपूर्ण जगाला उपदेश करणारे ते 'शास्ता' होत; ते इहलोक, परलोक आणि परमार्थ या दृष्टीने प्राण्यांना योग्य तो उपदेश करतात, असा अर्थ आहे. 'सत्थं' (शास्त्र) म्हणजे ज्याच्याद्वारे शब्द आणि अर्थ यांचे नियमन केले जाते किंवा सांगितले जाते ते शास्त्र होय. ते काय आहे? व्याकरण.

Īsa issariye. Issariyaṃ issarabhāvo. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.

'ईस' (īsa) धातू ऐश्वर्यात (प्रभुत्वात) वापरला जातो. इस्सरियं म्हणजे ईश्वरभाव (प्रभुत्व). ईसति (तो प्रभुत्व गाजवतो). वङ्गीसो (वंगीश), जनपदेसो (जनपदेश), मनुजेसो (मनुजेश).

Tatra vaṅgīsoti vācāya īso issaroti vaṅgīso. Ko so? Āyasmā vaṅgīso arahā. Āha ca sayameva –

त्यात 'वङ्गीसो' म्हणजे जो वाचेचा ईश (स्वामी) किंवा प्रभू आहे तो वंगीश होय. तो कोण आहे? आयुष्यमान वंगीश अरहंत. त्यांनी स्वतःच म्हटले आहे –

‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti ca;

‘Vaṅgīso’ iti me nāmaṃ, abhavī lokasammata’’nti;

"वंग देशात जन्मल्यामुळे 'वंगीश' आणि वचनाचा स्वामी असल्यामुळे 'वंगीश'; 'वंगीश' हे माझे नाव जगात संमत (प्रसिद्ध) झाले."

Āsa upavesane. Upavesanaṃ nisīdanaṃ ‘‘āsane upaviṭṭho saṅgho’’ti ettha viya. Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako.

'आस' (āsa) धातू उपवेशनात (बसण्यात) वापरला जातो. उपवेशन म्हणजे बसणे, जसे की "आसनावर संघ बसला आहे" यामध्ये. आसति (तो बसतो). अच्छति (तो बसतो). आसीनो (बसलेला). आसनं (आसन). उपासति (तो उपासना करतो/जवळ बसतो). उपासको (उपासक).

Tattha āsananti āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, yaṃ kiñci nisīdanayoggaṃ mañcapīṭhādi.

त्यात 'आसनं' म्हणजे ज्याच्यावर बसले जाते ते आसन, जसे की मंचक (खाट), पीठ (पाट) इत्यादी बसण्यास योग्य असलेली कोणतीही वस्तू.

Kasī gatisosanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenito na niggahītāgamo. Kasati.

'कसी' (kasī) धातू गती आणि शोषणात (सुकवण्यात) वापरला जातो. हा ईकारान्त धातू आहे, त्यामुळे यापासून निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होत नाही. कसति (तो नांगरतो/कर्षण करतो).

Nisī cumbane. Nisati.

'निसी' (nisī) धातू चुंबनात वापरला जातो. निसति (तो चुंबन घेतो).

Disī appītiyaṃ. Dhammaṃ dessati. Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo.

'दिसी' (disī) धातू अप्रीतीत (द्वेषात) वापरला जातो. धम्मं देस्सति (तो धर्माचा द्वेष करतो). दिसो (शत्रू), दिट्ठो (शत्रू), देस्सी (द्वेष करणारा), देस्सो (द्वेषपात्र), देस्सियो (द्वेषपात्र).

Tatra disoti ca diṭṭhoti ca paccāmittassādhivacanametaṃ. So hi pare dessati nappiyāyati, parehi vā dessiyati piyo [Pg.188] na kariyatīti ‘‘diso’’ti ca ‘‘diṭṭho’’ti ca vuccati. Atha vā disoti coro vāpaccāmitto vā. Diṭṭhoti paccāmittoyeva. Atrime payogā –

त्यात 'दिसो' आणि 'दिट्ठो' हे वैऱ्याचे (शत्रूचे) समानार्थी शब्द आहेत. कारण तो इतरांचा द्वेष करतो, त्यांच्यावर प्रेम करत नाही, किंवा इतरांद्वारे त्याचा द्वेष केला जातो, त्याला प्रिय मानले जात नाही, म्हणून त्याला "दिसो" आणि "दिट्ठो" असे म्हटले जाते. अथवा 'दिसो' म्हणजे चोर किंवा शत्रू. 'दिट्ठो' म्हणजे केवळ शत्रूच. या संदर्भात हे प्रयोग आहेत –

‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti ca.

"शत्रू शत्रूचे जे काही अहित करील, किंवा वैरी वैऱ्याचे जे काही अहित करील; चुकीच्या मार्गावर लावलेले मन माणसाचे त्याहूनही अधिक वाईट (नुकसान) करते."

‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantū’’ti ca, ‘‘disā hi me te manusse bhajantu ye dhammamevādapayanti santo’’ti ca,

"माझे शत्रू माझी धम्मकथा ऐकोत" आणि "माझे शत्रू त्या माणसांची संगत करोत जे संत पुरुष केवळ धम्माचाच उपदेश करतात."

‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti ca.

"हे वानरेंद्रा! ज्याच्याकडे तुझ्यासारखे हे चार धर्म (गुण) आहेत – सत्य, धम्म (कर्तव्य), धृती (धैर्य) आणि त्याग, तो शत्रूला पार करून जातो (त्याच्यावर मात करतो)."

Dessīti dessanasīlo appiyāyanasīloti dessī. ‘‘Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idamettha payoganidassanaṃ. Dessoti appiyo, tathā dessiyoti. Ettha ca –

'देस्सी' म्हणजे द्वेष करण्याचा स्वभाव असलेला, अप्रीती बाळगणारा तो देस्सी. "धम्माची इच्छा करणारा प्रगती करतो, धम्माचा द्वेष करणारा अधोगतीला (पराभवाला) जातो" हे येथे प्रयोगाचे उदाहरण आहे. 'देस्सो' म्हणजे अप्रिय, तसेच 'देस्सियो' म्हणजेही अप्रिय. आणि येथे –

‘‘Na me dessā ubho puttā, maddīdevī na dessiyā;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti ca,

"मला माझे दोन्ही पुत्र अप्रिय नाहीत, मद्दीदेवीही अप्रिय नाही; मला सर्वज्ञता (बुद्धत्व) प्रिय आहे, म्हणूनच मी माझ्या प्रियांना दान दिले."

‘‘Na me sā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjatī’’ti ca,

"ती ब्राह्मणी मला अप्रिय नाही, आणि माझ्याकडे बळ नाही असेही नाही."

‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti ca

"मला माता-पिता अप्रिय नाहीत, आणि हे महान यशही अप्रिय नाही; मला सर्वज्ञता प्रिय आहे, म्हणूनच मी या व्रताचे अधिष्ठान केले."

Payogā. Sabbattha meti ca mayhanti ca sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

हे प्रयोग आहेत. सर्व ठिकाणी 'मे' आणि 'मय्हं' हे षष्ठी विभक्तीचे (संबंधवाचक) शब्द समजावेत.

Imāni pana paccāmittassa nāmāni –

आता ही वैऱ्याची (शत्रूची) नावे आहेत –

‘‘Paccamitto ripu diṭṭho, diso verī ca satva’ri;

Amitto ca sapatto ca, evaṃ paṇṇattikārisū’’ti.

"पच्चमित्तो (प्रत्यमित्र), रिपु, दिट्ठो, दिसो, वेरी, सत्तू, अरी, अमित्तो आणि सपत्तो; संज्ञा निर्माण करणाऱ्या ग्रंथांमध्ये ही शत्रूची नावे दिली आहेत."

Esu gatiyaṃ. Esati.

'एसु' (esu) धातू गतीत वापरला जातो. एसति (तो शोधतो/जातो).

Bhassa [Pg.189] bhassanadittīsu. Bhassanaṃ vacanaṃ. Ditti sobhā. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.

'भस्स' (bhassa) धातू भाषणात (बोलण्यात) आणि दीप्तीत (शोभेत) वापरला जातो. भाषण म्हणजे वचन (बोलणे). दीप्ती म्हणजे शोभा. भस्सति (तो बोलतो/शोभतो). भस्सं (भाषण), पभस्सरं (प्रभास्वर/अतिशय तेजस्वी).

Dhisa sadde. Dhisati.

'धिस' (dhisa) धातू शब्दात (आवाजात) वापरला जातो. धिसति (तो शब्द करतो).

Disa atisajjane. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso iccādīni.

'दिस' (disa) धातू अतिसर्जनात (दानात/निर्देशात) वापरला जातो. दिसति (तो निर्देश करतो), उपदिसति (तो उपदेश करतो), संदिसति (तो संदेश देतो), निद्दिसति (तो निर्देश करतो), पच्चादिसति (तो नाकारतो), पटिसन्दिसति (तो प्रति-निर्देश करतो), उद्दिसति (तो उद्देश करतो). देसो (देश/प्रदेश), उद्देसो (उद्देश/पाठ) इत्यादी.

Pisu avayave. Pisati.

'पिस' (pisu) धातू अवयवात (तुकडे करण्यात/पिष्ट करण्यात) वापरला जातो. पिसति (तो वाटतो/पिष्ट करतो).

Isi gatiyaṃ. Isati.

'इसि' (isi) धातू गतीत वापरला जातो. इसति (तो जातो).

Phusa samphasse. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Evarūpo kāyasamphasso ahosi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Devo ca ekamekaṃ phusāyati. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Phussa phussa byantiṃ karoti.

'फुस' (phusa) धातू संस्पर्शात (स्पर्शात) वापरला जातो. फुसति (तो स्पर्श करतो). फस्सो (स्पर्श), फुसना (स्पर्श करणे), संफुसना (सम्यक् स्पर्श करणे), संफुसितत्तं (स्पर्श झालेली अवस्था). "अशा प्रकारचा कायसंस्पर्श (शारीरिक स्पर्श) झाला." फोट्ठब्बं (स्पर्शविषय), फुसितं (स्पर्श केलेले). "देव (पाऊस) एकेक थेंब स्पर्श करतो (पडतो)." फुट्टुं, फुसितुं (स्पर्श करण्यासाठी), फुसित्वा, फुसित्वाना, phusiya, phusiyāna (स्पर्श करून). "स्पर्श करून करून तो नष्ट करतो."

Tatra phassoti ārammaṇaṃ phusanti etena, sayaṃ vā phusati, phusanamattameva vā etanti phasso, ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo.

त्यात 'फस्सो' (स्पर्श) म्हणजे ज्याच्याद्वारे आलंबनाला (विषयाला) स्पर्श केला जातो, किंवा जे स्वतः स्पर्श करते, किंवा जे केवळ स्पर्श करणे मात्र आहे तो 'स्पर्श' होय; आलंबनाला स्पर्श करणे हे लक्षण असलेला हा एक धर्म (मानसिक घटक) आहे.

Rusa risa hiṃsāyaṃ. Rosati. Risati. Puriso.

'रुस' (rusa) आणि 'रिस' (risa) धातू हिंसेत वापरले जातात. रोसति (तो रागवतो/हिंसा करतो). रिसति (तो इजा करतो). पुरिसो (पुरुष).

Ettha ca ‘‘puṃ vuccati nirayo, taṃ risatīti puriso’’ti ācariyā vadanti.

आणि येथे आचार्य म्हणतात की, "'पुं' म्हणजे नरक, जो त्यात जातो (किंवा ज्याची तिथे हिंसा होते) तो 'पुरिसो' (पुरुष) होय."

Risa gatiyaṃ. Resati.

'रिस' (risa) धातू गतीत वापरला जातो. रेसति (तो आवाज करतो/जातो).

Visa pavesane. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Ettha nivesanaṃ vuccati gehaṃ.

'वीस' (visa) धातू प्रवेशात वापरला जातो. विसति, पविसति (तो प्रवेश करतो). पवेसो (प्रवेश), पवेसनं (प्रवेश करणे), निवेसनं (निवास/घर), पविसं (प्रवेश करणारा). येथे 'निवेसनं' म्हणजे घर असे म्हटले जाते.

Masa āmasane. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.

'मस' (masa) धातू आमर्शनात (स्पर्शात/पकडण्यात) वापरला जातो. मसति, आमसति (तो स्पर्श करतो), परामसति (तो चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करतो). परामानो (परामर्श/आसक्ती), परामसनं (स्पर्श करणे/पकडणे).

Ettha [Pg.190] parāmāsoti parato āmasatīti parāmāso, aniccādidhamme niccādivasena gaṇhātīti attho. ‘‘Parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho’’tiādīni bahūni vevacanapadāni abhidhammato gahetabbāni.

येथे 'पaramāso' (परामर्श) म्हणजे जो विपरीतपणे ग्रहण करतो तो परामर्श होय; अनित्य इत्यादी धर्मांना नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणे असा याचा अर्थ आहे. "परामर्श म्हणजे मिथ्यादृष्टी, कुमार्ग, मिथ्यापथ" इत्यादी अनेक समानार्थी शब्द अभिधम्मातून घ्यावेत.

Isu icchāyaṃ. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.

'इसु' (isu) धातू इच्छेत वापरला जातो. इच्छति (तो इच्छा करतो), संपटिच्छति (तो स्वीकार करतो). संपटिच्छनं (स्वीकार करणे), इच्छा (इच्छा), अभिच्छा (तीव्र इच्छा), इच्छं (इच्छा करणारा), इच्छमानो (इच्छा बाळगणारा).

Vesu dāne. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.

'वेसु' (vesu) धातू दानात वापरला जातो. वेच्छति, पवेच्छति, पवेच्छेति (तो दान देतो). पवेच्छं (दान देणारा), पवेच्छन्तो (दान देत असताना).

Nisa baddhāyaṃ. Baddhāti vinibaddho, ahaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Nisati.

'निस' (nisa) धातू बंधनात (बद्धतेत) वापरला जातो. 'बद्धा' म्हणजे विनिबद्ध (गुंतलेला), हा अहंकाराचाच एक समानार्थी शब्द आहे. निसति (तो बांधतो/बद्ध होतो).

Jusi pītisevanesu. Josati.

'जुसि' (jusi) धातू प्रीती (आनंद) आणि सेवन करणे या अर्थात वापरला जातो. जोसति.

Isa pariyesane. Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno.

‘इस्’ (धातू) शोधण्याच्या अर्थात आहे. ‘एसति’ (शोधतो). ‘इसि’ (ऋषी), ‘इट्ठं’ (इष्ट), ‘अनिट्ठं’ (अनिष्ट), ‘एसं’ (शोधणारा), ‘एसमानो’ (शोधत असलेला).

Saṃkase acchane. Acchanaṃ nisīdanaṃ. Saṅkasāyati.

‘संकस्’ (धातू) बसण्याच्या अर्थात आहे. ‘अच्छनं’ म्हणजे बसणे (निसीदनं). ‘संकसायति’.

Sakārantadhāturūpāni.

‘स’ कारान्त धातूंची रूपे.

Hakārantadhātu

‘ह’ कारान्त धातू.

Hā cāge. Jahati, vijahati. Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya.

‘हा’ (धातू) त्यागाच्या अर्थात आहे. ‘जहति’, ‘विजहति’ (त्यागतो). ‘विजहनं’ (त्याग करणे), ‘जहितुं’ (त्याग करण्यासाठी), ‘जहातवे’ (त्याग करण्यासाठी), ‘जहित्वा’ (त्याग करून), ‘जहाय’ (त्याग करून).

Mhī īsaṃhasane. Mhayate, umhayate vimhayate.

‘म्ही’ (धातू) मंद हास्य करण्याच्या अर्थात आहे. ‘म्हयते’, ‘उम्हयते’, ‘विम्हयते’.

Tattha mhayateti sitaṃ karoti. Umhayateti pahaṭṭhākāraṃ dasseti. Vimhayateti vimhayanaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘na naṃ umhayate disvā. Pekkhitena mhitena ca. Mhitapubbaṃva [Pg.191] bhāsati. Yadā umhayamānā maṃ, rājaputtī udikkhati. Umhāpeyya pabhāvatī. Pamhāpeyya pabhāvatī’’ti.

तेथे ‘म्हयते’ म्हणजे मंद हास्य करतो. ‘उम्हयते’ म्हणजे प्रसन्नतेचा भाव दर्शवतो. ‘विम्हयते’ म्हणजे आश्चर्य व्यक्त करतो. त्याविषयी ही पाळी (पाठांतर) आहे: “तिला पाहून तो हसत नाही, केवळ दृष्टीने आणि मंद हास्याने. तो पूर्वी हसल्यासारखाच बोलतो. जेव्हा ती राजपुत्री माझ्याकडे प्रसन्नतेने पाहत असे, तेव्हा प्रभावती मला हसवायची (उम्हापेय्य), प्रभावती मला अत्यंत आनंदित करायची (पम्हापेय्य).”

Tattha umhayamānāti pahaṭṭhākāraṃ dassetvā hasamānā. Umhāpeyyāti sitavasena pahaṃseyya. Pamhāpeyyāti mahāhasitavasena parihāseyya.

तेथे ‘उम्हयमाना’ म्हणजे प्रसन्नतेचा भाव दर्शवून हसणारी. ‘उम्हापेय्य’ म्हणजे मंद हास्याने आनंदित करणारी. ‘पम्हापेय्य’ म्हणजे मोठ्या हास्याने परिहास करणारी.

Hu dāne. Havati. Huti.

‘हु’ (धातू) दानाच्या अर्थात आहे. ‘हवति’. ‘हुति’.

Hu pasajjakaraṇe. Pasajjakaraṇaṃ pakārena sajjanakriyā. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti.

‘हु’ (धातू) सज्ज करण्याच्या अर्थात आहे. ‘पसज्जकरण’ म्हणजे विशेष प्रकारे सज्ज करण्याची क्रिया. ‘हवति’. ‘हुतो’, ‘हुतवा’, ‘हुतावी’, ‘आहुति’.

Hū sattāyaṃ. Hoti, honti. Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti. Pahūtaṃ, pahūtā, kuto pahūtā kalahā vivādā. Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Hotuṃ hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Vattamānāvibhattirūpādīni. Ettha pasiddharūpāneva gahitāni.

‘हू’ (धातू) अस्तित्वाच्या अर्थात आहे. ‘होति’, ‘होन्ति’. ‘होसि’, ‘होथ’. ‘होमि’, ‘होम’. ‘पहोति’, ‘पहोन्ति’. ‘पहूतं’, ‘पहूता’ (उदा. ‘कुतो पहूता कलहा विवादा’ - कलह आणि विवाद कोठून उत्पन्न होतात?). ‘होन्तो’, ‘होन्ता’, ‘होन्तं’, ‘पहोन्तो’. ‘पच्छासमणेन होतब्बं’ (मागे चालणाऱ्या श्रमणाने असावे). ‘होतुं’, ‘होतुये’, ‘पहोतुं’, ‘हुत्वान’. ही वर्तमानकाळाच्या विभक्तीची रूपे इत्यादी आहेत. येथे केवळ प्रसिद्ध रूपेच घेतली आहेत.

Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Pañcamīvibhattirūpāni. Etthāpi pasiddharūpāneva gahitāni.

‘होतु’, ‘होन्तु’. ‘होसि’, ‘होथ’. ‘होमि’, ‘होम’. ही पंचमी विभक्तीची (आज्ञार्थ) रूपे आहेत. येथेही केवळ प्रसिद्ध रूपेच घेतली आहेत.

Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Sattamiyā rūpāni. Ettha pana ‘‘upako ājīvako ‘huveyya pāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkamī’’ti pāḷiyaṃ huveyyāti padassa dassanato nayavasena ‘huveyya, huveyyu’’ntiādīni vuttāni. Hupeyyātipi pāṭho dissati, yathā paccapekkhaṇā. Tabbasena ‘‘hupeyya, hupeyyuṃ[Pg.192]. Hupeyyāsī’’tiādinā vakārassa pakārādesabhūtāni rūpānipi gahetabbāni.

‘हुवेय्य’, ‘हुवेय्युं’. ‘हुवेय्यासि’, ‘हुवेय्याथ’. ‘हुवेय्यामि’, ‘हुवेय्यामा’. ‘हुवेथ’, ‘हुवेरं’. ‘हुवेथो’, ‘हुवेय्याव्हो’. ‘हुवेय्यं’, ‘हुवेय्याम्हे’. ही सप्तमी विभक्तीची (विध्यर्थ) रूपे आहेत. येथे पाळीमध्ये “उपको आजीवको ‘हुवेय्य पावुसो’ti वत्वा सीसं ओकम्पेत्वा उम्मग्गं गहेत्वा पक्कमी” (उपका आजीवकाने ‘असे असू शकते, आवुसो’ असे म्हणून, डोके हलवून, दुसरा मार्ग धरून निघून गेला) या प्रयोगावरून ‘हुवेय्य, huveyyuं’ इत्यादी रूपे सांगितली आहेत. ‘हुपेय्य’ असाही पाठ आढळतो, जसे ‘पच्चवेक्खणा’ मध्ये. त्यानुसार ‘व’ काराचा ‘प’ कार आदेश होऊन ‘हुपेय्य’, ‘हुपेय्युं’, ‘हुपेय्यासि’ इत्यादी रूपेही ग्रहण करावीत.

Aparo nayo – heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Imāni aṭṭhakathānayena gahitarūpāni. Ettha pana ‘‘na ca uppādo hoti. Sace heyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyā’’ti idampi nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

दुसरा प्रकार – ‘हेय्य’, ‘हेय्युं’. ‘हेय्यासि’, ‘हेय्याथ’. ‘हेय्यामि’, ‘हेय्यामा’. ‘हेथ’, ‘हेरं’. ‘हेथो’, ‘हेय्याव्हो’. ‘हेय्यं’, ‘हेय्याम्हे’. ही अट्टकथा पद्धतीनुसार घेतलेली रूपे आहेत. येथे “न च उप्पादो होति. सचे हेय्य, उप्पादस्सापि उप्पादो पापुणेय्या” (आणि उत्पत्ती होत नाही. जर ती असती, तर उत्पत्तीचीही उत्पत्ती झाली असती) हे उदाहरणही पाहावे.

Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha iccapi saññogatakāralopena ahosīti attho. Tathāhi ‘‘kasirā jīvikā hothā’’ti padassatthaṃ vaṇṇentehi ‘‘dukkhā no jīvikā ahosī’’ti attho vutto. huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Parokkhāya rūpāni.

‘हुव’, ‘हुवु’. ‘हुवे’, ‘हुवित्थ’. ‘हुवं’, ‘हुविम्ह’. ‘हुवित्थ’, ‘होथ’ इत्यादींमध्ये संयोग त-काराचा लोप होऊन ‘अहोसि’ (झाला) असा अर्थ होतो. जसे की “कसिरा जीविका होथा” या पदाचा अर्थ स्पष्ट करताना “दुक्खा नो जीविका अहोसि” (आमचे जीवन कठीण/दुःखद झाले) असा अर्थ सांगितला आहे. ‘हुविरे’. ‘हुवित्थो’, ‘हुविव्हो’. ‘हुविं’, ‘हुविम्हे’. ही परोक्ष भूतकाळाची (परोक्खा) रूपे आहेत.

Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Hiyyattanīrūpāni.

‘अहुवा’, ‘अहुवू’. ‘अहुवो’, ‘अहुवत्थ’. ‘अहुवं’, ‘अहुवम्ह’. ‘अहुवत्थ’, ‘अहुवत्थुं’. ‘अहुवसे’, ‘अहुवव्हं’. ‘अहुविं’, ‘अहुवम्हसे’. ही हिय्यत्तनी (भूतकाळाची) रूपे आहेत.

Ettha ahuvamhaseti mayaṃ bhavamhaseti attho. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase’’ti pāḷiyaṃ pana ‘‘ahuva amhase’’ iti vā padacchedo kātabbo ‘‘ahu amhase’’ti vā. Pacchimanaye vakārāgamo ‘‘ahuvā’’ti ca ‘‘ahū’’ti ca dvinnampi ahosīti attho. Amhanti amhākaṃ. Seti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ yaṃ balaṃ ahosi, mayaṃ tena balena tava kiccaṃ akaramhāti.

येथे ‘अहुवम्हसे’ म्हणजे ‘आम्ही झालो’ असा अर्थ आहे. परंतु “अकरम्हस ते किच्चं, यं बलं अहुवम्हसे” या पाळीमध्ये “अहुव अम्हसे” किंवा “अहु अम्हसे” असा पदच्छेद करावा. नंतरच्या पद्धतीनुसार ‘व’ काराचा आगम होऊन ‘अहुवा’ आणि ‘अहू’ या दोन्हीचा अर्थ ‘अहोसि’ (झाला) असा होतो. ‘अम्हं’ म्हणजे ‘आमचे’. ‘से’ हा केवळ निपात आहे. याचा अर्थ असा आहे – आमचे जे बळ होते, आम्ही त्या बळाने तुझे कार्य केले.

Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. Ahositthaiccapi. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ iccapi, ahosimhā, ahumhā[Pg.193]. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ iccapi. Ahuvimhe. Ajjataniyā rūpāni.

‘अहोसि’, ‘अहुं’, ‘अहेसुं’. ‘अहुवो’, ‘अहुवत्थ’. ‘अहोसित्थ’ असेही. ‘अहोसिं’, ‘अहुवासिं’ इत्यादी, ‘अहोसिम्हा’, ‘अहुम्हा’. ‘अहुवा’, ‘अहुवु’, ‘अहुवसे’, ‘अहुविव्हं’. ‘अहुवं’, ‘अहुं’ इत्यादी. ‘अहुविम्हे’. ही अज्जतनी (भूतकाळाची) रूपे आहेत.

Ettha ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako’’ti dassanato ‘‘ahu’’nti vuttaṃ, ahosinti attho. ‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsiṃ pubbe sumedhanāmassa jinassa sāvako’’ti dassanato ‘‘ahuvāsi’’nti iccevattho. Tathā hi anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ imissā pāḷiyā atthaṃ vaṇṇentehi ahuvāsinti ahosinti attho pakāsito.

येथे “अहं केवट्टगामस्मिं, अहुं केवट्टदारको” (मी केवर्तगामात कोळ्याचा मुलगा होतो) या प्रयोगावरून ‘अहुं’ असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ ‘अहोसिं’ (होतो) असा आहे. “अहं भदन्ते अहुवासिं पुब्बे सुमेधनामस्स जिनस्स सावको” (भदन्त, मी पूर्वी सुमेध नावाच्या जिनांच्या [बुद्धांच्या] श्रावक होतो) या प्रयोगावरून ‘अहुवासिं’ असाच अर्थ आहे. तसेच अनेकवर्णविमानवस्तूच्या अट्टकथेत या पाळीचा अर्थ स्पष्ट करताना ‘अहुवासिं’ म्हणजे ‘अहोसिं’ (होतो) असा अर्थ प्रकट केला आहे.

‘‘Hessati, hehissati, hehiti, hohitī’’ti imāni cattāri bhavissantiyā mātikāpadāni veditabbāni.

‘हेस्सति’, ‘हेहिस्सति’, ‘हेहिति’, ‘होहिति’ ही चार भविष्यकाळाची (भविस्सन्ती) मूळ पदे समजावीत.

Idāni tāni vibhajissāmi – hessāti, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Imāni ‘‘anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti dassanato vuttāni.

आता मी त्यांचे वर्गीकरण करतो – ‘हेस्सति’, ‘हेस्सन्ति’. ‘हेस्ससि’, ‘हेस्सथ’. ‘हेस्सामि’, ‘हेस्साम’. ‘हेस्सते’, ‘हेस्सन्ते’. ‘हेस्ससे’, ‘हेस्सव्हे’. ‘हेस्सं’, ‘हेस्साम्हे’. ही रूपे “अनागतम्हि अद्धाने, हेस्साम सम्मुखा इमं” (भविष्यात आम्ही याच्या समोर असू) या प्रयोगावरून सांगितली आहेत.

Hehissati, hehissanti. Hehissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

‘हेहिस्सति’, ‘हेहिस्सन्ति’. ‘हेहिस्ससि’. उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत.

Hohissati, hohissanti. Hohissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

‘होहिस्सति’, ‘होहिस्सन्ति’. ‘होहिस्ससि’. उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत.

Hehiti, hehinti. Hehisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

‘हेहिति’, ‘हेहिन्ति’. ‘हेहिसि’. उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत.

Hohiti, hohinti. Hohisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bhavissantiyā rūpāni.

‘होहिति’, ‘होहिन्ति’. ‘होहिसि’. उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही भविष्यकाळाची रूपे आहेत.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase[Pg.194], ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Kālātipattirūpāni.

‘अहुविस्सा’, ‘अहुविस्संसु’. ‘अहुविस्ससे’, ‘अहुविस्सथ’. ‘अहुविस्सं’, ‘अहुविस्सम्हा’. ‘अहुविस्सथ’, ‘अहुविस्सिसु’. ‘अहुविस्ससे’, ‘अहुविस्सव्हे’. ‘अहुविस्सिं’, ‘अहुविस्साम्हसे’. ही कालातिपत्ती (अतिभूतकाळाची/संकेतार्थाची) रूपे आहेत.

Vhe avhāyane baddhāyaṃ sadde ca. Avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Baddhāti ahaṅkāro, ghaṭṭanaṃ vā sārambhakaraṇaṃ vā. Saddo ravo. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi iccapi. Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti. Āsaddo upasaggova, so saññogaparattā rasso jāto. Avhito. Anavhito tato āgā. Avhā, avhāyanā. Vāraṇavhayanā rukkhā. Kāmavhe visaye. Kumāro candasavhayo.

‘व्हे’ (धातू) बोलावणे (अव्हायन), अहंकार/संघर्ष (बद्धा) आणि आवाज (सद्द) या अर्थात आहे. ‘अव्हायन’ म्हणजे बोलावणे (पक्कोसन). ‘बद्धा’ म्हणजे अहंकार किंवा संघर्ष किंवा स्पर्धा करणे. ‘सद्द’ म्हणजे आवाज (रव). ‘व्हेति’, ‘व्हायाति’, ‘अव्हेति’, ‘अव्हायाति’, ‘अव्हासि’ इत्यादी. “कच्चायनो माणवकोस्मि राज, अनूननामो इति मव्हयन्ति” (हे राजा, मी कच्चायन नावाचा तरुण आहे, मला या नावाने बोलावतात). ‘आ’ शब्द हा उपसर्गच आहे, तो संयोगाच्या नंतर असल्यामुळे र्‍हस्व झाला आहे. ‘अव्हितो’. ‘अनव्हितो ततो आगा’ (न बोलावता तेथून आला). ‘अव्हा’, ‘अव्हायना’. ‘वारणव्हयना रुक्खा’ (वारण नावाचे वृक्ष). ‘कामव्हे विसये’ (काम नावाच्या विषयात). ‘कुमारो चन्दसव्हयो’ (चंद्र नावाचा कुमार).

‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ,Rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti,Saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti.

“सत्तर तारांची अत्यंत मधुर आणि रमणीय वीणा मी वाजवली; तो मला रंगमंचावर आव्हान देतो (अव्हेति), हे कोसीय, तू माझे शरण हो.”

Ettha avhetīti sārambhavasena attano visayaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭatīti attho. ‘‘Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno’’ti etthāpi sārambhavasena ghaṭṭanaṃ avhāyanaṃ nāma.

येथे ‘अव्हेति’ म्हणजे स्पर्धेच्या भावनेने स्वतःचा विषय दर्शवण्यासाठी संघर्ष करतो असा अर्थ आहे. “समागते एकसतं समग्गे, अव्हेत्थ यक्खो अविकम्पमानो” (एकत्र आलेल्या एकशे एक जणांमध्ये, तो यक्ष न डगमगता आव्हान देत होता) येथेही स्पर्धेच्या भावनेने संघर्ष करणे यालाच ‘अव्हायन’ म्हटले आहे.

‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhāyanti varāvaraṃ;

Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti

“तेथे सुशोभित झालेल्या स्त्रिया, देवांमध्ये अप्सरांप्रमाणे, नाचतात, गातात आणि एकमेकींना बोलावतात.”

Ettha pana avhāyanti varāvaranti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo sārambhaṃ karontīti attho daṭṭhabbo.

येथे 'अव्हायन्ति वरावरं' (avhāyanti varāvaraṃ) याचा अर्थ असा समजावा की, एकापेक्षा एक सरस नृत्य आणि गायन करत त्या स्पर्धा (किंवा उत्साह) निर्माण करतात.

Pañha pucchāyaṃ. Bhikkhu garuṃ pañhaṃ pañhati. Pañho. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘paripucchati paripañhati idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho’’ti. Pañhasaddo pulliṅgavasena gahetabbo. ‘‘Pañho maṃ [Pg.195] paṭibhāti, taṃ suṇā’’ti yebhuyyena pulliṅgappayogadassanato. Katthaci pana itthiliṅgopi bhavati napuṃsakaliṅgopi. Tathā hi ‘‘pañhā mesā kusalehi cintitā. Koṇḍañña pañhāni viyākarohī’’ti taddīpikā pāḷiyo dissanti, liṅgavipallāso vā tattha daṭṭhabbo.

'पञ्ह' (pañha) हा धातू विचारण्याच्या अर्थात आहे. भिक्खू गंभीर प्रश्न विचारतात. 'पञ्हो' (प्रश्न). ही पाळी (मूळ पाठ) अशी आहे: 'भन्ते, हे कसे? याचा काय अर्थ आहे?' असे विचारतात, उलटून विचारतात. 'पञ्ह' हा शब्द पुल्लिंगी मानला पाहिजे, कारण 'पञ्हो मं पटिभाति, तं सुणा' (मला प्रश्न सुचत आहे, तो ऐका) यावरून बहुतांश पुल्लिंगी प्रयोग दिसून येतात. परंतु काही ठिकाणी तो स्त्रीलिंगी किंवा नपुंसकलिंगी देखील होतो. जसे की, 'पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता' (हा प्रश्न कुशल लोकांनी विचार केला आहे) आणि 'कोण्डञ्ञ पञ्हानि वियाकरोहि' (हे कोंडण्य, प्रश्नांचे स्पष्टीकरण करा) असे स्पष्ट करणारे पाळी पाठ आढळतात, किंवा तेथे लिंगविपर्यास (लिंगाचा बदल) समजावा.

Pañha icchāyaṃ. Pañhati. Pañho. Ettha ca pañhoti ñātuṃ icchito attho. Idaṃ panettha nibbacanaṃ pañhiyati ñātuṃ icchiyati soti pañhoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vissajjitamhi pañhe’’ti imissā nettipāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentena ‘‘pañheti ñātuṃ icchite atthe’’ti.

'पञ्ह' (pañha) हा धातू इच्छेच्या अर्थात आहे. पञ्हति, पञ्हो. आणि येथे 'पञ्हो' म्हणजे जाणण्याची इच्छा असलेला अर्थ. याची व्युत्पत्ती अशी आहे: 'पञ्हियति' म्हणजे ज्याची जाणण्याची इच्छा केली जाते, तो 'पञ्हो' (प्रश्न). तसेच 'विस्सज्जितम्हि पञ्हे' (प्रश्नाचे उत्तर दिले असता) या नेत्तिपाळीच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना म्हटले आहे: 'पञ्ह' म्हणजे जाणण्याची इच्छा असलेला अर्थ.

Miha secane. Mihati, ummihati. Megho, mehanaṃ.

'मिह' (miha) हा धातू सिंचन करण्याच्या (किंवा मूत्रविसर्जन करण्याच्या) अर्थात आहे. मिहति, उम्मिहति. मेघो (ढग), मेहनं.

Tattha ummihatīti passāvaṃ karoti. Meghoti mihati siñcati lokaṃ vassadhārāhīti megho, pajjunno. Mehananti itthīnaṃ guyhaṭṭhānaṃ.

तेथे 'उम्मिहति' म्हणजे लघवी करणे. 'मेघो' म्हणजे जो पावसाच्या धारांनी जगाचे सिंचन करतो तो मेघ (ढग), पर्जन्य. 'मेहनं' म्हणजे स्त्रियांचे गुह्यस्थान.

Daha bhasmīkaraṇe dhāraṇe ca. Āgārāni aggi dahati. Ayaṃ puriso imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati, mama ayyikāti dhāretīti attho. Imassa purisassa ayaṃ itthī ayyikā hotīti adhippāyo. Atra panāyaṃ pāḷi ‘‘sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti. Agginā daḍḍhaṃ gehaṃ, dayhati, dayhamānaṃ. Dassa ḍādese ‘‘ḍahatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmāchannova pāvako’’tiādayo payogā ettha nidassanāni bhavanti.

'दह' (daha) हा धातू भस्म करण्याच्या (जाळण्याच्या) आणि धारण करण्याच्या अर्थात आहे. अग्नी घरांना जाळतो. 'हा पुरुष या स्त्रीला आजी मानतो', म्हणजे 'माझी आजी' म्हणून धारण करतो, असा अर्थ आहे. या पुरुषाची ही स्त्री आजी आहे, असा अभिप्राय आहे. येथे ही पाळी (मूळ पाठ) आहे: 'हे अंबठ्ठ, शाक्य राजे उक्काक राजाला आपले आजोबा मानतात (दहन्ति).' अग्नीने जळलेले घर, जळते, जळणारे. 'द' च्या जागी 'ड' आदेश होऊन 'डहति' (ḍahati) असे रूप बनते. 'राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे, जळणारा (अग्नी) मूर्खाच्या पाठीमागे लागतो' इत्यादी प्रयोग येथे उदाहरणे आहेत.

Caha parisakkane. Cahati.

'चह' (caha) हा धातू फिरण्याच्या (किंवा प्रयत्न करण्याच्या) अर्थात आहे. चहति.

Raha cāge. Rahati. Raho, rahito.

'रह' (raha) हा धातू त्यागाच्या अर्थात आहे. रहति. रहो (एकांत/गुप्त), रहितो (रहित).

Rahi gatiyaṃ. Rahati. Raho, rahaṃ.

'रहि' (rahi) हा धातू गतीच्या अर्थात आहे. रहति. रहो, रहं.

Dahi [Pg.196] bahi vuddhiyaṃ. Dahati. Bahati.

'दहि' (dahi) आणि 'बहि' (bahi) हे धातू वृद्धीच्या (वाढण्याच्या) अर्थात आहेत. दहति, बहति.

Bahi saddhe ca. Cakāro vuddhāpekkho. Bahati.

'बहि' (bahi) हा धातू श्रद्धेच्या अर्थातही आहे. 'च' कार हा वृद्धीच्या अपेक्षेने आहे. बहति.

Tuhi duhi addane. Tuhati. Duhati.

'तुहि' (tuhi) आणि 'दुहि' (duhi) हे धातू पीडा देण्याच्या (किंवा प्रवासाच्या) अर्थात आहेत. तुहति, दुहति.

Araha maha pūjāyaṃ. Arahati. Arahaṃ, arahā. Mahati.

'अरह' (araha) आणि 'मह' (maha) हे धातू पूजेच्या (आदर करण्याच्या) अर्थात आहेत. अरहति. अरहं, अरहा (अर्हत). महति.

Mahanaṃ, maho. Vihāramaho. Cetiyamaho.

महनं, महो (उत्सव/पूजा). विहारमहो (विहार उत्सव), चेतियमहो (चैत्य उत्सव).

Tatra nikkilesattā ekantadakkhiṇeyyabhāvena attano katapūjāsakkārādīnaṃ mahapphalabhāvakaraṇena arahaṇīyo pūjanīyoti arahā, khīṇāsavo.

तेथे निष्क्लेश (क्लेशरहित) असल्यामुळे, अत्यंत दक्षिणेय (दान देण्यास योग्य) भावाने, स्वतःला केलेल्या पूजा-सत्कारादींना महाफलदायी बनवणारे असल्यामुळे, जे आदरणीय आणि पूजनीय आहेत, ते 'अरहा' (अर्हत), म्हणजेच क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे) होत.

Īha cetāyaṃ. Īhati. Īhā. Īhā vuccati vīriyaṃ.

'ईह' (īha) हा धातू चेष्टा किंवा प्रयत्नाच्या अर्थात आहे. ईहति. ईहा. ईहा म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) म्हटले जाते.

Vaha maha buddhiyaṃ. Vahati, mahati.

'वह' (vaha) आणि 'मह' (maha) हे धातू बुद्धीच्या (जाणण्याच्या) अर्थात आहेत. वहति, महति.

Ahi pilahi gatiyaṃ. Ahati. Pilahati, ahi.

'अहि' (ahi) आणि 'पिलहि' (pilahi) हे धातू गतीच्या अर्थात आहेत. अहति. पिलहति, अहि.

Ettha ca ahīti nippādopi samāno ahati gacchati gantuṃ sakkotīti ahi.

आणि येथे 'अहि' हा शब्द निष्पन्न झाला तरी, जो 'अहति' म्हणजे जातो, जाण्यास समर्थ असतो, तो 'अहि' (सर्प) होय.

Garaha kalaha kucchane. Garahati. Garahā, kalahati, kalaho.

'गरह' (garaha) आणि 'कलह' (kalaha) हे धातू निंदेच्या अर्थात आहेत. गरहति. गरहा (निंदा), कलहति, कलहो (भांडण).

Varaha valaha padhāniye paribhāsanahiṃsādānesu ca. Varahati. Valahati. Varāho.

'वरह' (varaha) आणि 'वलह' (valaha) हे धातू श्रेष्ठत्व, निंदा, हिंसा आणि ग्रहण करण्याच्या अर्थात आहेत. वरहति. वलहति. वराहो.

Ettha ca varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. Tathā hi ‘‘eneyyā ca varāhā ca. Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho’’tiādīsu sūkaro ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. ‘‘Mahāvarāhassa nadīsu jaggato, bhisaṃ ghasamānassā’’tiādīsu pana hatthī ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. Mahāvarāhassāti hi mahāhatthinoti attho.

आणि येथे 'वराहो' म्हणजे डुकरालाही (सूकर) आणि हत्तीलाही म्हटले जाते. जसे की, 'एनेय्या च वराहा च' (हरणे आणि डुकरे) आणि 'महावराहोव निवापपुट्ठो' (चांगले खायला घालून पुष्ट केलेल्या मोठ्या डुकराप्रमाणे) इत्यादींमध्ये डुकराला 'वराहो' या नावाने संबोधले आहे. परंतु 'महावराहास्य नदीसु जग्गतो, भिसं घसमानस्स' (नद्यांमध्ये फिरणाऱ्या आणि कमळाचे कंद खाणाऱ्या महावराहाचा...) इत्यादींमध्ये हत्तीला 'वराहो' या नावाने संबोधले आहे. कारण 'महावराहाचा' याचा अर्थ 'मोठ्या हत्तीचा' असा आहे.

Vehu jehu vāhu payatane. Vehati, jehati. Vāhati. Vāhano.

'वेहु' (vehu), 'जेहु' (jehu) आणि 'वाहु' (vāhu) हे धातू प्रयत्नाच्या अर्थात आहेत. वेहति, जेहति. वाहति. वाहनो.

Vāhano [Pg.197] vuccati asso. So hi vāhanti saṅgāmādīsu kicce uppanne payatanti vīriyaṃ karonti, etenāti vāhanoti vuccati.

'वाहनो' म्हणजे घोडा म्हटला जातो. कारण तो वाहून नेतो, युद्धादी कार्ये उद्भवली असता प्रयत्न करतो, पराक्रम करतो, म्हणून त्याला 'वाहन' असे म्हणतात.

Dāhu niddakkhaye. Dāhati.

'दाहु' (dāhu) हा धातू निद्रेचा क्षय करण्याच्या (जागे होण्याच्या) अर्थात आहे. दाहति.

Ūha vitakke. Ūhati, āyūhati, viyūhati, byūhati apohati. Ūhanaṃ, āyūhanaṃ, byūho, apoho.

'ऊह' (ūha) हा धातू वितर्काच्या (विचाराच्या) अर्थात आहे. ऊहति, आयूहति, वियूहति, ब्यूहति, अपोहति. ऊहनं, आयूहनं, ब्यूहो, अपोहो.

Tattha ūhatīti vitakketi, āyūhatīti vāyamati, viyūhatīti paṃsuṃ uddharati. Evaṃ byūhatīti etthāpi. Apohatīti chaḍḍeti, atha vā viveceti.

तेथे 'ऊहति' म्हणजे वितर्क (विचार) करतो, 'आयूहति' म्हणजे प्रयत्न करतो, 'वियूहति' म्हणजे माती उपसतो. याचप्रमाणे 'ब्यूहति' यातही समजावे. 'अपोहति' म्हणजे टाकून देतो किंवा विवेक (पृथक्करण) करतो.

Gāhu viloḷane. Gāhati. Gāho, candaggāho, sūriyaggāho, nakkhattaggāho.

'गाहु' (gāhu) हा धातू घुसळण्याच्या (किंवा ढवळण्याच्या) अर्थात आहे. गाहति. गाहो, चन्दग्गाहो (चंद्रग्रहण), सूरियग्गाहो (सूर्यग्रहण), नक्खत्तग्गाहो (नक्षत्रग्रहण).

Gaha gahaṇe. Gahati, paggahati. Āhutiṃpaggahissāmi. Paggaho, paggāho.

'गह' (gaha) हा धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात आहे. गहति, पग्गहति. 'आहुतिं पग्गहिस्सामि' (मी आहुती ग्रहण करीन/अर्पण करीन). पग्गहो, पग्गाहो.

Paggahoti patto. Paggāhoti vīriyaṃ.

'पग्गहो' म्हणजे पात्र (भिक्षापात्र). 'पग्गाहो' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न).

Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Sahati. Saho, asaho, asayho.

'सह' (saha) हा धातू सहन करण्याच्या अर्थात आहे. सहन करणे म्हणजे क्षंती (क्षमा/सहनशीलता). सहति. सहो, असहो, असय्हो (असह्य).

Ruha cammani pātubhāve. Ruhati. Rukkho.

'रुह' (ruha) हा धातू प्रगट होण्याच्या (किंवा वाढण्याच्या) अर्थात आहे. रुहति. रुक्खो (वृक्ष).

Mātu māne. Māhati.

'मातु' (mātu) हा धातू मोजण्याच्या (किंवा मानाच्या) अर्थात आहे. माहति.

Guhū saṃvaraṇe. Guhati nigguhati. Guho, guyhako.

'गुहू' (guhū) हा धातू झाकण्याच्या (गुप्त ठेवण्याच्या) अर्थात आहे. गुहति, निग्गुहति. गुहो (गुहा), गुय्हको.

Vaha pāpuṇe. Vahati. Vārivaho.

'वह' (vaha) हा धातू पोहोचवण्याच्या (किंवा वाहून नेण्याच्या) अर्थात आहे. वहति. वारिवहो (जलप्रवाह).

Duha papūraṇe. Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī.

'दुह' (duha) हा धातू पूर्ण भरण्याच्या (किंवा दूध काढण्याच्या) अर्थात आहे. दुहति, दोहति. दुय्हमाना गावी (दूध काढली जाणारी गाय).

Diha upacaye. Dehati. Deho. Dehoti sarīraṃ.

'दिह' (diha) हा धातू उपचय (वाढ किंवा संचय) करण्याच्या अर्थात आहे. देहति. देहो. देहो म्हणजे शरीर.

Liha [Pg.198] assādane. Lehati, palehati. Lehanīyaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘sunakhā himassa palihiṃsu pāde’’ti. Ayaṃ panattho – sunakhā imassa kumārassa pādatale attano jivhāya palihiṃsūti.

'लिह' (liha) हा धातू आस्वाद घेण्याच्या (चाटण्याच्या) अर्थात आहे. लेहति, पलेहति. लेहनीयं (चाटण्यायोग्य). येथे ही पाळी (मूळ पाठ) आहे: 'सुनखा हिंस्स पलिहिंसु पादे' (कुत्र्यांनी याच्या पायांना चाटले). याचा अर्थ असा आहे - कुत्र्यांनी या कुमाराच्या तळपायांना आपल्या जिभेने चाटले.

Oha cāge. Ohati. Sabbamanatthaṃ apohati. Apoho.

'ओह' (oha) हा धातू त्यागाच्या अर्थात आहे. ओहति. 'सब्बमनत्थं अपोहति' (सर्व अनर्थ दूर करतो). अपोहो.

Brahma uggame. Brahati. Brahā.

‘ब्रह्’ धातू उगवणे (वाढणे) या अर्थात आहे. ब्रहति. ब्रहा.

Daha thaha hiṃsatthā. Dahati. Thahati.

‘दह्’ आणि ‘थह्’ धातू हिंसेच्या अर्थात आहेत. दहति. थहति.

Brūha vaḍḍhane. Uparūpari brūhatīti brahmā. Kārite ‘‘vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭatī’’ti payogo.

‘ब्रूह्’ धातू वाढण्याच्या अर्थात आहे. जो उत्तरोत्तर वाढतो तो ‘ब्रह्मा’. प्रयोजक रूपात (कारिते) “विवेकमनुब्रूहेतुं वट्टति” (विवेकाची वृद्धी करणे योग्य आहे) असा प्रयोग होतो.

Brahmāti tehi tehi guṇavisesehi brūhitoti brahmā. Brahmāti mahābrahmāpi vuccati tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu hi mahābrahmā ‘‘brahmā’’ti vuccati. ‘‘Brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato.

‘ब्रह्मा’ म्हणजे त्या त्या विशिष्ट गुणांनी जो वृद्धिंगत झाला आहे तो ब्रह्मा होय. ‘ब्रह्मा’ असे महाब्रह्मा, तथागत, ब्राह्मण, माता-पिता आणि श्रेष्ठ यांनाही म्हटले जाते. “सहस्सो ब्रह्मा द्विसहस्सो ब्रह्मा” इत्यादींमध्ये महाब्रह्माला ‘ब्रह्मा’ म्हटले आहे. “ब्रह्माति खो भिक्खवे तथागतस्सेतं अधिवचनं” (हे भिक्खूंनो, ‘ब्रह्मा’ हे तथागतांचेच नाव आहे) येथे तथागतांना (ब्रह्मा म्हटले आहे).

‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu,Lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhappahīno,Saccavhayo brahme upāsito me’’ti

“अंधकार दूर करणारे, समंतचक्षू (सर्वदर्शी) बुद्ध, लोकांतगू (लोकाच्या अंतापर्यंत गेलेले), सर्व भावांचे (अस्तित्वांचे) अतिक्रमण केलेले, अनासव (आसवरहित), सर्व दुःखांचा त्याग केलेले, सत्य नावाचे ब्रह्मा (श्रेष्ठ) माझ्याकडून पूजिले गेले आहेत.”

Ettha brāhmaṇo. ‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti ettha seṭṭhaṃ. Etthetaṃ vuccati –

येथे ब्राह्मण (श्रेष्ठ पुरुष). “ब्रह्माति मातापितरो, पुब्बाचरियाति वुच्चरे” (माता-पिता हे ब्रह्मा आहेत, त्यांना पूर्व आचार्य म्हटले जाते) येथे माता-पिता. “ब्रह्मचक्कं पवत्तेति” (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात) येथे श्रेष्ठ. याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Mahābrahmani [Pg.199] vippe ca, atho mātāpitūsu ca;

Tathāgate ca seṭṭhe ca, brahmasaddo pavattatī’’ti.

“महाब्रह्मा, विप्र (ब्राह्मण), तसेच माता-पिता, तथागत आणि श्रेष्ठ यांच्यासाठी ‘ब्रह्म’ हा शब्द वापरला जातो.”

Aparo nayo – brahmāti tividhā brahmāno sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti.

दुसरा प्रकार असा – ब्रह्मा तीन प्रकारचे असतात: संमुति-ब्रह्मा (लोकमान्य ब्रह्मा), उपपत्ति-ब्रह्मा (उत्पत्तीने झालेले ब्रह्मा) आणि विशुद्धि-ब्रह्मा (विशुद्धीने झालेले ब्रह्मा).

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe,Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti ca

“हे कोसिय! शालीचे (तांदळाचे) शेत पिकले आहे, पोपट ते खात आहेत; हे ब्रह्मा! मी तुला कळवतो, मी त्यांना रोखू शकत नाही. हे महाब्रह्मा! निघून जा, इतर प्राणीही शिजवून खात आहेत.”

Evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā.

अशा इत्यादी वाक्यांमध्ये ‘ब्रह्म’ शब्दाने संमुति-ब्रह्मा (लोकमान्य ब्रह्मा) सांगितले गेले आहेत.

‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme,

“त्यांच्यासाठी अमृताचे (निर्वाणाचे) दरवाजे उघडे आहेत, ज्यांना कान आहेत त्यांनी आपली श्रद्धा प्रकट करावी. हे ब्रह्मा! त्रासाच्या भीतीने मी मानवांमध्ये या उत्तम आणि सुस्पष्ट धम्माचा उपदेश केला नव्हता.”

Atha kho brahmā sahampatī’’ti ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādivacanato brahmanti ariyadhammo vuccati. Tato nibbattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Etthetaṃ vuccati –

“त्यानंतर ब्रह्मा सहम्पती...” इत्यादी वाक्यांमध्ये ‘ब्रह्म’ शब्दाने उपपत्ति-ब्रह्मा अभिप्रेत आहे. “ब्रह्मचक्कं पवत्तेति” (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात) इत्यादी वचनांवरून ‘ब्रह्म’ म्हणजे आर्यधम्म म्हटला जातो. त्यापासून उत्पन्न झालेले सर्वच आर्य (अरिहंत) विनाभेद परमार्थ-ब्रह्मत्वामुळे ‘विशुद्धि-ब्रह्मा’ या नावाने ओळखले जातात. परंतु विशेषतः “ब्रह्माति खो भिक्खवे तथागतस्सेतं अधिवचनं” या वचनानुसार, सम्यक्संबुद्ध हे देवलोकासहित संपूर्ण जगात ब्रह्मरूप गुणांच्या उत्कृष्ट पारमितेप्रत पोहोचल्यामुळे ‘उत्तम-ब्रह्मा’ म्हणून ओळखले जातात. याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Sammutiyupapattīnaṃ, visuddhīnaṃ vasena ca;

Brahmāno tividhā honti, uttamena catubbidhā’’ti.

“संमुति (लोकमान्य), उपपत्ति (उत्पत्तीने झालेले) आणि विशुद्धि (विशुद्धीने झालेले) यांच्या भेदाने ब्रह्मा तीन प्रकारचे असतात; आणि उत्तम-ब्रह्मा मिळून ते चार प्रकारचे होतात.”

Dhimha [Pg.200] niṭṭhubhane. Dhimheti. ‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohita’’nti pāḷi nidassanaṃ.

‘धिम्ह्’ धातू थुंकण्याच्या (बाहेर टाकण्याच्या) अर्थात आहे. धिम्हेति. “उलट्या दिशेने गेलेला बाण पहा, मी रक्त थुंकत आहे (धिम्हामि लोहितं)” हे पालि उदाहरण आहे.

Tattha dhimhāmīti niṭṭhubhāmīti attho.

तेथे ‘धिम्हामि’ म्हणजे ‘निट्ठुभामि’ (मी थुंकतो) असा अर्थ आहे.

Hakārantadhāturūpāni.

ह-कारान्त धातूंची रूपे.

Ḷakārantadhātu

Ḷ अ-कारान्त धातू

Biḷa akkose. Beḷati. Biḷāro.

‘बिळ्’ धातू शिवीगाळ करणे (आक्रोश) या अर्थात आहे. बेळति. बिळारो (मांजर).

Kīḷa vihāre. Kīḷati. Kīḷā.

‘कीळ्’ धातू क्रीडा करणे (विहार) या अर्थात आहे. कीळति. कीळा (क्रीडा).

Aḷa uggame. Aḷati. Vāḷo.

‘अळ्’ धातू उगवणे (वाढणे) या अर्थात आहे. अळति. वाळो (हिंस्र श्वापद किंवा सर्प).

Laḷa vilāse. Laḷati. Laḷito asso.

‘लळ्’ धातू विलास करणे या अर्थात आहे. लळति. लळितो अस्सो (विलास करणारा घोडा).

Kaḷa made kakkasse ca. Kakkassaṃ kassasiyaṃ pharusabhāvo. Kaḷati.

‘कळ्’ धातू मद (मत्तता) आणि कर्कशता (कठोरता) या अर्थात आहे. कर्कशता म्हणजे कठोर भाव (परुसभाव). कळति.

Tuḷa toḷane. Toḷati.

‘तुळ्’ धातू तोलणे (वजन करणे) या अर्थात आहे. तोळति.

Huḷa hoḷa gatiyaṃ. Huḷati. Hoḷati.

‘हुळ्’ आणि ‘होळ्’ धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहेत. हुळति. होळति.

Roḷa anādare. Roḷati.

‘रोळ्’ धातू अनादर करणे या अर्थात आहे. रोळति.

Loḷa ummāde. Loyati.

‘लोळ्’ धातू उन्माद (वेडेपणा) या अर्थात आहे. लोयति.

Heḷa hoḷa anādare. Heḷati. Hoḷati.

‘हेळ्’ आणि ‘होळ्’ धातू अनादर करणे या अर्थात आहेत. हेळति. होळति.

Vāḷa ālape. Vāḷati.

‘वाळ्’ धातू बोलणे (आलाप करणे) या अर्थात आहे. वाळति.

Dāḷa dhāḷa visaraṇe. Dāḷati. Dhāḷati.

‘दाळ्’ आणि ‘धाळ्’ धातू पसरणे (विखुरणे) या अर्थात आहेत. दाळति. dhāळति.

Haḷa silāghāyaṃ. Haḷati.

‘हळ्’ धातू प्रशंसा करणे या अर्थात आहे. हळति.

Hīḷa anādare. Hīḷati. Hīḷā, hīḷiko, hīḷito.

‘हीळ्’ धातू अनादर करणे या अर्थात आहे. हीळति. हीळा, हीळिको, हीळितो.

Kaḷa [Pg.201] secane. Kaḷati. Kaḷanaṃ.

‘कळ्’ धातू सिंचन करणे या अर्थात आहे. कळति. कळनं.

Heḷa veṭhane. Heḷati.

‘हेळ्’ धातू वेढणे (वेष्टन करणे) या अर्थात आहे. हेळति.

Īḷa thutiyaṃ. Īḷati.

‘ईळ्’ धातू स्तुती करणे या अर्थात आहे. ईळति.

Juḷa gatiyaṃ. Juḷati, joḷati.

‘जुळ्’ धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहे. जुळति, जोळति.

Puḷa muḷa sukhane. Puḷati. Muḷati.

‘पुळ्’ आणि ‘मुळ्’ धातू सुखाच्या (आनंदाच्या) अर्थात आहेत. पुळति. मुळति.

Guḷa rakkhāyaṃ. Guḷati. Guḷo.

‘गुळ्’ धातू रक्षण करणे या अर्थात आहे. गुळति. गुळो.

Juḷa bandhane. Juḷati.

‘जुळ्’ धातू बांधणे या अर्थात आहे. जुळति.

Kuḷa ghasane. Kuḷati.

‘कुळ्’ धातू घासणे (किंवा खाणे) या अर्थात आहे. कुळति.

Khuḷa bālye ca. Cakāro ghasanāpekkhako. Khuḷati.

‘खुळ्’ धातू बालपण आणि घासणे (खाणे) या अर्थात आहे. ‘च’ कार घासण्याच्या (खाण्याच्या) अपेक्षेने आहे. खुळति.

Suḷa buḷa saṃvaraṇe. Suḷati. Buḷati.

सुळ, बुळ संवरणात (संवरण करणे/झाकणे). सुळति. बुळति.

Puḷa saṅghāte. Puḷati. Puḷinaṃ.

पुळ संघात (एकत्र करणे/समूह करणे) या अर्थात. पुळति. पुळिनं (वाळूचा किनारा/वाळूचा ढीग).

Saḷa abyattasadde. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā.

सळ अव्यक्त शब्दात (अस्पष्ट आवाज करणे). सळति. साळिको, साळिका (साळुंकी पक्षी).

‘‘Usabhova mahī nadati,Migarājāva kūjati;

Susumārova saḷati,Kiṃ vipāko bhavissatī’’ti nidassanaṃ;

“बैलाप्रमाणे पृथ्वीवर गर्जना करतो, मृगराज (सिंहा) प्रमाणे ओरडतो; सुंसाराप्रमाणे (मगरीप्रमाणे) सळसळ करतो (पाण्यात आवाज करतो), याचा काय विपाक (परिणाम) होईल?” हे उदाहरण आहे.

Imāni ḷakārantadhāturūpāni.

ही 'ळ' कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Iti bhūvādigaṇe avaggantadhāturūpāni samattāni. Ettāvatā sabbāpi bhūvādigaṇe dhātuyo pakāsitā.

अशा प्रकारे भूवादि गणातील अवर्गान्त (वर्गाबाहेरील व्यंजनांनी शेवट होणारे) धातूंची रूपे समाप्त झाली. एवढ्याने भूवादि गणातील सर्वच धातू प्रकाशित (स्पष्ट) झाले आहेत.

Idāni bhūvādigaṇikadhātūnaṃyeva kāci asamānasutikā, kāci asamānantikā. Tāsu kāci samānatthavasena samodhānetvā pubbācariyehi vuttā, tāyeva dhātuyo ekadesena rūpavibhāvanādīhi saddhiṃ pakāsayissāma. Taṃ yathā?

आता भूवादि गणातीलच काही धातू असमान ध्वनीचे (उच्चाराचे) आहेत, तर काही असमान शेवटाचे (अन्ताचे) आहेत. त्यांपैकी काही धातू समान अर्थाच्या आधारे एकत्रित करून पूर्वाचार्यांनी सांगितले आहेत, तेच धातू आम्ही अंशतः रूपविभावन (रूपांचे स्पष्टीकरण) इत्यादींसह प्रकाशित करू. ते कसे?

Hū [Pg.202] bhū sattāyaṃ hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso. Sace uppādo heyya. Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva. Ambā’yaṃ ahuvā pure. Ahu rājā videhānaṃ. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka. Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. Pahūtavitto puriso. Pahūtajivho bhagavā. Piyappabhūtā kalahā vivādā. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna.

सत्तेच्या (अस्तित्वाच्या) अर्थात 'हू' आणि 'भू' धातूंचे 'होति' (hoti) आणि 'भवति' (bhavati) असे होते. 'पहोति' (pahoti), 'पभवति' (pabhavati). 'हुवेय्य आवुसो' (हे मित्रा, असे असावे). 'सचे उप्पादो हेय्य' (जर उत्पत्ती झाली असती). 'अजेसि यक्खो नरवीरसेट्ठं, तत्थप्पनादो तुमुलो बहूव' (यक्षाने नरवीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याला जिंकले, तेथे मोठा कोलाहल झाला). 'अम्बाऽयं अहुवा पुरे' (ही पूर्वी माता होती). 'अहु राजा विदेहानं' (विदेहांचा राजा होता). 'पहूतं मे धनं सक्क' (हे शक्रा, माझ्याजवळ भरपूर धन आहे). 'पहूतमरियो पकरोति पुञ्ञं' (आर्य भरपूर पुण्य करतो). 'पहूतवित्तो पुरिसो' (भरपूर संपत्ती असलेला मनुष्य). 'पहूतजिव्हो भगवा' (भगवान विस्तीर्ण जिभेचे आहेत). 'पियप्पभूता कलहा विवादा' (प्रिय गोष्टींपासून कलह आणि विवाद निर्माण होतात). 'पच्छासमणेन होतब्बं' (पश्चात-श्रमण/अनुगामी श्रमण व्हावे). 'भवितब्बं' (व्हावे/असावे). 'होतुं', 'हेतुये', 'भवितुं' (होण्यासाठी). 'हुत्वा', 'हुत्वान' (होऊन). 'भवित्वा', 'भवित्वान' (होऊन).

Ettha pana ‘‘atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nahetuyeti abhavituṃ. Hūdhātuto tuṃpaccayassa tavepaccayassa vā tuye ādeso, ūkārassa ca ekārādeso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā hetubhāvāya na na sakkātipi attho. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto hotissa dhātuno payogabhāvāya udāharitapadassatthabhāvato. Tattha pahotīti idaṃ vatthaṃ vipulabhāvena cīvaraṃ kātuṃ pahoti, no nappahoti. Pahotīti vā puriso arayo jetuṃ sakkoti. Atha vā pahotīti hoti. Pabhavatīti sandati. Pahūtanti vipulaṃ, mahantanti attho. Pahūtavittoti vipulavitto mahaddhano. Pahūtajivhoti suputhulasudīghasumudukajivho, piyappabhūtāti piyato nibbattā.

येथे “अत्थि हेहिति सो मग्गो, न सो सक्का न हेतुये” (तो मार्ग असेल, तो न होणे शक्य नाही) हे पाळी उदाहरण आहे. तेथे 'नहेतुये' म्हणजे 'अभवितुं' (न होणे). 'हू' धातूपासून 'तुं' प्रत्यय किंवा 'तवे' प्रत्ययाच्या जागी 'तुये' असा आदेश होतो आणि 'ऊ' काराचा 'ए' कार असा आदेश होतो, असे समजावे. किंवा, 'हेतुभावासाठी अशक्य नाही' असाही अर्थ होतो. परंतु हा अर्थ येथे अभिप्रेत नाही, पूर्वीचाच अर्थ अभिप्रेत आहे, कारण 'हु' धातूच्या प्रयोगासाठी उदाहरणात दिलेल्या शब्दाचा तोच अर्थ होतो. तेथे 'पहोति' म्हणजे: हे वस्त्र विपुल असल्यामुळे चीवर बनवण्यासाठी पुरेसे आहे (पहोति), अपुरे नाही (नो नप्पहोति). किंवा 'पहोति' म्हणजे मनुष्य शत्रूंना जिंकण्यास समर्थ होतो. किंवा 'पहोति' म्हणजे 'होति' (होतो). 'पभवति' म्हणजे वाहते (सन्दति) किंवा उत्पन्न होते. 'पहूतं' म्हणजे विपुल, मोठे असा अर्थ आहे. 'पहूतवित्तो' म्हणजे विपुल संपत्ती असलेला, महाधनी. 'पहूताजिव्हो' म्हणजे अत्यंत विस्तीर्ण, अत्यंत लांब आणि अत्यंत मऊ जीभ असलेले (भगवान). 'पियप्पभूता' म्हणजे प्रियापासून (आवडत्या गोष्टीपासून) उत्पन्न झालेले.

Gamu sappa gatiyaṃ. Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. Aññānipi yojetabbāni. ‘‘Samuggacchatī’’tiādinā upasaggadvayavasenapi [Pg.203] yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Sappati, saṃsappati, parisappati. Aññānipi yojetabbāni.

गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात 'गमु' आणि 'सप्प' हे धातू आहेत. गच्छति, गमति, घम्मति (जातो), आगच्छति (येतो), उग्गच्छति (वर जातो/उदय पावतो), अतिगच्छति (ओलांडून जातो), पटिगच्छति (परत जातो), अवगच्छति (समजतो), अधिगच्छति (प्राप्त करतो/जाणतो), अनुगच्छति (मागोमाग जातो), उपगच्छति (जवळ जातो), अपगच्छति (दूर जातो), विगच्छति (नष्ट होतो/दूर जातो), निगच्छति (प्राप्त करतो), निग्गच्छति (बाहेर पडतो). इतरही जोडले जावेत. 'समुग्गच्छति' इत्यादींप्रमाणे दोन उपसर्गांच्या योगाने देखील यथासंभव जोडले जावेत. सप्पति (सरपटतो/जातो), संसप्पति (सरपटत जातो), परिसप्पति (भोवती सरपटतो). इतरही जोडले जावेत.

Tattha gamatīti gacchati. Kārite ‘‘devadattaṃ gameti gamayatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Apāyaṃ gametīti apāyagamanīya’’nti idamettha nidassanaṃ. Curādigaṇaṃ pattassa āpubbassa imassa ‘‘āgameti, āgamayati, āgamento, āgamayamāno’’ti suddhakatturūpāni bhavanti.

तेथे 'गमति' म्हणजे 'गच्छति' (जातो). प्रयोजक (कारित) रूपात “देवदत्तं गमेति, गमयति” (देवदत्ताला पाठवतो) अशी रूपे होतात. “अपायं गमेतीति अपायगमनीयं” (जो अपायाप्रत नेतो तो अपायगमनीय) हे येथे उदाहरण आहे. चुरादि गणात गेलेल्या आणि 'आ' उपसर्ग पूर्व असलेल्या या धातूची “आगमेति, आगमयति, आगमेन्तो, आगमयामानो” अशी क्रियापदरूपे होतात.

Tattha āgametīti muhuttaṃ adhivāsetīti attho. Ghammatīti gacchati. Āgacchatīti āyāti. Uggacchatīti uyyāti uddhaṃ gacchati. Atigacchatīti atikkamitvā gacchati. Paṭigacchatīti puna gacchati. Avagacchatīti jānāti. Adhigacchatīti labhati jānāti vā. Anugacchatīti pacchato gacchati. Upagacchatīti samīpaṃ gacchati. Apagacchatīti apeti. Vigacchatīti vigamati. Nigacchatīti labhati. ‘‘Yasaṃ poso nigacchatī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Niggacchatīti nikkhamati. Sappatīti gacchati. Saṃsappatīti saṃsaranto gacchati. Parisappatīti samantato gacchati.

तेथे 'आगमेति' म्हणजे क्षणभर वाट पाहतो (मुहुत्तं अधिवासेति) असा अर्थ आहे. 'घम्मति' म्हणजे जातो (गच्छति). 'आगच्छति' म्हणजे येतो (आयाति). 'उग्गच्छति' म्हणजे वर जातो/उदय पावतो (उय्याति उद्धं गच्छति). 'अतिगच्छति' म्हणजे ओलांडून जातो (अतिक्कमित्वा गच्छति). 'पटिगच्छति' म्हणजे पुन्हा जातो (पुन गच्छति). 'अवगच्छति' म्हणजे जाणतो (जानाति). 'अधिगच्छति' म्हणजे प्राप्त करतो किंवा जाणतो (लभति जानाति वा). 'अनुगच्छति' म्हणजे मागोमाग जातो (पच्छतो गच्छति). 'उपगच्छति' म्हणजे जवळ जातो (समीपं गच्छति). 'अपगच्छति' म्हणजे दूर जातो (अपेति). 'विगच्छति' म्हणजे नष्ट होतो/दूर जातो (विगमति). 'निगच्छति' म्हणजे प्राप्त करतो (लभति). “यसं पोसो निगच्छति” (मनुष्य कीर्ती प्राप्त करतो) हे याचे उदाहरण आहे. 'निग्गच्छति' म्हणजे बाहेर पडतो (निक्खमति). 'सप्पति' म्हणजे जातो (गच्छति). 'संसप्पति' म्हणजे सरपटत/भटकत जातो (संसरन्तो गच्छति). 'परिसप्पति' म्हणजे चहूबाजूंनी सरपटतो/जातो (समन्ततो गच्छति).

Idāni pana viññūnaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane paramakosallajananatthaṃ sappayogaṃ padamālaṃ kathayāma. Seyyathidaṃ? So gacchati, te gacchanti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. Vattamānāya rūpāni.

आता विद्वानांना (सुज्ञांना) अट्ठकथांसह असलेल्या तिपिटक बुद्धवचनात परम कौशल्य प्राप्त व्हावे म्हणून, प्रयोगासहित पदमाला (रूपावली) सांगतो. ती अशी: सो गच्छति (तो जातो), ते गच्छन्ति, गच्छरे (ते जातात). त्वं गच्छसि (तू जातोस), तुम्हे गच्छथ (तुम्ही जाता). अहं गच्छामि (मी जातो), मयं गच्छाम (आम्ही जातो). सो गच्छते, ते गच्छन्ते. त्वं गच्छसे, तुम्हे गच्छव्हे. अहं गच्छे, मयं गच्छाम्हे. ही वर्तमानकाळाची (वत्तमानाची) रूपे आहेत.

So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. Pañcamiyā rūpāni.

सो गच्छतु (तो जावो), ते गच्छन्तु (ते जावोत). त्वं गच्छाहि, गच्छ, गच्छस्सु (तू जा), तुम्हे गच्छथ (तुम्ही जा). अहं गच्छामि (मी जाऊ), मयं गच्छाम (आम्ही जाऊ). सो गच्छतं, ते गच्छन्तं. त्वं गच्छस्सु, तुम्हे गच्छव्हो. अहं गच्छे, मयं गच्छामसे. ही पंचमीची (आज्ञार्थ/Pañcamī ची) रूपे आहेत.

So [Pg.204] gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. Sattamiyā rūpāni.

सो गच्छेय्य, गच्छे (त्याने जावे), ते गच्छेय्युं (त्यांनी जावे). त्वं गच्छेय्यासि (तू जावेस), तुम्हे गच्छेय्याथ (तुम्ही जावे). अहं गच्छेय्यामि (मी जावे), मयं गच्छेय्याम, गच्छेमु (आम्ही जावे). सो गच्छेथ, ते गच्छेरं. त्वं गच्छेथो, तुम्हे गच्छेय्याव्हो. अहं गच्छेय्यं, मयं गच्छेय्याम्हे. ही सप्तमीची (विध्यर्थ/Sattamī ची) रूपे आहेत.

So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. Parokkhāya rūpāni.

सो गच्छ, ते गच्छु. त्वं गच्छे, तुम्हे गच्छित्थ, गञ्चित्थ. अहं गच्छं, मयं गच्छिम्ह, गञ्चिम्ह. सो गच्छित्थ, गञ्चित्थ, ते गच्छिरे. त्वं गच्छित्तो, तुम्हे गच्छिव्हो. अहं गच्छिं, गञ्चिं, मयं गच्छिम्हे. ही परोक्षाची (परोक्खा - परोक्ष भूतकाळाची) रूपे आहेत.

So agacchā, te agacchū. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. Ajjataniyā rūpāni.

सो अगच्छा, ते अगच्छू. त्वं अगच्छे, तुम्हे अगच्छथ. अहं अगच्छं, मयं अगच्छम्हा. सो अगच्छथ, ते अगच्छत्थुं. त्वं अगच्छसे, तुम्हे अगच्छिव्हं. अहं अगच्छं, मयं अगच्छिम्हे. ही अद्यतनीची (अज्जतनी - सामान्य भूतकाळाची) रूपे आहेत.

So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. Bhavissantiyā rūpāni.

सो गच्छिस्सति (तो जाईल), ते गच्छिस्सन्ति (ते जातील). त्वं गच्छिस्ससि (तू जाशील), तुम्हे गच्छिस्सथ (तुम्ही जाल). अहं गच्छिस्सामि (मी जाईन), मयं गच्छिस्साम (आम्ही जाऊ). सो गच्छिस्सते, ते गच्छिस्सन्ते. त्वं गच्छिस्ससे, तुम्हे गच्छिस्सव्हे. अहं गच्छिस्सं, मयं गच्छिस्साम्हे. ही भविष्यत्काळाची (भविस्सतीची) रूपे आहेत.

So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. Kālātipattiyā rūpāni.

सो अगच्छिस्सा, ते अगच्छिस्सं सु. त्वं अगच्छिस्से, तुम्हे अगच्छिस्सथ. अहं अगच्छिस्सं, मयं अगच्छिस्साम्हा. सो अगच्छिस्सथ, ते अगच्छिस्सिसु. त्वं अगच्छिस्ससे, तुम्हे अगच्छिस्सव्हे. अहं अगच्छिस्सं, मयं अगच्छिस्सामसे. ही कालातिपत्तीची (काळाचा अतिपात दर्शवणाऱ्या रूपांची) रूपे आहेत.

Tattha ajjataniyā kālātipattiyā ca akārāgamaṃ sabbesu purisesu sabbesu vacanesu labbhamānampi sāsane aniyataṃ hutvā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā’’tiādinā dve dve rūpāni dissanti. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. Sesaṃ sabbaṃ vitthāretabbaṃ.

त्यामध्ये अद्यतनी (भूतकाळ) आणि कालातिपत्ती (संकेतार्थ) मध्ये 'अ'-काराचा आगम सर्व पुरुषांमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये प्राप्त होत असला तरी, बुद्धशासनात (व्याकरणात) तो अनियत (अनिवार्य नसलेला/वैकल्पिक) होऊन प्राप्त होतो, असे समजावे. तसेच, "अगच्छि, गच्छि, अगच्छिस्सा, गच्छिस्सा" इत्यादी दोन-दोन रूपे दिसून येतात. गमति, गमन्ति। गमतु, गमन्तु। गमेय्य, गमेय्युं। उर्वरित सर्व सविस्तर जाणावे.

Idāni [Pg.205] parokkhāhiyyattanajjatanīsu viseso vuccate – so puriso maggaṃ ga, sā itthī ghara’māga. Te maggaṃ gu, tā ghara’māgu. Ekārassa akārādesaṃ tvaṃ maggaṃ ga, tvaṃ ghara’’māga. Tumhe maggaṃ guttha, tumhe ghara’māguttha. Ahaṃ maggaṃ gaṃ, ahaṃ ghara’māgaṃ. Ahaṃ taṃ purisaṃ anvagaṃ, mayaṃ maggaṃ gumha, mayaṃ gharaṃ āgumha, mayaṃ taṃ purisaṃ anvagumha. Ayaṃ tāva parokkhāya viseso.

आता परोक्षा, हिय्यत्तनी आणि अद्यतनी यांमधील विशेष नियम सांगितले जात आहेत – तो पुरुष मार्गाने गेला (सो पुरिसो मग्गं ग), ती स्त्री घरी आली (सा इत्थी घरं आग). ते मार्गाने गेले (ते मग्गं गु), त्या घरी आल्या (ता घरं आगु). 'ए' काराच्या जागी 'अ' कार आदेश होऊन – तू मार्गाने गेलास (त्वं मग्गं ग), तू घरी आलास (त्वं घरं आग). तुम्ही मार्गाने गेलात (तुम्हे मग्गं गुत्थ), तुम्ही घरी आलात (तुम्हे घरं आगुत्थ). मी मार्गाने गेलो (अहं मग्गं गं), मी घरी आलो (अहं घरं आगं). मी त्या पुरुषाच्या मागे गेलो (अहं तं पुरिसं अन्वगं), आम्ही मार्गाने गेलो (मयं मग्गं गुम्ह), आम्ही घरी आलो (मयं घरं आगुम्ह), आम्ही त्या पुरुषाच्या मागे गेलो (मयं तं पुरिसं अन्वगुम्ह). हा तर परोक्षेचा विशेष नियम आहे.

‘‘So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū’’ iccādi hiyyattaniyā rūpaṃ. ‘‘So agami, te agamuṃ, te guṃ’’ iccādi ajjataniyā rūpaṃ.

"सो मग्गं अगमा (तो मार्गाने गेला), ते मग्गं अगमू (ते मार्गाने गेले)" इत्यादी हिय्यत्तनीची रूपे आहेत. "सो अगमि (तो गेला), ते अगमुं (ते गेले), ते गुं (ते गेले)" इत्यादी अद्यतनीची रूपे आहेत.

Idāni tesaṃ padarūpāni pākaṭīkaraṇatthaṃ kiñci suttaṃ kathayāma – ‘‘sopāgā samitiṃ vanaṃ. Athettha pañcamo āgā. Āguṃ devā yasassino. Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ. Agamā rājagahaṃ buddho. Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ. Brāhmaṇā upagacchu ma’’nti evamādīni bhavanti.

आता त्या पदरूपांना स्पष्ट करण्यासाठी काही सूत्रांचे (वचनांचे) कथन करतो – "सो उपागा समितिंग वनं" (तो वनातील सभेमध्ये आला), "अथ एत्थ पञ्चमो आगा" (त्यानंतर येथे पाचवा आला), "आगुं देवा यसस्सिनो" (यशस्वी देव आले), "माहं काकोव दुम्मेधो, कामानं वसमन्वगं" (मी दुर्बुद्धी कावळ्याप्रमाणे कामाच्या आहारी गेलो), "अगमा राजगहं बुद्धो" (बुद्ध राजगृहाला गेले), "वङ्कं अगमु पब्बतं" (ते वंक पर्वतावर गेले), "ब्राह्मणा उपगच्छु मं" (ब्राह्मण माझ्याकडे आले) इत्यादी उदाहरणे आहेत.

Ga gu ga guttha gaṃ gumha, agu agamu agamuṃ;

Agamā’gami gacchanti, ādibhedaṃ mane kare.

ग, गु, ग, गुत्थ, गं, गुम्ह, अगु, अगमु, अगमुं; अगमा, अगमि, गच्छन्ति इत्यादी भेद मनात ठेवावेत.

Idāni nāmikapadāni vuccante – gato, gantā, gacchaṃ, gacchantī, gacchantaṃ kulaṃ, sahagataṃ, gati, gamanaṃ, gamo, āgamo, avagamo, gantabbaṃ, gamanīyaṃ, gammaṃ, gammamānaṃ, gamiyamānaṃ, go, mātugāmo, hiṅgu, jagu, indagū, medhago iccādīni, kārite – gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti. Kamme – gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati. Tumantāditte ‘‘gantuṃ, gamituṃ, gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā’’ iccādīni[Pg.206]. Sappadhātussa pana ‘‘sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi’’ iccādīni rūpāni bhavanti.

आता नामिक पदे सांगितली जात आहेत – गतो, गन्ता, गच्छं, गच्छन्ती, गच्छन्तं कुलं, सहगतं, गति, गमनं, गमो, आगमो, अवगमो, गन्तब्बं, गमनीयं, गम्मं, गम्ममानं, गमियमानं, गो, मातुगामो, हिङ्गु, जगु, इन्दगू, मेधगो इत्यादी. कारित (प्रयोजक) मध्ये – गच्छापेति, गच्छापयति, गच्छेति, गच्छayati, गम्मेति. कर्मणि मध्ये – गम्मति, गमियति, अधिगम्मति, अधिगमियति. तुमुन्-प्रत्ययान्त इत्यादींमध्ये – "गन्तुं, गमितुं, गन्त्वा, गन्त्वान, गमित्वा, गमित्वान, गमिय, गमियान, गम्म, आगम्म, आगन्त्वा, अधिगम्म, अधिगन्त्वा" इत्यादी. 'सप्प' धातूची तर "सप्पो, सप्पिनी, पीठसप्पी, सप्पि" इत्यादी रूपे होतात.

Tattha sahagatasaddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti vokiṇṇe veditabbo, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti nissaye veditabbo, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti ārammaṇe, rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayutta’’nti saṃsaṭṭhe, imissā pītiyā saṃsaṭṭhanti attho. Etthetaṃ vuccati –

त्यामध्ये 'सहगत' हा शब्द तद्भाव (त्या भावाने युक्त), वोकिण्ण (मिश्रित), निस्सय (आश्रय), आरम्मण (आलंबन) आणि संसट्ठ (संसृष्ट) या पाच अर्थांमध्ये दिसून येतो. त्यामध्ये "यायं तण्हा पोनोब्भविका नन्दिरागसहगता" (जी ही पुनरुत्पत्ती करणारी तृष्णा, नंदी आणि रागाने युक्त आहे) येथे 'तद्भाव' अर्थ समजावा, म्हणजेच 'नंदी आणि रागरूप झालेली' असा अर्थ आहे. "यायं भिक्खवे वीमंसा कोसज्जसहगता कोसज्जसम्पयुत्ता" (हे भिक्खूहो, जी ही मीमांसा आळसाने युक्त आणि आळसाने संप्रयुक्त आहे) येथे 'वोकिण्ण' (मिश्रित) अर्थ समजावा, म्हणजेच 'मध्ये-मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या आळसाने मिश्रित' असा येथे अर्थ आहे. "अट्ठिकसञ्ञासहगतं सतिसम्बोज्झङ्गं भावेति" (अस्थिसंज्ञेने युक्त स्मृतिसंबोध्यंगाची भावना करतो) येथे 'निस्सय' (आश्रय) अर्थ समजावा, म्हणजेच 'अस्थिसंज्ञेचा आश्रय घेऊन, अस्थिसंज्ञेची भावना करून प्राप्त केलेले' असा अर्थ आहे. "लाभी होति रूपसहगतानं वा समापत्तीनं अरूपसहगतानं वा" (रूपयुक्त किंवा अरूपयुक्त समापत्तींचा लाभ घेणारा होतो) येथे 'आरम्मण' (आलंबन) अर्थ समजावा, म्हणजेच 'रूप आणि अरूप आलंबन असणाऱ्या' असा अर्थ आहे. "इदं सुखं इमाय पीतिया सहगतं सहजातं सम्पयुत्तं" (हे सुख या प्रीतीशी सहगत, सहजात आणि संप्रयुक्त आहे) येथे 'संसट्ठ' (संसृष्ट) अर्थ समजावा, म्हणजेच 'या प्रीतीशी संसृष्ट' असा अर्थ आहे. या संदर्भात असे म्हटले आहे –

Tabbhāve ceva vokiṇṇe, nissayārammaṇesu ca;

Saṃsaṭṭhe ca sahagata-saddo dissati pañcasu;

तद्भाव, वोकिण्ण (मिश्रित), निस्सय (आश्रय), आरम्मण (आलंबन) आणि संसट्ठ (संसृष्ट) या पाच अर्थांमध्ये 'सहगत' शब्द दिसून येतो.

Gatīti gatigati nibbattigabhi ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigati ñāṇagatīti bahuvidhā gati nāma.

'गती' म्हणजे गतिगती, निब्बत्तिगती (उत्पत्ती गती), अज्झासयगती (अध्याशय गती), विभवगती, निप्फत्तिगती (निष्पत्ती गती) आणि जाणगती (ज्ञानगती) अशी बहुविध गती होय.

Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti ca ayaṃ gatigatināma. ‘‘Imesaṃ [Pg.207] kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā’’ti ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī’’ti ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dve gatiyo bhavanti anaññā’’ti ayaṃ nipphattigati nāma. ‘‘Taṃ tattha gatimā dhibhimā’’ti ca ‘‘sundaraṃ nibbānaṃ gato’’ti ca ayaṃ ñāṇagati nāma. Etthetaṃ vuccati –

त्यामध्ये "तं गतिं पेच्च गच्छामि" (मृत्यूनंतर मी त्या गतीला प्राप्त होईन) आणि "यस्स गतिं न जानन्ति, देवा गन्धब्बमानुसा" (ज्याची गती देव, गंधर्व आणि मनुष्य जाणत नाहीत) ही 'गतिगती' होय. "इमेसं खो अहं भिक्खूनं सीलवन्तानं नेव जानामि गतिंवा अगतिंवा" (या शीलवान भिक्खूंची गती किंवा अगती मी जाणत नाही) ही 'निब्बत्तिगती' (उत्पत्ती गती) होय. "एवं खो ते अहं ब्रह्मे गतिञ्च जानामि जुतिञ्च जानामि" (हे ब्रह्मा, अशा प्रकारे मी तुझी गती आणि तुझी द्युती जाणतो) ही 'अज्झासयगती' (अध्याशय गती) होय. "विभवो गति धम्मानं, निब्बानं अरहतो गती" (धर्मांचा विनाश ही गती आहे, आणि निर्वाण ही अरहंताची गती आहे) ही 'विभवगती' होय. "द्वे गतियो भवन्ति अनञ्ञा" (दोन गती निश्चित असतात) ही 'निप्फत्तिगती' (निष्पत्ती गती) होय. "तं तत्थ गतिमा धिभिमा" आणि "सुन्दरं निब्बानं गतो" (तो सुंदर निर्वाणाला गेला) ही 'जाणगती' (ज्ञानगती) होय. या संदर्भात असे म्हटले आहे –

Gatigatyañca nibbatyaṃ, vibhavajjhāsayesu ca;

Nipphattiyañca ñāṇe ca, gatisaddo pavattati.

गतिगती, निब्बत्ति (उत्पत्ती), विभव, अज्झासय (अध्याशय), निप्फत्ति (निष्पत्ती) आणि ज्ञान या अर्थांमध्ये 'गती' शब्द प्रवृत्त होतो.

Gacchatīti go. Mātuyā samabhāvaṃ missībhāvañca gacchati pāpuṇātīti mātugāmo. Rogaṃ hiṃsantaṃ gacchatīti hiṅgu.

जो जातो तो 'गो'. जो मातेच्या समभावाला आणि संसर्गाला प्राप्त होतो, तो 'मातुगामो' (स्त्रीवर्ग). जो रोगाचा नाश करत जातो, तो 'हिङ्गु' (हिंग).

Imāni tassa nāmāni

ही त्याची नावे आहेत:

Hiṅgu hiṅgujatucceva, tathā hiṅgusipāṭikā;

Hiṅgujātīti kathitā, vinayaṭṭhakathāya hi.

विनयअट्ठकथेमध्ये 'हिङ्गु', 'हिङ्गुजतु', तसेच 'हिङ्गुसिपाटिका' आणि 'हिङ्गुजाती' अशी नावे सांगितली आहेत.

Jagūti cutito jātiṃ gacchatīti jagu. Indriyena gacchatīti indagū. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti indagu. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Tattha hindanti maraṇaṃ. Taṃ gacchatīti hindagū. Sabbametaṃ sattādhivacanaṃ, liṅgato pulliṅgaṃ. Medhagoti attano nissayañca parañca medhamāno hiṃsamāno gacchati pavattatīti medhago, kalaho. ‘‘Tato sammanti medhagā’’ti ettha hi kalaho medhagasaddena bhagavatā vutto. Gamitvāti ettha –

'जगु' म्हणजे जो च्युतीपासून (मरणापासून) जन्माकडे जातो तो 'जगु'. जो इंद्रियाने जातो तो 'इन्दगू'. किंवा जो इंद्रभूत (प्रधान) कर्माने जातो तो 'इन्दगु'. पाळीमध्ये 'हिन्दगू' असाही पाठ आहे. त्यामध्ये 'हिन्द' म्हणजे मरण; त्या मरणाकडे जो जातो तो 'हिन्दगू'. हे सर्व प्राण्यांचे वाचक शब्द आहेत आणि लिंगाच्या दृष्टीने पुल्लिंगी आहेत. 'मेधगो' म्हणजे जो स्वतःच्या आश्रयाला आणि दुसऱ्याला इजा (हिंसा) करत चालतो तो 'मेधगो', म्हणजेच कलह (भांडण). "ततो सम्मन्ति मेधगा" (त्यानंतर कलह शांत होतात) येथे भगवंतांनी 'मेधग' शब्दाने कलहाचाच उल्लेख केला आहे. 'गमित्वा' या संदर्भात –

‘‘Isivhayaṃ gamitvāna, vinitvā pañcavaggiye;

Tato vinesi bhagavā, gantvā gantvā tahiṃ tahi’’nti

"ऋषिपतन (इसिपतन) येथे जाऊन आणि पंचवर्गीय भिक्खूंना विनीत (दीक्षित) करून, त्यानंतर भगवंतांनी तिथे तिथे जाऊन (इतर लोकांना) विनीत केले."

Ayaṃ [Pg.208] pāḷi nidassanaṃ. Sappoti sappatīti sappo, saṃsappanto gacchatīti attho. Tenāha āyasmā sāriputto ‘‘yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro’’ti imissā pāḷiyā niddese ‘‘sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti sappo. Bhujanto gacchatīti bhujago. Urena gacchatīti urago. Pannasiro gacchatīti pannago. Sarīrena sappatīti sarīsapo. Bile sayatīti bilāsayo. Dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho. Visaṃ tassaghoranti ghoraviso. Jivhā tassa duvidhāti dujivho. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū’’ti. Sappinīti uragī. Pīṭhasappīti pīṭhena sappati gacchatīti pīṭhasappī, paṅguḷo. Sappīti yo na paribhuñjati, tassa balāyuvaḍḍhanatthaṃ sappati gacchati pavattatīti sappi, ghataṃ.

हे पाळीचे (मूळ पाठाचे) उदाहरण आहे. 'सप्पति' (सरपटतो) म्हणून तो 'सप्पो' (सर्प/साप), म्हणजेच सरपटत जाणारा असा अर्थ आहे. म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले आहेत— 'जो कामांचा (इच्छांचा) त्याग करतो, जसे सापाच्या डोक्याला पाय देणे टाळतो' या पाळीच्या निर्देशात (स्पष्टीकरणात) म्हटले आहे: 'सप्पो' म्हणजे 'अहि' (साप). कोणत्या अर्थाने 'सप्पो'? सरपटत जातो म्हणून 'सप्पो'. वाकडा-तिकडा (भुजंग) जातो म्हणून 'भुजगो'. छातीने (उराने) चालतो म्हणून 'उरगो'. डोके खाली करून चालतो म्हणून 'पन्नगो'. शरीराने सरपटतो म्हणून 'सरीसपो'. बिळात राहतो (शयन करतो) म्हणून 'बिलासयो'. दाढा हेच ज्याचे शस्त्र आहे तो 'दाठावुधो'. ज्याचे विष भयंकर आहे तो 'घोरविसो'. ज्याची जीभ दुभंगलेली (दोन प्रकारची) आहे तो 'दुजिव्हो'. दोन जिभांनी चव घेतो म्हणून 'द्विरसञ्ञू' (द्विरसज्ञ). 'सप्पिनी' म्हणजे मादी साप (नागीण). 'पीठसप्पी' म्हणजे पाटा किंवा पीठाच्या (आधाराने) सरपटत जाणारा, म्हणजेच 'पंगु' (अपंग). 'सप्पी' म्हणजे जो (सहजासहजी) उपभोगत नाही, परंतु त्याच्या बल आणि आयुष्याच्या वृद्धीसाठी जो प्रवृत्त होतो (जातो) तो 'सप्पी' म्हणजेच तूप (घृत).

Sakka ṭeka laṅgha gatyattā. Sakkati, nisakkati, parisakkati. Nisakko, parisakkanaṃ. Ṭekati. Ṭīkā. Laṅghati, ullaṅghati, olaṅghati, laṅghako, ullaṅghikā pīti.

'सक्क', 'टेक', 'लङ्घ' हे धातू गतीच्या अर्थात आहेत. सक्कति (जातो/सरकतो), निसक्कति (बाहेर पडतो), परिसक्कति (सभोवताली फिरतो). निसक्को (बाहेर पडणे), परिसक्कनं (सभोवताली फिरणे). टेकति (जातो/टीका करतो). टीका. लङ्घति (उडी मारतो/ओलांडतो), उल्लङ्घति (उल्लंघन करतो), ओलङ्घति (खाली उडी मारतो), लङ्घको (उडी मारणारा), उल्लङ्घिका पीति (उल्लंघन करणारी प्रीती/अतिशय आनंद).

Ke re ge sadde. Kāyati. Rāyati. Gāyati. Jātakaṃ. Rā. Gītaṃ. Kāyituṃ. Rāyituṃ, gāyituṃ. Kāyitvā. Rāyitvā. Gāyitvā.

'के', 'रे', 'गे' हे धातू आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थात आहेत. कायति (ध्वनी करतो/बोलतो). रायति (ओरडतो/ध्वनी करतो). गायति (गातो). जातकं (जातक). रा (आवाज). गीतं (गीत). कायितुं (बोलण्यासाठी). रायितुं, गायितुं (ओरडण्यासाठी, गाण्यासाठी). कायित्वा (बोलून). रायित्वा (ओरडून). गायित्वा (गाऊन).

Tattha jātakanti jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ attano caritaṃ kāyati katheti bhagavā etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha jātakanti vuttaṃ. Aññatra pana jātaṃ evaṃ jātakanti gahetabbā. Tathā hi jātakasaddo pariyattiyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu, jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu. Rā vuccati saddo. Gītanti gāyanaṃ.

तेथे 'जातक' म्हणजे— ज्याद्वारे भगवान स्वतःचे झालेले, घडून गेलेले, भूतकाळातील चरित्र 'कायति' म्हणजे सांगतात (कथन करतात), ते 'जातक' होय. येथे 'जातकपाळी'लाच 'जातक' म्हटले आहे. इतर ठिकाणी मात्र 'जातं' (झालेले) म्हणजेच 'जातक' असे समजावे. तसेच 'जातक' हा शब्द परियत्तीमध्ये (बुद्धवचनात) देखील वापरला जातो, जसे की 'इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म' इत्यादींमध्ये; आणि जन्माच्या अर्थातही वापरला जातो, जसे की 'जातकं समोधानेसि' (जातकाचा मेळ घातला) इत्यादींमध्ये. 'रा' म्हणजे शब्द (आवाज) म्हटला जातो. 'गीतं' म्हणजे गायन.

Khe [Pg.209] je se khaye. Khāyati. Jāyati. Sāyati. Khayaṃ gacchatīti attho.

'खे', 'जे', 'से' हे धातू क्षय (नाश) होण्याच्या अर्थात आहेत. खायति. जायति. सायति. (या सर्वांचा) 'क्षयाला जाणे' (नाश पावणे) असा अर्थ आहे.

Ettha pana siyā ‘‘nanu ca bho khāyatīti padassa khādatīti vā paññāyatīti vā attho bhavati, tathā jāyatīti padassa nibbattatīti attho, sāyatīti padassa rasaṃ assādetīti attho, evaṃ sante bho kasmā idha evaṃ attho tumhehi kathiyatī’’ti? Saccaṃ, dhātūnantu anekatthattā evaṃ attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīratī’’ti ettha jīratīti ayaṃ saddo jaraṃ pāpuṇātīti atthaṃ avatvā vaḍḍhatīti atthameva vadati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

परंतु येथे अशी शंका येऊ शकते की, 'अहो, 'खायति' या पदाचा अर्थ 'खातो' किंवा 'दिसतो/प्रकट होतो' असा होतो; तसेच 'जायति' या पदाचा अर्थ 'उत्पन्न होतो' असा होतो; आणि 'सायति' या पदाचा अर्थ 'चव घेतो' असा होतो; असे असताना, अहो, तुम्ही येथे असा (क्षय होण्याचा) अर्थ का सांगत आहात?' हे सत्य आहे, परंतु धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे असा अर्थ सांगता येतो. जसे की, 'अप्पस्सुतायं पुरिसो, बलिबद्दोव जीरति' (हा अल्पश्रुत मनुष्य बैलाप्रमाणे जीर्ण होतो/वाढतो) येथे 'जीरति' हा शब्द 'वृद्धत्व प्राप्त करतो' हा अर्थ न सांगता 'वाढतो' (केवळ शरीराने वाढतो) हाच अर्थ सांगतो, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे.

Gu ghu ku u sadde. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati.

'गु', 'घु', 'कु', 'उ' हे धातू आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थात आहेत. गवति. घवति. कवति. अवति.

Khu ru ku sadde. Khoti. Roti. Koti.

'खु', 'रु', 'कु' हे धातू आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थात आहेत. खोति. रोति. कोति.

Cu ju pu plu gā se gatiyaṃ. Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti. Javanaṃ, javo. Pavanaṃ, plavanaṃ. Gānaṃ. Setu. Poto. Plavo.

'चु', 'जु', 'पु', 'प्लु', 'गा', 'से' हे धातू गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहेत. चवति (च्युत होतो/मरण पावतो). जवति (वेगाने जातो). पवति (वाहतो/जातो). प्लवति (पोहतो/तरंगतो). गाति (जातो). सेति (झोपतो/जातो). चवनं, चुति (च्युती/मृत्यू). जवनं, जवो (वेग/वेगवान गती). पवनं, प्लवनं (पोहणे/तरंगणे). गानं (गमन/जाणे). सेतु (पूल). पोतो (नाव/जहाज). प्लवो (नाव/तरफा).

Ettha gānanti gamanaṃ. Pototi pavati gacchati udake etenāti poto, nāvā. Tathā plavati na sīdatīti plavo, nāvā eva. ‘‘Bhinnaplavo sāgarasseva majjhe’’ti hi jātakapāḷi dissati. ‘‘Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇa’’nti nāvābhidhānāni.

येथे 'गानं' म्हणजे गमन (जाणे). 'पोतो' म्हणजे ज्याच्याद्वारे पाण्यात 'पवति' म्हणजे गमन केले जाते (प्रवास केला जातो) ती 'पोतो' म्हणजेच नौका (नाव). तसेच जो 'प्लवति' म्हणजे बुडत नाही तो 'प्लवो' म्हणजेच नौकाच होय. कारण जातकपाळीमध्ये 'भिन्नप्लवो सागरस्सेव मज्झे' (समुद्राच्या मध्यभागी फुटलेल्या नौकेप्रमाणे) असे आढळते. 'नावा, पोतो, प्लवो, जलयानं, तरणं' ही नौकेची (नावेची) नावे (समानार्थी शब्द) आहेत.

Dhe the saddasaṅghātesu. Dhāyati. Thāyati. Bhāve – dhiyati, thiyati. Itthī. Thī.

'धे', 'थे' हे धातू आवाज आणि समूहाच्या अर्थात आहेत. धायति. थायति. भावार्थात – धियति, थियति. इत्थी (स्त्री). थी (स्त्री).

De te pālane. Dāyati. Dayā. Tāṇaṃ.

'दे', 'ते' हे धातू रक्षणाच्या अर्थात आहेत. दायति. दया. ताणं (त्राण/रक्षण).

Rā lā ādāne. Rāti. Lāti.

'रा', 'ला' हे धातू ग्रहण करण्याच्या (घेण्याच्या) अर्थात आहेत. राति. लाति.

Ati adi bandhane. Antati. Andati. Antaṃ. Andu.

'अति', 'अदि' हे धातू बांधण्याच्या अर्थात आहेत. अन्तति. अन्दति. अन्त (आतडे/मर्यादा). अन्दु (साखळी/बेडी).

Jutasubha [Pg.210] ruca dittiyaṃ. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati.

'जुत', 'सुभ', 'रुच' हे धातू दीप्तीच्या (प्रकाशाच्या/शोभेच्या) अर्थात आहेत. जोतति (प्रकाशतो). सोभति (शोभतो). रोचति, विरोचति (आवडतो, विशेष शोभतो).

Aka aga kuṭilāyaṃ gatiyaṃ. Akati. Agati.

'अक', 'अग' हे धातू वक्र (वाकड्या) गतीच्या अर्थात आहेत. अकति. अगति.

Nātha nādha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthati. Nādhati.

'नाथ', 'नाध' हे धातू याचना (मागणी), उपताप (त्रास देणे), ऐश्वर्य (प्रभुत्व) आणि आशिष (इच्छा) या अर्थांमध्ये आहेत. नाथति. नाधति.

Sala hula cala kampane. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ.

'सल', 'हुल', 'चल' हे धातू कंपनाच्या (थरथरण्याच्या/हलण्याच्या) अर्थात आहेत. salati. hulati. calati. कुसलं (कुशल).

Ettha ca kucchite pāpake dhamme salayatīti kusalaṃ, hetukattuvasenidaṃ nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā’’ti hetukattuvasena attho kathito. Idaṃ saladhātuvasena kusalasaddassa nibbacanaṃ. Aññesampi dhātūnaṃ vasena kusalasaddassa nibbacanaṃ bhavati. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Kathaṃ? ‘‘Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, te akusaladhammasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbāti kusalā, gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantītipi kusalā’’ti. Evaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Tatra ‘‘dhammā’’ iti padāpekkhaṃ katvā tadanurūpaliṅgavacanavasena ‘‘kusalā’’ti niddeso kato, idha pana sāmaññaniddesavasena ‘‘kusala’’nti napuṃsakekavacananiddeso amhehi kato. Puññavācako hi kusalasaddo ārogyavācako ca ekantena napuṃsakaliṅgo, itaratthavācako pana tiliṅgiko, yathā kusalo phasso, kusalā vedanā. Kusalaṃ cittanti. Kusalasaddo [Pg.211] imasmiṃ bhūvādigaṇe lādhātusaladhātuvasena nipphattiṃ gatoti veditabbo. Iti bhūvādigaṇe samodhānagatadhātuyo samattā.

आणि येथे, जे निंद्य, पापी धर्मांना 'सलयति' म्हणजे कंपित करतात (नष्ट करतात) ते 'कुसलं' (कुशल) होय; हे प्रयोजक कर्तृत्वाच्या (हेतुकर्तृत्वाच्या) दृष्टीने व्युत्पत्तीचे लक्षण समजले पाहिजे. तसेच 'अट्ठसालिनी'मध्ये म्हटले आहे— 'जे निंद्य, पापी धर्मांना कंपित करतात, हलवतात, थरथरवून सोडतात, नष्ट करतात ते कुशल होत' असा प्रयोजक अर्थ सांगितला आहे. ही 'सल' धातूच्या आधारे 'कुशल' शब्दाची व्युत्पत्ती आहे. इतर धातूंच्या आधारेही 'कुशल' शब्दाची व्युत्पत्ती होते. तसेच 'अट्ठसालिनी'मध्ये इतरही व्युत्पत्ती दाखवल्या आहेत. कशा प्रकारे? 'जे निंद्य किंवा वाईट रीतीने शयन करतात (पडून राहतात) ते 'कुस' (अकुशल धर्म) होत; त्या अकुशल धर्म नावाच्या कुसांना जे 'लुनन्ति' म्हणजे कापतात, नष्ट करतात ते 'कुसला' (कुशल) होत. किंवा निंद्य गोष्टींचे 'सान' म्हणजे क्षीण (कमी) करण्यामुळे ज्ञानाला 'कुस' म्हणतात; त्या कुसाने (ज्ञानाने) जे ग्रहण केले पाहिजे ते 'कुसला' (कुशल), म्हणजेच ग्रहण करण्यायोग्य किंवा प्रवृत्त करण्यायोग्य असा अर्थ आहे. किंवा ज्याप्रमाणे 'कुस' (दर्भ/कुश नावाचे गवत) दोन्ही बाजूंनी हाताला कापते, त्याचप्रमाणे हे (कुशल धर्म) देखील उत्पन्न झालेल्या आणि उत्पन्न न झालेल्या दोन्ही प्रकारच्या क्लेशपक्षाला कापतात, म्हणून कुशाप्रमाणे कापतात म्हणूनही 'कुसला' (कुशल) होत.' अशा प्रकारे इतरही व्युत्पत्ती दाखवल्या आहेत. तेथे 'धम्मा' (धर्म) या पदाची अपेक्षा ठेवून, त्यानुसार लिंग व वचनाच्या आधारे 'कुसला' (पुल्लिंगी बहुवचन) असा निर्देश केला आहे, परंतु येथे सामान्य निर्देशानुसार आम्ही 'कुसलं' असा नपुंसकलिंगी एकवचनी निर्देश केला आहे. कारण पुण्यवाचक आणि आरोग्यवाचक असलेला 'कुसल' शब्द निश्चितपणे नपुंसकलिंगी असतो, परंतु इतर अर्थांचा वाचक असलेला शब्द तिन्ही लिंगांत चालतो; जसे की— 'कुसलो फस्सो' (कुशल स्पर्श), 'कुसला वेदना' (कुशल वेदना), 'कुसलं चित्तं' (कुशल चित्त). 'कुसल' शब्द या भूवादी गणात 'ला' धातू आणि 'सल' धातूच्या आधारे निष्पन्न झाला आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे भूवादी गणातील एकत्रित केलेले धातू समाप्त झाले.

Iccevaṃ –

अशा प्रकारे –

Vitthārato ca saṅkhepā, bhūvādīnaṃ gaṇo mayā;

Yo vibhatto sauddeso, saniddeso yathārahaṃ.

माझ्याद्वारे भूवादी गणाचे सविस्तर आणि संक्षेपाने, उद्देशासह (सूत्रांसह) आणि निर्देशानुसार (उदाहरणांसह) योग्य प्रकारे वर्गीकरण केले गेले आहे.

Upasagganipātehi, nānāatthayutehi ca;

Yojetvāna padānettha, dassitāni visuṃ visuṃ.

विविध अर्थांनी युक्त असलेल्या उपसर्ग आणि निपातांशी जोडून, येथील पदे वेगवेगळी करून दाखवली आहेत.

Pāḷinidassanādīhi, dassitāni saheva tu;

Tyādyantāni ca rūpāni, syānyantāni ca sabbaso.

पाळीच्या (मूळ पाठाच्या) उदाहरणांसह, 'ति-आदी' (क्रियापद) प्रत्ययांनी युक्त रूपे आणि 'सि-आदी' (नाम) प्रत्ययांनी युक्त रूपे सर्व प्रकारे दाखवली आहेत.

Padānaṃ sadisattañca, tathā visadisattanaṃ;

Codanāparihārehi, sahito catthanicchayo.

पदांचे साधर्म्य (सारखेपणा) आणि वैधर्म्य (वेगळेपणा), तसेच आक्षेप आणि त्यांचे परिहार (शंका-समाधान) यांसह अर्थाचा निश्चय केला आहे.

Atthuddhāro’bhidhānañca, liṅgattayavimissanaṃ;

Abhidheyyakaliṅgesu, savisesapadāni ca.

अर्थाचा उद्धार (स्पष्टीकरण), संज्ञा (नावे), तिन्ही लिंगांचे मिश्रण आणि विशेष्य व लिंगांमधील विशेष पदे (दाखवली आहेत).

Nānāpadabahuppada-samodhānañca dassitaṃ;

Rūḷhīsaddādayo ceva, suvibhattā anākulā.

विविध पदे आणि अनेक पदांचे एकत्रीकरण (समास) दाखवले आहे, तसेच रूढ शब्द इत्यादींचे स्पष्ट आणि गोंधळरहित वर्गीकरण केले आहे.

Sabbanāmaṃ sabbanāma-sadisāni padāni ca;

Nānāpadehi yojetuṃ, dassitāni yathārahaṃ.

सर्वनाम आणि सर्वनामासारखे शब्द, विविध शब्दांशी जोडण्यासाठी, योग्यतेनुसार (यथायोग्य) दाखवले गेले आहेत.

Tumantāni ca rūpāni, tvādyantāni ca viññūnaṃ;

Piṭake pāṭavatthāya, sabbametaṃ pakāsitaṃ.

आणि 'तुम्' प्रत्ययान्त (तुमुन्-प्रत्ययान्त) रूपे आणि 'त्वा' प्रत्ययान्त रूपे, विद्वानांच्या पिटकातील प्राविण्यासाठी, हे सर्व प्रकाशित केले गेले आहे.

Ye saddanītimhi imaṃ vibhāgaṃ,Jānanti sammā munisāsane te;

Atthesu sabbesupi vītakaṅkhā,Acchambhino sīhasamā bhavanti.

जे या 'सद्दनीति' मधील या विभागाला मुनींच्या (बुद्धांच्या) शासनात चांगल्या प्रकारे जाणतात, ते सर्व अर्थांविषयी शंकारहित होऊन, सिंहाप्रमाणे निर्भय बनतात.

Vibhūtabhutaggasayambhucakke[Pg.212],Subhūtabhūriṃ vadatā narānaṃ;

Yo saddanītimhi bhuvādikaṇḍo,Vutto mayā taṃ bhajathatthakāmo.

ज्यांने प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा स्वयंभूच्या चक्रात (धम्मचक्रात) मनुष्यांना विपुल सत्याचा उपदेश केला आहे, त्या 'सद्दनीति' मधील माझ्याद्वारे सांगितलेल्या 'भुवादि-कांडा'चे कल्याण इच्छिणाऱ्यांनी सेवन (अभ्यास) करावे.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकातील वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

...कौशल्यासाठी (प्राविण्यासाठी) रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथात...

Pannarasahi paricchedehi maṇḍito bhūvādigaṇo nāma

...पंधरा परिच्छेदांनी (अध्यायांनी) सुशोभित असलेला 'भुवादिगण' नावाचा...

Soḷasamo paricchedo.

सोळावा परिच्छेद.

17. Rudhādichakka

१७. रुधादि-षट्क (रुधादि सहा धातूंचा समूह).

Rudhādigaṇika

रुधादिगणीय (रुधादि गणाशी संबंधित).

Ito paraṃ pavakkhāmi, rudhādikagaṇādayo;

Sāsanassopakārāya, gaṇe tu chabbidhe kathaṃ.

यानंतर, शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) उपकारासाठी, मी रुधादि गणादींविषयी सांगेन की सहा प्रकारच्या गणांचे स्वरूप कसे आहे.

Rudhi āvaraṇe. Rudhidhātu āvaraṇe vattati. Ettha āvaraṇaṃ nāma pidahanaṃ vā parirundhanaṃ vā palibuddhanaṃ vā harituṃ vā appadānaṃ, sabbametaṃ vaṭṭati. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. Kammani – maggo purisena rundhiyati. Rodho, orodho, virodho, paṭivirodho, viruddho, paṭiviruddho, pariruddho. Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā.

'रुध्' (धातू) आवरण (रोखणे/झाकणे) या अर्थात आहे. 'रुध्' धातू आवरण अर्थात वापरला जातो. येथे 'आवरण' म्हणजे झाकणे, किंवा रोखणे, किंवा अडथळा आणणे, किंवा घेऊन जाण्यास न देणे, हे सर्व अर्थ लागू होतात. रुन्धति, रुन्धिति, रुन्धीति, रुन्धेति, अवरुन्धेति. कर्मणी प्रयोगात – 'मग्गो पुरिसेन रुन्धियति' (माणसाकडून रस्ता अडवला जातो). रोध, ओरोध, विरोध, पटिविरोध, विरुद्ध, पटिविरुद्ध, परिरुद्ध. रुन्धितुं, परिरुन्धितुं. रुन्धित्वा, परिरुन्धित्वा.

Tatra rodhoti cārako. So hi rundhati pavesitānaṃ kurūrakammantānaṃ sattānaṃ gamanaṃ āvaratīti rodhoti vuccati. Orodhoti rājubbarī, sā pana yathākāmacāraṃ carituṃ appadānena orundhiyati avarundhiyatīti orodho. Virodhoti ananukūlatā. Paṭivirodhoti punappunaṃ ananukūlatā. Viruddhoti virodhaṃ āpanno. Paṭiviruddhoti paṭisattubhāvena [Pg.213] virodhaṃ āpanno. Pariruddhoti gahaṇatthāya samparivārito. Vuttañhi ‘‘yathā arīhi pariruddho, vijjante gamane pathe’’ti. Avaruddhoti pabbājito.

त्यापैकी 'रोध' म्हणजे कारागृह (तुरुंग). कारण ते आत टाकलेल्या क्रूर कर्म करणाऱ्या प्राण्यांचे जाणे रोखते (त्यांच्या गमनावर आवरण घालते), म्हणून त्याला 'रोध' असे म्हणतात. 'ओरोध' म्हणजे अंतःपूर (राण्यांचे निवासस्थान); ती (राणी) आपल्या इच्छेनुसार फिरण्यास प्रतिबंध केल्यामुळे अडवून ठेवली जाते, म्हणून 'ओरोध'. 'विरोध' म्हणजे अनुकूल नसणे (प्रतिकूलता). 'पटिविरोध' म्हणजे वारंवार अनुकूल नसणे. 'विरुद्ध' म्हणजे विरोधाला प्राप्त झालेला. 'पटिविरुद्ध' म्हणजे शत्रूभावाने विरोधाला प्राप्त झालेला. 'परिरुद्ध' म्हणजे पकडण्यासाठी चहूबाजूंनी वेढलेला. कारण असे म्हटले आहे – 'ज्याप्रमाणे शत्रूंनी वेढलेला, जाण्याचा मार्ग असतानाही...'. 'अवरुद्ध' म्हणजे हद्दपार केलेला (निर्वासित केलेला).

Muca mocane. Migaṃ bandhanā muñcati. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Dukkhappamocanaṃ, moco.

'मुच्' (धातू) मोचन (मुक्त करणे) या अर्थात आहे. 'मिगं बन्धना मुञ्चति' (तो हरणाला बंधनातून मुक्त करतो). मुञ्चन, मोचन, दुक्खप्पमोचन (दुःखातून मुक्ती), मोच.

Mocoti cettha aṭṭhikakadalīrukkho. Muñcituṃ. Muñcitvā. Kārite ‘‘moceti, mocetuṃ, mocetvā’’tiādīni.

आणि येथे 'मोच' म्हणजे बिया असलेले केळीचे झाड. मुञ्चितुं, मुञ्चित्वा. प्रयोजक (कारित) रूपात – 'मोचेति, मोचेतुं, मोचेत्वा' इत्यादी.

Rica virecane. Riñcati. Riñcanaṃ, virecanaṃ, vireko, virecako. Riñcituṃ. Riñcitvā.

'रिच्' (धातू) विरेचन (साफ करणे/रिकामे करणे) या अर्थात आहे. रिञ्चति. रिञ्चन, विरेचन, विरेक, विरेचक. रिञ्चितुं, रिञ्चित्वा.

Sica paggharaṇe. Udakena bhūmiṃ siñcati. Puttaṃ rajje abhisiñci. Abhiseko. Muddhābhisitto khattiyo. Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati. Sittaṭṭhānaṃ. Siñcituṃ. Siñcitvā.

'सिच्' (धातू) प्रघरण (सिंचन करणे/शिंपडणे) या अर्थात आहे. 'उदकेन भूमिं siञ्चति' (तो पाण्याने जमीन सिंचन करतो/शिंपडतो). 'पुत्तं रज्जे अभिसिञ्चि' (त्याने पुत्राचा राज्यावर अभिषेक केला). अभिषेक. 'मुद्धाभिसित्त' (मूर्धाभिषिक्त) क्षत्रिय. 'हे भिक्खू, या नौकेतील पाणी उपस (सिंचन कर), रिकामी झाल्यावर ती तुझ्यासाठी हलकी होईल.' सिंचन केलेले स्थान (सित्तट्ठान). सिञ्चितुं, सिञ्चित्वा.

Yuja yoge. Yuñjati, anuyuñjati. Kammani ‘‘yuñjiyatī’’ti rūpāni. Keci ‘‘yuñjate’’ti icchanti. Yuñjanaṃ, saṃyogo, anuyogo, bhāvanānuyutto, saññogo, saññojanaṃ, atthayojanā. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Tattha saṃyojananti bandhanaṃ kāmarāgādi. Yojananti –

'युज्' (धातू) योग (जोडणे/युक्त होणे) या अर्थात आहे. युञ्जति, अनुयुञ्जति. कर्मणी प्रयोगात 'युञ्जियति' अशी रूपे होतात. काही जण 'युञ्जते' असे मानतात. युञ्जन, संयोग, अनुयोग, भावनानुयुत्त (भावनेत/ध्यानात मग्न असलेला), सञ्ञोग, सञ्ञोजन (संयोजन/बंधन), अत्थयोजना (अर्थ लावणे). 'थकलेल्या माणसाला योजन (अंतर) लांब वाटते.' युञ्जितुं, अनुयुञ्जितुं, अनुयुञ्जित्वा, योजेति. तेथे 'सञ्ञोजन' म्हणजे कामराग इत्यादींचे बंधन. 'योजन' म्हणजे –

Vidatthi dvādasaṅgulyo, tadvayaṃ ratanaṃ mataṃ;

Sattaratanikā yaṭṭhi, usabhaṃ vīsayaṭṭhikaṃ;

Gāvutaṃ usabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ.

बारा अंगुळे म्हणजे एक वितस्त (विण); त्याच्या दुप्पट म्हणजे एक रतना (हात) मानले जाते; सात रतना (हात) म्हणजे एक यठ्ठि (काठी); वीस यठ्ठि म्हणजे एक उसभ; ऐंशी उसभ म्हणजे एक गावुत आणि चार गावुत म्हणजे एक योजन होय.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Byavaharaṇaṃ ajjhoharaṇaṃ. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Dāsaparibhogena paribhuñji. Kārite ‘‘bhojeti bhojayatī’’tiādīni rūpāni. Bhojanaṃ, sambhogo, mahibhujo, gāmabhojako[Pg.214], upabhogo, paribhogo. Bhutto odano bhavatā. Sace bhutto bhaveyyāhaṃ. Odanaṃ bhutto bhuttavā bhuttāvī. Tumantāditte ‘‘bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna’’ iccādīni parisaddādīhi visesitabbāni.

'भुज्' (धातू) पालन (रक्षण करणे) आणि व्यवहार (उपभोग घेणे/खाणे) या अर्थांमध्ये आहे. 'पालन' म्हणजे रक्षण करणे. 'व्यवहार' म्हणजे गिळणे/खाणे. भुञ्जति, परिभुञ्जति, सम्भुञ्जति. 'दासपरिभोगेन परिभुञ्जि' (त्याने दासाच्या उपभोगाप्रमाणे उपभोग घेतला). प्रयोजक (कारित) रूपात – 'भोजेति, भोजयति' इत्यादी रूपे होतात. भोजन, सम्भोग, महिभुज (राजा), गामभोजक (ग्रामप्रमुख), उपभोग, परिभोग. 'भुत्तो ओदनो भवता' (आपल्याद्वारे भात खाल्ला गेला). 'सचे भुत्तो भवेय्याहं' (जर मी जेवलो असतो). भात खाल्लेला – 'ओदनं भुत्तो', 'भुत्तवा', 'भुत्तावी'. 'तुमुन्' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये – 'भुञ्जितुं, परिभुञ्जितुं, भोजेतुं, भोजयितुं, भुञ्जित्वा, भुञ्जित्वान, भुञ्जिय, भुञ्जियान, भोजेत्वा, भोजेत्वान, भोजयित्वा, भोजयित्वान' इत्यादी रूपे 'परि' इत्यादी उपसर्गांद्वारे विशेषित केली जावीत.

Tatra bhuñjatīti bhattaṃ bhuñjati, bhojanīyaṃ bhuñjati. Tathā hi ‘‘khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā’’tiādi vuttaṃ. Apica kadāci khādanīyepi ‘‘bhuñjatī’’ti vohāro dissati. ‘‘Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varāvara’’nti hi vuttaṃ. Paribhuñjatīti cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, paṭisevatīti vuttaṃ hoti. Teneva ca paṭisevatīti paribhuñjatīti attho saṃvaṇṇiyati. Apica ‘‘kāme bhuñjatī’’ti ca ‘‘pañcakāmaguṇe paribhuñjatī’’ti ca dassanato pana bhuñjanaparibhuñjanasaddā paṭisevanatthena katthaci samānatthāpi hontīti avagantabbā. Saṃbhuñjatīti sambhogaṃ karoti, ekato vāsaṃ karotīti attho. Ettha siyā ‘‘nanu ca bho atra bhujadhātu pālanabyavaharaṇesu vutto, so kathaṃ ettakesupi atthesu vattatī’’ti? Vattateva, anekatthā hi dhātavo, te upasaggasahāye labhitvāpi anekatthatarāva honti. Ito paṭṭhāya tumantādīni rūpāni na vakkhāma. Yattha pana viseso dissati, tattha vakkhāma.

त्यापैकी 'भुञ्जति' म्हणजे भात खातो, भोजन (मऊ अन्न) खातो. कारण असे म्हटले आहे – 'खाद्य किंवा भोज्य खातो किंवा उपभोगतो' इत्यादी. शिवाय, कधीकधी खाण्याच्या पदार्थांच्या (खाद्याच्या) बाबतीतही 'भुञ्जति' असा प्रयोग दिसतो. कारण असे म्हटले आहे – 'हे राजा, लहान-मोठी फळे खा (भुञ्ज).' 'परिभुञ्जति' म्हणजे चीवराचा उपभोग घेतो, पिंडपाताचा उपभोग घेतो, आजारी माणसाच्या औषध-साहित्याचा उपभोग घेतो; म्हणजेच तो त्याचे सेवन करतो (पटिसेवति). म्हणूनच 'परिभुञ्जति' चा अर्थ 'सेवन करतो' (पटिसेवति) असा स्पष्ट केला जातो. शिवाय, 'कामांचा उपभोग घेतो' (कामे भुञ्जति) आणि 'पंचकामगुणांचा उपभोग घेतो' (पञ्चकामगुणे परिभुञ्जति) असे पाहिल्यावरून हे समजले पाहिजे की, 'भुञ्जन' आणि 'परिभुञ्जन' हे शब्द सेवन करण्याच्या अर्थात काही ठिकाणी समान अर्थाचेही असतात. 'सम्भुञ्जति' म्हणजे एकत्र उपभोग घेतो किंवा एकत्र राहतो, असा अर्थ आहे. येथे शंका येऊ शकते की – 'अहो, येथे भुज् धातू तर पालन आणि व्यवहार (खाणे) या अर्थांमध्ये सांगितला आहे, मग तो एवढ्या सर्व अर्थांमध्ये कसा काय वापरला जातो?' तो वापरला जातोच, कारण धातू अनेक अर्थांचे असतात; आणि उपसर्गांचे सहाय्य मिळाल्यावर तर ते आणखीनच अनेक अर्थांचे होतात. येथून पुढे आम्ही 'तुमुन्' इत्यादी रूपे सांगणार नाही. परंतु जेथे काही विशेष दिसेल, तेथे सांगू.

Kati chedane. Kantati, vikantati. Sallakatto.

'कत्' (धातू) छेदन (कापणे) या अर्थात आहे. कन्तति, विकन्तति. 'सल्लकत्तो' (शल्यचिकित्सक/सर्जन).

Bhidi vidāraṇe. Bhindati. Anāgatatthe vattabbe ‘‘bhejjissati, bhindissatī’’ti dvidhā bhavanti rūpāni. Pāpake akusale dhamme bhindatīti bhikkhu. Tenāha –

'भिद्' (धातू) विदारण (फाडणे/फोडणे) या अर्थात आहे. भिन्दति. भविष्यकाळ सांगायचा असल्यास 'भेज्जिस्सति' आणि 'भिन्दिस्सति' अशी दोन प्रकारची रूपे होतात. जो पापयुक्त अकुशल धर्मांचा भेद करतो (नाश करतो), तो 'भिक्खू' होय. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Na [Pg.215] tena bhikkhu so hoti, yāvatā bhikkhate pare;

Visaṃ dhammaṃ samādāya, bhikkhu hoti na tāvatā.

'केवळ दुसऱ्यांकडे भिक्षा मागतो म्हणून कोणी भिक्खू होत नाही; विषारी (अधार्मिक) धर्माचे आचरण करून माणूस भिक्खू बनत नाही.'

Yodha puññañca pāpañca, bāhitvā brahmacariyaṃ;

Saṅkhāya loke carati, save ‘bhikkhū’ti vuccatī’’ti.

'जो येथे पुण्य आणि पाप या दोन्हीच्या पलीकडे जाऊन, ब्रह्मचर्याचे पालन करतो आणि विचारपूर्वक जगात वावरतो, त्यालाच खरोखर भिक्खू म्हटले जाते.'

Idañca khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ, sekkhaputhujjanasamaṇāpi yathāsambhavaṃ ‘‘bhikkhū’’ti vattabbataṃ pāpuṇantiyeva. Saṅghaṃ bhindatīti saṅghabhedako. Devadattena saṅgho bhinno,. Bhindiyatīti bhinnoti hi nibbacanaṃ. Na te kaṭṭhāni bhinnāni. Bhindatīti bhettā.

आणि हे खीणासवांना (अर्हतांना) उद्देशून म्हटले आहे, परंतु सेक्ख (शैक्ष) आणि पुथुज्जन (पृथग्जन) श्रमण देखील यथासंभव 'भिक्खू' म्हणवून घेण्यास पात्र ठरतातच. जो संघाचा भेद करतो तो 'संघभेदक' होय. देवदत्ताने संघ भेदला (संघात फूट पाडली). 'भिन्दियति' (जे भेदले जाते) ते 'भिन्न' होय, अशी याची व्युत्पत्ती आहे. 'त्यांनी लाकडे फोडली नाहीत.' जो भेद करतो तो 'भेत्ता' (भेदणारा) होय.

Chidi dvedhākaraṇe. Chindatīti chedako, evaṃ chettā. Kese chettuṃ vaṭṭati. Chindiyatīti chinno. Chinnopi rukkho punadeva rūhati. Idaṃ pana bhidichididvayaṃ divādigaṇaṃ patvā ‘‘bhijjati chijjatī’’ti suddhakattuvācakaṃ rūpadvayaṃ janeti, tasmā ‘‘bhijjatīti bhinno’’tiādinā suddhakattuvasenapi nibbacanaṃ kātabbaṃ.

'छिदि' धातू द्विधाकरण (दोन भाग करणे/कापणे) या अर्थात आहे. जो कापतो तो 'छेदक' किंवा 'छेत्ता' होय. केस कापणे योग्य आहे. जे कापले जाते ते 'छिन्न' होय. कापलेले झाड देखील पुन्हा उगवते. परंतु हे 'भिदि' आणि 'छिदि' हे दोन्ही धातू दिवादिगणात जाऊन 'भिज्जति, छिज्जति' अशी क्रियावाचक दोन रूपे तयार करतात, म्हणून 'भिज्जति म्हणून भिन्न' इत्यादी प्रकारे शुद्ध कर्तृवाचक अर्थाने देखील व्युत्पत्ती केली पाहिजे.

Tadi hiṃsānādaresu. Tandati. Tandī, taddu. Taddati kacchu.

'तदि' धातू हिंसा आणि अनादर या अर्थांमध्ये आहे. तन्दति. तन्दी (आळस), तद्दु (खाज/त्वचारोग). तद्दति कच्छु (खाज सुटते).

Udi pasavakiledanesu. Pasavanaṃ sandanaṃ. Kiledanaṃ tindatā. Undati. Undūro, samuddo.

'उदि' धातू प्रसव (वाहणे/उत्पन्न करणे) आणि क्लेदन (ओले करणे) या अर्थांमध्ये आहे. प्रसव म्हणजे वाहणे (संदन). क्लेदन म्हणजे ओले होणे (तिन्दता). उन्दति (ओले करतो). उन्दूरो (उंदीर), समुद्दो (समुद्र).

Vida lābhe. Vindati. Govindo, vitti. Ettha vittīti anubhavanaṃ, vedanā vā.

'विद' धातू लाभ या अर्थात आहे. विन्दति (प्राप्त करतो). गोविन्दो (गोविंद), वित्ती (वृत्ती/अनुभूती). येथे 'वित्ती' म्हणजे अनुभव घेणे किंवा वेदना होय.

Vida tuṭṭhiyaṃ. Vindati, nibbindati. Nibbindanaṃ. Virajjati. Nibbindo kāmaratiyā. Vitti, vittaṃ, vedo. Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ.

'विद' धातू तुष्टी (संतोष) या अर्थात आहे. विन्दति (संतोष पावतो), निब्बिन्दति (कंटाळतो/वैराग्य पावतो). निब्बिन्दनं (वैराग्य). विरज्जति (विरक्त होतो). कामरतीपासून निब्बिन्द (वैराग्य). वित्ती, वित्तं (वित्त/धन), वेदो (वेद/ज्ञान). अर्थवेद आणि धम्मवेद प्राप्त करतो.

Ettha vittīti somanassaṃ. ‘‘Vitti hi maṃ vindati suta disvā’’ti hi vuttaṃ. Vittanti vittijananattā vittasaṅkhātaṃ dhanaṃ. Vedoti [Pg.216] ganthopi ñāṇampi somanassampi vuccati. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’tiādīsu hi gantho ‘‘vedo’’ti vuccati. ‘‘Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’ntiādīsu ñāṇaṃ. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu somanassaṃ.

येथे 'वित्ती' म्हणजे सोमनस्य (आनंद). कारण 'पुत्राला पाहून मला आनंद (वित्ती) प्राप्त होतो' असे म्हटले आहे. 'वित्त' म्हणजे आनंद उत्पन्न करणारे असल्यामुळे वित्ताने मोजले जाणारे धन. 'वेद' म्हणजे ग्रंथ, ज्ञान आणि सोमनस्य (आनंद) देखील म्हटले जाते. 'तीन वेदांचा पारगामी' इत्यादींमध्ये ग्रंथ या अर्थाने 'वेद' म्हटले आहे. 'अकिंचन आणि कामभवात असक्त नसलेल्या ब्राह्मणाला वेदगू (ज्ञानवान) जाणावे' इत्यादींमध्ये ज्ञान या अर्थाने. 'जे जगात वेदजात (आनंदित होऊन) वावरतात' इत्यादींमध्ये सोमनस्य (आनंद) या अर्थाने.

Vedaganthe ca ñāṇe ca, somanasse ca vattati;

Vedasaddo imaṃ nānā-dhātuto samudīraye.

'वेद' शब्द ग्रंथ, ज्ञान आणि सोमनस्य (आनंद) या अर्थांमध्ये वापरला जातो; हा 'वेद' शब्द वेगवेगळ्या धातूंपासून उत्पन्न होतो असे म्हणावे.

Lipa limpane. Limpati, limpako. Avalepo. Avalepoti ahaṅkāro.

'लिप' धातू लिंपन (लेप लावणे) या अर्थात आहे. लिम्पति (लेप लावतो), लिम्पको (लेप लावणारा). अवलेपो (अवलेप). अवलेप म्हणजे अहंकार.

Lupa acchedane. Lumpati. Vilumpako, vilutto vilopo.

'लुप' धातू उच्छेदन (लुटणे/कापून टाकणे) या अर्थात आहे. लुम्पति (लुटतो). विलुम्पको (लुटणारा), विलुत्तो (लुटलेला), विलोपो (विलोपन/लूट).

Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati;

Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatīti.

माणूस तोपर्यंतच लुटतो, जोपर्यंत त्याला ते अनुकूल असते; परंतु जेव्हा इतर त्याला लुटतात, तेव्हा तो स्वतः लुटला गेलेला (विलुत्तो) असूनही लुटतो.

Pisa cuṇṇane. Piṃsati. Pisako. Pisuṇā vācā. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ yāya vācāya bhāsati, sā pisuṇā vācā’’ti vuttaṃ, taṃ niruttilakkhaṇena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

'पिस' धातू चूर्ण करणे (दळणे/बारीक करणे) या अर्थात आहे. पिंसति (दळतो/बारीक करतो). पिसको (पिशाच/दळणारा). पिसुणा वाचा (चुगली/कडू वाणी). आगम-अट्ठकथेत (टीकेत) म्हटले आहे की, 'ज्या वाणीने स्वतःची प्रियता आणि दुसऱ्याची शून्यता (तुच्छता) भासविली जाते, ती पिसुणा वाचा (चुगली) होय', हे निरुक्तीच्या लक्षणाने म्हटले आहे असे समजावे.

Hisi vihiṃsāyaṃ. Hiṃsati, vihiṃsati. Hiṃsako.

'हिसि' धातू विहिंसा (हिंसा करणे) या अर्थात आहे. हिंसति, विहिंसति (हिंसा करतो). हिंसको (हिंसक).

Ahiṃsakoti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;

Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ.

'पूर्वी हिंसक असतानाही माझे नाव अहिंसक होते; आज मी खऱ्या नावाचा झालो आहे, मी कोणाचीही अजिबात हिंसा करत नाही.'

Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti sīho. Ādiantakkharavipallāsavasena saddasiddhi, yathā ‘‘kantanaṭṭhena takka’’nti. Vihesako, vihesanaṃ.

जो हिंसेला पात्र असणाऱ्यांना मारतो (किंसति) तो 'सीहो' (सिंह) होय. पहिल्या आणि शेवटच्या अक्षरांच्या विपर्यासाने (बदलाने) या शब्दाची सिद्धी होते, जसे 'कंतन' अर्थाने 'तक्क' (ताक) शब्द सिद्ध होतो. विहेसको (त्रास देणारा), विहेसनं (त्रास देणे).

Sumbha [Pg.217] pahāre. Yo no gāvova sumbhati. Parisumbhati. Sumbhoti. Atrime pāḷito payogā –

'सुम्भ' धातू प्रहार करणे या अर्थात आहे. 'जो आमच्या बैलाप्रमाणे प्रहार करतो'. परिसुम्भति (चहूबाजूंनी प्रहार करतो). सुम्भोति. येथे पाळीतील हे प्रयोग आहेत –

‘‘Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti ca,

'स्वतःवर प्रहार करत (दुःख सहन करत) आम्ही काळाची वाट पाहत आहोत' आणि,

‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā;

Datvā ca no pakkamati, bahudukkhaṃ anappaka’’nti ca,

'केस पकडून उचलणे आणि जमिनीवर आपटणे (परिसुम्भन); आणि आम्हाला पुष्कळ व मोठे दुःख देऊन तो निघून जातो' आणि,

‘‘Bhūmiṃ sumbhāmi vegasā’’ti ca.

'मी वेगाने जमिनीवर प्रहार करतो (आपटतो)' आणि.

Aññattha pana aññāpi vuttā. Tā idha anupapattito na vuttā. Kecettha maññeyyuṃ, yathā bhūvādigaṇe ‘‘saki saṅkāyaṃ khaji gativekalle’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘saṅkati khañjatī’’ti rūpāni bhavanti, tathā imasmiṃ rudhādigaṇe ‘‘muca mocane kati chedane’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘muñcati kantatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Evaṃ sante ko imesaṃ tesañca visesoti? Ettha vuccate – ye bhūvādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantā ikārantavasena niddiṭṭhā, te ākhyātattañca nāmikattañca patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na katthacipi tesaṃ vinā niggahītāgamena rūpappavatti dissati. Taṃ yathā? Saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo iccādi. Ayaṃ anekassarānaṃ ikārantavasena niddiṭṭhānaṃ bhūvādigaṇikānaṃ viseso.

इतर ठिकाणी इतरही (व्युत्पत्ती) सांगितल्या आहेत. त्या येथे अप्रस्तुत असल्यामुळे सांगितल्या नाहीत. येथे काही जण असे मानू शकतात की, ज्याप्रमाणे भूवादिगणात 'सकि संकायं, खजि गतिवेकल्ले' इत्यादी धातूंच्या वर्गातील शेवटच्या वर्णाचा लाभ झाल्यामुळे आणि निग्गहीत (अनुस्वार) आगम झाल्यामुळे 'संकति, खञ्जति' अशी रूपे होतात, त्याचप्रमाणे या रुधादिगणात 'मुच मोचने, कति छेदने' इत्यादी धातूंच्या वर्गातील शेवटच्या वर्णाचा लाभ झाल्यामुळे आणि निग्गहीत आगम झाल्यामुळे 'मुञ्चति, कन्तति' इत्यादी रूपे होतात. असे असताना या दोन्हीमध्ये काय फरक आहे? यावर सांगितले जाते – जे भूवादिगणात अनेक स्वर असणारे, असंयोगान्त आणि इकारान्त रूपाने निर्दिष्ट केले आहेत, ते आख्यात (क्रियापद) आणि नाम रूप प्राप्त करून शुद्ध कर्ता व हेतुकर्ता यांच्या विषयात निश्चितपणे निग्गहीत आगमाने निष्पन्न रूपे होतात. निग्गहीत आगमाशिवाय त्यांची रूपप्रवृत्ती कुठेही दिसत नाही. ती कशी? संकति, संका, खञ्जति, खञ्जो इत्यादी. हा अनेक स्वर असणाऱ्या आणि इकारान्त रूपाने निर्दिष्ट केलेल्या भूवादिगणीय धातूंचा विशेष फरक आहे.

Ye ca rudhādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantvā akārantavasena vā ukārantavasena vā niddiṭṭhā, te ākhyātattaṃ patvā suddhakattuvisayeyeva ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na hetukattuvisaye. Nāmikattaṃ pana sahaniggahītāgamena vinā ca niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti. Yattha [Pg.218] vinā niggahītāgamena nipphannarūpā, tattha sasaṃyogarūpāyeva bhavanti. Taṃ yathā? Muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti. Chindāpeti. Chedeti, chedāpeti. Chindanaṃ, chedo. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Kantati, kantanaṃ, sallakatto. Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi iccādīni. Tattha ukkaccāti ukkantitvā, chinditvāti attho.

आणि जे रुधादिगणामध्ये अनेक स्वर असलेले, असंयोगान्त (संयोग नसलेले) अकारान्त किंवा उकारान्त रूपाने निर्दिष्ट केले आहेत, ते आख्यात (क्रियापद) भाव प्राप्त करून केवळ शुद्धकर्तृविषयातच निश्चितपणे निग्गहीत (अनुस्वार) आगमाने सिद्ध रूप होतात, हेतुकर्तृविषयात नाही. नामिक भाव प्राप्त झाल्यावर मात्र निग्गहीत आगमासह आणि निग्गहीत आगमाशिवाय सिद्ध रूप होतात. जेथे निग्गहीत आगमाशिवाय सिद्ध रूप होतात, तेथे ते संयोगयुक्त रूपाचेच असतात. ते कसे? जसे की - मुञ्चति (मुक्त करतो), मुञ्चापेति (मुक्त करवतो), मोचेति (मुक्त करतो), मोचापेति (मुक्त करवतो). छिन्दापेति (तोडवतो). छेदेति (तोडतो), छेदापेति (तोडवतो). छिन्दनं (तोडणे), छेदो (छेद/तोडणे). मुञ्चनं (मुक्त करणे), मोचनं (मुक्त करणे). कन्तति (कापतो), कन्तनं (कापणे), सल्लकत्तो (शल्यचिकित्सक). 'पिट्ठिमंसानि अत्तनो, सामं उक्कच्च खादसि' (स्वतःच्या पाठीचे मांस स्वतः कापून खातोस) इत्यादी. तेथे 'उक्कच्च' म्हणजे 'उक्कन्तित्वा' (कापून, तोडून) असा अर्थ आहे.

Nanu ca bho evaṃ sante ākhyātanāmikabhāvaṃ patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato paṭiladdhaniggahītāgamehi saki khaji ādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ, na pana mucachidiādīhīti? Tanna, mucachidiādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ rucadhātuyā samānagatikattā, tathā hi yathā ‘‘rundhissa, rundhayati, rundhāpeti, rundhanaṃ, rodho, virodho’’tiādīsu niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakārāni rūpāni dissanti, tathā mucachidiādīnampīti.

अहो! जर असे असेल, तर आख्यात आणि नामिक भाव प्राप्त करून शुद्धकर्तृ व हेतुकर्तृ विषयात निश्चितपणे निग्गहीत आगम प्राप्त झालेल्या 'सकि', 'खजि' इत्यादी रुधादिगणीय धातूंचेच रूप असावे, 'मुच', 'छिदि' इत्यादींचे नाही का? तसे नाही, 'मुच', 'छिदि' इत्यादी रुधादिगणीय धातूंचेच रूप असावे, कारण त्यांची गती (प्रवृत्ती) 'रुच' धातूसारखीच आहे. तसेच, जसे 'रुन्धिस्स, रुन्धयति, रुन्धापेति, रुन्धनं, रोधो, विरोधो' इत्यादींमध्ये निग्गहीत आगम आणि अनिग्गहीत आगमाच्या भेदाने दोन प्रकारची रूपे दिसतात, तसेच 'मुच', 'छिदि' इत्यादींचीही दिसतात.

Nanu kaccāyane niggahītāgamassa niccavidhānatthaṃ ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti lakkhaṇaṃ vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana kriyāpadattaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi ca nāmikapadattampi sandhāya vuttaṃ bhaveyya, ‘‘virodho’’tiādīnaṃ dassanato vāsaddaṃ pakkhipitvā vattabbaṃ siyā, na ca vāsaddaṃ pakkhipitvā vuttaṃ, tena ñāyati kriyāpadattaṃyeva sandhāya vuttanti.

कच्चायनात निग्गहीत आगमाच्या नित्य विधानासाठी 'रुधादितो निग्गहीतपुब्बञ्च' हे लक्षण (सूत्र) सांगितले आहे ना? सत्य आहे, परंतु ते क्रियापदभावाला अनुसरून सांगितले आहे. जर नामिकपदभावालाही अनुसरून सांगितले असते, तर 'विरोधो' इत्यादींच्या दर्शनामुळे 'वा' (विकल्प) शब्द टाकून सांगावे लागले असते, आणि 'वा' शब्द टाकून सांगितले नाही, यावरून हे समजते की ते केवळ क्रियापदभावालाच अनुसरून सांगितले आहे.

Nanu ca bho evaṃ sante sakikhajiādīnaṃ niccaṃ saniggahītāgamakriyāpadattaṃyeva sandhāya ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti idaṃ vuttanti sakkā mantunti? Na sakkā, sakikhajiādīnaṃ rudhadhātuyā asamānagatikattā nāmikatte dvippakārassa asambhavato. Tathā hi yesaṃ yā nāmikatte niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakāravantatā, sā [Pg.219] eva tesaṃ rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ. Tañca sakikhajiādīnaṃ natthi. ‘‘Saṅkā khañjo’’tiādinā hi nāmatte ekoyeva pakāro dissati saniggahītāgamo, ‘‘kamu padavikkhepe’’iccādīnaṃ pana ‘‘kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamana’’ntiādinā nāmikatte dvippakāravantatāsambhavepi niggahītāgamassa abbhāsavisaye pavattattā sā dvippakāravantatā rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ na hoti, tasmā abbhāsavisaye pavattaṃ niggahītāgamaṃ vajjetvā yā dvippakāravantatā, sāyeva rudhādigaṇikabhāvassa lakkhaṇanti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ nayo atīva sukhumo sammā manasi kātabbo.

अहो! जर असे असेल, तर 'सङ्ख' (saṅkha), 'खञ्ज' (khañja) इत्यादींच्या बाबतीत नेहमी सनिग्गहीत-आगम (अनुस्वारयुक्त आगम) क्रियापद असणे लक्षात घेऊनच 'रुधादितो निग्गहीतपुब्बञ्च' (रुधादि धातूंमध्ये पूर्वी निग्गहीत/अनुस्वार होतो) असे म्हटले गेले आहे, असा विचार करणे शक्य आहे काय? नाही, हे शक्य नाही; कारण 'सङ्ख', 'खञ्ज' इत्यादींचा 'रुध' धातूशी समान मार्ग (समान स्वभाव) नसल्यामुळे नामरूपात दोन प्रकार असणे असंभव आहे. कारण ज्यांच्या बाबतीत नामरूपात निग्गहीत-आगम आणि अनिग्गहीत-आगम या भेदाने दोन प्रकार असणे, हेच त्यांचे 'रुधादिगण' असण्याचे लक्षण आहे. आणि ते 'सङ्ख', 'खञ्ज' इत्यादींच्या बाबतीत नाही. कारण 'सङ्का' (शंका), 'खञ्जो' (लंगडा) इत्यादी नामांच्या बाबतीत केवळ एकच प्रकार (सनिग्गहीत-आगम असलेला) दिसून येतो. परंतु 'कमु पदविक्खेपे' (पाऊल टाकणे या अर्थी 'कमु' धातू) इत्यादींच्या बाबतीत 'कमो', 'कमनं', 'चङ्कमो', 'चङ्कमनं' इत्यादी रूपांद्वारे नामरूपात दोन प्रकार असणे शक्य असले, तरी निग्गहीत-आगमाचा अभ्यास-विषयात (द्वित्व विषयात) प्रवृत्त झाल्यामुळे, ती द्विरूपता 'रुधादिगण' असण्याचे लक्षण ठरत नाही. म्हणून, अभ्यास-विषयात प्रवृत्त झालेल्या निग्गहीत-आगमाला वगळून जी द्विरूपता उरते, तीच 'रुधादिगण' असण्याचे लक्षण आहे, असा निष्कर्ष काढला पाहिजे. हा नियम अत्यंत सूक्ष्म आहे, तो चांगल्या प्रकारे मनात धारण केला पाहिजे.

Rudhādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

माझ्या क्षमतेनुसार 'रुधादि' इत्यादी धातू एवढेच पाहिले गेले आहेत; सूत्रांमध्ये इतरही धातू पाहून अर्थाशी सुसंगत असे ग्रहण करावे.

Dudhādigaṇoyaṃ.

हा दुधादिगण होय.

Divādigaṇika

दिवादिगण.

Divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutikantigatisattīsu. Ettha ca kīḷāti laḷanā, vihāro vā. Laḷanāti ca laḷitānubhavanavasena ramaṇaṃ. Vihāro iriyāpathaparivattanādinā vattanaṃ. Vijigisāti vijayicchā. Byavahāroti vohāro. Jutīti sobhā. Thutīti thomanā. Kantīti kamanīyatā. Gatīti gamanaṃ. Sattīti sāmatthiyaṃ. Imesu atthesu divudhātu vattati. Dibbati. Devo. Devī. Devatā.

'दिवु' (divu) धातू क्रीडा (खेळणे), विजिगीषा (जिंकण्याची इच्छा), व्यवहार (व्यापार/व्यवहार), द्युती (शोभा/प्रकाश), थुती (स्तुती), कांती (कमनीयता/सौंदर्य), गती (गमन) आणि शक्ती (सामर्थ्य) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. येथे 'क्रीडा' म्हणजे लळना (विलास) किंवा विहार होय. 'लळना' म्हणजे विलासाचा अनुभव घेत रममाण होणे. 'विहार' म्हणजे इरियापथ (चालणे, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक अवस्था) बदलून वावरणे. 'विजिगीषा' म्हणजे विजयाची इच्छा. 'व्यवहार' म्हणजे वोहार (लोकव्यवहार). 'द्युती' म्हणजे शोभा. 'थुती' म्हणजे थोमना (स्तुती). 'कांती' म्हणजे कमनीयता. 'गती' म्हणजे गमन (जाणे). 'शक्ती' म्हणजे सामर्थ्य. या अर्थांमध्ये 'दिवु' धातू प्रवृत्त होतो. उदा. दिब्बति (तो खेळतो/चमकतो). देवो (देव). देवी. देवता.

Ettha devoti tividhā devā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Tesu mahāsammatakālato paṭṭhāya lokena ‘‘devā’’ti sammatattā rājarājakumārādayo sammutidevā [Pg.220] nāma. Devaloke upapannā upapattidevā nāma. Khīṇāsavā visuddhidevā nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘sammutidevā nāma rājāno deviyo kumārā. Upapattidevā nāma bhummadeve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā’’ti.

येथे 'देव' म्हणजे तीन प्रकारचे देव आहेत: संमुतिदेव (संमतीने मानलेले देव), उपपत्तिदेव (उत्पत्तीने झालेले देव) आणि विशुद्धिदेव (विशुद्ध देव). त्यांपैकी, महासंमत काळापासून लोकांनी 'देव' म्हणून स्वीकारल्यामुळे राजे, राजकुमार इत्यादींना 'संमुतिदेव' म्हणतात. देवललोकात उत्पन्न झालेल्यांना 'उपपत्तिदेव' म्हणतात. क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे अर्हत) हे 'विशुद्धिदेव' होत. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'संमुतिदेव म्हणजे राजे, राण्या आणि राजकुमार. उपपत्तिदेव म्हणजे भूमदेवांना धरून त्यांच्यावरील सर्व देव. विशुद्धिदेव म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि क्षीणासव (अर्हत) होत.'

Idaṃ panettha nibbacanaṃ – dibbanti kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi kīḷanti, tesu vā viharantīti devā. Dibbanti yathābhilāsitaṃ visayaṃ appaṭighātena gacchantīti devā. Dibbanti yathicchitanipphādane sakkontīti devā. Atha vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti devanīyā abhitthavanīyāti devā. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā.

या शब्दाची व्युत्पत्ती अशी आहे – 'दिब्बन्ति' म्हणजे जे कामगुण, ध्यान, अभिज्ञा, चित्त आणि ऐश्वर्य इत्यादींद्वारे क्रीडा करतात किंवा त्यांमध्ये विहार करतात, ते 'देवा' (देव) होत. 'दिब्बन्ति' म्हणजे जे इच्छित विषयाकडे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय जातात, ते 'देवा' होत. 'दिब्बन्ति' म्हणजे जे इच्छेनुसार कार्य पूर्ण करण्यास समर्थ असतात, ते 'देवा' होत. अथवा, विविध संकटांतून पार पडू इच्छिणाऱ्यांसाठी जे शरण आणि परायण आहेत, म्हणून जे पूजनीय (देवनीय) आणि स्तुतीस पात्र (अभित्थवनीय) आहेत, ते 'देवा' होत. किंवा, विशेष शोभेने युक्त असल्यामुळे जे कमनीय (आकर्षक) आहेत, ते 'देवा' होत.

Ettha ca thutikanti atthā kammasādhanavasena daṭṭhabbā, kīḷādayo cha atthā kattusādhanavasena. Keci pana ‘‘divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘gatī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutithutīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘thutī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutigatīsū’’ti paṭhanti, keci pana divudhātuṃ ‘‘sattithutika’’ntiatthepi icchanti. Tenāha abhidhammassa anuṭīkākāro ‘‘devasaddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvato’’tiādi.

येथे 'थुति' (स्तुती) आणि 'कन्ति' (कांती) हे अर्थ कर्मसाधन रूपाने पाहावेत, आणि क्रीडा इत्यादी सहा अर्थ कर्तृसाधन रूपाने पाहावेत. काही व्याकरणकार 'दिवु कीळाविजिगीसाव्यवहारजुतिथुतिगतीसु' असा पाठ वाचतात. काही जण 'गती' हा शब्द वगळून 'जुतिथुतीसु' असा पाठ वाचतात. काही जण 'थुती' हा शब्द वगळून 'जुतिगतीसु' असा पाठ वाचतात, तर काही जण 'दिवु' धातूचा 'शक्ती' आणि 'थुति-कन्ति' या अर्थांमध्येही स्वीकार करतात. म्हणूनच अभिधम्माच्या अनुटीकाकारांनी म्हटले आहे – 'जसा देव शब्दाचा अर्थ क्रीडा, विजिगीषा, वोहार (व्यवहार), द्युती आणि गती असा होतो, तसाच धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे शक्ती, अभित्थव (स्तुती) आणि कमन (इच्छा/कांती) असाही होतो' इत्यादी.

Idaṃ pana yathāvuttesu sammutidevādīsu paccekaṃ nibbacanaṃ – dibbanti kīḷanti attano visaye issariyaṃ karontīti devā, rājāno. Dibbanti kīḷanti pañcahi kāmaguṇehi, paṭipakkhe vā vijetuṃ icchanti, voharanti ca lokassa yuttāyuttaṃ, jotanti paramāya sarīrajutiyā, thomiyanti tabbhāvatthikehi, kāmiyanti daṭṭhuṃ sotuñca [Pg.221] sobhāvisesayogena, gacchanti ca yathicchitaṭṭhānaṃ appaṭihatagamanena, sakkonti ca ānubhāvasampattiyā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetunti devā, cātumahārājikādayo. Kīḷanti paramāya jhānakīḷāya, vijetuṃ icchanti paṭipakkhaṃ, paramasukhumañāṇavisesavisayaṃ atthañca voharanti, jotanti sabbakilesadosakalusābhāvā paramavisuddhāya ñāṇajutiyā, thomiyanti ca viññātasabhāvehi paramanimmalaguṇavisesayogato, kāmiyanti ca anuttarapuññakkhettatāya daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca, gacchanti ca amatamahānibbānaṃ apaccāgamanīyāya gatiyā, sakkonti ca cittācāraṃ ñatvā te te satte hite niyojetuṃ amatamahānibbānasukhe ca patiṭṭhāpetunti devā, visuddhidevā.

आता वर उल्लेखिलेल्या संमुतिदेव इत्यादींचे स्वतंत्रपणे स्पष्टीकरण (व्युत्पत्ती) खालीलप्रमाणे आहे – जे आपल्या क्षेत्रात क्रीडा करतात आणि ऐश्वर्य गाजवतात, ते 'देवा' म्हणजे राजे होत. जे पाच कामगुणांमध्ये क्रीडा करतात, शत्रूंवर विजय मिळवण्याची इच्छा ठेवतात, लोकांच्या योग्य-अयोग्य गोष्टींचा व्यवहार करतात, शरीराच्या उत्कृष्ट तेजाने चमकतात, देवत्व इच्छिणाऱ्यांकडून स्तुती मिळवतात, विशेष शोभेमुळे पाहण्याची व ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतात, कोणत्याही अडथळ्याशिवाय इच्छित स्थळी जातात आणि आपल्या प्रभावाच्या समृद्धीने ती ती कार्ये पूर्ण करण्यास समर्थ असतात, ते 'देवा' म्हणजे चातुमहाराजिका इत्यादी देव होत. जे उत्कृष्ट ध्यानरूपी क्रीडेमध्ये रमतात, क्लेशादी शत्रूंवर विजय मिळवण्याची इच्छा ठेवतात, अत्यंत सूक्ष्म अशा विशेष ज्ञानविषयक अर्थाचा व्यवहार (प्रकटीकरण) करतात, सर्व क्लेश, दोष आणि मळ नसल्यामुळे अत्यंत विशुद्ध अशा ज्ञानतेजाने चमकतात, स्वभाव जाणणाऱ्यांकडून अत्यंत निर्मळ अशा विशेष गुणांमुळे स्तुती मिळवतात, अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असल्यामुळे पाहण्याची, ऐकण्याची व पूजा करण्याची इच्छा निर्माण करतात, कधीही परत न येणाऱ्या गतीने अमृत महानिर्वाणाप्रत जातात आणि प्राण्यांच्या चित्ताची प्रवृत्ती जाणून त्यांना हिताच्या कार्यात जोडण्यास व अमृत महानिर्वाण सुखात प्रतिष्ठित करण्यास समर्थ असतात, ते 'देवा' म्हणजे विशुद्धिदेव होत.

Devasadda ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’tiādīsu ajaṭākāse āgato. ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’tiādīsu meghe. ‘‘Ayañhi deva kumāro’’tiādīsu khattiye. ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmī’’tiādīsu issarapuggale. ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’tiādīsu upapattideve. ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathi’’ntiādīsu visuddhideve āgato.

'देव' शब्द 'विद्धे विगत्तवलाहके देवे' (ढग विरघळलेल्या स्वच्छ आकाशात) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'आकाश' या अर्थाने आला आहे. 'देवो च थोकं थोकं फुसायति' (मेघ थोडा-थोडा बरसत आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'मेघ' (ढग/पाऊस) या अर्थाने आला आहे. 'अयञ्हि देव कुमारो' (हे देवा! हा कुमार...) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'क्षत्रिय' (राजे) या अर्थाने आला आहे. 'अहं देव सकलजम्बुदीपे अञ्ञस्स रञ्ञो सन्तिके kiञ्चि भयं न पस्सामि' (हे देवा! मी संपूर्ण जंबूद्गीपात इतर कोणत्याही राजाकडून काहीही भीती पाहत नाही) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'ऐश्वर्यशाली व्यक्ती' (स्वामी/राजे) या अर्थाने आला आहे. 'पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचारेति देवो मञ्ञे' (पाच कामगुणांनी युक्त होऊन क्रीडा करतो, जणू काही देवच) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'उपपत्तिदेव' या अर्थाने आला आहे. 'देवातिदेवं नरदम्मसारथिं' (देवांचेही देव, मानवांचे दमन करणारे सारथी) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'विशुद्धिदेव' (बुद्ध) या अर्थाने आला आहे.

Devīti rājabhariyāpi devadhītāpi ‘‘devī’’ti vuccati. Devassa bhariyāti hi devī, sāpi atthato ‘‘dibbatīti devī’’ti vattabbā, yathā ‘‘bhikkhatīti bhikkhunī’’ti. Tathā hi vuttaṃ vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘dibbati attano puññiddhiyā kīḷatīti devī’’ti.

'देवी' म्हणजे राजाची पत्नी आणि देवकन्या यांनाही 'देवी' म्हटले जाते. देवाच्या पत्नीला 'देवी' म्हणतात, तिचा अर्थही 'जी क्रीडा करते ती देवी' (दिब्बतीति देवी) असाच सांगितला पाहिजे, जसे 'जी भिक्षा मागते ती भिक्षुणी' (भिक्खतीति भिक्खुनी). म्हणूनच विमानवस्तूच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे – 'जी आपल्या पुण्य-ऋद्धीने क्रीडा करते, ती देवी होय' (दिब्बति अत्तनो पुञ्ञिद्धिया कीळतीति देवी).

Devatāti [Pg.222] devaputtopi brahmāpi devadhītāpi. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto ‘‘devoyeva devatā’’ti katvā, tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.

'देवता' म्हणजे देवपुत्र, ब्रह्मा आणि देवकन्या देखील होय. 'अथ खो अञ्ञतरा देवता अभिक्kन्ताय रुत्तिया अभिक्kन्तवण्णा' (त्यानंतर रात्रीच्या प्रहरात एक अतिशय तेजस्वी देवता...) इत्यादी वाक्यांमध्ये देवपुत्रालाच 'देवता' म्हटले आहे, कारण 'जो देव आहे तोच देवता' असे मानले जाते. तसेच 'ता देवता सत्तसता उळारा, ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा' (त्या सातशे भव्य देवता, ब्रह्मलोकातून बाहेर पडून...) इत्यादी वाक्यांमध्ये ब्रह्मांना 'देवता' म्हटले आहे.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti-

'हे देवते! ओषधी (शुक्र) ताऱ्याप्रमाणे सर्व दिशा प्रकाशित करत, तू अत्यंत तेजस्वी रूपाने उभी आहेस' -

Ādīsu devadhītā.

सुरुवातीला 'देवधीता' (देवपुत्री) असा शब्द आहे.

Imāni upapattidevānaṃ nāmāni –

ही उपपत्तिदेवांची (उत्पत्ती झालेल्या देवांची) नावे आहेत –

Devo suro ca vibudho, nijjaro amaro maru;

Sudhāsī tidaso sagga-vāsī animisopi ca;

Divoko’matapāyī ca, saggaṭṭho devatāni ca.

देव, सुर, विबुध, निज्जर (निर्जर), अमर, मरु, सुधासी (सुधा खाणारा), तिदस (त्रिदश), सग्गवासी (स्वर्गवासी), अनिमिस (अनिमिष - डोळे न मिटणारा), दिवोक (दिवौकस), अमतपायी (अमृत पिणारा), सग्गट्ठ (स्वर्गस्थ) आणि देवता.

Khi khaye. Khiyati. Khayo. Khiyanaṃ. Rāgakkhayo.

'खि' (धातू) क्षय (नाश) होण्याच्या अर्थात. 'खीयति' (नाश पावतो). 'खयो' (क्षय/नाश). 'खीयणं' (नाश होणे). 'रागक्खयो' (रागाचा/आसक्तीचा क्षय).

Khi nivāse kodhahiṃsāsu ca. Khiyati. Na gacchasi yamakkhayaṃ. Nāgadānena khiyanti.

'खि' (धातू) निवास (राहणे), क्रोध आणि हिंसा या अर्थांमध्येही आहे. 'खीयति' (राहतो). 'न गच्छसि यमक्खयं' (तू यमाच्या निवासाला जात नाहीस). 'नागदानेन खीयन्ति' (हत्तींच्या दानामुळे ते क्रुद्ध होतात किंवा हिंसा करतात).

Tattha khiyatīti nivasati. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ. Khiyantīti kujjhanti hiṃsanti vā.

तेथे, 'खीयति' म्हणजे राहतो (निवास करतो). 'यमक्खयं' म्हणजे यमाचे निवासस्थान. 'खीयन्ति' म्हणजे रागवतात किंवा हिंसा करतात.

Ghā gandhopādāne. Ghāyatīti ghānaṃ. Ghānena gandhaṃ ghāyituṃ ghāyitvā.

'घा' (धातू) गंध ग्रहण करण्याच्या (वास घेण्याच्या) अर्थात. 'घायति' (वास घेतो) म्हणून 'घानं' (नाक). नाकाने गंधाचा वास घेण्यासाठी, वास घेऊन.

Ruca rocane. Rocanaṃ ruci. Bhattaṃ me ruccati. Bhattampitassa na ruccati. Pabbajjā mama ruccati. Ruccituṃ, ruccitvā. Keci pana imasmiṃ divādigaṇe ‘‘ruca dittimhī’’ti paṭhanti. Taṃ na yuttaṃ katthacipi dittisaṅkhātasobhanatthavācakassa [Pg.223] rucadhātuno ‘‘ruccatī’’ti rūpābhāvato. Tasmā evaṃ sallakkhetabbaṃ, dittirucīnaṃ vācako rucadhātu bhuvādigaṇiko. Tassa hi ‘‘rocati, virocati. Ekattamuparocita’’nti rūpāniyeva bhavanti, na ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ. Ruciyāyeva vācako pana divādigaṇikopi hoti curādigaṇikopi. Tassa hi divādigaṇikakāle ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti rūpaṃ. Curādigaṇikakāle ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’ti rūpaṃ. Āpubbo ce ācikkhane vattati, ‘‘āroceti, ārocayatī’’ti rūpāni dissanti.

'रुच' (धातू) आवडण्याच्या (रोचन) अर्थात. आवडणे म्हणजे 'रुचि'. 'भत्तं मे रुच्चति' (मला अन्न आवडते). 'भत्तम्पि तस्स न रुच्चति' (त्याला अन्नही आवडत नाही). 'पब्बज्जा मम रुच्चति' (मला प्रव्रज्या आवडते). आवडण्यासाठी, आवडल्यामुळे. परंतु काही लोक या दिवादि गणात 'रुच दित्तिम्हि' (रुच धातू प्रकाशाच्या अर्थात) असा पाठ वाचतात. ते योग्य नाही, कारण कुठेही प्रकाश किंवा शोभा या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'रुच' धातूचे 'रुच्चति' असे रूप आढळत नाही. म्हणून हे लक्षात घेतले पाहिजे की, प्रकाश आणि आवड दर्शवणारा 'रुच' धातू हा भ्वादि गणातील आहे. कारण त्याची 'रोचति, विरोचति, एकत्तमुपरोचितं' अशीच रूपे होतात, 'रुच्चति' असे रूप होत नाही. केवळ आवडीचा वाचक असलेला धातू दिवादि गणातील आणि चुरादि गणातीलही असतो. दिवादि गणाच्या वेळी त्याचे 'गमनं मय्हं रुच्चति' (माझे जाणे मला आवडते) असे रूप होते. चुरादि गणाच्या वेळी 'किं नु जातिं न रोचेसि' (तू जन्माची आवड का धरत नाहीस?) असे रूप होते. जर 'आ' उपसर्ग आधी असेल तर तो सांगण्याच्या अर्थात वापरला जातो, आणि 'आरोचेति, आरोचयति' अशी रूपे दिसतात.

Muca mokkhe. Dukkhato muccati. Saddhāya adhimuccati. Mutti, vimutti, adhimutti, muccamāno.

'मुच' (धातू) मोक्षाच्या (मुक्त होण्याच्या) अर्थात. 'दुक्खतो मुच्चति' (दुःखातून मुक्त होतो). 'सद्धाय अधिमुच्चति' (श्रद्धेने अधिमुक्त/दृढनिश्चयी होतो). 'मुत्ति' (मुक्ती), 'विमुत्ति' (विमुक्ती), 'अधिमुत्ति' (अधिमुक्ती/दृढ श्रद्धा), 'मुच्चमानो' (मुक्त होत असलेला).

Uca samavāye. Uccati. Oko, ūkā, ukkā.

'उच' (धातू) समवायाच्या (एकत्र येण्याच्या/संबंधाच्या) अर्थात. 'उच्चति' (म्हटले जाते/एकत्र येते). 'ओको' (पाणी किंवा निवासस्थान), 'ऊका' (उवा), 'उक्का' (मशाल).

Okoti udakampi āvāsopi. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehī’’ti ca, ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ti cettha payogo. Ūkāti sīse nibbattakimiviseso.

'ओको' म्हणजे पाणी आणि निवासस्थान देखील. 'ओकपुण्णेहि चीवरेहि' (पाण्याने भरलेल्या चीवरांसह) आणि 'वारिजोव thale खित्तो, ओकमोकतमुब्भतो' (जसे जमिनीवर फेकलेला मासा त्याच्या पाण्याच्या निवासस्थानातून बाहेर काढला जातो) हे येथे याचे प्रयोग आहेत.

Ukkāti dīpikādayo vuccanti. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ [Pg.224] gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. Iccevaṃ –

'उक्का' म्हणजे मशाल इत्यादी म्हटले जाते. कारण 'उक्कासु धारियमानासु' (मशाली धरल्या जात असताना) या आलेल्या ठिकाणी मशालीला 'उक्का' म्हटले आहे. 'उक्कं बन्धेय्य, उक्कं बन्धित्वा, उक्कामुखं आलिम्पेय्य' (मशाल बांधावी, मशाल बांधून, मशालीचे तोंड पेटवावे) या आलेल्या ठिकाणी 'कोळशाचे भांडे' (अंगारकपल्ल) असा अर्थ आहे. 'कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बही' (लोहाराच्या भट्टीप्रमाणे, ती आत जळते, बाहेर नाही) या आलेल्या ठिकाणी 'लोहाराची भट्टी' (कम्मारुद्धन) असा अर्थ आहे. 'एवं विपाको उक्कापातो भविस्सति' (अशा प्रकारे विपाक उल्कापात होईल) या आलेल्या ठिकाणी वायूचा वेग (वातवेग) याला 'उक्का' म्हटले आहे. 'सण्डासेन जातरूपं गहेत्वा उक्कामुखे पक्खिपेय्य' (चिमट्याने सोने पकडून मुशीच्या तोंडात टाकावे) या आलेल्या ठिकाणी सोनारांची 'मूस' (मूष) म्हणजे 'उक्का' असे समजले पाहिजे. अशा प्रकारे –

Dīpikāvātavegesu, kammārānañca uddhane;

Mūsāyampi ca aṅgāra-kapalle cāti pañcasu;

Visayesu panetesu, ukkāsaddo pavattati;

मशाल, वायूचा वेग, लोहाराची भट्टी, मूस (मूष) आणि कोळशाचे भांडे या पाच विषयांमध्ये (अर्थांमध्ये) 'उक्का' हा शब्द वापरला जातो.

Che chedane. Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ.

'छे' (धातू) छेद घेण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात. 'छीयति' (कापले जाते), 'छीयन्ति' (कापले जातात). 'अवच्छितं', 'अवच्छातं' (कापलेले). 'छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं' (उत्कृष्ट सुगंधाने सुवासित असलेली जटा कापून).

Saja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sajjati. Sajjanaṃ, sajjito, satto.

'सज' (धातू) आसक्तीच्या (सङ्ग) अर्थात. आसक्ती म्हणजे चिकटणे (लगन). 'सज्जति' (आसक्त होतो/चिकटतो). 'सज्जनं' (आसक्त होणे), 'सज्जितो' (आसक्त झालेला), 'सत्तो' (प्राणी/आसक्त).

Yuja samādhimhi. Samādhānaṃ samādhi, kāyakammādīnaṃ sammāpayogavasena avippakiṇṇatāti attho. Yujjati. Yogo, yogī.

'युज' (धातू) समाधीच्या अर्थात. समाधी म्हणजे चित्ताची एकाग्रता (समाधान), म्हणजेच कायिक कर्म इत्यादींच्या योग्य प्रयोगामुळे विखुरलेले नसणे असा अर्थ आहे. 'युज्जति' (योग्य ठरतो/जोडला जातो). 'योगो' (योग/प्रयत्न), 'योगी' (प्रयत्न करणारा/योगी).

Ettha yogoti vīriyaṃ. Tañhi –

येथे 'योगो' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) होय. कारण ते –

‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vo’ha’mattānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu’’nti

'माणसाने प्रयत्नच केला पाहिजे, पंडिताने खचून जाऊ नये; मी स्वतःला पाहतो, जशी मी इच्छा केली होती, तसेच झाले.'

Vacanato avassaṃ kātuṃ yujjati upapajjatīti yogoti vuccati.

या वचनावरून, जे अवश्य करणे योग्य आहे आणि जुळणारे आहे, त्याला 'योगो' असे म्हटले जाते.

Ranja rāge. Rajjati. Virajjati. Rajjamāno, rajjaṃ, rajjanto, rāgo, virāgo, rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Upasaggavasena añño attho bhavati. Samhā raṭṭhā nirajjati, attano raṭṭhā niggacchatīti attho.

'रंज' (धातू) रागाच्या (आसक्ती/रंगण्याच्या) अर्थात. 'रज्जति' (आसक्त होतो). 'विरज्जति' (विराग पावतो). 'रज्जमानो' (आसक्त होत असलेला), 'रज्जं' (राज्य/आसक्ती), 'रज्जन्तो' (आसक्त होणारा), 'रागो' (राग/आसक्ती), 'विरागो' (विराग/अनासक्ती), 'रज्जनं' (आसक्त होणे), 'विरज्जनं' (विराग होणे), 'रजनीयं' (आकर्षक/आसक्ती निर्माण करणारे). उपसर्गाच्या प्रभावाने दुसरा अर्थ होतो. 'सम्हा रट्ठा निरज्जति' म्हणजे आपल्या स्वतःच्या राज्यातून बाहेर पडतो (निघून जातो) असा अर्थ आहे.

Tattha virāgoti virajjanti ettha saṃkilesadhammāti virāgo, nibbānaṃ maggo ca.

तेथे, 'विरागो' म्हणजे ज्यामध्ये संक्लेश धर्म (मलीन करणारे धर्म) नष्ट होतात तो 'विराग' होय, म्हणजेच निर्वाण आणि मार्ग.

Vijī bhayacalanesu. Vijjati, saṃvijjati. Saṃvego, saṃvejanīyaṃ. Ubbijjati. Ubbego, ubbiggahadayo.

'विजी' (धातू) भय आणि कंप पावण्याच्या (थरथरण्याच्या) अर्थात. 'विज्जति', 'संविज्जति' (थरथरतो/घाबरतो). 'संवेगो' (संवेग/धार्मिक संवेग), 'संवेजनीयं' (संवेग निर्माण करणारे). 'उब्बिज्जति' (उद्विग्न होतो/घाबरतो). 'उब्बेगो' (उद्वेग/भय), 'उब्बिग्गहदयो' (उद्विग्न/घाबरलेले हृदय असलेला).

Luja [Pg.225] vināse. Lujjatīti loko. Lopo, lutti, lujjanaṃ, lutto.

'लुज' (धातू) विनाशाच्या (नाशाच्या) अर्थात. 'लुज्जति' (नाश पावतो/भंगतो) म्हणून त्याला 'लोको' (लोक/जग) म्हणतात. 'लोपो' (लोप), 'लुत्ति' (लोप होणे), 'लुज्जनं' (भंगणे/नाश पावणे), 'लुत्तो' (लोप पावलेला).

Ṭhā gatinivattiyaṃ. Ṭhāyati. Ṭhāyī, ṭhiti, ṭhānaṃ, ṭhito, tatraṭṭho, tiṭṭhaṃ, kappaṭṭhāyī, āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī.

'ठा' (धातू) गती थांबण्याच्या (स्थिर होण्याच्या) अर्थात. 'ठायति' (थांबतो/उभा राहतो). 'ठायी' (स्थिर राहणारा), 'ठिति' (स्थिती), 'ठानं' (स्थान), 'ठितो' (उभा असलेला), 'तत्रट्ठो' (तेथे असलेला), 'तिट्ठं' (उभा राहणारा), 'कप्पट्ठायी' (कल्पभर टिकणारा), 'आसभट्ठानट्ठायी' (श्रेष्ठ स्थानावर राहणारा).

‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;

Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampako’’ti

'मी सुखाने झोपतो, सुखाने उभा राहतो (राहतो), सुखाने माझे जीवन घालवतो; माराच्या जाळ्याबाहेर असलेला, अहा! शास्ता (बुद्ध) किती दयाळू आहेत!'

Pāḷi nidassanaṃ. Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinanti ca. Tattha ṭhāyāmīti tiṭṭhāmi.

हे पाळी भाषेतील उदाहरण आहे. आणि 'लापं गोचरट्ठायिनं' (आपल्या चरण्याच्या जागेत राहणारा लावा पक्षी) हे देखील. तेथे 'ठायामि' म्हणजे 'तिट्ठामि' (मी उभा राहतो/राहतो).

Ḍigatiyaṃ. Ḍiyati. Ḍemāno. Ḍino vā. ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama. Vajjesi kho tvaṃ vāmūru’’nti nidassanaṃ.

'डि' (धातू) गतीच्या (उडण्याच्या) अर्थात. 'डीयति' (उडतो). 'डेमानो' (उडत असलेला). किंवा 'डीनो' (उडलेला). 'उच्चे सकु ण डेमान, पत्तयान विहङ्गम। वज्जेसि खो त्वं वामूरु' (हे उंच उडणाऱ्या पक्षा, पंखांनी उडणाऱ्या विहंगमा! तू जात आहेस...) हे याचे उदाहरण आहे.

Ettha ḍiyatīti ḍemānoti nibbacanaṃ gahetabbaṃ.

येथे 'डीयति' म्हणजे 'डेमानो' (उडणारा) अशी व्युत्पत्ती घेतली पाहिजे.

Tā pālane. Tāyati. Aghassa tātā. So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame. Tāṇaṃ, parittaṃ, gottaṃ. Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo.

'ता' (धातू) पालनाच्या (रक्षण करण्याच्या) अर्थात. 'तायति' (रक्षण करतो). 'अघस्स ताता' (पापापासून/दुःखापासून रक्षण करणारे). 'सो नून कपणो तातो, चिरं रुज्जति अस्समे' (तो बिचारा वडील/रक्षक नक्कीच आश्रमात दीर्घकाळ आजारी आहे). 'ताणं' (त्राण/रक्षण), 'परित्तं' (परित्त/संरक्षण), 'गोत्तं' (गोत्र/रक्षण). 'त्वं खोसि उपासक कतकल्याणो कतभीरुत्ताणो' (हे उपासका, तू कल्याण केले आहेस आणि भयापासून रक्षण केले आहेस).

Tatra parittanti mahātejavantatāya samantato sattānaṃ bhayaṃ upaddavaṃ upasaggañca tāyati rakkhatīti parittaṃ, gaṃ tāyatīti gottaṃ.

तेथे, 'परित्त' म्हणजे महातेजस्वी असल्यामुळे जे सर्व बाजूंनी प्राण्यांचे भय, उपद्रव आणि संकटांपासून रक्षण करते (तायति/रक्खति) ते 'परित्त' होय. गायीचे किंवा पृथ्वीचे (गं) रक्षण करते ते 'गोत्तं' (गोत्र).

Nata gattavināme. Gattavināmo gattavikkhepo. Naccati. Naccaṃ. Nigaṇṭho nāṭaputto.

'नत' (धातू) शरीराचे अवयव वाकवण्याच्या (गात्रविनाम) अर्थात. शरीराचे अवयव वाकवणे म्हणजेच अवयवांची हालचाल करणे (गात्रविक्षेप). 'नच्चति' (नाचतो). 'नच्चं' (नृत्य). 'निगण्ठो नाटपुत्तो' (निगंठ नातपुत्त/नर्तकाचा मुलगा).

Dā sodhane. Dāyati. Dānaṃ. Anuyogadāpanatthaṃ. Anuyogaṃ datvā. Dānaṃ datvā.

'दा' (धातू) शोधनाच्या (स्वच्छ करण्याच्या/कापण्याच्या) अर्थात. 'दायति' (स्वच्छ करतो/कापतो). 'दानं' (दान). 'अनुयोगदापनत्थं' (अभ्यास/प्रयत्न करवून घेण्यासाठी). 'अनुयोगं दत्वा' (अभ्यास देऊन). 'दानं दत्वा' (दान देऊन).

Dā [Pg.226] supane. Dāyati. Niddāyati. Niddāyanaṃ, niddāyamāno, niddāyanto.

'दा' (धातू) झोपण्याच्या (सुपन) अर्थात. 'दायति' (झोपतो). 'निद्दायति' (झोपतो). 'निद्दायणं' (झोपणे), 'निद्दायमानो' (झोपलेला), 'निद्दायन्तो' (झोपत असलेला).

Dādāne. Puriso dānaṃ dāyati. Āpubbo gahaṇe. Adinnaṃ ādiyati. Sīlaṃ samādiyati. Kamme – purisena dānaṃ dīyati, adinnaṃ ādiyati. Kārite – ādapeti, samādapeti, ādapayati, samādapayati, ye dhammamevādapayanti santo.

'दा' (धातू) देण्याच्या (दान) अर्थात. 'पुरिसो दानं दायति' (माणूस दान देतो). 'आ' उपसर्ग आधी असल्यास ग्रहण करण्याच्या (घेण्याच्या) अर्थात होतो. 'अदिन्नं आदियति' (न दिलेले घेतो). 'सीलं समादियति' (शीलाचे समादान करतो/शील ग्रहण करतो). कर्मणी प्रयोगात (कम्मे) – 'पुरिसेन दानं दीयति' (माणसाद्वारे दान दिले जाते), 'अदिन्नं आदियति' (न दिलेले घेतले जाते). प्रयोजक प्रयोगात (कारिते) – 'आदापेति', 'समादापेति', 'आदापयति', 'समादापयति' (घेण्यास लावतो, समादान करण्यास लावतो), 'ye धम्ममेवादापयन्ति सन्तो' (जे संत केवळ धम्माचेच समादान करवून घेतात).

Dā avakhaṇḍane. Diyati, diyanti. Parittaṃ.

'दा' (धातू) तुकडे करण्याच्या (अवखंडन) अर्थात. 'दीयति' (तुकडे केले जातात), 'दीयन्ति' (तुकडे केले जातात). 'परित्तं' (अल्प/मर्यादित).

Ettha ca parittanti samantato khaṇḍitattā parittaṃ. Appamattakañhi gomayapiṇḍaṃ parittanti vuccati. Tasmā parittanti appakassa nāmaṃ kāmāvacarassa ca dhammassa appesakkhattā.

आणि येथे 'परित्त' म्हणजे सर्व बाजूंनी खंडित (तुकडे) केल्यामुळे ते 'परित्त' होय. कारण शेणाचा लहान गोळा 'परित्त' म्हटला जातो. म्हणून 'परित्त' हे अल्प (कमी) गोष्टीचे नाव आहे आणि कामावचर धम्माचे नाव आहे कारण त्याचा प्रभाव मर्यादित असतो.

Dā suddhiyaṃ. Dāyati. Vodāyati. Vodānaṃ. Akammakoyaṃ dhātu. Tathā hi ‘‘vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ, samathavipassanā’’ti nettisaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ.

'दा' (धातू) शुद्धीच्या (पवित्रतेच्या) अर्थात. 'दायति' (शुद्ध करतो). 'वोदायति' (शुद्ध होतो). 'वोदानं' (शुद्धीकरण). हा धातू अकर्मक आहे. म्हणूनच नेत्ति-अट्ठकथेत (नेत्तिसंवरण्णना) म्हटले आहे की – 'वोदायति सुज्झति एतेनाति वोदानं, समथविपस्सना' (ज्याद्वारे शुद्ध होतो ते 'वोदान' होय, म्हणजेच शमथ आणि विपश्यना).

Dī khaye. Dīyate. Dīno, ādīnavo.

'दी' (धातू) क्षय (नाश) होण्याच्या अर्थात. 'दीयते' (क्षय पावतो). 'दीनो' (दीन/दुबळा), 'आदीनवो' (आदीनव/दोष/धोका).

Tatra dīnoti parikkhīṇañātidhanādibhāvena dukkhito. Ādīnavotiādīnaṃ dukkhaṃ vāti adhigacchati etenātiādīnavo, doso.

तेथे 'दीन' म्हणजे नातेवाईक, धन इत्यादी नष्ट झाल्यामुळे दुःखी झालेला. 'आदीनव' म्हणजे ज्याच्याद्वारे दीनता किंवा दुःख प्राप्त होते तो 'आदीनव' (दोष) होय.

Du paritāpe. Duyate. Duno, dūto.

'दु' (धातू) संतापाच्या (दुःखाच्या) अर्थात आहे. 'दुयते' (तो दुःखी होतो). 'दुनो', 'दूतो' (हे त्याचे रूप आहेत).

Bhidi bhijjane. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Bhijjatīti bhinno. Bhijjanaṃ bhedo.

'भिदि' (धातू) भेदण्याच्या (तुटण्याच्या) अर्थात आहे. भेदण्याच्या स्वभावाचे जे आहे ते तुटते (भिज्जति). जे तुटते ते 'भिन्न' होय. तुटणे म्हणजे 'भेद' होय.

Chidi chijjane. Suttaṃ chijjati. Chijjatīti chinno. Evaṃ chiddaṃ. Chijjanaṃ chedo.

'छिदि' (धातू) कापण्याच्या (तुटण्याच्या) अर्थात आहे. सुताचा धागा तुटतो (छिज्जति). जे तुटते ते 'छिन्न' होय. याचप्रमाणे 'छिद्र' हा शब्द बनतो. कापले जाणे म्हणजे 'छेद' होय.

Khidi [Pg.227] dīniye. Dīnabhāvo dīniyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Khijjati, khinno, akhinnamati, khedo, khedaṅgato lokahitāya nātho.

'खिदि' (धातू) दीनतेच्या अर्थात आहे. दीन भाव म्हणजे 'दीन्य', जसे 'दाक्षिण्य'. 'खिज्जति' (तो खिन्न होतो), 'खिन्न', 'अखिन्नमती' (खिन्न न होणारी बुद्धी असलेला), 'खेद', आणि 'खेदाङ्गतो लोकहिताय नाथो' (जगाच्या कल्याणासाठी नाथांनी (बुद्धांनी) शारीरिक कष्ट पत्करले).

Ettha khedaṅgatoti kāyikadukkhasaṅkhātaṃ parissamaṃ patto, dukkhamanubhavīti attho.

येथे 'खेदाङ्गतो' म्हणजे शारीरिक दुःखरूप परिश्रमाला प्राप्त झालेला, म्हणजेच दुःख अनुभवणारा, असा अर्थ आहे.

Pada gatiyaṃ. Pajjati. Maggaṃ paṭipajjati. Paṭipattiṃ paṭipajjati. Addhānamaggappaṭipanno hoti, phalasamāpattiṃ samāpajjati. Āpattiṃ āpajjati. Akammakampi bhavati, tesaṃ adhammo āpajjati, pajjo, byagghapajjo, sampadāyo.

'पद' (धातू) गतीच्या (गमनाच्या) अर्थात आहे. 'पज्जति' (तो प्राप्त करतो/जातो). 'मग्गं पटिपज्जति' (मार्गावर चालतो). 'पटिपत्तिं पटिपज्जति' (प्रतिपत्तीचे म्हणजेच आचरणाचे पालन करतो). 'अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति' (दीर्घ मार्गावर चालणारा होतो), 'फलसमापत्तिं समापज्जति' (फलसमापत्तीला प्राप्त होतो). 'आपत्तिं आपज्जति' (आपत्तीला म्हणजेच नियमाच्या उल्लंघनाला प्राप्त होतो). हा धातू अकर्मक देखील होतो, जसे 'तेसं अधम्मो आपज्जति' (त्यांच्यामध्ये अधर्म उत्पन्न होतो). 'पज्ज' (मार्ग), 'ब्याग्धपज्ज', 'संपदाय' (हे शब्द यापासून बनतात).

Ettha ca pajjoti maggo. Byagghapajje saddulapathe jātoti byagghapajjo, evaṃnāmako kulaputto. Sampadiyati ñāpiyati dhammo etenāti sampadāyo, akkhātā.

आणि येथे 'पज्ज' म्हणजे मार्ग होय. व्याघ्रपथावर (वाघांच्या मार्गावर) जन्मलेला म्हणून 'ब्याग्धपज्ज' (व्याघ्रपज्ज), या नावाचा कुलपुत्र. ज्याच्याद्वारे धम्म प्रतिपादित केला जातो किंवा जाणवला जातो तो 'संपदाय' (संप्रदाय) म्हणजेच उपदेशक (अक्खाता) होय.

Vida sattāyaṃ. Sattā vijjamānākāro. Vijjati, saṃvijjati. Jātavedo, vijjā, avijjā, vidito.

'विद' (धातू) सत्तेच्या (अस्तित्वाच्या) अर्थात आहे. सत्ता म्हणजे अस्तित्वात असणे होय. 'विज्जति' (अस्तित्वात आहे), 'संविज्जति' (विद्यमान आहे). 'जातवेदो' (अग्नी), 'विज्जा' (विद्या), 'अविज्जा' (अविद्या), 'विदितो' (विदित/ज्ञात) हे शब्द यापासून बनतात.

Tattha jātavedoti aggi. So hi jātova vedayati dhūmajāluṭṭhānena paññāyati, tasmā jātavedoti vuccati. Vijjāti dhammānaṃ sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā, ñāṇaṃ. Avijjāti khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, moho.

तेथे 'जातवेदो' म्हणजे अग्नी. कारण तो उत्पन्न होताच धुराच्या शिखा उठवून स्वतःचे अस्तित्व प्रकट करतो, म्हणून त्याला 'जातवेदो' म्हटले जाते. 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे जी धम्मांचा (गोष्टींचा) स्वभाव प्रकट (विदित) करते ती 'विज्जा' म्हणजेच ज्ञान होय. 'अविज्जा' (अविद्या) म्हणजे जी स्कंधांचा समूह-अर्थ, आयतनांचा आयतन-अर्थ, धातूंचा शून्य-अर्थ, सत्यांचा यथार्थ-अर्थ आणि इंद्रियांचा अधिपती-अर्थ अज्ञात (अविदित) ठेवते ती 'अविज्जा' होय. जी दुःखादींच्या पीडा देण्याच्या स्वभावावरून सांगितलेला चार प्रकारचा अर्थ अज्ञात ठेवते ती 'अविज्जा' म्हणजेच मोह होय.

Mada ummāde. Ummādo nāma muyha naṃ vā sativippavāso vā cittavikkhepo vā. Majjati, pamajjati. Matto, surāmadamatto. Matto ahaṃ mahārāja. Puttamaṃsāni khādayiṃ. Mattahatthī, pamatto, ummatto.

'मद' (धातू) उन्मादाच्या अर्थात आहे. उन्माद म्हणजे संभ्रमित होणे किंवा स्मृतीचा नाश होणे किंवा चित्ताचा विक्षेप होणे होय. 'मज्जति' (तो मद्यधुंद होतो), 'पमज्जति' (तो प्रमाद करतो). 'मत्त' (धुंद), 'सुरामदमत्त' (मद्याच्या नशेने धुंद झालेला). 'हे महाराज, मी मत्त (वेडा) झालो होतो, म्हणून मी माझ्या पुत्राचे मांस खाल्ले.' 'मत्तहत्ती' (मदोनमत्त हत्ती), 'पमत्त' (प्रमत्त/असावध), 'उम्मत्त' (उन्मत्त/वेडा) हे शब्द यापासून बनतात.

Appamādo [Pg.228] amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padaṃ;

Appamattā na miyyanti, ye pamattā yathā matā.

अप्रमाद (जागरूकता) हे अमृताचे (निर्वाणाचे) स्थान आहे, प्रमाद (असावधपणा) हे मृत्यूचे स्थान आहे; जे अप्रमत्त (जागरूक) असतात ते मरत नाहीत, आणि जे प्रमत्त (असावध) असतात ते मृतसमानच आहेत.

Mida sinehane. Mejjati. Mettā, metti, mittaṃ, mitto.

'मिद' (धातू) स्नेहाच्या (प्रेमाच्या) अर्थात आहे. 'मेज्जति' (तो स्नेह करतो). 'मेत्ता' (मैत्री), 'मेत्ती' (मैत्री), 'मित्तं' (मित्र), 'मित्तो' (मित्र) हे शब्द यापासून बनतात.

Antaradhā adassane. Antarapubbo dhādhātu vijjamānassa vatthuno adassane vattati. Antaradhāyati. Antaradhānaṃ, antaradhāyanto. Sā devatā antarahitā. Antarāpidhāyati.

'अंतर्-धा' (धातू) अदृश्य होण्याच्या अर्थात आहे. 'अंतर्' पूर्वपद असलेला 'धा' धातू विद्यमान वस्तूच्या अदृश्य होण्याच्या अर्थात वापरला जातो. 'अंतराधायति' (तो अदृश्य होतो). 'अंतर्धान' (अदृश्य होणे), 'अंतराधायंतो' (अदृश्य होणारा). 'ती देवता अंतर्धान पावली' (अदृश्य झाली). 'अंतरापिधायति' (तो झाकला जातो/अदृश्य होतो) हे शब्द यापासून बनतात.

Budha avagamane. Avagamanaṃ jānanaṃ. Bujjhati, buddho, buddhi, buddhaṃ, bodho, bodhi. Bujjhitā saccāni. Sakalaṃ buddho, buddhavā, vibodheti, bodhetā, buddho, vibuddho iccādīni.

'बुध' (धातू) अवगमनाच्या (जाणून घेण्याच्या) अर्थात आहे. अवगमन म्हणजे जाणून घेणे होय. 'बुज्झति' (तो जाणतो), 'बुद्धो' (बुद्ध), 'बुद्धी' (बुद्धि), 'बुद्धं' (ज्ञात), 'बोधो' (बोध), 'बोधी' (बोधि). 'बुज्झिता सच्चानि' (सत्यांना जाणणारा). सर्व काही जाणणारा म्हणून 'बुद्ध', 'बुद्धवा' (बुद्धवान्), 'विबोधेति' (तो जागृत करतो), 'बोधेता' (जागृत करणारा), 'बुद्ध', 'विबुद्ध' इत्यादी शब्द यापासून बनतात.

Tatra buddhoti bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho. Atha vā pāramitāparibhāvitāya paññāya sabbampi ñeyyaṃ abujjhīti buddho. Keci pana kammenapi buddhasaddassa siddhaṃ icchantā evaṃ nibbacanaṃ karonti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavāti adhigataguṇavisesehi khīṇāsavehi bujjhitabboti buddho’’ti. Vitthāro pana niddese vuttanayena gahetabbo. Buddhīti bujjhatīti buddhi. Evaṃ buddhaṃ bodho bodhi ca. Atha vā bujjhanaṃ buddhi. Evaṃ bodho bodhi ca, sabbametaṃ paññāyādhivacanaṃ.

तेथे 'बुद्ध' म्हणजे सत्यांना जाणणारा म्हणून 'बुद्ध', आणि प्रजेला (लोकांना) जागृत करणारा म्हणून 'बुद्ध'. किंवा पारमितांनी परिपक्व झालेल्या प्रज्ञेने सर्व ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) जाणले म्हणून 'बुद्ध'. परंतु काही लोक कर्मभावात देखील 'बुद्ध' शब्दाची सिद्धी मानून अशी व्युत्पत्ती करतात की, 'ते भगवान खरोखर सम्यक्संबुद्ध आहेत, कारण प्राप्त केलेल्या विशेष गुणांनी युक्त अशा क्षीणासवांद्वारे (अर्हतांद्वारे) ते जाणले जाण्यास योग्य आहेत म्हणून 'बुद्ध' होत.' याचा सविस्तर अर्थ 'निद्देस' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण करावा. 'बुद्धी' म्हणजे ज्याच्याद्वारे जाणले जाते ती 'बुद्धी'. याचप्रमाणे 'बुद्धं', 'बोध' आणि 'बोधी' हे शब्द आहेत. किंवा जाणून घेणे म्हणजे 'बुद्धी'. याचप्रमाणे 'बोध' आणि 'बोधी' देखील आहेत; हे सर्व प्रज्ञेचेच समानार्थी शब्द आहेत.

Idāni bodhisaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Bodhīti hi rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi evaṃpaṇṇattiko puggalopi vuccati, tathā hi ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti ca, ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti ca āgataṭṭhāne rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Catūsu maggesu ñāṇa’’nti [Pg.229] āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūri sumedhaso’’ti āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Bodhi bhante rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti ‘‘ariyasāvako bodhīti vuccatī’’ti ca āgataṭṭhāne evaṃpaṇṇattiko puggalo.

आता आपण 'बोधी' शब्दाच्या अर्थाचे विश्लेषण करूया. कारण 'बोधी' या शब्दाने वृक्ष, मार्ग, सर्वज्ञता-ज्ञान, निर्वाण आणि अशा संज्ञेचा पुद्गल (व्यक्ती) देखील दर्शवला जातो. जसे की, 'बोधीवृक्षाच्या मुळाशी प्रथम अभिसंबुद्ध झाले' आणि 'बोधी आणि गया यांच्या दरम्यान' अशा आलेल्या ठिकाणी वृक्षाला 'बोधी' म्हटले आहे. 'चार मार्गांचे ज्ञान' अशा आलेल्या ठिकाणी 'बोधी' म्हणजे मार्ग होय. 'उत्कृष्ट बुद्धी असलेला (सुमेधस) बोधीला प्राप्त करतो' अशा आलेल्या ठिकाणी 'बोधी' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय. 'अमृत आणि असंस्कृत अशा बोधीला प्राप्त करून' अशा आलेल्या ठिकाणी 'बोधी' म्हणजे निर्वाण होय. 'भंते, बोधी नावाचा राजकुमार भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करतो' आणि 'आर्यश्रावकाला बोधी म्हटले जाते' अशा आलेल्या ठिकाणी अशा संज्ञेचा पुद्गल (व्यक्ती) अभिप्रेत आहे.

Atridaṃ vuccati –

याविषयी असे म्हटले जाते –

Rukkhe magge ca nibbāne, ñāṇe sabbaññutāya ca;

Tathā paṇṇattiyañceva, bodhisaddo pavattati.

वृक्ष, मार्ग, निर्वाण, सर्वज्ञता-ज्ञान आणि तसेच संज्ञेच्या (प्रज्ञप्तीच्या) बाबतीत देखील 'बोधी' शब्द प्रवृत्त होतो (वापरला जातो).

Bujjhatīti bujjhitā, bodhetīti bodhetā.

जो जाणतो तो 'बुज्झिता' (जाणणारा), जो जागृत करतो तो 'बोधेता' (जागृत करणारा) होय.

Ettha ca koci payogo tumantādīni ca rūpāni vuccante – ‘‘guyhamatthamasambuddhaṃ, sambodhayati yo naro. Paraṃ sambuddhumarahati. Bujjhituṃ, buddhuṃ, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna’’ iti bhavanti.

आणि येथे काही प्रयोग आणि 'तुमुन्' इत्यादी प्रत्ययांची रूपे सांगितली जातात – 'जो मनुष्य गुप्त आणि न समजलेल्या गोष्टीचा बोध करून देतो, तो दुसऱ्याला समजून घेण्यास (संबुद्ध होण्यास) पात्र ठरतो.' 'बुज्झितुं', 'बुद्धुं', 'बुज्झित्वा', 'बुज्झित्वान', 'बुज्झितुन', 'बुद्धिय', 'बुद्धियान', 'बुद्धा', 'बुद्धान' अशी रूपे होतात.

Tatra asambuddhanti parehi aññātaṃ, ‘‘asambodha’’ntipi pāṭho, paresaṃ bodhetuṃ ayuttanti attho. Sambuddhunti saṃbujjhituṃ. Buddhāti bujjhitvā, evaṃ buddhānāti etthāpi.

तेथे 'असबुद्धं' म्हणजे इतरांनी न जाणलेले. 'असबोधं' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'इतरांना बोध करून देण्यास अयोग्य' असा आहे. 'संबुद्धुं' म्हणजे सम्यक प्रकारे जाणून घेण्यासाठी (संबुज्झितुं). 'बुद्धा' म्हणजे जाणून घेऊन (बुज्झित्वा), याचप्रमाणे 'बुद्धान' या शब्दाचा अर्थ देखील तोच आहे.

Keci pana ‘‘nāmarūpaparicchede ‘bodhimaggena budhvā’ti ca, ‘‘budhvā bodhitale yamāha sugato’ti ca dhakāravakārasaññogavato padassa dassanato tvāpaccayantabhāvato ca dhakāravakārasaṃyogavasena ‘‘budhvā’’ti padasiddhi icchitabbā’’ti vadanti, taṃ tādisassa padarūpassa buddhavacane adassanato ca, buddhavacanassa ananukūlatāya ca, parisuddhe ca porāṇapotthake [Pg.230] vakārasaṃyogavigatassa ‘‘bodhimaggena buddhā’’tica, ‘‘buddhā bodhitale’’ti ca padassa dassanato na gahetabbaṃ. Tathā hi na tādiso pāṭho buddhavacanassa anukūlo hotīti. Na hi buddhavacane vassasatampi vassasahassampi pariyesantā tādisaṃ vakāradhakārasaññogapadaṃ passissanti. Evaṃ ‘‘budhvā’’ti padarūpassa buddhavacanassa ananukūlatā daṭṭhabbā. Tañhi sakkaṭaganthe kataparicayabhāvena vañcitehi vidūhi icchitaṃ, na saddhammanītividūhi. Ettha imāni nidassanapadāni veditabbāni –

परंतु काही लोक असे म्हणतात की, 'नामरूपपरिच्छेदात 'बोधिमग्गेन बुध्वा' आणि 'बुध्वा बोधितले यमाह सुगतो' अशा प्रकारे 'ध' आणि 'व' यांच्या संयोगाने युक्त शब्द दिसत असल्यामुळे आणि 'त्वा' प्रत्ययाचा अंत असल्यामुळे, 'ध' आणि 'व' च्या संयोगाने 'बुध्वा' अशी पदसिद्धी मानली पाहिजे.' परंतु तशा प्रकारच्या पदाचे रूप बुद्धवचनात दिसत नसल्यामुळे, ते बुद्धवचनाशी सुसंगत नसल्यामुळे, आणि शुद्ध अशा प्राचीन हस्तलिखितांमध्ये 'व' च्या संयोगाशिवाय 'बोधिमग्गेन बुद्धा' आणि 'बुद्धा बोधितले' असे शब्द दिसत असल्यामुळे, ते स्वीकारू नये. कारण तसा पाठ बुद्धवचनाशी सुसंगत नाही. बुद्धवचनात शंभर वर्षे किंवा हजार वर्षे शोधले तरी तसा 'व' आणि 'ध' च्या संयोगाचा शब्द कोणालाही आढळणार नाही. अशा प्रकारे 'बुध्वा' या पदाची बुद्धवचनाशी असणारी असंगतता समजून घेतली पाहिजे. कारण ते रूप संस्कृत ग्रंथांच्या परिचयामुळे प्रभावित झालेल्या विद्वानांनी मानलेले आहे, सद्धम्मनीतीच्या जाणकारांनी नाही. येथे ही उदाहरणे समजून घ्यावीत –

Ko maṃ viddhā nilīyati. Laddhā macco yadicchati. Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ, adassanaṃ maccurājassa gacche.

मला मारून (बाण मारून) कोण लपतो आहे? मर्त्य (मनुष्य) जे इच्छितो ते प्राप्त करतो. पूर्व आणि उत्तर (आधीचे आणि नंतरचे) वैशिष्ट्य प्राप्त करून, त्याने मृत्यूराजाच्या अदृश्यतेप्रत (जिथे मृत्यूराजा पाहू शकत नाही तिथे) जावे.

Ummādantimahaṃ diṭṭhā, āmukkamaṇikuṇḍalaṃ;

Na supāmi divārattiṃ, sahassaṃva parājito’’ti;

मण्यांचे कुंडल धारण केलेल्या उम्मादन्तीला पाहून, हजार (कार्षापण) हरलेल्या माणसाप्रमाणे मी दिवस-रात्र झोपू शकत नाही.

Tattha viddhāti vijjhitvā. Laddhāti labhitvā. Laddhānāti labhitvāna. Diṭṭhāti disvā. Iti ‘‘viddhā laddhā laddhāna diṭṭhā’’ti padāni tvāpaccayena saddhiṃ gatānipi saññogavasena vakārapaṭibaddhāni na honti, tasmā ‘‘buddhā buddhāna’’ iccetānipi ‘‘laddhā laddhāna’’ iccādīni viya parihīnavakārasaññogāni eva gahetabbāni. Ye ‘‘budhvā’’ti rūpaṃ icchanti paṭhanti ca, maññe te tvāpaccayo vañceti, tena te vañcanaṃ pāpuṇanti, tasmā tādisaṃ rūpaṃ aggahetvā yo saddanītiyaṃ saddavinicchayo vutto, soyeva āyasmantehi sārato paccetabbo.

तेथे 'विद्धा' (viddhā) म्हणजे 'विज्झित्वा' (विंधून/मारून). 'लद्धा' (laddhā) म्हणजे 'लभित्वा' (प्राप्त करून). 'लद्धान' (laddhāna) म्हणजे 'लभित्वान'. 'दिट्ठा' (diṭṭhā) म्हणजे 'दिस्वा' (पाहून). अशा प्रकारे 'विद्धा, लद्धा, Lद्धान, दिट्ठा' हे शब्द 'त्वा' प्रत्ययासोबत आलेले असले तरी, संयोगामुळे ते 'व' काराशी बद्ध होत नाहीत. म्हणूनच 'बुद्धा, बुद्धान' हे शब्द देखील 'लद्धा, लद्धान' इत्यादींप्रमाणे 'व' कार विरहित संयोगाचेच मानले पाहिजेत. जे 'बुध्वा' (budhvā) असे रूप इच्छितात आणि वाचतात, मला वाटते की 'त्वा' प्रत्यय त्यांना फसवितो आणि त्यामुळे ते फसवणूक पत्करतात. म्हणून तसले रूप न स्वीकारता, सद्दनीतीमध्ये जो शब्द-निश्चय सांगितला आहे, तोच आयुष्यमानांनी (पूज्य भिक्खूंनी) सारभूत म्हणून स्वीकारला पाहिजे.

Budha bodhane. Sakammakākammakoyaṃ dhātu. Tathā hi bodhanasadduccāraṇena jānanaṃ vikasanaṃ niddakkhayo ca gahito, tasmā ‘‘budha ñāṇe, budha vikasane, budha niddakkhaye’’ti vuttaṃ hoti. Bujjhati bhagavā, dhamme bujjhati, pabujjhati, padumaṃ bujjhati. Puriso buddho, pabuddho, bodhati, pabodhati iccādīni.

'बुध' (budha) हा धातू बोध (जाणणे/जागृत होणे) या अर्थी आहे. हा धातू सकर्मक आणि अकर्मक दोन्ही आहे. कारण 'बोधन' या शब्दाच्या उच्चारणाने ज्ञान, विकसन (उमलणे) आणि निद्रेचा क्षय (जागृती) हे ग्रहण केले जाते; म्हणूनच 'बुध ज्ञाने (ज्ञानासाठी), बुध विकसने (उमलण्यासाठी), बुध निद्दक्खये (निद्राक्षयासाठी)' असे म्हटले जाते. भगवान जाणतात (बुज्झति), धर्माला जाणतात, प्रबुद्ध होतात (पबुज्झति), कमळ उमलते (बुज्झति). मनुष्य बुद्ध (बुद्धो - जागृत), प्रबुद्ध (पबुद्धो), जाणतो (बोधति), प्रबोधित होतो (पबोधति) इत्यादी.

Saṃdhā [Pg.231] sandhimhi. Saṃpubbo dhādhātu sandhimhi vattati. Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhiyati na rodati. Na sandhiyatīti idaṃ aññehi pakaraṇehi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

'सं-धा' (saṃ-dhā) हा धातू संधिसंबंधी (जोडणे/जुळणे) या अर्थी आहे. 'सं' उपसर्गपूर्वक 'धा' धातू संधिसंबंधी वापरला जातो. 'मद्दी (मद्री) कपाळावर आठी घालत नाही, जुळवून घेत नाही (किंवा शांत होत नाही) आणि रडतही नाही.' 'न संधियति' (na sandhiyati) हे इतर ग्रंथांपेक्षा वेगळे असे दिवादिगणाचे असाधारण रूप आहे.

Dhanu yācane. Mātā hi tava irandhati, vidharassa hadayaṃ dhaniyyati. Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

'धनु' (dhanu) हा धातू याचना करणे (मागणी करणे) या अर्थी आहे. 'कारण तुझी आई इरंधती, विधुराचे हृदय याचिते (मागते).' हे देखील दिवादिगणाचे एक असाधारण रूप आहे.

Dhī anādare. Dhīyate. Dhīno.

'धी' (dhī) हा धातू अनादर (तिरस्कार) या अर्थी आहे. धीयते (dhīyate), धीनो (dhīno).

Yudha sampahāre. Yujjhati. Yodho, yuddhaṃ, caraṇāyudho, yakārassa vakārabhāve ‘‘āvudha’’nti rūpaṃ. Tatra caraṇāyudhoti kukkuṭo.

'युध' (yudha) हा धातू प्रहार करणे (युद्ध करणे) या अर्थी आहे. युज्झति (yujjhati). योधो (yodho - योद्धा), युद्धं (yuddhaṃ - युद्ध), चरणायुधो (caraṇāyudho - पायांचे शस्त्र असलेला), 'य' काराचा 'व' कार झाल्यावर 'आवुध' (āvudha - शस्त्र) असे रूप बनते. तेथे 'चरणायुध' म्हणजे कोंबडा.

Kudha kope. Kujjhati. Kodho, kujjhanā, kujjhitattaṃ. Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati.

'कुध' (kudha) हा धातू कोप (राग) या अर्थी आहे. कुज्झति (kujjhati). कोधो (kodho - क्रोध), कुज्झना (kujjhanā - रागवणे), कुज्झितत्तं (kujjhitattaṃ - क्रोधावस्था). 'क्रोधी मनुष्य अर्थ (हित) जाणत नाही, क्रोधी मनुष्य धम्माला पाहत नाही.'

Sudha soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Sujjhati. Suddhi, visuddhi, sujjhanaṃ, suddho, visuddho, parisuddho. Kārite ‘‘sodheti, sodhako’’ iccādīni.

'सुध' (sudha) हा धातू शुचितेच्या (पवित्रतेच्या) अर्थी आहे. शुचिता म्हणजे शुद्धभाव. सुज्झति (sujjhati). सुद्धि (suddhi - शुद्धी), विसुद्धि (visuddhi - विशुद्धी), सुज्झन (sujjhanaṃ - शुद्ध होणे), सुद्धो (suddho - शुद्ध), विसुद्धो (visuddho - विशुद्ध), परिसुद्धो (parisuddho - परिशुद्ध). प्रयोजक (कारित) रूपात 'सोधेति' (sodheti - शुद्ध करतो), 'सोधको' (sodhako - शुद्ध करणारा) इत्यादी रूपे होतात.

Sidhu saṃrādhane. Sijjhati. Siddhi.

'सिधु' (sidhu) हा धातू संराधन (सिद्धी/यश मिळवणे) या अर्थी आहे. सिज्झति (sijjhati). सिद्धि (siddhi).

Radha hiṃsāyaṃ. Rajjhati, virajjhati, aparajjhati. Aparādho.

'राध' (radha) हा धातू हिंसेच्या (इजा करण्याच्या) अर्थी आहे. रज्झति (rajjhati), विरज्झति (virajjhati), अपरज्झति (aparajjhati). अपराधो (aparādho - अपराध).

Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhayati, sādhayati. Ārādhanaṃ, sādhanaṃ. Saparahitaṃ sādhetīti sādhu, sappuriso. Accantaṃ sādhetabbanti sādhu, laddhakaṃ sundaraṃ dānasīlādi.

'राध' (rādha) आणि 'साध' (sādha) हे धातू संसिद्धी (पूर्ण यश/सिद्धी) या अर्थी आहेत. राधयति (rādhayati), साधयति (sādhayati). आराधनं (ārādhanaṃ), साधनं (sādhanaṃ). जो स्वतःचे आणि इतरांचे हित साधतो तो 'साधू' (sādhu - सज्जन), सत्पुरुष (sappuriso). जे अत्यंत साधले पाहिजे (आचरले पाहिजे) ते 'साधू' (उत्कृष्ट), जसे की दान, शील इत्यादी सुंदर गोष्टी.

Vidha vijjhane. Vijjhati. Paṭivijjhati. Khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna. Ko maṃ viddhā nilīyati.

'विध' (vidha) हा धातू विंधणे (बाण मारणे/भेदणे) या अर्थी आहे. विज्झति (vijjhati). पटिविज्झति (paṭivijjhati - भेदून जाणणे/साक्षात्कार करणे). खण विद्ध, विधु, विज्झनको, विद्धो, पटिविद्धो, विज्झनं, वेधो, पटिवेधो, विज्झित्वा, विद्धा, विद्धान. 'मला मारून कोण लपतो आहे?'

Idha vuddhiyaṃ. Ijjhati, samijjhati. Iddhi, ijjhanaṃ, samijjhanaṃ, iddho. Tattha iddhīti ijjhanaṃ iddhi. Ijjhanti vā sattā etāya iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi.

'इध' (idha) हा धातू वृद्धी (वाढ/समृद्धी) या अर्थी आहे. इज्झति (ijjhati), समिज्झति (samijjhati). इद्धि (iddhi - ऋद्धी/यश), इज्झन (ijjhanaṃ), समिज्झन (samijjhanaṃ), इद्धो (iddho). तेथे 'इद्धि' म्हणजे यश किंवा सिद्धी. किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध होतात, वाढतात आणि उत्कर्षाला पोहोचतात, ती 'इद्धि' होय.

Gidhu [Pg.232] abhikaṅkhāyaṃ. Gijjhati, gijjho. Gaddho. Gaddhabādhipubbo. Kāmagiddho na jānāsi. Gedho.

'गिधु' (gidhu) हा धातू अभिकांक्षा (तीव्र इच्छा/लोभ) या अर्थी आहे. गिज्झति (gijjhati), गिज्झो (gijjho - गिधाड). गद्धो (gaddho). गद्धबाधिपुब्बो. 'कामासक्त (कामलोभी) माणसा, तू जाणत नाहीस.' गेधो (gedho - लोभ).

Rudhi āvaraṇe. Rujjhati, virujjhati, paṭivirujjhati. Virodhako, viruddho. Rodho, virodho, paṭivirodho, anuvirodho.

'रुधि' (rudhi) हा धातू आवरण (अडथळा आणणे/रोखणे) या अर्थी आहे. रुज्झति (rujjhati), विरुज्झति (virujjhati), पटिविरज्झति (paṭivirujjhati). विरोधको (virodhako), विरुद्धो (viruddho). रोधो (rodho), विरोधो (virodho), पटिविरोधो (paṭivirodho), अनुविरोधो (anuvirodho).

Anuvidhā anukaraṇe. Anuvipubbo dhādhātu anukriyāyaṃ vattati. Puriso aññassa purisassa kriyaṃ anuvidhīyati tatrāyaṃ pāḷi –

'अनु-विधा' (anu-vidhā) हा धातू अनुकरण (नक्कल करणे) या अर्थी आहे. 'अनु-वि' उपसर्गपूर्वक 'धा' धातू अनुकरणात वापरला जातो. एक मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याच्या क्रियेचे अनुकरण करतो, त्याविषयी हा पाळि पाठ आहे –

Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhīyatī’’ti.

गिरिदत्ताने बिघडवलेला, साम राजाचा पांढरा घोडा (पांडव), आपला जुना स्वभाव सोडून त्याचेच अनुकरण करतो आहे.

Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

हे देखील दिवादिगणाचे एक असाधारण रूप आहे.

Anurudha kāme. Kāmo icchā. Anupubbo rudhadhātu icchāyaṃ vattati. Anuruddho, anurodho. Anusmāti kiṃ virodho.

'अनु-रुध' (anu-rudha) हा धातू काम (इच्छा) या अर्थी आहे. काम म्हणजे इच्छा. 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'रुध' धातू इच्छेच्या अर्थी वापरला जातो. अनुरुद्धो (anuruddho), अनुरोधो (anurodho). 'अनुस्मा' म्हणजे काय विरोध आहे?

Tattha anuruddhoti anurujjhati paṇītaṃ paṇītaṃ vatthuṃ kāmetīti anuruddho. Anurodhoti anukūlatā. Ayaṃ pāḷi ‘‘so uppannaṃ lābhaṃ anurujjhati, alābhe paṭivirujjhatī’’ti.

तेथे 'अनुरुद्ध' (anuruddho) म्हणजे जो अनुकूल होतो, जो उत्तम-उत्तम वस्तूंची इच्छा करतो तो अनुरुद्ध. 'अनुरोध' (anurodho) म्हणजे अनुकूलता. हा पाळि पाठ असा आहे – 'तो मिळालेल्या लाभाने अनुकूल (आनंदी) होतो आणि लाभ न मिळाल्यास प्रतिकूल (नाराज) होतो.'

Byadha tāḷane. Byajjhati. Byādho. Byādhoti luddho. Taṃ taṃ migaṃ byajjhati tāḷeti hiṃsatīti byādho.

'ब्यध' (byadha) हा धातू ताडन करणे (मारणे/प्रहार करणे) या अर्थी आहे. ब्यज्झति (byajjhati). ब्याधो (byādho - शिकारी). ब्याध म्हणजे शिकारी (लुद्धक). जो त्या त्या हरणाला मारतो, प्रहार करतो, हिंसा करतो तो 'ब्याध' (शिकारी) होय.

Gudha pariveṭhane. Gujjhati. Godhā.

'गुध' (gudha) हा धातू वेढणे (गुंडाळणे) या अर्थी आहे. गुज्झति (gujjhati). गोधा (godhā - घोरपड).

Mana ñāṇe. Maññati, avamaññati, atimaññati. Seyyādivasena maññatīti māno. ‘‘Maññanā, maññitattaṃ, māno, ahaṅkāro, unnati, ketu, paggaho, avalepo’’ti pariyāyā.

'मन' (mana) हा धातू ज्ञान (जाणणे/विचार करणे) या अर्थी आहे. मञ्ञति (maññati - मानतो/विचार करतो), अवमञ्ञति (avamaññati - अपमान करतो), अतिमञ्ञति (atimaññati - अतिमान करतो). 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी विचाराने मानणे म्हणजे 'मान' (māno - अहंकार) होय. 'मञ्ञना (कल्पना/अहंकार), मञ्ञितत्तं (अहंकारी वृत्ती), मानो (मान), अहङ्कारो (अहंकार), उन्नति (उन्नती/गर्व), केतु (ध्वज/अभिमान), पग्गहो (उद्धटपणा), अवलेपो (लेप/गर्व)' हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.

Jana [Pg.233] janane. Sakammakoyaṃ dhātu. ‘‘Jaññatī’’timassa rūpaṃ, karotīti attho. Kārite – janesi phussatī mamaṃ. Janayati, sukhaṃ janeti, janayatīti janako, pitā, yo koci vā nibbattetā. Puthu kilese janetīti puthujjano. Tattha ‘‘janeti janayatī’’ti rūpāni curādigaṇaṃ patvā suddhakatturūpāni bhavanti. Karotīti hi tesaṃ attho. Hetukattuvasenapi tadattho vattabbo ‘‘nibbattetī’’ti.

'जन' (jana) हा धातू उत्पन्न करणे (जन्म देणे) या अर्थी आहे. हा सकर्मक धातू आहे. 'जञ्ञति' (jaññati) हे त्याचे रूप असून त्याचा अर्थ 'करतो' असा आहे. प्रयोजक (कारित) रूपात – 'जनेसि फुस्सती ममं'. जनयति (janayati), सुखं जनेति (सुख उत्पन्न करतो), जो उत्पन्न करतो तो 'जनको' (जनक - पिता) किंवा जो कोणी उत्पन्न करणारा आहे. जो अनेक क्लेशांना उत्पन्न करतो तो 'पुथुज्जन' (पृथग्जन - सामान्य माणूस). तेथे 'जनेति, जनयति' ही रूपे चुरादिगणात जाऊन प्रयोजक रूपे बनतात. कारण त्यांचा अर्थ 'करतो' असा आहे. हेतुकर्तृत्वाच्या दृष्टीनेही त्याचा अर्थ 'उत्पन्न करतो' असाच सांगितला पाहिजे.

Janī pātubhāve. Īkārantoyaṃ akammako dhātu, vipubbo ce, sakammako. Putto jāyati, jāto. Puthu kilesā jāyanti etthāti puthujjano. Jananaṃ jāti, ‘‘sañjāti, nibbatti, abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo’’ti pariyāyā. Itthī puttaṃ vijāyati, itthī puttaṃ vijātā. So puriso vijātamātuyāpi amanāpo. Upavijaññā itthī. Kārite ‘‘jāpeti, jāpayati. Atthajāpikā paññā’’ti rūpāni.

'जनी' (janī) हा ई-कारान्त अकर्मक धातू प्रादुर्भाव (प्रकट होणे/जन्म घेणे) या अर्थी आहे, आणि जर 'वि' उपसर्ग लागला तर तो सकर्मक होतो. मुलगा जन्म घेतो (जायति), जन्मलेला (जातो). ज्याच्यामध्ये अनेक क्लेश जन्म घेतात तो 'पुथुज्जन' (पृथग्जन). जन्म घेणे म्हणजे 'जाती' (जन्म); 'सञ्जाती (उत्पत्ती), निब्बत्ती (उत्पन्न होणे), अभिनिब्बत्ती (पुनर्जन्म), खन्धानं पातुभावो (स्कंधांचा प्रादुर्भाव)' हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत. स्त्री पुत्राला जन्म देते (विजायति), स्त्रीने पुत्राला जन्म दिला (विजाता). तो मनुष्य जन्म देणाऱ्या मातेलाही अप्रिय असतो. प्रसूती जवळ आलेली स्त्री (उपविजञ्ञा). प्रयोजक रूपात 'जापेति, जापयति. अत्थजापिका पञ्ञा' (हित उत्पन्न करणारी प्रज्ञा) अशी रूपे होतात.

Hana hiṃsāyaṃ. Idha hiṃsāvacanena ghaṭṭanaṃ gahetabbaṃ. Saddo sotamhi haññati. Paṭihaññati. Buddhassa bhagavato vohāro lokile sote paṭihaññati. Imāni kattupadāni. Bhūvādigaṇaṃ pana patvā ‘‘lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti loha’’nti pāḷiyaṃ ‘‘haññatī’’ti padaṃ kammapadaṃ, jātarūpaṃ lohena kammārehi haññatīti attho. ‘‘Hanantī’’ti padaṃ kattupadaṃ, lohaṃ jātarūpena kammārā hanantīti hi attho. Ettha hananaṃ paharaṇanti gahetabbaṃ.

'हन' (hana) हा धातू हिंसेच्या अर्थी आहे. येथे 'हिंसा' या शब्दाने आघात (स्पर्श/धडकणे) असा अर्थ घ्यावा. शब्द कानावर आदळतो (हञ्ञति). प्रतिहत होतो (पटिहञ्ञति - आदळून परततो). बुद्ध भगवंतांचे प्रवचन (वचन) लौकिक कानांवर आदळते. ही कर्तृवाचक पदे आहेत. परंतु भूवादिगणात गेल्यावर, पाळि साहित्यातील 'लोहेन वे हञ्ञति जातरूपं, न जातरूपेन हनन्ति लोहं' (लोखंडाने सोन्यावर प्रहार केला जातो, सोन्याने लोखंडावर प्रहार करत नाहीत) या गाथेत 'हञ्ञति' (haññati) हे कर्मवाचक पद आहे, ज्याचा अर्थ 'सोन्यावर लोखंडाने सुवर्णाकारांद्वारे (लोहारांद्वारे) प्रहार केला जातो' असा आहे. 'हनन्ति' (hananti) हे कर्तृवाचक पद आहे, कारण 'सुवर्णकार सोन्याने लोखंडावर प्रहार करतात' असा त्याचा अर्थ आहे. येथे 'हनन' म्हणजे प्रहार करणे असा अर्थ घ्यावा.

Rūpa ruppane. Ruppanaṃ kuppanaṃ ghaṭṭanaṃ pīḷanaṃ. Ruppati. Rūpaṃ, ruppanaṃ. Imassa pana ‘‘rūpa rūpakriyāya’’nti curādigaṇe ṭhitassa ‘‘rūpeti rūpayatī’’ti rūpāni bhavanti.

'रूप' धातू 'रुप्पन' (विकार पावणे) या अर्थात आहे. 'रुप्पन' म्हणजे क्षोभ पावणे, आघात होणे, पीडित होणे. 'रुप्पति' (विकार पावतो). 'रूपं', 'रुप्पनं'. परंतु, 'चुरादि' गणात असलेल्या 'रूप रूपक्रियायम्' (रूप क्रिया करणे या अर्थी) या धातूची 'रूपेति', 'रूपयति' अशी रूपे होतात.

Tattha [Pg.234] rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ? Ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati, ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rupa’nti vuccatī’’ti.

त्यात 'रूप' हे कोणत्या अर्थाने 'रूप' आहे? 'रुप्पन' (विकार पावणे/बाधित होणे) या अर्थाने रूप आहे. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे - "आणि भिक्खूहो, रूप म्हणजे काय? भिक्खूहो, ते विकार पावते (बाधित होते), म्हणून त्याला 'रूप' असे म्हटले जाते. कशाने विकार पावते? थंडीनेही विकार पावते, उष्णतेनेही विकार पावते, भुकेनेही विकार पावते, तहानेनेही विकार पावते, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या स्पर्शानेही विकार पावते. भिक्खूहो, ते विकार पावते (बाधित होते), म्हणून त्याला 'रूप' असे म्हटले जाते."

Tattha ruppatīti kuppati ghaṭṭiyati pīḷiyati, bhijjatīti attho. Bhijjatīti vikāraṃ āpajjati, vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpappavattiyeva. Ettha ca kuppatīti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, ghaṭṭiyati pīḷiyatīti etehi kammatthe. Kopādikriyāyeva hi ruppanakriyāti, so pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘bhijjatīti attho’’ti vuttaṃ.

येथे 'रुप्पति' (विकार पावतो) म्हणजे क्षोभ पावतो (कुप्पति), आघात पावतो (घट्टियति), पीडित होतो (पीळियति); 'नष्ट होतो/बदलतो' (भिज्जति) असा अर्थ आहे. 'भिज्जति' म्हणजे विकार पावतो, आणि थंडी इत्यादींच्या संपर्कात विजातीय रूपाची उत्पत्ती होणे म्हणजेच विकार पावणे होय. आणि येथे 'कुप्पति' याने कर्त्याच्या अर्थात 'रूप' पदाची सिद्धी दर्शविली आहे, 'घट्टियति' व 'पीळियति' याने कर्माच्या अर्थात. कारण क्षोभ इत्यादी क्रिया हीच 'रुप्पन' (विकार) क्रिया आहे, आणि तो कर्ता बनलेला किंवा कर्म बनलेला अर्थ नष्ट होणारा (बदलणारा) असतो, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी "भिज्जति इति अत्थो" (नष्ट होतो असा अर्थ आहे) असे म्हटले आहे.

Atha vā ruppatīti rūpanti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti vuccati, teneva bhijjatīti atthoti kammakattutthena bhijjatīti saddena atthaṃ dasseti. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādi kattuatthe karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

किंवा 'रुप्पति इति रूपं' (जे विकार पावते ते रूप) याद्वारे कर्मकर्त्याच्या अर्थात 'रूप' पदाची सिद्धी सांगितली आहे. कारण विकारालाच 'रुप्पन' असे म्हणतात, म्हणूनच 'भिज्जति इति अत्थो' (नष्ट होतो असा अर्थ आहे) याने कर्मकर्त्याच्या अर्थातील 'भिज्जति' या शब्दाने अर्थ दर्शविला आहे. त्यामध्ये जेव्हा 'रुप्पति' हे पद कर्माच्या अर्थात असते, तेव्हा 'सीतेन' (थंडीने) इत्यादी कर्त्याच्या अर्थात तृतीया विभक्ती (करणवचन) असते. परंतु जेव्हा 'रुप्पति' हे पद कर्त्याच्या किंवा कर्मकर्त्याच्या अर्थात असते, तेव्हा तृतीया विभक्ती ही हेतूच्या (कारणाच्या) अर्थात समजली पाहिजे.

Rūpasaddo khandha bhava nimitta paccaya sarīra vaṇṇasaṇṭhānādīsu atthesu vattati. Ayañhi ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ettha rūpakkhandhe vattati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhārūpāni passatī’’ti [Pg.235] ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā bhikkhave uppajjanti pāpakā akusalā dhammā, no arūpā’’ti ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti ettha saṇṭhāne. Iccevaṃ –

'रूप' हा शब्द स्कंध, भव, निमित्त, प्रत्यय (कारण), शरीर, वर्ण (रंग/दृश्य) आणि संस्थान (आकार) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की, "जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे" येथे तो 'रूपस्कंधा'च्या अर्थात वापरला आहे. "रूपभवात उत्पन्न होण्यासाठी मार्गाची भावना करतो" येथे 'रूपभवा'च्या अर्थात. "अध्यात्मिकदृष्ट्या अरूपसंज्ञी असलेला बाहेर रूपांना पाहतो" येथे 'कसिण-निमित्ता'च्या अर्थात. "भिक्खूहो, सप्रत्यय (कारणासह) पापकारक अकुशल धर्म उत्पन्न होतात, अप्रत्यय (कारणाशिवाय) नाही" येथे 'प्रत्यय' (कारण) या अर्थात. "परिवेष्टित (वेढलेला) आकाश 'रूप' म्हणूनच ओळखला जातो" येथे 'शरीर' या अर्थात. "डोळा आणि रूपांना अनुसरून चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते" येथे 'वर्ण' (रंग/दृश्य रूप) या अर्थात. "रूपाचे प्रमाण मानणारा, रूपावर प्रसन्न होणारा" येथे 'संस्थान' (आकार) या अर्थात. अशा प्रकारे –

Khandhe bhave nimitte ca, sarīre paccayepi ca;

Vaṇṇe saṇṭhānaādimhi, rūpasaddo pavattati.

स्कंध, भव, निमित्त, शरीर, प्रत्यय (कारण), वर्ण (रंग) आणि संस्थान (आकार) इत्यादी अर्थांमध्ये 'रूप' शब्द वापरला जातो.

Kupa kope. Kuppati. Kuppanti vātassapi eritassa. Kopo, pakopo. Vacīpakopaṃ rakkheyya.

'कुप्' धातू 'कोप' (क्रोध/क्षोभ) या अर्थात आहे. 'कुप्पति' (क्रोधित होतो/क्षोभ पावतो). 'कुप्पन्ति वातस्सपि एरितस्स' (वाहणाऱ्या वाऱ्यानेही ते क्षोभ पावतात). 'कोपो', 'पकोपो' (क्रोध, प्रकोप). 'वचीपकोपं रक्खेय्य' (वाणीच्या प्रकोपापासून स्वतःचे रक्षण करावे).

Tapa santāpe. Tappati, santappati. Santāpo.

'तप्' धातू 'संताप' (उष्णता/तप्त होणे) या अर्थात आहे. 'तप्पति', 'संतप्पति' (तप्त होतो, संताप पावतो). 'संतापो' (संताप/उष्णता).

Tapa pīṇane. Tappati. Tappanaṃ.

'तप्' धातू 'पीणन' (तृप्त करणे/प्रसन्न करणे) या अर्थात आहे. 'तप्पति' (तृप्त होतो). 'तप्पणं' (तृप्ती).

Dapa hāse. Dappati.

'दप्' धातू 'हास' (हसणे/आनंद/गर्व) या अर्थात आहे. 'दप्पति' (हसतो/गर्व करतो).

Dīpa dittiyaṃ. Dippati. Dīpo.

'दीप्' धातू 'दित्ति' (दीप्ती/प्रकाशणे) या अर्थात आहे. 'दिप्पति' (प्रकाशतो). 'दीपो' (दिवा/दीप).

Lupa adassane. Luppanaṃ, lopo, lutti.

'लुप्' धातू 'अदस्सन' (अदर्शन/लोप पावणे) या अर्थात आहे. 'लुप्पनं', 'लोपो', 'लुत्ति' (लोप पावणे, लोप, लुप्त होणे).

Khipa peraṇe. Khippati. Khippaṃ.

'खिप्' धातू 'पेरण' (फेकणे/प्रेरित करणे) या अर्थात आहे. 'खिप्पति' (फेकले जाते). 'खिप्पं' (शीघ्र/लवकर).

Lubha giddhiyaṃ. Lubbhati. Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati. Lubbhanaṃ, lobho, lubbhitvā, lubbhitvāna, lubbhiya, lubbhiyāna, olubbhitvā, olubbhitvāna, olubbhiya, olubbhiyāna, lubbhituṃ, olubbhituṃ.

'लुभ्' धातू 'गिद्धि' (लोभ/आसक्ती) या अर्थात आहे. 'लुब्भति' (लोभ धरतो/आसक्त होतो). 'अत्तनोयेव जण्णुकं ओलुब्भ तिट्ठति' (स्वतःच्याच गुडघ्यावर विसंबून/टेकून उभा राहतो). 'लुब्भनं', 'लोभो', 'लुब्भित्वा', 'लुब्भित्वान', 'लुब्भिय', 'लुब्भियान', 'ओलुब्भित्वा', 'ओलुब्भित्वान', 'ओलुब्भिय', 'ओलुब्भियान', 'लुब्भितुं', 'ओलुब्भितुं'.

Tattha lobhoti lubbhanti tena sattā, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Ettha pana ‘‘lobho lubbhanā [Pg.236] lubbhitattaṃ rāgo taṇhā tasiṇā mucchā ejā vanaṃ vanatho’’ iccādīni lobhassa bahunāmāni veditabbāni.

त्यामध्ये 'लोभ' म्हणजे ज्याच्याद्वारे प्राणी लोभ धरतात, किंवा तो स्वतः लोभ धरतो, किंवा केवळ लोभ धरण्याची क्रिया म्हणजे 'लोभ' होय. आणि येथे 'लोभ', 'लुब्भना' (लोभ करणे), 'लुब्भितत्तं' (लोभीपणा), 'राग' (आसक्ती), 'तण्हा' (तृष्णा), 'तसिणा' (तहान/लालसा), 'मुच्छा' (मूर्च्छा/मोह), 'एजा' (कंप/इच्छा), 'वनं' (वन/इच्छा), 'वनथो' (जंगल/इच्छा) इत्यादी लोभाची अनेक नावे आहेत असे समजावे.

Khubha sañcalane. Khubbhati, saṃkhubbhati. Khubbhitthanagaraṃ. Saṅkhobho. Kārite – khobheti, khobhayati.

'खुभ्' धातू 'संचलने' (क्षोभ पावणे/हलणे) या अर्थात आहे. 'खुब्भति', 'संखुब्भति' (क्षोभ पावतो, अत्यंत क्षोभ पावतो). 'खुब्भित्थनगरं' (नगर क्षोभित झाले/खळबळले). 'संखोभो' (संक्षोभ/खळबळ). प्रयोजक (कारित) रूपात – 'खोभेति', 'खोभयति'.

Samu upasame. Cittaṃ sammati, upasammati, vūpasammati, samaṇo, santi, santo.

'समु' धातू 'उपशम' (शांत होणे) या अर्थात आहे. 'चित्तं सम्मति', 'उपसम्मति', 'वूपसम्मति' (चित्त शांत होते, उपशमित होते, पूर्णपणे शांत होते). 'समणो' (श्रमण), 'सन्ति' (शांती), 'सन्तो' (शांत).

Ettha samaṇoti sammati santacitto bhavatīti samaṇo. Kāritavasena pana kilese sameti upasametīti samaṇoti nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘yaṃ sametīti idaṃ ariyaṃ. Samayatītidha sattāna’’nti dve kāritarūpāni.

येथे 'श्रमण' (समण) म्हणजे जो शांत होतो, शांत चित्ताचा होतो, तो 'श्रमण' होय. परंतु प्रयोजक (कारित) अर्थाने जो क्लेशांना शांत करतो, उपशमित करतो, तो 'श्रमण' अशी याची व्युत्पत्ती समजली पाहिजे. कारण "जो शांत करतो म्हणून हा आर्य आहे, येथे प्राण्यांच्या (क्लेशांना) शांत करतो" अशी दोन प्रयोजक रूपे आहेत.

Samu khede nirodhe ca. Khedo. Kilamanaṃ. Nirodho abhāvagamanaṃ. Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati. Aggi sammati. Santo.

'समु' धातू 'खेद' (थकवा) आणि 'निरोध' (नष्ट होणे/शांत होणे) या अर्थातही आहे. 'खेदा'चा अर्थ थकणे (किलमनं) असा आहे. 'निरोध' म्हणजे अभाव होणे (अभावगमन). "लांबच्या मार्गाने प्रवास करणाऱ्याचा काय (शरीर) थकतो (सम्मति)." "अग्नी शांत होतो (सम्मति)." 'सन्तो' (थकलेला/शांत झालेला).

Santasaddo ‘‘dīghaṃ santassa yojana’’ntiādīsu kilantabhāve āgato. ‘‘Ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā’’tiādīsu niruddhabhāve. ‘‘Adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto’’tiādīsu santañāṇagocaratāyaṃ. ‘‘Upasantassa sadā satīmato’’tiādīsu kilesavūpasame. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’tiādīsu sādhūsu. ‘‘Pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu atthibhāve. Etthetaṃ vuccati –

'संत' (सन्त) शब्द "थकलेल्या माणसाला योजन लांब वाटते" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'थकलेल्या' (क्लांत) भावात आला आहे. "हा वितर्क आणि हा विचार शांत (निरुद्ध) व उपशमित होतात" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'निरुद्ध' (नष्ट/शांत) भावात. "मी प्राप्त केलेला हा धम्म गंभीर, दुर्दर्श, दुरनुबोध, शांत आणि प्रणीत आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'शांत ज्ञानाचा विषय' या अर्थात. "नेहमी स्मृतिमान असणाऱ्या उपशांताचा" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'क्लेशांच्या उपशमा'च्या अर्थात. "सत्पुरुष (संत) खरोखरच सज्जनांना प्रकट करतात" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'सज्जन' (साधू) या अर्थात. "भिक्खूहो, हे पाच महाचोर अस्तित्वात आहेत" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'अस्तित्व' (असणे) या अर्थात आला आहे. याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Kilantatte [Pg.237] niruddhatte, santadhīgocarattane;

Kilesūpasame ceva, atthibhāve ca sādhusu;

Imesu chasu ṭhānesu, santasaddo panāgato’’ti.

"थकलेपण, निरुद्धता (शांत होणे), शांत बुद्धीचा विषय असणे, क्लेशांचा उपशम, अस्तित्व आणि सज्जन; या सहा स्थानांमध्ये 'संत' शब्द आला आहे."

Damu damane. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. Kārite ‘‘cittaṃ dameti, damayatī’’ti rūpāni.

'दमु' धातू 'दमन' (दमन करणे/संयम राखणे) या अर्थात आहे. 'दम्मति' (दमित होतो/संयमित होतो). 'दन्तो', 'दमो', 'दमनं' (दमित/संयमित, दम/संयम, दमन). प्रयोजक (कारित) रूपात "चित्तं दमेति, दमयति" (चित्ताचे दमन करतो) अशी रूपे होतात.

Tattha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto. Vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti ettha hi indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti ettha paññā ‘‘damo’’ti vuttā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti ettha uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti vuttaṃ. ‘‘Damupasamenā’’ti ettha khanti ‘‘damo’’ti vuttā. Iccevaṃ –

त्यामध्ये 'दम' हे इंद्रियसंयम इत्यादींचे नाव आहे. "सत्याने दमित आणि दमाने (संयमाने) युक्त, वेदांतगू (ज्ञानाचा पारगामी) आणि ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला" येथे इंद्रियसंयमाला 'दम' म्हटले आहे. "जर सत्य, दम (संयम), त्याग आणि क्षमा यापेक्षा अधिक काही असेल" येथे प्रज्ञेला 'दम' म्हटले आहे. "दानाने, दमाने, संयमाने आणि सत्यवचनाने" येथे उपोसथ कर्माला 'दम' म्हटले आहे. "दम आणि उपशमाने" येथे क्षमेला 'दम' म्हटले आहे. अशा प्रकारे –

‘‘Indriyasaṃvaro paññā, khanti cāpi uposatho;

Ime atthā pavuccanti, damasaddena sāsane’’ti.

"इंद्रियसंयम, प्रज्ञा, क्षमा आणि उपोसथ; हे अर्थ शासनात (बुद्ध शासनात) 'दम' शब्दाने सांगितले जातात."

Yā gatipāpuṇesu. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yāyanto. Yāyantamanuyāyati. Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā iccādīni.

'या' धातू 'गति' (जाणे) आणि 'पापुण' (प्राप्त करणे) या अर्थात आहे. 'यायति', 'यायन्ति' (जातो, जातात). 'परियायो' (पर्याय/पद्धत). 'यायमानो महाराजा, अद्दा सीदन्तरे नगे' (जाताना महाराजांनी सीदंतर पर्वताला पाहिले). 'यायन्तो' (जाणारा). 'यायन्तमनुयायति' (जाणाऱ्याच्या मागे जातो). 'यातानुयायी' (गेलेल्यांच्या मागे जाणारा). 'यायितुं', 'यायित्वा' इत्यादी.

Ettha pariyāyasaddassa atthuddhāro vuccate, pariyāyasaddo vāradesanākāraṇesu samantato gantabbaṭṭhāne ca sadise ca vattati. ‘‘Kassa nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu hi vāre vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotinaṃ dhārehī’’tiādīsu desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho te rājañña pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu [Pg.238] kāraṇe. ‘‘Pariyāyapatho’’tiādīsu samantato gantabbaṭṭhāne. ‘‘Kopasaddo khobhapariyāyo’’tiādīsu sadise vattati. Iccevaṃ –

येथे 'परियाय' (pariyāya) शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला जात आहे. 'परियाय' हा शब्द वार (वेळ/क्रम), देसना (उपदेश), कारण, सर्व बाजूंनी जाण्याचे ठिकाण (मार्ग) आणि सदृश (समान) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'कस्स नु खो आनन्द अज्ज परियायो भिक्खुनियो ओवदितुं' (हे आनंदा, आज भिक्खुनींना उपदेश देण्याची कोणाची वेळ/पाळी आहे?) इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'वार' (वेळ/क्रम) या अर्थाने वापरला जातो. 'मधुपिण्डिकपरियायोति नं धारेहि' (याला मधुपिंडिक उपदेश म्हणून लक्षात ठेव) इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'देसना' (उपदेश) या अर्थाने वापरला जातो. 'इमिनापि खो ते राजञ्ञ परियायेन एवं होतु' (हे राजा, याही कारणाने तुझ्यासाठी असेच असो) इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'कारण' या अर्थाने वापरला जातो. 'परियायपथो' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सर्व बाजूंनी जाण्याचे ठिकाण' (मार्ग) या अर्थाने वापरला जातो. 'को पसद्दो खोभपरियायो' (कोप शब्द हा क्षोभाचा समानार्थी आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सदृश' (समान) या अर्थाने वापरला जातो. अशा प्रकारे -

Pariyāyaravo vāra-desanākāraṇesu ca;

Samantatova gantabba-ṭṭhāne ca sadise siyā.

'परियाय' हा शब्द वार (क्रम), देसना (उपदेश), कारण, सर्व बाजूंनी जाण्याचे ठिकाण (मार्ग) आणि सदृश (समान) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

Ri vasane. Riyati.

रि (ri) - वास करणे (राहणे) या अर्थात. रियति (riyati).

Vilī vilīnabhāve. Sappi vilīyati. Kārite vilāpayati.

विली (vilī) - विरघळणे (विलीन होणे) या अर्थात. सप्पि विलीयति (तूप विरघळते). प्रयोजक (Kārite) मध्ये - विलापयति (vilāpayati - विरघळवतो).

Vā gatigandhanesu. Vāyati. Vāyo, vāto.

वा (vā) - गती (वाहणे) आणि गंध पसरवणे या अर्थात. वायति (vāyati - वाहतो/सुगंध पसरवतो). वायो (vāyo), वातो (vāto - वारा).

Sivu tantasantāne. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ, sibbanto. Kārite – sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati.

सिवु (sivu) - धागा जोडणे (शिवणे) या अर्थात. सिब्बति (sibbati), संसिब्बति (saṃsibbati). सिब्बं (sibbaṃ), सिब्बन्तो (sibbanto). प्रयोजक (Kārite) मध्ये - सिब्बेति (sibbeti), सिब्बयति (sibbayati), सिब्बापेति (sibbāpeti), सिब्बापयति (sibbāpayati).

Sivu gatisosanesu. Sibbati.

सिवु (sivu) - गती आणि कोरडे करणे (शोषण) या अर्थात. सिब्बति (sibbati).

Dhivu khivu nidassane. Dhibbati. Khibbati.

धिवु (dhivu), खिवु (khivu) - निर्देश करणे (दाखवणे) या अर्थात. धिब्बति (dhibbati), खिब्बति (khibbati).

Sā tanukaraṇe. Siyati, siyanti.

सा (sā) - बारीक करणे (कमी करणे) या अर्थात. सियति (siyati), सियन्ति (siyanti).

Sā antakammani. Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasanti hi vuttaṃ.

सा (sā) - अंत करणे (समाप्त करणे) या अर्थात. सियति (siyati) म्हणजे पूर्णपणे नष्ट करणे; मान (अहंकार) नष्ट करतो, समूळ उपटून टाकतो म्हणून अग्र मार्ग (अर्हत मार्ग) हा 'मानसंत' (मानाचा अंत करणारा) म्हटला गेला आहे.

Sā assādane. Rasaṃ sāyati. Sāyitaṃ, sāyanaṃ.

सा (sā) - आस्वाद घेणे (चाखणे) या अर्थात. रसं सायति (रसाचा आस्वाद घेतो). सायितं (sāyitaṃ), सायनं (sāyanaṃ).

Si pāṇippasave. Sūyati, pasūyati. Pasūtā gāvī.

सि (si) - प्राण्यांना जन्म देणे (प्रसव) या अर्थात. सूयति (sūyati), पसूयति (pasūyati). पसूता गावी (प्रसूत झालेली गाय).

Kusu haraṇadittīsu. Kusayati.

कुसु (kusu) - हरण करणे (घेऊन जाणे) आणि चमकणे (दीप्ती) या अर्थात. कुसयति (kusayati).

Silisa āliṅgane. Silissati. Sileso.

सिलिस (silisa) - आलिंगन देणे (मिठी मारणे) या अर्थात. सिलिस्सति (silissati). सिलेसो (sileso - श्लेष/आलिंगन).

Kilisa upatāpe. Kilissati, saṃkilissati. Kileso, saṃkileso. Ikāralope klissati kleso [Pg.239] iccādīni. Apica malīnatāpi kilisasaddena vuccati, kiliṭṭhavatthaṃ paridahati. ‘‘Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā’’tiādīsu dhātūnaṃ anekatthatāya.

किलिस (kilisa) - पीडा देणे (तप्त करणे/मलीन होणे) या अर्थात. किलिस्सति (kilissati), संकिलिस्सति (saṃkilissati). किलेसो (kileso - क्लेश), संकिलेसो (saṃkileso). 'इ' कारचा लोप झाल्यावर 'क्लिस्सति' (klissati), 'क्लेसो' (kleso) इत्यादी रूपे होतात. तसेच मलीनता देखील 'किलिस' शब्दाने दर्शविली जाते, जसे की 'किलिट्ठवत्थं परिदहति' (मलीन वस्त्र परिधान करतो). 'चित्तेन संकिलिट्ठेन, संकिलिस्सन्ति माणवा' (चित्त मलीन झाल्यामुळे प्राणी मलीन होतात) इत्यादी वाक्यांमध्ये धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे हा प्रयोग होतो.

Masa appībhāve khamāyañca. Massati.

मस (masa) - अल्प होणे आणि क्षमा करणे या अर्थात. मस्सति (massati).

Līsa appībhāve. Lissati. Leso. ‘‘Lisa lesane’’tipi paṭhanti ācariyā.

लीस (līsa) - अल्प होणे या अर्थात. लिस्सति (lissati). लेसो (leso). आचार्य 'लिस लेसने' (lisa lesane - लिस हा लेश/अल्प करणे या अर्थात) असाही पाठ वाचतात.

Tasa pipāsāyaṃ. Tassati, paritassati. Paritassanā, tasiṇā, tasito.

तस (tasa) - तहान लागणे (तृष्णा/व्याकुळ होणे) या अर्थात. तस्सति (tassati), परितस्सति (paritassati). परितस्सना (paritassanā), तसिणा (tasiṇā - तृष्णा), तसितो (tasito).

Dusa dosane. Dussati. Doso, dosanaṃ, dosito.

दुस (dusa) - दूषित होणे (द्वेष करणे) या अर्थात. दुस्सति (dussati). दोसो (doso), दोसनं (dosanaṃ), दोसितो (dosito).

Dusa appītiyaṃ. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho, paduṭṭho, dūsako, dūsito, dūsanā.

दुस (dusa) - अप्रिय वाटणे (द्वेष करणे) या अर्थात. दुस्सति (dussati), पदुस्सति (padussati). दोसो (doso), पदोसो (padoso), दुट्ठो (duṭṭho), पदुट्ठो (paduṭṭho), दूसको (dūsako), दूसितो (dūsito), दूसना (dūsanā).

Asu khepe. Khepo khipanaṃ. Assati. Nirassatiādiyati ca dhammaṃ. Issāso.

असु (asu) - फेकणे (क्षेप) या अर्थात. क्षेप म्हणजे फेकणे. अस्सति (assati). निरस्सति (nirassati - फेकून देतो/त्याग करतो) आणि धम्माचा स्वीकार करतो. इस्सासो (issāso - धनुर्धारी).

Ettha ca nirassatīti chaḍḍeti satthāraṃ tathā dhammakkhānādīni. Issāsoti usuṃ assati khipatīti issāso, dhanuggaho.

येथे 'निरस्सति' म्हणजे शास्त्याला (बुद्धांना) तसेच धम्म-उपदेशाला सोडून देणे (फेकून देणे). 'इस्सासो' म्हणजे जो बाण (उसुं) फेकतो (अस्सति) तो 'इस्सासो' म्हणजेच धनुर्धारी (धनुग्गहो).

Yasu payatane. Yassati. Niyasakammaṃ.

यसु (yasu) - प्रयत्न करणे या अर्थात. यस्सति (yassati). नियसकम्मं (niyasakammaṃ - नियसकर्म).

Ettha ca yena vinayakammena ‘‘nissāya te vatthabba’’nti niyassiyati bhajāpiyatīti niyaso bālaṃ, taṃ niyasakammaṃ nāma. ‘‘Karohi me yakkha niyasakamma’’nti ettha pana niggahakammaṃ niyasakammaṃ nāma.

येथे ज्या विनयकर्माने 'तुला (दुसऱ्याच्या) आश्रयाने राहावे लागेल' असे सांगून अज्ञानी भिक्खूला परावलंबी केले जाते (निसर्ग दिला जातो), त्याला 'नियसकर्म' म्हणतात. 'करोहि मे यक्ख नियसकम्मं' (हे यक्षा, माझ्यासाठी नियसकर्म कर) येथे मात्र 'नियसकर्म' म्हणजे निग्रहकर्म (शिक्षा/दमन) असा अर्थ आहे.

Bhassa bhassane. Bhassati. Bhassaṃ, bhassakārako.

भस्स (bhassa) - बोलणे (भाषण करणे) या अर्थात. भस्सति (bhassati). भस्सं (bhassaṃ - संभाषण), भस्सकारको (bhassakārako - बोलणारा).

Vasa sadde. Sakuṇo vassati. Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati. Maṇḍūko vassati.

वस (vasa) - आवाज करणे या अर्थात. सकुळो वस्सति (पक्षी ओरडतो). 'अधमो मिगजातानं, सिंगालो तात वस्सति' (हे तात, पशूंमध्ये अधम असलेला कोल्हा ओरडतो). मण्डूको वस्सति (बेडूक डराव-डराव करतो).

Nasa [Pg.240] adassane. Nassanadhammaṃ nassati. Panassati. Vinassati. Nassa vasali, cara pire vinassa. Naṭṭho, vinaṭṭho. Kārite – nāseti, nāsayati.

नस (nasa) - अदृश्य होणे (नष्ट होणे) या अर्थात. नस्सनधम्मं nस्सति (नाशवंत नष्ट होते). पनस्सति (panassati), विनस्सति (vinassati). 'नस्स वसलि, चर पिरे विनस्स' (हे दासी, नष्ट हो/चालती हो, अरे दुष्टा, नष्ट हो). नट्ठो (naṭṭho), विनट्ठो (vinaṭṭho). प्रयोजक (Kārite) मध्ये - नासेति (nāseti), नासयति (nāsayati).

Susa sosane. Paṇṇaṃ sussati. Kārite – vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati. Kamme – vātena paṇṇaṃ sosiyati. Bhāve kriyāpadamappasiddhaṃ. Soso, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ. Sussaṃ, sussanto. Sussamāno dahado.

सुस (susa) - सुकणे (शोषण) या अर्थात. पण्णं सुस्सति (पान सुकते). प्रयोजक (Kārite) मध्ये - वातो पण्णं सोसेति, सोसयति (वारा पान सुकवतो). कर्मभाव (Kamme) मध्ये - वातेन पण्णं सोसियति (वाऱ्याने पान सुकवले जाते). भाववाच्य मध्ये क्रियापद अप्रसिद्ध आहे. सोसो (soso - शोष), सुक्खं कट्ठं (सुके लाकूड). सुस्सं (sussaṃ), सुस्सन्तो (sussanto). सुस्समानो दहदो (आटत असलेला तलाव).

Tusa tuṭṭhiyaṃ. Tussati, santussati. Santuṭṭhi, santoso, tosanaṃ, tuṭṭhabbaṃ, tussitabbaṃ, tusitā. Kārite ‘‘toseti’’ iccādīni.

तुस (tusa) - संतुष्ट होणे (आनंदी होणे) या अर्थात. तुस्सति (tussati), सन्तुस्सति (santussati). सन्तुट्ठि (santuṭṭhi), सन्तोसो (santoso), तोसनं (tosanaṃ), तुट्ठब्बं (tuṭṭhabbaṃ), तुस्सितब्बं (tussitabbaṃ), तुसिता (tusitā - तुषित देवलोक). प्रयोजक (Kārite) मध्ये 'तोसेति' (toseti) इत्यादी रूपे होतात.

Hā parihāniyaṃ. Hāyati, parihāyati. Hāyanti tattha vaḷavā. Bhāve ‘‘bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatī’’ti ca ‘‘rāgo pahīyatī’’ti ca rūpaṃ. Kamme kriyāpadamappasiddhaṃ. ‘‘Rāgo pahīyatī’’ti idaṃ pana ‘‘hā cāge’’ti vuttassa bhūvādigaṇikadhātussa rūpaṃ ‘‘rāgaṃ pajahatī’’ti kattupadassa dassanato.

हा (hā) - कमी होणे (ऱ्हास होणे) या अर्थात. हायति (hāyati), परिहायति (parihāyati). 'हायन्ति तत्थ वळवा' (तेथे घोडी क्षीण होतात). भाववाच्य मध्ये 'भयं वा छम्भितत्तं वा लोमहंसो वा, सो पहीयिस्सति' (भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे, ते नष्ट होईल) आणि 'रागो पहीयति' (राग नष्ट होतो) अशी रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये क्रियापद अप्रसिद्ध आहे. 'रागो पहीयति' हे रूप मात्र 'हा चागे' (त्याग करणे) या अर्थातील भूवादिगणीय धातूचे रूप आहे, कारण 'रागं पजहति' (रागाचा त्याग करतो) या कर्तृपदाच्या दर्शनामुळे.

Naha bandhane. Nayhati. Upanayhati. Sannayhati. Sannāho. Sannaddho.

नह (naha) - बांधणे या अर्थात. नय्हति (nayhati). उपनय्हति (upanayhati - वैर बांधणे). सन्नय्हति (sannayhati - सज्ज होणे/कवच घालणे). सन्नाहो (sannāho - चिलखत/तयारी), सन्नद्धो (sannaddho - सज्ज झालेला).

Muha vecitte. Muyhati, sammuyhati, pamuyhati. Moho, pamoho. Mūḷho. Momūho puriso. Momūhaṃ cittaṃ. Kārite – moheti. Pamohako. Ettha ca momūhoti avisadatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.

मुह (muha) - मोहित होणे (चित्तभ्रम होणे) या अर्थात. मुय्हति (muyhati), सम्मुय्हति (sammuyhati), पमुय्हति (pamuyhati). मोहो (moho), पमोहो (pamoho). मूळ्हो (mūḷho - मोहित/मूर्ख). मोमूहो पुरिसो (अतिशय मोहित/मूर्ख मनुष्य). मोमूहं चित्तं (अतिशय मोहित चित्त). प्रयोजक (Kārite) मध्ये - मोहेति (moheti). पमोहको (pamohako). येथे 'मोमूह' म्हणजे स्पष्टता नसल्यामुळे अत्यंत मोहित झालेला, म्हणजेच 'महामूळ्ह' (अतिशय मूर्ख) असा अर्थ आहे.

Saha suha sattiyaṃ. Sayhati. Suyhati.

सह (saha), सुह (suha) - सहन करणे (शक्ती असणे) या अर्थात. सय्हति (sayhati), सुय्हति (suyhati).

Nhā [Pg.241] soceyye. Nhāyati, appakkharānaṃ bahubhāve nahāyati. Nahāyitvā, nhāyitvā. Nahānaṃ, nhānaṃ. Sīsaṃ nhāto. Ettha ca sīsaṃ nhātoti sīsaṃ dhovitvā nhātoti attho gahetabbo porāṇehi anumatattā.

न्हा (nhā) - शुद्ध करणे (स्नान करणे) या अर्थात. न्हायति (nhāyati), अल्प अक्षरांच्या जागी बहुभावामुळे 'नहायति' (nahāyati) असे होते. नहायित्वा (nahāyitvā), न्हायित्वा (nhāyitvā). नहानं (nahānaṃ), न्हानं (nhānaṃ - स्नान). सीसं न्हातो (डोक्यावरून स्नान केलेला). येथे 'सीसं न्हातो' म्हणजे डोके धुवून स्नान केलेला असा अर्थ प्राचीन आचार्यांच्या संमतीमुळे घेतला पाहिजे.

Siniha pītiyaṃ. Siniyhati. Sinehako, sinehito, siniddho. Putte sineho ajāyatha. Ikāralopena sneho. Tathā hi ‘‘nisnehamabhikaṅkhāmī’’ti pāḷi dissati.

सिनिह (siniha) - प्रेम करणे (स्नेह) या अर्थात. सिनिय्हति (siniyhati). सिनेहको (sinehako), सिनेहितो (sinehito), सिनिद्धो (siniddho - स्निग्ध/प्रेमाळ). 'पुत्ते सिनेहो अजायथ' (पुत्रावर प्रेम निर्माण झाले). 'इ' कारचा लोप होऊन 'स्नेहो' (sneho) असे रूप होते. म्हणूनच 'निस्नेहमभिकङ्खामि' (मी स्नेहरहित होण्याची आकांक्षा करतो) असा पालि पाठ आढळतो.

Viriḷa lajjāyaṃ codane ca. Viriḷito. Lajjāvasena attho pasiddho, na codanāvasena. Tathā hi ‘‘viriḷitoti lajjito’’ti atthasaṃvaṇṇakā garū vadanti ‘‘lajjanākārappatto’’ti ca.

विरिळ (viriḷa) - लाजणे आणि प्रेरित करणे (चोदना) या अर्थात. विरिळितो (viriḷito). लाजेच्या संदर्भात हा अर्थ प्रसिद्ध आहे, प्रेरणेच्या संदर्भात नाही. म्हणूनच अर्थ स्पष्ट करणारे पूज्य आचार्य म्हणतात की, 'विरिळितो म्हणजे लज्जित झालेला' आणि 'लाजण्याची अवस्था प्राप्त झालेला'.

Divādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

दिवादि गणाचे एवढे धातू मी माझ्या बुद्धीनुसार पाहिले आहेत; सूत्रांमध्ये इतर धातूही पाहून योग्य अर्थानुसार त्यांचा स्वीकार करावा.

Divādigaṇoyaṃ.

हा दिवादि गण आहे.

Svādigaṇika

स्वादि गणीय

Su savane. ‘‘Suṇoti, suṇāti. Suṇiṃsu. Paṭissuṇi, paṭissuṇiṃsu. Assosi, assosuṃ. Paccassosi, paccassosuṃ’’ iccādīni, ‘‘suṇissati, sossati’’ iccādīni ca bhavanti. Abbhāsavisaye ‘‘sussūsati, sussūsā’’ iccādīni. Anabbhāsavisaye – sāvako, soto, suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, suyyamāno, savanaṃ, sutaṃ. Asuyitthāti vā sutaṃ. Sutavā, sotaṃ, soṇo, suṇituṃ, sotuṃ. Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna. Kārite – sāveti, sāvayati. Kamme – saddo suyyati, sūyati ca. Bhāve padarūpamappasiddhaṃ.

सु (su) - ऐकणे (श्रवण) या अर्थात. 'सुणोति' (suṇoti), 'सुणाति' (suṇāti). 'सुणिंसु' (suṇiṃsu). 'पटिस्सुणि' (paṭissuṇi), 'पटिस्सुणिंसु' (paṭissuṇiṃsu). 'अस्सोसि' (assosi), 'अस्सोसुं' (assosuṃ). 'पच्चस्सोसि' (paccassosi), 'पच्चस्सोसुं' (paccassosuṃ) इत्यादी, आणि 'सुणिस्सति' (suṇissati), 'सोस्सति' (sossati) इत्यादी रूपे होतात. द्वित्व (Abbhāsa) च्या विषयात 'सुस्सूसति' (sussūsati - ऐकण्याची इच्छा करतो), 'सुस्सूसा' (sussūsā - शुश्रूषा/सेवा) इत्यादी रूपे होतात. अ-द्वित्व विषयात - सावको (sāvako - श्रावक), सोतो (soto - श्रोता), सुणं (suṇaṃ), सुणन्तो (suṇanto), सुणमानो (suṇamāno), सुय्यमानो (suyyamāno), सवनं (savanaṃ - श्रवण), सुतं (sutaṃ - ऐकलेले). 'असुयित्था' या अर्थाने देखील 'सुतं' होते. सुतवा (sutavā - बहुश्रुत), सोतं (sotaṃ - कान), सोणो (soṇo), सुणितुं (suṇituṃ), सोतुं (sotuṃ). सुणित्वा (suṇitvā), सुणिय (suṇiya), सुणियान (suṇiyāna), सुत्वा (sutvā), सुत्वान (sutvāna). प्रयोजक (Kārite) मध्ये - सावेति (sāveti), सावयति (sāvayati). कर्मवाच्य (Kamme) मध्ये - 'सद्दो सुय्यति' (saddo suyyati - शब्द ऐकू येतो), 'सूयति' (sūyati) च. भाववाच्य मध्ये क्रियापदाचे रूप अप्रसिद्ध आहे.

Tattha [Pg.242] sāvakoti antevāsiko, so duvidho āgatapphalo anāgatapphalo ca, tattha āgatapphalo savanante ariyāya jātiyā jātoti ‘‘sāvako’’ti vuccati, itaro garūnaṃ ovādaṃ suṇātīti ‘‘sāvako’’ti. Sāvako, antevāsiko, sissoti pariyāyā.

त्यामध्ये 'श्रावक' म्हणजे अंतेवासिक (जवळ राहणारा शिष्य) होय. तो दोन प्रकारचा असतो: आगतफल (फल प्राप्त झालेला) आणि अनागतफल (फल प्राप्त न झालेला). त्यामध्ये, ऐकल्यानंतर आर्य कुळात जन्मलेला असल्यामुळे आगतफलाला 'श्रावक' म्हटले जाते; तर दुसरा (अनागतफल) गुरूंचा उपदेश ऐकतो म्हणून त्याला 'श्रावक' म्हटले जाते. श्रावक, अंतेवासिक आणि शिष्य हे समानार्थी शब्द आहेत.

Ettha sutasaddassa atthuddhāraṃ vadāma saddhiṃ sotasaddassa atthuddhārena. Sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca anupapadena, sutasaddo ca –

येथे आम्ही 'सोत' (sota) शब्दाच्या अर्थ स्पष्टीकरणासोबतच 'सुत' (suta) शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करतो. 'सुत' शब्द उपसर्गासह, उपसर्गाशिवाय आणि उपपदाशिवाय देखील असतो –

Gamane vissute tinte, niyogo’pacitepi ca;

Sadde ca sotadvārānu-sārañātesu dissati.

गमन (जाणे), प्रसिद्ध (विख्यात), ओले झालेले, नियोग (नियोजित करणे) आणि उपचित (संचित करणे); तसेच शब्द आणि श्रोत्रद्वाराच्या (कानाच्या) माध्यमातून जाणलेले (ऐकलेले) या अर्थांमध्ये 'सुत' शब्द दिसून येतो.

Tathā hi ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu tintassāti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu sotadvārānusāraviññātadhammadharoti attho.

तसेच, जसे की 'सेनाय पसुतो' (सैन्याकडे जाणारा) इत्यादींमध्ये 'जाणारा' असा अर्थ आहे. 'सुतधम्मस्स पस्सतो' इत्यादींमध्ये 'प्रसिद्ध धम्माचा' असा अर्थ आहे. 'अवस्सुता अवस्सुतस्स पुरिसपुग्गलस्स' इत्यादींमध्ये 'ओल्या झालेल्या' (आसक्त झालेल्या) असा अर्थ आहे. 'ये झानप्पसुता धीरा' इत्यादींमध्ये 'मग्न' (अनुयुक्त) असा अर्थ आहे. 'तुम्हेहि puññaṃ पसुतं अनप्पकं' इत्यादींमध्ये 'उपचित' (संचित केलेले) असा अर्थ आहे. 'दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं' इत्यादींमध्ये 'शब्द' (ऐकलेला) असा अर्थ आहे. 'बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो' इत्यादींमध्ये 'श्रोत्रद्वाराच्या माध्यमातून जाणलेल्या धम्माला धारण करणारा' असा अर्थ आहे.

Sotasaddopi anekatthappabhedo. Tathā hesa –

'सोत' (sota) शब्द देखील अनेक अर्थांचे भेद असणारा आहे. तो याप्रमाणे आहे –

Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati;

Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.

मांस-श्रोत्र (भौतिक कान), श्रोत्र-विज्ञान, ज्ञान-श्रोत्र, तृष्णा इत्यादींमध्ये; तसेच पाण्याचा प्रवाह, आर्य मार्ग आणि चित्तसंततीमध्येही तो (सोत शब्द) दिसून येतो.

‘‘Sotāyatanaṃ[Pg.243], sotadhātu, sotindriya’’ntiādīsu sotasaddo maṃsasote dissati, ‘‘sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti, yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu cittasantatiyanti.

'सोतायतनं, सोतधातु, सोतिन्द्रियं' इत्यादींमध्ये 'सोत' शब्द मांस-श्रोत्रासाठी (भौतिक कानासाठी) वापरला गेला आहे; 'सोतेन सद्दं सुत्वा' (कानाने शब्द ऐकून) इत्यादींमध्ये 'श्रोत्र-विज्ञाना'साठी; 'दिब्बाय सोतधातुया' (दिव्य श्रोत्रधातूने) इत्यादींमध्ये 'ज्ञान-श्रोत्रा'साठी; 'जगामध्ये जे प्रवाह (सोत) आहेत, जे प्रवाह माझ्याद्वारे कीर्तित, प्रकीर्तित, आख्यात, देशित, प्रज्ञापित, प्रस्थापित, विवृत, विभक्त, उत्तानीकृत आणि प्रकाशित केले गेले आहेत. ते कोणते? तृष्णा-प्रवाह, दृष्टी-प्रवाह, क्लेश-प्रवाह, दुश्चरित-प्रवाह आणि अविद्या-प्रवाह' इत्यादींमध्ये पाच धर्मांसाठी; 'भगवंतांनी गंगेच्या नदीच्या प्रवाहाने वाहून जाणारा एक मोठा लाकडाचा ओंडका पाहिला' इत्यादींमध्ये 'पाण्याच्या प्रवाहा'साठी; 'हे आवुसो! 'सोत' (प्रवाह) हे या आर्य अष्टांगिक मार्गाचेच नाव आहे' इत्यादींमध्ये 'आर्य मार्गा'साठी; आणि 'तो त्या व्यक्तीचा विज्ञान-प्रवाह दोन्ही बाजूंनी अखंड असलेला, या लोकात प्रतिष्ठित असलेला आणि परलोकात प्रतिष्ठित असलेला जाणतो' इत्यादींमध्ये 'चित्तसंतती'साठी (विज्ञानाच्या प्रवाहासाठी) वापरला आहे.

Soṇoti sunakho. So hi sāmikassa vacanaṃ suṇātīti soṇoti vuccati.

'सोण' (soṇa) म्हणजे कुत्रा होय. कारण तो मालकाचे बोलणे (वचन) ऐकतो, म्हणून त्याला 'सोण' म्हटले जाते.

Imāni tadabhidhānāni –

ही त्याची नावे (समानार्थी शब्द) आहेत –

Sunakho sārameyyo ca, suṇo sūno ca kukkuro;

Soṇo svāno suvāno ca, sāḷuro migadaṃsano.

सुनख, सारमेय, सुण, सून, कुक्कुर, सोण, स्वान, suvan, साळुर आणि मृगदंशन.

Sā sunidhāti’me saddā, pumānesu pavattare;

Sunakhī kukkurī sī’ti, ime itthīsu vattare.

'सा', 'सुनिधी' इत्यादी शब्द पुल्लिंगात वापरले जातात; तर 'सुनखी', 'कुक्कुरी' आणि 'सी' हे शब्द स्त्रीलिंगात वापरले जातात.

Sunakhā sārameyyāti, ādi bahuvaco pana;

Pavattati pumitthīsu, aññatrāpi ayaṃ nayo;

परंतु 'सुनखा', 'सारमेय्या' इत्यादी अनेकवचनी रूपे पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग दोन्हीमध्ये वापरली जातात; इतर ठिकाणीही हाच नियम लागू होतो.

Kukkuroti [Pg.244] ayaṃ tattha, bālakāle ravena ve;

Mahallakepi sunakhe, rūḷhiyā sampavattati.

त्यामध्ये 'कुक्कुर' हा शब्द बालपणीच्या आवाजामुळे पडला असला, तरी रूढीने तो मोठ्या कुत्र्यासाठी देखील वापरला जातो.

Tathā hi aṭṭhakathācariyā kukkurajātake ‘‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’’tiimasmiṃpadese evamatthaṃ vaṇṇayiṃsu ‘‘ye kukkurāti ye sunakhā. Yathā hi taruṇopi passāvo pūtimuttanti tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’ti, komalāpi gaḷācīlatā ‘pūtilatā’ti, suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘pūtikāyo’ti vuccati, evameva vassasatikopi sunakho ‘kukkuro’ti vuccati, tasmā mahallakā kāyūpapannāpi te ‘kukkurā’tveva vuttā’’ti.

तसेच, अट्ठकथाचार्यांनी 'कुक्कुर जातका'मध्ये 'ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā' या गाथेच्या भागावर असा अर्थ स्पष्ट केला आहे: 'ye kukkurā' म्हणजे जे कुत्रे. ज्याप्रमाणे ताजे मूत्र देखील 'पूतीमूत्र' म्हटले जाते, त्याच दिवशी जन्मलेला कोल्हा देखील 'जरसिंघाल' (वृद्ध कोल्हा) म्हटला जातो, कोमल असलेली गुळवेल देखील 'पूतीलता' म्हटली जाते, सुवर्णवर्णाचा शरीर देखील 'पूतीकाय' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे शंभर वर्षांचा कुत्रा देखील 'कुक्कुर' म्हटला जातो. म्हणून, शरीराने मोठे असूनही त्यांना 'कुक्कुर' असेच म्हटले गेले आहे.

Ki hiṃsāyaṃ. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti.

'कि' (ki) धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. (त्याची रूपे) किणोति, किणाति, किणन्ति अशी होतात.

Saka sāmatthiye. Samatthabhāvo sāmatthiyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Asakkhi. Sakkhissati. Sakko. Sakkī.

'सक' (saka) धातू सामर्थ्याच्या अर्थात आहे. समर्थ असण्याचा भाव म्हणजे सामर्थ्य, जसे 'दक्खिय' (दक्षता). (त्याची रूपे) सक्कुणाति, सक्कुणन्ति, असक्खि, सक्खिस्सति, सक्को, सक्की अशी होतात.

Ettha sakkoti devarājā. So hi parahitaṃ sakahitañca kātuṃ sakkuṇātīti sakko. Apica sakyakulajāto yo kocipi. Tathā hi ‘‘atha kho mahānāmo sakko’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Bhagavantañca piṅgiyo maṃ sakka samuddharāhīti ālapi. Sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā’’ti vacanamupādāya sabbepi sakyakule jātā ‘‘sakyā’’ti ca ‘‘sākiyā’’ti ca ‘‘sakkā’’ti ca vuccanti. Ettha svādittepi anekassaradhātuto ekova uṇāpaccayo hoti, na ṇu ṇāpaccayāti daṭṭhabbaṃ.

येथे 'सक्क' (sakka) म्हणजे देवराज (शक्र) होय. कारण तो परहित आणि स्वहित करण्यास समर्थ आहे, म्हणून त्याला 'सक्क' म्हणतात. शिवाय, शाक्य कुळात जन्मलेला कोणताही व्यक्ती. तसेच 'अथ खो महानामो सक्को' इत्यादी म्हटले आहे. आणि पिंगियाने भगवंतांना 'हे शाक्य (सक्क)! माझा उद्धार करा' अशी हाक मारली. 'अरे, हे कुमार खरोखरच शाक्य आहेत, हे कुमार परम शाक्य आहेत' या वचनाचा आधार घेऊन, शाक्य कुळात जन्मलेल्या सर्वांनाच 'सक्य', 'साकिय' आणि 'सक्क' म्हटले जाते. येथे स्वादि गणात असूनही, अनेक स्वर असणाऱ्या धातूपासून एकच 'उणा' प्रत्यय होतो, 'णु' किंवा 'णा' प्रत्यय होत नाही, असे समजावे.

Khī [Pg.245] khaye. Khīṇoti. Khīṇāti. Khīṇā jāti. Khīṇo. Ayogā bhūrisaṅkhayo.

'खी' (khī) धातू क्षय होण्याच्या अर्थात आहे. (त्याची रूपे) खिणोति, खिणाति अशी होतात. 'खिणा जाती' (जन्म नष्ट झाला), 'खिणो' (नष्ट झालेला). 'अयोगा भूरीसंखयो' (प्रयत्नाशिवाय बुद्धीचा क्षय होतो).

Ge sadde. Giṇoti, giṇāti.

'गे' (ge) धातू शब्दाच्या अर्थात आहे. (त्याची रूपे) गिणोति, गिणाति अशी होतात.

Ci caye. Ṇakārassa nakārattaṃ. Pākāraṃ cinoti. Citaṃ kusalaṃ. Ceto puggalo.

'चि' (ci) धातू संचय करण्याच्या अर्थात आहे. येथे 'ण' काराचा 'न' कार होतो. 'पाकारं चिनोति' (भिंत बांधतो), 'चितं कुसलं' (संचित केलेले कुशल), 'चेतो पुग्गलो' (जाणणारा व्यक्ती).

Ru upatāpe. Ruṇoti, ruṇāti.

'रु' (ru) धातू उपतापाच्या (पीडेच्या) अर्थात आहे. (त्याची रूपे) रुणोति, रुणाति अशी होतात.

Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ.

'राध' (rādha) आणि 'साध' (sādha) धातू संसिद्धीच्या (पूर्णत्वाच्या) अर्थात आहेत. (त्यांची रूपे) राधुणाति, साघुणाति अशी होतात. राधनं, आराधनं, साधनं (हे त्यांचे शब्द आहेत).

Pī pītiyaṃ. Pīṇoti, pīṇāti. Pīti, piyo.

'पी' (pī) धातू प्रीतीच्या (आनंदाच्या) अर्थात आहे. (त्याची रूपे) पीणोति, पीणाति अशी होतात. पीति (प्रीती), पियो (प्रिय) हे शब्द यापासून बनतात.

Apa pāpuṇe sambhu ca. Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Patto. Sabbaññutaṃ satthā patto. Sampatto yamasādhanaṃ. Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti. Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno.

'अप' (apa) धातू प्राप्त करण्याच्या अर्थात आहे आणि 'संभू' (sambhu) देखील याच अर्थात आहे. (त्याची रूपे) पापुणोति, पापुणाति अशी होतात. 'पत्तो' (प्राप्त झालेला), जसे 'सब्बञ्ञुतं सत्था पत्तो' (शास्त्यांनी सर्वज्ञता प्राप्त केली), 'सम्पत्तो यमसाधनं' (यमलोकाला प्राप्त झालेला). 'संभुणाति', जसे 'न किञ्चि अत्थं अभिसम्भुणाति' (काहीही अर्थ प्राप्त करत नाही). संभुणंतो, अभिसंभुणमानो (प्राप्त करणारा).

Tattha pattoti pasaddo upasaggo ‘‘pappotī’’ti ettha pasaddo viya. Tathā hi ‘‘patto’’ti ettha pāpuṇīti atthe papubbassa apadhātussa pakāre lutte tapaccayassa dvibhāvo bhavati. Tattha na abhisambhuṇātīti na sampāpuṇāti, na sādhetīti vuttaṃ hoti.

त्यामध्ये 'पत्तो' (patto) या शब्दात 'प' हा उपसर्ग आहे, जसे 'पप्पोति' (pappoti) मध्ये 'प' उपसर्ग आहे. तसेच 'पत्तो' यामध्ये 'प्राप्त केले' या अर्थात 'प' पूर्व असलेल्या 'अप' धातूच्या 'प' काराचा लोप होऊन 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते. त्यामध्ये 'न अभिसम्भुणाति' म्हणजे 'प्राप्त करत नाही' किंवा 'साध्य करत नाही' असे म्हटले आहे.

Khipa khepe. Khipuṇāti. Khippaṃ. Khippanti macchapañjaro.

'खिप' (khipa) धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे. (त्याचे रूप) खिपुणाति असे होते. 'खिप्पं' (शीघ्र), आणि 'खिप्पं' म्हणजे माशांचे जाळे देखील होय.

Āpa byāpane. Āpuṇāti. Āpo.

'आप' (āpa) धातू व्यापण्याच्या अर्थात आहे. (त्याचे रूप) आपुणाति असे होते. 'आपो' (पाणी/आपोधातू) हा शब्द यापासून बनतो.

Mi pakkhepane. Minoti. Mitto.

'मि' (mi) धातू प्रक्षेपणाच्या (स्थापना करण्याच्या) अर्थात आहे. (त्याचे रूप) मिनोति असे होते. 'मित्त' (मित्र) हा शब्द यापासून बनतो.

Ettha ca sabbaguyhesu nimiyati pakkhipiyatīti mitto. ‘‘Mitto have sattapadena hotī’’ti vacanaṃ pana vohāravasena vuttaṃ, na atthavasena. Vucceyya ce, yo koci avissāsiko [Pg.246] attano paṭiviruddhopi ca mitto nāma bhaveyya, na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañca pana daṭṭhabbaṃ ‘‘sattapadavītihāramattenapi saha gacchanto saha gacchantassa piyavācānicchāraṇena aññamaññaṃ ālāpasallāpakaraṇamattena mitto nāma hotīti vattabbaṃ. Kiṃkāraṇā? Daḷhavissāso mitto nāma na bhaveyyāti mittassa guṇapasaṃsāvasena evaṃ vutta’’nti.

आणि येथे सर्व गुप्त गोष्टींमध्ये ज्याच्यावर विश्वास टाकला जातो (किंवा ज्याच्यामध्ये गुप्त गोष्टी ठेवल्या जातात) तो 'मित्र' होय. परंतु 'मित्र खरोखर सात पावले एकत्र चालल्याने होतो' हे वचन व्यवहाराच्या दृष्टीने म्हटले आहे, वास्तविक अर्थाच्या दृष्टीने नाही. जर असे मानले, तर कोणताही अविश्वासू आणि स्वतःचा विरोधी असलेला व्यक्ती देखील मित्र ठरेल, पण असे समजू नये. तर याकडे असे पाहिले पाहिजे की, 'केवळ सात पावले एकत्र चालताना, सोबत चालणाऱ्या व्यक्तीशी प्रिय बोलण्याने आणि परस्परांशी संवाद साधण्याने तो मित्र होतो' असे म्हटले पाहिजे. कारण काय? दृढ विश्वास असलेलाच मित्र होऊ शकतो, म्हणून मित्राच्या गुणांची प्रशंसा करण्यासाठी असे म्हटले गेले आहे.

Vu saṃvaraṇe. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. Paṇḍito sīlasaṃvuto.

'वु' (धातू) संवरण (संयम राखणे/झाकणे) या अर्थात. वुणोति, वुणाति, संवुणोति, संवुणाति. 'पण्डितो सीलसंवुतो' (शीलसंयत असलेला पंडित).

Su abhisave. Abhisavo nāma pīḷanaṃ manthanaṃ sandhānaṃ sinhānaṃ vā. Suṇoti, suṇāti.

'सु' (धातू) अभिषव (पिळणे, घुसळणे, सांधणे किंवा वाहणे) या अर्थात. अभिषव म्हणजे पिळणे, घुसळणे, सांधणे किंवा वाहणे होय. सुणोति, सुणाति.

Si bandhane. Sinoti.

'सि' (धातू) बंधन (बांधणे) या अर्थात. सिनोति.

Si nisāne. Siṇoti, siṇāti. Nisitasatthaṃ.

'सि' (धातू) निसान (तीक्ष्ण करणे/धार लावणे) या अर्थात. सिणोति, siणाति. 'निसितसत्थं' (तीक्ष्ण केलेले शस्त्र).

Na hi nūnāyaṃ sā khujjā, labhati jivhāya chedanaṃ;

Sunisitena satthena, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ;

"नक्कीच ही कुबडी स्त्री अशा प्रकारे दुर्भाषण बोलल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे तीक्ष्ण केलेल्या शस्त्राने आपल्या जिभेचे कापले जाणे प्राप्त करेल."

Ettha bhaṇanti bhaṇantī.

येथे 'भणन्ति' किंवा 'भणन्ती' असे म्हणतात.

Vusa pāgabbiye. Pāgabbiyaṃ nāma kāyavācāmanehi pagabbabhāvo. Vusuṇāti.

'वुस' (धातू) प्रगल्भता (धिटाई/उद्धटपणा) या अर्थात. प्रगल्भता (पागब्भिय) म्हणजे काय, वाचा आणि मनाने उद्धट असणे होय. वुसुणाति.

Asu byāpane. Asuṇāti. Assu.

'असु' (धातू) व्यापन (पसरणे/व्यापून टाकणे) या अर्थात. असुणाति. अस्सु.

Hi gatibuddhīsu upatāpe ca. Hinoti.

'हि' (धातू) गती, बुद्धी (ज्ञान) आणि उपताप (पीडा देणे) या अर्थात. हिनोति.

Ettha pana asamānantattepi samānatthānaṃ samodhānaṃ vuccati.

परंतु येथे, भिन्न अंत (शेवट) असूनही समान अर्थ असलेल्यांचे संधान (एकत्रीकरण) सांगितले जाते.

Tika tiga sagha dikkha kivi ciri jiri dāsa du hiṃsāyaṃ. Tikuṇāti. Tiguṇāti. Saghuṇāti. Dikkhuṇāti. Kivuṇāti[Pg.247]. Ciruṇāti. Jiruṇāti. Dāsuṇāti. Duṇoti, duṇātīti rūpāni hiṃsāvācakāni bhavanti.

'तिक', 'तिग', 'सघ', 'दिक्ख', 'किवि', 'चिरि', 'जिरि', 'दास', 'दु' (हे धातू) हिंसा (पीडा देणे/इजा करणे) या अर्थात आहेत. तिकुणाति, तिगुणाति, सघुणाति, दिक्खुणाति, किवुणाति, चिरुणाति, जिरुणाति, दासुणाति, दुणोति, दुणाति ही रूपे हिंसावाचक आहेत.

Suvādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇavho atthayuttito.

"माझ्या शक्तीनुसार स्वादि गणाचे एवढे धातू पाहिले गेले आहेत; सूत्रांमध्ये (सुत्तांमध्ये) इतर धातूही पाहून अर्थाच्या योग्यतेनुसार त्यांचे वर्गीकरण करावे."

Svādigaṇoyaṃ.

हा स्वादिगण आहे.

Kiyādigaṇika

कियादिगण.

Kī dabbavinimaye. Dabbavinimayo kayavikkayavasena bhaṇḍassa parivattanaṃ. Kiṇāti, kiṇanti. Vikkiṇāti, vikkiṇanti. Ketuṃ, kiṇituṃ. Vikketuṃ, vikkiṇituṃ. Kiṇitvā, vikkiṇitvā. Kītaṃ bhaṇḍaṃ. Kayo, vikkayo. Vikkiṇeyya haneyya vā.

'की' (धातू) द्रव्यविनिमय (वस्तूंची देवाणघेवाण) या अर्थात. द्रव्यविनिमय म्हणजे खरेदी-विक्रीच्या माध्यमातून वस्तूंची अदलाबदल करणे होय. किणाति, किणन्ति (खरेदी करतो, खरेदी करतात). विक्किणाति, विक्किणन्ति (विक्री करतो, विक्री करतात). केतुं, किणितुं (खरेदी करण्यासाठी). विक्केतुं, विक्किणितुं (विक्री करण्यासाठी). किणित्वा, विक्किणित्वा (खरेदी करून, विक्री करून). कीतं भण्डं (खरेदी केलेले सामान/वस्तू). कयो, विक्कयो (खरेदी, विक्री). विक्किणेय्य हनेय्य वा (विकून टाकावे किंवा नष्ट करावे/मारून टाकावे).

Khi gatiyaṃ. Khiṇāti. Atikhiṇo saro. Khaṃ, khāni. Nakārassa ṇakārattaṃ.

'खि' (धातू) गती या अर्थात. खिणाति. 'अतिखिणो सरो' (अतिशय वेगाने गेलेला बाण). खं, खानि. 'न' काराचा 'ण' कार होणे.

Tattha khiṇātīti gacchati. Atikhinoti atigato. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthuna’’nti. Tattha cāpātikhiṇā’ti cāpato atikhiṇā atigatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cāpātikhiṇāti cāpato atikhiṇā cāpā vinimuttāti attho’’ti padatthavivaraṇaṃ kataṃ, tampi gatatthaññeva sandhāya adhippāyatthavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Tatra khanti saggo. So hi katapuññehi gantabbattā ‘‘kha’’nti vuccati. Khānīti saggā.

तेथे 'खिणाति' म्हणजे जातो. 'अतिखिणो' म्हणजे निघून गेलेला (अतिगत). येथे ही पाळि (पाठांतर) आहे - "सेन्ति चापातिखिणाव, पुराणानि अनुत्थुनन्ति" (ते धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाप्रमाणे पडून राहतात आणि जुन्या गोष्टींबद्दल शोक करतात). तेथे 'चापातिखिणा' म्हणजे धनुष्यातून निघून गेलेले (अतिगत). परंतु अट्ठकथेत (टीकेत) "चापातिखिणा म्हणजे धनुष्यातून सुटलेले, धनुष्यातून मुक्त झालेले असा अर्थ आहे" असे शब्दांचे स्पष्टीकरण केले आहे, ते देखील गतीच्या अर्थालाच लक्षात घेऊन अभिप्रेत अर्थाने केले आहे असे समजावे. तेथे 'ख' म्हणजे स्वर्ग. कारण तो पुण्यवान लोकांनी जाण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'ख' म्हटले जाते. 'खानि' म्हणजे स्वर्ग (अनेकवचन).

Ci caye. Puññaṃ cināti. Pākāraṃ cināti. Pāramiyo vicināti, vicinati ca. Pupphaṃ ocināti, ocinati vā. Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ. Cayo sañcayo. Cito pākāro. Cinātīti ceto, iṭṭhakavaḍḍhakī. Yo satto puññasañcayo[Pg.248]. ‘‘Sañcayo rāsi samūho piṇḍo gaṇo saṅgho kadambo vaggo karo ghaṭā’’iccevamādayo pariyāyā.

'चि' (धातू) चय (एकत्र करणे/संचय करणे/बांधणे) या अर्थात. पुञ्ञं चिनाति (पुण्य संचित करतो). पाकारं चिनाति (भिंत बांधतो). पारमियो विचिनाति, विचिनति च (पारमितांचा संचय करतो किंवा शोध घेतो). पुप्फं ओचिनाति, ओचिनति वा (फुले गोळा करतो/तोडतो). पचिनाति (एकत्र करतो). पचिनित्वा (एकत्र करून). चितं कुसलं (संचित केलेले कुशल). चयो, सञ्चयो (संचय, ढीग). चितो पाकारो (बांधलेली भिंत). 'चिनाति' म्हणून 'चेतो' म्हणजे विटांचा गवंडी (बांधकाम करणारा). जो प्राणी पुण्याचा संचय करतो. "सञ्चयो, रासि, समूहो, पिण्डो, गणो, सङ्घो, कदम्बो, वग्गो, करो, घटा" इत्यादी त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.

Ji jaye. Jināti, vijināti, jiniyati. Jetā, jino. Jito māro. Māraṃ jito. Jitavā, jitāvī, jitabbo, jeyyo, jayanaṃ, jitaṃ, vijitaṃ, jayo, parājayanaṃ, parājayo. Yassa jitaṃ nāvajīyati. Jitamassa noyāti koci loke. Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo.

'जि' (धातू) जय (जिंकणे) या अर्थात. जिनाति, विजिनाति, जिनियति (जिंकतो, विशेष रूपाने जिंकतो, जिंकला जातो). जेता, जिनो (जिंकणारा, जिन). जितो मारो (मार जिंकला गेला). मारं जितो (माराला जिंकले). जितवा, जितावी, जितब्बो, जेय्यो, जयनं, जितं, विजितं, जयो, पराजयनं, पराजयो. 'यस्स जितं नावजीयति' (ज्याचा विजय पराजयात बदलता येत नाही). 'जितमस्स नोयाति कोचि लोके' (या जगात कोणीही त्याच्या विजयाला पराभूत करू शकत नाही). 'जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं, मारस्स च पापिमतो पराजयो' (हा खरोखरच श्रीमान बुद्धांचा विजय आहे आणि पापी माराचा पराजय आहे).

Tattha jetāti jinātīti jetā, yo koci puggalo. Ajinīti jino, sabbaññū dhammarājā. Kiṃ so ajini? Pāpake akusale dhamme mārādiarayo ca. Iti pāpake akusale dhamme mārādayo ca arayo ajinīti jino. Vuttampi cetaṃ –

तेथे 'जेता' म्हणजे जो जिंकतो तो कोणताही पुद्गल (व्यक्ति). 'अजिनी' (ज्याने जिंकले) तो 'जिन' म्हणजे सर्वज्ञ धम्मराज होय. त्यांनी काय जिंकले? पापी अकुशल धम्म आणि मारासारखे शत्रू. अशा प्रकारे पापी अकुशल धम्म आणि मारासारख्या शत्रूंना जिंकले म्हणून ते 'जिन' होत. हे असेही म्हटले गेले आहे -

‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;

Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhaṃ upaka jino’’ti,

"माझ्यासारखेच ते जिन (विजेते) असतात, ज्यांनी आसवांचा क्षय (आसवक्खय) प्राप्त केला आहे; मी पापी धम्मांना जिंकले आहे, म्हणून हे उपक! मी जिन आहे."

‘‘Tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto’’ti ca.

आणि "भिक्खूहो! तथागत हे सर्वांना पराभूत करणारे (अभिभू) असून स्वतः कोणाकडूनही पराभूत न झालेले (अनभिभूत) आहेत."

Jinasaddo hi kevalo sabbaññumhi pavattati, sopapado pana paccekabuddhādīsu tamhi ca yathārahaṃ pavattati. ‘‘Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino’’ti imānettha nidassanapadāni.

कारण केवळ 'जिन' हा शब्द सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) बाबतीत वापरला जातो, परंतु उपपदासह (विशेषणासह) तो प्रत्येकबुद्ध इत्यादींच्या बाबतीत आणि त्यांच्यासाठी योग्यतेनुसार वापरला जातो. "पच्चेकजिनो, ओधिजिनो, अनोधिजिनो, विपाकजिनो, अविपाकजिनो" ही येथील उदाहरणे आहेत.

Ji jāniyaṃ. Jināti, na jināti na jāpaye, jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jino. Jino dhanañca dāse ca.

'जि' (धातू) जानी (हानी/नुकसान होणे) या अर्थात. जिनाति (हानी करतो/गमावतो). 'न जिनाति न जापये' (गमावत नाही आणि गमावण्यास कारणीभूत ठरत नाही). 'जिनो रथस्सं मणिकुण्डले च, पुत्ते च दारे च तथेव जिनो. जिनो धनञ्च दासे च' (रथ आणि घोडा, मणिकुंडल गमावलेला, तसेच मुले आणि पत्नी गमावलेला. धन आणि दास गमावलेला).

Ñā [Pg.249] avabodhane. Jānāti, ñāyati, nāyati. Animittā na nāyare. Jaññā so yadi hāpaye. Mā maṃ jaññūti icchati. ‘‘Ime amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñāti, ñātako. Ñātimittā suhajjā ca. Ñātako no nisinnoti. Ñātabbaṃ ñeyyaṃ, saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattidhammā. Īdisesu ṭhānesu ñeyyasaddo ekantena napuṃsako, vāccaliṅgatte sabbaliṅgiko, yathā? Ñeyyo phasso. Ñeyyā vedanā. Ñeyyaṃ cittaṃ. Ñeyyo puriso, ñeyyā itthī, ñeyyaṃ dhananti ca.

'ञा' (धातू) अवबोधन (जाणणे/ज्ञान होणे) या अर्थात. जानाति, ञायति, नायति. 'अनिमित्ता न नायरे' (निमित्त नसलेले जाणले जात नाहीत). 'जञ्ञा सो यदि हापये' (जर तो हानी करत असेल तर जाणावे). 'मा मं जञ्ञूति इच्छति' (मला कोणी जाणू नये अशी इच्छा करतो). "हे आमचे आहेत" या जाणण्याच्या अर्थाने 'ञाति' (नातेवाईक), 'ञातको' म्हटले जाते. 'ञातिमित्ता सुहज्जा च' (नातेवाईक, मित्र आणि सुहृद). 'ञातको नो निसिन्नोति' (आमचा नातेवाईक बसला आहे). जाणण्यायोग्य ते 'ञेय्य' (ज्ञेय) होय, जसे की - संखारा (संस्कार), विकार, लक्षण, निब्बान (निर्वाण) आणि पण्ञत्ति (प्रज्ञप्ती) धम्म. अशा ठिकाणी 'ञेय्य' शब्द निश्चितपणे नपुंसकलिंगी असतो, परंतु विशेषण (वाच्यलिंग) म्हणून तो सर्व लिंगांत वापरला जातो, जसे की - ञेय्यो फस्सो (ज्ञेय स्पर्श - पुल्लिंग), ञेय्या वेदना (ज्ञेय वेदना - स्त्रीलिंग), ञेय्यं चित्तं (ज्ञेय चित्त - नपुंसकलिंग). ञेय्यो पुरिसो (ज्ञेय पुरुष), ञेय्या इत्थी (ज्ञेय स्त्री), ञेय्यं धनं (ज्ञेय धन) इत्यादी.

Thu abhitthave. Thunāti. Abhitthunāti. Thuti, abhitthuti. Thavanā, abhitthavanā, thuto, abhitthuto.

'थु' (धातू) अभित्थव (स्तुती करणे) या अर्थात. थुनाति, अभित्थुनाति (स्तुती करतो, विशेष स्तुती करतो). थुति, अभित्थुति (स्तुती, विशेष स्तुती). थवना, अभित्थवना, thuto, अभित्थुतो (स्तुती करणे, विशेष स्तुती करणे, स्तुती केलेला, विशेष स्तुती केलेला).

Thu nitthunane. Thunāti.

'थु' (धातू) नित्थुनन (कण्हणे/शोक करणे) या अर्थात. थुनाति (कण्हतो/शोक करतो).

Uṭṭhehi revate supāpadhamme,Apārutadvāre adānasīle;

Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā,Samappitā nerayikā dukkhena;

Purāṇāni anutthuna’’nti ca payogo.

"उठ रेवती! अत्यंत पापी स्वभावाच्या, उघड्या दारांच्या (नरकाच्या दारांच्या), दान न देणाऱ्या शीलहीन स्त्री! आम्ही तुला तिथे घेऊन जाऊ जिथे दुःखाने ग्रासलेले, नरकात पडलेले दुर्गती प्राप्त लोक शोक करतात (कण्हतात);" आणि "पुराणानि अनुत्थुनन्ति" (जुन्या गोष्टींबद्दल शोक करतात) असा प्रयोग आहे.

Du hiṃsāyaṃ. Dunāti. Mittaddu. Dumo.

'दु' (धातू) हिंसा (पीडा देणे/इजा करणे) या अर्थात. दुनाति. मित्तद्दु (मित्राचा द्रोह करणारा/मित्राला पीडा देणारा). दुमो (वृक्ष).

Ettha mittaddūti mittaṃ dunāti hiṃsati dubbhatīti mittaddu. Atra ‘‘vedā na tāṇāya bhavanti tassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Dumoti duniyati gehasambhārādiatthāya hiṃsiyati chindiyati, paṇṇapupphādiatthikehi vā paṇṇapupphādiharaṇena pīḷiyatīti dumo.

येथे 'मित्तद्दु' म्हणजे जो मित्राला पीडा देतो, त्याची हिंसा करतो किंवा त्याचा द्रोह करतो तो 'मित्तद्दु' (मित्रद्रोही) होय. येथे "वेदा न ताणाय भवन्ति तस्स, मित्तद्दुणो भूनहुणो नरस्स" (मित्राचा द्रोह करणाऱ्या आणि भ्रूणहत्या करणाऱ्या माणसाचे वेद रक्षण करू शकत नाहीत) हे पाळि उदाहरण आहे. 'दुमो' (वृक्ष) म्हणजे घराचे साहित्य इत्यादींसाठी ज्याची हिंसा केली जाते, ज्याला तोडले जाते, किंवा पाने आणि फुले इच्छिणाऱ्यांकडून पाने-फुले तोडून ज्याला पीडा दिली जाते तो 'दुमो' होय.

Dhū kampane. Dhunāti. Dhūmo, dhonā, dhono, dhuto. Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

'धू' (धातू) कंपन (हलवणे/कापणे) या अर्थात. धुनाति (हलवतो/झटकतो). धूमो, धोना, धोनो, धुतो. "धुणन्तो वाकचीरानि, गच्छामि अम्बरे तदा" (तेव्हा वल्कले झटकत मी आकाशात जातो).

Tattha [Pg.250] dhūmoti dhunāti kampatīti dhūmo. Dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāyaṃ pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmāni mosavajja’’nti ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchā dhūmāyito sadā’’ti ettha taṇhāyaṃ. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.

तेथे 'धूमो' (धूर) म्हणजे जो हलतो/कंप पावतो तो 'धूमो' होय. 'धूम' शब्द क्रोध, तण्हा (तृष्णा), वितक्क (विचार), पाच कामगुण, धम्मदेसना (धम्मोपदेश) आणि नैसर्गिक धूर या अर्थांमध्ये वापरला जातो. "कोधो धूमो भस्मानि मोसवज्जं" (क्रोध हा धूर आहे, असत्य ही राख आहे) येथे तो क्रोधाच्या अर्थात वापरला आहे. "इच्छा धूमायितो सदा" (इच्छा नेहमी धूर सोडत असते) येथे तो तृष्णेच्या अर्थात आहे. "तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु भगवतो अविदूरे धूमायन्तो निसिन्नो होति" (त्या वेळी एक भिक्खू भगवंतांच्या जवळच विचारमग्न/धूर सोडत बसला होता) येथे तो वितक्काच्या (विचाराच्या) अर्थात आहे.

‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,Bhayañca metaṃ timulaṃ pavuttaṃ;

Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsito,Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti

"काम (इंद्रियसुख) हा चिखल आहे, काम हा दलदल आहे, आणि हे मोठे भय सांगितले गेले आहे; धूळ आणि धूर माझ्याद्वारे प्रकट केले गेले आहेत, हे ब्रह्मदत्ता! तू त्यांचा त्याग करून प्रव्रजित हो."

Ettha pañcasu kāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti ettha dhammadesanāyaṃ. ‘‘Dhajo rathassa paññāno, dhūmo paññānamaggino’’ti ettha pakatidhūme. Iccevaṃ –

येथे पाच कामगुणांच्या अर्थात आहे. "धूमं कत्ता होति" (तो धूर निर्माण करणारा होतो) येथे धम्मदेसनेच्या (धम्मोपदेशाच्या) अर्थात आहे. "धजो रथस्स पञ्ञानो, धूमो पञ्ञानमग्गिनो" (ध्वज ही रथाची ओळख आहे, धूर ही अग्नीची ओळख आहे) येथे नैसर्गिक धुराच्या अर्थात आहे. अशा प्रकारे -

Kodhataṇhāvitakkesu, pañcakāmaguṇesu ca;

Desanāyañca pakati-dhūme dhūmo pavattati.

क्रोध, तण्हा (तृष्णा) आणि वितक्क यांच्यामध्ये, तसेच पाच कामगुणांमध्ये, देशनेमध्ये आणि नैसर्गिक धूमामध्ये धूर प्रवृत्त होतो (उत्पन्न होतो).

Dhonāti paññā. Vuttañhetaṃ niddese ‘‘dhonā vuccati paññā, yā paññā pajānanā sammādiṭṭhi, kiṃkāraṇā dhonāti vuccati paññā? Yaṃ tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā. Atha vā sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā’’ti. ‘‘Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti ayamettha pāḷi nidassanaṃ[Pg.251]. Atra dhonā assa atthīti dhono, tassa dhonassāti nibbacanaṃ. Dhātūnamanekatthatāya dhūdhātu kampanatthepi dhovanatthepi vattati.

'धोना' म्हणजे प्रज्ञा. कारण निर्देशामध्ये (निद्देस) असे म्हटले आहे की— 'प्रज्ञेला धोना म्हटले जाते; जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष ज्ञान) आणि सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) आहे. कोणत्या कारणाने प्रज्ञेला धोना म्हटले जाते? कारण त्या प्रज्ञेद्वारे कायदुच्चरित (शारीरिक दुष्कृत्य) धुतले गेले आहे, स्वच्छ केले गेले आहे, पूर्णपणे धुतले गेले आहे आणि धुवून काढले गेले आहे; तसेच वचीदुच्चरित (वाचिक दुष्कृत्य) आणि मनोदुच्चरित (मानसिक दुष्कृत्य) धुतले गेले आहे, स्वच्छ केले गेले आहे, पूर्णपणे धुतले गेले आहे आणि धुवून काढले गेले आहे. त्या कारणाने प्रज्ञेला धोना म्हटले जाते. अथवा, सम्मादिट्ठिने मिच्छादिट्ठिला (मिथ्या दृष्टीला) धुतले आहे, स्वच्छ केले आहे, पूर्णपणे धुतले आहे आणि धुवून काढले आहे, त्या कारणाने प्रज्ञेला धोना म्हटले जाते.' 'या जगात कुठेही धोन (शुद्ध पुरुष) साठी भव आणि अभवामध्ये कल्पित केलेली कोणतीही दृष्टी नसते'— हे येथे पाळीचे उदाहरण आहे. येथे 'ज्याला धोना (प्रज्ञा) आहे तो धोन' अशी 'धोनस्स' ची व्युत्पत्ती (निरुक्ती) आहे. धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे 'धू' धातू कंपनाच्या अर्थात आणि धुण्याच्या अर्थातही वापरला जातो.

Muna ñāṇe. Munāti. Monaṃ, muni. Imasmiṃ ṭhāne dhātuyā ākhyātatte ekantena antalopo bhavati. Sobhitattheragāthāyaṃ pana anāgatavacane ukārassa vuddhivasena ‘‘ahaṃ monena monissa’’nti rūpantarañca dissati. Tattha monissanti jānissaṃ. Nāmatte antalopo na hoti. Tattha monanti kiñcāpi ‘‘na monena muni hotī’’ti ettha tuṇhībhāvo ‘‘mona’’nti vuccati, tathāpi idha ‘‘ñāṇe’’ti vacanato na so adhippeto, ñāṇamevādhippetaṃ, tasmā moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ maggañāṇamonampi gahetabbaṃ. Munīti munāti jānāti hitāhitaṃ paricchindatīti muni. Atha vā khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā’’tiādinā nayena ime ubho atthe munātīti muni. Tenāha bhagavā –

'मुन' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे. 'मुनाति' (जाणतो). 'मोनं' (ज्ञान/मौन), 'मुनि'. या ठिकाणी धातूचे आख्यात रूप (क्रियापद) होताना निश्चितपणे अंत्यलोप होतो. परंतु सोभित थेर गाथेमध्ये भविष्यकाळात 'उ' काराच्या वृद्धीमुळे 'अहं मोनेन मोनिस्सं' (मी ज्ञानाने जाणीन) असे रूपान्तरही दिसते. तेथे 'मोनिस्सं' म्हणजे 'जाणीन'. नाम रूपात अंत्यलोप होत नाही. तेथे 'मोन' म्हणजे जरी 'न मोनेन मुनि होति' (केवळ मौनाने कोणी मुनी होत नाही) या गाथेत मौन राहण्याला (तुष्णीभाव) 'मोन' म्हटले गेले असले, तरीही येथे 'ज्ञानाच्या' अर्थात असल्यामुळे तो (तुष्णीभाव) अभिप्रेत नाही, तर ज्ञानच अभिप्रेत आहे; म्हणून मोनेय्य-पटिपदा (मुनीची प्रतिपदा) म्हणून ओळखले जाणारे मग्गञाण (मार्गज्ञान) रूपी 'मोन' देखील ग्रहण केले पाहिजे. 'मुनि' म्हणजे जो जाणतो, हित आणि अहित यांचा निवाडा करतो, तो मुनी होय. अथवा, खंध (स्कंध) इत्यादी लोकांमध्ये तराजूत तोलल्याप्रमाणे 'हे आध्यात्मिक स्कंध आहेत, हे बाह्य आहेत' इत्यादी पद्धतीने या दोन्ही अर्थांना जो जाणतो, तो मुनी होय. म्हणूनच भगवान म्हणाले—

‘‘Na monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu;

Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.

केवळ मौन पाळल्याने कोणी मुनी होत नाही, जर तो मूढ आणि अज्ञानी असेल. परंतु जो पंडित तराजू हातात धरल्याप्रमाणे चांगल्या गोष्टींचे ग्रहण करतो,

Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni;

Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti.

आणि पापांचा त्याग करतो, तो मुनी आहे; त्या कारणाने तो मुनी होय. जो दोन्ही लोकांचे मापन करतो (जाणतो), त्या कारणाने त्याला 'मुनी' म्हटले जाते.

Aparāpettha bhavati atthavibhāvanā. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, kāyamoneyyādīsu vā aññataraṃ, tena samannāgatattā puggalo ‘‘munī’’ti vuccati. So panesa agāriyamuni anagāriyamuni sekkhamuni asekkhamuni paccekamuni munimunīti anekavidho[Pg.252]. Tattha agāriyamunīti gihipi āgataphalo viññātasāsano. Anagāriyamunīti tathārūpova pabbajito. Sekkhamunīti satta sekkhā. Asekkhamunīti khīṇāsavo. Paccekamunīti paccekabuddho. Munimunīti sammāsambuddho. Tathā hi āyasmāpi sāriputto āha ‘‘munīti vuccati tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti.

येथे आणखी एक अर्थ-स्पष्टीकरण आहे. 'मुनी' म्हणजे 'मोन' ज्याला ज्ञान म्हटले जाते, किंवा कायमोनेय्य (शारीरिक मुनीत्व) इत्यादींपैकी एक; त्याने युक्त असल्यामुळे व्यक्तीला (पुद्गलाला) 'मुनी' म्हटले जाते. तो मुनी अनेक प्रकारचा असतो: अगारियमुनी (गृहस्थ मुनी), अनगारियमुनी (गृहत्यागी मुनी), सेक्खमुनी (शैक्ष मुनी), असेक्खमुनी (अशैक्ष मुनी), पच्चेकमुनी (प्रत्येकबुद्ध मुनी) आणि मुनिमुनी (मुनींचा मुनी). त्यापैकी, 'अगारियमुनी' म्हणजे असा गृहस्थ ज्याने फल प्राप्त केले आहे आणि जो शासनाला (बुद्धांच्या शिकवणीला) जाणतो. 'अनगारियमुनी' म्हणजे तशाच प्रकारचा प्रव्रजित (दीक्षित भिक्खू). 'सेक्खमुनी' म्हणजे सात प्रकारचे शैक्ष (आर्य मार्गस्थ). 'असेक्खमुनी' म्हणजे खीणासव (अरहंत). 'पच्चेकमुनी' म्हणजे पच्चेकबुद्ध (प्रत्येकबुद्ध). 'मुनिमुनी' म्हणजे सम्मासम्बुद्ध (सम्यक् सम्बुद्ध). म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्त देखील म्हणाले— 'मुनी म्हणजे तथागत, अरहंत, सम्मासम्बुद्ध यांना म्हटले जाते.'

Pū pavane. Pavanaṃ sodhanaṃ. Punāti. Puññaṃ, putto, dantapoṇaṃ.

'पू' धातू पवनाच्या (पवित्र करण्याच्या) अर्थात आहे. पवन म्हणजे शोधन (स्वच्छ करणे). 'पुनाति' (पवित्र करतो/स्वच्छ करतो). 'पुञ्ञ' (पुण्य), 'पुत्त' (पुत्र), 'दन्तपोण' (दंतकाष्ठ/दातून).

Ettha ca puññanti attano kārakaṃ punāti sodhetīti puññaṃ. Atha vā yattha sayaṃ uppannaṃ taṃsantānaṃ punāti visodhetīti puññaṃ. Kintaṃ? Sucaritaṃ kusalakammaṃ. Sakammikattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṃ labbhati. Puttoti attano kulaṃ punāti sodhetīti putto. Evañca sati hīnajaccānaṃ caṇḍālādīnaṃ putto nāma na bhaveyyāti na vattabbaṃ saddānamatthakathanassa nānappakārena pavattito, tasmā attano pitu hadayaṃ pūretīti puttoti evamādināpi nibbacanaṃ gahetabbameva. Nānādhātuvasenapi hi padāni siddhiṃ samupagacchanti.

आणि येथे 'पुण्य' म्हणजे जे आपल्या कर्त्याला पवित्र करते, स्वच्छ करते ते पुण्य होय. अथवा, जिथे स्वतः उत्पन्न होते, त्या चित्त-संततीला जे पवित्र करते, विशेष रूपाने स्वच्छ करते ते पुण्य होय. ते काय आहे? सुचरित (सदाचार) आणि कुशल कर्म. धातूच्या सकर्मकतेमुळे प्रयोजक रूपाने अर्थाचे स्पष्टीकरण मिळते. 'पुत्र' म्हणजे जो आपल्या कुळाला पवित्र करतो, स्वच्छ करतो तो पुत्र होय. आणि असे असताना, हीन जातीच्या चंडालादी लोकांना 'पुत्र' नसावा असे म्हणता येत नाही, कारण शब्दांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण विविध प्रकारे प्रवृत्त होते; म्हणून 'जो आपल्या पित्याचे हृदय आनंदित करतो (भरून काढतो) तो पुत्र' अशीही व्युत्पत्ती ग्रहण केली पाहिजे. कारण विविध धातूंच्या आधारे देखील पदांची सिद्धी होत असते.

Putto ca nāma atrajo khetrajo antevāsiko dinnakoti catubbidho. Tattha attānaṃ paṭicca jāto atrajo nāma. Sayanapīṭhe pallaṅke ureti evamādīsu nibbatto khetrajo nāma. Santike sippuggaṇhanako antevāsiko nāma. Posāpanatthāya dinno dinnako nāma dantapoṇanti dante punanti visodhenti etenāti dantapoṇaṃ, dantakaṭṭhaṃ.

आणि पुत्र हा अत्रज (स्वतःपासून जन्मलेला), क्षेत्रज, अंतेवासिक (शिष्य) आणि दिन्नक (दत्तक) अशा चार प्रकारचा असतो. त्यापैकी, स्वतःच्या आधारे जन्मलेला तो 'अत्रज' होय. शयनपीठ, पलंग, छाती इत्यादींवरून उत्पन्न झालेला तो 'क्षेत्रज' होय. जवळ राहून शिल्प (विद्या) शिकणारा तो 'अंतेवासिक' होय. पालनासाठी दिलेला तो 'दिन्नक' होय. 'दन्तपोण' म्हणजे ज्याच्याद्वारे दात स्वच्छ केले जातात, पवित्र केले जातात ते दन्तपोण, म्हणजेच दंतकाष्ठ (दातून).

Pī tappanakantīsu. Piṇātīti pīti. Ettha ca pītīti pīṇanaṃ pīti, tappanaṃ kantīti ca vuttaṃ hoti. Idaṃ bhāvavasena nibbacanaṃ. Idaṃ [Pg.253] pana hetukattuvasena piṇayatīti pīti, tappetīti attho.

'पी' धातू तर्पण (तृप्ती) आणि कांती (प्रियता) या अर्थात आहे. 'पिणाति' (तृप्त करतो) म्हणून ती 'पीति' (प्रीती/आनंद) होय. आणि येथे 'पीति' म्हणजे तृप्त करणे, समाधान देणे आणि प्रिय वाटणे असे म्हटले आहे. हे भाववाचक अर्थाने व्युत्पत्ती आहे. परंतु हे प्रयोजक अर्थाने 'पिणयति' म्हणजे 'पीति', ज्याचा अर्थ 'तृप्त करतो' असा आहे.

Sā panesā khuddakāpīti khaṇikāpīti okkantikāpīti ubbegāpīti pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddakāpīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti, evaṃ pañcavidhā pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇattā ‘‘piṇātī’’ti pītīti suddhakattuvasenapi vattuṃ yujjati. Ettha ‘‘piyāyati, pitā, piyo, pemo’’tiādīni pīdhātuyā eva rūpāni. Tattha ‘‘puttaṃ piyāyatīti pitā’’ti vadanti. Piyāyitabboti piyo. Pemanaṃ pemo.

ती पीति पाच प्रकारची असते: खुद्दका पीति (लहान पीति), khणिका पीति (क्षणिक पीति), ओक्कन्तिका पीति (लहरींसारखी पीति), उब्बेगा पीति (उद्वेग पीति) आणि फरणा पीति (व्यापक पीति). त्यापैकी, 'खुद्दका पीति' शरीरावर केवळ रोमांच उभे करण्यास समर्थ असते. 'खणिका पीति' क्षणाक्षणाला विजेच्या चमकासारखी असते. 'ओक्कन्तिका पीति' समुद्राच्या लाटांप्रमाणे शरीरावर वारंवार आदळून विरघळते. 'उब्बेगा पीति' अत्यंत बलवान असते, ती शरीराला वर उचलून आकाशात झेप घेण्यास प्रवृत्त करते. आणि 'फरणा पीति' उत्पन्न झाली असता, संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकते, जसे हवेने भरलेली पिशवी किंवा पाण्याच्या मोठ्या प्रवाहाने भरलेली पर्वताची गुहा पूर्णपणे व्यापली जाते. अशी ही पाच प्रकारची पीति आहे. ती प्रिय वाटण्याच्या लक्षणाची असल्यामुळे 'पिणाति' (तृप्त करते) म्हणून 'पीति' असे शुद्ध कर्त्याच्या अर्थाने देखील म्हणणे योग्य आहे. येथे 'पियायति' (प्रेम करतो), 'पिता' (वडील), 'पियो' (प्रिय), 'पेमो' (प्रेम) इत्यादी 'पी' धातूचीच रूपे आहेत. त्यापैकी, 'जो पुत्रावर प्रेम करतो तो पिता' असे म्हणतात. जो प्रेम करण्यास योग्य आहे तो 'पियो' (प्रिय). प्रेम करणे म्हणजे 'पेमो' (प्रेम).

Mā parimāṇe. Mināti. Mānaṃ, parimāṇaṃ, mattaṃ, mattā, mano, vimānaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ, chāyā metabbā. Īdisesu ṭhānesu anīyapaccayo na labbhati.

'मा' धातू परिमाणाच्या (मोजण्याच्या) अर्थात आहे. 'मिनाति' (मोजतो). 'मानं' (मोजमाप), 'परिमाणं', 'मत्तं' (मोजलेले), 'मत्ता' (प्रमाण), 'मनो' (मन), 'विमानं', 'मिनितब्बं' (मोजण्यायोग्य), 'मेtब्बं' (मोजण्यायोग्य), 'छाया मेतब्बा' (छाया मोजण्यायोग्य आहे). अशा ठिकाणी 'अनीय' प्रत्यय मिळत नाही.

Ettha manoti ekāya nāḷiyā ekāya ca tulāya minamāno viya ārammaṇaṃ mināti paricchindatīti mano. Visesato miniyate paricchindiyateti vimānaṃ, devānaṃ puññabalena nibbattabyamhaṃ devaniketaṃ. Yaṃ vimānaṃ upasobhitaṃ, pabhāsatimidaṃ byamhanti ca ādinā thomiyati.

आणि येथे 'मन' म्हणजे जणू काही एका मापाने किंवा एका तराजूने मोजल्याप्रमाणे जे आरम्मणाला (विषयाला) मोजते, निश्चित करते ते मन होय. जे विशेष रूपाने मोजले जाते, निश्चित केले जाते ते 'विमान' होय, जे देवांच्या पुण्यबलाने उत्पन्न झालेले देवांचे निवासस्थान (देवगृह) आहे. 'जे विमान सुशोभित आहे, हे गृह प्रकाशमान आहे' इत्यादी शब्दांनी ज्याची स्तुती केली जाते.

Mī hiṃsāyaṃ. Mināti. Mīno, kumīnaṃ.

'मी' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'मिनाति' (हिंसा करतो/नष्ट करतो). 'मीनो' (मासा), 'कुमीनं' (मासे पकडण्याचे जाळे).

Ettha [Pg.254] mīnoti maccho. Macchassa hi ‘‘mīno maccho ambujo vārijo vāricaro’’ti anekāni nāmāni. Visesanāmāni pana ‘‘amaro khaliso candakulo kandaphali indaphali indavalo kuliso vāmi kuṅkutalo kaṇḍiko sakulo maṅguro siṅgī satavaṅko rohito pāṭhīno kāṇo savaṅko pāvuso’’ iccevamādīni, ‘‘timi timiṅgalo’’ iccevamādīni ca bhavanti. Kumīnanti kucchitenākārena macche minanti hiṃsanti etenāti kumīnaṃ, macchabandhanapañjaro. So pana pāḷiyaṃ kumīnasaddena vuccati. Tathā hi –

येथे 'मीनो' म्हणजे मासा. माशाची 'मीनो, मच्छो, अम्बुजो, वारिजो, वारिचरो' अशी अनेक नावे आहेत. विशेष नावे तर 'अमरो, खलिसो, चन्दकुलो, कन्द्फली, इन्द्फली, इन्दवलो, कुलिसो, वामी, कुङ्कुतलो, कण्डिको, सकुलो, मङ्गुरो, सिङ्गी, सतवङ्को, रोहितो, पाठीनो, काणो, सवङ्को, पावुसो' इत्यादी आणि 'तिमि, तिमिङ्गलो' इत्यादी आहेत. 'कुमीन' म्हणजे ज्याच्याद्वारे वाईट पद्धतीने माशांना मारतात (हिंसा करतात) ते 'कुमीन' (मासे पकडण्याचा पिंजरा) होय. तो पाळीमध्ये 'कुमीन' या शब्दाने म्हटला जातो. जसे की -

‘‘Vārijasseva me sato, bandhassa kumināmukhe;

Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti

"कुमीनाच्या (पिंजऱ्याच्या) मुखात अडकलेल्या माशाप्रमाणेच, प्रिय पुत्रांना न पाहता, तो आक्रोश करतो आणि प्रहार करतो."

Pāḷi dissati.

अशी पाळी दिसून येते.

Mū bandhane. Munāti. Muni.

'मू' (mū) धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे. मुनाति (munāti). मुनि (muni).

Ettha munīti attano cittaṃ munāti mavati bandhati rāgadosādivasaṃ gantuṃ na detīti muni.

येथे 'मुनी' म्हणजे जो आपल्या चित्ताला बांधतो, नियंत्रित करतो आणि राग-द्वेष इत्यादींच्या आहारी जाऊ देत नाही, तो 'मुनी' होय.

Ri gatidesanesu. Rikāti. Reṇu. Nakārassa ṇattaṃ.

'रि' (ri) धातू गती आणि उपदेशाच्या अर्थात आहे. रिकाति (rikāti). रेणु (reṇu). 'न' काराचा 'ण' कार होतो.

Lī silese. Lināti, nilināti. Līnaṃ, sallīnaṃ, paṭisallānaṃ.

'ली' (lī) धातू चिकटण्याच्या (संश्लेषण) अर्थात आहे. लिनाति (lināti), निलिनाति (nilināti). लीनं (līnaṃ), सल्लीनं (sallīnaṃ), पटिसल्लानं (paṭisallānaṃ - एकांतवास).

Vī tantasantāne. Vatthaṃ vināti. Iminā suttena cīvaraṃ vināhi. Kamme – idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati. Vītaṃ. Suvītaṃ. Appakaṃ hoti vetabbaṃ. Kārite ‘‘vāyāpeti, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpessāmā’ti cīvaraṃ vāyāpesuṃ’’ iccevamādīni bhavanti.

'वी' (vī) धातू विणण्याच्या (तंतू विस्तारण्याच्या) अर्थात आहे. वत्थं विनाति (वस्त्र विणतो). 'इमिना सुत्तेन चीवरं विनाहि' (या सुताने चीवर विण). कर्मणी प्रयोगात - "इदं खो आवुसो चीवरं मं उद्दिस्स विय्यति" (हे आवुसो, हे चीवर माझ्यासाठी विणले जात आहे). वीतं (विणलेले). सुवीतं (चांगले विणलेले). 'अप्पकं होति वेतब्बं' (विणायचे थोडेच आहे). प्रयोजक रूपात - "वायापेति" (विणायला लावतो), "तंतूवायांकडून (विणकरांकडून) चीवर विणवून घेऊ या, असे म्हणून त्यांनी चीवर विणवून घेतले" इत्यादी रूपे होतात.

Vī hiṃsāyaṃ. Vināti. Veṇu. Veṇūti vaṃso.

'वी' (vī) धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. विनाति (vināti). वेणु (veṇu). वेणू म्हणजे बांबू (वंश).

Lū [Pg.255] chedane. Lunāti. Loṇaṃ, kusalaṃ, bālo, lūto.

'लू' (lū) धातू कापण्याच्या (छेदन) अर्थात आहे. लुनाति (lunāti). लोणं (loṇaṃ), कुसलं (kusalaṃ), बालो (bālo), लूतो (lūto).

Ettha ca loṇanti lunāti vītarasabhāvaṃ vināseti sarasabhāvaṃ karotīti loṇaṃ, lavaṇaṃ. Kuso viya hatthappadesaṃ akusaladhamme lunātīti kusalaṃ, anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇo dhammo. Diṭṭhadhammikasamparāyike dve atthe lunātīti bālo, avidvā. Lūtoti makkaṭako vuccati. Tassa hi suttaṃ ‘‘lūtasutta’’nti vadanti. Yūsaṃ pātuṃ paṭaṅgamakkhikādīnaṃ jīvitaṃ lunātīti lūto.

येथे 'लोण' म्हणजे जे नीरसपणा नष्ट करते आणि चवदार बनवते ते 'लोण' (लवण/मीठ) होय. जसा कुश (दर्भ) हाताला कापतो, तसे जे अकुशल धर्मांना कापते ते 'कुशल' होय; जे दोषरहित (अनवद्य) आणि इष्ट विपाक देणारे लक्षण असलेला धर्म आहे. जो ऐहिक आणि पारलौकिक या दोन्ही हितांचा नाश करतो (कापतो) तो 'बाल' (अज्ञानी) होय. 'लूत' म्हणजे कोळी (मकडी) म्हटले जाते. कारण त्याच्या धाग्याला 'लूत-सुत्त' म्हणतात. रस पिण्यासाठी जो पतंग, माश्या इत्यादींचे जीवन नष्ट करतो (कापतो) तो 'लूत' होय.

Si bandhane. Sināti. Sīmā, sīsaṃ.

'सि' (si) धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे. सिनाति (sināti). सीमा (sīmā), सीसं (sīsaṃ - डोके).

Ettha sīmāti sinīyate samaggena saṅghena kammavācāya bandhiyateti sīmā. Sā duvidhā baddhasīmā abaddhasīmāti. Tāsu abaddhasīmā mariyādakaraṇavasena ‘‘sīmā’’ti veditabbā. Sināti bandhati kese moḷikaraṇavasena etthāti sīsaṃ. Aññānipi yojetabbāni.

येथे 'सीमा' म्हणजे जी समग्र संघाने कर्मवाचेद्वारे बांधली जाते ती 'सीमा' होय. ती दोन प्रकारची आहे - बद्धसीमा आणि अबद्धसीमा. त्यापैकी अबद्धसीमा ही मर्यादा ठरवण्याच्या दृष्टीने 'सीमा' म्हणून जाणावी. ज्याच्यावर केसांचा अंबाडा बांधला जातो ते 'सीस' (डोके) होय. इतर उदाहरणेही अशीच योजावीत.

Sā pāke. Sināti.

'सा' (sā) धातू शिजवण्याच्या (पाक) अर्थात आहे. सिनाति (sināti).

Su hiṃsāyaṃ. Suṇāti. Parasu. Paraṃ suṇanti hiṃsanti etenāti parasu.

'सु' (su) धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. सुणाति (suṇāti). परसु (parasu - कुऱ्हाड). ज्याच्याद्वारे शत्रूला (दुसऱ्याला) मारतात (हिंसा करतात) ती 'परसू' होय.

Asa bhojane. Vuttānaṃ phalamasnāti. Asanaṃ.

'अस' (asa) धातू भोजनाच्या अर्थात आहे. 'वुत्तानं फलमस्नाति' (पेरलेल्याचे फळ खातो). असनं (asanaṃ).

Ettha asananti āhāro. So hi asiyati bhuñjiyatīti ‘‘asana’’nti vuccati. ‘‘Asnātha khādatha pivathā’’ti idamettha nidassanaṃ.

येथे 'असन' म्हणजे आहार. कारण तो खाल्ला जातो, भोगला जातो म्हणून त्याला 'असन' म्हणतात. "अस्नाथ खादथ पिवथ" (खा, भक्षण करा, प्या) हे याचे येथे उदाहरण आहे.

Kilisa vibādhane. Kilisnāti. Kileso.

'किलिस' (kilisa) धातू पीडा देण्याच्या (विबाधन) अर्थात आहे. किलिसनाति (kilisnāti). किलेसो (kileso - क्लेश).

Ettha ca kilesoti rāgādayopi dukkhampi vuccati.

आणि येथे 'किलेस' (क्लेश) म्हणजे राग इत्यादी आणि दुःख देखील म्हटले जाते.

Uddhasa uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uddhasnāti.

'उद्धस' (uddhasa) धातू उंछ (धान्य गोळा करणे/शोधणे) अर्थात आहे. उंछो म्हणजे शोधणे (परियेसनं). उद्धसनाति (uddhasnāti).

Isa [Pg.256] abhikkhaṇe. Isnāti.

'इस' (isa) धातू वारंवार करण्याच्या (अभिक्षण) अर्थात आहे. इस्नाति (isnāti).

Visa vippayoge. Visnāti. Visaṃ.

'विस' (visa) धातू वियोगाच्या (विप्रयोग) अर्थात आहे. विस्नाति (visnāti). विसं (visaṃ - विष).

Pusa sinehasavanapūraṇesu. Pusnāti.

'पुस' (pusa) धातू स्नेह (प्रेम), पाझरणे आणि पूर्ण करणे या अर्थात आहे. पुस्नाति (pusnāti).

Pusa posane. Pusnāti.

'पुस' (pusa) धातू पोषणाच्या अर्थात आहे. पुस्नाति (pusnāti).

Musa theyye. Musnāti. Musalo.

'मुस' (musa) धातू चोरीच्या (स्तेय) अर्थात आहे. मुस्नाति (musnāti). मुसलो (musalo - मुसळ).

Kiyādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

माझ्या क्षमतेनुसार क्रियादी गणाचे एवढे धातू पाहिले गेले आहेत; सूत्रांमध्ये इतर धातू देखील पाहून, अर्थाच्या योग्यतेनुसार ते ग्रहण करावेत.

Sāsanā lokato cete,Dassitā tesu lokato;

Sāsanassopakārāya,Vuttā tadanurūpakā.

हे धातू बुद्धशासनातून आणि लोकव्यवहारातून दाखवले गेले आहेत; त्यापैकी लोकव्यवहारातील धातू शासनाच्या उपकारासाठी त्याच्याशी सुसंगत असे सांगितले गेले आहेत.

Kiyādigaṇoyaṃ.

हा क्रियादी गण होय.

Gahādigaṇika

गहादी गण.

Idāni gahādigaṇo vuccate. Ettheke evaṃ maññanti.

आता गहादी गण सांगितला जात आहे. येथे काही जण असे मानतात.

Gahādīnaṃ gaṇo nāma, paccekaṃ nupalabbhati;

Athameko gahadhātu, gahādīnaṃ gaṇo siyā.

गहादी नावाचा गण स्वतंत्रपणे आढळत नाही; केवळ एक 'गह' धातूच गहादी गण असू शकतो.

Yato ppaṇhā parā heyyuṃ, dhātuto jinasāsane;

Tepi aññe na vijjanti, aññatra gahadhātuyā.

कारण बुद्धशासनात ज्या धातूंपासून 'प्प' आणि 'ण्हा' प्रत्यय लागतात, ते इतर धातू 'गह' धातूशिवाय आढळत नाहीत.

Iti cintāya ekacce, gahadhātuṃ kiyādinaṃ;

Pakkhipiṃsu gaṇe evaṃ, na vadiṃsu gahādikaṃ.

असा विचार करून काही जणांनी 'गह' धातूला क्रियादी गणातच समाविष्ट केले आणि अशा प्रकारे गहादी गणाचा स्वतंत्र उल्लेख केला नाही.

Na tesaṃ gahaṇaṃ dhīro, gaṇheyya suvicakkhaṇo;

Yato kaccāyane vutto, gahādīnaṃ gaṇo visuṃ.

बुद्धिमान आणि चतुर व्यक्तीने त्यांचे हे मत स्वीकारू नये; कारण कच्चायनामध्ये गहादी गण स्वतंत्रपणे सांगितला आहे.

‘‘Gahādito ppaṇhā’’ iti, lakkhaṇaṃ vadatā hi so;

Kaccāyanena garunā, dassito nanu sāsane.

"गहादितो प्पण्हा" असे लक्षण सांगताना, आदरणीय कच्चायनांनी व्याकरणात तो स्वतंत्रपणे दर्शवला आहे की नाही? (नक्कीच दर्शवला आहे).

Sace [Pg.257] visuṃ gahādīnaṃ, gaṇo nāma na labbhati;

Gahādidīpake sutte, hitvāna bāhiraṃ idaṃ.

जर गहादी नावाचा स्वतंत्र गण आढळत नसेल, तर गहादी दर्शवणाऱ्या सूत्रात हे बाह्य रूप सोडून;

‘‘Gahato ppaṇhā’’ icceva, vattabbaṃ atha vā pana;

‘‘Kiyādito nāppaṇhā’’ti, kātabbaṃ ekalakkhaṇaṃ.

"गहतो प्पण्हा" असेच म्हणावे लागले असते, किंवा मग "क्रियादितो नाप्पण्हा" असे एकच लक्षण करावे लागले असते.

Yasmā tathā na vuttañca, na katañcekalakkhaṇaṃ;

Tasmā ayaṃ visuṃyeva, gaṇo icceva ñāyati.

ज्याअर्थी तसे म्हटले गेले नाही आणि तसे एकच लक्षणही केले गेले नाही, त्याअर्थी हा स्वतंत्रच गण आहे, असे समजले जाते.

‘‘Sarā sare lopa’’miti-ādīni lakkhaṇāniva;

Gambhīraṃ lakkhaṇaṃ etaṃ, dujjānaṃ takkagāhinā.

"सरा सरे लोपं" इत्यादी लक्षणांप्रमाणे हे लक्षण अत्यंत गंभीर आहे, जे केवळ तर्काचा आधार घेणाऱ्यांना समजणे कठीण आहे.

Usādayopi sandhāya, ādiggaho kato tahiṃ;

Tathā hi ‘‘uṇhāpetī’’ti, ādirūpāni dissare.

'उस' इत्यादी धातूंना लक्षात घेऊन तेथे 'आदि' ग्रहण केले गेले आहे; कारण "उण्हापेति" इत्यादी रूपे दिसून येतात.

Idāni pākaṭaṃ katvā, ādisaddaphalaṃ ahaṃ;

Sappayogaṃ gahādīnaṃ, gaṇaṃ vakkhāmi me suṇa.

आता स्पष्ट करून, 'आदि' शब्दाचे फळ (अर्थ) आणि प्रयोगासहित 'गह' इत्यादी धातूंचा समूह मी सांगतो, तो माझ्याकडून ऐका.

Gaha upādāne. Upādānaṃ gahaṇaṃ, na kilesupādānaṃ. Upasaddo hettha na kiñci atthavisesaṃ vadati. Atha vā kāyena cittena vā upagantvā ādānaṃ gahaṇaṃ upādānanti samīpattho upasaddo. Katthaci hi upasaddo ādānasaddasahito daḷhaggahaṇe vattati ‘‘kāmupādāna’’ntiādīsu. Idha pana daḷhaggahaṇaṃ vā hotu sithilaggahaṇaṃ vā, yaṃ kiñci gahaṇaṃ upādānameva, tasmā gahadhātu gahaṇe vattatīti attho gahetabbo. Gheppati, gaṇhāti vā. Pariggaṇhāti, paṭiggaṇhāti, adhigaṇhāti, paggaṇhāti, niggaṇhāti. Padhānagaṇhanako. Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ. Gaṇhitvā, uggaṇhitvā. Aññathāpi rūpāni bhavanti. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi. Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako, saṅgāhako, ajjhogāḷho. Kārite ‘‘gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti, saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā. Upajjhaṃ gāhāpetabbo. Upajjhaṃ gāhāpetvā[Pg.258]. Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā’’ iccādīni. Kammani – gayhati, saṅgayhati, gaṇhiyati vā. Tathā hi ‘‘gaṇhiyanti uggaṇhiyantī’’ti niddesapāḷi dissati. ‘‘Gehaṃ, gāho, pariggaho, saṅgāhako, saṅgahetā’’ iccādīni yojetabbāni.

'गह' (gaha) हा धातू उपादान (ग्रहण करणे) या अर्थात आहे. उपादान म्हणजे ग्रहण करणे, क्लेश-उपादान नव्हे. येथे 'उप' हा उपसर्ग कोणताही विशेष अर्थ दर्शवत नाही. किंवा शरीराने अथवा चित्ताने जवळ जाऊन जे ग्रहण करणे (आदान) होते, त्याला 'उपादान' म्हणतात, येथे 'उप' हा उपसर्ग समीपतेच्या अर्थात आहे. काही ठिकाणी 'उप' हा उपसर्ग 'आदान' शब्दासोबत दृढ ग्रहणाच्या (घट्ट पकडण्याच्या) अर्थात वापरला जातो, जसे की 'कामुपादान' (कामोपादान) इत्यादींमध्ये. परंतु येथे दृढ ग्रहण असो वा शिथिल ग्रहण, कोणतेही ग्रहण हे उपादानच आहे, म्हणून 'गह' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात वापरला जातो, असा अर्थ घ्यावा. 'घेप्पति' (घेतो), किंवा 'गण्हाति' (पकडतो). 'परिगण्हाति' (सर्व बाजूंनी ग्रहण करतो), 'पटिगण्हाति' (स्वीकारतो), 'अधिगण्हाति' (अधिग्रहण करतो), 'पगण्हाति' (प्रयत्नपूर्वक पकडतो), 'निगण्हाति' (निग्रह करतो). 'पधानगण्हनको' (मुख्य ग्रहण करणारा). 'गण्हितुं' (ग्रहण करण्यासाठी), 'उग्गण्हितुं' (शिकण्यासाठी/ग्रहण करण्यासाठी). 'गण्हित्वा' (ग्रहण करून), 'उग्गण्हित्वा' (शिकून/ग्रहण करून). इतर रूपेही होतात: 'अहं जालिं गहेस्सामि' (मी जाळे पकडेन). 'गहेतुं' (पकडण्यासाठी). 'गहेत्वा' (पकडून). 'उग्गाहको' (शिकणारा/ग्रहण करणारा), 'सङ्गाहको' (संग्रह करणारा), 'अज्झोगाळ्हो' (प्रवेश केलेला). प्रयोजक (कारित) रूपात: 'गण्हापेति, गण्हापयति' (पकडवायला लावतो), 'अञ्ञतरं सतिपट्ठानं उग्गण्हापेन्ति' (दुसरे एखादे स्मृतिप्रस्थान शिकवायला लावतात), 'सद्धिं अमच्चसहस्सेन गण्हापेत्वा' (हजार अमात्यांसह पकडायला लावून). 'उपज्झं गाहापेतब्बो' (उपाध्यायाला ग्रहण करायला लावावे). 'उपज्झं गाहापेत्वा' (उपाध्यायाला ग्रहण करायला लावून). 'गाहेति, गाहयति, गाहापेस्सति'. 'गाहापयन्ति सब्भावं'. 'गाहको, गाहेत्वा' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात (कम्यनि) - 'गय्हति' (घेतले जाते), 'सङ्गय्हति' (संग्रहित केले जाते) किंवा 'गण्हियति' (घेतले जाते). तसेच 'गण्हियन्ति उग्गण्हियन्ति' अशी निर्देशपाळी (व्याकरण निर्देश) दिसते. 'गेहं' (घर), 'गाहो' (ग्रह), 'परिग्गहो' (परिग्रह), 'सङ्गाहको' (संग्राहक), 'सङ्गहेता' (संग्रह करणारा) इत्यादी रूपे जोडावीत.

Tatra akārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gheppati, gheppanti. Gheppasī’’ti ca ‘‘gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī’’ti ca ādinā nayena sabbāsu vibhattīsu sabbathā padamālā yojetabbā. Ākārekārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gaṇhāti gaṇhāpetī’’tiādinā yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā.

त्यात, 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'ति' प्रत्ययाने संपणाऱ्या पदांची 'घेप्पति, gheppanti, gheppasi' आणि 'गण्हति, gaṇhanti, gaṇhasi' इत्यादी पद्धतीने सर्व विभक्तींमध्ये सर्व प्रकारे पदमाला (रूपे) जोडावी. 'आ' कार आणि 'इ' कारानंतर येणाऱ्या 'ति' प्रत्ययाने संपणाऱ्या पदांची 'गण्हाति, गण्हापेति' इत्यादी रूपांनुसार, वर्ज्य असणारी ठिकाणे वर्ज्य करून, शक्यतेनुसार पदमाला जोडावी.

Imāni pana pasiddhāni kānici ajjatanīrūpāni ‘‘aggahī mattikāpattaṃ. Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu’’nti. Bhavissantīādīsu gahessati, gahessanti. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ. Aggahissā, aggahissaṃsu. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ.

तसेच, ही काही प्रसिद्ध अद्यतनी (भूतकाळाची) रूपे आहेत: 'अग्गही मत्तिकापत्तं' (त्याने मातीचे पात्र घेतले). 'अग्गहुं, अग्गहिंसु, अग्गहेसुं'. भविष्यकाळ इत्यादींमध्ये 'गहेस्सति, गहेस्सन्ति'. उर्वरित रूपे पूर्ण करावीत. 'अग्गहिस्सा, अग्गहिस्संसु'. उर्वरित रूपे पूर्ण करावीत.

Usa dāhe. Dāho uṇhaṃ. Usati dahatīti uṇhaṃ. Uṇhasaddo ‘‘uṇhaṃ bhattaṃ bhuñjatī’’tiādīsu dabbamapekkhati, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihanatī’’tiādīsu pana guṇaṃ uṇhabhāvassa icchitattā. Uṇhabhāvo hi sītabhāvo ca guṇo.

'उस' (usa) हा धातू दाह (उष्णता/जळणे) या अर्थात आहे. दाह म्हणजे उष्णता. जे जळते किंवा उष्ण करते ते 'उष्ण' (uṇhaṃ). 'उष्णं भत्तं भुञ्जति' (तो गरम भात खातो) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'उष्ण' हा शब्द द्रव्याची (वस्तूची) अपेक्षा करतो, परंतु 'सीतं उण्हं पटिहनति' (थंडी उष्णतेला नष्ट करते) इत्यादी वाक्यांमध्ये तो गुणाची अपेक्षा करतो, कारण तेथे उष्णभावाची इच्छा असते. कारण उष्णभाव आणि शीतभाव हे गुण आहेत.

Tasa vipāsāyaṃ. Taṇhā. Kenaṭṭhena taṇhā? Tassati paritassatīti atthena.

'तस' (tasa) हा धातू तहान (पिपासा) या अर्थात आहे. 'तण्हा' (तृष्णा). कोणत्या अर्थाने 'तण्हा' म्हणतात? 'तस्सति परितस्सति' (तहान लागते किंवा व्याकुळ होतो) या अर्थाने.

Jusi pītisevanesu. Juṇho samayo. Kāḷe vā yadi vā juṇhe, yadā vāyati māluto.

'जुसि' (jusi) हा धातू प्रीती आणि सेवन या अर्थांमध्ये आहे. 'जुण्हो समयो' (चांदण्याचा काळ/शुक्लपक्ष). 'काळे वा यदि वा जुण्हे, यदा वायति मालुतो' (काळोखात असो वा चांदण्यात, जेव्हा वारा वाहतो).

Tattha juṇhoti joseti lokassa pītiṃsomanassañca uppādetīti juṇho.

तेथे 'जुण्हो' म्हणजे जो लोकांमध्ये प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न करतो, म्हणून तो 'जुण्हो' (चांदणे/शुक्लपक्ष).

Juta [Pg.259] dittiyaṃ. Juṇhā ratti. Jotati sayaṃ nippabhāpi samānā candatārakappabhāsenapi dibbati virocati sappabhā hotīti juṇhā.

'जुत' (juta) हा धातू दीप्ती (चमकणे) या अर्थात आहे. 'जुण्हा रत्ति' (चांदणी रात्र). जी स्वतः प्रभाहीन असूनही चंद्र आणि ताऱ्यांच्या प्रकाशाने चमकते, विशेष शोभून दिसते आणि सप्रभ (तेजस्वी) होते, ती 'जुण्हा' (चांदणी रात्र).

Sā tanukaraṇe. Saṇhavācā. Siyati tanukariyati, na pharusabhāvena kakkasā kariyatīti saṇhā.

'सा' (sā) हा धातू बारीक करणे (तनुकरण) या अर्थात आहे. 'सण्हवाचा' (मृदू वाणी). जी बारीक केली जाते, कठोर भावाने कर्कश केली जात नाही, ती 'सण्हा' (मृदू/सूक्ष्म).

So antakammani. Saṇhaṃ, ñāṇaṃ. Siyati sayaṃ sukhumabhāvena atisukhumampi atthaṃ antaṃ karoti nipphattiṃ pāpetīti saṇhaṃ.

'सो' (so) हा धातू अंतकर्म (समाप्ती/निश्चिती) या अर्थात आहे. 'सण्हं' (सूक्ष्म), 'ञाणं' (ज्ञान). जे स्वतः सूक्ष्म भावाने अतिशय सूक्ष्म अर्थाचाही अंत करते (निश्चिती करते) किंवा त्याला पूर्णत्वास नेते, ते 'सण्हं' (सूक्ष्म ज्ञान).

Tija nisāne. Nisānaṃ tikkhatā. Tiṇho parasu. Titikkhatīti tiṇho.

'तिज' (tija) हा धातू तीक्ष्ण करणे (निसान) या अर्थात आहे. निसान म्हणजे तीक्ष्णता. 'तिण्हो परसु' (तीक्ष्ण कुऱ्हाड). जो सहन करतो (किंवा तीक्ष्ण असतो) तो 'तिण्हो' (तीक्ष्ण).

Si sevāyaṃ. Attano hitamāsīsantehi seviyateti sippaṃ, yaṃ kiñci jīvitahetu sikkhitabbaṃ sippāyatanaṃ. Apica sippanti aṭṭhārasa mahāsippāni – suti sūramati byākaraṇaṃ chandoviciti nirutti jotisatthaṃ sikkhā mokkhañāṇaṃ kriyāvidhi dhanubbedo hatthisikkhā kāmatantaṃ assalakkhaṇaṃ purāṇaṃ itihāso nīti takko vejjakañcāti.

'सि' (si) हा धातू सेवा या अर्थात आहे. स्वतःचे हित इच्छिणाऱ्यांकडून ज्याचे सेवन केले जाते ते 'सिप्पं' (शिल्प/कला), जे काही उपजीविकेसाठी शिकण्यासारखे शिल्पस्थान (कौशल्य) आहे. तसेच 'शिल्प' म्हणजे अठरा महाशिल्पे (कला) आहेत - श्रुती (वेद/ऐकणे), शूरमती (युद्धकला/बुद्धिमत्ता), व्याकरण, छंदोविचिती (छंदशास्त्र), निरुक्ती, ज्योतिषशास्त्र, शिक्षा (उच्चारणशास्त्र), मोक्षज्ञान, क्रियाविधी (कर्मकांड/विधी), धनुर्वेद (धनुर्विद्या), हत्ती-शिक्षण (गजविद्या), कामतंत्र, अश्वलक्षण (घोडे ओळखण्याची विद्या), पुराण, इतिहास, नीती, तर्क आणि वैद्यकशास्त्र.

Ku kucchāyaṃ. Kucchā garahā. Kaṇhā dhammā. Kaṇho puriso.

'कु' (ku) हा धातू कुत्सा (निंदा) या अर्थात आहे. कुत्सा म्हणजे निंदा. 'कण्हा धम्मा' (कृष्ण/काळे धर्म - अकुशल धर्म). 'कण्हो पुरिसो' (काळा माणूस).

Tattha kaṇhāti apabhassarabhāvakaraṇattā paṇḍitehi kucchitabbā garahitabbāti kaṇhā, akusaladhammā. Kāḷavaṇṇattā suvaṇṇavaṇṇādikaṃ upanidhāya kucchitabbo ninditabboti kaṇho, kāḷavaṇṇo. Vuttampi cetaṃ –

तेथे 'कण्हा' म्हणजे प्रभाहीन (तेजहीन) भाव निर्माण करत असल्यामुळे पंडितांकडून निंदा करण्यास योग्य, म्हणून 'कण्हा' (कृष्ण/काळे) म्हणजेच अकुशल धर्म. काळ्या रंगाचा असल्यामुळे, सुवर्ण रंगाशी तुलना करता निंदा करण्यास योग्य, म्हणून 'कण्हो' म्हणजे काळ्या रंगाचा. हे असेही म्हटले आहे -

‘‘Kaṇho vatāyaṃ puriso, kaṇhaṃ bhuñjati bhojanaṃ;

Kaṇhe bhūmippadesasmiṃ, na mayhaṃ manaso piyo’’ti ca,

'हा माणूस खरोखरच काळा आहे, तो काळे भोजन करतो; काळ्या भूमीच्या प्रदेशात राहणारा हा मला मनापासून आवडत नाही' आणि,

‘‘Na [Pg.260] kaṇho tacasā hoti,Antosāro hi brāhmaṇo;

Yasmiṃ pāpāni kammāni,Sa ve kaṇho sujampatī’’ti ca.

'केवळ त्वचेने कोणी काळा (कृष्ण) होत नाही, कारण अंतःकरणाने श्रेष्ठ असलेलाच खरा ब्राह्मण (श्रेष्ठ पुरुष) असतो; ज्याच्यामध्ये पापकर्मे असतात, तोच खरोखर काळा (अपवित्र) असतो, हे सुजंपती (इंद्रा)!' आणि,

Iccevaṃ –

अशा प्रकारे -

Gahādike dhātugaṇe, sandhāya tasiādayo;

Ādiggaho kato ppaṇhā, gahādīsu yathārahaṃ.

'गह' इत्यादी धातूंच्या समूहात, 'तस' इत्यादी धातूंचा विचार करून, 'गह' इत्यादींमध्ये योग्यतेनुसार 'ण्हा' प्रत्ययाचा 'आदि' (सुरुवात) म्हणून स्वीकार केला गेला आहे.

Gahato dhātuto hi ppo,ākhyātattevadissati;

Ākhyātatte ca nāmatte, ṇhāsaddo usato tathā.

कारण 'गह' धातूपासून 'प्प' प्रत्यय केवळ आख्यात (क्रियापद) रूपातच दिसतो; आणि 'ण्हा' शब्द आख्यात रूपात तसेच नाम रूपातही दिसतो, तसेच 'उस' धातूपासूनही.

Usagahehi aññasmā, nāmatteva duve matā;

Evaṃ visesato ñeyyo, gahādigaṇanicchayo.

'उस' आणि 'गह' या धातूंव्यतिरिक्त इतरांपासून नाम रूपातच हे दोन प्रत्यय मानले गेले आहेत; अशा प्रकारे 'गहादि' गणाचा निश्चय विशेष रूपाने जाणून घ्यावा.

Ettha pana kiñcāpi sāsane ‘‘taṇhāyatī’’ti kriyāpadampi dissati, tathāpi tassa ‘‘pabbatāyati, mettāyatī’’tiādīni viya nāmasmā vihitassa āyapaccayassa vasena siddhattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Taṇhāyatī’’ti hi idaṃ ṇhāpaccayavatā tasadhātuto nipphannataṇhāsaddasmā parassa āyapaccayassa vasena nipphannaṃ. Tathā kiñcāpi rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ ‘‘vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘uṇhāpetī’’ti hetukattuvācakaṃ kriyāpadaṃ dissati, tathāpi tassa ṇhāpaccayavatā usadhātuto nipphannauṇhāsaddato vihitassa kāritasaññassa ṇāpepaccayassa vasena nipphannattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Uṇhāpetī’’ti idaṃ vuttappakārauṇhāsaddato ṇāpepaccayavasena nipphannaṃ, etasmiṃ diṭṭhe ‘‘uṇhāpayatī’’ti padampi diṭṭhameva hoti.

परंतु येथे जरी शासनात (बुद्धवचनात) 'तण्हायति' (तृष्णा करतो) असे क्रियापदही दिसत असले, तरी 'पब्बतायति, मेत्तायति' इत्यादींप्रमाणे नामापासून विहित केलेल्या 'आय' प्रत्ययामुळे ते सिद्ध होत असल्याने, क्रियापद रूपातही 'ण्हा' प्रत्यय मुख्यत्वे मिळतो असे म्हणता येत नाही. कारण 'तण्हायति' हे 'ण्हा' प्रत्यययुक्त 'तस' धातूपासून निष्पन्न झालेल्या 'तण्हा' शब्दाच्या पुढे 'आय' प्रत्यय लागल्यामुळे निष्पन्न झाले आहे. तसेच, जरी रुपियसंविहार सिक्खापदाच्या (रुपयांच्या व्यवहारासंबंधीच्या शिकवणुकीच्या) वर्णनात 'वासिफलं तापेत्वा उदकं वा खीरं वा उण्हापेति' (कुऱ्हाडीचे पाते तापवून पाणी किंवा दूध गरम करतो) या वाक्यात 'उण्हापेति' (गरम करतो) हे प्रयोजक (causative) क्रियापद दिसत असले, तरी 'ण्हा' प्रत्यययुक्त 'उस' धातूपासून निष्पन्न झालेल्या 'उण्ह' शब्दापासून विहित केलेल्या कारितसंज्ञक 'णापे' प्रत्ययामुळे ते निष्पन्न झाले असल्याने, क्रियापद रूपातही 'ण्हा' प्रत्यय मुख्यत्वे मिळतो असे म्हणता येत नाही. 'उण्हापेति' हे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या 'उण्ह' शब्दापासून 'णापे' प्रत्ययाच्या योगाने निष्पन्न झाले आहे, हे पाहिले असता 'उण्हापयति' हे पदही पाहिलेलेच (सिद्धच) होते.

Kiñca [Pg.261] bhiyyo vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uṇhāpetī’’ti kāritapadassa diṭṭhattāyeva ‘‘uṇhatī’’ti kattupadampi nayato diṭṭhameva hoti kattukāritapadānaṃ ekadhātumhi upalabbhamānattā, yathā? Gaṇhati, gaṇhāpeti, gacchati, gacchāpetīti, tasmā ‘‘usa dāhe’’ti dhātussa ‘‘uṇhatī’’ti rūpaṃ upalabbhatīti mantvā ‘‘uṇhatīti uṇha’’nti nibbacanaṃ kātabbaṃ. Iti ppapaccayo gahato ca aññato ca ekadhā labbhati, ṇhāpaccayo pana gahato usato ca dvidhā aññato ekadhā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane aññānipi ekekassa dhātussa nāmikapadāni dve dve kriyāpadāni vicinitabbāni. Yena pana buddhavacanānurūpena nayena gahādigaṇe ādisaddena tasadhātādayo amhehi gahitā, imasmā nayā añño nayo pasatthataro natthi, ayameva pasatthataro, tasmā ayaṃ nīti sāsanaṭṭhitiyā āyasmantehi sādhukaṃ dhāretabbā vācetabbā ca.

आणखी काय, विनय-अट्ठकथेमध्ये 'उण्हापेति' (uṇhāpeti) हे कारित रूप (प्रयोजक रूप) दिसत असल्यामुळेच, 'उण्हति' (uṇhati) हे कर्तृपदही न्यायाने सिद्धच होते, कारण कर्तृ आणि कारित रूपे एकाच धातूमध्ये आढळतात. जसे की? गण्हति-गण्हापेति, गच्छति-गच्छापेति. म्हणून 'उस दाहे' (दाह अर्थातील उस् धातू) या धातूचे 'उण्हति' हे रूप आढळते असे मानून 'उण्हतीति उण्हं' अशी व्युत्पत्ती करावी. अशा प्रकारे 'प्प' प्रत्यय 'गह' धातूपासून आणि इतरांपासून एक प्रकारे मिळतो, तर 'ण्हा' प्रत्यय 'गह' आणि 'उस' धातूपासून दोन प्रकारे आणि इतरांपासून एक प्रकारे मिळतो, असे समजावे. जरी येथे असा नियम सांगितला असला, तरी अट्ठकथासहित त्रिपिटक बुद्धवचनात इतरही प्रत्येक धातूची नामपदे आणि दोन-दोन क्रियापदे शोधली पाहिजेत. ज्या बुद्धवचनाला अनुसरून असलेल्या पद्धतीने आम्ही 'गहादि' गणात 'आदि' शब्दाने 'तस' इत्यादी धातू घेतले आहेत, या पद्धतीपेक्षा दुसरी कोणतीही पद्धत अधिक श्रेष्ठ नाही, हीच पद्धत अत्यंत श्रेष्ठ आहे. म्हणून, शासनाच्या (धम्माच्या) चिरस्थायीसाठी आयुष्यमानांनी ही पद्धत चांगल्या प्रकारे धारण करावी आणि शिकवावी.

Gahādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

माझ्या यथाशक्तीनुसार 'गहादि' इत्यादी धातू एवढे पाहिले गेले आहेत; सूत्तांमध्ये इतरही धातू पाहून अर्थाच्या योग्यतेनुसार ते ग्रहण करावेत.

Gahādigaṇoyaṃ.

हा 'गहादि' गण समाप्त झाला.

Tanādigaṇika

तनादि गण

Tanu vitthāre. Tanoti. Āyatanaṃ, tanu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Vitaniyyatī’’ti rūpāni. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyatī’’ti. Garū pana ‘‘patāyate, pataññatī’’ti rūpāni vadanti. Tanituṃ, tanitvāna. Tumantādirūpāni.

'तनु' धातू विस्तार करणे या अर्थात. 'तनोति' (विस्तार करतो). 'आयतनं', 'तनु'. कर्मणी प्रयोगात 'तनिय्यति, तनिय्यन्ति, वितनिय्यति' अशी रूपे होतात. येथे ही पाळी (वचन) आहे - 'यथा हि आसभं चम्मं, पथब्या वितनिय्यति' (जसे बैलाचे चामडे पृथ्वीवर पसरवले जाते). परंतु आचार्य 'पतायते, पतञ्ञति' अशी रूपे सांगतात. 'तनितुं', 'तनित्वान' ही तुमुन्-प्रत्ययान्त इत्यादी रूपे आहेत.

Tattha [Pg.262] āyatananti āyabhūte dhamme tanoti vitthāretīti āyatanaṃ. Tanūti sarīraṃ. Tañhi kalalato paṭṭhāya kammādīhi yathāsambhavaṃ taniyyati vitthāriyati mahattaṃ pāpiyatīti ‘‘tanū’’ti vuccati. ‘‘Tanu vapu sarīraṃ puṃ kāyo deho’’tiādayo sarīravācakā saddā. Sarīraṃ khandhapañcakaṃ. Yañhi mahājano sarīranti vadati, taṃ paramatthato khandhapañcakamattameva, na tato attā vā attaniyaṃ vā upalabbhati. ‘‘Kāmarāgabyāpādānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacitta’’ntiādīsu pana tanusaddo appatthavācako, appatthavācakassa ca tassa kriyāpadaṃ na passāma, tasmā nipātapadena tena bhavitabbaṃ. Tanusaddo nipātapadanti vuttaṭṭhānampi na passāma, nicchayena pana anipphannapāṭipadikoti gahetabbo.

त्यात 'आयतन' म्हणजे जे उत्पत्तीच्या कारणीभूत असलेल्या (आयभूत) धर्मांचा विस्तार करते (तनोति) ते आयतन होय. 'तनु' म्हणजे शरीर. कारण ते 'कलल' (गर्भाची पहिली अवस्था) पासून सुरू होऊन कर्मादींद्वारे यथासंभव विस्तारले जाते, वाढवले जाते आणि मोठे केले जाते, म्हणून त्याला 'तनु' म्हटले जाते. 'तनु, वपु, सरीरं, puṃ, कायो, देहो' इत्यादी शरीराचे वाचक शब्द आहेत. शरीर म्हणजे पंचस्कंध होय. ज्याला सामान्य लोक 'शरीर' म्हणतात, ते परमार्थतः केवळ पंचस्कंधच आहे, त्याव्यतिरिक्त तिथे 'आत्मा' किंवा 'आत्मीय' काहीही आढळत नाही. परंतु 'कामरागव्यापादांनां तनुत्तकरं सकदागामिमग्गचित्तं' इत्यादींमध्ये 'तनु' हा शब्द 'अल्प' (कमी) या अर्थाचा वाचक आहे, आणि त्या अल्पवाचक शब्दाचे क्रियापद आपल्याला दिसत नाही, म्हणून तो निपात शब्द असावा. 'तनु' शब्द निपात शब्द आहे असे सांगितलेले स्थानही आपल्याला आढळत नाही, परंतु निश्चितपणे तो अनिष्पन्न प्रातिपदिक (मूळ शब्द) म्हणून ग्रहण करावा.

Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. Sesaṃ yathāsambhavaṃ vitthāretabbaṃ.

तनोति, तनॉन्ति. तनोसि, तनोथ. तनोमि, तनोम. तनुते, तनुन्ते. तनुसे, तनुसे (तनुव्हे). तने, तनुम्हे. उर्वरित रूपे यथासंभव विस्ताराने जाणावीत.

Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. Ammāya patanu kesā. Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Taniyyasī’’tiādinā vitthāretabbaṃ.

तनोतु, तनॉन्तु. तनेय्य, तने, तनेय्युं. वितन, वितनु. अतना, अतनु. 'अम्माय पतनु केसा' (आईचे केस विरळ झाले). अतनि, अतनिंसु. तनिस्सति, तनिस्सन्ति. अतनिस्सा, अतनिस्संग्सु. कर्मणी प्रयोगात 'तनिय्यति, तनिय्यन्ति, तनिय्यसि' इत्यादी प्रकारे विस्तार करावा.

Saka sattiyaṃ. Satti samatthabhāvo. Sakkoti sakko. Viññāpetuṃ asakkhi. Sakkhissasi. Sakkhati. Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi. Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātunti pāḷi.

'सक' धातू शक्ती (सामर्थ्य) या अर्थात. शक्ती म्हणजे सामर्थ्यभाव. 'सक्कोति' (समर्थ होतो), 'सक्को' (शक्य/समर्थ). 'विञ्ञापेतुं असक्खि' (समजावून सांगण्यास असमर्थ झाला). 'सक्खिस्ससि' (तू समर्थ होशील). 'सक्खति' (तो समर्थ होईल). 'त्वम्पि अम्म पब्बजितुं सक्खिस्ससि' (हे आई, तू देखील प्रव्रजित होण्यास समर्थ होशील). 'सक्कते जराय पटिकम्मं कातुं' (वृद्धत्वाचा प्रतिकार करणे शक्य आहे) अशी पाळी (वचन) आहे.

Tattha [Pg.263] sakkoti devarājā. So hi atthānaṃ sahassampi muhuttena cintanasamatthatāya saparahitaṃ kātuṃ sakkotīti ‘‘sakko’’ti vuccati. Aññatra pana dhātūnaṃ avisaye taddhitavasena sakkaccaṃ dānaṃ adāsīti sakkoti evampi atthaṃ gahetvā sakkasaddo niruttinayena sādhetabbo. Vuttañhi bhagavatā ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘sakko’ti vuccatī’’ti. Sakkonto. Sakkontī. Sakkontaṃ kulaṃ.

त्यात 'सक्को' म्हणजे देवराज (शक्र). कारण तो एका क्षणात हजारो गोष्टींचा विचार करण्यास समर्थ असल्यामुळे स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण करण्यास समर्थ होतो, म्हणून त्याला 'सक्को' (शक्र) म्हटले जाते. इतर ठिकाणी, धातूंच्या विषयाव्यतिरिक्त, तद्धित प्रत्ययाच्या नियमाने 'सक्कच्चं दानं अदासि' (आदरपूर्वक दान दिले) म्हणून 'सक्को' असाही अर्थ घेऊन 'सक्क' शब्दाची निरुक्तीच्या नियमाने सिद्धी करावी. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे - 'महाली, देवांचा राजा इंद्र पूर्वी मनुष्य असताना त्याने आदरपूर्वक (सक्कच्चं) दान दिले होते, म्हणून त्याला 'सक्को' (शक्र) म्हटले जाते.' सक्कोन्तो, सक्कोन्ती, सक्कोन्तं कुलं.

Khuṇu khiṇu hiṃsāyaṃ. Khuṇoti. Khiṇoti.

'खुणु' आणि 'खिणु' धातू हिंसा करणे या अर्थात. 'खुणोति', 'खिणोति'.

Iṇu gatiyaṃ. Iṇoti. Iṇaṃ iṇāyiko.

'इणु' धातू गती (जाणे) या अर्थात. 'इणोति'. 'इणं' (ऋण/कर्ज), 'इणायिको' (ऋणको/कर्जदार).

Tiṇu adane. Tiṇoti. Tiṇaṃ. Ettha tiṇanti yavasaṃ. Tañhi tiṇiyate tiṇabhakkhehi goṇādīhi adiyate khādiyateti tiṇaṃ.

'तिणु' धातू खाणे या अर्थात. 'तिणोति'. 'तिणं' (गवत). येथे 'तिण' म्हणजे चारा (गवत). कारण ते 'तिणियते' म्हणजे गवत खाणाऱ्या बैलादी प्राण्यांद्वारे खाल्ले जाते, म्हणून त्याला 'तिण' (गवत) म्हणतात.

Ghiṇu dittiyaṃ. Ghiṇoti.

'घिणु' धातू दीप्ती (प्रकाशणे/चमकणे) या अर्थात. 'घिणोति'.

Hanu apanayane. Apanayanaṃ anālāpakaraṇaṃ nibbacanatākaraṇaṃ. Hanoti. Hanute.

'हनु' धातू दूर करणे (अपणयन) या अर्थात. अपणयन म्हणजे न बोलणे किंवा दूर करणे. 'हनोति', 'हनुते'.

Panu dāne panoti. Panute.

'पणु' धातू दान देणे या अर्थात. 'पणोति', 'पणुते'.

Manu bodhane. Manoti. Manute. Mano. Manaṃ. Mānasaṃ. Manusso. Mānavo. Māṇavo.

'मनु' धातू जाणणे (बोधन) या अर्थात. 'मनोति', 'मनुते'. 'मनो' (मन), 'मनं', 'मानसं', 'मनुस्सो' (मनुष्य), 'मानवो', 'माणवो'.

Ettha manoti manute bujjhatīti mano, evaṃ manaṃ. Imesaṃ pana dvinnaṃ manasaddānaṃ ‘‘yasmiṃ mano nivisati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’tiādīsu punnapuṃsakaliṅgatā daṭṭhabbā. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ [Pg.264] carati mānaso’’ti ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto’’ti ettha arahattaṃ. Etthetaṃ vuccati –

येथे 'मनो' म्हणजे जे जाणते (मनुते), बोध प्राप्त करते ते मन होय, तसेच 'मनं' देखील. परंतु या दोन्ही 'मन' शब्दांचे 'यस्मिं मनो निविसति' (ज्यामध्ये मन स्थिर होते) आणि 'सन्तं तस्स मनं होति' (त्याचे मन शांत होते) इत्यादींमध्ये अनुक्रमे पुल्लिंगी आणि नपुंसकलिंगी असणे पाहावे. 'मानसं' म्हणजे राग (आसक्ती) देखील, चित्त देखील आणि अर्हत्त्व देखील. 'अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो' (हा जो अंतरीक्षामध्ये फिरणारा पाश आहे, जो मनामध्ये/आसक्तीमध्ये फिरतो) येथे 'मानसं' म्हणजे राग (आसक्ती) आहे. 'चित्तं मनो मानसं' येथे 'मानसं' म्हणजे चित्त आहे. 'अप्पत्तमानसो सेक्खो, कालं कयिरा जने सुतो' (ज्याला अजून अर्हत्त्व प्राप्त झाले नाही असा शैक्ष भिक्खू...) येथे 'मानसं' म्हणजे अर्हत्त्व आहे. याविषयी हे म्हटले आहे -

Rāgo cittaṃ arahattañca, ‘‘mānasa’’nti samīritaṃ;

Satthuno sāsane pāpa-sāsane’khilasāsane.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात, पापरहित शासनात आणि संपूर्ण शासनात राग, चित्त आणि अर्हत्त्व या तिन्हींना 'मानसं' असे म्हटले गेले आहे.

Tattha sampayuttamanasi bhavoti rāgo mānaso. Mano eva mānasanti katvā cittaṃ mānasaṃ. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattattā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Manūti satto. ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manu passatī’’ti ettha hi ‘‘manū’’ti satto vutto. Atha vā manūti paṭhamakappikakāle manussānaṃ mātāpibhuṭṭhāne ṭhito manunāmako puriso, yo sāsane ‘‘mahāsammatarājā’’ti vutto. So hi sakalalokassa hitaṃ kātuṃ manute jānātīti ‘‘manū’’ti vuccati. Yathābalaṃ attano hitaṃ manute jānātīti manusso, manassa vā ussannattā manusso. Atha vā vuttappakārassa manuno apaccaṃ manusso. Evaṃ mānavo māṇavo ca, nakārassa hi ṇakāre kate ‘‘māṇavo’’ti rūpaṃ sijjhati. Keci panāhu ‘‘dantajanakārasahito mānavasaddo sabbasattasādhāraṇavacano, muddhajaṇakārasahito pana māṇavasaddo kucchitamūḷhāpaccavacano’’ti, taṃ vīmaṃsitvā yuttañce, gahetabbaṃ, na panettha vattabbaṃ ‘‘māṇavasaddassa atthuddhāravacane idaṃ vacanaṃ virujjhatī’’ti antarasaddassa atthuddhāre antaraantarikāsaddānampi āharaṇassa dassanato.

तेथे संप्रयुक्त मनात असणारा भाव म्हणजे 'राग' हा 'मानसो' (मानसिक) आहे. मन हेच मानस आहे, असे मानून चित्ताला 'मानसं' म्हटले आहे. जो पूर्णपणे मानाचा (अहंकाराचा) उच्छेद करतो, तो अग्र मार्ग (अर्हत मार्ग) 'मानसं' आहे. त्यापासून उत्पन्न झाल्यामुळे अर्हतत्वाला 'मानसतत्व' (मानसतता) समजावे. 'मनु' म्हणजे प्राणी (सत्त्व). "ज्या चक्षुप्रसादाने प्राणी रूपांना पाहतो" येथे 'मनु' शब्दाने प्राणी (सत्त्व) म्हटला आहे. किंवा 'मनु' म्हणजे प्रथम कल्पकाळात मनुष्यांच्या माता-पित्यांच्या स्थानी असलेला 'मनु' नावाचा पुरुष, ज्याला शासनात (बुद्धशासनात) 'महासंमत राजा' म्हटले आहे. कारण तो संपूर्ण जगाचे हित करण्याचे विचार करतो (जाणतो), म्हणून त्याला 'मनु' म्हटले जाते. आपल्या बलानुसार स्वतःचे हित जो विचार करतो (जाणतो) तो 'मनुष्य' (मनुस्सो), किंवा मनाच्या प्रगल्भतेमुळे (उत्कटतेमुळे) तो 'मनुष्य' होय. किंवा पूर्वोक्त मनूची संतती म्हणजे 'मनुष्य' होय. याचप्रमाणे 'मानव' (माणवो) आणि 'माणव' (मणावो) शब्द बनतात; 'न' काराचा 'ण' कार केल्यावर 'माणवो' हे रूप सिद्ध होते. काही आचार्य म्हणतात की, "दंत्य 'न' कारयुक्त 'मानव' शब्द सर्व प्राण्यांसाठी साधारण वाचक आहे, तर मूर्धन्य 'ण' कारयुक्त 'माणव' शब्द निंदित किंवा अज्ञानी संततीचा वाचक आहे." त्याची परीक्षा करून जर ते योग्य असेल तर ते स्वीकारावे. येथे "माणव शब्दाच्या अर्थ-उद्धार (स्पष्टीकरण) कथनात हे वचन विरुद्ध ठरते" असे म्हणू नये, कारण 'अंतर' शब्दाच्या अर्थ-उद्धारात 'अंतर' आणि 'अंतरिका' शब्दांचेही उदाहरण दिले जाते.

Tatra [Pg.265] panāyaṃ vīmaṃsanā – cūḷakammavibhaṅgasuttasmiñhi ‘‘subho māṇavotodeyyaputto’’ti imasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya ‘subho’tveva nāmaṃ akaṃsu. ‘Māṇavo’ti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyatī’’ti evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito, taṭṭīkāyampi garūhi ‘‘yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ muddhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle muddhadhātukā hontīti vuttaṃ ‘taruṇakāle vohariṃsū’’ti, evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito. Idāni māṇavasaddassa atthuddhāro bhavati, māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati. ‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā’’tiādīsu hi satto ‘‘māṇavo’’ti vutto. ‘‘Māṇavehi saha gacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo’’tiādīsu taruṇo ‘‘māṇavo’’ti vutto.

यावर ही परीक्षा (विचार) आहे - चूलकम्मविभंगसुत्तात "सुभ माणव तोदेय्यपुत्त" या संदर्भात अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे की, "सुभ हा दर्शनीय आणि प्रसन्न करणारा होता, म्हणून त्याच्या अंगाच्या सुंदरतेमुळे त्याचे नाव 'सुभ' असे ठेवले गेले. परंतु त्याच्या तरुण वयात त्याला 'माणव' असे संबोधले जात असे, आणि वृद्धपकाळातही त्याला त्याच नावाने संबोधले गेले." अशा प्रकारे मूर्धन्य 'ण' कारयुक्त 'माणव' शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. त्याच्या टीकेमध्येही गुरूंनी म्हटले आहे की, "जी संतती निंदित किंवा अज्ञानी असते, तिच्यासाठी जगात 'माणव' हा व्यवहार होतो, आणि बहुतांश प्राणी बालपणात अज्ञानी स्वभावाचे असतात, म्हणून 'तरुण वयात संबोधले जात असे' असे म्हटले आहे." अशा प्रकारे मूर्धन्य 'ण' कारयुक्त 'माणव' शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. आता 'माणव' शब्दाचा अर्थ-उद्धार (विविध अर्थ) असा होतो - 'माणव' शब्दाने प्राणी, चोर आणि तरुण या तिन्हींचा बोध होतो. "देवदूतांनी प्रेरित केलेले जे माणव (प्राणी) प्रमाद करतात..." इत्यादींमध्ये 'माणव' शब्दाने प्राणी (सत्त्व) अभिप्रेत आहे. "केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मांसह चोरांच्या (माणवांच्या) सोबत जातात..." इत्यादींमध्ये 'माणव' म्हणजे चोर होय. "अम्बट्ठ माणव" इत्यादींमध्ये 'माणव' शब्दाने तरुण अभिप्रेत आहे.

Appa pāpuṇe. Appoti. Āpo.

'अप्प' हा धातू प्राप्त करणे (पापुणे) या अर्थात आहे. 'अप्पोति' (प्राप्त करतो). 'आपो' (पाणी/आप-धातू).

Ettha āpoti appoti taṃ taṃ ṭhānaṃ vissaratīti āpo.

येथे 'आपो' म्हणजे जो त्या त्या ठिकाणी पसरतो (व्याप्त करतो) तो 'आपो' (जल) होय.

Mā parimāṇe. Minoti. Upamā, upamānaṃ, vimānaṃ. Aññānipi yojetabbāni.

'मा' हा धातू परिमाण (मोजणे) या अर्थात आहे. 'मिनोति' (मोजतो). उपमा, उपमान, विमान. इतरही (शब्द) योजावेत.

Ettha ca yā accantaṃ na minoti na vicchindati, sā mānassa samīpe vattatīti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavajo’’ti. Upamānanti [Pg.266] upamā eva. Tathā hi ‘‘vītopamānamappamāṇamanāthanātha’’nti. Ettha vītopamānanti imassa vītopamaṃ, nirupamanti attho. Atha vā upamānanti upametabbākāro ‘‘sīho viya bhagavā’’ti. Ettha hi sīho upamā, bhagavā upameyyo tejoparakkamādīhi upametabbattā, tejoparakkamādayo upametabbākāro. Ettha pana sātisayattā kiñcāpi sīhassa tejādīhi bhagavato tejādiupametabbākāro natthi, tathāpi hīnūpamāvasena ‘‘sīho viya bhagavā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vimānanti utusamuṭṭhānattepi kammapaccayautusamuṭṭhānattā kammena visesato miniyati paricchindiyatīti vimānaṃ.

आणि येथे जी अत्यंत मोजत नाही किंवा खंडित करत नाही, ती मापनाच्या (मोजण्याच्या) जवळ असते म्हणून ती 'उपमा' होय; जसे की "बैलासारखा रानबैल (गवय)". 'उपमान' म्हणजे उपमाच होय. तसेच "वीतोपमानमप्पमाणमनाथनाथं" (उपमारहित, अमर्याद, अनाथांचे नाथ). येथे 'वीतोपमानं' याचा अर्थ 'वीतोपम' म्हणजेच 'निरुपम' (ज्याला उपमा नाही असा) असा आहे. किंवा 'उपमान' म्हणजे उपमेय आकार (सादृश्य); जसे की "सिंहासारखे भगवान". येथे 'सिंह' ही उपमा आहे, 'भगवान' हे उपमेय आहेत कारण त्यांचे तेज, पराक्रम इत्यादींशी सादृश्य केले जाते, आणि तेज, पराक्रम इत्यादी उपमेय आकार (गुणधर्म) आहेत. येथे अतिशय श्रेष्ठत्वामुळे जरी सिंहाच्या तेजाशी भगवंतांच्या तेजाची तुलना होऊ शकत नाही, तरीही हीन उपमेच्या (कनिष्ठ उपमेच्या) स्वरूपात "सिंहासारखे भगवान" असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'विमान' म्हणजे ऋतूमुळे उत्पन्न होणारे असले तरी, कर्मप्रत्यय आणि ऋतूमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे कर्माद्वारे विशेष रूपाने जे मोजले (निश्चित केले) जाते, ते 'विमान' होय.

Kara karaṇe. ‘‘Karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti’’ iccevamādīni kattari bhavanti. Kamme pāḷinayavasena ikārāgamaṭṭhāne yakārassa dvebhāvo. Tasmiṃyevaṭhāne rayakārānaṃ vipariyāye sati na dvebhāvo. Tathā īkārāgamaṭṭhāne ‘‘kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati’’ iccevamādīni kammani bhavanti.

'कर' हा धातू करणे (करणे) या अर्थात आहे. "करोति, कयिरति, कुब्बति, क्रुब्बति, पकरोति, उपकरोति, अपकरोति, पटिकरोति, निराकरोति, पटिसंखरोति, अभिसंखरोति" इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगात होतात. कर्मणी प्रयोगात पालि नियमानुसार 'इ' कार आगमाच्या जागी 'य' काराचे द्वित्व होते. त्याच ठिकाणी 'र' आणि 'य' कारांचा विपर्यास (क्रम बदलणे) झाल्यास द्वित्व होत नाही. तसेच 'ई' कार आगमाच्या जागी "करिय्यति, कयिरति, करीयति, कय्यति, पकरीयति, पकरिय्यति, पटिसंखरिय्यति, अभिसंखरिय्यति" इत्यादी रूपे कर्मणी प्रयोगात होतात.

Ettha ca kayiratīti padaṃ dvīsu ṭhānesu dissati kattari kamme ca. Tesa kattuvasena ‘‘puriso kammaṃ kayiratī’’ti yojetabbaṃ, kammavasena pana ayaṃ pāḷi ‘‘kuṭi me kayirati adesitavatthukā’’ti. Tattha ca kattuvasena vuttaṃ kattupadaṃ yirapaccayena siddhaṃ. Kammavasena pana vuttaṃ kammapadaṃ ikārāgamassa ādiantabhūtānaṃ rayakārānaṃ vipariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’ti cattāri kāritarūpāni, yāni ‘‘hetukatturūpānī’’ti vuccanti taddīpakattā.

आणि येथे 'कयिरति' हे पद कर्तरी आणि कर्मणी या दोन्ही प्रयोगांत दिसते. त्यापैकी कर्तरी प्रयोगात "पुरिसो कम्मं कयिरति" (पुरुष कर्म करतो) अशी योजना करावी. कर्मणी प्रयोगात ही पालि अशी आहे - "कुटि मे कयिरति अदेसितवत्थुका" (माझ्यासाठी अनिर्दिष्ट जागेवर कुटी बनवली जात आहे). आणि तेथे कर्तरी प्रयोगात सांगितलेले कर्तृपद 'यिर' प्रत्ययाने सिद्ध होते. कर्मणी प्रयोगात सांगितलेले कर्मपद 'इ' कार आगमाच्या आदि आणि अंत असलेल्या 'र' व 'य' कारांच्या विपर्यासाने (व्यत्ययाने) सिद्ध होते, असे समजावे. "कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति" ही चार कारित (प्रयोजक) रूपे आहेत, ज्यांना हेतू-कर्ता रूपे (प्रयोजक कर्तृरूपे) म्हटले जाते, कारण ती त्या अर्थाचे द्योतक आहेत.

Idāni [Pg.267] pana padamālā vattabbā, tatra paṭhamaṃ ‘‘kubbatī’’ti padasseva padamālaṃ yojessāma sabbāsu vibhattīsu ekākārena yojetabbattā. ‘‘Karotī’’ti okārānantaratyantapadassa pana ‘‘kāretī’’ti ekārānantaratyantapadassa ca padamālaṃ yathāsambhavaṃ pacchā yojessāma ekākārena ayojetabbattā.

आता पदमाला (रूपावली) सांगितली पाहिजे. त्यामध्ये प्रथम 'कुब्बति' या पदाचीच पदमाला योजू, कारण सर्व विभक्तींमध्ये ते एकाच प्रकारे योजले जाते. परंतु 'करोति' या ओ-कारान्त तिङन्त पदाची आणि 'कारेति' या ए-कारान्त तिङन्त पदाची पदमाला एकाच प्रकारे योजता येत नसल्यामुळे, यथासंभव नंतर योजू.

Tatra kubbati, kubbanti. Kubbasi, kubbatha. Kubbāmi, kubbāma. Kubbate, kubbante. Kubbase, kubbavhe. Kubbe, kubbamhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

तेथे कुब्बति, कुब्बन्ति। कुब्बसि, कुब्बथ। कुब्बा मि, कुब्बा म। कुब्बते, कुब्बन्ते। कुब्बसे, कुब्बव्हे। कुब्बे, कुब्बम्हे। ही वर्तमानकाळाच्या (वत्तमाना विभक्तीच्या) अनुसार सांगितलेली रूपे आहेत.

Pañcamiyādīnaṃ vasena pana kubbatu, kubbantu. Kubbeyya, kubbeyyuṃ. Sesaṃ ‘‘bhavati, bhavantī’’ti vuttanayānusārena sabbattha vitthāretabbaṃ.

पंचमी (आज्ञार्थ) इत्यादींच्या अनुसार - कुब्बतु, कुब्बन्तु। कुब्बेय्य, कुब्बेय्युं। उर्वरित रूपे "भवति, भवन्ति" या सांगितलेल्या नियमानुसार सर्वत्र सविस्तर जाणावीत.

‘‘Kariyatī’’tiādīnipi a kārānantaratyantapadāni evameva yojetabbāni. Ettha ca ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’tiādinā vuttā ayaṃ padamālā pāḷinayadassanato edisī vuttā. Saddasatthavidū pana sāsanikā saddasattheyeva ādaraṃ katvā ‘‘kubbati, kubbasī’’ti evaṃpakārāni rūpāni pāḷiyaṃ natthīti maññantā na icchanti. Tehi saddasatthe viya pāḷiyampi ‘‘asanto nānukubbantī’’tiādīsu okārapaccayassādesabhūto ukāro sareyeva pare vakāraṃ pappotīti maññamānā ‘‘kubbanti, kubbante’’tiādīniyeva rūpāni icchanti, parasarassābhāvato ‘‘kubbati, kubbasī’’tiādīni pāḷiyaṃ natthīti na icchanti. Mayaṃ pana pāḷinayadassanato tāni rūpāni icchāma. Atra sotārānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ kiñci pāḷinayaṃ vadāma – ‘‘sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī’’ti ca, ‘‘kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī’’ti ca, ‘‘pharusāhi vācāhi pakrubbamāno’’ti ca. Īdisesu pana ṭhānesu akārāgamo kātabbo[Pg.268]. Acinteyyo hi pāḷinayo, yebhuyyena saddasatthanayavidūro ca. Tathā hi yathā ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’ti padamālā kātabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva.

“करियती” इत्यादी अ-कारान्त आणि अति-अन्त पदे देखील याचप्रमाणे योजावीत. आणि येथे “कुब्बति, कुब्बन्ति, कुब्बसि” इत्यादी रूपांनी सांगितलेली ही पदमाला पाळी नियमाच्या दृष्टीने अशीच सांगितली आहे. परंतु, व्याकरण जाणणारे बौद्ध विद्वान केवळ व्याकरणाचाच आदर करून “कुब्बति, कुब्बसि” अशा प्रकारची रूपे पाळीमध्ये नाहीत असे मानून ती स्वीकारत नाहीत. ते व्याकरणाप्रमाणे पाळीमध्ये देखील “असन्तो नानुकुब्बन्ति” इत्यादींमध्ये ‘ओ’ कार प्रत्ययाचा आदेश असलेला ‘उ’ कार स्वराच्या पुढे असताना ‘व’ कार बनतो असे मानून “कुब्बन्ति, कुब्बन्ते” इत्यादी रूपेच स्वीकारतात, आणि पर-स्वराच्या अभावामुळे “कुब्बति, कुब्बसि” इत्यादी रूपे पाळीमध्ये नाहीत असे मानून ती स्वीकारत नाहीत. परंतु, आम्ही पाळी नियमाच्या दृष्टीने ती रूपे स्वीकारतो. येथे श्रोत्यांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी आम्ही काही पाळी नियम सांगतो – “सीलवन्तो न कुब्बन्ति, बालो सीलानि कुब्बति” (शीलवान करत नाहीत, बाल/मूर्ख शीलांचे आचरण करतो) आणि “कस्मा भवं विजनमरण्ञनिस्सितो, तपो इध क्रुब्बति” (आपण निर्जन अरण्याचा आश्रय घेऊन येथे तप का करत आहात?) आणि “फरुसाहि वाचाहि पक्रुब्बमानो” (कठोर शब्दांनी करत असताना). अशा ठिकाणी मात्र ‘अ’ काराचा आगम केला पाहिजे. कारण पाळीचा नियम अचिंत्य आहे आणि तो बहुतांश करून व्याकरण शास्त्राच्या नियमापेक्षा वेगळा आहे. तसेच, ज्याप्रमाणे “अग्गिनिं सम्पज्जलितं पविसन्ति” या पाळी प्रयोगावरून “अग्गिनि, अग्गिनी, अग्गिनयो। अग्गिनिं, अग्गिनी, अग्गिनयो। अग्गिनिना” अशी पदमाला तयार करावी लागते, त्याचप्रमाणे “बालो सीलानि कुब्बति” या पाळी प्रयोगावरून “कुब्बति, कुब्बन्ति, कुब्बसि” अशी पदमाला देखील योजावीच लागेल.

Yathā ca ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti pāḷigatidassanato ‘‘santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī’’ti aṭṭhakathāgatidassanato ca ‘‘sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā’’ti padamālā yojetabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva. Tathā ‘‘krubbati, krubbanti. Krubbasī’’tiādi sabbaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

आणि ज्याप्रमाणे “बहुम्पेतं असब्भि जातवेदा” या पाळी प्रयोगावरून आणि “सन्तो सब्भीहि सद्धिं सतं धम्मो न जरं उपेतीति पवेदयन्ति” या अट्ठकथा प्रयोगावरून “सब्भि, सब्भी, सब्भयो। सब्भिं, सब्भी, सब्भयो। सब्भिना” अशी पदमाला योजावी लागते, त्याचप्रमाणे “बालो सीलानि कुब्बति” या पाळी प्रयोगावरून “कुब्बति, कुब्बन्ति, कुब्बसि” अशी पदमाला देखील योजावीच लागेल. तसेच “क्रुब्बति, krुब्बन्ति, क्रुब्बसि” इत्यादी सर्व रूपे सर्वत्र योजावीत.

Idāni yathāpaṭiññātā padamālā anuppattā. Karoti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

आता प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे पदमाला प्राप्त झाली आहे. करोति, करोन्ति. करोसि, करोथ. करोमि, कुम्मि, करोम, कुम्म. कुरुते, कुब्बन्ते. कुरुसे, कुरुव्हे. करे, करुम्हे. ही वर्तमानकाळाच्या (वत्तमाना) दृष्टीने सांगितलेली रूपे आहेत.

Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Pañcamīvasena vuttarūpāni.

करोतु, कुरुतु, करोन्तु. करोहि, करोथ. करोमि, कुम्मि, करोम, कुम्म. कुरुतं, कुब्बन्तं. करस्सु, कुरुस्सु, कुरुव्हो. करे, कुब्बामसे. ही पंचमी विभक्तीच्या (आज्ञार्थ/पंचमी) दृष्टीने सांगितलेली रूपे आहेत.

Ettha pana koci vadeyya –

येथे कोणी असे म्हणू शकेल –

‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ;

Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti

“नागांशी आमचा विवाह कधीही झालेला नाही; तो अयोग्य विवाह आम्ही कसा करावा (करोमसे)?”

Pāḷidassanato [Pg.269] ‘‘karomase’’ti padaṃ kasmā idha na vuttaṃ, nanu karadhātuto paraṃ okāraṃ paṭicca āmasevacanassāvayavabhūto ākāro lopaṃ pappotīti? Tanna, ‘‘karomase’’ti ettha ‘‘āmase’’ti vacanassa abhāvato mavacanassa sabbhāvato. Ettha hi sekāro āgamo, tasmā ‘‘karomā’’ti vattamānāvacanavasena attho gahetabbo, na pana pañcamīvacanavasena. Evaṃbhūto ca sekāro katthaci nāmikapadato paro hoti ‘‘ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse. Yaṃ balaṃ ahuvamhase’’tiādīsu. Katthaci panākhyātikapadato sādesanirādesavasena –

पाळी प्रयोगावरून “करोमसे” हे पद येथे का सांगितले नाही? ‘कर’ धातूच्या पुढे ‘ओ’ कार आल्यामुळे ‘आमसे’ प्रत्ययाचा अवयव असलेला ‘आ’ कार लोप पावतो की काय? तसे नाही, “करोमसे” येथे “आमसे” प्रत्ययाचा अभाव असून ‘म’ प्रत्ययाचे अस्तित्व आहे. येथे ‘से’ कार हा आगम आहे, म्हणून “करोमा” या वर्तमानकाळाच्या वचनानुसार अर्थ घ्यावा, पंचमी विभक्तीच्या वचनानुसार नाही. आणि अशा प्रकारचा ‘से’ कार काही ठिकाणी नामपदाच्या पुढे येतो, जसे की “ये केचि बुद्धं सरणं गतासे”, “यं बलं अहुवम्हसे” इत्यादींमध्ये. तर काही ठिकाणी आख्यात पदाच्या (क्रियापदाच्या) पुढे ‘स’ च्या आदेश किंवा निरादेश रूपाने येतो –

‘‘Akaramhasa te kiccaṃ;

Okkantāmasi bhūtāni;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase’’ti

“आम्ही तुझे कार्य केले (अकरम्हस); प्राणी उत्पन्न झाले आहेत (ओक्कन्तामसि); हे आम्ही वारंवार ऐकले आहे, म्हणून आम्ही असे बोलतो (वदेमसे)” –

Ādīsu.

इत्यादींमध्ये.

Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.

करेय्य, करेय्युं. करेय्यासि, करेय्याथ. करेय्यामि, करेय्याम. कुब्बेथ, कुब्बेरं. कुब्बेथो, कुब्बेय्यव्हो. करेय्यं, करे, करेय्याम्हे. ही सप्तमी विभक्तीच्या (विध्यर्थ/सत्तमी) दृष्टीने सांगितलेली रूपे आहेत.

Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Parokkhāvasena vuttarūpāni.

कर, करु. करे, करित्थ. करं, करिम्ह. करित्थ, करिरे. करित्तो, करिव्हो. करिं, करिम्हे. ही परोक्षा विभक्तीच्या (परोक्खा/भूतकाळ) दृष्टीने सांगितलेली रूपे आहेत.

Ettha karāti puriso kammaṃ karīti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. ‘‘Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭa’’nti etthāpi ‘‘mahārāja bhavaṃ āguṃ karī’’ti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. Evañhi sati ayaṃ payogo ‘‘maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādayo viya paṭhamapurisappayogo bhavati.

येथे “करा” म्हणजे “पुरुष कर्म करतो (करी)” अशा प्रथम पुरुष योजनेनुसार योजना करावी. “आगुं कर महाराज, अकरं कम्मदुक्कटं” येथे देखील “महाराज, आपण अपराध केला (करी)” अशा प्रथम पुरुष योजनेनुसार योजना करावी. असे असल्यास हा प्रयोग “मञ्ञे भवं पत्थयति, रञ्ञो भरियं पतिब्बतं” इत्यादींप्रमाणे प्रथम पुरुषाचा प्रयोग होतो.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.270] pana majjhimapurisappayogo vutto ‘‘āguṃ karāti mahārāja tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ kari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti,taṃ lāmakaṃ kammaṃ akara’’nti, tasmā jātakaṭṭhakathāvasenāpi kadāci karaiti ca karīti ca akaranti ca majjhimapurisappayogo bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Yebhuyyavasena pana ‘‘puriso kammaṃ kara, puriso kammaṃ kari, ahaṃ kammaṃ akara’’nti paṭhamuttamapurisappayogo daṭṭhabbo. Ettha ca karaiti yathāvuttavibhattivasena, karīti ajjatanīvasena, akaranti hiyyattanīvasena vuttaṃ. Tattha ‘‘karittho’’ti padaṃ ‘‘aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti ettha ‘‘kisittho’’ti padena samaṃ parokkhāyattanopadamajjhimapurisekavacanavasena, ediso pana nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.

परंतु जातक-अट्ठकथेमध्ये मध्यम पुरुषाचा प्रयोग सांगितला आहे – “आगुं करा म्हणजे हे महाराज, तू मोठा अपराध, मोठे पाप केलेस (करी). दुक्कटं म्हणजे जे दुष्कृत्य केले आहे, ते वाईट कर्म केलेस (अकर).” म्हणून जातक-अट्ठकथेच्या अनुसार देखील कधीकधी ‘करा’, ‘करी’ आणि ‘अकर’ हे मध्यम पुरुषाचे प्रयोग होतात असे समजावे. परंतु बहुतांश करून “पुरिसो कम्मं कर” (पुरुषाने कर्म केले – प्रथम पुरुष), “पुरिसो कम्मं करि” (पुरुषाने कर्म केले – प्रथम पुरुष), “अहं कम्मं अकरं” (मी कर्म केले – उत्तम पुरुष) असा प्रथम आणि उत्तम पुरुषाचा प्रयोग समजावा. आणि येथे ‘करा’ हे वर सांगितलेल्या विभक्तीनुसार, ‘करी’ हे अज्जतनी (नजीकचा भूतकाळ) नुसार आणि ‘अकर’ हे हिय्यतनी (कालचा भूतकाळ) नुसार सांगितले आहे. तेथे “करित्तो” हे पद “अञ्ञं भत्तारं परियेस, मा किसित्तो मया विना” (दुसऱ्या पतीचा शोध घे, माझ्याशिवाय कृश होऊ नकोस) येथील “किसित्तो” या पदाप्रमाणे परोक्षा आणि हिय्यतनी मध्यम पुरुष एकवचनाच्या रूपाने योजले आहे, आणि असा नियम इतरत्र देखील यथासंभव योजावा.

Akā, akarā, akara iti rassapāṭhopi. Akaru. Ettha ‘‘sabbārivijayaṃ akā’’ti padaṃ nidassanaṃ. Akarāti puriso kammaṃ akāsīti atītakriyāvācako paṭhamapurisappayogo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū’’ti pāḷi dissati. ‘‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’’ti ettha pana santepi atītavācakapaṭṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato hiyyattanajjatanīvibhattiyo pañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘tvaṃ mā karosi, mā āharasī’’ti majjhimapurisappayogārahā bhavanti.

अका, अकरा, अकर असा र्‍हस्व पाठ देखील आहे. अकरु. येथे “सब्बारिविजयं अका” (सर्व शत्रूंवर विजय मिळवला) हे पद उदाहरण आहे. ‘अकरा’ म्हणजे “पुरुषाने कर्म केले (अकासि)” असा भूतकाळ दर्शवणारा प्रथम पुरुषाचा प्रयोग समजावा. कारण “रज्जस्स किर सो भीतो, अकरा आलये बहू” (राज्याला घाबरून त्याने अनेक निवासस्थाने बनवली) अशी पाळी आढळते. “मा मेतं अकरा कम्मं, मा मे उदकमाहरी” (माझ्यासाठी हे कर्म करू नकोस, माझ्यासाठी पाणी आणू नकोस) येथे भूतकाळ दर्शवणारा प्रथम पुरुषाचा प्रयोग असला तरी, ‘मा’ शब्दाच्या योगामुळे हिय्यतनी आणि अज्जतनी विभक्ती पंचमी विभक्तीच्या अर्थात वर्तमानकालीन (अनुकूल काळाची) होऊन “त्वं मा करोसि, मा आहरसि” (तू करू नकोस, आणू नकोस) अशा मध्यम पुरुषाच्या प्रयोगास योग्य ठरतात.

Kiñca bhiyyo ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhāna’’ntiādīsupi santepi atītavācakapaṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato ajjatanīvibhattipañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘mā jīratū’’tiādinā paṭhamapurisappayogārahā [Pg.271] bhavanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīritu. Esa nayo sesesupī’’ti. Yaṃ panamhehi ‘‘akara iti rassapāṭhopī’’ti vuttaṃ, tassa ‘‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’’ti imāya pāḷiyā vasena atthitā veditabbā. Tassāyamattho ‘‘ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā’’ti paṭhamapurisavasena gahetabbo. Apica ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe ‘‘tva’’nti vacanaṃ vattabbamevāti adhippāyavasena ‘‘ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī’’ti yojanāpi kātabbāva.

आणखी काय, 'जराधम्मं मा जीरि' (जरास्वभावाचे जीर्ण होऊ नये) हे अप्राप्य स्थान आहे, इत्यादींमध्ये भूतकाळवाचक प्रथमपुरुष प्रयोगाचा भाव असतानाही, 'मा' शब्दाच्या योगामुळे अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) विभक्ती आणि पंचमी विभक्तीच्या अर्थात काळ-मर्यादेशिवाय 'मा जीरतु' (जीर्ण होऊ नये) इत्यादी रूपाने प्रथमपुरुष प्रयोगास योग्य होतात. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - 'जराधम्मं मा जीरि म्हणजे माझा जो जरास्वभाव आहे, तो जीर्ण होऊ नये. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो.' आणि आम्ही जे 'अकर असा र्‍हस्व पाठ देखील आहे' असे म्हटले आहे, त्याचे अस्तित्व 'अतिकर'मकर'आचरिय, मय्हम्पेतं न रुच्चति' या पाळीच्या आधारे समजून घ्यावे. त्याचा हा अर्थ आहे - 'हे आचार्या, आपण अतिशय कृत्य केले आहे' असा प्रथमपुरुषाच्या अर्थाने घ्यावा. शिवाय, 'भवं' (आपण) असे म्हणण्याच्या अर्थात 'त्वं' (तू) हा शब्द वापरला पाहिजे, या अभिप्रायाने 'हे आचार्या, तू अतिशय कृत्य करत आहेस' अशी योजना देखील करावी.

Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Ettha ‘‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiya’’nti pāḷi nidassanaṃ. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Hiyyattanīvasena vuttarūpāni.

अकरो, अकत्थ, अकरोथ. अकरं, अकं, अकरम्ह, अकम्ह. येथे 'संवड्ढयित्वा पुळिनं, अकं पुळिनचेतियं' (वाळू गोळा करून, मी वाळूचे चेत्य बनवले) हे पाळीचे उदाहरण आहे. अकत्थ, अकत्थुं. अकुरुसे, अकरव्हं. अकरिं, अकरं, अकरम्हसे. ही हिय्यतनी (ह्यस्तन भूतकाळ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Ettha ca pañcavidho sekāro āharitvā dassetabbo. Tathā hi pañcavidho sekāro padāvayava apadāvayavaanekantapadāvayava sosaddattha ādesavasena. Tattha padāvayavo sekāro ‘‘tvaṃ kammaṃ kuruse, tvaṃ atthakusalo abhavase’’tiādīsu daṭṭhabbo. Apadāvayavo pana ‘‘tasmā evaṃ vademase. Mūlā akusalā samūhatāse’’tiādīsu daṭṭhabbo. Anekantapadāvayavo ‘‘arogā ca bhavāmase. Maṇiṃ tāta gaṇhāmase’’ādīsu daṭṭhabbo. Ettha hi sekāro yadi pañcamīvibhattiyaṃ āmasevacanassāvayavo, tadā pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāmase, gaṇhāmase’’ti padānaṃ avayavo hoti. Yadi pana āgamo, pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāma, gaṇhāmā’’ti padānaṃ avayavo na hoti, evaṃ ‘‘bhavāmase’’tiādīsu [Pg.272] sekārassa anekantapadāvayavattaṃ veditabbaṃ. Sosaddattho ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha daṭṭhabbo. Eseseti imassa hi ‘‘esoso eko ekaṭṭho’’ti attho. Ādeso ‘‘akaramhasa te kicca’’nti ettha, ‘‘okkantāmasi bhūtānī’’ti cettha daṭṭhabbo ekārassa akārikārādesakaraṇavasena. Tattha ‘‘akaramhasa te kicca’’nti imassa ‘‘akaramhase te kicca’’nti attho. ‘‘Akaramhase’’ti cettha sace sekāro āgamo, tadā ‘‘karamhā’’ti padaṃ hiyyattanīparassapade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Sace pana mhasevacanassāvayavo, tadā ‘‘akaramhase’’ti padaṃ hiyyattanīattanopade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Evaṃ pañcavidho sekāro bhavatīti avagantabbaṃ.

येथे पाच प्रकारचा 'से-कार' (से हा वर्ण) आणून दाखवला पाहिजे. तो असा की, पदावयव, अपदावयव, अनैकांतिकपदावयव, 'सो' शब्दाचा अर्थ आणि आदेश या भेदांमुळे पाच प्रकारचा 'से-कार' होतो. त्यापैकी पदावयव 'से-कार' हा 'त्वं कम्मं कुरुसे, त्वं अत्थकुसलो अभवसे' इत्यादींमध्ये पाहावा. अपदावयव 'से-कार' हा 'तस्मा एवं वदेमसे. मूला अकुसला समूहत असे' इत्यादींमध्ये पाहावा. अनैकांतिकपदावयव 'से-कार' हा 'अरोगा च भवामसे. मणिं तात गण्हामसे' इत्यादींमध्ये पाहावा. येथे जर 'से-कार' हा पंचमी विभक्तीतील 'आमसे' वचनाचा अवयव असेल, तर पंचमी विभक्तीने युक्त असलेल्या प्रार्थना आणि आशीर्वाद अर्थाच्या 'भवामसे, गण्हामसे' या पदांचा अवयव होतो. पण जर तो आगम असेल, तर पंचमी विभक्तीने युक्त असलेल्या प्रार्थना आणि आशीर्वाद अर्थाच्या 'भवाम, गण्हामा' या पदांचा अवयव होत नाही; अशा प्रकारे 'भवामसे' इत्यादींमध्ये 'से-कारा'चे अनैकांतिकपदावयवत्व समजून घ्यावे. 'सो' शब्दाचा अर्थ 'एसेसे एके एकट्ठे' येथे पाहावा. कारण 'एसेसे' याचा अर्थ 'एसो सो एको एकट्ठो' (तो हा एकच अर्थ असलेला) असा आहे. आदेश 'अकरम्हस ते किच्चं' येथे आणि 'ओक्कन्तामसि भूतानि' येथे पाहावा, कारण येथे 'ए-कारा'चा 'अ-कार' आणि 'इ-कार' असा आदेश केला आहे. त्यापैकी 'अकरम्हस ते किच्चं' याचा अर्थ 'अकरम्हसे ते किच्चं' असा आहे. 'अकरम्हसे' येथे जर 'से-कार' आगम असेल, तर 'करम्हा' हे पद हिय्यतनी परस्मैपद उत्तमपुरुष बहुवचनाचे रूप होते. पण जर तो 'म्हसे' वचनाचा अवयव असेल, तर 'अकरम्हसे' हे पद हिय्यतनी आत्मनेपद उत्तमपुरुष बहुवचनाचे रूप होते. अशा प्रकारे पाच प्रकारचा 'से-कार' होतो, हे समजून घ्यावे.

Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha.

अकरि, करि, अकासि, अकरुं, अकरिंसु, अकंसु, अकंसुं. अकरो, अकरित्थ, अकासित्थ.

Ettha ca akaroti tvaṃ akaroti yojetabbaṃ. ‘‘Akaro’’ iti hi padaṃ ‘‘varañce me ado sakkā’’ti ettha majjhimapurisekavacanatthaṃ ‘‘ado’’ti padamiva daṭṭhabbaṃ pāḷiyaṃ avijjamānattepi nayavasena gahetabbattā. Garū pana ‘‘akaro’’ti vuttaṭṭhāne ‘‘akāsī’’ti majjhimapurisavacanaṃ icchanti. Tādisañhi padaṃ yebhuyyena paṭhamapurisavacanameva hoti. Tathā hi ‘‘adāsi me, akāsi me’’ti paṭhamapurisapāḷiyo bahū sandissanti. ‘‘Mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’’tiādīsu pana māsaddayogato ‘‘tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī’’ti padayojanā kātabbā hotīti daṭṭhabbaṃ.

येथे 'अकरो' या पदाची 'त्वं अकरो' (तू केलेस) अशी योजना करावी. कारण 'अकरो' हे पद 'वरंचे मे अदो सक्का' येथे मध्यमपुरुष एकवचनाच्या अर्थातील 'अदो' या पदाप्रमाणे पाहावे, कारण पाळीमध्ये ते विद्यमान नसले तरी नियमानुसार ते ग्रहण केले जाते. परंतु आचार्य 'अकरो' असे म्हटलेल्या ठिकाणी 'अकासि' हे मध्यमपुरुषाचे वचन इच्छितात. कारण तसे पद बहुधा प्रथमपुरुषाचेच वचन असते. तसेच 'अदासि मे, अकासि me' (त्याने मला दिले, त्याने माझ्यासाठी केले) अशा प्रथमपुरुषाच्या अनेक पाळी आढळतात. परंतु 'माकासि मुखसा पापं, मा खो सूकरमुखो अहू' इत्यादींमध्ये 'मा' शब्दाच्या योगामुळे 'त्वं पापं मा अकासि, मा सूकरमुखो अहोषि' (तू मुखाने पाप करू नकोस, तू डुकराच्या तोंडाचा होऊ नकोस) अशी पदयोजना करावी लागते, असे पाहावे.

Akariṃ[Pg.273], kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Ajjatanīvasena vuttarūpāni.

अकरिं, करिं, अकासिं, अकरिम्ह, करिम्ह, अकासिम्ह. अकरा, अकरू. अकुरुसे, अकरिव्हं. अकरं, अकरिम्हे. ही अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ iccapi. Tathā hi pāḷi dissati ‘‘kassaṃ purisakāriya’’nti. Karissamhe. Tathā kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi iccevamādinā yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Bhavissantīvasena vuttarūpāni.

करिस्सति, करिस्सन्ति. करिस्ससि, करिस्सथ. करिस्सामि, करिस्साम. करिस्सते, करिस्सन्ते. करिस्ससे, करिस्सव्हे. करिस्सं, कस्सं इत्यादी. तसेच पाळीमध्ये 'कस्सं पुरिसकारियं' (मी पुरुषाचे कर्तव्य करीन) असे दिसते. करिस्सम्हे. तसेच काहति, काहन्ति. काहसि, काहथ. काहामि, काहाम. काहिति, काहिन्ति. काहिसि इत्यादी प्रकारे यथासंभव योजना करावी. ही भविस्सती (भविष्यकाळ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Akarissā, akarissa, akarissaṃsūti sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ. Kālātipattivasena vuttarūpāni.

अकरिस्सा, अकरिस्स, अकरिस्संस्ु - याप्रमाणे उर्वरित सर्व योजना करावी. ही कालातिपत्ती (क्रियातिपत्ती भूतकाळ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. Sesaṃ yojetabbaṃ. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

कयिरति, कयिरन्ति. कयिरसि, कयिराथ. कयिरामि, कयिराम. कयिरते. उर्वरित योजना करावी. ही वत्तमाना (वर्तमानकाळ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Kayiratu, kayirantu. Sesaṃ yojetabbaṃ. Pañcamīvasena vuttarūpāni.

कयिरतु, कयिरन्तु. उर्वरित योजना करावी. ही पंचमी (आज्ञार्थ/विद्यार्थ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇa’’nti. Tattha kumbhimhipi añjalinti chedo. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.

कयिरा, कुयिरा. कयिरुं. येथे ही पाळी आहे - 'कुम्भिम्हिप'ञ्जलिं कुयिरा, चातञ्चापि पदक्खिणं'. तेथे 'कुम्भिम्हि अपि अञ्जलिं' असा संधिच्छेद आहे. कयिरासि, कयिराथ. कयिरामि, कयिराम. कयिरेथ, कयिरेरं. कयिरेथो, कयिराव्हो. कयिरं, कयिराम्हे. ही सत्तमी (विध्यर्थ) च्या नियमाने सांगितलेली रूपे आहेत.

Tattha kayirāti idaṃ ‘‘puññañce puriso kayirā’’ti dassanato paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti etthāpi ‘‘sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā’’ti [Pg.274] paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, na majjhimapurisavasena. Atha vā ‘‘kayirāsī’’ti vattabbe sikāralopaṃ katvā ‘‘kayirā’’ti majjhimapurisavacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ.

त्यापैकी 'कयिरा' हे 'पुञ्ञञ्चे पुरिसो कयिरा' (जर माणसाने पुण्य केले तर) या उदाहरणावरून प्रथमपुरुषाच्या नियमाने योजावे, 'अधम्मं सारथि कयिरा' येथे देखील 'सारथि भवं अधम्मं करेय्या' (सारथीने अधर्म करू नये) या प्रथमपुरुषाच्या नियमाने ग्रहण करावे, मध्यमपुरुषाच्या नियमाने नाही. किंवा 'कयिरासि' असे म्हणायचे असताना 'स-कारा'चा लोप करून 'कयिरा' हे मध्यमपुरुषाचे वचन म्हटले आहे, असे ग्रहण करावे.

Ettha pana siyā – yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti pāḷiyaṃ ‘‘labhethā’’ti imassa padassa ‘‘sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava’’ntiādīsu ‘‘samāsethā’’tiādīnaṃ viya paṭhamapurisavasena atthaṃ aggahetvā purisavipallāsaṃ katvā ‘‘labheyya’’nti uttamapurisavasenattho aṭṭhakathācariyehi gahito, tathā tumhehipi ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha ‘‘kayirā’’ti padassa purisavipallāsaṃ katvā ‘‘kareyyāsī’’ti majjhimapurisavasenattho vattabbo, aṭṭhakathācariyehipi ‘‘kareyyāsī’’ti tadattho vuttoti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathācariyehi vohāratthesu paramakosallasamannāgatattā ‘‘tva’’nti vattabbe atthe bhavaṃsaddo pavattati, ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe tvaṃsaddo pavattatīti cintetvā adhippāyatthavasena ‘‘kareyyāsī’’ti attho vutto, na purisavipallāsavasena. Tathā hi ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti imassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘labhethā’’ti ulliṅgitvā ‘‘labheyya’’nti purisavipallāsavasena vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Adhammaṃ sārathi kayirā’’ti imassa pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kayirā’’ti ulliṅgitvā ‘‘kareyyāsī’’ti vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha purisavipallāso na cintetabbo. Atha vā yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti ettha ca ‘‘kāye rajo na limpethā’’tiādīsu ethavacanaṃ gahitaṃ, evaṃ ethavacanaṃ aggahetvā ‘‘labhe athā’’ti padacchedo karaṇīyo. Evañhi sati purisavipallāsena kiccaṃ natthi. Tattha labheti sattamiyā [Pg.275] uttamapurisavacanaṃ ‘‘vajjhañcāpi pamocaye’’ti padamiva. Athāti adhikārantare nipāto padapūraṇe vā. Ettha ca adhikārantaravasena aparampi varaṃ puttaṃ labheyyanti attho. Yasmā panettha dvinnamatthānaṃ uppatti dissati, yasmā cetesu dvīsu dujjāno bhagavato adhippāyo, tasmā dvepi atthā gahetabbāva.

येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की - ज्याप्रमाणे पाळी भाषेतील "पुत्तं लभेथ वरदं" (वर देणाऱ्याकडून पुत्र प्राप्त करावा) या गाथेतील "लभेथ" या पदाचा अर्थ, "सब्भिरेव समासेथ, सब्भि कुब्बेथ सन्थवं" (सज्जनांसोबतच बसावे, सज्जनांसोबतच मैत्री करावी) इत्यादी गाथांमधील "समासेथ" इत्यादी पदांप्रमाणे प्रथम पुरुषाच्या (तृतीय पुरुषाच्या) अर्थाने न घेता, पुरुष-विपर्यास (पुरुष बदल) करून "लभेय्यं" (मी प्राप्त करावे) असा उत्तम पुरुषाच्या अर्थाने अट्ठकथाचार्यांनी घेतला आहे; त्याचप्रमाणे तुम्ही सुद्धा "अधम्मं सारथि कयिरा" (हे सारथी, अधर्म करू नकोस) येथे "कयिरा" या पदाचा पुरुष-विपर्यास करून "करेय्यासि" (तू करावा/करशील) असा मध्यम पुरुषाच्या अर्थाने अर्थ सांगावा, आणि अट्ठकथाचार्यांनी सुद्धा "करेय्यासि" असाच त्याचा अर्थ सांगितला आहे काय? हे सत्य आहे, तरीही अट्ठकथाचार्यांनी व्यावहारिक अर्थांमध्ये परम कौशल्य प्राप्त केलेले असल्यामुळे, "त्वं" (तू) असे म्हणावयाच्या ठिकाणी "भवं" (आपण) हा शब्द वापरला जातो, आणि "भवं" (आपण) म्हणावयाच्या ठिकाणी "त्वं" (तू) हा शब्द वापरला जातो, असा विचार करून अभिप्रायाच्या अर्थानुसार "करेय्यासि" असा अर्थ सांगितला आहे, पुरुष-विपर्यासाच्या कारणाने नाही. कारण, "पुत्तं लभेथ वरदं" याच्या अट्ठकथेमध्ये "लभेथ" असा उल्लेख करून "लभेय्यं" असा पुरुष-विपर्यासाने खुलासा केला आहे. परंतु "अधम्मं सारथि कयिरा" याच्या अट्ठकथेमध्ये "कयिरा" असा उल्लेख करून "करेय्यासि" असा खुलासा केला आहे, म्हणून "अधम्मं सारथि कयिरा" येथे पुरुष-विपर्यासाचा विचार करू नये. अथवा, ज्याप्रमाणे "पुत्तं लभेथ वरदं" येथे आणि "काये रजो न लिम्पेथ" इत्यादींमध्ये 'एथ' (ethavacanaṃ) हे वचन घेतले आहे, त्याप्रमाणे 'एथ' वचन न घेता "लभे अथ" असा पदच्छेद करावा. असे केल्यास पुरुष-विपर्यासाची काही गरज उरत नाही. तेथे "लभे" हे सप्तमी विभक्तीचे उत्तम पुरुषाचे रूप आहे, जसे "वज्झञ्चापि पमोचये" या पदातील 'पमोचये' हे रूप आहे. "अथ" हा दुसऱ्या प्रसंगातील निपात आहे किंवा केवळ पदपूर्तीसाठी आहे. आणि येथे दुसऱ्या प्रसंगानुसार "मी आणखी एक श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त करावा" असा अर्थ होतो. कारण येथे दोन्ही अर्थांची उत्पत्ती दिसून येते, आणि या दोन्ही अर्थांपैकी भगवंतांचा नेमका अभिप्राय कोणता हे जाणून घेणे कठीण असल्यामुळे, हे दोन्हीही अर्थ ग्रहण केले पाहिजेत.

Ettha pana kiñcāpi liṅgavipallāso vibhattivipallāso vacanavipallāso kālavipallāso purisavipallāso akkharavipallāsoti chabbidho vipallāso āharitvā dassetabbo, tathāpi so upari āvibhavissatīti na dassito. Tatra kayirāthāti padaṃ sattamiyā parassapadavasena attanopadavasena ca dvidhā bhijjati, tathā majjhimapurisabahuvacanavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca. Tathā hi ‘‘yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti ettha ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā parassapadavasena majjhimapurisabahuvacanavasena ca vuttaṃ. Yathānurūpaṃ puññāni kareyyāthayevāti hi attho. ‘‘Kayirātha dhīro puññānī’’ti ettha pana ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā attanopadavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca vuttaṃ. Kareyyāti hi attho. Idha parokkhādivasena yirapaccayasahitāni rūpāni yebhuyyena sāsane appasiddhānīti na dassitāni.

येथे जरी लिंग-विपर्यास, विभक्ती-विपर्यास, वचन-विपर्यास, काळ-विपर्यास, पुरुष-विपर्यास आणि अक्षर-विपर्यास असा सहा प्रकारचा विपर्यास (बदल) उदाहरणांसह दाखवायला हवा होता, तरीही तो पुढे स्पष्ट होणार असल्यामुळे येथे दाखवला नाही. त्यामध्ये "कयिराथ" हे पद सप्तमी विभक्तीच्या परस्मैपद आणि आत्मनेपद या दोन्ही रूपांनी दोन प्रकारे विभागले जाते; तसेच मध्यम पुरुष बहुवचन आणि प्रथम पुरुष एकवचन या रूपांनीही विभागले जाते. कारण, "यथा पुञ्ञानि कयिराथ, ददन्ता अपरापरं" (ज्याप्रमाणे वारंवार दान देत पुण्य करावे) येथे "कयिराथ" हे सप्तमी विभक्तीच्या परस्मैपदाच्या मध्यम पुरुष बहुवचनाच्या रूपात सांगितले आहे. "तुम्ही योग्यतेनुसार पुण्यच करावे" असा याचा अर्थ आहे. परंतु "कयिराथ धीरो पुञ्ञानि" (धैर्यवानाने पुण्य करावे) येथे "कयिराथ" हे सप्तमी विभक्तीच्या आत्मनेपदाच्या प्रथम पुरुष एकवचनाच्या रूपात सांगितले आहे. "त्याने करावे" असा याचा अर्थ आहे. येथे परोक्षा (भूतकाल) इत्यादींच्या द्वारे 'यिर' प्रत्ययाने युक्त असलेली रूपे बहुतांश करून शासनात (बुद्धवचनात) उपयोगात आणली जात नसल्यामुळे ती दाखवली नाहीत.

Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ. Karotīti kattā, evaṃ kārako kārakaṃ vā. Ettha hi kārakasaddo yattha kattukārakakammakārakādivācako, tattha pulliṅgopi hoti, yebhuyyena napuṃsakaliṅgopi. Yattha pana rajatakārakammakāralohakārādivācako, tattha pulliṅgo eva. Kārāpetīti kārāpako. Karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno[Pg.276]. Kārikā, kārāpikā. Karontī, kubbantī. Kārakaṃ kulaṃ. Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Akkharacintakā pana ‘‘kriyā’’ iccapi padamicchanti. Ettha kriyāsaddo kiñcāpi ‘‘aphalā hoti akrubbato’’tiādīsu kakārarakārasaṃyogavantāni padāni dissanti, tathāpi klesasaddo viya pāḷiyaṃ na dissati, adissamānopi so aṭṭhakathācariyādīhi garūhi gahitattā gahetabbova. Tathā hi ‘‘kriyākriyāpattivibhāgadesako’’tiādikā saddaracanā dissati.

जे स्वतःचे फळ निर्माण करते ते 'कारण' होय. जो करतो तो 'कर्ता', अशा प्रकारे 'कारको' (पुल्लिंगी) किंवा 'कारकं' (नपुंसकलिंगी) शब्द बनतो. येथे 'कारक' शब्द जेथे कर्तृकारक, कर्मकारक इत्यादींचा वाचक असतो, तेथे तो पुल्लिंगी देखील असतो आणि बहुतांश करून नपुंसकलिंगी देखील असतो. परंतु जेथे तो सुवर्णकार, चर्मकार, लोहकार इत्यादींचा वाचक असतो, तेथे तो केवळ पुल्लिंगीच असतो. जो करवून घेतो तो 'कारापको' (करवून घेणारा). करं, कुब्बं, क्रुब्बं, करन्तो, कुब्बन्तो, कुब्बानो, कुरुमानो, पक्रुम्बमानो (हे सर्व 'करणारा' या अर्थाचे कृदन्त शब्द आहेत). कारिका, कारापिका (स्त्रीलिंगी रूपे). करन्ती, कुब्बन्ती. कारकं कुलं (करणारे कुल - नपुंसकलिंगी). कारापकं, करन्तं, कुब्बन्तं, कुरुमानं. सङ्खारो (संस्कार), परिक्खारो (परिष्कार/उपकरण), परिक्खतो (वेढलेला), पुरक्खतो (सन्मानित/पुढे केलेला), करणं (करण), क्रिया. व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) मात्र 'क्रिया' अशा पदाची इच्छा करतात (हे पद स्वीकारतात). येथे 'क्रिया' शब्द, जरी "अफला होति अक्रुब्बतो" (न करणाऱ्याचे कर्म निष्फळ होते) इत्यादींमध्ये 'क' आणि 'र' च्या संयोगाने युक्त असलेली पदे दिसत असली, तरी 'क्लेस' (क्लेश) शब्दाप्रमाणे पाळीमध्ये थेट दिसत नाही; तरीही तो दिसत नसला तरी अट्ठकथाचार्यांसारख्या आदरणीय गुरूंनी स्वीकारलेला असल्यामुळे तो स्वीकारलाच पाहिजे. कारण "क्रियाक्रियापत्तिविभागदेसको" (क्रिया आणि क्रियापत्तीच्या विभागाचा उपदेश करणारा) अशी शब्दरचना दिसून येते.

Kātuṃ, kattuṃ. Kātave, kāretuṃ. Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. Aññānipi tumantādīni yojetabbāni.

कातुं, कत्तुं (करण्यासाठी). कातवे, कारेतुं (करवून घेण्यासाठी). कत्वा, कत्वान, कातुन, करित्वा, करित्वान, कच्च, अधिकच्च, करिय, करियान, पुरक्खित्वा, कारेत्वा (हे सर्व 'करून' किंवा 'करवून' या अर्थाचे पूर्वकालवाचक धातुसाधित अव्यय आहेत). इतरही 'तुमुन्' (तुं-प्रत्ययान्त) इत्यादी प्रत्यय जोडावेत.

Tatra kaccāti katvā. Adhikaccāti adhikaṃ katvā. Akkharacintakā pana saddasatthanayaṃ nissāya ‘‘adhikicca’’ iti rūpaṃ icchanti, mayaṃ panetādisaṃ rūpaṃ pāḷiyā anukūlaṃ na hotīti na icchāma. Tathā hi therikāgāthāyaṃ gotamiyā parinibbānavacane ‘‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’’ti pāḷi dissati. Tattha hi padakkhiṇaṃ katvāti attho. Kaccāti padassa dassanena adhikaccāti padampi diṭṭhameva hoti, esa nayo aññatrāpi yathārahaṃ veditabbo.

त्यामध्ये "कच्च" म्हणजे 'करून' (कत्वा). "अधिकच्च" म्हणजे 'अधिक करून' (अधिकं कत्वा). व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) मात्र व्याकरणशास्त्राच्या नियमांचा आधार घेऊन "अधिकिच्च" अशा रूपाची इच्छा करतात (ते स्वीकारतात), परंतु आम्ही असे रूप पाळी भाषेला अनुकूल नसल्यामुळे ते स्वीकारत नाही. कारण थेरीगाथेमध्ये महाप्रजापती गोतमी यांच्या परिनिर्वाण प्रसंगाच्या वचनात "पदक्खिणं कच्च निपच्च पादे" अशी पाळी रचना आढळते. तेथे "प्रदक्षिणा करून" (पदक्खिणं कत्वा) असाच अर्थ आहे. "कच्च" या पदाच्या दर्शनाने "अधिकच्च" हे पद देखील सिद्धच होते, हाच नियम इतर ठिकाणीही योग्यतेनुसार समजून घ्यावा.

Idāni karotissa dhātussa appamattakaṃ atthātisayayogaṃ kathayāma – taṇhaṅkaro. Kāraṇā. Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno. Sante na kurute piyanti.

आता आपण 'करोति' (कृ) धातूच्या काही विशेष अर्थांच्या प्रयोगांविषयी सांगू या - तण्हङ्करो (तृष्णा नष्ट करणारा), कारणा (हिंसा करणे), फरुसाहि वाचाही पक्रुम्बमानो (कठोर शब्दांनी पीडा देणे/हिंसा करणे), सन्ते न कुरुते पियं (सज्जनांना प्रिय मानत नाही).

Tatra [Pg.277] taṇhaṅkaroti veneyyānaṃ taṇhaṃ lobhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro. Atha vā rūpakāyadhammakāyasampattiyā attani sakalalokassa taṇhaṃ sinehaṃ karoti janetīti taṇhaṅkaro. Kāraṇāti hiṃsanā. Pakrubbamānoti hiṃsamāno. Sante na kurute piyanti sappurise attano piye iṭṭhe kante manāpe na karotīti attho. Atha vā piyaṃ piyāyamāno tussamāno modamāno sante na kurute na sevatīti attho. Yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiṃ atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddasatthavidū mantenti, dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

त्यामध्ये "तण्हङ्करो" म्हणजे विनेय जनांची (उपदेश देण्यास योग्य लोकांची) तृष्णा किंवा लोभ नष्ट करतो (करोति = हिंसति/नष्ट करतो), म्हणून तो 'तण्हङ्करो' (तृष्णा नष्ट करणारा - बुद्ध) होय. अथवा, आपल्या रूपकाय आणि धम्मकाय यांच्या समृद्धीने संपूर्ण जगामध्ये स्वतःविषयी तृष्णा म्हणजे स्नेह निर्माण करतो (जनयति), म्हणून तो 'तण्हङ्करो' होय. "कारणा" म्हणजे हिंसा करणे. "पक्रुम्बमानो" म्हणजे हिंसा करणारा (पीडा देणारा). "सन्ते न कुरुते पियं" म्हणजे सज्जनांना आपले प्रिय, इष्ट, कांत किंवा मनपसंत करत नाही (त्यांच्याशी जवळीक साधत नाही) असा अर्थ आहे. अथवा, प्रिय गोष्टीची इच्छा करणारा, संतुष्ट होणारा आणि आनंदित होणारा मनुष्य सज्जनांची सेवा करत नाही (सज्जनांचा सहवास करत नाही) असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे "राजाची सेवा करतो" या अर्थामध्ये "राजाला प्रिय करतो" असे व्याकरणकार मानतात, हा दुर्मिळ नियम चांगल्या प्रकारे मनात धारण केला पाहिजे.

Ettha ca parikkhārasaddassa atthuddhāro nīyate, ‘‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hotī’’tiādīsu parivāro vuccati. ‘‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu sambhāro. Etthetañhi vuccati –

आणि येथे 'परिक्खार' (परिष्कार/साधन) शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला जात आहे - 'परिक्खारोति सत्तहि नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खित्तं होती' (सात नगर-परिष्कारांनी चांगल्या प्रकारे वेढलेले असते) इत्यादींमध्ये 'परिवारा'ला (परिवृत असणे) परिक्खार म्हटले आहे. 'रथो सेतपरिक्खारो, झानक्खो चक्कवीरियो' (पांढऱ्या परिष्काराने युक्त रथ, ध्यानरूपी अक्ष आणि वीर्यरूपी चाके असलेला) इत्यादींमध्ये 'अलंकारा'ला परिक्खार म्हटले आहे. 'ये चिमे पब्बजितेन जीवितपरिक्खारा समुदानेतब्बा' (प्रव्रजिताने जे हे जीवनोपयोगी परिष्कार गोळा केले पाहिजेत) इत्यादींमध्ये 'संभारा'ला (साहित्याला) परिक्खार म्हटले आहे. येथेच हे म्हटले आहे -

Sāsanaññūhi viññūhi, parikkhāroti sāsane;

Parivāro alaṅkāro, sambhāro ca pavuccati.

शासनाचा बोध असणाऱ्या विद्वानांद्वारे शासनात 'परिक्खार' हा परिवार, अलंकार आणि संभार (साहित्य) असा म्हटला जातो.

Jāgara niddakkhaye. Jāgaroti. Jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti.

जागर (जागे राहणे) हा निद्राक्षय (झोप नष्ट होणे) या अर्थात आहे. जागोरोति (जागा राहतो). जागरं (जागणे). 'दीघा जागरतो रत्ति' (जागणाऱ्यासाठी रात्र दीर्घ असते).

Tanādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

तनावैरे (तनादिगणाचे) एवढे धातू माझ्या यथाशक्तीनुसार पाहिले गेले आहेत; इतर सूत्रांमध्येही पाहून अर्थयुक्त ग्रहण करावे.

Tanādigaṇoyaṃ.

हा तनादिगण आहे.

Rudhādichakkaṃ [Pg.278] vividhatthasāraṃ,Matiṅkaraṃ viññujanādhirāmaṃ;

Uḷārachandehi susevanīyaṃ,Suvaṇṇahaṃsehi suciṃva ṭhānaṃ.

विविध अर्थांचे सार असलेला, बुद्धी वाढवणारा, विद्वानांना आनंद देणारा, उदार छंदांनी सुसेव्य असलेला हा रुधादिषट्क (रुधादि सहा वर्ग), सुवर्णहंसांनी पवित्र स्थानाचे सेवन करावे तसा सेवनीय आहे.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

अशा प्रकारे, अट्ठकथांसहित नऊ अंगांच्या त्रिपिटकाच्या वचनपद्धतींमध्ये विद्वानांच्या

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe rudhādichakkaṃ

कुशलतेसाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथातील रुधादिषट्क

Nāma

नावाचा

Sattarasamo paricchedo.

सतरावा परिच्छेद समाप्त.

18. Curādigaṇaparidīpana

१८. चुरादिगण-प्रदीपन (चुरादिगणाचे स्पष्टीकरण)

Ito paraṃ pavakkhāmi, pacuratthahitakkaraṃ;

Curādikagaṇanāmaṃ, nāmato aṭṭhamaṃ gaṇaṃ.

यानंतर मी विपुल अर्थ आणि हितकारक अक्षरांनी युक्त, नावावरून आठवा असलेला 'चुरादिगण' सांगेन.

Cura theyye. Thenanaṃ theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ theyye curadhtu vattati. Coreti, corayati, coro, corī, corikā, coretu, corayituṃ, coretvā, corayitvā. Kattutthesu ṇeṇayatā curādigaṇalakkhaṇaṃ. Kārite – corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. Kammedhanaṃ corehi coriyati, coritaṃ dhanaṃ. Esa nayo sabbattha.

चुर (चुर्) धातू थेय्य (चोरी करणे) या अर्थात आहे. थेननं म्हणजे थेय्यं, ज्याला चोरिका (चोरी) म्हटले जाते. त्या चोरीच्या अर्थात चुर धातू वर्ततो. चोरेति, चोरयति (चोरी करतो), चोरो (चोर - पु.), चोरी (चोर - स्त्री.), चोरिका (चोरी), चोरेतु, चोरयितुं (चोरी करण्यासाठी), चोरेत्वा, चोरयित्वा (चोरी करून). कर्तृवाच्य अर्थांमध्ये 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय लागणे हे चुरादिगणाचे लक्षण आहे. कारित (प्रयोजक) रूपात - चोरापेति, चोरापयति (चोरी करवतो), चोरापेतुं, चोरापयितुं (चोरी करवण्यासाठी), चोरापेत्वा, चोरापयित्वा (चोरी करवून). कर्मणी प्रयोगात - चोरांकडून धन चोरले जाते, चोरलेले धन. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो.

Kakārantadhātu

ककारान्त धातू

Loka dassane. Loketi, lokayati, oloketi, olokayati, ulloketi, ullokayati, apaloketi, apalokayati, āloketi, ālokayati, viloketi, vilokayati. Loko, āloko, lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ. Oloketuṃ, olokayituṃ, oloketvā, olokayitvā. Kārite pana ‘‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā[Pg.279], olokāpayitvā’’ iccevamādīni yojetabbāni. Esa nayo sabbatthāpi.

लोक (लोक्) धातू दर्शन (पाहणे) या अर्थात आहे. लोकेति, लोकयति (पाहतो), ओलोकेति, ओलोकयति (खाली पाहतो/अवलोकन करतो), उल्लोकेति, उल्लोकयति (वर पाहतो), अपलोकेति, अपलोकयति (परवानगी घेतो/निरोप घेतो), आलोकेति, आलोकयति (समोर पाहतो/आलोकित करतो), विलोकेति, विलोकयति (पाहतो/निरीक्षण करतो). लोको (लोक/जग), आलोको (प्रकाश), लोकनं (पाहणे), ओलोकनं (अवलोकन करणे), उल्लोकनं (वर पाहणे), आलोकनं (समोर पाहणे), विलोकनं (निरीक्षण करणे), अपलोकनं (परवानगी घेणे), अवलोकनं (अवलोकन करणे). ओलोकेतुं, ओलोकयितुं (पाहण्यासाठी), ओलोकेत्वा, ओलोकयित्वा (पाहून). कारित (प्रयोजक) रूपात मात्र 'ओलोकापेति, ओलोकापयति, ओलोकापेतुं, ओलोकापयितुं, ओलोकापेत्वा, ओलोकापयित्वा' इत्यादी रूपे जोडावीत. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो.

Tattha lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā’’ti āgataṭṭhāne sattaloko.

तेथे 'लोक' म्हणजे तीन लोक आहेत - संस्कारलोक, सत्त्वलोक आणि अवकाशलोक. त्यापैकी 'एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका' (एक लोक म्हणजे सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत) या आलेल्या ठिकाणी 'संस्कारलोक' समजावा. 'सस्सतो लोको' (लोक शाश्वत आहे) किंवा 'असस्सतो लोको' (लोक अशाश्वत आहे) या आलेल्या ठिकाणी 'सत्त्वलोक' समजावा.

‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,Disā bhanti virocamānā;

Tāva sahassadhā loko,Ettha te vattate vaso’’ti

“जोपर्यंत चंद्र आणि सूर्य फिरतात, आणि दिशा प्रकाशमान होऊन चमकतात, तोपर्यंत हजार पटीने असलेला हा लोक (विश्व) आहे, येथे तुझा अधिकार चालतो.”

Āgataṭṭhāne okāsaloko.

या आलेल्या ठिकाणी 'अवकाशलोक' समजावा.

Atha vā lokoti tividho loko kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ.

अथवा 'लोक' हा तीन प्रकारचा आहे - क्लेशलोक, भवलोक आणि इंद्रियलोक. त्यापैकी राग (आसक्ती) इत्यादी क्लेशांच्या बहुलतेमुळे कामावचर प्राणी हे 'क्लेशलोक' आहेत. ध्यान आणि अभिज्ञा यांच्या जागृतीमुळे रूपावचर प्राणी हे 'भवलोक' आहेत. आणेञ्ज (अचल) समाधीच्या बहुलतेमुळे आणि स्पष्ट इंद्रियांमुळे अरूपावचर प्राणी हे 'इंद्रियलोक' आहेत. अथवा क्लेश म्हणजे क्लेशयुक्त होणे, ज्याचा अर्थ विपाकदुःख (परिणामी दुःख) असा आहे. म्हणून दुःखाच्या बहुलतेमुळे अपाय (दुर्गती) मधील प्राणी हे 'क्लेशलोक' आहेत. त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर प्राणी संपत्ती आणि भवाच्या अस्तित्वामुळे 'भवलोक' आहेत. त्यामध्ये जे विमुक्तीला परिपक्व करणाऱ्या इंद्रियांनी युक्त प्राणी आहेत, तो 'इंद्रियलोक' समजावा.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana –

जातक-अट्ठकथेत मात्र -

‘‘Saṅkhāraloko sattaloko okāsaloko khandhaloko āyatanaloko dhātulokoti [Pg.280] anekavidho loko. Ettha ‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’ti ettha saṅkhāraloko vutto. Khandhalokādayo tadantogadhāyeva. ‘Ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako’tiādīsu pana sattaloko vutto. ‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā. Tāva sahassadhā loko, ettha tevattate vaso’ti ettha okāsaloko vutto’’ti vuttaṃ.

“संस्कारलोक, सत्त्वलोक, अवकाशलोक, स्कंधलोक, आयतनलोक आणि धातूलोक असा अनेक प्रकारचा लोक आहे. येथे 'एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका...पे... अट्ठारस लोका अट्ठारस धातुयो' (एक लोक म्हणजे सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत...पे... अठरा लोक म्हणजे अठरा धातू) यामध्ये 'संस्कारलोक' सांगितला आहे. स्कंधलोक इत्यादींचा त्यातच अंतर्भाव होतो. 'अयं लोको परो लोको ब्रह्मलोको सदेवको' (हा लोक, परलोक, देवांसह ब्रह्मलोक) इत्यादींमध्ये 'सत्त्वलोक' सांगितला आहे. 'यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना। ताव सहस्सधा लोको, एत्थ तेvअत्तते वसो' यामध्ये 'अवकाशलोक' सांगितला आहे,” असे म्हटले आहे.

Atthato pana indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca sattaloko, rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokiyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti. Anindriyabaddhānaṃ rūpānaṃ samūho santāno ca okāsaloko, lokiyanti ettha tasā thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti, tadādhāraṇatāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Duvidhopi cesa rūpādidhamme upādāya paññattattā upādāpaññattibhūto aparamatthasabhāvo sappaccaye pana rūpārūpadhamme upādāya paññattattā tadubhayassāpi upādānānaṃ vasena pariyāyato paccayāyattavuttitā upacaritabbā, tadubhaye khandhā saṅkhāraloko, paccayehi saṅkhariyanti, lujjanti palujjanti cāti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi satipi lujjanapalujjanatte tebhūmikadhammānaṃyeva ‘‘loko’’ti adhippetattā natthi lokatāpajjanaṃ. Tathā hi te ‘‘lokuttarā’’ti vuttā.

अर्थाच्या दृष्टीने मात्र, इंद्रियांशी बद्ध असलेल्या स्कंधांचा समूह आणि प्रवाह म्हणजे 'सत्त्वलोक' होय; रूप इत्यादींमध्ये आसक्त (सत्त-विसत्त) असल्यामुळे त्याला 'सत्त्व' म्हणतात, आणि येथे कुशल-अकुशल व त्याचा विपाक (परिणाम) पाहिला जातो (लोकियति) म्हणून तो लोक आहे. इंद्रियांशी बद्ध नसलेल्या रूपांचा समूह आणि प्रवाह म्हणजे 'अवकाशलोक' होय; येथे त्रस (चल) आणि स्थावर (अचल) प्राणी राहतात आणि तो त्यांच्यासाठी अवकाश (स्थान) स्वरूप आहे, त्याच्या आधारभूततेमुळे याला 'भाजनलोक' (पात्ररूप लोक) असेही म्हणतात. हे दोन्ही प्रकार रूप इत्यादी धर्मांवर अवलंबून प्रज्ञप्त (प्रकट) केल्यामुळे 'उपादा-प्रज्ञप्ति' स्वरूप आणि अपरमार्थ-स्वभाव (काल्पनिक) आहेत. परंतु सप्रत्यय (कारणांसह) रूप आणि अरूप धर्मांवर अवलंबून प्रज्ञप्त केल्यामुळे, त्या दोन्हीच्या उपादानाच्या (ग्रहणाच्या) वशाने पर्यायाने प्रत्ययाधीन (कारणावर अवलंबून असणारी) वृत्ती मानली पाहिजे. त्या दोन्हीमधील स्कंध म्हणजे 'संस्कारलोक' होय, कारण ते प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) संस्कृत (निर्मित) होतात, नष्ट होतात (लुज्जन्ति) आणि पूर्णपणे नष्ट होतात (पलुज्जन्ति). येथे प्रत्ययाधीन वृत्तीमुळे मार्ग आणि फल धर्मांचा नाश व विनाश होत असला, तरी केवळ त्रिभूमिक (तीन भूमींमधील) धर्मांनाच 'लोक' म्हणून अभिप्रेत धरल्यामुळे, त्यांच्यात लोकत्व येत नाही. म्हणूनच त्यांना 'लोकोत्तर' (लोकाच्या पलीकडचे) म्हटले गेले आहे.

Ālokoti rasmi, ālokenti etena bhuso passanti janā cakkhuviññāṇaṃ vāti āloko. Olokananti [Pg.281] heṭṭhā pekkhanaṃ. Vilokananti uddhaṃ pekkhanaṃ. Ālokananti purato pekkhanaṃ. Vilokananti dvīsu passesu pekkhanaṃ, vividhā vā pekkhanaṃ. Apalokananti ‘‘saṅghaṃ apaloketvā’’tiādīsu viya jānāpanaṃ. Avalokananti ‘‘nāgāvalokitaṃ avaloketvā’’tiādīsu viya purimakāyaṃ parivattetvā pekkhanaṃ. ‘‘Ālokite vilokite sampajānakārī hotī’’ti etthāpi bhāvavasena ālokanaṃ ālokitaṃ vilokanaṃ vilokitanti attho gahetabbo.

'आलोक' म्हणजे किरण (प्रकाश); ज्याच्याद्वारे लोक स्पष्टपणे पाहतात किंवा जे चक्षुर्विज्ञान आहे, तो 'आलोक' होय. 'ओलोकन' म्हणजे खाली पाहणे. 'विलोकन' म्हणजे वर पाहणे. 'आलोकन' म्हणजे समोर पाहणे. 'विलोकान' म्हणजे दोन्ही बाजूंना पाहणे किंवा विविध प्रकारे पाहणे. 'अपलोकन' म्हणजे 'संघं अपलोकेत्वा' (संघाला कळवून/परवानगी घेऊन) इत्यादींप्रमाणे कळवणे. 'अवलोकन' म्हणजे 'नागावलोकितं अवलोकेत्वा' (हत्तीप्रमाणे वळून पाहून) इत्यादींप्रमाणे शरीराचा पुढचा भाग वळवून पाहणे. 'आलोकिते विलोकिते सम्पजानकारी होती' (समोर पाहताना आणि आजूबाजूला पाहताना सजग राहतो) येथेही भाववाचक अर्थाने आलोकन म्हणजे आलोकित आणि विलोकन म्हणजे विलोकित असा अर्थ घ्यावा.

Thaka paṭighāte. Thaketi, thakayati dvāraṃ puriso.

थक (थक्) धातू प्रतिघात (बंद करणे/अडवणे) या अर्थात आहे. 'थकेति, थकयति द्वारं पुरिसो' (माणूस दार बंद करतो).

Takka vitakke. Takketi, vitakketi, vitakkayati. Takko, vitakko, vitakkitā.

तक्क (तक्क्) धातू वितर्क (विचार करणे) या अर्थात आहे. तक्केति, वितक्केति, वितक्कयति (विचार करतो). तक्को (तर्क), वितक्को (वितर्क), वितक्किता (विचार करणारा).

Tattha takkanaṃ takko, ūhananti vuttaṃ hoti, evaṃ vitakko. Atha vā vitakkenti etena, sayaṃ vā vitakketi, vitakkanamattameva vā etanti vitakko. ‘‘Takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā’’ti abhidhamme pariyāyasaddā vuttā. Vitakketīti vitakkitā, puggalo. ‘‘Avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷi.

तेथे तर्क करणे म्हणजे 'तक्क' (तर्क), विचार करणे (ऊहन) असे म्हटले आहे, अशा प्रकारे 'वितक्क' (वितर्क) होतो. अथवा ज्याच्याद्वारे विचार करतात, किंवा स्वतः विचार करतात, किंवा केवळ विचार करण्याची क्रिया म्हणजे 'वितक्क' होय. अभिधम्मात “तक्को, वितक्को, अप्पना, ब्यप्पना, चेतसो अभिनिरोपना” (तर्क, वितर्क, अर्पणा, व्यर्पणा, चित्ताचे अभिनिरोपण) हे पर्यायी शब्द सांगितले आहेत. जो विचार करतो तो 'वितक्किता' (विचार करणारा), म्हणजेच पुग्गल (व्यक्ती). “अवितक्किता मच्चुमुपब्बजन्ती” (विचार न करणारे मृत्यूच्या स्वाधीन होतात) अशी पाळी आहे.

Aki lakkhaṇe. Lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ, sañjānanakāraṇanti vuttaṃ hoti. Atridaṃ sallakkhitabbaṃ. Ye imasmiṃ curādigaṇe anekassarā asaṃyogantā ikārānubandhavasena niddiṭṭhā dhātavo, te evaṃvuttehi imehi tīhi lakkhaṇehi samannāgatā ākhyātattaṃ nāmikattañca pāpuṇantā ekantato niggahītāgamena nipphannarūpāyeva bhavanti, na katthacipi vigataniggahītāgamarūpāni bhavanti. Aṅketi, aṅkayati. Aṅkanaṃ, aṅko[Pg.282]. Samāse pana ‘‘sasaṅko, cakkaṅkitacaraṇo’’tiādīni rūpāni bhavanti.

'अकि' हा धातू लक्षण (चिन्हांकित करणे) या अर्थात आहे. लक्षण म्हणजे संज्ञा (चिन्ह), ओळखण्याचे कारण असे म्हटले आहे. येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे की, या चुरादिगणात जे अनेक स्वर असणारे, असंयोगान्त आणि 'इ' कार अनुबंधाने निर्देशित केलेले धातू आहेत, ते वर सांगितलेल्या या तीन लक्षणांनी युक्त होऊन आख्यात (क्रियापद) आणि नाम रूप प्राप्त करताना निश्चितपणे निग्गहीत (अनुस्वार) आगमानेच सिद्ध रूप बनतात, कुठेही निग्गहीत आगम नसलेली रूपे होत नाहीत. जसे - अङ्केति, अङ्कयति (अंकेति, अंकयति). अङ्कनं (अंकन), अङ्को (अंक). समासात मात्र “ससङ्को” (सशंक), “चक्कङ्कितचरणो” (चक्रांकितचरण) इत्यादी रूपे होतात.

Sakka vakka bhāsane. Sakketi, sakkayati. Vakketi, vakkayati.

'सक्क' आणि 'वक्क' हे धातू भाषण (बोलणे) या अर्थात आहेत. सक्केति, सक्कयति. वक्केति, वक्कयति.

Nakka vakka nāsane. Nakketi, nakkayati. Vakketi, vakkayati.

'नक्क' आणि 'वक्क' हे धातू नाशन (नाश करणे) या अर्थात आहेत. नक्केति, नक्कतयि. वक्केति, वक्कयति.

Cakka cukka byathane. Cakketi, cakkayati. Cukketi, cukkayati. Cakkaṃ. Cakkanti kenaṭṭhena cakkaṃ? Cakketi byathati hiṃsatīti atthena cakkaṃ. Cakkasaddo –

'चक्क' आणि 'चुक्क' हे धातू व्यथन (पीडा देणे/हिंसा करणे) या अर्थात आहेत. चक्केति, चक्कयति. चुक्केति, चुक्कयति. चक्कं (चक्र). 'चक्क' हे कोणत्या अर्थाने 'चक्क' (चक्र) आहे? जे व्यथित करते, हिंसा करते या अर्थाने 'चक्क' आहे. 'चक्क' हा शब्द -

Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;

Dāne ratnadhammakhura-cakkādīsu padissati;

संपत्ती (समृद्धी), लक्षण, रथाचे अंग (चाक), इरियापथ (चर्या), दान, रत्नचक्र, धम्मचक्र, खुरचक्र इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो.

‘‘Cattārimāni bhikkhave cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti ettha iriyāpathe. ‘‘Dada bhuñja ca mā cappamādo, cakkaṃ vattassu pāṇina’’nti ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti ettha khuracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti ettha asanimaṇḍaleti.

“भिक्खूहो, ही चार चक्रे (संपत्ती) आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांना...” इत्यादी वाक्यांमध्ये हा शब्द 'संपत्ती' या अर्थात दिसतो. “पावलांच्या तळव्यांवर चक्रे उत्पन्न झाली आहेत” येथे 'लक्षण' या अर्थात. “वाहून नेणाऱ्याच्या पावलांमागे चाकाप्रमाणे” येथे 'रथाचे अंग' (चाक) या अर्थात. “चार चक्रे आणि नऊ द्वारे असलेले” येथे 'इरियापथ' (शरीर/चर्या) या अर्थात. “दान दे, उपभोग घे, आळस करू नकोस, प्राण्यांसाठी दानचक्र फिरव” येथे 'दान' या अर्थात. “दिव्य चक्ररत्न प्रकट झाले” येथे 'रत्नचक्र' या अर्थात. “माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र” येथे 'धम्मचक्र' या अर्थात. “इच्छेने ग्रस्त असलेल्या माणसाच्या डोक्यावर चक्र फिरते” येथे 'खुरचक्र' (तीक्ष्ण चक्र) या अर्थात. “जरी खुरपऱ्यांत (तीक्ष्ण कडा असलेल्या) चक्राने...” येथे 'प्रहार करण्याचे चक्र' (शस्त्र) या अर्थात. “असनिविचक्कं” येथे 'विजेचे मंडल' या अर्थात आहे.

Taki [Pg.283] bandhane. Taṅketi, taṅkayati.

'तकि' हा धातू बंधन (बांधणे) या अर्थात आहे. तङ्केति, तङ्कयति.

Akka thavane. Thavanaṃ thuti. Akketi, akkayati. Akko. Akkoti sūriyo. So hi mahājutitāya akkiyati abhitthaviyati tappasannehi janehīti akko. Tathā hi tassa ‘‘natthi sūriyasamā ābhā. Udetayaṃ cakkhumā ekarājā’’tiādinā abhikkhuti dissati.

'अक्क' हा धातू थवन (स्तुती करणे) या अर्थात आहे. थवन म्हणजे स्तुती. अक्केति, अक्कयति. अक्को (अर्क). 'अक्को' म्हणजे सूर्य. तो आपल्या महातेजामुळे प्रसन्न झालेल्या लोकांद्वारे 'अक्कीयती' (स्तुतिला पात्र ठरतो) म्हणून तो 'अक्को' आहे. तसेच त्याची “सूर्यासारखी आभा (तेज) नाही. हा चक्षुमान एकराज उदित होत आहे” इत्यादींद्वारे विशेष स्तुती दिसून येते.

Hikka hiṃsāyaṃ. Hikketi, hikkayati.

'हिक्क' हा धातू हिंसा (पीडा देणे) या अर्थात आहे. हिक्केति, हिक्कयति.

Nikka parimāṇe. Nikketi, nikkayati.

'निक्क' हा धातू परिमाण (मोजमाप) या अर्थात आहे. निक्केति, nिक्कयति.

Bukka bhassane. Ettha sunakhabhassanaṃ bhassananti gahetabbaṃ, na vācāsaṅkhātaṃ bhassanaṃ. Bukketi, bukkayati. Ettha ca ‘‘bukkayati sā core’’ iti lokiyappayogo veditabbo. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bukkati sā’’ti rūpaṃ bhavati. Añño tu ‘‘bukka paribhāsane’’ iti paṭhati, evaṃ paṭhantepi sunakhabhassanamevādhippetaṃ.

'बुक्क' हा धातू भस्सन (भुंकणे) या अर्थात आहे. येथे कुत्र्याचे भुंकणे हेच 'भस्सन' म्हणून घ्यावे, वाणीने केलेले संभाषण नव्हे. बुक्केति, बुक्कयति. येथे “बुक्कयति सा चोरे” (ती कुत्री चोरांवर भुंकते) हा लौकिक प्रयोग समजावा. भूवादिगणात मात्र “बुक्कति सा” असे रूप होते. इतर कोणी “बुक्क परिभासने” (बुक्क हा निर्भर्त्सना करणे या अर्थात) असा पाठ वाचतात, असा पाठ वाचला तरी कुत्र्याचे भुंकणे हाच अर्थ अभिप्रेत आहे.

Daka laka assādane. Daketi, dakayati. Laketi, lakayati.

'दक' आणि 'लक' हे धातू आस्वादन (चव घेणे) या अर्थात आहेत. दकेति, दकयति. लकेति, लकयति.

Takka loka bhāsāyaṃ. Takketi, takkayati. Loketi, lokayati.

'तक्क' आणि 'लोक' हे धातू भाषा (बोलणे/प्रकाशणे) या अर्थात आहेत. तक्केति, तक्कयति. लोकेति, लोकयति.

Cika sika āmasane. Ciketi, cikayati. Siketi, sikayati.

'चिक' आणि 'सिक' हे धातू आमसन (स्पर्श करणे/परामर्श घेणे) या अर्थात आहेत. चिकेति, चिकयति. सिकेति, सिकयति.

Kakārantadhāturūpāni.

ककारान्त धातूंची रूपे समाप्त.

Khakārantadhātu

खकारान्त धातू

Lakkha dassanaṅkesu. Dassanaṃ passanaṃ. Aṅko lañjanaṃ. Lakkheti, lakkhayati. Sallakkheti, sallakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā, lakkhaṃ karoti.

'लक्ख' हा धातू दस्सन (दर्शन/पाहणे) आणि अंक (चिन्हांकित करणे) या अर्थांमध्ये आहे. दस्सन म्हणजे पाहणे. अंक म्हणजे लांछन (चिन्ह लावणे). लक्खेति, लक्खयति. सल्लक्खेति, सल्लक्खयति. “लक्खं विज्झति उसुना” (बाणाने लक्ष्याचा वेध घेतो), “लक्खं करोति” (लक्ष्य करतो).

Gaṅgāya [Pg.284] vālukā khīye, udakaṃ khīye mahaṇṇave;

Mahiyā mattikā khīye, lakkhe na mama buddhiyā.

गंगेची वाळू संपू शकते, महासागरातील पाणी संपू शकते, पृथ्वीवरील माती संपू शकते, परंतु माझ्या बुद्धीचे लक्ष्य (ज्ञानविषय) संपू शकत नाही.

Kappalakkhaṇaṃ. Golakkhaṇaṃ. Itthilakkhaṇaṃ. Dhammānaṃ lakkhaṇaṃ. Sallakkhanā. Upalakkhanā. Paccupalakkhanā. Lakkhadhātuyā yupaccayantāya samādipubbānaṃ rūpānaṃ nakāro dantajo.

कप्पलक्खणं (कल्पाचे लक्षण), golक्खणं (गाईचे लक्षण), इत्थिलक्खणं (स्त्रीचे लक्षण), धम्मानं लक्खणं (धर्मांचे लक्षण). सल्लक्खना (संलक्षण), उपलक्खना (उपलक्षण), पच्चुपलक्खना (प्रत्युपलक्षण). 'लक्ख' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'सम' इत्यादी पूर्वपदांसह बनणाऱ्या रूपांमधील 'न' कार दंतव्य असतो.

Bhakkha adane. Bhakkheti, bhakkhayati. Bhakkho no laddho. Bhakkhayanti migādhamā. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhakkhatī’’ti rūpaṃ.

'भक्ख' हा धातू अदन (खाणे) या अर्थात आहे. भक्खेति, भक्खयति. “भक्खो नो लद्धो” (आम्हाला भक्ष्य मिळाले नाही). “भक्खयन्ति मिगाधमा” (अधम प्राणी भक्षण करतात). भूवादिगणात मात्र “भक्खति” असे रूप होते.

Nakkha sambandhe. Nakkheti, nakkhayati.

'नक्ख' हा धातू संबंध (जोडणे) या अर्थात आहे. नक्खेति, नक्खयति.

Makkha makkhane. Makkheti, makkhayati. Makkho, makkhī. Tattha makkhoti parehi kataguṇaṃ makkheti pisatīti makkho, guṇadhaṃsanā. ‘‘Makkhaṃ asahamāno’’ti ettha pana attani parehi kataṃ avamaññanaṃ makkhoti vuccati.

'मक्ख' हा धातू मक्खन (माखणे/पुसून टाकणे) या अर्थात आहे. मक्खेति, मक्खयति. मक्खो (गुण माखणारा/कृतघ्न), मक्खी. तेथे 'मक्खो' म्हणजे इतरांनी केलेले उपकार जो माखतो (पुसून टाकतो), नष्ट करतो तो 'मक्खो' (गुणनाशक) होय. “मक्खं असहमानो” (अपमान सहन न करणारा) येथे मात्र स्वतःवर इतरांनी केलेल्या अवमानाला 'मक्ख' म्हटले आहे.

Yakkha pūjāyaṃ. Yakkheti, yakkhayati. Yakkho. Yakkhoti mahānubhāvo satto. Tathā hi ‘‘pucchāmi taṃ mahāyakkha, sabbabhūtānamissarā’’ti ettha sakko devarājā ‘‘yakkho’’ti vutto. Atha vā yakkhoti yakkhayoniyaṃ nibbattasatto. Sabbepi vā sattā ‘‘yakkhā’’ti vuccanti. ‘‘Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī’’ti ettha hi yakkhasaddo satte vattati. Tathā hi yakkhopi sattopi devopi sakkopi khīṇāsavopi yakkhoyeva nāma, mahānubhāvatāya yakkhiyati saraṇagatehi janehi nānāpaccayehi nānābalīhi ca pūjiyatīti yakkho.

'यक्ख' हा धातू पूजा (पूजणे) या अर्थात आहे. यक्केति, यक्खयति. यक्खो (यक्ष). 'यक्खो' म्हणजे महानुभाव (मोठ्या प्रभावाचा) प्राणी. तसेच “मी तुला विचारतो, हे महायक्ष, सर्व प्राण्यांच्या ईश्वरा!” येथे देवराज सक्क (शक्र) यांना 'यक्ख' म्हटले आहे. अथवा 'यक्ख' म्हणजे यक्षयोनीत उत्पन्न झालेला प्राणी. किंवा सर्वच प्राण्यांना 'यक्ख' म्हटले जाते. “परम यक्षविशुद्धी प्रज्ञापित करतात” येथे 'यक्ख' शब्द प्राण्यांसाठी वापरला आहे. कारण यक्ष असो, प्राणी असो, देव असो, सक्क असो किंवा खीणासव (क्षीणास्रव/अर्हत) असो, तो 'यक्ख'च होय; कारण आपल्या महानुभावामुळे (प्रभावामुळे) शरण आलेल्या लोकांद्वारे विविध प्रत्ययांनी (साधनांनी) आणि विविध बळींनी (पूजेने) तो पूजला जातो (यक्खीयती), म्हणून तो 'यक्खो' आहे.

Satte deve ca sakke ca, khīṇāsave ca rakkhase;

Pañcasvetesu atthesu, yakkhasaddo pavattati.

प्राणी, देव, सक्क (शक्र), खीणासव (अर्हत) आणि राक्षस, या पाच अर्थांमध्ये 'यक्ख' शब्द वापरला जातो.

Lakkha [Pg.285] ālocane. Lakkheti, lakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā.

'लक्ख' हा धातू आलोचन (पाहणे/लक्ष्य करणे) या अर्थात आहे. लक्खेति, लक्खयति. “लक्खं विज्झति उसुना” (बाणाने लक्ष्याचा वेध घेतो).

Mokkha āsane. Mokkheti, mokkhayati.

'मोक्ख' हा धातू आसन (मुक्त करणे/सोडणे) या अर्थात आहे. मोक्खेति, मोक्खयति.

Rukkha phārusse. Phārussaṃ pharusabhāvo. Rukkheti, rukkhayati. Samāse ‘‘rukkhakeso, atirukkhavacano’’ti rūpāni. Ettha ca ‘‘samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atirukkhavācoti atipharusavacanoti attho.

'रुक्ख' हा धातू फारुस्स (परुषता/कठोरता) या अर्थात आहे. फारुस्स म्हणजे कठोर भाव. रुक्खेति, रुक्खयति. समासात “रुक्खकेसो” (कठोर केस असलेला), “अतिरुक्खवचनो” (अतिशय कठोर बोलणारा) अशी रूपे होतात. येथे “समणो अयं पापो अतिरुक्खवाचो” (हा पापी श्रमण अत्यंत कठोर बोलणारा आहे) हे पाळी उदाहरण आहे. तेथे 'अतिरुक्खवाचो' म्हणजे अत्यंत कठोर वचन बोलणारा असा अर्थ आहे.

Khakārantadhāturūpāni.

खकारान्त धातूंची रूपे समाप्त.

Gakārantadhātu

गकारान्त धातू

Liṅga cittīkaraṇe. Cittīkaraṇaṃ vicitrabhāvakaraṇaṃ. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Ettha liṅgaṃ nāma dīgharassakisathūlaparimaṇḍalādibhedaṃ saṇṭhānanti gahaṇe atīva yujjati. Tañhi nānappakārehi vicitraṃ hoti, liṅgīyati vicittaṃ kariyati avijjātaṇhākammehi utunā vā cuṇṇādīhi vā sarīramiti liṅgaṃ, ajjhattasantānatiṇarukkhādikuṇḍalakaraṇḍakādīsu pavattasaṇṭhānavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Liṅgasaddo sadde saddappavattinimitte itthibyañjane purisabyañjane saññāṇe ākāre cāti imesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘rukkhoti vacanaṃ liṅga’’nti ettha sadde dissati. ‘‘Sataliṅgassa atthassā’’ti ettha saddappavattinimitte. ‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavatī’’ti ettha itthibyañjane. ‘‘Purisaliṅganimittakuttākappāna’’nti ettha purisabyañjane. ‘‘Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ettha saññāṇe[Pg.286]. ‘‘Tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘‘āgantukā ime’’ti ettha ākāre dissati.

"लिंग" (liṅga) हे "चित्तीकरण" (cittīkaraṇa - विविध रूप देणे) या अर्थात आहे. चित्तीकरण म्हणजे विचित्रभाव करणे (विविधता आणणे). 'लिंगेति', 'लिंगयति' यापासून 'लिंग' (liṅgaṃ) हा शब्द बनतो. येथे 'लिंग' म्हणजे दीर्घ (लांब), रस्स (लहान), किस (बारीक), थूल (जाड), परिमंडळ (गोलाकार) इत्यादी भेदांचे 'संस्थान' (आकार/रचना) असे ग्रहण करणे अत्यंत योग्य ठरते. कारण ते विविध प्रकारे विचित्र (विविध) असते. अविद्या, तृष्णा आणि कर्म यांच्याद्वारे किंवा ऋतूद्वारे अथवा चूर्ण इत्यादींद्वारे शरीराला 'लिंगीयति' (विचित्र/चिन्हांकित केले जाते) म्हणून ते 'लिंग' होय. हे अध्यात्मसंतान (अंतर्गत प्रवाह), गवत, वृक्ष इत्यादी आणि कुंडल, करंडक इत्यादींमध्ये असलेल्या आकाराच्या स्वरूपात पाहावे. 'लिंग' हा शब्द शब्द (ध्वनी), शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त (कारण), स्त्री-व्यंजन (स्त्री जननेंद्रिय/चिन्ह), पुरुष-व्यंजन (पुरुष जननेंद्रिय/चिन्ह), संज्ञा (चिन्ह/लक्षण) आणि आकार (स्वरूप) या अर्थांमध्ये दिसून येतो. जसे की, "रुक्खो (वृक्ष) हा शब्द लिंग आहे" येथे तो 'शब्द' या अर्थात दिसतो. "शंभर लिंगांच्या अर्थाचा" येथे तो 'शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त' या अर्थात आहे. "त्या वेळी एका भिक्खूच्या शरीरावर स्त्री-लिंग (स्त्रीचे चिन्ह) प्रकट झाले" येथे तो 'स्त्री-व्यंजन' या अर्थात आहे. "पुरुष-लिंग, निमित्त, कुत्त (हावभाव) आणि आकल्प (वेष)" येथे तो 'पुरुष-व्यंजन' या अर्थात आहे. "त्या लिंगावरून (चिन्हावरून) आम्ही जाणतो की, ते नक्कीच बुद्ध होतील" येथे तो 'संज्ञा' (चिन्ह) या अर्थात आहे. "त्या लिंगांनी, त्या निमित्तांनी, त्या आकारांनी त्यांचा आगंतुक भाव (पाहुणे असणे) ओळखावा की 'हे आगंतुक आहेत'" येथे तो 'आकार' या अर्थात दिसतो.

Sadde ca tannimitte ca, kāṭakoṭacikāya ca;

Lakkhaṇe ceva ākāre, liṅgasaddo pavattati.

शब्द, त्याचे निमित्त (कारण), स्त्री-पुरुष जननेंद्रिय (व्यंजन), लक्षण आणि आकार या अर्थांमध्ये 'लिंग' हा शब्द प्रवृत्त होतो.

Maga anvesane. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno.

मग् (maga) धातू अन्वेषण (शोध घेणे) या अर्थात आहे. 'मगेति', 'मगयति' यापासून 'मिगो' (migo), 'मगो' (mago), 'मगो' (mago), 'मगयमानो' (magayamāno) हे शब्द बनतात.

Ettha ca ‘‘yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno’’ti pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Migo’’ti ca ‘‘mago’’ti ca catuppado pavuccati. Ettha migoti magayati ito cito gocaraṃ anvesati pariyesatīti migo. Evaṃ mago. Ettha visesato hariṇa migo migo nāma. Sāmaññato pana avasesāpi catuppadā ‘‘migo’’ icceva vuccanti. Tathā hi susīmajātake ‘‘kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā’’ti etasmiṃ pāḷippadese hatthinopi migasaddena vuttā ‘‘kāḷamigā’’ti. Atha vā magiyati jīvitakappanatthāya maṃsādīhi atthikehi luddehi anvesiyati pariyesiyatīti migo, araññajātā sasapasadahariṇeṇeyyādayo catuppādā, evaṃ mago. ‘‘Atthaṃ na labhate mago’’ti ettha pana mago viyāti mago, bāloti attho.

येथे 'जसे मांजर उंदराचा शोध घेते' (yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno) हे पाळी भाषेतील उदाहरण आहे. 'मिगो' आणि 'मगो' हे शब्द चौपाया प्राण्यांसाठी (चतुष्पाद) वापरले जातात. येथे 'मिगो' म्हणजे जो इकडेतिकडे आपल्या भक्ष्याचा (गोचराचा) शोध घेतो, तो 'मिगो' होय. याचप्रमाणे 'मगो' देखील आहे. येथे विशेषतः हरिण या प्राण्याला 'मिगो' (मृग) म्हटले जाते. परंतु सामान्यतः इतर चौपाया प्राण्यांनाही 'मिगो' असेच म्हटले जाते. जसे की, सुसीम जातकामध्ये 'हे तुझे काळे मृग (हत्ती) पांढऱ्या दातांचे आहेत, जे हजारो सुवर्णजाळ्यांनी झाकलेले आहेत' या पाळी उताऱ्यात हत्तींनाही 'मिगो' शब्दाने 'काळा मृग' (काळे हत्ती) असे म्हटले आहे. अथवा, शिकारी लोकांद्वारे आपल्या उपजीविकेसाठी मांसाच्या इच्छेने ज्याचा शोध घेतला जातो, तो 'मिगो' होय; जसे की जंगलात राहणारे ससे, हरिण, काळवीट इत्यादी चौपाया प्राणी. याचप्रमाणे 'मगो' देखील आहे. 'मूर्ख मनुष्य अर्थ (हित) प्राप्त करत नाही' (atthaṃ na labhate mago) या वाक्यात 'मगो' म्हणजे मूर्ख (बाल) असा अर्थ आहे.

Magga gavesane. Maggeti, maggayati. Maggo, magganaṃ.

मग्ग् (magga) धातू गवेषण (शोध घेणे) या अर्थात आहे. 'मग्गेति', 'मग्गयति' यापासून 'मग्गो' (maggo - मार्ग), 'मग्गनं' (magganaṃ - शोधणे) हे शब्द बनतात.

Ettha ca maggoti paṭipadāya ca pakatimaggassa ca upāyassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissita’’ntiādīsu pana kathāpabandhopi ‘‘maggo’’ti vuccati. Tatra paṭipadā ekantato jātijarābyādhidukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti maggo. Pakatimaggo [Pg.287] pana maggamūḷhehi maggitabboti maggo. Pakatimaggamūḷhehi ca paṭipadāsaṅkhātāriyamaggamūḷhā eva bahavo santi. Pakatimaggo hi kadāci eva addhikānaṃ muyhati, ‘‘esa maggo’’ti nāyakā na dullabhā. Ariyamaggo pana sabbadāyeva sabbalokassa muyhati, nāyakā paramadullabhā. Tasmā so eva avijjāsammūḷhehi maggitabboti maggo. Aññesaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ vasenapi atthaṃ vadanti garū ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti. Taṃ taṃ kiccaṃ hitaṃ vā nipphādetukāmehi maggiyati gavesiyatīti maggo, upāyo. Maggasaddo hi ‘‘abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī’’ti ettha upāyepi vattati. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘maggoti upāyo, khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato abhidhammakathāmaggo’’ti vutto, pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho abhidhammakathāmaggoti vutto. Idāni pakatipaṭipadāmaggānaṃ nāmāni kathayāma. Tesu pakatimaggassa –

येथे 'मग्गो' (मार्ग) हा शब्द प्रतिपदा (आचरण/मार्ग), प्रकृती मार्ग (साधारण रस्ता) आणि उपाय यांचा वाचक (समानार्थी) आहे. 'महाविहारवासीयांच्या वाचनामार्गावर आधारित' इत्यादी वाक्यांमध्ये कथाप्रबंधालाही 'मग्गो' म्हटले जाते. त्यामध्ये, जन्म, जरा, व्याधी आणि दुःख इत्यादींनी पीडित असलेल्या प्राण्यांनी दुःखाचा क्षय करून निर्वाण प्राप्त करण्यासाठी ज्याचा शोध घेतला पाहिजे, तो 'मग्गो' (प्रतिपदा मार्ग) होय. प्रकृती मार्ग (साधारण रस्ता) म्हणजे जो रस्ता चुकलेल्या प्रवाशांनी शोधायचा असतो, तो 'मग्गो' होय. आणि रस्ता चुकलेल्या प्रवाशांपेक्षा प्रतिपदा नावाचा आर्यमार्ग चुकलेले लोकच अधिक आहेत. कारण प्रकृती मार्ग कधीतरीच प्रवाशांना चुकवतो आणि 'हा मार्ग आहे' असे सांगणारे मार्गदर्शक सहज मिळतात. परंतु आर्यमार्ग हा नेहमीच संपूर्ण जगाला चुकवतो (भ्रमित करतो) आणि त्याचे मार्गदर्शक (बुद्ध) अत्यंत दुर्मिळ असतात. म्हणून अविद्येने मोहित झालेल्यांनी ज्याचा शोध घेतला पाहिजे, तो 'मग्गो' (आर्यमार्ग) होय. इतर दोन धातूंच्या आधारे आचार्य असाही अर्थ सांगतात की, 'जो क्लेशांना मारत जातो, तो मार्ग (मग्गो) होय.' ज्यांना आपले हित किंवा कार्य साध्य करायचे आहे, त्यांच्याद्वारे ज्याचा शोध घेतला जातो, तो 'मग्गो' म्हणजे उपाय होय. 'मग्गो' हा शब्द 'देवांना अभिधम्म कथेचा मार्ग प्रवृत्त केला' या वाक्यात 'उपाय' या अर्थातही वापरला जातो. तसेच अभिधम्मटीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'मग्गो म्हणजे उपाय; स्कंध, आयतन इत्यादी आणि कुशल इत्यादी धर्मांच्या आकलनाचा किंवा सत्य साक्षात्काराचा उपाय असल्यामुळे त्याला अभिधम्मकथामार्ग म्हटले आहे', किंवा प्रबंधाला 'मग्गो' म्हटले जाते. तो लांब असल्यामुळे मार्गासारखा असतो, म्हणून अभिधम्मकथाप्रबंधाला 'अभिधम्मकथामार्ग' म्हटले आहे. आता आपण प्रकृती मार्ग आणि प्रतिपदा मार्ग यांच्या नावांची चर्चा करू. त्यापैकी प्रकृती मार्गाची नावे खालीलप्रमाणे आहेत –

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjhasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Addhāna’maddhā padavī, vattani ceva santatī’’ti

'मग्गो' (मार्ग), 'पंथो' (पंथ), 'पथो' (पथ), 'पज्जो' (पद्य), 'अंजसं' (अंजस), 'वटुमं' (वाट), 'अयनं' (अयन), 'अद्धानं' (अध्वान), 'अद्धा' (अध्वा), 'पदवी' (पदवी), 'वत्तनी' (वर्तनी) आणि 'संतती' (संतती) ही नावे आहेत.

Imāni nāmāni. Paṭipadāmaggassa pana –

ही (प्रकृती मार्गाची) नावे आहेत. तर प्रतिपदा मार्गाची (नावे खालीलप्रमाणे आहेत) –

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Nāva uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti

'मग्गो' (मार्ग), 'पंथो' (पंथ), 'पथो' (पथ), 'पज्जो' (पद्य), 'अंजसं' (अंजस), 'वटुमं' (वाट), 'अयनं' (अयन), 'नावा' (नाव/नौका), 'उत्तरं' (तारक/पार करणारा), 'सेतु' (सेतू/पूल), 'कुल्लो' (तराफा), 'भिसि' (तट्टा) आणि 'संकमो' (संक्रम/साकव) ही नावे आहेत.

Anekāni nāmāni. Ettha pana keci ‘‘nāvātiādīni pakatimaggassa nāmānī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, pakatimaggassa kismiñcipi pāḷippadese ‘‘nāvā’’tiādīhi padehi vuttaṭṭhānābhāvato, abhidhānasatthesu ca ‘‘nāvā’’ iccādikānaṃ tadabhidhānānaṃ anāgatattā.

अशी अनेक नावे आहेत. येथे काही लोक म्हणतात की 'नावा' (नाव) इत्यादी प्रकृती मार्गाची (साधारण रस्त्याची) नावे आहेत, परंतु ते स्वीकारू नये. कारण पाळी साहित्यात कोणत्याही ठिकाणी प्रकृती मार्गासाठी 'नावा' इत्यादी शब्दांचा वापर केलेला आढळत नाही, आणि अभिधानशास्त्रात (कोशग्रंथात) देखील 'नावा' इत्यादी शब्दांचा त्या अर्थाने उल्लेख आलेला नाही.

Ayaṃ [Pg.288] panettha vacanattho – nāvāviyāti nāvā, uttaranti etenāti uttaraṃ, nāvāyeva uttaranti. Ayañhi nāvāpariyāyo ‘‘taraṃ, taraṇaṃ, poto, plavo’’ti. Imepi taṃpariyāyāyeva. Uttaraṃ viyāti uttaraṃ. Setu viyāti setu. Kullo viyāti kullo. Bhisi viyāti bhisi. Saṅkamo viya, saṅkamanti vā etenāti saṅkamo, sabbametaṃ ariyamaggasseva nāmaṃ, na pakatimaggassa. Tathā hi ‘‘dhammanāvaṃ samārūyha, santāressaṃ sadevaka’’nti ca, ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho’’ti ca, ‘‘kullo’ti kho bhikkhave ariyamaggassetaṃ adhivacana’’nti ca evamādinā tattha tattha bhagavatā ariyamaggo ‘‘nāvā’’tiādīhi anekehi nāmehi vutto. Aṭṭhakathācariyehipi suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā’’ti etasmiṃ padese evaṃ atthasaṃvaṇṇanā katā ‘‘bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhā ‘kullā’ti vuccati loke, ariyassa vinaye pana ariyamaggo’ti.

येथे शब्दांचा अर्थ असा आहे – जी नावेसारखी (नौकेसारखी) असते ती 'नावा' (नाव), ज्याच्याद्वारे पार केले जाते ते 'उत्तरं' (तारक), म्हणजेच नाव हेच पार पाडणारे साधन आहे. 'नावा' या शब्दाचे समानार्थी शब्द 'तरं', 'तरणं', 'पोतो', 'प्लवो' हे आहेत. हे देखील त्याचेच समानार्थी आहेत. जे उत्तर (पार पाडणारे) सारखे असते ते 'उत्तरं'. जे सेतूसारखे (पुलासारखे) असते तो 'सेतु'. जो कुल्लासारखा (तराफ्यासारखा) असतो तो 'कुल्लो'. जो भिसिसारखा (तट्ट्यासारखा) असतो ती 'भिसि'. जो संक्रमासारखा (साकवासारखा) असतो किंवा ज्याच्याद्वारे लोक पार जातात तो 'संकमो' (संक्रम). हे सर्व केवळ आर्यमार्गाचेच नाव आहे, प्रकृती मार्गाचे नाही. तसेच, 'धम्मरूपी नौकेवर आरूढ होऊन मी देवलोकासह सर्वांना पार करीन', 'धम्मरूपी सेतू मजबूत करून तो नरश्रेष्ठ निर्वाण पावला', आणि 'हे भिक्खूंनो, कुल्लो (तराफा) हे आर्यमार्गाचेच नाव आहे' इत्यादी वाक्यांद्वारे भगवंतांनी ठिकठिकाणी आर्यमार्गाला 'नावा' इत्यादी अनेक नावांनी संबोधले आहे. अट्ठकथाचार्यांनी देखील सुत्तनिपात अट्ठकथेमध्ये 'बद्धा bhisi सुसंखता भगवा' या पाठावर अशी अर्थ-स्पष्टता केली आहे की – 'लोकात पसरवून आणि रुंद करून बांधलेल्या तराफ्याला भिसि (कुल्ला) म्हटले जाते, परंतु आर्यांच्या विनयात (शासनात) 'भिसि' म्हणजे आर्यमार्ग होय.'

‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Nāvā uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo;

Addhānaṃ pabhavo’cceva, tattha tattha pakāsito’’ti.

'मग्गो' (मार्ग), 'पज्जो' (पद्य), 'पथो' (पथ), 'पंथो' (पंथ), 'अंजसं' (अंजस), 'वटुमं' (वाट), 'अयनं' (अयन), 'नावा' (नाव), 'उत्तरं' (तारक), 'सेतु' (सेतू), 'कुल्लो' (तराफा), 'भिसि' (तट्टा), 'संकमो' (संक्रम), 'अद्धानं' (अध्वान) आणि 'प्रभव' हे शब्द ठिकठिकाणी (मार्गाचे वाचक म्हणून) प्रकाशित केले आहेत.

Evaṃ ācariyehi katāya atthasaṃvaṇṇanāya dassanato ca ‘‘nāvātiādīnipi pakatimaggassa nāmānī’’ti vacanaṃ na gahetabbaṃ, yathāvuttameva vacanaṃ gahetabbaṃ.

अशा प्रकारे आचार्यांनी केलेल्या अर्थ-वर्णनावरून आणि दर्शनावरून 'नावा' इत्यादी देखील नैसर्गिक मार्गाची नावे आहेत, असे वचन स्वीकारू नये, तर जसे सांगितले आहे तसेच वचन स्वीकारावे.

Koci panettha evaṃ vadeyya ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā’ti ettha ‘dhammasetunti maggasetu’nti vacanato dhammasaddo magge vattati, na setusaddo’’ti. Tanna, dhammasaddo viya setusaddopi magge vattatīti setu viyāti setu, dhammo eva setu dhammasetūti atthavasena, esa nayo aññatrāpi. Aparampi vadeyya [Pg.289] ‘‘nanu brahmajālasuttantaṭṭhakathāyaṃ ‘dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā assatthadumarājānaṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarabhāge ṭhito’ti imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇuttarasaddena dakkhiṇo maggo vutto’’ti. Na, anekesu pāḷippadesesu aṭṭhakathāpadesesu ca abhidhānasatthesu ca maggavācakassa uttarasaddassa anāgatattā, tasmā tattha evamattho daṭṭhabbo ‘‘dakkhiṇadisato gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaroti vuccati, evaṃbhūtena dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍapavisanaṃ sandhāya dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāti vutta’’nti. Atha vā dakkhiṇuttarenāti dakkhiṇapacchimuttarena, ettha ādiavasānaggahaṇena majjhassapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ gahaṇaṃyeva hi yaṃ jātakanidāne vuttaṃ ‘‘bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ ārūyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi, tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi, bodhisatto idaṃ sambodhipāpuṇaṭṭhānaṃ na bhavati maññeti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthābhimukho aṭṭhāsī’’tiādi, tena sameti. Athāpi vadeyya ‘‘yadi uttarasaddo disāvācako, evañca sati ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti enayogaṃ avatvā ‘‘dakkhiṇuttarāyā’’ti āyayogo vattabbo’’ti. Tanna, disāvācakassapi saddassa ‘‘uttarena nadī sītā, gambhīrā duratikkamā’’ti enayogavasena vacanato. Apica disābhāgaṃ sandhāya ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti vacanaṃ vuttaṃ. Disābhāgo hi disā evāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

येथे कोणी असे म्हणू शकेल की, 'धम्मसेतुं दळ्हं कत्वा' (धम्मरूपी पूल मजबूत करून) यामध्ये 'धम्मसेतु म्हणजे मार्गसेतु (मार्गरूपी पूल)' अशा वचनामुळे 'धम्म' शब्द मार्गाच्या अर्थात वापरला जातो, 'सेतु' शब्द नाही. हे योग्य नाही, कारण 'धम्म' शब्दाप्रमाणे 'सेतु' शब्दही मार्गाच्या अर्थात वापरला जातो. 'सेतु सारखा तो सेतु' आणि 'धम्म हाच सेतु तो धम्मसेतु' या अर्थानुसार, हाच नियम इतर ठिकाणीही लागू होतो. आणखी कोणी असे म्हणू शकेल की, 'ब्रह्मजालसुत्तन्त-अट्ठकथा' मध्ये 'दक्खिणुत्तरेण बोधिमण्डं पविसित्वा अस्सत्थदुमराजानं पदक्खिणं कत्वा पुब्बुत्तरभागे ठितो' (दक्षिण-उत्तरेकडून बोधिमंडळात प्रवेश करून, अश्वत्थ वृक्षाला प्रदक्षिणा घालून ईशान्य भागात उभे राहिले) या ठिकाणी 'दक्खिणुत्तर' शब्दाने 'दक्षिण मार्ग' असा अर्थ सांगितला आहे. नाही, कारण अनेक पालि संदर्भांमध्ये, अट्ठकथांच्या संदर्भांमध्ये आणि अभिधानशास्त्रांमध्ये (कोशग्रंथांमध्ये) 'उत्तर' शब्द मार्गाचा वाचक म्हणून आलेला नाही. म्हणून तेथे असा अर्थ समजला पाहिजे की, 'दक्षिण दिशेकडून जाण्याचा उत्तर दिशेचा भाग म्हणजे दक्खिणुत्तर' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारच्या दक्षिण-उत्तर मार्गाने बोधिमंडळात प्रवेश करण्याच्या संदर्भाने 'दक्खिणुत्तरेण बोधिमण्डं पविसित्वा' असे म्हटले आहे. अथवा 'दक्खिणुत्तरेण' म्हणजे दक्षिण-पश्चिम-उत्तर (नैऋत्य-वायव्य-उत्तर) असा अर्थ होतो. येथे आदि (सुरुवात) आणि अवसान (शेवट) यांच्या ग्रहणाने मधल्या भागाचेही ग्रहण (समावेश) समजले पाहिजे. अशा प्रकारे ग्रहण करणे हे जातकनिदानात जे म्हटले आहे, त्याच्याशी सुसंगत आहे: 'बोधिसत्त्व तृण (गवत) घेऊन बोधिमंडळावर चढले आणि दक्षिण दिशेच्या भागात उत्तरेकडे तोंड करून उभे राहिले. त्या क्षणी दक्षिण चक्रवाळ खाली खचून खाली अवीची (नरक) पर्यंत पोहोचल्यासारखे झाले आणि उत्तर चक्रवाळ वर उचलले जाऊन वर भवग्ग (भवाग्र) पर्यंत पोहोचल्यासारखे झाले. बोधिसत्त्वांनी विचार केला की, हे संबोधी प्राप्त करण्याचे स्थान नाही असे वाटते, म्हणून प्रदक्षिणा घालत ते पश्चिम दिशेच्या भागात गेले आणि पूर्वेकडे तोंड करून उभे राहिले' इत्यादी. या विधानाशी हे सुसंगत आहे. जर कोणी असे म्हणेल की, 'जर उत्तर शब्द दिशावाचक आहे, तर असे असताना 'दक्खिणुत्तरेण' असा 'एन' प्रत्यय न वापरता 'दक्खिणुत्तराय' असा 'आय' प्रत्यय वापरायला हवा होता.' हे योग्य नाही, कारण दिशावाचक शब्दाचाही 'उत्तरेण नदी सीता, गम्भीरा दुरतिक्कमा' (उत्तरेकडे सीता नदी आहे, जी खोल आणि पार करण्यास कठीण आहे) याप्रमाणे 'एन' प्रत्ययाच्या योगाने प्रयोग होतो. शिवाय, दिशाभागाच्या संदर्भाने 'दक्खिणुत्तरेण' असे वचन म्हटले आहे. दिशाभाग म्हणजेच दिशा होय, असा येथे निष्कर्ष काढला पाहिजे।

Gakārantadhāturūpāni.

ग-कारान्त धातूंची रूपे.

Ghakārantadhātu

घ-कारान्त धातू.

Lighi [Pg.290] bhāsane. Laṅgheti, laṅghayati. Etāni buddhavacane appasiddhānipi lokikappayogadassanavasena āgatāni. Sāsanasmiñhi bhūvādigaṇacurādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakaullaṅghanatthaparidīpakassa dhātussa rūpaṃ atīva pasiddhaṃ.

लिघि भाषणात (बोलण्याच्या अर्थात). लङ्घेति, लङ्घयति. जरी ही बुद्धवचनात आढळत नसली तरी लौकिक प्रयोगाच्या दर्शनानुसार आलेली आहेत. कारण शासनात (बुद्धशासनात) भूवादिगण आणि चुरादिगण अंतर्गत येणाऱ्या, गत्यर्थक आणि उल्लंघनाचा अर्थ दर्शवणाऱ्या धातूचे रूप अत्यंत प्रसिद्ध आहे.

Laṅgha laṅghane. Laṅgheti, laṅghayati.

लङ्घ उल्लंघनाच्या (ओलांडण्याच्या) अर्थात. लङ्घेति, लङ्घयति.

‘‘Atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccati;

Catutthe laṅghayitvāna, pañcamiyampi āvuto’’ti

'हे आचार्या, तुम्ही अतिशय कठीण काम केले आहे, मला हे आवडत नाही; हे मित्रा, चौथ्या (तलवारीवरून) उडी मारून (उल्लंघन करून) पाचव्या तलवारीवरही (उडी मारली)' असे.

Imasmiṃ sattilaṅghanajātake curādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakassa ullaṅghanatthaparidīpakassa laṅghadhātussa ‘‘laṅghayitvā, laṅghayitvānā’’ti rūpe diṭṭheyeva ‘‘laṅgheti, laṅghayatī’’ti rūpāni diṭṭhāni eva honti. Bhāsatthavācakassa pana tathārūpāni rūpāni na diṭṭhāni, evaṃ santepi pubbācariyehi dīghadassīhi abhimatattā bhāsatthavācikāpi laṅghadhātu atthīti gahetabbā, evaṃ sabbesupi bhūvādigaṇādīsu sāsane appasiddhānampi rūpānaṃ sāsanānukūlānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, ananukūlānañca appasiddhānaṃ chaḍḍanaṃ.

या सत्तिलङ्घन जातकामध्ये चुरादिगण अंतर्गत येणाऱ्या, गत्यर्थक आणि उल्लंघनाचा अर्थ दर्शवणाऱ्या 'लङ्घ' धातूचे 'लङ्घयित्वा, लङ्घयित्वान' ही रूपे दिसतातच, तसेच 'लङ्घेति, Lङ्घयति' ही रूपे देखील दिसतात. परंतु भाषणाच्या (बोलण्याच्या) अर्थाचे तशा प्रकारचे रूप आढळत नाही. असे असले तरी, दीर्घद्रष्ट्या पूर्वाचार्यांनी मान्य केल्यामुळे भाषणाचा अर्थ सांगणारा 'लङ्घ' धातू देखील आहे, असे मानले पाहिजे. अशा प्रकारे सर्व भूवादिगणादींमध्ये शासनात (बुद्धशासनात) न आढळणाऱ्या रूपांचेही शासनाला अनुकूल असल्यास ग्रहण करावे आणि जे अनुकूल नसतील अशा न आढळणाऱ्या रूपांचा त्याग करावा, असे समजले पाहिजे.

Agha pāpakaraṇe. Agheti, aghayati. Aghaṃ, agho, anagho.

अघ पाप करण्याच्या अर्थात. अघेति, अघयति. अघं, अघो, अनघो.

Tattha aghanti dukkhaṃ. ‘‘Aghantaṃ paṭisevissaṃ. Vane vāḷamigākiṇṇe. Khaggadīpinisevite’’ti idaṃ nidassanaṃ. Aghoti kileso. Tena aghena arahā anagho. Tattha aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti aghaṃ, kintaṃ? Dukkhaṃ, evaṃ agho. Nanu ca sappurisā dukkhahetupi kilesahetupi ca attano sukhatthāya pāpaṃ na karonti. Tathā hi –

त्यामध्ये 'अघ' म्हणजे दुःख. 'हिंस्र श्वापदांनी भरलेल्या आणि गेंडा व बिबट्यांनी वास्तव्य केलेल्या वनात मी त्या दुःखाचा (अघाचा) सामना करीन' हे याचे उदाहरण आहे. 'अघ' म्हणजे क्लेश. त्या अघापासून (क्लेशापासून) मुक्त असल्यामुळे अर्हत हे 'अनघ' (क्लेशरहित) असतात. तेथे 'अघयन्ति' म्हणजे प्राणी ज्याच्याद्वारे पाप करतात ते 'अघ' होय. ते काय आहे? दुःख, तसेच क्लेश (अघो). परंतु सत्पुरुष दुःखाच्या कारणाने किंवा क्लेशाच्या कारणाने देखील स्वतःच्या सुखासाठी पाप करत नाहीत. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘Na [Pg.291] paṇḍitā attasukhassa hetu,Pāpāni kammāni samācaranti;

Dukkhena phuṭṭhā khalitāpi santā,Chandā ca dosā na jahanti dhamma’’nti

'पंडित (ज्ञानी लोक) स्वतःच्या सुखासाठी पाप कर्मे करत नाहीत; दुःखाने पीडित किंवा स्खलित झाले तरीही संत (सत्पुरुष) छंद (आसक्ती) आणि द्वेषामुळे धम्माचा त्याग करत नाहीत' असे.

Vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā ‘‘agha pāpakaraṇe’’ti dhātu ca ‘‘aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti agha’’ntiādivacanañca vuttanti? Saccaṃ, yebhuyyena pana sattā dukkhādihetu pāpakammaṃ karonti, etesu sappurisā eva na karonti, itare karonti. Evaṃ pāpakaraṇassa hi dukkhaṃ kileso ca hetu. Tathā hi –

असे म्हटले आहे. असे असताना 'अघ पाप करण्याच्या अर्थात' हा धातू आणि 'प्राणी ज्याच्याद्वारे पाप करतात ते अघ होय' इत्यादी वचन का म्हटले आहे? हे सत्य आहे, परंतु बहुतांश प्राणी दुःखादी कारणांमुळे पाप कर्म करतात; त्यांच्यामध्ये केवळ सत्पुरुषच पाप करत नाहीत, इतर करतात. अशा प्रकारे पाप करण्यामागे दुःख आणि क्लेश हेच कारण आहे. कारण असे म्हटले आहे की -

Sukhīpi heke na karonti pāpaṃ,Avaṇṇasaṃsaggabhayā puneke;

Pahū samāno vipulatthacintī,Kiṃkāraṇā me na karosi dukkha’’nti

'काही लोक सुखी असतानाही पाप करत नाहीत, तर काही लोक अपकीर्ती आणि वाईट संगतीच्या भयाने पाप करत नाहीत; हे समर्थ आणि विपुल हिताचा विचार करणाऱ्या (राजा), तू मला कोणत्या कारणाने दुःख देत आहेस?' असे.

Vuttaṃ. Ayañhi gāthā dukkhahetupi sattā pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti, kuddho hanti samātara’’nti ayaṃ pana kilesahetupi pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti, tasmā amhehi ‘‘agha pāpakaraṇe’’tiādivacanaṃ vuttaṃ.

असे म्हटले आहे. ही गाथा 'प्राणी दुःखाच्या कारणाने देखील पाप करतात' हा अर्थ स्पष्ट करते. 'क्रोधाने अंध झालेला मनुष्य पित्याचा वध करतो, क्रोधाने अंध झालेला मनुष्य मातेचा वध करतो' हे वचन 'प्राणी क्लेशाच्या कारणाने देखील पाप करतात' हा अर्थ स्पष्ट करते. म्हणून आम्ही 'अघ पाप करण्याच्या अर्थात' इत्यादी वचन म्हटले आहे.

Ghakārantadhāturūpāni.

घ-कारान्त धातूंची रूपे.

Cakārantadhātu

च-कारान्त धातू.

Loca dassane. Loceti, locayati. Locanaṃ. Rūpārammaṇaṃ locayati passatīti locanaṃ, cakkhu.

लोच दर्शनाच्या (पाहण्याच्या) अर्थात. लोचेति, लोचयति. लोचनं. जे रूपाचे (दृश्याचे) दर्शन घडवते किंवा पाहते ते 'लोचन' म्हणजे चक्षु (डोळा).

Kici maddane. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcanaṃ, akiñcano.

किचि मर्दनाच्या (दडपण्याच्या/पीडा देण्याच्या) अर्थात. किञ्चेति, किञ्चयति. किञ्चनं, अकिञ्चनो.

Tattha [Pg.292] kiñcananti palibodho. Kiñceti satte maddatīti kiñcanaṃ. Kiñcanasaddo maddanatthe vattati. Manussā hi vīhiṃ maddantā goṇaṃ ‘‘kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā’’ti vadanti.

त्यामध्ये 'किञ्चन' म्हणजे अडथळा (पळिबोध). जे प्राण्यांना दडपते (पीडा देते) ते 'किञ्चन' होय. 'किञ्चन' शब्द मर्दनाच्या अर्थात वापरला जातो. कारण लोक भाताची मळणी करताना बैलाला 'हे कपिला (तांबड्या बैला), मळणी कर (किञ्चेहि), हे कपिला मळणी कर' असे म्हणतात.

Paci vitthāre. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.

पचि विस्ताराच्या अर्थात. पञ्चेति, पञ्चयति. प्रपञ्चेति, प्रपञ्चयति. प्रपञ्चा (प्रपंच).

Ettha papañcāti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Etā hi attanissitānaṃ sattānaṃ saṃsāraṃ papañcenti vitthinnaṃ karontīti papañcāti vuccanti. Atha vā papañcenti yattha sayaṃ uppannā taṃsantānaṃ vitthārenti ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Lokiyā pana ‘‘amhākaṃ tumhehi saddhiṃ kathentānaṃ papañco hotī’’tiādīni vadantā kālassa cirabhāvaṃ papañcoti vadanti, sāsane pana dvayampi labbhati.

येथे 'पपञ्च' (प्रपंच) म्हणजे तण्हा (तृष्णा), मान (अहंकार) आणि दिट्ठि (दृष्टी/मिथ्यादृष्टी) होय. कारण हे स्वतःवर अवलंबून असणाऱ्या प्राण्यांच्या संसाराला प्रपंचित (विस्तारित) करतात, विस्तृत करतात, म्हणून त्यांना 'पपञ्च' असे म्हटले जाते. अथवा, जेथे स्वतः उत्पन्न होतात, त्या संतानला (चित्तसंततीला) विस्तारित करतात आणि दीर्घकाळ टिकवून ठेवतात, म्हणून ते 'पपञ्च' होत. परंतु, लौकिक लोक 'तुमच्याशी बोलताना आमचा प्रपंच (विलंब) होतो' इत्यादी बोलताना काळाच्या दीर्घत्वाला 'प्रपंच' म्हणतात, परंतु शासनात (बुद्धशासनात) दोन्ही अर्थ प्राप्त होतात.

Sicca kuḍḍane. Sicceti, siccayati.

सिच्च् (धातू) सिंचन करणे (शिंपडणे) या अर्थात. सिच्चेति, सिच्चयति.

Vañcu palambhane. Palambhanaṃ upalāpanaṃ. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcanaṃ. Bhūvādigaṇe pana vañcadhātu gatyatthe vattati. ‘‘Santi pādā avañcanā’’ti hi pāḷi

वञ्चु (धातू) फसवणे (ठकवणे) या अर्थात. 'पलम्भन' म्हणजे फसवणूक (मनधरणी). वञ्चेति, वञ्चयति. वञ्चको (फसवणारा), वञ्चनम् (फसवणूक). परंतु भूवादि गणात 'वञ्च्' धातू गती (गमन) या अर्थात वर्ततो. कारण 'सन्ति पादा अवञ्चना' (पाय आहेत पण ते चालत नाहीत) असे पाळीमध्ये आहे.

Cacca ajjhayane. Cacceti, caccayati.

चच्च् (धातू) अध्ययन करणे (अभ्यास करणे) या अर्थात. चच्चेति, चच्चयति.

Cu cavane. Cāveti, cāvayati. Añño ‘‘cu sahane’’ iti brute. Cāveti, cāvayati, sahatīti attho.

चु (धातू) च्युत होणे (पतन होणे/दूर करणे) या अर्थात. चावेति, चावयति. दुसरा कोणी 'चु सहने' (सहन करणे या अर्थात) असे म्हणतो. चावेति, चावयति, सहन करतो असा अर्थ आहे.

Añcu visesane. Añceti, añcayati.

अञ्चु (धातू) विशेष करणे या अर्थात. अञ्चेति, अञ्चयति.

Loca bhāsāyaṃ. Loceti, locayati. Locanaṃ, locayati samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya bhavatīti locanaṃ, cakkhu.

लोच् (धातू) बोलणे (किंवा प्रकाशणे) या अर्थात. लोचेति, लोचयति. लोचनम्; जे सम आणि विषम दाखवल्यासारखे करते, म्हणून ते 'लोचन' म्हणजेच चक्खु (डोळा) होय.

Raca patiyatane. Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, kesaracanā, gāthāracanā.

रच् (धातू) तयार करणे (रचना करणे) या अर्थात. रचेति, रचयति. रचना, विरचित, केसरचना (केसांची रचना), गाथारचना.

Sūca [Pg.293] pesuññe. Pisuṇabhāvo pesuññaṃ. Sūceti, sūcayati. Sūcako.

सूच् (धातू) चुगली करणे या अर्थात. पिसुणभाव (चुगलखोरपणा) म्हणजेच 'पेसुञ्ञ' (चुगली) होय. सूचेति, सूचयति. सूचको (चुगलखोर/माहिती देणारा).

Pacca saṃyamane. Pacceti, paccayati.

पच्च् (धातू) संयमन करणे (नियंत्रण करणे) या अर्थात. पच्चेति, पच्चयति.

Rica viyojanasampajjanesu. Receti, recayati. Seṭṭhiputtaṃ vireceyya. Vireceti, virecayati. Virecako, virecanaṃ.

रिच् (धातू) वियोग करणे (वेगळे करणे) आणि रेचन करणे (जुलाब देणे) या अर्थात. रेचेति, रेचयति. 'सेट्ठिपुत्तं विरेचेय्य' (श्रेष्ठीपुत्राला जुलाब द्यावा). विरेचेति, विरेचयति. विरेचको (रेचक), विरेचनम् (जुलाब/रेचन).

Vaca bhāsane. Vaceti, vacayati. Bhūvādigaṇepi ayaṃ vattati. Tadā tassā ‘‘vatti, vacati, avoca, avocu’’ntiādīni rūpāni bhavanti. Kārite pana ‘‘antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī’’ti rūpāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.

वच् (धातू) बोलणे या अर्थात. वचेति, वचयति. हा भूवादि गणातही वर्ततो. तेव्हा त्याची 'वत्ति, वचति, अवोच, अवोचुं' इत्यादी रूपे होतात. परंतु कारित (प्रयोजक) मध्ये 'अन्तेवासिकं धम्मं वाचेति, वाचयति' (शिष्याला धम्म शिकवतो) अशी रूपे होतात. वत्तुं, वत्तवे, वत्वा, वृत्तं, वुच्चति.

Acca pūjāyaṃ. Acceti, accayati. Brahmāsurasuraccito.

अच्च् (धातू) पूजा करणे या अर्थात. अच्चेति, अच्चयति. 'ब्रह्मासुरसुरच्चितो' (ब्रह्मा, असुर आणि देवांद्वारे पूजलेला).

Sūca gandhane. Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ.

सूच् (धातू) गुंफणे (किंवा सूचित करणे) या अर्थात. सुचेति, सूचयति. सूचको, सुत्तं (सूत्र).

Ettha ca attatthaparatthādibhede atthe sūcetīti suttaṃ. Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ.

आणि येथे स्वतःचे हित (अत्तत्थ), दुसऱ्याचे हित (परत्थ) इत्यादी भेदांचे अर्थ जे सूचित करते, ते 'सुत्त' (सूत्र) होय. त्रिपिटकातील बुद्धवचन.

Kaca dittiyaṃ. Kacceti, kaccayati. Kacco.

कच् (धातू) चमकणे (दीप्ती) या अर्थात. कच्चेति, कच्चयति. कच्चो.

Ettha kaccoti rūpasampattiyā kacceti dibbati virocatīti kacco, evaṃnāmako ādipuriso, tabbaṃse jātā purisā ‘‘kaccānā’’tipi ‘‘kaccāyanā’’tipi ‘‘kātiyānā’’tipi vuccanti, itthiyo pana ‘‘kaccānī’’tipi ‘‘kaccāyanī’’tipi ‘‘kātiyānī’’tipi vuccanti.

येथे 'कच्च' म्हणजे जो रूपसंपत्तीने चमकतो, क्रीडा करतो, शोभून दिसतो तो 'कच्च' होय. या नावाचा एक आदिपुरुष होता, त्याच्या वंशात जन्मलेल्या पुरुषांना 'कच्चान', 'कच्चायन' किंवा 'कातियान' असे म्हटले जाते, तर स्त्रियांना 'कच्चानी', 'कच्चायनी' किंवा 'कातियानी' असे म्हटले जाते.

Cakārantadhāturūpāni.

चकारान्त धातूंची रूपे.

Chakārantadhātu

छकारान्त धातू.

Milecha [Pg.294] abyattāyaṃ vācāyaṃ. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu.

मिलेछ् (धातू) अव्यक्त (अस्पष्ट) वाणी या अर्थात. मिलेच्छेति, मिलेच्छयति. मिलक्खु (म्लेच्छ).

Ettha milakkhūti mileccheti abyattavācaṃ bhāsatīti milakkhu.

येथे 'मिलक्खु' म्हणजे जो अस्पष्ट बोलतो, अव्यक्त वाणी बोलतो तो 'मिलक्खु' होय.

Kuccha avakkhepe. Avakkhepo adhokhipanaṃ. Kuccheti, kucchayati.

कुच्छ् (धातू) खाली फेकणे (किंवा निंदा करणे) या अर्थात. 'अवक्खेप' म्हणजे खाली फेकणे. कुच्छेति, कुच्छयति.

Viccha bhāsāyaṃ. Viccheti, vicchayati.

विच्छ् (धातू) बोलणे या अर्थात. विच्छेति, विच्छयति.

Chakārantadhāturūpāni.

छकारान्त धातूंची रूपे.

Jakārantadhātu

जकारान्त धातू.

Vajja vajjane. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti.

वज्ज (धातू) त्याग करणे (वर्जन करणे) या अर्थात. वज्जेति, वज्जयति. परिवज्जनको (पूर्णपणे टाळणारा). 'वज्जितो शीलवन्तेहि, कथं भिक्खु करिस्ससि' (शीलवंतांनी त्याग केलेला, हे भिक्खू, तू कसा करशील?).

Tujja balapālanesu. Tujjeti, tujjayati.

तुज्ज (धातू) शक्ती आणि पालन करणे या अर्थात. तुज्जेति, तुज्जयति.

Tuji piji hiṃsābaladānaniketanesu. Niketanaṃ nivāso. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti. Piñjayati.

तुजि, पिजि (धातू) हिंसा, शक्ती, दान आणि निवास या अर्थात. 'निकेतन' म्हणजे निवास. तुञ्जेति, तुञ्जयति. पिञ्जेति, पिञ्जयति.

Khaji kicchajīvane. Khañjeti, khañjayati. Khañjo.

खजि (धातू) कष्टाने जगणे (लंगडणे) या अर्थात. खञ्जेति, खञ्जयति. खञ्जो (लंगडा).

Khaji rakkhaṇe. Tādisāniyeva rūpāni. Bhūvādigaṇe ‘‘khaji gativekalleti imissā ‘‘khañjatī’’ti rūpaṃ.

खजि (धातू) रक्षण करणे या अर्थात. तशीच रूपे होतात. भूवादि गणात 'खजि गतिवैकल्य' (लंगडणे) या अर्थात असणाऱ्या या धातूचे 'खञ्जति' असे रूप होते.

Pūja pūjāyaṃ. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esāva pūjanā seyyo. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.

पूज (धातू) पूजा करणे या अर्थात. पूजेति, पूजयति. पूजा. 'एसाव पूजना सेय्यो' (हीच पूजा श्रेष्ठ आहे). पूजको, पूजितो, पूजनीयो, पूजनेय्यो, पूजेतब्बो, पुज्जो.

Gaja [Pg.295] maddanasaddesu. Gajeti, gajayati. Gajo.

गज (धातू) मर्दन करणे आणि शब्द करणे (गर्जना करणे) या अर्थात. गजेति, गजयति. गजो (हत्ती).

Tija nisāne. Tejeti, tejayati.

तिज (धातू) तीक्ष्ण करणे (तेजस्वी करणे) या अर्थात. तेजेति, तेजयति.

Vaja magganasaṅkhāresu. Vajeti, vajayati.

वज (धातू) मार्ग शोधणे आणि संस्कार करणे या अर्थात. वजेति, वजयति.

Tajja santajjane. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.

तज्ज (धातू) धमकावणे (घाबरवणे) या अर्थात. तज्जेति, तज्जयति. सन्तज्जेति, सन्तज्जयति. सन्तज्जितो (धमकावलेला).

Ajja paṭisajjane. Ajjeti, ajjayati.

अज्ज (धातू) मिळवणे (अर्जन करणे) या अर्थात. अज्जेति, अज्जयति.

Sajja sajjane. Sajjeti, sajjayati dānaṃ. Gamanasajjo hutvā.

सज्ज (धातू) सज्ज करणे (तयार करणे) या अर्थात. सज्जेति, सज्जयति दानं (दान सज्ज करतो). 'गमनसज्जो हुत्वा' (जाण्यासाठी सज्ज होऊन).

Bhaja vissāse. Bhajeti, bhajayati. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhajatī’’ti rūpaṃ, bhatti, sambhatti.

भज (धातू) विश्वास ठेवणे (सेवा करणे) या अर्थात. भजेति, भजयति. परंतु भूवादि गणात 'भजति' असे रूप होते, भत्ति (भक्ती), सम्भत्ति (संभक्ती).

Tuji piji luji bhaji bhāsāyaṃ. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. Kathetīti attho.

तुजि, पिजि, luजि, भजि (धातू) बोलणे या अर्थात. तुञ्जेति, तुञ्जयति. पिञ्जेति, पिञ्जयति. लुञ्जेति, luञ्जयति. भञ्जेति, भञ्जयति. बोलतो असा अर्थ आहे.

Ruja hiṃsāyaṃ. Rojeti, rojayati. Rogo.

रुज (धातू) पीडा देणे (हिंसा) या अर्थात. रोजेति, रोजयति. रोगो (रोग).

Bhāja puthakammani. Puthakammaṃ puthakkaraṇaṃ, visuṃ kriyāti attho. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti.

भाज् (धातू) पृथक्कर्मामध्ये (वेगळे करण्याच्या अर्थात). पृथक्कर्म म्हणजे पृथक्करण करणे, वेगळे करण्याची क्रिया असा अर्थ आहे. भाजेति, भाजयति. विभाजेति, विभाजयति. विभक्ति.

Sabhāja sītisevanesu. Sabhājeti, sabhājayati.

सभाज् (धातू) प्रीती आणि सेवा करण्याच्या अर्थात. सभाजेति, सभाजयति.

Laja pakāsane. Lajeti, lajayati. Lājā.

लज् (धातू) प्रकाशने (प्रकट करण्याच्या अर्थात). लाजेति, लाजयति. लाजा (लाह्या).

Yuja saṃyamane. Saṃpubbo bandhane. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ.

युज् (धातू) संयमनाच्या अर्थात. 'सं' उपसर्ग लागल्यास बंधनाच्या अर्थात. योजेति, योजयति. संयोजेति, संयोजयति. संयोजनं (संयोजन).

Majja soceyyālaṅkāresu. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā.

मज्ज् (धातू) स्वच्छता आणि अलंकाराच्या अर्थात. मज्जेति, मज्जयति. सम्मज्जेति, सम्मज्जयति. सम्मज्जा (झाडू मारणे/स्वच्छता).

Bhāja [Pg.296] bhājanadānesu. Bhājeti, bhājayati. Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañcaya.

भाज् (धातू) विभागणी आणि दानाच्या अर्थात. भाजेति, भाजयति. 'हे संचय! वेस्सन्तर पुत्राने हत्तीचे दान कसे केले?'

Jakārantadhāturūpāni.

ज-कारान्त धातूंची रूपे.

Jhañantā appasiddhā. Saddasatthe pana ‘‘ñā niyojane’’ti paṭhanti, rūpaṃ pana buddhavacanānukūlaṃ na bhavati, tasmā na dassitaṃ amhehi.

झ आणि ञ कारान्त धातू. व्याकरणशास्त्रामध्ये (सद्दसत्थ) तर 'ञा नियोजने' असा पाठ वाचतात, परंतु हे रूप बुद्धवचनाच्या अनुकूल नाही, म्हणून आम्ही ते दाखवले नाही.

Ṭakārantadhātu

ट-कारान्त धातू.

Ghaṭṭa ghaṭṭane. Ghaṭṭanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Ettha tu ‘‘ghaṭṭesi, ghaṭṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭṭesi, ahaṃ taṃ jānāmī’’ti nidassanaṃ.

घट्ट् (धातू) घट्टन (स्पर्श करणे/आघात करणे) या अर्थात. घट्टन म्हणजे प्रयत्न करणे. घट्टेति, घट्टयति. येथे 'तू स्पर्श केलास, स्पर्श केलास, कोणत्या कारणाने स्पर्श केलास? मी तुला ओळखतो' हे उदाहरण आहे.

Ghaṭa saṅghāte. Pubbe viya kriyāpadāni, nāmikatte ‘‘ghaṭo, ghaṭā’’ti rūpāni. Ettha gaṭoti pānīyaghaṭo. Ghaṭāti samūho ‘‘macchaghaṭā’’tiādīsu viya.

घट् (धातू) संघात (एकत्र येणे/समूह) या अर्थात. पूर्वीप्रमाणेच क्रियापदे होतात, नाम रूपात 'घटो, घटा' अशी रूपे होतात. येथे 'घटो' म्हणजे पाण्याचा घडा. 'घटा' म्हणजे समूह, जसे की 'मच्छघटा' (माशांचा समूह) इत्यादींमध्ये.

Ghaṭṭa calane. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati.

घट्ट् (धातू) चलन (हालचाल करणे) या अर्थात. घट्टेति, घट्टयति.

Naṭa avasandane. Avasandanaṃ gattavikkhepo. Naṭeti, naṭayati.

नट् (धातू) अवसंदन (अंगविक्षेप/नृत्य) या अर्थात. अवसंदन म्हणजे शरीराची हालचाल (अंगविक्षेप). नटेति, नटयति.

Cuṭa chuṭa kuṭṭa chedane. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭṭayati.

चुट्, छुट्, कुट्ट् (धातू) छेदन (कापणे/तुकडे करणे) या अर्थात. चुटेति, चुटयति. छुटेति, छुटयति. कुट्टेति, kuट्टयति.

Puṭṭa caṭṭa appabhāve. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati, appaṃ bhavatīti attho.

पुट्ट्, चट्ट् (धातू) अल्पभावात (कमी होणे) या अर्थात. पुट्टेति, पुट्टयति. चुट्टेति, चुट्टयति, 'कमी होते' असा अर्थ आहे.

Muṭa sañcuṇṇane. Moṭeti, moṭayati.

मुट् (धातू) संचूर्णन (बारीक करणे/चक्काचूर करणे) या अर्थात. मोटेति, मोटयति.

Aṭṭa suṭṭa anādare. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati.

अट्ट्, सुट्ट् (धातू) अनादर करण्याच्या अर्थात. अट्टेति, अट्टयति. सुट्टेति, सुट्टयति.

Khaṭṭa [Pg.297] saṃvaraṇe khaṭṭeti, khaṭṭayati.

खट्ट् (धातू) संवरण (झाकणे/नियंत्रण करणे) या अर्थात. खट्टेति, खट्टयति.

Saṭṭa hiṃsābaladānaniketanesu. Saṭṭeti, saṭṭayati.

सट्ट् (धातू) हिंसा, बल देणे आणि निवास (निकेतन) या अर्थात. सट्टेति, सट्टयति.

Tuvaṭṭa nipajjāyaṃ. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Chabbaggiyā bhikkhū ekamañce tuvaṭṭenti.

तुवट्ट् (धातू) निजणे/झोपणे या अर्थात. तुवट्टेति, तुवट्टयति. 'षड्वर्गीय भिक्खू एकाच मंचावर (खाटेवर) झोपतात.'

Chaṭṭa chaṭṭane. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Atrāyaṃ pāḷi – sace so chaṭṭeti, iccetaṃ kusalaṃ. Noce chaṭṭeti, pañcahaṅgehi samannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo.

छट्ट् (धातू) फेकून देणे (छट्टन) या अर्थात. छट्टेति, छट्टयति. येथे ही पाळी (बुद्धवचन) आहे – 'जर तो फेकून देतो, तर हे चांगले आहे. जर फेकून देत नाही, तर पाच अंगांनी युक्त भिक्खूला चांदी फेकून देणारा म्हणून नियुक्त केले जावे.'

Puṭa hiṃsāyaṃ. Poṭeti, poṭayati.

पुट् (धातू) हिंसेच्या अर्थात. पोटेति, पोटयति.

Kīṭa bandhe. Bandho bandhanaṃ. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo.

कीट् (धातू) बंधनाच्या अर्थात. बंध म्हणजे बंधन. कीटेति, कीटयति. कीटो (कीटक).

Cuṭi chedane. Cuṇṭeti, cuṇṭayati.

चुटि (धातू) छेदनाच्या (कापण्याच्या) अर्थात. चुण्टेति, चुण्टयति.

Luṭi theyye. Luṇṭeti, luṇṭayati.

लुटि (धातू) चोरीच्या (स्तेय) अर्थात. लुण्टेति, लुण्टयति.

Kūṭa appasāde. Kūṭeti, kūṭayati. Kūṭaṃ rajataṃ. Kūṭā gāvī. Kuṭatāpaso.

कूट् (धातू) अप्रसाद (असमाधान/खोटेपणा) या अर्थात. कूटेति, कूटयति. कूटं रजतं (खोटे चांदी). कूटा गावी (कपटी गाय). कुटतापसो (कपटी तापस).

Cuṭa puṭa phuṭa vibhede. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Aṅguliyo phoṭesuṃ.

चुट्, पुट्, फुट् (धातू) विभेदन (फोडणे/विभक्त करणे) या अर्थात. चुटेति, चुटयति. पोटेति, पोटयति. फोटेति, फोटयति. 'त्यांनी बोटे मोडली (फोडली).'

Ghaṭa saṅghāṭe hantyatthe ca. Ghaṭeti, ghaṭayati.

घट् (धातू) संघात (एकत्र करणे) आणि मारणे या अर्थात. घटेति, घटयति.

Paṭa puṭa luṭa ghaṭa ghaṭi bhāsāyaṃ. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati.

पट्, पुट्, लुट्, घट्, घटि (धातू) भाषणाच्या (बोलण्याच्या) अर्थात. पाटेति, पाटयति. पोटेति, पोटयति. लोटेति, लोटयति. घाटेति, घाटयति. घण्टेति, घण्टयति.

Paṭa vaṭa ganthe. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati.

पट्, वट् (धातू) ग्रंथन (बांधणे/गुंफणे) या अर्थात. पाटेति, पाटयति. वटेति, वटयति.

Kheṭa bhakkhaṇe. Kheṭeti, kheṭayati.

खेट् (धातू) भक्षण करण्याच्या अर्थात. खेटेति, खेटयति.

Khoṭa khepe. Khoṭeti, khoṭayati.

खोट् (धातू) क्षेप (फेकणे/निंदा करणे) या अर्थात. खोटेति, खोटयति.

Kuṭi dāhe. Kuṭeti, kuṭayati.

कुटि (धातू) दाह (जळणे) या अर्थात. कुटेति, कुटयति.

Yuṭa saṃsagge. Yoṭeti, yoṭayati.

युट् (धातू) संसर्ग (एकत्र येणे) या अर्थात. योटेति, योटयति.

Vaṭa vibhajane. Vaṭeti, vaṭayati.

वट् (धातू) विभाजन करण्याच्या अर्थात. वटेति, वटयति.

Ṭakārantadhāturūpāni.

ट-कारान्त धातूंची रूपे.

Ṭhakārantadhātu

ठ-कारान्त धातू.

Saṭha [Pg.298] saṅkhāragatīsu. Saṭheti, saṭhayati.

सठ् (धातू) संस्कार आणि गतीच्या अर्थात. सठेति, सठयति.

Suṭha ālasiye. Soṭheti, soṭhayati.

सुठ् (धातू) आळसाच्या अर्थात. सोठेति, सोठयति.

Suṭhi sosane. Suṇṭheti, suṇṭhayati.

सुठि (धातू) शोषणाच्या (वाळवण्याच्या) अर्थात. सुण्ठेति, सुण्ठयति.

Saṭha silāghāyaṃ. Saṭheti, saṭhayati.

'सठ्' (धातू) हा स्तुती (प्रशंसा) करण्याच्या अर्थात आहे. सठेति, सठयति (अशी रूपे होतात).

Saṭha asammābhāsane. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho.

'सठ्' (धातू) हा अयोग्य भाषणाच्या (असत्य बोलण्याच्या) अर्थात आहे. सठेति, सठयति, सठो (अशी रूपे होतात).

Ettha saṭhoti kerāṭiko. Saṭhayatīti saṭho, na sammā bhāsatīti attho.

येथे 'सठो' म्हणजे कपटी (धूर्त). 'सठयति' म्हणजे जो धूर्तपणा करतो तो 'सठो' (कपटी), जो योग्य प्रकारे बोलत नाही असा याचा अर्थ आहे.

Saṭha ketave. Rūpaṃ tādisameva.

'सठ्' (धातू) हा कपट (धूर्तता) या अर्थात आहे. रूपे तशीच (पूर्वीसारखीच) होतात.

‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ…pe…Attano pana chādeti, kaliṃva kitavāsaṭho’’ti.

"दुसऱ्यांचे दोष सहज दिसतात, परंतु स्वतःचे दोष दिसणे कठीण आहे... परंतु स्वतःचे दोष तो लपवतो, ज्याप्रमाणे कपटी जुगारी (कितावा) आपला वाईट डाव लपवतो."

Ettha sākuṇiko ‘‘kitavā’’ti vutto. Tassa idaṃ ketavaṃ, tasmiṃ ketave ayaṃ dhātu vattatīti attho.

येथे पक्षी पकडणाऱ्याला (पारध्याला) 'कितावा' असे म्हटले आहे. त्याचे हे कपट (केतव) आहे, त्या कपटाच्या अर्थात हा धातू वापरला जातो असा अर्थ आहे.

Kaṭhi soke. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati.

'कठ्' (धातू) हा शोकाच्या अर्थात आहे. कण्ठेति, कण्ठयति (अशी रूपे होतात).

Ṭhakārantadhāturūpāni.

'ठ' कारान्त धातूंची रूपे.

Ḍakārantadhātu

'ड' कारान्त धातू.

Paṭi parihāse. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. Manussānaṃ naṃ bhikkhuniṃ uppaṇḍiṃsu.

'पट्' (धातू) हा परिहासाच्या (उपहासाच्या) अर्थात आहे. पण्डेति, पण्डयति, उप्पण्डेति, उप्पण्डयति (अशी रूपे होतात). लोकांनी त्या भिक्खुणीचा उपहास केला.

Laḍi ukkhepe. Laṇḍeti, laṇḍayati.

'लड्' (धातू) हा वर फेकण्याच्या (उचलण्याच्या) अर्थात आहे. लण्डेति, लण्डयति (अशी रूपे होतात).

Khaḍi kaḍi chede. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo.

'खड्' आणि 'कड्' (धातू) हे छेदनाच्या (तुकडे करण्याच्या) अर्थात आहेत. खण्डेति, खण्डयति, कण्डेति, कण्डयति, खण्डो, कण्डो (अशी रूपे होतात).

Piḍi [Pg.299] saṅghāte. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo.

'पिड्' (धातू) हा संघाताच्या (एकत्र करण्याच्या) अर्थात आहे. पिण्डेति, piṇḍayati, पिण्डो (अशी रूपे होतात).

Ettha ca piṇḍoti samūhasaṅkhāto kalāpopi ‘‘coḷaṃ piṇḍo rati khiḍḍā’’ti ettha vutto āhārasaṅkhāto piṇḍopi piṇḍoyeva.

येथे 'पिण्डो' म्हणजे समूहाचा वाचक असलेला 'कलाप' (समुदाय) देखील आहे, जसे "चोळं पिण्डो रति खिळ्ळा" (वस्त्र, अन्न, रती, क्रीडा) यामध्ये म्हटले आहे, आणि आहाराचा वाचक असलेला 'पिण्ड' (अन्नाचा घास) देखील 'पिण्ड'च आहे.

Kuḍi vedhane. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ.

'कुड्' (धातू) हा वेधनाच्या (वेढण्याच्या किंवा छिद्र करण्याच्या) अर्थात आहे. कुण्डेति, कुण्डयति, कुण्डलं (अशी रूपे होतात).

Maḍi bhūsāyaṃ hasane ca. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito.

'मड्' (धातू) हा सुशोभित करणे (सजवणे) आणि हसणे या अर्थात आहे. मण्डेति, मण्डयति, मण्डो, मण्डनं, मण्डितो (अशी रूपे होतात).

Bhaḍi kalyāṇe. Kalyāṇaṃ kalyāṇatā. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo.

'भड्' (धातू) हा कल्याणाच्या (कल्याणतेच्या) अर्थात आहे. भण्डेति, भण्डayati, भण्डो (अशी रूपे होतात).

Ettha ca bhaṇḍoti dhanaṃ, alaṅkāro vā. ‘‘Bhaṇḍaṃ gaṇhāti. Samalaṅkaritvā bhaṇḍenā’’ti ca ādīsu viya.

येथे 'भण्डो' म्हणजे धन किंवा अलंकार होय. जसे "भण्डं गण्हाति" (वस्तू/धन घेतो) किंवा "समलङ्करित्वा भण्डेन" (अलंकाराने सुशोभित करून) इत्यादी उदाहरणांमध्ये आहे.

Daṇḍa daṇḍavinipāte. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo.

'दण्ड्' (धातू) हा दण्ड देण्याच्या (शिक्षा करण्याच्या) अर्थात आहे. दण्डेति, दण्डयति, दण्डो (अशी रूपे होतात).

Chaḍḍa chaḍḍane. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā.

'छड्ड्' (धातू) हा टाकून देण्याच्या अर्थात आहे. छड्डेति, छड्डयति, छड्डनको, छड्डियति, छड्डितो, छड्डितुं, छड्डयितुं, छड्डित्वा, छड्डयित्वा (अशी रूपे होतात).

Ḍakārantadhāturūpāni.

'ड' कारान्त धातूंची रूपे.

Ḍhakārantadhātu

'ढ' कारान्त धातू.

Vaḍḍha ākiraṇe. Kaṃsapātiyā pāyāsaṃ vaḍḍheti, vaḍḍhayati. Bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi.

'वड्dh' (धातू) हा वाढण्याच्या (वाढून देण्याच्या) अर्थात आहे. काशाच्या थाळीत खीर वाढतो (वड्ढेति, वड्ढयति). भात वाढून दिला.

Imāni ḍhakārantadhāturūpāni.

ही 'ढ' कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Ṇakārantadhātu

'ण' कारान्त धातू.

Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Vaṇṇo pasaṃsā. Kriyā karaṇaṃ. Vitthāro vitthinnatā. Guṇo sīlādidhammo. Vacanaṃ [Pg.300] vācā. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā.

'वण्ण्' (धातू) हा वर्ण (रंग), क्रिया, विस्तार, गुण आणि वचन या अर्थांमध्ये आहे. 'वण्णो' म्हणजे प्रशंसा. 'क्रिया' म्हणजे करणे. 'विस्तारो' म्हणजे विस्तीर्णता. 'गुणो' म्हणजे शीलादी धर्म. 'वचनं' म्हणजे वाणी. वण्णेति, वण्णयति, वण्णो, वण्णं, सुवण्णं, संवण्णना (अशी रूपे होतात).

Vaṇṇasaddo chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome bho gotama vaṇṇā’’tievamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tievamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyataneti.

'वण्ण' (वर्ण) शब्द त्वचा, स्तुती, कुल/वर्ग, कारण, आकार (संस्थान), प्रमाण आणि रूपायतन इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यामध्ये "सुवण्णवण्णोसि भगवा" (भगवान सुवर्णवर्णाचे आहेत) इत्यादींमध्ये 'त्वचा' या अर्थात आहे. "कदा सञ्ञूळ्हा पन ते gahapati समणस्स गोतमस्स वण्णा" (हे गृहपती, श्रमण गोतमांची प्रशंसा तुम्ही कधी ऐकली आहे का?) इत्यादींमध्ये 'स्तुती' या अर्थात आहे. "चत्तारोमे भो गोतम वण्णा" (हे गोतमा, हे चार वर्ण आहेत) इत्यादींमध्ये 'कुल/वर्ग' या अर्थात आहे. "अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती" (तर मग कोणत्या कारणाने मला गंधचोर म्हटले जात आहे?) इत्यादींमध्ये 'कारण' या अर्थात आहे. "महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिणित्वा" (मोठ्या हत्तीराजाचा आकार धारण करून) इत्यादींमध्ये 'आकार' या अर्थात आहे. "तयो पत्तस्स वण्णा" (पात्राचे तीन प्रमाण आहेत) इत्यादींमध्ये 'प्रमाण' या अर्थात आहे. "वण्णो गन्धो रसो ओजा" (वर्ण, गंध, रस, ओज) इत्यादींमध्ये 'रूपायतन' या अर्थात आहे.

Tattha chaviyanti chavigatā vaṇṇadhātu eva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare. Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti vaṇṇo, thuti. Vaṇṇiyati asaṅkarato vavatthapiyatīti vaṇṇo, kulavaggo. Vaṇṇiyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāviyatīti vaṇṇo, kāraṇaṃ, vaṇṇaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti vaṇṇo, saṇṭhānaṃ. Vaṇṇiyati aḍḍhamahantādivasena pamiyatīti vaṇṇo, pamāṇaṃ. Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo, rūpāyatanaṃ. Evaṃ tena tena pavattinimittena vaṇṇasaddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā.

त्यामध्ये 'त्वचेच्या' अर्थात त्वचेचा रंग हाच "सुवण्णवण्णो" यामध्ये 'वण्ण' शब्दाने घेतला आहे, असे इतर म्हणतात. कीर्तीची घोषणा करणे म्हणजे 'वण्ण' (स्तुती). संकर न करता व्यवस्थापित केले जाते म्हणून 'वण्ण' म्हणजे कुल/वर्ग. ज्याच्याद्वारे फळ त्याच्या स्वभावानुसार स्पष्ट केले जाते ते 'वण्ण' म्हणजे कारण. दीर्घ, र्‍हस्व इत्यादीनुसार जे आकार घेते ते 'वण्ण' म्हणजे आकार (संस्थान). अर्धा, मोठा इत्यादीनुसार जे मोजले जाते ते 'वण्ण' म्हणजे प्रमाण. विकाराला प्राप्त होऊन मनातील भाव जो प्रकट करतो तो 'वण्ण' म्हणजे रूपायतन. अशा प्रकारे त्या त्या प्रवृत्तीच्या निमित्ताने 'वण्ण' शब्दाची त्या त्या अर्थातील प्रवृत्ती जाणावी.

Aparampi [Pg.301] vaṇṇasaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Vaṇṇasaddo saṇṭhānajāti rūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsājātarūpapuḷinakkharādīsu dissati. Ayañhi ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne dissati, ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu jātiyaṃ. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu rūpāyatane.

आम्ही 'वण्ण' शब्दाचा दुसराही अर्थविस्तार सांगतो. 'वण्ण' शब्द आकार (संस्थान), जाती, रूपायतन, कारण, प्रमाण, गुण, प्रशंसा, सुवर्ण (जातरूप), वाळू (पुळिन), अक्षर इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. हा शब्द "महन्तं सप्पराजवण्णं अभिनिम्मिणित्वा" (मोठ्या सर्पराजाचा आकार धारण करून) इत्यादींमध्ये 'आकार' या अर्थात दिसतो; "ब्राह्मणोव सेट्ठो वण्णो, हीनो अञ्ञो वण्णो" (ब्राह्मणच श्रेष्ठ वर्ण आहे, इतर वर्ण हीन आहेत) इत्यादींमध्ये 'जाती' या अर्थात; "परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो" (परम वर्णसौंदर्याने युक्त) इत्यादींमध्ये 'रूपायतन' या अर्थात.

‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti

"मी (कमळ) हरण करत नाही, तोडत नाही, लांबूनच फक्त त्या जलातील कमळाचा सुवास घेतो; तरी मग कोणत्या कारणाने मला गंधचोर म्हटले जात आहे?"

Ādīsu kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu pamāṇe. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu guṇe. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kāliṅgamhi vanimhase’’ti ettha jātarūpe. ‘‘Akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā’’ti ettha puḷine. ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’tiādīsu akkhare dissati. Iccevaṃ sabbathāpi –

इत्यादींमध्ये 'कारण' या अर्थात. "तयो पत्तस्स वण्णा" इत्यादींमध्ये 'प्रमाण' या अर्थात. "कदा सञ्ञूळ्हा पन ते..." इत्यादींमध्ये 'गुण' या अर्थात. "वण्णारहस्स वण्णं भासति" (प्रशंसेस पात्र असलेल्याची प्रशंसा करतो) इत्यादींमध्ये 'प्रशंसा' या अर्थात. "वण्णं अञ्जनवण्णेन..." येथे 'सुवर्ण' (जातरूप) या अर्थात. "अकिलासुनो वण्णपथे खणन्ता" (आळस न करता वाळवंटात खोदणारे) येथे 'वाळू' (पुळिन) या अर्थात. "वण्णागमो वण्णविपरियायो" (वर्णागम, वर्णविपर्यय) इत्यादींमध्ये 'अक्षर' या अर्थात दिसतो. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे -

Chaviyaṃ thutiyaṃ heme, kulavagge ca kāraṇe;

Saṇṭhāne ca pamāṇe ca, rūpāyatanajātisu;

Guṇakkharesu puḷine, vaṇṇasaddo pavattati;

त्वचा, स्तुती, सुवर्ण, कुल/वर्ग, कारण, आकार (संस्थान), प्रमाण, रूपायतन, जाती, गुण, अक्षर आणि वाळू (पुळिन) या अर्थांमध्ये 'वण्ण' शब्द प्रवृत्त होतो.

Suvaṇṇasaddo chavisampattigaruḷajātarūpesu āgato. Ayañhi ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate’’ti, ‘‘suvaṇṇatā sussaratā’’ti [Pg.302] ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu jātarūpeti.

'सुवण्ण' शब्द त्वचासंपत्ती (सुंदर त्वचा), गरुड आणि सुवर्ण (जातरूप) या अर्थांमध्ये आला आहे. हा शब्द "सुवण्णे दुब्बण्णे, सुगते दुग्गते" किंवा "सुवण्णता सुस्सरता" इत्यादींमध्ये 'त्वचासंपत्ती' या अर्थात आला आहे. "काकं सुवण्णा परिवारयन्ति" (कावळ्याला गरुड वेढतात) इत्यादींमध्ये 'गरुड' या अर्थात. "सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो" (सुवर्णवर्ण, सोन्यासारखी त्वचा असलेला) इत्यादींमध्ये 'सुवर्ण' (जातरूप) या अर्थात.

Puṇa saṅghāte. Puṇeti, puṇayati.

'पुण्' (धातू) हा संघाताच्या (एकत्र करण्याच्या) अर्थात आहे. पुणेति, पुणयति (अशी रूपे होतात).

Cuṇa saṅkocane. Cuṇeti, cuṇayati.

'चुण्' (धातू) हा संकोचनाच्या अर्थात आहे. चुणेति, चुणयति (अशी रूपे होतात).

Cuṇṇa peraṇe. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ. Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti.

'चुण्ण्' (धातू) हा प्रेरणेच्या अर्थात आहे. चुण्णेति, चुण्णयति, चुण्णं (अशी रूपे होतात). 'चुण्णविचुण्णं करोति' (चूर्ण-विचूर्ण करतो).

Saṇa dāne. Saṇeti, saṇayati.

'सण्' (धातू) हा दानाच्या अर्थात आहे. सणेति, सणयति (अशी रूपे होतात).

Kuṇa saṅkocane. Kuṇeti, kuṇayati. Kuṇo. Kuṇahattho. Hatthena kuṇī.

'कुण्' (धातू) हा संकोचनाच्या अर्थात आहे. कुणेति, kuṇayati, कुणो, कुणहत्थो, हत्थेन कुणी (अशी रूपे होतात).

Tūṇa pūraṇe. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī.

'तूण्' (धातू) हा भरण्याच्या अर्थात आहे. तूणेति, तूणयति, तूणी (अशी रूपे होतात).

Ettha tūṇīti sarakalāpo. Sā hi tūṇenti pūrenti sare etthāti tūṇī.

येथे 'तूणी' म्हणजे बाणांचा भाता होय. कारण ज्यामध्ये बाण भरले जातात, ती 'तूणी' (भाता) होय.

Bhūṇa bhāsāyaṃ. Bhūṇeti, bhūṇayati.

भूण (bhūṇa) - बोलणे या अर्थात. भूणेति (bhūṇeti), भूणयति (bhūṇayati).

Kaṇa nimīlane. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo.

कण (kaṇa) - डोळे मिटणे किंवा अंध होणे या अर्थात. काणेति (kāṇeti), काणयति (kāṇayati). काणो (kāṇo - एका डोळ्याने आंधळा).

Ettha kāṇoti ekena vā dvīhi vā akkhīhi parihīnakkhi. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘kāṇo nāma ekakkhinā kāṇo, andho nāma ubhayakkhikāṇo’’ti vadanti, taṃ kāṇandhasaddānaṃ ekatthasannipāte yujjati. Itarathā kāṇakacchapopamasutte vutto kacchapo ekasmiṃ kāṇo siyā, ekakkhikāṇo ca pana puriso ‘‘andho’’ti na vattabbo siyā, tasmā tesamayugaḷatte ekekassa yathāsambhavaṃ dvinnaṃ dvinnamākārānaṃ vācakatā daṭṭhabbā. Tathā hi kosalasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo vā [Pg.303] ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ovadeyyānusāseyyā’’ti ettha ovādānusāsanānaṃ viya savisesatā avisesatā ca daṭṭhabbā.

येथे 'काणो' (kāṇo) म्हणजे एका किंवा दोन्ही डोळ्यांनी दृष्टीहीन असलेला. परंतु अट्ठकथाचार्य (अट्ठकथांचे आचार्य) म्हणतात की, 'काणो म्हणजे एका डोळ्याने आंधळा आणि अंध म्हणजे दोन्ही डोळ्यांनी आंधळा', हे 'काण' आणि 'अंध' या शब्दांच्या एकाच अर्थाने एकत्र येण्याच्या संदर्भात योग्य ठरते. अन्यथा, 'काणकच्छपोपम सुत्ता'मध्ये (काणा कासव उपमा सुत्तात) सांगितलेला कासव एका डोळ्याने काणा असावा, आणि एका डोळ्याने काणा असलेल्या माणसाला 'अंध' म्हटले जाऊ नये. म्हणून, त्यांच्या जोडीच्या अभावामुळे, प्रत्येकासाठी यथासंभव दोन-दोन प्रकारांचे वाचकत्व समजले पाहिजे. तसेच कोसलसंयुत्त अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'काणो म्हणजे एका डोळ्याने काणा किंवा दोन्ही डोळ्यांनी काणा'. किंवा 'ओवदेय्य अनुसासेय्य' (उपदेश करावा आणि अनुशासून मार्गदर्शन करावे) येथे उपदेश आणि अनुशासन यांच्याप्रमाणेच विशेषत्व आणि सामान्यत्व समजले पाहिजे.

Gaṇa saṅkhyāne. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā, gaṇo.

गण (gaṇa) - मोजणे (संख्या मोजणे) या अर्थात. गणेति (gaṇeti), गणयति (gaṇayati). गणना (gaṇanā), गणो (gaṇo - समूह).

Ettha gaṇanāti saṅkhyā. Gaṇoti bhikkhusamūho. Yesaṃ vā kesañci samūho. Samūhassa ca anekāni nāmāni. Seyyathidaṃ –

येथे 'गणना' म्हणजे संख्या. 'गणो' म्हणजे भिक्खूंचा समूह किंवा इतर कोणत्याही गोष्टींचा समूह. समूहाची अनेक नावे आहेत, जसे की –

Saṅgho gaṇo samūho ca,Khandho sannicayo cayo;

Samuccayo ca nicayo,Vaggo pūgo ca rāsi ca.

संघो (संघ), गणो (गण), समूहो (समूह), खन्धो (स्कंध), सन्निचयो (संचय), चयो (चय), समुच्चयो (समुच्चय), निचयो (निचय), वग्गो (वर्ग), पूगो (पूग) आणि रासि (राशी).

Kāyo nikāyo nikaro,Kadambo visaro ghaṭā;

Samudāyo ca sandeho,Saṅghāto samayo karo.

कायो (काय), निकायो (निकाय), निकरो (निकर), कदम्बो (कदंब), विसरो (विसर), घटा (घटा), समुदायो (समुदाय), सन्देहो (संदेह), सङ्घातो (संघात), समयो (समय) आणि करो (कर).

Ogho puñjo kalāpo ca,Piṇḍo jālañca maṇḍalaṃ;

Saṇḍo pavāho iccete,Samūhatthābhidhāyakāti.

ओघो (ओघ), पुञ्जो (पुंज), कलापो (कलाप), पिण्डो (पिंड), जालं (जाल), मण्डलं (मंडल), sण्डो (संड) आणि प्रवाहो (प्रवाह) - हे सर्व समूहाचा अर्थ दर्शवणारे शब्द आहेत.

Kiñcāpi ete saṅghagaṇasamūhādayo saddā samūhatthavācakā, tathāpi saṅghagaṇasaddāyeva vināpi visesakapadena bhikkhusamūhe vattanti, nāññe, aññe pana saṅghagaṇasaddehi saddhiṃ aññamaññañca kadāci samānatthavisayā honti, kadāci asamānatthavisayā, tasmā yathāpāvacanaṃ asammuyhantena yojetabbā. ‘‘Eko, dve’’tiādinā gaṇetabboti gaṇo.

जरी हे संघ, गण, समूह इत्यादी शब्द समूहाचा अर्थ दर्शवणारे असले, तरीही 'संघ' आणि 'गण' हे शब्द कोणत्याही विशेषण पदाशिवाय केवळ भिक्खूंच्या समूहासाठीच वापरले जातात, इतरांसाठी नाही. इतर शब्द मात्र संघ आणि गण या शब्दांसोबत कधी समान अर्थाचे विषय होतात, तर कधी असमान अर्थाचे विषय होतात. म्हणून, बुद्धवचनानुसार गोंधळात न पडता त्यांचे योजन केले पाहिजे. 'एक, दोन' इत्यादी प्रकारे मोजले जावे म्हणून तो 'गणो' (गण) होय.

Kaṇṇa [Pg.304] savane. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo. Kaṇṇayanti saddaṃ suṇanti etenāti kaṇṇo, yo loke ‘‘savanaṃ, sota’’nti ca vuccati.

कण्ण (kaṇṇa) - ऐकणे या अर्थात. कण्णेति (kaṇṇeti), कण्णयति (kaṇṇayati). कण्णो (kaṇṇo - कान). ज्याच्याद्वारे शब्द ऐकतात तो 'कण्णो' (कान) होय, ज्याला जगात 'सवनं' (श्रवण) आणि 'सोतं' (श्रोत्र) असेही म्हटले जाते.

Kuṇa guṇa āmantane. Kuṇeti, kuṇayati. Guṇeti, guṇayati. Guṇo. Goṇo.

कुण (kuṇa) आणि गुण (guṇa) - आमंत्रित करणे किंवा बोलावणे या अर्थात. कुणेति (kuṇeti), कुणयति (kuṇayati). गुणेति (guṇeti), गुणयति (guṇayati). गुणो (guṇo), गोणो (goṇo).

Ettha guṇoti sīlādayo dhammā, kenaṭṭhena te guṇā. Goṇāpiyati āmantāpiyati attani patiṭṭhito puggalo daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca icchantehi janehīti guṇo. Ettha kiñcāpi sīlādidhammānaṃ āmantāpanaṃ natthi, tathāpi taṃhetuāmantanaṃ nimantanañca teyeva karonti nāmāti evaṃ vuttaṃ. Tathā hi –

येथे 'गुणो' म्हणजे शील इत्यादी धर्म. कोणत्या अर्थाने ते गुण आहेत? स्वतःमध्ये (शीलादी गुणांमध्ये) प्रतिष्ठित असलेल्या व्यक्तीला पाहण्याची, ऐकण्याची आणि तिची पूजा करण्याची इच्छा असणाऱ्या लोकांद्वारे तो आमंत्रित केला जातो (बोलावला जातो), म्हणून तो 'गुणो' होय. येथे जरी शील इत्यादी धर्मांचे स्वतःहून आमंत्रित करणे नसले, तरी त्यांच्यामुळेच आमंत्रण आणि निमंत्रण दिले जाते, म्हणून असे म्हटले आहे. तसेच म्हटले आहे की –

‘‘Yathāpi khettasampanne,Bījaṃ appampi ropitaṃ;

Sammā dhāraṃ pavassante,Phalaṃ toseti kassaka’’nti

“ज्याप्रमाणे सुपीक शेतात पेरलेले थोडेसे बी देखील, योग्य प्रकारे पाऊस पडल्यास, शेतकऱ्याला फळाने संतुष्ट करते.”

Ettha kassakassa tuṭṭhiuppattikāraṇattā hetuvasena niccetanassapi phalassa tosanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi āmantāpanakāraṇattā evaṃ vuttaṃ. Aññe pana ‘‘guñjante abyayante iti guṇā’’ti atthaṃ vadanti. Tadanurūpaṃ pana dhātusaddaṃ na passāma, ‘‘guṇa āmantane’’ icceva passāma, vicāretvā gahetabbaṃ.

येथे शेतकऱ्याच्या आनंदाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, हेतूच्या रूपाने अचेतन फळाचेही 'संतुष्ट करणे' असे म्हटले आहे; त्याचप्रमाणे येथेही आमंत्रित करण्याचे कारण असल्यामुळे असे म्हटले आहे. इतर काही जण 'जे गुंजतात (आवाज करतात) किंवा अव्यय राहतात ते गुण' असा अर्थ सांगतात. परंतु, त्याला अनुरूप असा धातूचा शब्द आम्हाला आढळत नाही, आम्हाला केवळ 'गुण आमंतने' (आमंत्रित करणे या अर्थात गुण धातू) असाच आढळतो, म्हणून विचार करूनच याचा स्वीकार करावा.

Vaṇa gattavicuṇṇane. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo.

वण (vaṇa) - शरीराला छिन्नविच्छिन्न करणे या अर्थात. वणेति (vaṇeti), वणयति (vaṇayati). वणो (vaṇo - जखम).

Ettha vaṇoti aru. Sā hi sarīraṃ vaṇayati vicuṇṇeti chiddāvachiddaṃ karotīti vaṇoti vuccati.

येथे 'वणो' म्हणजे जखम (व्रण). कारण ती शरीराला छिन्नविच्छिन्न करते, त्याचे तुकडे करते आणि त्याला छिद्रयुक्त करते, म्हणून तिला 'वणो' (जखम) म्हटले जाते.

Paṇṇa harite. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ. Sūpeyyapaṇṇaṃ.

पण्ण (paṇṇa) - हिरवे असणे या अर्थात. पण्णेति (paṇṇeti), पण्णयति (paṇṇayati). तालपण्णं (ताडपत्र), सूपेय्यपण्णं (भाजीचे पान).

Ettha [Pg.305] ca haritabhāvavigatepi vatthusmiṃ paṇṇabhāvo rūḷhito pavattoti daṭṭhabbo. ‘‘Paṇṇaṃ, pattaṃ, palāso, dalaṃ’’ iccete samānatthā.

आणि येथे हिरवेपणा नष्ट झाल्यावरही त्या वस्तूमध्ये 'पण्ण' (पान) हा भाव रूढीने प्रचलित झाला आहे, असे समजले पाहिजे. 'पण्णं' (पर्ण), 'पत्तं' (पत्र), 'पलासो' (पळस/पान), 'दलं' (दल) हे सर्व समान अर्थाचे शब्द आहेत.

Paṇa byavahāre. Paṇeti, paṇayati. Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti.

पण (paṇa) - व्यवहार करणे किंवा शिक्षा देणे या अर्थात. पणेति (paṇeti), पणयति (paṇayati). 'राजा च दण्डं गरुकं पणेति' (आणि राजा कठोर शिक्षा सुनावतो).

Imāni ṇakārantadhāturūpāni.

ही 'ण'कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Takārantadhātu

'त'कारान्त धातू

Cinta cintāyaṃ. Cinteti, cintayati. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako. Kārite ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’ti rūpāni.

चिन्त (cinta) - विचार करणे या अर्थात. चिन्तेति (cinteti), चिन्तयति (cintayati). चित्तं (चित्त), चिन्ता (चिंता), चिन्तना (चिंतन), चिन्तनको (चिंतन करणारा). प्रयोजक (णिच्) रूपात 'चिन्तापेति' (cintāpeti), 'चिन्तापयति' (cintāpayati) अशी रूपे होतात.

Tattha cittanti ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho, sabbacittasādhāraṇavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha siyā – kasmā ‘‘ārammaṇaṃ cintetīti citta’’nti vatvāpi ‘‘vijānātīti attho’’ti vuttaṃ, nanu cintanavijānanā nānāsabhāvā. Na hi ‘‘cintetī’’ti padassa ‘‘vijānātī’’ti attho sambhavati, duppaññassa hi nānappakārehi cintayatopi sukhumatthādhigamo na hotīti? Saccaṃ, ‘‘vijānātī’’ti idaṃ padaṃ cittassa saññāpaññākiccehi visiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ vuttaṃ sabbacittasādhāraṇattā cittasaddassa. Yañhi dhammajātaṃ ‘‘citta’’nti vuccati, tadeva viññāṇaṃ, tasmā vijānanatthaṃ gahetvā saññāpaññākiccāvisiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ.

त्यामध्ये 'चित्तं' म्हणजे जे आलंबनाचा (विषयाचा) विचार करते ते चित्त होय, 'जाणून घेते' असा याचा अर्थ आहे; हे सर्व चित्तांच्या सामान्य स्वरूपाच्या संदर्भात समजले पाहिजे. येथे शंका येऊ शकते की – 'जे आलंबनाचा विचार करते ते चित्त' असे म्हणूनही पुन्हा 'जाणून घेते असा अर्थ आहे' असे का म्हटले गेले? विचार करणे आणि जाणून घेणे हे दोन्ही भिन्न स्वभावाचे आहेत ना? 'विचार करतो' या शब्दाचा अर्थ 'जाणून घेतो' असा असणे शक्य नाही, कारण मंदबुद्धीचा माणूस अनेक प्रकारे विचार करत असला तरी त्याला सूक्ष्म अर्थाचे आकलन होत नाही? हे सत्य आहे, 'जाणून घेते' हे पद चित्ताच्या संज्ञा आणि प्रज्ञा यांच्या कार्यापेक्षा वेगळे असे विशिष्ट विषयाचे ग्रहण स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे, कारण 'चित्त' हा शब्द सर्व चित्तांसाठी सामान्य आहे. जो धर्म स्वभावतः 'चित्त' म्हणून ओळखला जातो, तोच 'विञ्ञाण' (विज्ञान/विज्ञाण) देखील आहे. म्हणून, जाणून घेण्याचा अर्थ घेऊन, संज्ञा आणि प्रज्ञा यांच्या कार्यापेक्षा वेगळे असे विशिष्ट विषयाचे ग्रहण स्पष्ट करण्यासाठी 'जाणून घेते' असे म्हटले आहे.

Idāni aññagaṇikadhātuvasenapi nibbacanaṃ pakāsayāma – sabbesu cittesu yaṃ lokiyakusalākusalamahākriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, vipākaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ, idaṃ cidhātuvasena nibbacanaṃ. Yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbassa tassa [Pg.306] citteneva karaṇato citteti vicitteti vicittaṃ kariyati etenāti cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti vuttaṃ hoti, idaṃ cittadhātuvasena nibbacanaṃ. Cittatāya cittaṃ, idaṃ pāṭipadikavasena nibbacanaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti evamettha attho veditabbo’’ti.

आता आम्ही इतर गणांतील धातूंच्या आधारेही व्युत्पत्ती स्पष्ट करतो – सर्व चित्तांमध्ये जे लौकिक कुशल, अकुशल आणि महाक्रिया चित्त आहे, ते जवनवीथीच्या (जवन प्रक्रियेच्या) द्वारे स्वतःच्या प्रवाहाला संचित करते म्हणून ते 'चित्त' होय; विपाकाला (कर्तव्याच्या फळाला) कर्म आणि क्लेशांद्वारे संचित करते म्हणून ते 'चित्त' होय, ही 'चि' (ci) धातूच्या आधारे केलेली व्युत्पत्ती आहे. जगात जे काही विविध प्रकारचे शिल्प (कला) आहे, ते सर्व चित्ताद्वारेच निर्माण केले जात असल्यामुळे, जे चित्रविचित्र करते, ज्याच्याद्वारे विविध गोष्टी केल्या जातात ते 'चित्त' होय; चित्रविचित्र करण्याच्या (विविधता निर्माण करण्याच्या) गुणधर्मामुळे त्याला 'चित्त' म्हटले गेले आहे, ही 'चित्त' (citta) धातूच्या आधारे केलेली व्युत्पत्ती आहे. विविधतेमुळे ते 'चित्त' आहे, ही प्रातिपदिक (मूळ शब्द) आधारे केलेली व्युत्पत्ती आहे. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे की – 'सर्व काही योग्यतेनुसार विविधतेमुळे चित्त आहे, आणि विविधता निर्माण करण्याच्या गुणधर्मामुळे चित्त आहे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.'

Ettha hi cittassa sarāgasadosādibhedabhinnattā sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittassa cittatā veditabbā. Kiñcāpi ekassa cittassa evaṃ vicittatā natthi, tathāpi vicittānaṃ antogadhattā samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati, yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃ kiñci ekampi cittatāya ‘citta’nti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.

येथे चित्ताच्या सराग-सदोष (रागयुक्त, द्वेषयुक्त) इत्यादी भेदांमुळे भिन्न असल्यामुळे, संप्रयुक्त भूमी, आलंबन (आरम्मण), हीन, मध्यम, प्रणीत आणि अधिपती यांच्या वशाने चित्ताची 'चित्तता' (चित्त असणे) जाणून घ्यावी. जरी एकाच चित्तामध्ये अशी विचित्रता (विविधता) नसते, तरीही विविध चित्तांचा त्यात अंतर्भाव असल्यामुळे, समूहाच्या व्यवहाराने त्याच्या एका अवयवाला (भागाला) देखील 'चित्त' असे म्हटले जाते; जसे की पर्वत, नदी, समुद्र इत्यादींच्या एका भागाला पाहिले असता 'पर्वत इत्यादी पाहिले' असे म्हटले जाते. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - 'जरी येथे अशा प्रकारे एकच चित्त नसते, तरीही चित्तांचा अंतर्भाव असल्यामुळे, यांपैकी कोणत्याही एकालाही चित्तत्वामुळे 'चित्त' म्हणणे योग्यच आहे.'

Ettha ca vuttappakārānamatthānaṃ vinicchayo bavati. Kathaṃ? Yasmā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo. Tasmā yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tena kāraṇena cittanti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena cittanti veditabbaṃ, hasituppādo pana aññajavanagatikoyevāti.

आणि येथे सांगितलेल्या प्रकारच्या अर्थांचा निश्चय होतो. कसा? कारण जिथे जिथे जसा जसा अर्थ प्राप्त होतो, तिथे तिथे तसा तसा तो ग्रहण केला पाहिजे. म्हणून, जे आसेवनप्रत्ययभावाने (पुनरावृत्तीच्या प्रभावाने) संचय करते, आणि जे कर्माद्वारे अभिसंस्कृत (निर्मित) झाल्यामुळे संचित (चित) आहे, त्याला त्या कारणाने 'चित्त' म्हटले गेले आहे. परंतु जे तसे नसते, ते परीत्त-क्रियाद्वय (दोन लहान क्रियाचित्ते) आणि अंतिम जवन हे प्राप्त होणाऱ्या चिंतन-विचित्रता इत्यादींच्या वशाने 'चित्त' म्हणून जाणावे; हसितुत्पाद (हसविणारे चित्त) तर इतर जवनांच्या गतीचेच आहे.

Imāni cittassa nāmāni –

ही चित्ताची नावे आहेत –

Cittaṃ mano mānasañca, viññāṇaṃ hadayaṃ manaṃ;

Nāmānetāni vohāra-pathe vattanti pāyato.

चित्त, मन, मानस, विज्ञान (विञ्ञाण), हृदय आणि मनस्; ही नावे सामान्यतः व्यवहाराच्या मार्गात वापरली जातात.

Cittasaddo [Pg.307] paññattiyaṃ viññāṇe vicitte cittakamme acchariyeti evamādīsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘citto gahapati. Cittamāso’’tiādīsu paññattiyaṃ dissati. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu viññāṇe. ‘‘Vicittavatthābharaṇā’’tiādīsu vicitte. ‘‘Diṭṭhaṃ vo bhikkhave caraṇaṃ nāma citta’’ntiādīsu cittakamme. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissatī’’tiādīsu acchariyeti.

'चित्त' हा शब्द प्रज्ञप्ती (नाव/संकल्पना), विज्ञान, विचित्र (विविध), चित्रकर्म (कलाकृती) आणि आश्चर्य इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. जसे की, 'चित्त गृहपती' (चित्तो गहपति), 'चित्त मास' (चित्तमासो - चैत्र महिना) इत्यादींमध्ये तो प्रज्ञप्तीमध्ये दिसतो. 'चित्तं मनो मानसं' इत्यादींमध्ये विज्ञानात दिसतो. 'विचित्र वस्त्र आणि आभूषणे' (विचित्तवत्थाभरणा) इत्यादींमध्ये विचित्र या अर्थात दिसतो. 'भिक्खूहो, तुम्ही चरण नावाचे चित्र (चित्त) पाहिले आहे का?' इत्यादींमध्ये चित्रकर्माच्या अर्थात दिसतो. 'हे मद्दी, जरा पाहा, हे आश्चर्यकारक रूपासारखे दिसत आहे' इत्यादींमध्ये आश्चर्याच्या अर्थात दिसतो.

Cita sañcetane. Ceteti, cetayati. Ratto kho brāhmaṇa rāgena abhibhūto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. Cetanā, sañcetanā. Cetayitaṃ, cetetvā, cetayitvā. Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeti.

'चित' धातू संचेतन (विचार करणे/चेतना करणे) या अर्थात आहे. 'चेतेति, चेतयति' (तो विचार करतो/चेतवतो). 'हे ब्राह्मणा, रागाने अभिभूत झालेला मनुष्य स्वतःच्या नुकसानीचाही विचार करतो, दुसऱ्याच्या नुकसानीचाही विचार करतो आणि दोघांच्याही नुकसानीचा विचार करतो.' 'इच्छा करतो, विचार करतो, हे द्युतिंधर (तेजस्वी), त्याला रोख.' चेतना, संचेतना. चेतयित (विचार केलेले), चेतेत्वा, चेतयित्वा (विचार करून). 'जाणूनबुजून (सञ्चिच्च) प्राण्याला जीवितापासून वंचित करतो.'

Tattha cetanāti cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sañcetanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cetayitanti cetanākāro. Sañciccāti sayaṃ ñatvā, cecca abhivitaritvāti attho. Imāni cetanāya nāmāni –

तेथे 'चेतना' म्हणजे जी चेतवते (विचार करते) ती चेतना; स्वतःसोबत संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांना आलंबनावर (आरम्मणावर) जोडते, असा याचा अर्थ आहे. 'संचेतना' हे उपसर्गाच्या योगाने पद वाढवले गेले आहे. 'चेतयित' म्हणजे चेतनेचा आकार (प्रकार). 'सञ्चिच्च' म्हणजे स्वतः जाणून, विचारपूर्वक किंवा जाणूनबुजून असा अर्थ आहे. ही चेतनेची नावे आहेत –

Sañcetanā cetayitaṃ, cetanā kammameva ca;

Kammañhi ‘‘cetanā’’ tveva, jinenāhacca bhāsitaṃ.

संचेतना, चेतयित, चेतना आणि कर्म; कारण जिनांनी (बुद्धांनी) स्वतः 'चेतना म्हणजेच कर्म' असे सांगितले आहे.

Atrāyaṃ pāḷi ‘‘cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ti.

याविषयी ही पाळी (वचन) आहे - 'भिक्खूहो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो. विचार करून (चेतवून) मनुष्य कायेने, वाचेने आणि मनाने कर्म करतो.'

Manta [Pg.308] guttabhāsane. Manteti, mantayati, nimanteti, nimantayati, āmanteti, āmantayati. Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā. Nimantayittha rājānaṃ. Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ. Mantā, manto. Kārite ‘‘mantāpeti, mantāpayatī’’ti rūpāni.

'मन्त' धातू गुप्त भाषणाच्या (गुपित बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'मन्तेति, mन्तयति' (तो गुप्त सल्लामसलत करतो), 'निमन्तेति, निमन्तयति' (तो आमंत्रित करतो), 'आमन्तेति, आमन्तयति' (तो संबोधित करतो/बोलावतो). 'लोक एकत्र येऊन गुप्त सल्लामसलत करतात, त्यांनी एकांतात सल्लामसलत केली.' 'राजाला आमंत्रित केले.' 'देवेंद्राने महाऋद्धीवान विसुकम्माला (विश्वकर्माला) आमंत्रित केले/बोलावले.' मन्ता, मन्तो. प्रयोजक (कारित) रूपात 'मन्तापेति, मन्तापयति' अशी रूपे होतात.

Ettha mantāti paññā, ‘‘gavesanasaññā’’tipi vadanti. Mantoti guttabhāsanaṃ. ‘‘Upassutikāpi suṇanti mantaṃ, tasmā hi manto khippamupeti bheda’’nti ettha hi guttabhāsanaṃ ‘‘manto’’ti vuccati. Apica mantoti chaḷaṅgamanto. Vuttañca ‘‘ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintita’’nti. Ettha sikkhā nirutti kappa byākaraṇa jotisattha chandovicitivasena manto ‘‘chaḷaṅgo’’ti veditabbo. Etāni eva cha ‘‘vedaṅgānī’’ti vuccanti. Vedo eva hi ‘‘manto, sutī’’ti ca vutto. Atha vā mantoti vedādivijjā.

येथे 'मन्ता' म्हणजे प्रज्ञा, याला 'गवेषणासंज्ञा' असेही म्हणतात. 'मन्तो' म्हणजे गुप्त भाषण (गुपित). 'चोरीछुपे ऐकणारेही गुप्त सल्लामसलत ऐकतात, म्हणूनच गुप्त सल्लामसलत (मंत) लवकरच उघड होते' येथे गुप्त भाषणाला 'मंत' म्हटले आहे. तसेच 'मंत' म्हणजे षडंगमंत्र (सहा अंगांचा मंत्र). आणि म्हटले आहे - 'जे मंत्राचे आवर्तन करतात, जे ब्रह्मचिंतित षडंग आहे.' येथे शिक्षा, निरुक्त, कल्प, व्याकरण, ज्योतिषशास्त्र आणि छंदोविचिती यांच्या वशाने मंत्राला 'षडंग' (सहा अंगे असलेला) जाणावे. यांनाच सहा 'वेदांगे' असे म्हणतात. वेदच 'मंत' आणि 'श्रुती' (सुती) म्हणूनही सांगितले गेले आहेत. किंवा 'मंत' म्हणजे वेदादी विद्या होय.

Yanta saṅkocane. Yanteti, yantayati. Yantaṃ, telayantaṃ yathācakkaṃ, evaṃ kampati medanī.

'यन्त' धातू संकोचन (नियंत्रण/आकुंचन) या अर्थात आहे. 'यन्तेति, यन्तयति'. 'यंत्र, जसे तेलाचे यंत्र चक्राप्रमाणे फिरते, तशी ही पृथ्वी कंपित होते.'

Satta gatiyaṃ. Satteti, sattayati.

'सत्त' धातू गती या अर्थात आहे. 'सत्तेति, सत्तयति'.

Santa āmappayoge. Āmappayogo nāma ussannakriyā. Santeti, santayati.

'sन्त' धातू आमप्रयोगाच्या अर्थात आहे. आमप्रयोग म्हणजे तीव्र किंवा निरंतर क्रिया. 'सन्तेति, सन्तयति'.

Kitta saṃsandane. Kitteti, kittayati. ‘‘Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. Kittanā parikittanā’’tiādīsu pana katthanā ‘‘kittanā’’ti vuccati.

'कित्त' धातू संसंदन (संकीर्तन/प्रशंसा/एकत्र करणे) या अर्थात आहे. 'कित्तेति, कित्तयति'. 'ज्यांची मी अनुक्रमाने वाणीने प्रशंसा (कीर्तन) करीन. कीर्तना, परिकीर्तना' इत्यादींमध्ये तर कथनाला (प्रशंसेला) 'कीर्तना' म्हटले जाते.

Tanta kuṭumbadhāraṇe. Tanteti, tantayati. Satanto, sappadhānoti attho.

'तन्त' धातू कुटुंबधारणाच्या (कुटुंबाचे पालनपोषण करण्याच्या) अर्थात आहे. 'तन्तेति, तन्तयति'. 'सतंतो' म्हणजे जो प्रधान (मुख्य) आहे असा अर्थ आहे.

Yata [Pg.309] nikāropakāresu. Yateti, yatayati. Nīto ca paṭidāne, yatadhātu niupasaggato paro paṭidāne vattati, niyyāteti, niyyātayati. Takārassa pana dakāratte kate ‘‘niyyādeti, niyyādayati. Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī’’ti rūpāni.

'यत' धातू निकार (अपमान/नाश) आणि उपकार या अर्थांमध्ये आहे. 'यतेति, यतयति'. आणि 'नी' धातू प्रतिदानात (परत देण्यात) वापरला जातो, 'यत' धातू 'नि' उपसर्गाच्या पुढे आल्यावर प्रतिदानाच्या अर्थात वापरला जातो, जसे की 'निय्यातेति, निय्यातयति'. 'त' काराचा 'द' कार झाल्यावर 'निय्यादेति, निय्यादयति' अशी रूपे होतात. जसे की - 'हे सारथी, रथ परत देऊन (निय्यादयित्वान) ऋणमुक्त होऊन ये.'

Vatu bhāsāyaṃ. Vatteti, vattayati.

'वतु' धातू भाषणाच्या (बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'वत्तेति, वत्तयति'.

Pata gatiyaṃ. Pateti, patayati.

'पत' धातू गती (पडणे/जाणे) या अर्थात आहे. 'पतेति, पतयति'.

Vāta gatisukhasevanesu. Gati sukhaṃ sevananti tayo atthā. Tattha sukhanaṃ sukhaṃ. Vāteti, vātayati. Vāto, vātapupphaṃ. Cīvarassa anuvāto.

'वात' धातू गती, सुख आणि सेवन या तीन अर्थांमध्ये आहे. तेथे सुखी करणे म्हणजे सुख होय. 'वातेति, वातयति'. वात (वारा), वातपुष्प. चीवराचा अनुवात (काठ/पट्टी).

Keta āmantane. Keteti, ketayati. Ketako.

'केत' धातू आमंत्रण (बोलावणे) या अर्थात आहे. 'केतेति, केतयति'. केतक (केवडा).

Satta santānakriyāyaṃ. Santānakriyā nāma pabandhakriyā avicchedakaraṇaṃ. Satteti, sattayati. Satto.

'सत्त' धातू संतानक्रियेच्या (प्रवाहाच्या/सातत्याच्या क्रियेच्या) अर्थात आहे. संतानक्रिया म्हणजे प्रबंधक्रिया (सातत्य राखणे) किंवा अविच्छेद (खंड न पडू देणे). 'सत्तेति, सत्तयति'. सत्त (प्राणी/सत्त्व).

‘‘Kinnu santaramānova, lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ;

Khāda khādāti lapasi, gatasattaṃ jaraggava’’nti

'हिरवे गवत कापून, एवढ्या घाईघाईने तू या गतप्राण (मृत) म्हाताऱ्या बैलाला 'खा, खा' असे काय म्हणून बोलत आहेस?'

Pāḷiyaṃ pana ‘‘gatasattaṃ jaraggava’’nti pāṭhassa ‘‘vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Iminā sattasaddassa jīvitavacanaṃ viya dissati, ‘‘na sukarā uñchena paggahena yāpetu’’nti ettha paggahasaddassa pattakathanaṃ viya. Suṭṭhu vicāretabbaṃ.

पाळीमध्ये (पाठात) 'गतसत्तं जरग्गवं' या पाठाचा अर्थ 'विगतजीवितं जिण्णगोणं' (ज्याचे जीवन निघून गेले आहे असा म्हातारा बैल) असा वर्णिला आहे. यावरून 'सत्त' शब्दाचा अर्थ 'जीवित' (प्राण) असा असल्याचे दिसते, जसे की 'न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं' येथे 'पग्गह' शब्दाचा अर्थ 'पात्र' असा सांगितले गेल्यासारखे आहे. यावर चांगला विचार केला पाहिजे.

Sutta avamocane. Sutteti, suttayati.

'सुत्त' धातू अवमोचन (मुक्त करणे/सोडवणे) या अर्थात आहे. 'सुत्तेति, सुत्तयति'.

Mutta pasavane. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Muttaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti. Kārite ‘‘muttāpeti, muttāpayatī’’ti rūpāni.

'मुत्त' धातू प्रसवण (उत्सर्जन/मूत्रविसर्जन) या अर्थात आहे. 'मुत्तेति, मुत्तयति'. 'ओमुत्तेति, ओमुत्तयति'. मुत्त (मूत्र). याविषयी ही पाळी आहे - 'मुत्तेति ओहदेति चा' (तो मूत्रविसर्जन करतो आणि मलोत्सर्जन करतो). तेथे 'मुत्तेति' म्हणजे लघवी (लघूशंका) करतो. 'ओहदेति' म्हणजे विष्ठा (मलोत्सर्जन) विसर्जित करतो. प्रयोजक (कारित) रूपात 'मुत्तापेति, मुत्तापयति' अशी रूपे होतात.

Kattara [Pg.310] sethille. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo, kattarasuppaṃ.

'कत्तर' धातू शैथिल्य (शिथिलता/कमकुवतपणा) या अर्थात आहे. 'कत्तरेति, कत्तरयति'. कत्तरो (कमकुवत/वृद्ध). कत्तरदण्ड (वृद्धाची काठी), कत्तरसुप्प (जुने/शिथिल सूप).

Tattha kattaroti jiṇṇo. Mahallakoti vuttaṃ hoti. Kenaṭṭhena? Kattarayati aṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo bhavatīti atthena. Kattaradaṇḍoti kattarehi jiṇṇamanussehi ekantato gahetabbatāya kattarānaṃ daṇḍo kattaradaṇḍo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kattaradaṇḍoti jiṇṇakāle gahetabbadaṇḍo’’ti. Kattarasuppanti jiṇṇasuppaṃ. Kattarañca taṃ suppañcāti kattarasuppanti samāso.

तेथे 'कत्तर' म्हणजे जीर्ण (वृद्ध). 'महल्लक' (म्हातारा) असे म्हटले आहे. कोणत्या अर्थाने? अवयवांच्या शिथिलतेमुळे जो शिथिल होतो, या अर्थाने. 'कत्तरदण्ड' म्हणजे जीर्ण (वृद्ध) माणसांनी निश्चितपणे हातात धरण्यायोग्य असल्यामुळे वृद्धांची काठी म्हणजे 'कत्तरदण्ड' होय. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - 'कत्तरदण्ड म्हणजे वृद्धपकाळात हातात धरण्याची काठी'. 'कत्तरसुप्प' म्हणजे जीर्ण सूप. 'कत्तर' आणि 'सूप' यांचा 'कत्तरसुप्प' असा समास होतो.

Citta cittakaraṇe, kadāci dassanepi. Cittakaraṇaṃ vicittabhāvakaraṇaṃ. Citteti, cittayati. Cittaṃ.

चित्त (धातू) चित्रित करणे (विविध करणे) या अर्थात, कधीकधी पाहणे या अर्थातही. 'चित्तकरण' म्हणजे विचित्र (विविध) करणे. चित्तेति, चित्तयति. चित्तं.

Takārantadhāturūpāni.

तकारान्त धातूंची रूपे.

Thakārantadhātu

थकारान्त धातू.

Katha kathane. Katheti, kathayati. Dhammaṃ sākacchati. Sākacchā, kathā, parikathā, aṭṭhakathā.

कथ (धातू) सांगणे (कथन करणे) या अर्थात. कथेति, कथयति. 'धम्मं साकच्छति' (धम्माची चर्चा करतो). साकच्छा (चर्चा), कथा, परिकथा, अट्ठकथा (अर्थकथा).

Tattha sākacchatīti saha kathayati. Attho kathiyati etāyāti aṭṭhakathā, tthakārassa ṭṭhakārattaṃ.

तेथे 'साकच्छति' म्हणजे एकत्र बोलणे (चर्चा करणे). जिच्याद्वारे अर्थ सांगितला जातो ती 'अट्ठकथा' होय, येथे 'त्थ' काराचा 'ट्ठ' कार झाला आहे.

Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṃ;

Nidānavatthusambandhaṃ, esā aṭṭhakathā matā.

जिच्याद्वारे व्यंजने, अर्थ आणि पदांचे अनुसरण करून, निदान (कारण) आणि वस्तूच्या (कथेच्या) संबंधासह अर्थाचे वर्णन केले जाते, ती 'अट्ठकथा' मानली जाते.

‘‘Aṭṭhakathā’’ti ca ‘‘atthasaṃvaṇṇanā’’ti ca ninnānākaraṇaṃ.

'अट्ठकथा' आणि 'अत्थसंवण्णना' (अर्थवर्णन) यात काहीही भेद नाही (दोन्ही एकच आहेत).

Pathi gatiyaṃ. Panthenti, panthayanti. Pantho. Bhūvādigaṇe ‘‘patha gatiya’’nti akārantavasena kathitassa ‘‘pathati, patho’’ti [Pg.311] niggahītāgamavajjitāni rūpāni bhavanti, idha pana ikārantavasena kathitassa saniggahītāgamāni rūpāni niccaṃ bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

पथि (धातू) गती या अर्थात. पन्थेन्ति, पन्थयन्ति. पन्थो (मार्ग). भूवादि गणात 'पथ गतिया' अशा अकारान्त रूपाने सांगितलेल्या धातूची 'पथति, पतो' अशी निग्गहीत (अनुस्वार) आगम नसलेली रूपे होतात, परंतु येथे इकारान्त रूपाने सांगितलेल्या धातूची निग्गहीत आगमासह रूपे नेहमी होतात, असे समजावे.

Puttha ādarānādaresu. Puttheti, putthayati.

पुत्थ (धातू) आदर आणि अनादर या अर्थात. पुत्थेति, पुत्थयति.

Muttha saṅghāte. Muttheti, mutthayati.

मुत्थ (धातू) संघात (एकत्र करणे) या अर्थात. मुत्थेति, मुत्थयति.

Vattha addane. Vattheti, vatthayati.

वत्थ (धातू) अद्दन (पीडा देणे/हिंसा) या अर्थात. वत्थेति, वत्थयति.

Putha bhāsāyaṃ. Potheti, pothayati. Kathetīti attho.

पुथ (धातू) बोलणे या अर्थात. पोथेति, पोथयति. बोलतो असा अर्थ आहे.

Putha pahāre. Potheti, pothayati. Kumāre pothetvā agamāsi.

पुथ (धातू) प्रहार करणे (मारणे) या अर्थात. पोथेति, पोथयति. 'कुमारे पोथेत्वा अगमासि' (मुलांना मारून तो निघून गेला).

Katha vākyapabandhe. Katheti, kathayati. Kathā.

कथ (धातू) वाक्यरचना (भाषण प्रबंध) या अर्थात. कथेति, कथयति. कथा.

Satha dubbalye. Satheti, sathayati.

सथ (सथ्) धातू दौर्बल्य (कमकुवत होणे) या अर्थात आहे. सथेति, सथयति.

Attha pattha yācanāyaṃ. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. Paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti paccatthikā.

अत्थ (अत्थ्) आणि पत्थ (पत्थ्) धातू याचना (मागणी करणे/इच्छा करणे) या अर्थात आहेत. अत्थेति, अत्थयति. अत्थो (अर्थ/गरज). पत्थेति, पत्थयति (प्रार्थना करतो/इच्छा करतो). पत्थना (प्रार्थना/इच्छा). जे प्रतिपक्षाची (शत्रूची) इच्छा करतात, त्यांना 'पच्चत्थिक' (शत्रू/विरोधी) म्हणतात.

Thoma silāghāyaṃ. Thometi, thomayati. Thomanā.

थोम (थोम्) धातू श्लाघा (स्तुती करणे) या अर्थात आहे. थोमेति, थोमयति (स्तुती करतो). थोमना (स्तुती).

Kātha hiṃsāyaṃ. Kātheti, kāthayati.

काथ (काथ्) धातू हिंसा (इजा करणे) या अर्थात आहे. काथेति, काथयति.

Satha bandhane. Satheti, sathayati.

सथ (सथ्) धातू बंधन (बांधणे) या अर्थात आहे. सथेति, सथयति.

Santha gantha santhambhe. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho.

सन्थ (सन्थ्) आणि गन्थ (गन्थ्) धातू संस्तंभ (स्तंभित करणे/घट्ट बांधणे) या अर्थात आहेत. सन्थेति, सन्थयति. गन्थेति, गन्थयति (ग्रंथित करतो/बांधतो). गन्थो (ग्रंथ/गाठ).

Thakārantadhāturūpāni.

थकारान्त धातूंची रूपे.

Dakārantadhātu

दकारान्त धातू

Hada [Pg.312] karīsussagge. Karīsussaggo karīsassa ussaggo vissajjanaṃ. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati.

हद (हद्) धातू करीसोत्सर्ग (मलविसर्जन करणे) या अर्थात आहे. करीसोत्सर्ग म्हणजे करीसाचा (मलाचा) उत्सर्ग किंवा विसर्जन करणे. हदेति, हदयति (मलविसर्जन करतो). ओहदेति, ओहदयति (घाण करतो/मल विसर्जन करतो).

Vida lābhe. Imasmiṃ ṭhāne lābho nāma anubhavanaṃ, tasmā vidadhātu anubhavane vattatīti attho gahetabbo. Sukhaṃ vedanaṃ vedeti. Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno.

विद (विद्) धातू लाभ (प्राप्ती) या अर्थात आहे. या ठिकाणी लाभ म्हणजे अनुभव घेणे, म्हणून 'विद' धातू अनुभवाच्या अर्थात वर्ततो असा अर्थ घ्यावा. 'सुखं वेदनं वेदेति' (सुखद वेदनेचा अनुभव घेतो). 'दुक्खं वेदनं वेदेति' (दुःखद वेदनेचा अनुभव घेतो). वेदयति. वेदना (अनुभूती), वित्ती (जाणीव/आनंद). वेदयितं (अनुभवलेले). 'सुखं वेदनं वेदयमानो' (सुखद वेदनेचा अनुभव घेणारा).

Kudi anatabhāsane. Kundeti, kundayati.

कुदि (कुद्) धातू अनृतभाषण (खोटे बोलणे) या अर्थात आहे. कुन्देति, कुन्दयति.

Mida sinehane. Atra sineho nāma pīti. Medeti, medayati.

मिद (मिद्) धातू स्नेह (प्रेम/स्नेहन) या अर्थात आहे. येथे स्नेह म्हणजे प्रीती (प्रेम). मेदेति, मेदयति.

Chada saṃvaraṇe. Gehaṃ chādeti, chādayati. Dosaṃ chādeti, chādayati. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi.

छद (छद्) धातू संवरण (झाकणे/आच्छादित करणे) या अर्थात आहे. 'गेहं छादेति, छादयति' (घर झाकतो/छप्पर घालतो). 'दोसं छादेति, छादयति' (दोष झाकतो). पटिच्छादेति, पटिच्छादयति (पूर्णपणे झाकतो). छत्तं (छत्र/छत्री). छन्ना कुटि (झाकलेली कुटी).

Tatra chattanti ātapattaṃ. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ. Paṭicchādiyateti channā.

तेथे 'छत्तं' म्हणजे आतपत्र (उन्हापासून संरक्षण करणारे छत्र). जे उन्हापासून (आतपापासून) संरक्षण करते (झाकते) ते छत्र होय. जे झाकले जाते ते 'छन्ना' (झाकलेली).

Cuda sañcodane āṇattiyañca. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānando buddhacodito.

चुद (चुद्) धातू संचोदन (प्रेरित करणे) आणि आज्ञा देणे या अर्थात आहे. चोदेति, चोदयति (प्रेरित करतो/चोदित करतो). चोदको (प्रेरक/चोदक), चुदितको (प्रेरित केलेला), चोदना (प्रेरणा/चोदना). 'आनन्दो बुद्धचोदितो' (बुद्धांद्वारे प्रेरित झालेले आनंद).

Tatra codanāti cālanā. Cālanāti dosāropanāti attho.

तेथे 'चोदना' म्हणजे चालना (हलवणे/प्रेरित करणे). चालना म्हणजे दोषांचे आरोपण करणे असा अर्थ आहे.

Chadda vamane. Chaddeti, chaddayati.

छड्ड (छड्ड्) धातू वमन (उलटी करणे/टाकून देणे) या अर्थात आहे. छड्डेति, छड्डयति.

Mada vittiyoge. Madeti, madayati.

मद (मद्) धातू वित्तीयोग (आनंद किंवा मदाचा योग) या अर्थात आहे. मदेति, मदयति.

Vida cehanākhyānanivāsesu. Cehanā saññāṇaṃ. Ākhyānaṃ kathanaṃ. Nivāso nivasanaṃ. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Paṭivedayāmi te mahārāja.

विद (विद्) धातू चेहना (संज्ञा/ज्ञान), आख्यान (सांगणे) आणि निवास (राहणे) या अर्थांमध्ये आहे. चेहना म्हणजे संज्ञान (ओळख/ज्ञान). आख्यान म्हणजे कथन (सांगणे). निवास म्हणजे निवसन (राहणे). वेदेति, वेदयति (जाणवतो/सांगतो). पटिवेदेति, पटिवेदयति (निवेदन करतो/कळवतो). 'पटिवेदयामि ते महाराज' (महाराज, मी आपल्याला निवेदन करतो).

Sadda [Pg.313] saddane. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Dīghatte ‘‘saddāyatī’’ti rūpaṃ.

सद्द (सद्द्) धातू शब्दन (आवाज करणे/बोलवणे) या अर्थात आहे. सद्देति, सद्दयति (आवाज करतो/बोलवतो). विसद्देति, विसद्दयति (विशेष आवाज करतो). सद्धो (शब्द/आवाज), सद्दितो (शब्दांकित/आवाज केलेला). दीर्घत्व आल्यावर 'सद्दायति' असे रूप होते.

Ettha ca ‘‘maṃ saddāyatīti saññāya vegena udake patī’’ti aṭṭhakathāpāṭho nidassanaṃ, idaṃ ‘‘pabbatāyatī’’ti rūpaṃ viya dhātuvasena nipphannaṃ na hotīti na vattabbaṃ, dhātuvasena nipphannaṃyevāti gahetabbaṃ. Saddoti saddiyatīti saddo, yathāvuccatīti vacanaṃ. Atha vā saddiyati attho anenāti saddo. Garavo pana ‘‘sappatīti saddo. Udīriyati abhilapiyatīti attho’’ti vadanti.

Sūda āsecane. Sūdeti, sūdayati. Sūdo.

Sūdoti bhattakārako, yo ‘‘rasako’’tipi vuccati.

Kanda sātacce. Sātaccaṃ satatabhāvo nirantarabhāvo. Kandeti, kandayati.

Muda saṃsagge. Ekatokaraṇaṃ saṃsaggo. Modeti, modayati sattūni sappinā.

Nada bhāsāyaṃ. Nādeti, nādayati. Hetukatturūpānīti na vattabbāni pāḷidassanato ‘‘sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayī’’ti. Aññatrāpi saṃsayo na kātabbo. Imasmiṃ curādigaṇe hetukatturūpasadisānampi suddhakatturūpānaṃ sandissanato.

नद (nada) हा धातू भाषणात (बोलण्यात) वापरला जातो. 'नादेति' (nādeti), 'नादयति' (nādayati) ही रूपे बनतात. पाळी साहित्यातील 'सीहो च सीहनादेन, दद्दरं अभिनादयी' (सिंह आणि सिंहनादाने, दद्दर पर्वताला त्याने गुंजवून सोडले) या दर्शनावरून ही प्रयोजक (हेतुकर्तृ) रूपे आहेत असे म्हणू नये. इतर ठिकाणीही संशय घेऊ नये. कारण या चुरादि गणात प्रयोजक रूपांसारखी दिसणारी रूपे देखील प्रयोजक नसतानाही आढळतात.

Sada assādane. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Ettha āupasaggo rassavasena ṭhito.

सद (sada) हा धातू आस्वाद घेण्याच्या (assādana) अर्थात आहे. 'सादेति' (sādeti), 'सादयति' (sādayati) ही रूपे बनतात. 'अस्सादेति' (assādeti), 'अस्सादयति' (assādayati) ही रूपे होतात. येथे 'आ' (ā) हा उपसर्ग र्‍हस्व (ऱ्हस्व) रूपाने स्थित आहे.

Gada devasadde. Devasaddo vuccati meghasaddo. Gadeti, gadayati.

गद (gada) हा धातू देवशब्दाच्या (meghasadda) अर्थात आहे. देवशब्द म्हणजे ढगांचा आवाज (मेघशब्द) असे म्हटले जाते. 'गदेति' (gadeti), 'गदयति' (gadayati) ही रूपे बनतात.

Pada [Pg.314] gatiyaṃ. Padeti, padayati. Padaṃ. Imissā divādigaṇe ‘‘pajjatī’’ti rūpaṃ bhavati, idha pana īdisāni.

पद (pada) हा धातू गतीच्या (gati) अर्थात आहे. 'पदेति' (padeti), 'पदयति' (padayati) ही रूपे बनतात. 'पदं' (padaṃ) हे नाम बनते. या धातूचे दिवादि गणात 'पज्जति' (pajjati) असे रूप होते, परंतु येथे (चुरादि गणात) अशी (पदेति, पदयति) रूपे होतात.

Chidda kaṇṇabhede. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ.

छिद्द (chidda) हा धातू कान टोचण्याच्या (kaṇṇabheda) अर्थात आहे. 'छिद्देति' (chiddeti), 'छिद्दयति' (chiddayati) ही रूपे बनतात. 'छिद्दं' (chiddaṃ) हे नाम बनते.

Chida dvedhākaraṇe. Nanu bho yo catudhā vā pañcadhā vā anekasatadhā vā chindati, tassa taṃ chedanaṃ dvedhākaraṇaṃ nāma na hoti, evaṃ sante kasmā sāmaññena avatvā ‘‘dvedhākaraṇe’’ti dvidhā gahaṇaṃ katanti? Dvidhākaraṇaṃ nāma na hotīti na vattabbaṃ, anekasatadhā chedanampi dvidhākaraṇaṃyeva. Aparassa hi aparassa chinnakoṭṭhāsassa pubbena ekena koṭṭhāsena saddhiṃ apekkhanavasena dvidhākaraṇaṃ hotiyeva. Chedeti, chedayati.

छिद् (chida) हा धातू दोन भाग करण्याच्या (dvedhākaraṇa) अर्थात आहे. शंका: 'अहो! जो चार, पाच किंवा अनेक शेकडो भाग करतो, त्याचे ते छेदणे दोन भाग करणे (द्विधाकरण) ठरत नाही. असे असताना, सामान्यपणे न सांगता 'द्वेधाकरणे' (दोन भाग करणे) असे विशिष्ट ग्रहण का केले आहे?' उत्तर: 'दोन भाग करणे होत नाही' असे म्हणू नये, कारण अनेक शेकडो भाग करणे देखील दोन भाग करणेच आहे. कारण कापलेल्या प्रत्येक नवीन भागाची आधीच्या एका भागाशी तुलना केली असता, ते दोन भाग करणेच ठरते. 'छेदेति' (chedeti), 'छेदयति' (chedayati) ही रूपे बनतात.

Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ;

ज्याने तुमचे हात आणि पाय, तसेच कान आणि नाक कापले; हे महावीरा! तुम्ही त्याच्यावर रागवा, जेणेकरून हे राष्ट्र नष्ट होणार नाही.

Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Ciraṃ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisāti.

ज्याने माझे हात आणि पाय, तसेच कान आणि नाक कापले; तो राजा दीर्घायुषी होवो, कारण माझ्यासारखे लोक कधीही रागवत नाहीत.

Chada apavāraṇe. Chādeti, chādayati. Chattaṃ. Purisassa bhattaṃ chādayati.

छद (chada) हा धातू झाकण्याच्या (apavāraṇa) अर्थात आहे. 'छादेति' (chādeti), 'छादयति' (chādayati) ही रूपे बनतात. 'छत्तं' (chattaṃ - छत्री) हे नाम बनते. 'पुरिसस्स भत्तं छादेति' (तो माणसाचे अन्न झाकतो).

Īdī sandīpane. Īdeti, īdayati. Īkārantavasena niddiṭṭhattā saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti.

ईदी (īdī) हा धातू स्पष्ट करण्याच्या (sandīpana) अर्थात आहे. 'ईदेति' (īdeti), 'ईदयति' (īdayati) ही रूपे बनतात. 'ई' कारान्त म्हणून निर्देश केल्यामुळे अनुस्वार आगम (saniggahītāgama) असलेली रूपे होत नाहीत.

Adda hiṃsāyaṃ. Addeti, addayati.

अद्द (adda) हा धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'अद्देति' (addeti), 'अद्दयति' (addayati) ही रूपे बनतात.

Vada bhāsāyaṃ. Vādeti, vādayati. Vādo.

वद (vada) हा धातू भाषणाच्या (बोलण्याच्या) अर्थात आहे. 'वादेति' (vādeti), 'वादयति' (vādayati) ही रूपे बनतात. 'वादो' (vādo) हे नाम बनते.

Tattha ‘‘vādeti, vādayatī’’ti imesaṃ ‘‘vadatī’’ti suddhakattuvaseneva attho daṭṭhabbo, na hetukattuvasena. Tathā hi ‘‘saṅketaṃ katvā visaṃvādeti. Ovadeyyānusāseyya. Idameva saccanti ca vādayanti. Avisaṃvādako lokassā’’ti suddhakattudīpakapāḷinayā dissanti[Pg.315], saddasatthe ca ‘‘vādayatī’’ti suddhakattupadaṃ dissati. Tattha visaṃvādetīti musā vadeti, atha vā vippalambheti, vādoti vacanaṃ. ‘‘Vādo jappo vitaṇḍā’’ti evaṃvidhāsu tīsu kathāsu vādasaṅkhātā kathā. ‘‘Vādāpeti, vādāpayatī’’ti dveyeva hetukattupadāni bhavanti.

तेथे 'वादेति, वादयति' यांचा अर्थ 'वदति' (बोलतो) या शुद्धकर्तृ (suddhakattu) रूपाप्रमाणेच समजावा, प्रयोजक (hetukattari) रूपाप्रमाणे नाही. कारण 'सङ्केतं कत्वा विसंवादेति' (संकेत करून फसवितो), 'ओवदेय्यानुसासेय्य' (उपदेश व अनुशासने करावीत), 'इदमेव सच्चन्ति च वादयन्ति' (हेच सत्य आहे असे ते म्हणतात), 'अविसंवादको लोकस्स' (जगाला न फसवणारा) इत्यादी प्रयोजक अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या पाळी पद्धती आढळतात, आणि व्याकरणशास्त्रातही 'वादयति' हे शुद्धकर्तृ पद दिसते. तेथे 'विसंवादेति' म्हणजे खोटे बोलतो किंवा फसवितो. 'वाद' म्हणजे वचन. 'वादो जप्पो वितण्डा' अशा प्रकारच्या तीन कथांमध्ये 'वाद' संज्ञक कथा होय. 'वादापेति, वादापयति' ही दोनच प्रयोजक (हेतुकर्तृ) रूपे होतात.

Chadī icchāyaṃ. Īkārantoyaṃ dhātu, tasmā saniggahītāgamānissa rūpāni na bhavanti. Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati, ruccatīti attho. Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati chādentaṃ vā.

छदी (chadī) हा धातू इच्छेच्या अर्थात आहे. हा 'ई' कारान्त धातू आहे, म्हणून याची अनुस्वार आगम असलेली रूपे होत नाहीत. 'पुरिसस्स भत्तं छादेति, छादयति' याचा अर्थ 'त्याला अन्न आवडते' (ruccati) असा आहे. 'पुरिसस्स भत्तं छादयमानं तिट्ठति छादेन्तं वा' (माणसाला अन्न आवडत राहते).

Vadī abhivādanathutīsu. Ayampi īkāranto dhātu, tasmā imassapi saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Vādeti, vādayati, vandati, thometi vāti attho. Imāni anupasaggāni rūpāni. Saddasatthepi ca ‘‘vādayatī’’ti anupasaggavandanathutiatthaṃ padaṃ vuttaṃ, sāsane pana ‘‘abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā’’tiādīni sopasaggāni rūpāni dissanti.

वदी (vadī) हा धातू अभिवादन आणि स्तुती या अर्थांमध्ये आहे. हा देखील 'ई' कारान्त धातू आहे, म्हणून याचीही अनुस्वार आगम असलेली रूपे होत नाहीत. 'वादेति, वादयति' म्हणजे वंदन करतो (vandati) किंवा स्तुती करतो (thometi) असा अर्थ आहे. ही उपसर्ग नसलेली (अनुपसर्ग) रूपे आहेत. व्याकरणशास्त्रातही 'वादयति' हे उपसर्ग नसलेले पद वंदन आणि स्तुती या अर्थात सांगितले आहे, परंतु शासनात (बुद्धवचनात) 'अभिवादेति, अभिवादायति, अभिवादनं, भगवन्तं अभिवादेत्वा' इत्यादी उपसर्गासहित (सोपसर्ग) रूपे आढळतात.

Tattha abhivādetvāti vanditvā, thometvā vā, ayamasmākaṃ ruci. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vutto, amhehi pana vandanasaddaṃ saddasatthanayamaggahetvā suddhakattuvasena attho kathito. Abhivādanañhi vandanaṃyeva, na vadāpanaṃ abhisaddena sambandhitattā ‘‘abhivādanasīlissā’’ti ettha viya. Idañhi ‘‘abhivādāpanasīlissā’’ti na vuttaṃ. Yadi ca saddasatthe vadāpanamadhippetaṃ siyā, ‘‘vadī vadāpanathutīsū’’ti nissandehavacanaṃ vattabbaṃ siyā[Pg.316], evañca na vuttaṃ, evaṃ pana vuttaṃ ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti, tena vadāpanamanadhippetanti ñāyati.

तेथे 'अभिवादेत्वा' म्हणजे वंदन करून किंवा स्तुती करून, हे आमचे मत आहे. परंतु आगम-अट्ठकथेत 'अभिवादेत्वा म्हणजे 'सुखी व निरोगी व्हा' असे बोलवून (वदवून), कारण वंदन करणारा अर्थाच्या दृष्टीने असे वदवून घेतो' असा प्रयोजक (हेतुकर्तृ) अभिवादन शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. परंतु आम्ही वंदन शब्दाला व्याकरणशास्त्राच्या नियमानुसार घेऊन शुद्धकर्तृ अर्थ सांगितला आहे. कारण 'अभिवादन' म्हणजे वंदनच होय, वदवून घेणे (प्रयोजक) नव्हे, कारण 'अभि' शब्दाशी संबंध असल्यामुळे, जसे 'अभिवादनसीलस्स' यामध्ये आहे. येथे 'अभिवादापनसीलस्स' असे म्हटलेले नाही. जर व्याकरणशास्त्रात 'वदवून घेणे' (प्रयोजक) अभिप्रेत असते, तर 'वदी वदापनथुतीसु' असे संशयरहित वचन सांगितले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही, तर 'वदी अभिवादनथुतीसु' असे म्हटले आहे, यावरून 'वदवून घेणे' अभिप्रेत नाही हे समजते.

Athāpi siyā ‘‘kassaci vuddhena visiṭṭhaṃ vadāpanaṃ abhivādana’’nti, evampi nupapajjati kāritavasena dhātuatthassa akathetabbato. Tathā hi ‘‘paca pāke, chidi dvidhākaraṇe’’tiādinā bhāvavasena atthappakāsanamatteyeva ‘‘pacati, paccati, pāceti. Chindati, chijjati, chedāpetī’’tiādīni sakammakāni ceva akammakāni ca sakāritāni ca rūpāni nipphajjanti, na ca tadatthāya visuṃ visuṃ dhātuniddeso kariyati. Tasmā ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti ettha kāritavasena dhātuattho kathitotipi vattuṃ na sakkā kriyāsabhāvattā dhātūnaṃ. Yathā pana ‘‘takketi, vitakketi. Takko, vitakko’’tiādīni samānatthāni, tathā ‘‘vādeti, abhivādetī’’tiādīni samānatthāni. Ato saddasatthepi saddasatthavidūhi ‘‘takka vitakke, vadī abhivādanathutīsū’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ ‘‘takkayati, vādayatī’’tiādīni anupasaggāniyeva rūpāni dassitāni, tāni ca kho suddhakattupadāniyeva, na hetukattupadāni, tasmā ‘‘abhivādanathutīsū’’ti etassa ‘‘vadāpanathutīsū’’ti attho nupapajjati.

जरी असे म्हटले की 'कोणा वृद्धाकडून विशिष्ट प्रकारे वदवून घेणे म्हणजे अभिवादन होय', तरीही हे योग्य ठरत नाही, कारण प्रयोजक (कारित) भावामुळे धातूचा अर्थ तसा सांगता येत नाही. कारण 'पच पाके, छिदि द्विधाकरणे' इत्यादींद्वारे केवळ भाव रूपाने अर्थ प्रकट केल्यावरच 'पचति, पच्चति, पाचेति' आणि 'छिन्दति, छिज्जति, छेदापेति' इत्यादी कर्तरी, कर्मणी आणि प्रयोजक रूपे सिद्ध होतात, आणि त्या अर्थासाठी स्वतंत्रपणे धातूचा निर्देश केला जात नाही. म्हणून 'वदी अभिवादनथुतीसु' येथे प्रयोजक भावामुळे धातूचा अर्थ सांगितला आहे असे म्हणता येत नाही, कारण धातूंचा स्वभाव क्रिया दर्शवणे हाच आहे. ज्याप्रमाणे 'तक्केति, वितक्केति' आणि 'तक्को, वितक्को' इत्यादी समान अर्थाचे आहेत, त्याचप्रमाणे 'वादेति, अभिवादेति' इत्यादी समान अर्थाचे आहेत. म्हणूनच व्याकरणशास्त्रातही व्याकरणकारांनी 'तक्क वितक्के, वदी अभिवादनथुतीसु' इत्यादी धातूंची 'तक्कयति, वादयति' अशी उपसर्ग नसलेलीच रूपे दाखवली आहेत, आणि ती केवळ शुद्धकर्तृ पदेच आहेत, प्रयोजक पदे नाहीत. म्हणून 'अभिवादनथुतीसु' याचा अर्थ 'वदापनथुतीसु' (वदवून घेणे व स्तुती करणे) असा लावणे अयोग्य आहे.

Kiñca bhiyyo – ‘‘abhivādeti, abhivādayati. Abhivādetvā, abhivādayitvā’’tiādīni samānatthāni, ṇeṇayamattena hi savisesāni. Yadi ‘‘abhivādetvā’’ti imassa padassa ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti attho siyā, ‘‘sirasā abhivādayi’’nti ettha ‘‘sirasā’’ti padaṃ na vattabbaṃ siyā vadāpanena asambandhattā. Yasmā vuttaṃ taṃ padaṃ, tena ñāyati ‘‘abhivādetvā’’tiādīsu vadāpanattho na icchitabbo, vandanattho icchitabbo thomanattho ca. Yasmā bhūvādigaṇe ‘‘vanda abhivādānathutīsū’’ti imassa dhātussa ‘‘vandatī’’ti [Pg.317] padarūpassa ‘‘abhivandati, thometi cā’’ti atthoyeva icchitabbo, na vadāpanattho. Tathā hi ‘‘vande sugataṃ gativimutta’’nti padānamatthaṃ vadantena ṭīkācariyenapi ‘‘vandeti vandāmi, thomemi cā’’ti vandanathomanatthoyeva dassito, na abhivādanasaddatthaṃ paṭicca vadāpanattho, tasmā ‘‘abhivādetvā’’ti etthāpi vandanathomanatthāyeva icchitabbā, na vadāpanattho.

आणखी काय – 'अभिव्यादेति, अभिव्यादयति' (अभिवादन करतो). 'अभिव्यादेत्वा, अभिव्यादयित्वा' (अभिवादन करून) इत्यादी समान अर्थाचे शब्द आहेत, कारण ते केवळ 'णे' आणि 'णय' प्रत्ययांमुळेच थोडे भिन्न आहेत. जर 'अभिव्यादेत्वा' या शब्दाचा अर्थ 'सुखी व निरोगी व्हा' असे म्हणायला लावणे (वदापेत्वा) असा असता, तर 'शिरसा अभिव्यादयि' (डोक्याने अभिवादन केले) यामध्ये 'शिरसा' (डोक्याने) हा शब्द वापरण्याची गरज नसती, कारण म्हणायला लावण्याशी त्याचा काही संबंध नाही. ज्याअर्थी तो शब्द वापरला आहे, त्यावरून हे समजते की 'अभिव्यादेत्वा' इत्यादी शब्दांमध्ये 'म्हणायला लावणे' हा अर्थ अपेक्षित नसून, 'वंदन करणे' आणि 'स्तुती करणे' हाच अर्थ अपेक्षित आहे. कारण भूवादिगणातील 'वन्द अभिवादनथुतीसु' या धातूच्या 'वन्दति' या क्रियापदाचा अर्थ 'अभिवादन करतो आणि स्तुती करतो' असाच अपेक्षित आहे, 'म्हणायला लावणे' असा नाही. तसेच 'वन्दे सुगतं गतिविमुत्तं' या शब्दांचा अर्थ सांगताना टीकाकारांनीही 'वन्दे म्हणजे वंदन करतो आणि स्तुती करतो' असा वंदन व स्तुतीचाच अर्थ दर्शवला आहे, अभिवादन शब्दाच्या आधारे 'म्हणायला लावणे' असा अर्थ घेतलेला नाही. म्हणून 'अभिव्यादेत्वा' येथेही वंदन आणि स्तुती हेच अर्थ अपेक्षित धरले पाहिजेत, 'म्हणायला लावणे' हा अर्थ नाही.

Athāpi siyā ‘‘vande’ti pade kāritapaccayo natthi, ‘abhivādetvā’ti imasmiṃ pana atthi, tasmā tattha vadāpanattho na labbhati, idha pana labbhatī’’ti. Tanna, ‘‘karotī’’tisuddhakattupadassapi ‘‘nipphādetī’’ti hetukattupadavasena vivaraṇassa viya ‘‘vande’’ti padassapi ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti vivaraṇassa vattabbattā. ‘‘Abhivādetvā’’ti idañca ‘‘vande’’ti padamiva kāritapaccayantaṃ na hoti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘cinteti, cintayati. Manteti, mantayatī’’tiādīnaṃ curādigaṇikānaṃ suddhakattupadānaṃ ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’tiādīniyeva hetukattupadāni dissanti, tasmā yadi hetukattupadaṃ adhippetaṃ siyā, ‘‘abhivādāpetvā’’ti vā ‘‘abhivādāpayitvā’’ti vā vattabbaṃ siyā, yasmā panevaṃ na vuttaṃ, tasmā taṃ kāritapaccayantaṃ na hotīti siddhaṃ.

असेही असू शकते की, 'वन्दे' या शब्दात कारित (प्रयोजक) प्रत्यय नाही, परंतु 'अभिव्यादेत्वा' यामध्ये तो आहे, म्हणून तिथे 'म्हणायला लावणे' हा अर्थ मिळत नाही, पण येथे मिळतो. ते योग्य नाही, कारण 'करोति' (करतो) या शुद्ध कर्तृपदाचे 'निप्फादेति' (निष्पन्न करतो) या हेतुकर्तृपदाच्या (प्रयोजक) स्वरूपात स्पष्टीकरण दिल्याप्रमाणे, 'वन्दे' या शब्दाचेही 'सुखी व निरोगी व्हा असे म्हणायला लावून' असे स्पष्टीकरण द्यावे लागेल. आणि 'अभिव्यादेत्वा' हा शब्द 'वन्दे' या शब्दाप्रमाणे कारित प्रत्ययाने संपणारा (प्रयोजक) नाही. ते कशामुळे? कारण 'चिन्तेति, चिन्तयति; मन्तेति, मन्तयति' इत्यादी चुरादिगणातील शुद्ध कर्तृपदांची 'चिन्तापेति, चिन्तापयति' इत्यादी हेतुकर्तृपदेच (प्रयोजक रूपे) दिसतात. म्हणून जर हेतुकर्तृपद (प्रयोजक रूप) अभिप्रेत असते, तर 'अभिव्यादापेत्वा' किंवा 'अभिव्यादापयित्वा' असे म्हणावे लागले असते. परंतु तसे म्हटलेले नसल्यामुळे, तो शब्द कारित प्रत्ययाने संपणारा (प्रयोजक) नाही हे सिद्ध होते.

Imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sāṭṭhakathaṃ vidhurajātakappadesaṃ vadāma.

हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी आपण या ठिकाणी अट्ठकथेसह विधुरजातकाचा संदर्भ सांगू या.

‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;

Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti

‘ज्या माणसाला मारण्याची इच्छा असेल, त्याला तो कसा बरे अभिवादन करेल किंवा स्वतःला अभिवादन करायला लावेल? ते कर्म घडून येत नाही.’

Ayaṃ tāva jātakapāḷi. Ayaṃ pana aṭṭhakathāpāṭho ‘‘yañhi naro hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā [Pg.318] tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjatī’’ti. Tattha pāḷiyaṃ abhivādeyyāti suddhakattupadaṃ tabbācakattā. Abhivādāpayetha veti hetukattupadaṃ tabbācakattā. Evaṃ vibhāgaṃ pana ñatvā pāḷiyā aṭṭakathāya ca adhippāyo gahetabbo ‘‘naro yaṃ puggalaṃ hantuṃ iccheyya, so hantā taṃ vajjhaṃ puggalaṃ kathaṃ nu abhivādeyya, so vā hantā, tena vajjhena maṃ vandāhīti attānaṃ kathaṃ vandāpeyyā’’ti. Ettha pana ‘‘rājāno coraṃ sunakhehipi khādāpentī’’tiādīsu viya karaṇavasena ‘‘tena vajjhenā’’ti padaṃ yojitaṃ, attho pana ‘‘taṃ vajjha’’nti upayogavacanavasena daṭṭhabbo dvikammakattā sakāritapaccayassa sakammakadhātuyāti. Nanu evaṃ sante ‘‘aṭṭhakathācariyā passitabbaṃ na passanti, atitthe pakkhandantī’’ti tesaṃ doso hotīti? Na hoti, suṇātha asmākaṃ sodhanaṃ, tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘abhivādetvā’’ti ettha ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti dhātuyā atthamaggahetvā vohāravisaye kosallasamannāgatattā saṇhasukhumamatthaṃ sotūnaṃ bodhetuṃ ‘‘vada viyattiyaṃ vācāya’’nti dhātuyevatthaṃ gahetvā kāritapaccayaparikappanena kāritatthamādāya ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vuttoti na koci tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ karoma, idampi ṭhānaṃ sukhumaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Evañhi karoto paññā vaḍḍhatīti.

ही तर जातकपाळी आहे. आणि हा अट्ठकथापाठ आहे: 'ज्या माणसाला मारण्याची इच्छा असेल, तो त्याला कसा बरे अभिवादन करेल, किंवा त्याच्याकडून स्वतःला कसे बरे अभिवादन करायला लावेल? कारण त्याचे ते कर्म घडून येत नाही.' तेथे पाळीमध्ये 'अभिव्यादेय्य' हे शुद्ध कर्तृपद आहे कारण ते त्याचे वाचक आहे. 'अभिव्यादापयेथ वे' हे हेतुकर्तृपद (प्रयोजक रूप) आहे कारण ते त्याचे वाचक आहे. असा विभाग जाणून पाळी आणि अट्ठकथेचा अभिप्राय असा घ्यावा: 'माणूस ज्या व्यक्तीला मारू इच्छितो, तो मारणारा त्या वधार्ह व्यक्तीला कसा बरे अभिवादन करेल, किंवा तो मारणारा त्या वधार्ह व्यक्तीकडून 'मला वंदन कर' असे म्हणून स्वतःला कसे वंदन करायला लावेल?' येथे 'राजे चोराला कुत्र्यांकडूनही खाववायला लावतात' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे करण अर्थाने 'तेन वज्झेन' (त्या वधार्ह व्यक्तीकडून) हा शब्द जोडला आहे, परंतु अर्थ 'तं वज्झं' (त्या वधार्ह व्यक्तीला) असा द्वितीया विभक्तीच्या (उपयोगवचन) अर्थाने पाहावा, कारण प्रयोजक प्रत्यय असलेल्या सकर्मक धातूचे दोन कर्मे असतात. पण असे असल्यास 'अट्ठकथाचार्यांना जे पाहायचे ते दिसत नाही, ते अयोग्य ठिकाणी प्रवेश करतात' असा त्यांचा दोष होतो का? नाही होत, आमचे स्पष्टीकरण ऐका. कारण अट्ठकथाचार्यांनी 'अभिव्यादेत्वा' येथे 'वदि अभिवादनथुतीसु' या धातूचा अर्थ न घेता, व्यावहारिक भाषेतील कौशल्याने युक्त असल्यामुळे श्रोत्यांना सूक्ष्म अर्थ समजावून सांगण्यासाठी 'वद वियत्तियं वाचायं' (स्पष्ट बोलणे) या धातूचाच अर्थ घेऊन, कारित (प्रयोजक) प्रत्ययाची कल्पना करून आणि प्रयोजक अर्थ स्वीकारून 'अभिव्यादेत्वा म्हणजे सुखी व निरोगी व्हा असे म्हणायला लावून, कारण वंदन करणारा प्रत्यक्षात अशा प्रकारे म्हणायलाच लावतो' अशा प्रयोजक अर्थाने अभिवादन शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे, त्यामुळे त्यांचा कोणताही दोष नाही. ते पूजनीय आयुष्यमान आहेत, आम्ही त्यांना नमस्कारच करतो. हे स्थानही सूक्ष्म असून चांगल्या प्रकारे मनात ठेवले पाहिजे. असे केल्याने प्रज्ञा वाढते.

Dakārantadhāturūpāni.

द-कारान्त धातूंची रूपे.

Dhakārantadhātu

ध-कारान्त धातू.

Randha [Pg.319] pāke. Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati. Kākaṃ sokāya randhehi. Randhako. Sūdena odano randhiyati. Randhito. Randhanaṃ. Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati. Randhetuṃ, randhayituṃ. Randhitvā, randhayitvā, randhiya iccādīni.

'रन्ध' शिजवणे या अर्थी. आचारी भात शिजवतो (रन्धेति, रन्धयति). कावळ्याला शोकासाठी शिजव (रन्धेहि). शिजवणारा (रन्धको). आचाऱ्याकडून भात शिजवला जातो (रन्धियति). शिजवलेला (रन्धितो). शिजवणे (रन्धनं). माणूस आचाऱ्याकडून किंवा आचाऱ्याद्वारे भात शिजवून घेतो (रन्धापेति, रन्धापयति). शिजवण्यासाठी (रन्धेतुं, रन्धयितुं). शिजवून (रन्धित्वा, रन्धयित्वा, रन्धिय) इत्यादी.

Dhū kampane. Dhāveti, dhāvayati.

'धू' कंप पावणे (थरथरणे) या अर्थी. धावेति, धावयति.

Gandha sūcane addane ca. Sūcanaṃ. Pakāsanaṃ. Addanaṃ pariplutā. Gandheti, gandhayati, gandho.

'गन्ध' सूचित करणे आणि आद्र करणे (ओले करणे) या अर्थी. सूचन (सूचित करणे). प्रकाशन (प्रकट करणे). अद्दन म्हणजे ओले करणे. गन्धेति, गन्धयति, गन्धो.

Ettha gandhoti gandheti attano vatthuṃ sūcayati pakāsetīti gandho. Paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ upasaṃharanto viya pakāsetīti gandho. Gamudharadhātudvayavasenapi gandhasaddattho vattabbo ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho’’ iti, āha ca ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho, sūcanatopi vā’’ti. Gandhasaddo ca ‘‘uppalagandhatheno’’ti ettha chedane vattatīti daṭṭhabbo.

येथे 'गन्ध' म्हणजे जो आपल्या वस्तूला सूचित करतो, प्रकट करतो तो गंध होय. किंवा लपलेल्या फुले-फळे इत्यादींना 'हे येथे आहे' असे चहाडी (माहिती) आणून दिल्याप्रमाणे प्रकट करतो तो गंध होय. 'गमु' आणि 'धर' या दोन्ही धातूंच्या आधारेही गंध शब्दाचा अर्थ सांगितला पाहिजे की 'जो जात असताना धारण केला जातो तो गंध होय', आणि म्हटलेही आहे: 'जो जात असताना धारण केला जातो तो गंध होय, किंवा सूचित करण्यावरूनही'. आणि 'उप्पलंगन्धथेनो' (कमळाचा गंध चोरणारा) यामध्ये 'गन्ध' शब्द छेदून टाकणे (काढून घेणे) या अर्थी वापरला आहे असे पाहावे.

Vadha saṃyame. Vadheti, vadhayati.

'वध' संयम राखणे या अर्थी. वधेति, वधयति.

Budhi hiṃsāyaṃ. Bundheti, bundhayati. Palibundheti, palibundhayati. Palibodho, parisaddo upasaggo, so vikāravasena aññathā jāto. Tattha palibodhoti āvāsapalibodhādi. Apica palibodhoti taṇhāmānadiṭṭhittayañca.

'बुधि' हिंसा करणे या अर्थी. बुन्धेति, बुन्धयति. पलिबुन्धेति, पलिबुन्धयति. पलिबोधो, 'परि' हा उपसर्ग आहे, तो विकाराने (बदलाने) वेगळा झाला आहे. तेथे 'पलिबोध' म्हणजे आवास-पलिबोध (निवासस्थानाची आसक्ती) इत्यादी. तसेच 'पलिबोध' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी हे त्रय होय.

Vaddha chedanapūraṇesu. Vaddheti, vaddhayati. Vaddhakī. Vaddhakīti gahakārako.

'वद्ध' छेदणे आणि पूर्ण करणे या अर्थी. वद्धेति, वद्धयति. वद्धकी. वद्धकी म्हणजे घर बांधणारा (सुतार).

Gaddha abhikaṅkhāyaṃ. Gaddheti, gaddhayati. Gaddho. Gaddhoti gijjho. ‘‘Gaddhabādhipubbo’’ti idamettha nidassanaṃ.

'गद्ध' तीव्र इच्छा करणे या अर्थी. गद्धेति, gaddhayati. गद्धो. गद्ध म्हणजे गिधाड. 'गद्धबाधिपुब्बो' हे येथे उदाहरण आहे.

Sadhu [Pg.320] pahaṃsane. Sadheti, sadhayati.

'साधु' आनंदित करणे या अर्थी. साधेति, साधयति.

Vaddha bhāsāyaṃ. Vaddheti, vaddhayati.

'वद्ध' बोलणे या अर्थी. वद्धेति, वद्धयति.

Andha diṭṭhūpasaṃhāre. Diṭṭhūpasaṃhāro nāma cakkhusaññitāya diṭṭhiyā upasaṃhāro apanayanaṃ vināso vā. Cakkhu hi passanti etāyāti diṭṭhīti vuccati. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu ‘‘sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhaṃ ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale’’ti vuttaṃ. Ṭīkāyampi ca ‘‘diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṭṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā maṇḍale’’ti vuttaṃ. Evaṃbhūtāya diṭṭhiyā upasaṃhāre andhadhātu vattati. Andheti, andhayati. Cakkhūni andhayiṃsu, andho. Andhoti andhetīti andho. Dvinnaṃ cakkhūnaṃ ekassa vā vasena naṭṭhanayano, evamidha andhadhātu vutto. Kaccāyane pana ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti vacanena amadhātussa andhādesakaraṇavasena rūpanipphatti dassitā.

'अन्ध' (अंध करणे/दृष्टी नाहीशी करणे) हा धातू 'दिट्ठूपसंहार' (दृष्टीचा नाश किंवा नाहीशी करणे) या अर्थात वापरला जातो. 'दिट्ठूपसंहार' म्हणजे चक्षुसंज्ञक दृष्टीचा उपसंहार, काढून टाकणे किंवा विनाश होय. कारण ज्याच्याद्वारे पाहतात त्याला 'चक्षु' (दृष्टी) असे म्हणतात. ज्याला उद्देशून अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की, "ससंभारचक्षूच्या श्वेतमंडळाने वेढलेल्या कृष्णमंडळाच्या मध्यभागी, समोर उभ्या असलेल्या शरीराच्या आकाराच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या दृष्टीमंडळात." टीकेमध्येही म्हटले आहे की, "दृष्टीमंडळात म्हणजे समोर उभ्या असलेल्या शरीराच्या आकाराच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या चक्षुसंज्ञक दृष्टीच्या मंडळात." अशा प्रकारच्या दृष्टीच्या उपसंहारात (नाशात) 'अन्ध' धातू वापरला जातो. 'अन्धेति', 'अन्धयति' (अंध करतो). डोळे अंध केले, तो 'अन्ध' (अंधळा). 'अन्ध' म्हणजे जो अंध करतो तो अंध. दोन्ही डोळ्यांपैकी किंवा एका डोळ्याच्या दृष्टीचा नाश झाल्यामुळे ज्याचे डोळे नष्ट झाले आहेत, अशा अर्थाने येथे 'अन्ध' धातू सांगितला आहे. कच्चायनात मात्र "खादामगमानं खन्धन्धगन्धा" या वचनाने 'अम' धातूच्या जागी 'अन्ध' आदेश करण्याच्या नियमाने रूपाची सिद्धी दर्शविली आहे.

Badha bandhane. Migaṃ bādheti, bādhayati. Baddho migo, baddhosi mārapāsena.

'बाध' (बाध) हा धातू 'बन्धन' (बांधणे) या अर्थात वापरला जातो. 'मिगं बाधेति', 'बाधयति' (हरणाला बांधतो). 'बद्धो मिगो' (बांधलेले हरण), 'बद्धोसि मारपासेन' (तू मारपाशाने बांधला गेला आहेस).

Tattha bādhetīti bandhatīti suddhakattuvasena attho gahetabbo. Evaṃ bādhayatīti etthāpi. Tathā hi ‘‘vātaṃ jālena bādhesi, yo anicchantimicchasī’’ti ettha bādhesīti bandhasīti suddhakattuvasena attho. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bādha baddhāya’’nti bādhadhātussa vasena ‘‘bādhatī’’ti kattupadaṃ ‘‘bādheti, bādhayatī’’ti hetukattupadaṃ bhavati. Baddhoti bādhiyate bandhiyate soti baddho.

तेथे 'बाधेति' म्हणजे 'बन्धति' (बांधतो) असा शुद्ध कर्तरी अर्थ घ्यावा. तसेच 'बाधयति' येथेही हाच अर्थ घ्यावा. तसेच "वातं जालेन बाधेसि, यो अनिच्छन्तिमिच्छसि" (जो न इच्छिणाऱ्याची इच्छा करतो, तो वाऱ्याला जाळ्याने बांधतो) येथे 'बाधेसि' म्हणजे 'बन्धसि' (बांधतोस) असा शुद्ध कर्तरी अर्थ आहे. भूवादिगणात मात्र "बाध बद्धायं" या सूत्राने 'बाध' धातूच्या योगाने 'बाधति' हे कर्तृपद आणि 'बाधेति, बाधयति' हे हेतुकर्तृपद (प्रयोजक) बनते. 'बद्धो' म्हणजे जो बांधला जातो तो 'बद्ध' होय.

Dhakārantadhāturūpāni.

'ध'कारान्त धातूंची रूपे समाप्त.

Nakārantadhātu

'न'कारान्त धातू.

Māna [Pg.321] pūjāyaṃ pemane vīmaṃsāyaṃ. Māneti, mānayati. Mātā. Vimāneti, vimānayati, paṭimāneti, paṭimānayati. Mānanā, sammānanā, vimānanā, vimānaṃ, vimānanaṃ, mānito.

'मान' (मान देणे) हा धातू 'पूजा' (आदर करणे), 'पेमन' (प्रेम करणे) आणि 'वीमंसा' (विचार/परीक्षा करणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'मानेति', 'मानयति' (मान देतो/आदर करतो). 'माता'. 'विमानेति', 'विमानयति' (अपमान करतो), 'पटिमानेति', 'पटिमानयति' (प्रतीक्षा करतो/आदर करतो). 'मानना' (आदर), 'सम्मानना' (सन्मान), 'विमानना' (अपमान), 'विमानं' (विमान), 'विमाननं' (अपमान करणे), 'मानितो' (मानित/आदर केलेला).

Amānanā yattha santo, santānaṃ vā vimānanā;

Hīnasammānanā vāpi, na tattha vasatiṃ vase.

जिथे सज्जनांचा आदर होत नाही, किंवा सज्जनांचा अपमान होतो, अथवा हीन (कमी) दर्जाचा सन्मान मिळतो, तिथे माणसाने राहू नये (वस्ती करू नये).

Vīmaṃsati, vīmaṃsā, vīmaṃsiyatīti vīmaṃsiyamāno. Vīmaṃsanto.

'वीमंसति' (विचार करतो/परीक्षा करतो), 'वीमंसा' (मीमांसा/परीक्षा), 'वीमंसियति' म्हणून 'वीमंसियमानो' (ज्याची परीक्षा केली जात आहे तो). 'वीमंसन्तो' (परीक्षा करणारा).

Tattha mānetīti pūjeti, aṭṭhakathāsu pana ‘‘mānentī’’ti etasmiṃ ṭhāne ayamattho dassito ‘‘mānentīti manena piyāyanti. Pūjentīti paccayehi pūjentī’’ti. So vevacanatthappakāsanavasena vuttoti gahetabbo. Mānanapūjanasaddā hi pariyāyasaddattā vevacanasaddā eva. Vimānetīti avamaññati. Vimānanti sobhāvisesayogato visiṭṭhamāniyatāya vimānaṃ, visesato mānetabbanti hi vimānaṃ, devānaṃ vasanaṭṭhānabhūtaṃ byamhaṃ.

तेथे 'मानेति' म्हणजे 'पूजेति' (पूजा करतो/आदर करतो). अट्ठकथांमध्ये मात्र 'मानेन्ति' या ठिकाणी असा अर्थ दर्शविला आहे की, "'मानेन्ति' म्हणजे मनाने प्रिय मानतात. 'पूजेन्ति' म्हणजे प्रत्ययांनी (साधनांनी) पूजा करतात." तो समानार्थी शब्दांचा अर्थ प्रकट करण्यासाठी सांगितला आहे असे समजावे. कारण 'मानन' आणि 'पूजन' हे शब्द पर्यायी शब्द असल्याने समानार्थीच आहेत. 'विमानेति' म्हणजे 'अवमञ्ञति' (अपमान करतो). 'विमानं' म्हणजे विशेष शोभेच्या योगाने विशिष्ट प्रकारे मानले जाणारे ते 'विमान' होय, कारण ज्याचा विशेष रूपाने आदर केला पाहिजे ते 'विमान' होय, जे देवांचे निवासस्थान असलेले देवविमान (व्योम) आहे.

Mana thambhe. Thambho cittassa thaddhatā. Māneti, mānayati. Māno.

'मन' (स्तंभित होणे/ताठरणे) हा धातू 'थम्भ' (स्तंभ/मनाचा ताठरपणा) या अर्थात वापरला जातो. 'थम्भो' म्हणजे मनाचा ताठरपणा (अहंकार). 'मानेति', 'मानयति' (अहंकार करतो). 'मानो' (अभिमान/अहंकार).

Thana devasadde. Devasaddo meghasaddo, thaneti, thanayati.

'थन' (गर्जना करणे) हा धातू 'देवसद्द' (देवाचा आवाज/मेघाचा आवाज) या अर्थात वापरला जातो. 'देवसद्द' म्हणजे मेघाचा (ढगांचा) आवाज. 'थनेति', 'थनयति' (गर्जना करतो).

Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku.

ज्याप्रमाणे शंभर शिखरे असलेला, विजेची माळ धारण केलेला मेघ गर्जना करत...

Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ.

...आणि पृथ्वीवर वर्षाव करत कोरडी जमीन आणि सखल भाग पाण्याने भरून टाकतो.

Yathā pāvusako megho, thanayanto savijjuko.

ज्याप्रमाणे पावसाळ्यातील मेघ विजेसह गर्जना करत...

Ūna parihāniyaṃ. Ūneti, ūnayati. Ūno loko.

'ऊन' (कमी होणे) हा धातू 'परिहानि' (ऱ्हास/कमी होणे) या अर्थात वापरला जातो. 'ऊनेति', 'ऊनयति' (कमी करतो). 'ऊनो लोको' (हा लोक अपूर्ण/कमी आहे).

Dhana sadde. Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati. Dhani, dhanaṃ.

'धन' (ध्वनी करणे) हा धातू 'सद्द' (शब्द/ध्वनी) या अर्थात वापरला जातो. 'धनेति', 'धनयति', 'धनिय्यति' (ध्वनी करतो). 'धनि' (ध्वनी), 'धनं' (धन/संपत्ती).

Tattha [Pg.322] dhanīti saddo. Dhananti santakaṃ, tañhi mama idanti dhanāyitabbaṃ saddāyitabbanti dhananti. Ayaṃ pana dhātu icchāyampi vattati. ‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha dhaniyyatīti pattheti icchati.

तेथे 'धनि' म्हणजे शब्द (ध्वनी). 'धनं' म्हणजे स्वतःची संपत्ती, कारण "हे माझे आहे" अशा प्रकारे ज्याची इच्छा केली जाते किंवा ज्याचा शब्द केला जातो, ते 'धन' होय. हा धातू 'इच्छा' या अर्थातही वापरला जातो. "माता हि तव इरन्धति, विधूरस्स हदयं धनिय्यति" (हे इरंधती, तुझी आई विधुराच्या हृदयाची इच्छा करते) हे पाळीतील उदाहरण आहे. तेथे 'धनिय्यति' म्हणजे प्रार्थना करतो किंवा इच्छा करतो.

Thena coriye. Corassa bhāvo coriyaṃ. Yathā sūriyaṃ, yathā ca dakkhiyaṃ. Theneti, thenayati. Theno, thenetvā.

'थेन' (चोरी करणे) हा धातू 'चोरिय' (चोरी) या अर्थात वापरला जातो. चोराचा भाव म्हणजे चोरी. ज्याप्रमाणे 'सूरियं' (सूर्याचा भाव) आणि 'दक्खियं' (दक्षिणेचा भाव). 'थेनेति', 'थेनयति' (चोरी करतो). 'थेनो' (चोर), 'थेनेत्वा' (चोरी करून).

Tanu saddopatāpesu. Tāneti, tānayati. Idhāyaṃ savuddhikā. Tanādigaṇe vitthāratthavasena ‘‘tanoti, tanute’’ti avuddhikā.

'तनु' (विस्तार करणे/ध्वनी करणे) हा धातू 'सद्द' (शब्द/ध्वनी) आणि 'उपताप' (ताप देणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'तानेति', 'तानयति' (विस्तार करतो/ध्वनी करतो). येथे ही वृद्धीसहित रूपे आहेत. तनादिगणात मात्र विस्ताराच्या अर्थाने 'तनोति, तनुते' ही वृद्धीरहित रूपे होतात.

Tavaggantadhāturūpāni.

'त'वर्गान्त धातूंची रूपे समाप्त.

Pakārantadhātu

'प'कारान्त धातू.

Ñapa tosananisānesu. Ñāpeti, ñāpayati, paññāpeti, paññāpayati, paññatti.

'ञप' (जाणून घेणे/संतुष्ट करणे) हा धातू 'तोसन' (संतुष्ट करणे) आणि 'निसान' (तीक्ष्ण करणे/जाणून घेणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'ञापेति', 'ञापयति' (जाणवतो/संतुष्ट करतो), 'पञ्ञापेति', 'पञ्ञापयति' (प्रज्ञापित करतो/मांडतो), 'पञ्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती).

Ettha ca niddese ‘‘paññāpetī’’ti padaṃ nidassanaṃ. Tattha paññāpetīti katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca karotīti attho. Papubbo nikkhipane. Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati. ‘‘Āsanaṃ paññapetī’’ti rassattampi dissati. Amatassa dvāraṃ paññapeti, paññā. Kārite ‘‘puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī’’ti ekameva padaṃ. Tāni ‘‘paññāpeti, paññāpayatī’’ti rūpāni yadā ‘‘ñā avabodhane’’ti imissā rūpāni siyuṃ, tadā [Pg.323] hetukatturūpāni bhavanti. Ettha pana suddhakatturūpāni tabbācakattā.

आणि येथे निर्देशात 'पञ्ञापेति' हे पद उदाहरण आहे. तेथे 'पञ्ञापेति' म्हणजे केलेल्या व्युत्पत्तींनी आणि वाक्याच्या अवयवांनी विस्ताराने पूर्णपणे उपदेश केलेल्या विनेय (शिष्य) लोकांच्या मनाचे परितोषण (संतोष) आणि बुद्धीचे तीक्ष्णीकरण करतो असा अर्थ आहे. 'प' उपसर्ग लागल्यास 'निक्खिपन' (ठेवणे/मांडणे) या अर्थात होतो. 'आसनं पञ्ञापेति', 'पञ्ञापयति' (आसन मांडतो). "आसनं पञ्ञपेति" असे र्‍हस्व रूपही दिसते. 'अमतस्स द्वारं पञ्ञापेति' (अमृताचे द्वार उघडतो/प्रज्ञापित करतो), 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). प्रयोजक (कारित) रूपात "पुरिसो पुरिसेन आसनं पञ्ञापेति" (माणूस माणसाकडून आसन मांडवून घेतो) असे एकच पद बनते. ती 'पञ्ञापेति, पञ्ञापयति' ही रूपे जेव्हा 'ञा अवबोधने' (जाणणे) या धातूची रूपे असतात, तेव्हा ती प्रयोजक (कारित) रूपे होतात. येथे मात्र ती प्रयोजक रूपेच आहेत कारण ती त्याचाच बोध करून देतात.

Lapa viyattiyaṃ vācāyaṃ. Lapeti, lapayati. Lāpo, lapanaṃ, ālāpo, sallāpo, kathāsallāpo, lapitaṃ.

'लप' (बोलणे) हा धातू 'वियत्ति' (स्पष्ट वाणी) या अर्थात वापरला जातो. 'लपेति', 'लपयति' (बोलतो). 'लापो' (भाषण), 'लपनं' (बोलणे), 'आलापो' (आलाप/संभाषण), 'सल्लापो' (संवाद), 'कथासल्लापो' (कथा-संवाद), 'लपितं' (बोललेले).

Byapa dāhe. Jhāpeti, jhāpayati. Jhatto, jhānaṃ.

'ब्यप' (जळणे/जाळणे) हा धातू 'दाह' (जळणे) या अर्थात वापरला जातो. 'झापेति', 'झापयति' (जाळतो). 'झत्तो' (दग्ध झालेला), 'झानं' (ध्यान).

Tattha jhattoti khuddāpareto pācanagginā jhāpitoti jhatto, ‘‘jhattā assu kilantā’’ti ca pāḷi. Jhānanti nīvaraṇadhamme jhāpetīti jhānaṃ, savuddhikaṃ. Kārite pana – jhāpāpeti, jhāpāpayati.

तेथे 'झत्तो' म्हणजे भुकेने व्याकुळ झालेला आणि पचनशक्तीच्या अग्नीने जळालेला तो 'झत्तो' होय. "झत्ता अस्सु किलन्ता" (ते जळालेले आणि थकलेले होते) असे पाळी वचन आहे. 'झानं' (ध्यान) म्हणजे जे नीवरण धर्मांना जाळून टाकते ते 'झानं' होय, हे वृद्धीसहित रूप आहे. प्रयोजक (कारित) रूपात मात्र - 'झापापेति', 'झापापयति' (जळवून घेतो) अशी रूपे होतात.

Rūpa rūpakriyāyaṃ. Rūpakriyā nāma pakāsanakriyā. Rūpeti, rūpayati. Rūpaṃ.

'रूप' (रूप देणे/प्रकट करणे) हा धातू 'रूपक्रिया' (रूप देण्याची क्रिया) या अर्थात वापरला जातो. 'रूपक्रिया' म्हणजे प्रकाशन क्रिया (प्रकट करण्याची क्रिया). 'रुपेति', 'रुपयति' (रूप देतो/प्रकट करतो). 'रूपं' (रूप).

Tattha rūpanti rūpayatīti rūpaṃ. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Divādigaṇe panāyaṃ ‘‘rūpaṃ ruppane’’ti bhijjanādiatthaṃ gahetvā ṭhitā.

तेथे 'रूपं' म्हणजे जे रूप धारण करते (प्रकट होते) ते 'रूप' होय. रंगातील बदल प्राप्त करून मनातील भाव प्रकट करतो असा याचा अर्थ आहे. दिवादिगणात मात्र हा धातू 'रूपं रुप्पने' या सूत्राने नष्ट होणे किंवा पीडित होणे इत्यादी अर्थ घेऊन राहिला आहे.

Kappa vidhimhi. Vidhi kriyā. Sīhaseyyaṃ kappeti. Kappayati. Moro vāsamakappayi. Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ.

'कप्प' (कल्पना करणे/नियम करणे) हा धातू 'विधि' (नियम/क्रिया) या अर्थात वापरला जातो. 'विधि' म्हणजे क्रिया. 'सीहसेय्यं कप्पेति', 'कप्पयति' (सिंहशयन करतो/सिंहशय्येचा विधी करतो). 'मोरो वासमकप्पयि' (मोराने आपले वास्तव्य केले). "सिंहशयन करणाऱ्या गौतम बुद्धांना मी वंदन करतो."

Kappa vitakke vidhimhi chedane ca. Kappeti, kappayati, moro vāsamakappayi. Kappitamassu. Pakappeti, pakappayati. Saṅkappeti, saṅkappayati. Kappo, saṅkappo, vikappo. Kappasamaṇo iccādīni.

'कप्प' हा धातू 'वितक्क' (वितर्क/विचार), 'विधि' (नियम/क्रिया) आणि 'छेदन' (कापणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'कप्पेति', 'कप्पयति' (विचार करतो/विधी करतो/कापतो). 'मोरो वासमकप्पयि' (मोराने आपले वास्तव्य केले). 'कप्पितमस्सु' (दाढी-मिशा कापलेला). 'पकप्पेति', 'पकप्पयति' (प्रकल्पना करतो). 'सङ्कप्पेति', 'सङ्कप्पयति' (संकल्प करतो). 'कप्पो' (कल्प), 'सङ्कप्पो' (संकल्प), 'विकप्पो' (विकल्प). 'कप्पसमणो' (कल्पश्रमण) इत्यादी रूपे होतात.

Tattha kappoti paricchedavasena kappiyatīti kappo. Saṅkappoti saṅkappanaṃ. Vikappoti vividhā kappanaṃ, atthassa anekantikabhāvo. Idha kappasaddassa atthuddhāro bhavati.

तेथे 'कप्पो' म्हणजे जो मर्यादेच्या (परिच्छेदाच्या) आधारे कल्पिला जातो तो 'कल्प' होय. 'सङ्कप्पो' म्हणजे संकल्प करणे. 'विकप्पो' म्हणजे विविध प्रकारची कल्पना करणे, किंवा अर्थाची अनिश्चितता होय. येथे 'कप्प' शब्दाचा अर्थ उद्धृत केला आहे.

Kappasaddo [Pg.324] abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu samantabhāvo.

Atha vā kappasaddo saupasaggo anupasaggo ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyuvohārasamantabhāvābhisaddahana chedana viniyoga vinaya kriyā lesantara kappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo’’tiādīsu vitakke āgato. ‘‘Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā’’tiādīsu vidhāne, adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti hi attho. ‘‘Satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu paṭibhāge, satthusadisenāti ayañhi tattha attho. ‘‘Iccāyasmā kappo’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Yena [Pg.325] sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu kāle. ‘‘Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’tiādīsu paramāyumhi. Āyukappo hi idha ‘‘kappo’’ti adhippeto. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’ntiādīsu samaṇavohāre. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu samantabhāve. ‘‘Saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo’’tiādīsu abhisaddahane, saddhāyanti attho. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’tiādīsu chedane. ‘‘Evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī’’tiādīsu viniyoge. ‘‘Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’tiādīsu vinayakriyāyaṃ. ‘‘Atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’’tiādīsu lese. ‘‘Āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ca ādīsu antarakappe.

‘‘Na kappayanti na purakkharonti,Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo,Pāraṅgato na ca pacceti tādī’’ti

Ādīsu taṇhādiṭṭhīsu. Tathā hi vuttaṃ niddese ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo’’ti. ‘‘Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe’’tiādīsu asaṅkhyeyyakappe[Pg.326]. ‘‘Cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu mahākappe. Iccevaṃ –

Vitakke ca vidhāne ca, paṭibhāge tatheva ca;

Paññattiyaṃ tathā kāle, paramāyumhi ca chedane.

Samantabhāve vohāre, abhisaddahanepi ca;

Viniyoge ca vinaya-kriyāyaṃ lesakepi ca.

Vikappantarakappesu, taṇhādiṭṭhisvasaṅkhaye;

Kappe ca evamādīsu, kappasaddo pavattati.

Kapi gatiyaṃ. Kampeti, kampayati, gacchatīti attho. Imāni calanatthe pavattahetukatturūpasadisāni bhavanti. Calanatthe hi ‘‘kampa kampane’’ti dhātuyā ‘‘kampatī’’ti akammakasuddhakatturūpaṃ. ‘‘Kampetī’’tiādīni sakammakāni hetukatturūpāni ‘‘idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamā’’ti akammakāya dhātuyā sakammakarūpadassanato.

Khapi khantiyaṃ. Khampeti, khampayati.

Thūpa samussaye. Samussayo āroho ubbedho. Thūpeti, thūpayati. Thūpo, thūpikā.

Tapa khaye. Tapeti, tapayati.

Upa pajjane. Upeti, upayati.

Capa kakkane. Capeti, capayati.

Suppa māne. Suppeti, suppayati.

Ḍapa ḍipa saṅghāte. Ḍāpeti. Ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati.

Kapa [Pg.327] avakampane. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇoti karuṇāyitabbo. Aññattha pana ‘‘kappatī’’ti rūpaṃ vadanti.

Gupa kupa dhūpa bhāsāyaṃ. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati.

Kipa dubballe. Kipeti, kipayati.

Khepa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ, khepeti, khepayati.

Tapa pīṇane. Tapeti, tapayati.

Āpu lambane. Āpeti, āpayati. Āpo.

Tapa dāhe. Tapeti, tapayati. Tapo, tāpo. Ātāpo, santāpo. Kārite – tāpeti, tāpayati. Tattha tapoti akusalānaṃ tāpanaṭṭhena tapo, sīlaṃ.

Opathapa thapane. Opeti, opayati. Na tesaṃ koṭṭhe openti. Thapeti, thapayati. Thapito. Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti. Voṭṭhabbanaṃ.

Ettha ca ‘‘vi ava thapeti, vi ava thapana’’nti chedo. Ettha purime saralopo thassa ṭhattaṃ visadisabhāvena dvittañca. Pacchime pana saralopo, avassa okārattaṃ, thassa ṭhattaṃ, passa vattaṃ, vassa dvittaṃ, vakāradvayassa ca bakāradvayaṃ bhavati. Voṭṭhabbananti ca byavatthāpakacittassa nāmaṃ. Nakāralope ‘‘voṭṭhabba’’nti aparampi rūpaṃ bhavati.

Māpa māpane. Paṇṇasālaṃ māpeti, māpayati. Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā.

Yapa yāpane. Yāpanaṃ pavattanaṃ. Tena so tattha yāpeti. Yāpayati. Yāpanā.

Tattha [Pg.328] yāpetīti idaṃ yādhātussa payogatte sati kāritapadaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘uyyāpenti nāmā’’ti pāḷi dissati.

Pakārantadhāturūpāni.

Phakārantādhāturūpāni appasiddhāni.

Bakārantadhātu

Samba sambandhe. Sambandho daḷhabandhanaṃ. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ.

Sabi maṇḍale. Maṇḍalaṃ parimaṇḍalatā. Rūpaṃ tādisameva.

Kubi acchādane. Kumbeti, kumbayati.

Lubi dubi addane. Addanaṃ hiṃsā. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati.

'लुबि' आणि 'दुबि' हे 'अद्दन' (हिंसा) या अर्थात आहेत. 'अद्दन' म्हणजे हिंसा. लुम्बेति, लुम्बयति. दुम्बेति, दुम्बयति.

Pubba niketane. Niketanaṃ nivāso. Pubbeti, pubbayati.

'पुब्ब' हे 'निकेतन' (निवास) या अर्थात आहे. 'निकेतन' म्हणजे निवास. पुब्बेति, पुब्बयति.

Gabba māne. Māno ahaṃkāro. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Tattha gabbatīti na saṅkucati.

'गब्ब' हे 'मान' (अहंकार) या अर्थात आहे. 'मान' म्हणजे अहंकार. गब्बेति, गब्बयति. गब्बनं, गब्बितो. तेथे 'गब्बति' म्हणजे संकोच न करणे (संकोच करत नाही).

Bakārantadhāturūpāni.

'ब'कारान्त धातूंची रूपे.

Bhakārantadhātu

'भ'कारान्त धातू.

Bhū pattiyaṃ. Patti pāpanaṃ. Sakammikā dhātu. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto.

'भू' हा 'पत्ति' (प्राप्ती) या अर्थात आहे. 'पत्ति' म्हणजे प्राप्त करणे. हा सकर्मक धातू आहे. भावेति, भावयति. प्रभावेति, प्रभावयति. इत्थंभूतो. चक्खुभूतो, ञाणभूतो, धम्मभूतो, ब्रह्मभूतो.

Tattha [Pg.329] bhāvetīti puriso gacchantaṃ purisamanugacchanto pāpuṇātīti attho. Esa nayo sesakriyāpadesupi. Ettha ca ‘‘bhāvetī’’tiādīni yattha sace ‘‘bhū sattāya’’nti dhātuyā rūpāni honti, tattha hetukatturūpāni nāma honti. ‘‘Bhāveti kusalaṃ dhamma’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Bhāvetīti hi vaḍḍhetīti attho. Idha pana suddhakatturūpattā pāpuṇātīti attho. Itthambhūtoti imaṃ pakāraṃ bhūto patto. ‘‘Cakkhubhūto’’tiādīni pana ‘‘bhū sattāyaṃ, bhū pattiya’’nti dvigaṇikānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena aṭṭhakathāṭīkānayanissitaṃ atthaṃ pakāsayissāma āgamikānaṃ kosallatthāya. Tattha cakkhubhūtoti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanato dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtotipi cakkhubhūto. Paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto, asādhāraṇaṃ vā ñāṇaṃ bhūto pattoti ñāṇabhūto, aviparītasabhāvaṭṭhena, pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Bodhipakkhiyadhammehi vā uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ bhūto pattoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā brahmaṃ vuccati maggo tena uppannattā lokassa ca taduppādanattā, tañca sayambhūñāṇena bhūto pattoti brahmabhūto. Evaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena vutto attho veditabbo.

तेथे 'भावेति' म्हणजे एखादा मनुष्य चालणाऱ्या मनुष्याचा पाठलाग करून त्याला गाठतो (प्राप्त करतो), असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित क्रियापदांनाही लागू होतो. आणि येथे 'भावेति' इत्यादी रूपे जर 'भू सत्तायम्' (अस्तित्व) या धातूची असतील, तर ती प्रयोजक (कारित) रूपे असतात. "भावेति कुसलं धम्मं" (कुशल धर्माची भावना करतो/वाढवतो) इत्यादी येथे उदाहरणे आहेत. कारण 'भावेति' म्हणजे 'वाढवणे' (वर्धन करणे) असा अर्थ आहे. परंतु येथे प्रयोजक रूप असल्यामुळे 'प्राप्त करणे' असा अर्थ आहे. 'इत्थंभूतो' म्हणजे या प्रकाराला प्राप्त झालेला. परंतु 'चक्खुभूतो' इत्यादी शब्दांचा अर्थ 'भू सत्तायम्' आणि 'भू पत्ति' या दोन वेगवेगळ्या गणांतील धातूंच्या आधारे, आगम (परंपरागत ज्ञान) जाणणाऱ्यांच्या कौशल्यासाठी, अट्ठकथा आणि टीकांच्या पद्धतीनुसार स्पष्ट करू. त्यामध्ये 'चक्खुभूतो' म्हणजे ज्याप्रमाणे डोळा प्राण्यांना पाहण्यासाठी मार्गदर्शन करतो, त्याचप्रमाणे जगाला यथार्थ दर्शनाचे साधन असल्यामुळे, दर्शनकार्याचे नेतृत्व करण्याच्या अर्थाने ते 'चक्खुभूत' (नेत्ररूप) आहेत. किंवा डोळ्यासारखे झाले आहेत म्हणूनही 'चक्खुभूत'. किंवा प्रज्ञाचक्षूमय असल्यामुळे, स्वयंभू ज्ञानाने प्रज्ञाचक्षूला प्राप्त झाले आहेत म्हणून 'चक्खुभूत'. (सर्व काही) ज्ञात करून देण्याच्या अर्थाने 'ञाणभूत' (ज्ञानरूप), किंवा असाधारण ज्ञानाला प्राप्त झाले आहेत म्हणून 'ञाणभूत'. अविपरीत (यथार्थ) स्वभावाच्या अर्थाने, किंवा परियत्ति धर्माचे प्रवर्तन केल्यामुळे, हृदयात चिंतन करून वाणीने उच्चारलेल्या धर्ममय असल्यामुळे 'धम्मभूत' (धर्मरूप). किंवा बोधिपक्षीय धर्मांमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे, असाधारण धर्माला प्राप्त झाले आहेत म्हणून 'धम्मभूत'. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने 'ब्रह्मभूत' (श्रेष्ठरूप). किंवा 'ब्रह्म' म्हणजे मार्ग (अष्टांगिक मार्ग) म्हटले जाते, त्याद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे, आणि स्वयंभू ज्ञानाने त्याला प्राप्त झाले आहेत म्हणून 'ब्रह्मभूत'. अशा प्रकारे दोन धातूंच्या आधारे सांगितलेला अर्थ समजून घ्यावा.

Aparāni cettha nidassanapadāni veditabbāni. ‘‘Tātā mayaṃ mahallakā suddhodanamahārājaputtaṃ buddhabhūtaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti ca ‘‘atha [Pg.330] kho therā bhikkhū āyasmantaṃ revataṃ sahajātiyaṃ sambhāviṃsū’’ti cāti. Aññānipi panettha ‘‘manussabhūto, devabhūto’’tiādīni yojetabbāni. Tathā hi saṃsāramocakapetavatthu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manussabhūtātimanussesu jātā, manussabhāvaṃ vā pattā’’ti attho saṃvaṇṇito.

आणि येथे इतरही उदाहरणे समजून घ्यावीत. "मुलांनो, आम्ही वृद्ध झालो आहोत, शुद्धोदन महाराजांच्या पुत्राला, जे बुद्ध झाले आहेत (बुद्धभूत), आम्ही भेटू शकू की नाही (माहीत नाही), तुम्ही त्यांच्या शासनात प्रव्रजित व्हावे" आणि "त्यानंतर थेर भिक्खूंनी आयुष्मान रेवतांना सहजाती येथे सन्मानित केले (भेटले)." येथे इतरही 'मनुस्सभूतो' (मनुष्य झालेला), 'देवभूतो' (देव झालेला) इत्यादी शब्द योजावेत. कारण संसारमोचक पेतवत्थुच्या अट्ठकथेमध्ये "मनुस्सभूता म्हणजे मनुष्यांमध्ये जन्मलेली, किंवा मनुष्यभावाला प्राप्त झालेली" असा अर्थ वर्णन केला आहे.

Bhū avakampane. Ayampi sakammako. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū.

'भू' हा 'अवकंपन' (अनुकंपा/दया) या अर्थात आहे. हा देखील सकर्मक आहे. भावेति, भावयति. मनोभावनीया भिक्खू.

Ettha ca bhāvetīti anukampati puttaṃ vā bhātaraṃ vā yaṃkiñci. Manobhāvanīyāti ‘‘dīghāyukā hontu bhadantā arogā abyāpajjā’’ti evamādinā bhāvetabbā anukampitabbāti manobhāvanīyā. Aññattha pana manobhāvanīyāti manovaḍḍhanakāti attho. Yesu hi diṭṭhesu mano vaḍḍhati, ‘‘te manobhāvanīyā’’ti vuccanti.

आणि येथे 'भावेति' म्हणजे पुत्रावर, भावावर किंवा इतर कोणावरही अनुकंपा (दया) करणे. 'मनोभावनीया' म्हणजे "भदन्त दीर्घायुषी होवोत, निरोगी होवोत, उपद्रवरहित होवोत" इत्यादी प्रकारे भावना करावी, अनुकंपा करावी असे, म्हणून 'मनोभावनीया'. परंतु इतर ठिकाणी 'मनोभावनीया' म्हणजे मनाचा विकास करणारे (मन वाढवणारे) असा अर्थ आहे. कारण ज्यांना पाहिल्याने मन प्रसन्न होते (वाढते), त्यांना 'मनोभावनीया' असे म्हणतात.

Labha ābhaṇḍane. Labheti, labhayati.

'लभ' हा 'आभंडण' (भूषण/प्राप्ती) या अर्थात आहे. लभेति, लभयति.

Jabhi nāsane. Jambheti, jambhayati.

'जभि' हा 'नासन' (नाश करणे/जांभई देणे) या अर्थात आहे. जम्भेति, जम्भयति.

Lābha pesane. Lābheti, lābhayati. ‘‘Labha lābheti dhātussa rūpāni ce, kāritarūpāni bhavanti.

'लाभ' हा 'पेसन' (प्रेषण/पाठवणे) या अर्थात आहे. लाभेति, लाभयति. जर 'लभ' धातूची 'लाभेति' अशी रूपे असतील, तर ती प्रयोजक (कारित) रूपे होतात.

Dabhī bhaye. Īkārantāyaṃ dhātu, tena saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Dabheti, dabhayati.

'दभी' हा 'भय' (भीती) या अर्थात आहे. हा ई-कारान्त धातू आहे, त्यामुळे अनुस्वार-आगम (निग्गहीत-आगम) असलेली रूपे होत नाहीत. दभेति, दभयति.

Dūbha santhambhe. Dūbheti, dūbhayati.

'दूभ' हा 'संथम्भ' (स्तंभन/रोखणे) या अर्थात आहे. दूभेति, दूभयति.

Vambha viddhaṃsane. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti.

'वम्भ' हा 'विद्धंसन' (नाश करणे/निंदा करणे) या अर्थात आहे. वम्भेति, वम्भयति. वम्भना. छब्बग्गिय (षड्वर्गीय) भिक्खू भिक्खूची निंदा करतात.

Bhakārantadhāturūpāni.

'भ'कारान्त धातूंची रूपे.

Makārantadhātu

'म'कारान्त धातू.

Ātena [Pg.331] camu dhovane. Āpubbo camudhātu dhovane vattati. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī.

'आ' उपसर्ग लागलेला 'चमु' धातू 'धोवन' (धुणे/आचमन करणे) या अर्थात आहे. 'आ' पूर्वपद असलेला 'चमु' धातू धुण्याच्या अर्थात वापरला जातो. आचमेति, आचमयति. आचमनकुम्भी (हात-पाय धुण्यासाठी पाण्याचा घडा).

Ettha pana ‘‘tato hi so ācamayitvā licchavī, therassa datvā yugāni aṭṭhā’’ti appasakkārapetavatthupāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha ācamayitvāti hatthapādadhovanapubbakaṃ mukhaṃ vikkhāletvā. Ayaṃ pana dhātu bhūvādigaṇikatte ‘‘camatī’’ti bhakkhanatthaṃ gahetvā tiṭṭhati.

आणि येथे "त्यानंतर त्या लिच्छवीने आचमन करून (हात-पाय धुवून), थेरांना वस्त्रजोडी देऊन तो उभा राहिला" हा अप्पसक्कार पेतवत्थु पाळीचा भाग उदाहरण आहे. तेथे 'आचमयित्वा' म्हणजे हात-पाय धुवून तोंड स्वच्छ करणे. परंतु हा धातू भूवादि गणाचा असताना 'चमति' या रूपाने 'भक्षण करणे' (खाणे) या अर्थात वापरला जातो.

Kamu icchākantīsu. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno,kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā.

'कमु' हा 'इच्छा' आणि 'कन्ति' (प्रीती/चकाकी) या अर्थात आहे. कामेति, कामयति. कामो, कन्ति, निकन्ति, कामना, कामयमानो, कामेन्तो, अभिक्कन्तं. अभिक्कन्तवण्णा.

Ettha ca kāmoti rūpādivisayaṃ kāmetīti kāmo. Kāmiyatīti vā kāmo, kilesakāmavatthukāmavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Kileso hi tebhūmakavaṭṭasaṅkhātañca vatthu ‘‘kāmo’’ti vuccati. Māropi vā devaputto ‘‘kāmo’’ti vuccati. So hi accantakaṇhadhammasamaṅgitāya papañcasamatikkantepi buddhapaccekabuddhabuddhasāvake attano vase ṭhapetuṃ kāmetīti ‘‘kāmo’’ti vuccati.

आणि येथे 'काम' म्हणजे रूप इत्यादी विषयांची इच्छा करतो म्हणून 'काम'. किंवा ज्याची इच्छा केली जाते तो 'काम'; हे क्लेशकाम आणि वत्थुकाम (वस्तुकाम) यांच्या संदर्भात समजून घ्यावे. कारण क्लेश आणि त्रिभूमक वट्ट (संसारचक्र) संज्ञक वस्तू यांना 'काम' म्हटले जाते. किंवा मार देवपुत्रालाही 'काम' म्हटले जाते. कारण तो अत्यंत कृष्णधर्माने (पापधर्माने) युक्त असल्यामुळे, प्रपंचाचे उल्लंघन केलेल्या बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावकांनाही आपल्या वशमध्ये ठेवण्याची इच्छा करतो, म्हणून त्याला 'काम' म्हटले जाते.

Vuttañcetaṃ porāṇakaviracanāyaṃ –

आणि प्राचीन कवींच्या रचनेत असे म्हटले आहे –

‘‘Vande vandehamassatthaṃ, yattha santajjito jito;

Kāmo kāmoghatiṇṇena, buddhena vasatā satā’’ti;

"मी त्या अश्वत्थ (बोधी) वृक्षाला वंदन करतो, वंदन करतो, जेथे काम-ओघाला (इच्छेच्या प्रवाहाला) पार केलेल्या, तेथे वास करणाऱ्या भगवान बुद्धांनी भयभीत झालेल्या कामाचा (माराचा) पराभव केला."

Imāni panassa nāmāni –

आणि ही त्याची नावे आहेत –

Kāmo namuci kaṇho ca, vasavattī pajāpati;

Pamattabandhu madano, pāpimā dammakopi ca;

Kandappo ca ratipati, māro ca kusumāyudho;

कामो, नमुचि, कण्हो, वसवत्ती, प्रजापति, पमत्तबन्धु, मदनो, पापिमा, दम्मको, कन्दर्पो, रतिपति, मारो आणि कुसुमायुधो.

Aññe [Pg.332] aññānipi vadanti. Tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattāriyeva nāmāni āgatāni.

इतर लोक इतरही नावे सांगतात. ती शासनाला (बुद्धवचनाला) अनुकूल नसल्यामुळे येथे दाखवलेली नाहीत. परंतु अट्ठकथांमध्ये "मारो, नमुचि, कण्हो, पमत्तबन्धु" ही चारच नावे आली आहेत.

Idāni abhikkantasaddassa bhūvādigaṇe ‘‘kamu padavikkhepe’’ti vohārasīsena vuttassa kamudhātussa vasena idha ca ‘‘kamu icchākantīsū’’ti vuttassa kamudhātussa vasena atthuddhāraṃ kathayāma. Abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu sundare.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bhante’’tiādīsu abbhanumodane. Iccevaṃ –

Khayasmiṃ sundare ceva, atho abbhanumodane;

Abhirūpe abhikkanta-saddo dissati sāsane.

Thoma silāghāyaṃ. Silāghā pasaṃsā. Thometi, thomayati. Thomito, thomanā.

Yama aparivesane. Yameti, yamayati. Yamo.

Sama [Pg.333] vitakke. Sāmeti, sāmayati. Samā. Nisāmeti, nisāmayati. Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati. Paṭisāmanaṃ.

Tattha samāti saṃvaccharo, so ‘‘samā’’ti itthiliṅgavasena vuccati. ‘‘Yo yajetha sataṃ sama’’nti ettha hi samāsaddo itthiliṅgo, upayogavasena pana ‘‘sama’’nti vutto.

Imāni saṃvaccharassa nāmāni ‘‘saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso’’tiādīni bhavanti. Nisāmetīti vitakketi upadhāreti. Ettha hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nisāmehīti vitakkehi upadhārehīti attho. Paṭisāmetīti bhaṇḍaṃ guttaṭṭhāne nikkhipati.

Sama ālocane. Ālocanaṃ pekkhanaṃ. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ.

Ettha pana nisāmetīti pekkhati oloketi. Tathā hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, cittaṃ rūpaṃva dissatī’’ti pāḷi dissati. Tattha hi nisāmehīti olokehīti attho. Dhātūnamatthātisayena yogoti vacanato pana upasaggayogato vā savanepi ayaṃ vattati. Tathā hi ‘‘tato kaṇhājināyāpi, nisāmehi rathesabhā’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tattha nisāmehīti suṇohīti attho.

Ama roge. Ameti, amayati. Andho. Bilaṅkapādo andhanakho.

Tattha andhoti naṭṭhanayano vuccati. Andhanakhoti pūtinakho. Ubhayathāpi sarogattaṃ sūcitaṃ.

Bhāma [Pg.334] kodhe. Bhāmeti, bhāmayati.

'भाम' धातू क्रोधाच्या (रागाच्या) अर्थात आहे. 'भामेति', 'भामयति' (अशी रूपे होतात).

Goma upalepane. Gometi, gomayati.

'गोम' धातू उपलेपनाच्या (सारवण्याच्या किंवा लेप देण्याच्या) अर्थात आहे. 'गोमेति', 'गोमयति' (अशी रूपे होतात).

Sāma svāntane āmantane. Svāntanaṃ sāmappayogo. Āmantanaṃ avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Sāmeti, sāmayati.

'साम' धातू सांत्वन (शांत करणे) आणि आमंत्रण (बोलवणे) या अर्थात आहे. सांत्वन म्हणजे सामप्रयोग (सामोपचाराचा वापर). आमंत्रण म्हणजे आव्हान (हाक मारणे) किंवा पाचारण करणे (बोलावणे). 'सामेति', 'सामयति' (अशी रूपे होतात).

Saṅgāma yuddhe. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dve rājāno saṅgāmesuṃ. Saṅgāmo. Āto gamu īsamadhivāsane. Āgameti, āgamayati, kāmāvacaradhamme nissāya rūpārūpadhammo samudāgameti, samudāgamayati. Upāsako dhammasavanantarāyaṃ anicchanto ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Samudāgamanaṃ, āgamanaṃ. Āgamento, āgamayamāno.

'संगाम' धातू युद्धाच्या अर्थात आहे. 'संगा मेति', 'संगामयति' (अशी रूपे होतात). 'द्वे राजानो संगा मेसुं' म्हणजे दोन राजांनी युद्ध केले. 'संगामो' (युद्ध). 'आ' उपसर्गपूर्वक 'गमु' धातू हा थोड्या प्रमाणात वाट पाहणे किंवा सहन करणे (ईषदधिवान) या अर्थात आहे. 'आगमेति', 'आगमयति' (अशी रूपे होतात). कामावचर धर्मांचा आश्रय घेऊन रूप आणि अरूप धर्म उत्पन्न होतात (समुदागमेति, समुदागमयति). धम्मश्रवणात अडथळा येऊ नये अशी इच्छा करणाऱ्या उपासकाने "वाट पाहा, वाट पाहा" (आगमेथ आगमेथा) असे म्हटले. 'समुदागमनं' (उत्पत्ती/प्राप्ती), 'आगमनं' (येणे/वाट पाहणे). 'आगमंतो', 'आगमयमानो' (वाट पाहत असताना/येत असताना).

Tatra āgametīti īsakaṃ adhivāseti. Samudāgametīti sampavattati. Bhūvādigaṇe ‘‘gamayatī’’ti hetukattuvasena vuttaṃ, idha pana upasagganipātapubbakāni katvā ‘‘āgametī’’tiādīni suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

तेथे 'आगमेति' म्हणजे थोडी प्रतीक्षा करणे. 'समुदागमेति' म्हणजे प्रवृत्त होणे. भूवादिगणात 'गमयति' हे हेतुकर्तरी (प्रयोजक) मध्ये सांगितले आहे, परंतु येथे उपसर्ग आणि निपात पूर्व ठेवून 'आगमेति' इत्यादी शुद्धकर्तरी मध्ये सांगितले आहे, असे समजावे.

Makārantadhāturūpāni.

म-कारान्त धातूंची रूपे.

Iti cu rādigaṇe pavaggantadhāturūpāni

अशा प्रकारे चुरादिगणातील पवर्गान्त धातूंची रूपे...

Samattāni.

समाप्त झाली.

Yakārantadhātu

य-कारान्त धातू.

Yu jigucchāyaṃ. Yāveti, yāvayati. Yavo.

यु (धातू) जुगुप्सा (घृणा) अर्थात. यावेति, यावयति. यवो.

Byaya khaye. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo.

ब्यय (धातू) क्षय (नाश) अर्थात. ब्ययेति, ब्यययति. अब्ययीभावो.

Byaya cittasamussagge. Tādisaṃyeva rūpaṃ.

ब्यय (धातू) चित्त-उत्सर्जनात (चित्त सोडून देणे). तसेच रूप होते.

Yakārantadhāturūpāni.

य-कारान्त धातूंची रूपे.

Rakārantadhātu

र-कारान्त धातू.

Para gatiyaṃ. Pareti, parayati. Ettha ca ‘‘iti kho ānanda kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti.

पर (धातू) गती (जाणे) अर्थात. परेति, परयति. आणि येथे 'इति खो आनंद कुसलानि सीलानि अनुपुब्बेन अग्गाय परेंति' (हे आनंदा, कुशल शील अनुक्रमाने अग्रपदाकडे जातात) हे पाळीचे उदाहरण आहे. तेथे 'अग्गाय परेंति' म्हणजे अर्हत्त्वासाठी जातात.

Gara uggame. Gareti, garayati. Garu.

गर (धातू) उद्गम (वर येणे) अर्थात. गरेति, गरयति. गरु.

Cara asaṃsaye. Careti, carayati.

चर (धातू) असंशय (निश्चितता) अर्थात. चरेति, चरयति.

Pūri appāyane. Pūreti, pūrayati.

पूरि (धातू) तृप्ती (किंवा वृद्धी) अर्थात. पुरेति, पुरयति.

Vara icchāyaṃ. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. Ete varānaṃ caturo varemi. Etaṃ sakka varaṃ vare.

वर (धातू) इच्छा अर्थात. वरेति, वरयति. वरो, वरं, वरंतो. 'एते वरानं चतुरो वरेमि' (मी या वरांपैकी चार वर मागतो). 'एतं सक्क वरं वरे' (हे शक्रा, हा वर मागावा).

Tattha varoti variyate varitabboti varo. Varanti varetīti varaṃ, icchanto patthentoti attho.

तेथे 'वरो' म्हणजे ज्याची निवड केली जाते किंवा जे निवडण्यायोग्य आहे तो 'वरो'. 'वरं' म्हणजे जो निवडतो (किंवा इच्छा करतो) तो 'वरं', म्हणजेच इच्छा करणारा, प्रार्थना करणारा असा अर्थ आहे.

‘‘Mahāmahārahaṃ sakya-muni nīvaraṇā raṇā;

Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ, vande bodhivaraṃ vara’’nti

जसे की, 'महामहारहं सक्य-मुनि नीवरणा रणा; मुत्तं मुत्तं सुदस्सनं, वन्दे बोधिवरं वरं' (अतिशय पूजनीय, नीवरण आणि क्लेशांपासून मुक्त, परम मुक्त, सुंदर दर्शन असणाऱ्या शाक्यमुनींच्या श्रेष्ठ बोधिवृक्षाला मी वंदन करतो).

Purāṇakaviracanāyaṃ ‘‘vara’’nti padassa viya. Evaṃ varetīti varanto. Vareti varemi icchāmi yācāmi. Kārite ‘‘pavāretī’’ti rūpaṃ, icchāpetīti attho. Nisedhanatthe panidaṃ kāritaṃ na hoti.

प्राचीन कवींच्या रचनेतील 'वरं' या शब्दाप्रमाणे. अशा प्रकारे जो निवडतो (इच्छा करतो) तो 'वरंतो'. 'वरेति' किंवा 'वरेमि' म्हणजे मी इच्छा करतो, मी याचना करतो. प्रयोजक (कारित) मध्ये 'पवारेति' असे रूप होते, ज्याचा अर्थ 'इच्छा करवणे' असा होतो. परंतु निषेध अर्थात हे प्रयोजक रूप होत नाही.

Sara akkhepe. Sareti, sarayati. Saro. Saroti saddo.

सर (धातू) आक्षेप (फेकणे किंवा आवाज करणे) अर्थात. सरेति, सरयति. सरो. 'सरो' म्हणजे शब्द (आवाज).

Sāra dubbalye. Sāreti, sārayati. Dubbalo bhavatīti attho.

सार (धातू) दुर्बलता अर्थात. सारेति, सारयति. दुर्बल होतो असा अर्थ आहे.

Kumāra kīḷāyaṃ. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā.

कुमार (धातू) क्रीडा (खेळणे) अर्थात. कुमारेति, कुमारायति. कुमारो, कुमारको. कुमारी, कुमारिका.

Ettha [Pg.336] kumārayati tattha tattha kīḷatīti kumāro. So eva atidaharattā kumārako. Esa nayo itaratrāpi.

येथे जो 'कुमारायति' म्हणजे ठिकठिकाणी खेळतो तो 'कुमारो'. तोच अतिशय लहान असल्यामुळे 'कुमारको' (म्हटला जातो). हाच नियम इतर ठिकाणीही लागू होतो.

Sūra vīra vikkantiyaṃ. Vikkanti vikkamanaṃ. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sāsanikehi pana saddhammavidūhi evaṃ dhātusabhāvānampi sūravīrasaddānaṃ nibbacanaṃ na dassitaṃ, kevalaṃ pana tattha tattha ‘‘sūroti visiṭṭhauro’’ti ca ‘‘mahāvīroti mahāvikkanto’’ti ca ‘‘vīroti vīriyavā’’ti ca atthavivaraṇamattameva dassitaṃ.

सूर, वीर (धातू) पराक्रम (विक्रांती) अर्थात. विक्रांती म्हणजे पराक्रम गाजवणे. सूरेति, सूरयति. वीरेति, वीरयति. सूरो, वीरो. परंतु शासनातील (बुद्ध शासनातील) सद्धम्म जाणणाऱ्यांनी अशा धातूंच्या स्वभावाच्या 'सूर' आणि 'वीर' शब्दांची व्युत्पत्ती (निरुक्ती) दाखवलेली नाही, तर केवळ ठिकठिकाणी 'सूरो म्हणजे विशिष्ट छाती असलेला (पराक्रमी)' आणि 'महावीरो म्हणजे महान पराक्रमी' आणि 'वीरो म्हणजे वीर्यवान (उत्साही)' असा केवळ अर्थाचा खुलासाच दाखवला आहे.

Pāra tīra kammasampattiyaṃ. Kammasampatti nāma kammassa parisamāpanaṃ niṭṭhāpanaṃ. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ. Tīraṃ. Vikkamāmi na pāremi, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā. Taṃ kiccaṃ tīretvā gato. Santīraṇaṃ, tīraṇapariññāti ca ādīni ettha dassetabbāni.

'पार' आणि 'तीर' हे धातू कार्यसिद्धीच्या (कम्यसंपत्तीच्या) अर्थात वापरले जातात. 'कम्यसंपत्ती' म्हणजे कर्माची समाप्ती किंवा पूर्णता होय. पारेति, पारयति. तीरेति, तीरयति. पार, तीर. "मी पराक्रम करतो पण पार पाडू शकत नाही, वेगाने जमिनीवर आदळतो." "ते कार्य पूर्ण करून गेला." 'संतीरण' (तपासणी) आणि 'तीरणपरिञ्ञा' (निर्णय-परिज्ञा) इत्यादी येथे दर्शविले पाहिजेत.

Tattha na pāremīti chindituṃ na sakkomīti attho.

तेथे 'न पारेमि' (पार पाडू शकत नाही) याचा अर्थ "छिन्न (किंवा नष्ट) करू शकत नाही" असा आहे.

Īra khepane. Īreti, īrayati.

'ईर' धातू फेकण्याच्या (क्षेपणाच्या) अर्थात आहे. ईरेति, ईरयति.

Jara vayohānimhi. Jareti, jarayati. Jarā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jīratī’’ti pāṭho.

'जर' धातू वयाच्या हानीच्या (वयोवृद्धतेच्या) अर्थात आहे. जरेति, जरयति. जरा. पाळिमध्ये मात्र "जीरति" असा पाठ आहे.

Vara āvaraṇe. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. Pavāraṇanti nisedhanaṃ vā kāmyadānaṃ vā.

'वर' धातू रोखण्याच्या (आवरणाच्या) अर्थात आहे. वारेति, वारयति. निवारेति, निवारयति. निवारक. परिवारेति, परिवारयति. परिवार. पवारेति, पवारयति. पवारणा. 'पवारणा' म्हणजे निषेध करणे किंवा इच्छित दान देणे होय.

Dhara dhāraṇe. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo iccādīni.

'धर' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे. धारेति, धारयति. आधार, धारक, धम्म इत्यादी.

Tattha dhammoti anekavidhesu dhammesu lokuttaro uppādito sacchikato ca catūsu apāyesu saṃsāre vā [Pg.337] satte apatamāne dhāretīti dhammo. Atha vā sotāpannādīhi ariyehi dhāriyati, nu puthujjanehītipi dhammo. Catubhūmiko pana sakalakkhaṇaṃ dhāretīti dhammo. Kakkhaḷattādinā phusanādinā santiādinā sakasakabhāvena paṇḍitehi dhāriyati sallakkhiyatītipi dhammo. Tepiṭako pana pāḷidhammo sakatthaparatthādibhee atthe dhāretīti dhammo. Keci tu vidū ‘‘pāpake akusale dhamme dhunāti kampeti viddhaṃsetīti dhammo’’ti dhūdhātuvasenapi nibbacanaṃ vadanti, taṃ maggadhamme atīva yujjati, phalanibbānapariyattidhammesu pana pariyāyena yujjati.

तेथे 'धम्म' म्हणजे अनेक प्रकारच्या धम्मांमध्ये, जो लोकोत्तर धम्म उत्पन्न आणि साक्षात्कृत केला जातो, तो प्राण्यांना चार अपायांमध्ये किंवा संसारात पडण्यापासून धारण करतो (वाचवतो), म्हणून तो 'धम्म' होय. अथवा, जो सोतापन्न इत्यादी आर्यांद्वारे धारण केला जातो, पृथग्जनांद्वारे नाही, म्हणूनही तो 'धम्म' होय. चार भूमींचा धम्म स्वतःचे लक्षण धारण करतो, म्हणून तो 'धम्म' होय. कठीणपणा, स्पर्श, शांतता इत्यादी स्वतःच्या स्वभावाने पंडितांद्वारे जो धारण केला जातो किंवा ओळखला जातो, म्हणूनही तो 'धम्म' होय. त्रिपिटक रूपी पाळिधम्म स्वतःचा अर्थ आणि दुसऱ्याचा अर्थ (स्वार्थ-परार्थ) इत्यादी अर्थांना धारण करतो, म्हणून तो 'धम्म' होय. काही विद्वान तर "जो पापी अकुशल धम्मांना धुवून टाकतो, कंपित करतो, नष्ट करतो तो धम्म होय" अशी 'धू' धातूवरूनही व्युत्पत्ती सांगतात; ती मार्गधम्माच्या बाबतीत अत्यंत योग्य ठरते, परंतु फल, निर्वाण आणि परियत्ति धम्मांच्या बाबतीत ती पर्यायाने योग्य ठरते.

Dhammasaddo pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu hetumhi.

'धम्म' शब्द परियत्ति (बुद्धवचन), हेतू, गुण, निस्सत्त (जीव नसणे) आणि निर्जीवता इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. कारण हा "धम्माचा अभ्यास करतो, सुत्त, गेय..." इत्यादी वाक्यांमध्ये 'परियत्ति' या अर्थात दिसतो. "हेतूचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसंभिदा" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'हेतू' या अर्थात दिसतो.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti

"धम्म आणि अधम्म हे दोन्ही समान विपाकाचे (परिणामाचे) नसतात; अधम्म नरकात नेतो, तर धम्म सुगतीला पोहोचवतो."

Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'गुण' या अर्थात. "त्या वेळी धम्म असतात" किंवा "धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सी होऊन विहरतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'निस्सत्त' (जीव नसणे) आणि 'निर्जीवता' या अर्थात.

Atha vā dhammasaddo sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattanijjīvatāvikāraguṇapacca- yapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu sabhāve dissati.

अथवा 'धम्म' शब्द स्वभाव, प्रज्ञा, पुण्य, प्रज्ञप्ती, आपत्ती, परियत्ति, niस्सत्त-निर्जीवता, विकार, गुण, प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययोत्पन्न इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. कारण हा "कुशल धम्म, अकुशल धम्म, अव्याकृत धम्म" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'स्वभाव' या अर्थात दिसतो.

Yassete [Pg.338] caturo dhammā, saddhassa gharamesino;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti

"ज्या श्रद्धाळू गृहस्थाकडे हे चार धम्म असतात - सत्य, धम्म (प्रज्ञा), धृती आणि त्याग, तो मृत्यूनंतर शोक करत नाही."

Ādīsu paññāyaṃ.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रज्ञा' या अर्थात.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’ntiādīsu

"धम्म आणि अधम्म हे दोन्ही समान विपाकाचे नसतात; अधम्म नरकात नेतो, तर धम्म सुगतीला पोहोचवतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये...

Puññe. ‘‘Paññattidhammā, niruttidhammā, adhivacanādhammā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā, saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu paccaye. ‘‘Ṭhitāvasā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu paccayuppanne.

'पुण्य' या अर्थात. "प्रज्ञप्ती धम्म, निरुक्ती धम्म, अधिवचन धम्म" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रज्ञप्ती' या अर्थात. "पाराजिका धम्म, संघादिसेसा धम्म" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'आपत्ती' या अर्थात. "येथे भिक्खू धम्म जाणतो - सुत्त, गेय, वेय्याकरण..." इत्यादी वाक्यांमध्ये 'परियत्ति' या अर्थात. "त्या वेळी धम्म असतात", "धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सी होऊन विहरतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'निस्सत्त' आणि 'निर्जीवता' या अर्थात. "जातिधम्म, जराधम्म, मरणधम्म" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'विकार' (स्वभाव) या अर्थात. "सहा बुद्धधम्मांचे" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'गुण' या अर्थात. "हेतूचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसंभिदा" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रत्यय' (कारण) या अर्थात. "ती धातू स्थितच आहे, धम्मस्थितता, धम्मनियमता" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रत्ययोत्पन्न' या अर्थात.

Atha vā dhammasaddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’nti evamādīsu pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti evamādīsu puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu [Pg.339] āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā’’tiādīsu ñeyye. Evaṃ dhammasaddappavattivisayā vividhā aṭṭhakathācariyehi dassitā, tattha tattha pana ādisaddena yuttivisayādayo ca atthā gahetabbā. Tathā hi dhammasaddo –

अथवा 'धम्म' शब्दाचा प्रयोग परियत्ति, सत्य, समाधी, प्रज्ञा, प्रकृती (स्वभाव), पुण्य, आपत्ती, ज्ञेय इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये पाहिलेला आहे. जसे की, "येथे भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'परियत्ति' या अर्थात दिसतो. "ज्याने धम्म पाहिला आहे, धम्म प्राप्त केला आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'सत्य' या अर्थात. "ते भगवान अशा धम्माचे होते" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समाधी' या अर्थात. "सत्य, धम्म, धृती, त्याग" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रज्ञा' या अर्थात. "हे भिक्खूंनो, जन्मस्वभाव असणाऱ्या प्राण्यांचे..." इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रकृती' (स्वभाव) या अर्थात. "धम्मचार्‍याचे धम्मच रक्षण करतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'पुण्य' या अर्थात. "चार पाराजिका धम्म" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'आपत्ती' या अर्थात. "कुशल धम्म" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'ज्ञेय' या अर्थात. अशा प्रकारे 'धम्म' शब्दाच्या प्रवृत्तीचे विविध विषय अट्ठकथाचार्यांनी दर्शविले आहेत, आणि त्या त्या ठिकाणी 'आदि' शब्दाने युक्ती, विषय इत्यादी अर्थही ग्रहण केले पाहिजेत. जसे की, 'धम्म' शब्द -

‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako;

Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiyā’’ti

"हे महाराज, आपण एकटेच जाणे हा धम्म (योग्य मार्ग) नाही; हे क्षत्रिया, ज्या मार्गाने आपण जात आहात, त्याच मार्गाने मीही जाईन."

Ādīsu yuttiyaṃ vattati. ‘‘Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīsu visaye. ‘‘Satañca dhammo na jaraṃ upetī’’ti ettha nibbāne vattati. Tatra yā nissattatā, sā eva nijjīvatā. Yo ca hetu, so eva paccayo.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'युक्ती' या अर्थात वापरला जातो. "मन आणि धम्मांना अनुसरून मनोविज्ञानाची उत्पत्ती होते" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'विषय' (आलंबन) या अर्थात. "सत्पुरुषांचा धम्म कधीही वृद्धत्वाला प्राप्त होत नाही" येथे 'निर्वाण' या अर्थात वापरला जातो. तेथे जी 'निस्सत्तता' (जीव नसणे) आहे, तीच 'निर्जीवता' आहे. आणि जो 'हेतू' आहे, तोच 'प्रत्यय' (कारण) आहे.

Iccevaṃ –

अशा प्रकारे -

Pariyattipaccayesu, guṇe nissattatāya ca;

Sabhāve ceva paññāyaṃ, puññe paññattiyampi ca.

परियत्ति, प्रत्यय, गुण, निस्सत्तता, स्वभाव, प्रज्ञा, पुण्य आणि प्रज्ञप्तीमध्येही.

Āpattiyaṃ vikāre ca, paccayuppannakepi ca;

Saccasamādhipakati-ñeyyesu yuttiyampi ca;

Visaye ceva nibbāne, dhammasaddo pavattati.

आपत्ती, विकार, प्रत्ययोत्पन्न, सत्य, समाधी, प्रकृती, ज्ञेय, युक्ती, विषय आणि निर्वाणामध्ये 'धम्म' शब्द प्रवृत्त होतो.

Keci pana dhammasaddassa pavattivisayānaṃ dasadhāva paricchedaṃ vadanti.

काही लोक तर 'धम्म' शब्दाच्या प्रवृत्तीच्या विषयांचे केवळ दहा प्रकारे वर्गीकरण सांगतात.

Ñeyyamagge ca nibbāne, sabhāve atha jātiyaṃ;

Mane visayapuññesu, bhāve pāvacanepi ca;

Imesu dasasvatthesu, dhammasaddo pavattati.

ज्ञेय, मार्ग, निर्वाण, स्वभाव, जन्म (जाती), मन, विषय, पुण्य, भाव आणि प्रवचन (पावचन) या दहा अर्थांमध्ये 'धम्म' शब्द प्रवृत्त होतो.

Tatra atthuddhāroti samānasaddavacanīyānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro.

तेथे 'अत्थुद्धार' (अर्थोद्धार) म्हणजे समान शब्दांनी व्यक्त होणाऱ्या अर्थांचे प्रकटीकरण (उद्धरण) करणे होय.

Rakārantadhāturūpāni.

'र' कारान्त धातूंची रूपे.

Lakārantadhātu

'ल' कारान्त धातू.

Pāla [Pg.340] rakkhaṇe. ‘‘Rakkhaṇaṃ, tāṇaṃ, gopanaṃ, avanaṃ, pālanaṃ, rakkhā, rakkhaṇā, gutti’’ iccete pariyāyā. Pāleti, pālayati. Pālako, buddhapālo. Ambapālī gaṇikā. Samo bhavatu pālinā. Pālito, pālanaṃ, pāḷi.

'पाल' धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे. "रक्षण, त्राण, गोपन, अवन, पालन, रक्षा, रक्षणा, गुत्ती (गुप्ती)" हे याचे समानार्थी शब्द आहेत. पालेति, पालयति. पालक, बुद्धपाल. अंबपाली गणिका. "पालकासोबत समान असो." पालित, पालन, पाळि.

Ettha pāḷīti atthaṃ pāletīti pāḷi, lassa ḷattaṃ. Atha vā antodakaṃ rakkhaṇaṭṭhena mahato taḷākassa thirā mahatīti pāḷi viyāti pāḷi, pariyattidhammo. Aparo nayo pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi.

येथे 'पाळि' म्हणजे जी अर्थाचे पालन (रक्षण) करते ती 'पाळि', येथे 'ल' चा 'ळ' झाला आहे. किंवा, आतल्या पाण्याचे रक्षण करण्याच्या अर्थाने मोठ्या तलावाची जी मजबूत आणि मोठी 'पाळ' (तट) असते, त्याप्रमाणे जी आहे ती 'पाळि' म्हणजेच 'परियत्तिधम्म' (बुद्धवचन) होय. दुसरा प्रकार असा की, श्रेष्ठ आणि उत्कृष्ट अशा शील इत्यादी अर्थांचे बोध करून देणारी असल्यामुळे, स्वभाव-निरुक्तीच्या (नैसर्गिक भाषेच्या) स्वरूपात असल्यामुळे आणि बुद्ध इत्यादींनी भाषिलेली असल्यामुळे, श्रेष्ठ अशा वचन-प्रबंधांची (वाक्यांच्या रचनांची) जी 'आळि' (पंक्ती) आहे, ती 'पाळि' होय.

Pāḷisaddo pāḷidhamme, taḷākapāḷiyampi ca;

Dissate pantiyañceva, iti ñeyyaṃ vijānatā.

'पाळि' हा शब्द पाळिधम्मामध्ये (परियत्तिधम्मामध्ये), तलावाच्या पाळीमध्ये (तटावर) आणि पंक्तीमध्ये (ओळीमध्ये) देखील दिसून येतो, असे सुज्ञांनी जाणावे.

Ayañhi ‘‘pāḷiyā atthamupaparikkhantī’’tiādīsu pariyattidhammasaṅkhāte pāḷidhamme dissati. ‘‘Mahato taḷākassa pāḷī’’tiādīsu taḷākapāḷiyaṃ. ‘‘Pāḷiyā nisīdiṃsū’’tiādīsu pantiyaṃ, paṭipāṭiyā nisīdiṃsūti attho. Imasmiṃ panatthe dhātuyā kiccaṃ natthi. Pāṭipadiko hi pantivācako pāḷisaddo.

कारण हा शब्द 'पाळिया अत्थमुपपरिक्खन्ति' (पाळीच्या अर्थाची परीक्षा करतात) इत्यादी वाक्यांमध्ये 'परियत्तिधम्म' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पाळिधम्मामध्ये दिसून येतो. 'महतो तळाकस्स पाळि' (मोठ्या तलावाची पाळ) इत्यादींमध्ये तलावाच्या पाळीच्या अर्थात. 'पाळिया निसीदिंसु' (पंक्तीमध्ये बसले) इत्यादींमध्ये पंक्तीच्या अर्थात, म्हणजेच 'क्रमाने बसले' असा अर्थ आहे. परंतु या अर्थामध्ये धातूचे काही कार्य नाही. कारण पंक्तीवाचक 'पाळि' हा शब्द प्रातिपदिक (मूळ नाम) आहे.

Tila sinehane. Teleti, telayati. Telaṃ, tilo, tilaṃ.

'तिल' (tila) धातू स्नेह (स्निग्धता/तेल लावणे) या अर्थात आहे. 'तेलेति', 'तेलयति' (तो तेल लावतो/स्निग्ध करतो). 'तेल' (तेल), 'तिलो' (तीळ वनस्पती), 'तिल' (तीळ दाणा).

Tattha tiloti tilagaccho. Tilanti tapphalaṃ. Tato pana nikkhanto sineho telaṃ. So hi ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘sāsapatela’’ntiādivacanaṃ na yujjeyyāti? No na yujjati, ‘‘tilasinehane’’ti evaṃ vuttāya tiladhātuyā sāmaññato yassa [Pg.341] kassaci sinehassa vacanato. Tena ‘‘sāsapatelaṃ, madhukatela’’ntiādayo sāsane payogā dissanti. Mayaṃ pana tiladhātuvasena nipphannānaṃ tilagacchatapphalavācakānaṃ ‘‘tilo, tila’’nti saddarūpānaṃ pakāsanamukhena ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma, na pana tena vacanena sāsapādīnaṃ sinehassa atelattaṃ vadāma. Atha kiñcarahīti ce? Taddhitavidhāne viññunaṃ kosallatthaṃ tilasaddaṃ paṭicca ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma. Sinehasaṅkhātassa sāsapādīnaṃ telassa vacanaṃ na jahāma, tasmā udāharaṇappakāsane ‘‘tilo, tilaṃ, tela’’nti avatvā ‘‘telaṃ, tilo, tila’’nti amhehi vuttaṃ. Idañhi vacanaṃ telassa sāmaññato sinehe pavattiṃ dīpeti. Teneva ca sāsane ‘‘tilatelaṃ, sāsapatela’’ntiādinā visesavacanampi dissatīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Apica telasaddo yebhuyyena tilatele vattati, yathā migasaddo hariṇamigetipi daṭṭhabbaṃ.

त्यामध्ये 'तिलो' म्हणजे तिळाचे झाड. 'तिल' म्हणजे त्याचे फळ (तीळ दाणा). आणि त्यापासून निघालेला स्नेह (स्निग्ध पदार्थ) म्हणजे 'तेल'. कारण त्याला 'तिळाचे ते तेल' असे म्हटले जाते. जर असे असेल, तर 'सासपतेल' (मोहरीचे तेल) इत्यादी शब्दप्रयोग योग्य ठरणार नाहीत का? नाही, ते अयोग्य नाही; कारण 'तिल सिनेहने' अशा प्रकारे सांगितलेल्या 'तिल' धातूद्वारे सामान्यतः कोणत्याही स्नेहाचा (तेलाचा) बोध होतो. म्हणूनच शासनात (बुद्धवचनात) 'सासपतेल' (मोहरीचे तेल), 'मधुकतेल' (महुआचे तेल) इत्यादी प्रयोग दिसून येतात. परंतु आम्ही 'तिल' धातूपासून निष्पन्न झालेल्या, तिळाचे झाड आणि त्याचे फळ दर्शवणाऱ्या 'तिलो', 'तिल' या शब्दरूपांच्या स्पष्टीकरणाद्वारे 'तिळाचे ते तेल' असे म्हणतो; पण त्या बोलण्याने मोहरी इत्यादींच्या स्नेहाला 'तेल' न म्हणणे असे आमचे मत नाही. तर मग काय आहे? तद्धित विधीमध्ये विद्वानांच्या कौशल्यासाठी 'तिल' शब्दाचा आश्रय घेऊन 'तिळाचे ते तेल' असे आम्ही म्हणतो. स्नेह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मोहरी इत्यादींच्या तेलाचा वाचक शब्द आम्ही सोडत नाही, म्हणूनच उदाहरणांच्या स्पष्टीकरणात 'तिलो, तिल, तेल' असे न म्हणता आम्ही 'तेल, tilo, तिल' असे म्हटले आहे. कारण हे वचन 'तेल' शब्दाची सामान्यतः स्नेहामध्ये (स्निग्ध पदार्थात) असणारी प्रवृत्ती दर्शवते. म्हणूनच शासनात 'तिलतेल' (तिळाचे तेल), 'सासपतेल' (मोहरीचे तेल) इत्यादी विशेष शब्दप्रयोगही दिसून येतात, असा निष्कर्ष येथे समजून घ्यावा. शिवाय, 'तेल' हा शब्द प्रामुख्याने तिळाच्या तेलासाठी वापरला जातो, ज्याप्रमाणे 'मृग' (प्राणी) हा शब्द प्रामुख्याने हरिण या प्राण्यासाठी वापरला जातो, असे पाहावे.

Jala apavāraṇe. Jāleti, jālayati. Jālaṃ, jālā. Jālanti macchajālaṃ. Jālāti aggijālā.

'जल' (jala) धातू अपवारण (झाकणे/वेढणे) या अर्थात आहे. 'जालेति', 'जालयति' (तो जाळे पसरवतो/वेढतो). 'जाल' (जाळे), 'जाला' (ज्वाला). 'जाल' म्हणजे माशांचे जाळे (मत्स्यजाल). 'जाला' म्हणजे अग्नीची ज्वाला (अग्निज्वाला).

Khala soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Khāleti, khālayati. Pakkhāleti, pakkhālayati.

'खल' (khala) धातू शौच (स्वच्छता/शुद्धीकरण) या अर्थात आहे. शौच म्हणजे शुद्ध भाव (स्वच्छता). 'खालेति', 'खालयति' (तो धुतो/स्वच्छ करतो). 'पक्खालेति', 'पक्खालयति' (तो प्रक्षालन करतो/चांगला धुतो).

Tala patiṭṭhāyaṃ. Tāleti, tālayati. Tālo, talaṃ.

'तल' (tala) धातू प्रतिष्ठा (प्रतिष्ठापन/आधार देणे) या अर्थात आहे. 'तालेति', 'तालयति' (तो आधार देतो/प्रतिष्ठित करतो). 'तालो' (ताडाचे झाड), 'तल' (तळ/पृष्ठभाग).

Ettha tāloti tiṇarājarukkho. Talanti pāṇitalabhūmitalādi. Tañhi tālayati patiṭṭhāti ettha vatthujātanti talaṃ.

येथे 'तालो' म्हणजे तृणराज वृक्ष (ताडाचे झाड). 'तल' म्हणजे तळहात (पाणितल), भूमीचा पृष्ठभाग (भूमितल) इत्यादी. कारण ते आधार देते किंवा त्यावर वस्तूंची उत्पत्ती प्रतिष्ठित होते, म्हणून त्याला 'तल' (तळ) म्हणतात.

Tula ummāne. Toleti, tolayati.

'तुल' (tula) धातू उन्मान (तोलणे/मापन करणे) या अर्थात आहे. 'तोलेति', 'तोलयति' (तो तोलतो/मोजतो).

Dula [Pg.342] ukkhepe. Ukkhepo uddhaṃ khipanaṃ. Doleti, dolayati. Dolā.

'दुल' (dula) धातू उत्क्षेप (वर फेकणे/झुलवणे) या अर्थात आहे. उत्क्षेप म्हणजे वर फेकणे. 'दोलेति', 'दोलयति' (तो झुलवतो). 'दोला' (पाळणा/झुला).

Ettha ca doliyati ukkhipiyati yattha nipanno dārako, yathānipannako vāti dolā.

आणि येथे ज्यामध्ये निजलेले मूल झुलवले जाते किंवा वर उचलले जाते, त्या निजण्याच्या साधनाला 'दोला' (पाळणा) म्हणतात.

Vula nimmajjane. Voleti, voyalati.

'वुल' (vula) धातू निमज्जन (बुडवणे) या अर्थात आहे. 'वोलेति', 'वोयलति' (तो बुडवतो).

Mīla nimīlane. Mīleti, mīlayati. Mīlanaṃ, ummīlanaṃ, nimīlanaṃ.

'मील' (mīla) धातू निमीलन (डोळे मिटणे) या अर्थात आहे. 'मीलेति', 'मीलयति' (तो डोळे मिटतो). 'मीलन' (मिटणे), 'उम्मीलन' (डोळे उघडणे), 'निमीलन' (डोळे मिटणे).

Mūla rohane. Mūleti, mūlayati. Mūlaṃ. Esā hi yadā patiṭṭhāyaṃ vattati, tadā bhūvādigaṇikā, ‘‘mūlatī’’ti cassā rūpaṃ.

'मूल' (mūla) धातू रोहण (रुजणे/उगवणे) या अर्थात आहे. 'मूलेति', 'मूलयति' (तो रुजवतो/उगवतो). 'मूल' (मूळ). कारण जेव्हा हा धातू प्रतिष्ठा (स्थिर राहणे) या अर्थात वापरला जातो, तेव्हा तो भ्वादिगणीय असतो आणि त्याचे रूप 'मूलति' असे होते.

Tattha mūlanti mūlayati rūhati rukkhādi etenāti mūlaṃ. Atha vā mūlayati chinnopi koci etena acchinnena punadeva rūhatīti mūlaṃ. Vuttañhi –

त्यामध्ये 'मूल' म्हणजे ज्याच्याद्वारे वृक्ष इत्यादी उगवतात (रुजतात), ते 'मूल' (मूळ) होय. किंवा, वृक्ष कापला गेला तरीही ज्याच्या न कापल्या गेलेल्या भागामुळे तो पुन्हा उगवतो, ते 'मूल' (मूळ) होय. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,Chinnopi rukkho punadeva rūhati;

Evampi taṇhānusaye anūhate,Nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti;

“ज्याप्रमाणे मूळ सुरक्षित आणि मजबूत असेल, तर कापलेला वृक्षही पुन्हा उगवतो; त्याचप्रमाणे तृष्णेचा अनुशय (सुप्त वासना) नष्ट न केल्यास, हे दुःख पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होत राहते.”

Mūlasaddassa atthuddhāro heṭṭhā bhūvādigaṇe vutto.

'मूल' शब्दाचा अर्थ-उद्धार (अर्थाचे स्पष्टीकरण) खाली भ्वादिगणामध्ये सांगितला आहे.

Kala pila khepe. Kāleti, kālayati. Kālo. Pileti, pilayati.

'कल' (kala) आणि 'पिल' (pila) हे धातू क्षेप (फेकणे/नष्ट करणे/वेळ घालवणे) या अर्थात आहेत. 'कालेति', 'कालयति' (तो घालवतो/नष्ट करतो). 'कालो' (काळ/वेळ/मृत्यू). 'पिलेति', 'पिलयति' (तो फेकतो/घालवतो).

Ettha kāloti samayopi maccupi. Tatra samayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āyuṃ kālayati khepeti divase divase appaṃ appaṃ karotīti kāloti vuccati. Vuttampi cetaṃ –

येथे 'कालो' म्हणजे समय (वेळ) आणि मृत्यू देखील. त्यामध्ये समय (वेळ) हा त्या त्या प्राण्यांचे आयुष्य घालवतो, संपवतो, दिवसेंदिवस कमी कमी करतो, म्हणून त्याला 'काळ' (कालो) म्हटले जाते. हे असे म्हटलेही आहे -

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapacaniṃpacī’’ti.

“काळ सर्व प्राण्यांना स्वतःसह गिळंकृत करतो; आणि जो काळाला गिळंकृत करणारा (अर्हत) आहे, त्याने प्राण्यांना शिजवणाऱ्या (काळाला) शिजवले आहे (नष्ट केले आहे).”

Maccu [Pg.343] pana kālayati tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jīvitaṃ khepeti samucchedavasena nāsetīti kāloti vuccati. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāloti maccu. Kālayati sattānaṃ jīvitaṃ nāsetīti kālo. Kālena maccunā kato nāsitoti kālakato’’ti. ‘‘Maraṇaṃ hindaṃ maccu maṭṭu cuti kālo antako nikkhepo’’ti maraṇassābhidhānāni.

परंतु मृत्यू हा त्या त्या प्राण्यांचे जीवन संपवतो, समूळ नष्ट करतो, म्हणून त्याला 'काळ' (कालो) म्हटले जाते. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - 'काळ म्हणजे मृत्यू. जो प्राण्यांचे जीवन संपवतो, नष्ट करतो तो काळ. काळाने म्हणजेच मृत्यूने ज्याचा नाश केला तो कालकतो (मरण पावलेला).' 'मरणं, हिंदं, मच्चु, मट्टु, चुति, कालो, अंतको, निक्खेपो' ही मरणाची (मृत्यूची) नावे आहेत.

Sulla sajjane. Sulleti, sullayati.

'सुल्ल' (sulla) धातू सज्जन (तयार करणे/सजवणे) या अर्थात आहे. 'सुल्लेति', 'सुल्लयति' (तो सजवतो/तयार करतो).

Ila peraṇe. Ileti, ilayati.

'इल' (ila) धातू प्रेरण (प्रेरणा देणे/चालवणे) या अर्थात आहे. 'इलेति', 'इलयति' (तो प्रेरित करतो/चालवतो).

Vala bharaṇe. Vāleti, vālayati. Vālo.

'वल' (vala) धातू भरण (भरणपोषण करणे/धारण करणे) या अर्थात आहे. 'वालेति', 'वालयति' (तो भरणपोषण करतो/धारण करतो). 'वालो' (केस/केसांचा झुबका/वाल).

Lala icchāyaṃ. Laleti, lalayati.

'लल' (lala) धातू इच्छा (इच्छा करणे/विलास करणे) या अर्थात आहे. 'ललेति', 'ललयति' (तो इच्छा करतो/विलास करतो).

Dala vidāraṇe. Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo.

'दल' (dala) धातू विदारण (फाडणे/भेदणे) या अर्थात आहे. 'दालेति', 'दालयति', 'पदालेति', 'पदालयति' (तो फाडतो/भेदतो/नष्ट करतो). 'कुदालो' (कुदळ).

Kala gatisaṅkhyānesu. Kāleti, kālayati. Kālo, kalā. Kalāti avayavo. Sā hi kālayitabbā saṅkhāyitabbāti kalā.

'कल' (kala) धातू गती आणि संख्यान (मोजणे) या अर्थांत आहे. 'कालेति', 'कालयति' (तो गती करतो/मोजतो). 'कालो' (काळ), 'कला' (कला). 'कला' म्हणजे अवयव (भाग). कारण तिचे आकलन केले जाते किंवा ती मोजली जाते, म्हणून ती 'कला' होय.

Sīla upadhāraṇe. Upadhāraṇaṃ bhuso dhāraṇaṃ, patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

'सील' (sīla) धातू उपधारण (धारण करणे) या अर्थात आहे. उपधारण म्हणजे दृढपणे धारण करणे, प्रतिष्ठेच्या रूपाने आधारभूत असणे. 'सीलेति', 'सीलयति' (तो धारण करतो/आचरण करतो). 'सीलं' (शील), 'सीलनं' (शीलन/आचरण).

Ettha sīlanti sīleti upadhāreti taṃsamaṅgīpuggalaṃ apāyesu uppattinivāraṇavasena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Atha vāsīliyati upacāriyati sappurisehi hadayamaṃsantaraṃ upanetvā dhāriyatīti sīlaṃ. Sīlananti bhūvādigaṇe avippakiṇṇatāsaṅkhātaṃ samādhānaṃ vuccati. Tattha ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ, idha pana ādhārabhāvasaṅkhātaṃ upadhāraṇaṃ vuccati. Ettha ca ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni. Aṭṭhakathāsu hi ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.344] patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo upadhāraṇa’’nti vutto.

येथे 'सीलं' (शील) म्हणजे जे धारण करते, उपधारण करते, त्या शीलयुक्त पुद्गलाला (व्यक्तीला) अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) उत्पन्न होण्यापासून रोखून दृढपणे धारण करते, ते 'शील' होय. किंवा, सत्पुरुषांद्वारे ज्याचे आचरण केले जाते, जे हृदयाच्या गाभ्यात ठेवून धारण केले जाते, ते 'शील' होय. भ्वादिगणामध्ये 'सीलनं' म्हणजे अविक्षिप्तता (एकाग्रता) म्हणून ओळखले जाणारे समाधान (चित्ताची स्थिरता) म्हटले जाते. तेथे 'सीलति' असे रूप होते, परंतु येथे आधारभूत असणे या अर्थाने 'उपधारण' म्हटले आहे. आणि येथे 'सीलेति', 'सीलयति' अशी रूपे होतात. कारण अट्ठकथांमध्ये 'कुशल धर्मांच्या प्रतिष्ठेच्या रूपाने आधारभूत असणे म्हणजे उपधारण होय' असे म्हटले आहे.

Vela kālopadese. Veleti, velayati. Velā. Keci ‘‘vela iti dhātusaddo na hotī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, porāṇehi saddasatthavidūhi ‘‘velayatī’’ti rūpassa dassitattā.

'वेल' (vela) धातू कालोपदेश (वेळ दर्शवणे/मर्यादा निश्चित करणे) या अर्थात आहे. 'वेलेति', 'वेलयति' (तो वेळ दर्शवतो/मर्यादा ठरवतो). 'वेला' (वेळ/मर्यादा/किनारा). काही लोक 'वेल हा धातू शब्द नाही' असे म्हणतात, ते स्वीकारू नये; कारण प्राचीन व्याकरणकारांनी 'वेलयति' हे रूप दाखवले आहे.

Pala mūla lavanapavanesu. Lavanaṃ chedanaṃ, pavanaṃ sodhanaṃ. Pāleti, pālayati. Palaṃ. Palaṃ nāma mānaviseso. Lokassa vimatiṃ pāleti lunāti sodheti cāti palaṃ. Mūleti, mūlayati. Saddasatthavidū pana ‘‘mūlayati kedāraṃ, mūlayati dhañña’’nti payogaṃ vadanti.

पल् आणि मूल् हे धातू लवन (कापणे/छेदणे) आणि पवन (शुद्ध करणे) या अर्थांमध्ये आहेत. लवन म्हणजे छेदणे, पवन म्हणजे शोधन (शुद्ध करणे). पालेति, पालयति. पल. 'पल' हे एका विशिष्ट मापाचे नाव आहे. जे लोकांच्या संशयाचे रक्षण करते, छेदन करते आणि शोधन करते, ते 'पल' होय. मूलेति, मूलयति. शब्दशास्त्रज्ञ (व्याकरणकार) मात्र 'मूलायति केदारं' (शेताची मशागत करतो), 'मूलायति धञ्ञं' (धान्य गोळा करतो) असा प्रयोग सांगतात.

Thūla paribrūhane. Paribrūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso. Thūlā javena hāyanti.

थूल् धातू परिपरिब्रूहण (वाढवणे/पुष्ट करणे) या अर्थात आहे. परिब्रूहण म्हणजे वर्धन (वाढवणे). थूलेति, थूलयति. थूलो पुरिसो (स्थूल माणूस). थूला जवेन हायन्ति (स्थूल प्राणी वेगाने धावण्यात मागे पडतात).

Pala gatiyaṃ. Paleti, palayati. Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Paleti rasamādāya. Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati.

पल् धातू गती (जाणे) या अर्थात आहे. पालेति, पालयति. 'अत्थं पालेति न उपेति सङ्खं' (अस्ताला जातो, संख्येत येत नाही). 'पालेति रसमादाय' (रस घेऊन निघून जातो). 'यथा सुत्तगुळं यत्तकेहि सुत्तेhi वेठितं, तत्तकेहि एव पालयति' (ज्याप्रमाणे दोऱ्याचा गोळा जितक्या दोऱ्यांनी वेढलेला असतो, तितक्याच दोऱ्यांनी तो उलगडतो/निघून जातो).

Ciṅgula paribbhamane. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā ciṅgulayitvā bhūmiyaṃ papatī’’ti. Tattha ciṅgulayitvāti paribbhamitvā.

चिङ्गुल् धातू परिभ्रमण (गरगर फिरणे) या अर्थात आहे. चिङ्गुलेति, चिङ्गुलयति. चिङ्गुलयित्वा. येथे हे पाळीवचन आहे: 'यावतिका अभिसङ्खारस्स गति, तावतिकं गन्त्वा चिङ्गुलयित्वा भूमियं पपती' (अभिसंस्काराची जितकी गती असते, तितके जाऊन, गरगर फिरून जमिनीवर पडतो). तेथे 'चिङ्गुलयित्वा' म्हणजे परिभ्रमण करून (गरगर फिरून).

Lakārantadhāturūpāni.

'ल' कारान्त धातूंची रूपे.

Vakārantadhātu

'व' कारान्त धातू.

Divu parikūjane. Parikūjanaṃ gajjanaṃ. Deveti, devayati. Devo ca paridevitvā. Devoti megho.

दिवु धातू परिकूजन (गर्जना करणे) या अर्थात आहे. परिकूजन म्हणजे गर्जना करणे. देवेति, देवयति. 'देवो च परिदेवित्वा'. 'देवो' म्हणजे मेघ (ढग).

Divu [Pg.345] addane. Addanaṃ gandhapisananti vadanti. Deveti, devayati.

दिवु धातू अद्दन या अर्थात आहे. अद्दन म्हणजे गंध वाटणे (पिसणे) असे म्हणतात. देवेति, देवयति.

Civa bhāsāyaṃ. Civeti, civayati.

चिव् धातू भाषा (बोलणे) या अर्थात आहे. चिवेति, चिवयति.

Vakārantadhāturūpāni.

'व' कारान्त धातूंची रूपे.

Sakārantadhātu

'स' कारान्त धातू.

Pusa posane. Poseti, posayati. Imāni rūpāni kiñcāpi bhūvādigaṇikaṃ ‘‘posetī’’ti rūpaṃ paṭicca hetukatturūpāni viya dissanti, tathāpi ‘‘aññepi devo posetī’’tiādikassa curādigaṇikarūpassa dassanato suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Ubhinnaṃ pana kāritaṭṭhāne ‘‘posāpeti, posāpayatī’’ti hetukatturūpāni icchitabbāni.

पुस् धातू पोषण करणे या अर्थात आहे. पोसेति, पोसयति. ही रूपे जरी भ्वादिगणीय 'पोसेति' या रूपाच्या आधारे प्रयोजक (हेतुकर्तृ) रूपांसारखी दिसत असली, तरीही 'अञ्ञेपि देवो पोसेति' (इतरांचेही देव पोषण करतो) इत्यादी चुरादिगणीय रूपांच्या दर्शनावरून ती शुद्ध कर्त्याच्या अर्थात (शुद्धकर्तृ) म्हटली आहेत असे समजावे. परंतु दोन्हीच्या प्रयोजक (कारित) अर्थात 'पोसापेति, poसापयति' अशी प्रयोजक रूपे मानली पाहिजेत.

Pesa paṭiharaṇe. Peseti, pesayati.

पेस् धातू पटिहरण (पाठवणे/प्रेषण करणे) या अर्थात आहे. पेसेति, पेसयति.

Pisa balapāṇanesu. Piseti, pisayati.

पिस् धातू बल आणि प्राणन (जीवन जगणे) या अर्थात आहे. पिसेति, पिसयति.

Pasi nāsane. Paṃseti, paṃsayati.

पसि धातू नाशन (नाश करणे/दूषित करणे) या अर्थात आहे. पंसेति, पंसयति.

Jasi rakkhaṇe. Jaṃseti, jaṃsayati.

जसि धातू रक्षण करणे या अर्थात आहे. जंसेति, जंसयति.

Silesa silesane. Sileseti, silesayati. Sileso.

सिलेस धातू सिलेसन (चिकटवणे/श्लेषण) या अर्थात आहे. सिलेसेति, सिलेसयति. सिलेसो.

Lūsa hiṃsāyaṃ. Lūseti, lūsayati.

लूस् धातू हिंसा करणे या अर्थात आहे. लूसेति, लूसयति.

Punsa abhimaddane. Nakāro niggahītatthaṃ. Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Dhātunakārassa lope ‘‘poso’’ iccapi rūpaṃ.

पुन्स् धातू अभिमर्दन (मर्दन करणे/दडपून टाकणे) या अर्थात आहे. 'न' कार हा अनुस्वारासाठी (निग्गहीत) आहे. पुंसेति, पुंसयति. नपुंसको. धातूच्या 'न' काराचा लोप झाल्यावर 'पोसो' असे रूप बनते.

Tattha na puṃsakoti itthibhāvapumbhāvarahito puggalo. So hi puriso viya sātisayaṃ paccāmitte na puṃseti abhimaddanaṃ [Pg.346] kātuṃ na sakkotīti napuṃsakoti vuccati. Keci pana ‘‘na pumā, na itthī’’ti napuṃsakoti vacanatthaṃ vadanti. Tathā hi saddasatthavidū taṃ puggalaṃ napuṃsakaliṅgavasena napuṃsakanti vadanti.

तेथे 'नपुंसक' म्हणजे स्त्रीभाव आणि पुरुषभावापासून रहित असलेली व्यक्ती. कारण तो पुरुषाप्रमाणे शत्रूंना अत्यंतिकपणे दडपून टाकू (मर्दन करू) शकत नाही, म्हणून त्याला 'नपुंसक' म्हटले जाते. काही जण मात्र 'ना पुरुष, ना स्त्री' असा 'नपुंसक' शब्दाचा अर्थ सांगतात. तसेच व्याकरणकार त्या व्यक्तीला नपुंसकलिंगाच्या आधारे 'नपुंसक' असे म्हणतात.

Dhūsa kantikaraṇe. Dhūseti, dhūsayati.

धूस धातू कांती करणे (शोभा वाढवणे) या अर्थात आहे. धूसेति, धूसयति.

Rusa rosane. Rosanaṃ kopakaraṇaṃ. Roseti, rosayati. Roso. Rosoti kodho.

रुस् धातू रोसन (राग येणे/क्रोध करणे) या अर्थात आहे. रोसन म्हणजे क्रोध करणे. रोसेति, रोसयति. रोसो. 'रोसो' म्हणजे क्रोध.

Byusa ussagge. Byoseti, byosayati.

ब्युस् धातू उत्सर्ग (त्याग करणे) या अर्थात आहे. ब्योसेति, ब्योसयति.

Jasa hiṃsāyaṃ. Jāseti, jāsayati.

जस् धातू हिंसा करणे या अर्थात आहे. जासेति, जासयति.

Daṃsa daṃsane. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. Daṃsanoti danto. Daṃsanti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā etenāti daṃsano.

दंस् धातू दंशन (चावणे) या अर्थात आहे. दंसेति, दंसयति. दंसनो. 'दंसनो' म्हणजे दात. ज्याच्याद्वारे खाण्याचे किंवा भोजनाचे पदार्थ चावले जातात, तो 'दंसनो' होय.

Dasi dassane ca. Cakāro daṃsanaṃ apekkhati. Daṃseti, daṃsayati. Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ.

दसि धातू दर्शन (दिसणे) आणि दंशन या अर्थात आहे. 'च' कार दंशनाची अपेक्षा करतो. दंसेति, दंसयति. 'विदंसेति, विदंसयति सूरियो आलोकं' (सूर्य प्रकाश दाखवतो).

Tassa santajjane. Tasseti, tassayati puriso core.

तस्स् धातू संतर्जन (धमकावणे/घाबरवणे) या अर्थात आहे. 'तस्सेति, तस्सयति पुरिसो चोरे' (माणूस चोरांना घाबरवतो).

Vassu sattibandhane. Sattibandhanaṃ samatthatākaraṇaṃ. Vasseti, vassayati.

वस्सु धातू शक्तिबंधन (समर्थ करणे) या अर्थात आहे. शक्तिबंधन म्हणजे समर्थ करणे. वस्सेति, वस्सयति.

Jasa tāḷane. Tāḷanaṃ paharaṇaṃ. Jāseti, jāsayati.

जस् धातू ताडन (मारणे) या अर्थात आहे. ताडन म्हणजे प्रहार करणे. जासेति, जासयति.

Pasa bandhane. Pāseti, pāsayati. Pāso. Pāsanti bandhanti satte etenāti pāso, sakuṇapāsādi.

पस् धातू बंधन (बांधणे) या अर्थात आहे. पासेति, पासयति. पासो. ज्याच्याद्वारे प्राण्यांना बांधतात तो 'पासो' (फास) होय, जसे की पक्षी पकडण्याचा फास इत्यादी.

Ghusi visaddane. Visaddanaṃ ugghosanaṃ. Ghoseti, ghosayati. Ghoso.

घुसि धातू विसद्दन (घोषणा करणे) या अर्थात आहे. विसद्दन म्हणजे उद्घोषणा करणे. घोसेति, घोसयति. घोसो.

Lasa silyayoge. Silyayogo lāsiyaṃ nāṭakanāṭanaṃ recakadānaṃ. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī[Pg.347]. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī’’ti. Tattha lāsentīti yā uplavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti.

लस् धातू शिल्ययोग (नृत्य/नाट्य) या अर्थात आहे. शिल्ययोग म्हणजे लास्य (नृत्य), नाटक करणे आणि रेचक (नृत्यातील हालचाली) देणे. लासेति, लासयति. लासेन्तो, लासेन्ती. येथे हे पाळीवचन आहे: 'वादेन्तियापि लासेन्ति, नच्चन्तियापि लासेन्ति, लासेन्तियापि नच्चन्ति' (वाजवतानाही नाचवतात, नाचतानाही नाचवतात, नाचवतानाही नाचतात). तेथे 'लासेन्ती' म्हणजे ज्या तरंगल्यासारख्या उठून लास्यनाटक करतात, रेचक देतात.

Bhūsa alaṅkāre. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

भूस् धातू अलंकार (सजवणे) या अर्थात आहे. भूसेति, भूसयति. विभूसेति, विभूसयति. भूषणं, विभूषणं.

Vasa sinehanachedāvaharaṇesu. Avaharaṇaṃ corikāya gahaṇaṃ. Vāseti, vāsayati. Vasā.

वस् धातू स्नेहन, छेद आणि अपहरण (चोरी करणे) या अर्थांमध्ये आहे. अपहरण म्हणजे चोरीने घेणे. वासेति, वासयति. वसा.

Tāsa vāraṇe. Vāraṇaṃ nivāraṇaṃ. Tāseti, tāsayati.

तास् धातू वारण (निवारण करणे/रोखणे) या अर्थात आहे. वारण म्हणजे निवारण करणे. तासेति, तासयति.

Dhasa uñche. Dhāseti, dhāsayati.

धस् धातू उंछ (धान्य गोळा करणे) या अर्थात आहे. धासेति, धासयति.

Bhasa gahaṇe. Bhāseti, bhāsayati.

भस् धातू ग्रहण (पकडणे) या अर्थात आहे. भासेति, भासयति.

Pusa dhāraṇe. Poseti, posayati, ābharaṇaṃ dhāretīti attho.

पुस् धातू धारण करणे या अर्थात आहे. पोसेति, पोसयति; आभूषण धारण करतो असा अर्थ आहे.

Tusi pisi kusi dasi bhāsāyaṃ. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati.

तुसि, पिसि, कुसि आणि दसि हे धातू भाषा (बोलणे) या अर्थात आहेत. तुंसेति, तुंसयति. पिंसेति, पिंसयति. कुंसेति, कुंसयति. दंेसेति, दंसयति.

Khusi akkosane. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā.

खुसि धातू अक्कोसन (आक्रोश करणे/निंदा करणे) या अर्थात आहे. खुंसेति, खुंसयति. खुंसना.

Gavesa maggane. Gaveseti, gavesayati. Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi.

'गवेस' धातू शोधण्याच्या (मार्गण्याच्या) अर्थात. गवेसेति, गवेसयति. गवेसको (शोधक), गवेसितो (शोधलेला), गवेसना (शोध), गवेिट्ठि (शोध).

Vāsa upasevāyaṃ. Vāseti, vāsayati. Vāso, āvāso.

'वास' धातू उपसेवा (वास करणे किंवा सुवासित करणे) या अर्थात. वासेति, वासयति. वासो (निवास), आवासो (आवास/निवासस्थान).

Hisi hiṃsāyaṃ. Hiṃseti, hiṃsayati.

'हिसि' धातू हिंसेच्या अर्थात. हिंसेति, हिंसयति.

Nivāsa acchādane. Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati. Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā.

'निवास' धातू आच्छादनाच्या (वस्त्र परिधान करण्याच्या) अर्थात. वत्थं निवासेति, निवासयति (वस्त्र परिधान करतो). पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा (सकाळच्या वेळी वस्त्र परिधान करून).

Aṃsa [Pg.348] saṅghāte. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā.

'अंस' धातू संघात (एकत्र करणे किंवा आघात करणे) या अर्थात. अंसेति, अंसयति. अंसो, अंसा.

Ettha ca aṃsoti koṭṭhāsopi khandhopi vuccati. Aṃsāti arisarogo.

आणि येथे 'अंस' म्हणजे हिस्सा (भाग) आणि खांदा (स्कंध) देखील म्हटले जाते. 'अंसा' म्हणजे मूळव्याध (अर्शरोग).

Misa sajjane. Meseti, mesayati.

'मिस' धातू सज्जन (सजवणे किंवा तयार करणे) या अर्थात. मेसेति, मेसयति.

Rasa assādane. Raseti, rasayati. Raso. Rasiyate assādiyate janehīti raso.

'रस' धातू आस्वादाच्या (चव घेण्याच्या) अर्थात. रसेति, रसयति. रसो. 'रसियते अस्सादियते जनेहीति रसो' (लोकांद्वारे ज्याचा आस्वाद घेतला जातो, तो 'रस' होय).

Rasa sinehane. Raseti, rasayati. Raso.

'रस' धातू स्नेहनाच्या (प्रेम किंवा स्निग्धतेच्या) अर्थात. रसेति, रसयति. रसो.

Tattha rasetīti sinehati. Rasoti sineho, sinehasambandho sāmaggirasoti vuccati, yaṃ sandhāya brāhmaṇā bhagavantaṃ ‘‘arasarūpo samaṇo gotamo’’ti avocuṃ.

तेथे 'रसेति' म्हणजे स्नेह (प्रेम) करणे. 'रसो' म्हणजे स्नेह (प्रेम), स्नेहसंबंधाला 'सामग्गीरसो' (एकतेचा रस) असे म्हटले जाते, ज्याचा संदर्भ देऊन ब्राह्मणांनी भगवंतांना "श्रमण गौतम हे अरसरूप (आसक्ती नसलेले) आहेत" असे म्हटले होते.

Siya asabbappayoge. Seseti, sesayati. Seso. Vipubbo atisaye, vipubbo atisaye, vipubbo sisadhātu atisaye vattati, viseseti, visesayati. Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ.

'सिय' धातू असब्बप्पयोग (अपूर्ण प्रयोग किंवा उरलेला भाग) या अर्थात. सेसेति, सेसयति. सेसो (उर्वरित/शेष). 'वि' उपसर्ग लागून अतिशयाच्या (उत्कृष्टतेच्या) अर्थात, 'वि' उपसर्ग लागून अतिशयाच्या अर्थात, 'वि' उपसर्ग लागलेला 'सिस' धातू अतिशयाच्या अर्थात वर्ततो; विसेसेति, विसेसयति. विसेसो (विशेष), विसिट्ठो (विशिष्ट), विसेसणं (विशेषण).

Missa sammisse. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, misso, missito, sammissito, sammisso iccādīni. Alambusājātake missāti itthīnaṃ vattabbanāmaṃ, purisehi saddhiṃ sammissanatāya.

'मिस्स' धातू संमिश्रणाच्या (एकत्र करण्याच्या) अर्थात. मिस्सेति, मिस्सयति. संमिस्सेति, संमिस्सयति. मिस्सो, मिस्सो, मिस्सितो, संमिस्सितो, संमिस्सो इत्यादी. अलम्बुसा जातकामध्ये 'मिस्सा' हे स्त्रियांना संबोधण्याचे नाव आहे, पुरुषांसोबत संमिश्रण (एकत्र राहणे) होत असल्यामुळे.

Jusa paritakkane. Joseti, josayati.

'जुस' धातू परितक्कन (विचार करणे किंवा तर्क करणे) या अर्थात. जोसेति, जोसयति.

Masa pahāsane. Maseti, masayati.

'मस' धातू पहासन (प्रकाशन किंवा हास्य) या अर्थात. मासेति, मासयति.

Marisa titikkhāyaṃ. Mariseti. Marisayati.

'मरिस' धातू तितिक्षा (सहनशीलता/क्षमा) या अर्थात. मरिसेति, मरिसयति.

Pisa pesane. Peseti, pesayati. Pesako, pesito.

'पिस' धातू पेसण (पाठवणे किंवा दळणे) या अर्थात. पेसेति, पेसयति. पेसकॊ (पाठवणारा), पेसितो (पाठवलेला).

Ghusa [Pg.349] sadde. Ghoseti, ghosayati. Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā. Ghoso.

'घुस' धातू शब्दाच्या (आवाजाच्या) अर्थात. घोसेति, घोसयति. 'उग्घोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता' (बोधिमंडळावर आनंदित होऊन त्यांनी उद्घोषणा केली). घोसो (घोष/आवाज).

Disī uccāraṇe. Deseti, desayati. Desako, desetā, desito, desanā.

'दिसी' धातू उच्चारणाच्या (उपदेश करण्याच्या) अर्थात. देसेति, देसयति. देसको (उपदेशक), देसेता (उपदेश करणारा), देसितो (उपदेशिलेला), देसना (धम्मदेशना).

Vasa acchādane. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ.

'वस' धातू आच्छादनाच्या (वस्त्र परिधान करण्याच्या) अर्थात. वासेति, वासयति. निवासेति, निवासयति. वत्थं (वस्त्र).

Sakārantadhāturūpāni.

स-कारान्त धातूंची रूपे.

Hakārantadhātu

ह-कारान्त धातू.

Araha pūjāyaṃ. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’’ti arahato nāmāni.

'अरह' धातू पूजेच्या (आदराच्या) अर्थात. अरहेति, अरहयति. अरहा, अरहं. "अरहा, खीणआसवो, असेक्खो" ही अरहंतांची नावे आहेत.

Sineha sinehane. Sineheti, sinehayati.

'सिनेह' धातू स्नेहनाच्या (प्रेम किंवा स्निग्धतेच्या) अर्थात. सिनेहेति, सिनेहयति.

Varaha hiṃsāyaṃ. Varaheti, varahayati. Varāho.

'वरह' धातू हिंसेच्या अर्थात. वरहेति, वरहयति. वराहो.

Varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. ‘‘Eṇeyyā ca varāhā cā’’ti ettha hi sūkaro ‘‘varāho’’ti vutto, ‘‘mahāvarāhassa…pe… nadīsu jaggato’’ti ettha pana hatthī ‘‘varāho’’ti.

'वराहो' म्हणजे डुकरालाही आणि हत्तीलाही म्हटले जाते. “एणेय्या च वराहा चा” येथे डुकराला 'वराहो' म्हटले आहे, तर “महावराहस्स...पे... नदीसु जग्गतो” येथे हत्तीला 'वराहो' म्हटले आहे.

Raha cāge. Raheti, rahayati.

'रह' धातू त्यागाच्या अर्थात. रहेति, रहयति.

Caha parikatthane. Caheti, cahayati.

'चह' धातू परिकत्थन (बढाई मारणे किंवा स्तुती करणे) या अर्थात. चहेति, चहयति.

Maha pūjāyaṃ. Maheti, mahayati. Mahito rājā mahārājā. Vihāramaho, cetiyamaho.

'मह' धातू पूजेच्या (उत्सवाच्या/आदराच्या) अर्थात. महेति, mahayati. महितो राजा महाराजा (पूजनीय राजा तो महाराज). विहारमहो (विहार उत्सव), चेतियमहो (चैत्य उत्सव).

Piha icchāyaṃ. Piheti, pihayati. Pihā, pihālu, apiho, pihanīyā vibhūtiyo.

'पिह' धातू इच्छेच्या (आकांक्षेच्या) अर्थात. पिहेति, पिहयति. पिहा (इच्छा), पिहालू (इच्छुक), अपिहो (इच्छारहित), पिहनीया विभूतियो (इच्छिण्यायोग्य ऐश्वर्य).

Kuha [Pg.350] vimhāpane. Kuheti, kuhayati. Kuhako. Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako. Kuhanā.

'कुह' धातू विम्हापन (आश्चर्यचकित करणे किंवा फसवणे) या अर्थात. कुहेति, कुहयति. कुहको. 'कुहयति लोकविम्हापनं करोतीति कुहको' (जो लोकांना आश्चर्यचकित करतो किंवा फसवतो तो 'कुहको' होय). कुहना (फसवणूक/ढोंग).

Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Saheti, sahayati. Sahanaṃ. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘sahatī’’ti rūpaṃ.

'सह' धातू परिसहन (सहन करणे) या अर्थात. परिसहन म्हणजे खंती (क्षमा/सहनशीलता). सहेति, सहयति. सहनं. भूवादिगणीय धातूचे रूप मात्र 'सहति' असे होते.

Garaha vinindane. Garaheti, garahayati. Garahā. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘garahatī’’ti rūpaṃ.

'गरह' धातू विनिंदन (निंदा करणे) या अर्थात. गरहेति, गरहयति. गरहा (निंदा). भूवादिगणीय धातूचे रूप मात्र 'गरहति' असे होते.

Hakārantadhāturūpāni.

ह-कारान्त धातूंची रूपे.

Ḷakārantadhātu

Ḷ ळ-कारान्त धातू.

Taḷa tāḷane. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. Tāḷaṃ. Tāḷanti kaṃsatāḷādi.

'तळ' धातू ताळन (वाजवणे किंवा मारणे) या अर्थात. ताळेति, ताळयति. पताळेति, पताळयति. ताळं. 'ताळं' म्हणजे कांस्यताल (झांज) इत्यादी.

Taḷa āghāte. Pubbe viya rūpāni.

'तळ' धातू आघाताच्या अर्थात. पूर्वीप्रमाणेच रूपे होतात.

Khaḷa bhede. Khaḷeti, khaḷayati.

'खळ' धातू भेदाच्या (विभाजनाच्या) अर्थात. खळेति, खळयति.

Iḷa thavane. Iḷeti, iḷayati.

'इळ' धातू थवन (स्तुती करणे) या अर्थात. इळेति, इळयति.

Juḷa peraṇe. Joḷeti, joḷayati.

'जुळ' धातू पेरण (प्रेरित करणे किंवा पाठवणे) या अर्थात. जोळेति, जोळयति.

Pīḷa avagāhane. Pīḷeti, pīḷayati. Nippīḷeti, nippīḷayati. Pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako.

'पीळ' धातू अवगाहन (दाबणे किंवा पिडणे) या अर्थात. पीळेति, पीळयति. निप्पीळेति, nippyālayati. पीळनको, पीळितो, पीळा, पीळनं, निप्पीळनको.

Laḷa upasevāyaṃ. Lāḷeti, lāḷayati. Upalāḷeti, upalāḷayati. Bhūvādigaṇaṭṭhāya pana vilāsanatthe vattamānāya etissā ‘‘laḷatī’’ti rūpaṃ.

लळ (laḷa) हा धातू उपसेवा (लाड करणे किंवा प्रेम करणे) या अर्थात आहे. 'लाळेति' (lāḷeti), 'लाळयति' (lāḷayati). 'उपलाळेति' (upalāḷeti), 'उपलाळयति' (upalāḷayati). परंतु, भूवादिगणात विलास (क्रीडा किंवा शोभा) या अर्थात वर्तमान असताना, याचे 'लळति' (laḷati) असे रूप होते.

Siḷa seḷane. Seḷeti, seḷayati. Seḷento. Ettha seḷetīti seḷitasaddaṃ karoti.

सिळ (siḷa) हा धातू सेळन (आवाज करणे किंवा शिट्टी वाजवणे) या अर्थात आहे. 'सेळेति' (seḷeti), 'सेळयति' (seḷayati). 'सेळेन्तो' (seḷento). येथे 'सेळेति' म्हणजे 'सेळित' (शिट्टीचा) आवाज करतो.

Avaggantadhāturūpāni.

अवर्गान्त धातूंची रूपे.

Curādī [Pg.351] ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

माझ्या क्षमतेनुसार चुरादिगणातील एवढे धातू पाहिले गेले आहेत; सूत्रांमध्ये इतरही धातू पाहून अर्थाच्या योग्यतेनुसार ते ग्रहण करावेत.

Curapamukhagaṇo me sāsanatthaṃ pavutto,Supacurahitakāmo tampi sikkheyya dhīro;

Supacuranayapāṭhe satthuno tañhi sikkhaṃ,Piyusamiva manuññaṃ atthasāraṃ labhetha.

शासनाच्या (बुद्धवचनाच्या) अर्थासाठी मी चुरादि प्रमुख गणांचे वर्णन केले आहे, अत्यंत विपुल कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या धीर पुरुषाने त्याचे अध्ययन करावे; शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) विपुल नयपाठातील त्या शिक्षणाचे अध्ययन करून, मनुष्याने अमृतासारखा मनोहर अर्थसार प्राप्त करावा.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

कौशल्यासाठी (नैपुण्यासाठी) रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथातील...

Curādigaṇaparidīpano aṭṭhārasamo paricchedo.

चुरादिगण स्पष्ट करणारा अठरावा परिच्छेद समाप्त.

19. Sabbagaṇavinicchaya

१९. सर्वगणविनिश्चय (सर्व गणांचा निर्णय)

Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbagaṇavinicchayaṃ;

Sotūnaṃ paṭubhāvatthaṃ, parame piṭakattaye.

यानंतर, ऐकणाऱ्यांच्या (अभ्यासकांच्या) परम त्रिपिटकातील नैपुण्यासाठी, मी सर्व गणांचा निर्णय (सब्बगणविनिच्छय) सांगेन.

Paccayādivibhāgehi, nayehi vividhehi taṃ;

Sukhaggāhāya sotūnaṃ, suṇātha mama bhāsato.

प्रत्यय इत्यादींच्या विभागांद्वारे आणि विविध पद्धतींनी (नयांनी), ऐकणाऱ्यांना सहज समजण्यासाठी, मी सांगत असलेले ते तुम्ही ऐका.

Tattha paṭhamo bhūvādigaṇo, dutiyo rudhādigaṇo, tatiyo divādigaṇo, catuttho svādiguṇo, pañcamo kiyādigaṇo, chaṭṭho gahādigaṇo, sattamo tanādigaṇo, aṭṭhamo curādigaṇo, imasmiṃ bhagavato pāvacane aṭṭhavidhā dhātugaṇā bhavanti. Etesu vikaraṇapaccayavasena –

त्यात पहिला भूवादिगण, दुसरा रुधादिगण, तिसरा दिवादिगण, चौथा स्वादिगण, पाचवा कियादिगण (क्यादिगण), सहावा गहादिगण, सातवा तनादिगण आणि आठवा चुरादिगण; भगवंतांच्या या प्रवचनात (शासनात) आठ प्रकारचे धातूंचे गण आहेत. या गणांमध्ये विकरण प्रत्ययांच्या अनुसार –

Bhūvādito akāro ca, sānusāro rudhādito;

Akāro cevivaṇṇo ca, ekārokārameva ca.

भूवादिगणापासून 'अ'कार, रुधादिगणापासून अनुस्वारासह 'अ'कार, तसेच 'इ'वर्ण (इ, ई), 'ए'कार आणि 'ओ'कार प्रत्यय होतात.

Yapaccayo divādimhā, ṇu ṇā uṇā suvādito;

Kyādito pana nāyeva, ppaṇhā pana gahādito.

दिवादिगणापासून 'य' प्रत्यय, स्वादिगणापासून 'णु', 'णा', 'उणा' प्रत्यय; क्यादिगणापासून केवळ 'ना' प्रत्यय, आणि गहादिगणापासून 'प्पण्ह' प्रत्यय होतो.

Oyirā [Pg.352] tu tanādimhā, ṇe ṇayā ca curādito;

Aggahitaggahaṇena, paccayā dasa pañca ca.

तनादिगणापासून 'ओ' आणि 'यिर' प्रत्यय, तर चुरादिगणापासून 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय होतात; न घेतलेल्यांच्या ग्रहणाने (एकूण) पंधरा प्रत्यय होतात.

Hiyyattanī sattamī ca, vattamānā ca pañcamī;

Catassetā pavuccanti, sabbadhātukanāmikā.

हिय्यत्तनी (भूतकाल), सप्तमी (विध्यर्थ), वर्तमाना (वर्तमानकाल) आणि पंचमी (आज्ञार्थ); या चार विभक्तींना 'सब्बधातुक' (सार्वधातुक) म्हटले जाते.

Etesu visayesveva, akāro suddhakattari;

Aññatra kha cha sādīhi, sahāpi cupalabbhati.

या विषयांमध्येच (सब्बधातुक विभक्तींमध्ये) 'अ'काराचा मध्ये लोप होतो; 'ख', 'छ', 'स' इत्यादींशिवाय इतर ठिकाणी तो (विकरण प्रत्यय) मिळतो.

‘‘Bhavati hoti sambhoti, jeti jayati kīyati;

Ḍeti yāti iti eti, avati koti saṅkati.

'भवति', 'होति', 'सम्भोति', 'जेति', 'जयति', 'कीयति'; 'डेति', 'याति', 'एति', 'अवति', 'कोति', 'सङ्कति'.

Bhikkhati pivati pāti, vadeti vadati’’ iti;

Bhūvādidhāturūpāni, bhavantīti pakāsaye.

'भिक्खति', 'पिवति', 'पाति', 'वदेति', 'वदति' अशी भूवादिगणातील धातूंची रूपे होतात, असे स्पष्ट करावे.

Rūpaṃ ‘‘rundhati rundhīti, rundheti puna rundhiti;

Sumbhoti’’ccādīrūpāni, rudhādīnti dīpaye.

'रुन्धति', 'रुन्धीति', 'रुन्धेति', पुन्हा 'रुन्धिति'; 'सुम्भोति' इत्यादी रूपे रुधादिगणाची आहेत, असे दर्शवावे.

‘‘Dibbati sibbati ceva, yujjati vijjati tathā;

Ghāyati hāyati’’ccādi, rūpamāhu divādinaṃ.

'दिब्बति', 'सिब्बति', तसेच 'युज्जति', 'विज्जति'; 'घायति', 'हायति' इत्यादी दिवादिगणाची रूपे आहेत असे म्हणतात.

‘‘Suṇoti ca suṇāti ca, vuṇoti ca vuṇāti ca;

Pāpuṇāti hinotī’’ti, ādirūpaṃ suvādinaṃ.

'सुणोति', 'सुणाति', 'वुणोति', 'वुणाति'; 'पापुणाति', 'हिनोति' इत्यादी स्वादिगणाची रूपे आहेत.

‘‘Kināti ca jināti ca, dhunāti ca munāti ca;

Asnāti’’ccādirūpañca, kyādīnanti vibhāvaye.

'किनाति', 'जिनाति', 'धुनाति', 'मुनाति'; 'अस्नाति' इत्यादी रूपे क्यादिगणाची आहेत, असे जाणावे.

‘‘Gheppati paṭiggaṇhāti, saṇhañca saṇhakoti ca;

Kaṇhaṃ taṇhā ca tiṇhuṇha’’-miccādi ca gahādinaṃ.

'घेप्पति', 'पटिग्गण्हाति', 'सण्ह' आणि 'सण्हकोति'; 'कण्ह', 'तण्हा', 'तिण्ह', 'उण्ह' इत्यादी गहादिगणाची रूपे आहेत.

‘‘Tanoti ca karoti ca, kayirati sanoti ca;

Sakkota’ppoti pappoti’’-ccādirūpaṃ tanādinaṃ.

'तनोति', 'करोति', 'कयिरति', 'सनोति'; 'सक्कोति', 'अप्पोति', 'पप्पोति' इत्यादी रूपे तनादिगणाची आहेत.

‘‘Coreti corayante ca, cinteti cintayanti ca;

Manteti’’ccādikañcāpi, rūpamāhu curādinaṃ.

'चोरेति', 'चोरयन्ते', 'चिन्तेति', 'चिन्तयन्ति'; 'मन्तेति' इत्यादी रूपे चुरादिगणाची आहेत असे म्हणतात.

Vikaraṇavasenevaṃ, rūpabhedo pakāsito;

Dhātūnaṃ dhātubhedādi-kusalassa matānugo.

अशा प्रकारे, विकरण प्रत्ययांच्या आधारे रूपांमधील भेद स्पष्ट केला आहे; जो धातूंच्या आणि धातूंच्या भेदांविषयी कुशल असलेल्या विद्वानांच्या मतानुसार आहे.

Kiriyāya [Pg.353] dhāraṇato, dhātavo ekadhā matā;

Dvidhāpi ca pavuccanti, sakammākammato pana.

क्रियेचे धारण करत असल्यामुळे धातू एकाच प्रकारचे मानले जातात; परंतु सकर्मक आणि अकर्मक असण्याच्या आधारे ते दोन प्रकारचे देखील सांगितले जातात.

Tattha sakammakā nāma, gamibhakkhādayā siyuṃ;

Ṭhāsādayo akammā ca, upasaggaṃ vinā vade;

त्यात 'गमि' (जाणे), 'भक्ख' (खाणे) इत्यादी धातू सकर्मक (सकम्मक) आहेत; आणि उपसर्गाशिवाय 'ठा' (थांबणे), 'स' (शयन करणे) इत्यादी धातू अकर्मक (अकम्मक) आहेत असे म्हणावे.

Sakammakakammabhūto, divu iccādayo puna;

Gahetvāna tidhā honti, evañcāpi vibhāvaye.

पुन्हा, 'दिवु' इत्यादी धातू सकर्मक आणि अकर्मक दोन्ही रूपांत ग्रहण करून तीन प्रकारचे होतात, असे देखील जाणावे.

Sakammake dvidhā bhitvā, ekakammadvikammato;

Akammakehi saddhiṃ te, tividhāpi bhavanti hi.

सकर्मक धातूंचे एककर्मक आणि द्विकर्मक असे दोन भेद करून, अकर्मक धातूंसह ते तीन प्रकारचे होतात.

Akammakā rutāyeva, ekakammā gamādayo;

Honti dvikammakā nāma, duhikaravahādayo.

केवळ 'रु' (आवाज करणे) इत्यादी अकर्मक आहेत, 'गमु' इत्यादी एककर्मक आहेत; आणि 'दुह' (दूध काढणे), 'कर' (करणे), 'वह' (वाहून नेणे) इत्यादी द्विकर्मक आहेत.

Sakammākammakattamhi, dhātūnamupasaggato;

Niyamo natthi so tasmā, na mayā ettha vuccati.

धातूंच्या सकर्मक किंवा अकर्मक असण्यामध्ये उपसर्गामुळे कोणताही निश्चित नियम राहत नाही, म्हणून मी येथे त्याचे वर्णन करत नाही.

Ekaṭṭhānā gamiccādī, dviṭṭhānā bhūpacādayo;

Tiṭṭhānā svādayo evaṃ, ṭhānatopi tidhā matā.

स्थानभेदाने देखील ते तीन प्रकारचे मानले जातात; जसे 'गमु' इत्यादी एकस्थानी, 'भू', 'पच' इत्यादी द्विस्थानी, आणि 'सु' इत्यादी त्रिस्थानी आहेत.

Gupādayo niyogena, ākhyātatte savuddhikā;

Vaca turādayo na hi, vuddhikā kāritaṃ vinā;

आख्यात (क्रियापद) रूपात 'गुप' इत्यादी धातू नियमाने वृद्धियुक्त होतात; परंतु 'वच', 'तुर' इत्यादी धातू कारित (प्रयोजक) प्रत्ययाशिवाय वृद्धियुक्त होत नाहीत.

Khi ji iccādayo dhātū, savuddhāvuddhikā matā;

Iti vuddhivasenāpi, tividho dhātusaṅgaho.

‘खि’, ‘जि’ इत्यादी धातू वृद्धियुक्त आणि वृद्धिरहित दोन्ही मानले जातात; अशा प्रकारे वृद्धीच्या आधारे देखील धातूंचा संग्रह तीन प्रकारचा आहे.

Aluttavikaraṇā ca, luttavikaraṇā tathā;

Luttāluttavikaraṇā, evampi tividhā siyuṃ.

तसेच, विकरण प्रत्ययाचा लोप न होणारे (अलुप्तविकरण), विकरण प्रत्ययाचा लोप होणारे (लुप्तविकरण) आणि विकरण प्रत्ययाचा लोप होणारे व न होणारे (लुप्तालुप्तविकरण) असेही तीन प्रकारचे धातू असतात.

Tatrāluttavikaraṇā, gami rudhi divādayo;

Pā bhādayo jiniccādī, kamato itare siyuṃ.

त्यात 'गमि', 'रुधि', 'दिवा' इत्यादी अलुप्तविकरण आहेत; 'पा', 'भा' इत्यादी आणि 'जि' इत्यादी अनुक्रमे इतर (लुप्तविकरण आणि लुप्तालुप्तविकरण) आहेत.

Suddhassarā ekassarā, tathānekassarāti ca;

Tidhā bhavanti yuyātā-pābhālādī karādayo.

शुद्धस्वरयुक्त, एकस्वरयुक्त आणि अनेकस्वरयुक्त असेही तीन प्रकारचे धातू असतात; जसे 'यु', 'या', 'ता', 'पा', 'भा' इत्यादी आणि 'कर' इत्यादी.

Catudhādinayo cāpi, labbhamānavasena ca;

Gahetabbo nayaññūhi, yathāvuttānusārato.

नय जाणणाऱ्यांनी (पद्धती समजणाऱ्यांनी) वर सांगितलेल्या पद्धतीनुसार उपलब्धतेच्या आधारे चार प्रकार इत्यादींचे नियम देखील ग्रहण करावेत.

Puna [Pg.354] suddhassarā dhātū, ekassarā ca sattadhā;

Āivaṇṇauvaṇṇanta-eontavasā matā.

पुन्हा शुद्ध स्वर असणारे धातू आणि एकाक्षरी धातू सात प्रकारचे मानले जातात; जे आ-वर्ण, इ-वर्ण, उ-वर्ण, ए आणि ओ यांनी अंत होणारे आहेत.

Avaṇṇivaṇṇuvaṇṇante-kārantānaṃ vasena ve;

Anekassaradhātū ca, sattadhāva pakittitā.

अ-वर्ण, इ-वर्ण, उ-वर्ण आणि ए-कारान्त यांच्याद्वारे अनेकाक्षरी धातू देखील सात प्रकारचेच सांगितले आहेत.

Evaṃ pannarasadhāpi, dhātūnamidha saṅgaho;

Tappabhedaṃ pakāseyyuṃ, iuiccādinā vidū.

अशा प्रकारे येथे धातूंचा पंधरा प्रकारांनी संग्रह केला आहे; विद्वान लोक 'इ, उ' इत्यादींद्वारे त्यांचे भेद प्रकट करतात.

Tatra ‘‘igatiyaṃ, i ajjhayane, u sadde’’ iccete suddhassarā dhātavo. Yā rā lā iccādayo ekassarā ākārantā. Khijiniiccādayo ekassarā ikārantā. Pīiccādayo ekassarā īkārantā. Khu du ku iccādayo ekassarā ukārantā, bhū hū iccādayo ekassarā ūkārantā. Khe je se iccādayo ekassarā ekārantā. So iccādayo ekassarā okārantā.

तेथे 'इ गती अर्थात, इ अध्ययनात, उ शब्दात' हे शुद्ध स्वर असणारे धातू आहेत. या, रा, ला इत्यादी एकाक्षरी आ-कारान्त आहेत. खिजिनि इत्यादी एकाक्षरी इ-कारान्त आहेत. पी इत्यादी एकाक्षरी ई-कारान्त आहेत. खु, दु, कु इत्यादी एकाक्षरी उ-कारान्त आहेत, भू, हू इत्यादी एकाक्षरी ऊ-कारान्त आहेत. खे, जे, से इत्यादी एकाक्षरी ए-कारान्त आहेत. सो इत्यादी एकाक्षरी ओ-कारान्त आहेत.

Kara paca saṅgāma iccādayo anekassarā akārantā, omāiccādayo anekassarā ākārantā, saki iccādayo anekassarā ikārantā. Cakkhī iccādayo anekassarā īkārantā. Andhuiccādayo anekassarā ukārantā. Kakkhū iccādayo anekassarā ūkārantā. Gile mile iccādayo anekassarā ekārantāti evaṃ pannarasavidhena dhātusaṅgaho.

कर, पच, संगाम इत्यादी अनेकाक्षरी अ-कारान्त आहेत, ओमा इत्यादी अनेकाक्षरी आ-कारान्त आहेत, सकि इत्यादी अनेकाक्षरी इ-कारान्त आहेत. चक्खी इत्यादी अनेकाक्षरी ई-कारान्त आहेत. अन्धु इत्यादी अनेकाक्षरी उ-कारान्त आहेत. कक्खू इत्यादी अनेकाक्षरी ऊ-कारान्त आहेत. गिले, मिले इत्यादी अनेकाक्षरी ए-कारान्त आहेत; अशा प्रकारे पंधरा प्रकारांनी धातूंचा संग्रह होतो.

Atha tettiṃsavidhenapi dhātusaṅgaho bhavati. Kathaṃ?

आता तेहेतीस प्रकारांनी देखील धातूंचा संग्रह होतो. तो कसा?

Dhātū suddhassarā ceva, puna cekassarāpi ca;

Kakārantā khakārantā, gantā ghantā ca dhātavo.

धातू शुद्ध स्वर असणारे, तसेच एकाक्षरी देखील, आणि क-कारान्त, kh-कारान्त, ग-कारान्त व घ-कारान्त धातू.

Cakārantā chakārantā, jantā jhantā ca ñantakā;

Ṭakārantā ṭhakārantā, ḍantā ḍhantā ca ṇantakā.

च-कारान्त, छ-कारान्त, ज-कारान्त, झ-कारान्त आणि ञ-कारान्त; ट-कारान्त, ठ-कारान्त, ड-कारान्त, ढ-कारान्त आणि ण-कारान्त.

Tantā ceva tathā thantā, dantā dhantā ca nantakā;

Pantā phantā bakārantā, bhantā mantā ca yantakā.

त-कारान्त तसेच थ-कारान्त, द-कारान्त, ध-कारान्त आणि न-कारान्त; प-कारान्त, फ-कारान्त, ब-कारान्त, भ-कारान्त, म-कारान्त आणि य-कारान्त.

Rantā [Pg.355] lantā vakārantā, santā hantā ca ḷantakā;

Iti tettiṃsadhā ñeyyo, dhātūnamidha saṅgaho.

र-कारान्त, ल-कारान्त, व-कारान्त, स-कारान्त, ह-कारान्त आणि ळ-कारान्त; अशा प्रकारे येथे धातूंचा तेहेतीस प्रकारांनी संग्रह समजावा.

Mate satthussa ḍhaṇaḷā, padādimhi na dissare;

Tenekassaradhātūsu, ḍhaṇaḷā na kathīyare.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) मतात शब्दाच्या सुरुवातीला ढ, ण, ळ हे वर्ण दिसत नाहीत; त्यामुळे एकाक्षरी धातूंमध्ये ढ, ण, ळ हे सांगितले जात नाहीत.

Ikārantatikāranta-vasena tu yathārahaṃ;

Nāmaṃ sambhoti dhātūnaṃ, itippaccayayogato.

इ-कारान्त आणि ति-कारान्त यांच्याद्वारे योग्यतेनुसार 'इति' प्रत्ययाच्या योगाने धातूंचे नाव सिद्ध होते.

Pacibhikkhichidikhādi, karoti bhavati gami;

Gatigacchatihotīti, ādivohāramuddhare.

पचि, भिक्खि, छिदि, खादि, करोति, भवति, गमि; गती, गच्छति, होति इत्यादी व्यवहार (संज्ञा) उद्धृत करावेत.

Evaṃ tettiṃsabhedehi gahitesu nikhilesu dhātūsu –

अशा प्रकारे तेहेतीस भेदांनी सर्व धातू ग्रहण केले असता -

Sahahiṃsaīhavasā, sīhasaddagatiṃ vade;

Sahanato hananato, sīhoti hi garū vaduṃ.

सहन करणे, हिंसा करणे आणि चेष्टा (प्रयत्न) करणे या अर्थांवरून 'सीह' (सिंह) शब्दाची उत्पत्ती सांगावी; कारण सहन करण्यावरून आणि हनन करण्यावरून पूजनीय आचार्य त्याला 'सीह' म्हणतात.

Tathā hi sīho vātātapādiparissayampi sahati, ‘‘kiṃ me bahūhi ghāṭitehī’’ti attano gocaratthāya khuddake pāṇe agaṇhanto, ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesī’’ti anuddayavasena sahitabbe khuddakasattepi sahati. Hiṃsitabbe pana kāyūpapanne sūkaramahiṃsādayo satte hiṃsati, tasmāpi ‘‘sīho’’ti vuccati. Yathā pana kantanaṭṭhena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhenapi sīhoti veditabbo. Atha vā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyattā suṭṭhu īhatīti sīho. Vuttañhi –

तसेच सिंह वारा, ऊन इत्यादी संकटांना देखील सहन करतो, 'मला अनेक प्राण्यांना मारून काय करायचे आहे?' असे म्हणून स्वतःच्या आहारासाठी लहान प्राण्यांना न पकडता, 'मी संकटात सापडलेल्या लहान प्राण्यांचा संहार करू नये' अशा दयेपोटी सहन करण्यायोग्य लहान प्राण्यांना देखील अभय देतो (सहन करतो). परंतु हिंसेला पात्र असणाऱ्या, समोर आलेल्या डुक्कर, म्हैस इत्यादी प्राण्यांची तो हिंसा करतो, म्हणूनही त्याला 'सीह' (सिंह) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे कापण्याच्या अर्थावरून आद्य आणि अंत वर्णांच्या विपर्यासाने (उलटपालट करून) 'तक्क' (तक्र/ताक) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हिंसेच्या अर्थावरून 'सीह' (हिंस -> सीह) असे समजावे. किंवा सर्व इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) दृढ वीर्यामुळे (उत्साहामुळे) तो चांगला प्रयत्न करतो म्हणून तो 'सीह' आहे. कारण म्हटले आहे -

‘‘Yathā sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā’’ti.

'ज्याप्रमाणे श्वापदांचा राजा सिंह बसण्याच्या, उभे राहण्याच्या आणि चंक्रमण करण्याच्या ठिकाणी नेहमी आळस नसलेला (उत्साही) आणि दृढ मनाचा असतो.'

Aparo nayo –

दुसरा प्रकार -

Sahanā ca hiṃsanā ca, tathā sīghajavattato;

Sīho iccapi bhāseyya, sakyasīhassa sāsane.

सहन करणे, हनन करणे आणि वेगाने धावणे यांमुळे शाक्यसिंहाच्या (बुद्धांच्या) शासनात त्याला 'सीह' (सिंह) असेच म्हणावे.

Vuttañhi [Pg.356] suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saharā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho’’ti.

कारण सुत्तनिपात अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'सहन करणे, हनन करणे आणि वेगाने धावणे यांमुळे तो सीह (सिंह) आहे.'

Idāni tadatthuddhāro vuccate, sīhasaddo ‘‘sīho bhikkhave migarājā’’tiādīsu migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu tathāgate. Tattha tathāgate sadisakappanāya āgato.

आता त्याचा अर्थ उद्धृत केला जात आहे, 'भिक्खूहो, सिंह हा श्वापदांचा राजा आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'सीह' शब्द श्वापदांच्या राजासाठी (सिंहासाठी) आला आहे. 'त्यानंतर सिंह सेनापती जेथे भगवान होते तेथे गेले' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो संज्ञेसाठी (नावासाठी) आला आहे. 'भिक्खूहो, सीह हे अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांचेच नाव (अधिवचन) आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो तथागतांसाठी आला आहे. तेथे तथागतांसाठी तो सादृश्याच्या कल्पनेने (उपमेने) आला आहे.

Etthetaṃ vuccati –

या संदर्भात हे म्हटले आहे -

Sīhe paññattiyañcāpi, buddhe appaṭipuggale;

Imesu tīsu atthesu, sīhasaddo pavattati.

सिंह (प्राणी), प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आणि अद्वितीय पुद्गल असलेले बुद्ध; या तीन अर्थांमध्ये 'सिंह' हा शब्द वापरला जातो.

Rūpiruppatidhātūhi, rūpasaddagatiṃ vade;

‘‘Rūpayati ruppatī’’ti, vatvā nibbacanadvayaṃ.

'रूपि' आणि 'रुप्पति' या धातूंवरून 'रूप' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी. 'रूपयति' (रूप धारण करतो) आणि 'रुप्पति' (पीडित होतो) असे म्हणून दोन व्युत्पत्ती सांगाव्यात.

Vuttañhetaṃ garūhi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhenā’’ti. Bhagavatā panetaṃ vuttaṃ ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ vadetha, ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati, sītenapi ruppatī’’ti vitthāro. Atthuddhāro panassa heṭṭhā vuttova.

आचार्यांनी म्हटले आहे की, 'रूपयति इति रूपं' म्हणजे जो रंगात बदल घडवून आणून मनातील भाव प्रकट करतो, तो रूप होय. असेही म्हटले आहे की, 'रूप' कोणत्या अर्थाने रूप आहे? 'रुप्पन' (पीडित होणे किंवा बदलणे) या अर्थाने. भगवंतांनी देखील म्हटले आहे, 'भिक्खूहो, तुम्ही कशाला रूप म्हणता? जे पीडित होते (बदलते), भिक्खूहो, म्हणून त्याला रूप म्हटले जाते. कशाने पीडित होते? थंडीनेही पीडित होते...' इत्यादी सविस्तर. याचा अर्थाचा उलगडा खाली आधीच केला आहे.

Pasavatemanatthena, dhātunā udinā pana;

Samuddasaddanipphattiṃ, vadeyya matimā naro.

बुद्धिमान मनुष्याने 'पसवत' (उत्पन्न करणे) या अर्थातील धातूपासून आणि 'उद' (पाणी) या शब्दापासून 'समुद्र' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी.

Ettha [Pg.357] hi samuddoti aṭṭhahi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattā samuddati attasannissitānaṃ macchamakarādīnaṃ pītisomanassaṃ pasavati janetīti samuddo. Ayamasmākaṃ khanti. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘samuddanaṭṭhena samuddo, kiledanaṭṭhena tenamanaṭṭhenāti vuttaṃ hotī’’ti vadanti. Milindapañhe pana āyasmā nāgaseno ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti milindena raññā puṭṭho āha ‘‘yattakaṃ mahārāja udakaṃ, tattakaṃ loṇaṃ, yattakaṃ loṇaṃ, tattakaṃ udakaṃ, udakasamattā samuddoti vuccatī’’ti. Tadā raññā milindena ‘‘kallosi bhante nāgasenā’’ti vuttaṃ. Ettha hi samaṃ udakena loṇaṃ etthāti samuddoti nibbacanaṃ veditabbaṃ ‘‘nīloda’’ntiādīsu viya. Tattha bhadantanāgasenamatañca amhākaṃ matañca pakatisamuddaṃ sandhāya vuttattā na virujjhati, aṭṭhakathācariyānaṃ matampi ‘‘taṇhāsamuddo’’ti ca ‘‘samuddopeso’’ti ca āgatāni samuddasarikkhakāni ca taṇhācakkhusotādīni sandhāya vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

येथे 'समुद्र' म्हणजे आठ आश्चर्यकारक व अद्भुत गुणांनी युक्त असल्यामुळे, तो स्वतःमध्ये राहणाऱ्या मासे, मकर इत्यादी प्राण्यांमध्ये प्रीती व सोमनस्य 'पसवति' (उत्पन्न करतो), म्हणून तो 'समुद्र' होय. हे आमचे मत आहे. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात, 'समुद्दन' (एकत्र करणे किंवा ओले करणे) या अर्थाने, क्लेदन (ओले करणे) या अर्थाने आणि तेमन (भिजवणे) या अर्थाने समुद्र म्हटले जाते. मिलिंदप्रश्नात मात्र आयुष्यमान नागसेनांना राजा मिलिंदाने विचारले, 'भंते नागसेन, समुद्राला समुद्र का म्हणतात? कोणत्या कारणाने पाण्याला समुद्र म्हटले जाते?' तेव्हा नागसेन म्हणाले, 'महाराज, जेवढे पाणी आहे, तेवढेच मीठ आहे; जेवढे मीठ आहे, तेवढेच पाणी आहे. पाण्याच्या समानतेमुळे (उदक-समतेमुळे) त्याला समुद्र म्हटले जाते.' तेव्हा राजा मिलिंदाने 'भंते नागसेन, आपण योग्य बोललात' असे म्हटले. येथे 'सम' (समान) आणि 'उदक' (पाणी) यावरून 'समुद्र' अशी व्युत्पत्ती समजावी, जसे 'नीलोद' इत्यादी शब्दांमध्ये होते. तेथे भदंत नागसेनांचे मत आणि आमचे मत हे नैसर्गिक समुद्राला उद्देशून असल्यामुळे त्यात कोणताही विरोध नाही. अट्ठकथाचार्यांचे मत देखील 'तण्हा-समुद्र' (तृष्णा-समुद्र) आणि 'समुद्रोपेश' इत्यादी ठिकाणी आलेल्या समुद्रासारख्या तृष्णा, चक्षु, श्रोत्र इत्यादींना उद्देशून असल्यामुळे त्यातही विरोध नाही, असे समजावे.

Khādadhātuvasā cāpi, khanudhātuvasena vā;

Khanito vāpi dhātumhā, dhāto khaṃpubbatopi vā;

Khandhasaddassa nipphattiṃ, saddakkhandhavidū vade.

'खाद्' धातूच्या प्रभावाने किंवा 'खन्' धातूच्या प्रभावाने, अथवा 'खन्' धातूपासून किंवा 'ख' पूर्वपदावरून 'स्कंध' (खन्ध) या शब्दाची उत्पत्ती शब्दस्कंधाचे जाणकार सांगतात.

Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhā’’ti vacanato sayampi dukkhadhammoyeva samāno jātijarābyādhimaraṇadukkhādīhi anekehi dukkhehi khajjati khādiyatīti khandho, teheva dukkhehi khaññati avadāriyatītipi khandho, khaniyati parikhaññatītipi khandho, attena vā attaniyena vā tucchattā khaṃ suññākāraṃ dhāretītipi khandho, rūpakkhandhādi. Atthuddhārato pana –

त्यामध्ये, 'थोडक्यात सांगायचे तर पाच उपादानस्कंध देखील दुःखकारक आहेत' या वचनावरून, स्वतः देखील दुःखस्वरूप असतानाच, जन्म, जरा, व्याधी, मरण इत्यादी अनेक दुःखांद्वारे जो खाल्ला जातो (पीडित केला जातो), तो 'स्कंध' होय. त्याच दुःखांद्वारे जो विदीर्ण (नष्ट) केला जातो, म्हणूनही तो 'स्कंध' होय. जो खणला जातो (नष्ट केला जातो), म्हणूनही तो 'स्कंध' होय. आत्मा किंवा आत्मीय भावाने शून्य (तुच्छ) असल्यामुळे जो 'ख' म्हणजे शून्याकार धारण करतो, म्हणूनही तो 'स्कंध' होय, जसे की रूपस्कंध इत्यादी. अर्थाच्या स्पष्टीकरणाच्या दृष्टीने तर -

Khandhasaddo [Pg.358] rāsiguṇa-paṇṇattīsu ca rūḷhiyaṃ;

Koṭṭhāse ceva aṃse ca, vattatīti vibhāvaye.

'स्कंध' हा शब्द राशी (समूह), गुण, प्रज्ञप्ती (संकल्पना), रूढी (प्रचलित अर्थ), तसेच भाग (कोष्ठास) आणि अंश (खांदा) या अर्थांमध्ये वापरला जातो, असे जाणावे.

Vuttañhetaṃ sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ – khandhasaddo sambahulesu ṭhānesu nipatati rāsimhi guṇe paṇṇattiyaṃ rūḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi bhikkhave mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasahassānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatasahassānī’ti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu hi rāsito khandho nāma. Na hi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati, tathā na parittakaṃ rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukā ca gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā khā bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu rūḷhīto khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho, tasmā rāsilakkhaṇā khandhāti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭati. Lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’’ti [Pg.359] vadanti. Iti koṭṭhāsalakkhaṇā khandhātipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha ‘‘rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāso’’ti iminā nayena attho veditabbo. ‘‘Khandhe bhāraṃ. Khandhato otāreti, mahāhanusabhakkhandho’’tiādīsu pana aṃso ‘‘khandho’’ti vuccati.

विभंग-अट्ठकथा असलेल्या 'सम्मोहविनोदनी' मध्ये हे म्हटले आहे - 'स्कंध' हा शब्द अनेक ठिकाणी राशी, गुण, प्रज्ञप्ती आणि रूढी या अर्थांमध्ये येतो. 'हे भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे महासागरातील पाण्याचे प्रमाण मोजणे सोपे नाही की, 'इतके आढक (एक माप) पाणी आहे' किंवा 'इतके शेकडो आढक पाणी आहे' किंवा 'इतके हजारो आढक पाणी आहे' किंवा 'इतके लाखो आढक पाणी आहे', तर तो केवळ असंख्य, अप्रमेय असा 'महा-उदक-स्कंध' (पाण्याचा मोठा संचय/राशी) म्हणूनच ओळखला जातो,' इत्यादी वाक्यांमध्ये राशीच्या अर्थाने 'स्कंध' शब्द आला आहे. कारण थोड्याशा पाण्याला 'उदकस्कंध' म्हटले जात नाही, तर पुष्कळ पाण्यालाच म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे थोड्याशा धुळीला 'रजस्कंध' म्हटले जात नाही, थोड्याशा गाईंना 'गोस्कंध' म्हटले जात नाही, थोड्याशा बलाला 'बलस्कंध' म्हटले जात नाही, आणि थोड्याशा पुण्याला 'पुण्यस्कंध' म्हटले जात नाही. तर पुष्कळ धुळीलाच 'रजस्कंध' आणि पुष्कळ गाई इत्यादींना 'गोस्कंध', 'बलस्कंध', 'पुण्यस्कंध' असे म्हटले जाते. 'शीलस्कंध, समाधीस्कंध' इत्यादींमध्ये गुणांच्या अर्थाने 'स्कंध' शब्द आला आहे. 'भगवंतांनी गंगेच्या प्रवाहामध्ये वाहून जाणारा एक मोठा लाकडाचा ओंडका (दारुस्कंध) पाहिला' यामध्ये प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) अर्थाने 'स्कंध' शब्द आला आहे. 'जे चित्त, मन, मानस...पे... विज्ञान आहे, तो विज्ञानस्कंध होय' इत्यादींमध्ये रूढीच्या अर्थाने 'स्कंध' शब्द आला आहे. येथे (या संदर्भात) तो राशी (समूह) या अर्थाने अभिप्रेत आहे. कारण हा स्कंधाचा अर्थ म्हणजे पिंडाचा (गोळ्याचा) अर्थ, समूहाचा अर्थ, घटकाचा अर्थ, राशीचा अर्थ आहे; म्हणून राशीचे लक्षण केलेले ते 'स्कंध' आहेत असे जाणावे. त्याला 'भाग' (कोष्ठास) या अर्थानेही म्हणणे योग्य आहे. कारण लोकव्यवहारात कर्ज घेऊन विचारणा केली असता लोक म्हणतात, 'आम्ही दोन हप्त्यांत (भागांत) देऊ, तीन हप्त्यांत (भागांत) देऊ.' अशा प्रकारे, भागाचे लक्षण केलेले ते 'स्कंध' आहेत असे म्हणणे देखील योग्य आहे. अशा प्रकारे येथे, 'रूपस्कंध म्हणजे रूपाची राशी, रूपाचा भाग; वेदनास्कंध म्हणजे वेदनेची राशी, वेदनेचा भाग' या पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. 'खांद्यावर ओझे, खांद्यावरून खाली उतरवणे, मोठ्या जबड्याच्या बैलाचा खांदा' इत्यादींमध्ये 'अंश' (खांदा) या अर्थाने 'स्कंध' शब्द वापरला जातो.

Āpubbayatato cāpi, āyūpapadato puna;

Tanuto tanito vāpi, āyatanaravo gato.

'आ' पूर्वपद आणि 'यत' धातूवरून, तसेच 'आय' उपपद आणि 'तनु' (विस्तार करणे) किंवा 'तनि' धातूवरून 'आयतन' हा शब्द सिद्ध झाला आहे.

Vuttampi cetaṃ – āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhu rūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamantīti vā vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tananti vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti vuccanti.

हे देखील म्हटले आहे - आयतन असल्यामुळे, किंवा आयांचा (उत्पत्तीचा) विस्तार (तणन) करत असल्यामुळे, आणि दीर्घकाळापर्यंत (आयताचा) नेणारा (नयन) असल्यामुळे त्याला 'आयतन' असे जाणावे. कारण चक्षू, रूप इत्यादींमध्ये त्या त्या द्वारांच्या आणि आलंबनांच्या द्वारे चित्त आणि चैतसिक धर्म आपापल्या अनुभव घेण्याच्या इत्यादी कृत्यांद्वारे प्रयत्नशील होतात (आयतन्ति), म्हणजेच उत्पन्न होतात, घटतात किंवा प्रयत्न करतात, असे म्हटले आहे. आणि ते पुन्हा उत्पत्तीरूप (आयभूत) धर्मांचा विस्तार करतात (तणन्ति), असे म्हटले आहे. आणि या अनादी संसारात चालत आलेले अत्यंत दीर्घ (आयत) असे संसारदुःख जोपर्यंत थांबत नाही, तोपर्यंत ते त्याला पुढे नेतात (नयन्ति) म्हणजेच चालू ठेवतात, असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, हे सर्व धर्म आयतन असल्यामुळे, किंवा आयांचा (उत्पत्तीचा) विस्तार करत असल्यामुळे, आणि दीर्घकाळापर्यंत नेणारे असल्यामुळे 'आयतन' म्हटले जातात.

Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro, sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ[Pg.360]. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇaṃ.

शिवाय, निवासस्थान, खाण (आकर), एकत्र येण्याचे स्थान (समवसरण स्थान), उत्पत्तीचे स्थान (संजाती देश) आणि कारण या अर्थांनी देखील 'आयतन' समजले पाहिजे. जसे की, 'जगात ईश्वराचे आयतन, वासुदेवाचे आयतन' इत्यादींमध्ये निवासस्थानाला 'आयतन' म्हटले जाते. 'सुवर्णाचे आयतन, रजताचे आयतन' इत्यादींमध्ये खाणीला, आणि बुद्धशासनात तर 'मनोरम आयतनात पक्षी वास्तव्य करतात' इत्यादींमध्ये एकत्र येण्याच्या स्थानाला, 'दक्षिणापथ हा गाईंचे आयतन आहे' इत्यादींमध्ये उत्पत्तीच्या स्थानाला, आणि 'त्या त्या ठिकाणी कारण (आयतन) असतानाच तो साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो' इत्यादींमध्ये कारणाला 'आयतन' म्हटले जाते.

Cakkhuādīsu cāpi cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ tattha tattha dvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito, cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ tesaṃ abhāve abhāvato. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā āyatananti vuccanti, tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayoti. Iccevaṃ –

चक्षू इत्यादींमध्ये देखील चित्त आणि चैतसिक धर्म त्यांच्यावर अवलंबून राहून कार्य करत असल्यामुळे निवास करतात, म्हणून चक्षू इत्यादी हे त्यांचे निवासस्थान आहे. चक्षू इत्यादींवर ते आश्रित असल्यामुळे आणि त्यांना आलंबन बनवत असल्यामुळे ते चक्षू इत्यादींमध्ये पसरलेले असतात, म्हणून चक्षू इत्यादी हे त्यांची खाण (आकर) आहे. चक्षू इत्यादी हे त्यांचे एकत्र येण्याचे स्थान (समवसरण स्थान) आहे, कारण त्या त्या ठिकाणी द्वार आणि आलंबनाच्या रूपाने ते एकत्र येतात. चक्षू इत्यादी हे त्यांचे उत्पत्तीचे स्थान (संजाती देश) आहे, कारण त्यांचा आश्रय आणि आलंबन घेऊन ते तेथेच उत्पन्न होतात. आणि चक्षू इत्यादी हे त्यांचे कारण आहे, कारण त्यांच्या अभावी ते उत्पन्न होऊ शकत नाहीत. अशा प्रकारे, निवासस्थान, खाण, एकत्र येण्याचे स्थान, उत्पत्तीचे स्थान आणि कारण या कारणांमुळे हे धर्म 'आयतन' म्हटले जातात. म्हणून, वर सांगितलेल्या अर्थानुसार चक्षू आणि ते आयतन म्हणजे 'चक्षुरायतन'...पे... धर्म आणि ते आयतन म्हणजे 'धर्मायतन', अशा प्रकारे येथे अर्थाच्या दृष्टीने निर्णय समजून घ्यावा. अशा प्रकारे -

Nivāso ākaro ceva, jātideso ca kāraṇaṃ;

Samosaraṇaṭṭhānañca, vuccatā’yatanaṃ iti;

निवासस्थान, खाण (आकर), उत्पत्तीचे स्थान (जाती देश), कारण आणि एकत्र येण्याचे स्थान (समवसरण स्थान) यांना 'आयतन' असे म्हटले जाते.

Vidividehi dhātūhi, akārapubbakehi vā;

Antavirahitasaddū-papadena junāpi vā.Avijjāsaddanipphatti, dīpetabbā sudhīmatā.

'विद्' (जाणणे) किंवा 'विद्' (मिळवणे) या धातूंपासून, किंवा त्यांच्यापूर्वी 'अ' कार लागून, अथवा 'अंतविरहित' शब्दाच्या उपपदाने किंवा 'जु' धातूने 'अविद्या' या शब्दाची उत्पत्ती बुद्धिमान पुरुषाने स्पष्ट करावी.

Ettha pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho, taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā, tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti [Pg.361] avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, antavirahite saṃsāre sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā.

येथे पूर्ण करण्यास अयोग्य असल्यामुळे कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादींना 'अविंदिय' (मिळवण्यास अयोग्य) म्हटले जाते, ज्याचा अर्थ 'न मिळवण्याजोगे' असा आहे. त्या अविंदियाला जे मिळवते (जाणते/अनुभवते) ती 'अविज्जा' (अविद्या) होय. त्याच्या उलट, कायसुचरित (शारीरिक सत्कृत्य) इत्यादींना 'विंदिय' (मिळवण्यास योग्य) म्हटले जाते, त्या विंदियाला जे मिळवत नाही (जाणत नाही) ती 'अविज्जा' होय. स्कंधांचा राशी-अर्थ (समूह अर्थ), आयतनांचा आयतन-अर्थ (उत्पत्तीचे स्थान), धातूंचा शून्य-अर्थ, सत्यांचा तथ्य-अर्थ (यथार्थ अर्थ), आणि इंद्रियांचा अधिपती-अर्थ (प्रभुत्व अर्थ) जे अज्ञात करते (जाणू देत नाही), ती 'अविज्जा' होय. दुःखादींच्या पीडन (त्रास देणे) इत्यादींच्या स्वरूपात सांगितलेला चार प्रकारचा अर्थ जे अज्ञात करते, ती 'अविज्जा' होय. अंत नसलेल्या संसारात सर्व भव, योनी, गती, विज्ञानाची स्थिती आणि सत्त्वांच्या आवासांमध्ये (निवासस्थानांमध्ये) प्राण्यांना जे भटकवायला लावते, ती 'अविज्जा' होय. परमार्थतः जे अस्तित्वात नाही अशा स्त्री-पुरुष इत्यादींमध्ये जे धावते (प्रवृत्त होते), आणि जे खरोखर अस्तित्वात आहेत अशा स्कंधादींमध्ये जे धावत नाही (प्रवृत्त होत नाही), ती 'अविज्जा' होय.

Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇapaṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannā naṃ dhammānaṃ chādanatopi avijjā’’ti vuttaṃ, etaṃ na saddatthato vuttaṃ, atha kho avijjāya chādanakiccattā vuttaṃ. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ –

परंतु, अट्ठकथेत जे म्हटले आहे की, 'शिवाय, चक्षुविज्ञान इत्यादींचे वस्तू (आश्रय), आलंबन (विषय), पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) आणि पटिच्चसमुप्पन्न (प्रतीत्यसमुत्पन्न) धर्मांना झाकून टाकण्यामुळेही ती अविज्जा आहे,' हे शाब्दिक अर्थाने म्हटलेले नाही, तर अविज्जेच्या झाकण्याच्या कार्यामुळे (आवरण घालण्याच्या कार्यामुळे) म्हटले आहे. तसेच अभिधम्मटीकेमध्ये हे म्हटले आहे –

‘‘Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘apicā’tiādimāha, cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘idaṃ vattu, idamārammaṇa’nti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā, vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbanti. Tattha duggatigāmikammassa visesappaccayattā avijjā ‘avindiyaṃ vindatī’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindanīyassa na hotīti ‘vindiyaṃ na vindatī’ti ca, attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattāpanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ, sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā ‘aviditaṃ aññātaṃ karoti, antavirahite javāpetī’ti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu akāravikārajakāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā jakārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā avijjāti vuttā’’ti.

'व्यंजनाचा (शब्दाचा) अर्थ दाखवून स्वभावाचा अर्थ दाखवण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. चक्षुविज्ञान इत्यादींचे वस्तू आणि आलंबन 'हे वस्तू आहे, हे आलंबन आहे' असे अविज्जेमुळे जाणणे शक्य नाही, म्हणून अविज्जेला त्यांचे आवरण घालणारी (झाकणारी) म्हटले आहे. वस्तू आणि आलंबनाच्या स्वभावाला झाकल्यामुळेच, अविज्जा इत्यादींच्या पटिच्चसमुप्पादभावाला (प्रतीत्यसमुत्पादत्वाला) आणि जरामरण इत्यादींच्या पटिच्चसमुप्पन्नभावाला (प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वाला) झाकल्यामुळे, 'पटिच्चसमुप्पाद आणि पटिच्चसमुप्पन्न यांना झाकणारी' असे समजले पाहिजे. त्यामध्ये, दुर्गतिकडे नेणाऱ्या कर्माचा विशेष प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे अविज्जेला 'अविंदियाला मिळवणारी' म्हटले आहे. तसेच, मिळवण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीचा ती विशेष प्रत्यय होत नाही, म्हणून 'विंदियाला न मिळवणारी' असे म्हटले आहे. स्वतःवर आश्रित असलेल्या चक्षुविज्ञान इत्यादींचे प्रवर्तन आणि उत्पादन हेच आयतन आहे. संमोहभावामुळेच (अज्ञानामुळेच) सत्य न समजल्यामुळे 'अज्ञात करते, अंत नसलेल्या संसारात भटकवायला लावते' असे म्हटले आहे. वर्णागम (अक्षराचा आगम), वर्णविपर्यय (अक्षरांचे मागेपुढे होणे), वर्णविकार (अक्षरात बदल होणे), वर्णविनाश (अक्षराचा लोप होणे) आणि धातूच्या अर्थाचा विशेष योग या पाच प्रकारच्या निरुक्तीच्या लक्षणांच्या आधारे, तिन्ही पदांमध्ये 'अ' कार, विकार आणि 'ज' कार घेऊन, इतर वर्णांचा लोप करून आणि दुसऱ्या 'ज' काराचा आगम करून 'अविज्जा' असे म्हटले आहे.'

Arahadhātuto [Pg.362] ñeyyā, arahaṃsaddasaṇṭhiti;

Arārūpapadahana-dhātuto vāthavā pana.

'अरह' धातूपासून 'अरहं' या शब्दाची उत्पत्ती जाणावी; किंवा 'अर' (आरे), 'रूप' आणि 'पदहन' (प्रहार करणे/नाश करणे) या धातूंपासून जाणावी.

Rahato rahito cāpi, akārapubbato idha;

Vuccate assa nipphatti, ārakādiravassitā.

तसेच येथे 'रह' (गुप्त/एकांत) आणि 'रहित' या शब्दांच्या मागे 'अ' कार लावून; 'आरक' (दूर असणे) इत्यादी अर्थांच्या आश्रयाने याची निष्पत्ती (व्युत्पत्ती) सांगितली जाते.

Tathā hi arahanti aggadakkhiṇeyyattā cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañcāti arahaṃ. Vuttañca –

कारण, ते सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेय (दान देण्यास योग्य) असल्यामुळे चीवर इत्यादी प्रत्यय (गरजा) आणि विशेष पूजेस पात्र आहेत, म्हणून ते 'अरहं' (अर्हत) होत. आणि म्हटले आहे –

‘‘Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,Yasmā ayaṃ arahati lokanātho;

Atthānurūpaṃ arahanti loke,Tasmā jino arahati nāmameta’’nti.

'ज्या अर्थी हे लोकनाथ (बुद्ध) प्रत्ययांसह (चीवरादी सामग्रीसह) विशेष पूजेस पात्र आहेत; जगामध्ये अर्थाला अनुरूप अशा पूजेस ते पात्र आहेत, म्हणूनच त्या जिनांना (विजेत्याला) 'अरहं' हे नाव योग्य आहे.'

Tathā so kilesārayo maggena hanīti arahaṃ. Vuttañca –

तसेच, त्यांनी क्लेशांच्या शत्रूंना (किलेस-अरी) मार्गाने (आर्यमार्गाने) मारले (नष्ट केले), म्हणून ते 'अरहं' होत. आणि म्हटले आहे –

‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;

Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato’’ti.

'ज्या अर्थी राग (आसक्ती) इत्यादी नावाचे सर्व शत्रू मारले गेले आहेत; प्रज्ञा रूपी शस्त्राने त्या नाथांनी (बुद्धांनी) त्यांना मारले आहे, म्हणूनही त्यांना 'अरहं' मानले जाते.'

Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemiṃ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā vibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa so bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇaparasuṃ gahetvā sabbe are hanītipi arahaṃ. Vuttañca –

आणि हे जे अविज्जा (अविद्या) आणि भवतण्हा (भवतृष्णा) रूपी नाभी (कणा) असलेले, पुण्यादी अभिसंस्कार (पुण्य-अपुण्य कर्म) रूपी आरे (काठ्या) असलेले, जरामरण रूपी नेमी (धाव/कडा) असलेले, आसवांच्या उत्पत्ती रूपी अक्षाने (धुरीने) वेधलेले आणि विभव रूपी रथाला जोडलेले, अनादी काळापासून चालत आलेले संसारचक्र आहे; त्या संसारचक्राचे सर्व आरे त्यांनी बोधिमंडळावर, वीर्य रूपी पायांनी शील रूपी पृथ्वीवर स्थिर राहून, श्रद्धा रूपी हाताने कर्माचा क्षय करणारी ज्ञानरूपी कुऱ्हाड घेऊन मारले (नष्ट केले), म्हणूनही ते 'अरहं' होत. आणि म्हटले आहे –

‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;

Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccatī’’ti.

'ज्या अर्थी संसारचक्राचे आरे ज्ञानरूपी तलवारीने नष्ट केले गेले आहेत; त्या लोकनाथांनी (बुद्धांनी) ते नष्ट केले आहेत, म्हणूनच त्यांना 'अरहं' असे म्हटले जाते.'

Tathā attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā parihātabbāti rahā, rāgādayo pāpadhammā, na santi etassa rahāti [Pg.363] arahaṃ. ‘‘Araho’’ti vattabbe okārassa sānusāraṃ akārādesaṃ katvā ‘‘arahaṃ’’nti vuttaṃ. Āha ca –

तसेच, स्वतःचे हित आणि दुसऱ्यांचे हित पूर्ण करण्यासाठी सम्यक प्रतिपन्न (योग्य आचरण) करणाऱ्या सज्जनांनी ज्यांच्यापासून दूर राहिले पाहिजे, ज्यांचा त्याग केला पाहिजे आणि जे टाळले पाहिजेत, ते 'रहा' म्हणजे राग इत्यादी पापधर्म होत. त्यांच्यामध्ये हे 'रहा' (पापधर्म) नाहीत, म्हणून ते 'अरहं' होत. 'अरहो' असे म्हणायचे असताना 'ओ' काराच्या जागी सानुस्वार 'अ' कार आदेश करून 'अरहं' असे म्हटले आहे. आणि म्हटले आहे –

‘‘Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato’’ti.

'सज्जनांनी त्याग करण्यायोग्य असल्यामुळे पापधर्मांना 'रहा' म्हटले जाते; त्यांचा पूर्णपणे प्रहाण (नाश) केल्यामुळे भगवान 'अरहं' मानले जातात.'

Atha vā khīṇāsavehi sekkhehi kalyāṇaputhujjanehi ca na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavāti arahaṃ. Āha ca –

किंवा, क्षीणास्रव (अर्हत), शैक्ष आणि कल्याण-पृथग्जनांनी ज्यांचा त्याग करू नये, ज्यांना सोडू नये, आणि ते भगवान आहेत, म्हणून ते 'अरहं' होत. आणि म्हटले आहे –

‘‘Ye ca sacchikatadhammā,Ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti,Nātho tenā’rahaṃ mato’’ti.

'ज्यांनी धर्माचा साक्षात्कार केला आहे, जे आर्य आणि शुद्ध आचरण असणारे आहेत; त्यांच्यापासून हे नाथ (बुद्ध) कधीही विलग (रहित) होत नाहीत, म्हणून त्यांना 'अरहं' मानले जाते.'

Rahoti ca gamanaṃ vuccati, natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātīti arahaṃ. Āha ca –

'रहो' म्हणजे गमन (जाणे/जन्म घेणे) असे म्हटले जाते. विविध गतींमध्ये पुन्हा जन्म घेण्यासाठी त्यांचे गमन (पुनर्जन्म) उरलेले नाही, म्हणून ते 'अरहं' होत. आणि म्हटले आहे –

‘‘Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato’’ti.

'ज्यांचे संसारात कोणत्याही प्रकारे गमन (पुनर्जन्म) उरलेले नाही; ज्यांनी जन्म आणि मरण नष्ट केले आहे, त्या सुगतांना 'अरहं' मानले जाते.'

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ arahasadaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ. Āha ca –

किंवा, प्रशंसनीय (स्तुतीस पात्र) असल्यामुळे भगवान 'अरहं' होत. कारण व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) स्तुतीच्या अर्थामध्ये 'अरह' शब्दाचे वर्णन करतात. आणि भगवंतांचा प्रशंसनीय भाव हा असाधारण (इतरांमध्ये नसलेला), यथार्थ गुणांच्या प्राप्तीमुळे देवलोकासह संपूर्ण जगात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेला आहे. अशा प्रकारे, प्रशंसनीय असल्यामुळेही भगवान 'अरहं' होत. आणि म्हटले आहे –

‘‘Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo’’ti.

'ज्या अर्थी देवलोकासह संपूर्ण जगात गुणांच्या बाबतीत त्यांच्यासारखा कोणीही नाही; त्यामुळे प्रशंसनीय असल्यामुळेही ते द्विपदोत्तम (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ) 'अरहं' आहेत.'

Imāni [Pg.364] nibbacanāni ‘‘araha pūjāyaṃ, hana hiṃsāyaṃ, raha cāge, rahi gatiya’’nti imesaṃ dhātūnaṃ vasena idha vuttāni kilesehi ārakattā ‘‘araha’’nti ca pāpakaraṇe rahābhāvā ‘‘araha’’nti ca asappurisānaṃ ārakā dūreti ‘‘araha’’nti ca sappurisānaṃ ārakā āsanneti ‘‘araha’’nti ca. Nibbacanāni pana dhātusaddanissitāni na hontīti idha na gahitāni. Pasaṃsā pana atthato pūjā evāti ‘‘araha pūjāya’’nti dhātussa attho bhavituṃ yuttoti idha amhehi gahitā, aṭṭhakathācariyehi tu arahasaddassa labbhamānavasena sabbepi atthā gahitā dhātunissitā ca adhātunissitā ca. Kathaṃ? –

ही निर्वचने (व्युत्पत्ती) 'अरह पूजायं' (पूजा करणे), 'हन हिंसायं' (नाश करणे), 'रह चागे' (त्याग करणे), 'रहि गतियं' (गमन करणे) या धातूंच्या आधारे येथे सांगितली आहेत – क्लेशांपासून दूर (आरक) असल्यामुळे 'अरह' असे, पाप कृत्य करण्यात एकांत (रह) नसल्यामुळे 'अरह' असे, असत्पुरुषांपासून अत्यंत दूर असल्यामुळे 'अरह' असे, आणि सत्पुरुषांच्या अत्यंत जवळ असल्यामुळे 'अरह' असे. परंतु, ही निर्वचने धातूच्या शब्दांवर आधारित नसल्यामुळे येथे घेतलेली नाहीत. प्रशंसा ही अर्थाच्या दृष्टीने पूजाच आहे, म्हणून 'अरह पूजायं' या धातूचा अर्थ असणे योग्य आहे, म्हणून ती आम्ही येथे घेतली आहे. परंतु अट्ठकथाचार्यांनी तर 'अरह' शब्दाच्या उपलब्धतेनुसार धातूवर आधारित आणि धातूवर आधारित नसलेले सर्वच अर्थ घेतले आहेत. ते कसे? –

Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatīti.

'क्लेशांच्या शत्रूंपासून दूर असल्यामुळे आणि त्यांचा नाश केल्यामुळे ते मुनी; संसारचक्राचा नाश केल्यामुळे आणि प्रत्ययादींना (चीवरादी दानाला) पात्र असल्यामुळे; एकांतातही पापकृत्ये करत नसल्यामुळे, त्यांना 'अरहं' म्हटले जाते.'

Ṭīkācariyehipi tatheva gahitā. Kathaṃ? –

टीकाकारांनीही तसेच ग्रहण केले आहे. ते कसे? –

Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jinoti.

जे मंदबुद्धीच्या लोकांपासून अत्यंत दूर आहेत, आणि सुज्ञ लोकांना अत्यंत जवळ (विशिष्ट ज्ञानाने जाणता येणारे) आहेत; ज्यांनी सर्व गुप्त पापे पूर्णपणे नष्ट केली आहेत; जे ज्ञानी लोकांकडून पूजनीय (अर्ह) आहेत; आणि ज्यांच्यामध्ये पुनर्जन्माचा (भवांचा) अभाव आहे; असे ते प्रशंसनीय अर्हत बुद्ध विजयी आहेत.

Yathā pana arahaṃsaddassa, evaṃ arahāsaddassāpi nibbacanāni veditabbāni.

ज्याप्रमाणे 'अर्हं' या शब्दाची व्युत्पत्ती आहे, त्याचप्रमाणे 'अर्हा' या शब्दाचीही व्युत्पत्ती समजावी.

Supubbagamito ceva, supubbagaditopi ca;

Dhīro sugatasaddassa, nipphattiṃ samudīraye.

ज्ञानी पुरुषाने 'सु' पूर्वपदासह 'गम्' धातूपासून आणि 'सु' पूर्वपदासह 'गद्' धातूपासून 'सुगत' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी.

Ettha hi sugatoti sobhanaṃ gataṃ etassāti sugato, sundaraṃ ṭhānaṃ gatoti sugato, sammā gatoti sugato, sammā ca gadatīti sugatoti dhātunissitaṃ atthaṃ gahetvā saddanipphatti kātabbā. Vuttañhi aṭṭhakathāsu –

येथे 'सुगत' म्हणजे ज्यांचे गमन कल्याणकारी आहे ते सुगत; जे सुंदर स्थानाला (निर्वाणाला) गेले आहेत ते सुगत; जे सम्यक प्रकारे गेले आहेत ते सुगत; आणि जे सम्यक प्रकारे भाषण करतात ते सुगत; अशा प्रकारे धातूवर आधारित अर्थ घेऊन शब्दाची उत्पत्ती करावी. अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की –

‘‘Sobhanagamanattā[Pg.365], sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo, tenesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato’’tiādi.

“शोभन (कल्याणकारी) गमनामुळे, सुंदर स्थानाला गेल्यामुळे, सम्यक प्रकारे गेल्यामुळे आणि सम्यक भाषण केल्यामुळे ते 'सुगत' आहेत. गमन म्हणजेच 'गत' असे म्हटले जाते, आणि ते भगवंतांचे गमन शोभन, अत्यंत शुद्ध व निर्दोष आहे. ते गमन कोणते? तर तो आर्यमार्ग आहे. त्या गमनाने ते कोणत्याही आसक्तीशिवाय क्षेम अशा दिशेला (निर्वाणाला) गेले, म्हणून शोभन गमनामुळे ते 'सुगत' आहेत” इत्यादी.

Bhagasaddūpapadato, vanuto vamutopi ca;

Bhagavāsaddanipphattiṃ, pavade aññathāpi vā.

'भग' या शब्दाला उपपद जोडून, 'वन्' धातूपासून किंवा 'वम्' धातूपासून 'भगवंत' (भगवा) या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी, किंवा इतर प्रकारेही सांगावी.

Atrimāni nibbacanāni – bhagasaṅkhātā lokiyalokuttarasampattiyo vani bhaji sevīti bhagavā. Somanassakumārattabhāvādīsu carimattabhāve ca bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā nakkhattehi samaṃ pavattattā bhagasaṅkhāte sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanaloke vami, tannivāsitattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavāti.

यावर खालील व्युत्पत्ती आहेत – 'भग' संज्ञक लौकिक आणि लोकोत्तर संपत्तीचे ज्यांनी सेवन केले, भजन केले, ते 'भगवंत' (भगवा). सोमनस्य, कुमार अवस्था इत्यादींमध्ये आणि अंतिम जन्मामध्ये ज्यांनी 'भग' संज्ञक ऐश्वर्य, यश आणि कीर्तीचा थुंकीच्या गोळ्याप्रमाणे निरपेक्षपणे त्याग केला (वमन केले), ते 'भगवंत'. अथवा, नक्षत्रांसोबत फिरणाऱ्या 'भग' संज्ञक सुमेरू, युगंधर, उत्तरकुरु, हिमवंत इत्यादी भाजनलोकांचे (भौतिक जगाचे) ज्यांनी उल्लंघन केले आणि त्यावरील तृष्णा व राग नष्ट करून त्याचा त्याग केला, ते 'भगवंत' होत.

Paradhātuvasā vāpi, parūpapadatopi vā;

Muto tathā majato ca, mayato munato mito.

'पर' धातूच्या प्रभावाने किंवा 'पर' उपपदावरून; तसेच 'मुत्', 'मज्', 'मय्', 'मुन्' आणि 'मित्' या धातूंपासून;

Puna mitoti etehi, dhātūhi khalu sattahi;

Vade paramasaddassa, nipphattiṃ jinasāsane.

तसेच 'मित्' या धातूपासून; अशा या सात धातूंवरून बुद्धशासनात 'परम' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी.

Uttamavācīparama-saddena saha aṭṭhahi;

Padehi pāramīsaddaṃ, vade taddhitapaccayiṃ.

उत्कृष्टता दर्शवणाऱ्या 'परम' या शब्दासह आठ पदांनी तद्धित प्रत्यय लावून 'पारमी' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी.

Pārasaddūpapadato, majatopi mutotha vā;

Mayato vā munato vā, mito vā punapi mito.

'पार' या शब्दाला उपपद जोडून, 'मज्' धातूपासून किंवा 'मुत्' धातूपासून; अथवा 'मय्', 'मुन्', 'मित्' किंवा पुन्हा 'मित्' धातूपासून;

Etehi chahi dhātūhi, mahāpurisavācakaṃ;

Pāramīsaddamīrenti, tato pāramitāravaṃ.

या सहा धातूंवरून महापुरुषाला दर्शवणाऱ्या 'पारमी' या शब्दाची उत्पत्ती सांगतात, आणि त्यावरून 'पारमिता' हा शब्द सिद्ध होतो.

Ettha [Pg.366] tāva uttamatthavācakaparamasaddavasena pāramīnibbacanaṃ kathessāma. Tato paradhātuvasena, tato parasaddūpapadamudhātādivasena tato pārasaddūpapadamajadhātādivasena.

येथे प्रथम आपण उत्तम अर्थ दर्शवणाऱ्या 'परम' शब्दाच्या आधारे 'पारमी'ची व्युत्पत्ती सांगू. त्यानंतर 'पर' धातूच्या आधारे, त्यानंतर 'पर' उपपद आणि 'मुत्' इत्यादी धातूंच्या आधारे, आणि त्यानंतर 'पार' उपपद आणि 'मज्' इत्यादी धातूंच्या आधारे व्युत्पत्ती सांगू.

Dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā. Mahābodhisattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā parati pāleti pūreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca bodhisatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogenāti paramo, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati kilesamalatoti paramo, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ mayati gacchatīti paramo, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindatīti paramo, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipatīti paramo, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā.

दान, शील इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने जे प्राण्यांमध्ये सर्वोत्तम आहेत, ते 'परम' (सर्वश्रेष्ठ) होत. ते म्हणजे महाबोधिसत्व किंवा बोधिसत्व; त्यांचा भाव किंवा त्यांचे कर्म म्हणजे 'पारमी', म्हणजेच दानादी क्रिया होय. अथवा, जो इतरांचे रक्षण करतो आणि त्यांना परिपूर्ण करतो तो 'परम' होय; दान इत्यादी गुणांचे रक्षण करणारा आणि ते पूर्ण करणारा तो बोधिसत्व होय. अशा सर्वश्रेष्ठ (परम) पुरुषाचा हा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'पारमी', म्हणजेच दानादी क्रिया होय. अथवा, जो आपल्या विशेष गुणांच्या योगाने इतर प्राण्यांना स्वतःकडे आकर्षित करतो (बाँधतो), तो 'परम' होय. किंवा जो क्लेशांच्या मळापासून अत्यंत शुद्ध होतो, तो 'परम' होय. किंवा जो सर्वश्रेष्ठ अशा निर्वाणाला प्राप्त करतो, तो 'परम' होय. किंवा जो या लोकाप्रमाणेच परलोकालाही आपल्या प्रमाणभूत विशेष ज्ञानाने जाणतो, तो 'परम' होय. किंवा जो शील इत्यादी गुणांच्या समूहाला आपल्या अंतःकरणात अत्यंत साठवतो, तो 'परम' होय. किंवा जो आपल्या धर्मकायापेक्षा भिन्न असलेल्या, अहित करणाऱ्या क्लेशरूपी शत्रूंचा नाश करतो, तो 'परम' म्हणजेच महासत्व होय. अशा सर्वश्रेष्ठ (परम) महापुरुषाचा हा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'पारमी', म्हणजेच दानादी क्रिया होय.

Aparo nayo – pāre nibbāne majjati sujjhati, satte ca majjeti sodhetīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā. Pāre nibbāne satte mavati bandhati yojeīti pāramī, pāraṃ vā nibbānaṃ mayati gacchati, satte ca māyeti gametīti pāramī, munāti vā pāraṃ nibbānaṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipatīti pāramī, kilesāriṃ vā sattānaṃ pāre nibbāne mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.

दुसरा नय (पद्धत) – जो पलीकडच्या तीरावर असलेल्या निर्वाणात मग्न होतो, शुद्ध होतो आणि प्राण्यांना मग्न करतो, शुद्ध करतो ती 'पारमी' होय. महापुरुष, त्याचा भाव किंवा त्याचे कर्म म्हणजे 'पारमिता' होय. जो पलीकडच्या तीरावर असलेल्या निर्वाणात प्राण्यांना बांधतो, जोडतो ती 'पारमी' होय; किंवा जो पलीकडच्या तीरावर असलेल्या निर्वाणाप्रत जातो आणि प्राण्यांना तेथे पोहोचवतो ती 'पारमी' होय; किंवा जो पलीकडच्या तीरावर असलेल्या निर्वाणाला यथार्थपणे जाणतो, किंवा प्राण्यांना तेथे प्रस्थापित करतो ती 'पारमी' होय; किंवा जो प्राण्यांच्या क्लेशरूप शत्रूचा पलीकडच्या तीरावर असलेल्या निर्वाणात नाश करतो, हिंसा करतो ती 'पारमी' होय. महापुरुष, त्याचा भाव किंवा त्याचे कर्म म्हणजे 'पारमिता' होय, जसे की दानादी क्रिया. या पद्धतीने पारमींचा शब्दार्थ समजून घ्यावा।

Karadhātuvasā [Pg.367] vāpi, kiradhātuvasena vā;

Kaṃsaddūpapadarudhi-dhātuto vāpi dīpaye;

Karuṇāsaddanipphattiṃ, mahākaruṇasāsane.

महाकरुणा शासनामध्ये 'करुणा' या शब्दाची उत्पत्ती 'कर' धातूवरून किंवा 'किर' धातूवरून किंवा 'कम्' शब्दाच्या उपपदासह 'रुध्' धातूवरून स्पष्ट करावी।

Tattha karuṇāti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kirati paradukkaṃ vikkhipatīti karuṇā. Kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ rundhati vibādhati kāruṇikaṃ na sukhāpetītipi karuṇā.

त्यात 'करुणा' म्हणजे – दुसऱ्याचे दुःख पाहून सज्जनांच्या हृदयाला कंपित करते ती 'करुणा' होय. दुसऱ्याचे दुःख दूर करते (विखुरते) ती 'करुणा' होय. 'कम्' म्हणजे सुख म्हटले जाते, त्या सुखाला जे रोखते, बाधा आणते, कारुणिक व्यक्तीला सुखी होऊ देत नाही (जोपर्यंत इतर दुःखी आहेत), ती देखील 'करुणा' होय।

Vidividhavidadhātu-vasena paridīpaye;

Vijjāsaddassa nipphattiṃ, saddanipphattikovido.

शब्दोत्पत्तीमध्ये कुशल असलेल्याने 'विद्' (जाणणे), 'विद्' (लाभणे) आणि 'विद्' (असणे/विचार करणे) या धातूंच्या आधारे 'विज्जा' (विद्या) या शब्दाची उत्पत्ती स्पष्ट करावी।

Tattha vijjāti vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ vindati yāthāvato upalabhatīti vijjā. Tamokhandhādipadālanaṭṭhena vā attano paṭipakkhaṃ vijjhatīti vijjā. Tato eva attano visayaṃ viditaṃ karotītipi vijjā.

त्यात 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे – जी जाणण्यायोग्य अशा कायसुचरित इत्यादींना यथार्थपणे प्राप्त करते, मिळवते ती 'विज्जा' होय. किंवा अज्ञानाचा अंधकार इत्यादींचा नाश करण्याच्या अर्थाने जी आपल्या विरोधी पक्षाचा (अज्ञानाचा) वेध घेते (नाश करते) ती 'विज्जा' होय. म्हणूनच जी आपल्या विषयाला ज्ञात करते ती देखील 'विज्जा' होय।

Medhadhātuvasā ceva, medhādhātūhi ca dvidhā;

Medhāsaddassa nipphattiṃ, medhāvī samudīraye.

बुद्धिमान मनुष्याने 'मेध' धातूवरून आणि 'मेधा' धातूवरून अशा दोन प्रकारे 'मेधा' शब्दाची उत्पत्ती सांगावी।

Tattha medhāti sammohaṃ medhati hiṃsatīti medhā. Pāpake vā akusale dhamme medhati hiṃsatītipi medhā. Atha vā –

त्यात 'मेधा' म्हणजे – जी संमोहाचा (अज्ञानाचा) नाश करते, हिंसा करते ती 'मेधा' होय. किंवा जी पापी व अकुशल धर्मांचा नाश करते, हिंसा करते ती देखील 'मेधा' होय. अथवा –

‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti

“कुशल लोक प्रज्ञेलाच श्रेष्ठ मानतात, जसा नक्षत्रांचा राजा (चंद्र) ताऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो; शील, श्री (समृद्धी) आणि सज्जनांचा धर्म हे प्रज्ञावंताचे अनुगामी असतात.”

Vacanato pana medhati sīlena siriyā satañca dhammehi saha gacchati, na ekikā hutvā tiṭṭhatītipi medhā. Aparo nayo – sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhā, ettha metīti gaṇhātīti attho. Tathā hi [Pg.368] aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti.

या वचनानुसार, जी शील, श्री आणि सज्जनांच्या धर्मांसोबत जाते (युक्त असते), एकटी राहत नाही ती 'मेधा' होय. दुसरा नय (पद्धत) – जी सूक्ष्म अर्थ आणि धर्माला देखील अत्यंत वेगाने ग्रहण करते आणि धारण करते ती 'मेधा' होय, येथे 'मेति' म्हणजे ग्रहण करते असा अर्थ आहे. म्हणूनच अट्ठसालिनीमध्ये म्हटले आहे – 'जशी पर्वतावर वीज पडते, तशी जी क्लेशांचा नाश करते, हिंसा करते ती 'मेधा' होय, किंवा वेगाने ग्रहण व धारण करण्याच्या अर्थाने ती 'मेधा' होय.'

Ranjadhātuvasā ceva, rāpubbatiratopi ca;

Rattisaddassa nipphattiṃ, saddatthaññū vibhāvaye.

शब्दाचा अर्थ जाणणाऱ्याने 'रंज्' धातूवरून आणि 'रा' पूर्वी असलेल्या 'रम्' धातूवरून 'रत्ति' (रात्र/आसक्ती) या शब्दाची उत्पत्ती स्पष्ट करावी।

Ranjanti sattā etthāti ratti, rā saddo tiyyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakāloti attho.

ज्यामध्ये प्राणी रममाण होतात (आसक्त होतात) ती 'रत्ति' (रात्र) होय. किंवा ज्यामध्ये 'रा' हा शब्द नष्ट होतो (छिन्न होतो) ती 'रत्ति' होय. प्राण्यांच्या आवाजाच्या उपशमनाचा (शांत होण्याचा) काळ, असा याचा अर्थ आहे।

Mā māne iti soanta, kammanīti cubhohi tu;

Dhātūhi māsasaddassa, nipphattiṃ samudīraye.

'मा' (मोजणे या अर्थी) आणि 'कमु' (इच्छा करणे किंवा पाऊल टाकणे) या दोन्ही धातूंपासून 'मास' (महिना) या शब्दाची निष्पत्ती सांगावी।

Tathā hi sattānaṃ āyuṃ mānanto viya siyati antaṃ karotīti māso, cittamāsādayo dvādasa māsā. Seyyathidaṃ? Citto visākho jeṭṭho āsāḷho sāvaṇo bhaddo assayujo kattiko māgasiro phusso māgho phagguṇoti. Tatra citto māso ‘‘rammako’’ti vuccati. ‘‘Yathāpi rammake māse, bahū pupphanti vārijā’’ti pāḷi dissati. Bhaddo pana ‘‘poṭṭhapādo’’ti vuccati.

तसेच, जो प्राण्यांच्या आयुष्याचे मोजमाप केल्यासारखा अंत करतो, तो 'मास' (महिना) होय. चित्त (चैत्र) इत्यादी बारा महिने आहेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत – चित्त (चैत्र), विसाख (वैशाख), जेट्ठ (ज्येष्ठ), आसाळ्ह (आषाढ), सावण (श्रावण), भद्द (भाद्रपद), अस्सयुज (अश्विन), कत्तिक (कार्तिक), मागसिर (मार्गशीर्ष), फुस्स (पौष), माघ आणि फग्गुण (फाल्गुन). त्यापैकी चित्त महिन्याला 'रम्मक' (रमणीय) असे म्हणतात. 'ज्याप्रमाणे रम्मक (रमणीय) महिन्यात अनेक कमळे फुलतात' असा पाळी पाठ आढळतो. तर भद्द महिन्याला 'पोट्ठपाद' असे म्हणतात।

Atha vā māsoti aparaṇṇavisesassapi suvaṇṇamāsassapi nāmaṃ. Tattha aparaṇṇaviseso yathāparimite kāle asiyati bhakkhiyatīti māso, itaro pana ‘‘mama ida’’nti masiyati āmasiyati gaṇhiyatīti māsoti vuccati.

अथवा 'मास' हे एका विशिष्ट कडधान्याचे (उडीद इत्यादी) आणि सुवर्णमासाचे (सोन्याचे नाणे) देखील नाव आहे. त्यापैकी, विशिष्ट कडधान्य हे योग्य प्रमाणात वेळेवर खाल्ले जाते (भक्षण केले जाते) म्हणून त्याला 'मास' म्हणतात; तर दुसरे (सोन्याचे नाणे) 'हे माझे आहे' असे मानले जाते, स्पर्श केले जाते आणि ग्रहण केले जाते म्हणून त्याला 'मास' म्हणतात।

Saṃpubbavadacarehi, saṃvacchararavassa tu;

Nipphattiṃ samudīreyya, sakyasīhassa sāsane.

शाक्यसिंहाच्या (बुद्धांच्या) शासनात 'सं' उपसर्गासह 'वद' आणि 'चर' धातूंपासून 'संवत्सर' (वर्ष) या शब्दाची निष्पत्ती सांगावी।

Tathā hi taṃ taṃ sattaṃ dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya carati pavattatīti saṃvaccharo.

कारण, जो त्या त्या प्राण्याशी आणि धर्माच्या (गोष्टींच्या) प्रवृत्तीशी मिळून-मिसळून बोलल्यासारखा चालतो (प्रवृत्त होतो), तो 'संवत्सर' होय।

Bhidibhikkhidhātuvasā[Pg.369], atha vā bhayavācakaṃ;

Bhīsaddaṃ purimaṃ katvā, ikkhadhātuvasena ca;

Bhikkhusaddassa nipphattiṃ, kathayeyya vicakkhaṇo.

बुद्धिमान मनुष्याने 'भिदि' (भेदणे/तोडणे) आणि 'भिक्खि' (भिक्षा मागणे) या धातूंच्या आधारे, किंवा भयवाचक 'भी' शब्दाला पुढे ठेवून 'इक्ख' (पाहणे) धातूच्या आधारे 'भिक्खू' शब्दाची निष्पत्ती सांगावी।

Tathā hi kilese bhindatīti bhikkhu. Chinnabhinnapaṭadharotipi bhikkhu. Bhikkhanasīlotipi bhikkhu. Saṃsāre bhayaṃ ikkhati, ikkhanasīloti vā bhikkhu.

तसेच, जो क्लेशांचा नाश करतो (भेदतो) तो 'भिक्खू' होय. फाटलेले आणि ठिगळ लावलेले वस्त्र परिधान करणारा तोही 'भिक्खू' होय. भिक्षा मागण्याचा स्वभाव असलेला तोही 'भिक्खू' होय. किंवा जो संसारात भय पाहतो, ज्याचा (भय) पाहण्याचा स्वभाव आहे, तो 'भिक्खू' होय।

Sadabhidīhi dhātūhi, sabbhisaddagatiṃ vade;

Sappurise ca nibbāne, esa saddo pavattati.

'सद' (बसणे/नष्ट होणे) आणि 'भिदि' (भेदणे) या धातूंपासून 'सब्भि' शब्दाची उत्पत्ती सांगावी. हा शब्द 'सत्पुरुष' आणि 'निब्बान' (निर्वाण) या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो।

Atrimāni nibbacanāni – sīdanasabhāve kilese bhindatīti sabbhi, sappuriso, yo ‘‘ariyo’’tipi ‘‘paṇḍito’’tipi vuccati. Apica sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti etthāti sabbhi, nibbānaṃ, yaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādināmaṃ labhati. Tathā hi saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccatī’’ti.

येथे या निरुक्ती (व्याख्या) आहेत – शिथिल करणाऱ्या (संसारात बुडवणाऱ्या) स्वभावाच्या क्लेशांचा जो नाश करतो तो 'सब्भि' म्हणजेच 'सत्पुरुष' होय, ज्याला 'अरीय' (आर्य) आणि 'पंडित' असेही म्हटले जाते. तसेच, ज्यामध्ये शिथिल करणाऱ्या स्वभावाचे क्लेश नष्ट होतात ते 'सब्भि' म्हणजेच 'निब्बान' (निर्वाण) होय, ज्याला 'रागक्खय' (रागाचा क्षय) इत्यादी नाव मिळते. म्हणूनच संयुत्त-अट्ठकथेत म्हटले आहे – 'ज्या अर्थी निब्बानाचा आश्रय घेऊन शिथिल करणाऱ्या स्वभावाचे क्लेश नष्ट होतात, त्या अर्थी त्याला सब्भि असे म्हटले जाते।'

Etthetaṃ vadāma –

या संदर्भात आम्ही हे सांगतो –

‘‘Yasmā nibbānamāgama, saṃsīdanasabhāvino;

Klesā bhijjanti taṃ tasmā, sabbhīti amataṃ’bravu’’nti.

'ज्या अर्थी निब्बानाचा (निर्वाणाचा) आश्रय घेऊन संसारात बुडवणाऱ्या स्वभावाचे क्लेश नष्ट होतात, त्या अर्थी त्या अमृताला (अमरणशील तत्त्वाला) 'सब्भि' असे म्हटले आहे।'

Brūdhātusadadhātūhi, bhisisaddassa sambhavaṃ;

Guṇehi brūhitā dhīrā, porāṇācariyā’bravuṃ.

गुणांनी समृद्ध असलेल्या धीर (बुद्धिमान) प्राचीन आचार्यांनी 'ब्रू' आणि 'सद' या धातूंपासून 'भिसि' (आसन/उशी) या शब्दाची उत्पत्ती सांगितली आहे।

Tathā hi bravantā ettha sīdantīti bhisīti bhisisaddassa sambhavaṃ porāṇā kathayiṃsu.

कारण, प्राचीन आचार्यांनी 'भिसि' शब्दाची उत्पत्ती अशी सांगितली आहे की, ज्यावर बोलणारे (किंवा वाढणारे) लोक बसतात (विश्रांती घेतात) ते 'भिसि' होय।

Sukhadhātuvasā cāpi, supubbakhādatopi vā;

Supubbakhanuto vāpi, sukhasaddagatiṃ vade.

'सुख' धातूच्या आधारे, किंवा 'सु' उपसर्गासह 'खाद' (खाणे) धातूपासून, अथवा 'सु' उपसर्गासह 'खनु' (खणणे) धातूपासून 'सुख' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी।

Sukhanti [Pg.370] hi sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu dukkhaṃ khādatītipi sukhaṃ. Suṭṭu dukkhaṃ khanatītipi sukhaṃ.

कारण, जे सुखी करते ते 'सुख' होय. ज्याच्यामध्ये ते उत्पन्न होते, त्याला ते सुखी करते, असा याचा अर्थ आहे. जे दुःखाचा चांगल्या प्रकारे नाश करते (खाऊन टाकते), ते देखील 'सुख' होय. जे दुःखाला चांगल्या प्रकारे खणून काढते (उखडून टाकते), ते देखील 'सुख' होय।

Dukkhadhātuvasā cāpi, dupubbakhādatopi vā;

Dupubbakhanuto vāpi, dukkhasaddagatiṃ vade.

'दुःख' धातूच्या आधारे, किंवा 'दु' उपसर्गासह 'खाद' (खाणे) धातूपासून, अथवा 'दु' उपसर्गासह 'खनु' (खणणे) धातूपासून 'दुःख' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी।

Dukkhanti hi dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Duṭṭhu sukhaṃ khādatītipi dukkhaṃ. Duṭṭhu sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ. Atha vā dvidhā sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ.

कारण, जे दुःख देते ते 'दुःख' होय. ज्याच्यामध्ये ते उत्पन्न होते, त्याला ते दुःखी करते, असा याचा अर्थ आहे. जे सुखाचा वाईट प्रकारे नाश करते (खाऊन टाकते), ते देखील 'दुःख' होय. जे सुखाला वाईट प्रकारे खणून काढते (उखडून टाकते), ते देखील 'दुःख' होय. अथवा, जे सुखाला दोन प्रकारे खणून काढते (नष्ट करते), ते देखील 'दुःख' होय।

Gandhadhātuvasā cāpi, gamudhātuvasena vā;

Gamudhādhātuto vāpi, gandhasaddagatiṃ vade.

'गंध' धातूच्या आधारे, किंवा 'गमु' (जाणे) धातूच्या आधारे, अथवा 'गमु' आणि 'धा' (धारण करणे) या धातूंपासून 'गंध' या शब्दाची उत्पत्ती सांगावी।

Tathā hi gandhayatīti gandho, attano vatthuṃ sūcayati ‘‘idaṃ sugandhaṃ, idaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ, vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya ahosīti attho. Atha vā gandhayati chindati manāpagandho sugandhabhāvena duggandhaṃ, amanāpagandho ca duggandhabhāvena sugandhanti gandho. Ettha pana gandhasaddassa chedanavācakatte –

कारण, जो सुवास देतो (किंवा सूचित करतो) तो 'गंध' होय; तो स्वतःच्या वस्तूची सूचना देतो, 'हा सुगंध आहे, हा दुर्गंध आहे' असे प्रकट करतो. याचा अर्थ असा की, लपलेल्या फुला-फळांविषयी 'ते येथे आहे' असे सांगून जणू काही चहाडीच करत असतो. अथवा, जो नष्ट करतो (कापतो) तो 'गंध' होय – मनपसंत गंध (सुगंध) आपल्या सुवासिकतेने दुर्गंधाचा नाश करतो आणि नापसंत गंध (दुर्गंध) आपल्या घाणेरड्या वासाने सुगंधाचा नाश करतो. येथे 'गंध' शब्दाचा अर्थ 'नाश करणे' (कापणे) या अर्थाने घेतला असता –

‘‘Atijātaṃ anujātaṃ, puttamicchanti paṇḍitā;

Avajātaṃ na icchanti, yo hoti kulagandhano’’ti

'बुद्धिमान लोक अतिजात (कुळापेक्षा श्रेष्ठ) आणि अनुजात (कुळासारखाच) पुत्राची इच्छा करतात; ते अवजात (कुळापेक्षा हीन) पुत्राची इच्छा करत नाहीत, जो कुळाचा नाश करणारा (कुलगंधन) असतो।'

Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. Vāyunā vā nīyamāno gacchatīti gandho. Kaccāyanasmiñhi ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti khādaamagamiiccetesaṃ dhātūnaṃ yathākkamaṃ khandha andhagandhādesā vuttā. Atha vā gacchanto dhariyate soti gandho. Vuttañhetaṃ bhadantena buddhadattācariyena veyyākaraṇena niruttinayadassinā ‘‘dhariyatīti gacchanto, gandho sūcanatopi vā’’ti.

हे पाळीचे उदाहरण आहे. किंवा वाऱ्याद्वारे वाहून नेला जात असताना जो जातो (पसरतो), तो 'गंध' होय. कच्चायन व्याकरणात 'खादामगमानं खन्धन्धगन्धा' या सूत्रात 'खाद', 'अम' आणि 'गमु' या धातूंचे अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' असे आदेश सांगितले आहेत. अथवा, जो जात असताना ग्रहण केला (धारण केला) जातो, तो 'गंध' होय. व्याकरणकार आणि निरुक्तीचे जाणकार भदन्त बुद्धदत्ताचार्यांनी म्हटलेच आहे – 'जो जात असताना ग्रहण केला जातो तो गंध होय, किंवा सूचकतेमुळेही त्याला गंध म्हणतात।'

Rasadhātuvasā ceva, ramāsadhātutopi ca;

Rasasaddassa nipphattiṃ, āhu dhammarasaññuno.

धम्मरसाचे जाणकार 'रस' धातूच्या आधारे, तसेच 'रम' (रममाण होणे) आणि 'अस' (खाणे) या धातूंपासून 'रस' या शब्दाची निष्पत्ती सांगतात।

Rasoti [Pg.371] hi rasanti taṃ assādentīti raso, ramantā taṃ asantītipi raso. Vuttampi cetaṃ ‘‘ramamānā na’santīti rasoti paridīpito’’ti. Tatrāyamattho – devamanussādayo sattā yasmā ramamānā naṃ dhammajātaṃ asanti bhakkhanti, tasmā taṃ dhammajātaṃ raso nāmāti niruttaññūhi paridīpitoti. Padacchedo pana evaṃ veditabbo –

कारण, ज्याची चव घेतात (आस्वाद घेतात) तो 'रस' होय; किंवा ज्यामध्ये रममाण होऊन लोक त्याचे सेवन करतात (खातात) तोही 'रस' होय. असे म्हटलेही आहे – 'रममाण होऊन ज्याचे सेवन करतात, म्हणून त्याला रस असे स्पष्ट केले आहे.' त्याचा अर्थ असा आहे – देव, मनुष्य इत्यादी प्राणी ज्या अर्थी रममाण होऊन त्या धम्मरूपाचे सेवन करतात (भक्षण करतात), त्या अर्थी त्या धम्मरूपाला 'रस' म्हणतात, असे निरुक्तीकारांनी स्पष्ट केले आहे. शब्दाचा विग्रह (पदच्छेद) असा समजावा –

Naṃ asanti na santīti, padacchedo siyā tahiṃ;

Kammakārakabhāvena, attho hi tattha icchito.

तेथे 'णं असन्ति' (त्याचे सेवन करतात) असा पदच्छेद असावा, 'न सन्ति' (ते नाहीत) असा नाही; कारण तेथे कर्मकारकाच्या भावाने अर्थ अभिप्रेत आहे।

Iti vuttānusārena, avuttesu padesupi;

Yathārahaṃ nayaññūhi, nayo neyyo susobhano.

या सांगितलेल्या नियमांनुसार, न सांगितलेल्या शब्दांच्या बाबतीतही पद्धती जाणणाऱ्यांनी योग्य प्रकारे सुंदर पद्धत योजावी।

Dhātucintāya ye muttā, anipphannāti te matā;

Te cāpi bahavo santi, pītalohitakādayo;

जे शब्द धातूच्या विचारापासून मुक्त आहेत, ते 'अनिष्पन्न' (अव्युत्पन्न) मानले जातात. पिवळा (पीत), लाल (लोहित) इत्यादी असे अनेक शब्द आहेत।

Nipphanne api dhātūhi, sadde dhagāitiādayo;

Anipphannaṃva pekkhanti, gavādividhibhedato.

जरी 'धगा' इत्यादी शब्द धातूंपासून निष्पन्न झालेले असले, तरी 'गवा' (गाय) इत्यादी नियमांच्या भेदांमुळे ते अनिष्पन्नासारखेच पाहिले जातात।

Tathā hi ‘‘gacchatīti go’’, iti vuttapadaṃ puna;

Anipphannaṃ karitvāna, ‘‘gāvo’’ iccādikaṃbravuṃ.

कारण, 'जी चालते ती गो (गाय)' असे म्हटलेले असतानाही, पुन्हा त्या शब्दाला अनिष्पन्न मानून 'गावो' (गायी) इत्यादी रूपे सांगतात।

Ekantena anipphannā, saddā viḍūḍabhādayo;

Dhāturūpakasaddā ca, ‘‘pabbatāyati’’ādayo.

'विडूडभ' इत्यादी शब्द आणि 'पब्बतायति' (पर्वतासारखे आचरण करणे) इत्यादी धातूंसारखे वाटणारे शब्द पूर्णपणे अनिष्पन्न (अव्युत्पन्न) आहेत।

Seyyathidaṃ? ‘‘Viḍūḍabho, tisso, yevāpano, pītaṃ, lohitaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni anipphannāni bhavanti. ‘‘Nīlaṃ, pītaṃ, yevāpanako’’ iccādīni pana nīlavaṇṇe pītavaṇṇe. Ke re ge saddeti dhātuvasena āgatattā nīlatīti nīlaṃ, pītatīti pītaṃ, ye vā pana itivacanena bhagavatā kiyate kathiyateti yevāpanakoti nibbacanamarahantīti nipphannānīti vattabbāni. Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu nīlati pītatītiādīni kriyāpadāni tepiṭake buddhavacane na dissantī’’ti? Kiñcāpi [Pg.372] na dissanti, tathāpi etarahi avijjamānā purāṇabhāsā esāti gahetabbāni. Yathā hi ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha kiñcāpi ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadaṃ buddhavacane na dissati, tathāpi nātha yācanopatāpissariyāsīsanesūti dhātuno diṭṭhattā aṭṭhakathācariyā gaṇhiṃsuyeva, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi kriyāpadaparihīno dhātu vucceyya.

जसे की? 'विडूडभो, तिस्सो, येवापनो, पीतं, लोहितं' इत्यादी नामिक पदे अनिष्पन्न असतात. परंतु 'नीलं, पीतं, येवापनको' इत्यादी पदे निळ्या रंगात आणि पिवळ्या रंगात (वापरली जातात). 'के रे गे' या ध्वनींच्या धातूंच्या प्रभावामुळे आल्यामुळे 'नीलतीति नीलं' (जे निळे होते ते नील), 'पीततीति पीतं' (जे पिवळे होते ते पीत), 'ये वा पाना' या वचनाने भगवंतांद्वारे जे केले जाते किंवा सांगितले जाते ते 'येवापनको' असे निरुक्तिलक्षण प्राप्त करत असल्यामुळे ती निष्पन्न आहेत असे म्हटले पाहिजे. येथे काही जण असे म्हणू शकतील की, 'काय नीलति, पीतति इत्यादी क्रियापदे त्रिपिटकातील बुद्धवचनात दिसत नाहीत?' जरी ती दिसत नसली, तरी ती सध्या अस्तित्वात नसलेली प्राचीन भाषा आहे असे मानले पाहिजे. जसे की 'नाथतीति नाथो' यामध्ये जरी 'नाथति' हे क्रियापद बुद्धवचनात दिसत नसले, तरी 'नाथ' धातू याचना, उपताप, ऐश्वर्य आणि आशिष या अर्थांमध्ये दिसून येत असल्यामुळे अट्ठकथाचार्यांनी त्याचा स्वीकार केलाच आहे, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे. कारण क्रियापदाशिवाय धातू सांगितला जाऊ शकत नाही.

Kiñca bhiyyo – yathā ‘‘yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti jātakapāḷiyaṃ imasmiṃ buddhuppāde devamanussānaṃ vohārapathe asañcarantaṃ purāṇabhāsābhūtaṃ ‘‘byātī’’ti kriyāpadampi dissati, tathā ‘‘nīlati, pītatī’’tiādīhipi purāṇabhāsābhūtehi kriyāpadehi bhavitabbaṃ. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati. Ayañhi tasmiṃ kāle vohāro, yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhi nāma paribbājako ahosi. Yathā pana viḍūḍabhasaddādayo dhātuvasena anipphannā nāma vuccanti, tathā ‘‘pabbatāyati, samuddāyati, cicciṭāyati, dhūmāyati, duddubhāyati, mettāyati, karuṇāyati, mamāyati’’ iccevamādayo ca ‘‘chattīyati, vatthīyati, parikkhārīyati, dhanīyati, paṭīyati’’ iccevamādayo ca ‘‘atihatthayati, upavīṇayati, daḷhayati, pamāṇayati, kusalayati, visuddhayati’’ iccevamādayo ca dhātuvasena anipphannāyeva nāma vuccanti.

आणखी काय - जसे जातकपाळीमध्ये 'याव ब्याति निमीसति, तत्रापि रसतिब्बयो' यामध्ये या बुद्धोत्पाद काळात देव आणि मनुष्यांच्या व्यवहारात न चालणारे, प्राचीन भाषेचे रूप असलेले 'ब्याति' हे क्रियापद देखील दिसते, तसेच 'नीलति, पीतति' इत्यादी देखील प्राचीन भाषेतील क्रियापदे असली पाहिजेत. तेथे 'याव ब्याति' म्हणजे 'जोपर्यंत डोळे उघडतात'. कारण हा त्या काळातील व्यवहार आहे, ज्या काळात बोधिसत्व चूळबोधी नावाचे परिव्राजक होते. परंतु जसे 'विडूडभ' इत्यादी शब्द धातूच्या दृष्टीने अनिष्पन्न म्हटले जातात, तसेच 'पब्बतायति, समुद्दायति, चिच्चिटायति, धूमायति, दुद्दुभायति, मेत्तायति, करुणायति, mमायति' इत्यादी आणि 'छत्तीयति, वत्थीयति, परिक्खारीयति, धनीयति, पटीयति' इत्यादी आणि 'अतिहत्थयति, उपवीणयति, दळ्हयति, पमाणयति, कुसलयति, विसुद्धयति' इत्यादी देखील धातूच्या दृष्टीने अनिष्पन्नच म्हटले जातात.

Tattha ‘‘pabbatāyatī’’tiādīsu saṅgho pabbatamiva attānamācarati pabbatāyati, evaṃ samuddāyati. Saddo cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati. Vatthu dhūmamiva attānamācarati dhūmāyati. Saddo duddubhaiti ācarati duddubhāyati, bhikkhu mettāyati, tathā karuṇāyati. ‘‘Mama ida’’nti gaṇhati mamāyati. Achattaṃ chattamiva ācarati chattīyati. Aputtaṃ [Pg.373] puttamiva ācarati puttīyati, sissaṃ ācariyo, attano pattamicchati pattīyati. Evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, paṭīyati. Hatthinā atikkamati atihatthayati. Vīṇāya upagāyati upavīṇayati. Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ daḷhayati. Pamāṇaṃ karoti pamāṇayati. Kusalaṃ pucchati kusalayati. Visuddhā hoti ratti visuddhāyati.

तेथे 'पब्बतायति' इत्यादींमध्ये - संघ पर्वतासारखा स्वतःचे आचरण करतो म्हणून 'पब्बतायति', याचप्रमाणे 'समुद्दायति'. आवाज 'चिच्चिट' सारखा स्वतःचे आचरण करतो म्हणून 'चिच्चिटायति'. वस्तू धुरासारखे स्वतःचे आचरण करते म्हणून 'धूमायति'. आवाज 'दुद्दुभ' सारखा आचरण करतो म्हणून 'दुद्दुभायति'. भिक्खू मैत्रीचे आचरण करतात म्हणून 'मेत्तायति', तसेच 'करुणायति'. 'हे माझे आहे' असे ग्रहण करतो म्हणून 'ममायति'. जे छत्र नाही ते छत्रासारखे आचरण करते म्हणून 'छत्तीयति'. जो पुत्र नाही त्याला पुत्रासारखे वागवतो म्हणून 'पुत्तीयति' - जसे आचार्य शिष्याला वागवतात. स्वतःच्या पात्राची इच्छा करतो म्हणून 'पत्तीयति'. याचप्रमाणे 'वत्थीयति, परिक्खारीयति, चीवरीयति, धनीयति, pटीयति'. हत्तीने ओलांडून जातो म्हणून 'अतिहत्थयति'. विणेने गातो म्हणून 'उपवीणयति'. दृढ करतो, वीर्याला दृढ करतो म्हणून 'दळ्हयति'. प्रमाण करतो म्हणून 'पमाणयति'. कुशल विचारतो म्हणून 'कुसलयति'. रात्र विशुद्ध होते म्हणून 'विसुद्धायति'.

Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi, pabbatāyatha. Pabbatāyāmi, pabbatāyāmā’’ti iminā nayena aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ, evaṃ ‘‘samuddāyati, chattīyatī’’tiādīsu. Tatra kāritavasenapi ‘‘pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati, puttiyantaṃ payojayati puttīyati’’ iccādi padasiddhi bhavati. Ayaṃ pana padamālā – pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi. Sesaṃ yojetabbaṃ. Iccevaṃ dhātuvasena nipphannānipphannapadāni vibhāvitāni.

तेथे ही पदमाला आहे - 'पब्बतायति, pब्बतायन्ति। पब्बतायसि, पब्बतायथ। पब्बतायामि, पब्बतायाम' या पद्धतीने आठही विभक्तींच्या नियमांनुसार उर्वरित सर्व योजना करावी, याचप्रमाणे 'समुद्दायति, छत्तीयति' इत्यादींमध्ये देखील करावी. तेथे कारित भावाच्या दृष्टीने देखील 'पब्बतायन्तं पयोजयति पब्बतायति', 'पुत्तियन्तं पयोजयति पुत्तीयति' इत्यादी पदांची सिद्धी होते. ही पदमाला अशी आहे - पब्बतायति, पब्बतायन्ति। पब्बतायसि। उर्वरित योजना करावी. अशा प्रकारे धातूच्या दृष्टीने निष्पन्न आणि अनिष्पन्न पदे स्पष्ट केली आहेत.

Idāni dhātugaṇalakkhaṇaṃ, adhātulakkhaṇaṃ, kāritapaccayayogaṃ, sakāritekakammadvikammatikammapadaṃ, ūhanīyarūpagaṇaṃ, dhātūnaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikapadaṃ, suddhakattuhetukattupadarūpaṃ, kammabhāvapadarūpaṃ, ekakāritadvikāritapadaṃ, akāritadvikammakapadañca sabbametaṃ yathārahaṃ kathayāma.

आता धातूंच्या गणांचे लक्षण, अधातूचे लक्षण, कारित प्रत्ययांचा योग, सकारित एककर्मक, द्विकर्मक आणि त्रिकर्मक पदे, ऊहनीय रूपगण, धातूंचे एकगणिक, द्विगणीक आणि त्रिगणिक पद, शुद्धकर्तृ आणि हेतुकर्तृ पदांचे रूप, कर्म आणि भाव पदांचे रूप, एककारित आणि द्विकारित पद, आणि अकारित द्विकर्मक पद - हे सर्व आम्ही योग्यतेनुसार सांगतो.

Tatra sabbadhātukanissite suddhakattuppayoge suddhassaradhātuto vā ekassarato vā anekassarato vā apaccayassa parabhāvo bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantānekassaradhātuto saha apaccayena niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākyātatte kattari dhātūhi apaccayena saddhiṃniyatavasena niggahītāgamanaṃ rudhādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena [Pg.374] pana ākhyātatte kattari dhātūhi ivaṇṇekārokārapaccayehi saddhiṃ niyatavasena niggahītāgamanañca nāmakatte aniyatavasena niggahītāgamanamattañca rudhādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ādesalābhālābhino yapaccayassa parabhāvo divādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathārahaṃ ṇu ṇā uṇāpaccayānaṃ parabhāvo svādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi nāpaccayassa parabhāvo kiyādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ākhyātatte appakatarappayogavasena nāmikatte pacurappayogavasena ppaṇhāpaccayānaṃ parabhāvo gahādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathāsambhavaṃ oyirappaccayānaṃ parabhāvo tanādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākhyātatte kattari dhātūhi sabbathā ṇeṇayappaccayānaṃ parabhāvo curādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantadhātuto saha ṇe ṇayapaccayehi niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca curādigaṇalakkhaṇaṃ. Gaṇasūcakānaṃ paccayānamaparattaṃ adhātulakkhaṇaṃ. Iti dhātugaṇalakkhaṇamadhātulakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ.

तेथे सर्वधातुकांशी संबंधित प्रयोगात, शुद्ध स्वर असलेल्या धातूपासून किंवा एक स्वर असलेल्या किंवा अनेक स्वर असलेल्या धातूपासून 'अ' प्रत्ययाचा परभाव हे सामान्य लक्षणाच्या दृष्टीने 'भूवादि' गणाचे लक्षण आहे. विशेष लक्षणाच्या दृष्टीने आख्यात रूपात इ-कारान्त अनेक स्वर असलेल्या धातूपासून 'अ' प्रत्ययासोबत नेहमी निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होणे आणि नाम रूपात केवळ निग्गहीत आगम होणे हे 'भूवादि' गणाचे लक्षण आहे. आख्यात रूपात कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून 'अ' प्रत्ययासोबत निश्चितपणे निग्गहीत आगम होणे हे सामान्य लक्षणाच्या दृष्टीने 'रुधादि' गणाचे लक्षण आहे. विशेष लक्षणाच्या दृष्टीने आख्यात रूपात कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून इ-वर्ण, ए-कार आणि ओ-कार प्रत्ययांसोबत निश्चितपणे निग्गहीत आगम होणे आणि नाम रूपात अनिश्चितपणे केवळ निग्गहीत आगम होणे हे 'रुधादि' गणाचे लक्षण आहे. कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून आदेश प्राप्त होणाऱ्या किंवा न होणाऱ्या 'य' प्रत्ययाचा परभाव हे 'दिवादि' गणाचे लक्षण आहे. कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून योग्यतेनुसार 'णु', 'णा', 'उणा' प्रत्ययांचा परभाव हे 'स्वादि' गणाचे लक्षण आहे. कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून 'ना' प्रत्ययाचा परभाव हे 'कियादि' गणाचे लक्षण आहे. कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून आख्यात रूपात अत्यंत कमी प्रयोगामुळे आणि नाम रूपात विपुल प्रयोगामुळे 'प्प', 'ण्हा' प्रत्ययांचा परभाव हे 'गहादि' गणाचे लक्षण आहे. कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून संभवानुसार 'ओ', 'यिर' प्रत्ययांचा परभाव हे 'तनादि' गणाचे लक्षण आहे. आख्यात रूपात कर्तरि प्रयोगात धातूंपासून सर्व प्रकारे 'णे', 'णय' प्रत्ययांचा परभाव हे सामान्य लक्षणाच्या दृष्टीने 'चुरादि' गणाचे लक्षण आहे. विशेष लक्षणाच्या दृष्टीने आख्यात रूपात इ-कारान्त धातूपासून 'णे', 'णय' प्रत्ययांसोबत नेहमी निग्गहीत आगम होणे आणि नाम रूपात केवळ निग्गहीत आगम होणे हे 'चुरादि' गणाचे लक्षण आहे. गण दर्शवणाऱ्या प्रत्ययांचा अभाव असणे हे 'अधातू'चे लक्षण आहे. अशा प्रकारे धातूंच्या गणांचे लक्षण आणि अधातूचे लक्षण स्पष्ट केले आहे.

Kāritapaccayassa yoge ‘‘ṇe ṇayo ṇāpe ṇāpayo cā’’ti ime cattāro kāritapaccayā.

कारित प्रत्ययाच्या योगात 'णे, णय, णापे आणि णापय' हे चार कारित प्रत्यय आहेत.

Ṇe ṇayāsuṃ uvaṇṇantā,Ādantā pacchimā duve;

Sesato caturodve vā,Ṇayoyeva adhātuto.

‘णे’ आणि ‘णय’ हे प्रत्यय ‘उ’ वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंना लागतात, तर शेवटचे दोन (‘आपे’ आणि ‘आपय’) हे ‘आ’ वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंना लागतात. उर्वरित चार किंवा दोन प्रत्यय (‘णे’, ‘णय’ इत्यादी) धातू नसलेल्या शब्दांशिवाय इतर धातूंना लागतात.

Tatra sāveti, sāvayati. Bhāveti, bhāvayati, obhāseti, obhāsayati. Imāni kārite uvaṇṇantadhāturūpāni.

तेथे ‘सावेति’ (ऐकवतो), ‘सावयति’ (ऐकवतो); ‘भावेति’ (भावना करतो/वाढवतो), ‘भावयति’ (भावना करतो/वाढवतो); ‘ओभासेति’ (प्रकाशित करतो), ‘ओभासयति’ (प्रकाशित करतो). ही प्रयोजक (कारित) रूपांमधील ‘उ’ वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंची रूपे आहेत.

Dāpeti[Pg.375], dāpayati. Hāpeti, hāpayati. Nhāpeti, nhāpayati. Nahāpeti, nahāpayati. Ākārantadhāturūpāni.

‘दापेति’ (द्यायला लावतो), ‘दापयति’ (द्यायला लावतो); ‘हापेति’ (कमी करवतो), ‘हापयति’ (कमी करवतो); ‘न्हापेति’ (आंघोळ घालतो), ‘न्हापयति’ (आंघोळ घालतो); ‘नहापेति’ (आंघोळ घालतो), ‘नहापयति’ (आंघोळ घालतो). ही ‘आ’ कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Soseti, sosayati. Sosāpeti, sosāpayati. Ghosāpeti, ghosāpayati. Akārantadhāturupāni.

‘सोसेति’ (वाळवतो), ‘सोसयति’ (वाळवतो); ‘सोसापेति’ (वाळवायला लावतो), ‘सोसापयति’ (वाळवायला लावतो); ‘घोसापेति’ (घोषणा करायला लावतो), ‘घोसापयति’ (घोषणा करायला लावतो). ही ‘अ’ कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Maggo saṃsārato lokaṃ ñāpeti, ñāpayati. Idhāturūpāni niggacchāpetīti etesamattho. Imāni hi nipubbāya idhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi suddhakattubhāvena maggo sayaṃ ñāyati, saṃsārato niggacchatīti ñāyoti vuccati.

‘मार्ग संसारातून जगाला बाहेर काढतो’ या अर्थाने ‘ञापेति’ (जाणवून देतो), ‘ञापयति’ (जाणवून देतो) ही ‘इ’ धातूची रूपे आहेत. ‘निग्गच्छापेति’ (बाहेर काढतो) हा या शब्दांचा अर्थ आहे. कारण ही रूपे ‘नि’ उपसर्गासह ‘इ’ धातूच्या प्रभावाने निर्माण झालेली प्रयोजक (कारित) रूपे आहेत. तसेच, प्रयोजक भावामुळे मार्ग स्वतः जाणला जातो, संसारातून बाहेर पडतो, म्हणून त्याला ‘न्याय’ (ञाय) असे म्हटले जाते.

Pāveti, pāvayati, udhāturūpāni. Vadāpetīti etesamattho. Imāni hi papubbāya udhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti suddhakattupadaṃ āhaccabhāsitaṃ dissati.

‘पावेति’ (बोलवतो), ‘पावयति’ (बोलवतो) ही ‘उ’ धातूची रूपे आहेत. ‘वदापेति’ (बोलायला लावतो) हा या शब्दांचा अर्थ आहे. कारण ही रूपे ‘प’ उपसर्गासह ‘उ’ धातूच्या प्रभावाने निर्माण झालेली प्रयोजक (कारित) रूपे आहेत. तसेच, ‘जो स्वतःला स्वतःच बोलतो (प्रशंसा करतो)’ या वाक्यात ‘पावा’ हे शुद्ध कर्तापद स्पष्टपणे वापरलेले दिसते.

Khepeti, khepayati. Kaṅkheti, kaṅkhayati, kaṅkhāpeti, kaṅkhāpayati. Ācikkhāpeti, ācikkhāpayati. Ivaṇṇantadhāturūpāni.

‘खेपेति’ (क्षय करतो/वेळ घालवतो), ‘खेपयति’ (क्षय करतो); ‘कङ्खेति’ (शंका घेतो), ‘कङ्खयति’ (शंका घेतो), ‘कङ्खापेति’ (शंका घ्यायला लावतो), ‘कङ्खापयति’ (शंका घ्यायला लावतो); ‘आचिक्खापेति’ (सांगायला लावतो), ‘आचिक्खापयति’ (सांगायला लावतो). ही ‘इ’ वर्णाने अंत होणाऱ्या धातूंची रूपे आहेत.

Khiyeti, khiyayati. Milāyeti, milāyayati. Ekārantadhāturūpāni.

‘खियेति’ (क्षीण होतो), ‘खिययति’ (क्षीण होतो); ‘मिलायेति’ (कोमेजतो), ‘मिलाययति’ (कोमेजतो). ही ‘ए’ कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Siyeti, siyayati. Okārantadhāturūpāni.

‘सियेeti’ (शिवणकाम करतो), ‘सिययति’ (शिवणकाम करतो). ही ‘ओ’ कारान्त धातूंची रूपे आहेत.

Pabbatāyāyati, puttiyāyati. Adhātunissitāni rūpāni. Iminā nayena sesāni avuttānipi rūpāni sakkā viññātuṃ viññunā pāḷinayaññunāti vitthāro na dassito. Iti kāritapaccayayogo saṅkhepena vibhāvito.

‘पब्बतायायति’ (पर्वतासारखा आचरण करतो), ‘पुत्तियायति’ (पुत्रासारखा मानतो). ही नामधातूची (धातू नसलेल्या शब्दांवरून बनलेली) रूपे आहेत. या पद्धतीने, पाळी भाषेच्या नियमांचे ज्ञान असणाऱ्या विद्वानांना इतर न सांगितलेली रूपे देखील समजून घेणे शक्य आहे, म्हणून येथे अधिक विस्तार दाखवलेला नाही. अशा प्रकारे, प्रयोजक (कारित) प्रत्ययांचा संबंध थोडक्यात स्पष्ट केला आहे.

Idāni [Pg.376] sakāritekakammādīni brūma –

आता आपण प्रयोजक रूपांमधील एककर्मक इत्यादींविषयी सांगू –

Akammakā ekakammā, dvikammā vāpi honti hi;

Kāritapaccaye laddhe, sakammā ca dvikammakā.

अकर्मक धातू हे एककर्मक होतात, आणि एककर्मक धातू हे द्विकर्मक होतात; प्रयोजक (कारित) प्रत्यय लागल्यावर, अकर्मक धातू सकर्मक (एककर्मक) आणि सकर्मक धातू द्विकर्मक होतात.

Sayaṃ sodheti so bhūmiṃ, sodhāpeti paremahiṃ;

Naraṃ kammaṃ kārayati, viññeyyaṃ kamato idaṃ.

‘तो स्वतः जमिनीची साफसफाई करतो’ (सकर्मक), ‘तो इतरांकडून जमीन साफ करून घेतो’ (द्विकर्मक); ‘तो माणसाकडून काम करवून घेतो’ (त्रिकर्मक), हे क्रमाने समजून घ्यावे.

Dvikammikā sambhavanti, tikammā ettha dīpaye;

‘‘Issaro sevakaṃ gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’ iccapi.

येथे द्विकर्मक धातू त्रिकर्मक होतात, हे स्पष्ट करावे; जसे की, ‘मालक सेवकाकडून गावाला शेळी नेववतो’ (इस्सरो सेवकं गामं अजं नायेति).

‘‘Naro narena vā gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’iccapi;

Kammatthadīpakaṃyeva, karaṇaṃ ettha icchitaṃ.

‘माणूस माणसाकडून गावाला शेळी नेववतो’ (नरो नरेन वा गामं अजं नायेति); येथे तृतीया विभक्तीचे ‘करण’ कारक हे कर्माचा अर्थ स्पष्ट करणारेच मानले गेले आहे.

Iti sakāritekakammādīni vibhāvitāni.

अशा प्रकारे, प्रयोजक रूपांमधील एककर्मक इत्यादींचे स्पष्टीकरण संपले.

Idāni ūhanīyarūpagaṇaṃ brūma – hoti, bhoti, sambhoti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Sumbhoti, parisumbhoti, idaṃ rudhādigūpaṃ. Nindati, vinindati, bandhati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Chindati, bhindati, rundhati, idaṃ rudhādirūpaṃ. Deti, neti, vadeti, anveti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Rundheti, paṭirundheti, idaṃ rudhādirūpaṃ. Buddheti, palibuddheti, idaṃ curādirūpaṃ. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Hāyati, sāyati, nhāyati, idaṃ divādirūpaṃ. Kathayati, cintayati, bhājayati, idaṃ curādirūpaṃ. Gabbati, pagabbati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Kubbati, krubbati, idaṃ tanādirūpaṃ. Hinoti, cinoti, idaṃ svādirūpaṃ. Tanoti, sanoti, karoti, idaṃ tanādirūpaṃ. Cinteti, cintayati, idaṃ katturūpañceva hetukatturūpañca. Kanteti, kantayati, idaṃ hetukatturūpameva. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati, idaṃ suddhakatturūpañceva hetukatturūpañca. Miyyatīti kattupadañceva kammapadañca. Bhāvethāti bahuvacanañceva ekavacanañca. Saṃyamissanti anāgatavacanañceva atītavacanañca. Anusāsatīti ākhyātañceva nāmikañca. Gacchaṃ vidhamaṃ nikkhaṇanti nāmikañceva [Pg.377] ākhyātañca. Ettha ākhyātatte gacchanti anāgatavacanaṃ, vidhamanti atītavacanaṃ, nikhaṇanti parikappavacanaṃ, sabbaṃ vā etaṃ padaṃ anāgatādhivacanantipi vattuṃ vaṭṭateva. Iminā nayena aññānipi ūhanīyapadāni nānappakārato yojetabbāni. Imāni padāni dubbiññeyyavisesāni mandabuddhīnaṃ sammohakarāni ācariyapācariye payirupāsitvā vedanīyānīti ūhanīyarūpagaṇo vibhāvito.

आता आपण तर्क करून समजून घेण्याच्या रूपांच्या समूहाविषयी (ऊहनीय रूपगण) सांगू – ‘होति’ (होतो), ‘भोति’ (होतो), ‘सम्भॉति’ (उत्पन्न होतो), हे भूवादि गणाचे रूप आहे. ‘सुम्भोति’ (मारतो), ‘परिसुम्भोति’ (चोहोबाजूने मारतो), हे रुधादि गणाचे रूप आहे. ‘निन्दति’ (निंदा करतो), ‘विनिन्दति’ (विशेष निंदा करतो), ‘बन्धति’ (बांधतो), हे भूवादि गणाचे रूप आहे. ‘छिन्दति’ (कापतो), ‘भिन्दति’ (फोडतो), ‘रुन्धति’ (रोखतो), हे रुधादि गणाचे रूप आहे. ‘देति’ (देतो), ‘नेति’ (नेतो), ‘वदेति’ (बोलतो), ‘अन्वेति’ (अनुसरण करतो), हे भूवादि गणाचे रूप आहे. ‘रुन्धेति’ (रोखतो), ‘पठिरुन्धेति’ (प्रतिकार करतो), हे रुधादि गणाचे रूप आहे. ‘बुद्धेति’ (जाणतो), ‘पलिबुद्धेति’ (बाधित करतो), हे चुरादि गणाचे रूप आहे. ‘जयति’ (जिंकतो), ‘सयति’ (झोपतो), ‘पलायति’ (पळून जातो), ‘मिलायति’ (कोमेजतो), ‘गायति’ (गातो), हे भूवादि गणाचे रूप आहे. ‘हायति’ (कमी होतो), ‘सायति’ (चव घेतो), ‘न्हायति’ (आंघोळ करतो), हे दिवादि गणाचे रूप आहे. ‘कथयति’ (सांगतो), ‘चिन्तयति’ (विचार करतो), ‘भाजयति’ (विभागणी करतो), हे चुरादि गणाचे रूप आहे. ‘गब्बति’ (गर्व करतो), ‘पगब्बति’ (धिटाई करतो), हे भूवादि गणाचे रूप आहे. ‘कुब्बति’ (करतो), ‘क्रुब्बति’ (करतो), हे तनादि गणाचे रूप आहे. ‘हिनोति’ (फेकतो/पाठवतो), ‘चिनोति’ (एकत्र करतो), हे स्वादि गणाचे रूप आहे. ‘तनोति’ (विस्तार करतो), ‘सनोति’ (मिळवतो), ‘करोति’ (करतो), हे तनादि गणाचे रूप आहे. ‘चिन्तेति’, ‘चिन्तयति’ हे कर्तृरूप आणि प्रयोजकरूप (कारितरूप) दोन्ही आहे. ‘कन्तेति’, ‘कन्तयति’ हे केवळ प्रयोजकरूपच आहे. ‘भक्खेति’, ‘भक्खयति’, ‘वादेति’, ‘वादयति’ हे कर्तृरूप आणि प्रयोजकरूप दोन्ही आहे. ‘मिय्यति’ (मरतो) हे कर्तृपद आणि कर्मपद दोन्ही आहे. ‘भावेथ’ हे बहुवचन आणि एकवचन दोन्ही आहे. ‘संयमिसन्ति’ हे भविष्यकाळ आणि भूतकाळ दोन्हीचे वाचक आहे. ‘अनुसासति’ हे क्रियापद (आख्यात) आणि नाम (नामिक) दोन्ही आहे. ‘गच्छं’, ‘विधमं’, ‘निक्खणन्ति’ हे नाम आणि क्रियापद दोन्ही आहेत. येथे क्रियापद म्हणून ‘गच्छन्ति’ हे भविष्यकाळ, ‘विधमन्ति’ हे भूतकाळ, ‘निखणन्ति’ हे विध्यर्थ (परिकल्प) दर्शवते, किंवा हे सर्व शब्द भविष्यकाळाचे वाचक आहेत असे म्हणणे देखील योग्यच आहे. या पद्धतीने इतरही तर्क करून समजून घेण्याचे शब्द वेगवेगळ्या प्रकारे योजले पाहिजेत. हे शब्द समजण्यास कठीण असून मंद बुद्धीच्या लोकांमध्ये संभ्रम निर्माण करणारे आहेत, म्हणून आचार्य आणि उपाध्यायांची सेवा करून ते शिकले पाहिजेत. अशा प्रकारे तर्क करून समजून घेण्याच्या रूपांचा समूह (ऊहनीय रूपगण) स्पष्ट केला आहे.

Idāni ekagaṇikādīni vadāma – dhā dhāraṇe, bhūvādigaṇikavasenāyaṃ ekagaṇikā sakammikā dhātu. Bhagavā sakalalokassa hitaṃ dadhāti vidadhāti, puriso atthaṃ saṃvidheti, nidhiṃ nidheti, imāni suddhakattari bhavanti. ‘‘Saṃvidhāpeti, vidhāpetī’’ti imāni hetukattari bhavanti. Kamme pana bhāve ca ‘‘anuvidhīyatī’’tiādīni bhavanti. Tathā hi kamme ‘‘nidhi nāma nidhīyatī’’ti ca ‘‘dhīyati dhapiyatīti dheyya’’nti ca rūpāni dissanti. Tattha kamme ‘‘kammaṃ sattehi anuvidhiyyati, kammāni sattehi anuvidhiyyanti. Bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi, ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī’’tiādinā yojetabbaṃ. Bhāve pana ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyati, sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti, to satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī’’ti yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo ativiya sukhumo pāḷinayānukūlo.

आता आपण एकगणक इत्यादींविषयी सांगू – ‘धा’ हा धारण करण्याच्या अर्थातील, भूवादि गणाच्या नियमानुसार एकगणक सकर्मक धातू आहे. भगवान संपूर्ण जगाचे हित धारण करतात (दधाति), विधान करतात (विदधाति); माणूस अर्थाची व्यवस्था करतो (संविधेति), संपत्ती ठेवतो (निधेति); ही कर्तरी रूपे आहेत. ‘संविधापेति’ (व्यवस्था करवतो), ‘विधापेति’ (विधान करवतो) ही प्रयोजक (कारित) रूपे आहेत. कर्मणि आणि भावे प्रयोगात ‘अनुविधीयति’ इत्यादी रूपे होतात. तसेच कर्मणि प्रयोगात ‘निधी नावाचा ठेवला जातो’ (निधि नाम निधीयति) आणि ‘ठेवले जाते किंवा ठेवले जाण्यास योग्य ते धेय्य’ (धीयति धपियतीति धेय्यं) अशी रूपे दिसतात. तेथे कर्मणि प्रयोगात ‘प्राण्यांद्वारे कर्म केले जाते’ (कम्मं सत्तेहि अनुविधीयति), ‘प्राण्यांद्वारे कर्मे केली जातात’ (कम्मानि सत्तेहि अनुविधीयन्ति); ‘हे कर्मा, तू प्राण्यांद्वारे केला जातोस’ (भो कम्म त्वं सत्तेहि अनुविधीयसि), ‘मी प्राण्यांद्वारे कर्म केले जातो’ (अहं कम्मं सत्तेहि अनुविधीयामि) इत्यादी प्रकारे योजना करावी. भावे प्रयोगात ‘प्राणी दुःखाचे अनुसरण करतो’ (सत्तो दुक्खं अनुविधीयति), ‘प्राणी दुःखाचे अनुसरण करतात’ (सत्ता दुक्खं अनुविधीयन्ति), ‘हे प्राण्या, तू दुःखाचे अनुसरण करतोस’ (तो सत्त त्वं दुक्खं अनुविधीयसि) अशी योजना करावी. हा नियम अत्यंत सूक्ष्म आणि पाळी भाषेच्या नियमांना अनुकूल असा आहे.

Nāmikapadatte ‘‘dhātū’’tiādīni bhavanti. Tattha dhātūti salakkhaṇaṃ dadhāti dhāretīti dhātu. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘salakkhaṇadhāraṇato dukkhavidhānato dukkhadhānato ca dhātū’’ti vuttaṃ. Dhātūti pathavīdhātādidhātuyo. Tattha salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito pakati attāti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā, etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo[Pg.378]. Dukkhavidhānatoti dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā yathā ayalohādidhātuyo ayalohādianekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhadhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etesveva dhīyati ṭhapiyati, evaṃ dukkhadhānato dhātuyo. Apica nijjīvaṭṭho dhātavoti gahetabbaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhātuyosaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yo pana tattha amhehi bhāvaṭṭhāne ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyatī’’ti tipurisamaṇḍito ekavacanabahuvacaniko paṭhamāvibhattippayogo vutto. So –

नामिकपदामध्ये 'धातू' इत्यादी असतात. तेथे 'धातू' म्हणजे जे स्वतःचे लक्षण धारण करते किंवा ठेवते, तो 'धातू' होय. परंतु अट्ठकथांमध्ये 'स्वतःचे लक्षण धारण करण्यामुळे, दुःखाची मांडणी (विधान) करण्यामुळे आणि दुःख धारण करण्यामुळे धातू' असे म्हटले आहे. धातू म्हणजे पृथ्वीधातू इत्यादी धातू होत. तेथे 'स्वतःचे लक्षण धारण करण्यामुळे' म्हणजे जसे तीर्थकरांनी (इतर पंथीयांनी) कल्पिलेला 'प्रकृती', 'आत्मा' इत्यादी स्वभावतः अस्तित्वात नाही, तसे हे (धातू) नाहीत; तर हे स्वतःचे लक्षण किंवा स्वभाव धारण करतात, म्हणून हे 'धातू' आहेत. 'दुःखाची मांडणी करण्यामुळे' म्हणजे दुःखाची निर्मिती करण्यामुळे. कारण हे धातू कारणरूपाने प्रस्थापित होऊन, जसे लोखंड-तांबे इत्यादी धातू लोखंड-तांब्यादी अनेक प्रकारच्या वस्तू बनवतात, तसेच हे धातू अनेक प्रकारचे संसारदुःख निर्माण करतात. 'दुःख धारण करण्यामुळे' म्हणजे विपुल दुःखाच्या केवळ विधानामुळे (मांडणीमुळे) ते वश न होणारे (अवशवर्तन) असल्यामुळे, किंवा ते दुःख या कारणभूत धातूंमुळे प्राण्यांद्वारे अनुभवले जाते (अनुविधीयते), आणि तसे विहित केलेले ते दुःख यांच्यामध्येच ठेवले जाते (धीयते/स्थापित केले जाते), अशा प्रकारे दुःख धारण करण्यामुळे हे 'धातू' आहेत. शिवाय, 'धातू' हे निर्जीव अर्थाने घेतले पाहिजेत. म्हणूनच भगवंतांनी 'भिक्खू, हा पुरुष सहा धातूंचा बनलेला आहे' इत्यादी उपदेशांमध्ये जीव-संज्ञेचे (आत्म्याच्या कल्पनेचे) समूळ उच्चाटन करण्यासाठी धातूंचा उपदेश केला. परंतु, तेथे आमच्याद्वारे भाव-अर्थामध्ये 'प्राणी दुःखाचे अनुकरण करतो (अनुविधीयते)' असा जो तिन्ही पुरुषांनी युक्त, एकवचन आणि बहुवचनाचा प्रथमा विभक्तीचा प्रयोग सांगितला आहे, तो —

‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti ca

'गिरिदत्ताने दूषित केलेला, स्वामीचा पांढरा घोडा (पाण्डव); आपला जुना स्वभाव सोडून, त्याचेच अनुकरण करतो (अनुविधीयते)' आणि

‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti ca ‘‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī’’ti ca imāsaṃ pāḷīnaṃ vasena sārato paccetabbo. Tattha paṇḍavo nāma asso giridattanāmakassa assagopakassa pakatiṃ anuvidhiyyati anukarotīti attho. Ettha ca yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘anuvidadhātī’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘paṇḍavenā’’ti tatiyantaṃ kattupadaṃ vattabbaṃ siyā, evaṃ avacanena ‘‘anuvidhiyyatī’’ti idaṃ bhāvapadanti siddhaṃ. Na kenaci ettha vattuṃ sakkā ‘‘divādigaṇe kattari vihitayapaccayassa vasena vuttaṃ idaṃ rūpa’’nti, dhādhātuyā divādigaṇe appavattanato, ekantabhūvādigaṇikattā ca. Dutiyappayoge pana yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhanute’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhātuyā’’ti vattabbaṃ siyā[Pg.379]. Evaṃ avacanena ‘‘dhaniyyatī’’ti idampi bhāvapadanti siddhaṃ. Ettha ‘‘dhaniyyatīti pattheti, icchatīti attho’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Dhanu yācane’’ti dhātu esā ekantena tanādigaṇeyeva vattati. Tatiyappayoge ‘‘pahīyissantī’’ti yadi bhūvādigaṇe ‘‘hā cāge’’ti dhātuyā rūpaṃ siyā, kattari ‘‘pajahissantī’’ti rūpaṃ siyā, ‘‘kasmā no pajahissatī’’ti ettha viya. Kammapadaṃ pana ‘‘pajahiyissantī’’ti siyā. Yasmā ‘‘pahīyissantī’’ti idaṃ divādigaṇe ‘‘hā parihāniya’’nti dhātuyā rūpattā ‘‘pahāyissantī’’ti kattupadarūpaṃ siyā ‘‘ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā’’ti akammakassa kattupadarūpassa dassanato, tasmā ‘‘pahāyissantī’’ti avatvā ‘‘pahīyissantī’’ti vacanena yapaccayo bhāve vattatīti ñāyati.

'हे इरंधती, तुझी माता विधुराचे हृदय इच्छिते (धनीयती)' आणि 'ते संक्लेशिक (मळकट/अशुद्ध) धर्म नष्ट होतील (पहीयिस्संती)' या पाळी सूत्रांच्या आधारे याचा सारांश समजून घेतला पाहिजे. तेथे 'पाण्डव' नावाचा घोडा 'गिरिदत्त' नावाच्या अश्वपालाच्या स्वभावाचे अनुकरण करतो (अनुविधीयती) असा अर्थ आहे. आणि येथे जर कर्तृपद अपेक्षित असते, तर 'अनुविदधाती' अशी पाळी भाषा असावी लागली असती. जर कर्मपद अपेक्षित असते, तर 'पाण्डवेन' असे तृतीयान्त कर्तृपद म्हणावे लागले असते, अशा प्रकारे न बोलल्यामुळे 'अनुविधीयती' हे भावपद आहे हे सिद्ध होते. येथे कोणीही असे म्हणू शकत नाही की 'दिवादिगणात कर्त्यामध्ये विहित केलेल्या 'य' प्रत्ययाच्या बळावर हे रूप सांगितले आहे', कारण 'धा' धातूचा दिवादिगणात प्रवेश होत नाही आणि तो पूर्णपणे भ्वादिगणाचाच आहे. दुसऱ्या प्रयोगात जर कर्तृपद अपेक्षित असते, तर 'धनुते' अशी पाळी म्हणावी लागली असती. जर कर्मपद अपेक्षित असते, तर 'धातुया' असे म्हणावे लागले असते. अशा प्रकारे न बोलल्यामुळे 'धनीयती' हे देखील भावपद आहे हे सिद्ध होते. येथे 'धनीयती म्हणजे प्रार्थना करतो, इच्छा करतो असा अर्थ आहे' असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. 'धनु याचने' हा धातू निश्चितपणे तनादिगणातच चालतो. तिसऱ्या प्रयोगात 'पहीयिस्संती' हे जर भ्वादिगणातील 'हा चागे' (त्याग करणे) या धातूचे रूप असते, तर कर्त्यामध्ये 'पजहिस्संती' असे रूप झाले असते, जसे 'कस्मा नो पजहिस्सती' (तो आमचा त्याग का करणार नाही?) यामध्ये आहे. कर्मपद तर 'पजहियिस्संती' असे झाले असते. ज्याअर्थी 'पहीयिस्संती' हे दिवादिगणातील 'हा परिहानियं' (ऱ्हास होणे) या धातूचे रूप असल्यामुळे 'पहायिस्संती' असे कर्तृपदाचे रूप झाले असते, जसे 'आजन्य (उत्कृष्ट घोडा) वेग करतो, तेथे घोड्या मागे पडतात (हायंती)' या प्रयोगात कर्तृपदाचे रूप दिसते, म्हणून 'पहायिस्संती' असे न म्हणता 'पहीयिस्संती' या वचनाने 'य' प्रत्यय भाव प्रयोगात आहे हे समजते.

Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘so pahīyissati. Te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti. Rūpaṃ vibhaviyyati. Aggijāhi pubbeva bhūyate’tiādīsu yapaccayo kammeyeva vihito, na bhāve. Kammakattuvasena hi ime payogā daṭṭhabbā, sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyateti payogā viyā’’ti. Taṃ na, evañhi sati ‘‘pajahiyissantī’’tiādīni sakammakadhāturūpāni vattabbāni ‘‘pīyate kariyate’’ti rūpāni viya. Ettha pana bhāvaṭṭhāne kattuno ṭhitabhāvo heṭṭhā nānappakārena dassitoti na vutto. Ye saddasatthe mataṃ gahetvā sāsanikā garū bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva ‘‘bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho’’ti payogañca tadatthayojanañca [Pg.380] vadanti. Tesaṃ taṃ vacanaṃ pāḷiyā, aṭṭhakathādīhi ca na sameti, tasmā yathāvuttoyevattho āyasmantehi dhāretabbo.

परंतु येथे काही जण असे म्हणू शकतात की, 'तो नष्ट होईल (पहीयिस्सती). ते संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील (पहीयिस्संती). रूप नष्ट होईल (विभवीयती). अग्नीच्या ज्वाळांद्वारे पूर्वीच अस्तित्वात आले जाते (भूयते)' इत्यादींमध्ये 'य' प्रत्यय कर्मामध्येच विहित केला आहे, भावे प्रयोगात नाही. कारण हे प्रयोग कर्मकर्तरी (कर्मवद्भाव) मानले पाहिजेत, जसे 'पाणी स्वतःच प्यायले जाते (पीयते)', 'चटई स्वतःच बनवली जाते (करियते)' या प्रयोगांप्रमाणे.' ते योग्य नाही, कारण असे असल्यास 'पीयते, करियते' या रूपांप्रमाणे 'पजहियिस्संती' इत्यादी सकर्मक धातूंची रूपे म्हणावी लागली असती. परंतु येथे भाव-अर्थात कर्त्याची स्थिती खाली विविध प्रकारे दर्शविली असल्यामुळे ती पुन्हा सांगितली नाही. जे व्याकरणशास्त्रातील मत स्वीकारून, शासनातील (धम्मातील) आदरणीय आचार्य भावे प्रयोगात द्रव्यरहित भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच आणि तेही केवळ प्रथम पुरुषाचेच असते असे मानून 'देवदत्ताद्वारे अस्तित्वात आले जाते (भूयते देवदत्तेन) म्हणजे देवदत्त संपत्तीचा अनुभव घेतो असा अर्थ आहे' असा प्रयोग आणि त्याचा अर्थ लावतात; त्यांचे ते वचन पाळी आणि अट्ठकथा इत्यादींशी सुसंगत नाही. म्हणून, आयुष्यमानांनी वर सांगितलेलाच अर्थ लक्षात ठेवावा.

Jara roge. Jarati, jariyyati. Jaravayohāniyaṃ. Jīrati, jiyyati. Imā dvepi bhūvādi gaṇikavasena ekagaṇikā. Tāsaṃ ayaṃ sādhāraṇarūpavibhāvanā. ‘‘Yena ca santappati, yena ca jariyyatī’’tiādi. Tattha yena ca jariyyatīti yena tejogatena kupitena ayaṃ kāyo ekāhikādijararogena jariyyati jarati. Atha vā yena ca jariyati yena ayaṃ kāyo jīrati indriyavekalyataṃ balakkhayaṃ palitavalitādiñca pāpuṇāti.

'जर्' हा धातू रोगाच्या अर्थात आहे. 'जरती', 'जरिय्यती' अशी रूपे होतात. 'जर्' वयोवृद्धी किंवा ऱ्हासाच्या अर्थात आहे. 'जीरती', 'जिय्यती' अशी रूपे होतात. हे दोन्ही धातू भ्वादिगणाच्या नियमानुसार एकाच गणाचे आहेत. त्यांचे हे सामान्य रूप स्पष्टीकरण आहे: 'ज्यामुळे तो संतप्त होतो, आणि ज्यामुळे तो जर्जर होतो (जरिय्यती)' इत्यादी. तेथे 'ज्यामुळे तो जर्जर होतो' म्हणजे ज्या प्रकोपित झालेल्या तेजोधातूमुळे (उष्णतेमुळे) हा शरीररूपी देह एका दिवसाच्या तापासारख्या ज्वररोगाने जर्जर होतो (जरिय्यती/जरती). किंवा 'ज्यामुळे तो जर्जर होतो' म्हणजे ज्याच्यामुळे हा देह जीर्ण होतो, इंद्रियांची दुर्बलता, शक्तीचा ऱ्हास आणि केस पांढरे होणे, त्वचेवर सुरकुत्या पडणे इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होतो.

Mara pāṇacāge. Bhūvādigaṇikoyaṃ akammako ca. Satto marati, miyyati. Kiñcāpi ayaṃ dhātu ‘‘mara pāṇacāge’’ti vacanato sakammako viya dissati, tathāpi ‘‘putto marati. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati cā’’ti evamādīnaṃ kammarahitappayogānaṃ dassanato akammakoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthayojanānayena pana maratīti pāṇaṃ cajatīti kammaṃ ānetvā kathetuṃ labbhati. ‘‘Marati, miyatī’’ti imāni suddhakattupadāni, ‘‘satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayatī’’ti imāni kāritapadasaṅkhātāni hetukattupadāni. Ettha ca yo amataṃ sattaṃ maraṇaṃ pāpeti, so vadhako māreti mārayati mārāpeti mārāpayatīti ca vuccati. Satto sattehi māriyati mārāpiyatīti imāni kammapadāni. Bhāvapadamappasiddhaṃ. Evamaññatrāpi pasiddhatā ca appasiddhatā ca upaparikkhitabbā.

'मर्' हा धातू प्राणत्यागाच्या अर्थात आहे. हा भ्वादिगणाचा आणि अकर्मक धातू आहे. प्राणी मरतो (मरती, मिय्यती). जरी हा धातू 'मर् प्राणत्यागे' या वचनामुळे सकर्मक असल्यासारखा दिसतो, तरीही 'पुत्र मरतो. हा लोक खरोखरच कष्टाला प्राप्त झाला आहे, जो जन्मतो, वृद्ध होतो आणि मरतो (मिय्यती)' इत्यादी कर्मरहित प्रयोगांच्या दर्शनावरून हा अकर्मकच आहे असे मानले पाहिजे. परंतु अर्थ लावण्याच्या पद्धतीने 'मरतो म्हणजे प्राणाचा त्याग करतो' असे कर्माला आणून सांगता येते. 'मरती, मियती' ही शुद्ध कर्तृपदे आहेत; 'प्राणी प्राण्याला मारतो (मारेती, मारयती, मारापेती, मारापयती)' ही कारितपदे म्हणून ओळखली जाणारी हेतुकर्तृपदे आहेत. आणि येथे जो न मरणार्या प्राण्याला मरणाप्रत पोहोचवतो, तो वधक 'मारतो (मारेती, मारयती, मारापेती, मारापयती)' असे म्हटले जाते. 'प्राणी प्राण्यांद्वारे मारला जातो (मारियती, मारापियती)' ही कर्मपदे आहेत. भावपद अप्रसिद्ध आहे. अशा प्रकारे इतर ठिकाणीही प्रसिद्धी आणि अप्रसिद्धी तपासून पाहिली पाहिजे.

Khāda bhakkhaṇe. Ayaṃ pana bhūvādigaṇikavasena ekagaṇiko sakammako dhātu. Khādati, saṅkhādati, imāni suddhakattupadāni[Pg.381]. Puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati, imāni hetukattupadāni. Ettha ca yo akhādantaṃ khādantaṃ vā khādāhīti payojeti, so khādāpako khādeti khādayati khādāpeti khādāpayatīti ca vuccati. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati. Imāni kammapadāni. Atrapanāyaṃ pāḷi ‘‘atītaṃ pāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpetarahi khajjāmī’’ti. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imassa dhātussa. Bhūvādigaṇo. Ayaṃ nāmadhātu ekantarudhādigaṇikoti appasiddho.

'खाद' (धातू) खाण्याच्या (भक्षण करण्याच्या) अर्थात आहे. हा भूवादिगणाच्या नियमानुसार एकगणी, सकर्मक धातू आहे. 'खादति' (खातो), 'संखादति' (चावून खातो), ही शुद्ध कर्तृपदे आहेत. 'पुरुष दुसऱ्या पुरुषाकडून किंवा पुरुषाला वडा (पिष्टक) खाऊ घालतो' (खादेति, खादयति, खादापेति, खादापयति), ही प्रयोजक कर्तृपदे (हेतुकर्तृपदे) आहेत. आणि येथे जो न खाणाऱ्याला किंवा खाणाऱ्याला 'खा!' अशी प्रेरणा देतो, तो 'खादापक' (खाऊ घालणारा) म्हटला जातो आणि 'खादेति', 'खादयति', 'खादापेति', 'खादापयति' असे म्हटले जाते. 'खज्जति' (खाल्ले जाते), 'संखज्जति', 'संखादियति', ही कर्मपदे आहेत. येथे ही पालि (वचन) आहे - "भूतकाळात मी रूपाने खाल्ला गेलो (पीडित झालो), जसा मी आता वर्तमानकाळात रूपाने खाल्ला जात आहे. जर मी अनागत (भविष्यातील) रूपाचे अभिनंदन केले (त्यात आनंद मानला), तर मी भविष्यातही रूपाने खाल्ला जाईन, जसा मी आता खाल्ला जात आहे." या धातूच्या सकर्मकत्वामुळे भावपद (भावे प्रयोग) मिळत नाही. भूवादिगण. हा नामधातू एकांतराने रुधादिगणाचा आहे असे समजावे.

Divādigaṇe tā pālane. Lokaṃ tāyati santāyati. Imāni sakammakāni suddhakattupadāni. Hetukattupadaṃ pana kammapadañca bhāvapadañca appasiddhāni.

दिवादिगणात 'ता' (धातू) रक्षणाच्या (पालनाच्या) अर्थात आहे. 'लोकाचे रक्षण करतो' (लोकं तायति संतायति). ही सकर्मक शुद्ध कर्तृपदे आहेत. प्रयोजक कर्तृपद, कर्मपद आणि भावपद हे (इतर उदाहरणांप्रमाणे) समजून घ्यावेत.

Sudha saṃsuddhiyaṃ. Cittaṃ sujjhati visujjhati. Imāni akammakāni suddhakattupadāni. Sodheti, sodhayati, sodhāpeti, sodhāpayati, imāni hetukatturūpāni. Ettha ca yo asuddhaṃ ṭhānaṃ suddhaṃ karoti, so sodhako sodheti, sodhayatīti vuccati, esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Yo pana asuddhaṭṭhānaṃ sayaṃ asodhetvā ‘‘tvaṃ sodhehī’’ti aññaṃ payojeti, so sodhāpako sodhāpeti sodhāpayatīti vuccati. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Tathā hi ‘‘kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’tiādīsu ayaṃ nayo na labbhati, evaṃ labbhamānanayo ca alabbhamānanayo ca sabbattha upaparikkhitabbo. Imā panettha pāḷiyo –

'सुध' (धातू) पूर्ण शुद्धीच्या (संशुद्धीच्या) अर्थात आहे. 'चित्त शुद्ध होते, विशुद्ध होते' (चित्तं सुज्झति विसुज्झति). ही अकर्मक शुद्ध कर्तृपदे आहेत. 'सोधेति', 'सोधयति', 'सोधापेति', 'सोधापयति', ही प्रयोजक (हेतु) रूपे आहेत. आणि येथे जो अशुद्ध स्थान शुद्ध करतो, तो 'शोधक' (शुद्ध करणारा) म्हटला जातो आणि 'सोधेति', 'सोधयति' असे म्हटले जाते; हाच नियम इतर अशाच ठिकाणीही लागू होतो. परंतु जो अशुद्ध स्थान स्वतः शुद्ध न करता "तू शुद्ध कर!" अशी दुसऱ्याला प्रेरणा देतो, तो 'सोधापक' (शुद्ध करवून घेणारा) म्हटला जातो आणि 'सोधापेति', 'सोधापयति' असे म्हटले जाते. हाच नियम इतर अशाच ठिकाणीही लागू होतो. कारण की, 'कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति' इत्यादींमध्ये हा नियम मिळत नाही; अशा प्रकारे लागू होणारा नियम आणि लागू न होणारा नियम सर्वत्र तपासून पाहिला पाहिजे. या संदर्भात खालील पालि (वचने) आहेत -

‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā’’ti ca

“प्रत्यंत देशात (सीमावर्ती भागात) तथागतांना निमंत्रित करून, प्रसन्न मनाने त्यांच्या येण्याचा मार्ग ते शुद्ध (साफ) करतात.” आणि

‘‘Maggaṃ [Pg.382] sodhemahaṃ tadā’’ti ca. Imā hi pāḷiyo sahatthā sodhanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Āyasmā pilindavaccho rājagahe pabbhāraṃ sodhāpeti leṇaṃ kattukāmo’’ti pana pāḷi, ‘‘kiṃ bhante thero kārāpetī’’ti, ‘‘pabbhāraṃ mahārāja sodhāpemi leṇaṃ kattakāmo’’ti ca pāḷi. Imā parehi sodhāpanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Kassa sodhiyati maggo’’ti idaṃ kammapadaṃ, bhāvapadaṃ pana appasiddhaṃ. Iminā nayena yāva curādigaṇā yojetabbaṃ.

“तेव्हा मी मार्ग शुद्ध (साफ) केला.” आणि ही पालि वचने स्वतःच्या हाताने शुद्ध करण्याच्या (साफ करण्याच्या) संदर्भात म्हटली आहेत. “आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ राजगृहात लेणे (गुहा) बनवण्याच्या इच्छेने डोंगर-उतार (पब्भार) साफ करवून घेत आहेत,” ही पालि, “भन्ते, थेर काय करवून घेत आहेत?” “महाराज, लेणे बनवण्याच्या इच्छेने मी डोंगर-उतार साफ करवून घेत आहे,” ही पालि. ही वचने दुसऱ्यांकडून साफ करवून घेण्याच्या संदर्भात म्हटली आहेत. “कोणासाठी मार्ग साफ केला जात आहे?” (कस्स सोधियति मग्गो) हे कर्मपद आहे, आणि भावपद (भावे प्रयोग) समजून घ्यावे. या नियमाने चुरादिगणापर्यंत योजना करावी.

Dvigaṇikatte subha sobhe. Sobhati vatāyaṃ puriso. Subha pahāre. Yo no gāvova sumbhati sumbhoti iccapi dissati. ‘‘Sumbhotī’’ti ca kaccāyanamate rūpaṃ, imāni kattupadāni. Nagaraṃ sobheti, sobhayati. Puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati. Imāni hetukattupadāni. Kammabhāvapadāni labbhamānālabbhamānavasena yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Bhūvādirudhādigaṇikarūpāni.

दोन गणांमध्ये असण्याच्या संदर्भात, 'सुभ' (धातू) शोभून दिसण्याच्या (शोभे) अर्थात आहे. 'हा पुरुष खरोखर शोभून दिसतो' (सोभति वतायं पुरिसो). 'सुभ' (धातू) प्रहाराच्या (मारण्याच्या) अर्थात आहे. 'जो आमच्या बैलाप्रमाणे मारतो (सुम्भति/सुम्भोति)' असे दिसते. आणि 'सुम्भोति' हे कच्चायनाच्या मते रूप आहे; ही कर्तृपदे आहेत. 'नगर सुशोभित करतो' (नगरं सोभेति, सोभयति). 'पुरुष दुसऱ्या पुरुषाकडून चोराला मारवतो' (पुरिसो पुरिसे चोरं सुम्भेति, सुम्भayati, सुम्भापेति, सुम्भापयति). ही प्रयोजक कर्तृपदे आहेत. कर्मपदे आणि भावपदे उपलब्ध असणे किंवा नसणे यानुसार यथासंभव योजावीत. ही भूवादि आणि रुधादिगणाची रूपे आहेत.

Paca pāke. Puriso bhattaṃ pacati. Nerayiko niraye paccati. Kammaṃ paccati. Bhattaṃ paccati. Pāramiyo paripaccanti. Phalāni paripaccanti, pakkāni hontīti attho. Garavo pana –

'पच' (धातू) शिजवण्याच्या किंवा पिकण्याच्या (पाके) अर्थात आहे. 'पुरुष भात शिजवतो' (पुरिसो भत्तं पचति). 'नारकीय प्राणी नरकात शिजतो (यातना भोगतो)' (नेरयिको निरये पच्चति). 'कर्म परिपक्व होते' (कम्मं पच्चति). 'भात शिजतो' (भत्तं पच्चति). 'पारमिता परिपक्व होतात' (पारमियो परिपच्चन्ति). 'फळे पिकतात' (फलानि परिपच्चन्ति), म्हणजेच ती पक्व होतात असा अर्थ आहे. परंतु आदरणीय आचार्य तर -

Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;

Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duveti ca –

“तेथे ज्ञानयुक्त श्रेष्ठ तिहेतुक प्रतिसंधी देऊन, नंतर प्रवृत्तीमध्ये (विपाकांच्या उत्पत्तीत) आठ विपाकांपैकी दोन विपाक परिपक्व होतात.” आणि -

‘‘Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccatī’’ti ca evaṃ pacatipadassa dvigaṇikarūpassa sakammakattaṃ icchanti. Evaṃ pana sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tepiṭake hi buddhavacane ‘‘kappaṃ nirayamhi paccati. Yāva pāpaṃ na paccati. Nirayamhi [Pg.383] apacci so’’ti evaṃ akammakattaṃyeva dissati. Ettha vadeyyuṃ ‘‘nanu paca pāke’ti ayaṃ dhātu sakammako, tena ‘paccatī’ti padassa divādigaṇikarūpassapi sato sakammakattaṃ yujjati, tasmāyeva ‘paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve’tiādīsu vutta’’nti. Ettha vuccate – yathā ‘‘chidi dvidhākaraṇe, bhidi vidāraṇe’’ti dhātūnaṃ rudhādigaṇe pavattānaṃ ‘‘rukkhaṃ chindati, bhittiṃ bhindatī’’ti rūpapadānaṃ sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattānaṃ tesaṃ dhātūnaṃ ‘‘udakaṃ chijjati, ghaṭo bhijjatī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti, yathā bhūvādigaṇe pavattassa pacadhātussa ‘‘bhattaṃ pacatī’’ti rūpapadassa sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattassa ‘‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti.

“असंस्कारिक आणि ससंस्कारिक विपाक परिपक्व होत नाहीत,” अशा प्रकारे 'पचति' या दोन गणांच्या रूपाचे सकर्मकत्व इच्छितात (मानतात). परंतु असे अट्ठकथासहित त्रिपिटक बुद्धवचनात कोठे मिळते? कारण त्रिपिटक बुद्धवचनात “कल्पापर्यंत नरकात शिजतो (यातना भोगतो)”, “जोपर्यंत पाप परिपक्व होत नाही”, “तो नरकात शिजला (यातना भोगल्या)”, अशा प्रकारे केवळ अकर्मकत्वच दिसून येते. येथे काही जण म्हणू शकतात - “नक्कीच 'पच पाके' हा धातू सकर्मक आहे, त्यामुळे 'पच्चति' या दिवादिगणाच्या रूपाचेही सकर्मकत्व योग्य ठरते, म्हणूनच 'पच्चति पाकानं पवत्ते अट्ठके दुवे' इत्यादींमध्ये असे म्हटले आहे.” यावर उत्तर दिले जाते - ज्याप्रमाणे 'छिदि' (दोन भाग करणे) आणि 'भिदि' (फाडणे/फोडणे) हे धातू रुधादिगणात प्रवृत्त असताना 'रुक्खं छिन्दति' (झाड तोडतो), 'भित्तिं भिन्दति' (भिंत फोडतो) ही रूपपदे सकर्मक असूनही, दिवादिगणात आल्यावर त्या धातूंची 'उदकं छिज्जति' (पाणी तुटते/थांबते), 'घटो भिज्जति' (घडा फुटतो) ही रूपपदे केवळ अकर्मकच होतात; त्याचप्रमाणे भूवादिगणात प्रवृत्त असलेल्या 'पच' धातूचे 'भत्तं पचति' (भात शिजवतो) हे रूपपद सकर्मक असूनही, दिवादिगणात आल्यावर त्याचे 'निरये पच्चति' (नरकात शिजतो), 'कम्मानि विपच्चन्ति' (कर्मे परिपक्व होतात) ही रूपपदे केवळ अकर्मकच होतात.

Athāpi vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho yathā ‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’ti ettha ‘‘āsavato cittāni vimucciṃsū’ti ca ‘āsavehi kattubhūtehi cittāni vimucciṃsū’ti ca evaṃ divādigaṇikassa dhātussa ‘vimucciṃsū’ti rūpapadassa akammakattañca sakammakattañca bhavati, tathā ‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’ti ca akammakattenapi bhavitabbaṃ. ‘Paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve, asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākāni na paccatī’ti sakammakattenapi bhavitabba’’nti. Akammakatteneva bhavitabbaṃ, na sakammakattena, ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogānaṃ ‘‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’’ti payogena asamānattā. Tathā hettha ‘‘vimucciṃsū’’ti padaṃ kammarahitakattuvācakayapaccayantampi bhavati kattusahitakammavācakayapaccayantampi. ‘‘Vimucciṃsū’’ti imassa hi padassa kammarahitayapaccayavantattā ‘‘āsavehī’’ti karaṇavacanaṃ apādānakārakavācakaṃ bhavati. ‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kattukārakavācakaṃ bhavati. Tathā ‘‘vimucciṃsū’’ti padassa kattusahitakammavācakattā ‘‘āsavehī’’ti [Pg.384] karaṇavacanaṃ kattukārakavācakaṃ bhavati. ‘‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kammakārakavācakaṃ bhavati. Ayaṃ nayo ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogesu na labbhati. Tathā hi tattha paccattavacanaṃ kattāraṃ vadati, upayogavacanaṃ kammaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti pācayati pācāpeti pācāpayatī’’ti ca, ‘‘anante bodhisambhāre, paripācesi nāyako’’ti dassanato pana ‘‘paripāceti, paripācayatī’’ti ca rūpāni bhavanti. Imāni hetukattupadāni. Kamme – yaññadattena odano paccate, bhāvapadaṃ appasiddhaṃ. Imāni bhūvādidivādigaṇikarūpāni. Iminā nayena aññānipi dvigaṇikarūpāni yojetabbāni.

जरी असे म्हटले गेले की, 'ज्याप्रमाणे "आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु" (आसवांपासून चित्त विमुक्त झाले) येथे "आसवतो चित्तानि विमुच्चिंसु" आणि "आसवेहि कत्तुभूतेहि चित्तानि विमुच्चिंसु" (कर्ता बनलेल्या आसवांपासून चित्त विमुक्त झाले) अशा प्रकारे दिवादिगणातील धातूच्या "विमुच्चिंसु" या क्रियापदाचे अकर्मकत्व आणि सकर्मकत्व दोन्ही सिद्ध होते, त्याचप्रमाणे "निरये पच्चति" (नरकात शिजतो/पचतो) आणि "कम्माणि विपच्चन्ति" (कर्मे परिपक्व होतात) येथे अकर्मकत्व देखील असले पाहिजे. आणि "पच्चति पाकानं पवत्ते अट्ठके दुवे, असङ्खारं ससङ्खारविपाकानि न पच्चती" येथे सकर्मकत्व देखील असले पाहिजे.' तर (त्यावर उत्तर असे की) ते केवळ अकर्मकच असले पाहिजे, सकर्मक नाही. कारण "पच्चति पाकानं" इत्यादींमध्ये सांगितलेले प्रयोग "आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु" या प्रयोगासारखे समान नाहीत. कारण येथे "विमुच्चिंसु" हे पद कर्मरहित कर्ता दर्शवणारा 'य' प्रत्यय लागलेले देखील होते आणि कर्त्यासह कर्म दर्शवणारा 'य' प्रत्यय लागलेले देखील होते. "विमुच्चिंसु" या पदाला कर्मरहित 'य' प्रत्यय लागल्यामुळे "आसवेहि" ही तृतीया विभक्ती अपादान कारकाची वाचक होते, तर "चित्तानि" ही प्रथमा विभक्ती कर्ता कारकाची वाचक होते. तसेच "विमुच्चिंसु" या पदाला कर्त्यासह कर्मवाचक प्रत्यय लागल्यामुळे "आसवेहि" ही तृतीया विभक्ती कर्ता कारकाची वाचक होते, तर "चित्तानि" ही प्रथमा विभक्ती कर्म कारकाची वाचक होते. हा नियम "पच्चति पाकानं" इत्यादी प्रयोगांमध्ये लागू होत नाही. कारण तेथे प्रथमा विभक्ती कर्ता सांगते आणि द्वितीया विभक्ती कर्म सांगते, असे समजले पाहिजे. प्रयोजक (कारित) प्रयोगात "पुरिसो पुरिसेन पुरिसं वा भत्तं पाचेति, पाचयति, पाचापेति, पाचापयति" (माणूस दुसऱ्या माणसाकडून भात शिजवून घेतो) आणि "अनन्ते बोधिसम्भारे, परिपाचेसि नायको" (नायकाने अनंत बोधिसंभारांना परिपक्व केले) या प्रयोगांवरून "परिपाचेति, परिपाचयति" अशी रूपे होतात. ही प्रयोजक कर्ता (हेतुकर्तृ) पदे आहेत. कर्म प्रयोगात – "यञ्ञदत्तेन ओदनो पच्चते" (यज्ञदत्ताकडून भात शिजवला जातो), येथे भावपद देखील असेच समजावे. ही भूवादि आणि दिवादि गणातील रूपे आहेत. याच नियमाने इतरही द्विगणिक (दोन गणांतील) रूपे जोडावीत.

Tegaṇikatte su pasave. Hetuphalaṃ savati, pasavati. Su savane. Saddho dhammaṃ suṇoti, suṇāti. Su hiṃsāyaṃ. Yodho paccāmittaṃ sunāti. Imāni yathākkamaṃ bhūvādisvādikiyādigaṇikāni kattupadāni. Tathā hetunā phalaṃ saviyyati, unnādasaddo pathavīundriyasaddo viya suyyati. Yodhena paccamitto suniyyati. Imāni kammapadāni. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imesaṃ dhātūnaṃ. Iminā nayena aññānipi tegaṇikarūpāni upaparikkhitvā yojetabbāni. Atra panāyaṃ nayavibhāvanā –

त्रिगणिक (तीन गणांतील) धातूंमध्ये 'सु' धातू प्रसव (उत्पत्ती) अर्थात आहे. 'हेतुफलं सवति, पसवति' (हेतू फलाला प्रसवतो/उत्पन्न करतो). 'सु' धातू श्रवण (ऐकणे) अर्थात – 'सद्धो धम्मं सुणोति, सुणाति' (श्रद्धावान मनुष्य धम्म ऐकतो). 'सु' धातू हिंसा अर्थात – 'योधो पच्चामित्तं सुनाति' (योद्धा शत्रूला मारतो). ही अनुक्रमे भूवादि, स्वादि आणि क्र्यादि गणातील कर्तावाचक पदे आहेत. तसेच 'हेतुना फलं सविय्यति' (हेतूद्वारे फल प्रसवले जाते), 'उन्नादशब्दो पथवीउन्द्रियशब्दो विय सुय्यति' (मोठा आवाज पृथ्वीच्या इंद्रियशब्दाप्रमाणे ऐकू येतो). 'योधेन पच्चमित्तो सुनिय्यति' (योद्ध्याकडून शत्रू मारला जातो). ही कर्मवाचक पदे आहेत. हे धातू सकर्मक असल्यामुळे यांचे भावपद मिळत नाही. याच नियमाने इतरही त्रिगणिक रूपे तपासून जोडावीत. येथे हा नियम स्पष्ट केला आहे –

Bhvādirudhādikā dhātū, svādidivādikā tathā;

Rudhādikadivādiṭṭhā, bhūvādikacurādikā.

काही धातू भूवादि आणि रुधादि गणातील असतात, तसेच काही स्वादि आणि दिवादि गणातील असतात; काही रुधादि आणि दिवादि गणात आढळतात, तर काही भूवादि आणि चुरादि गणात आढळतात.

Bhūvādikagahādiṭṭhā, bhvādisvādikiyādikā;

Evamādippabhedehi, vitthārentu vicakkhaṇā.

काही भूवादि आणि ग्रहादि गणात आढळतात, तर काही भूवादि, स्वादि आणि क्र्यादि गणात आढळतात; अशा विविध प्रकारांनी विद्वानांनी याचा विस्तार करावा.

Iccevaṃ saṅkhepato yathārahaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikavasena suddhakattuhetukattukammabhāvapadāni ca sakāritekakammāni [Pg.385] ca sakāritadvikammāni ca sakāritatikammāni ca dassitāni.

अशा प्रकारे संक्षेपाने योग्यतेनुसार एकगणिक, द्विगणिक आणि त्रिगणिक रूपांच्या आधारे शुद्ध कर्ता, प्रयोजक कर्ता, कर्म आणि भाव पदे, तसेच एककर्मक प्रयोजक, द्विकर्मक प्रयोजक आणि त्रिकर्मक प्रयोजक पदे दाखवली आहेत.

Idāni ekakāritadvikāritapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā taṃ vadāma. So antakammani. Arahattamaggo mānaṃ siyati, kammaṃ pariyosiyati. Imāni tāva suddhakattupadāni. Ettha mānaṃ siyatīti mānaṃ samucchindati. Kammaṃ pariyosiyatīti kammaṃ nipphajjati. Pari ava iccupasaggavasena hi idaṃ padaṃ akammakaṃ bhavati, attho pana ‘‘pariyosānaṃ gacchatī’’ti sakammakavasena gahetabbo. Attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti. Idamekaṃ kāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha pana pariava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayattā ekakammameva sakāritapadaṃ bhavati. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti. Idaṃ dvikāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha ca pana pari ava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayadvayattā dvikammakaṃ sakāritapadaṃ bhavati. ‘‘Pariyosāvāpetī’’ti idampi pari ava pubbasmā sodhātumhā ṇāpe ṇāpe iti paccayadvayaṃ katvā avasaddassokārañca katvā tato yakārāgamañca anubandhaṇakāralopañca paṭhamapaccaye pakārassa vakārañca dvīsu ca ṭhānesu pubbasaralopaṃ katvā nipphajjatīti daṭṭhabbaṃ.

आता एक-प्रयोजक (एककारित) आणि द्वि-प्रयोजक (द्विकारित) पदांच्या विधानाचा प्रसंग आला आहे, म्हणून आम्ही ते सांगतो. 'सो' धातू अंत (नाश किंवा समाप्ती) आणि कर्म अर्थात आहे. 'अरहत्तमग्गो मानं सियति' (अर्हतमार्ग मानाचा नाश करतो), 'कम्मं परियोसियति' (कर्म समाप्त होते). ही आधी शुद्ध कर्तावाचक पदे आहेत. येथे 'मानं सियति' म्हणजे मानाचा समूळ नाश करतो. 'कम्मं परियोसियति' म्हणजे कर्म पूर्ण होते. 'परि' आणि 'अव' या उपसर्गांच्या प्रभावामुळे हे पद अकर्मक होते, परंतु याचा अर्थ 'परियोसानं गच्छति' (शेवटास जातो) अशा सकर्मक अर्थाने घ्यावा. 'अत्तना विप्पकतं अत्तना परियोसापेति' (स्वतः सुरू केलेले काम स्वतःच पूर्ण करतो). हे एक प्रयोजक (एककारित) हेतुकर्तृपद आहे. येथे 'परि' आणि 'अव' उपसर्गांमुळे सकर्मक झालेल्या 'सो' धातूला एक प्रयोजक प्रत्यय लागल्यामुळे हे एककर्मक प्रयोजक पद बनते. 'अत्तना विप्पकतं परेहि परियोसावापेति' (स्वतः सुरू केलेले काम इतरांकडून पूर्ण करून घेतो). हे द्वि-प्रयोजक (द्विकारित) हेतुकर्तृपद आहे. येथे 'परि' आणि 'अव' उपसर्गांमुळे सकर्मक झालेल्या 'सो' धातूला दोन प्रयोजक प्रत्यय लागल्यामुळे हे द्विकर्मक प्रयोजक पद बनते. "परियोसावापेति" हे रूप 'परि' आणि 'अव' पूर्व असलेल्या 'सो' धातूपासून 'णापे' आणि 'णापे' हे दोन प्रत्यय लावून, 'अव' शब्दाचा 'ओ' करून, त्यानंतर 'य' काराचा आगम करून आणि अनुबंध 'ण' काराचा लोप करून, पहिल्या प्रत्ययातील 'प' काराचा 'व' कार करून आणि दोन ठिकाणी पूर्व स्वराचा लोप करून सिद्ध होते, असे समजावे.

Idāni tā pāḷiyo atthantaraviññāpanatthaṃ āhaccadesitākārena ekato kathayāma – ‘‘attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti, āpatti saṅghādisesassa. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti, āpatti saṅghādisesassā’’ti ettha ‘‘bhikkhū’’ti hetukattupadaṃ ānetabbaṃ. Attanā vippakatanti ettha ca attanāti vippakaraṇakriyāya kattukārakavācakaṃ karaṇavacanaṃ. Vippakatanti kammakārakavācakaṃ [Pg.386] upayogavacanaṃ. Attanā pariyosāpetīti ettha pana attanāti abyayapadabhūtena sayaṃsaddena samānatthaṃ vibhatyantapatirūpakaṃ abyayapadaṃ, sayaṃsaddasadisaṃ vā tatiyāvibhatyantaṃ abyayapadaṃ. Tathā hi ‘‘attanā pariyosāpetī’’ti vuttavacanassa ‘‘sayaṃ pariyosāpetī’’ti attho bhavati ‘‘attanā ca pāṇātipātī’’tiādīsu viya. Parehi pariyosāvāpetīti ettha pana parehīti kammakārakavācakaṃ karaṇavacananti gahetabbaṃ, ‘‘sunakhehipi khādāpentī’’ti ettha ‘‘sunakhehī’’ti padaṃ viya. Ettha hi yathā ‘‘rājāno coraṃ sunakhe khādāpentī’’ti upayogavasena attho bhavati, tathā ‘‘bhikkhu attanā vippakataṃ pare jane pariyosāvāpetī’’ti upayogavasena attho bhavati. Evaṃ imasmiṃ acchariyabbhutanayavicitte bhagavato pāvacane dvikāritapaccayavantampi padamatthīti sārato paccetabbaṃ. Ayaṃ nayo sukhumo sāsane ādaraṃ katvā āyasmantehi sādhukaṃ manasi kātabbo. Yassa hi atthāya idaṃ pakaraṇaṃ karimha, na ayaṃ attano mati, atha kho pubbācariyānaṃ santikā laddhattā tesaññeva matīti daṭṭhabbaṃ.

आता त्या पाळी (वचने) अर्थाचा भेद स्पष्ट करण्यासाठी प्रत्यक्ष उपदेशिलेल्या रूपाने एकत्र सांगतो - "स्वतः अपूर्ण ठेवलेले कार्य स्वतःच पूर्ण करतो, तर संघादिसेस आपत्ती होते. स्वतः अपूर्ण ठेवलेले कार्य इतरांकडून पूर्ण करून घेतो, तर संघादिसेस आपत्ती होते." येथे "भिक्खू" हे हेतुकर्तृपद आणले पाहिजे. "अत्तना विप्पकतं" (स्वतः अपूर्ण ठेवलेले) येथे "अत्तना" (स्वतःद्वारे) हे अपूर्ण ठेवण्याच्या क्रियेच्या कर्त्याचे वाचक असणारे तृतीया विभक्तीचे रूप (करणवचन) आहे. "विप्पकतं" हे कर्मकारकाचे वाचक असणारे द्वितीया विभक्तीचे रूप (उपयोगवचन) आहे. "अत्तना परियोसापेति" (स्वतः पूर्ण करतो) येथे "अत्तना" हे अव्ययपद बनलेल्या "सयं" (स्वतः) या शब्दाशी समान अर्थ असणारे, विभक्तीच्या रूपासारखे दिसणारे अव्ययपद आहे, किंवा "सयं" शब्दासारखे तृतीया विभक्तीचे अव्ययपद आहे. कारण "अत्तना परियोसापेति" या म्हटलेल्या वचनाचा अर्थ "सयं परियोसापेति" (स्वतः पूर्ण करतो) असा होतो, जसे "अत्तना च पाणातिपाती" (आणि स्वतः प्राणातिपाती असणारा) इत्यादींमध्ये होते. "परेहि परियोसावापेति" (इतरांकडून पूर्ण करून घेतो) येथे "परेहि" (इतरांद्वारे) हे कर्मकारकाचे वाचक असणारे तृतीया विभक्तीचे रूप (करणवचन) मानले पाहिजे, जसे "सुनखेहिपि खादापेन्ति" (कुत्र्यांकडूनही खाववितात) येथे "सुनखेहि" हे पद आहे. येथे जसे "राजाने चोराला कुत्र्यांकडून खावविले" असा द्वितीयेच्या (उपयोगाच्या) अर्थाने अर्थ होतो, तसेच "भिक्खू स्वतः अपूर्ण ठेवलेले कार्य इतर लोकांकडून पूर्ण करून घेतो" असा द्वितीयेच्या अर्थाने अर्थ होतो. अशा प्रकारे, भगवंतांच्या या आश्चर्यकारक आणि अद्भुत नय-विचित्र प्रवचनात द्विकारित प्रत्यय असणारे पद देखील आहे, हे सार रूपाने समजून घेतले पाहिजे. हा सूक्ष्म नय शासनाविषयी आदर ठेवून आयुष्यमानांनी चांगल्या प्रकारे मनात धारण केला पाहिजे. ज्या अर्थासाठी आम्ही हा ग्रंथ रचला आहे, ते आमचे स्वतःचे मत नाही, तर पूर्वाचार्यांच्या जवळून प्राप्त झाल्यामुळे त्यांचेच मत आहे, असे मानले पाहिजे.

Idāni akāritadvikammikapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā tāni kathayāma, tāni ca kho dhātuvasena evaṃ veditabbāni savinicchayāni. Seyyathidaṃ?

आता अकारित (प्रयोजक नसलेल्या) द्विकर्मक पदांच्या विधानाचा प्रसंग प्राप्त झाला आहे, म्हणून आम्ही ती सांगतो. आणि ती धातूंच्या नियमांनुसार अशा प्रकारे निर्णयांसह समजून घेतली पाहिजेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत:

Duhikaravahipucchi, yāci bhikkhi ca nibrūti;

Bhaṇivadivacibhāsi, sāsidahināthadhātu.

दुह (दुभणे), कर (करणे), वह (वाहणे), पुच्छि (विचारणे), याचि (याचना करणे), भिक्खि (भिक्षा मागणे), निब्रू (सांगणे), भण (म्हणणे), वद (बोलणे), वच (सांगणे), भास (भाषण करणे), सासि (शासन करणे), दहि (धारण करणे/दहन करणे) आणि नाथ (याचना करणे) हे धातू;

Rudhi ji cipabhutīti, ye te dvikammakā dhīrā;

Pavadumapi viyuttā, kāritappaccayehi ca.

रुधि (अडवणे), जि (जिंकणे), चि (एकत्र करणे) इत्यादी जे द्विकर्मक धातू आहेत, त्यांना विद्वानांनी कारित (प्रयोजक) प्रत्ययांशिवाय देखील द्विकर्मक म्हटले आहे.

Apādānādike pubba-vidhimhā sahime’bravuṃ;

Upayogavacanassa, nimittanti sanantanā.

प्राचीन आचार्यांनी अपादान इत्यादी पूर्व नियमांच्या ऐवजी या धातूंच्या बाबतीत द्वितीया विभक्तीचे (उपयोगवचनाचे) निमित्त सांगितले आहे.

Ete [Pg.387] duhādayo dhātū, tikammāpi bhavanti tu;

Kāritappaccaye laddhe, iti ācariyā’bravuṃ.

हे दुह इत्यादी धातू कारित (प्रयोजक) प्रत्यय लागल्यावर त्रिकर्मक देखील होतात, असे आचार्यांनी सांगितले आहे.

Tatrimāni udāharaṇāni – gavaṃ payo duhati gopālako. Gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako. Tattha payoti upayogavacanaṃ, ‘‘yaso laddhā na majjeyyā’’ti ettha ‘‘yaso’’ti padamiva. Manogaṇikassa hi īdisampi upayogavacanaṃ hoti aññādisampi. Issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti. Gopālena gāvo khīraṃ duhitā. Gohi payo duhatīti ettha apādānavisayattā dvikammakabhāvo natthi. ‘‘Visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī’’ti ettha pana apādānavisayattepi gavāvayavabhūtassa visāṇassa visuṃ gahitattā ‘‘gavaṃ khīraṃ duhanto’’ti dvikammikabhāvo labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Duhino payogoyaṃ.

त्यात ही उदाहरणे आहेत - 'गवं पयो दुहति गोपालको' (गोपाळ गाईचे दूध काढतो). 'गाविं खीरं duhati गोपालदारको' (गोपाळपुत्र गाईचे दूध काढतो). तेथे 'पयो' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप (उपयोगवचन) आहे, जसे "यसो लद्धा न मज्जेय्या" (यश मिळवून उन्मत्त होऊ नये) येथे 'यसो' हे पद आहे. कारण मनोगण (मनस्-गणी) शब्दांचे असेही द्वितीया विभक्तीचे रूप होते आणि इतरही होते. 'इस्सरो गोपालं गवं पयो दुहापेति' (मालक गोपाळाकडून गाईचे दूध काढवतो). 'गोपालेन गावो खीरं दुहिता' (गोपाळाकडून गाईंचे दूध काढले गेले). 'गोहि पयो दुहति' (गाईंपासून दूध काढतो) येथे अपादान कारक असल्यामुळे द्विकर्मक भाव नाही. "विसाणतो गवं दुहं, यत्थ खीरं न विन्दती" (शिंगातून गाईचे दूध काढणारा, जेथे दूध मिळत नाही) येथे अपादान कारक असूनही, गाईचा अवयव असलेल्या शिंगाचे वेगळे ग्रहण केल्यामुळे "गवं खीरं दुहन्तो" (गाईचे दूध काढणारा) असा द्विकर्मक भाव प्राप्त होतो, असे मानले पाहिजे. हा 'दुह' धातूचा प्रयोग आहे.

Karotissa payoge kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi. Ettha ca aṅgāraṃ karotīti pariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Kaṭṭhañhi aṅgārabhāvassa kāraṇaṃ, aṅgāre kate kāraṇabhūtassa kaṭṭhassa kaṭṭhabhāvo vigacchati. Kaṭakaṃ karotīti idaṃ apariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Suvaṇṇañhi kaṭakabhāvassa kāraṇaṃ, kaṭake katepi kārakabhūtassa suvaṇṇassa suvaṇṇabhāvo na vigacchati, atha kho visesantaruppattibhāvena sampajjati. Adāsiṃ taṃ karomīti idaṃ pana ṭhānantaradānavasena vuttaṃ ‘‘uparājaṃ mahārājaṃ karomī’’ti ettha viya. Tattha ‘‘issaro purisena purisaṃ vā kaṭṭhamaṅgāraṃ kāreti. Tathā suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ kāretī’’ti tikammikappayogopi daṭṭhabbo. Tathā ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’ti, ‘‘brahmadatte rajjaṃ kārente’’ti dvikammakappayogo.

'करोति' (करू धातू) च्या प्रयोगात 'कट्ठमङ्गारं करोति' (लाकडाचा कोळसा करतो), 'सुवण्णं कटकं करोति' (सोन्याचे कडे करतो), 'सचे जे सच्चं भणसि, अदासिं तं करोमि' (हे दासी, जर तू खरे बोललीस, तर मी तुला अ-दासी [मुक्त] करीन). आणि येथे 'अङ्गारं करोति' हे कारण सोडून देण्याच्या (रूपांतरणाच्या) अर्थाने म्हटले आहे. कारण लाकूड हे कोळसा होण्याचे कारण आहे, कोळसा झाल्यावर कारणभूत असलेल्या लाकडाचा लाकूडपणा नष्ट होतो. 'कटकं करोति' हे कारण न सोडण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. कारण सोने हे कड्याचे कारण आहे, कडे बनविल्यावरही कारणभूत असलेल्या सोन्याचा सोनेपणा नष्ट होत नाही, तर एका विशिष्ट रूपाच्या उत्पत्तीने तो प्राप्त होतो. 'अदासिं तं करोमि' हे पदवी किंवा स्थान देण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे, जसे "उपराजं महाराजं करोमि" (उपराजाला महाराज करतो) येथे आहे. तेथे "इस्सरो पुरिसेन पुरिसं वा कट्ठमङ्गारं कारेति" (मालक माणसाकडून लाकडाचा कोळसा करवतो. तसेच सोन्याचे कडे करवतो) असा त्रिकर्मक प्रयोग देखील समजून घेतला पाहिजे. तसेच "ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेति" (ब्रह्मदत्त राज्य करवतो), "ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते" (ब्रह्मदत्त राज्य करवीत असताना) हा द्विकर्मक प्रयोग आहे.

Ettheke [Pg.388] vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ettha ekameva kammaṃ dissati, kenāyaṃ payogo dvikammikappayogo hotī’’ti. Kiñcāpi ekameva dissati, tathāpi atthato dveyeva kammāni dissantīti gahetabbaṃ. Tathā hi brahmadatto rajjaṃ kāretīti ettha brahmadatto attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayatīti attho. Evaṃ pana atthe gahite ‘‘rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’tiādīsupi tvaṃ attano rājabhāvaṃ amhehi kārāpehi, attānaṃ rajje abhisiñcāpehi, mayaṃ taṃ rajje abhisiñcitukāmāti attho samatthito bhavati.

येथे काही जण म्हणू शकतात - "अहो, येथे तर एकच कर्म दिसत आहे, मग हा प्रयोग द्विकर्मक प्रयोग कसा होतो?" जरी एकच कर्म दिसत असले, तरी अर्थाच्या दृष्टीने दोनच कर्मे दिसतात, असे मानले पाहिजे. कारण "ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेति" येथे ब्रह्मदत्त स्वतःचा राजा असण्याचा भाव (राजत्व) महाजनांकडून करवून घेतो, असा अर्थ होतो. आणि असा अर्थ घेतल्यावर "रज्जं कारेहि भद्दनते, किं अरञ्ञे करिससि" (भदंत, राज्य करवून घ्या, अरण्यात काय कराल?) इत्यादींमध्ये देखील 'तुम्ही स्वतःचे राजत्व आमच्याकडून करवून घ्या, स्वतःला राज्यावर अभिषिक्त करून घ्या, आम्ही तुम्हाला राज्यावर अभिषिक्त करू इच्छितो' असा अर्थ सिद्ध होतो.

Brahmadatte rajjaṃ kārenteti etthāpi brahmadatte attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayanteti attho bhavati. Sāsanasmiñhi kāritavisaye karaṇavacanaṃ upayogatthaññeva dīpeti, tasmā atthato dveyeva kammani dissantīti vadāma. Ayamattho abhidhammaṭīkāyaṃ cakkhundriyādinibbacanatthavibhāvanāya dīpetabbo. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhudvāre indattaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantī’’ti. Yadi pana karadhātu dvikammako, evaṃ sante ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’tiādīsu laddhakāritapaccayattā ‘‘kāretī’’tiādīhi padehi tikammakehiyeva bhavitabbanti? Na, niyamābhāvato, tādisassa ca payogassa vohārapathe anāgatattā.

"ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते" येथे देखील 'ब्रह्मदत्त स्वतःचे राजत्व महाजनांकडून करवून घेत असताना' असा अर्थ होतो. कारण शासनात (बुद्धवचनात) कारित (प्रयोजक) च्या विषयात तृतीया विभक्ती (करणवचन) ही द्वितीयेचाच (उपयोगवचनाचा) अर्थ दर्शवते, म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने दोनच कर्मे दिसतात, असे आम्ही म्हणतो. हा अर्थ अभिधम्मटीकेमध्ये चक्षुइंद्रिय इत्यादींच्या निरुक्तीच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणात स्पष्ट केला पाहिजे. कारण अभिधम्मटीकेमध्ये असे म्हटले आहे - "चक्खुद्वारे इन्दत्तं कारेति" (चक्षुद्वारात इंद्रत्व करवतो) म्हणजे चक्षुद्वारभावामध्ये त्या द्वाराशी संबंधित असलेल्यांकडून स्वतःचे इंद्रत्व (परमेश्वरत्व/प्रभुत्व) करवून घेतो, असा अर्थ आहे. कारण ते रूपग्रहणामध्ये स्वतःचे अनुकरण करते आणि ते त्याचे अनुकरण करतात. पण जर 'कर' धातू द्विकर्मक आहे, तर अशा स्थितीत "ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेति" इत्यादींमध्ये कारित प्रत्यय लागल्यामुळे "कारेति" इत्यादी पदांनी त्रिकर्मकच असायला हवे का? नाही, कारण असा कोणताही नियम नाही, आणि तशा प्रयोगाचा व्यवहारात वापर आढळत नाही.

Kaṭṭhaṃ purisena aṅgāraṃ kataṃ. Suvaṇṇaṃ kammārena kaṭakaṃ kataṃ, dāsī sāmikena adāsiṃ katā, evampettha dvikammakappayogā veditabbā. Suvaṇṇena kaṭakaṃ karotīti ettha [Pg.389] hi visesanatthe pavattakaraṇavisayattā dvikammikabhāvo na labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathāsambhavaṃ netabbo. Karotissa payogoyaṃ.

माणसाने लाकडाचा कोळसा केला. सुवर्णकाराने सोन्याचे कडे केले, मालकाने दासीला मुक्त (अ-दासी) केले, अशा प्रकारे येथे द्विकर्मक प्रयोग जाणावेत. 'सोन्याने कडे करतो' (सुवण्णेन कटकं करोति) येथे विशेषण अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या करण-विषयत्वामुळे द्विकर्मक भाव प्राप्त होत नाही, असे समजावे. हा नियम इतर ठिकाणीही तपासून यथासंभव लागू करावा. हा 'करोति' (कृ धातूचा) प्रयोग आहे.

Vahiādīnaṃ payoge rājapurisā rathaṃ gāmaṃ vahanti. Ayaṃ rājā maṃ nāmaṃ pucchati. Parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ. Āyasmā upāli āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho. Devadatto rājānaṃ kambalaṃ yācati. Te maṃ asse ayācisuṃ. Dhanaṃ taṃ tāta yācati. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena brahmunā āyācito dhammadesanaṃ bhagavā. Tāpaso kulaṃ bhojanaṃ bhikkhati. Ajaṃ gāmaṃ neti. Ajo gāmaṃ nīto. Mutto campeyyako nāgo, rājānaṃ etadabravi.

'वह्' (वाहून नेणे) इत्यादींच्या प्रयोगात, 'राजपुरुष रथाला गावाकडे वाहून नेतात'. 'हा राजा मला नाव विचारतो'. 'पतन पावणाऱ्या माणसाविषयी आम्ही गोतमांना विचारतो'. 'आयुष्यमान उपालि यांना आयुष्यमान महाकस्सपांनी विनयाविषयी विचारले'. 'देवदत्त राजाकडे घोंगडीची याचना करतो'. 'त्यांनी माझ्याकडे घोड्यांची याचना केली'. 'हे तात! तो तुझ्याकडे धनाची याचना करतो'. 'ब्राह्मण नागाकडे मण्याची याचना करतो'. 'ब्राह्मणाने नागाकडे मण्याची याचना केली; ब्रह्मदेवाने भगवंतांकडे धम्मदेशनेची याचना केली'. 'तापस कुळाकडे भोजनाची भिक्षा मागतो'. 'तो शेळीला गावाकडे नेतो'. 'बोकड गावाकडे नेला गेला'. 'मुक्त झालेल्या चंपेय्यक नागाने राजाला असे म्हटले'.

Ettha rājānanti mukhyato kammaṃ vuttaṃ. Etanti guṇato. Tathā rājānanti akathitakammaṃ vuttaṃ. Etanti kathitakammaṃ. Esa nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathārahaṃ yojetabbo. Evameva ‘‘brūhi bhagavā’’tiādīsu sampadānavisayattā dvikammakabhāvo na labbhati. Bhikkhu mahārājānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Yaṃ maṃ vadati. Bhagavantaṃ etadavoca. Pitā puttaṃ bhāsati. Yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi. Sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Bhagavā bhikkhū taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ nāthati. Gāvo vajaṃ rundhati gopālako. Dhutto dhuttajanaṃ dhanaṃ jināti. Ettha ca ‘‘kamanuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti puṇṇakajātakapāḷi nidassanaṃ. Tatthāyamattho ‘‘mayaṃ janindā kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti. Iṭṭhakāyo pākāraṃ cinoti vaḍḍhakī. Aññānipi yojetabbāni.

येथे 'राजानं' (राजाला) हे मुख्य कर्म म्हटले आहे आणि 'एतं' (हे) हे गौण कर्म. तसेच 'राजानं' हे अकथित कर्म म्हटले आहे आणि 'एतं' हे कथित कर्म. हाच नियम इतर ठिकाणीही तपासून योग्यतेनुसार लावावा. याचप्रमाणे 'ब्रूहि भगवा' (हे भगवन्, सांगा) इत्यादींमध्ये संप्रदान-विषयत्वामुळे द्विकर्मक भाव प्राप्त होत नाही. 'भिक्खू महाराजांना धम्म सांगतात'. 'हे सारथी, तू मला जे सांगतोस'. 'जे मला सांगतो'. 'भगवंतांना असे म्हणाले'. 'पिता पुत्राशी बोलतो'. 'तू मला जे अनुशासित करतोस'. 'हे अंबट्ठ! शाक्य लोक राजा ओक्काकला आपला पूर्वज (पितामह) मानतात'. 'भगवान भिक्खूंना त्या त्या हितकारक प्रतिपदेचा उपदेश करतात'. 'गोपाळ गाईंना गोठ्यात कोंडतो'. 'धूर्त माणूस धूर्त लोकांचे धन जिंकतो'. आणि येथे 'कमनुत्तरं रत्नवरं जिनाम' (आम्ही कोणत्या अनुत्तर श्रेष्ठ रत्नाला जिंकू?) ही पुण्णक जातक पाळीचे उदाहरण आहे. तेथे हा अर्थ आहे: 'हे जनेंद्र! आम्ही कोणत्या राजाचे अनुत्तर श्रेष्ठ रत्न जिंकू?'. 'गवंडी विटांनी भिंत बांधतो'. इतर उदाहरणेही अशीच जोडावीत.

Ettha [Pg.390] keci puccheyyuṃ ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’ti payogesu kiṃ dvikammakabhāvo labbhatī’’ti? Ettha vuccate – ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karotī’’ti ettha na labbhati guṇaguṇīnaṃ vasena gahitattā. ‘‘Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etthāpi na labbhati ‘‘saraṇaṃ iti gacchāmī’’ti itisaddalopavasena vuttattā. Tathā hi buddhanti upayogavacanaṃ. Saraṇanti paccattavacanaṃ. ‘‘Buddhaṃ mama saraṇaṃ parāyaṇaṃ, aghassa tātā hitassa ca vidhātā’’ti iminā adhippāyena ‘‘bhajāmi sevāmi bujjhāmī’’ti attho. ‘‘Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’’ti ettha pana dvikammakabhāvo labbhatīti vattabbo ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upāsakaṃ dhāretū’’ti atthasambhavato ‘‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti dahadhātuppayogena samānattā ca, adhippāyatthato pana ‘‘maṃ ‘upāsako me aya’nti dhāretū’’ti attho sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ akāritāni dvikammikadhāturūpāni vibhāvitāni.

येथे काही जण विचारू शकतात: 'गंधकुटीला प्रदक्षिणा करतो', 'बुद्धांना शरण जातो', 'पूज्य गोतमांनी मला उपासक म्हणून स्वीकारावे' या प्रयोगांमध्ये काय द्विकर्मक भाव प्राप्त होतो? यावर सांगितले जाते – 'गंधकुटीला प्रदक्षिणा करतो' येथे गुण आणि गुणी यांच्या संबंधाने ग्रहण केल्यामुळे द्विकर्मक भाव प्राप्त होत नाही. 'बुद्धांना शरण जातो' येथेही प्राप्त होत नाही, कारण 'शरण असे जातो' यातील 'इति' शब्दाचा लोप करून हे म्हटले गेले आहे. कारण 'बुद्धं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे आणि 'सरणं' हे प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. 'बुद्ध माझे शरण आणि परायण आहेत, दुःखाचे निवारक आणि हिताचे विधाता आहेत' या अभिप्रायाने 'मी भजतो, सेवा करतो, जाणतो' असा अर्थ होतो. परंतु 'पूज्य गोतमांनी मला उपासक म्हणून स्वीकारावे' येथे द्विकर्मक भाव प्राप्त होतो असे म्हणावे, कारण 'मला आजपासून उपासक म्हणून स्वीकारावे' असा अर्थ संभवतो आणि 'हे अंबट्ठ! शाक्य लोक राजा ओक्काकला आपला पूर्वज मानतात' यातील 'दह' धातूच्या प्रयोगाशी हे समान आहे. अभिप्रायाच्या अर्थाने 'मला हा माझा उपासक आहे असे स्वीकारावे' असा अर्थ संभवतो, असे समजावे. अशा प्रकारे अकारित (प्रयोजक नसलेली) द्विकर्मक धातुरूपांचे स्पष्टीकरण केले आहे.

Iccevamamhehi ādito paṭṭhāya bhagavato sāsanatthaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhātuyo ca taṃrūpāni ca tadanurūpehi nānāpadehi nānāatthehi nānānayehi ca yojetvā vibhāvitāni, evaṃ vibhāventehipi amhehi tāsaṃ sarūpaparicchedo atthaparicchedo vā na sakkā sabbaso vattuṃ. Tadubhayañhi ko sabbaso vattuṃ sakkhissati aññatra āgamādhigamasampannehi pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi.

अशा प्रकारे, आम्ही सुरुवातीपासून भगवंतांच्या शासनाच्या अर्थासाठी, आमच्या शक्ती व बलानुसार, धातू आणि त्यांची रूपे, त्यांच्याशी सुसंगत अशा विविध पदांनी, विविध अर्थांनी आणि विविध नियमांनी जोडून स्पष्ट केली आहेत. असे स्पष्टीकरण केले असले तरी, आमच्याद्वारे स्वरूप निश्चित करणे किंवा अर्थ निश्चित करणे पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही. कारण आगम (श्रुत) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांनी संपन्न, प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेल्या महान क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) व्यतिरिक्त, ते दोन्ही पूर्णपणे सांगण्यास कोण समर्थ असेल?

Atthātisayayuttāpi, dhātū honti yato tato. Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo.

ज्या अर्थी धातू हे अत्यंत विपुल अर्थांनी युक्त असतात, त्या अर्थी प्रयोगांनुसारच त्यांचे अनुसरण केले पाहिजे, कारण धातू हे अनेक अर्थांचे असतात.

Yenekatthadharā [Pg.391] caranti vividhā nāthassa pāṭhe vare,Tenekatthadharāva honti sahitā nānūpasaggehive;

Dhātūnaṃ pana tesamatthaparamaṃ khīṇāsave paṇḍite,Vajjetvā paṭisambhidāmatiyute ko sabbaso bhaṇatīti.

ज्या कारणाने नाथांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ पाठात विविध धातू अनेक अर्थ धारण करून प्रवृत्त होतात, त्याच कारणाने विविध उपसर्गांनी युक्त होऊन ते एकाच अर्थाचे धारक देखील बनतात. परंतु त्या धातूंचा परम अर्थ, क्षीणासव (अर्हत) पंडितांना आणि प्रतिसंभिदा बुद्धीने युक्त असलेल्यांना वगळता, इतर कोण पूर्णपणे सांगू शकेल?

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' प्रकरणामध्ये...

Sabbagaṇavinicchayo nāma ekūnavīsatimo paricchedo

'सब्बगणविनिच्छय' (सर्व गण निश्चय) नावाचा एकोणिसावा परिच्छेद.

Saha rūpavibhāvanāya dhātuvibhāvanā niṭṭhitā.

रूपविभावने (रूपांच्या स्पष्टीकरणा) सह धातूंचे स्पष्टीकरण (धातुविभावना) समाप्त झाले.

Dhātumālā niṭṭhitā.

धातुमाला समाप्त झाली.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi