বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သောဘုရား၊ တရားအားလုံးကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။


Saddanītippakaraṇaṃ

သဒ္ဒနီတိကျမ်း


Dhātumālā

ဓာတုမာလာ


15. Saravaggapañcakantika suddhassaradhātu

၁၅. သရဝဂ်၌ ငါးခုမြောက် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓသရဓာတ်


Ito [Pg.1] paraṃ tu sarato, kakārantādibhedato;

Dhātuyo dhātunipphanna-rūpāni vividhāni ca.

ဤမှတစ်ပါး သရအလိုက် သော်လည်းကောင်း၊ ကကာရအစရှိသော အဆုံးရှိသော အပြားအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဓာတ်မှပြီးသော အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ရုပ် (ပုဒ်) တို့ကိုလည်းကောင်း (ပြပေအံ့)။


Sāṭṭhakathe piṭakamhi, jinapāṭhe yathābalaṃ;

Nayaṃ upaparikkhitvā, samāsena kathessa’haṃ.

အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော ပိဋကတ်တော်၌လည်းကောင်း၊ ဘုရားဟော ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ နည်းလမ်းကို မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ စိစစ်ဆင်ခြင်၍ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ငါဟောကြားပေအံ့။


I gatiyaṃ. Yesaṃ dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Pavattipāpuṇānipi. Tatra gamanaṃ duvidhaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca. Tesu kāyagamanaṃ nāma iriyāpathagamanaṃ, ñāṇagamanaṃ nāma ñāṇuppatti, tasmā payogānurūpena ‘‘gacchatī’’ti padassa ‘‘jānātī’’tipi attho bhavati, ‘‘pavattatī’’tipi attho bhavati, ‘‘pāpuṇātī’’tipi attho bhavati, iriyāpathagamanena gacchatītipi attho bhavati, ñāṇagamanena gacchatītipi attho bhavati. Tathā hi ‘‘sīghaṃ gacchatī’’tiādīsu iriyāpathagamanaṃ ‘‘gamana’’nti vuccati. Sundaraṃ nibbānaṃ gato. ‘‘Gatimā’’tiādīsu [Pg.2] pana ñāṇagamanaṃ. Evaṃ sabbesampi gatyatthānaṃ dhātūnaṃ yathāpayogaṃ attho gahetabbo.

ဣ သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အကြင်ဓာတ်တို့၏ အနက်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက် ဖြစ်၏၊ ထိုဓာတ်တို့အား သိခြင်း (ဗုဒ္ဓိ) အနက်သည်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ)၊ ရောက်ခြင်း (ပါပုဏန) အနက်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို၌ သွားခြင်းသည် ကိုယ်ဖြင့် သွားခြင်း (ကာယဂမန)၊ ဉာဏ်ဖြင့် သွားခြင်း (ဉာဏဂမန) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကိုယ်ဖြင့် သွားခြင်းမည်သည် ဣရိယာပုထ်ဖြင့် သွားခြင်းတည်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် သွားခြင်းမည်သည် ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် သုံးစွဲပုံအားလျော်စွာ 'ဂစ္ဆတိ' ဟူသော ပုဒ်အား 'ဇာနာတိ' (သိ၏) ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏၊ 'ပဝတ္တတိ' (ဖြစ်၏) ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏၊ 'ပါပုဏာတိ' (ရောက်၏) ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏၊ ဣရိယာပုထ် သွားခြင်းဖြင့် 'ဂစ္ဆတိ' (သွား၏) ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏၊ ဉာဏ်ဖြင့် သွားခြင်းဖြင့် 'ဂစ္ဆတိ' (ဉာဏ်ဖြင့် သွား၏/သိ၏) ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ 'သီဃံ ဂစ္ဆတိ' (မြန်မြန် သွား၏) စသည်တို့၌ ဣရိယာပုထ် သွားခြင်းကို 'ဂမန' (သွားခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သုန္ဒရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတော' (ကောင်းမြတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူပြီ)၊ 'ဂတိမာ' (ဉာဏ်ပညာရှိသူ) စသည်တို့၌မူကား ဉာဏ်ဖြင့် သွားခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ အနက်ကို သုံးစွဲပုံအားလျော်စွာ ယူအပ်၏။


Tassimāni rūpāni bhavanti – iti, eti, udeti. Kārite ‘‘udāyatī’’ti rūpaṃ bhavati. Uṭṭhāpetīti hi attho, dukāro āgamo. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo, aññānipi yojetabbāni. ‘‘Itā, ita’’ntiādinā yathārahaṃ itthinapuṃsakavasenapi. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna, aññānipi buddhavacanānurūpato yojetabbāni.

ထို (ဣ ဓာတ်) အနက်၌ ဤရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ - iti၊ eti၊ udeti။ ကာရိတ်အနက်၌ 'udāyati' ဟူသော ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ 'uṭṭhāpeti' (ထစေ၏) ဟု အနက်ရသောကြောင့်တည်း၊ ဒကာရ (ဒ-အက္ခရာ) သည် လာ (အာဂမ) သောကြောင့်တည်း။ upeti၊ samupeti၊ veti၊ apeti၊ aveti၊ anveti၊ sameti၊ abhisameti၊ samayo၊ abhisamayo၊ īdi၊ udi၊ ekodi၊ paṇḍito၊ ito၊ udito၊ upeto၊ samupeto၊ anvito၊ apeto၊ sameto၊ etabbo၊ paccetabbo၊ paṭiyamāno၊ paṭicco၊ ento၊ adhippeto၊ adhippāyo၊ paccayo၊ အခြားသော ရုပ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ 'itā, ita' စသည်ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင် အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း။ paccetuṃ၊ upetuṃ၊ samupetuṃ၊ anvetuṃ၊ sametuṃ၊ abhisametuṃ၊ icca၊ paṭicca၊ samecca၊ abhisamecca၊ apecca၊ upecca၊ paṭimukhaṃ itvā၊ itvāna၊ upetvā၊ upetvāna၊ upetuna၊ အခြားသော ရုပ်တို့ကိုလည်း ဘုရားဟောပါဠိတော်နှင့် လျော်ညီစွာ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Itiiti kriyāsaddo, suttantesu na dissati;

Idamettha na vattabbaṃ, dassanāyeva me ruto.

'iti' ဟူသော ကြိယာပုဒ်သည် သုတ္တန်တို့၌ မထင်ရှား (မတွေ့ရ) ဟု ဤနေရာ၌ မပြောဆိုထိုက်ပေ၊ ငါသည် (ထိုသို့ တွေ့ရှိရသည်ကို) ကိုယ်တိုင် တွေ့မြင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။


‘‘Itāyaṃ kodharūpena’’, iti pāḷi hi dissati;

Aṅguttaranikāyamhi, munināhacca bhāsitā;

'Itāyaṃ kodharūpena' ဟူသော ပါဠိတော်သည် ထင်ရှားရှိ၏၊ ထိုပါဠိတော်သည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တိုင် တိုက်ရိုက် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။


Vuttañhetaṃ bhagavatā aṅguttaranikāye kodhaṃ nindantena –

မြတ်စွာဘုရားသည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌ အမျက်ဒေါသကို ကဲ့ရဲ့တော်မူလျက် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Itāyaṃ kodharūpena, maccuveso guhāsayo;

Taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti.

“ဤအမျက်ဒေါသသည် ဒေါသအသွင်ဖြင့် လိုဏ်ဂူ (နှလုံးအိမ်) ၌ ကိန်းအောင်းလျက် သေမင်း၏ အဝတ်တန်ဆာ (အယောင်ဆောင်) အဖြစ်ဖြင့် သွားလာလှုပ်ရှားတတ်၏။ ထိုဒေါသကို ဆုံးမခြင်း (ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာ၊ ဝီရိယ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်၏” ဟု (ဟောတော်မူ၏)။


Tatra itāyanti iti ayanti chedo. Itiiti ca gacchati pavattatīti attho. Ayaṃ panettha suttapadattho – yo [Pg.3] doso loke ‘‘kodho’’ti lokiyamahājanena vuccati, nāyaṃ atthato kodhoti vattabbo. Kinti pana vattabbo, eso hi sarīrasaṅkhātaguhāsayo maccurājā eva kodhavasena pamaddanto sattasantāne gacchatīti vattabbo. Taṃ evarūpaṃ ‘‘maccurājā’’ti vattabbaṃ bahuno janassa anatthakaraṃ kodhaṃ hitakāmo damena paññāya vīriyena diṭṭhiyā ca chindeyyāti.

ထိုပါဠိ၌ 'itāyaṃ' ဟူသည် 'iti ayaṃ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ 'iti' ဟူသည် သွား၏၊ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤသုတ္တန်ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - လောက၌ လူသားတို့သည် 'ဒေါသ' ဟု ခေါ်ဝေါ်သော အမျက်ဒေါသသည် အနက်သဘောအရ ဒေါသသက်သက်သာ ဖြစ်သည်ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် မည်သို့ ပြောဆိုအပ်သနည်းဟူမူ - ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော လိုဏ်ဂူ၌ ကိန်းအောင်းတတ်သော ဤသေမင်းသည်သာလျှင် ဒေါသ၏ အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးလျက် သွားလာလှုပ်ရှားနေ၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သော 'သေမင်း' ဟု ဆိုအပ်သော၊ များစွာသော လူတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုတတ်သော ဒေါသကို မိမိ၏အကျိုးကို လိုလားသောသူသည် ဆုံးမခြင်း၊ ပညာ၊ ဝီရိယ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ဖြတ်တောက်ရာ၏ ဟူသတည်း။


Etīti imassa pana āgacchatīti attho. ‘‘Etī’’ti ettha hi āupasaggo sandhikiccena paṭicchannattā na pākaṭo valāhakāvattharito puṇṇacando viya. Tathā hi ettha ā iti etīti sandhiviggaho bhavati, ākārassa ca ikārena parena saddhiṃyeva ekārādeso. Tasmā ‘‘ayaṃ so sārathī eti. Etu vessantaro rājā’’tiādīsu ‘‘āgacchati, āgacchatū’’tiādinā attho kathetabbo. Byākaraṇasatthepi hi ā iti etīti sandhiviggaho dissati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atha vā itīti rassavasena vuttaṃ padaṃ gamanaṃ bodheti, etīti vuddhivasena vuttaṃ pana yathāpayogaṃ āgamanādīni. Mattāvasenapi hi padāni savisesatthāni bhavanti. Taṃ yathā? Sāsane pabbajito, raṭṭhā pabbājitoti. Saññogāsaññogavasenapi, taṃ yathā? Gāmā niggacchati. Yasaṃ poso nigacchati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Etthetaṃ vuccati –

'eti' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား 'လာ၏' (āgacchati) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'eti' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'ā' ဟူသော ဥပသာရသည် သန္ဓိကိစ္စကြောင့် ဖုံးကွယ်နေသဖြင့် တိမ်တိုက်ဖုံးကွယ်အပ်သော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့ ထင်ရှားမရှိပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ရသည်မှာ ဤနေရာ၌ 'ā - iti - eti' ဟု သန္ဓိဝိဂ္ဂဟ ဖြစ်၏၊ 'ā' သရကို နောက် 'i' သရနှင့်အတူ 'e' အက္ခရာသို့ ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ayaṃ so sārathī eti' (ထိုရထားထိန်းသည် လာ၏)၊ 'etu vessantaro rājā' (ဝေဿန္တရာမင်းကြီးသည် လာပါစေ) စသည်တို့၌ 'āgacchati' (လာ၏)၊ 'āgacchatu' (လာပါစေ) စသည်ဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုအပ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း 'ā - iti - eti' ဟု သန္ဓိဝိဂ္ဂဟကို တွေ့ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနည်းကိုလည်း ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ 'iti' ဟု ရဿ (အသံတို) အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ပုဒ်သည် သွားခြင်းကို ပြ၏။ 'eti' ဟု ဝုဒ္ဓိ (အသံရှည်) အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ပုဒ်သည်မူကား သုံးစွဲပုံအားလျော်စွာ လာခြင်း စသည်တို့ကို ပြ၏။ မတ္တာ (အက္ခရာအသံအတိုင်းအတာ) မျှဖြင့်လည်း ပုဒ်တို့သည် ထူးခြားသော အနက်ရှိကုန်၏။ ထိုအချက်သည် မည်သို့နည်း? သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုသူကို 'pabbajito' (ရဟန်းပြုသောသူ) ဟု ဆို၍၊ တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်ခံရသူကို 'pabbājito' (နှင်ထုတ်အပ်သောသူ) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သံယုတ် (ဗျည်းဆင့်) ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်း ထူးခြားသော အနက်ရှိကုန်၏၊ ထိုအချက်သည် မည်သို့နည်း? ရွာမှ ထွက်သွားသည်ကို 'gāmā niggacchati' (ရွာမှ ထွက်သွား၏) ဟု သုံး၍၊ ယောက်ျားသည် ကျော်စောမှုကို ရသည်ကို 'yasaṃ poso nigacchati' (ယောက်ျားသည် ကျော်စောခြင်းသို့ ရောက်၏) ဟု သုံးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းလမ်းကိုလည်း ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


I gatiyanti kathitā, dhātu vuddhiṃ gatā yadā;

Tadā āgamanatthassa, vācikā pāyato vasā.

'ဣ ဂတိယံ' ဟု ဆိုအပ်သော ဓာတ်သည် ဝုဒ္ဓိသို့ ရောက်သောအခါ၊ ထိုအခါ၌ အများအားဖြင့် လာခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်၏။


Iriyāpathatthato he-sā niccāgamavācikā;

‘‘Ayaṃ so sārathī eti’’, iccādettha nidassanaṃ.

ဣရိယာပုထ် သွားခြင်းအနက်မှမူကား ထို (ဝုဒ္ဓိဖြစ်သော eti ပုဒ်) သည် အမြဲတစေ လာခြင်းအနက်ကို ဟော၏၊ 'Ayaṃ so sārathī eti' စသည်သည် ဤနေရာ၌ သာဓက ဖြစ်၏။


Aniriyāpathatthena[Pg.4], vattane gamanepi ca;

Āgamane ca hotīti, dhīmā lakkheyya taṃ yathā.

ဣရိယာပုထ်မဟုတ်သော အနက်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သွားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ လာခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏ ဟူ၍ ပညာရှိသည် ထိုသို့ဖြစ်ပုံကို မှတ်သားရာ၏။


‘‘Paṭicca phalametī’’ti, evamādīsu vattane;

Vuddhippattā ikāravhā, esā dhātu pavattati.

'Paṭicca phalameti' စသည်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဝုဒ္ဓိသို့ ရောက်သော ဤ 'ဣ' ဟု အမည်ရသော ဓာတ်သည် ဖြစ်၏။


‘‘Atthamentamhi sūriye, vāḷā’’ iccādīsu pana;

Gate, ‘‘etīti itī’’ti-ādisvāgamane siyā.

'Atthamentamhi sūriye, vāḷā' စသည်တို့၌ သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'etīti ikī' စသည်တို့၌မူကား လာခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ရာ၏။


Tathā hi ītīti anatthāya eti āgacchatīti īti, upaddavo, iti āgamanattho gahetabbo. Āha ca suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

ထိုသို့ဖြစ်၍ 'īti' (ဘေးဥပဒ်) ဟူသည် အကျိုးမဲ့ရန် လာတတ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'īti' (ဘေးဥပဒ်/ဥပဒ္ဒဝေါ) ဟု ခေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် လာခြင်းအနက်ကို ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ 'လာတတ်သောကြောင့် ဤတိ (ဘေးဥပဒ်) မည်၏၊ ဤသည်ကား ပြင်ပမှ ရောက်လာတတ်ကုန်သော၊ အကုသိုလ်အဖို့ရှိကုန်သော ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတို့၏ အမည်ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။


Idāni yathārahaṃ nipātākhyātanāmikapariyāpannānaṃ itiito saddānamatthuddhāro vuccate – tattha itisaddo hetuparisamāpanādipadattha vipariyāya pakārāvadhāraṇa nidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu hetuatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me bhikkhave dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu ādiattho. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo [Pg.5] paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu pakāro. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā ādanda atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho kaccāna ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu nidassane. Nipātavaseneva te payogā gahetabbā. ‘‘Itāyaṃ kodharūpenā’’ti ettha pana ākhyātavasena gamane itisaddo dissati. Ayamevattho idhādhippeto, nipātattho pana na icchitabbo, viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallupādanatthaṃ kevalaṃ atthuddhāravasena āgatoti daṭṭhabbaṃ. Itaro pana –

ယခုအခါ သင့်လျော်သလို နိပါတ်၊ အာချာတ်၊ နာမ်တို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော 'ဣတိ' 'ဣတော' သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ထုတ်ပြခြင်းကို ပြောဆိုပါအံ့။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု)၊ ပြီးဆုံးခြင်း (ပရိသမာပန)၊ အစရှိသည် (အာဒိ)၊ ပုဒ်အနက် ပြောင်းလဲခြင်း (ပဒတ္ထဝိပရိယာယ)၊ အပြား (ပကာရ)၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ)၊ ဥပမာ သရုပ်ပြခြင်း (နိဒဿန) စသော များစွာသော အနက်တို့၌ ပြား၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤသဒ္ဒါသည် 'ရုပ္ပတီတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ' စသော ပါဠိတို့၌ အကြောင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တသ္မာတိဟ မေ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ။ အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပါ၊ ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုမ်၊ နော အာမိသဒါယာဒါ' စသော ပါဠိတို့၌ ပြီးဆုံးခြင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဣတိ ဝါ ဣတိ ဧဝရူပါ ဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော' စသော ပါဠိတို့၌ အစရှိသည်ဟူသော အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'မာဂဏ္ဍိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမံ နာမကမ္မံ နာမဓေယျံ နိရုတ္တိ ဗျဉ္ဇနမဘိလာပေါ' စသော ပါဠိတို့၌ ပုဒ်အနက် ပြောင်းလဲခြင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဣတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ သပ္ပဋိဘယော ဗာလော၊ အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော။ သဥပဒ္ဒဝော ဗာလော၊ အနုပဒ္ဒဝော ပဏ္ဍိတော။ သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော၊ အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော' စသော ပါဠိတို့၌ အပြားအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ အာဒန္ဒ အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ။ ကိံ ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ၊ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယံ' စသော ပါဠိတို့၌ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'အတ္ထီတိ ခေါ ကစ္စာန အယမေကော အန္တော၊ နတ္ထီတိ ခေါ ကစ္စာန အယံ ဒုတိယော အန္တော' စသော ပါဠိတို့၌ ဥပမာ သရုပ်ပြခြင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ ထိုထိုအသုံးတို့ကို နိပါတ်အစွမ်းဖြင့်သာ ယူအပ်ကုန်၏။ 'ဣတာယံ ကောဓရူပေန' ဟူသော ဤပါဠိ၌မူကား အာချာတ်အစွမ်းဖြင့် သွားခြင်း၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏။ ဤအနက်သည်သာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏၊ နိပါတ်အနက်ကိုမူကား အလိုမရှိအပ်။ ပညာရှိတို့ အနက်ကို သိရှိနားလည်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်မှုဖြစ်စေခြင်းငှာ သက်သက် အနက်ကို ထုတ်ပြခြင်းအစွမ်းဖြင့် လာသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အခြားဖြစ်သော သဒ္ဒါမူကား—


Gatyatthe cimasaddatthe, itosaddo pavattati;

Anvito’’ti hi gatyatthe, paccattavacanaṃ bhave.

ဣတော သဒ္ဒါသည် သွားခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ ဤ 'ဣမ' သဒ္ဒါ၏ အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ 'အနွိတော' ဟူသည် ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဖြစ်ရာ၏။


Imasaddassa atthamhi, nissakkavacanaṃ bhave;

‘‘Ito sā dakkhiṇā disā’’, itiādīsu pāḷisu.

ဤ 'ဣမ' သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ 'ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာ' စသော ပါဠိတို့၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) ဖြစ်ရာ၏။


Gatyattho icchito ettha, itarattho na icchito;

Atthuddhāravasā vutto, kosallatthāya viññunaṃ.

ဤနေရာ၌ သွားခြင်းအနက်ကို အလိုရှိအပ်၏၊ အခြားအနက်ကို အလိုမရှိအပ်။ ပညာရှိတို့၏ ကျွမ်းကျင်ခြင်းအကျိုးငှာ အနက်ထုတ်ပြခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။


Idha pana samayasaddassa atthuddhāraṃ sanibbacanaṃ vattabbampi avatvā upari ayadhātuvisayeyeva vakkhāma i e ayadhātuvasena tidhātumayattā samayasaddassa. Tatra itīti ikārānantaratyantapadassa ca ‘‘eti, udetī’’tiādīnañca ekārānantaratyantapadānaṃ aññesañca evarūpānaṃ padamālā yathārahaṃ yebhuyyena attanopadāni vajjetvā yojetabbā. Īdisesu hi ṭhānesu dukkarā kriyāpadamālā. Yasmā pana imasmiṃ pakaraṇe sukarā ca dukkarā ca tyantapadamālā jānitabbā[Pg.6], tasmā bhūvādigaṇādīsu aṭṭhasu gaṇesu vihitehi channavutiyā vacanehi sabbasādhāraṇaṃ asabbasādhāraṇañca padamālānayaṃ brūma –

ဤကျမ်း၌မူကား 'သမယ' သဒ္ဒါ၏ ဝိဂြိုဟ်နှင့်တကွ အနက်ထုတ်ပြခြင်းကို ပြောဆိုထိုက်သော်လည်း မပြောဆိုဘဲ အထက်၌ 'အယ' ဓာတ်၏ အရာ၌သာ ပြောဆိုပါအံ့။ အကြောင်းမူကား 'သမယ' သဒ္ဒါသည် ဣ၊ ဧ၊ အယ ဓာတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဓာတ်သုံးမျိုးဖြင့် ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဣတိ' ဟူသော ဣကာရနောက်၌ တျန္တပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ 'ဧတိ၊ ဥဒေတိ' စသော ဧကာရနောက်၌ တျန္တပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော ပုဒ်တို့၏ ပဒမာလာကို သင့်လျော်သလို များသောအားဖြင့် အတ္တနောပုဒ်တို့ကို ဖယ်ချန်၍ စပ်အပ်၏။ ဤသို့သော အရာတို့၌ ကရိယာပဒမာလာသည် ခဲယဉ်း၏။ ဤကျမ်း၌မူကား လွယ်ကူသောလည်းကောင်း၊ ခဲယဉ်းသောလည်းကောင်း တျန္တပဒမာလာကို သိအပ်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း စသော ဂိုဏ်းရှစ်ခုတို့၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဝိဘတ် ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် အလုံးစုံနှင့် သက်ဆိုင်သော (သဗ္ဗသာဓာရဏ) လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံနှင့် မသက်ဆိုင်သော (အသဗ္ဗသာဓာရဏ) လည်းကောင်း ပဒမာလာနည်းကို ပြောဆိုပါအံ့—


Akārānantaratyanta-padānaṃ pantiyo budho;

Bhavati rundhatādīnaṃ, yoje sabbattha sabbathā.

ပညာရှိသည် 'ဘဝတိ' 'ရုန္ဓတိ' စသည်တို့ကဲ့သို့ အကာရနောက်၌ ရှိကုန်သော တျန္တပုဒ်တို့၏ အစီအရံတို့ကို ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော အပြားဖြင့် စပ်ရာ၏။


Iti etī’’ti cetesaṃ, padānaṃ pana pantiyo;

Suddhassarapubbakānaṃ, yoje viññū yathārahaṃ.

ပညာရှိသည် သက်သက်သော သရ ရှေ့သွားရှိကုန်သော 'ဣတိ' 'ဧတိ' စသော ဤပုဒ်တို့၏ အစီအရံတို့ကို သင့်လျော်သလို စပ်ရာ၏။


Ākārānantaratyanta-padānañcāpi pantiyo;

‘‘Yāti suṇāti asnā-ti’’ iccādīnaṃ yathārahaṃ.

အာကာရနောက်၌ ရှိကုန်သော 'ယာတိ' 'သုဏာတိ' 'အသ္နာတိ' စသော တျန္တပုဒ်တို့၏ အစီအရံတို့ကိုလည်း သင့်လျော်သလို (စပ်ရာ၏)။


Ivaṇṇānantaratyanta-padānamapi pāḷiyo;

Yoje ‘‘rundhiti rundhīti’’-iccādīnaṃ yathārahaṃ.

ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) နောက်၌ ရှိကုန်သော 'ရုန္ဓိတိ' 'ရုန္ဓီတိ' စသော တျန္တပုဒ်တို့၏ ပါဠိအစဉ်တို့ကိုလည်း သင့်လျော်သလို စပ်ရာ၏။


Ukārānantaratyanta-sutiiti padassa ca;

Peraṇatthe pavattassa, yoje mālaṃ yathārahaṃ.

ဥကာရနောက်၌ ရှိကုန်သော 'သုတိ' ဟူသော ပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ စေခိုင်းခြင်း (ပေရဏ) အနက်၌ ဖြစ်သော (ပုဒ်တို့၏) လည်းကောင်း ပဒမာလာကို သင့်လျော်သလို စပ်ရာ၏။


Ekārānantaratyanta-padānampi yathārahaṃ;

‘‘Jeti rundheti kāreti, kārāpetī’’tiādīnaṃ.

ဧကာရနောက်၌ ရှိကုန်သော 'ဇေတိ' 'ရုန္ဓေတိ' 'ကာရေတိ' 'ကာရာပေတိ' စသော တျန္တပုဒ်တို့၏ ပဒမာလာတို့ကိုလည်း သင့်လျော်သလို (စပ်ရာ၏)။


Okārānantaratyanta-padānampi padakkame;

‘‘Karoti bhoti hotī’’ti-ādīnaṃ yuttitovade;

ဩကာရနောက်၌ ရှိကုန်သော 'ကရောတိ' 'ဘောတိ' 'ဟောတိ' စသော ပုဒ်တို့၏ ပဒစဉ်၌လည်း သင့်လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။


Iccevaṃ sattadhā vutto, padamālānayo mayā;

Ito mutto nayo nāma, natthi koci kriyāpade.

ဤသို့လျှင် ခုနစ်ပါးသော ပဒမာလာနည်းကို ငါသည် ပြဆိုအပ်ပြီ။ ဤနည်းလမ်းမှ လွတ်သော နည်းလမ်းမည်သည် ကရိယာပုဒ်၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိ။


‘‘Ādatte kurute pete’’, iccādi nayadassanā;

Yathārahaṃ yuttitoti, vacanaṃ ettha bhāsitaṃ.

'အာဒတ္တေ' 'ကုရုတေ' 'ပေတေ' စသော နည်းစနစ်တို့ကို ပြသခြင်းကြောင့် ဤနေရာ၌ 'သင့်လျော်သလို' ဟူသော စကားကို ပြောဆိုအပ်၏။


Idāni ikārānantaratyantapadassa kamo vuccate – iti, inti. Isi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo vattamānānayo. Itu, intu. Ihi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo pañcamīnayo. Ettha ca imesaṃ dvinnaṃ sāsanānurūpabhāvassa imāni sādhakapadāni [Pg.7] ‘‘veti, apeti, anvetī’’ti. Tattha vi iti veti. Vigacchatīti attho, itisaddo hettha gamanaṃ bodheti. Tathā apa iti apeti. Apagacchatīti attho. Anu iti anveti. Anugacchatīti attho. Garū pana anu eti anvetīti vadanti. Taṃ –

ယခုအခါ ဣကာရနောက်၌ ရှိသော တျန္တပုဒ်၏ အစဉ်ကို ပြဆိုအံ့— 'ဣတိ၊ ဣန္တိ။ ဣသိ၊ ဣထ။ ဣမိ၊ ဣမ။' ဤသည်ကား မပြည့်စုံသော ဝတ္တမာန်နည်းတည်း။ 'ဣတု၊ ဣန္တု။ ဣဟိ၊ ဣထ။ ဣမိ၊ ဣမ။' ဤသည်ကား မပြည့်စုံသော ပဉ္စမီနည်းတည်း။ ဤ၌လည်း ထိုနှစ်ပါးသော နည်းတို့၏ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသည်၏ အဖြစ်ကို သက်သေထူသော သာဓကပုဒ်တို့သည် 'ဝေတိ၊ အပေတိ၊ အနွေတိ' ဟူ၍ ရှိကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဝိ' နှင့် 'ဣတိ' ကို စပ်၍ 'ဝေတိ' ဖြစ်၏။ ကင်း၍ သွား၏ဟူသော အနက်တည်း။ ဤနေရာ၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် သွားခြင်းကို ပြ၏။ ထို့အတူ 'အပ' နှင့် 'ဣတိ' ကို စပ်၍ 'အပေတိ' ဖြစ်၏။ ဖဲသွား၏ဟူသော အနက်တည်း။ 'အနု' နှင့် 'ဣတိ' ကို စပ်၍ 'အနွေတိ' ဖြစ်၏။ အစဉ်လိုက်၍ သွား၏ဟူသော အနက်တည်း။ ဆရာကြီးတို့မူကား 'အနု' နှင့် 'ဧတိ' ကို စပ်၍ 'အနွေတိ' ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည်—


‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;

Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca;

Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato’’ti.

'တော၌နေသော ယဉ်ပါးပြီးသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် တောင်ကြားခဲယဉ်းသော အရပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ညီညာသောအရပ် မညီညာသောအရပ်တို့၌လည်းကောင်း သွားလတ္တံ့သည်ရှိသော်၊ ဆင်မသည် ထိုဆင်ပြောင်ကြီးနောက်သို့ အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ ငါသည်လည်း သားတို့ကို နောက်မှ ခေါ်ဆောင်၍ သင့်နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ပါအံ့' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Imāya pāḷiyā na sameti ‘‘jessantaṃ anvetī’’ti vacanato ‘‘anugacchāmī’’ti vacanato ca. Tathā hi etisaddo yattha ce iriyāpathavācako, tattha āgamanaṃyeva joteti, na gamanaṃ, tasmā āgamanatthassa ayuttito gamanatthassa ca yuttito vi itiādinā chedo ñeyyo. Etesañca itisaddavasena katachedānaṃ atthibhāvaṃ yuttibhāvañca ‘‘itāyaṃ kodharūpenā’’ti pāḷiyeva sādheti, tasmāyeva ‘‘anu iti, anu inti, anu isī’’tiādinā ‘‘anvetī’’tiādīnaṃ chede labbhamānanayena vuttappakāro vattamānāpañcamīnayo parassapadavasena dassito. Sattamīrūpādīni sabbathā appasiddhāni.

ဤပါဠိတော်နှင့် မညီညွတ်၊ 'ဇေဿန္တံ အနွေတိ' ဟူသော စကားကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'အနုဂစ္ဆာမိ' ဟူသော စကားကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏။ ဧတိသဒ္ဒါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ ဣရိယာပုဒ်ကို ဟောသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအရပ်၌ လာခြင်းကိုသာ ပြ၏၊ သွားခြင်းကို မပြ။ ထို့ကြောင့် လာခြင်းအနက်သည် မသင့်လျော်သဖြင့်၊ သွားခြင်းအနက်သည် သင့်လျော်သဖြင့် 'ဝိ ဣတိ' စသည်ဖြင့် ဖြတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ 'ဣတိ' သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြတ်အပ်သော ပုဒ်တို့၏ တည်ရှိပုံနှင့် သင့်လျော်ပုံကို 'ဣတာယံ ကောဓရူပေန' ဟူသော ပါဠိတော်သည်သာလျှင် သက်သေထူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'အနု ဣတိ၊ အနု ဣန္တိ၊ အနု ဣသိ' စသည်ဖြင့် 'အနွေတိ' စသည်တို့၏ ဖြတ်ထုံး၌ ရရှိနိုင်သော နည်းဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော ဝတ္တမာန်နှင့် ပဉ္စမီနည်းကို ပရဿပုဒ်အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်ပြီ။ သတ္တမီရုပ်စသည်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် မရှိကုန်။


Imāni pana bhavissantiyā rūpāni, sittā te lahumessati. Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe. Asabbadhātukattepi suddhassarattā dhātussa ikārāgamo na labbhati. Paripuṇṇo bhavissantīnayo.

ဤသည်တို့ကား ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်၏ ရုပ်တို့တည်း— 'သိတ္တာ တေ လဟုမေဿတိ' (သင်၏ ရေသွန်းအပ်သော သစ်ပင်သည် လျင်မြန်စွာ သွားလတ္တံ့)။ 'ဣဿတိ၊ ဣဿန္တိ။ ဣဿသိ၊ ဣဿထ။ ဣဿာမိ၊ ဣဿာမ။ ဣဿတေ၊ ဣဿန္တေ။ ဣဿသေ၊ ဣဿဝှေ။ ဣဿံ၊ ဣဿာမှေ။' အသဗ္ဗဓာတုကဖြစ်သော်လည်း ဓာတ်သည် သက်သက်သော သရ ဖြစ်သောကြောင့် ဣကာရလာခြင်း (ဣကာရာဂမ) ကို မရ။ ဘဝိဿန္တိနည်း ပြည့်စုံပြီ။


Atha kālātipattiyā rūpāni bhavanti, issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. Kālātipattibhāve [Pg.8] ca asabbadhātukatte ca santepi suddhassarattā dhātussa akārikārāgamo na labbhati anekantikattā vā anupapannattā ca akārāgamo na hoti. Dvinnañhettha suddhassarānaṃ anantarikānaṃ ekatosannipāto anupapatti. Paripuṇṇo kālātipattinayo.

ထို့နောက် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၌ ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ (၎င်းတို့ကား) issā, issaṃsu။ Isse, issatha။ Issaṃ, issamhā။ Issatha, issisu။ Issase, issavhe။ Issaṃ, issāmhase (တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ ကာလာတိပတ္တိ ဖြစ်ခြင်းရှိသော်လည်းကောင်း၊ အသဗ္ဗဓာတုကဖြစ်ခြင်းရှိသော်လည်းကောင်း သုဒ္ဓဿရ (သရသက်သက်ဖြစ်သော) ဓာတ်ဖြစ်သောကြောင့် ဓာတ်၏ ရှေ့၌ 'အ' ကာရ, 'ဣ' ကာရ အာဂမ်တို့သည် မရအပ်ကုန်၊ သို့မဟုတ် ဧကန်မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မလျော်ကန်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အ' ကာရ အာဂမ်သည် မဖြစ်။ ဤသုတ်၌ ကြားမရှိဘဲ ကပ်လျက်ရှိကုန်သော သုဒ္ဓဿရနှစ်ခုတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်းဆုံမိခြင်းသည် မလျော်ကန်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ကာလာတိပတ္တိနည်း ပြီး၏။


Imasmiṃ pana ṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sotūnaṃ payogatthesu paramakosallajananatthaṃ ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassā’’ti pāḷito nayaṃ gahetvā vuttappakārehi bhavissantiyā rūpehi sabbaso samānāni asamānatthāni vattamānikarūpāni ca īsakaṃ aññamaññaṃ samānāni bhavissantīkālātipattīnaṃ rūpāni ca pakāsayissāma – vattamānāvasena tāva ‘‘issati, issanti. Issasi, issathā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karotī’’tiādinā vattabbo. Tasmiṃyeva atthe bhavissantīvasena ‘‘ississati, ississanti. Ississasi, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karissatī’’tiādinā vattabbo. Kālātipattivasena pana ‘‘ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ, attho pana ‘‘issaṃ akarissā’’tiādinā vattabbo. Dhātvantaravasena saṃsandanānayoyaṃ.

သို့ရာတွင် ဤဌာန၌ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစန၌ နာယူသူတို့အား ပယောဂါဘိဓေယျအနက်တို့၌ လွန်ကဲသော ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ “နနု တေ သုတံ ဗြာဟ္မဏ ဘညမာနေ၊ ဒေဝါ န ဣဿန္တိ ပုရိသပရက္ကမဿ” ဟူသော ပါဠိတော်မှ နည်းကိုယူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားတို့ဖြင့် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်ရုပ်တို့နှင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူကုန်သော၊ အနက်မတူကုန်သော ဝတ္တမာနာရုပ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အနည်းငယ် အချင်းချင်းတူကုန်သော ဘဝိဿန္တီနှင့် ကာလာတိပတ္တိတို့၏ ရုပ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြသပါအံ့။ ဝတ္တမာနာအစွမ်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ “issati, issanti။ Issasi, issathā” ဟူ၍ အလုံးစုံကို ယှဉ်အပ်၏။ အနက်ကိုမူကား “issaṃ karoti” အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်၌ပင်လျှင် ဘဝိဿန္တီအစွမ်းဖြင့် “ississati, ississanti။ Ississasi, ississathā” ဟူ၍ ပြည့်စုံစွာ ယှဉ်အပ်၏။ အနက်ကိုမူကား “issaṃ karissati” အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ကာလာတိပတ္တိအစွမ်းဖြင့်မူကား “ississā, ississaṃsu။ Ississe, ississathā” ဟူ၍ ပြည့်စုံစွာ ယှဉ်အပ်၏။ အနက်ကိုမူကား “issaṃ akarissā” အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား အခြားသောဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ပြသော နည်းလမ်းဖြစ်၏။


Idāni ekārānantaratyantapadassa kamo vuccate –

ယခုအခါ ဧကာရအဆုံးရှိသော တျန္တပုဒ်၏ အစဉ်ကို ဆိုအပ်အံ့ -


Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema.

Eti, enti။ Esi, etha။ Emi, ema။


Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema.

Etu, entu။ Ehi, etha။ Emi, ema။


Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito;

Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino;

Yadā te pahiṇissāmi, tadā eyyāsi khattiya.

ပညာရှိသည် ဆင်းရဲ၏အဆုံးသို့ မရောက်ဘဲ ယုံကြည်စိတ်ချမှုကို မပြုရာ။ အို က္ခတ္တိယမင်းကြီး... ကျော်စောသော ဝိဒေဟမင်း၏ အိမ်ရာနန်းတော်တို့ကို ဆောက်လုပ်စေ၍၊ အကြင်အခါ၌ သင့်ထံသို့ ငါစေလွှတ်အံ့၊ ထိုအခါ၌ သင်သည် လာရာ၏။


Eyya[Pg.9], eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe.

Eyya, eyyuṃ။ Eyyāsi, eyyātha။ Eyyāmi, eyyāma။ Etha, eraṃ။ Etho, eyyāvho။ Eyyaṃ, eyyāmhe။


So puriso eyya, te eyyuṃ. Tvaṃ eyyāsi, tumhe eyyātha. Ahaṃ eyyāmi, mayaṃ eyyāma. So puriso etha, te eraṃ. Tvaṃ etho, tumhe eyyāvho. Ahaṃ eyyaṃ, mayaṃ eyyāmhe.

So puriso eyya, te eyyuṃ။ Tvaṃ eyyāsi, tumhe eyyātha။ Ahaṃ eyyāmi, mayaṃ eyyāma။ So puriso etha, te eraṃ။ Tvaṃ etho, tumhe eyyāvho။ Ahaṃ eyyaṃ, mayaṃ eyyāmhe။


Parokkhāhiyyattanajjatanīrūpāni sabbaso appasiddhāni.

ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ ဝိဘတ်ရုပ်တို့ကို ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe.

Essati, essanti။ Essasi, essatha။ Essāmi, essāma။ Essate, essante။ Essase, essavhe။ Essaṃ, essāmhe။


Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasaṃ.

ငှက်တို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကုန်လျက် ပိုက်ကွန်ကို ယူဆောင်၍ သွားကြကုန်၏။ အကြင်အခါ၌ ထိုငှက်တို့သည် ငြင်းခုံကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုအခါ၌ ငါ၏ အလိုသို့ ရောက်ကုန်လတ္တံ့။


‘‘Abhidosagato idāni ehī’’ti vacanadassanato aparānipi bhavissantīrūpāni gahetabbāni.

“အဘိဒေါသဂတော ဒါနိ ဧဟိ” ဟူသော စကားကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် အခြားသော ဘဝိဿန္တီရုပ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။


Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe.

Ehiti, ehinti။ Ehisi, ehitha။ Ehimi, ehima။ Ehite, ehinte။ Ehise, ehivhe။ Ehissaṃ, ehissāmhe။


Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase.

Essā, essaṃsu။ Esse, essatha။ Essaṃ, essāmhā။ Essatha, essisu။ Essase, essavhe။ Essiṃ, essāmhase။


Athāparopi ekārānantaratyantapadakkamo bhavati;

Udeti, udenti;

Udesi, udetha;

Udemi, udema.

ထို့ပြင် တစ်ပါးသော ဧကာရအဆုံးရှိသော တျန္တပုဒ်၏ အစဉ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema။


Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase.

Udetu, udentu။ Udehi, udetha။ Udemi, udema, udāmase။


Udeyya, udeyyuṃ. Sesaṃ neyyaṃ. Udissati, udissanti. Sesaṃ neyyaṃ. Udissā, udissaṃsu. Sesaṃ neyyaṃ.

Udeyya, udeyyuṃ။ ကြွင်းသောရုပ်ကို သိအပ်၏။ Udissati, udissanti။ ကြွင်းသောရုပ်ကို သိအပ်၏။ Udissā, udissaṃsu။ ကြွင်းသောရုပ်ကို သိအပ်၏။


Imāni suddhassaradhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား သုဒ္ဓဿရ (သရသက်သက်ဖြစ်သော) ဓာတ်ရုပ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Kakārantadhātu

ကကာရန္တဓာတ်


Ku [Pg.10] sadde ke ca. Koti, kavati, kāyati, evaṃ kattupadāni bhavanti. Kuyyati, kiyyati, evaṃ kammapadāni. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ, evaṃ nāmikapadāni. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ, evaṃ abyayapadāni.

ကု-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၌လည်းကောင်း, ကြွေးကြော်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Koti, kavati, kāyati ဟူ၍ ကတ္တုပုဒ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Kuyyati, kiyyati ဟူ၍ ကမ္မပုဒ်တို့သည် (ဖြစ်ကုန်၏)။ Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ ဟူ၍ နာမ်ပုဒ်တို့သည် (ဖြစ်ကုန်၏)။ Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ ဟူ၍ အဗျယပုဒ်တို့သည် (ဖြစ်ကုန်၏)။


Tatra kānananti ṭhitamajjhanhikasamaye kavati saddaṃ karotīti kānanaṃ, vanaṃ. Tathā hi –

ထို (နာမ်ပုဒ်သုံးပါး) တို့တွင် kānana ဟူသည်မှာ - မွန်းတည့်ချိန်၌ တည်လတ်သော် မြည်တတ်၏၊ အသံပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် kānana (တော) မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုအပ်၏ -


‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu;

Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti

“မွန်းတည့်ချိန် ကာလ၌ တည်လတ်သော်၊ ငှက်တို့သည် ငြိမ်သက်စွာ ဝပ်စင်းကြကုန်လတ်သော်၊ ကြီးစွာသော တောကြီးသည် မြည်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုတော၏ မွေ့လျော်ဖွယ် အဖြစ်သည် ငါ့အား ထင်ရှား၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။


Vuttaṃ. Atha vā kokilamayūrādayo kavanti saddāyanti kūjanti etthāti kānanaṃ. Manoharatāya avassaṃ kuyyati paṇḍitehīti kabbaṃ. Kāviyaṃ. Kāveyyaṃ. Aññatra pana kavīnaṃ idanti kabbanti taddhitavasena attho gahetabbo. Keci tu kābyanti saddarūpaṃ icchanti, na taṃ pāvacane pamāṇaṃ sakkaṭabhāsābhāvato. Sakkaṭabhāsātopi hi ācariyā nayaṃ gaṇhanti. Jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ bhagavato cariyaṃ, taṃ kīyati kathīyati etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha ‘‘jātaka’’nti vuttā. Aññatra pana jātaṃ eva jātakanti gahetabbaṃ. Tathā hi jātakasaddo desanāyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu. Jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu.

သို့မဟုတ် ဥဩ၊ ဥဒေါင်း အစရှိသော ငှက်တို့သည် ဤအရပ်၌ မြည်တတ်ကုန်၏၊ အသံပြုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် kānana (တော) ဟု ခေါ်၏။ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သည် မချွတ် ဂုဏ်ပြုအပ်၏ (ပြုအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် kabba (ကဗျာ) မည်၏။ Kāviya ဟူ၍လည်းကောင်း၊ Kāveyya ဟူ၍လည်းကောင်း (ခေါ်၏)။ အခြားသော ကျမ်း၌မူကား ကဗျာဆရာတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် kabba ဟု တဒ္ဓိတ်အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား 'kābya' ဟူသော သဒ္ဒါရုပ်ကို အလိုရှိကုန်၏၊ ထို 'kābya' ဟူသော သဒ္ဒါရုပ်သည် သက္ကတဘာသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာတို့၌ ပမာဏ (အယူအဆ) မဟုတ်။ သက္ကတဘာသာမှလည်း ဆရာတို့သည် နည်းကို ယူကြကုန်၏။ ဖြစ်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ အတိတ်ဘဝ ကျင့်ဝတ်စရိယကို ဤကျမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ ဟောအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'jātaka' (ဇာတ်) မည်၏။ ဤကျမ်း၌ ဇာတ်ပါဠိတော်ကိုပင် 'jātaka' ဟု ဆိုအပ်၏။ အခြားသော နေရာ၌မူကား ဖြစ်ပွားခြင်း အဖြစ်ကိုပင် 'jātaka' ဟု ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'jātaka' သဒ္ဒါသည် ဒေသနာ၌လည်းကောင်း - “ဣတိဝုတ္တကံ ဇာတကံ အဗ္ဘုတဓမ္မံ” အစရှိသည်၌ ဖြစ်၏။ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၌လည်းကောင်း - “ဇာတကံ သမောဓာနေသိ” အစရှိသည်၌ ဖြစ်၏။


Pakka nīcagatiyaṃ. Nīcagamanaṃ nāma hīnagamanaṃ hīnappavatti vā. Nīcasaddo hi hīnavācako ‘‘nīce kule paccājāto’’ti ettha viya. Pakkati kriyāpadamettha dissati, na nāmikapadaṃ. Yattha yattha nāmikapadaṃ na dissati, tattha tattha nāmikapadaṃ upaparikkhitvā [Pg.11] gahetabbaṃ. Kriyāpadameva hi duddasaṃ, kriyāpade vijjamāne nāmikapadaṃ natthīti na vattabbaṃ, tasmā antamaso ‘‘pakkanaṃ, takanaṃ’’ iccevamādīni bhāvavācakāni nāmikapadāni sabbāsu dhātūsu yathārahaṃ labbhantīti daṭṭhabbaṃ.

ပက္က-ဓာတ်သည် ယုတ်ညံ့စွာ သွားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ယုတ်ညံ့စွာ သွားခြင်းဟူသည် ယုတ်ညံ့သော သွားခြင်း သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့သော ဖြစ်ခြင်းတည်း။ “နီစေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော” ဟူသော ဤစကား၌ ကဲ့သို့ 'နီစ' သဒ္ဒါသည် ယုတ်ညံ့ခြင်းကို ဟောတတ်၏။ ဤဓာတ်၌ 'pakkati' ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကိုသာ မြင်ရ၏၊ နာမ်ပုဒ်ကို မမြင်ရ။ အကြင်အကြင် နေရာ၌ နာမ်ပုဒ်ကို မမြင်ရ၊ ထိုထိုနေရာ၌ နာမ်ပုဒ်ကို စိစစ်၍ ယူအပ်၏။ ကြိယာပုဒ်ကိုသာလျှင် မြင်နိုင်ခဲ၏၊ ကြိယာပုဒ် ရှိလတ်သော် နာမ်ပုဒ်မရှိဟူ၍ မဆိုအပ်၊ ထို့ကြောင့် အနည်းဆုံးအားဖြင့် “pakkanaṃ, takanaṃ” အစရှိသော ဤသို့သော ဘာဝဝါစကနာမ်ပုဒ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၌ သင့်လျော်သလို ရအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Taka hasane. Hasanaṃ hāso. Takati.

တက-ဓာတ်သည် ရယ်မောခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ရယ်မောခြင်းဟူသည် ပြုံးရယ်ခြင်းတည်း။ 'Takati' ဟု ဖြစ်၏။


Taki kicchajīvane. Kicchajīvanaṃ kasirajīvanaṃ. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo, tathā hi aṭṭhakathācariyā ‘‘appābādhaṃ appātaṅka’’nti imasmiṃ pāḷippadese iti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ ‘‘ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā sakalasarīraṃ ayapaṭṭena bandhitvā viya gaṇhāti. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo. Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko, itaro ābādho. Khuddako vā rogo ātaṅko, balavā ābādho. Keci pana ‘ajjhattasamuṭṭhāno ābādho, bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko’ti vadantī’’ti.

တကိ-ဓာတ်သည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆင်းရဲစွာအသက်မွေးခြင်းဟူသည် ခဲယဉ်းပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်၏။ တင်္ကတိ၊ အာတင်္ကတိ၊ အာတင်္ကော။ အာတင်္ကဟူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးခြင်းကို ပြုတတ်သော ရောဂါ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် «အပ္ပါဗာဓံ အပ္ပါတင်္ကံ»ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ ဤသို့ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏— «အာဗာဓဟူသည် တစ်ခုသောကိုယ်အင်္ဂါအပိုင်းအခြား၌ ဖြစ်ပေါ်၍ တစ်ကိုယ်လုံးကို သံကွင်း (သံပြား) ဖြင့် ပတ်ဖွဲ့ထားသကဲ့သို့ ရစ်ပတ်နှိပ်စက်အပ်သော မတင့်တယ်သော (ဖောက်ပြန်သော) ဝေဒနာကို ဆိုသည်။ အာတင်္ကဟူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးခြင်းကို ပြုတတ်သော ရောဂါ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မျှတရုံမျှသာ ကုသအပ်သောရောဂါသည် အာတင်္ကမည်၏၊ အခြားသော ရောဂါသည် အာဗာဓမည်၏။ သို့မဟုတ် သေးငယ်သော ရောဂါသည် အာတင်္ကမည်၏၊ ပြင်းထန်သော ရောဂါသည် အာဗာဓမည်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား 'အတွင်းမှ ဖြစ်ပေါ်သော ရောဂါသည် အာဗာဓမည်၏၊ အပြင်ပမှ ဖြစ်ပေါ်သော ရောဂါသည် အာတင်္ကမည်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏» ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။


Ātaṅko āmayo rogo,Byādhā’bādho gado rujā;

Akallañceva gelaññaṃ,Nāmaṃ rogābhidhānakaṃ.

အာတင်္က၊ အာမယ၊ ရောဂ၊ ဗျာဓိ၊ အာဗာဓ၊ ဂဒ၊ ရုဇာ၊ အကလ္လ၊ ဂေလည တို့သည် ရောဂါ (နာဖျားခြင်း) ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Suka gatiyaṃ. Sokati, suko, sukī. Tatra sukoti suvo. Sokati manāpena gamanena gacchatīti suko. Tassa bhariyā sukī.

သုက-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သောကတိ၊ သုကော၊ သုကီ။ ထိုစကား၌ သုကဟူသည် ကျေးငှက်ဖြစ်၏။ နှစ်သက်ဖွယ်သော သွားခြင်းဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် «သုက» (ကျေးငှက်) မည်၏။ ထိုကျေးငှက်၏ ဇနီးမယားသည် «သုကီ» မည်၏။


Bukka bhassane. Idha bhassanaṃ nāma sunakhabhassanaṃ adhippetaṃ ‘‘sunakho bhassitvā’’ti ettha viya, na ‘‘āvāso gocaraṃ [Pg.12] bhassa’’ntiādīsu viya. Vacanasaṅkhātaṃ bhassanaṃ, bukkati sā.

ဗုက္က-ဓာတ်သည် ဟောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟောင်ခြင်းဟူသည် «သုနခေါ ဘဿိတွာ (ခွေးသည် ဟောင်၍)» ဟူသော နေရာ၌ ကဲ့သို့ ခွေးဟောင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ «အာဝါသော ဂေါစရံ ဘဿံ» အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့သော စကားပြောဆိုခြင်းကို မဆိုလိုပေ။ ထိုစကားဟု ဆိုအပ်သော ဟောင်ခြင်းကို «ဗုက္ကတိ» ဟု သုံး၏။


Dhaka paṭighāte gatiyañca. Paṭighāto paṭihananaṃ. Dhakati.

ဓက-ဓာတ်သည် ထိပါးခြင်းနှင့် သွားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ထိပါးခြင်းဟူသည် တိုက်ခိုက်နှိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဓကတိ။


Caka tittipaṭighātesu. Titti tappanaṃ, paṭighātaṃ paṭihananaṃva. Cakati.

စက-ဓာတ်သည် တင်းတိမ်ဝပြောခြင်းနှင့် ထိပါးခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ တင်းတိမ်ဝပြောခြင်းဟူသည် နှစ်သက်ကျေနပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိပါးခြင်းဟူသည် တိုက်ခိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ စကတိ။


Aka kuṭilagatiyaṃ. Akati. Etā kuādikā akapariyantā dhātuyo parassa bhāsāti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘ti anti, tu antu’’ iccādīnaṃyeva visayo. Pāḷiyaṃ pana niyamo natthi, tasmā na taṃ idha pamāṇaṃ.

အက-ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့စွာ သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အကတိ။ ဤ «ကု» အစရှိသည်မှ «အက» အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့သည် ပရဿပုဒ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့ ဆိုကြကုန်၏။ ၎င်းတို့၏အလိုအရ ဤဓာတ်တို့သည် «တိ၊ အန္တိ၊ တု၊ အန္တု» အစရှိသော ပရဿပုဒ်ဝိဘတ်တို့၏ အရာသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ပါဠိတော်၌မူ ထိုသို့သော ကန့်သတ်ချက်မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါဆရာတို့၏ အယူအဆသည် ဤနေရာ၌ အတည်ပြုရန် မဟုတ်ပေ။


I ajjhayane. Ajjhayanaṃ uccāraṇaṃ sikkhanaṃ vā, ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ, ajjhāyako. Dibbaṃ adhīyase māyaṃ. Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā. Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā. Tattha ajjhāyakoti ajjhayatīti ajjhāyako, mante parivattetīti attho.

ဣ-ဓာတ်သည် ရွတ်ဆိုသင်ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရွတ်ဆိုသင်ယူခြင်းဟူသည် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း သို့မဟုတ် သင်ကြားလေ့လာခြင်း ဖြစ်၏။ အယတိ၊ အဓီယတိ၊ အဇ္ဈယတိ၊ အဓီတေ၊ အဇ္ဈေနံ၊ အဇ္ဈာယकော။ «ဒိဗ္ဗံ အဓီယသေ မာယံ»။ «အဓီယန္တိ မဟာရာဇ၊ ဒိဗ္ဗမာယိဓ ပဏ္ဍိတာ»။ «အဇ္ဈေနမရိယာ ပထဝိံ ဇနိန္ဒာ»။ ထိုပုဒ်တို့တွင် အဇ္ဈာယကောဟူသည် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်တတ်သောကြောင့် အဇ္ဈာယကောမည်၏၊ ဂါထာမန္တန်တို့ကို သရဇ္ဈာယ်တတ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


U sadde. Avati, avanti. Avasi. Ettha ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti pāḷi papubbassa udhātussa payogoti daṭṭhabbo. Papubbassa vadadhātussa dakāralopappayogotipi vattuṃ yujjati.

ဥ-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အဝတိ၊ အဝန္တိ၊ အဝသိ။ ဤနေရာ၌ «ယော အာတုမာနံ သယမေဝ ပါဝါ»ဟူသော ပါဠိသည် «ပ» ရှေ့ရှိသော «ဥ» ဓာတ်၏ အသုံးဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် «ပ» ရှေ့ရှိသော «ဝဒ» ဓာတ်၌ «ဒ» ကာရ ကျေသော အသုံးဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုထိုက်၏။


Vaṅka koṭille. Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Vaṅkasaddo hi vakkasaddena samānattho, vakkasaddo ca vaṅkasaddena. Tathā hi –

ဝင်္ဂ-ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝင်္ဂတိ။ ဝင်္ဂံ။ ဝင်္ဂသဒ္ဒါသည် ဝက္ကသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏၊ ဝက္ကသဒ္ဒါသည်လည်း ဝင်္ဂသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင်—


‘‘Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ, svāyaṃ aggiṃ pamuñcati;

Disā bhajatha vakkaṅgā, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

«အကြင်သစ်ပင်ကို အမှီပြု၍ နေကြကုန်၏၊ ထိုသစ်ပင်သည် မီးကို လွှတ်၏။ ကောက်ကွေ့သော ကိုယ်အင်္ဂါရှိသော ငှက်တို့ (တောတိရစ္ဆာန်တို့) သို့... အရပ်မျက်နှာတို့သို့ ပြေးကြကုန်လော့၊ ကိုးကွယ်ရာ သစ်ပင်မှ ဘေးသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ» ဟူ၍—


Pāḷi [Pg.13] dissati. Ayaṃ pana vakkasaddo sakkaṭabhāsaṃ patvā kakārarakārasaññogakkhariko bhavati, dhātubhāvo panassa porāṇehi na vutto, tasmā kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ. Imassa pana vaṅkasaddassa ‘‘vaṅka koṭille’’ti dhātubhāvo vutto, ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadañca, pāḷiyaṃ tu ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ, tathā bhāvavācako vaṅkasaddopi. Vāccaliṅgo pana anekesu ṭhānesu diṭṭho. Tatta vaṅkatīti kriyāpadaṃ pāḷiyaṃ avijjamānampi gahetabbameva nāthatīti kriyāpadamiva. Bhāvavācakassa pana vaṅkasaddassa atthitā natthitā ca pāḷiādīsu punappunaṃ upaparikkhitabbā. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘yadi bhāvavācako vaṅkasaddo natthi, kathaṃ ‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāra’nti ettha samāso’’ti. Ettha pana aṭṭhasu ṭhānesu vaṅkaṃ aṭṭhavaṅkaṃ, na aṭṭhavaṅkāni yassāti. Dabbavācako hi vaṅkasaddo, na bhāvavācakoti daṭṭhabbaṃ.

ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ဤ «ဝက္က» သဒ္ဒါသည် သက္ကတဘာသာသို့ ရောက်သောအခါ «က» နှင့် «ရ» ဆင့်သော အက္ခရာ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် ၎င်း၏ ဓာတ်သဘာဝကို ရှေးဆရာတို့သည် မဟောခဲ့ကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ကြိယာပုဒ်ကို မတွေ့ရပေ။ ဤ «ဝင်္ဂ» သဒ္ဒါ၏မူကား «ဝင်္ဂ ကောဋိလ္လေ» ဟူ၍ ဓာတ်သဘာဝကို ဟောထား၏၊ «ဝင်္ဂတိ» ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကိုလည်း ဟောထား၏။ သို့ရာတွင် ပါဠိတော်၌မူ «ဝင်္ဂတိ» ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကို မတွေ့ရပေ။ ထို့ပြင် «ကောက်ခြင်း» ဟူသော အဖြစ်ကို ဟောသော ဝင်္ဂသဒ္ဒါကိုလည်း မတွေ့ရပေ။ နာမဝိသေသန (ဝါစ္စလိင်္ဂ) အဖြစ်ဖြင့်မူ နေရာအများအပြား၌ တွေ့ရ၏။ ထိုစကား၌ «ဝင်္ဂတိ» ဟူသော ကြိယာပုဒ်သည် ပါဠိတော်၌ မရှိသော်လည်း «နာထတိ» ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကဲ့သို့ ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ကောက်ခြင်းဟူသော အဖြစ်ကို ဟောသော «ဝင်္ဂ» သဒ္ဒါ၏ ရှိခြင်း မရှိခြင်းကိုမူ ပါဠိတော်စသည်တို့၌ ဖန်ဖန်ထပ်ထပ် စိစစ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် «အကယ်၍ အဖြစ်ကိုဟောသော ဝင်္ဂသဒ္ဒါမရှိပါက 'အဋ္ဌဝင်္ဂံ မဏိရတနံ ဥဠာရံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ အဘယ်သို့ သမတ်ဖွဲ့သနည်း» ဟု မေးကောင်းမေးကြလိမ့်မည်။ ဤနေရာ၌ကား ရှစ်ခုသော နေရာတို့၌ ကောက်ခြင်း (အဆစ်) ရှိသောကြောင့် «အဋ္ဌဝင်္ဂံ» ဟု သမတ်ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်၏၊ ၎င်းအား ရှစ်ခုသော ကောက်ခြင်းတို့ ရှိသည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဝင်္ဂသဒ္ဒါသည် ဒြပ်ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏၊ အဖြစ် (ဘာဝ) ကို ဟောသော သဒ္ဒါမဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။


Vaṅkaṃ vakkañca kuṭilaṃ, jimhañca rimhamanuju;

Vaṅkasaddādayo ete, vāccaliṅgā tiliṅgikā.

ဝင်္ဂ၊ ဝက္က၊ ကုဋိလ၊ ဇိမှ၊ ရိမှ၊ အနုဇု တို့သည် ကောက်ကွေ့သော အနက်ရှိကုန်၏။ ဤဝင်္ဂသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ဝါစ္စလိင်္ဂ ဖြစ်၍ လိင်သုံးပါးလုံး၌ သုံးနိုင်ကုန်၏။


Atha vā vaṅkasaddoyaṃ, ‘‘vaṅkaghastā’’tiādisu;

Baḷise giribhede ca, vattate sa pumā tadā.

တစ်နည်းကား ဤ «ဝင်္ဂ» သဒ္ဒါသည် «ဝင်္ဂဃသ္တာ» အစရှိသော နေရာတို့၌ ငါးမျှားချိတ်နှင့် တောင်ကြားလမ်း (တောင်ကွဲကြောင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ ၎င်းသည် ပုလ္လိင် ဖြစ်၏။


Ayañhi ‘‘te’me janā vaṅkaghastā sayanti. Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ. Vaṅkaghastova ambujo’’tiādīsu baḷise vattati.

ဤ «ဝင်္ဂ» သဒ္ဒါသည် «တေမေ ဇနာ ဝင်္ဂဃသ္တာ သယန္တိ။ Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ. Vaṅkaghastova ambujo» အစရှိသည်တို့၌ ငါးမျှားချိတ်အနက်၌ ဖြစ်၏။


Ettha siyā ‘‘nanu ca bho ‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’nti ettha vaṅkasaddo guṇavācako visesanasado, yena baḷiso visesito, tena vaṅkaṃ kuṭilaṃ baḷisanti attho viññāyatī’’ti? Tanna, vaṅkasadde avuttepi baḷisasabhāvassa vaṅkattā kuṭilattho pākaṭoti natthi visesanasaddena [Pg.14] payojanaṃ. Idaṃ pana ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti vacanaṃ ‘‘hatthi nāgo. Saroruhaṃ padumaṃ. Hatthī ca kuñjaro nāgo’’tiādivacanamiva pariyāyavacanaṃ, tasmā ‘‘vaṅka’’nti padassa ‘‘kuṭila’’nti attho na gahetabbo. Atha vā yathā ‘‘yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī’’ti ettha nāgasaddassa dantīsaddassa ca aññamaññapariyā yavacanattepi dantinti manoramadantayuttanti attho saṃvaṇṇito, tathā ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti imesampi aññamaññaṃ pariyāyavacanattepi vaṅkanti kuṭilanti attho vattabbo. Evañhi sati attho sālarājā viya suphullito hoti, desanā ca vilāsappattā, na pana ‘‘vaṅkaṃ baḷisa’’nti saddānaṃ guṇaguṇīvasena samānādhikaraṇabhāvo icchitabbo ‘‘buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādīsu ‘‘buddho bhagavā’’ti imesaṃ viya samānādhikaraṇabhāvassa anicchitabbattā. Na hi īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇabhāvo porāṇehi anumato.

ဤနေရာ၌ «အို-အချင်းတို့၊ 'ယထာပိ မစ္ဆော ဗဠိသံ၊ ဝင်္ဂံ မံသေန ဆာဒိတံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဝင်္ဂသဒ္ဒါသည် ဂုဏ်ဝါစက ဖြစ်သော ဝိသေသနသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလော၊ ထိုဝိသေသနသဒ္ဒါဖြင့် ဗဠိသ (ငါးမျှားချိတ်) ကို ဝိသေသနပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောက်ကွေ့သော ငါးမျှားချိတ်ဟု အနက်ကို သိအပ်၏» ဟု မေးစရာ ရှိ၏။ ထိုစကားသည် မဟုတ်ပေ၊ ဝင်္ဂသဒ္ဒါကို မပြောသော်လည်း ငါးမျှားချိတ်၏ သဘောကိုယ်တိုင်က ကောက်ကွေ့နေသောကြောင့် ကောက်ကွေ့သောအနက်သည် ထင်ရှားပြီးဖြစ်၍ ဝိသေသနသဒ္ဒါဖြင့် အကျိုးမရှိပေ။ ဤ «ဗဠိသံ ဝင်္ဂံ» ဟူသော စကားသည် «ဟတ္ထိ နာဂေါ၊ သရောရုဟံ ပဒုမံ၊ ဟတ္ထီ စ ကုဉ္ဇရော နာဂေါ» အစရှိသော စကားတို့ကဲ့သို့ ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) သဒ္ဒါသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် «ဝင်္ဂ» ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို «ကောက်ကွေ့သော» ဟု မယူအပ်ပေ။ သို့မဟုတ် «ယထာ အာရညကံ နာဂံ၊ ဒန္တိံ အနွေတိ ဟတ္ထိနီ» ဟူသော ဤနေရာ၌ နာဂသဒ္ဒါနှင့် ဒန္တိသဒ္ဒါတို့သည် အချင်းချင်း ပရိယာယ်သဒ္ဒါ ဖြစ်ကြသော်လည်း «ဒန္တိ» အား တင့်တယ်သော စွယ်စွယ်ရှိသောဆင်ဟု အနက်ဖွင့်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ «ဗဠိသံ ဝင်္ဂံ» ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်လည်း အချင်းချင်း ပရိယာယ်သဒ္ဒါ ဖြစ်ကြသော်လည်း «ဝင်္ဂ» ကို «ကောက်ကွေ့သော» ဟု အနက်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဆိုလျှင် အနက်သည် အင်ကြင်းမင်းသစ်ပင် ပွင့်သကဲ့သို့ အလွန်တင့်တယ်၏၊ ဒေသနာတော်သည်လည်း တင့်တယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ သို့ရာတွင် «ဝင်္ဂ» နှင့် «ဗဠိသ» သဒ္ဒါတို့၏ ဂုဏ်နှင့် ဂုဏ်ရှိ (ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျ) အဖြစ်ဖြင့် သမာနာဓိကရဏအဖြစ်ကို မလိုလားအပ်ပေ။ «ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ» အစရှိသည်တို့၌ «ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ» ဟူသော ဤပုဒ်တို့၏ သမာနာဓိကရဏအဖြစ်ကို မလိုလားအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ သမာနာဓိကရဏအဖြစ်ကို ခွင့်မပြုကြကုန်။


‘‘Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo;

Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti,

«အကြင်မြတ်စွာဘုရား တည်းဟူသော ဤသို့သဘောရှိသော၊ လောက၌ အတုမရှိသော၊ အားဆယ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော ဆရာသခင်သည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ» ဟု။


‘‘Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi’’nti ca ādīsu pana anumato. Ettha hi ‘‘etādiso’’ti ca ‘‘appaṭipuggalo’’ti ca ‘‘tathāgato’’ti ca ‘‘balappatto’’ti ca ‘‘sambuddho’’ti ca ‘‘parinibbuto’’ti ca imāni ‘‘satthā’’ti anena padena samānādhikaraṇāni. Tathā ‘‘buddhaṃ buddha’’nti dvinnaṃ padānaṃ pacchimaṃ purimena samānādhikaraṇaṃ bhavati.

‘‘Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi’’ စသည်တို့၌ကား (ထိုသို့ အနက်တူ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းကို) ခွင့်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ ‘‘etādiso’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘appaṭipuggalo’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘tathāgato’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘balappatto’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘sambuddho’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘parinibbuto’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဤပုဒ်တို့သည် ‘‘satthā’’ ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရဏ (အနက်တူ အဝိဘတ်တူ) ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ‘‘buddhaṃ buddha’’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့တွင် နောက်ပုဒ်သည် ရှေ့ပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်၏။


Iti ‘‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’’nti ettha vaṅkasaddo baḷisassābhidhānantaraṃ, na guṇavācako. Evaṃ vaṅkasaddo baḷise vattati. ‘‘Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato’’tiādīsu [Pg.15] pana girivisese vattati. Ettha ca ‘‘vaṅkapabbato’’ti vattabbe sukhuccāraṇatthaṃ niruttinayena majjhe animittaṃ takārāgamaṃ katvā ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ. Atha vā vaṅkoyeva vaṅkatā, yathā devo eva devatā. Yathā ca disā eva disatāti, evaṃ tāpaccayavasena vaṅkatā ca sā pabbato cāti ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ, majjhe rassavasena cetaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā vaṅkamassa saṇṭhānamatthīti vaṅkatoti mantuatthe tapaccayo, yathā pabbamassa atthīti pabbatoti. Evaṃ vaṅkato ca so pabbato cāti vaṅkatapabbato. ‘‘Vaṅkapabbato’’ icceva vā paṇṇatti, pādakkharapāripūriyā pana ‘‘dūre vaṅkatapabbato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ဤသို့လျှင် ‘‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’’ ဟူသော ဤဂါထာ၌ ‘vaṅka’ သဒ္ဒါသည် ငါးမျှားချိတ်၏ တစ်ခုသောအမည်ဖြစ်၍ ဂုဏ်ဟောသဒ္ဒါ မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ဖြင့် ‘vaṅka’ သဒ္ဒါသည် ငါးမျှားချိတ်အနက်၌ ဝတ်၏။ ‘‘Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato’’ စသည်တို့၌ကား ထူးခြားသော တောင်အနက်၌ ဝတ်၏။ ဤ၌လည်း ‘‘vaṅkapabbato’’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အသံထွက်လွယ်ကူစေရန် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် အလယ်၌ အကြောင်းမရှိဘဲ ‘တ’ ကာရအာဂမ်ပြု၍ ‘‘vaṅkatapabbato’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကောက်ကွေ့သည်သာလျှင် ကောက်ကွေ့သည့်အဖြစ် (vaṅkatā) ဖြစ်၏၊ သာဓကသော်ကား- deva သာလျှင် devatā ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ disā သာလျှင် disatā ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်းတည်း။ ဤသို့လျှင် တာ-ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကောက်ကွေ့သည်လည်းဖြစ်၍ ထိုတောင်လည်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘vaṅkatapabbato’’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤ၌ အလယ်၌ ရဿပြုခြင်းအားဖြင့် ရှုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတောင်အား ကောက်ကွေ့သော သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟူသော အနက်၌ ‘vaṅkato’ ဟု မတုပ္ပစ္စည်းအနက်၌ တ-ပစ္စည်းသက်၏၊ သာဓကသော်ကား- ဆစ်အပိုင်းအခြားရှိသဖြင့် ‘pabbato’ ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ကောက်ကွေ့သော သဏ္ဌာန်ရှိသည်လည်းဖြစ်၍ ထိုတောင်လည်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘vaṅkatapabbato’’ ဟု ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ‘‘vaṅkapabbato’’ ဟူ၍သာ ပညတ်ဖြစ်သော်လည်း ဂါထာခြေပုဒ် အက္ခရာပြည့်စုံစေရန်အလို့ငှာ ‘‘dūre vaṅkatapabbato’’ ဟု ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Loka dassane. Lokati. Loko. Ālokoti aññānipi rūpāni gahetabbāni. Curādigaṇaṃ pana patvā imissā ‘‘loketi, lokayati, oloketi, olokayatī’’tiādinā rūpāni bhavanti. Lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko, sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgato saṅkhāro eva loko saṅkhāraloko. Sattā eva loko sattaloko. Cakkavāḷasaṅkhāto okāso eva loko okāsaloko, yo ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Tesu saṅkhāro lujjatīti lokoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘lujjati palujjatīti kho bhikkhu tasmā lokoti vuccatī’’ti. Lokiyati ettha puññapāpaṃ tabbipāko cāti satto loko. Lokiyati vicittākārato dissatīti cakkavāḷasaṅkhāto okāso loko. Yasmā pana lokasaddo samūhepi dissati, tasmā lokiyati samudāyavasena [Pg.16] paññāpiyatīti loko, samūhoti ayampi attho gahetabbo. Atha vā lokoti tayo lokā kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tesaṃ sarūpaṃ curādigaṇe kathessāma bahuvidhatañca. Bahiddhā pana kavīhi ‘‘loko tu bhuvane jane’’ti ettakameva vuttaṃ.

လုက္-ဓာတ်သည် ထင်ရှားပြသခြင်း (ဒဿန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Lokati။ Loko။ Āloko စသော အခြားသော ရုပ်တရားတို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ စုရာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ၌ ဤဓာတ်၏ ‘‘loketi, lokayati, oloketi, olokayatī’’ စသည်ဖြင့် ရုပ်တရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Loko ဟူသည်မှာ သင်္ခါရလောက၊ သတ္တလောက၊ သြကာသလောကဟူ၍ လောကသုံးပါး ရှိကုန်၏။ ထိုလောကသုံးပါးတို့တွင် ‘‘eko loko, sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ ဟူသော ပါဠိတော်၌ လာသော သင်္ခါရတရားသည်သာလျှင် လောကဖြစ်၍ သင်္ခါရလောက မည်၏။ သတ္တဝါတို့သည်သာလျှင် လောကဖြစ်၍ သတ္တလောက မည်၏။ စကြဝဠာဟု ဆိုအပ်သော သြကာသသည်သာလျှင် လောကဖြစ်၍ သြကာသလောက မည်၏၊ ထိုသြကာသလောကကို ‘‘ဘာဇနလောက’’ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုလောကတို့တွင် သင်္ခါရတရားသည် ပျက်စီးတတ် (လုဇ္ဇတိ) သောကြောင့် လောက မည်၏။ ဤအကြောင်းကို ဘုရားရှင်သည် ‘‘ချစ်သားရဟန်း... ပျက်စီးတတ်၊ ပြိုကွဲတတ်သောကြောင့် လောကဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏’’ ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤလောက၌ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုနှင့် ထိုကောင်းမှု မကောင်းမှု၏ အကျိုးတရားကို သိမြင်အပ် (လောကိယတိ) သောကြောင့် သတ္တဝါသည် လောက မည်၏။ ဆန်းကြယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားတွေ့မြင်ရ (လောကိယတိ) သောကြောင့် စကြဝဠာဟု ဆိုအပ်သော သြကာသသည် လောက မည်၏။ ‘လောက’ သဒ္ဒါသည် အပေါင်းအစု (သမူဟ) အနက်၌လည်း ထင်ရှားတွေ့ရသောကြောင့် ‘အပေါင်းအစုအားဖြင့် ပညတ်အပ် (လောကိယတိ) သောကြောင့် လောက မည်၏’ ဟူ၍ အပေါင်းအစုဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် လောကဟူသည် ကိလေသာလောက၊ ဘဝလောက၊ ဣန္ဒြိယလောကဟူ၍ လောကသုံးပါး ရှိကုန်၏။ ထိုလောကတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်နှင့် ဆန်းကြယ်ထွေပြားသော သဘောကို စုရာဒိဂိုဏ်း၌ ပြဆိုပါအံ့။ လူတို့တွင် ပါရဂူဖြစ်သော စာဆိုတို့သည်ကား ‘‘loko tu bhuvane jane’’ ဟူ၍ ဤမျှလောက်ကိုသာ ဆိုအပ်၏။


Siloka saṅghāte. Saṅghāto piṇḍanaṃ. Silokati, siloko, silokamanukassāmi. Akkharapadaniyamito vacanasaṅghāto siloko. So pajjanti vuccati, tathā hi ‘‘siloko yasassi pajje’’ti kavayo vadanti.

သိလုက္-ဓာတ်သည် ပေါင်းစပ်ခြင်း (သင်္ဃာတ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သင်္ဃာတဟူသည် စုပေါင်းခြင်း (ပိဏ္ဍန) ဖြစ်၏။ Silokati၊ siloko၊ silokamanukassāmi။ အက္ခရာ ပုဒ်တို့ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော စကားအစုသည် သိလောက (ဂါထာ) မည်၏။ ထိုသိလောကကို ပဇ္ဇ (လင်္ကာ/ဂါထာ) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုနည်းအတိုင်းလည်း ‘‘siloko yasassi pajje’’ ဟု ကဗျာဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။


Deka dheka saddussāhesu. Saddo ravo, ussāho vāyāmo. Dekati. Dhekati.

ဒေက္-ဓာတ်၊ ဓေက္-ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ)၊ အားထုတ်ခြင်း (ဥဿာဟ) အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သဒ္ဒဟူသည် အသံ (ရဝ) ဖြစ်၏၊ ဥဿာဟဟူသည် အားထုတ်ခြင်း (ဝါယာမ) ဖြစ်၏။ Dekati၊ dhekati။


Reka saki saṅkāyaṃ. Rekati. Saṅkati, tasmiṃ me saṅkate mano. Saṅkā.

ရေက္-ဓာတ်၊ သကိ-ဓာတ်တို့သည် သံသယရှိခြင်း (သင်္ကာ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Rekati။ Saṅkati၊ tasmiṃ me saṅkate mano (ထိုသူ၌ ငါ၏စိတ်သည် သံသယဖြစ်၏)။ Saṅkā (သံသယဖြစ်ခြင်း)။


Aki lakkhaṇe. Aṅkati, aṅko, sasaṅko.

အကိ-ဓာတ်သည် မှတ်သားခြင်း (လက္ခဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Aṅkati၊ aṅko၊ sasaṅko။


Maki maṇḍane. Maṇḍanaṃ bhūsanaṃ, maṅkati.

မကိ-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း (မဏ္ဍန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မဏ္ဍနဟူသည် တန်ဆာဆင်ခြင်း (ဘူသန) ဖြစ်၏။ Maṅkati။


Kata loliye. Lolabhāvo loliyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kakati, kāko, kākī. Ettha ‘‘kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho’’ti imāni kākābhidhānāni.

ကတ္-ဓာတ်သည် လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း (လောလိယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော အဖြစ်သည် လောလိယမည်၏၊ သာဓကသော်ကား- dakkhiya ကဲ့သို့တည်း။ Kakati၊ kāko၊ kākī။ ဤ၌ ‘‘kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho’’ ဤပုဒ်တို့သည် ကျီး၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Kuka vaka ādāne. Kukati, vakati, koko, vako. Ettha kokoti araññasunakho. Vakoti khuddakavanadīpiko, byagghotipi vadanti.

ကုက္-ဓာတ်၊ ဝက္-ဓာတ်တို့သည် ယူခြင်း (အာဒါန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Kukati၊ vakati၊ koko၊ vako။ ဤ၌ ‘koko’ ဟူသည် တောခွေး ဖြစ်၏။ ‘vako’ ဟူသည်ကား တောသစ်ကျားငယ် ဖြစ်၏၊ ကျားဟူ၍လည်း ဆိုကြကုန်၏။


Vaka dittiyaṃ paṭighāte ca. Ditti sobhā, vakati.

ဝက္-ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) နှင့် ဆီးတားခြင်း (ပဋိဃာတ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဒိတ္တိဟူသည် တင့်တယ်ခြင်း (သောဘာ) ဖြစ်၏။ Vakati။


Kaki [Pg.17] vaki sakka tika ṭika seka gatyatthā. Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati, vadhāya parisakkanaṃ. Biḷāranisakkamattampi. Tekati, ṭekati, ṭīkā sekati. Ettha ṭīkāti ṭikiyati jāniyati saṃvaṇṇanāya attho etāyāti ṭīkā. Etā idhātuādikā sekapariyantā dhātuyo ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘te ante, taṃ antaṃ’’iccādīnaṃyeva visayo, pāvacane pana niyamo natthi.

ကကိ-ဓာတ်၊ ဝကိ-ဓာတ်၊ သက္က-ဓာတ်၊ တိက-ဓာတ်၊ ဋိက-ဓာတ်၊ သေက-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်ရှိကုန်၏။ Kaṅkati၊ vaṅkati၊ sakkati၊ nisakkati၊ parisakkati၊ osakkati၊ vadhāya parisakkanaṃ၊ biḷāranisakkamattampi၊ tekati၊ ṭekati၊ ṭīkā၊ sekati။ ဤ၌ ṭīkā ဟူသည်မှာ ‘သံဝဏ္ဏနာ (ဖွင့်ဆိုချက်) အားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ် (ဋိကိယတိ) ၏’ ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ‘ဋီကာ’ မည်၏။ ဤဓာတ်ကို အစပြု၍ သေက-ဓာတ်အဆုံးရှိကုန်သော ဤဓာတ်တို့ကို ‘‘အတ္တနောဘာသာ (အတ္တနောပုဒ်၌သာ ရုပ်ရှိသော ဓာတ်များ)’’ ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ထိုပညာရှင်တို့၏ အာဘော်အရ ဤဓာတ်တို့သည် ‘‘te, ante, taṃ, antaṃ’’ စသည်တို့၏သာလျှင် အရာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပါဠိတော် (ဒေသနာတော်) ၌ကား ထိုသို့ ကန့်သတ်ချက် မရှိပေ။


Hikka abyattasadde. Abyattasaddo avibhāvitatthasaddo niratthakasaddo ca. Hikkati, hikkate. Imaṃ ‘‘ubhayatobhāsā’’ti vadanti. Idaṃ tu pāvacanena saṃsandati. Parassattanobhāsānañhi dhātūnaṃ ‘‘bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī’’tiādinā yebhuyyena dvidhā dvidhā rūpāni sāsane dissanti.

ဟိက္က-ဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံ (အဗျတ္တသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဗျတ္တသဒ္ဒဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် မထင်ရှားသော အသံ၊ အနက်မရှိသော အသံ (နိရတ္ထကသဒ္ဒ) ဖြစ်၏။ Hikkati၊ hikkate။ ဤဓာတ်ကို ‘‘ဥဘတောဘာသာ (ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ် နှစ်မျိုးလုံး၌ ရုပ်ရှိသော ဓာတ်)’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ဆိုခြင်းသည် ပါဠိတော် (ဒေသနာတော်) နှင့် ညီညွတ်၏။ အကြောင်းမူကား ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ် နှစ်မျိုးလုံး၌ ရုပ်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ ‘‘bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī’’ စသည်ဖြင့် အများအားဖြင့် နှစ်မျိုးနှစ်စားစီသော ရုပ်တရားတို့ကို သာသနာတော်၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။


Imāni kakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား က-ကာရန္တ (က-သတ်) ဓာတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Khakārantadhātu

ခ-ကာရန္တ (ခ-သတ်) ဓာတ်


Khā pakathane khyā ca. Pakathanaṃ ācikkhanaṃ desanaṃ vā. Khāti, saṅkhāti. Āpubbatte visadisabhāvena khātyakkharassa dvittaṃ, ākārassa ca saññogapubbattā rassattaṃ, akkhāti. Akkhāsi purisuttamo. Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye. Dhammo saṅkhāyati. Akkhāyati. Atra pana kakāralopo. Svākhāto bhagavatā dhammo. Saṅkhāto. Akkhāto. Akkhātāro tathāgatā. Saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro. Saṅkhā, paṭisaṅkhā. Kriyaṃ ākyāti kathetīti ākhyātaṃ. Keci [Pg.18] pana ‘‘svākhāto’’ti ca ‘‘svākkhyāto’’ti ca ‘‘svākhyāto’’ti ca padamicchanti. Tattha pacchimāni sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttāni, itaraṃ yathāṭhitarūpanipphattivasena, ato yathādassitapadāniyeva pasatthatarāni. Tattha saṅkhāsaddassa atthuddhāro nīyate – saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu gaṇanāyaṃ. Etthetaṃ vuccati –

ခါ-ဓာတ်သည် အထူးပြောဆိုခြင်းအနက်၌ (ဖြစ်၏)၊ (ချာ-ဓာတ်လည်း ဖြစ်၏)။ အထူးပြောဆိုခြင်းဟူသည် ညွှန်ပြခြင်း သို့မဟုတ် ဟောကြားခြင်းတည်း။ ခါတိ၊ သင်္ခါတိ။ အ-ရှေ့၌ရှိသောအခါ မတူသောအဖြစ်ဖြင့် 'ခါ' အက္ခရာ၏ ဆင့်ပွားဖြစ်ခြင်း (ဒွိတ္တ)၊ အာ-အက္ခရာကို နှလုံးဆင့်ရှေ့၌ ရှိသောကြောင့် အမြန်ရွတ်ခြင်း (ရဿ) ပြုသဖြင့် 'အက္ခါတိ' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'အက္ခါသိ ပုရိသုတ္တမော' (ဥတ္တမလူသားသည် ဟောကြားတော်မူပြီ)။ 'အက္ခေယျံ တေ အဟံ အယျေ' (အရှင်မ၊ ငါသည် သင့်အား ပြောပြအပ်၏)။ 'ဓမ္မော သင်္ခါယတိ' (တရားကို ရေတွက်အပ်/သိအပ်၏)။ 'အက္ခါယတိ'။ ဤနေရာ၌မူကား က-အက္ခရာ ကျေခြင်းဖြစ်၏။ 'သွာခါတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော' (မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်ပြီ)။ 'သင်္ခါတော'၊ 'အက္ခါတော'။ 'အက္ခါတာရော တထာဂတာ' (တထာဂတမြတ်စွာဘုရားတို့သည် လမ်းညွှန်ဟောကြားသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ 'သင်္ခါတာ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဝိဓုရော' (ပညာရှိသည် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို ကောင်းစွာသိသူဖြစ်၏)။ 'သင်္ခါ'၊ 'ပဋိသင်္ခါ'။ ကိရိယာကို အကျဉ်းချုံး၍ (သို့မဟုတ်) ထင်ရှားစွာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'အာချာတ' ဟု ခေါ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား 'သွာခါတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သွာက္ချာတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သွာချာတော' ဟူ၍လည်းကောင်း ပုဒ်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် နောက်၌ရှိသော ပုဒ်တို့ကို သက္ကတဘာသာမှ နည်းယူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏၊ အခြားပုဒ်သည်ကား ရှိရင်းစွဲရုပ်ပြီးပုံစံအတိုင်း ပြီးစီးခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ပြသခဲ့ပြီးသော ပုဒ်တို့သည်သာလျှင် သာလွန်ကောင်းမြတ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ 'သင်္ခါ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ဆောင်ပြအံ့— 'သင်္ခါ' သဒ္ဒါသည် ဉာဏ်၊ အစု၊ ပညတ်၊ ရေတွက်ခြင်းတို့၌ တွေ့ရ၏။ 'သင်္ခါယေကံ ပဋိသေဝတိ' စသည်တို့၌ ဉာဏ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ပပဉ္စသညာသင်္ခါ သမုဒါစရန္တိ' စသည်တို့၌ အစုအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ခါ သမညာ' စသည်တို့၌ ပညတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'န သုကရံ သင်္ခါတုံ' စသည်တို့၌ ရေတွက်ခြင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


‘‘Ñāṇapaññattikoṭṭhāsa-gaṇanāsu padissati;

Saṅkhāsaddoti dīpeyya, dhammadīpassa sāsane’’ti.

'တရားတည်းဟူသော ဆီမီးရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ သင်္ခါသဒ္ဒါကို ဉာဏ်၊ ပညတ်၊ အစု၊ ရေတွက်ခြင်းတို့၌ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရ၏ဟု ပြရာ၏။'


Khi khaye. Khiyanadhammaṃ khīyati. Sāsanānurūpena sare ikārassa iyyādeso, khiyyati. ‘‘Khayo, khaṃ’’ iccapi rūpāni ñeyyāni. Tattha khayoti khiyanaṃ khayo. Atha vā khiyanti kilesā etthāti khayo, magganibbānāni. Khayasaṅkhātena maggena pāpuṇiyattā phalampi khayo. Khanti tucchaṃ suññaṃ vivittaṃ rittaṃ, khanti vā ākāso.

ခိ-ဓာတ်သည် ကုန်ခြင်းအနက်၌ (ဖြစ်၏)။ ကုန်ခြင်းသဘောရှိသောတရားသည် ကုန်၏ (ခီယတိ)။ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီစွာ သရနောက်၌ရှိသော ဣ-ကာရကို အိယျ-အပြုပြုခြင်းဖြင့် 'ခိယျတိ' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'ခယော'၊ 'ခံ' စသော ရုပ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်တို့တွင် 'ခယော' ဟူသည် ကုန်ခြင်းသည် 'ခယ' မည်၏။ သို့မဟုတ်မူကား ကိလေသာတို့သည် ဤတရား၌ ကုန်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ခယ' မည်၏၊ (၎င်းတို့သည်) မဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့တည်း။ ကုန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မဂ်ဖြင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သောကြောင့် ဖိုလ်ကိုလည်း 'ခယ' ဟု ခေါ်၏။ 'ခံ' ဟူသည် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း၊ ဟာလာဟင်းလင်းဖြစ်ခြင်း၊ ကင်းဆိတ်ခြင်း၊ ဗလာဖြစ်ခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ်မူကား 'ခံ' ဟူသည် ကောင်းကင်ဖြစ်၏။


Khi nivāse. Khīyati, khiyyati vā. Sāsanānurūpena ikārassa īya iyyādeso daṭṭhabbo. Ayaṃ divādigaṇepi pakkhipitabbo. Khaṃ khayaṃ. Abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ. Tattha khīyatīti nivasati. Khanti cakkhādiindriyaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhena. Khayanti nivesanaṃ. Rājakkhayanti rañño nivesanaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –

ခိ-ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်းအနက်၌ (ဖြစ်၏)။ ခီယတိ သို့မဟုတ် ခိယျတိ။ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီစွာ ဣ-ကာရကို ဤယ၊ အိယျ-အပြု ပြုပုံကို သိအပ်၏။ ဤဓာတ်ကို ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌လည်း ထည့်သွင်းအပ်၏။ 'ခံ'၊ 'ခယံ'။ 'အဘိရမဏီယံ ရာဇက္ခယံ' (မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော မင်းအိမ်)။ ထို၌ ခီယတိ ဟူသည် နေထိုင်၏။ 'ခံ' ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့၏ နေထိုင်ရာဌာနဖြစ်ခြင်းကြောင့် စက္ခုစသော အိန္ဒြေဖြစ်၏။ ခယန္တိ ဟူသည် နေရာအိမ်ဖြစ်၏။ ရာဇက္ခယံ ဟူသည် မင်း၏နေရာအိမ်ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ဤပါဠိတော် ရှိ၏—


‘‘Sace [Pg.19] ca ajja dhāresi, kumāraṃ cārudassanaṃ;

Kusena jātakhattiyaṃ, savaṇṇamaṇimekhalaṃ;

Pūjitā ñātisaṅghehi, na gacchasi yamakkhaya’’nti.

အကယ်၍ သင်သည် ကောင်းသော အဆင်းရှိသော၊ ရွှေနှင့် ပြုလုပ်အပ်သော မဏိခါးပန်းရှိသော၊ ကုသမင်းမှ ဖွားမြင်သော မင်းသားငယ်ကို ယနေ့ ဆောင်ထားပါမူ၊ ဆွေမျိုးအပေါင်းတို့၏ ပူဇော်အပ်သည်ဖြစ်၍ ယမမင်း၏ အိမ် (ယမမင်းနိုင်ငံ) သို့ မသွားရလတ္တံ့။


Tattha yamakkhayanti yamanivesanaṃ.

ထိုဂါထာ၌ 'ယမက္ခယံ' ဟူသည် ယမမင်း၏ နေရာအိမ်တည်း။


Khu sadde. Khoti khavati.

ခု-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ (ဖြစ်၏)။ ခေါတိ ဟူသည် အသံပြု၏ (ခဝတိ)။


Khe khādanasattāsu. Khāyati. Undūrā khāyanti. Vikkhāyitakaṃ. Gokhāyitakaṃ. Assirī viya khāyati. Disāpi me na pakkhāyanti. Etthādimhi kāyatīti khādati. Atha vā upaṭṭhāti paññāyati.

ခေ-ဓာတ်သည် စားခြင်း၊ ထင်ရှားခြင်းတို့၌ (ဖြစ်၏)။ ခါယတိ။ ကြွက်တို့သည် စားကြကုန်၏ (ဥန္ဒူရာ ခါယန္တိ)။ ဝိက္ခါယိတကံ (အကောင်စားထားအပ်သော အလောင်း)။ ဂေါခါယိတကံ (နွားစားထားအပ်သောအရာ)။ အကျိုးမဲ့ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏ (အဿိရီ ဝိယ ခါယတိ)။ ငါ့အား အရပ်မျက်နှာတို့သည်လည်း မထင်ရှားကုန် (ဒိသာပိ မေ န ပက္ခါယန္တိ)။ ဤအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ စားတတ်သောကြောင့် စား၏ (ခါဒတိ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား (ဉာဏ်၌) ရှေးရှုထင်လာ၏၊ ထင်ရှား၏။


Sukha dukkha takriyāyaṃ. Takriyāti sukhadukkhānaṃ vedanānaṃ kriyā, sukhanaṃ dukkhananti vuttaṃ hoti. Akammakā ime dhātavo. Sukhati, dukkhati. Sukhaṃ, dukkhaṃ. Sukhito, dukkhito. Sukhaṃ sātaṃ pīṇanaṃ, dukkhaṃ vighātaṃ aghaṃ kileso. Tattha sukhanti sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Dukkhanti dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Imāni nibbacanāni kāritavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ sukhadukkhasaddatthaṃ vadantehi garūhi sukhayati dukkhayatisaddānaṃ kammatthamādāya vivaraṇassa katattā. Tathā hi ‘‘sukheti sukhayati, sukhāpeti sukhāpayati, dukkheti dukkhayati, dukkhāpeti dukkhāpayatī’’ti imāni tesaṃ kāritapadarūpāni, attānaṃ sukheti pīṇetīti ca, sukhayati sukhaṃ, dukkhayatīti dukkhanti ca,

သုခ-ဓာတ်၊ ဒုက္ခ-ဓာတ်တို့သည် ထိုကိရိယာ၌ (ဖြစ်ကုန်၏)။ ထိုကိရိယာ (တကြိယ) ဟူသည် သုခ၊ ဒုက္ခ ဝေဒနာတို့၏ ကိရိယာတည်း၊ ချမ်းသာစေခြင်း၊ ဆင်းရဲစေခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဓာတ်တို့သည် အကမ္မကဓာတ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ သုခတိ၊ ဒုက္ခတိ။ သုခံ၊ ဒုက္ခ။ သုခိတော၊ ဒုက္ခိတော။ 'သုခ' ဟူသည် ချမ်းသာခြင်း၊ နှစ်သက်စေခြင်းဖြစ်ပြီး 'ဒုက္ခ' ဟူသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း၊ ဘေးဒုက္ခ၊ ကိလေသာဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'သုခ' ဟူသည် ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် 'သုခ' မည်၏။ အကြင်သူအား ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူအား ချမ်းသာစေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဒုက္ခ' ဟူသည် ဆင်းရဲစေတတ်သောကြောင့် 'ဒုက္ခ' မည်၏။ အကြင်သူအား ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူအား ဆင်းရဲစေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤဝိဂြိုဟ်ဆိုပုံတို့သည် ကာရိတအနက်အားဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌ သုခ ဒုက္ခ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ပြောဆိုတော်မူကြကုန်သော ဆရာမြတ်တို့သည် သုခယတိ ဒုက္ခယတိ သဒ္ဒါတို့၏ ကံအနက်ကို ယူ၍ ဖွင့်ဆိုတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်လည်း 'သုခေတိ သုခယတိ၊ သုခါပေတိ သုခါပယတိ၊ ဒုက္ခေတိ ဒုက္ခယတိ၊ ဒုက္ခါပေတိ ဒုက္ခါပယတိ' ဟူသည်တို့ကား ထိုဓာတ်တို့၏ ကာရိတရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏၊ မိမိကိုယ်ကို ချမ်းသာစေ၏ နှစ်သက်စေ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သုခယတိ သုခံ၊ ဒုက္ခယတိ ဒုက္ခံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Sace [Pg.20] ca kimhici kāle,Maraṇaṃ me pure siyā;

Putte ca me paputte ca,Sukhāpeyya mahosadho’’ti ca

အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အချိန်၌ ငါ၏သေခြင်းသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ငြားအံ့၊ မဟောသဓာသည် ငါ၏သားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မြေးတို့ကိုလည်းကောင်း ချမ်းသာစေရာ၏ (သုခါပေယျ)။


Pāḷiādidassanato. Saddasatthe pana dhātupāṭhasaṅkhepe ca ime dhātavo curādigaṇeyeva vuttā. ‘‘Sukhayati dukkhayatī’’ti ca akāritāni suddhakattupadāni icchitāni. Mayaṃ tu tesaṃ tabbacanaṃ suddhakattari ca tāni padarūpāni na icchāma pāḷiādīhi viruddhattā, tasmāyeva te imasmiṃ bhūvādigaṇe vuttā. Ayañhi suddhakattuvisaye asmākaṃ ruci ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti.

စသော ပါဠိတော်တို့တွင် တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ သဒ္ဒါကျမ်းနှင့် ဓာတုပါဌအကျဉ်းတို့၌မူကား ဤဓာတ်တို့ကို စုရာဒိဂိုဏ်း၌သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'သုခယတိ ဒုက္ခယတိ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ကာရိတမဟုတ်သော သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များအဖြစ် အလိုရှိကြကုန်၏။ ငါတို့သည်ကား ပါဠိတော်စသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ ထိုစကားနှင့် ဝိဂြိုဟ်ဆိုပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပုဒ်ပုံစံတို့ကိုလည်းကောင်း အလိုမရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုဓာတ်တို့ကို ဤဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ဆိုအပ်၏။ သုဒ္ဓကတ္တုနယ်ပယ်၌ 'သုခတိ-ဟု ဖြစ်သောကြောင့် သုခိတော၊ ဒုက္ခတိ-ဟု ဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ခိတော' ဟူသော ဤနည်းသည်သာ ငါတို့ နှစ်သက်သောအရာ ဖြစ်၏။


Nanu ca bho ‘‘sukhati dukkhatī’’ti kriyāpadāni buddhavacane na dissantīti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathānayavasena gahetabbattā dissantiyeva nāma. Na hi sabbathā sabbesaṃ dhātūnaṃ rūpāni sāsane loke vā labbhanti, ekaccāni pana labbhanti, ekaccāni na labbhanti. Evaṃ santepi nayavasena labbhantiyeva. ‘‘Kappayavho patissatā’’ti hi diṭṭhe ‘‘caravho bhuñjavho’’tiādīnipi nayavasena diṭṭhāniyeva nāma.

အို-အချင်းတို့၊ 'သုခတိ ဒုက္ခတိ' ဟူသော ကိရိယာပုဒ်တို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ မတွေ့ရဟု မဟုတ်ပါလော? မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာနည်းအားဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် တွေ့ရသည်သာ မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သာသနာတော်၌သော်လည်းကောင်း၊ လောက၌သော်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်များကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မရနိုင်ကုန်၊ အချို့သောရုပ်များကို ရနိုင်၍ အချို့ကိုမူကား မရနိုင်ကုန်။ သို့ဖြစ်သော်လည်း နည်းလမ်းအားဖြင့် ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'ကပ္ပယဝှေါ ပတိဿတာ' ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရလျှင် 'စရဝှေါ ဘုဉ္ဇဝှေါ' စသည်တို့ကိုလည်း နည်းလမ်းအားဖြင့် တွေ့ရသည်သာ မည်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Tatra panāyaṃ nayo. Visuddhimaggādīsu hi ‘‘ekadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyo kuppati, gattāni dukkhantī’’ti evaṃ bhūvādigaṇikaṃ akammakaṃ suddhakattuvācakaṃ ‘‘dukkhantī’’ti kriyāpadaṃ dissati. Tasmiṃ diṭṭhiyeva ‘‘sukhati, sukhanti. Sukhasi, sukhatha. Sukhāmi, sukhāmā’’tiādīni ca ‘‘dukkhati, dukkhanti. Dukkhasi, dukkhathā’’tiādīnica diṭṭhāni nāma honti diṭṭhena adiṭṭhassa tādisassa anavajjassa nayassa gahetabbattā, tasmā ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti bhūvādinayo eva gahetabbo, na pana curādinayo. Aparampettha nibbacanaṃ, sukhaṃ sañjātaṃ [Pg.21] etassāti sukhito, sañjātasukhoti attho. Esa nayo dukkhitoti etthāpi. Atha vā sukhena ito pavattoti sukhito. Esa nayo ‘‘dukkhito’’ti etthāpi. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

ထိုအရာ၌ ဤသည်ကား နည်းတည်း။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်စသည်တို့၌ 'တစ်ယူဇနာ နှစ်ယူဇနာမျှသော ခရီးကို သွားသောသူအား လေသည် ပျက်စီး၏၊ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် နာကျင်ကုန်၏ (ဒုက္ခန္တိ)' ဟု ဤသို့သော ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်၊ အကမ္မကဖြစ်သော၊ ကတ္တုဝါစကဖြစ်သော 'ဒုက္ခန္တိ' ဟူသော ကိရိယာပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုပုဒ်ကို တွေ့ရခြင်းဖြင့်လျှင် 'သုခတိ၊ သုခန္တိ။ သုခသိ၊ သုခထ။ သုခါမိ၊ သုခါမ' စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဒုက္ခတိ၊ ဒုက္ခန္တိ။ ဒုက္ခသိ၊ ဒုက္ခထ' စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း တွေ့ရသည်သာ မည်ကုန်၏၊ တွေ့မြင်အပ်ပြီးသော အရာဖြင့် မတွေ့မြင်အပ်သေးသော၊ ထိုသို့သော အပြစ်ကင်းသော နည်းလမ်းကို ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သုခတိ-ဟု ဖြစ်သောကြောင့် သုခိတော၊ ဒုက္ခတိ-ဟု ဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ခိတော' ဟူသော ဘူဝါဒိနည်းကိုသာ ယူအပ်၏၊ စုရာဒိနည်းကိုကား မယူအပ်။ ဤအရာ၌ အခြားသော ဝိဂြိုဟ်ဆိုပုံလည်း ရှိသေး၏— 'သုခ' သည် ဤသူအား ဖြစ်ပေါ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'သုခိတော' မည်၏ (ဖြစ်ပေါ်သော သုခရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏)။ ဤနည်းသည် 'ဒုက္ခိတော' ဟူသော အရာ၌လည်း တူ၏။ သို့မဟုတ်မူကား သုခဖြင့် လည်ပတ်အပ်သောကြောင့် 'သုခိတော'။ ဤနည်းသည် 'ဒုက္ခိတော' ဟူသော အရာ၌လည်း တူ၏။ ဤရခဲသော နည်းစနစ်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Mokkha muccane. Akammakoyaṃ dhātu. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. Kārite ‘‘mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī’’ti rūpāni. Keci panimaṃ ‘‘mokkha mocane’’ti paṭhitvā curādigaṇe pakkhipanti. Tesaṃ mate ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakattupadāni bhavanti. Etāni pāḷiyā aṭṭhakathāya ca virujjhanti. Tathā hi ‘‘mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇe mokkhasi. Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho’’ti aṭṭhakathāya ca virujjhanti, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘mokkhesi mokkhemā’’ti ca avatvā ‘‘mokkhasi, mokkhāmā’’ti suddhakattuvācakaṃ vuttaṃ, tañca kho apādānavisayaṃ katvā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mokkheti, mocetī’’ti hetukattuvācakaṃ vuttaṃ, tampi apādānavisayaṃyeva katvā. Evaṃ imassa dhātuno suddhakattuvisaye akammakabhāvo vidito, hetukattuvisaye ekakammakabhāvo vidito muca paca chidādayo viya. Mokkhadhātu dvigaṇikoti ce? Na, anekesu sāṭṭhakathesu pāḷippadesesu ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakatturūpānaṃ adassanatoti daṭṭhabbaṃ.

Mokkha ဓာတ်သည် လွတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ဤဓာတ်သည် အကမ္မကဓာတ်ဖြစ်၏။ Mokkhati၊ Mokkho၊ Pātimokkho (ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏)။ ကာရိတ်အနက်၌ "mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayati" ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့သောသူတို့သည် ဤဓာတ်ကို "mokkha mocane" ဟု ဖတ်၍ စုရာဒိဂိုဏ်း၌ သွင်းကြကုန်၏။ ၎င်းတို့၏အယူ၌ "mokkheti, mokkhayati" တို့သည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားတို့သည် ပါဠိတော်၊ အဋ္ဌကထာတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏ - "mokkhanti mārabandhanā" (မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်ကြကုန်လတ္တံ့)၊ "Na me samaṇe mokkhasi" (အိုရဟန်း သင်သည် ငါ့ထံမှ မလွတ်စေရ)၊ "Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā" (ငါတို့သည် ယဇ်ကြီးကို ပူဇော်ကြကုန်အံ့၊ ဤသို့ဖြင့် မကောင်းမှုမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်အံ့) ဟူသော ပါဠိတော်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်၏။ "Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho" (အကြင်ပါတိမောက်သည် စောင့်ရှောက်သူကို အပါယ်ဘေးစသော ဆင်းရဲတို့မှ လွတ်စေ၏) ဟူသော အဋ္ဌကထာစကားနှင့်လည်း ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ "mokkhesi, mokkhema" ဟု မဟောဘဲ "mokkhasi, mokkhāma" ဟူသော ကတ္တုဝါစကပုဒ်ကို အပါဒါန်၏ အရာပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ "mokkheti, moceti" ဟု ဟေတုကတ္တုဝါစကပုဒ်ကို အပါဒါန်၏ အရာပြု၍သာ ဟော၏။ ဤသို့လျှင် ဤဓာတ်၏ သုဒ္ဓကတ္တုအရာ၌ အကမ္မကဖြစ်ခြင်း၊ ဟေတုကတ္တုအရာ၌ ဧကကမ္မကဖြစ်ခြင်းသည် မုစ၊ ပစ၊ ဆိဒ စသော ဓာတ်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ Mokkha ဓာတ်သည် ဂိုဏ်းနှစ်ခုဝင် ဖြစ်သလောဟု မေးသော် - မဟုတ်ပေ၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော များစွာသော ပါဠိဒေသတို့၌ "mokkheti, mokkhayati" ဟူသော သုဒ္ဓကတတ်ရုပ်များကို မတွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Kakkha hasane. Kakkhati.

Kakkha ဓာတ်သည် ရယ်မောခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Kakkhati။


Okha rākha lākha dākha dhākha sosanālamatthesu. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati.

Okha, rākha, lākha, dākha, dhākha ဓာတ်တို့သည် ခြောက်ကပ်စေခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း အနက်တို့၌ ရှိကုန်၏။ Okhati၊ Rākhati၊ Lākhati၊ Dākhati၊ Dhākhati။


Sākha [Pg.22] byāpane. Sākhati. Sākhā.

Sākha ဓာတ်သည် ပျံ့နှံ့ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Sākhati၊ Sākhā။


Ukha nakha makha rakha lakha rakhi lakhi ikhi rikhi gatyatthā. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati.

Ukha, nakha, makha, rakha, lakha, rakhi, lakhi, ikhi, rikhi ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ရှိကုန်၏။ Ukhati၊ Nakhati၊ Makhati၊ Rakhati၊ Lakhati၊ Raṅkhati၊ Laṅkhati၊ Iṅkhati၊ Riṅkhati။


Rakkha pālane. Rakkhati. Rakkhā, rakkhaṇaṃ, sīlaṃ rakkhito devadatto, sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena, sīlaṃ rakkhako devadatto.

Rakkha ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Rakkhati။ Rakkhā (စောင့်ရှောက်ခြင်း)၊ rakkhaṇaṃ (စောင့်ရှောက်ခြင်း)၊ sīlaṃ rakkhito devadatto (ဒေဝဒတ်သည် သီလကို စောင့်ရှောက်အပ်ပြီ)၊ sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena (ဒေဝဒတ်သည် သီလကို စောင့်ရှောက်အပ်ပြီ)၊ sīlaṃ rakkhako devadatto (ဒေဝဒတ်သည် သီလကို စောင့်ရှောက်သူ ဖြစ်၏)။


Akkha byattisaṅkhātesu. Akkhati, akkhi, akkhaṃ.

Akkha ဓာတ်သည် ထင်ရှားခြင်း၊ ရေတွက်ခြင်း အနက်တို့၌ ရှိ၏။ Akkhati၊ akkhi (မျက်စိ)၊ akkhaṃ (လှည်းဝင်ရိုး သို့မဟုတ် အံစာတုံး)။


Nikkha cumbane. Nikkhati, nikkhaṃ.

Nikkha ဓာတ်သည် နမ်းရှုပ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Nikkhati၊ nikkhaṃ (ရွှေပြား သို့မဟုတ် နိက္ခကျပ်)။


Nakkha gatiyaṃ. Nakkhati. Nakkhattaṃ. Ettha nakkhattanti etto ito cāti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ. Porāṇā pana ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti kathayiṃsu. ‘‘Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ’’ iccete pariyāyā.

Nakkha ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Nakkhati။ Nakkhatta (နက္ခတ်)။ ဤ၌ Nakkhatta ဟူသည် - ဤမှ ထိုမှ ဖောက်ပြန်သော သွားခြင်းဖြင့် မသွားဘဲ မိမိ၏ လမ်းခရီးဖြင့်သာ သွားခြင်းတည်းဟူသော သွားခြင်းကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် နက္ခတ္တ (နက္ခတ်) မည်၏။ ရှေးဟောင်းဆရာတို့ကမူ 'မပျက်စီးတတ်သောကြောင့် နက္ခတ္တ (နက္ခတ်) မည်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ' တို့သည် နက္ခတ်၏ ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) ပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Vekkha vekkhane. Vekkhati.

Vekkha ဓာတ်သည် ရှုမြင်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Vekkhati။


Makkha saṅkhate. Makkhati.

Makkha ဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Makkhati။


Takkha tapane. Tapanaṃ saṃvaraṇaṃ. Takkhati.

Takkha ဓာတ်သည် ပူပန်စေခြင်း (ဆောက်တည်ခြင်း၊ စောင့်စည်းခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ပူပန်ခြင်းဟူသည် စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်၏။ Takkhati။


Sukkha anādare. Sukkhati.

Sukkha ဓာတ်သည် မရိုသေခြင်း (ဂရုမစိုက်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Sukkhati။


Kakhi vakhi makhi kaṅkhāyaṃ. Satthari kaṅkhati. Vaṅkhati, maṅkhati. ‘‘Kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho’’ iccete kaṅkhāpariyāyā. Etesu pana –

Kakhi, vakhi, makhi ဓာတ်တို့သည် ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း အနက်၌ ရှိကုန်၏။ ဘုရား၌ ယုံမှား၏ (Satthari kaṅkhati)။ Vaṅkhati၊ maṅkhati။ 'Kaṅkhā၊ kaṅkhāyanā၊ kaṅkhāyitattaṃ၊ vimati၊ vicikicchā၊ dveḷhakaṃ၊ dvedhāpatho၊ saṃsayo၊ anekaṃsagāho၊ āsappanā၊ parisappanā၊ apariyogāhanā၊ thambhitattaṃ cittassa၊ manovilekho' ဟူသော ဤစကားလုံးတို့သည် ယုံမှားခြင်း (ကင်္ခါ) ၏ ပရိယာယ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့တွင် -


Vattanti [Pg.23] lokavohāre, ‘‘kaṅkhā vimati saṃsayo;

Vicikicchā’’ti etāni, nāmāniyeva pāyato.

'Kaṅkhā၊ vimati၊ saṃsayo၊ vicikicchā' ဟူသော ဤအမည်တို့သည် လောကဝေါဟာရ၌ အများအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်နေကြကုန်၏။


Kakhi iccāyaṃ. Dhanaṃ kaṅkhati, abhikaṅkhati, nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ. Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ.

Kakhi ဓာတ်သည် တောင့်တခြင်းအနက်၌လည်း ရှိ၏။ Dhanaṃ kaṅkhati (ဥစ္စာကို တောင့်တ၏)၊ abhikaṅkhati (အလွန်တောင့်တ၏)၊ nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ (သေခြင်းကို အလိုမရှိ၊ မတောင့်တပေ)။ Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ (တောင့်တအပ်သော ဥစ္စာ)။


Dakhi dhakhi ghoravāsite kaṅkhāyañca. Daṅkhati. Dhaṅkhati.

Dakhi, dhakhi ဓာတ်တို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အော်ဟစ်ခြင်းနှင့် ယုံမှားခြင်းအနက်တို့၌ ရှိကုန်၏။ Daṅkhati၊ Dhaṅkhati။


Ukkha secane. Ukkhati.

Ukkha ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်း (ဖျန်းခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Ukkhati။


Kakha hasane. Kakhati.

Kakha ဓာတ်သည် ရယ်မောခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Kakhati။


Jakkha bhakkhaṇe ca. Hasanānukaḍḍhanatthaṃ cakāro. Jakkhati.

Jakkha ဓာတ်သည် စားသုံးခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း ရှိ၏။ 'ca' သဒ္ဒါသည် ရယ်မောခြင်းနှင့် ငိုကြွေးခြင်း အနက်တို့ကို ဆွဲဆောင်ရန် ဖြစ်၏။ Jakkhati။


Likha lekhane. Likhati, sallekhati. Atisallekhatevāyaṃ samaṇo. Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti, etā dakhiādikā likhapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

Likha ဓာတ်သည် ရေးခြစ်ခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ Likhati၊ sallekhati။ Atisallekhatevāyaṃ samaṇo (ဤရဟန်းသည် အလွန်ပင် ခြိုးခြံစွာ ကျင့်ပေ၏)။ Lekhā (စာကြောင်း၊ စာအရေး)၊ lekhanaṃ (ရေးခြင်း)၊ lekhako (စာရေးဆရာ)၊ likhitaṃ (ရေးအပ်သော စာ)၊ sallekhapaṭipatti (ခြိုးခြံစွာကျင့်သော အကျင့်)။ ဤ Dakhi ဓာတ်မှစ၍ Likha ဓာတ်အထိ ရှိသော ဓာတ်တို့သည် 'ပရဿပုဒ်' ဓာတ်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် အကျော်အမော် ဆရာတို့က မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Dhukkha dhikkha sandīpanakilesanajīvanesu. Dhukkhati. Dhikkhati. Saddasatthavidū pana ‘‘dhukkhate dhikkhate’’ti attanobhāsaṃ vadanti. Tathā ito parāni rūpānipi.

Dhukkha, dhikkha ဓာတ်တို့သည် တောက်လောင်စေခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်မွေးခြင်း အနက်တို့၌ ရှိကုန်၏။ Dhukkhati၊ Dhikkhati။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့ကမူ 'dhukkhate, dhikkhate' ဟု အတ္တနောပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဤမှနောက်၌ ဖြစ်သော ရုပ်များလည်း ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။


Rukkha vakkha varaṇe. Varaṇaṃ saṃvaraṇaṃ. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho, vakkho. Ettha ca vakkhoti rukkhoyeva. Tathā hi ‘‘sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā’’ti jātakapāṭho dissati. Imāni pana rukkhassa nāmāni –

Rukkha, vakkha ဓာတ်တို့သည် ကာကွယ်တားဆီးခြင်း အနက်၌ ရှိကုန်၏။ ကာကွယ်ခြင်းဟူသည် စောင့်စည်းခြင်း (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) ဖြစ်၏။ Rukkhati၊ Vakkhati။ Rukkho၊ vakkho။ ဤ၌ vakkho ဟူသည်လည်း သစ်ပင် (ရုက္ခ) ပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏ - 'sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā' (တော၌ဖြစ်သော ချိုမြိန်မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော သစ်ပင်တို့သည် ရှိကုန်၏) ဟူသော ဇာတကပါဠိတော်သည် ထင်ရှား၏။ သစ်ပင် (ရုက္ခ) ၏ အမည်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏ -


‘‘Rukkho mahīruho vakkho, pādapo jagatīruho;

Ago nago kujo sākhī, sālo ca viṭapī taru;

Dumo phalī tu phalavā, gaccho tu khuddapādapo’’ti.

'Rukkho၊ mahīruho၊ vakkho၊ pādapo၊ jagatīruho၊ ago၊ nago၊ kujo၊ sākhī၊ sālo၊ viṭapī၊ taru၊ dumo၊ phalī၊ phalavā ဟူသော ဤအမည်တို့သည် သစ်ပင်၏ အမည်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ gaccho ကား ငယ်သော သစ်ပင် (ခြုံပုတ်) ၏ အမည်ဖြစ်၏။'


Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu ca sālasaddena sālarukkhoyeva vutto, nāñño ‘sālā phandanamāluvā’ti payogadassanato, atha kimatthaṃ sālasaddena yo koci rukkho [Pg.24] vutto’’ti? Na sālarukkhoyeva sālasaddena vutto, atha kho sālarukkhepi vanappatijeṭṭharukkhepi yasmiṃ kasmiñci rukkhepi ‘‘sālo’’ti vohārassa dassanato aññepi rukkhā vuttā. Tathā hi sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘seyyathāpi bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa elaṇḍehi sañchannaṃ. Antarena yamakasālāna’’nti. Vanappatijeṭṭharukkhopi. Yathāha –

ဤအရာ၌ အချို့က 'Sāla သဒ္ဒါဖြင့် အင်ကြင်းပင် (သာလရုက္ခ) ကိုသာ ဟောအပ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ "sālā phandanamāluvā" ဟူသော သုံးနှုန်းမှုကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် Sāla သဒ္ဒါဖြင့် အလုံးစုံသော သစ်ပင်ကို ဟောရသနည်း' ဟု မေးမြန်းကြကုန်အံ့။ Sāla သဒ္ဒါဖြင့် အင်ကြင်းပင်တစ်ခုတည်းကိုသာ ဟောသည်မဟုတ်ပေ၊ အင်ကြင်းပင်၌လည်းကောင်း၊ တောစောင့်သော အကြီးအမှူး သစ်ပင် (ဝနပ္ပတိ) ၌လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် တစ်ခုခုသော သစ်ပင်၌လည်းကောင်း 'Sālo' ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲသည်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် အခြားသော သစ်ပင်တို့ကိုလည်း ဟောအပ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏ - အင်ကြင်းပင်ကိုလည်း 'Sālo' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့... ဥပမာအားဖြင့် ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံး၏ မနီးမဝေးအရပ်၌ ကြီးစွာသော အင်ကြင်းတော (သာလဝန) ရှိရာ၏၊ ထိုတောသည် ရဲယိုပင်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏။ အင်ကြင်းပင်နှစ်ပင်တို့၏ အကြား၌...' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တောစောင့်သော အကြီးအမှူး သစ်ပင်ကိုလည်း Sālo ဟု ခေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် -


‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā;

Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā’’ti.

'မြတ်သောမင်းကြီး... သင်မင်းကြီး၏ တိုင်းနိုင်ငံ၌လည်းကောင်း၊ သင်မင်းကြီး၏ ဥယျာဉ်မြေ၌လည်းကောင်း ဖြောင့်မတ်သော အမျိုးအနွယ်ရှိကုန်သော၊ စိမ်းစိုသော အရောင်ရှိကုန်သော၊ မွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းကုန်သော သစ်ပင်ကြီး (မဟာသာလ) တို့သည် ရှိကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Yo koci rukkhopi. Yathāha ‘‘atha kho taṃ bhikkhave māluvabījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyyā’’ti. Atridaṃ vuccati –

တစ်ခုခုသော သစ်ပင်ကိုလည်း Sālo ဟု ခေါ်၏။ 'ရဟန်းတို့... ထိုအခါ၌ ထိုသနပ်စေ့ (မာလုဝမျိုးစေ့) သည် တစ်ခုခုသော သစ်ပင်၏အခြေ၌ ကျရာ၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -


‘‘Sālarukkhe jeṭṭharukkhe,Yasmiṃ kasmiñci pādape;

Sālo iti ravo sālā,Sandhāgāre thiyaṃ siyā’’ti.

'Sāla သဒ္ဒါသည် အင်ကြင်းပင်၊ အကြီးအမှူးဖြစ်သော သစ်ပင်၊ တစ်ခုခုသော သစ်ပင်တို့၌ ရှိ၏။ ဣတ္ထိလိင်၌မူ Sālā သဒ္ဒါသည် ဇရပ် (အစည်းအဝေးခန်းမ) အနက်၌ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။


Sikkha vijjopādāne. Sikkhati. Sikkhā, sikkhanaṃ, sikkhitaṃ sippaṃ, sikkhako, sikkhito, sekkho, asekkho. Kakāralope ‘‘sekho asekho’’ti rūpāni bhavanti. Tattha sikkhitoti sañjātasikkho, asikkhīti vā sikkhito, tathā hi kattuppayogo dissati ‘‘ahaṃ kho pana susikkhito anavayo sake ācariyake kumbhakārakamme’’ti.

Sikkha ဓာတ်သည် အတတ်ပညာကို သင်ယူခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Sikkhati။ Sikkhā (သိက္ခာ)၊ sikkhanaṃ (သင်ယူခြင်း)၊ sikkhitaṃ sippaṃ (သင်ယူအပ်သော အတတ်ပညာ)၊ sikkhako (သင်ယူသူ)၊ sikkhito (သင်ယူပြီးသူ)၊ sekkho (သိက္ခာကျင့်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် - သေက္ခ)၊ asekkho (ကျင့်ဖွယ်မရှိတော့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် - အသေက္ခ)။ ကကာရလုံး ကျေသောအခါ 'sekho, asekho' ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်လာကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် Sikkhito ဟူသည် ဖြစ်ပွားအပ်သော သိက္ခာရှိသူ၊ သို့မဟုတ် မသင်ယူဖူးသူ ဖြစ်၏။ ကတ္တုပယောဂ၌ 'ငါသည် ငါ၏ ဆရာထံမှ အိုးထိန်းသည်အတတ်ကို ကောင်းစွာသင်ယူပြီး၍ အကြွင်းအကျန်မရှိ တတ်မြောက်သူဖြစ်၏' ဟု တွေ့ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Bhikkha yācane. Bhikkhati. Bhikkhu, bhikkhā, bhikkhanaṃ, bhikkhako, bhikkhitaṃ bhojanaṃ. Ettha pana ‘‘bhikkhu yati samaṇo muni pabbajito [Pg.25] anagāro tapassī tapodhano’’ iccetāni pariyāyavacanāni. Etesu sāsane ‘‘bhikkhū’’ti upasampanno vuccati. Kadāci pana ‘‘bhikkhusataṃ bhojesi, bhikkhusahassaṃ bhojesī’’tiādīsu sāmaṇerepiupādāya ‘‘bhikkhū’’ti vohāro pavattati, tāpasāpi ca samaṇasaddādīhi vuccanti, ‘‘ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano’’tiādi ettha nidassanaṃ.

'bhikkh' ဓာတ်သည် တောင်းခံခြင်း (yācana) အနက်၌ ရှိ၏။ 'bhikkhati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခာ၊ ဘိက္ခနံ၊ ဘိက္ခကော၊ ဘိက္ခိတံ ဘောဇနံ (တောင်းခံအပ်သော ဆွမ်း) စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဤရဟန်းဟူသော အနက်၌ကား ‘ဘိက္ခု၊ ယတိ၊ သမဏ၊ မုနိ၊ ပဗ္ဗဇိတ၊ အနာဂါရ၊ တပဿီ၊ တပေါဓန’ ဟူသော ဤစကားလုံးတို့သည် ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) စကားလုံးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုစကားလုံးတို့တွင် သာသနာတော်၌ ‘ဘိက္ခု’ ဟူသည် ဥပသမ္ပဒါကံ (ရဟန်းအဖြစ်) သို့ ရောက်ပြီးသူကို ခေါ်ဆို၏။ သို့သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ၌ ‘ရဟန်းတစ်ရာအား ဆွမ်းကျွေး၏၊ ရဟန်းတစ်ထောင်အား ဆွမ်းကျွေး၏’ စသည်တို့၌ သာမဏေများကိုပါ ထည့်သွင်း၍ ‘ဘိက္ခု’ (ရဟန်း) ဟူသော ဝေါဟာရသည် သုံးနှုန်း၏။ ရသေ့တို့ကိုလည်း ‘သမဏ’ ဟူသော သဒ္ဒါစသည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ‘လွန်ခဲ့သော အတိတ်ကာလ၌ ခန္တီဝါဒီ ရသေ့ (သမဏ) သည် ဖြစ်ဖူး၏’ စသည်သည် ဤ၌ သာဓက ဖြစ်၏။


Dakkha vuddhiyaṃ sīghatte ca. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Dakkhanti vaddhanti sattā etāya yathādhippetāhi sampattīhi iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti dakkhiṇā, dātabbavatthu. Dakkhati kusalakamme aññasmiñca kiccākicce adandhatāya sīghaṃ gacchatīti dakkho, cheko, yo ‘‘kusalo’’tipi vuccati.

'dakkh' ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်း (vuddhi) နှင့် လျင်မြန်ခြင်း (sīghatta) အနက်တို့၌ ရှိ၏။ 'dakkhati'၊ 'dakkhiṇā'၊ 'dakkho' ဟု ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ဤအလှူဝတ္ထုကြောင့် မိမိတို့အလိုရှိအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် ကြီးပွားကြကုန်၏၊ ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ကြီးပွားတိုးတက်ကြကုန်၏၊ အထွက်အထိပ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒက္ခိဏာ’ (လှူဖွယ်ဝတ္ထု) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'dātabbavatthu' (ပေးလှူအပ်သောဝတ္ထု) ဖြစ်သည်။ ကုသိုလ်ကောင်းမှု၌လည်းကောင်း၊ အခြားပြုဖွယ် ကိစ္စကြီးငယ်တို့၌လည်းကောင်း မနှောင့်နှေးဘဲ လျင်မြန်စွာ ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒက္ခော’ (ကျွမ်းကျင်သူ၊ လိမ္မာသူ) မည်၏၊ ထိုသူကို ‘ကုသလော’ (စွမ်းဆောင်နိုင်သူ) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Dikkha muṇḍiopanayananiyamabbatādesesu. Dikkhadhātu muṇḍiye, upanayane, niyame, vate, ādese ca pavattati. Dikkhati. Dikkhito muṇḍo. Ettha siyā – nanu ca bho sarabhaṅgajātake ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’ti etasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘ciradikkhitānanti cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ. Na hi tattha ‘‘ciramuṇḍāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā idha ‘‘dikkhadhātu muṇḍiye vuttā’’ti? Saccaṃ, tattha pana dikkhitasaddassa pabbajite vattanato ‘‘cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ, na dhātuatthassa vibhāvanatthaṃ. Ida pana dhātuatthavibhāvanatthaṃ muṇḍiye vuttā. Tāpasā hi muṇḍiyatthavācakena dikkhitasaddena vattuṃ yuttā. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi cakkavattisuttatthavaṇṇanāyaṃ ‘‘kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā’’ti imissā pāḷiyā atthavivaraṇe ‘‘tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti, tato paṭṭhāya parūḷhakese [Pg.26] bandhitvā vivaranti, tena vuttaṃ kesamassuṃ ohāretvā’’ti evaṃ attho saṃvaṇṇito.

'dikkh' ဓာတ်သည် ဦးပြည်းရိတ်ခြင်း (muṇḍiya)၊ ဆရာ့ထံသို့ ဆောင်ယူခြင်း (upanayana)၊ ဆောက်တည်ခြင်း (niyama)၊ အကျင့်သီလ (vata) နှင့် ညွှန်ကြားခြင်း (ādesa) တို့၌ ဖြစ်၏။ 'dikkhati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'dikkhito' ဟု ဆိုလျှင် ဦးပြည်းရိတ်သောသူ (muṇḍo) ဟု ဖြစ်၏။ ဤ၌ စောဒနာဖွယ်ရှိ၏— အိုအရှင်တို့၊ သရဘင်္ဂဇာတ်တော်၌ “ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ရဟန်းပြုကြကုန်သော ရသေ့တို့၏ ကိုယ်မှ ထွက်သော ကိုယ်နံ့သည် လေညင်းဖြင့် လွင့်ပျံ၍ သွား၏” ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်၌ အဋ္ဌကထာဆရာတို့က “ciradikkhitānaṃ ဟူသည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ရဟန်းပြုကြကုန်သောသူတို့၏ (cirapabbajitānaṃ)” ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ “ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဦးပြည်းရိတ်ကြကုန်သောသူတို့၏ (ciramuṇḍānaṃ)” ဟု မဆိုခဲ့ပေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤဓာတုမဉ္ဇူသာကျမ်း၌ “ဒိက္ခဓာတ်သည် ဦးပြည်းရိတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏” ဟု ဆိုသနည်း။ မှန်ပေသည်၊ ထိုဇာတ်တော်၌ ‘ဒိက္ခိတ’ သဒ္ဒါသည် ‘ရှင်ရဟန်း’ ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် “cirapabbajitānaṃ” ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်၏။ ဓာတ်၏အနက်ကို ပြဆိုရန်အလို့ငှာ ဆိုရခြင်း မဟုတ်ပေ။ သို့သော် ဤကျမ်း၌မူ ဓာတ်၏အနက်ကို ပြဆိုရန်အလို့ငှာ ဦးပြည်းရိတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏ ဟု ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ် ရသေ့တို့ကို ဦးပြည်းရိတ်ခြင်းအနက်ကို ဟောသော ‘ဒိက္ခိတ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုထိုက်ပေ၏။ ထိုနည်းတူစွာပင် စက္ကဝတ္တိသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ “ဆံပင်မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်၍ ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်၍” ဟူသော ဤပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရာ၌ “ရသေ့ရဟန်းပြုကြကုန်သော သူတို့သည်လည်း ရှေးဦးစွာ ဆံပင်မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်ကြကုန်၏၊ ထိုမှစ၍ ရှည်သောဆံပင်တို့ကို စုစည်းလျက် ထားရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဆံပင်မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်၍’ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ဖွင့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။


Ikkha dassanaṅkesu. Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekkhā, paccavekkhaṇā. Kakāralope ‘‘upekhā, apekhā, upasampadāpekho’’ti rūpāni bhavanti.

'ikkh' ဓာတ်သည် မြင်ခြင်း (dassana) နှင့် မှတ်သားခြင်း (aṅka) အနက်တို့၌ ရှိ၏။ 'ikkhati'၊ 'upekkhati'၊ 'apekkhati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'upekkhā'၊ 'apekkhā'၊ 'paccavekkhaṇā' တို့ ဖြစ်ကြ၏။ က-ကာရ (က-အက္ခရာတစ်လုံး) ကို ချေဖျက်သောအခါ ‘upekhā၊ apekhā၊ upasampadāpekho’ ဟူသော ပုံစံများ ဖြစ်လာကြကုန်၏။


Dukkha hiṃsāgatīsu. Dakkhati. Dakkhako.

'dukkh' ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (hiṃsā) နှင့် သွားခြင်း (gati) အနက်တို့၌ ရှိ၏။ 'dakkhati'၊ 'dakkhako' ဟု ရုပ်ပြီး၏။


Cikkha cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ. Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Ettha cakkhūti cakkhatīti cakkhu, samavisamaṃ abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Atha vā ‘‘sūpaṃ cakkhati, madhuṃ cakkhatī’’tiādīsu viya yasmā assādatthopi cakkhusaddo bhavati, tasmā ‘‘cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotī’’ti assādatthopi gahetabbo. ‘‘Cakkhuṃ kho māgaṇḍiyaṃ rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti hi vuttaṃ. Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve nirūḷhattā nayane eva cakkhusaddo pavattati paṅkajādisaddā viya padumādīsu.

'cikkh' နှင့် 'cakkh' ဓာတ်တို့သည် ထင်ရှားသောစကား (viyatta vācā) ကို ဆိုခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ 'cikkhati'၊ 'ācikkhati'၊ 'abbhācikkhati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'ācikkhako' ဖြစ်၏။ 'cakkhati'၊ 'cakkhu' (မျက်စိ) ဖြစ်၏။ ဤ (မျက်စိ) ၌ ‘စက္ခု’ ဟူသည် (အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို) ပြောကြားတတ်သောကြောင့် ‘စက္ခု’ မည်၏။ ညီညာခြင်း၊ မညီညာခြင်း (အကောင်းအဆိုး) ကို ထင်ရှားစွာ ပြောပြနေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် “ဟင်းချိုကို မြည်းစမ်း၏၊ ပျားရည်ကို မြည်းစမ်း၏” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ‘စက္ခု’ သဒ္ဒါသည် သာယာခံစားခြင်း (assāda) အနက်၌လည်း ဖြစ်သောကြောင့် “စိတ်၌မှီသော အဆင်းရူပါရုံကို သာယာခံစားဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏” ဟူသော သာယာခံစားခြင်းအနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း “မာဂဏ္ဍိယ၊ မျက်စိသည် ရူပါရုံ၌ မွေ့လျော်၏၊ ရူပါရုံ၌ ပျော်ပိုက်၏၊ ရူပါရုံဖြင့် ဝမ်းမြောက်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ သောတ (နား) စသည်တို့သည် အသံစသည်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိကြသော်လည်း ‘စက္ခု’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် နိရုတ္တိနည်းအရ ‘မျက်စိ’ အနက်၌သာ စွဲမြဲစွာ သုံးနှုန်း၏။ ရွှံ့မှပေါက်ဖွားသော အခြားအရာများ ရှိသော်လည်း ‘ပက္ကဇ’ သဒ္ဒါသည် ကြာပန်း၌သာ စွဲမြဲစွာ သုံးနှုန်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။


Cakkha’kkhi nayanaṃ, locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ;

Pekkhanaṃ acchi pamhaṃ tu, ‘‘pakhuma’’nti pavuccati.

စက္ခ၊ အက္ခိ၊ နယန၊ လောစန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒဿန၊ ပေက္ခန၊ အစ္ဆိ (ဤသည်တို့သည် မျက်စိ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြ၏)။ ‘ပမှ’ ကိုမူ ‘ပခုမ’ (မျက်တောင်) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Etā rukkhādikā cakkhapariyantā ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

ဤ ‘ရုက္ခ’ ဓာတ်မှစ၍ ‘စက္ခ’ ဓာတ်အထိ ရှိသော ဓာတ်တို့ကို “အတ္တနောပဒ (အတ္တနောဘာသ) ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။


Khakārantadhāturūpāni.

ခ-ကာရန္တ ဓာတ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Gakārantadhātu

ဂ-ကာရန္တ ဓာတ်များ။


Gu karīsussagge. Karīsussaggo vaccakaraṇaṃ. Gavati. Ge sadde. Gāyati. Gītaṃ.

'gu' ဓာတ်သည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်း (karīsussagga) အနက်၌ ရှိ၏။ ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်းဟူသည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်း (vaccakaraṇa) ပင် ဖြစ်သည်။ 'gavati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'ge' ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း (sadda) အနက်၌ ရှိ၏။ 'gāyati' (သီဆို၏)၊ 'gītaṃ' (သီချင်း) ဖြစ်၏။


Vagga [Pg.27] gatiyaṃ. Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Ettha samudāyavasena vagganaṃ pavattanaṃ vaggo. Vaggitanti gamanaṃ. Tathā hi nāgapetavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo so majjhe assatarīrathena catubbhi yuttena suvaggitena. Amhākaṃ putto ahu majjhimo so, amaccharī dānapatī virocatī’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ vadantehi ‘‘suvaggitenāti sundaragamanenā’’ti. Kiñci bhiyyo kriyāpadampi ca diṭṭhaṃ ‘‘dhunanti vagganti pavattanti cambare’’ti.

'vagga' ဓာတ်သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ရှိ၏။ 'vaggati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ 'vaggo'၊ 'vaggitaṃ' တို့ ဖြစ်ကြ၏။ ဤ၌ အစုအပေါင်းအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်း၊ သွားခြင်းသည် ‘ဝဂ္ဂ’ (အစု၊ အသင်း) မည်၏။ ‘ဝဂ္ဂိတ’ ဟူသည် သွားခြင်း (gamana) ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း နာဂပြိတ္တာဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ “လားမလေးကောင် ကောင်းစွာကပြပ်လျက် ကောင်းစွာသွားတတ်သော မြင်းရထား၏အလယ်၌ တင့်တယ်စွာ လိုက်ပါလာသူသည် ငါတို့၏ သားလတ်ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ဝန်တိုခြင်းမရှိ၊ အလှူ့ဒါယကာကြီးဖြစ်၍ တင့်တယ်၏” ဟူသော ဤပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်သော ကျမ်းပြုဆရာတို့က “suvaggitena ဟူသည် ကောင်းသောသွားခြင်းရှိသော ရထားဖြင့် (sundaragamanena)” ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။ ကရိယာပုဒ်ကိုလည်း ထို့ထက်ပို၍ တွေ့ရသေး၏— “ကောင်းကင်၌ ခါထုတ်ကြကုန်၏၊ ခုန်ပျံကြကုန်၏ (vagganti)၊ လှည့်လည်ကြကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Ragi lagi agi vagi magi igi rigi ligi tagi sagi gamane ca. Cakāro gatipekkhako. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ. Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ. Iṅgati. Iṅgitaṃ. Riṅgati. Riṅganaṃ. Liṅgati. Liṅganaṃ. Ulliṅgati, ulliṅganaṃ. Taṅgati. Taṅganaṃ. Saṅgati. Saṅganaṃ. Tattha aṅganti yesaṃ kesañci vatthūnaṃ avayavo, sarīrampi kāraṇampi ca vuccati. Aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu. Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgipuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu. Añjati makkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ, bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Iccevaṃ –

'ragi'၊ 'lagi'၊ 'agi'၊ 'vagi'၊ 'magi'၊ 'igi'၊ 'rigi'၊ 'ligi'၊ 'tagi'၊ 'sagi' ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gamana) အနက်၌ ရှိကြကုန်၏။ 'ca' သဒ္ဒါသည် သွားခြင်းအနက်ကို မျှော်ကိုး၏။ 'raṅgati'၊ 'raṅgo'။ 'laṅgati'၊ 'laṅgo'၊ 'laṅgī'။ 'aṅgati'၊ 'aṅgeti'။ 'aṅgo'၊ 'samaṅgī'၊ 'samaṅgitā'၊ 'aṅgaṃ'၊ 'aṅgaṇaṃ'။ 'vaṅgati'၊ 'vaṅgo'။ 'maṅgati'။ 'maṅgo'၊ 'upaṅgo'၊ 'maṅgalaṃ'။ 'iṅgati'၊ 'iṅgitaṃ'။ 'riṅgati'၊ 'riṅganaṃ'။ 'liṅgati'၊ 'liṅganaṃ'။ 'ulliṅgati'၊ 'ulliṅganaṃ'။ 'taṅgati'၊ 'taṅganaṃ'။ 'saṅgati'၊ 'saṅganaṃ'။ ထိုဓာတ်တို့တွင် ‘အင်္ဂ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘အင်္ဂဏ’ ဟူသည် အချို့နေရာ၌ ကိလေသာတို့ကို ခေါ်ဆို၏။ “ရာဂသည် ကိလေသာညစ်ကြေး (အင်္ဂဏ) ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ရာဂစသည်တို့သည် သွားတတ် (ညစ်ပေစေတတ်) ကုန်၏၊ ထိုရာဂစသည်တို့ကြောင့် ထိုရာဂနှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ယုတ်ညံ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အင်္ဂဏ’ (ကိလေသာအညစ်အကြေးများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အချို့နေရာ၌ အညစ်အကြေး သို့မဟုတ် ညွန်ပျောင်းကို ခေါ်ဆို၏။ “ထိုမြေမှုန့် သို့မဟုတ် အညစ်အကြေး (အင်္ဂဏ) ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ကြိုးစားအားထုတ်၏” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် လိမ်းကျံတတ်သောကြောင့် ‘အင်္ဂဏ’ (အညစ်အကြေးစသည်) မည်၏။ အချို့နေရာ၌ ထိုသို့သော လွတ်လပ်သော မြေပြင်ကွက်လပ်ကို ခေါ်ဆို၏။ “စေတီရင်ပြင် (စေတိယင်္ဂဏ)၊ ဗောဓိရင်ပြင် (ဗောဓိယင်္ဂဏ)” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ထိုရင်ပြင်၌ တည်ရှိသောအရာကို အလွန်တင့်တယ်လှပစေရန် ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ‘အင်္ဂဏ’ (လွတ်လပ်သော မြေပြင်ကွက်လပ်) မည်၏။ ဤသို့လျှင်—


Rāgādīsu kilesesu, paṅke kāyamalamhi ca;

Vivaṭe bhūmibhāge ca, ‘‘aṅgaṇa’’nti ravo gato.

ရာဂစသော ကိလေသာတို့၌လည်းကောင်း၊ ညွန်ပျောင်း၌လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တွင်းအညစ်အကြေး၌လည်းကောင်း၊ လွတ်လပ်သော မြေပြင်ကွက်လပ်၌လည်းကောင်း ‘အင်္ဂဏ’ ဟူသော အသံ (ဝေါဟာရ) သည် အနက်အမျိုးမျိုးသို့ ရောက်ရှိ၏။


Yugi [Pg.28] jugi vajjane. Yuṅgati. Juṅgati.

'yugi' နှင့် 'jugi' ဓာတ်တို့သည် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (vajjana) အနက်၌ ရှိကြကုန်၏။ 'yuṅgati'၊ 'juṅgati' ဟု ဖြစ်၏။


Ragi saṅkāyaṃ. Raṅgati.

'ragi' ဓာတ်သည် သံသယဖြစ်ခြင်း (saṅkā) အနက်၌ ရှိ၏။ 'raṅgati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။


Laga saṅgeca. Ca kāro anantaravuttāpekkhako. Lagati. Ca jato na hoti laganaṃ. Baḷise laggo.

'laga' ဓာတ်သည် ငြိကပ်ခြင်း (saṅga) အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘ca’ သဒ္ဒါသည် ရှေ့၌ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို မျှော်ကိုး၏။ 'lagati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။ ‘ca’ သဒ္ဒါကြောင့် နှောင့်နှေးခြင်းမရှိဘဲ ငြိကပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ငါးမျှားချိတ်၌ ငြိကပ်နေသော (ငါး) ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။


Thagaṃ saṃvaraṇe. Thagati.

'thaga' ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း၊ ဖုံးကွယ်ခြင်း (saṃvaraṇa) အနက်၌ ရှိ၏။ 'thagati' ဟု ရုပ်ပြီး၏။


Agga kuṭilagatiyaṃ. Aggatīti aggi, kuṭilaṃ gacchatīti attho.

'agga' ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့စွာသွားခြင်း (kuṭilagati) အနက်၌ ရှိ၏။ ကောက်ကွေ့စွာ သွားတတ်သောကြောင့် ‘အဂ္ဂိ’ (မီး) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကောက်ကွေ့စွာ သွားတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။


Aggi dhūmasikho joti, jātavedo sikhī gini;

Aggini bhāṇumā tejo, pāvako tivako’nalo.

အဂ္ဂိ၊ ဓူမသိခ၊ ဇောတိ၊ ဇာတဝေဒ၊ သိခီ၊ ဂိနိ၊ အဂ္ဂိနိ၊ ဘာဏုမာ၊ တေဇော၊ ပါဝက၊ တိဝက၊ အနလ (ဤသည်တို့သည် မီး၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏)။


Hutāsano dhūmaketu, vessānaro ca accimā;

Ghatāsano vāyusakho, dahano kaṇhavattani.

ဟုတာသန၊ ဓူမကေတု၊ ဝေဿာနရ၊ အစ္စိမန္တ၊ ဃတာသန၊ ဝါယုသခ၊ ဒဟန၊ ကဏှဝတ္တနိ (ဤသည်တို့ကား မီး၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏)။


Etā guādikā aggapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

ဤ ဂုဓာတ်အစ အဂ္ဂဓာတ်အဆုံး ရှိကုန်သော ဓာတ်တို့ကို “ပရဿပုဒ်ရှိသော ဓာတ်များ” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဆိုကုန်၏။


Gā gatiyaṃ. Gāti.

ဂါ-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂါတိ။


Gu sadde. Gavati.

ဂု-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂဝတိ။


Gu uggame. Uggamo uggamanaṃ pākaṭatā. Gavati. Saddasatthavidū panimāsaṃ ‘‘gāte gavate’’ti attanobhāsattaṃ vadanti.

ဂု-ဓာတ်သည် ပေါ်ထွက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥဂ္ဂမဟူသည် ပေါ်ထွက်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းတည်း။ ဂဝတိ။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည်မူကား ဤဓာတ်တို့၏ “ဂါတေ၊ ဂဝတေ” ဟု အတ္တနောပုဒ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုကုန်၏။


Gakārantadhāturūpāni.

ဂ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ။


Ghakārantadhātu

ဃ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Ghā gandhopādāne. Ghāti. Ghānaṃ. Gandhaṃ ghatvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā’’ti. Etissā pana divādigaṇaṃ pattāya ‘‘ghāyati ghāyitvā’’ti rūpāni bhavanti.

ဃာ-ဓာတ်သည် အနံ့ကိုယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဃာတိ။ ဃာနံ။ အနံ့ကို နမ်းရှူ၍။ ဤအရာ၌ “ဂန္ဓံ ဃတွာ သတိ မုဋ္ဌာ” (အနံ့ကို နမ်းရှူ၍ သတိလွတ်ကုန်၏) ဟူသော ဤပါဠိတော် ရှိ၏။ ဤဓာတ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ “ဃာယတိ၊ ဃာယိတွာ” ဟူသော ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။


Ghu [Pg.29] abhigamane. Abhigamanaṃ adhigamanaṃ. Ghoti.

ဃု-ဓာတ်သည် ရှေ့ရှုသွားခြင်း (သို့မဟုတ်) ရရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အဘိဂမနဟူသည် ရရှိခြင်း (သို့မဟုတ်) သိမြင်ခြင်းတည်း။ ဃောတိ။


Jaggha hasane. Jagghati, sañjagghati. Sañjagghittho mayā saha. Jagghitumpi na sobhati. Jagghitvā.

ဇဂ္ဃ-ဓာတ်သည် ရယ်မောခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇဂ္ဃတိ၊ သဉ္ဇဂ္ဃတိ။ ငါနှင့်အတူ ပြင်းထန်စွာ ရယ်မောခဲ့ဖူးပြီ။ ရယ်မောခြင်းသည်ပင် မတင့်တယ်ပေ။ ရယ်မော၍။


Taggha pālane. Tagghati.

တဂ္ဃ-ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တဂ္ဃတိ။


Sighi āghāne. Āghānaṃ ghānena gandhānubhavanaṃ. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā. Ārā siṅghāmi vārijaṃ. Etā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

သိဃိ-ဓာတ်သည် နမ်းရှူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အာဃာနဟူသည် နှာခေါင်းဖြင့် အနံ့ကို ခံစားခြင်းတည်း။ သိင်္ဂတိ၊ ဥပသိင်္ဂတိ။ နမ်းရှူ၍။ အဝေးမှ ကြာပန်းကို ငါနမ်းရှူ၏။ ဤဓာတ်တို့ကို “ပရဿပုဒ်ရှိသော ဓာတ်များ” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဆိုကုန်၏။


Ghu sadde. Ghoti, ghavati.

ဃု-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဃောတိ၊ ဃဝတိ။


Raghi laghi gatyakkhepe. Gatyakkhepo gatiyā akkhepo. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Laṅghitā, ullaṅghikāpīti, laṅghitvā.

ရဃိ-ဓာတ်၊ လဃိ-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းကို ပစ်ပယ်ခြင်း (ကျော်လွှားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂတျက္ခေပဟူသည် သွားခြင်းကို ကျော်လွှားခြင်းတည်း။ ရင်္ဃတိ၊ လင်္ဂတိ၊ ဥလ္လင်္ဂတိ။ လင်္ဂိတာ၊ ဥလ္လင်္ဂိကာ ဟူ၍လည်း ရှိ၏၊ လင်္ဂိတွာ။


Maghi ketave ca. Cakāro pubbatthāpekkho. Maṅghati.

မဃိ-ဓာတ်သည် လှည့်စားခြင်းအနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော အနက်ကို ငဲ့ကွက်၏။ မင်္ဂတိ။


Rāgha lāgha sāmatthiye. Rāghati. Lāghati.

ရာဃ-ဓာတ်၊ လာဃ-ဓာတ်တို့သည် စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရာဃတိ။ လာဃတိ။


Dāgha āyāse ca. Āyāso kilamanaṃ. Cakāro sāmatthiyāpekkhako. Dāghati. Nidāgho.

ဒါဃ-ဓာတ်သည် ပင်ပန်းခြင်းအနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ အာယာသဟူသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းတည်း။ စ-သဒ္ဒါသည် စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်ကို ငဲ့ကွက်၏။ ဒါဃတိ။ နိဒါဃော။


Silāgha katthane. Katthanaṃ pasaṃsanaṃ. Silāghati. Silāghā. Buddhassa silāghate. Silāghitvā. ‘‘Attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

သိလာဃ-ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကတ္ထနဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်းတည်း။ သိလာဃတိ။ သိလာဃာ။ ဗုဒ္ဓဿ သိလာဃတေ (မြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်း၏)။ သိလာဃိတွာ။ “အတ္တနောပုဒ်ရှိသော ဓာတ်များ” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဆိုကုန်၏။


Gha kārantadhāturūpāni.

ဃ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ။


Iti bhūvādāgaṇe kavaggantadhāturūpāni

ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ကဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံတို့သည်—


Samattāni.

ပြီးဆုံးအပ်ကုန်ပြီ။


Cakārantadhātu

စ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Idāni [Pg.30] cavaggantadhāturūpāni vuccante –

ယခုအခါ စဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံတို့ကို ဆိုအပ်ကုန်အံ့—


Suca soke. Socati. Soko, socanā, socaṃ, socanto, socantī, socantaṃ kulaṃ, socitvā.

သုစ-ဓာတ်သည် စိုးရိမ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စောစတိ။ စောကော၊ စောစနာ၊ စောစံ၊ စောစန္တော၊ စောစန္တီ၊ စောစန္တံ ကုလံ (စိုးရိမ်သော အမျိုးစု)၊ စောစိတွာ (စိုးရိမ်၍)။


Kuca sadde tāre. Tārasaddo accuccasaddo. Kocati. Uccasaddaṃ karotīti attho.

ကုစ-ဓာတ်သည် ကျယ်လောင်စူးရှသော အသံကို ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တာရသဒ္ဒဟူသည် အလွန်ကျယ်လောင်သော အသံတည်း။ ကောစတိ။ ကျယ်လောင်သော အသံကို ပြု၏ဟု အနက်ရ၏။


Kuñca koṭilla’ppībhāvesu. Kuñcati. Kuñcikā, kuñcitakeso. Kuñcitvā.

ကုဉ္စ-ဓာတ်သည် ကောက်ကွေးခြင်း၊ နည်းပါးခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကုဉ္စတိ။ ကုဉ္စိကာ၊ ကုဉ္စိတကေသော (ကောက်ကွေးသော ဆံပင်ရှိသူ)။ ကုဉ္စိတွာ။


Luñca apanayane. Luñcati. Luñcako, luñcituṃ, luñcitvā.

လုဉ္စ-ဓာတ်သည် နုတ်ပယ်ခြင်း (ဖယ်ရှားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လုဉ္စတိ။ လုဉ္စကော၊ လုဉ္စိတုံ၊ လုဉ္စိတွာ။


Añcu gatipūjanāsu. Maggaṃ añcati. Buddhaṃ añcati. Uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitoti tiracchāno. Kaṭukañcukatā.

အဉ္စု-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ လမ်းသို့ သွား၏ (မဂ္ဂံ အဉ္စတိ)။ မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်၏ (ဗုဒ္ဓံ အဉ္စတိ)။ အထက်သို့ မသွားဘဲ ဖီလာဘေးတိုက် သွားတတ်သောကြောင့် တိရစ္ဆာန် (တိရစ္ဆာနော) မည်၏။ ကတုကဉ္စုကတာ (ဝန်တိုခြင်းတည်း)။


Vañcu cañcu tañcu gatiyaṃ. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. Santi pādā avañcanā. Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā.

ဝဉ္စူ-ဓာတ်၊ စဉ္စူ-ဓာတ်၊ တဉ္စူ-ဓာတ် (မဉ္စူ-ဓာတ်) တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဉ္စတိ။ စဉ္စတိ။ တဉ္စတိ။ မဉ္စတိ။ “သန္တိ ပါဒါ အဝဉ္စနာ” (သွားရန် မစွမ်းနိုင်သော ခြေတို့သည် ရှိကုန်၏)။ အဝဉ္စနာဟူသည် သွားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်သည် (ဟု အနက်ရ၏)။


Gucu gaṇecu theyyakaraṇe. Thenanaṃ theyyaṃ, corikā. Tassa kriyā theyyakaraṇaṃ. Gocati. Gaṇecati.

ဂုစု-ဓာတ်၊ ဂဏေစု-ဓာတ်တို့သည် ခိုးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ထေနနဟူသည် ခိုးခြင်း၊ ခိုးယူခြင်းတည်း။ ထိုခိုးမှု၏ ပြုလုပ်ခြင်းကို “ထေယျကရဏ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဂေါစတိ။ ဂဏေစတိ။


Acca pūjāyaṃ accati. Brahmāsurasuraccito.

အစ္စ-ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အစ္စတိ။ ဗြဟ္မာ၊ အသူရာနှင့် နတ်တို့ ပူဇော်အပ်သောသူ။


Tacca hiṃsāyaṃ. Taccati.

တစ္စ-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တစ္စတိ။


Cacca jacca paribhāsanavajjanesu. Caccati. Jaccati.

စစ္စ-ဓာတ်၊ ဇစ္စ-ဓာတ်တို့သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ဖယ်ကြဉ်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ စစ္စတိ။ ဇစ္စတိ။


Kuca saṃpaccanakoṭillapaṭikkamavilekhanesu. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco.

ကုစ-ဓာတ်သည် ပူပြင်းစေခြင်း၊ ကောက်ကွေးခြင်း၊ ဆုတ်နစ်ခြင်း၊ ရေးခြစ်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကုစတိ၊ သင်္ကုစတိ။ သင်္ကောစော။


Taca saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ. Tacati. Taco.

တစ-ဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သံဝရဏဟူသည် စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်း။ တစတိ။ တစော (အရေ)။


Dica [Pg.31] thutiyaṃ. Dicati.

ဒိစ-ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ดိစတိ။


Kuca saṅkocane. Kocati, saṅkocati. Saṅkoco.

ကုစ-ဓာတ်သည် ကျုံ့ခြင်း (တွန့်လိပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကောစတိ၊ သင်္ကုစတိ။ သင်္ကောစော။


Byāca byājikaraṇe. Byājikaraṇaṃ byājikriyā. Byācati.

ဗျာစ-ဓာတ်သည် လှည့်ပတ်ပြုလုပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗျာဇိကရဏဟူသည် လှည့်ပတ်သော အမှုတည်း။ ဗျာစတိ။


Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Viyattassa esā viyatti, tissaṃ viyattiyaṃ vācāyaṃ, viyattāyaṃ vācāyanti adhippāyo. Viyattassa hi vadato puggalassa vasena vācā viyattā nāma vuccati. Yathā pana kucchisaddatiracchānagatādisaddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati, na evaṃ vacanasaṅkhāto saddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati viññātatthattā. ‘‘Vatti, vacati, vacanti. Vacasi’’ iccādīni suddhakattupadāni. ‘‘Vāceti, vācenti’’ iccādīni hetukattupadāni. ‘‘Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ iccādīni kammapadāni. Garū pana vakārassa ukārādesavasena ‘‘uttaṃ uccate uccante’’tiādīni icchanti, tāni sāsane appasiddhāni, sakkaṭabhāsānulomāni. Sāsanasmiñhi rakārāgamavisaye nipubbasseva vacassa vassa ukārādeso siddho ‘‘nirutti, niruttaṃ, nerutta’’nti. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, imāni nāmikapadāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, imāni tumantādīni ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

ဝစ-ဓာတ်သည် ထင်ရှားသော စကားကို ဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထင်ရှားလိမ္မာသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်သည် ဝိယတ္တိ မည်၏၊ ထိုဝိယတ္တိ၌ ဖြစ်သော စကား၊ ထင်ရှားသော စကား၌ (ဝစ-ဓာတ်ဖြစ်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ အကယ်စင်စစ် ထင်ရှားလိမ္မာစွာ ပြောဆိုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စွမ်းအားဖြင့် စကားကို “ထင်ရှားသော စကား” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဝမ်းဗိုက်သံ တိရစ္ဆာန်အသံ စသည်တို့ကို “မထင်ရှားသော အသံ” ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ပြောဆိုခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အသံကိုမူကား အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်သောကြောင့် “မထင်ရှားသော အသံ” ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ “ဝတ္တိ၊ ဝစတိ၊ ဝစန္တိ၊ ဝစသိ” စသည်တို့သည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ “ဝါစေတိ၊ ဝါစေန္တိ” စသည်တို့သည် ဟေတုကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ “အတ္ထာဘိသမယာ ဓီရော၊ ပဏ္ဍိတောတိ ပဝုစ္စတိ”၊ “ဝုစ္စန္တိ”၊ “သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ၊ ဒေဝဓမ္မာတိ ဝုစ္စရေ” စသည်တို့သည် ကမ္မပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆရာတို့သည်မူကား ဝ-အက္ခရာကို ဥ-အက္ရာ အပြုဖြင့် “ဥတ္တံ၊ ဥစ္စတေ၊ ဥစ္စန္တေ” စသည်တို့ကို အလိုရှိကုန်၏၊ ထိုရုပ်ပုံစံတို့သည် သာသနာတော်၌ မြင်ရခဲကုန်၏ (သို့မဟုတ်) သက္ကတဘာသာသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ သာသနာတော်၌ကား ရ-အက္ခရာ အာဂမ်လာရာ၌ နိ-သံ ရှေ့ရှိသော ဝစ-ဓာတ်၏ ဝ-ကို ဥ-ပြုခြင်းသည် “နိရုတ္တိ၊ နိရုတ္တံ၊ နေရုတ္တံ” ဟူ၍ ပြီးအပ်၏။ ဝစနံ၊ ဝါစာ၊ ဝစော၊ ဝစီ၊ ဝုတ္တံ၊ ပဝုတ္တံ၊ ဝုစ္စမာနံ၊ အဓိဝစနံ၊ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ဝစနီယံ—ဤသည်တို့ကား နာမ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝတ္တုံ၊ ဝတ္တဝေ၊ ဝတွာ၊ ဝတွာန—ဤသည်တို့ကား တုမန္တပစ္စည်း စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဓာတ်တို့ကို “ပရဿပုဒ်ရှိသော ဓာတ်များ” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဆိုကုန်၏။


Tattha vattīti vadati. Ākhyātapadañhetaṃ. Atthasaṃvaṇṇakehipi ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti nibbacanamudāhaṭaṃ. Saddasatthe ca tādisaṃ ākhyātapadaṃ diṭṭhaṃ. Ettha paneke vadanti ‘‘vacati, vacantītiādīni kriyāpadarūpāni buddhavacane aṭṭhakathāṭīkāsu satthesu ca anāgatattā chaḍḍetabbānī’’ti. Tanna, yasmā sāsane ‘‘avaca, avaciṃsū’’ti suddhakattupadāni ca ‘‘vāceti, vācentī’’tiādīni hetukattupadāni ca dissanti, tasmā [Pg.32] buddhavacanādīsu anāgatānipi ‘‘vacati, vacantī’’tiādīni rūpāni gahetabbāni. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Sesaṃ sabbaṃ sabbattha vitthārato gahetabbaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ဝတ္တိဟူသည် ပြောဆို၏ (ဝဒတိ) ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုပုဒ်သည် အာခယျာတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း “ဝတ္တိ ဧတာယာတိ ဝါစာ” ဟု နိရုတ္တိ (ဝိဂ္ဂဟ) ကို ထုတ်ဆောင်ပြအပ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း ထိုသို့သော အာခယျာတ်ပုဒ်ကို တွေ့မြင်အပ်၏။ ဤအရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် “ဝစတိ၊ ဝစန္တိ စသော ကြိယာပုဒ်တို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာနှင့် သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌ မတွေ့ရသောကြောင့် စွန့်ပယ်အပ်ကုန်၏” ဟု ဆိုကုန်၏။ ထိုစကားသည် မမှန်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာသနာတော်၌ “အဝစ၊ အဝစိံသူ” ဟူသော သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ “ဝါစေတိ၊ ဝါစေန္တိ” စသော ဟေတုကတ္တုပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဗုဒ္ဓဝစန စသည်တို့၌ တိုက်ရိုက်မပါရှိသော်လည်း “ဝစတိ၊ ဝစန္တိ” စသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို လက်ခံယူအပ်ကုန်၏။ ဝစေယျ၊ ဝုစ္စတု၊ ဝုစ္စေယျ။ ကြွင်းသော အလုံးစုံကို အရပ်ရပ်၌ အကျယ်အတိုင်း ယူအပ်၏။


Parokkhārūpāni vadāma – vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.

ပရောက္ခာဝိဘတ်နှောင်းသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ပြောဆိုပါအံ့ - vaca၊ vacu။ Vace၊ vacittha။ Vacaṃ၊ vacimha။ Vacittha၊ vacire။ Vacittho၊ vacivho။ Vaciṃ၊ vacimhe။


Hiyyattanīrūpāni vadāma – avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှောင်းသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ပြောဆိုပါအံ့ - avacā၊ avacū။ Avaco၊ avacuttha။ Avocaṃ၊ avacumha။ Avacuttha၊ avacutthuṃ။ Avacase၊ avacuvhaṃ။ Avaciṃ၊ avacamhase။


Ajjatanīrūpāni vadāma – avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.

အဇ္ဇတနီဝိဘတ်နှောင်းသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ပြောဆိုပါအံ့ - avaci၊ avocuṃ၊ avaciṃsu။ Avoco၊ avocuttha။ Avociṃ၊ avocumha။ Avocā၊ avocu။ Avacase၊ avocivaṃ။ Avocaṃ၊ avocimhe။


Bhavissantīrūpāni vadāma – vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe.

ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်နှောင်းသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ပြောဆိုပါအံ့ - vakkhati၊ vakkhanti။ Vakkhasi၊ vakkhatha။ Vakkhāmi၊ vakkhāma။ Vakkhate၊ vakkhante။ Vakkhase၊ vakkhavhe။ Vakkhassaṃ၊ vakkhamhe။


Imesaṃ pana padānaṃ ‘‘kathessati, kathessantī’’tiādinā attho vattabbo. Vakkha roseti dhātussa ca ‘‘vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī’’tiādīni vatvā avasāne uttamapurisekavacanaṭṭhāne ‘‘vakkhemī’’ti vattabbaṃ. Attho panimesaṃ ‘‘rosati, rosantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvattamānāvasena rūpasaṃsandanānayo. Aparānipi vacadhātussa bhavissantī sahitāni rūpāni bhavanti – vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.

ဤပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုမူကား 'kathessati, kathessanti' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ဒေါသထွက်စေခြင်းအနက်ရှိသော vakkha ဓာတ်၏ 'vakkhati, vakkhanti, vakkhasi' စသည်တို့ကို ပြောဆိုပြီးလျှင် အဆုံး၌ ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်နေရာ၌ 'vakkhemi' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ဤရုပ်ပုံစံတို့၏ အနက်ကိုမူကား 'rosati, rosanti' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား vacadhātu နှင့် vakkhadhātu တို့၏ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်ကို ဝတ္တမာနာဝိဘတ်အလားပြု၍ ရုပ်နှိုင်းယှဉ်ပြသခြင်း နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။ vacadhātu ၏ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော အခြားသော ရုပ်ပုံစံတို့သည်လည်း ရှိကုန်သေး၏ - vakkhissati၊ vakkhissanti။ Vakkhissasi၊ vakkhissatha။ Vakkhissāmi၊ vakkhissāma။ Vakkhissate၊ vakkhissante။ Vakkhissase၊ vakkhissavhe။ Vakkhissaṃ၊ vakkhissāmhe။


Atrāyaṃ pāḷi –

ထိုအရာ၌ ဤပါဠိတော်သည် (သက်သေဖြစ်၏) -


‘‘Abhītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;

Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ti.

«လွန်ခဲ့ပြီးသော ကမ္ဘာတို့၌ ကျင့်ခဲ့သော အကျင့်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝကြီး ဘဝငယ်တို့၌ ကျင့်ခဲ့သော အကျင့်ကိုလည်းကောင်း ချန်ထား၍ ဤကမ္ဘာ၌ ကျင့်ခဲ့သော ငါ၏အကျင့်ကို ဟောကြားပေအံ့၊ ငါ၏စကားကို နာယူလော့» ဟု ဖြစ်၏။


Gadratapañhepi [Pg.33] ‘‘rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdathāti vakkhissatī’’ti evamādiaṭṭhakathāpāṭho dissati, tasmāyeva edisī padamālā racitā. Vakkha roseti dhātussapi bhavissantīsahitāni rūpāni ‘‘vakkhissati, vakkhissantī’’tiādīni bhavanti. Attho panimesaṃ ‘‘rosissati, rosissantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvaseneva rūpasaṃsandanānayo.

ဂဒြဘပြဿနာ (Gadrabhapañha) ၌လည်း «မင်းကြီးသည် သင်တို့နှင့်အတူ ပဋိသန္ဓာရပြုပြီးလျှင် 'ကြွယ်အံ့၊ သင့်လျော်သော နေရာကို သိ၍ ထိုင်လော့' ဟု ပြောလိမ့်လတ္တံ့» ဟူ၍ ဤသို့စသော အဋ္ဌကထာပါဌ်ကို တွေ့ရ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤသို့သော ပုဒ်အစဉ် (ပဒမာလာ) ကို စီစဉ်အပ်သည်။ ဒေါသထွက်စေခြင်းအနက်ရှိသော vakkha ဓာတ်၏ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ရုပ်ပုံစံတို့သည်လည်း 'vakkhissati, vakkhissanti' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤရုပ်ပုံစံတို့၏ အနက်ကိုမူကား 'rosissati, rosissantī' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား vacadhātu နှင့် vakkhadhātu တို့၏ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်သက်ခြင်းအားဖြင့်သာလျှင် ရုပ်နှိုင်းယှဉ်ပြသခြင်း နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။


Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Idha pana vuttasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upariyeva kathessāma ito ativiya vattabbaṭṭhānattā.

Avacissā၊ vacissā၊ avacissaṃsu၊ vacissaṃsu။ ကြွင်းသော ရုပ်အားလုံးကို သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ကား ပြောဆိုအပ်ပြီးသော 'vutta' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်နုတ်၍ ပြောဆိုထိုက်သော်လည်း မပြောဆိုဘဲ နောင်အထက်၌သာ ပြောဆိုပါအံ့၊ ဤထက် ပိုမို၍ ပြောဆိုအပ်သော နေရာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။


Cu cavane. Cavati. Kārite ‘‘cāvetī’’ti rūpaṃ. Devakāyā cuto. Cutaṃ padumaṃ. Cavituṃ, cavitvā.

ရွေ့လျောခြင်းအနက်၌ Cu ဓာတ်။ Cavati (ရွေ့လျော၏)။ ကာရိတ်၌ 'cāveti' ဟု ရုပ်ပုံစံရှိ၏။ Devakāyā cuto (နတ်အစုမှ ရွေ့လျောသောသူ)။ Cutaṃ padumaṃ (ကြွေကျသော ကြာပန်း)။ Cavituṃ (ရွေ့လျောခြင်းငှါ)၊ cavitvā (ရွေ့လျော၍)။


Loca dassane. Locati. Locanaṃ.

မြင်ခြင်းအနက်၌ Loca ဓာတ်။ Locati (မြင်၏)။ Locanaṃ (မျက်စိ)။


Seca secane. Secati.

သွန်းလောင်းခြင်းအနက်၌ Seca ဓာတ်။ Secati (သွန်းလောင်း၏)။


Saca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Sacati.

ထင်ရှားသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ Saca ဓာတ်။ Sacati (ပြောဆို၏)။


Kaca bandhane. Kacati.

ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ Kaca ဓာတ်။ Kacati (ဖွဲ့နှောင်၏)။


Maca muci kakkane. Kakkanaṃ sarīre ubbaṭṭanaṃ. Macati. Muñcati. Maci dhāraṇucchāyapūjanesu. Dhāraṇaṃ ucchāyo pūjananti tayo atthā. Tattha ucchāyo malaharaṇaṃ. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco.

ပွတ်တိုက်ခြင်းအနက်၌ Maca ဓာတ်၊ Muci ဓာတ်။ 'kakkana' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပွတ်တိုက်ခြင်းတည်း။ Macati (ပွတ်တိုက်၏)။ Muñcati (ပွတ်တိုက်၏ သို့မဟုတ် လွှတ်၏)။ ဆောင်ခြင်း၊ ညစ်ကြေးကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်းအနက်တို့၌ Maci ဓာတ်။ ဆောင်ခြင်း (dhāraṇa)၊ ညစ်ကြေးကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း (ucchāya)၊ ပူဇော်ခြင်း (pūjana) ဟူ၍ အနက်သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ucchāya ဟူသည် ညစ်ကြေးကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းတည်း။ Mañcati။ Mañco (ညောင်စောင်း)၊ mañcanaṃ (ညောင်စောင်းပြုခြင်း)။ 'mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco' (ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆောင်တတ်၊ ထောက်ပံ့တတ်သောကြောင့် ညောင်စောင်းမည်၏)။


Paca byattikaraṇe. Pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ.

ထင်ရှားအောင်ပြုခြင်းအနက်၌ Paca ဓာတ်။ Pacati (ထင်ရှားအောင်ပြု၏ သို့မဟုတ် ချက်၏)။ Pāko (ကျက်ခြင်း)၊ paripāko (ရင့်ကျက်ခြင်း)၊ vipāko (အကျိုးပေးခြင်း)၊ pakkaṃ phalaṃ (မှည့်သောအသီး)။


Thuca pasāde. Thocati.

ကြည်ညိုခြင်းအနက်၌ Thuca ဓာတ်။ Thocati (ကြည်ညို၏)။


Vaca vaci dittiyaṃ. Vacati. Vañcati.

တောက်ပခြင်းအနက်၌ Vaca ဓာတ်၊ Vaci ဓာတ်။ Vacati (တောက်ပ၏)။ Vañcati (လှည့်ပတ်၏)။


Ruca [Pg.34] dittiyaṃ rocane ca. Ditti sobhā. Rocanaṃ ruci. Rocati. Verocano. Samaṇassa rocate saccaṃ. Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ. Ayañca divādigaṇe ruciatthaṃ gahetvā ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ janeti. Tena ‘‘gamanaṃ mayha ruccatī’’ti pāḷi dissati. Curādigaṇe pana ruciatthaṃ gahetvā ‘‘roceti rocayatī’’ti rūpāni janeti. Tena ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tegaṇikoyaṃ dhātu.

တောက်ပခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ Ruca ဓာတ်။ Ditti ဟူသည် တင့်တယ်ခြင်း (sobhā) တည်း။ Rocana ဟူသည် နှစ်သက်ခြင်း (ruci) တည်း။ Rocati (နှစ်သက်၏၊ တောက်ပ၏)။ Verocano (တောက်ပသော နေမင်း)။ 'Samaṇassa rocate saccaṃ' (ရဟန်းအား သစ္စာတရားသည် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်၏)။ 'Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ' (နတ်ပြည်သို့ လိုလားသော ထိုသင်၏ တစ်ခုတည်းသော ကောင်းမြတ်သော တရားကို အထူးသဖြင့် နှစ်သက်စေအပ်၏)။ ဤ Ruca ဓာတ်သည်လည်း ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ နှစ်သက်ခြင်း (ruci) အနက်ကို ယူ၍ 'ruccati' ဟူသော ရုပ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် 'gamanaṃ mayha ruccati' (ငါ့အား သွားခြင်းသည် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်၏) ဟူသော ပါဠိကို တွေ့ရ၏။ စုရာဒိဂိုဏ်း၌မူကား နှစ်သက်ခြင်းအနက်ကို ယူ၍ 'roceti, rocayati' ဟူသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် 'kiṃ nu jātiṃ na rocesi' (အဘယ်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကို မနှစ်သက်သနည်း) စသော ပါဠိတို့ကို တွေ့ရ၏။ ဤသည်ကား ဂိုဏ်းသုံးပါး၌ ပါဝင်သော (တေဂဏိက) ဓာတ် ဖြစ်သည်။


Paca saṃpāke. Pacati, pacanti. Saddasatthavidū pana ‘‘attanobhāsā’’ti vadanti.

ချက်ခြင်းအနက်၌ Paca ဓာတ်။ Pacati၊ pacanti။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည်မူကား 'အတ္တနောဘာသ' (အတ္တနောပုဒ်၏ အနက်ကို ပြတတ်သော ဓာတ်) ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။


Añca byayagatiyaṃ. Byayagati vināsagati. Añcati.

ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားခြင်းအနက်၌ Añca ဓာတ်။ 'byayagati' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားခြင်း (vināsagati) တည်း။ Añcati (ပျက်စီးခြင်းသို့ သွား၏)။


Yāca yācanāyaṃ. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena. Te taṃ asse ayācisuṃ. So taṃ rathamayācatha. Devadattaṃ āyācati. Evaṃ suddhakattari rūpāni bhavanti. Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Evaṃ hetukattari. Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Evaṃ kammani. Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Evaṃ nāmikapadāni tumantādīni ca bhavanti.

တောင်းခြင်းအနက်၌ Yāca ဓာတ်။ Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati (ပုဏ္ဏားသည် နဂါးထံမှ ပတ္တမြားကို တောင်း၏)။ Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena (နဂါးသည် ပုဏ္ဏားအား ပတ္တမြားကို တောင်းအပ်၏)။ Te taṃ asse ayācisuṃ (သူတို့သည် ထိုမြင်းတို့ကို တောင်းကြကုန်ပြီ)။ So taṃ rathamayācatha (သူသည် ထိုရထားကို တောင်းပြီ)။ Devadattaṃ āyācati (ဒေဝဒတ်ကို တောင်းပန်၏)။ ဤသို့ ကတ္တုကာရက၌ ရုပ်ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati။ ဤသို့ ကာရိတ်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati။ ဤသို့ ကမ္မကာရက၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Yācaṃ၊ yācanto၊ yācantī၊ yācantaṃ kulaṃ။ Yācamāno၊ yācamānā၊ yācamānaṃ kulaṃ။ Yācako၊ yācanā၊ yācitabbaṃ၊ yācituṃ၊ yācitvāna၊ yācituna၊ yāciya၊ yāciyāna။ ဤသို့ နာမ်ပုဒ်တို့နှင့် တုမံဝိဘတ်စသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Paca pāke. Odanaṃ pacati. ‘‘Ubhayatobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Yathā pana sāsane ‘‘paṇḍitoti pavuccatī’’ti [Pg.35] vacadhātussa kammani rūpaṃ pasiddhaṃ, na tathā pacadhātussa. Evaṃ santepi garū ‘‘tayā paccate odano’’ti tassa kammani rūpaṃ vadanti. Sāsane pana avisesato ‘‘paccate’’ti vā ‘‘paccatī’’ti vā vuttassapi padassa akammakoyeva divādigaṇiko payogo icchitabbo ‘‘devadatto niraye paccati. Yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādidassanato. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘sayameva pīyate pānīyantiādi viya bhūvādigaṇapakkhiko kammakattuppayogo esa, tasmā ‘sayamevā’ti padaṃ ajjhāharitvā ‘sayameva devadatto paccatī’tiādinā attho vattabbo’’ti tanna, ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti ettha hi pānīyaṃ manussā pivanti, na pānīyaṃ pānīyaṃ pivati. Manusseheva taṃ pīyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa pānakriyaṃ paṭicca kammabhūtampi taṃ sukarapānakriyāvasena sukarattā attanāva sijjhantaṃ viya hotīti ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti rūḷhiyā payogo kato.

ချက်ခြင်းအနက်၌ Paca ဓာတ်။ Odanaṃ pacati (ထမင်းကို ချက်၏)။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် 'ဥဘတောဘာသ' (နှစ်ဦးစလုံး၌ ဖြစ်တတ်သော ဓာတ်) ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ သာသနာတော်၌ 'paṇḍitoti pavuccati' (ပညာရှိဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏) ဟု vacadhātu ၏ ကမ္မကာရက၌ ရုပ်သည် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ pacadhātu ၏ ကမ္မရုပ်သည် ထိုသို့ ထင်ရှားခြင်းမရှိပေ။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဆရာတို့သည် 'tayā paccate odano' (သင်သည် ထမင်းကို ချက်အပ်၏) ဟု ထို pacadhātu ၏ ကမ္မကာရက၌ ရုပ်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ သာသနာတော်၌မူကား အထူးမပြုဘဲ 'paccate' ဟူ၍၎င်း၊ 'paccati' ဟူ၍၎င်း ဟောကြားအပ်သော ပုဒ်သည်ပင် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ကမ္မကတ္တုကာရက၌ သုံးစွဲခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ 'devadatto niraye paccati' (ဒေဝဒတ်သည် ငရဲ၌ ကျက်ရ၏)၊ 'yāva pāpaṃ na paccati' (မကောင်းမှုသည် မကျက်သေးသရွေ့) စသည်ဖြင့် တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ ဤအရာ၌ အချို့သောသူတို့က 'sayameva pīyate pānīyaṃ' (ရေသည် အလိုလို သောက်အပ်၏) စသည်တို့ကဲ့သို့ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဘက်၌ ပါဝင်သော ကမ္မကတ္တုကာရက သုံးစွဲခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'sayameva' ဟူသော ပုဒ်ကို အနက်အားဖြင့် ဖြည့်စွက်၍ 'sayameva devadatto paccati' စသည်ဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုအပ်၏ ဟု ပြောဆိုငြင်းခုံကြကုန်အံ့၊ ထိုစကားသည် မမှန်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'sayameva pīyate pānīyaṃ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ရေကို လူတို့သည် သောက်ကြကုန်၏၊ ရေသည် မိမိကိုယ်တိုင် ရေကို မသောက်ပေ။ လူတို့သည်သာလျှင် ထိုရေကို သောက်ခြင်းဖြစ်၏၊ မိမိအလိုလို သောက်ခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် သူတစ်ပါး၏ သောက်ခြင်းတည်းဟူသော ကိရိယာကို အမှီပြု၍ ကံဖြစ်သော်လည်း သောက်လွယ်သော ကိရိယာဖြစ်ခြင်းကြောင့် လွယ်ကူသောအဖြစ်ဖြင့် မိမိအလိုလို ပြီးမြောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'sayameva pīyate pānīyaṃ' ဟု ရူဠှီ (အသုံးအနှုန်း) အားဖြင့် သုံးစွဲအပ်သောကြောင့်တည်း။


‘‘Sayameva kaṭo kariyate’’ti etthāpi kaṭaṃ manussā karonti, na kaṭaṃ kaṭo karoti. Manusseheva kaṭo kariyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa karaṇakriyaṃ paṭicca kammabhūtopi so sukaraṇa kriyāvasena sukarattā attanāva sijjhanto viya hotīti ‘‘sayameva kaṭo kariyate’’ti rūḷhiyā payogo kato.

“ဖျာသည် သူ့အလိုလို ပြုလုပ်အပ်၏” (သယမေဝ ကဋော ကရိယတေ) ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဖျာကို လူတို့သာ ပြုလုပ်ကြခြင်းဖြစ်၏၊ ဖျာက ဖျာကို ပြုလုပ်သည်မဟုတ်။ လူတို့ကသာ ဖျာကို ပြုလုပ်ကြခြင်းဖြစ်၍ သူ့အလိုလို ပြုလုပ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် သူတပါး၏ ပြုလုပ်ခြင်းကိရိယာကို အမှီပြု၍ ကံဖြစ်သော်လည်း ထိုဖျာသည် လွယ်ကူစွာ ပြုလုပ်နိုင်သော ကိရိယာအစွမ်းဖြင့် လွယ်ကူသောကြောင့် မိမိဘာသာ ပြီးစီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဖျာသည် သူ့အလိုလို ပြုလုပ်အပ်၏” ဟူ၍ ရူဠှီ (အသုံးအနှုန်းအစဉ်အလာ) အားဖြင့် အသုံးကို ပြုအပ်၏။


Ettha yathā sayaṃsaddo pānīyaṃ pānīyeneva pīyate, na amhehi. Kaṭo kaṭeneva kariyate, na amhehīti sakammakavisayattā payogānaṃ aññassa kriyāpaṭisedhanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ vadati, na tathā ‘‘devadatto niraye paccati, kammaṃ paccatī’’tiādīsu tumhehi ajjhāharito sayaṃsaddo atthavisesaṃ vadati akammakavisayattā etesaṃ payogānaṃ. Evaṃ [Pg.36] ‘‘devadatto’’tiādikassa paccattavacanassa akammakakattuvācakattā kammarahitasuddhakattuvācakattā ca ‘‘paccatī’’ti idaṃ divādigaṇikarūpanti daṭṭhabbaṃ. Pacadhātu saddasatthe divādigaṇa vutto natthīti ce? Natthi vā atthi vā, kimettha saddasatthaṃ karissati, pāḷi eva pamāṇaṃ, tasmā mayaṃ lokavohārakusalassa bhagavato pāḷinayaññeva gahetvā imaṃ pacadhātuṃ divādigaṇepi pakkhipissāma. Tathā hi dhammapālācariya anuruddhācariyādīhi abhisaṅkhatā divādigaṇikappayogā dissanti –-

ဤနေရာ၌ သယံ-သဒ္ဒါသည် “ရေသည် ရေဖြင့်သာ သောက်အပ်၏၊ ငါတို့ သောက်အပ်သည်မဟုတ်။ ဖျာသည် ဖျာဖြင့်သာ ပြုလုပ်အပ်၏၊ ငါတို့ ပြုလုပ်အပ်သည်မဟုတ်” ဟု သကမ္မကဝိသယဖြစ်သော အသုံးတို့ကြောင့် သူတပါး၏ ကိရိယာကို တားမြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားသော အနက်ကို ဟောသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “ဒေဝဒတ်သည် ငရဲ၌ ကျက်၏ (ခံရ၏)၊ ကံသည် ကျက်၏ (အကျိုးပေး၏)” စသည်တို့၌ သင်တို့ ဖြည့်စွက်အပ်သော သယံ-သဒ္ဒါသည် အကမ္မကဝိသယဖြစ်သော အသုံးတို့ကြောင့် ထူးခြားသော အနက်ကို မဟောပေ။ ဤသို့လျှင် “ဒေဝဒတ္တော” စသော ပထမာဝိဘတ်သည် ကမ္မကတ္တုကို ဟောသည်မဟုတ်ဘဲ ကံကင်းသော သုဒ္ဓကတ္တုကိုသာ ဟောသောကြောင့် “ပစ္စတိ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ “ပစဓာတ်ကို သဒ္ဒါကျမ်း၌ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းတွင် ဟောကြားအပ်သည် မရှိမဟုတ်လော” ဟု မေးအံ့။ ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါကျမ်းသည် အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း၊ ပါဠိတော်သည်သာ ပမာဏဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် လောကဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ပါဠိနည်းကိုသာ ယူ၍ ဤပစဓာတ်ကို ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌လည်း သွင်းကြကုန်အံ့။ ထို့ကြောင့်ပင် ဓမ္မပါလဆရာ၊ အနုရုဒ္ဓါဆရာ စသည်တို့ ပြုစုအပ်သော ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် အသုံးတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏ -


Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;

Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.

ထို (ကုသိုလ်) ၌ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော မြတ်သောစိတ်သည် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ပေး၍၊ နောင်ပဝတ္တိအခါ၌ ဝိပါက်ရှစ်ပါးတို့တွင် နှစ်ပါးသော ဝိပါက်သည် ကျက်၏ (အကျိုးပေး၏)။


Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni ca paccati

အသင်္ခါရိက ဝိပါက်တို့နှင့် သသင်္ခါရိက ဝိပါက်တို့ကိုလည်း အကျိုးပေး၏ (ကျက်၏)။


Iccevamādayo. Ettha pana tesaṃ idameva pāḷiyā na sameti. Ye curādigaṇamhi sakammakabhāvena bhūvādigaṇe ca akammakabhāvena pavattassa bhūdhātusseva bhūvādigaṇe pavattassa sakamakassapi sato divādigaṇaṃ patvā akammakabhūtassa pacadhātussa sakammakattamicchanti. Etañhi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā, tasmā bhagavato pāvacane sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭatthaṃ ettha imaṃ nītiṃ paṭṭhapema –

ဤသို့ စသည်တို့တည်း။ ဤနေရာ၌ ထိုသူတို့၏ ဤစကားသည်သာ ပါဠိတော်နှင့် မညီညွတ်ပေ။ အကြင်သူတို့သည် စုရာဒိဂိုဏ်း၌ သကမ္မကအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ အကမ္မကအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ဘူဓာတ်ကဲ့သို့၊ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ဖြစ်၍ သကမ္မကဖြစ်ပါလျက်နှင့် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ အကမ္မကဖြစ်သော ပစဓာတ်၏ သကမ္မကဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ဤသို့ အလိုရှိခြင်းကို အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌ အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ကြားနာရသူတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် ဤနေရာ၌ ဤသဒ္ဒါနည်းစနစ် (နီတိ) ကို ထားရှိပေအံ့ -


Vināpi upasaggena, gaṇanānattayogato;

Sakammākammakā honti, dhātū pacabhidādayo.

ပစဓာတ်၊ ဘိဒဓာတ် စသည်တို့သည် ဥပသာရကင်းသော်လည်း၊ ဂိုဏ်းအမျိုးမျိုးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် သကမ္မက (ကံရှိသောဓာတ်) နှင့် အကမ္မက (ကံမရှိသောဓာတ်) တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Puriso odanaṃ pacati. Sa bhūtapacaniṃ paci. Odano paccati. Kammaṃ paccati. Vīhisīsaṃ paccati. Rukkhaphalāni paccanti. Nāgo pākāraṃ bhindati. Taḷākapāḷi bhijjati. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Ettha ca sayaṃsaddaṃ ajjhāharitvā ‘‘sayameva odano paccatī’’tiādinā vuttepi ‘‘puriso sayameva pāṇaṃ hanati. Bhagavā sayameva [Pg.37] ñeyyadhammaṃ abujjhī’’ti payogesu parassa āṇattisambhūtahananakriyāpaṭisedhamiva paropadesasambhūtabujjhanakriyāpaṭisedhanamiva ca aññassa kriyāpaṭisedhanavasena vuttattā yo sayaṃsaddavasena kammakattubhāvaparikappo, taṃ na pamāṇaṃ. Sayaṃsaddo hi suddhakattuatthepi dissati, na kevalaṃ ‘‘sayameva pīyate pānīya’’ntiādīsu kammattheyeva, tasmā sāsanānurūpena attho gahetabbo nayaññūhi.

ယောက်ျားသည် ဆွမ်းချက်၏ (ပုရိသော ဩဒနံ ပစတိ)။ ထိုသူသည် မြေကို ချက်အပ်သော အိုးခြမ်းဖြင့် ချက်၏ (သော ဘူတပစနိံ ပစိ)။ ဆွမ်းသည် ကျက်၏ (ဩဒနော ပစ္စတိ)။ ကံသည် ကျက်၏/အကျိုးပေး၏ (ကမ္မံ ပစ္စတိ)။ စပါးနှံသည် ရင့်ကျက်၏ (ဝီဟိသီသံ ပစ္စတိ)။ သစ်သီးတို့သည် မှည့်ကုန်၏ (ရုက္ခဖလာနိ ပစ္စန္တိ)။ ဆင်သည် တံတိုင်းကို ဖျက်၏ (နာဂေါ ပါကာရံ ဘိန္ဒတိ)။ ကန်ပေါင်သည် ပျက်၏ (တဠာကပါဠိ ဘိဇ္ဇတိ)။ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိသော အရာသည် ပျက်စီး၏ (ဘိဇ္ဇနဓမ္မံ ဘိဇ္ဇတိ)။ ဤနေရာ၌လည်း သယံ-သဒ္ဒါကို ဖြည့်စွက်၍ “ဆွမ်းသည် သူ့အလိုလို ကျက်၏” စသည်ဖြင့် ဆိုသော်လည်း၊ “ယောက်ျားသည် မိမိအလိုလို အသက်ကို သတ်၏”၊ “မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအလိုလို သိဖွယ်တရားကို သိတော်မူ၏” ဟူသော အသုံးတို့၌ သူတပါး၏ တိုက်တွန်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော သတ်ခြင်းကိရိယာကို တားမြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သူတပါး၏ သွန်သင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော သိခြင်းကိရိယာကို တားမြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း သူတပါး၏ ကိရိယာကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် သယံ-သဒ္ဒါအားဖြင့် ကြံစည်အပ်သော ကမ္မကတ္တုသဘောသည် ပမာဏမဟုတ်ပေ။ သယံ-သဒ္ဒါသည် ကတ္တားအနက်၌လည်း ထင်ရှား၏၊ “ရေသည် သူ့အလိုလို သောက်အပ်၏” စသည်တို့ကဲ့သို့ ကံအနက်သက်သက်၌သာ ထင်ရှားသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် နည်းကိုသိသော ပညာရှိတို့သည် သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီစွာ အနက်ကို ယူအပ်၏။


Vināpi upasaggena, vināpi ca gaṇantaraṃ;

Sakammākammakā honti, atthato divuādayo.

ဒိဝုဓာတ် စသည်တို့သည် ဥပသာရကင်းသော်လည်းကောင်း၊ အခြားဂိုဏ်းသို့ ကူးပြောင်းခြင်း ကင်းသော်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် သကမ္မကနှင့် အကမ္မကတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Kāmaguṇehi dibbati. Paccāmitte dibbati. Aññānipi yojetabbāni.

ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ကစား၏/မွေ့လျော်၏ (ကာမဂုဏေဟိ ဒိဗ္ဗတိ)။ ရန်သူတို့ကို အောင်၏ (ပစ္စာမိတ္တေ ဒိဗ္ဗတိ)။ အခြားသော အသုံးတို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Gaṇantarañcopasaggaṃ, vināpi atthanānataṃ;

Payogato sakammā ca, akammā ca gamādayo.

ဂမုဓာတ် စသည်တို့သည် အခြားဂိုဏ်းသို့ ကူးပြောင်းခြင်းနှင့် ဥပသာရကင်းသော်လည်း၊ အနက်ကွဲပြားမှုမရှိဘဲ အသုံးအားဖြင့် သကမ္မကလည်းကောင်း၊ အကမ္မကလည်းကောင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။


Puriso maggaṃ gacchati. Gambhīresupi atthesu ñāṇaṃ gacchati. Dhammaṃ carati. Tattha tattha carati.

ယောက်ျားသည် ခရီးလမ်းသို့ သွား၏ (ပုရိသော မဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ)။ နက်နဲသော အနက်တို့၌လည်း ဉာဏ်သည် သက်ဝင်၏ (ဂမ္ဘီရေသုပိ အတ္ထေသု ဉာဏံ ဂစ္ဆတိ)။ တရားကို ကျင့်၏ (ဓမ္မံ စရတိ)။ ထိုထိုအရပ်၌ လှည့်လည်ကျင့်သုံး၏ (တတ္ထ တတ္ထ စရတိ)။


Gaṇantarañcopasaggaṃ, payogañcatthanānataṃ;

Vināpi tividhā honti, disādī rūpabhedato.

ဒိသုဓာတ် စသည်တို့သည် အခြားဂိုဏ်းသို့ ကူးပြောင်းခြင်း၊ ဥပသာရ၊ အနက်ကွဲပြားမှုနှင့် အသုံးတို့ ကင်းသော်လည်း၊ ရုပ်ကွဲပြားမှုအားဖြင့် (ကတ္တု၊ ကမ္မ၊ ကမ္မကတ္တုဟူသော) သုံးပါးသော အပြားရှိကြကုန်၏။


Pāsādaṃ passati, pāsādaṃ dakkhati pāsādo dissati. Aññānipi yojetabbāni.

ပြာသာဒ်ကို ကြည့်၏ (ပါသာဒံ ပဿတိ)၊ ပြာသာဒ်ကို မြင်လတ္တံ့ (ပါသာဒံ ဒက္ခတိ)၊ ပြာသာဒ်သည် ထင်ရှား၏ (ပါသာဒေါ ဒိဿတိ)။ အခြားသော ရုပ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Sabhāvato sakammā tu, rudadhātādayo matā;

Sabhāvato akammā ca, nandadhātādayo matā.

ရုဒဓာတ် စသည်တို့ကိုမူကား သဘောအားဖြင့် သကမ္မက (ကံရှိသောဓာတ်) ဟု သိအပ်ကုန်၏။ နန္ဒဓာတ် စသည်တို့ကိုမူကား သဘောအားဖြင့် အကမ္မက (ကံမရှိသောဓာတ်) ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Mataṃ vā amma rodanti, idha nandati pecca nandati.

အမိ! သေလွန်သူကို ငိုကြွေးကြကုန်၏ (မတံ ဝါ အမ္မ ရောဒန္တိ)၊ ဤဘဝ၌လည်း ဝမ်းမြောက်ရ၏၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်း ဝမ်းမြောက်ရ၏ (ဣဓ နန္ဒတိ ပေစ္စ နန္ဒတိ)။


Upasaggavaseneke, sakammāpi akammakā;

Sambhavanti tathekacce, akammāpi sakammakā.

အချို့သော ဓာတ်တို့သည် ဥပသာရအစွမ်းကြောင့် သကမ္မက ဖြစ်ပါလျက်လည်း အကမ္မက ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ ထို့အတူ အချို့သော ဓာတ်တို့သည် အကမ္မက ဖြစ်ပါလျက်လည်း သကမ္မက ဖြစ်တတ်ကုန်၏။


Ekacce [Pg.38] tupasaggehi, sakammā ca sakammakā;

Akammakā akammā ca, esatthopettha dīpito;

အချို့သော ဓာတ်တို့သည် ဥပသာရတို့ကြောင့် သကမ္မက ဖြစ်လျက်လည်း သကမ္မကပင် ဖြစ်ကုန်၏။ အကမ္မက ဖြစ်လျက်လည်း အကမ္မကပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအနက်ကိုလည်း ဤနေရာ၌ ပြအပ်၏။


Puriso gāmā niggacchati, dhanaṃ adhigacchati, puriso pāṇaṃ abhibhavati, himavatā pabhavanti mahānadiyo. Aññānipi payogāni yojetabbāni.

ယောက်ျားသည် ရွာမှ ထွက်၏ (ပုရိသော ဂါမာ နိဂ္ဂစ္ဆတိ)၊ ဥစ္စာကို ရ၏ (ဓနံ အဓိဂစ္ဆတိ)၊ ယောက်ျားသည် သတ္တဝါကို နှိပ်စက်၏ (ပုရိသော ပါဏံ အဘိဘဝတိ)၊ ဟိမဝန္တာတောင်မှ မြစ်ကြီးတို့သည် စီးဆင်းကုန်၏ (ဟိမဝတာ ပဘဝန္တိ မဟာနဒိယော)။ အခြားသော အသုံးတို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tattha yadi sāsane pacadhātussa kammani rūpaṃ siyā, ‘‘purisena kammaṃ kariyatī’’ti payogo viya ‘‘purisena odano paciyatī’’ti payogo icchitabbo. Ye pana garū ‘‘tayā paccate odano’’tiādīni icchanti, te saddasatthanayaṃ nissāya vadanti maññe. Evaṃ santepi upaparikkhitvā yuttāni ce, gahetabbāni. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocara’’ntiādīsu aññopi attho daṭṭhabbo.

ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သာသနာတော်၌ ပစဓာတ်၏ ကမ္မပုဒ်ရုပ် ရှိခဲ့အံ့၊ “ယောက်ျားသည် ကံကို ပြုအပ်၏” (ပုရိသေန ကမ္မံ ကရိယတိ) ဟူသော အသုံးကဲ့သို့ “ယောက်ျားသည် ဆွမ်းကို ချက်အပ်၏” (ပုရိသေန ဩဒနော ပစိယတိ) ဟူသော အသုံးကို အလိုရှိအပ်၏။ အကြင် ဆရာကြီးတို့သည် “သင်သည် ဆွမ်းကို ချက်အပ်၏” (တယာ ပစ္စတေ ဩဒနော) စသည်တို့ကို အလိုရှိကြကုန်၏၊ ထိုဆရာတို့သည် သဒ္ဒါကျမ်းနည်းကို အမှီပြု၍ ပြောဆိုကြကုန်၏ဟု ထင်မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း စိစစ်ဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်ပါက ယူအပ်ကုန်၏။ ကာရိတ်အနက်၌ “ယောက်ျားသည် ယောက်ျားကို ဆွမ်းချက်စေ၏” (ပုရိသော ပုရိသေန ပုရိသံ ဝါ ဩဒနံ ပါစေတိ၊ ပါစယတိ၊ ပါစာပေတိ၊ ပါစာပယတိ)။ “ယောက်ျားသည် ယောက်ျားအားဖြင့် ဆွမ်းကို ချက်စေအပ်၏” (ပုရိသေန ပုရိသော ဩဒနံ ပါစိယတိ၊ ပါစယိယတိ၊ ပါစာပိယတိ၊ ပါစာပယိယတိ) ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ “နွားကျောင်းသားသည် တုတ်ဖြင့် နွားကို ကျက်စားရာအရပ်သို့ မောင်းနှင်သကဲ့သို့” (ယထာ ဒဏ္ဍေန ဂေါပါလော၊ ဂါဝံ ပါစေတိ ဂေါစရံ) စသော အသုံးတို့၌ အခြားသော အနက်ကိုလည်း မှတ်အပ်၏။


Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. Ettha ca ‘‘imassa maṃsañca pātabba’’nti payogo udāharaṇaṃ. ‘‘Pacati, pacanti. Pacasī’’tiādi padakkamo subodho.

ချက်လျက် (ပစံ၊ ပစန္တော၊ ပစန္တီ၊ ပစမာနော၊ ပစမာနာ)။ ချက်အပ်သော (ပါတဗ္ဗံ - ချက်အပ်သော/ချက်ထိုက်သော)၊ ချက်အပ်ပြီးသော (ပစိတံ)၊ ချက်အပ်သော (ပစိတဗ္ဗံ၊ ပစနီယံ)၊ ချက်ခြင်းငှာ (ပစိတုံ)၊ ချက်၍ (ပစိတွာ)။ ဤနေရာ၌ “ဤသူ၏ အသားကိုလည်း ချက်အပ်၏” (ဣမဿ မံသဉ္စ ပါတဗ္ဗံ) ဟူသော အသုံးသည် ဥပမာဖြစ်၏။ “ပစတိ၊ ပစန္တိ၊ ပစသိ” စသော ပုဒ်အစဉ်သည် နားလည်လွယ်၏။


Sica gharaṇe. Secati, seko, ‘‘ubhatobhāsā’’ti vadanti.

သိစဓာတ်သည် သွန်းဖျန်းခြင်း (ဃရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သွန်းဖျန်း၏ (သေစတိ)၊ သွန်းဖျန်းခြင်း (သေကော)၊ “ဥဘတောဘာသာ” (ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ် နှစ်မျိုးလုံး ရှိသောဓာတ်) ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Imāni cakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား စ-ကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Chakārantadhātu

ဆ-ကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်


Parassabhāsādibhāvaṃ, sabbesaṃ dhātunaṃ ito;

Paraṃ na byākarissaṃ so, sāsane īrito na hi.

ဤမှနောင်၌ ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ ပရဿပုဒ် စသည်တို့၏ အဖြစ်ကို ငါသည် ခွဲခြားဝေဖန်၍ မပြတော့အံ့၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့ ခွဲခြားခြင်းကို သာသနာတော်၌ ဟောကြားတော်မမူသောကြောင့်တည်း။


Chu [Pg.39] chedane. Choti. Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ.

ဆုဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (ဆေဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖြတ်၏ (ဆောတိ)။ “မြတ်သော နံ့သာရည်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော သျှောင်ထုံးကို ဖြတ်၍” (ဆောတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံ)။ “အချင်းတို့! သစ်ပင်ကို ဖြတ်ကြကုန်စမ်း” (အစ္ဆောစ္ဆုံဝတ ဘော ရုက္ခံ)။


Milecha aviyattāyaṃ vācāyaṃ. Milecchati, milakkhu. Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu.

မိလေစ္ဆဓာတ်သည် မထင်ရှားသော စကား (အဝိယတ္တဝါစာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မထင်မရှားသော စကားကို ပြောဆို၏ (မိလေစ္ဆတိ)၊ မိလက္ခု (မိလက္ခု)။ “နားမလည်နိုင်သော မိလက္ခူ လူမျိုးတို့ရှိရာ ပစ္စန္တရာဇ်အရပ်တို့၌ လူဖြစ်၏” (ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု ပစ္စာဇာတော ဟောတိ မိလက္ခူသု အဝိညာတာရေသု)။


Vachi icchāyaṃ. Vañchati. Vañchitaṃ dhanaṃ.

ဝဆိဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အလိုရှိ၏ (ဝဉ္ဆတိ)။ အလိုရှိအပ်သော ဥစ္စာ (ဝဉ္ဆိတံ ဓနံ)။


Achi āyāme. Añcati. Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti.

Achi-ဓာတ်သည် ဆွဲငင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Añcati။ (အသက်ရှူခြင်း စသည်၌) ရှည်ရှည်ဆွဲငင်သော် 'ငါသည် ရှည်ရှည်ဆွဲငင်သည်' ဟု သိ၏။


Huccha koṭille. Hucchati.

Huccha-ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Hucchati။


Muccha mohamucchāsu. Mucchati. Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha. Mucchā, mucchitvā.

Muccha-ဓာတ်သည် တွေဝေခြင်း၊ မေ့မြောခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Mucchati။ 'Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha' (အဆိပ်အရှိန်ကြောင့် မေ့မြောရကား သတိမေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏)။ Mucchā (မေ့မြောခြင်း)၊ mucchitvā (မေ့မြော၍)။


Phucha visaraṇe phochati.

Phucha-ဓာတ်သည် ပြန့်ပြောခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Phochati။


Yucha pamāde. Yucchati.

Yucha-ဓာတ်သည် မေ့လျော့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Yucchati။


Uchi uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uñchati. Uñchācariyāya īhatha.

Uchi-ဓာတ်သည် ကောက်ဆွတ်ခြင်း (ဆွမ်းခံခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Uñcho ဟူသည် ရှာဖွေခြင်းတည်း။ Uñchati။ 'Uñchācariyāya īhatha' (ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် ရှာဖွေပါလော့)။


Ucha pipāsāyaṃ. Uchati.

Ucha-ဓာတ်သည် ဆာမွတ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Uchati။


Puccha pañhe pucchati. Pucchitā, pucchako, puṭṭho, pucchito, pucchā. Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati. Pucchi, pucchituṃ. Pucchitvā. Ettha ca pañcavidhā pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ nānattaṃ aṭṭhasāliniyādito gahetabbaṃ.

Puccha-ဓာတ်သည် အမေးပြဿနာ အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pucchati။ Pucchitā (မေးမြန်းသူ)၊ pucchako (မေးမြန်းသူ)၊ puṭṭho (မေးအပ်သော)၊ pucchito (မေးအပ်သော)၊ pucchā (အမေး)။ Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati (ရဟန်းသည် ဝိနည်းဓိုရ်အား ပြဿနာကို မေး၏)။ Pucchi၊ pucchituṃ။ Pucchitvā။ ဤအရာ၌ အမေး (ပုစ္ဆာ) သည် ငါးမျိုးရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ- မမြင်ရသေးသည်ကို ထင်ရှားစေလို၍ မေးသော အမေး (အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ)၊ မြင်ဖူးသည်ကို နှိုင်းယှဉ်ညှိနှိုင်းလို၍ မေးသော အမေး (ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ)၊ ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်လို၍ မေးသော အမေး (ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ)၊ သဘောတူညီချက်ကို တောင်းခံလို၍ မေးသော အမေး (အနုမတိပုစ္ဆာ)၊ ပြောကြားလိုသော ဆန္ဒရှိ၍ မေးသော အမေး (ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအမေးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း စသည်တို့မှ ယူအပ်၏။


Viccha gatiyaṃ. Vicchati. Vicchikā.

Viccha-ဓာတ်သည် သွားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vicchati။ Vicchikā (ကင်းမြီးကောက်)။


Vacchu [Pg.40] chedane. Vucchati. Vuttā, vuttavā, vuttasiro. Vakāragatassa akārassa uttaṃ.

Vacchu-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vucchati။ Vuttā၊ vuttavā၊ vuttasiro (ရိတ်အပ်သော ဦးခေါင်းရှိသူ)။ ဝ-အက္ခရာ၌ ရှိသော အ-သရကို ဥ-သရသို့ ပြောင်းလဲခြင်း (ဥတ္တ) ပြုအပ်၏။


Vuttasaddo kesoharaṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu. Ettha ca sirasaddena siroruhā vuttā yathā mañcasaddena mañcaṭṭhā, cakkhusaddena ca cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ. Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu. Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā’’tiādisu. Atridaṃ vuccati –

Vutta-သဒ္ဒါသည် 'kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro' စသည်တို့၌ ဆံပင်ရိတ်ခြင်း (kesoharaṇa) အနက်၌လည်း ထင်ရှားရှိ၏။ ဤ၌ 'sira (ဦးခေါင်း)' သဒ္ဒါဖြင့် ဦးခေါင်း၌ ပေါက်သော ဆံပင်တို့ကို ဆိုလိုသည်၊ 'ညောင်စောင်း (mañca)' သဒ္ဒါဖြင့် ညောင်စောင်း၌ ရှိသောသူများကို ဆိုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'မျက်စိ (cakkhu)' သဒ္ဒါဖြင့် မျက်စိကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုသကဲ့သို့လည်းကောင်းတည်း။ (မျိုးစေ့ကို) စိုက်ပျိုးခြင်း (ropita) အနက်၌လည်း 'yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhati' (သရဒဥတု၌ ဖြစ်သော မျိုးစေ့သည် လယ်ကွင်း၌ ကြဲချအပ်သည်ရှိသော် အညှောက်ပေါက်သကဲ့သို့) စသည်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ပြောဆိုခြင်း (kathita) အနက်၌လည်း 'vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā' (ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏) စသည်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ဤအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏-


Vacchuvapavacavasā, vuttasaddo pavattati;

Kesohāre ropite ca, kathite ca yathākkamanti.

Vacchu၊ Vapa၊ Vaca၊ Vasa ဓာတ်တို့ကြောင့် Vutta-သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။ အစဉ်အတိုင်း ဆံပင်ရိတ်ခြင်း၊ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း အနက်တို့၌တည်း။


Aparo nayo – vuttasaddo ‘‘no ca kho paṭivutta’’ntiādīsu vāpasamīkaraṇe dissati. ‘‘Pannalomo paradattavutto’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto’’tiādīsu apagame. ‘‘Gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanavasena pavattite. Loke pana ‘‘vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene dissati, atridaṃ vuccati

တစ်နည်းကား- Vutta-သဒ္ဒါသည် 'no ca kho paṭivuttaṃ' စသည်၌ ကြဲချအပ်သော မြေကို ညှိခြင်း (vāpasamīkaraṇa) အနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ 'Pannalomo paradattavutto' စသည်၌ အသက်မွေးခြင်း (jīvitavutti) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Paṇḍupalāso bandhanā pavutto' စသည်၌ ကင်းကွာခြင်း (apagama) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ' စသည်၌ ဒေသနာတော်အားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်ခြင်း (pāvacanavasena pavattite) အနက်၌လည်းကောင်း၊ လောက၌မူ 'vutto pārāyano' စသည်၌ သင်အံခြင်း (ajjhene) အနက်၌လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိ၏။ ဤအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏-


‘‘Vāpasamīkaraṇe ca, atho jīvitavuttiyaṃ;

Apagame pāvacana-vasena ca pavattite;

Ajjhene cevametesu, vuttasaddo padissatī’’ti.

'Vutta' သဒ္ဒါသည် ကြဲချအပ်သောမြေကို ညှိခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အသက်မွေးခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကင်းကွာခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဒေသနာတော်အားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သင်အံခြင်း၌လည်းကောင်း ဤသို့သော အနက်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။


Aparopi nayo – vuttasaddo saupasaggoca anupasaggo ca vapane vāpasamīkaraṇe kesohāre jīvitavuttiyaṃ pamuttabhāve [Pg.41] pāvacanavasena pavattite ajjhene kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa –

တစ်နည်းတစ်ဖုံလည်း- Vutta-သဒ္ဒါသည် ဥပသရဂ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ ဥပသရဂ်မရှိဘဲ ဖြစ်သော်လည်းကောင်း ကြဲချခြင်း (vapane)၊ ကြဲချအပ်သောမြေကို ညှိခြင်း (vāpasamīkaraṇe)၊ ဆံပင်ရိတ်ခြင်း (kesohāre)၊ အသက်မွေးခြင်း (jīvitavuttiyaṃ)၊ လွတ်မြောက်သော အဖြစ် (pamuttabhāve)၊ ဒေသနာတော်အားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်ခြင်း (pāvacanavasena pavattite)၊ သင်အံခြင်း (ajjhene)၊ ပြောကြားခြင်း (kathane) စသည်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုစကားသည် ဤသို့တည်း-


‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti

'Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati; Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī' (မိတ်ဆွေတို့ကို မပြစ်မှားသောသူအား နွားတို့သည် တိုးပွားကြကုန်၏၊ လယ်ကွင်း၌ ကြဲချအပ်သော မျိုးစေ့သည် စည်ပင်ဖွံ့ဖြိုး၏၊ စိုက်ပျိုးအပ်သော အသီးအနှံကို စားသုံးရ၏) စသည်ဖြင့်တည်း။


Ādīsu vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu kesoharaṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto gaṇo, vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu kathane. Atridaṃ vuccati –

စသည်တို့၌ ကြဲချခြင်း (vapane) အနက်၌ လာရှိ၏။ 'No ca kho paṭivuttaṃ' စသည်တို့၌ ရှစ်ချောင်းရှိသော ထွန်သွား (aṭṭhadantaka) စသည်တို့ဖြင့် ကြဲချအပ်သော မြေကို ညှိခြင်း (vāpasamīkaraṇe) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro' စသည်တို့၌ ဆံပင်ရိတ်ခြင်း (kesoharaṇe) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharati' (မွေးညင်းပင်များ နှိမ့်ချလျက် သူတစ်ပါးပေးသော ပစ္စည်းဖြင့် အသက်မွေးကာ သားကောင်ကဲ့သို့သော စိတ်ဖြင့် နေ၏) စသည်တို့၌ အသက်မွေးခြင်း (jīvitavuttiyaṃ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā' (ရော်ရွက်ဝါသည် ညှာတံမှ ပြတ်လွတ်သည်ရှိသော် စိမ်းလန်းသော အဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်သကဲ့သို့) စသည်တို့၌ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း (bandhanato pamuttabhāve) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ' စသည်တို့၌ ဘုရားဟောဒေသနာတော် အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်ခြင်း (pāvacanabhāvena pavattite) အနက်၌လည်းကောင်း၊ လောက၌မူ 'vutto gaṇo, vutto pārāyano' (ဂိုဏ်းကို သင်အံအပ်ပြီ၊ ပါရာယနကျမ်းကို သင်အံအပ်ပြီ) စသည်တို့၌ သင်အံခြင်း (ajjhene) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā' (ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား၏ တရားအမွေခံများ ဖြစ်ကြကုန်လော့၊ အာမိသအမွေခံများ မဖြစ်ကြလင့် ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏) စသည်တို့၌ ပြောကြားခြင်း (kathane) အနက်၌လည်းကောင်း လာရှိ၏။ ဤအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏-


Vapa vatu vacchuvaca-dhātūnaṃ vasato mato;

Sopasaggo nopasaggo, vuttasaddo yathārahaṃ.

Vutta-သဒ္ဒါသည် ဥပသရဂ်နှင့်တကွ ဖြစ်စေ၊ ဥပသရဂ်မရှိဘဲ ဖြစ်စေ လျော်ကန်သလို Vapa၊ Vatu၊ Vacchu၊ Vaca၊ Vasa ဓာတ်တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Vapane ca vāpasamī-karaṇe muṇḍatāya ca;

Jīvavutyaṃ pamuttatthe, vasā pāvacanassa tu;

Pavattite ca ajjhene, kathane cāti lakkhaye;

ကြဲချခြင်း၊ ကြဲချအပ်သော မြေကို ညှိခြင်း၊ ဦးပြည်းခြင်း (ဆံပင်ရိတ်ခြင်း)၊ အသက်မွေးခြင်း၊ လွတ်မြောက်သော အနက်၊ ဒေသနာတော်အားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်ခြင်း၊ သင်အံခြင်း၊ ပြောကြားခြင်း အနက်တို့၌ (ထို Vutta-သဒ္ဒါကို) လက္ခဏာဖြင့် သိမှတ်အပ်၏။


Taccha tanukaraṇe. Tacchati. Tacchako dāruṃ.

Taccha-ဓာတ်သည် ပါးလွှာအောင်ပြုခြင်း (ရွေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Tacchati။ Tacchako dāruṃ (သစ်ကို ရွေတတ်သော လက်သမား)။


Chakārantadhāturūpāni.

ဆ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိများ ပြီးပြီ။


Jakārantadhātu

ဇ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Jijaye. Jeti. Jayati, parājayati. Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti. Dhammaṃ caranto parajjati. Rājānaṃ jayāpesuṃ. Jayāpetvā. Ettha jayāpesunti ‘‘jayatu bhava’’nti āsīsavacanaṃ vadiṃsūti attho. Jayanaṃ, jitaṃ, jayo, vijitaṃ, jino, jetā, jeto, jito māro, māraṃ jito, jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino, anodhijino, jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Imassa pana dhātussa kiyādigaṇaṃ pattassa ‘‘jināti jinitvā’’tyādīni rūpāni bhavanti.

Ji-ဓာတ်သည် အောင်နိုင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jeti။ Jayati၊ parājayati။ Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti (တရားကို ကျင့်သောသူသည် အရှင်ကို အောင်၏)။ Dhammaṃ caranto parajjati (တရားကို ကျင့်သောသူသည် ရှုံး၏/ဆုတ်ယုတ်၏)။ Rājānaṃ jayāpesuṃ (မင်းကြီးအား အောင်ဆုပန်ကြကုန်၏)။ Jayāpetvā။ ဤ၌ 'jayāpesuṃ' ဟူသည် 'အရှင်မင်းကြီး အောင်မြင်ပါစေ' ဟု ကောင်းချီးဆုတောင်းစကားကို ပြောဆိုကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Jayanaṃ (အောင်ခြင်း)၊ jitaṃ (အောင်အပ်သော)၊ jayo (အောင်ပွဲ/အောင်ခြင်း)၊ vijitaṃ (အောင်အပ်သောတိုင်းပြည်)၊ jino (အောင်တော်မူသောဘုရား)၊ jetā (အောင်တတ်သူ)၊ jeto (အောင်အပ်သော)၊ jito māro (အောင်အပ်သော မာရ်နတ်)၊ māraṃ jito (မာရ်နတ်ကို အောင်ပြီးသောသူ)၊ jitavā (အောင်ပြီးသောသူ)၊ jitāvī (အောင်တတ်သောသူ)၊ vijitāvī (အောင်မြင်ပြီးသောသူ)၊ māraji (မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသောဘုရား)၊ lokaji (လောကကို အောင်တော်မူသောဘုရား)၊ odhijino (သန့်သန့်ကန့်သတ်၍ အောင်တော်မူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စသည်)၊ anodhijino (အကန့်အသတ်မရှိ အလုံးစုံကို အောင်တော်မူသော သဗ္ဗညုဘုရား)၊ jito၊ vijito၊ jetuṃ၊ vijetuṃ၊ jitvā၊ vijitvā။ ဤ Ji-ဓာတ်သည် ကိယာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ 'jināti၊ jinitvā' စသည်ဖြင့် ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။


Ji abhibhavane. Jeti. Jino. Pubbe viya rūpāni. Ettha ca ‘‘tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti pāḷi abhibhavanatthasādhakā. Ettha hi vijitanti adhibhūtanti attho.

Ji-ဓာတ်သည် နှိပ်စက်ခြင်း (လွှမ်းမိုးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jeti။ Jino။ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်အတိုင်း ပုံစံများ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ 'tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī' (အာနန္ဒာ၊ သင်တို့ကဲ့သို့သော သူတော်ကောင်းတို့သည် လွှမ်းမိုးချုပ်တည်းအပ်သောကြောင့် နောင်လာနောက်သားတို့သည် သလေးဆန် ဆွမ်းကို နှာခေါင်းရှုံ့ကြလိမ့်မည်) ဟူသော ပါဠိတော်သည် လွှမ်းမိုးခြင်း (abhibhavana) အနက်ကို သက်သေထူ၏။ ဤပါဠိ၌ 'vijita' ဟူသည် လွှမ်းမိုးအပ်သော (adhibhūta) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Ju gatiyaṃ. Ettha sīghagati adhippetā. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ, javanapañño, javanahaṃso. Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ.

Ju-ဓာတ်သည် သွားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ လျင်မြန်စွာ သွားခြင်း (sīghagati) ကို ဆိုလိုသည်။ Javati။ Javanaṃ (လျင်မြန်စွာ သွားခြင်း/ဇောစိတ်)၊ javo (အရှိန်အဟုန်)၊ javaṃ၊ javanto၊ javanacittaṃ (ဇောစိတ်)၊ javanapañño (လျင်မြန်သော ပညာရှိသူ)၊ javanahaṃso (လျင်မြန်စွာ ပျံသန်းတတ်သော ဟင်္သာ)။ 'Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ' (စိတ်ကဲ့သို့ လျင်မြန်သော အရှိန်ဖြင့် အလိုရှိရာအရပ်သို့ သွား၏)။


Jekhaye. Jīyati. Ekārassa īyādeso. Sāsanānurūpena ‘‘kiṃ maṃ dhanena jīyethā’’ti hi pāḷi dissati. Saddasatthavidū pana ‘‘jāyatī’’ti rūpaṃ vadanti.

Je-ဓာတ်သည် ကုန်ခမ်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jīyati။ ဧ-အက္ခရာကို ဤယ-အက္ခရာသို့ အာဒေသပြုအပ်၏။ သာသနာတော်နှင့်အညီ 'kiṃ maṃ dhanena jīyethā' (ဥစ္စာပစ္စည်း ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းဖြင့် ငါ့အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း) ဟူသော ပါဠိတော်သည် ထင်ရှားရှိ၏။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကမူ 'jāyati' ဟု ပုံစံကို ဆိုကြကုန်၏။


Sajja gatiyaṃ. Sajjati.

Sajja-ဓာတ်သည် သွားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sajjati။


Kuju khuju theyyakaraṇe. Kojati. Khojati.

Kuju-ဓာတ်၊ Khuju-ဓာတ်တို့သည် ခိုးယူခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Kojati။ Khojati။


Vaja gatiyaṃ. Dhaja dhaji ca. Vajati. Abbajati. Manussattañca abbaje. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā, pabbajito, pabbājito.

Vaja-ဓာတ်သည် သွားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Dhaja-ဓာတ်၊ Dhaji-ဓာတ်တို့လည်း သွားခြင်း အနက်၌ပင် ဖြစ်ကုန်၏။ Vajati။ Abbajati။ 'Manussattañca abbaje' (လူ့အဖြစ်သို့လည်း ရောက်ရာ၏)။ Vajo (နွားခြံ/သွားခြင်း)၊ vajanaṃ (သွားခြင်း)၊ pavajanaṃ (ရှေ့ရှုသွားခြင်း)၊ pabbajjā (ရဟန်းပြုခြင်း)၊ pabbajito (ရဟန်းပြုပြီးသောသူ)၊ pabbājito (နှင်ထုတ်အပ်သောသူ)။


Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato;

Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave.

'Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato; Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave' (မိမိ၏ တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်အပ်သဖြင့် တစ်ပါးသော တိုင်းနိုင်ငံသို့ ရောက်သွားသောသူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားဆိုးတို့ကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားရန် ကြီးစွာသော ကျီကြီးကို ပြုလုပ်ရာ၏)။


Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Ettha dhajoti ketu. Dhañjananti gamanaṃ.

Dhajati။ Dhajo။ Dhañjati။ Dhañjanaṃ။ ဤ၌ 'dhajo' ဟူသည် တံခွန်ကုက္ကားတည်း။ 'Dhañjana' ဟူသည် သွားခြင်းတည်း။


Aja khepane ca. Gatiapekkhakoyeva cakāro. Ajati. Ajo. Ettha ajoti eḷako. Imāni panassa pariyāyavacanāni ‘‘ajo eḷako urabbho avi meṇḍo’’ti. Tattha urabbhoti eḷako, yo ‘‘ajo’’tipi vuccati. Avīti rattalomo eḷako. Meṇḍoti kuṭilasiṅgo eḷako. Tathā hi janakajātake ajarathato meṇḍarathā visuṃ vuttā. Apica ajeḷakanti ajato eḷakassa visuṃ vacanato eḷakasaddena meṇḍopi gahetabbo, mahosadhajātakaṭṭhakathāyañhi meṇḍeḷakānaṃ nibbisesatā vuttāti.

Aja-ဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်း (သွားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ရှေ့ဓာတ်မှ သွားခြင်းအနက်ကို ငဲ့သည်သာတည်း။ Ajati၊ Ajo ဟု ဖြစ်၏။ ထိုတွင် Ajo ဟူသည် သိုး (ဆိတ်) ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ထိုသိုး၏ ပရိယာယ်စကားလုံးများတည်း - 'ajo, eḷako, urabbho, avi, meṇḍo' ဟူ၍တည်း။ ထိုတွင် urabbho ဟူသည် 'ajo' ဟုလည်း ခေါ်ရသော သိုးပင် ဖြစ်သည်။ avī ဟူသည် နီသောမွေးရှိသော သိုး ဖြစ်သည်။ meṇḍo ဟူသည် ကောက်သော ဦးချိုရှိသော သိုး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့မှန်သဖြင့် ဇနကဇာတ်၌ ဆိတ်ရထားနှင့် သိုးရထားတို့ကို သီးခြားစီ ဟောတော်မူသည်။ တစ်နည်းကား ajeḷakaṃ (ဆိတ်နှင့်သိုး) ဟု ဆိတ်မှ သိုးကို သီးခြားခွဲ၍ ပြောဆိုခြင်းကြောင့် eḷaka-သဒ္ဒါဖြင့် သိုး (meṇḍa) ကိုလည်း ယူအပ်၏။ မဟောသဓာဇာတ်အဋ္ဌကထာ၌ သိုး (meṇḍa) နှင့် eḷaka တို့၏ ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကို ဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်သတည်း။


Ajja sajja ajjane. Ajjanaṃ ajjanakriyā. Ajjati. Sajjati.

Ajja-ဓာတ်၊ sajja-ဓာတ်တို့သည် ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ajjana ဟူသည် ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်း အမှုတည်း။ Ajjati၊ Sajjati ဟု ဖြစ်၏။


Kajja byathane. Byathanaṃ hiṃsā. Kajjati.

Kajja-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (တုန်လှုပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ byathana ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်း ဖြစ်၏။ Kajjati ဟု ဖြစ်၏။


Khajja majjane ca. Majjanaṃ suddhi. Byathanāpekkho cakāro. Khajjati. Khajjūro.

Khajja-ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်း (ပွတ်တိုက်ခြင်း) အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ majjana ဟူသည် စင်ကြယ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ကို ငဲ့သည်။ Khajjati၊ Khajjūro (စွန်ပလွန်ပင်) ဟု ဖြစ်၏။


Khaja manthe. Mantho viloḷanaṃ. Khajati.

Khaja-ဓာတ်သည် မွှေနှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ mantha ဟူသည် မွှေနှောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ Khajati ဟု ဖြစ်၏။


Khaji gativekalle. Kissa bhante ayyo khañjatīti. Ubho khañjā. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā.

Khaji-ဓာတ်သည် ခြေဆွံ့ခြင်း (သွားခြင်း ပျက်စီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'အရှင်ဘုရား... အရှင်သည် အဘယ်ကြောင့် ခြေဆွံ့လျက် သွားပါသနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နှစ်ဦးလုံး ခြေဆွံ့ကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။ Khañjanaṃ၊ khañjituṃ၊ khañjitvā ဟု ဖြစ်၏။


Khaja kampane. Khajati. Ejā. Ettha ca ejāti lābhādiṃ paṭicca ejati kampatīti ejā, balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ.

Khaja-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Khajati၊ Ejā ဟု ဖြစ်၏။ ထိုတွင် Ejā ဟူသည် လာဘ်အစရှိသည်ကို စွဲ၍ တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် Ejā ဟု ခေါ်၏။ ယင်းသည် အားကြီးသော တဏှာ၏ အမည် ဖြစ်သည်။


Buja vajiranibbese. Vajiranigghoseti keci vidū vadanti. Bojati.

Buja-ဓာတ်သည် မိုးကြိုးသံ (ခံစားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အချို့သော ပညာရှိတို့သည် 'မိုးကြိုးသံတည်း' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ Bojati ဟု ဖြစ်၏။


Khija [Pg.44] kuji guji abyattasadde. Khijati. Kuñjati. Guñjati.

Khija-ဓာတ်၊ kuji-ဓာတ်၊ guji-ဓာတ်တို့သည် မထင်ရှားသော အသံအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Khijati၊ Kuñjati၊ Guñjati ဟု ဖြစ်၏။


Laja lāja tajja bhassane. Lajati. Lājati. Tajjati.

Laja-ဓာတ်၊ lāja-ဓာတ်၊ tajja-ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း (ထွန်းပခြင်း/ခြိမ်းခြောက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Lajati၊ Lājati၊ Tajjati ဟု ဖြစ်၏။


Laji dittiyañca. Bhassanāpekkho cakāro. Lañjati. Tatiyo nayalañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako.

Laji-ဓာတ်သည် အရောင်တောက်ပခြင်း အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ပြောဆိုခြင်း အနက်ကို ငဲ့၏။ Lañjati ဟု ဖြစ်၏။ တတိယနည်း၌ lañjako ဟု ဖြစ်၏။ သုတ်၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ် (ပြတတ်) သောကြောင့် lañjako (ကျမ်းဂန်အကျဉ်း) မည်၏။


Jaja jaji yuddhe. Yujjhanaṃ yuddhaṃ. Jajati. Jañjati.

Jaja-ဓာတ်၊ jaji-ဓာတ်တို့သည် စစ်တိုက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ yujjhana ဟူသည် စစ်တိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ Jajati၊ Jañjati ဟု ဖြစ်၏။


Tuja hiṃsāyaṃ. Tojati.

Tuja-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Tojati ဟု ဖြစ်၏။


Tuji balane ca. Balanaṃ balanakriyā. Hiṃsāpekkhako cakāro. Tuñjati.

Tuji-ဓာတ်သည် အားရှိခြင်း (အသက်မွေးခြင်း) အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ balana ဟူသည် အားရှိစေခြင်း အမှုတည်း။ စ-သဒ္ဒါသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ကို ငဲ့၏။ Tuñjati ဟု ဖြစ်၏။


Gaja kuji muji gajja saddatthā. Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati, megho gajjati. Yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gajjati. Maṇi gajjati. Ñāṇagajjanaṃ gajjati. Gajjituṃ samattho. Gajjitā. Gajjitvā. Tattha gajoti hatthī. Hatthissa hi anekāni nāmāni –

Gaja-ဓာတ်၊ kuji-ဓာတ်၊ muji-ဓာတ်၊ gajja-ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းအနက်ရှိကုန်၏။ Gajati၊ Kuñjati၊ Muñjati၊ 'Gajo gajjati' (ဆင်သည် ဟောက်၏)၊ 'megho gajjati' (မိုးသည် ခြိမ်း၏) ဟု ဖြစ်၏။ 'အကြင်အိမ်၌ အိမ်မွေးကျွန်သည် ရပ်လျက် ကြမ်းတမ်းသောစကားတို့ကို ကြုံးဝါး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပတ္တမြားသည် အသံမြည်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဉာဏ်တော်၏ ကြုံးဝါးခြင်းကို ကြုံးဝါး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။ Gajjituṃ samattho၊ Gajjitā၊ Gajjitvā ဟု ရှိ၏။ ထိုတွင် gajo ဟူသည် ဆင် ဖြစ်သည်။ ဆင်အား များစွာသော အမည်တို့သည် ရှိကုန်၏ -


Hatthī nāgo gajo dantī, kuñjaro vāraṇo karī;

Mātaṅgo dvirado saṭṭhi-hāyano’nekapo ibho.

Hatthī၊ nāgo၊ gajo၊ dantī၊ kuñjaro၊ vāraṇo၊ karī၊ mātaṅgo၊ dvirado၊ saṭṭhihāyano၊ anekapo၊ ibho (တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။


Thambho rammo dvipo ceva, hatthinī tu kareṇukā;

Hatthipoto hatthicchāpo, bhiṅko ca kalabho bhave.

thambho၊ rammo၊ dvipo တို့သည်လည်းကောင်း (ဆင်၏အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏)။ ဆင်မကိုမူ kareṇukā ဟု ခေါ်၏။ ဆင်ငယ်ကို hatthipoto၊ hatthicchāpo၊ bhiṅko၊ kalabho ဟု ခေါ်အပ်၏။


Caja cāge. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ. Cajaṃ, cajanto. Cajamāno.

Caja-ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Cajati (စွန့်၏)၊ Pariccajati (ပတ်ပတ်စက်စက် စွန့်၏)၊ Cāgo (စွန့်ကြဲခြင်း)၊ Pariccāgo (လုံးဝစွန့်လွှတ်ခြင်း)၊ Cajanaṃ၊ Cajaṃ၊ cajanto၊ Cajamāno ဟု ဖြစ်၏။


Sanja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sañcati. Satto. Sajanaṃ, satti. Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā.

Sanja-ဓာတ်သည် ငြိကပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ saṅgo ဟူသည် ငြိကပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ Sañcati၊ Satto (သတ္တဝါ)၊ Sajanaṃ၊ satti၊ Āsatti (ပြင်းစွာကပ်ငြိခြင်း)၊ Sajituṃ၊ Sajitvā ဟု ဖြစ်၏။


Īja gatiyaṃ. Ījati.

Īja-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Ījati ဟု ဖြစ်၏။


Bhaji bhajjane. Bhajjanaṃ tāpakaraṇaṃ. Tilāni bhajjati. Purisena bhajjamānāni tilāni.

Bhaji-ဓာတ်သည် လှော်ခြင်း (ပူစေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ bhajjana ဟူသည် ပူအောင်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'Tilāni bhajjati' (နှမ်းတို့ကို လှော်၏)၊ 'Purisena bhajjamānāni tilāni' (ယောက်ျားသည် လှော်အပ်ကုန်သော နှမ်းတို့) ဟု ဖြစ်၏။


Eja [Pg.45] bheja bhāja dittiyaṃ. Ditti sobhā. Ejati. Bhejati. Bhājati.

Eja-ဓာတ်၊ bheja-ဓာတ်၊ bhāja-ဓာတ်တို့သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ditti ဟူသည် တင့်တယ်ခြင်း (သပ္ပါယ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ Ejati၊ Bhejati၊ Bhājati ဟု ဖြစ်၏။


Tija nisāne, khamāyañca. Nisānaṃ tikkhatākaraṇaṃ. Khamā khanti. Tejati. Titikkhati. Tejano. Tejo. Tattha tejanoti kaṇḍo saro usu. Tejoti sūriyo. Atha vā tejoti tejanaṃ usmā uṇhattaṃ tāpo. Tejoti vā ānubhāvo pabhāvo.

Tija-ဓာတ်သည် ထက်မြက်အောင်ပြုခြင်းနှင့် သည်းခံခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ nisāna ဟူသည် ထက်မြက်အောင် ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ khamā ဟူသည် သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ဖြစ်၏။ Tejati၊ Titikkhati၊ Tejano၊ Tejo ဟု ဖြစ်၏။ ထိုတွင် tejano ဟူသည် မြား ဖြစ်၏။ tejo ဟူသည် နေ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် tejo ဟူသည် ပူလောင်ခြင်း၊ ငွေ့ရှိခြင်း၊ အပူရှိန် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် tejo ဟူသည် အာနုဘော် (တန်ခိုးအရှိန်အဝါ) ဖြစ်၏။


Sañja parissagge, āliṅganaṃ parissaggo. Sañjati.

Sañja-ဓာတ်သည် ဖက်ယမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ parissagga ဟူသည် ဖက်ယမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ Sañjati ဟု ဖြစ်၏။


Khaji dāne, gatiyañca. Khañjati. Khañjanaṃ.

Khaji-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်းနှင့် သွားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Khañjati၊ Khañjanaṃ ဟု ဖြစ်၏။


Rāja dittiyaṃ bhāja ca. Rājati. Bhājati. Rājā. Rājinī. Vanarāji. Rājitvā. Virājitvā. Atra viññūnamatthavivaraṇe kosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –

Rāja-ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ bhāja-ဓာတ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Rājati၊ Bhājati၊ Rājā (မင်း)၊ Rājinī (မိဖုရား)၊ Vanarāji (တောတန်း)၊ Rājitvā၊ Virājitvā ဟု ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ပညာရှိတို့ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုရာတွင် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေခြင်းငှာ ဂါထာကို ရေးစပ်ပါအံ့ -


Ma’hā’rāja mahārāja, mahārāja mameva’hi;

Ne’tassa iti vatvāna, dve janā kalahaṃ karuṃ.

'အို-မင်းကြီး... မြွေသည် ငါ့မြေ၌ တောက်ပဖူးပြီ၊ မြွေသည် ငါ့ထံ၌သာ တောက်ပဖူးပြီ၊ ဤသူ့ထံ၌ မဟုတ်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၍ လူနှစ်ဦးတို့သည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ettha ca paṭhamapādassa dutiyapade ‘‘me ahi mahī’’ti chedo ‘‘puttā me atthi puttā matthī’’ti viya. ‘‘Mahi arāja mahārājā’’ti ca chedo ‘‘yopi ayaṃ yopāya’’nti viya. Ettha arājasaddo ‘‘atikaramakarācariyā’’ti ettha akarīti atthavācako akarasaddo viya ākhyātaparokkhāvibhattiko daṭṭhabbo. Arāja virocīti attho. Ayaṃ pana gāthāya piṇḍattho ‘‘mahārāja me ahi arāja, mama eva ahi arāja, na etassa iti vatvā dve ahituṇḍikajanā kalahaṃ kariṃsū’’ti.

ဤဂါထာ၌ ပထမပါဒ၏ ဒုတိယပုဒ်တွင် 'me atthi' ကို 'puttā matthi' ဟု ဖြတ်သကဲ့သို့ 'me ahi mahī' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ 'yopi ayaṃ' ကို 'yopāyaṃ' ဟု ဖြတ်သကဲ့သို့ 'mahi arāja mahārājā' ဟုလည်း ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ဤ၌ 'arāja' သဒ္ဒါကို 'atikaramakarācariyā' ဟူသော အရပ်၌ 'akarī' အနက်ကို ဟောသော 'akara' သဒ္ဒါကဲ့သို့ အာချာတ်ပရောက္ခာဝိဘတ်ရှိသော သဒ္ဒါဟု မှတ်အပ်၏။ 'arāja' ဟူသည် တောက်ပဖူးပြီ (virocī) ဟု အနက်ရ၏။ ဤဂါထာ၏ အနှစ်ချုပ်အနက်ကား - 'မြတ်သောမင်းကြီး... အကျွန်ုပ်၏မြွေသည် တောက်ပဖူးပြီ၊ အကျွန်ုပ်၏မြွေသာလျှင် တောက်ပဖူးပြီ၊ ဤသူ၏မြွေ မဟုတ်ပါ' ဟု ဆိုကာ မြွေပြသမားနှစ်ဦးတို့သည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူသတည်း။


Ranja rāge. Bhikkhu cīvaraṃ rajati. Satto rūpādīsu rañjati. Rajanaṃ. Rajako. Rāgo. Virāgo. Haliddirāgo. Rājā. Rājinī. Imassa ca divādigaṇaṃ pattassa ‘‘rajjati virajjatī’’ti rūpāni [Pg.46] bhavanti. Tattha rajananti rajanavatthu. Rajakoti rajakāro vatthadhovanako. Rāgoti rajjanti sattā tena, sayaṃ vā rañjati, rañjanamattameva vā etanti rāgo, taṇhā. Imāni pana tadabhidhānāni –

Ranja-ဓာတ်သည် စွဲလမ်းခြင်း (ဆိုးဆိုးရွှန်းရွှန်းရှိခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းသည် သင်္ကန်းကို ဆိုး၏'၊ 'သတ္တဝါသည် ရူပါရုံ စသည်တို့၌ စွဲလမ်း၏' ဟု ရှိ၏။ Rajanaṃ၊ Rajako၊ Rāgo၊ Virāgo၊ Haliddirāgo (နနွင်းဆိုးရည်ကဲ့သို့သော ရာဂ)၊ Rājā၊ Rājinī ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဓာတ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော် 'rajjati, virajjatī' ဟု ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတွင် rajana ဟူသည် ဆိုးရည် (ဆိုးစရာဝတ္ထု) ဖြစ်၏။ rajaka ဟူသည် အဝတ်လျှော်သူ (ပန်းဆိုးသည်) ဖြစ်၏။ rāga ဟူသည် သတ္တဝါတို့သည် ထိုတရားဖြင့် စွဲလမ်းတတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် စွဲလမ်းတတ်၏၊ သို့မဟုတ် စွဲလမ်းခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် rāga (တဏှာ) မည်၏။ ထိုတဏှာရာဂ၏ အမည်များကား ဤသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ -


Rāgo lobho tasiṇā ca, taṇhā ejā visattikā;

Satti āsatti mucchā ca, lubbhitattañca lubbhanā.

Rāgo (ရာဂ)၊ lobho (လောဘ)၊ tasiṇā (တဏှာ)၊ taṇhā (တဏှာ)၊ ejā (လှုပ်ရှားတတ်သောတဏှာ)၊ visattikā (အဆိပ်နှင့်တူသောတဏှာ)၊ satti (ကပ်ငြိခြင်း)၊ āsatti (ပြင်းစွာကပ်ငြိခြင်း)၊ mucchā (တွေဝေမေ့လျော့ခြင်း)၊ lubbhitattaṃ (မက်မောသည်၏အဖြစ်)၊ lubbhanā (မက်မောခြင်း)။


Kāmo nikāmanā icchā, nikanti ca niyanti ca;

Vanañca vanatho ceva, apekkhā bhavanetti ca.

Kāmo (လိုချင်ခြင်း)၊ nikāmanā (အလွန်လိုချင်ခြင်း)၊ icchā (အလိုရှိခြင်း)၊ nikanti (နှစ်သက်ခြင်း)၊ niyanti (တဏှာဆွဲအား)၊ vanaṃ (တောနှင့်တူသောတဏှာ)၊ vanatho (ချုံနှင့်တူသောတဏှာ)၊ apekkhā (တောင့်တခြင်း)၊ bhavanetti (ဘဝသို့ဆွဲဆောင်တတ်သော ကြိုးတည်းဟူသောတဏှာ)။


Anurodho ca sārāgo, saṅgo paṅko ca sibbinī;

Nandīrāgo anunayo, gedho sañjananī tathā;

Janikā paṇidhi ceva, ajjhosānantinekadhā.

Anurodho (အလိုက်သင့်ငြိတွယ်ခြင်း)၊ sārāgo (အလွန်စွဲလမ်းခြင်း)၊ saṅgo (ငြိကပ်ခြင်း)၊ paṅko (ညွန်ပျံ)၊ sibbinī (ချုပ်လုပ်တတ်သောအပ်ချုပ်သည်နှင့်တူသောတဏှာ)၊ nandīrāgo (နှစ်သက်စွဲလမ်းခြင်း)၊ anunayo (ညွတ်ကိုင်းခြင်း)၊ gedho (မက်မောခြင်း)၊ sañjananī (ဖြစ်ပွားစေတတ်သောတရား)၊ janikā (ဖြစ်စေတတ်သောတရား)၊ paṇidhi (တောင့်တချက်)၊ ajjhosānaṃ (ပြင်းစွာသက်ဝင်မြှုပ်နှံခြင်း) စသည်ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ရှိကုန်၏။


Virāgoti maggo nibbānañca. Rājāti pathavissaro. Ettha dhātudvayavasena nibbacanāni niyyante. Nānāsampattīhi rājati dibbati virocatīti rājā. Dānañca piyavacanañca atthacariyā ca samānattatā cāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi attani mahājanaṃ rañjetītipi rājā. Rājinīti rājabhariyā. Tesaṃ abhidhānāni vuccante sahābhidhānantarehi –

Virāgo ဟူသည် မဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန် ဖြစ်၏။ Rājā ဟူသည် မြေကြီးကို အစိုးရသော မင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဓာတ်နှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်တို့ကို ထုတ်ဆောင်အပ်ကုန်၏။ အထူးထူးသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် တောက်ပတတ်၊ ကစားတတ်၊ ထွန်းပတတ်သောကြောင့် Rājā မည်၏။ သို့မဟုတ် ပေးကမ်းခြင်း (ဒါန)၊ ချိုသာသောစကားကို ပြောဆိုခြင်း (ပိယဝါစာ)၊ အကျိုးရှိအောင် ကျင့်ပေးခြင်း (အတ္ထစရိယာ)၊ ကိုယ်တိုင်နှင့် ထပ်တူထားခြင်း (သမာနတ္တတာ) တည်းဟူသော ဤသင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့် လူအပေါင်းကို မိမိ၌ စွဲလမ်းစေတတ် (နှစ်သက်စေတတ်) သောကြောင့်လည်း Rājā မည်၏။ Rājinī ဟူသည် မင်း၏ ခင်ပွန်း (မိဖုရား) ဖြစ်သည်။ ထိုမင်း၊ မိဖုရားတို့၏ အမည်တို့ကို အခြားအမည်များနှင့်တကွ ပြဆိုအံ့ -


Rājā bhūpati devo ca, manujindo disampati;

Patthivo jagatipālo, bhūbhujo pathavissaro.

Rājā၊ bhūpati (မြေကြီး၏အရှင်)၊ devo (နတ်နှင့်တူသောမင်း)၊ manujindo (လူတို့၏အရှင်)၊ disampati (အရပ်မျက်နှာတို့၏အရှင်)၊ patthivo (မြေကြီးကိုအစိုးရသောမင်း)၊ jagatipālo (ကမ္ဘာကိုစောင့်သောမင်း)၊ bhūbhujo (မြေကြီးကိုစားသောမင်း)၊ pathavissaro (မြေကြီး၏အရှင်)။


Raṭṭhādhipo bhūmipālo, manussindo janādhipo;

Narindo khattiyo ceva, khettassāmi pabhāvako.

raṭṭhādhipo (တိုင်းပြည်၏အရှင်)၊ bhūmipālo (မြေကြီးကိုစောင့်သောမင်း)၊ manussindo (လူတို့၏အရှင်)၊ janādhipo (လူအပေါင်း၏အရှင်)၊ narindo (လူတို့၏အရှင်)၊ khattiyo (မင်းမျိုး)၊ khettassāmi (လယ်ယာမြေ၏အရှင်)၊ pabhāvako (တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသောမင်း) ဖြစ်ကုန်၏။


Muddhābhisitto rājāti, kathito itaro pana;

Rājañño khattiyo cāti, vutto khattiyajātiko.

ဦးထိပ်၌ သွန်းအပ်သော ရာဇဘိသိက်ရှိသော မင်းကို 'muddhābhisitto rājā' (ဘိသိက်ခံမင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမှတပါးသော မင်းမျိုးဖြစ်သော သူကိုမူ 'rājañño' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'khattiyo' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


Muddhābhisitto anurājā, uparājāti bhāsito;

Catuddīpī rājarājā, cakkavattīti bhāsito.

ဘိသိက်မခံရသေးသော မင်းငယ်ကို anurājā ဟူ၍လည်းကောင်း၊ uparājā ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းကို အစိုးရသော မင်းတို့မင်းကို cakkavattī (စကြာမင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။


Rājinī [Pg.47] uparī devī, mahesī bhūbhujaṅganā;

Khattiyā rājapadumī, khattiyānī ca khattiyī;

Itthāgārantu orodho, uparītipi vuccati.

မိဖုရားကို rājinī၊ uparī၊ devī၊ mahesī၊ bhūbhujaṅganā၊ khattiyā၊ rājapadumī၊ khattiyānī၊ khattiyī ဟု ခေါ်အပ်၏။ မောင်းမမိဿံအပေါင်း (နန်းတွင်းသူများ) ကိုမူ orodho ဟူ၍လည်းကောင်း၊ uparī (နန်းတွင်းအိမ်ခြေ) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်အပ်၏။


Bhaja sevāyaṃ. Bhajati. Bhajanā. Sambhajanā. Bhatti. Sambhatti. Bhattā.

ဘဇဓာတ်သည် မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘဇတိ (မှီဝဲဆည်းကပ်၏)။ ဘဇနာ (မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း)။ သမ္ဘဇနာ (ကောင်းစွာ မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း)။ ဘတ္တိ (ဆည်းကပ်မြတ်နိုးခြင်း၊ သဒ္ဓါတရား)။ သမ္ဘတ္တိ (ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်မြတ်နိုးခြင်း)။ ဘတ္တာ (ဆည်းကပ်မြတ်နိုးသူ သို့မဟုတ် လင်)။


Yaja devapūjasaṅgatakaraṇadānadhammesu. Devapūjaggahaṇena buddhādipūjā gahitā. Saṅgatakaraṇaṃ samodhānakaraṇaṃ. Tathā hi adhimuttattheravatthumhi ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ti gāthāyaṃ saṅgatasaddena samodhānaṃ vuttaṃ. Dānaṃ pariccāgo. Dhammo jhānasīlādi. Etesvatthesu yajadhātu vattati. Pupphehi buddhaṃ yajati. Devataṃ yajati. Devamanussehi bhagavā yajiyati. Ijjati. Yiṭṭhaṃ. Yañño. Yāgo. Dhammayāgo. Yajamāno sake pure. Yiṭṭhuṃ, yajituṃ. Puthuyaññaṃ yajitvāna. Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo.

ယဇဓာတ်သည် နတ်ပူဇော်ခြင်း (ပူဇော်ထိုက်သူကို ပူဇော်ခြင်း)၊ ပေါင်းစည်းခြင်း၊ ပေးလှူခြင်း၊ ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပွားစေခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ နတ်ပူဇော်ခြင်း (ဒေဝပူဇာ) ဟူသော စကားဖြင့် ဘုရားအစရှိသည်တို့ကို ပူဇော်ခြင်းကို ယူအပ်၏။ ပေါင်းစည်းခြင်း (သင်္ဂတကရဏ) ဆိုသည်မှာ တပေါင်းတည်းပြုခြင်း (ပေါင်းဆုံစေခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ အဓိမုတ္တထေရ်ဝတ္ထု၌ ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ ဟူသော ဂါထာ၌ သင်္ဂတသဒ္ဒါဖြင့် တပေါင်းတည်းပြုခြင်း (ပေါင်းဆုံခြင်း) ကို ဟော၏။ လှူဒါန်းခြင်း (ဒါန) ဆိုသည်မှာ စွန့်ကြဲခြင်း ဖြစ်၏။ တရား (ဓမ္မ) ဆိုသည်မှာ ဈာန်၊ သီလ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဤအနက်တို့၌ ယဇဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ ပန်းတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်ကို ပူဇော်၏ (Pupphehi buddhaṃ yajati)။ နတ်ကို ပူဇော်၏ (Devataṃ yajati)။ နတ်လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်အပ်၏ (Devamanussehi bhagavā yajiyati)။ ပူဇော်အပ်၏ (Ijjati)။ ပူဇော်အပ်ပြီးသော (Yiṭṭhaṃ)။ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း (Yañño)။ ပေးလှူခြင်း (Yāgo)။ တရားအလှူ (Dhammayāgo)။ မိမိမြို့၌ အလှူပေးသောသူ (Yajamāno sake pure)။ ပူဇော်ခြင်းငှာ (Yiṭṭhuṃ, yajituṃ)။ ပြန့်ပြောသောယဇ်ကို ပူဇော်ပြီး၍ (Puthuyaññaṃ yajitvāna)။ ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြံအရံရှိသော ယဇ်ကြီးကို ပြုခြင်းငှာ အလိုရှိသူ (Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo)။


Majja saṃsuddhiyaṃ. Majjati. Bāhiraṃ parimajjati. Bhūmiṃ sammajjati. Majjanaṃ. Sammajjanī.

မဇ္ဇဓာတ်သည် ကောင်းစွာ စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မဇ္ဇတိ (စင်ကြယ်စေ၏)။ ပြင်ပကို သုတ်သင်၏ (Bāhiraṃ parimajjati)။ မြေကို တံမြက်လှည်း၏ (Bhūmiṃ sammajjati)။ သုတ်သင်ခြင်း (Majjanaṃ)။ တံမြက်စည်း (Sammajjanī)။


Niñji suddhiyaṃ. Niñjati. Paniñjati. Niñjituṃ. Paniñjituṃ. Niñjitvā. Paniñjitvā. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ti.

နိဉ္ဇိဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်း (ဆေးကြောခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နိဉ္ဇတိ (ဆေးကြော၏)။ ပနိဉ္ဇတိ (ကောင်းစွာ ဆေးကြော၏)။ ဆေးကြောခြင်းငှာ (Niñjituṃ)။ ကောင်းစွာ ဆေးကြောခြင်းငှာ (Paniñjituṃ)။ ဆေးကြောပြီး၍ (Niñjitvā)။ ကောင်းစွာ ဆေးကြောပြီး၍ (Paniñjitvā)။ ဤပါဠိကား ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ (မောဂ္ဂလာန်၊ ထိုအခါ သင်သည် နေရာမှထ၍ ရေဖြင့် မျက်စိတို့ကို ဆေးကြောပြီးလျှင် အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုလော့) ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Niji abyattasadde. Niñjati.

နိဇိဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံကို ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နိဉ္ဇတိ (မထင်ရှားသော အသံကို ပြု၏)။


Bhaja pāke. Tilāni bhajjati. Bhajjamānā tilāni ca.

ဘဇဓာတ်သည် ချက်ခြင်း (လှော်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နှမ်းတို့ကို လှော်၏ (Tilāni bhajjati)။ လှော်အပ်ကုန်သော နှမ်းတို့သည်လည်းကောင်း (Bhajjamānā tilāni ca)။


Uju ajjave. Ajjavaṃ ujubhāvo. Ojati. Uju.

ဥဇုဓာတ်သည် ဖြောင့်မတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အဇ္ဇဝဆိုသည်မှာ ဖြောင့်မတ်ခြင်း (ဥဇုဘာဝ) ဖြစ်၏။ ဩဇတိ (ဖြောင့်မတ်၏)။ ဥဇု (ဖြောင့်မတ်သော)။


Saja [Pg.48] vissaggaparissajjanabbhukkiraṇesu. Sajati. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ.

သဇဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း (လွှတ်ခြင်း)၊ ဖက်ယမ်းခြင်း၊ ဖျန်းပက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သဇတိ (လွှတ်၏၊ ဖက်ယမ်း၏၊ ဖျန်းပက်၏)။ လောကသို့ ဖျန်းပက်သော ရေ (Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ)။


Ruja bhaṅge. Rujati. Rujā. Rogo. Ettha rujāti byādhi rujanaṭṭhena. Rogoti rujati bhañjati aṅgapaccaṅgānīti rogo, byādhiyeva, yo ‘‘ātaṅko’’tipi ‘‘ābādho’’tipi vuccati.

ရုဇဓာတ်သည် ပျက်စီးခြင်း (ကျင်နာခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရုဇတိ (နာကျင်၏၊ ပျက်စီး၏)။ ရုဇာ (ကျင်နာခြင်း၊ ရောဂါ)။ ရောဂေါ (ရောဂါ)။ ဤ၌ ရုဇာဟူသည် နာကျင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် အနာရောဂါ (ဗျာဓိ) မည်၏။ ရောဂေါဟူသည်ကား အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို နာကျင်စေတတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ရောဂါမည်၏။ ထိုရောဂါသည်ပင် ‘အာတင်္က’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အာဗာဓ’ ဟူ၍လည်းကောင်း အခေါ်ခံရသော အနာရောဂါ (ဗျာဓိ) သာတည်း။


Bhuja koṭille. Āvipubbo aññatthesu ca. Urago bhujati. Ābhujati. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati, ūrubaddhāsanaṃ bandhatīti attho. Mahāsamuddo ābhujati, āvaṭṭatīti attho. Keci pana ‘‘osakkatī’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Vaṇṇadāna’’nti ābhujati, manasi karotīti attho. Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo, ratho. Ettha ca vibhujatīti chindati. Bhogo. Bhogī. Ābhogo. Ābhujitvā. Ettha ca bhogoti bhujayati kuṭilaṃ kariyatīti bhogo, ahisarīraṃ. Bhogīti sappo.

ဘုဇဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘အာ’ ဥပသာရရှေ့ရှိသောအခါ အခြားအနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ မြွေသည် ကောက်ကွေ့စွာ သွား၏ (Urago bhujati)။ အာဘုဇတိ (ကောက်ကွေ့စေ၏၊ ဝိုင်းဖွဲ့စေ၏၊ နှလုံးသွင်း၏)။ ရဟန်းသည် တင်ပလ္လင်ခွေ၏ (Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati)၊ ပေါင်တို့ကို ချိတ်ဆက်လျက် ထိုင်ခြင်းကို ပြု၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သမုဒ္ဒရာကြီးသည် လှည့်ပတ်ဝဲကူး၏ (Mahāsamuddo ābhujati)၊ ဝဲလှည့်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ဆုတ်ယုတ်၏ (osakkati) ဟူ၍ အနက်ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဝဏ္ဏဒါနံ’ (အဆင်းကို ပေးခြင်း) ကို ဆင်ခြင်၏ (ābhujati)၊ နှလုံးသွင်း၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အမြစ်တို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ‘မူလဝိဘုဇ’ (ရထား) မည်၏။ ဤ၌ ဝိဘုဇတိဟူသည် ဖြတ်တောက်၏ (chindati) ဟူသောအနက်တည်း။ ဘောဂေါ (စည်းစိမ်၊ မြွေ၏အခွေ)။ ဘောဂီ (မြွေ၊ စည်းစိမ်ရှိသူ)။ အာဘောဂေါ (နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း)။ အာဘုဇိတွာ (ဝိုင်းဖွဲ့စေပြီး၍၊ နှလုံးသွင်းပြီး၍)။ ဤ၌လည်း ဘောဂဟူသည် ကောက်ကွေ့အောင် ပြုအပ်သောကြောင့် ဘောဂမည်၏၊ မြွေ၏ကိုယ်ခန္ဓာ (အဟိသရီရ) ဖြစ်၏။ ဘောဂီဟူသည် မြွေ (သပ္ပ) ဖြစ်၏။


Raji vijjhane. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati. Ārañjati. Ettha ca ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipī’’ti nettipāḷi nidassanaṃ. Tassattho ‘‘idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi rañjitaṃ ārañjitaṃ, tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatī’’ti. Rañjitanti hi rañjati vijjhati etthāti ruñjitaṃ, rañjanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādimhi viya etassa saddassa siddhi veditabbā adhikaraṇatthasambhavato.

ရဇိဓာတ်သည် ထိုးဖောက်ခြင်း (စူးဝင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆင်ပြောင်သည် စွယ်တို့ဖြင့် မြေကို ထိုးဖောက်၏ (Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati)။ အာရဉ္ဇတိ (ထိုးဖောက်၏)။ ဤ၌လည်း ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipi’’ ဟူသော နေတ္တိပါဠိသည် သာဓကဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကား— ‘သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော ဤသာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောကျင့်ဝတ် (ဗြဟ္မစရိယ) သည် ဘုရားရှင်တည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ရတနာ၏ မဟာဝဇိရဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော စွယ်တော်တို့ဖြင့် ထိုးဖောက်အပ် (ထွင်းဖောက်သိမြင်အပ်) ၏။ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကို ထွင်းဖောက်ရာအရပ် ဟူ၍လည်း ခေါ်အပ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ရဉ္ဇိတ’ ဟူသည် ဤအရပ်၌ ထိုးဖောက်တတ်သောကြောင့် ရဉ္ဇိတ (ထိုးဖောက်ရာအရပ်) မည်၏။ ဤသဒ္ဒါ၏ ပြီးပုံကို ‘idaṃ nesaṃ padakkantaṃ’ စသည်၌ ကဲ့သို့ အဓိကရဏအနက် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။


Vijī bhayacalanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenassa saniggahītāgamāni rūpāni na santi. Vejati. Vego. Dhammasaṃvego. Saṃvigo vegena palāyi. Nadīvego. Ūmivego[Pg.49], vātavego. Ettha dhammasaṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Vego, javo, rayo’’ti ime ekatthā. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘vijjati saṃvijjati ubbijjatī’’ti rūpāni bhavanti dvigaṇikattā.

ဝိဇီဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဤကာရန်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဓာတ်အား နိဂ္ဂဟိတ်လာသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံများ မရှိကုန်။ ဝေဇတိ (ကြောက်ရွံ့၏၊ တုန်လှုပ်၏)။ ဝေဂေါ (အဟုန်၊ အရှိန်)။ ဓမ္မသံဝေဂေါ (တရားသံဝေဂ)။ ထိတ်လန့်သောသူသည် အဟုန်ဖြင့် ပြေး၏ (Saṃvigo vegena palāyi)။ မြစ်ရေအဟုန် (Nadīvego)။ လှိုင်းတံပိုးအရှိန် (Ūmivego)၊ လေပြင်းအဟုန် (Vātavego)။ ဤ၌ ဓမ္မသံဝေဂဟူသည် ဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်၏။ ‘ဝေဂ၊ ဇဝ၊ ရယ’ ဤသဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူတည်း။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ၌မူ ဂိုဏ်းနှစ်ခု၌ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇတိ၊ သံဝိဇ္ဇတိ၊ ဥဗ္ဗိဇ္ဇတိ’ ဟူသော ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။


Lajja lajjane. Lajjati. Lajjā. Lajjāti hirī. Yā ‘‘viriḷanā’’tipi vuccati.

လဇ္ဇဓာတ်သည် ရှက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လဇ္ဇတိ (ရှက်၏)။ လဇ္ဇာ (ရှက်ခြင်း)။ လဇ္ဇာဟူသည် ဟိရီ (အရှက်တရား) ဖြစ်၏။ ထိုဟိရီကို ‘ဝိရိဠနာ’ ဟူ၍လည်း ခေါ်အပ်၏။


Vaḷaji paribhoge. Vaḷañjati.

ဝဠဇိဓာတ်သည် သုံးစွဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဠဉ္ဇတိ (သုံးစွဲ၏)။


Kujja adhomukhīkaraṇe. Kujjati. Nikujjati. Ukkujjati. Paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya. Aññissā pātiyā paṭikujjati. Avakujjo nipajjahaṃ. Tattha kujjati nikujjatīti imāni ‘‘carati vicaratī’’ti padāni viya samānatthāni, adhomukhaṃ karotīti hi attho. Ukkujjatīti uparimukhaṃ karoti. Paṭikujjatīti mukhe mukhaṃ ṭhapeti.

ကုဇ္ဇဓာတ်သည် မှောက်ခုံပြုခြင်း (မျက်နှာကို အောက်သို့မူခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုဇ္ဇတိ (မှောက်၏)။ နိကုဇ္ဇတိ (မှောက်ထား၏)။ ဥက္ကုဇ္ဇတိ (လှန်၏)။ ပဋိကုဇ္ဇတိ (အုပ်၏၊ ပိတ်၏)။ မှောက်ထားအပ်သောအရာကို လှန်ရာသကဲ့သို့ (Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya)။ အခြားသော ခွက်ဖြင့် အုပ်၏ (Aññissā pātiyā paṭikujjati)။ မှောက်လျက် အိပ်လျက် (Avakujjo nipajjahaṃ)။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ကုဇ္ဇတိ’ နှင့် ‘နိကုဇ္ဇတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ‘စရတိ’ နှင့် ‘ဝိစရတိ’ ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ အနက်တူ ဖြစ်ကုန်၏၊ အောက်သို့ မျက်နှာမူစေ၏ (မှောက်၏) ဟူသည်သာ အနက်တည်း။ ‘ဥက္ကုဇ္ဇတိ’ ဟူသည် အထက်သို့ မျက်နှာမူစေ၏ (လှန်၏)။ ‘ပဋိကုဇ္ဇတိ’ ဟူသည် မျက်နှာချင်းဆိုင် အုပ်ထား၏။


Mujja osīdane. Mujjati. Nimujjati. Nimuggo. Ummuggo.

မုဇ္ဇဓာတ်သည် နစ်မြုပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မုဇ္ဇတိ (နစ်မြုပ်၏)။ နိမုဇ္ဇတိ (ငုပ်၏၊ နစ်မြုပ်၏)။ နိမုဂ္ဂေါ (ငုပ်လျှိုးသောသူ၊ နစ်မြုပ်သောသူ)။ ဥမ္မုဂ္ဂေါ (ပေါ်ထွက်သောသူ)။


Opuji vilimpane. Gomayena pathaviṃ opuñjati.

ဩပုဇိဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နွားချေးဖြင့် မြေကို လိမ်းကျံပွတ်သပ်၏ (Gomayena pathaviṃ opuñjati)။


Jakārantadhāturūpāni.

ဇကာရန္တ (ဇသတ်) ဓာတ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Jhakārantadhātu

ဈကာရန္တ (ဈသတ်) ဓာတ်


Jhe cintāyaṃ. Jhāyati, nijjhāyati, upanijjhāyati, ujjhāyati, sajjhāyati. Jhānaṃ, nijjhānaṃ, upanijjhānaṃ, ujjhāyanaṃ, sajjhāyanaṃ. Nijjhatti. Upajjhā, upajjhāyo. Jhāyī, ajjhāyako.

ဈေဓာတ်သည် တွေးတောဆင်ခြင်ခြင်း (စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဈာယတိ (ဆင်ခြင်၏၊ ရှုပွား၏)၊ နိဇ္ဈာယတိ (စူးစိုက်ကြည့်ရှု၏၊ ကောင်းစွာ ရှု၏)၊ ဥပနိဇ္ဈာယတိ (အနီးကပ် စူးစိုက်ရှု၏)၊ ဥဇ္ဈာယတိ (ကဲ့ရဲ့၏၊ ငြိုငြင်၏)၊ သဇ္ဈာယတိ (ရွတ်ဖတ်ပူဇော်၏)။ ဈာနံ (ဈာန်၊ အာရုံ၌ စူးစိုက်ခြင်း)၊ နိဇ္ဈာနံ (ကောင်းစွာ စူးစိုက်ခြင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်း)၊ ဥပနိဇ္ဈာနံ (အနီးကပ် စူးစိုက်ခြင်း)၊ ဥဇ္ဈာယနံ (ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့အပြစ်တင်ခြင်း)၊ သဇ္ဈာယနံ (ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း)။ နိဇ္ဈတ္တိ (နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ကျေနပ်သဘောတူခြင်း)။ ဥပဇ္ဈာ၊ ဥပဇ္ဈာယော (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ)။ ဈာယီ (ရှုပွားတတ်သောသူ)၊ အဇ္ဈာယကော (ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်သောသူ၊ ဗေဒင်ကျမ်းကို လေ့လာသူ)။


Tattha jhāyananti duvidhaṃ jhāyanaṃ sobhanamasobhanañca. Tesu sobhanaṃ ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo. Jhāyāmi [Pg.50] akutobhayo’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Asobhanaṃ pana ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi. Adhomukho pajjhāyanto nisīdī’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena vā lakkhaṇūpanijjhānena vā jhāyanasīlo cintanasīlo. Jhāyī jhānavāti attho. Ajjhāyakoti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakātveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ, idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharantīti. Ayaṃ panattho ‘‘adhipubbassa i ajjhayane’’ti dhātussa vasena gahetabbo. Evaṃ adhipubbassa idhātussa vasena imassa dhātussa atthaparivattanaṃ bhavati. Yaṃ sandhāya ‘‘ajjhāyako mantadharo’’ti vuttaṃ.

ထိုတွေးတောဆင်ခြင်ခြင်း (ဈာယန) သည် သောဘဏ (ကောင်းသောဆင်ခြင်ခြင်း)၊ အသောဘဏ (မကောင်းသော ဆင်ခြင်ခြင်း၊ စိုးရိမ်တွေးတောခြင်း) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သောဘဏကို ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo (ဈာန်ရှိသော ဗြာဟ္မဏသည် တောက်ပ၏)၊ jhāyāmi akutobhayo (ငါသည် ဘေးမရှိဘဲ ရှုပွား၏)’’ အစရှိသည်တို့၌ ရှုအပ်၏။ အသောဘဏကိုမူကား ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi (ထိုထိုအရပ်၌ စိုးရိမ်ပူပန်လျက် ထိုင်နေ၏)၊ Adhomukho pajjhāyanto nisīdi (မျက်နှာကို အောက်ချလျက် ငိုင်မြိုင်တွေးတောကာ ထိုင်နေ၏)’’ အစရှိသည်တို့၌ ရှုအပ်၏။ ဈာယီဟူသည် အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရှုပွားခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းသဘောရှိသောသူ ဖြစ်၏။ ဈာယီဟူသည် ဈာန်ရှိသောသူ (ဈာနဝါ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဇ္ဈာယကဟူသော ဤစကားသည် ပထမကမ္ဘာကဦးကာလ၌ ‘ဝါသေဋ္ဌ... ယခုအခါ ဤသူတို့သည် မရှုပွားကြကုန်၊ ယခုအခါ ဤသူတို့သည် မရှုပွားကြကုန်’ ဟု ဈာန်ကင်းဝေးသော ဗြာဟ္မဏတို့ကို ကဲ့ရဲ့သောစကားအဖြစ် ပေါ်ပေါက်ခဲ့၏။ ယခုအခါ၌မူ ထိုသူသည် သင်အံလေ့ကျင့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဇ္ဈာယကမည်၏၊ မန္တန်တို့ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်၏ ဟူသော ဤအနက်ဖြင့် ချီးမွမ်းသောစကားပြု၍ သုံးနှုန်းကြကုန်၏။ ဤအနက်ကိုမူကား ‘အဓိ’ သမ္ဗန္ဓရှိသော ‘ဣ’ ဓာတ် သင်အံခြင်း (အဇ္ဈယန) အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် ယူအပ်၏။ ဤသို့ အဓိပုဗ္ဗ ‘ဣ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဤဓာတ်၏ အနက်ပြောင်းလဲမှုသည် ဖြစ်၏။ ထိုအနက်ကို ရည်မှတ်၍ ‘ajjhāyako mantadharo’ (မန္တန်ကို ဆောင်သော သင်အံလေ့ကျင့်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။


Jhe dittiyaṃ. Dīpo jhāyati, dārūni jhāyanti. Ettha jhāyatīti jalati. Jhāyanajalanasaddā hi ekatthā.

ဈေဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း (လောင်မြိုက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆီမီးသည် လောင်၏ (Dīpo jhāyati)၊ ထင်းတို့သည် လောင်ကုန်၏ (dārūni jhāyanti)။ ဤ၌ ‘ဈာယတိ’ ဟူသည် တောက်ပ၏၊ လောင်၏ (jalati) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဈာယနသဒ္ဒါနှင့် ဇလနသဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူတည်း။


Jajjha paribhāsanatajjanesu. Jajjhati.

ဇဇ္ဈဓာတ်သည် ခြိမ်းခြောက်ခြင်း၊ ကြိမ်းမောင်းခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဇဇ္ဈတိ (ခြိမ်းခြောက်၏၊ ကြိမ်းမောင်း၏)။


Ujjha ussagge. Ussaggo chaḍḍanaṃ. Ujjhati. Ujjhitaṃ.

ဥဇ္ဈဓာတ်သည် စွန့်ပစ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥဿဂ္ဂဆိုသည်မှာ စွန့်ပစ်ခြင်း (ဆဍ္ဍန) ဖြစ်၏။ ဥဇ္ဈတိ (စွန့်ပစ်၏)။ ဥဇ္ဈိတံ (စွန့်ပစ်အပ်ပြီးသော)။


Jhakārantadhāturūpāni.

ဈကာရန္တ (ဈသတ်) ဓာတ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Ñakārantadhātu

ညကာရန္တ (ညသတ်) ဓာတ်


Ñā avabodhane. ‘‘Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu’’ntiādīni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. Ñāti, ñātako, añño, ñattaṃ, ñatti, paññatti, viññatti, saññatti, saññā, saññāṇaṃ, paññā, paññāṇaṃ, ñāṇaṃ, viññāṇaṃ.

ဉာဓာတ်သည် အထူးသိခြင်း (နားလည်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဉာတိ၊ ဉန္တိ၊ ဉာသိ။ ဉာတု၊ ဉန္တု။ ဉေယျ၊ ဉေယျုံ’ အစရှိသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံတို့ကို ပါဠိတော်စကားအတိုင်း ယူအပ်ကုန်၏။ ဉာတိ (ဆွေမျိုး)၊ ဉာတကော (ဆွေမျိုး)၊ အညော (အခြားသူ)၊ ဉတ္တံ (ကျော်စောခြင်း၊ သိအပ်သည်ဖြစ်ခြင်း)၊ ဉတ္တိ (ဉတ်၊ ကြားလှောက်ခြင်း)၊ ပညတ္တိ (ပညတ်၊ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း)၊ ဝိညတ္တိ (ဝိညတ်၊ တောင်းပန်ခြင်း၊ အသိပေးခြင်း)၊ သညတ္တိ (သဘောတူစေခြင်း၊ တောင်းပန်ခြင်း)၊ သညာ (သညာ၊ မှတ်သားခြင်း)၊ သညာဏံ (အမှတ်အသား)၊ ပညာ (ပညာ၊ အထူးသိခြင်း)၊ ပညာဏံ (အသိဉာဏ်၊ အမှတ်သညာ)၊ ဉာဏံ (ဉာဏ်၊ အသိဉာဏ်)၊ ဝိညာဏံ (ဝိညာဏ်၊ စိတ်)။


Tattha [Pg.51] ñātīti jānāti. Puna ñātīti bandhu. So hi ‘‘ayaṃ amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñātīti. Evaṃ ñātako. Aññoti diṭṭhadhammikādayo atthe na ñāti na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. Ñattanti jānanabhāvo. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Saññāṇanti cihanaṃ. Kārite ‘‘ñāpeti saññāpeti viññāpayatī’’tiādīni bhavanti. Yasmā pana ‘‘aññāti paṭivijjhati. Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati. Anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū’’ti pāḷiyo dissanti, tasmā ñātītiādīni ākhyātikapadāni diṭṭhāniyeva honti nayavasena. Tathā hi aññātīti ettha āiti upasaggo, so parassakkharassa saññoguccāraṇicchāya rassaṃ katvā niddiṭṭho. Ñātīti sāsane ākhyātikapadaṃ diṭṭhaṃ, tasmāyeva ‘‘ñāti, ñanti. Ñāsī’’tiādinā padamālākaraṇe nattheva doso.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် 'ဉာတိ' ဟူသည် သိတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ဉာတိ' ဟူသည် ဆွေမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဆွေမျိုးသည် "ဤသူသည် ငါတို့၏ဆွေမျိုးတည်း" ဟု သိအပ်သော အနက်ကြောင့် 'ဉာတိ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် 'ဉာတက' ဟု ဖြစ်၏။ 'အည' ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးစီးပွားစသည်တို့ကို မသိမမြင်တတ်သောကြောင့် 'အည' မည်၏၊ မသိနားမလည်သူ၊ လူမိုက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဉတ္တ' ဟူသည် သိခြင်းသဘော (အတတ်ပညာ) တည်း။ "ယာဝဒေဝ အနတ္ထာယ၊ ဉတ္တံ ဗာလဿ ဇာယတိ" (လူမိုက်အား အတတ်ပညာသည် အကျိုးမဲ့ရန်သာ ဖြစ်ထွန်း၏) ဟူသော ပါဠိတော်သည် သာဓကတည်း။ 'သညာဏ' ဟူသည် မှတ်တိုင် (အမှတ်အသား) တည်း။ ကာရိတ (စေခိုင်းခြင်း) အနက်၌ "ဉာပေတိ၊ သညာပေတိ၊ ဝိညာပယတိ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "အညာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ အတ္တတ္ထံ ဝါ ပရတ္ထံ ဝါ ဉဿတိ။ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ။ ဧကစ္စေ နဗ္ဘညံသု၊ ဧကစ္စေ အဗ္ဘညံသု" ဟူသော ပါဠိတော်များကို တွေ့ရသောကြောင့် 'ဉာတိ' စသော အာခယာတ်ပုဒ်တို့ကို နယဝသဖြင့် တွေ့မြင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ 'အညာတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာ' ဟူသည် ဥပသာဂ် ဖြစ်၏၊ ထိုဥပသာဂ်သည် နောက်အက္ခရာ၏ ဆင့်ဆင့်အသံထွက်လိုသော အလိုကြောင့် ရဿပြု၍ ပြအပ်၏။ 'ဉာတိ' ဟူသည် သာသနာတော်၌ အာခယာတ်ပုဒ်အဖြစ် တွေ့မြင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "ဉာတိ၊ ဉန္တိ၊ ဉာသိ" စသည်ဖြင့် ဝိဘတ်သွယ်ခြင်း (ပဒမာလာပြုခြင်း) ၌ အပြစ်မရှိပေ။


Ñā māraṇatosananisānesu. Māraṇaṃ jīvitindriyupacchedakaraṇaṃ. Tosanaṃ tuṭṭhi. Nisānaṃ tikkhatā. Ñatti. Manuññaṃ. Paññatti.

ဉာ-ဓာတ်သည် သတ်ခြင်း (မရဏ)၊ နှစ်သက်စေခြင်း (တောသန)၊ ထက်မြက်စေခြင်း (နိသာန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သတ်ခြင်း (မရဏ) ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်ခြင်းတည်း။ နှစ်သက်စေခြင်း (တောသန) ဟူသည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (တုဋ္ဌိ) တည်း။ ထက်မြက်စေခြင်း (နိသာန) ဟူသည် ထက်မြက်သော အဖြစ်တည်း။ ဉတ္တိ၊ မနုည၊ ပညတ္တိ။


Ettha ñattīti māretīti vā tosetīti vā nisetīti vā attho. Ayañca ñattisaddo ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti ettha vattisaddo viya ākhyātikapadanti daṭṭhabbo. Tathā ādatteti ettha vibhattibhūtassa tesaddassa viya vibhattibhūtassa tisaddassa saññogabhāvo ca dhātuantassarassa rassattañca. Manuññanti manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ. Ayamattho manasaddūpapadassa āpubbassimassa ñādhātussa vasena daṭṭhabbo. Paññattīti nānappakārato pavattinivāraṇena akusalānaṃ dhammānaṃ ñatti [Pg.52] māraṇaṃ paññatti. Atha vā dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanāya citte anekavidhena somanassuppādanaṃ. Atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma, tathā sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti daṭṭhabbaṃ.

ဤ၌ 'ဉတ္တိ' ဟူသည် သတ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် နှစ်သက်စေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထက်မြက်စေတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤ 'ဉတ္တိ' သဒ္ဒါသည်လည်း "ဝတ္တိ ဧတာယာတိ ဝါစာ" (ဤစကားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝါစာ မည်၏) ဟူသော ဝါကျ၌ 'ဝတ္တိ' သဒ္ဒါကဲ့သို့ အာခယာတ်ပုဒ်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့အတူ 'အာဒတ္တေ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဝိဘတ်ဖြစ်သော 'တေ' သဒ္ဒါကဲ့သို့ ဝိဘတ်ဖြစ်သော 'တိ' သဒ္ဒါ၏ ဆင့်ဆင့်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဓာတ်အဆုံးသရ၏ ရဿဖြစ်ခြင်းတို့ကို သိအပ်၏။ 'မနုည' ဟူသည် စိတ်ကို အလွန်အမင်း နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် 'မနုည' မည်၏။ ဤအနက်သည် 'မန' သဒ္ဒါ ရှေ့၌ရှိသော 'အာ' ဥပသာဂ်ရှေ့ရှိသော 'ဉာ' ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် မှတ်အပ်၏။ 'ပညတ္တိ' ဟူသည် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် အကုသိုလ်တရားတို့ကို သတ်ခြင်းသည် 'ပညတ္တိ' မည်၏။ သို့မဟုတ် တရားနာသောသူတို့၏ စိတ်၌ တရားဒေသနာတော်ဖြင့် အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် သောမနဿကို ဖြစ်စေခြင်း၊ အလွန်ထက်မြက်သော ပညာရှိတို့အား အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ဉာဏ်ကို ထက်မြက်စေခြင်းသည် 'ပညတ္တိ' မည်၏။ ထို့အတူ နာယူသူတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ထက်မြက်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သိစေခြင်းသည် 'ပညတ္တိ' မည်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Iti bhūvādigaṇe cavaggantadhāturūpāni

ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ စဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိ (ဝါ) ပုဒ်ပြီးပုံတို့သည်-


Samattāni.

ပြီးဆုံးပြီ။


Ṭakārantadhātu

ဋ-ကာရန္တဓာတ်များ (ဋ-အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်များ)


Idāni ṭavaggantadhāturūpāni vuccante –

ယခုအခါ ဋဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ပုဒ်ပြီးပုံတို့ကို ပြဆိုအံ့ -


Soṭu gabbe. Gabbaṃ dabbanaṃ. Soṭati.

သောဋု-ဓာတ်သည် မာန်မူခြင်း (ဂဗ္ဗ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဂဗ္ဗ' ဟူသည် မောက်မာခြင်းတည်း။ သောဋတိ။


Yoṭu sambandhe. Yoṭati.

ယောဋု-ဓာတ်သည် စပ်စပ်မိမိရှိခြင်း (သမ္ဗန္ဓ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယောဋတိ။


Meṭu mileṭu ummāde. Meṭati. Mileṭati.

မေဋု-ဓာတ်၊ မိလေဋု-ဓာတ်တို့သည် ရူးသွပ်ခြင်း (ဥမ္မာဒ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ မေဋတိ၊ မိလေဋတိ။


Kaṭa vassāvaraṇesu. Kaṭati.

ကဋ-ဓာတ်သည် ရွာသွန်းခြင်း၊ ဖုံးလွှမ်းခြင်း (ဝဿာဝရဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကဋတိ။


Saṭa paribhāsane. Saṭati.

သဋ-ဓာတ်သည် ကြိမ်းမောင်းခြင်း (ပရိဘာသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဋတိ။


Laṭa bālye ca. Pubbāpekkhāya cakāro. Laṭati. Lāṭo.

လဋ-ဓာတ်သည် သူငယ်၏သဘော (ဗာလျ) အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ရှေ့အနက်ကို ငဲ့၏။ လဋတိ၊ လာဋော။


Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu. Rujā pīḷā. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gatiyā avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti vuttaṃ hoti. Saṭati. Sāṭo vuccati sāṭako.

သဋ-ဓာတ်သည် ကျင်နာခြင်း (ရုဇာ)၊ ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဝိသရဏ)၊ သွားခြင်း၏ ပြီးဆုံးခြင်း (ဂတျာဝသာန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'ရုဇာ' ဟူသည် နှိပ်စက်ခြင်း (ကျင်နာခြင်း) တည်း။ 'ဝိသရဏ' ဟူသည် ပျံ့နှံ့ခြင်းတည်း။ 'ဂတျာဝသာန' ဟူသည် သွားခြင်း၏ အဆုံး၊ ပြီးဆုံးခြင်း၊ မရှိအောင်ပြုခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သဋတိ။ 'သာဋော' ကို 'သာဋက' (ပုဆိုး၊ အဝတ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Vaṭa vedhane. Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.

ဝဋ-ဓာတ်သည် ထိုးဖောက်ခြင်း (ဝေဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဋတိ၊ ဝဋော၊ ဝါဋော။


Khiṭa uttāsane. Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito.

ခိဋ-ဓာတ်သည် ထိတ်လန့်ခြင်း (ဥတ္တာသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခေဋတိ၊ အာခေဋကော၊ ခေဋော၊ ဥက္ခေဋိတော၊ သမုက္ခေဋိတော။


Siṭa anādare. Seṭati.

သိဋ-ဓာတ်သည် မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သေဋတိ။


Jaṭa [Pg.53] ghaṭa saṅghāte. Jaṭati. Jaṭā, jaṭilo, jaṭī. Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā. Kārite ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. Arahattamaggakkhaṇe vijaṭeti nāmā’’ti payogo.

ဇဋ-ဓာတ်၊ ဃဋ-ဓာတ်တို့သည် အပေါင်းအစု (သင်္ဃာတ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇဋတိ။ ဇဋာ၊ ဇဋိလော၊ ဇဋီ။ "အန္တောဇဋာ ဗဟိဇဋာ၊ ဇဋာယ ဇဋိတာ ပဇာ" (အတွင်း၌လည်း ရှုပ်ထွေးခြင်း၊ အပြင်၌လည်း ရှုပ်ထွေးခြင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းသည် ရှုပ်ထွေးမှုဖြင့် ရှုပ်ထွေးအပ်၏)။ ကာရိတအနက်၌ "သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋံ။ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိဇဋေတိ နာမ" (ထိုရဟန်းသည် ဤရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရာ၏။ အရဟတ္တမဂ်ခဏ၌ ရှင်းလင်းသည် မည်၏) ဟူသော ဝါကျအသုံးအနှုန်း ရှိ၏။


Bhaṭa bhattiyaṃ. Bhaṭati. Bhaṭo. Vetanaṃ bhaṭako yathā.

ဘဋ-ဓာတ်သည် လုပ်ကျွေးခြင်း၊ အစေခံခြင်း (ဘတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Bhaṭati။ ဘဋော။ အခကြေးငွေ ရသူကို 'ဘဋက' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Taṭa ussaye. Ussayo āroho ubbedho. Taṭati. Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ.

တဋ-ဓာတ်သည် မြင့်တက်ခြင်း (ဥဿယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဥဿယ' ဟူသည် မြင့်ခြင်း၊ အထက်သို့ တက်ခြင်းတည်း။ တဋတိ။ တဋော၊ ဂိရိတဋော (တောင်ကမ်းပါး)၊ နဒီတဋော (မြစ်ကမ်းပါး)၊ တဋီ၊ တဋံ။


Khaṭa kaṃse. Khaṭati. Khaṭo.

ခဋ-ဓာတ်သည် ကြေးညို (ကံသ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခဋတိ။ ခဋော။


Naṭa natiyaṃ. Naṭati. Naṭo, nāṭakaṃ.

နဋ-ဓာတ်သည် ကခုန်ခြင်း (နတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နဋတိ။ နဋော (ကချေသည်)၊ နာဋကံ (ပြဇာတ်)။


Piṭa saddasaṅghāṭesu. Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. Piṭakasaddo ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu yasmiṃ kismiñci bhājane.

ပိဋ-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၊ အပေါင်းအစုပြုခြင်း (သဒ္ဒသံဃာဋ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပေဋတိ။ ပေဋကော၊ ပိဋကံ။ 'ပိဋက' သဒ္ဒါသည် "မာ ပိဋကသမ္ပဒါနေန" စသော ပါဠိတို့၌ ပရိယတ်တရားတော် အနက်၌ တွေ့ရ၏။ "အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ကုဒါလပိဋကံ အာဒါယ" (ထိုအခါ ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် ပေါက်ပြားနှင့် တောင်းကို ယူဆောင်၍ လာရာ၏) စသော ပါဠိတို့၌ တစ်ခုခုသော အိုးခွက်၊ တောင်းအစရှိသော အသုံးအဆောင် အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Haṭa dittiyaṃ. Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

ဟဋ-ဓာတ်သည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟဋတိ။ ဟာဋကံ၊ ဟဋကံ။ ရွှေစင် (ဇာတရူပ) ကို 'ဟဋက' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Saṭa avayave. Saṭati.

သဋ-ဓာတ်သည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဋတိ။


Luṭa viloṭhane. Loṭati.

လုဋ-ဓာတ်သည် လူးလှိမ့်ခြင်း (ဝိလောဌန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လောဋတိ။


Ciṭa pesane. Ceṭati. Ceṭako.

စိဋ-ဓာတ်သည် စေခိုင်းခြင်း (ပေသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စေဋတိ။ စေဋကော (အစေခံသူငယ်)။


Viṭa sadde. Veṭati. Veṭako.

ဝိဋ-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝေဋတိ။ ဝေဋကော။


Aṭa paṭa iṭa kiṭa kaṭa gatiyaṃ. Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo icceva nāmikapadaṃ diṭṭhaṃ. Paṭati jiṇṇabhāvaṃ [Pg.54] gacchatīti paṭo. Paṭoti vatthaṃ. Vatthassa hi anekāni nāmāni –

အဋ-ဓာတ်၊ ပဋ-ဓာတ်၊ ဣဋ-ဓာတ်၊ ကိဋ-ဓာတ်၊ ကဋ-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အဋတိ၊ ပဋတိ၊ ဧဋတိ၊ ကေဋတိ၊ ကဋတိ။ 'ပဋ' ဟုသာလျှင် နာမ်ပုဒ်ကို တွေ့မြင်အပ်၏။ ဆွေးမြည့်ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားတတ် (ရောက်တတ်) သောကြောင့် 'ပဋ' မည်၏။ 'ပဋ' ဟူသည် အဝတ်တည်း။ အဝတ်အား များစွာသော အမည်တို့ ရှိကုန်၏ -


Paṭo coḷo sāṭako ca, vāso vasanamaṃsukaṃ;

Dussamacchādanaṃ vatthaṃ, celaṃ vasani ambaraṃ.

ပဋော၊ စောဠော၊ သာဋကော၊ ဝါသော၊ ဝသနံ၊ အံသုကံ၊ ဒုဿံ၊ အစ္ဆာဒနံ၊ ဝတ္ထံ၊ စေလံ၊ ဝသနိ၊ အမ္ဗရံ (ဤ ၁၂ ပုဒ်တို့သည် အဝတ်၏ အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏)။


Muṭa pamaddane. Moṭati.

မုဋ-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း (ပမဒ္ဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မောဋတိ။


Cuṭa appībhāve. Coṭati.

စုဋ-ဓာတ်သည် နည်းပါးခြင်း (အပ္ပီဘာဝ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စောဋတိ။


Vaṭi vibhājane. Vaṭati. Vaṇṭo.

ဝဋိ-ဓာတ်သည် ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်း (ဝိဘာဇန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဋတိ။ ဝဏ္ဋော (အညှာ)။


Ruṭi luṭi theyye. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.

ရုဋိ-ဓာတ်၊ လုဋိ-ဓာတ်တို့သည် ခိုးယူခြင်း (ထေယျ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရုဏ္ဋတိ၊ လုဏ္ဋတိ။ ရုဏ္ဋကော၊ လုဏ္ဋကော (ဓားပြ၊ သူခိုး)။


Phuṭa visaraṇe phoṭati. Phoṭo.

ဖုဋ-ဓာတ်သည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဝိသရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖောဋတိ။ ဖောဋော။


Ceṭa ceṭāyaṃ. Ceṭati. Ceṭako.

စေဋ-ဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်း (စေဋာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စေဋတိ။ စေဋကော။


Ghuṭa parivattane. Ghoṭati.

ဃုဋ-ဓာတ်သည် ပြန်လည်လှည့်ပတ်ခြင်း (ပရိဝတ္တန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဃောဋတိ။


Ruṭa luṭa paṭighāte. Roṭati. Loṭati.

ရုဋ-ဓာတ်၊ လုဋ-ဓာတ်တို့သည် ထိခိုက်ခြင်း၊ ပိတ်ပင်ခြင်း (ပဋိဃာတ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရောဋတိ၊ လောဋတိ။


Ghaṭa cetāyaṃ. Ghaṭati. Ghaṭo. Ghaṭo vuccati kumbho. Imāni tadabhidhānāni –

ဃဋ-ဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်း (စေတာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဃဋတိ။ ဃဋော။ 'ဃဋ' ကို ရေအိုး (ကုမ္ဘ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရေအိုး၏ အမည်တို့သည် ဤသည်တို့တည်း -


Ghaṭo kumbho ghaṭī kumbhī, tuṇḍikiro tu ukkhalī;

Mahantabhājanaṃ cāṭi, atikhuddaṃ kuṭṭaṃ bhave;

ဃဋော၊ ကုမ္ဘော၊ ဃဋီ၊ ကုမ္ဘီ၊ တုဏ္ဍိကိရော၊ ဥက္ခလီ (ဤ ၆ ပုဒ်တို့သည် ရေအိုး၏ အမည်များတည်း)။ အလွန်ကြီးသော အိုးကို 'စာဋိ' (စဉ့်အိုးကြီး) ဟုလည်းကောင်း၊ အလွန်ငယ်သောအိုးကို 'ကုဋ္ဋ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Caṭa bhaṭa paribhāsane deṭa ca. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.

Caṭa၊ Bhaṭa၊ Deṭa ဓာတ်တို့သည် ဆဲရေးခြင်း (paribhāsana) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Caṭati = ဆဲရေး၏။ Bhaṭati = ဆဲရေး၏။ Deṭati = ဆဲရေး၏။


Kuṭa koṭille. Kuṭati. Paṭikuṭati.

Kuṭa ဓာတ်သည် ကောက်စောင်းခြင်း (koṭilla) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kuṭati = ကောက်စောင်း၏။ Paṭikuṭati = တုံ့ပြန်၍ ကောက်စောင်း၏။


Puṭa saṃkilesane. Puṭati.

Puṭa ဓာတ်သည် ညစ်နွမ်းစေခြင်း (saṃkilesana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Puṭati = ညစ်နွမ်းစေ၏။


Cuṭa chuṭa kuṭa chedane. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.

Cuṭa၊ Chuṭa၊ Kuṭa ဓာတ်တို့သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (chedana) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Cuṭati = ဖြတ်တောက်၏။ Chuṭati = ဖြတ်တောက်၏။ Kuṭati = ဖြတ်တောက်၏။


Phuṭa vikasane. Phuṭati.

Phuṭa ဓာတ်သည် ပွင့်ထွန်းခြင်း (vikasana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Phuṭati = ပွင့်ထွန်း၏။


Muṭa aggisaddapakkhepamaddanesu. Muṭati.

Muṭa ဓာတ်သည် မီးထည့်ခြင်း၊ အသံပြုခြင်း၊ နှိပ်နယ်ခြင်း (aggisaddapakkhepamaddana) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Muṭati = မီးထည့်၏၊ အသံပြု၏၊ နှိပ်နယ်၏။


Tuṭa kalahakammani. Tuṭati.

Tuṭa ဓာတ်သည် ရန်ဖြစ်ခြင်း (kalahakammana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Tuṭati = ရန်ဖြစ်၏။


Ghuṭa paṭighāte. Ghuṭati. Ghoṭako.

Ghuṭa ဓာတ်သည် ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း (paṭighāta) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Ghuṭati = ပိတ်ပင်တားဆီး၏။ Ghoṭako = မြင်း။


Ṭakārantadhāturūpāni.

ဋ-ကာရန်ရှိသော ဓာတ်များ ပြီး၏။


Ṭhakārantadhātu

ဌ-ကာရန်ရှိသော ဓာတ်များ။


Ṭhā [Pg.55] gatinivattiyaṃ. Gatinivatti uppajjamānassa gamanassupacchedo. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Yāvassa kāyo ṭhassati. Tiṭṭhissati. Upassuti tiṭṭhissatha. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Pabbataṭṭho bhūmaṭṭho. Upaṭṭhahaṃ iccādīni.

Ṭhā ဓာတ်သည် သွားခြင်းမှ တားမြစ်ခြင်း (gatinivatti) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သွားခြင်းမှ တားမြစ်ခြင်း (gatinivatti) ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ဆဲ သွားခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Ṭhāti၊ ṭhanti = တည်၏၊ တည်ကုန်၏။ Tiṭṭhati = တည်၏။ Patiṭṭhāti = တည်ကြည်၏။ Adhiṭṭhāti၊ Adhiṭṭheti = ဆောက်တည်၏။ Saṇṭhāti၊ Saṇṭhahati = ကောင်းစွာတည်၏။ Adhiṭṭhahati = ဆောက်တည်၏။ Upaṭṭhahati = လုပ်ကျွေး၏။ Ṭhātu၊ Tiṭṭhatu = တည်ပါစေ။ Tiṭṭheyya = တည်ရာ၏။ Aṭṭha၊ aṭṭhu = တည်လေပြီ။ Aṭṭhā၊ aṭṭhū၊ aṭṭhāsi၊ aṭṭhaṃsu = တည်လေပြီ၊ တည်လေကုန်ပြီ။ Yāvassa kāyo ṭhassati = အကြင်မျှလောက် သူ၏ ကိုယ်သည် တည်လတ္တံ့။ Tiṭṭhissati = တည်လတ္တံ့။ Upassuti tiṭṭhissatha = ချောင်းမြောင်းနားထောင်လျက် ရပ်တည်လတ္တံ့။ Aṭṭhissā၊ aṭṭhissaṃsu = တည်လတ္တံ့ပြီ၊ တည်လတ္တံ့ကုန်ပြီ။ Atiṭṭhissā၊ atiṭṭhissaṃsu = မတည်လတ္တံ့ပြီ၊ မတည်လတ္တံ့ကုန်ပြီ။ Ṭhātuṃ၊ upaṭṭhātuṃ = တည်ခြင်းငှာ၊ လုပ်ကျွေးခြင်းငှာ။ Upaṭṭhahituṃ = လုပ်ကျွေးခြင်းငှာ။ Adhiṭṭhātuṃ = ဆောက်တည်ခြင်းငှာ။ Adhiṭṭhahituṃ = ဆောက်တည်ခြင်းငှာ။ Ṭhatvā၊ adhiṭṭhitvā = တည်၍၊ ဆောက်တည်၍။ Upaṭṭhahitvā၊ adhiṭṭhahitvā = လုပ်ကျွေး၍၊ ဆောက်တည်၍။ Ṭhānaṃ၊ ṭhiti၊ saṇṭhiti၊ avaṭṭhiti = နေရာ၊ တည်ခြင်း၊ ကောင်းစွာတည်ခြင်း၊ အမြဲတည်ခြင်း။ Saṇṭhānaṃ၊ paṭṭhānaṃ = သဏ္ဌာန်၊ ပဋ္ဌာန်း။ Upaṭṭhāko၊ ṭhito = အလုပ်အကျွေး၊ တည်သောသူ။ Pabbataṭṭho = တောင်၌တည်သောသူ။ Bhūmaṭṭho = မြေ၌တည်သောသူ။ Upaṭṭhahaṃ = လုပ်ကျွေးလျက်၊ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha ṭhānasaddo issariyaṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’tiādīsu kāraṇe. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.

ထိုတွင် 'ဌာန' သဒ္ဒါကို အစိုးရခြင်း (issariya)၊ တည်ခြင်း (ṭhiti)၊ ခဏ (khaṇa) နှင့် အကြောင်းရင်း (kāraṇa) အနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’ စသည်တို့၌ 'ဌာန' သဒ္ဒါကို အစိုးရခြင်း အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’ စသည်တို့၌ တည်ခြင်း အနက်၌။ ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’ စသည်တို့၌ ခဏ အနက်၌။ ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’ စသည်တို့၌ အကြောင်းရင်း အနက်၌ တွေ့ရ၏။ အကြောင်းရင်းဟူသည် ထိုအကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားသည် ထိုအကြောင်း၌ တည်ရှိသောကြောင့် ၎င်းကို 'ဌာန' ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။


Issariye ṭhitiyañca, khaṇasmimpi ca kāraṇe;

Catūsvatthesu etesu, ṭhānasaddo pavattatīti.

'ဌာန' သဒ္ဒါသည် အစိုးရခြင်း၊ တည်ခြင်း၊ ခဏဖြစ်ခြင်း နှင့် အကြောင်းဟူသော ဤအနက်လေးမျိုးတို့၌ ဖြစ်၏။


Ṭhe saddasaṅkātesu. Ṭhīyati.

Ṭhe ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၊ ယုံမှားခြင်း (saddasaṅkā) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Ṭhīyati = အသံပြု၏၊ ယုံမှား၏။


Ṭhe veṭhane. Ṭhāyati.

Ṭhe ဓာတ်သည် ရစ်ပတ်ခြင်း (veṭhana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Ṭhāyati = ရစ်ပတ်၏။


Paṭha [Pg.56] viyattiyaṃ vācāyaṃ. Dhammaṃ paṭhati. Pāṭho, nakkhattapāṭhako, so horapāṭhakaṃ pucchi. Sabbapāṭhī bhavissati. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.

Paṭha ဓာတ်သည် ထင်ရှားစွာ ပြောဆိုခြင်း (viyatti vācā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Dhammaṃ paṭhati = တရားကို ရွတ်ဖတ်၏။ Pāṭho = ပါဠိတော်။ Nakkhattapāṭhako = နက္ခတ်ကို ဖတ်ကြားတတ်သူ။ So horapāṭhakaṃ pucchi = သူသည် ဗေဒင်ဖတ်သူကို မေးမြန်းခဲ့၏။ Sabbapāṭhī bhavissati = အလုံးစုံကို ရွတ်ဖတ်တတ်သူ ဖြစ်လတ္တံ့။ Paṭhituṃ၊ paṭhitave = ရွတ်ဖတ်ခြင်းငှာ။ Paṭhitvā၊ paṭhitvāna၊ paṭhituna၊ paṭhiya၊ paṭhiyāna = ရွတ်ဖတ်၍။


Evaṃvidhaṃ tuṃpaccayantādivibhāgaṃ sabbattha yathārahaṃ vattukāmāpi gantha vitthārabhayena na vadāma. Avuttopi īdiso vibhāgo nayānusārena yathāsambhavaṃ sabbattha yojetabbo. Yattha pana pāḷinidassanādiviseso icchitabbo hoti, tatthevetaṃ dassessāma.

ဤကဲ့သို့သော 'တုံ' (tuṃ) ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စသည်တို့၏ ခွဲခြားပုံကို ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၌ သင့်လျော်သလို ပြောလိုသော်လည်း ကျမ်းစာပွားများမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် မပြောတော့ပေ။ မပြောရသေးသော်လည်း ဤသို့သော ခွဲခြားမှုကို နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်နိုင်သမျှ နေရာတိုင်း၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပါဠိသာဓက စသော ထူးခြားမှုကို အလိုရှိအပ်သော နေရာမျိုး၌မူ ၎င်းကို ပြသပါမည်။


Vaṭha thūliye. Vaṭhati. Vaṭharo. Vaṭharoti thūlaghanasarīrasmiṃ vattabbavacanaṃ. Tathā hi vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vaṭharoti thūlo, thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.

Vaṭha ဓာတ်သည် ဆူဖြိုးခြင်း (thūliya) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vaṭhati = ဆူဖြိုး၏။ Vaṭharo = ဆူဖြိုးထွားကြိုင်းသောသူ။ 'ဝဌရ' ဟူသည်မှာ ဆူဖြိုးပြီး ကြံ့ခိုင်တောင့်တင်းသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသူအား ပြောဆိုအပ်သော စကားလုံး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ‘‘ဝဌရ ဟူသည်မှာ ဆူဖြိုးခြင်းဖြစ်၏၊ ဤရဟန်းသည် ဆူဖြိုး၍ ခန္ဓာကိုယ် တောင့်တင်းသောသူဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏’’ ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။


Maṭha nivāse. Maṭhati. Maṭho.

Maṭha ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်း (nivāsa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Maṭhati = နေထိုင်၏။ Maṭho = ကျောင်းသင်္ခန်း။


Kaṭha kicchajīvane. Kaṭhati. Kaṭho.

Kaṭha ဓာတ်သည် ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ အသက်မွေးခြင်း (kicchajīvana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kaṭhati = ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ အသက်မွေး၏။ Kaṭho = ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ အသက်မွေးသူ။


Raṭha paribhāsane. Raṭhati.

Raṭha ဓာတ်သည် ဆဲရေးခြင်း (paribhāsana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Raṭhati = ဆဲရေး၏။


Sāṭha balakkāre. Balakkāro nāma attano balena yathājjhāsayaṃ dabbalassa abhibhavanaṃ. Sāṭhati. Sāṭho.

Sāṭha ဓာတ်သည် အနိုင်အထက်ပြုခြင်း (balakkāra) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အနိုင်အထက်ပြုခြင်း (balakkāra) ဟူသည်မှာ မိမိအင်အားဖြင့် အားနည်းသူကို မိမိအလိုအတိုင်း နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ Sāṭhati = အနိုင်အထက်ပြု၏။ Sāṭho = အနိုင်အထက်ပြုသူ (သို့မဟုတ်) စဉ်းလဲသောသူ။


Uṭha ruṭha luṭha upaghāte. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.

Uṭha၊ Ruṭha၊ Luṭha ဓာတ်တို့သည် ဖျက်ဆီးခြင်း (upaghāta) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Oṭhati = ဖျက်ဆီး၏။ Roṭhati = ဖျက်ဆီး၏။ Loṭhati = ဖျက်ဆီး၏။


Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu. Peṭhati. Piṭharo.

Piṭha ဓာတ်သည် ညှင်းဆဲခြင်း၊ ညစ်နွမ်းခြင်း (hiṃsāsaṃkilesa) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Peṭhati = ညှင်းဆဲ၏၊ ညစ်နွမ်း၏။ Piṭharo = အိုး။


Saṭha ketave ca. Pubbatthesu cakāro. Saṭhati. Saṭho saṭhoti kerāṭiko vuccati.

Saṭha ဓာတ်သည် လှည့်ပတ်ခြင်း (ketava) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် ရှေးအနက်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Saṭhati = လှည့်ပတ်၏။ Saṭho = စဉ်းလဲသောသူ၊ 'သဌ' ဟု ဆိုအပ်သော စဉ်းလဲသောသူကို ကောက်ကျစ်သူ (kerāṭika) ဟုလည်း ခေါ်ဆို၏။


Suṭha gatipaṭighāte. Gamanapaṭihananaṃ gatipaṭighāto. Soṭhati.

Suṭha ဓာတ်သည် သွားခြင်းကို တားဆီးခြင်း (gatipaṭighāta) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သွားခြင်းကို တားဆီးခြင်း (gatipaṭighāta) ဟူသည် သွားလာခြင်းကို ပိတ်ပင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Soṭhati = သွားခြင်းကို တားဆီး၏။


Kuṭhi luṭhi ālassiye ca. Cakāro pubbatthe ca. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.

Kuṭhi၊ Luṭhi ဓာတ်တို့သည် ပျင်းရိခြင်း (ālassiya) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် ရှေးအနက်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Kuṇṭhati = ပျင်းရိ၏။ Kuṇṭho = ပျင်းရိသောသူ။ Luṇṭhati = ပျင်းရိ၏။ Luṇṭho = ပျင်းရိသောသူ။


Suṭhi [Pg.57] sosane. Suṇṭhati.

Suṭhi ဓာတ်သည် ခြောက်သွေ့စေခြင်း (sosana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Suṇṭhati = ခြောက်သွေ့စေ၏။


Ruṭhi luṭhi aṭhi gatiyaṃ. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.

Ruṭhi၊ Luṭhi၊ Aṭhi ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Ruṇṭhati = သွား၏။ Luṇṭhati = သွား၏။ Aṇṭhati = သွား၏။


Veṭha veṭhane. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ.

Veṭha ဓာတ်သည် ရစ်ပတ်ခြင်း (veṭhana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Veṭhati = ရစ်ပတ်၏။ Nibbeṭhati = ဖြေရှင်း၏။ Veṭhanaṃ = ရစ်ပတ်ခြင်း။ Nibbeṭhanaṃ = ဖြေရှင်းခြင်း။


Vaṭhi ekacariyāyaṃ. Vaṇṭhati.

Vaṭhi ဓာတ်သည် တစ်ယောက်တည်း ကျင့်ခြင်း (ekacariyā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vaṇṭhati = တစ်ယောက်တည်း ကျင့်၏။


Maṭha kuṭhi soke. Maṭhati. Kuṇṭhati.

Maṭha၊ Kuṭhi ဓာတ်တို့သည် စိုးရိမ်ခြင်း (soka) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Maṭhati = စိုးရိမ်၏။ Kuṇṭhati = စိုးရိမ်၏။


Eṭha heṭha vibādhāyaṃ. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.

Eṭha၊ Heṭha ဓာတ်တို့သည် ညှင်းဆဲခြင်း (vibādha) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Eṭhati = ညှင်းဆဲ၏။ Heṭhati = ညှင်းဆဲ၏။ Viheṭhati = ညှင်းဆဲနှောင့်ယှက်၏။ Viheṭhanaṃ = ညှင်းဆဲခြင်း၊ နှောင့်ယှက်ခြင်း။


Luṭha paṭighāte. Loṭhati.

Luṭha ဓာတ်သည် တားဆီးခြင်း (paṭighāta) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Loṭhati = တားဆီး၏။


Paṭha vikhyāne. Paṭhati.

Paṭha ဓာတ်သည် ထင်ရှားစွာ ပြောဆိုခြင်း (vikhyāna) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Paṭhati = ထင်ရှားစွာ ပြောဆို၏။


Luṭha saṃkilese. Loṭhati.

Luṭha ဓာတ်သည် ညစ်နွမ်းခြင်း (saṃkilesa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Loṭhati = ညစ်နွမ်း၏။


Ṭhakārantadhāturūpāni.

ဌ-ကာရန်ရှိသော ဓာတ်များ ပြီး၏။


Ḍakārantadhātu

ဍ-ကာရန်ရှိသော ဓာတ်များ။


Ḍi vihāyasagatiyaṃ gamanamatte ca. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Ucce sakuṇa ḍemāna. Ye maṃ pure paccuḍḍenti.

Ḍi ဓာတ်သည် ကောင်းကင်၌ သွားခြင်း (vihāyasagati) အနက်၌လည်းကောင်း၊ သွားခြင်းမျှ (gamanamatte) အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Ḍeti၊ ḍayati = ပျံသန်း၏၊ သွား၏။ Ḍemāno = ပျံသန်းလျက်။ Ucce sakuṇa ḍemāna = ကောင်းကင်ထက်၌ ပျံသန်းနေသော ငှက်။ Ye maṃ pure paccuḍḍenti = အကြင်သူတို့သည် ငါ့ကို ရှေ့မှ ဆီးကြို၍ ပျံသန်းလာကြကုန်၏။


Ḍi khipanuḍḍanesu. Ḍeti. Uḍḍeti.

Ḍi ဓာတ်သည် ပစ်ချခြင်း၊ အထက်သို့ ပျံတက်ခြင်း (khipanuḍḍana) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Ḍeti = ပျံသန်း၏။ Uḍḍeti = အထက်သို့ ပျံတက်၏။


Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te;

Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, na te dhammassa kovidā.

ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပဖြစ်သော တိတ္ထိတို့သည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒတို့၌ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုသူတို့၏ တရားကို မနှစ်သက်၊ ထိုသူတို့သည်လည်း တရား၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူများ မဟုတ်ကြကုန်။


Ettha ca pāsaṇḍāti pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Atha vā taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti uḍḍentīti pāsaṇḍā.

ထိုစကား၌ ‘ပါသဏ္ဍ’ ဟူသည်ကား - သတ္တဝါတို့အား ကျော့ကွင်းဖြင့် ဖွဲ့ချည်တတ်ကုန်သောကြောင့် ပါသဏ္ဍ မည်ကုန်၏၊ သတ္တဝါတို့၏ စိတ်တို့၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ကျော့ကွင်းကို ချပစ်တတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် တဏှာကျော့ကွင်းနှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကျော့ကွင်းကို ဖြန့်ချတတ်၊ ထောင်ထားတတ်ကုန်သောကြောင့် ပါသဏ္ဍ မည်ကုန်၏။


Muḍi [Pg.58] kaṇḍane. Muṇḍati. Kumāraṃ muṇḍiṃsu. Muṇḍo.

မုဍိ-ဓာတ်သည် ကတုံးတုံးခြင်း (ရိတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မုဏ္ဍတိ - ရိတ်၏။ ကုမာရံ မုဏ္ဍိံသု - သူငယ်ကို ရိတ်ကြကုန်ပြီ။ မုဏ္ဍော - ကတုံး ဖြစ်သောသူ။


Cuḍḍa hāvakaraṇe. Cuḍḍati.

စုဍ္ဎ-ဓာတ်သည် မူယာအမူအရာ ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စုဍ္ဎတိ - မူယာအမူအရာ ပြု၏။


Aḍḍa abhiyoge. Aḍḍati.

အဍ္ဎ-ဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်း (စွဲဆိုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဍ္ဎတိ - လုံ့လပြု၏ (စွဲဆို၏)။


Gaḍi vadanekadese. Gaṇḍati. Gaṇḍo.

ဂဍိ-ဓာတ်သည် မျက်နှာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂဏ္ဍတိ - ပါး (သို့မဟုတ်) အနာဖု ဖြစ်၏။ ဂဏ္ဍော - ပါး (သို့မဟုတ်) အနာဖု။


Huḍi piḍi saṅghāte. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo.

ဟုဍိ-ဓာတ်၊ ပိဍိ-ဓာတ်တို့သည် ပေါင်းစည်းခြင်း (ဆုပ်နယ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟုဏ္ဍတိ၊ ပိဏ္ဍတိ - ပေါင်းစည်း၏ (ဆုပ်နယ်၏)။ ပိဏ္ဍော - ဆွမ်းဆုပ် (သို့မဟုတ်) အစုအပုံ။


Hiḍi gatiyaṃ. Hiṇḍati, āhiṇḍati.

ဟိဍိ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (လှည့်လည်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟိဏ္ဍတိ၊ အာဟိဏ္ဍတိ - လှည့်လည်သွားလာ၏။


Kuḍi dāhe. Kuṇḍati. Kuṇḍo.

ကုဍိ-ဓာတ်သည် ပူလောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုဏ္ဍတိ - ပူလောင်၏။ ကုဏ္ဍော - အိုး (သို့မဟုတ်) ခြေကောက်လက်ကောက်သူ။


Vaḍi maḍi veṭhane. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ.

ဝဍိ-ဓာတ်၊ မဍိ-ဓာတ်တို့သည် ရစ်ပတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဏ္ဍတိ၊ မဏ္ဍတိ - ရစ်ပတ်၏။ မဏ္ဍလံ - စက်ဝန်း (သို့မဟုတ်) အဝန်းအဝိုင်း။


Bhaḍi paribhāsane. Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ. Bhaṇḍo.

ဘဍိ-ဓာတ်သည် ရန်တွေ့ခြင်း (ဆဲရေးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘဏ္ဍတိ - ရန်တွေ့၏။ ဘဏ္ဍနံ - ရန်ဖြစ်ခြင်း။ ဘဏ္ဍော - ပြက်ရယ်ပြုသူ (သို့မဟုတ်) အသုံးအဆောင်ပစ္စည်း။


Maḍi majjane. Maṇḍati. Maṇḍanaṃ.

မဍိ-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း (သုတ်သင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မဏ္ဍတိ - တန်ဆာဆင်၏။ မဏ္ဍနံ - တန်ဆာဆင်ခြင်း။


Tuḍi toḷane. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya.

တုဍိ-ဓာတ်သည် ချိန်တွယ်ခြင်း (ဆိတ်ဆွခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တုဏ္ဍတိ - ချိန်တွယ်၏ (ဆိတ်ဆွ၏)။ တုဏ္ဍော - နှုတ်သီး။ တုဏ္ဍေနာဒါယ ဂစ္ဆေယျ - နှုတ်သီးဖြင့် ခဲယူ၍ သွားရာ၏။


Bhuḍi bharaṇe. Bhuṇḍati.

ဘုဍိ-ဓာတ်သည် မွေးမြူခြင်း (ထောက်ပံ့ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘုဏ္ဍတိ - မွေးမြူ၏။


Caḍi kope. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ.

စဍိ-ဓာတ်သည် အမျက်ထွက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စဏ္ဍတိ - အမျက်ထွက်၏။ စဏ္ဍော - ကြမ်းတမ်းသောသူ။ စဏ္ဍာလော - စဏ္ဍာရ်။ စဏ္ဍိက္ကံ - ကြမ်းတမ်းမှု။


Saḍi rujāyaṃ. Saṇḍati. Saṇḍo.

သဍိ-ဓာတ်သည် နာကျင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သဏ္ဍတိ - နာကျင်၏။ သဏ္ဍော - တောအုပ် (သို့မဟုတ်) သိုးထိန်း (သို့မဟုတ်) နွားသိုး။


Taḍi tāḷane. Taṇḍati. Vitaṇḍā.

တဍိ-ဓာတ်သည် ရိုက်နှက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တဏ္ဍတိ - ရိုက်နှက်၏။ ဝိတဏ္ဍာ - ဝိတဏ္ဍဝါဒ (အချည်းနှီး ငြင်းခုံခြင်း)။


Paḍi gatiyaṃ. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Ettha paṇḍāti paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paṇḍati gacchati dukkhādīnaṃ pīḷanādikampi ākāraṃ jānātīti ‘‘paṇḍā’’ti vuccati. Paṇḍitoti paṇḍāya ito gato pavattoti paṇḍito. Atha vā sañjātā paṇḍā etassāti paṇḍito. Paṇḍati ñāṇagatiyā gacchatītipi paṇḍito. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ [Pg.59] vuttaṃ ‘‘paṇḍantīti paṇḍitā. Sandiṭṭhikasamparāyikatthesu ñāṇagatiyā gacchantīti attho’’ti.

ပဍိ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (သိခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဏ္ဍတိ - သိ၏။ ပဏ္ဍာ၊ ပဏ္ဍိတော။ ထိုစကား၌ ‘ပဏ္ဍာ’ ဟူသည် ပညာတည်း။ ထိုပညာသည် သိမ်မွေ့လှစွာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့၌လည်း သွားတတ် (သိတတ်) ၏၊ ဆင်းရဲခြင်း စသည်တို့၏ နှိပ်စက်ခြင်း အခြင်းအရာကိုလည်း သိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပဏ္ဍာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဏ္ဍိတ ဟူသည်ကား ပဏ္ဍာဟူသော ပညာဖြင့် သွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ပဏ္ဍိတ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသူအား ပဏ္ဍာဟူသော ပညာသည် ဖြစ်ပေါ်အပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ပဏ္ဍိတ မည်၏။ ဉာဏ်တည်းဟူသော လားရာဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့်လည်း ပဏ္ဍိတ မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌကထာ၌ ‘သိတတ်ကုန်သောကြောင့် ပဏ္ဍိတ မည်ကုန်၏။ မျက်မှောက် တမလွန် အကျိုးစီးပွားတို့၌ ဉာဏ်တည်းဟူသော လားရာဖြင့် သွားတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။


Gaḍi made. Gaṇḍati.

ဂဍိ-ဓာတ်သည် ယစ်မူးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂဏ္ဍတိ - ယစ်မူး၏။


Khaḍi manthe. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo.

ခဍိ-ဓာတ်သည် မွှေနှောက်ခြင်း (ဖျက်ဆီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခဏ္ဍတိ - မွှေနှောက်၏ (ဖျက်ဆီး၏)။ ခဏ္ဍိတော - ဖျက်ဆီးအပ်သောသူ (အပိုင်းပိုင်းပြတ်သောသူ)။ ခဏ္ဍော - အပိုင်းအစ။


Laḍi jivhāmathane. Laṇḍati. Laṇḍo.

လဍိ-ဓာတ်သည် လျှာကို လှုပ်ရှားစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ลဏ္ဍတိ - လျှာကို လှုပ်ရှားစေ၏။ လဏ္ဍော - မစင်။


Ḍakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဍ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ḍakārantadhātu

ဍ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်


Vaḍḍha vaḍḍhane. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Ettha ca vakārassa bakāro, akārassa cukāro.

ဝဍ္ဎ-ဓာတ်သည် ကြီးပွားစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဍ္ဎတိ - ကြီးပွား၏။ သိရိဝဍ္ဎကော - ကျက်သရေကို တိုးပွားစေတတ်သူ။ ဓနဝဍ္ဎကော - စည်းစိမ်ဥစ္စာကို တိုးပွားစေတတ်သူ။ ဝဍ္ဎိတော - တိုးပွားအပ်သော။ ဗုဒ္ဓေါ (ကြီးရင့်သောသူ)။ ထို ‘ဗုဒ္ဓေါ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဝ-အက္ခရာကို ဗ-အက္ခရာ၊ အ-အက္ခရာကို ဥ-အက္ခရာ ပြုအပ်၏။


Kaḍḍha ākaḍḍhane. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā.

ကဍ္ဎ-ဓာတ်သည် ဆွဲငင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကဍ္ဎတိ၊ အာကဍ္ဎတိ၊ นိကဍ္ဎတိ - ဆွဲငင်၏။ ကျီးတို့သည် ဇီးကွက်ကို ဆွဲငင်သကဲ့သို့ မလိုလားအပ်ဘဲ ဝန်းရံဆွဲငင်ကြကုန်၏။


Imāni ḍhakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဎ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ṇakārantadhātu

ဏ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်


Aṇa raṇa vaṇa bhaṇa maṇa kaṇa sadde. Aṇati. Aṇako brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Tattha brāhmaṇoti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo’’ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇoti.

အဏ-ဓာတ်၊ ရဏ-ဓာတ်၊ ဝဏ-ဓာတ်၊ ဘဏ-ဓာတ်၊ မဏ-ဓာတ်၊ ကဏ-ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အဏတိ - အသံပြု၏။ အဏကော - အသံပြုသောသူ။ ဗြာဟ္မဏော - ပုဏ္ဏား။ ရဏတိ - အသံပြု၏။ ရဏံ - စစ်ပွဲ (သို့မဟုတ်) ကိလေသာ။ ဝဏတိ - အသံပြု၏။ ဝါဏကော - ကုန်သည် (သို့မဟုတ်) မြှား။ ဘဏတိ - ရွတ်ဆို၏။ ဘာဏကော - ရွတ်ဆိုသူ။ မဏတိ - အသံပြု၏။ မဏိကော - ရေအိုး။ ကဏတိ - အသံပြု၏။ ကာဏော - မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသောသူ။ ထိုစကား၌ ‘ဗြာဟ္မဏ’ ဟူသည် - မြတ်သောမန္တန်ကို ရွတ်ဆိုတတ်သောကြောင့် ဗြာဟ္မဏ မည်၏၊ မန္တန်များကို သရဇ္ဈာယ်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဒါကျမ်းပြု ဆရာတို့ကမူ ‘ဗြဟ္မာမင်း၏ အနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ဗြာဟ္မဏ မည်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အရိယာသူတော်စင်တို့ကမူ ကိလေသာပူပန်ခြင်းကို ပယ်ဖျက်ပြီးသောကြောင့် ဗြာဟ္မဏ မည်၏ဟု ဆိုကုန်၏။


Brāhmaṇo [Pg.60] sottiyo vippo, bhovādī brahmabandhu ca;

Brahmasūnu dvijo brahmā, kamalāsanasūnu ca;

ဗြာဟ္မဏော၊ သောတ္ထိယော၊ ဝိပ္ပေါ၊ ဘောဝါဒီ၊ ဗြဟ္မဗန္ဓု၊ ဗြဟ္မသူနု၊ ဒွိဇော၊ ဗြဟ္မာ၊ ကမလာသနသူနု တို့သည် ပုဏ္ဏား၏ ဝေါဟာရအမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Raṇasaddo ‘‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’’tiādīsu kilesesu vattati. Kilesā hi raṇanti kandanti etehīti raṇāti vuccanti.

‘ရဏ’သဒ္ဒါသည် ‘သရဏာ ဓမ္မာ အရဏာ ဓမ္မာ’ စသည်တို့၌ ကိလေသာအနက်၌ ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ထိုကိလေသာတို့ကြောင့် ငိုကြွေးမြည်တမ်းတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိလေသာတို့ကို ‘ရဏ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo;

Sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti

‘‘အတုမရှိသော လေးသမားဖြစ်၍ အားဗလနှင့် ပြည့်စုံသော မင်းသားသည် ရန်သူအားလုံးတို့နှင့် စစ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ပြီးလျှင် ကိုယ်နှုတ်နှလုံး စောင့်စည်းမှုကို ရရှိလေပြီ’’ ဟူသော ဂါထာ၌


Ettha yuddhe vattati. Raṇaṃ katvāti hi yuddhaṃ katvāti attho. ‘‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’’ti ettha cuṇṇavicuṇṇakaraṇe vattati. Raṇaṃ karontāti hi cuṇṇavicuṇṇaṃ karontāti attho. Evaṃ atthavivaraṇampi saddasaṅkhātamatthaṃ antoyeva katvā adhippāyatthavasena kataṃ, na dhātunānatthavasenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnamatthātisayayogopi bhavati, tena evaṃ atthavivaraṇaṃ katantipi daṭṭhabbaṃ.

ထိုဂါထာ၌ ‘ရဏ’သဒ္ဒါသည် စစ်ပွဲ (တိုက်ပွဲ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ရဏံ ကတွာ’ ဟု ဆိုသဖြင့် စစ်တိုက်ခြင်းကို ပြု၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘မြက်ကိုလည်းကောင်း၊ ထင်းကိုလည်းကောင်း မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်ပြုလျက် ထိုသူတို့သည် အရပ်ရှစ်မျက်နှာသို့ ဘေးပတ်ပတ်လည် ပြေးကြကုန်၏’ ဟူသော ပါဌ်၌ကား မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ပြုလုပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ရဏံ ကရောန္တာ’ ဟူသည် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ပြုလုပ်ကြကုန်သည် ဖြစ်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်းကိုလည်း သဒ္ဒါဟုခေါ်သော အနက်ကို အတွင်း၌သာ ထား၍ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်၏၊ ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော အနက်အစွမ်းကြောင့် မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ဓာတ်တို့၏ လွန်ကဲသောအနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းလည်း ရှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်းကို ပြုလုပ်ကြသည်ဟုလည်း မှတ်အပ်၏။


Bhaṇa bhaṇane. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Ettha bhāṇavāroti –

ဘဏ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ရွတ်ဆိုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပရိတ္တံ ဘဏတိ - ပရိတ်တရားတော်ကို ရွတ်ဆို၏။ ဝစနံ ဘဏတိ - စကားကို ပြောဆို၏။ ဒီဃဘာဏကော - ဒီဃနိကာယ်ကို ဆောင်သောသူ။ ပိယဘာဏီ - ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုတတ်သူ။ ဘာဏဝါရော - ဘာဏဝါရ။ ထိုစကား၌ ဘာဏဝါရ ဟူသည် -


‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekā gāthā catuppadaṃ;

Gāthā cekāmato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo;

‘‘အက္ခရာ ရှစ်လုံးသည် ပုဒ်တစ်ခု (ပါဒတစ်ခု) မည်၏၊ ပါဒလေးခုသည် ဂါထာတစ်ပုဒ် မည်၏။ ဂါထာတစ်ပုဒ်သည် တစ်ခုသော ဂန္ထအက္ခရာအစွမ်းဖြင့် ဂန္ထ မည်၏၊ ထိုဂန္ထသည် အက္ခရာ သုံးဆယ့်နှစ်လုံး ရှိ၏။


Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsaṃ dvisataṃ pana;

Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti.

သုံးဆယ့်နှစ်လုံးရှိသော ထိုဂန္ထတို့၏ နှစ်ရာ့ငါးဆယ် (၂၅၀) ကိုမူကား တစ်ခုသော ဘာဏဝါရဟု သိအပ်၏၊ ထိုဘာဏဝါရသည် အက္ခရာ ရှစ်ထောင် (၈၀၀၀) ပမာဏ ရှိ၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati.

ဤသို့လျှင် အက္ခရာ ရှစ်ထောင်ပမာဏရှိသော ပါဌ်ကို ဘာဏဝါရဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Oṇaṃ apanayane. Oṇati.

ဩဏ-ဓာတ်သည် ဖယ်ရှားခြင်း (ညွတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဩဏတိ - ဖယ်ရှား၏။


Soṇa vaṇṇagatīsu. Soṇati, soṇo.

သောဏ-ဓာတ်သည် အဆင်းလှခြင်း (သွားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သောဏတိ - သွား၏ (တင့်တယ်၏)။ သောဏော - ခွေးရဲ (သို့မဟုတ်) အနီရောင်။


Soṇa [Pg.61] siloṇa saṅghāte. Soṇati. Siloṇati.

သောဏ-ဓာတ်၊ သိလောဏ-ဓာတ်တို့သည် စုပေါင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သောဏတိ၊ သိလောဏတိ - စုပေါင်း၏။


Ghiṇi ghuṇi ghaṇi gahaṇe. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.

ဃိဏိ-ဓာတ်၊ ဃုဏိ-ဓာတ်၊ ဃဏိ-ဓာတ်တို့သည် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဃိဏ္ဏတိ၊ ဃုဏ္ဏတိ၊ ဃဏ္ဏတိ - ယူ၏။


Ghuṇa ghuṇṇa gamane. Ghoṇati. Ghuṇṇati.

Ghuṇa (ဃုဏ) ဓာတ်နှင့် Ghuṇṇa (ဃုဏ္ဏ) ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gamana) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Ghoṇati၊ Ghuṇṇati။


Paṇa byavahāre, thutiyañca. Paṇati vāṇijo, vohāraṃ karoti iccattho. Saddho buddhaṃ paṇati, thomayati iccattho, āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo.

Paṇa (ပဏ) ဓာတ်သည် အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်း (byavahāra) နှင့် ချီးမွမ်းခြင်း (thuti) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Paṇati vāṇijo - ကုန်သည်သည် အရောင်းအဝယ်ပြု၏ (vohāraṃ karoti) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Saddho buddhaṃ paṇati - သဒ္ဓါတရားရှိသူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်း၏ (thomayati) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Āpaṇaṃ (ဈေး)၊ Sāpaṇo gāmo (ဈေးရှိသောရွာ)။


Gaṇa raṇa gatiyaṃ. Gaṇati. Raṇati.

Gaṇa (ဂဏ) ဓာတ်နှင့် Raṇa (ရဏ) ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Gaṇati၊ Raṇati။


Caṇa saṇa dāne. Caṇati. Saṇati.

Caṇa (စဏ) ဓာတ်နှင့် Saṇa (သဏ) ဓာတ်တို့သည် ပေးလှူခြင်း (dāna) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Caṇati၊ Saṇati။


Phaṇa gatiyaṃ. Phaṇati. Phaṇaṃ.

Phaṇa (ဖဏ) ဓာတ်သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Phaṇati၊ Phaṇaṃ (ပါးပျဉ်း)။


Veṇu ñāṇacintānisāmanesu. Veṇati.

Veṇu (ဝေဏု) ဓာတ်သည် သိခြင်း (ñāṇa)၊ ကြံစည်ခြင်း (cintā)၊ နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ခြင်း (nisāmana) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Veṇati။


Pīṇa pīṇane. Pīṇanaṃ paripuṇṇatā. Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati, pīṇorakkhaṃsabāhu.

Pīṇa (ပီဏ) ဓာတ်သည် ပြည့်စုံစေခြင်း/နှစ်သက်စေခြင်း (pīṇana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pīṇana ဆိုသည်မှာ ပြည့်စုံခြင်း (paripuṇṇatā) ဖြစ်၏။ Pīṇati။ Pīṇo divā na bhuñjati - ဝဖြိုးသောသူသည် နေ့၌ မစား။ Pīṇorakkhaṃsabāhu - ဘီလူးကဲ့သို့ သန်စွမ်းသော လက်မောင်း ရှိသူ။


Miṇa hiṃsāyaṃ. Miṇati.

Miṇa (မိဏ) ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (hiṃsā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Miṇati။


Duṇa gatiyañca. Hiṃsāpekkhako cakāro. Duṇati.

Duṇa (ဒုဏ) ဓာတ်သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါ (cakāra) သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (hiṃsā) အနက်ကိုလည်း ပြ၏။ Duṇati။


Saṇa abyattasadde. Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ. Saṇatevāti nadati viya.

Saṇa (သဏ) ဓာတ်သည် မထင်ရှားသောအသံ (avyattasadda) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Saṇati။ Saṇateva brahmāraññaṃ - မြတ်သောတောကြီးသည် မြည်ဟည်းဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Saṇateva ဟူသည် မြည်ဟည်းသကဲ့သို့ (nadati viya) ဖြစ်၏။


Tuṇa koṭille. Toṇati.

Tuṇa (တုဏ) ဓာတ်သည် ကောက်စောင်းခြင်း (koṭille) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Toṇati။


Puṇa nipuṇe. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo. Ettha ca nipuṇasaṇhasukhumasaddā vevacanasaddā kusalachekadakkhasaddā viyāti daṭṭhabbaṃ.

Puṇa (ပုဏ) ဓာတ်သည် သိမ်မွေ့ကျွမ်းကျင်ခြင်း (nipuṇa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Puṇati၊ Nipuṇati။ Nipuṇadhammo - သိမ်မွေ့နက်နဲသောတရား။ ဤ၌ ‘nipuṇa’ (သိမ်မွေ့ကျွမ်းကျင်ခြင်း)၊ ‘saṇha’ (ချောမွေ့ခြင်း)၊ ‘sukhuma’ (နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်း) သဒ္ဒါတို့သည် ‘kusala’ (လိမ္မာခြင်း)၊ ‘cheka’ (ပါးနပ်ခြင်း)၊ ‘dakkha’ (ရဲရင့်ကျွမ်းကျင်ခြင်း) သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ အနက်တူဝေဝုစ်သဒ္ဒါများဖြစ်ကြသည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Muṇa paṭiññāṇe. Muṇati.

Muṇa (မုဏ) ဓာတ်သည် ဝန်ခံခြင်း သို့မဟုတ် ထင်ရှားစွာသိခြင်း (paṭiññāṇa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Muṇati။


Kuṇa saddopakaraṇe. Koṇati.

Kuṇa (ကုဏ) ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း သို့မဟုတ် အသံ၏အဆောက်အဦ (saddopakaraṇa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Koṇati။


Cuṇa [Pg.62] chedane. Coṇati.

Cuṇa (စုဏ) ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (chedana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Coṇati။


Maṇa cāge. Veraṃ maṇatīti veramaṇi.

Maṇa (မဏ) ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း (cāga) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Veraṃ maṇatīti veramaṇi - ရန်ကို စွန့်လွှတ်/ရှောင်ကြဉ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝေရမဏိ’ ဟု ခေါ်၏။


Phuṇa vikiraṇe vidhunane ca. Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti.

Phuṇa (ဖုဏ) ဓာတ်သည် ဖရိုဖရဲကြဲဖြန့်ခြင်း (vikiraṇa) နှင့် ခါထုတ်ခြင်း (vidhunana) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Phuṇati။ Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti - အခြားသူတို့သည် မီးကျီးတွင်းကို ကြဲဖြန့် (လှုပ်ခါ) ကြကုန်၏။


Imāni ṇakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဏ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Iti bhūvādigaṇe ṭavaggantadhāturūpāni

ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ဋ-ဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ပုံစံတို့သည်—


Samattāni.

ပြီးဆုံးကြကုန်ပြီ။


Takārantadhātu

တ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Atha tavaggantadhāturūpāni vuccante –

ယခုအခါ တ-ဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ပုံစံတို့ကို ဟောကြားအပ်ကုန်အံ့ –


Te pālane. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Tāyati. Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. Aghassa tātā. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ. Tattha gottanti gaṃ tāyatīti gottaṃ. ‘‘Gotamo kassapo’’ti hi ādinā pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, tathā abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasammuditaṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpaṃ.

Te (တေ) [သို့မဟုတ် တာ] ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (pālana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pālana ဆိုသည်မှာ စောင့်ရှောက်ခြင်း (rakkhaṇa) ဖြစ်၏။ Tāyati။ Tāṇaṃ (မှီခိုရာ/ဘေးကင်းရာ)၊ Gottaṃ (အနွယ်)၊ Nakkhattaṃ (နက္ခတ်)။ Aghassa tātā - ဆင်းရဲဒုက္ခမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောသူ။ Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ - ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ ရအပ်ကုန်သော စည်းစိမ်တို့ကို ဖခင်သည် (သို့မဟုတ် စောင့်ရှောက်သူသည်) မှုတ်လွင့်ဖျက်ဆီးအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘Gotta’ ဟူသည်ကား - ‘ga’ (စကား သို့မဟုတ် အနက်) ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘Gotta’ (အနွယ်) မည်၏။ ‘Gotamo kassapo’ စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ‘ga’ ဟုခေါ်သော စကားနှင့် အသိဉာဏ်ကို စင်စစ်ဧကန် သတ်မှတ်ထားသော အရာအဖြစ်ဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘Gotta’ မည်၏။ အသိဉာဏ်သည် အာရုံဖြစ်သော အနက်မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ အမည် (abhidhāna) သည်လည်း အမည်ရသော အနက် (abhidheyya) မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ‘Gotta’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ထိုအနက်သည် ထိုစကားနှင့် အသိဉာဏ်တို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘Gotta’ ဟု ဆိုရ၏။ ထို ‘Gotta’ ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း? အခြားသော အမျိုးအနွယ်တို့နှင့် မရောယှက်ဘဲ ထိုအမျိုး၏ ရှေးဦးဖခင်မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုအမျိုးဝင်အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော အများဆိုင်ရာ သဘာဝအနွယ်ပုံစံပင် ဖြစ်၏။


Nakkhattanti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ, taṃ pana assayujādivasena sattavīsatividhaṃ hoti. Tathā hi assayujo [Pg.63] bharaṇī kattikā rohaṇī migasiro addā punabbasu phusso assaliso māgho pubbaphagguṇī uttaraphagguṇī hattho cittaṃ svāti visākhā anurādhā jeṭṭhā mūlaṃ pubbāsaḷhaṃ uttarāsaḷhaṃ sāvaṇaṃ dhanasiṭṭhā satabhisattaṃ pubbabhaddapadaṃ uttarabhaddapadaṃ revatī cāti sattavīsati nakkhattāni. Tāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ īsakampi na vijahanti kiñci sīghaṃ kiñci dandhaṃ, kadāci sīghaṃ, kadāci dandhaṃ, etto ito cāti evaṃ visamagatiyā agantvā yantacakke paṭipāṭiyā yojitāni viya samappamāṇagatiyā attano vīthiyāva gacchantāni maṇḍalākārena sineruṃ parivattanti. Evaṃ imāni nakkhanaṃ gamanaṃ tāyanti rakkhantīti nakkhattānīti vuccanti. Porāṇā pana kharadhātuvasena ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti āvocuṃ, ‘‘nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ’’ iccetāni nakkhattatārakānaṃ nāmāni. ‘‘Uḷu tārā tārakā’’ti imāni pana sabbāsampi tārakānaṃ sādhāraṇanāmāni. Osadhīti pana tārakāvisesassa nāmaṃ.

Nakkhatta (နက္ခတ်) ဟူသည်ကား - မညီမညွတ်သောလမ်းဖြင့် မသွားဘဲ မိမိ၏လမ်းစဉ်အတိုင်း သွားခြင်းတည်းဟူသော သွားခြင်း (nakkhana) ကို စောင့်ရှောက်တတ်/ထိန်းသိမ်းတတ်သောကြောင့် ‘Nakkhatta’ မည်၏။ ထိုနက္ခတ်သည် အဿဝတီ (Assayuja) အစရှိသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ၂၇-ပါး အပြားရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ - အဿဝတီ (Assayuja)၊ ဘရဏီ (Bharaṇī)၊ ကတ္တိကာ (Kattikā)၊ ရောဟိဏီ (Rohaṇī)၊ မိဂသီ (Migasiro)၊ အဒြ (Addā)၊ ပုဏ္ဏဖုသ္သု (Punabbasu)၊ ဖုသျှ (Phusso)၊ အသလိဿ (Assaliso)၊ မာဃ (Māgho)၊ ပြုဗ္ဗာဖ္ဘဂုဏီ (Pubbaphagguṇī)၊ ဥတ္တရာဖ္ဘဂုဏီ (Uttaraphagguṇī)၊ ဟဿတ (Hattho)၊ စိတြ (Cittaṃ)၊ သွာတိ (Svāti)၊ ဝိသာခါ (Visākhā)၊ အနုရာဓ (Anurādhā)၊ ဇေဋ္ဌ (Jeṭṭhā)၊ မူလ (Mūlaṃ)၊ ပြုဗ္ဗာသဠ် (Pubbāsaḷhaṃ)၊ ဥတ္တရာသဠ် (Uttarāsaḷhaṃ)၊ သရဝဏ် (Sāvaṇaṃ)၊ ဓနသိဒ္ဓိ (Dhanasiṭṭhā)၊ သတ္တဘိသျှ (Satabhisattaṃ)၊ ပြုဗ္ဗာဘဒြပိုဒ် (Pubbabhaddapadaṃ)၊ ဥတ္တရာဘဒြပိုဒ် (Uttarabhaddapadaṃ)၊ ရေဝတီ (Revatī) ဟူ၍ နက္ခတ် ၂၇ လုံးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနက္ခတ်တို့သည် မိမိတို့ သွားရာလမ်းကြောင်းကို အနည်းငယ်မျှ မစွန့်လွှတ်ကြဘဲ အချို့မြန်ခြင်း၊ အချို့နှေးခြင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မြန်၍ တစ်ခါတစ်ရံ နှေးခြင်း၊ ဟိုမှသည်မှ သွားခြင်း စသော မညီမညွတ်သော သွားခြင်းမျိုးဖြင့် မသွားကြဘဲ၊ စက်ယန္တရားဘီး၌ အစဉ်အတိုင်း တပ်ဆင်ထားသကဲ့သို့ တညီတညာတည်းသော အရှိန်ဖြင့် မိမိတို့၏ လမ်းကြောင်းအတိုင်းသာ သွားလျက် မြင်းမိုရ်တောင်ကို ဝိုင်းဝန်းလှည့်ပတ် ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ၎င်းတို့သည် သွားခြင်း (nakkhana) ကို စောင့်ရှောက်တတ်ကြသောကြောင့် ‘Nakkhatta’ (နက္ခတ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ရှေးဆရာတို့ကမူ ‘khara’ ဓာတ်၏ စွမ်းအားဖြင့် "မပျက်စီးတတ်သောကြောင့် နက္ခတ်မည်၏" (nakkharanti na nassantīti nakkhattāni) ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "Nakkhattaṃ၊ joti၊ rikkhaṃ" ဤသဒ္ဒါတို့သည် နက္ခတ်တာရာတို့၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "Uḷu၊ tārā၊ tārakā" ဤသဒ္ဒါတို့သည် ကြယ်အားလုံးတို့၏ အများဆိုင်ရာ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "Osadhī" ဟူသည်ကား ထူးခြားသော ကြယ်တစ်လုံး (သောကြာကြယ်) ၏ အမည်ဖြစ်၏။


Citi saññāṇe. Saññāṇaṃ cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ. Cetati. Cihanaṃ karotīti attho. Īkārantavasena vuttattā asmā dhātuto saki saṅkāyanti dhātuto viya niggahītāgamo na hoti. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.

Citi (စိတိ/စိတီ) ဓာတ်သည် အမှတ်ပြုခြင်း (saññāṇa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Saññāṇa ဆိုသည်မှာ အမှတ်အသားပြုခြင်း (cihana၊ lakkhaṇakaraṇa) ဖြစ်၏။ Cetati - အမှတ်အသားကို ပြု၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤဓာတ်ကို ဤကာရန္တ (ī-အဆုံးရှိသောဓာတ်) အဖြစ် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘saki’ ‘saṅkā’ စသော ဓာတ်တို့၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာသကဲ့သို့ ဤဓာတ်မှ နိဂ္ဂဟိတ်သက်ရောက်ခြင်း (niggahītāgama) မရှိပေ။ ဤနည်းလမ်းသည် အခြားသော ဤကဲ့သို့သော နေရာတို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်၏။


Pata gatiyaṃ. Patati. Papatati papātaṃ, papateyyahaṃ. Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ. Ahaṃsaddena yojetabbaṃ, pāpattaṃ papatitosmīti attho. Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti yojetabbaṃ, pāpattha papatitoti attho. Parokkhāpadañhietaṃ dvayaṃ. ‘‘Pāvadaṃ pāvadā’’tiādīsu viya upasaggapadassa dīghabhāvo, tato aṃsaddassa ttaṃādeso, asaddassa ca tthādeso bhavati. Acinteyyo hi pāḷinayo.

Pata (ပတ) ဓာတ်သည် သွားခြင်း/ကျခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Patati။ Papatati papātaṃ (ချောက်ထဲသို့ ကျ၏)၊ papateyyahaṃ (ငါသည် ကျရာ၏)။ Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ - ငါသည် ငရဲသို့ ပြင်းစွာ ကျလေပြီ။ ‘Ahaṃ’ (ငါသည်) ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ Pāpattaṃ ဟူသည် ငါသည် ကျလေပြီ (papatitosmi) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ - ထိုမင်းသားသည် ငရဲသို့ ပြင်းစွာ ကျလေပြီ၊ ‘So kumāro’ (ထိုမင်းသားသည်) ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ Pāpattha ဟူသည် ကျလေပြီ (papatito) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ် ဤဝါကျနှစ်ခုစလုံးသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်သက်သော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ‘Pāvadaṃ’ ‘pāvadā’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဥပသာရပုဒ်ကို အသံရှည် (ဒီဃ) ပြုပြီးလျှင်၊ ‘aṃ’ သဒ္ဒါကို ‘tta’ အဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ ‘a’ သဒ္ဒါကို ‘ttha’ အဖြစ်သို့လည်းကောင်း အက္ခရာလွှဲပြောင်း (အာဒေသ) ပြုရ၏။ ပါဠိတော်၏ နည်းလမ်းစဉ်သည် စဉ်းစားဆင်ခြင်၍ မကုန်နိုင်အောင် ဆန်းကြယ်လှပေ၏။


Ata [Pg.64] sātaccagamane. Sātaccagamanaṃ nirantaragamanaṃ. Atati. Yasmā pana atadhātu sātaccagamanatthavācikā, tasmā bhavābhavaṃ dhāvanto jātijarābyādhimaraṇādibhedaṃ anekavihitaṃ saṃsāradukkhaṃ atati satataṃ gacchati pāpuṇāti adhigacchatīti attātipi nibbacanamicchitabbaṃ. Atthantaravasena pana ‘‘āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo’’ti ca ‘‘sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā’’ti ca ‘‘attamanoti pītisomanassena gahitamano’’ti ca attho daṭṭhabbo, yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā atthassa gahetabbatoti.

Ata (အတ) ဓာတ်သည် အစဉ်မပြတ် သွားခြင်း (sātaccagamana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sātaccagamana ဆိုသည်မှာ အကြားမရှိ သွားခြင်း (nirantaragamana) ဖြစ်၏။ Atati။ စင်စစ် အတ-ဓာတ်သည် အစဉ်မပြတ်သွားခြင်းအနက်ကို ဟောသောကြောင့် ဘဝကြီးဘဝငယ်၌ ပြေးသွားလျက် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း အစရှိသော အပြားရှိသော သံသာရဝဋ်ဒုက္ခသို့ အစဉ်မပြတ် ရောက်ရှိခံစားရသောကြောင့် ‘Attā’ (အတ္တ) ဟု ဝစနတ် ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ အခြားသော အနက်အမျိုးမျိုးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်မူ - “ငါဟူသော မာနကို တင်သွင်းရာဖြစ်သောကြောင့် ‘Attā’ (အတ္တဘော/ကိုယ်ခန္ဓာ)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ချမ်းသာဆင်းရဲကို ခံစားတတ်သောကြောင့် ‘Attā’ (အတ္တ)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Attamano ဟူသည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းဖြင့် အုပ်စီးအပ်သောစိတ်ရှိသူ” ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ အကြင်အကြင် နေရာ၌ အကြင်အကြင်ကဲ့သို့ အနက်သည် လျော်ကန်စွာ ရရှိအပ်၏၊ ထိုထိုနေရာ၌ ထိုထိုကဲ့သို့ အနက်ကို ယူအပ်၏။


Cuta āsecane kharaṇe ca. Cotati.

Cuta (စုတ) ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းဖျန်းပက်ခြင်း (āsecana) နှင့် ယိုစီးခြင်း (kharaṇa) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Cotati။


Ati bandhane. Antati. Antaṃ. Antiyatibandhiyati antaguṇenāti antaṃ. Idha anta saddassa atthuddhāro vuccate ‘‘antaṃ antaguṇaṃ udariya’’nti ettha dvattiṃsākārantogadhaṃ kuṇapantaṃ antaṃ nāma. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā’’ti ettha antimamariyādanto anto nāma. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave jīvikāna’’nti ettha lāmakanto. ‘‘Sakkāyo eko anto’’ti ettha koṭṭhāsanto. ‘‘Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā’’ti ettha koṭanto. Iccevaṃ –

Ati (အတိ) ဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်း (bandhana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Antati။ Antaṃ (အူမ)။ ဦးသိမ် (antaguṇa) ဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်သောကြောင့် ‘Anta’ (အူမ) ဟု ခေါ်၏။ ဤ၌ ‘Anta’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ပြဆိုအံ့ - “antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ” (အူမ၊ အူသိမ်၊ အစာသစ်) ဟူသော ပါဠိ၌ ဒွတ္တိံသာကာရ (၃၂-ကောဋ္ဌာသ) တွင် ပါဝင်သော ကလေဝရအူမကို ‘Anta’ ဟု ခေါ်၏။ “Kāyabandhanassa anto jီrati (ခါးပန်း၏အစွန်းသည် ဆွေးမြေ့၏) သို့မဟုတ် Haritantaṃ vā (မြက်စိမ်းအဆုံးအပိုင်းအခြား)” ဟူသော ပါဠိ၌ အဆုံးအပိုင်းအခြားအတားအဆီး (antimamariyāda) ကို ‘Anta’ ဟု ခေါ်၏။ “Antamidaṃ bhikkhave jīvikānaṃ (ရဟန်းတို့၊ ဤအသက်မွေးမှုသည် အသက်မွေးမှုတို့တွင် ယုတ်ညံ့လှ၏)” ဟူသော ပါဠိ၌ ယုတ်ညံ့သောတရား (lāmaka) ကို ‘Anta’ ဟု ခေါ်၏။ “Sakkāyo eko anto (သက္ကာယဒိဋ္ဌိသည် တစ်ခုသော အဖို့အစုဖြစ်၏)” ဟူသော ပါဠိ၌ အဖို့အစု (koṭṭhāsa) ကို ‘Anta’ ဟု ခေါ်၏။ “Esevanto dukkhassa (ဤသည်သာလျှင် ဆင်းရဲ၏အဆုံးဖြစ်၏)” ဟူသော ပါဠိ၌ အဆုံးအစွန်း (koṭi) ကို ‘Anta’ ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Kuṇapantaṃ [Pg.65] antimañca, mariyādo ca lāmakaṃ;

Koṭṭhāso koṭi’me attho, antasaddena bhāsitā.

အူမမြေဆွေး (kuṇapanta)၊ အဆုံးသတ် (antima)၊ အပိုင်းအခြားအတားအဆီး (mariyāda)၊ ယုတ်ညံ့ခြင်း (lāmaka)၊ အဖို့အစု (koṭṭhāsa)၊ အစွန်း/အဆုံး (koṭi) ဟူသော ဤအနက်တို့ကို ‘Anta’ သဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားအပ်ကုန်၏။


Kita nivāse rogāpanayane ca. Ketati. Sāketaṃ na garaṃ, niketo, niketaṃ pāvisi. Āmodamāno gacchati sanniketaṃ. Tikicchati, cikicchati, cikicchā, cikicchako. Tattha sāketanti sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā sāketaṃ, yaṃsaddalopo.

Kita (ကိတ) ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်း (nivāsa) နှင့် ရောဂါကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း (rogāpanayana) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Ketati။ Sāketaṃ nagaraṃ - သာကေတမြို့၊ Niketo - နေရာတိုက်အိမ်၊ Niketaṃ pāvisi - အိမ်သို့ ဝင်၏။ Āmodamāno gacchati sanniketaṃ - နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စွာဖြင့် မိမိနေရာသို့ သွား၏။ Tikicchati (ဆေးကုသ၏)၊ Cikicchati (ဆေးကုသ၏)၊ Cikicchā (ဆေးကုသခြင်း)၊ Cikicchako (သမားတော်)။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘Sāketa’ ဟူသည်ကား - ညနေချမ်းအခါ၌ ယူအပ်သော နေထိုင်ရာဌာန ဖြစ်သောကြောင့် (sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā) ‘Sāketa’ မည်၏။ ဤ၌ ‘ya’ သဒ္ဒါ ကျေ၏။


Yata patiyatane. Patiyatanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Ettha āyatananti āyatanato āyatanaṃ, cakkhurūpādīni. Etāni hi taṃdvārārammaṇacittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti etesūti ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Ettha pana nītanudhātūnaṃ vasenapi āyatanasaddattho vattabbo siyā, so uttari āvibhavissati.

ယတ ဓာတ်သည် အားထုတ်ခြင်း (လုံ့လပြုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပတိယတန ဟူသည် လုံ့လပြုခြင်းတည်း။ ယတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ ယတိ၊ ယတဝါ၊ ပယတန၊ အာယတန၊ လောကာယတ (စသည်တို့လည်း ရှိ၏)။ ဤ (အာယတန ဟူသော ပုဒ်) ၌ အာယတနဟူသည် အားထုတ်ခြင်းကြောင့် အာယတန မည်၏၊ စက္ခု၊ ရူပ စသည်တို့တည်း။ ထိုစက္ခု၊ ရူပ စသည်တို့၌ ထိုတံခါးနှင့် အာရုံတို့ကြောင့် ဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် မိမိမိမိတို့၏ ခံစားခြင်း စသော ကိစ္စဖြင့် အားထုတ်ကြကုန်၏၊ ထကြွကြကုန်၏၊ စေ့စပ်ကြကုန်၏၊ လုံ့လပြုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ကို 'အာယတန'များဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤ၌မူကား နီ ဓာတ်၊ တနု ဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အာယတနသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြောအပ်ရာ၏၊ ထိုအနက်သည် နောင်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။


Āyatanasaddo nivāsaṭṭhāne ākare samosaraṇaṭṭhāne sañjātidese kāraṇe ca. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhāne āyatanasaddo vattati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākare. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhāne. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātidese. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇe vattatīti [Pg.66] veditabbo. So ca nānāpavattinimittavasena gahetabbo.

အာယတနသဒ္ဒါသည် နေရာအရပ်၊ ရတနာတွင်း၊ စုဝေးရာအရပ်၊ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ်နှင့် အကြောင်းရင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လောက၌ "ဣဿရာယတန (ဣဿရ၏ တည်ရာအရပ်)၊ ဝါသုဒေဝါယတန (ဝါသုဒေဝ၏ တည်ရာအရပ်)" စသည်တို့၌ အာယတနသဒ္ဒါသည် နေရာအရပ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သုဝဏ္ဏာယတန (ရွှေတွင်း)၊ ရဇတာယတန (ငွေတွင်း)" စသည်တို့၌ ရတနာတွင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သာသနာတော်၌ မူကား "မနောရမေ အာယတနေ၊ သေဝန္တိ နံ ဝိဟင်္ဂမာ" စသည်တို့၌ စုဝေးရာအရပ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဒက္ခိဏာပထော ဂုန္နံ အာယတနံ" စသည်တို့၌ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ "တတြ တတြေဝ သက္ခိဘဗ္ဗတံ ပါပုဏာတိ သတိ သတိအာယတနေ" စသည်တို့၌ အကြောင်းရင်းအနက်၌ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုအာယတနသဒ္ဒါကို အမျိုးမျိုးသော ဖြစ်ကြောင်းနိမိတ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ယူအပ်၏။


Nivāse ākāre ceva, jātidese ca kāraṇe;

Samosaraṇaṭṭhāne ca, āyatanaravo gato.

အာယတနဟူသော သံသည် နေရာအရပ်၊ ရတနာတွင်း၊ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ်၊ အကြောင်းရင်းနှင့် စုဝေးရာအရပ်တို့၌ သုံးစွဲအပ်၏။


Lokāyataṃ nāma ‘‘sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ nucchiṭṭhaṃ. Seto kāko, kāḷo bako iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ, yaṃ loke ‘‘vitaṇḍasattha’’nti vuccati, yañca sandhāya bodhisatto asamadhuro vidhurapaṇḍito ‘‘na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhana’’nti āha. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ, kintaṃ? Vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti. Aññatthāpi hi evaṃ vuttaṃ ‘‘lokāyatasippanti ‘kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā, lohitassa rattattā’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippa’’nti.

လောကာယတ မည်သည်ကား "ခပ်သိမ်းသော အရာသည် စားကြွင်းစားကျန်ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော အရာသည် စားကြွင်းစားကျန် မဟုတ်။ ဤမည်သော အကြောင်းကြောင့် ကျီးကန်းသည် ဖြူ၏၊ ဗျိုင်းသည် မည်း၏" စသည်ဖြင့် ဤသို့စသော အကျိုးမဲ့ အကြောင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သော တိတ္ထိတို့၏ ကျမ်းစာတည်း။ ထိုကျမ်းစာကို လောက၌ "ဝိတဏ္ဍကျမ်း" ဟူ၍ ခေါ်ဆို၏။ ထိုဝိတဏ္ဍကျမ်းကို ရည်ညွှန်း၍ အတုမရှိသော ဝိဓူရပညာရှိလောင်းလျာသည် "လောကာယတကျမ်းကို မမှီဝဲရာ၊ ထိုကျမ်းသည် ပညာကို တိုးပွားစေသည်မဟုတ်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နောင်အခါ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အကျိုးစီးပွားအတွက် ထိုကျမ်းဖြင့် လောကသည် အားမထုတ်၊ လုံ့လမပြုတတ်၊ ထို့ကြောင့် လောကာယတ မည်၏။ ထိုကျမ်းကား အဘယ်နည်း။ ဝိတဏ္ဍကျမ်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သတ္တဝါတို့သည် ထိုကျမ်းစာကို အမှီပြု၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုခြင်း၌ စိတ်ကိုမျှ မဖြစ်စေကြကုန်။ အခြားသော နေရာ၌လည်း "လောကာယတအတတ်ပညာ ဟူသည် ‘အရိုးတို့၏ ဖြူသောအဖြစ်ကြောင့် ကျီးကန်းသည် ဖြူ၏၊ သွေး၏ နီသောအဖြစ်ကြောင့် ဗျိုင်းသည် နီ၏’ စသည်ဖြင့် ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွား၍ တမလွန်လောကနှင့် နိဗ္နာန်ကို ငြင်းပယ်တတ်သော ဝိတဏ္ဍကျမ်း အတတ်ပညာတည်း" ဟူ၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏။


Yuta juta bhāsane. Bhāsanaṃ udīraṇaṃ. Yotati. Jotati.

ယုတ၊ ဇုတ ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပြောဆိုခြင်း ဟူသည် နှုတ်မြွက်ခြင်းတည်း။ ယောတတိ၊ ဇောတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။


Jutadittiyaṃ. Jotati, vijjotati. Juti, joti. Kārite ‘‘joteti, jotayitvāna saddhamma’’nti payogā. Ettha ca jutīti āloko siri vā. Jotīti patāpo. Atha vā jotīti candādīni. Vuttampi ceta sirimāvimāna vatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘jotīti candimasūriyanakkhattatārakānaṃ sādhāraṇanāma’’nti. Atha vā ‘‘joti jotiparāyaṇo’’ti vacanato yo koci jotati khattiyakulādīsu jātattā ca rūpasobhāyuttattā ca, so ‘‘jotī’’ti vuccati.

ဇုတ ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇောတတိ၊ ဝိဇ္ဇောတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ ဇုတိ၊ ဇောတိ (စသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိ၏)။ ကံဖတ်ရုပ် (စေခိုင်းခြင်းအနက်) ၌ "ဇောတေတိ၊ ဇောတယိတွာန သဒ္ဓမ္မံ" စသည်တို့သည် သုံးစွဲပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤ၌လည်း ဇုတိဟူသည် အလင်းရောင် သို့မဟုတ် ကျက်သရေ ဖြစ်၏။ ဇောတိဟူသည် တန်ခိုးအာနုဘော် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဇောတိဟူသည် လစသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ဤအရာကို သီရိမာဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌လည်း "ဇောတိဟူသည် လ၊ နေ၊ နက္ခတ်၊ ကြယ်တို့၏ ဆက်ဆံသော အမည်ဖြစ်၏" ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "ဇောတိ ဇောတိပရာယဏော" ဟူသော စကားအရ မင်းမျိုးစသည်တို့၌ မွေးဖွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်အဆင်း တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တောက်ပသောသူကို "ဇောတိ" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Sita [Pg.67] vaṇṇo. Sitadhātu setavaṇṇe vattati. Kiñcāpettha vaṇṇasāmaññaṃ vuttaṃ, tathāpi idha nīlapītādīsu setavaṇṇoyeva gahetabbo payogadassanavasena. Setati. Setaṃ vatthaṃ. Vāccaliṅgattā pana setasaddo tiliṅgo gahetabbo.

သိတ ဓာတ်သည် အရောင်အဆင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သိတဓာတ်သည် အဖြူရောင်အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ အဆင်းအထွေထွေကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သော်လည်း သုံးစွဲပုံကို တွေ့မြင်ရခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ညို၊ ဝါ စသည်တို့တွင် အဖြူရောင်ကိုသာ ယူအပ်၏။ သေတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ သေတံ ဝတ္ထံ (ဖြူသောအဝတ်)။ ဟောပြောအပ်သော အရာ၏ လိင်နှင့် တူသောကြောင့် (ဝါစ္စလိင်္ဂ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်) သေတ သဒ္ဒါကို လိင်သုံးပါးလုံး၌ ယူအပ်၏။


Setaṃ sitaṃ suci sukkaṃ, paṇḍaraṃ dhavalampi ca;

Akaṇhaṃ goramodātaṃ, setanāmāni honti hi.

သေတ၊ သိတ၊ သုစိ၊ သုက္က၊ ပဏ္ဍရ၊ ဓဝလ၊ အကဏှ၊ ဂေါရ၊ သြဒါတ တို့သည် အဖြူရောင်၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Vatu vattane. Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ.

ဝတု ဓာတ်သည် ဖြစ်ခြင်း (လည်ပတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝတ္တတိ၊ ပဝတ္တတိ၊ သံဝတ္တတိ၊ အနုဝတ္တတိ၊ ပရိဝတ္တတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ ပဝတ္တံ။


Kilota addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Kilotati, pakilotati, temetīti attho. Kārite pakiloteti, pakilotayati. Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā, temetvāti attho.

ကိလောတ ဓာတ်သည် စိုစွတ်ခြင်းအဖြစ်၌ ဖြစ်၏။ အဒ္ဒဘာဝ ဟူသည် စိုစွတ်သောအဖြစ်တည်း။ ကိလောတတိ၊ ပကိလောတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)၊ ရေစိုစေ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ စေခိုင်းခြင်းအနက်၌ ပကိလောတေတိ၊ ပကိလောတယတိ။ ရေပူ၌ စိုစွတ်စေ၍၊ ရေစိုစေ၍ ဟူသော အနက်တည်း။


Vata yācane. Vatati.

ဝတ ဓာတ်သည် တောင်းပန်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။


Kita ñāṇe. Ketati. Ketanaṃ, ketako, saṅketo.

ကိတ ဓာတ်သည် သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကေတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ ကေတန (အလံ၊ အမှတ်သညာ)၊ ကေတက၊ သံကေတ။


Kati suttajanane. Suttaṃ kantati.

ကတိ ဓာတ်သည် ခြည်ငင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သုတ္တံ ကန္တတိ (ခြည်ကို ငင်၏)။


Kati chedane. Maṃsaṃ kantati, vikantati, ayokanto. Sallakanto mahāvīro. Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase.

ကတိ ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ မံသံ ကန္တတိ (အသားကို လှီးဖြတ်၏)၊ ဝိကန္တတိ (အမွမ်းအမံ လှီးဖြတ်၏)။ အယောကန္တ (သံလိုက်ကျောက်)။ သလ္လကန္တော မဟာဝီရော (မြှားကို လှီးဖြတ်တတ်သောသူ သို့မဟုတ် မြှားကို နုတ်တတ်သောသူသည် ရဲရင့်သောသူ ဖြစ်၏)။ မာ နော အဇ္ဇ ဝိကန္တိံသု၊ ရညော သူဒါ မဟာနသေ (ရှင်ဘုရင်၏ စားဖိုသည်တို့သည် စားဖိုဆောင်၌ ငါတို့ကို ယနေ့ မလှီးဖြတ်ကြပါစေကုန်နှင့်)။


Catī hiṃsāgandhesu. Īkārantattā imasmā niggahītāgamo na hoti. Catati.

စတီ ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အနံ့ရခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤကာရန္တ ဖြစ်သောကြောင့် ဤဓာတ်မှ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်း မရှိ။ စတတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။


Takārantadhāturūpāni.

တကာရန္တ (တ သတ်အဆုံးရှိသော) ဓာတ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Thakārantadhātu

ထကာရန္တ (ထ သတ်အဆုံးရှိသော) ဓာတ်။


Thā [Pg.68] gatinivattiyaṃ. Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. ‘‘Chetvā vanaṃ vanathañcā’’ti ettha hi mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā pana tasmiṃ vane ṭhitattā vanatho nāma vuccanti.

သာ ဓာတ်သည် သွားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း (တည်နေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သာတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ အဝတ္ထာ၊ ဝဝတ္ထာနံ၊ ဝဝတ္ထိတံ၊ ဝနထ။ "ဆေတွာ ဝနံ ဝနထဉ္စ" ဟူသော ဤစကား၌ ကြီးမားသော သစ်ပင်တို့ကို တော (ဝန) မည်၏၊ ထိုတော၌ တည်ရှိနေသောကြောင့် အပင်ငယ်တို့ကို တောငယ် (ဝနထ) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Thu thutiyaṃ. Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.

သု ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဝတိ၊ အဘိတ္ထဝတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ သဝနာ၊ အဘိတ္ထဝနာ၊ သုတိ၊ အဘိတ္ထုတိ။


Yadi hi rūpinī siyā, paññā me vasumatī na sameyya;

Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya.

အကယ်၍ ငါ၏ ပညာသည် ရုပ်ရှိသည် ဖြစ်ပါမူကား၊ မြေကြီးသည် ဆံ့လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ဤသည်ကား အတုမရှိ မြော်မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းခြင်း၏ အကျိုးပင်တည်း။


Tehi thutippasattho so, yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito. Tatra thavanāti pasaṃsanā. Pasaṃsāya hi anekāni nāmāni.

ထိုသူတို့သည် ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ ချီးမွမ်းအပ်၏၊ အကြင်သူသည် ဤဉာဏ်တော်ကို ချီးကျူး၏၊ မြတ်စွာဘုရားကိုလည်း ပူဇော်ချီးမွမ်း၏။ ထိုစကား၌ သဝနာဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ် ချီးမွမ်းခြင်း၌ အမည်များစွာ ရှိကုန်၏။


Thavanā ca pasaṃsā ca, silāghā vaṇṇanā thuti;

Panuti thomanā vaṇṇo, katthanā guṇakittanaṃ;

သဝနာ၊ ပသံသာ၊ သိလာဃာ၊ ဝဏ္ဏနာ၊ သုတိ၊ ပနုတိ၊ ထောမနာ၊ ဝဏ္ဏ၊ ကတ္ထနာ၊ ဂုဏကိတ္တန တို့သည် ချီးမွမ်းခြင်း၏ အမည်များတည်း။


The saddasaṅghātesu. Thīyati, patitthīyati. Thī. Atrimā pāḷiyo – abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti. Tatra ‘‘thīyati patitthīyatī’’timāni ekārassīyādesavasena sambhūtāni. Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissāti thī. Ācariyā pana itthīsaddasseva evaṃ nibbacanaṃ vadanti, na thīsaddassa.

ထေ ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း၊ စုပေါင်းခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သီယတိ၊ ပတိတ္ထီယတိ (ဟု ရုပ်ထွက်၏)။ သီ။ ဤပါဠိတော်တို့သည်ကား - "အဘိသဇ္ဇတိ ကုပ္ပတိ ဗျာပဇ္ဇတိ ပတိတ္ထီယတိ၊ ကောပဉ္စ ဒေါသဉ္စ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါတုကရောတိ"၊ "ထိယော နံ ပရိဘာသိံသု" စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ "သီယတိ၊ ပတိတ္ထီယတိ" ဟူသော ဤရုပ်တို့သည် ဧကာရကို ဤကာရ ပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုမိန်းမ၌ သန္ဓေသည် စုပေါင်းခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သီ" ဟု ခေါ်၏။ ဆရာတို့မူကား ဤသို့သော ဝိဂြိုဟ်ကို ဣတ္ထီသဒ္ဒါအားသာ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ သီသဒ္ဒါအား မပြောဆိုကြကုန်။


Gabbho thīyati etissā, iti thī iti no ruci;

Gabbho thīyati etissā, iti itthīti ācariyā.

"ဂဗ္ဘော သီယတိ ဧတိဿာ၊ ဣတိ သီ" (ဤမိန်းမ၌ သန္ဓေသည် စုပေါင်း၏၊ ထို့ကြောင့် သီ မည်၏) ဤသို့ယူဆခြင်းသည် ငါတို့၏ အလိုမရှိ။ "ဂဗ္ဘော သီယတိ ဧတိဿာ၊ ဣတိ ဣတ္ထီ" (ဤမိန်းမ၌ သန္ဓေသည် စုပေါင်း၏၊ ထို့ကြောင့် ဣတ္ထီ မည်၏) ဟု ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။


Tesaṃ sudukkarovāde, ‘‘itthī’’ti padasambhavo;

Ayaṃ vinicchayo patto, nicchayaṃ bho suṇātha me.

ထိုဆရာတို့၏ အလွန်ခက်ခဲသော အဆုံးအမ၌ "ဣတ္ထီ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်၏။ အို ပညာရှိတို့၊ ငါ၏ အဆုံးအဖြတ်ကို နာယူကြပါကုန်။


Thīsaddena [Pg.69] samānattho, itthīsaddo yato tato;

Thīsadde labbhamānatthaṃ, itthīsaddamhi ropiya.

ဣတ္ထီ သဒ္ဒါသည် သီ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသောကြောင့်၊ သီ သဒ္ဒါ၌ ရရှိအပ်သော အနက်ကို ဣတ္ထီ သဒ္ဒါ၌ တင်စား၍ -


Appānaṃ bahutā ñāye, gahite sati yujjati;

Tathā hi ‘‘dve duve, taṇhā, tasiṇā’’ti nidassanaṃ.

နည်းပါးသော စကားကို များပြားသော နည်းလမ်းဖြင့် ယူအပ်သော် သင့်လျော်၏။ စင်စစ်သော်ကား "ဒွေ၊ ဒုဝေ"၊ "တဏှာ၊ တသိဏာ" ဟူသော ဥပမာကဲ့သို့တည်း။


Atha vā pana ‘‘itthī’’ti-idaṃ vaṇṇāgamādito;

Niruttilakkhaṇenāpi, sijjhatīti pakāsaye.

သို့မဟုတ်ပါကလည်း "ဣတ္ထီ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် အက္ခရာလာခြင်း စသည်ဖြင့် နိရုတ္တိလက္ခဏာအားဖြင့်လည်း ပြီးမြောက်နိုင်၏ဟု ပြသရာ၏။


Icchatīti nare itthī, icchāpetīti vā pana;

Idaṃ nibbacanañcāpi ñeyyaṃ nibbacanatthinā.

ယောကျာ်းတို့ကို အလိုရှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဣတ္ထီ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ယောကျာ်းတို့ကို အလိုရှိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဣတ္ထီ" မည်၏။ ဤသို့သော ဝိဂြိုဟ်ကိုလည်း ဝိဂြိုဟ်ကို ရှာဖွေလိုသောသူသည် သိအပ်၏။


Atrimāni itthīnamabhidhānāni –

အောက်ပါတို့သည် မိန်းမတို့၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏ -


Itthī thī vanitā nārī, abalā bhīru sundarī;

Kantā sīmaninī mātu-gāmo piyā ca kāminī.

ဣတ္ထီ၊ သီ၊ ဝနိတာ၊ နာရီ၊ အဗလာ၊ ဘီရု၊ သုန္ဒရီ၊ ကန္တာ၊ သီမနိနီ၊ မာတုဂါမ၊ ပိယာ၊ ကာမိနီ (တို့တည်း)။


Ramaṇī pamadā dayitā, lalanā mahilā’ṅganā;

Tāsaṃyeva ca nāmāni, avatthāto imānipi.

ရမဏီ၊ ပမဒါ၊ ဒယိတာ၊ လလနာ၊ မဟိလာ၊ အင်္ဂနာ တို့သည် မိန်းမတို့၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အရွယ်အပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်း ထိုမိန်းမတို့၏ ဤအမည်များသည်ပင် ရှိကြကုန်သေး၏။


Gorī ca dārikā kaññā, kumārī ca kumārikā;

Yuvatī taruṇī māṇa-vikā therī mahallikā.

၎င်းတို့မှာ - ဂေါရီ၊ ဒါရိကာ၊ ကညာ၊ ကုမာရီ၊ ကုမာရိကာ၊ ယုဝတီ၊ တရုဏီ၊ မာဏဝိကာ၊ ထေရီ၊ မဟလ္လိကာ တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Tathā hi aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccati. Dasavassikā kaññāti vuccati. Anibbiddhā vā yobbanitthī kaññāti vuccati. Dvādasavassikā kumārītipi vuccati kumārikātipi. Atho jaraṃ appattā yuvatītipi taruṇītipi māṇavikātipi vuccati. Jaraṃ pattā pana therītipi mahallikātipi vuccati. Purisesupi ayaṃ nayo yathārahaṃ veditabbo.

စင်စစ်သော်ကား ရှစ်နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးကို ‘ဂေါရီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဒါရိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဆယ်နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးကို ‘ကညာ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အမျိုးသားနှင့် မဆက်ဆံရသေးသော အရွယ်ရောက်စ မိန်းမပျိုကိုလည်း ‘ကညာ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးကို ‘ကုမာရီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ကုမာရိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် အိုမင်းခြင်းသို့ မရောက်သေးသော မိန်းမကို ‘ယုဝတီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တရုဏီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မာဏဝိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အိုမင်းခြင်းသို့ ရောက်သော မိန်းမကိုမူ ‘ထေရီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မဟလ္လိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ယောက်ျားတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်း လျော်ကန်သလို သိအပ်၏။


Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi katthaci aniyamavasenapi vohāro pavattati. Tathā hi ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘acchā kaṇhājinaṃ kañña’’nti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsaddena vattabbā, sā kaññāsaddenapi vattabbā jātā. Yāpi [Pg.70] ca kaññāsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Tathā ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘kumāriye upaseniye, niccaṃ nigaḷamaṇḍite’’ti ca imāsaṃ pana pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsadena vattabbā, sā kumārikāsaddenapi vattabbā jātā. Yā ca pana kumārīsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Apicettha ‘‘rājakaññā rucā nāmā’’ti ca ‘‘tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā’’ti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ dassanato yā anibbiddhā vā hotu nibbiddhā vā, yāva jaraṃ na pāpuṇāti, tāva sā kaññāyeva nāmātipi veditabbaṃ.

ဤအရာ၌ ဤသို့သော စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်ကို ဆိုအပ်သော်လည်း၊ အချို့သောနေရာ၌ သတ်မှတ်ချက်မရှိဘဲ သုံးစွဲခြင်းအားဖြင့်လည်း ဝေါဟာရသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ စင်စစ်သော်ကား “ရာဇာ ကုမာရမာဒါယ၊ ရာဇပုတ္တီ စ ဒါရိကံ” ဟူသော ပါဠိနှင့် “အစ္ဆာ ကဏှာဇိနံ ကညံ” ဟူသော ပါဠိ ဤပါဠိနှစ်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဒါရိကာ’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော မိန်းမကို ‘ကညာ’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်လည်း ပြောဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘ကညာ’ သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော မိန်းမကိုလည်း ‘ဒါရိကာ’ သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ “ရာဇာ ကုမာရမာဒါယ၊ ရာဇပုတ္တီ စ ဒါရိကံ” ဟူသော ပါဠိနှင့် “ကုမာရိယေ ဥပသေနိယေ၊ နိစ္စံ နိဂဠမဏ္ဍိတေ” ဟူသော ပါဠိ ဤပါဠိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဒါရိကာ’ သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော မိန်းမကို ‘ကုမာရိကာ’ သဒ္ဒါဖြင့်လည်း ပြောဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘ကုမာရီ’ သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော မိန်းမကိုလည်း ‘ဒါရိကာ’ သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဤအရာ၌ “ရာဇကညာ ရုစာ နာမာ” ဟူသော ပါဠိနှင့် “တတော မဒ္ဒိမ္ပိ နှာပေသုံ၊ သိဝိကညာ သမာဂတာ” ဟူသော ပါဠိ ဤပါဠိနှစ်ခု၏ တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ဖောက်ထွင်းအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မဖောက်ထွင်းအပ်သည်ဖြစ်စေ အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး အိုမင်းခြင်းသို့ မရောက်သေးသရွေ့ ထိုမိန်းမကို ‘ကညာ’ ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုထိုက်သည်ကိုလည်း သိအပ်၏။


Kecettha vadeyyuṃ – yaṃ tumhehi ‘‘aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccatī’’ti vuttaṃ, etasmiṃ pana vacane ‘‘yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko’’ti vacanato aṭṭhavasso dārako hotu, ‘‘tatthaddasakumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure’’ti pāḷiyaṃ pana puttadārehi saṃvaddho vessantaramahārājā kathaṃ ‘‘kumāro’’ti vattuṃ yujjissati dvādasavassātikkantattā? Yujjateva bhagavato icchāvasena. Bhagavā hi dhammissarattā vohārakusalatāya ca yaṃ yaṃ veneyyajanānurūpaṃ desanaṃ desetuṃ icchati, taṃ taṃ deseti eva, tasmā bhagavatā tassa mātāpitūnaṃ atthitaṃ sandhāya kumāraparihārena vaddhitattañca evaṃ desanā katā. Tathā hi āyasmā kumārakassapo kumāraparihārena vaddhitattā mahallakopi samāno kumārakassapotveva vohariyati. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha pana sirasmiṃ palitesu jātesupi āyasmantaṃ ānandaṃ āyasmā mahākassapo tasmiṃ there adhimattavissāso [Pg.71] hutvā komāravādena ovadanto kumārakoti avocāti gahetabbaṃ. Udānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassaṃ, tāva kumārakā, bālāti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni yuvāno’’ti vuttaṃ.

ဤအရာ၌ အချို့သောသူတို့က - “သင်တို့သည် ‘ရှစ်နှစ်အရွယ်ကို ဂေါရီဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒါရိကာဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟု ဆိုခဲ့ကြရာ၊ ထိုစကား၌ ‘ငါသည် မွေးဖွားခြင်းအားဖြင့် ရှစ်နှစ်အရွယ် ဒါရက (ကလေးငယ်) ဖြစ်သောအခါ’ ဟူသော စကားကြောင့် ရှစ်နှစ်အရွယ်ကို ဒါရက (သူငယ်) ဖြစ်ပါစေဦးတော့။ သို့ရာတွင် ‘မိမိပြည်၌ ပျော်မွေ့နေသော ထိုကုမာရကို မြင်တော်မူ၏’ ဟူသော ပါဠိ၌ သားမယားတို့နှင့်တကွ ကြီးပြင်းလာသော ဝေဿန္တရာမင်းကြီးသည် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်အရွယ်ကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ‘ကုမာရ’ ဟု ခေါ်ဆိုရန် သင့်လျော်ပါမည်နည်း” ဟု ပြောဆိုကြကုန်အံ့။ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်အစွမ်းကြောင့် သင့်လျော်သည်သာတည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝေနေယျသတ္တဝါတို့နှင့် လျော်ကန်သော အကြင်အကြင် ဒေသနာကို ဟောကြားလိုတော်မူ၏၊ ထိုထိုဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းကြီး၏ မိဘနှစ်ပါး တည်ရှိနေခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မင်းသားငယ်ကဲ့သို့ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းဖြင့် ကြီးပြင်းလာခြင်းကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့သော ဒေသနာကို ဟောတော်မူခဲ့၏။ ထို့အတူပင် အရှင်ကုမာရကဿပသည်လည်း မင်းသားငယ်ကဲ့သို့ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့် ကြီးပြင်းလာခဲ့ရသောကြောင့် သက်ကြီးဝါကြီး ဖြစ်တော်မူသော်လည်း ‘ကုမာရကဿပ’ ဟူ၍သာ သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ဤသူငယ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို မသိ” ဟူသော ပါဠိ၌မူ ဦးခေါင်းတွင် ဆံဖြူများ ပေါက်နေပြီဖြစ်သော်လည်း အရှင်အာနန္ဒာကို အရှင်မဟာကဿပက ထိုမထေရ်အပေါ်၌ အလွန်အမင်း ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှုရှိသဖြင့် ငယ်သူအား ဆုံးမသည့်နည်းဖြင့် ဆုံးမတော်မူလိုသဖြင့် ‘ကုမာရက’ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဥဒါန်းအဋ္ဌကထာ၌မူ “သတ္တဝါတို့သည် မွေးဖွားသောနေ့မှစ၍ တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်တိုင်အောင် ‘ကုမာရက’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဗာလ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုမှလွန်၍ အနှစ်နှစ်ဆယ်တိုင်အောင် ‘ယုဝါန (လူရွယ်)’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု ဆိုထားသည်။


Mantha mattha viloḷane. Manthati. Manthañca madhupiṇḍikañca ādāya. Abhimatthati dummedhaṃ vajiraṃvamhamayaṃ maṇiṃ. Sineruṃ matthaṃ katvā.

‘မန္ထ၊ မတ္ထ’ ဓာတ်တို့သည် မွှေနှောက်ခြင်း (ပွတ်တိုက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘မန္ထတိ’ (မွှေနှောက်၏)။ ‘မန္ထဉ္စ မဓုပိဏ္ဍိကဉ္စ အာဒါယ’ (မုန့်ဆုပ်နှင့် ပျားဆုပ်ကို ယူ၍)။ ‘အဘိမတ္ထတိ ဒုမ္မေဓံ ဝဇိရံဝမှမယံ မဏိံ’ (ကျောက်၌ ဖြစ်သော ပတ္တမြားကို ဝရဇိန်လက်နက်သည် ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ပညာမရှိသောသူကို ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးအပ်၏)။ ‘သိနေရုံ မတ္ထံ ကတွာ’ (မြင်းမိုရ်တောင်ကို မွှေတံပြု၍)။


Kuthi puthi luthi hiṃsāsaṃkilesesu. Kunthati. Kuntho, kunthakipillikaṃ. Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ. Punthati. Lunthati.

‘ကုထိ၊ ပုထိ၊ လုထိ’ ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ညစ်နွမ်းခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ကုန္ထတိ’ (ညှဉ်းဆဲ၏/ညစ်နွမ်း၏)။ ‘ကုန္ထော’ (ခြင်၊ ယင် စသော ပိုးကောင်)၊ ‘ကုန္ထကိပိလ္လိကံ’ (ကုန္ထိုရ်ကောင်နှင့် ပုရွက်ဆိတ်)။ ‘ဒိသွာန ပတိတံ သာမံ၊ ပုတ္တကံ ပံသုကုန္ထိတံ’ (ဖုန်မှုန့်တို့ဖြင့် လူးပေညစ်ပတ်ကာ လဲကျနေသော သားတော် သာမကို မြင်၍)။ ‘ပုန္ထတိ’ (ညစ်နွမ်း၏)။ ‘လုန္ထတိ’ (လုယက်၏/ညစ်နွမ်း၏)။


Nātha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthadhātu yācane upatāpe issariye āsīsane cāti catūsvatthesu vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu bhikkhave bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’tiādinā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho, paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘nātho’ti vuccatīti nāthatīti nātho’’ti. Saddasatthavidū pana tesu catūsu atthesu nātha nādha iti dhātudvayaṃ paṭhanti. Attanobhāsattā pana tassa ‘‘nāthate nādhate’’ti rūpāni bhavanti.

‘နာထ’ ဓာတ်သည် တောင်းပန်ခြင်း (တောင်းဆိုခြင်း)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ပူပန်စေခြင်း)၊ အစိုးရခြင်း၊ တောင့်တခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ နာထဓာတ်သည် တောင်းပန်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အစိုးရခြင်း၊ တောင့်တခြင်း ဟူသော ဤအနက်လေးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏ - “‘နာထတိ’ သောကြောင့် ‘နာထ’ မည်၏။ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အစီးအပွား ချမ်းသာကို တောင့်တတော်မူတတ်၏၊ အလိုရှိတော်မူတတ်၏။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ရှိသော ကိလေသာ ပျက်စီးခြင်းကို ညှဉ်းဆဲပူပန်စေတတ်၏။ ‘ရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် အခါအားလျော်စွာ မိမိ၏ သီလစသော ပြည့်စုံခြင်းကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ကောင်း၏’ စသည်ဖြင့် ထိုထိုသော အစီးအပွားဖြစ်ထွန်းကြောင်း အကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် တောင်းပန် တိုက်တွန်းတော်မူတတ်၏ ဟူသော အနက်ရှိ၏။ ထူးကဲမြတ်ပြတ်သော စိတ်ကို အစိုးရခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးအုပ်စိုးတော်မူတတ်သောကြောင့် မြတ်သော အစိုးရဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ‘နာထ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘နာထတိ’ ဖြစ်သောကြောင့် ‘နာထ’ မည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့မူ ထိုအနက်လေးပါးတို့၌ ‘နာထ’၊ ‘နာဓ’ ဟု ဓာတ်နှစ်ပါးကို ဖတ်ရွတ်ကုန်၏။ အတ္တနောပုဒ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုဓာတ်၏ ‘နာထတေ’၊ ‘နာဓတေ’ ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်လာကုန်၏။


Ettha siyā ‘‘yadi yācanatthena nāthatīti nātho, evaṃ sante yo koci yācako daliddo, so eva nātho [Pg.72] siyā. Yo pana ayācako samiddho, so na nāthati na yācatīti anātho siyā’’ti? Na, nāthasaddo hi yācanatthādīsu pavattamāno lokasaṅketavasena uttamapurisesu nirūḷho, bhagavā ca uttamesu sātisayaṃ uttamo, tena taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti nāthasaddassattho vutto. Anāthasaddo pana ittarajanesu nirūḷho, so ca kho ‘‘na nāthoti anātho. Natthi nātho etassāti vā anātho’’ti dabbapaṭisedhavasena, na pana ‘‘na nāthati na yācatīti anātho’’ti dhātuatthapaṭisedhavasena. Yo hi aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so nātho, yo ca aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā na hoti, nāpi attano añño saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so anāthoti vuccati saṅketavasena. Tathā hi ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vuttaṃ. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘lokanātho tuvaṃ eko, saraṇaṃ sabbapāṇina’’nti ca ‘‘anāthānaṃ bhavaṃ nātho’’ti ca –

ဤအရာ၌ ယုံမှားဖွယ် ရှိငြားအံ့ - “အကယ်၍ တောင်းပန်ခြင်းအနက်ဖြင့် ‘နာထတိ’ ဖြစ်သောကြောင့် ‘နာထ’ မည်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဆင်းရဲသော အကြင်တောင်းရမ်းသူ တစ်ဦးဦးသည်သာလျှင် ‘နာထ’ (ကိုးကွယ်ရာ) ဖြစ်ရာ၏။ မတောင်းရမ်းသော အကြင်ကြွယ်ဝချမ်းသာသူသည်မူကား မတောင်းပန် မတောင်းရမ်းသောကြောင့် ‘အနာထ’ (ကိုးကွယ်ရာမဲ့သူ) ဖြစ်ရာ၏မဟုတ်လော” ဟု မေးဖွားဖွယ် ရှိအံ့။ ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ‘နာထ’ သဒ္ဒါသည် တောင်းပန်ခြင်းစသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သော်လည်း လောကဝေါဟာရ အမှတ်အသား (သကေင်္တ) အားဖြင့် မြတ်သောသူတို့၌သာလျှင် ရိုးအာရုံ (နိရုဠှ) အဖြစ် တည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မြတ်သောသူတို့တွင် အထူးသဖြင့် မြတ်လှစွာသောကြောင့် ထိုထိုအစီးအပွား ဖြစ်ထွန်းကြောင်းအကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းတောင်းပန်တော်မူတတ်သောကြောင့် ‘နာထ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ‘အနာထ’ သဒ္ဒါသည်မူကား သာမန်လူတို့၌သာ ရိုးအာရုံ တည်၏။ ထို ‘အနာထ’ သဒ္ဒါသည်လည်း “ကိုးကွယ်ရာ (နာထ) မဟုတ်သောကြောင့် အနာထ မည်၏၊ သို့မဟုတ် ဤသူအား ကိုးကွယ်ရာ မရှိသောကြောင့် အနာထ မည်၏” ဟူ၍ သက်ရှိသက်မဲ့ဝတ္ထု (ဒဗ္ဗ) ကို မြစ်ပယ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ “မတောင်းပန် မတောင်းရမ်းတတ်သောကြောင့် အနာထ မည်၏” ဟူ၍ ဓာတ်၏ အနက်ကို မြစ်ပယ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ အကြင်သူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ၊ ကိုးစားရာ၊ တည်ရာဖြစ်၏၊ ထိုသူကို ‘နာထ’ ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သူသည် သူတစ်ပါး၏ ကိုးကွယ်ရာ၊ ကိုးစားရာ၊ တည်ရာလည်း မဟုတ်၊ မိမိအတွက်လည်း သူတစ်ပါးသည် ကိုးကွယ်ရာ၊ ကိုးစားရာ၊ တည်ရာ မဟုတ်ပေ၊ ထိုသူကို ဝေါဟာရအမှတ်အသားအားဖြင့် ‘အနာထ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “လောကသမုတိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော သကေင်္တဝစန (သမုတိစကား) သည် မှန်ကန်သော သစ္စာမည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ “ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာလျှင် လောက၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကိုယ်တော်သည် ကိုးကွယ်ရာမဲ့သူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း -


‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;

Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgami’’nti ca

“ငါသည် ဤသို့ ကြံစည်တွေးဆပြီးလျှင် ကုဋေရာမကသော မရေမတွက်နိုင်သော ရတနာပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို ကိုးကွယ်ရာရှိသောသူ၊ ကိုးကွယ်ရာမရှိသောသူတို့အား ပေးလှူ၍ ဟိမဝန္တာတောသို့ သွားရောက်ခဲ့၏” ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


Pāḷiyo nidassanāni bhavanti. Yasmā pana sāsane ca loke ca yācako ‘‘nātho’’ti na vuccati, ayācako ca ‘‘anātho’’ti. Lokassa pana saraṇaṃ ‘‘nātho’’ti vuccati. Yassa saraṇaṃ na vijjati, so ‘‘anātho’’ti vuccati, tathā samiddho ‘‘nātho’’ti vuccati, asamiddho ‘‘anātho’’ti. Tasmā paññavatā sabbesu ṭhānesu dhātuatthamattena lokasamaññaṃ anatidhāvitvā yathānurūpaṃ attho gahetabbo. Ayañca nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

ပါဠိတော်တို့သည် သာဓက (ပုံစံ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာသနာတော်၌လည်းကောင်း၊ လောက၌လည်းကောင်း တောင်းရမ်းသူကို 'နာထ' ဟု မခေါ်ဆိုဘဲ၊ မတောင်းရမ်းသူကို 'အနာထ' ဟု မခေါ်ဆိုသောကြောင့်တည်း။ လောက၏ ကိုးကွယ်ရာကိုမူ 'နာထ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ ကိုးကွယ်ရာ မရှိသောသူကို 'အနာထ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ ထို့အတူ ပြည့်စုံသူကို 'နာထ' ဟု ခေါ်ဆို၍၊ မပြည့်စုံသူကို 'အနာထ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ဓာတ်၏ အနက်မျှဖြင့် လောကဝေါဟာရကို မကျော်လွန်ဘဲ လျော်ကန်သလို အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤနည်းစနစ်ကိုလည်း ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Vithu [Pg.73] yācane. Vethati.

ဝိထု (vithu) ဓာတ်သည် တောင်းရမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝေထတိ (vethati - တောင်းရမ်း၏)။


Satha seṭhille. Sathati. Sathalo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. Siṭhilotipi pāḷi dissati. Tadā ṭhikāro muddhajo gahetabbo.

သထ (satha) ဓာတ်သည် လျှော့ရဲခြင်း (ပျင်းရိခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သထတိ (sathati)။ သထလော (sathalo) သည် 'သထလော ဟိ ပရိဗ္ဗာဇော၊ ဘိယျော အာကိရတေ ရဇံ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ပါဠိတော်၌ 'သိထိလ' ဟုလည်း တွေ့ရ၏။ ထိုအခါ ဌ-အက္ခရာကို မုဒ္ဓဇအဖြစ် ယူအပ်၏။


Kathi koṭille. Kanthati.

ကထိ (kathi) ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကန္ထတိ (kanthati)။


Kattha silāghāyaṃ. Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Tattha katthatīti pasaṃsati. Vikatthatīti virūpaṃ katthati abhūtavatthudīpanato. Ettha ca ‘‘bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato’’ti ca ‘‘idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati ‘ahamasmi sīlasampannoti vā vattasampannoti vā vikatthatī’ti’’ ca ādayo payogā.

ကတ္ထ (kattha) ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကတ္ထတိ (katthati)၊ ဝိကတ္ထတိ (vikatthati)။ ကတ္ထနာ (katthanā)၊ ဝိကတ္ထနာ (vikatthanā)။ ထိုနှစ်ခုတို့တွင် ကတ္ထတိဟူသည် ချီးမွမ်း၏။ ဝိကတ္ထတိဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အရာကို ပြသခြင်းဖြင့် ဖောက်ပြန်စွာ ချီးမွမ်း၏ (ကြွားဝါ၏)။ ထိုအရာ၌ 'ဗဟုံပိ သော ဝိကတ္ထေယျ၊ အညံ ဇနပဒံ ဂတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဣဓေကစ္စော ကတ္ထီ ဟောတိ ဝိကတ္ထီ၊ သော ကတ္ထတိ အဟမသ္မိ သီလသမ္ပန္နောတိ ဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နောတိ ဝါ ဝိကတ္ထတီတိ' ဟူ၍လည်းကောင်း အစရှိသော သုံးနှုန်းမှုတို့ ရှိကုန်၏။


Byatha dukkhabhayacalanesu. Byathati. Bhantā byathitamānasā. Tato kumārābyathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca.

ဗျထ (byatha) ဓာတ်သည် ဆင်းရဲခြင်း၊ ကြောက်လန့်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဗျထတိ (byathati)။ 'ဘန္တာ ဗျထိတမာနသာ' (တွေးတောလျက် တုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိကြကုန်၏)။ 'တတော ကုမာရာဗျထိတာ၊ သုတွာ လုဒ္ဒဿ ဘာသိတံ' (ထိုအခါ မုဆိုး၏ စကားကို ကြားရ၍ မင်းသားတို့သည် မတုန်လှုပ်ကြကုန်)။ ဤသို့ ဤနှစ်မျိုးသော ပါဠိတို့သည် တုန်လှုပ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြကုန်၏။


Sutha kutha katha hiṃsāyaṃ. Sothati. Kothati. Kathati.

သုထ (sutha)၊ ကုထ (kutha)၊ ကထ (katha) ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သောထတိ (sothati)။ ကောထတိ (kothati)။ ကထတိ (kathati)။


Patha gatiyaṃ. Pathati. Patho. Pathoti maggo. So duvidho mahājanena padasā paṭipajjitabbo pakatimaggo ca paṇḍitehinibbānatthikehi paṭipajjitabbo paṭipadāsaṅkhāto ariyamaggo cāti. Tattha pakatimaggo uppannakiccākiccehi janehi pathiyati gacchiyatīti patho, paṭipadā pana amatamahāpuraṃ gantukāmehi kulaputtehi saddhāpātheyyaṃ gahetvā pathiyati paṭipajjiyatīti patho. Atha vā pātheti kārakaṃ puggalaṃ gameti nibbānaṃ sampāpetīti vā patho[Pg.74], paṭipadāyeva. Maggābhidhānaṃ curādigaṇe maggadhātukathanaṭṭhāne kathessāma.

ပထ (patha) ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပထတိ (pathati)။ ပထော (patho)။ ပထဟူသည် လမ်း (ခရီး) ဖြစ်၏။ ထိုလမ်းသည် နှစ်ပါးရှိ၏၊ လူအများ ခြေကျင်ဖြင့် လျှောက်လှမ်းအပ်သော ပကတိလမ်း (မြေပြင်လမ်း) လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိသော ပညာရှိတို့ လျှောက်လှမ်းအပ်သော အကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော အရိယာမဂ်လမ်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ပကတိလမ်းကို ကိစ္စကြီးငယ် ပေါ်ပေါက်လာသော လူတို့သည် သွားအပ် (လျှောက်အပ်) သောကြောင့် 'ပထ' မည်၏။ အကျင့် (အရိယာမဂ်) ကိုမူကား သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ပြည်ကြီးသို့ သွားလိုကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် သဒ္ဓါတည်းဟူသော ရိက္ခာကို ယူဆောင်၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ် (လျှောက်လှမ်းအပ်) သောကြောင့် 'ပထ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် လျှောက်လှမ်းသူ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် 'ပထ' မည်၏၊ ထိုလမ်းသည် အကျင့် (မဂ်လမ်း) သာတည်း။ 'မဂ္ဂ' ဟူသော အမည်ကိုမူ စုရာဒိဂိုဏ်းတွင် မဂ္ဂဓာတ်ကို ပြဆိုသော နေရာ၌ ဟောကြားပေအံ့။


Katha nippāke. Kathati.

ကထ (katha) ဓာတ်သည် ကျက်ခြင်း (ချက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကထတိ (kathati)။


Matha vilothane. Mathati.

မထ (matha) ဓာတ်သည် မွှေနှောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ မထတိ (mathati)။


Potha pariyāyanabhāve. Pothati. Pothako. Pothetīti ayaṃ curādigaṇepi vattati. Tena ‘‘samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā’’ti payogo dissati.

ပေါထ (potha) ဓာတ်သည် အလှည့်ကျခြင်း (အလဲအလှယ်ပြုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေါထတိ (pothati)။ ပေါထကော (pothako)။ 'ပေါထေတိ' (potheti - ရိုက်နှက်၏) ဟူသော ဤရုပ်သည် စုရာဒိဂိုဏ်း၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သမန္တာ အနုပရိယေယျုံ၊ နိပ္ပေါထေန္တာ စတုဒ္ဒိသာ' ဟူသော သုံးနှုန်းမှုကို တွေ့ရ၏။


Gottha vaṃse. Gotthati. Gotthulo, gotthu.

ဂေါတ္ထ (gottha) ဓာတ်သည် အမျိုးနွယ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂေါတ္ထတိ (gotthati)။ ဂေါတ္ထုလော (gotthulo)၊ ဂေါတ္ထု (gotthu)။


Puthu vitthāre. Pothati. Puthavī.

ပုထု (puthu) ဓာတ်သည် ပြန့်ပြောခြင်း (ကျယ်ပြန့်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေါထတိ (pothati)။ ပုထဝီ (puthavī)။


Thakārantadhāturūpāni.

ထ-ကာရန္တ (ထ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော) ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Dakārantadhātu

ဒ-ကာရန္တ (ဒ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော) ဓာတ်များ။


Dā dāne. Āpubbo gahaṇe. Saddho dānaṃ dadāti deti, sīlaṃ ādadāti ādeti. Imāni suddhakattupadāni taddīpakattā. Saddho assaddhaṃ dānaṃ dāpeti, sīlaṃ ādapeti, samādapeti. Ye dhammamevādapayanti santo. Imāni kāritapadāni hetukattupadānīti ca vuccanti taddīpakattā. Saddhena dānaṃ dīyati, sīlaṃ ādīyati, samādīyati, imāni kammapadāni taddīpakattā. Ayañca dā dāneti dhātu sāsanānurūpasutivasena divādigaṇaṃ patvā supanakriyaṃ vadanto ‘‘dāyati niddāyati niddā’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Dānamavakhaṇḍanañca vadanto ‘‘diyati dānaṃ dātta’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Suddhiṃvadanto ‘‘dāyati vedāyati vodāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati, imasmiṃ pana bhūvādigaṇe dānaṃ vadanto āpubbavasena gahaṇañca [Pg.75] vadanto ‘‘dadāti deti ādadāti ādeti dānaṃ ādāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Tathā kucchitagamanaṃ vadanto ‘‘dāti suddāti suddo suddī’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayatīti ayaṃ viseso daṭṭhabbo. Yathā cettha, evamaññatrāpi yathāsambhavaṃ viseso upaparikkhitabbo nayaññūhi.

ဒါ (dā) ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အာ (ā) ရှေ့ဖူး ရှိသော် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဓေါ ဒါနံ ဒဒါတိ ဒေတိ' (သဒ္ဓါတရားရှိသူသည် အလှူကို ပေးလှူ၏)၊ 'သီလံ အာဒဒါတိ အာဒေတိ' (သီလကို ဆောက်တည်၏/ယူ၏)။ ဤဝါကျတို့သည် ထိုအနက်ကို ပြတတ်သောကြောင့် ကတ္တုကာရက (သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'သဒ္ဓေါ အဿဒ္ဓံ ဒါနံ ဒါပေတိ' (သဒ္ဓါတရားရှိသူသည် သဒ္ဓါတရားမရှိသူကို အလှူ ပေးစေ၏)၊ 'သီလံ အာဒါပေတိ' (သီလ ဆောက်တည်စေ၏)၊ 'သမာဒါပေတိ' (ဆောက်တည်စေ၏)။ 'ယေ ဓမ္မမေဝါဒပယန္တိ သန္တော' ဟူသော ပါဠိလည်း ရှိ၏။ ဤဝါကျတို့သည် စေခိုင်းခြင်းအနက်ကို ပြသောကြောင့် ကာရိတပုဒ် (ဟေတုကတ္တုပုဒ်) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'သဒ္ဓေန ဒါနံ ဒီယတိ' (သဒ္ဓါတရားရှိသူသည် အလှူကို ပေးလှူအပ်၏)၊ 'သီလံ အာဒီယတိ' (သီလကို ဆောက်တည်အပ်၏)၊ 'သမာဒီယတိ' (ဆောက်တည်အပ်၏)၊ ဤဝါကျတို့သည် ကမ္မပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤ ဒါ (dā) ဟူသော ပေးလှူခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်သည် သာသနာတော်နှင့်လျော်ညီသော သုတ္တန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်၍ အိပ်ပျော်ခြင်းကိရိယာကို ဟောသောအခါ 'ဒါယတိ၊ နိဒ္ဒါယတိ၊ နိဒ္ဒါ' ဟူသော နာမ်ပုဒ်နှင့်တကွ ကတ္တုပုဒ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်ကို ဟောသောအခါ 'ဒိယတိ၊ ဒါနံ၊ ဒါတ္တံ' ဟူသော နာမ်ပုဒ်နှင့်တကွ ကတ္တုပုဒ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ဟောသောအခါ 'ဒါယတိ၊ ဝေဒါယတိ၊ ဝေါဒါနံ' ဟူသော နာမ်ပုဒ်နှင့်တကွ ကတ္တုပုဒ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ဤဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူကား ပေးလှူခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ 'အာ' ပုဗ္ဗဝေါဟာရဖြင့် ယူခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောသောအခါ 'ဒဒါတိ၊ ဒေတိ၊ အာဒဒါတိ၊ အာဒေတိ၊ ဒါနံ၊ အာဒါနံ' ဟူသော နာမ်ပုဒ်နှင့်တကွ ကတ္တုပုဒ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့အတူ ယုတ်ညံ့စွာသွားခြင်းကို ဟောသောအခါ 'ဒါတိ၊ သုဒါတိ၊ သုဒ္ဓေါ၊ သုဒ္ဓီ' ဟူသော နာမ်ပုဒ်နှင့်တကွ ကတ္တုပုဒ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏ဟူသော ဤထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။ ဤဓာတ်၌ကဲ့သို့ပင် အခြားသောဓာတ်တို့၌လည်း သင့်လျော်သလို ထူးခြားချက်ကို နည်းနာသိသူတို့က စိစစ်အပ်၏။


Idānissa nāmapadāni tumantādīni brūma. ‘‘Dānaṃ, deyyaṃ, dātabbaṃ, brahmadeyyaṃ, dinnaṃ, dāyako, dāyikā, dakkhiṇā’’ iccādīni, ‘‘dātuṃ, padātuṃ, dātave, padātave, datvā, datvāna, dadātuna, daditvā, daditvāna, dadiya, dajjā, dadiyāna, ādātuṃ, ādāya, ādiya’’ iccādīni ca yojetabbāni.

ယခုအခါ ထိုဓာတ်၏ 'တုံ' ပစ္စည်းစသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော နာမ်ပုဒ်တို့ကို ပြဆိုပါအံ့။ 'ဒါနံ၊ ဒေယျံ၊ ဒါတဗ္ဗံ၊ ဗြဟ္မဒေယျံ၊ ဒိန်နံ၊ ဒါယကော၊ ဒါယိကာ၊ ဒက္ခိဏာ' အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဒါတုံ၊ ပဒါတုံ၊ ဒါတဝေ၊ ပဒါတဝေ၊ ဒတွာ၊ ဒတွာန၊ ဒဒါတုန၊ ဒဒိတွာ၊ ဒဒိတွာန၊ ဒဒိယ၊ ဒဇ္ဇာ၊ ဒဒိယာန၊ အာဒါတုံ၊ အာဒါယ၊ အာဒိယ' အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tattha dānanti dātabbaṃ, dadanti etenāti atthe na deyyadhammo dānacetanā ca vuccati. Kasmā pana tattha dinnasaddoyeva kathiyati, na dattasaddoti? Akathane kāraṇamatthi. ‘‘Dānaṃ dinna’’ntiādīsu hi dinnasaddaṭṭhāne dattasaddo na dissati, tasmā na kathiyati.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဒါနံ' ဟူသည် ပေးလှူအပ်သောအရာ၊ သို့မဟုတ် ဤပေးလှူခြင်းဖြင့် ပေးတတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် လှူဖွယ်ဝတ္ထု (ဒေယျဓမ္မ) နှင့် လှူဒါန်းလိုသော စေတနာ (ဒါနစေတနာ) ကို ဆိုအပ်၏။ သို့သော် အဘယ်ကြောင့် ထိုနေရာ၌ 'ဒိန်န' သဒ္ဒါကိုသာ ပြဆို၍ 'ဒတ္တ' သဒ္ဒါကို မပြဆိုသနည်း? မပြဆိုခြင်း၌ အကြောင်းရှိ၏။ 'ဒါနံ ဒိန်နံ' အစရှိသော နေရာတို့၌ 'ဒိန်န' သဒ္ဒါ၏ နေရာတွင် 'ဒတ္တ' သဒ္ဒါကို မတွေ့ရသောကြောင့် မပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Guṇabhūto dattasaddo, na diṭṭho jinabhāsite;

‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ’’, iti dinnapadaṃ viya.

'မနသာ ဒါနံ မယာ ဒိန်နံ' ဟူသော 'ဒိန်န' ပုဒ်ကဲ့သို့ (ကမ္မ) ဂုဏ်အနက်ကို ပြသော 'ဒတ္တ' သဒ္ဒါကို ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ မတွေ့ရချေ။


‘‘Devadatto yaññadatto, datto’’ iti ca ādiko;

Paṇṇattivacane diṭṭho, samāsabyāsato pana.

'ဒေဝဒတ္တော၊ ယညဒတ္တော၊ ဒတ္တော' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကိုမူကား ဝေဖန်ခြင်း (ဗျာသ) နှင့် သမုတ်ခြင်း (သမသ) တို့၏အစွမ်းဖြင့် ပညတ်ဝေါဟာရအဖြစ်၌ တွေ့ရ၏။


Tasmā ‘‘devadatto’’tiādīsu ‘‘devena dinno’’ti samāsaṃ katvā paṇṇattivacanattā dinnasaddassa dattādeso kātabbo sāsanānurūpena. Upari hi ‘‘dinnassa datto kvaci paṇṇattiya’’nti lakkhaṇaṃ passissatha. Ayameva hi sāsane nīti avilaṅghanīyā. Idaṃ panettha vavatthānaṃ –

ထို့ကြောင့် 'ဒေဝဒတ္တော' အစရှိသော နေရာတို့၌ 'ဒေဝေန ဒိန်နော' ဟု သမတ်ပြု၍ ပညတ်စကား ဖြစ်သောကြောင့် သာသနာတော်နှင့်လျော်ညီစွာ 'ဒိန်န' သဒ္ဒါ၏နေရာ၌ 'ဒတ္တ' အာဒေသကို ပြုအပ်၏။ နောင်အခါ၌ 'ဒိန်နဿ ဒတ္တော ကွစိ ပညတ္တိယံ' ဟူသော သုတ်စည်းကမ်းကို တွေ့ရပေအံ့။ ဤသည်သာလျှင် သာသနာတော်၌ မကျော်လွန်အပ်သော စည်းကမ်းနည်းလမ်း ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ သတ်မှတ်ချက် ရှိ၏—


Sakkaṭe dattasaddova, dinnasaddo na dissati;

Byāsamhi dinnasaddova, dattasaddo na pāḷiyaṃ.

သက္ကတဘာသာ၌ 'ဒတ္တ' သဒ္ဒါသာ ရှိ၍ 'ဒိန်န' သဒ္ဒါကို မတွေ့ရ။ ပါဠိတော်၌မူကား ဝေဖန်၍ပြသောအခါ (ဗျာသ၌) 'ဒိန်န' သဒ္ဒါသာ ရှိ၍ 'ဒတ္တ' သဒ္ဒါကို မတွေ့ရ။


‘‘Manasā [Pg.76] dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;

‘‘Dhammadinnā mahāmāyā’’, iccādīsu ca pāḷisu.

'မနသာ ဒါနံ မယာ ဒိန်နံ၊ ဒါနံ ဒိန်နော' အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ 'ဓမ္မဒိန်နာ မဟာမာယာ' အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌လည်းကောင်း—


Iti byāsasamāsānaṃ, vasā dvedhā pavattati;

Dinnasaddoti dīpeyya, na so sakkaṭabhāsite.

ဤသို့ ဝေဖန်ခြင်း (ဗျာသ) နှင့် သမတ်ပြုခြင်း (သမသ) တို့၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသောနည်းသည် ထင်ရှား၏။ သက္ကတဘာသာ၌မူကား ထို 'ဒိန်န' သဒ္ဒါသည် မထင်ရှားချေ။


Guṇabhūto dattasaddo, asamāsamhi kevalo;

Na dissati munimate, dinnasaddova kevalo.

သမတ်မပြုဘဲ သီးခြားဖြစ်သော ဂုဏ်ကိုပြသော 'ဒတ္တ' သဒ္ဒါကို ဘုရားရှင်၏အလိုတော် (ပါဠိတော်) ၌ မတွေ့ရ။ သီးခြားဖြစ်သော 'ဒိန်န' သဒ္ဒါကိုသာ တွေ့ရ၏။


Teneva dinnasaddassa, dattādeso kato mayā;

‘‘Dattaṃ sirappadāna’’nti, kavayo pana abravuṃ.

ထို့ကြောင့် ငါသည် 'ဒိန်န' သဒ္ဒါ၏နေရာ၌ 'ဒတ္တ' အာဒေသကို ပြုအပ်၏။ သို့သော်လည်း ကဗျာဆရာ (ပညာရှိ) တို့သည် 'ဒတ္တံ သိရပ္ပဒါနံ' ဟု ရေးသားကြကုန်၏။


Ediso pāḷiyaṃ natthi, nayo tasmā na so varo;

‘‘Datto’’ti bhūridattassa, saññā paṇṇattiyaṃ gatā.

ဤသို့သော နည်းလမ်းမျိုးသည် ပါဠိတော်၌ မရှိသဖြင့် ထိုနည်းသည် မွန်မြတ်သောနည်း မဟုတ်ပေ။ 'ဘူရိဒတ္တ' မင်းသား၏ အမည်ပညတ်အဖြစ်၌သာ 'ဒတ္တ' ဟု သုံးနှုန်းခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။


‘‘Brahmadatto buddhadatto, datto’’ iti hi sāsane;

Paṇṇattiyaṃ dattasaddo, asamāsasamāsiko.

သာသနာတော်၌ "ဗြဟ္မဒတ်၊ ဗုဒ္ဓဒတ်၊ ဒတ်" ဟူ၍ ပညတ်၌ "ဒတ်" (ဒတ္တ) သဒ္ဒါသည် အသမာသ် (မစပ်သောပုဒ်)၊ သမာသ် (စပ်သောပုဒ်) ရှိသည်။


‘‘Paradattabhojana’’nti, evamādīsu pāḷisu;

Samāse guṇabhūtoyaṃ, dattasaddo patiṭṭhito.

"ပရဒတ္တဘောဇန" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဤ "ဒတ်" သဒ္ဒါသည် သမာသ်၌ ဂုဏ်ဘူတ (အနက်အားဖြင့် အင်္ဂါဖြစ်သည်) ဖြစ်၍ တည်၏။


‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;

Guṇabhūto dinnasaddo, asamāsamhi dissati.

"မနသာ ဒါနံ မယာ ဒိန္နံ၊ ဒါနံ ဒိန္နော" အစရှိသည်တို့၌ ဂုဏ်ဘူတဖြစ်သော "ဒိန္န" သဒ္ဒါကို အသမာသ်၌ တွေ့ရသည်။


‘‘Dinnādāyī dhammadinnā’’, iccevamādīsu pana;

Samāse guṇapaṇṇatti-bhāvenesa padissati.

"ဒိန္နာဒါယီ၊ ဓမ္မဒိန္နာ" အစရှိသည်တို့၌မူကား သမာသ်၌ ဂုဏ်ပညတ်၏အဖြစ်ဖြင့် ဤ (ဒိန္နသဒ္ဒါ) ကို တွေ့ရသည်။


Koci [Pg.77] pana saddasatthavidū garu evaṃ saddaracanamakāsi –

သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတစ်ဦးမူကား ဤသို့ သဒ္ဒါအစီအစဉ်ကို ပြုလုပ်ခဲ့၏ -


‘‘Yassaṅkurehi jimutambujaloditehi,Vāteritehi patitehi suṇehi tehi.

"မိုးတိမ်ဟူသော ကြာပွင့်တို့၏ အရောင်နှင့်တူသော၊ လေတိုက်၍ ကြွေကျကုန်သော၊ တောက်ပကုန်သော ထိုအညွန့်တို့ဖြင့်၊


Jenantacīvaramasobhatha brahmadattaṃ,Vandāmi taṃ caladalaṃ varabodhirukkha’’nti.

မြတ်စွာဘုရား၏ သင်္ကန်းတော်သည် ဗြဟ္မဒတ် (မြတ်သော ပေးလှူခြင်း) ကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပခဲ့၏။ လှုပ်ရှားသော အရွက်ရှိသော ထိုမြတ်သော ဗောဓိပင်ကို ရှိခိုးပါ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Ettha ca brahmadattanti idaṃ sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttaṃ, na pāḷito. Pāḷinayañhipatvā ‘‘brahmadattiya’’nti vā ‘‘brahmadinna’’nti vā ‘‘devadattiya’’nti vā ‘‘devadinna’’nti vā rūpena bhavitabbaṃ. Tathā hi ‘‘bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsū’’ti pāḷinayānurūpo aṭṭhakathāpāṭho dissati. Tasmā etthevaṃ vadāma –

ဤ၌ "ဗြဟ္မဒတ္တ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် သက္ကတဘာသာမှ နည်းကိုယူ၍ ဆိုအပ်သောအရာဖြစ်၏၊ ပါဠိနည်းအရ မဟုတ်ပေ။ ပါဠိနည်းသို့ ရောက်လျှင်မူကား "ဗြဟ္မဒတ္တိယ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဗြဟ္မဒိန္န" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဒေဝဒတ္တိယ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဒေဝဒိန္န" ဟူ၍လည်းကောင်း ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း "ဗောဓိသတ္တော စ မဒ္ဒီ စ သမ္မောဒမာနာ သက္ကဒတ္တိယေ အဿမေ ဝသိံသု" ဟူ၍ ပါဠိနည်းနှင့် လျော်ညီသော အဋ္ဌကထာပါဌ်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤရာ၌ ဤသို့ ဆိုကုန်အံ့ -


‘‘Dattasaddassa ṭhānamhi, ‘‘dattiya’’nti ravo gato;

Devadattiyapatto ca, assamo sakkadattiyo’’ti.

"ဒတ္တသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ 'ဒတ္တိယ' ဟူသော အသံသည် ဖြစ်၏။ ဒေဝဒတ္တိယပတ္တ (ဒေဝဒတ်၏သပိတ်) နှင့် သက္ကဒတ္တိယအဿမ (သိကြားမင်းပေးသောကျောင်း) ဟူ၍ ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။


Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atra pana paripuṇṇāparipuṇṇavasena yathārahaṃ padakkamo bhavati.

ဤနည်းနာကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဤ၌မူကား ပြည့်စုံခြင်း၊ မပြည့်စုံခြင်းအားဖြင့် လျော်သလို ပုဒ်အစီအစဉ် ဖြစ်၏။


Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. Dajjā sappuriso dānaṃ. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjuṃ. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi iccapi. Dajjāsi abhayaṃ mama. Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Sīlavantesu dajjesi, dānaṃ maddi yathārahaṃ. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. Neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Ayamasmākaṃ khanti. Garūnaṃ pana khanti aññathā bhavati. Tathā hi –

ဒဒါတိ၊ ဒဒန္တိ။ ဒဒါသိ၊ ဒဒါထ။ ဒဒါမိ၊ ဒဒါမ။ ဒဒါတု၊ ဒဒန္တု။ ဒဒါဟိ၊ ဒဒါထ။ ဒဒါမိ၊ ဒဒါမ၊ ဒဒါမသေ။ ဒဒေယျ၊ ဒဒေ၊ ဒဇ္ဇာ။ "ဒဇ္ဇာ သပ္ပုရိသော ဒါနံ" (သူတော်ကောင်းသည် အလှူကို ပေးရာ၏)။ ဒဒေယျုံ၊ ဒဇ္ဇုံ။ "ပိတာ မာတာ စ တေ ဒဇ္ဇုံ" (သင်၏ မိဘတို့သည် ပေးကုန်ရာ၏)။ ဒဒေယျာသိ၊ ဒဇ္ဇာသိ၊ ဒဇ္ဇေသိ စသည်တို့ဖြစ်သည်။ "ဒဇ္ဇာသိ အဘယံ မမ" (ငါ့အား ဘေးမဲ့ကို ပေးရာ၏)။ "မာတရံ ကေန ဒေါသေန၊ ဒဇ္ဇာသိ ဒကရက္ခိနော" (အဘယ်အပြစ်ကြောင့် အမိကို ရေစောင့်ဘီလူးအား ပေးသနည်း)။ "သီလဝန္တေသု ဒဇ္ဇေသိ၊ ဒါနံ မဒ္ဒိ ယထာရဟံ" (မဒ္ဒီ၊ သီလရှိသူတို့၌ လျော်သလို အလှူကို ပေးလော့)။ ဒဒေယျာထ၊ ဒဇ္ဇာထ။ ဒဒေယျာမိ၊ ဒဇ္ဇာမိ၊ ဒဒေယျာမ၊ ဒဇ္ဇာမ။ ဒဒေထ၊ ဒဒေရံ။ ဒဒေထော၊ ဒဒေယျာဝှေါ၊ ဒဇ္ဇာဝှေါ။ ဒဒေယျံ၊ ဒဇ္ဇံ။ "နေဝ ဒဇ္ဇံ မဟောသဓံ" (မဟောသဓာကို အလျှင်းမပေးရာ)။ ဒဒေယျာမှေ၊ ဒဇ္ဇာမှေ။ ဤကား ငါတို့၏ အယူအဆ (အလို) ဖြစ်၏။ ဆရာတို့၏ အယူအဆမူကား တခြားစီဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း -


Garū ‘‘dajjati dajjanti’’, itiādinayena tu;

Aṭṭhannampi vibhattīnaṃ, vasenāhu padakkamaṃ.

ဆရာတို့သည် "ဒဇ္ဇတိ၊ ဒဇ္ဇန္တိ" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဝိဘတ်ရှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဒ်အစဉ်ကို ဆိုကုန်၏။


Pāḷiṃ upaparikkhitvā, tañce yujjati gaṇhatha;

Na hi sabbappakārena, pāḷiyo paṭibhanti no.

ပါဠိတော်ကို စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ထိုပါဠိသည် သင့်လျော်ပါက ယူကြကုန်လော့၊ ပါဠိတော်တို့သည် ငါတို့အား အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် မထင်ရှားကုန်။


Tattha [Pg.78] asmākaṃ khantiyā ‘‘dajjā dajja’’ntiādīni yyakārasahiteyeva sattamiyā padarūpe sijjhanti. ‘‘Dajjā sappuriso dāna’’nti ettha hi ‘‘dajjā idaṃ ‘‘dadeyyā’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā tato tiṇṇaṃ byañjanānaṃ saṃyogañca tīsusaññogabyañjanesu dvinnaṃ sarūpānamekassa lopañca dyakārasaññogassa ca jakāradvayaṃ katvā tato dīghavasenuccāritabbattā animittaṃ dīghabhāvaṃ katvā nipphajjati. Evaṃ sāsanassānurūpo vaṇṇasandhi bhavati. Duvidho hi sandhi padasandhi vaṇṇasandhīti. Tesu yattha padacchedo labbhati, so padasandhi. Yathā? Tatrāyaṃ. Yattha pana na labbhati, so vaṇṇasandhi. Yathā? Atrajo. Yathā ca sugato, yathā ca paddhāni. Evaṃ duvidhesu sandhīsu ‘‘dajjā’’ti ayaṃ vaṇṇasandhi eva.

ထိုစကားရပ်၌ ငါတို့၏ အလိုအရ "ဒဇ္ဇာ၊ ဒဇ္ဇ" အစရှိသည်တို့သည် ယျကာရနှင့်တကွဖြစ်သော သတ္တမီဝိဘတ်၏ ပုဒ်အဆောက်အဦ၌သာ ပြီးကုန်၏။ "ဒဇ္ဇာ သပ္ပုရိသော ဒါနံ" ဟူသော ဤ၌ "ဒဇ္ဇာ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "ဒဒေယျာ" ဟူသော ပုဒ်ကို တည်၍၊ ယျကာရနောက်၌ ရှိသော် သရကို ချေပြီးလျှင်၊ ထို့နောက် ဗျည်းသုံးလုံးတို့၏ အစီအရင်ကို ပြု၍၊ ဗျည်းသုံးလုံးဆင့်ရာ၌ တူသော ဗျည်းနှစ်လုံးအနက် တစ်လုံးကို ချေပြီးလျှင်၊ ဒျကာရဗျည်းဆင့်ကို ဇကာရနှစ်လုံး ပြု၍၊ ထို့နောက် အသံရှည်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့် အကြောင်းမရှိဘဲ အာကာရ (ဒီဃ) ပြုခြင်းဖြင့် ပြီး၏။ ဤသို့လျှင် သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသော ဝဏ္ဏသန္ဓိ ဖြစ်၏။ သန္ဓိသည် ပဒသန္ဓိ၊ ဝဏ္ဏသန္ဓိ ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပုဒ်ကို ဖြတ်၍ ရသောအရာသည် ပဒသန္ဓိ မည်၏။ ပုံစံကား- တတြာယံ။ ပုဒ်ကို ဖြတ်၍ မရသောအရာသည် ဝဏ္ဏသန္ဓိ မည်၏။ ပုံစံကား- အတြဇော။ သုဂတော၊ ပဒ္ဓာနိ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့သော သန္ဓိနှစ်ပါးတို့တွင် "ဒဇ္ဇာ" ဟူသော ဤသန္ဓိသည် ဝဏ္ဏသန္ဓိ သက်သက်သာ ဖြစ်၏။


Aparopi rūpanayo bhavati tvāpaccayantavasena –

တွာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အစွမ်းဖြင့် အခြားသော ပုံသဏ္ဌာန်နည်းလမ်းလည်း ရှိသေး၏ -


‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;

Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā’’ti

"ဤသူသည် ကောင်းကင်ယံ၌ ကြယ်အပေါင်းတို့အလယ်၌ လမင်းကဲ့သို့၊ နည်းလှစွာသော အလှူကို ပေးလှူပြီး၍ (ဒဇ္ဇာ)၊ ငါတို့ထက် သာလွန်၍ တင့်တယ်သော ဣန္ဒကဘီလူး ဖြစ်ပေသည်" ဟူသော ဂါထာ၌ တွေ့ရသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။


Dassanato. Ettha hi dajjāti datvāti attho. Idaṃ pana datvāsaddena samānatthaṃ ‘‘dadiyya’’ iti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā saññogesu sarūpalopañca tato dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ dīghattañca katvā nipphajjati.

ဤဂါထာကို တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ "ဒဇ္ဇာ" ဟူသည် "ဒတွာ" (လှူဒါန်းပြီး၍) ဟု အနက်ရ၏။ ဤပုဒ်သည်ကား "ဒတွာ" သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသော "ဒဒိယျ" ဟူသော ပုဒ်ကို တည်၍၊ ယျကာရနောက်၌ ရှိသော် သရကို ချေပြီးလျှင်၊ ဗျည်းဆင့်တို့၌ တူသောဗျည်းကို ချေကာ၊ ထို့နောက် ဒျကာရဗျည်းဆင့်ကို ဇ္ဇကာရ (ဇနှစ်လုံးဆင့်) နှင့် ဒီဃပြုခြင်းဖြင့် ပြီး၏။


Athāparopi rūpanayo bhavati kammani yapaccayavasena. Tathā hi ‘‘petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’ti ca ‘‘dakkhiṇā dajjā’’ti ca dve pāṭhā dissanti. Tattha pacchimassa dajjāti dātabbāti attho kammani yapaccayavasena. Idha pana dādhātuto yapaccayaṃ katvā dhātussa dvittañca pubbassa rassattañca tato yakāre pare [Pg.79] saralopaṃ saññogabhāvañca jjakāradvayañca itthiliṅgattā āpaccayādiñca katvā ‘‘dajjā’’ti nipphajjati. Evaṃ ‘‘dajjā dadeyyā’’ti ca ‘‘dajjā dadiyya datvā’’ti ca ‘‘dajjā dātabbā’’ti ca etāni paccekaṃ pariyāyavacanāni bhavanti. ‘‘Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja’’nti etānipi ‘‘dadeyyuṃ dadeyyāsī’’tiādinā padarūpāni patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ saññogesu sarūpalopaṃ dyakārasamaññogassa jjakāradvayañca katvā nipphajjanti. Etesu dajjāsīti yaṃ rūpaṃ tassāvayavassa ākārassa ekāraṃ katvā aparampi ‘‘dajjesī’’ti rūpaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.

တစ်ဖန် ကမ္မဝါစက ယပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အခြားသော ပုံသဏ္ဌာန်နည်းလမ်း ရှိသေး၏။ ထို့ကြောင့်လည်း "ပေတာနံ ဒက္ခိဏံ ဒဇ္ဇာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ดက္ခိဏာ ဒဇ္ဇာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဌ်နှစ်မျိုးကို တွေ့ရ၏။ ထိုပါဌ်တို့တွင် နောက်ပါဌ်၌ ဖြစ်သော "ဒဇ္ဇာ" ဟူသော ပုဒ်သည် ကမ္မဝါစက ယပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် "ဒါတဗ္ဗာ" (ပေးလှူအပ်၏) ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌မူကား ဒါဓာတ်မှ ယပစ္စည်းကို ပြု၍၊ ဓာတ်ကို ဒွေးဘော် (နှစ်လုံး) ပြုခြင်း၊ ရှေ့သရကို ရဿပြုခြင်း၊ ထို့နောက် ယကာရနောက်၌ ရှိသော် သရကို ချေခြင်း၊ ဗျည်းဆင့်ခြင်း၊ ဇ္ဇကာရ (ဇနှစ်လုံးဆင့်) ပြုခြင်း၊ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သောကြောင့် အာပစ္စည်းစသည်တို့ကို ပြုခြင်းဖြင့် "ဒဇ္ဇာ" ဟု ပြီး၏။ ဤသို့လျှင် "ဒဇ္ဇာ၊ ဒဒေယျာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဒဇ္ဇာ၊ ဒဒိယျ၊ ဒတွာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဒဇ္ဇာ၊ ဒါတဗ္ဗာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသည်တို့သည် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ ဝေဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ဒဇ္ဇုံ၊ ဒဇ္ဇာသိ၊ ဒဇ္ဇာထ၊ ဒဇ္ဇာမိ၊ ဒဇ္ဇာမ၊ ဒဇ္ဇာဝှေါ၊ ဒဇ္ဇံ" ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်လည်း "ဒဒေယျုံ၊ ဒဒေယျာသိ" အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို တည်၍၊ ယျကာရနောက်၌ ရှိသော် သရကို ချေခြင်း၊ ဗျည်းဆင့်တို့၌ တူသောဗျည်းကို ချေခြင်း၊ ဒျကာရဗျည်းဆင့်ကို ဇ္ဇကာရ ပြုခြင်းတို့ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် "ဒဇ္ဇာသိ" ဟူသော အကြင်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ ထိုပုဒ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အာကာရကို ဧကာရပြု၍၊ "ဒဇ္ဇေသိ" ဟူသော အခြားသော ပုံသဏ္ဌာန်လည်း ဖြစ်သေး၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းနာကို အခြားသောနေရာတို့၌လည်း လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Acinteyyānubhāvassa hi sammāsambuddhassa pāḷinayo acinteyyoyeva hoti, gambhīro dukkhogāḷho, na yena kenaci lakkhaṇena sādhetabbo, yathātanti viraciteheva lakkhaṇehi sādhetabbo. Tathā hi ‘‘khattiyā titthiyā cetiyānī’’tiādīsu yakāre pare saralopo bhavati, tena ‘‘athetthekasataṃ khatyā. Evampi titthyā puthuso vadanti. Ārāmarukkhacetyānī’’ti payogā dissanti. Tathā ‘‘sākacchati taccha’’nti etthāpi ‘‘saha kathayatī’’tivā ‘‘saṃkathayatī’’ti vā ‘‘tathya’’nti ca padarūpaṃ patiṭṭhapetvā sahasaddassa hakāralopaṃ, saṃsadde ca niggahītalopaṃ katvā sakāragatassa sarassa dīghaṃ katvā yakāre pare saralopaṃ katvā tato thyakārasaññogassa cchayugaṃ katvā visabhāgasaññoge eko ekassa sabhāgattamāpajjati. Tena ‘‘sākacchati taccha’’nti rūpāni sijjhanti. Tathā hi ‘‘aññamaññaṃ sākacchiṃsu. Kālena dhammasākacchā. Bhūtaṃ tacchaṃ. Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā’’ti [Pg.80] savikapāni payogāni dissanti. ‘‘Najjā’’tiādīsupi ‘‘nadiyā’’tiādīni padarūpāni patiṭṭhapetvā vaṇṇasandhivasena yakāre pare lopavidhi labbhatiyeva. Vividho hi sāsanānukūlo rūpanipphādanupāyo, upari ca etesaṃ sādhanatthaṃ ‘‘saralopo yamanarādīsū’’tiādīni lakkhaṇāni bhavissanti. Tattha –

အစိန္တေယျ (မကြံစည်နိုင်သော) တန်ခိုးတော်ရှိတော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ ပါဠိနည်းလမ်းသည် မကြံစည်နိုင်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ နက်နဲလှ၏၊ သက်ဆင်းရခဲ၏၊ အမှတ်မထင် တစ်စုံတစ်ခုသော သုတ် (လက္ခဏာ) ဖြင့် ပြီးစေအပ်သည်မဟုတ်၊ အစဉ်အတိုင်း စီရင်အပ်သော သုတ် (လက္ခဏာ) တို့ဖြင့်သာလျှင် ပြီးစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘khattiyā titthiyā cetiyānī’’ အစရှိသည်တို့၌ ယကာရ နောက်၌ရှိသော် သရချေခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုသရချေခြင်းကြောင့် ‘‘athetthekasataṃ khatyā၊ Evampi titthyā puthuso vadanti၊ Ārāmarukkhacetyānī’’ ဟူသော ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ထို့အတူ ‘‘sākacchati taccha’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ‘‘saha kathayati’’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘‘saṃkathayati’’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘‘tathya’’ ဟုလည်းကောင်း ပုဒ်သဏ္ဌာန်ကို တည်ထား၍၊ saha သဒ္ဒါ၏ ဟကာရကို ချေခြင်း၊ saṃ သဒ္ဒါ၌ နိဂ္ဂဟိတကို ချေခြင်းတို့ကို ပြု၍၊ သကာရ၌ ရှိသော သရကို ဒီဃပြု၍၊ ယကာရနောက်၌ရှိသော် သရချေခြင်းကို ပြု၍၊ ထို့နောက် thyakāra သံယုဂ်ကို ccha အစုံ (cchayuga) ပြုခြင်းဖြင့် ဝိသဘာဂသံယုဂ်၌ တစ်ခုသည် တစ်ခု၏ သဘာဂအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ထိုကြောင့် ‘‘sākacchati taccha’’ ဟူသော ရုပ်များ ပြီးကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘aññamaññaṃ sākacchiṃsu၊ Kālena dhammasākacchā၊ Bhūtaṃ tacchaṃ၊ Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā’’ ဟူ၍ ဝိကပ်နှင့်တကွသော အသုံးအနှုန်းတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ‘‘Najjā’’ အစရှိသည်တို့၌လည်း ‘‘nadiyā’’ အစရှိသော ပုဒ်သဏ္ဌာန်တို့ကို တည်ထား၍ ဝဏ္ဏသန္ဓိအားဖြင့် ယကာရ နောက်၌ရှိသော် လောပဝိဓိကို ရရှိနိုင်သည်သာတည်း။ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသော ပုဒ်ပြီးစီးပုံ အခြေခံနည်းလမ်း (ရူပနိပ္ဖါဒနုပါယ) တို့သည် အထူးထူးအပြားပြား များပြားလှကုန်၏၊ နောင်၌လည်း ဤပုဒ်တို့ကို ပြီးစေခြင်းအကျိုးငှာ ‘‘saralopo yamanarādīsū’’ အစရှိသော သုတ် (လက္ခဏာ) တို့သည် ရှိလတ္တံ့။ ထိုသုတ်တို့တွင် -


‘‘Dajjā dajju’’ntiādīni, sattamīnaṃ vasena me;

Vuttāni yogirājassa, sāsanatthaṃ mahesino.

‘‘Dajjā dajju’’ အစရှိကုန်သော ဤပုဒ်တို့ကို ငါသည် သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဟာဣသိ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ သာသနာတော်အကျိုးငှာ ယောဂီတို့၏မင်းအား ဟောကြားအပ်ကုန်ပြီ။


Atridaṃ vattabbaṃ, kiñcāpi aṭṭhakathācariyehi ‘‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti ettha dajjanti padassa ‘‘dammī’’ti vattamānāvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva. Ācariyā hi ‘‘sattamīpayogo aya’’nti jānantāpi ‘‘kadāci aññe parikappatthampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkāya evaṃ vivaraṇamakaṃsu. Tathā kiñcāpi tehi ‘‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti ettha na dajjanti padassa ‘‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’’ti bhavissantīvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva, anāgataṃ pana paṭicca vattabbatthattā evaṃ vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Neva dajjaṃ mahosadha’’nti ettha pana ‘‘na tveva dadeyya’’nti sattamīpayogavaseneva vivaraṇaṃ katanti. Evaṃ dajjaṃpadassa vinicchayo veditabbo.

ဤရာ၌ ဤဆိုဖွယ်ရှိ၏၊ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ‘‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ ဟူသော ဤဂါထာ၌ dajjā ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ‘‘dammī’’ ဟူ၍ ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း သတ္တမီဝိဘတ်၏ အသုံး (ပယောဂ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဆရာတို့သည် ‘‘ဤသည်ကား သတ္တမီပယောဂဖြစ်၏’’ ဟု သိကြသော်လည်း ‘‘တစ်ရံတစ်ခါ တစ်ပါးသောသူတို့သည် ပရိကပ္ပတ္ထ (ကြံစည်ခြင်းအနက်) ကို ယူကြကုန်ရာ၏’’ ဟု သံသယရှိခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ထို့အတူ ထိုအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ‘‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ ဟူသော ဤဂါထာ၌ na dajjaṃ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ‘‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’’ ဟူ၍ ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော်လည်း၊ သို့သော်လည်း သတ္တမီပယောဂသာလျှင် ဖြစ်၏၊ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော အနက်ကို စွဲ၍ ပြောဆိုအပ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ‘‘Neva dajjaṃ mahosadha’’ ဟူသော ဤဂါထာ၌မူကား ‘‘na tveva dadeyya’’ ဟူ၍ သတ္တမီပယောဂအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် dajjaṃ ပုဒ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။


Idāni parokkhādivasena padakkamo kathiyati. ‘‘Dada, dadū. Dadū’’ti ca idaṃ ‘‘nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū’’tiādīsu vidūsaddena samaṃ. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

ယခုအခါ၌ ပရောက္ခာဝိဘတ် စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ပုဒ်အစဉ်ကို ပြောဆိုအပ်၏။ ‘‘Dada, dadū’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤ ‘‘dadū’’ ဟူသော ပုဒ်သည် ‘‘nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū’’ အစရှိသည်တို့၌ vidū သဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha။ Dadittha, dadire။ Dadittho, dadivho။


Ettha ca daditthoti idaṃ ‘‘sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho’’tiādīsu ‘‘sañjagghittho’’tiādīhi [Pg.81] samaṃ. Iminā nayena sabbattha labbhamānavasena sadisatā upaparikkhitabbā. Dadaṃ, dadimhe. Parokkhāsahibharūpāni.

ဤ၌လည်း dadittho ဟူသော ဤပုဒ်သည် ‘‘sañjagghittho mayā saha၊ Mā kisittho mayā vinā၊ Mā naṃ kalale akkamittho’’ အစရှိသည်တို့၌ ‘‘sañjagghittho’’ အစရှိသည်တို့နှင့် တူ၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ရနိုင်သော အစွမ်းအားဖြင့် တူညီသည်ဖြစ်ကြောင်းကို စိစစ်အပ်၏။ Dadaṃ, dadimhe။ ပရောက္ခာဝိဘတ်နှင့်တကွသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Iti anakārapubbampi rūpaṃ gahetabbaṃ ‘‘yesaṃ no na dadamhase’’ti dassanato. Hiyyattanīsahitarūpāni.

Adadā, adadū။ Adade, adadattha။ Adadaṃ, adadamha။ Adadattha, adadatthuṃ။ Adadase, adadavhaṃ။ Adadiṃ, adadamhase။ ဤသို့ အ-ကာရ ရှေးဦးစွာ မရှိသော ရုပ်ကိုလည်း ‘‘yesaṃ no na dadamhase’’ ဟူသော ဝါကျ၌ တွေ့ရသောကြောင့် ယူအပ်၏။ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့်တကွသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Ajjatanīsahitarūpāni.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu။ Adado, adadittha။ Adadiṃ, adadimhā။ Adadā, adadū။ Adadase, adadivhaṃ။ Adadaṃ, adadimhe။ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်နှင့်တကွသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Dadissati, dadissanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Bhavissantīsahitarūpāni.

‘‘Dadissati, dadissanti’’ အစရှိသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။ ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်နှင့်တကွသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ. Kālātipattisahitarūpāni.

‘‘Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu’’ အစရှိသည်ဖြင့်လည်း ခပ်သိမ်းသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်နှင့်တကွသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Aparānipi vattamānādisahitarūpāni bhavanti. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Attanopadāni appasiddhāni. Sattamīnayo ca parokkhānayo ca appasiddho. Hiyuttanīnayo pana ajjatanīnayo ca koci koci pasiddho pāḷiyaṃ āgatattā, sakkā ca ‘‘adā, adū, ado, ada’’ntiādinā yojetuṃ. Tathā hi nayo dissati. Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadāti. ‘‘Dassati, dassanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ.

အခြားသော ဝတ္တမာန်ဝိဘတ် စသည်တို့နှင့်တကွသော ရုပ်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ Deti, denti။ Desi, detha။ Demi, dammi, dema, damma။ Detu, dentu။ Dehi, detha။ Demi, dammi, dema, damma။ အတ္တနောပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ သတ္တမီနည်းနှင့် ပရောက္ခာနည်းတို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဟိယျတ္တနီနည်းနှင့် အဇ္ဇတနီနည်းတို့ကား ပါဠိတော်၌ လာသောကြောင့် အချို့အချို့ ထင်ရှားကုန်၏၊ ‘‘adā, adū, ado, ada’’ အစရှိသည်ဖြင့်လည်း ယှဉ်စပ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း နည်းလမ်းကို တွေ့မြင်ရ၏ - Adā dānaṃ purindado၊ Varañceme ado sakka၊ Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ၊ Adāsime၊ Adaṃsu te mamokāsaṃ၊ Adāsiṃ brāhmaṇe tadā ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘‘Dassati, dassanti’’ အစရှိသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။ ‘‘Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu’’ အစရှိသည်ဖြင့်လည်း ခပ်သိမ်းသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။


Tathā [Pg.82] ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. Kaccāyanamate ‘‘ādatte’’ti attanopadaṃ vuttaṃ. Evaṃ ‘‘ādadātu, ādadeyya’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Ādetu ādeyya iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Evameva ca ‘‘dāpeti, ādāpetī’’tiādīnipi yathārahaṃ yojetabbāni.

ထို့အတူ ādadāti, ādadanti။ Ādadāsi, ādadātha။ Ādadāmi, ādadāma။ ကစ္စာယနမတ (ကစ္စည်းကျမ်းအလို) ၌ ‘‘ādatte’’ ဟူ၍ အတ္တနောပုဒ်ကို ဟောကြားအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘‘ādadātu, ādadeyya’’ အစရှိသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။ Ādetu, ādeyya အစရှိသည်တို့ကို လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနည်းတူစွာပင် ‘‘dāpeti, ādāpetī’’ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Dākucchite gamane. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Tattha suddoti suddātīti suddo, parapothanādiluddācārakammunā dārukammādikhuddācārakammunā ca lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchatīti attho. Tathā hi su iti sīghatthe nipāto, dā iti garahattho dhātu kucchitagativācakattā. Suddassa bhariyā suddī.

ဒါ-ဓာတ်သည် စက်ဆုပ်အပ်သော သွားခြင်း (ဂမန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Dāti။ Suddāti။ Suddo, suddī။ ထိုပုဒ်တို့တွင် suddo ဟူသည် - suddātīti suddo ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏၊ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲခြင်း စသော ကြမ်းကြုတ်သော အကျင့်အမှုဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်လုပ်ငန်း စသော ယုတ်ညံ့သော အကျင့်အမှုဖြင့်လည်းကောင်း လျင်မြန်စွာ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် သွားတတ်၏ (အသက်မွေးတတ်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း su ဟူသည် အလျင်အမြန်ဟူသော အနက်၌ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ dā hu သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်ဖြစ်၍ စက်ဆုပ်အပ်သော သွားခြင်းကို ပြတတ်၏။ သုဒ္ဒ၏ ဇနီးသည် သုဒ္ဒီ မည်၏။


Du gatiyaṃ. Davati. Dumo. Ettha ca davati gacchati mūlakkhandhasākhāviṭapapattapallavapupphaphalehi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇātīti dumo.

ဒု-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Davati။ Dumo။ ဤ၌လည်း သွားတတ်၏၊ အမြစ်၊ ပင်စည်၊ အကိုင်းအခက်၊ အရွက်၊ အညွန့်၊ အပွင့်၊ အသီးတို့ဖြင့် ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ဟူ၍ dumo (သစ်ပင်) မည်၏။


Desodhane. Sodhanaṃ pariyodāpanaṃ. Dāyati. Dāyanaṃ. Yathā gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā, dhātāvayavassekārassa āyādeso. ‘‘Dātuṃ, datvā’’ iccapi rūpāni.

ဒေ-ဓာတ်သည် သုတ်သင်ခြင်း (သောဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sodhanaṃ ဟူသည် ဖြူစင်စေခြင်း (ပရိယောဒါပန) တည်း။ Dāyati။ Dāyanaṃ။ ဥပမာ - gāyati, gāyanaṃ ကဲ့သို့တည်း။ Dāyituṃ, dāyitvā ဟူသော ရုပ်တို့၌ ဓာတ်၏ အစိတ်ဖြစ်သော ဧကာရကို အာယအမိန့် (အာယာဒေသ) ပြုအပ်၏။ ‘‘Dātuṃ, datvā’’ အစရှိသည်တို့သည်လည်း ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Tatra dātunti sodhetuṃ. Datvāti sodhetvāti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātu’’nti ettha dātunti padassa sodhetunti attho. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo parehi anuyuñjiyati, so anuyogaṃ deti nāmāti. Tasmā ‘‘ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī’’tiādīsupi anuyogaṃ datvāti anuyogaṃ sodhetvāti atthoyeva gahetabbo. Tathā [Pg.83] hi pubbācariyehi ‘‘anuyogadāpanattha’’nti etasmiṃ padese esoyevattho vibhāvito. Kathaṃ? Anuyogadāpanatthanti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ sodheti nāma, anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāmāti. Idampi ca tehi vuttaṃ. Dātunti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhanādaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti. Samantapaṭṭhānamahāpakaraṇa saṃvaṇṇanāyampi pubbācariyehi ‘‘dānaṃ datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā’’ti sodhanattho vutto. Dullabhā ayaṃ nīti sādhukaṃ citte ṭhapetabbā.

ထိုပါဠိ၌ dātunti ဟူသည် သုတ်သင်ရန်ဟူသော အနက်တည်း။ datvāti ဟူသည် သုတ်သင်၍ ဟူသော အနက်ကို ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘‘bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātu’’ ဟူသော ပါဠိ၌ dātunti ပုဒ်၏ အနက်မှာ သုတ်သင်ရန် ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ‘‘ပေးလှူခြင်းအနက်’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်။ သူတစ်ပါးတို့က မေးမြန်းစစ်ဆေးအပ်သောသူသည် မေးမြန်းစစ်ဆေးခြင်း (အနုယောဂ) ကို ပေးသည်မည်သည် မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī’’ စသည်တို့၌လည်း anuyogaṃ datvā ဟူသည် မေးမြန်းစစ်ဆေးခြင်းကို သုတ်သင်စင်ကြယ်စေ၍ (ဖြေဆို၍) ဟူသော အနက်ကိုသာ ယူအပ်၏။ ထို့အတူပင် ရှေးဆရာတို့သည် ‘‘anuyogadāpanattha’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဤအနက်ကိုသာလျှင် ပြသအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? anuyogadāpanatthanti ဟူသည် မေးမြန်းစစ်ဆေးခြင်းကို သုတ်သင်စင်ကြယ်စေခြင်းငှါ ဖြစ်၏။ စိစစ်စမ်းသပ်ခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော သီဟနာဒကို မြည်ဟီးသောသူသည် အနက်အားဖြင့် မေးမြန်းစစ်ဆေးခြင်းကို သုတ်သင်သည်မည်၏၊ မေးမြန်းစစ်ဆေးသောသူသည်လည်း ထိုသူကို သုတ်သင်စင်ကြယ်စေသည်မည်၏။ ဤစကားကိုလည်း ထိုဆရာတို့သည် ဆိုအပ်၏— dātunti ဟူသည် သုတ်သင်ရန်ဖြစ်၏။ အချို့တို့သည် ‘‘ပေးလှူခြင်းအနက်’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်။ သီဟနာဒကို မြည်ဟီးသောသူသည် ထိုမေးမြန်းခြင်းကို ပေးသည်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း ဟု။ သမန္တပဋ္ဌာန မဟာပကရဏ အဖွင့်၌လည်း ရှေးဆရာတို့သည် ‘‘dānaṃ datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā’’ ဟု သုတ်သင်ခြင်းအနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ရခဲလှသော ဤနည်းစနစ်ကို စိတ်၌ ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်၏။


De pālane. Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ dāyituṃ, dāyitvā. Tattha dānanti duggatito dāyati rakkhatīti dānaṃ, dānacetanā. Uddānanti vuttassa atthassa vakkhamānassa vā vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Atha vā uddānanti pacchuddānādikaṃ uddānaṃ.

De ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (ပါလန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ dīyati, dānaṃ, uddānaṃ, dāyituṃ, dāyitvā ဟု ရှိ၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် dāna ဟူသည် ဒုဂ္ဂတိမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် dāna (ဒါန) မည်၏၊ ဒါနစေတနာတည်း။ uddāna ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သို့မဟုတ် ဆိုလတ္တံ့သော အနက်ကို ပျံ့လွင့်ခြင်းဖြင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်စေဘဲ အထက်၌ စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် uddāna မည်၏၊ (အကျဉ်းချုပ်၍ သိမ်းဆည်းခြင်းဟူသော စကားဟု အနက်ရ၏။) တစ်နည်းကား uddāna ဟူသည် နောက်ဆုံးချည်နှောင်ခြင်း စသည်တည်း။


Khāda bhakkhane. Khādati. Khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā. Pubbaphalakhādikā, khajjaṃ, khādanīyaṃ, khandhā.

Khāda ဓာတ်သည် စားခြင်း (ဘက္ခန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ khādati ဟု ရှိ၏။ khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā (အချင်းချင်း ကိုက်ခဲစားသောက်ခြင်း)၊ pubbaphalakhādikā (အသီးဦးကို စားခြင်း)၊ khajjaṃ (ခဲဖွယ်)၊ khādanīyaṃ (ခဲဖွယ်)၊ khandhā (ခန္ဓာ) တို့ ဖြစ်၏။


Tattha khajjanti pūvo. Khādanīyanti pūvaphalāphalādi. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti visuṃ bhojanīyassa vacanato khādanaṃ nāma khajjassa vā khādanīyassa vā bhakkhanaṃ. Apica hiṃsāpi ‘‘khādana’’nti vuccati. Jātijarābyādhidukkhādīhi khajjantīti khandhā, rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni. ‘‘Cīvarāni nassantipi ḍayhantipi undūrehipi khajjantī’’ti ettha viya khajjanti saddo kammattho.

ထိုပုဒ်တို့တွင် khajja ဟူသည် မုန့်ခဲဖွယ်တည်း။ khādanīya ဟူသည် မုန့်၊ သစ်သီးကြီးငယ် စသည်တည်း။ ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ ဟု ဘောဇနီယကို သီးခြား ဆိုအပ်သောကြောင့် khādana (ခါဒန) မည်သည် ခဲဖွယ် (ခဇ္ဇ) သို့မဟုတ် ခဲအပ်သော အရာ (ခါဒနီယ) ကို စားခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းလည်း ညှဉ်းဆဲခြင်းကိုလည်း ‘‘khādana’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ ဒုက္ခ စသည်တို့က ညှဉ်းဆဲအပ်ကုန်သောကြောင့် ခန္ဓာ (khandhā) မည်ကုန်၏။ ထိုခန္ဓာတို့ကား ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါ၊ ဝိညာဉ်တို့ ဖြစ်၏။ ‘‘သင်္ကန်းတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့လည်း ရောက်ကုန်၏၊ မီးလောင်ခြင်းသို့လည်း ရောက်ကုန်၏၊ ကြွက်တို့သည်လည်း ကိုက်ခဲအပ်ကုန်၏’’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ကဲ့သို့ khajjanti ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကမ္မဘုဒ် (ကမ္မကာရက) အနက် ရှိ၏။


Bada [Pg.84] theriye. Thirabhāvo theriyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Badati. Badarī, badaraṃ. Atridaṃ vuccati –

Bada ဓာတ်သည် ခိုင်မြဲခြင်း (ထေရိယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခိုင်မြဲသော အဖြစ်သည် ထေရိယ (theriya) မည်၏၊ dakkhiya ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့တည်း။ badati, badarī (ဇီးပင်)၊ badaraṃ (ဇီးသီး) ဟု ရှိ၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


Kakkandhu badarī kolī, kolaṃ kulavamiccapi;

Tenilaṃ badarañcāti, nāmaṃ rukkhassa koliyāti.

‘‘ကက္ကန္ဓု၊ ဗဒရီ၊ ကောလီ၊ ကောလ၊ ကုလဝ၊ တေနိလ၊ ဗဒရ’’ ဟူသည် ဇီးပင်၏ အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Khada dhitihiṃsāsu ca. Theriyāpekkhāya cakāro. Khadati. Khadiro.

Khada ဓာတ်သည် တည်ကြည်ခြင်း (ဓိတိ) နှင့် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ (ရှေ့ဓာတ်၏) ထေရိယ (ခိုင်မြဲခြင်း) အနက်ကို ငဲ့သောကြောင့် စ-သဒ္ဒါကို သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ khadati, khadiro (ရှားပင်) ဟု ရှိ၏။


Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Gadati. Āgadanaṃ, tatho āgado etassāti tathāgato. Suṭṭhu gadatīti sugado.

Gada ဓာတ်သည် ထင်ရှားသော စကား (ဗျတ္တိဝါစာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ gadati ဟု ရှိ၏။ မှန်ကန်သော ပြောဆိုခြင်းသည် အာဂဒန မည်၏၊ ထိုဘုရားရှင်အား မှန်ကန်သော ပြောဆိုခြင်း (အာဂဒ) ရှိသောကြောင့် တထာဂတ (tathāgato) မည်၏။ ကောင်းစွာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် sugado (သုဂဒ) မည်၏။


Rada vilekhane. Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Atra radanoti danto.

Rada ဓာတ်သည် ခြစ်ခြုတ်ခြင်း (ဝိလေခန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ radati ဟု ရှိ၏။ radano, rado, dāṭhārado (စွယ်ရှိသောဆင်) တို့ ရှိ၏။ ဤ၌ radano ဟူသည် သွားတည်း။


Nada abyattasadde. Sīho nadati, paṇadati. Nādo, nadī. Pabbatesu vanādīsu nadatīti nadī. Nada i iti dhātudvayavasena pana ‘‘nadantī gacchatīti nadī’’tipi nibbacanaṃ vadanti.

Nada ဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံ (အဗျတ္တသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခြင်္သေ့သည် ဟောက်၏ (nadati)၊ ကျယ်လောင်စွာ ဟောက်၏ (paṇadati)။ nādo (မြည်သံ)၊ nadī (မြစ်)။ တောင်၊ တော စသည်တို့၌ မြည်လျက် စီးဆင်းတတ်သောကြောင့် nadī (မြစ်) မည်၏။ nada နှင့် i ဟူသော ဓာတ်နှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ‘‘nadantī gacchatīti nadī’’ ဟူ၍လည်း မြည်လျက်သွားတတ်သောကြောင့် မြစ် (nadī) ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆိုကြကုန်၏။


Kecettha vadeyyuṃ yā panesā ‘‘nada abyattasadde’ti dhātu tumhehi vuttā, sā kiṃniccamabyattasaddeyeva vattati, udāhu katthaci viyattiyampi vācāyaṃ vattatī’’ti? Niccamabyattasaddeyeva vattatīti. Yajjevaṃ ‘‘sīho nadatī’’tiādīsu tiracchānagatādisaddabhāvena avibhāvitatthatāya nadasaddo abyattasaddo hotu, ‘‘sīho viya ayaṃ puriso nadatī’’tiādīsu pana manussabhāsāpi abyattasaddo siyāti? Tanna viyattāpi samānā manussabhāsā sīho viyāti evaṃ samupekkhāvasena sīhapadatthassāpekkhanato nadasaddena niddisiyati[Pg.85], na purisāpekkhanavasena. Yathā hi valāhakūpamāvasena kathitaṃ, ‘‘kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī’’ti pāḷiyaṃ gajjanaṃ vassanañca puggale alabbhamānampi valāhakassa gajjanavassanasadisatāya bhāsanakaraṇakriyāyūpalabbhanato vattabbameva hoti, evameva nibbhayabhāvena sīhanādasadisiyā vācāya niccharaṇato sīho viya nadatīti avibhāvitatthavantena nadasaddena manussabhāsāpi niddisitabbā hoti.

ဤအရာ၌ အချို့သောသူတို့သည် 'သင်တို့ဆိုအပ်သော 'nada abyattasadde' ဟူသောဓာတ်သည် အမြဲတစေ မထင်ရှားသောအသံ၌သာ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် တစ်ခါတစ်ရံ ထင်ရှားသောစကား၌လည်း ဖြစ်သလော' ဟု မေးမြန်းငြင်းခုံကြကုန်အံ့။ အမြဲတစေ မထင်ရှားသောအသံ၌သာ ဖြစ်၏ (ဟု ဖြေအပ်၏)။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘‘sīho nadati’’ စသည်တို့၌ တိရစ္ဆာန်၏ အသံအဖြစ်ဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစွာ မသိနိုင်သောကြောင့် nada သဒ္ဒါသည် မထင်ရှားသော အသံအနက်ရှိပါစေ၊ သို့သော် ‘‘sīho viya ayaṃ puriso nadati (ဤယောကျာ်းသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဟောက်၏)’’ စသည်တို့၌ လူတို့၏စကားသည်လည်း မထင်ရှားသောအသံ ဖြစ်ရာသလော? ထိုစကားသည် မမှန်ပေ။ လူတို့၏စကားသည် ထင်ရှားစေကာမူ 'ခြင်္သေ့ကဲ့သို့' ဟူ၍ နှိုင်းယှဉ်ရှုမြင်ခြင်းအားဖြင့် ခြင်္သေ့၏ အနက်ကို ငဲ့ကွင်းသောကြောင့် nada သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ လူကို ငဲ့ကွင်း၍ ညွှန်ပြခြင်း မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မိုးတိမ်ကို ဥပမာပြု၍ ဟောကြားအပ်သော ‘‘kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī’’ ဟူသော ပါဠိ၌ ဟိန်းဟောက်ခြင်း (ဂဇ္ဇန) နှင့် ရွာသွန်းခြင်း (ဝဿန) တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်၌ မရှိသော်လည်း မိုးတိမ်၏ ဟိန်းဟောက်ရွာသွန်းခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် ပြောဆိုခြင်း အမှုကိစ္စကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ပြောဆိုထိုက်သည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ ခြင်္သေ့ဟောက်သံနှင့်တူသော စကားကို မြွက်ဆိုခြင်းကြောင့် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဟောက်၏ဟူ၍ အနက်ကို ထင်ရှားစွာ မပြတတ်သော nada သဒ္ဒါဖြင့် လူတို့၏ စကားကိုလည်း ညွှန်ပြအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။


Ettha ca ambaphalūpamādayopi āharitvā dassetabbā. Na hi pakkāmakatādīni puggalesu vijjanti, atha kho ambaphalādīsu eva vijjanti, evaṃ santepi bhagavatā aññenākārena sadisattaṃ vibhāvetuṃ ambaphalūpamādayo vuttā, evameva nadasaddo abyattasaddabhāvena tiracchānagatasaddādīsu eva vattabbopi atthantaravibhāvanatthaṃ ‘‘sīho viya nadatī’’tiādīsu manussabhāsāyampi rūḷhiyā vutto, na sabhāvato. Tathā hi sabhāvato nadasaddenapi vassitasaddādīhipi manussabhāsā niddisitabbā na hotīti. Yadi evaṃ –

ဤအရာ၌ သရက်သီးဥပမာ စသည်တို့ကိုလည်း ထုတ်ဆောင်၍ ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား (အပြင်ပုပ် အတွင်းမှည့် စသော) အမှည့်အကစသည်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ မရှိကုန်၊ သရက်သီး စသည်တို့၌သာ ရှိကုန်၏။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူညီသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ သရက်သီးဥပမာ စသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့အတူပင် nada သဒ္ဒါသည် မထင်ရှားသော အသံအဖြစ်ဖြင့် တိရစ္ဆာန်၏ အသံစသည်တို့၌သာ ပြောဆိုအပ်သော်လည်း တစ်ပါးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ‘‘sīho viya nadatī’’ စသည်တို့၌ လူတို့၏ စကား၌လည်း ရူဠှီ (အသုံးအနှုန်း) အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ သဘာဝအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား သဘာဝအားဖြင့် nada သဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း၊ vassita (မြည်ခြင်း) သဒ္ဒါစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း လူတို့၏ စကားကို ညွှန်ပြအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက —


‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ;

Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato’’ti

‘‘မြေခွေးတို့၏ အော်မြည်သံကိုလည်းကောင်း၊ ငှက်တို့၏ မြည်သံကိုလည်းကောင်း သိလွယ်၏။ မင်းကြီး... လူတို့၏ မြည်သံ (စကားပြောသံ) သည် ထိုထက် သာလွန်၍ သိနိုင်ခဲလှ၏’’ ဟု။


Ettha kasmā vassitasaddena manussabhāsā niddisiyatīti? Saccaṃ manussabhāsāpi vassitasaddena niddiṭṭhā dissati, evaṃ santepi sā ‘‘suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassita’’nti vassitasaddavasena payogassa vacanato tadanurūpaṃ niddisituṃ arahatīti mantvā vassitasaddasadisī niddiṭṭhā. Na hi ‘‘manusso vassatī’’tiādinā visuṃ payogā dissanti, ‘‘sakuṇo vassati, kūjatī’’tiādinā pana payogā dissanti, tasmā ‘‘saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso’’tiādīsu viya yathārahaṃ [Pg.86] attho gahetabbo. Evaṃ nadadhātu sabhāvato abyattasaddeyeva hoti, na viyattiyaṃ vācāyanti daṭṭhabbaṃ.

ဤဂါထာ၌ အဘယ်ကြောင့် vassita သဒ္ဒါဖြင့် လူတို့၏စကားကို ညွှန်ပြသနည်း? မှန်ပေ၏၊ လူတို့၏စကားကိုလည်း vassita သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ သို့သော်လည်း ထိုစကားသည် ‘‘suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassita’’ ဟု vassita သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝါကျအသုံးအနှုန်းကို ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုအသုံးနှင့် လျော်ညီစွာ ညွှန်ပြထိုက်သည်ဟု ယူဆ၍ vassita သဒ္ဒါနှင့် တူသောအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘‘manusso vassati’’ စသည်ဖြင့် သီးခြားအသုံးအနှုန်းများကို မတွေ့ရကုန်၊ ‘‘sakuṇo vassati, kūjati’’ စသည်ဖြင့်သာ အသုံးများကို တွေ့ရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso’’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ လျော်ကန်သလို အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် nada ဓာတ်သည် သဘာဝအားဖြင့် မထင်ရှားသော အသံ၌သာ ဖြစ်၏၊ ထင်ရှားသော စကား၌ မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။


Adda gatiyaṃ yācane ca. Addati.

Adda ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) နှင့် တောင်းခံခြင်း (ယာစန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ addati ဟု ရှိ၏။


Nadda gadda sadde. Naddati. Gaddati.

Nadda ဓာတ်၊ gadda ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ naddati, gaddati ဟု ရှိကုန်၏။


Tadda hiṃsāyaṃ. Taddati.

Tadda ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟิံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ taddati ဟု ရှိ၏။


Kadda kucchite sadde. Kaddati. Kaddamo.

ကဒ္ဒ-ဓာတ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အသံ၌ ဖြစ်၏။ ကဒ္ဒတိ။ ကဒ္ဒမော (ညွန်လှောင်း)။


Khadda daṃsane. Daṃsanamiha dantasukatakattikā kriyā abhidhīyate. Sabhāvattā dhātuyā sādhanappayogasamavāyī. Khaddati.

ခဒ္ဒ-ဓာတ်သည် ကိုက်ခဲခြင်း (ဝါးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ကိုက်ခဲခြင်းဟူသည် သွားဖြင့် ကောင်းစွာပြုအပ်သော ဖြတ်တောက်ခြင်း (ဝါးခြင်း) ကိရိယာကို ဆိုလိုသည်။ သဘာဝဖြစ်သောကြောင့် ဓာတ်၏ ပြီးစေတတ်သော ပယောဂနှင့် ယှဉ်စပ်၏။ ခဒ္ဒတိ။


Adi bandhane. Andati. Andu. Andusaddopanettha itthiliṅgo gahetabbo pāḷiyaṃ itthiliṅgappayogadassanato ‘‘seyyathāpi vāseṭṭha ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā, atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo, so orimatīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanabandho’’ti. Tatra andūti yaṃ kiñci bandhanaṃ vā. ‘‘Yathā andughare puriso’’ti hi vuttaṃ. Bandhanaviseso vā, ‘‘andubandhanādīni chinditvā palāyiṃsū’’ti hi vuttaṃ. Apica andanaṭṭhena bandhanaṭṭhena andu viyātipi andu, pañca kāmaguṇā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi bandhanantipi vuccantī’’ti. Niggahītāgamavasenāyaṃ dhātu vuttā. Katthaci pana vigataniggahītāgamopi hoti, taṃ yathā? ‘‘Avijjā bhikkhave pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anvadeva ahirika’’nti pāḷi. Ettha anuandati anubandhatīti anvadi. Anvadi eva anvadevāti kitaviggaho sandhiviggaho ca [Pg.87] veditabbo. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘anvadevāti anubandhamānamevā’’ti vuttaṃ, taṃ avijjamahirikaṃ anubandhamānameva hotīti attho.

အဒိ-ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အန္ဒတိ။ အန္ဒု။ ဤ၌ အန္ဒုသဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်ဟု မှတ်အပ်၏။ ပါဠိတော်၌ ဣတ္ထိလိင် အသုံးကို တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ 'ဝါသေဋ္ဌ... ခိုင်မြဲသော ခြေကျဉ်းဖြင့် လက်ပြန်ကြိုးတုတ် အမြဲနှောင်ဖွဲ့အပ်သကဲ့သို့' ဟူသော ပါဠိ၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထိုပါဠိ၌ 'အန္ဒု' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အနှောင်အဖွဲ့ကိုသော်လည်းကောင်း (ဆိုလို၏)။ 'ခြေကျဉ်းအိမ်၌ ယောက်ျားသည် ကဲ့သို့' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် အနှောင်အဖွဲ့အထူးကိုသော်လည်းကောင်း (ဆိုလို၏)။ 'ခြေကျဉ်း အနှောင်အဖွဲ့ စသည်တို့ကို ဖြတ်၍ ပြေးကြကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် အနှောင်အဖွဲ့ဟူသော အနက်ဖြင့် ခြေကျဉ်းနှင့် တူသောကြောင့်လည်း အန္ဒု မည်၏၊ (ထိုအန္ဒုသည်) ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့တည်း။ ဤသို့လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏ - 'ဝါသေဋ္ဌ... ဤကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို အရိယာဝိနည်း၌ ခြေကျဉ်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အနှောင်အဖွဲ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်ကုန်၏' ဟု (ဟောတော်မူ၏)။ ဤဓာတ်ကို နိဂ္ဂဟိတလာဘ် (နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အချို့နေရာ၌မူ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်း မရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်း? 'ရဟန်းတို့... အကုသိုလ်တရားတို့၏ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာသည် ရှေ့သွား ဖြစ်၏၊ အဟိရိကသည် ယင်းအဝိဇ္ဇာ၏ နောက်သို့ အစဉ်လိုက်၏' ဟူသော ပါဠိတော်၌ ကဲ့သို့တည်း။ ဤ၌ 'အနုအန္ဒတိ' (အစဉ်လိုက်၍ နှောင်ဖွဲ့၏) ဟူသောအနက်ကြောင့် 'အနွဒိ' ဟု ဖြစ်၏။ 'အနွဒိ' ဟူသည်သာလျှင် 'အနွဒေဝ' ဟု ကိတ်ဝိဂြိုဟ်၊ သန္ဓိဝိဂြိုဟ်ကို သိအပ်၏။ ထိုသို့ဟုတ်မှန်သဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ 'အနွဒေဝဟူသည် အစဉ်လိုက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် အဝိဇ္ဇာနောက်သို့ အဟိရိကသည် အစဉ်လိုက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Idi paramissariye indati. Indanaṃ, indo.

ဣဒိ-ဓာတ်သည် မြတ်သော အစိုးရခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အိန္ဒတိ။ အိန္ဒနံ၊ အိန္ဒော။


Ettha indoti adhipatibhūto yo koci. So hi indati paresu issariyaṃ pāpuṇātīti indoti vuccati. Apica indoti sakko. Sakkassa hi anekāni nāmāni –

ဤ၌ 'အိန္ဒ' ဟူသည် အကြီးအမှူးဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် သူတစ်ပါးတို့အပေါ်၌ အစိုးရခြင်းသို့ ရောက်၏ (ဝါ) စိုးပိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အိန္ဒ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် 'အိန္ဒ' ဟူသည် သိကြားမင်း ဖြစ်၏။ သိကြားမင်းအား များစွာသော အမည်တို့သည် ရှိကုန်၏ -


Sakko purindado indo, vatrabhū pākasāsano;

Sahassanetto maghavā, devarājā sujampati.

သက္ကော၊ ပုရိန္ဒဒေါ၊ အိန္ဒော၊ ဝတြဘူ၊ ပါကသာသနော၊ သဟဿနေတ္တော၊ မဃဝါ၊ ဒေဝရာဇာ၊ သုဇမ္ပတိ၊


Sahassakkho dasasata-locano vajirāvudho;

Hūtapati mahindo ca, kosiyo devakuñjaro.

သဟဿက္ခော၊ ဒသသတလောစနော၊ ဝဇိရာဝုဓေါ၊ ဟူတပတိ၊ မဟိန္ဒော စ၊ ကောသိယော၊ ဒေဝကုဉ္ဇရော၊


Surādhipo suranātho, vāsavo tidivādhibhū;

Jambāri ceva vajira-hattho asurasāsano;

Gandharājā devindo, surindo asurābhibhūti.

သုရာဓိပေါ၊ သုရနာထော၊ ဝါသဝေါ၊ တိဒိဝါဓိဘူ၊ ဇမ္ဗာရိ၊ ဝဇိရဟတ္ထော၊ အသုရသာသနော၊ ဂန္ဓရာဇာ၊ ဒေဝိန္ဒော၊ သုရိန္ဒော၊ အသုရာဘိဘူ ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။


Evaṃ anekāni nāmāni. Ekopi hi attho anekasaddappavattinimittatāya anekanāmo. Tenāha bhagavā –

ဤသို့လျှင် အမည်တို့သည် များစွာရှိကုန်၏။ တစ်ခုတည်းသော အနက်သည်လည်း များစွာသော သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ရှိသည်ဖြစ်၍ များစွာသောအမည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏ -


Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvāsaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo sahassaṃ atthānaṃ muhuttena [Pg.88] cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Sakkassa mahāli devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccatīti.

မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက 'မဃ' အမည်ရှိသော လုလင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် 'မဃဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက မြို့ရွာတို့၌ အလှူကို ပေးခဲ့ဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပုရိန္ဒဒ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက ရိုသေစွာ အလှူကို ပေးခဲ့ဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် 'သက္က' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက နေရာကျောင်းဆောက်လှူမှုကို ပြုခဲ့ဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝါသေဝ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် အကျိုးစီးပွား တစ်ထောင်ကို တစ်ခဏချင်း၌ ကြံစည်နိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဟဿက္ခ' (မျက်စိတစ်ထောင်ရှိသူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်း၏ မိဖုရားကား သုဇာ အမည်ရှိသော အသူရာသမီး ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သုဇမ္ပတိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဟာလိ... နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် တာဝတိံသာနတ်တို့၏ အစိုးရ အာဏာပိုင်မင်းအဖြစ်ကို ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒေဝါနမိန္ဒ' (နတ်တို့၏အရှင်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Evamekassāpi atthassa anekāni saddappavattinimittāni dissanti.

ဤသို့လျှင် တစ်ခုတည်းသော အနက် (အရာဝတ္ထု) အားလည်း များစွာသော သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) တို့ကို တွေ့မြင်အပ်ကုန်၏။


Tathā hi yena pavattinimittena tāvatiṃsādhipatimhi indasaddo pavatto, na tena tattha sakkādisaddā pavattā, atha kho aññena. Tathā yena sammādiṭṭhiyaṃ paññāsaddo pavatto, na tena tattha vijjādisaddā. Yena sampayuttadhammānaṃ pubbaṅgamabhāvena uppannadhammasmiṃ cittasaddo pavatto, na tena tattha viññāṇādisaddā. Na hi vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti. Ekopi attho sammutyattho ca paramattho ca anekasaddappavttinimittatāya anekanāmoti daṭṭhabbaṃ.

အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူသော် တာဝတိံသာနတ်မင်းကြီး၌ အကြင် သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ဖြင့် 'အိန္ဒ' သဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုပဝတ္တိနိမိတ်ဖြင့် ထိုနတ်မင်း၌ 'သက္က' စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား အခြားသော ပဝတ္တိနိမိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ အကြင်ပဝတ္တိနိမိတ်ဖြင့် 'ပညာ' သဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပဝတ္တိနိမိတ်ဖြင့် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ 'ဝိဇ္ဇာ' စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်ကုန်။ ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရား၌ အကြင်ပဝတ္တိနိမိတ်ဖြင့် 'စိတ္တ' သဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပဝတ္တိနိမိတ်ဖြင့် ထိုတရား၌ 'ဝိညာဏ' စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား တစ်စုံတစ်ခုသော သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) မရှိဘဲ သဒ္ဒါသည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ချေ။ သမုတိအနက် ဖြစ်စေ၊ ပရမတ်အနက် ဖြစ်စေ တစ်ခုတည်းသော အနက်သည်ပင် များစွာသော သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ရှိသည်ဖြစ်၍ များစွာသောအမည် ရှိ၏ဟူ၍ သိအပ်၏။


Ettha siyā ‘‘nāmānīti vadatha, kiṃ nāmaṃ nāmā’’ti. Vuccate – īdise ṭhāne atthesu saddappavattinimittaṃ ‘‘nāma’’nti gahitaṃ, yaṃ ‘‘liṅga’’ntipi vuccati. Tathā hi ‘‘nāma’’nti ca ‘‘liṅga’’nti ca saddopi vuccati, ‘‘aññaṃ sobhanaṃ nāmaṃ pariyesissāmi. Liṅgañca nippajjate’’tiādīsu viya. Asabhāvadhammabhūtaṃ nāmapaññattisaṅkhātaṃ atthesu saddappavattinimittampi vuccati ‘‘nāmagottaṃ na jīrati. Sataliṅgo’’tiādīsu viya. Iti nāmasaddenapi liṅgasaddenapi saddappavattinimittassa kathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddappavattinimittañca nāma lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāravisesoti gahetabbaṃ. So evaṃbhūtoyeva sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā vadanti[Pg.89]. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti tassa tassa atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti ca. Saviññattivikārassa pana saddassa sammutiparamatthasaccānaṃ pakārehi ñāpanato paññattibhāve vattabbameva natthi. Saddasseva hi ekantena paññattibhāvo icchitabbo ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā bahiddhārammaṇā’’ti ca pāḷidassanato. Idha pana saddappavattinimittādhikārattā nāmavasena attho pakāsito. Evaṃ anekavidhassa sāmaññākāravisesoti pubbācariyehi gahitassa nāmapaññattisaṅkhātassa saddappavattinimittassa vasena ekopi ñeyyattho anekaliṅgoti gahetabbo. Tenāha āyasmā suhemanto pabhinnapaṭisambhido –

ဤ၌ 'အမည်တို့' ဟု ဆိုကုန်၏၊ စင်စစ် 'နာမ' (အမည်) ဟူသည် အဘယ်နည်း ဟု မေးစရာ ရှိအံ့။ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား - ဤသို့သော အရာဌာန၌ အနက် (အရာဝတ္ထု) တို့၌ သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ကို 'နာမ' ဟု ယူအပ်၏၊ ထိုပဝတ္တိနိမိတ်ကို 'လိင်္ဂ' ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဟုတ်မှန်သဖြင့် 'နာမ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'လိင်္ဂ' ဟူ၍လည်းကောင်း သဒ္ဒါကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ 'အခြားသော ကောင်းမြတ်သော နာမ (အမည်) ကို ရှာအံ့၊ လိင်သည်လည်း ပြီး၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ အသဘာဝတရားဖြစ်သော နာမပညတ်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်တို့၌ သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ကိုလည်း 'နာမ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အမည်နှင့် နွယ်သည် မဆွေးမြေ့၊ အရာမကသော လိင်ရှိ၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့လျှင် နာမသဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း၊ လိင်္ဂသဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ကို ပြောဆိုခြင်းကို သိအပ်၏။ သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထို 'နာမ' ကိုလည်း လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော ထိုထိုစကား၏ အနက်ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော သာမညအခြင်းအရာအထူးဟူ၍ ယူအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော သာမညအခြင်းအရာအထူးကိုပင် ရှေးဆရာတို့သည် နာမပညတ် ဟူ၍ ဆိုကုန်၏။ ထိုပညတ်သည် ထိုထိုအနက်၌ သဒ္ဒါကို ညွတ်စေတတ်၏ (ဝါ) ထိုထိုအနက်၏ အမည်ဟူသော မှတ်ကြောင်းကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'နာမ' မည်၏။ အပြားအားဖြင့် သိစေတတ်သောကြောင့် 'ပညတ်' လည်း မည်၏။ ဝိညတ်၏ အတူတကွဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် သမုတိသစ္စာ၊ ပရမတ္ထသစ္စာတို့၏ အခြင်းအရာအားဖြင့် သိစေတတ်သဖြင့် ပညတ်ဖြစ်ခြင်း၌ ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ။ 'နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသည် ပရိတ္တအာရုံရှိ၏'၊ 'နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိ၏'၊ 'နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသည် ဗဟိဒ္ဓအာရုံရှိ၏' ဟူသော ပါဠိတော်များအရ သဒ္ဒါကိုယ်တိုင်ကိုပင် စင်စစ် ပညတ်ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ ဤ၌မူ သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ကို အခွင့်ပြုသောကြောင့် နာမ၏အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော သာမညအခြင်းအရာအထူးဟု ရှေးဆရာတို့ ယူဆအပ်သော နာမပညတ်ဟု ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သိဖွယ်အနက်သည်ပင် များစွာသော လိင် (သရုပ်) ရှိ၏ ဟူ၍ ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဖြစ်တော်မူသော အရှင်သုဟေမန္တသည် ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino;

Ekaṅgadassī dummedho, satadassīva paṇḍito’’ti.

'အရာမကသော လိင်ရှိထသော၊ အရာမကသော လက္ခဏာကို ဆောင်ထသော အနက်အရာဝတ္ထု၌ ပညာမရှိသော လူမိုက်သည် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကိုသာ မြင်တတ်၏၊ ပညာရှိမူကား အလုံးစုံ (အရာမက) ကို မြင်တတ်သောသူ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။'


Evaṃ sabbābhidhānesupi iminā nayena yathārahaṃ attho vibhāvetabbo nayaññūhi.

ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အမည်စကားလုံးတို့၌လည်း နည်းပညာသိသူတို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားပြသအပ်၏။


Vidi avayave. Vindati. Yadi abhidhānamatthi, ‘‘vindo’’ti dissati. Yathā kaṇḍati. Kaṇḍo.

ဝိဒ် ဓာတ်သည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း (အဖို့အစု) ၌ ဖြစ်၏။ ဝိန္ဒတိ။ အကယ်၍ အမည်ဝေါဟာရ ရှိပါက 'ဝိန္ဒော' ဟု တွေ့ရ၏။ ပမာကား— ကဏ္ဍတိ၊ ကဏ္ဍော ကဲ့သို့တည်း။


Khidi avayaveti candaviduno vadanti. Tesaṃ mate ‘‘khindatī’’ti rūpaṃ.

ခိဒ် ဓာတ်သည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း (အဖို့အစု) ၌ ဖြစ်၏ဟု စန္ဒြဗျာကရုဏ်းတတ် ဆရာတို့က ပြောဆိုကြ၏။ ၎င်းတို့၏ ဝါဒ၌ 'ခိန္ဒတိ' ဟု ပုံစံရှိ၏။


Nidi kucchāyaṃ. Kucchāsaddo garahattho. Nindati. Nindā.

နိဒ် ဓာတ်သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ကုစ္ဆာ-သဒ္ဒါသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်ရှိ၏။ နိန္ဒတိ။ နိန္ဒာ။


Porāṇametaṃ atula, netaṃ ajjatanāmiva;

Nindanti tuṇhimāsīnaṃ, nindanti bahubhāṇinaṃ;

Mitabhāṇimpi nindanti, natthi loke anindito.

အို အတုလ၊ ဤသည်ကား ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာ ဖြစ်၏၊ ယနေ့ခေတ်ဖြစ်ရုံမျှတင် မဟုတ်ပေ။ ဆိတ်ဆိတ်နေသူကိုလည်း ကဲ့ရဲ့ကြ၏၊ စကားများသူကိုလည်း ကဲ့ရဲ့ကြ၏၊ ချင့်ချိန်စကားပြောသူကိုလည်း ကဲ့ရဲ့ကြ၏။ လောက၌ အကဲ့ရဲ့မခံရသူဟူ၍ မရှိချေ။


Avaṇṇo [Pg.90] aguṇo nindā, garahā ayasopi ca;

Asiloko akitti ca, asilāghā ca atthuti.

အဝဏ္ဏ (အသရေဖျက်ခြင်း)၊ အဂုဏ (ဂုဏ်မဲ့ခြင်း)၊ นိန္ဒာ (ကဲ့ရဲ့ခြင်း)၊ ဂရဟာ (ပြစ်တင်ခြင်း)၊ အယသ (အခြံအရံမဲ့ခြင်း)၊ အသိလောက (မကောင်းသတင်း)၊ အကိတ္တိ (ကျော်စောမှုမရှိခြင်း)၊ အသိလာဃာ (မချီးမွမ်းခြင်း)၊ အထုတိ (မအံ့ဩချီးကျူးခြင်း) တို့သည် (ကဲ့ရဲ့ခြင်း၏ အမည်များတည်း)။


Nanda samiddhiyaṃ. Akammikā dhātu. Nandati puttehi puttimā. Nandāya nuna maraṇena. Nandasi sirivāhana. Nandanaṃ vanaṃ. Abhisaddayoge panāyaṃ sakammakopi. Abhinandanti āgataṃ nābhinandanti maraṇaṃ.

နန္ဒ် ဓာတ်သည် ပြည့်စုံခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ကံမလိုသော (အကမ္မက) ဓာတ်ဖြစ်၏။ သားရှိသူသည် သားတို့ကြောင့် ဝမ်းမြောက်၏ (နန္ဒတိ ပုတ္တေဟိ ပုတ္တိမာ)။ သေခြင်းဖြင့် စင်စစ် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်တကား (နန္ဒာယ နူန မရဏေန)။ အို သီရိဝါဟန... သင် ဝမ်းမြောက်ပါသလော (နန္ဒသိ သီရိဝါဟန)။ နန္ဒဝန်ဥယျာဉ် (နန္ဒနံ ဝနံ)။ အဘိ-သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် ဤဓာတ်သည် ကံလိုသော (သကမ္မက) ဓာတ်လည်း ဖြစ်၏။ ရောက်လာသောသူကို ဝမ်းမြောက်စွာ ကြိုဆိုကြ၏ (အဘိနန္ဒန္တိ အာဂတံ)၊ သေခြင်းကို မွေ့လျော်ဝမ်းမြောက်ခြင်း မရှိကြကုန် (နာဘိနန္ဒန္တိ မရဏံ)။


Sirīva rūpiniṃ disvā, nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ;

Tena nandāti me nāmaṃ, sundaraṃ pavaraṃ ahu.

အဆင်းလှသော သီရိဒေဝီကို မြင်ရသကဲ့သို့ ထိုအမျိုးသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ငါ့အား ကောင်းမြတ်လှစွာသော 'နန္ဒာ' ဟူသော အမည်သည် ဖြစ်ခဲ့၏။


Rammaṃ veḷuvanaṃ yena, na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ;

Na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ, iti maññe mahesayaṃ.

မြတ်စွာဘုရား ကိန်းဝပ်တော်မူရာ သာယာဖွယ် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်ကို အကြင်သူသည် မဖူးမြင်ရသေး၊ ထိုသူသည် နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကို မမြင်ဖူးသေးဟု ငါ အောက်မေ့၏။


Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ, naranandananandanaṃ;

Sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena, amarindasunandanaṃ.

လူတို့အား မွေ့လျော်စေတတ်သော ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်ကို အကြင်သူသည် ဖူးမြင်ဖူး၏၊ ထိုသူသည် နတ်မင်းတို့၏ အလွန်မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကို ကောင်းစွာ ဖူးမြင်ဖူးပြီး ဖြစ်၏။


Cadi hilādane dittiyañca. Hilādanaṃ sukhanaṃ. Ditti sobhā. Candati. Candano, cando.

စဒ် ဓာတ်သည် မွေ့လျော်စေခြင်းနှင့် တောက်ပခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဟိလာဒနသည် ချမ်းသာစေခြင်း ဖြစ်၏။ ဒိတ္တိသည် တင့်တယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စန္ဒတိ။ စန္ဒနော၊ စန္ဒော။


Ettha ca candanassapi anekāni nāmāni – candanaṃ, gandhasāro, malayajo, suvaṇṇacandanaṃ, haricandanaṃ, rattacandanaṃ, gosītacandanaṃ. Candayati hilādayati sītaguṇasamaṅgitāya sattānaṃ paliḷāhaṃ vūpasamentaṃ sukhaṃ uppādetīti candanaṃ. Candoti somo, sopi candayati hilādayati sītaguṇasampattiyā attano pabhāya sattānaṃ pariḷāhaṃ vūpasamento sukhaṃ uppādetīti candoti vuccati. Atha vā candati dibbati siriyā virocatīti cando. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘‘chandaṃ janetīti cando’’ti vuttaṃ. Tassāpi anekāni nāmāni –

ဤ၌လည်း နံ့သာဖြူ၏ အမည်များစွာတို့သည်— စန္ဒန၊ ဂန္ဓသာရ၊ မလယဇ၊ သုဝဏ္ဏစန္ဒန၊ ဟရိစန္ဒန၊ ရတ္တစန္ဒန၊ ဂေါသီတစန္ဒန တို့တည်း။ အေးမြသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ပူလောင်ခြင်းကို ငြိမ်းစေလျက် ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'စန္ဒန' မည်၏။ လမင်းကို 'သောမ' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုလမင်းသည်လည်း အေးမြသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မိမိ၏ အရောင်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ပူလောင်ခြင်းကို ငြိမ်းစေလျက် ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'စန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် ကျက်သရေဖြင့် တောက်ပတင့်တယ်တတ်သောကြောင့် 'စန္ဒ' မည်၏။ အာဂမအဋ္ဌကထာတို့၌မူ 'အလိုဆန္ဒကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် စန္ဒမည်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုလမင်း၏ အမည်များစွာတို့သည်လည်း—


Cando [Pg.91] nakkhattarājā ca, indu somo nisākaro;

Candimā mā nisānātho, osadhī so nisāpati.

စန္ဒော၊ နက္ခတ္တရာဇာ၊ ဣန္ဒု၊ သောမော၊ နိသာကရော၊ စန္ဒိမာ၊ မာ၊ နိသာနာထော၊ ဩသဓီ၊ နိသာပတိ၊


Uḷurājā sasaṅko ca, himaraṃsi sasīpi ca;

Dvijarājā sasadharo, tārāpati himaṃsu ca.

ဥဠုရာဇာ၊ သသၚ္ကော၊ ဟိမရံသိ၊ သသီ၊ ဒွိဇရာဇာ၊ သသဓရော၊ တာရာပတိ၊ ဟိမံသု၊


Kumudabandhavo ceva, migaṅko ca kalānidhi;

Sudhaṃ sudhi dhūpi yūpa-rasmi ceva khamākaro;

Nakkhatteso ca rajanī-karo subbhaṃsu eva ca.

ကုမုဒဗန္ဓဝေါ၊ မိဂၚ္ကော၊ ကလာနိဓိ၊ သုဓံ၊ သုဓိ၊ ဓူပိ၊ ယူပရသ္မိ၊ ခမာကရော၊ နက္ခတ္တေသော၊ ရဇနီကရော၊ သုဗ္ဘံသု တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Tadi cetāyaṃ. Tandati. Tandī.

တဒ် ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း (ပျင်းရိခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ တန္ဒတိ။ တန္ဒီ။


Kadi kaladi avhāne rodane ca. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako.

ကဒ်၊ ကလဒ် ဓာတ်တို့သည် ဟစ်အော်ခေါ်ခြင်းနှင့် ငိုကြွေးခြင်းတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကန္ဒတိ၊ ပက္ကန္ဒတိ။ ပက္ကန္ဒု၊ ကန္ဒန္တော၊ ကလန္ဒကော။


Kalidi paridevane. Kalindati.

ကလိဒ် ဓာတ်သည် စိုးရိမ်မြည်တမ်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ကလိန္ဒတိ။


Khoda paṭighāte. Khodati.

ခေါဒ် ဓာတ်သည် တားမြစ်ပုတ်ခတ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ခေါဒတိ။


Khanda gatisosanesu. Khandati. Khando. Khando nāma eko devo, yo ‘‘kumāro sattidharo’’ti ca vuccati.

ခန္ဒ် ဓာတ်သည် သွားခြင်းနှင့် ခြောက်ကပ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ခန္ဒတိ။ ခန္ဒော။ ခန္ဒ မည်သော နတ်မင်းတစ်ပါးရှိ၏၊ ထိုနတ်မင်းကို 'ကုမာရ သတ္တိဓရ' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Khudi āpavane. Khundati.

ခုဒ် ဓာတ်သည် ဖျန်းပက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ခုန္ဒတိ။


Sidi sītiye. Sītiyaṃ sītibhāvo. Sindati. Sosindo, sotatto.

သိဒ် ဓာတ်သည် အေးမြခြင်း၌ ဖြစ်၏။ သီတိယဟူသည် အေးမြသောအဖြစ် ဖြစ်၏။ သိန္ဒတိ။ သောသိန္ဒော၊ သောတတ္တော။


Vanda abhivādanathutīsu. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako.

ဝန္ဒ် ဓာတ်သည် ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်းနှင့် ချီးမွမ်းခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ဝန္ဒတိ၊ အဘိဝန္ဒတိ။ အဘိဝန္ဒနာ၊ ဝန္ဒနံ၊ ဝန္ဒကော။


Ettha pana vandatīti padassa namassati thometi vāti attho. Tathā hi suttantaṭīkākāro ‘‘vandeti vandāmi thomemi vā’’ti āha.

ဤ၌ 'ဝန္ဒတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် ရှိခိုး၏ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်း၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သုတ္တန္တဋီကာဆရာသည် 'ဝန္ဒေတိ ဟူသည် ရှိခိုး၏ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်း၏' ဟု ဆိုခဲ့၏။


Bhadi kallāṇe sokhiye ca. Kallāṇaṃ kalyāṇaṃ, sokhiyaṃ sukhino bhāvo, sukhamiccevattho. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro.

ဘဒ် ဓာတ်သည် ကောင်းမြတ်ခြင်းနှင့် ချမ်းသာခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ကလျာဏသည် ကောင်းမြတ်ခြင်းဖြစ်၏၊ သောခိယသည် ချမ်းသာသူ၏ အဖြစ်ဖြစ်၏၊ ချမ်းသာဟူ၍ပင် အနက်ရ၏။ ဘန္ဒတိ။ ဘန္ဒကော၊ ဘဒ္ဒေါ၊ ဘဒြော။


Madi [Pg.92] thutimodamadasupanagatīsu. Mandati. Mando.

မဒ် ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ယစ်မူးခြင်း၊ အိပ်စက်ခြင်းနှင့် သွားခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ မန္ဒတိ။ မန္ဒော။


Ettha pana mandoti aññāṇīpi bāladārakopi vuccati. Tattha aññāṇī mandati aññāṇabhāvena appasaṃsitabbampi puggalaṃ thometīti mando. Mandati amoditabbaṭṭhānepi modatīti mando. Mandati dānasīlādipuññakriyāsu pamajjatīti mando. Mandati attano ca paresañca hitāhitaṃ acintento khādanīyabhojanīyādīhi attano kāyaṃ sañjātamedaṃ kurumāno supatīti mando. Mandati ayuttaṃ paresaṃ kriyaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena gacchati gaṇhātīti mando. Atha vā mandati punappunaṃ paṭisandhiggahaṇavasena gabbhaṃ gacchatīti mando. Vuttañhi bhagavatā ‘‘punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. Bāladārako pana mandati yuttāyuttamajānanto uttānaseyyaṃparivattanaseyyaṃ vā supatīti mando. Tathā hi –

ဤ၌ 'မန္ဒ' ဟူသည် မသိနားမလည်သူကိုလည်းကောင်း၊ ကလေးသူငယ်ကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် မသိနားမလည်သူသည် မသိနားမလည်သောကြောင့် မချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ချီးမွမ်းတတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ မမွေ့လျော်အပ်သော နေရာ၌လည်း မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ အလှူဒါန၊ သီလစသော ကောင်းမှုကုသိုလ်တို့၌ မေ့လျော့တတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ မိမိနှင့် သူတပါးတို့၏ အကျိုးရှိမရှိကို မကြံစည်ဘဲ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်စသည်တို့ဖြင့် မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆီဦးအဆီများ ပြည့်စေလျက် အိပ်စက်တတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ မလျော်ကန်သော သူတပါး၏ အပြုအမူကို အတုလိုက်၍ ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် ဖန်တလဲလဲ ပဋိသန္ဓေယူခြင်းဖြင့် သားအိမ်သို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' ဟု ခေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'လူမိုက်သည် အဖန်ဖန် သားအိမ်သို့ ကပ်ရောက်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ကလေးသူငယ်သည်မူ သင့်မသင့်ကို မသိဘဲ ပက်လက်အိပ်ခြင်း၊ စောင်းအိပ်ခြင်းဖြင့် အိပ်စက်တတ်သောကြောင့် 'မန္ဒ' မည်၏။ ထိုစကားသည် ဟုတ်မှန်ပေ၏—


‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ;

Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā.

ထောပတ်ကဲ့သို့ နူးညံ့လှစွာသော၊ ပေါက်စသစ်ရွက်နုကဲ့သို့ နုနယ်လှစွာသော၊ ပက်လက်အိပ်တတ်သော ကလေးငယ် ငါ့အား ဘီလူးဘေးဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခံရသဖြင့် ပူဆွေးသော စိတ်နှလုံး ရှိကြကုန်လျက်၊


Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā;

Idaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyakā’’ti

ကြီးမြတ်သော ရသေ့၏ ခြေရင်း၌ ဝပ်စင်းကြကုန်လျက် 'အို အရှင်သခင်... ဤကလေးကို အရှင်အား လှူဒါန်းပါ၏၊ ကိုးကွယ်ရာအရှင် ဖြစ်တော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားခဲ့ကြကုန်၏။


Vuttaṃ, iti uttānasayanato paṭṭhāya yāva mandadasakaṃ, tāva ‘‘mando’’ti ‘‘dārako’’ti daṭṭhabbo. Appatthavācakopi pana mandasaddo hoti, so pāṭipadikattā idha nādhippeto, atha vā mandati appabhāvena gacchati pavattatīti nipphannapāṭipadikavasenapi gahetabbo.

ဤသို့ ပက်လက်အိပ်ခြင်းမှစ၍ မန္ဒဒသက (မိုက်မဲသော ဆယ်စုနှစ်) တိုင်အောင် 'မန္ဒ' ဟူသည် 'သူငယ်/ကလေး' ဟု မှတ်အပ်၏။ မန္ဒသဒ္ဒါသည် နည်းပါးသောအနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါလည်း ရှိ၏၊ ထိုသဒ္ဒါသည် ဓာတ်အနက်မဟုတ်ဘဲ နာမ်ပုဒ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ မလိုလားအပ်ပေ။ သို့မဟုတ် ပျော့ညံ့သောအစွမ်းဖြင့် သွားတတ်၊ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဓာတ်အနက်မှ ပြီးသော နာမ်ပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ယူအပ်၏။


Muda hāse. Hasanaṃ hāso tuṭṭhi. Modati, pamodati. Sammodati. Sammodako. Sammodamānā gacchanti muditā. Mudā.

မုဒ် ဓာတ်သည် ရွှင်လန်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ရွှင်လန်းခြင်းဟူသည် ပြုံးရွှင်ခြင်း၊ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ မောဒတိ၊ ပမောဒတိ။ သမ္မောဒတိ။ သမ္မောဒကော။ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ သွားကြကုန်၏။ မုဒိတာ။ မုဒါ။


Hada [Pg.93] karīsossagge. Karīsossaggo nāma karīsassa ossajjanaṃ vissajjanaṃ. Hadati. Uhadati. Hadano.

ဟဒ် ဓာတ်သည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ကရီသောဿဂ္ဂဟူသည် ကျင်ကြီးကို စွန့်ပစ်ခြင်း၊ လွှတ်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဟဒတိ။ ဥဟဒတိ။ ဟဒနော။


Ettha ca ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī’’ti ayaṃ pāḷi nidassanaṃ, tatra uhadantipīti vaccampi karonti. Ummihantipīti passāvampi karonti. Pacchimapadassattho miha secaneti dhātuvasena daṭṭhabbo. Ayaṃ pana curādigaṇepi vattati dvigaṇikattā. Imasmiñhi ṭhāne ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti cariyāpiṭakapāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti.

ဤ၌ 'အကြင် ငါတို့၏ အခင်းပေါ်၌ ကလေးငယ်တို့သည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်းလည်း ပြုကြကုန်၏၊ ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်းလည်း ပြုကြကုန်၏' ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'ဥဟဒန္တိပိ' ဟူသည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်းကိုလည်း ပြုကြကုန်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဥမ္မိဟန္တိပိ' ဟူသည် ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်းကိုလည်း ပြုကြကုန်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ နောက်ပုဒ်၏ အနက်ကို 'မိဟ်' (သွန်းဖျန်းခြင်း) ဟူသော ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဓာတ်နှစ်စုဝင် ဖြစ်သောကြောင့် စုရာဒိဂိုဏ်း၌လည်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ 'ကျင်ငယ်စွန့်၏၊ ကျင်ကြီးလည်း စွန့်၏' ဟူသော စရိယာပိဋက ပါဠိဒေသနာတော်သည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'မုတ္တေတိ' ဟူသည် ကျင်ငယ်စွန့်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်၍၊ 'ဩဟဒေတိ' ဟူသည် ကျင်ကြီးစွန့်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။


Uda mode kīḷāyañca. Udati. Udānaṃ. Udaggo.

ဥဒ် ဓာတ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့် ကစားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဥဒတိ။ ဥဒါနံ။ ဥဒဂ္ဂေါ။


Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānanaṃ nāma? Pībhivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃgahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ hadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā vacīdvārena nikkhamanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Udaggoti sañjātasomanasso.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ဥဒါန်း' ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဥဒါန်းဖြစ်သနည်း။ (နှုတ်မြွက်) ကျူးရင့်ခြင်း အနက်ကြောင့်တည်း။ ဤနှုတ်မြွက်ကျူးရင့်ခြင်း (ဥဒါနန) ဆိုသည်ကား အဘယ်နည်း။ ဝမ်းမြောက်မှု ပီတိအဟုန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မြွက်ဆိုခြင်းပင်တည်း။ ဥပမာအားဖြင့် ဆီစသည်ဖြစ်သော ခြင်တွယ်အပ်သော ဝတ္ထုသည် ခြင်စလယ်၌ မဆံ့နိုင်ဘဲ လျှံကျ၍ သွားသည်ရှိသော် ထိုယိုဖိတ်ခြင်းကို 'အဝသေက' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေကန်သည် မဆံ့နိုင်ဘဲ ကန်ဘောင်ကို ကျော်လွှား၍ စီးသွားသော ရေကို 'အောဃ (ရေယာဉ်)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ပီတိအဟုန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ကြံစည်မှု (ဝိတက်) ပြန့်ပွားခြင်းကို နှလုံးသားသည် မထိန်းသိမ်းနိုင်ဘဲ ထိုပီတိအရှိန်သည် လွန်ကဲလှသဖြင့် အတွင်း၌ မတည်တံ့နိုင်တော့ဘဲ နားထောင်သူကို မငဲ့ကွက်ဘဲ နှုတ်တံခါးမှ ထွက်ပေါ်လာသော ထူးခြားသော မြွက်ဆိုချက်ကို 'ဥဒါန်း (ဥဒါန)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ဥဒဂ္ဂ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်မှု (သောမနဿ) ရှိသူ ဖြစ်၏။


Kuda khuda guda kīḷāyameva. Kodati. Khodati. Godati.

ကုဒ၊ ခုဒ၊ ဂုဒ-ဓာတ်တို့သည် ကစားခြင်း (ကီဠာ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကောဒတိ။ ခေါဒတိ။ ဂေါဒတိ။


Sūda paggharaṇe. Sūdati. Suttaṃ. Sūdo. Rañño sūdā mahānase.

သူဒ-ဓာတ်သည် ယိုစီးခြင်း (ပဂ္ဃရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သူဒတိ။ သုတ္တံ။ သူဒေါ။ 'ရညော သူဒါ မဟာနသေ' (မင်း၏ စားဖိုသည်တို့သည် စားဖိုဆောင်၌ ရှိကုန်၏)။


Ettha [Pg.94] ca suttanti sūdati dhenu viya khīraṃ atthe paggharāpetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Sakammikadhātuttā pana ‘‘paggharāpetī’’ti kāritavasena attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘karotī’’ti padassa ‘‘nipphādetī’’ti attho kathetuṃ labbhati. Sūdoti bhattakāro. Yo ‘‘āḷāriko, odaniko, sūpakāro, rasako’’ti ca vuccati. Sūdati ‘‘evañcevañca kate khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sugandhaṃ manāpaṃ surasañca bhavissatī’’ti randhanakriyāya sukusalatāya rasaṃ paggharāpeti abhinibbattetīti sūdo.

ဤ၌ 'သုတ္တံ' ဟူသည် နို့ညှစ်နွားမသည် နို့ရည်ကို ယိုစီးစေသကဲ့သို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ယိုစီးစေတတ် (ဖြစ်ထွန်းစေတတ်) သောကြောင့် 'သုတ္တ (သုတ်)' မည်၏၊ တိပိဋကဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဝစနတည်း။ သကမ္မကဓာတ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ယိုစီးစေ၏ (ပဂ္ဃရာပေတိ)' ဟု ကာရိုက်အနက်ဖြင့် အနက်ကို ဆိုထိုက်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍သာ 'ကရောတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ 'ပြီးမြောက်စေ၏ (နိပ္ဖါဒေတိ)' ဟူသော အနက်ကို ဆိုထိုက်၏။ 'သူဒေါ' ဟူသည် စားဖိုသည်တည်း။ ထိုသူကိုပင် 'အာဠာရိက၊ သုပကာရ၊ ရသက' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ဤသို့ဤပုံ ပြုလုပ်အပ်သော် ခဲဖွယ် သို့မဟုတ် ဘောဇဉ်သည် မွှေးကြိုင်လှပ၍ ကောင်းသော အရသာ ရှိလိမ့်မည်' ဟု ချက်ပြုတ်ခြင်း ကိစ္စ၌ အလွန်လိမ္မာသဖြင့် အရသာကို ယိုဖိတ်စေတတ် (ဖြစ်ထွန်းစေတတ်) သောကြောင့် 'သူဒ (စားဖိုသည်)' မည်၏။


Rahada abyattasadde. Rahadati. Rahado.

ရဟဒ-ဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံ (အဗျတ္တသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရဟဒတိ။ ရဟဒေါ (အိုင်ကြီး)။


Hilādi sukhe ca. Cakāro pubbatthāpekkhako. Hilādati. Hilādanaṃ, hilādo, mettāsahāyakatasattamahāhilādo.

ဟိလာဒ်-ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (သုခ) အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ရှေ့အနက် (မထင်ရှားသော အသံ) ကို ငဲ့၏။ ဟိလာဒတိ။ ဟိလာဒနံ၊ ဟိလာဒေါ၊ မေတ္တာသဟာယကတသတ္တမဟာဟိလာဒေါ (မေတ္တာတရားနှင့် ယှဉ်ဖော်ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း)။


Sadda kucchite sadde. Saddati.

သဒ္ဒ-ဓာတ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အသံ (ကုစ္ဆိတသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဒ္ဒတိ။


Mida snehe. Sneho nāma vasāsaṅkhāto sneho pītisnehoti duvidho. Idha pana vasāsaṅkhāto sneho adhippeto, medati medo.

မိဒ-ဓာတ်သည် စေးထွက်ခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း (သ္နေဟ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သ္နေဟ (အစေး/အဆီ/အချစ်) မည်သည်မှာ ဆီဦး (ဝသာ) ဟု ဆိုအပ်သော အစေးအဆီနှင့် ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော ချစ်ခြင်းအစေး ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဆီဦး (ဝသာ) ဟု ဆိုအပ်သော အဆီကို အလိုရှိအပ်၏။ မေဒတိ၊ မေဒေါ။


Ettha ca medatīti medasahito bhavati ayaṃ purisoti attho. Medo nāma thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho, so vaṇṇena haliddivaṇṇo hoti. Kārite ‘‘medeti medayatī’’ti rūpāni. Tathā hi ‘‘te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma brūhenti nāma medenti nāmā’’ti pāḷi dissati. Tattha medentīti sañjātamedaṃ karontīti attho. Imissā pana dhātuyā divādigaṇaṃ pattāya pītisinehatthe ‘‘mejjatī’’ti suddhakatturūpaṃ bhavati. Curādigaṇaṃ pana [Pg.95] pattāya ‘‘medeti medayatī’’ti suddhakatturūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

ဤ၌ 'မေဒတိ' ဟူသည် ဤယောက်ျားသည် အဆီ (မေဒ) နှင့် ပြည့်စုံ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ မေဒ (ဆီဥ) မည်သည် ဆူဖြိုးသောသူ၏ ကိုယ်တစ်ကိုယ်လုံး ပျံ့နှံ့၍ ပိန်သောသူ၏ ခြေသလုံးသား စသည်ကို မှီ၍တည်သော ပျစ်ချွဲသော အဆီတည်း၊ ထိုအဆီသည် နနွင်းရောင်ရှိ၏။ ကာရိုက်အနက်၌ 'မေဒေတိ၊ မေဒယတိ' ဟူသော ကြိယာရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍သာ 'တေ ဣမံ ကာယံ ဗလံ ဂါဟေန္တိ နာမ ဗြူဟေန္တိ နာမ မေဒေန္တိ နာမ' ဟူသော ပါဠိတော် တွေ့ရ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'မေဒေန္တိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဆီရှိအောင် ပြုကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤဓာတ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော် ပီတိအစေးအဆီ (ချစ်ခင်ခြင်း) အနက်၌ 'မေဇ္ဇတိ' ဟု ကြိယာရုပ် ဖြစ်၏။ စုရာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော်မူကား 'မေဒေတိ၊ မေဒယတိ' ဟု ကြိယာရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။


Sida mocane. Sidati. Sedo.

သိဒ-ဓာတ်သည် လွှတ်ခြင်း (မောစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိဒတိ။ သေဒေါ (ချွေး)။


Sanda pasavane. Pasavanaṃ sandanaṃ avicchedappavatti. Sandati udakaṃ. Mahanto puññābhisando.

သန္ဒ-ဓာတ်သည် ယိုစီးခြင်း (ပသဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပသဝန ဟူသည် စီးဆင်းခြင်း (သန္ဒန) အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း တည်း။ သန္ဒတိ ဥဒကံ (ရေသည် စီးဆင်း၏)။ မဟန္တော ပုည္ညာဘိသန္ဒော (ကြီးစွာသော ကုသိုလ်အဟုန် စီးဆင်းခြင်း)။


Ettha ca puññābhisandoti puññappavāho, puññanadītipi vattuṃ yujjati.

ဤ၌ 'ပုည္ညာဘိသန္ဒော' ဟူသည် ကုသိုလ်အယဉ် (ကုသိုလ်ရေယာဉ်) တည်း၊ 'ကုသိုလ်မြစ်' ဟုလည်း ဆိုထိုက်၏။


Madda maddane. Maddabhi, pamaddati. Mārasenappamaddano. Kaṇṭakaṃ maddati.

မဒ္ဒ-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ နင်းခြေခြင်း (မဒ္ဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မဒ္ဒတိ၊ ပမဒ္ဒတိ။ မာရသေနပ္ပမဒ္ဒနော (မာရ်မင်း၏ စစ်သည်ကို နှိမ်နင်းတော်မူသောမြတ်စွာဘုရား)။ ကဏ္ဋကံ မဒ္ဒတိ (ဆူးကို နင်း၏)။


Kadi velambe. Vilambabhāvo velambo. Kandati.

ကဒိ-ဓာတ်သည် ဆိုင်းငံ့ခြင်း (ဝေလမ္ဗ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆိုင်းငံ့သည်၏ အဖြစ်သည် ဝေလမ္ဗ မည်၏။ ကန္ဒတိ။


Kada avhāne rodane ca. Kadati.

ကဒ-ဓာတ်သည် ခေါ်ပင့်ခြင်း (အဝှါန)၊ ငိုကြွေးခြင်း (ရောဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကဒတိ။


Khadi ujjhane. Chandati.

ခဒိ-ဓာတ်သည် စွန့်ပစ်ခြင်း (ဥဇ္ဈန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခန္ဒတိ။


Sada sādane. Sadati. Assādo.

သဒ-ဓာတ်သည် သာယာခြင်း (သာဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဒတိ။ အဿာဒေါ (သာယာဖွယ်အရသာ)။


Sīda visaraṇagatyāvasānesu. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gamanassa avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti attho. Sīdati, lābūni sīdanti. Saṃsīdati, osīdati, pasīdati, vippasīdati. Pasādo. Pasanno. Vippasanno. Pasādako. Pasādito. Pāsādo. Osīdāpako. Kusīto. Āsīno. Nisinno. Nisinnako. Sannisīvesu pakkhisu. Nisīdanaṃ, nisinnaṃ. Nisajjā. Gonisādo, upanisā. Sīdeti. Sīdayati. Sīdāpeti. Sīdāpayati. Pasādeti. Nisīdituṃ. Nisīdāpetuṃ, nisādetuṃ, nisīdāpeti, nisīdāpetvā. Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati. Nisīditvātipi pāṭho. Nisīditvā. Nisīditvāna. Nisīdituna[Pg.96]. Nisīdiya. Nisīdiyāna. Saṃsīditvā. Avasīditvā. Osīditvā.

သီဒ-ဓာတ်သည် ပြန့်ပွားခြင်း (ဝိသရဏ)၊ သွားခြင်း၏ အဆုံး (ဂတျာဝသာန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝိသရဏ ဟူသည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဝိပ္ဖါရဏ) တည်း။ ဂတျာဝသာန ဟူသည် သွားခြင်း၏ ပြီးဆုံးခြင်း၊ အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိအောင် ပြုခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း (နိသီဒန) ဟု အနက်ရ၏။ သီဒတိ။ လာဗူနိ သီဒန္တိ (ဘူးသီးတို့သည် နစ်မြုပ်ကုန်၏)။ သံသီဒတိ၊ ဩသီဒတိ၊ ပသီဒတိ၊ ဝိပ္ပသီဒတိ။ ပသာဒေါ၊ ပသန္နော၊ ဝိပ္ပသန္နော၊ ပသာဒကော၊ ပသာဒိတော၊ ပါသာဒေါ၊ ဩသီဒါပကော၊ ကုသီတော၊ အာသီနော၊ นိသိန္နော၊ นိသိန္နကော။ သန္နိသီဝေသု ပက္ခိသု (နားနေကုန်သော ငှက်တို့၌)။ နိသီဒနံ၊ နိသိန္နံ။ နိသဇ္ဇာ။ ဂေါနိသာဒေါ၊ ဥပနိသာ။ သီဒေတိ၊ သီဒယတိ၊ သီဒါပေတိ၊ သီဒါပယတိ။ ပသာဒေတိ။ နိသီဒိတုံ။ နိသီဒါပေတုံ၊ နိသာဒေတုံ၊ နိသီဒါပေတိ၊ နိသီဒါပေတွာ။ 'ဥစ္ဆင်္ဂေ မံ နိသာဒေတွာ၊ ပိတာ အတ္ထာနုသာသတိ' (ရင်ခွင်၌ ငါ့ကို ထိုင်စေ၍ အဖသည် အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမ၏)၊ 'နိသီဒိတွာ' ဟုလည်း ပာဌ်ရှိ၏။ နိသီဒိတွာ၊ နိသီဒိတွာန၊ နိသီဒိတုန၊ နိသီဒိယ၊ နိသီဒိယာန။ သံသီဒိတွာ၊ အဝသီဒိတွာ၊ ဩသီဒိတွာ။


Tattha kusītoti vīriyenādhigantabbassa atthassa alābhato kucchitenākārena sīdatīti kusīto. Atha vā sayampi kucchitenākārena sīdati aññepi sīdāpeti taṃ nissāya aññesaṃ sīdanassa sambhavatoti kusīto. Tathā hi vuttaṃ –

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ကုသီတော' ဟူသည် ဝီရိယဖြင့် ရယူအပ်သော အကျိုးတရားကို မရခြင်းကြောင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆုတ်ယုတ်တတ် (နစ်မြုပ်တတ်) သောကြောင့် 'ကုသီတ (ပျင်းရိသူ)' မည်၏။ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆုတ်ယုတ် (ပျင်းရိ) တတ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ဆုတ်ယုတ် (ပျင်းရိ) စေတတ်၏၊ ထိုသူကို အမှီပြု၍ သူတစ်ပါးတို့ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်း 'ကုသီတ' မည်၏။ ထိုသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်၏ -


‘‘Parittaṃ kaṭṭhamārūyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhajīvīpi sīdatī’’ti;

“ငယ်သော သစ်တုံးကို စီး၍ မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ နစ်မြုပ်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပျင်းရိသောသူကို အမှီပြု၍ ကောင်းစွာ အသက်မွေးသောသူသည်လည်း နစ်မြုပ် (ဆုတ်ယုတ်) ရ၏” ဟုတည်း။


Kusītoti cettha dassa tattaṃ ‘‘sugato’’ti ettha viya ‘‘satasmīti hotī’’ti ettha viya ca. Tathā hi sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā ucchedadiṭṭhi vuttā. Sataiti cettha avibhattiko niddeso. Sannisīvesūti parissamavinodanatthaṃ sabbaso nisīdantesu, vissamamānesūti attho, dakārassa vakāraṃ katvā niddeso. Nisīdananti nisīdanakriyā. Mañcapīṭhādikaṃ vā āsanaṃ. Tañhi nisīdanti etthāti nisīdananti vuccati. Nisinnanti nisīdanakriyā eva. Ettha pana ‘‘gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnanti kukkuccaṃ upadahatītiādīsu cassa payogo veditabbo. Ettha hi gamanaṃ gabhaṃ, ṭhānaṃ ṭhitaṃ, nisīdanaṃ nisannaṃ, supanaṃ suttaṃ, jāgaraṇaṃ jāgaritaṃ, bhāsanaṃ bhāsitanti vuccati. Nisajjāti nisīdanā. Gonisādoti gonisajjanā. Upanisāti upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā, kāraṇaṃ. Nisādetunti nisīdāpetuṃ. Nisādetvāti nisīdāpetvā.

ဤ 'ကုသီတော' ဟူသော ပုဒ်၌ ဒ-ကာရသည် တ-ကာရ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် 'သုဂတော' ဟူသော ပုဒ်၌ ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'သတသ္မီတိ ဟောတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍သာ 'သီဒတိ' ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် 'သတံ' မည်၏၊ ဤသည်ကား အနိစ္စ၏ အမည်တည်း။ ဤပုဒ်ဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူ၏။ 'သတံ' ဟူသည် ဤ၌ ဝိဘတ်မရှိသော ညွှန်ပြချက်တည်း။ 'သန္နိသီဝေသု' ဟူသည် ပင်ပန်းမှုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် နားနေကုန်သော (ထိုင်ကုန်သော)၊ အနားယူကုန်သော ဟု အနက်ရ၏။ ဒ-ကာရကို ဝ-ကာရ ပြု၍ ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ 'နိသီဒနံ' ဟူသည် ထိုင်ခြင်းကိရိယာတည်း။ သို့မဟုတ် ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသော အာသန (ထိုင်စရာနေရာ) တည်း။ အကြောင်းမူကား ထိုနေရာ၌ ထိုင်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'နိသီဒန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'နိသိန္နံ' ဟူသည် ထိုင်ခြင်းကိရိယာကိုပင် ဆိုလို၏။ ဤ၌မူကား "သွားသော်လည်းကောင်း၊ ရပ်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အိပ်သော်လည်းကောင်း၊ နိုးသော်လည်းကောင်း၊ ပြောသော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေသော်လည်းကောင်း ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသူ ဖြစ်၏။ မာတုဂါမနှင့်အတူ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ သင့်အား ထိုင်အပ်ပြီဟု ထင်မှတ်၍ ဝိနည်းကုက္ကုစ္စကို ဖြစ်စေ၏" အစရှိသည်တို့၌ ၎င်း၏ သုံးနှုန်းပုံကို သိအပ်၏။ ဤ၌ သွားခြင်းကို 'ဂတံ'၊ ရပ်ခြင်းကို 'ဌိတံ'၊ ထိုင်ခြင်းကို 'နိသိန္နံ' (နိသန္နံ)၊ အိပ်ခြင်းကို 'သုတ္တံ'၊ နိုးခြင်းကို 'ဇာဂရိတံ'၊ ပြောခြင်းကို 'ဘာသိတံ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'နိသဇ္ဇာ' ဟူသည် ထိုင်ခြင်း (နိသီဒနာ) တည်း။ 'ဂေါနိသာဒေါ' ဟူသည် နွားဝပ်ခြင်း (နွားထိုင်ခြင်း) တည်း။ 'ဥပနိသာ' ဟူသည် ဤအကြောင်း၌ အကျိုးတရားသည် ကပ်၍ တည်တတ် (ထိုင်တတ်) သောကြောင့် 'ဥပနိသာ' မည်၏၊ အကြောင်းရင်း (ကာရဏ) တည်း။ 'နိသာဒေတုံ' ဟူသည် ထိုင်စေခြင်းငှာ (နိသီဒါပေတုံ) တည်း။ 'နိသာဒေတွာ' ဟူသည် ထိုင်စေ၍ (နိသီဒါပေတွာ) တည်း။


Bhāve [Pg.97] napuṃsako ñeyyo, nisinnanti ravo pana;

Vāccaliṅgo tiliṅgo so, gatādīsupyayaṃ nayo.

ဘာဝအနက်၌ 'နိသိန္နံ' ဟူသော အသံကို နပုံလိင်ဟု မှတ်အပ်၏။ ကတ္တုစသော ဝါစျအနက်၌မူကား ထိုပုဒ်သည် သုံးလိင် (တိလိင်္ဂ) ရှိ၏။ ဂတ-စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။


Cada yācane. Yācanaṃ ajjhesanaṃ. Cadati.

စဒ-ဓာတ်သည် တောင်းပန်ခြင်း (ယာစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယာစန ဟူသည် တောင်းပန်တိုက်တွန်းခြင်း (အဇ္ဈေသန) တည်း။ စဒတိ။


Mida meda medhāhiṃsāsu. Midati. Medati.

မိဒ၊ မေဒ-ဓာတ်တို့သည် ပညာရှိခြင်း (မေဓာ)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ မိဒတိ။ မေဒတိ။


Nida neda kucchāsannikarisesu. Kucchā garahā. Sannikarisaṃ vohāraviseso. Nidati. Nedati.

နိဒ၊ နေဒ-ဓာတ်တို့သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ကုစ္ဆာ)၊ နီးကပ်စွာ ဆွဲငင်ခြင်း (သန္နိကရိသ) အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကုစ္ဆာ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်း (ဂရဟာ) တည်း။ သန္နိကရိသ ဟူသည် ထူးခြားသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတည်း။ နိဒတိ။ နေဒတိ။


Bundi nisāne. Nisānaṃ tejanaṃ tikkhatā. Bundati. Bondi.

ဗုန္ဒိ-ဓာတ်သည် ထက်မြက်စေခြင်း၊ သွေးခြင်း (နိသာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နိသာန ဟူသည် ထက်မြက်ခြင်း (တေဇန၊ တိက္ခတာ) တည်း။ ဗုန္ဒတိ။ ဗောန္ဒိ (ရုပ်ကိုယ်ခန္ဓာ)။


Ettha ca bondīti sarīraṃ. Tañhi bundāni tikkhāni pisuṇapharusavācādīni vā paññāvīriyādīni vā ettha santīti bondīti vuccati, saññogaparattepi ukārassokārādeso, pāpakalyāṇajanavasenesa attho daṭṭhabbo. Bondisaddassa sarīravācakatā pana –

ဤစကားရပ်၌ 'ဗောန္ဒီ' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၌ ထက်မြက်လှစွာသော ကုန်းတိုက်စကား၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား စသည်တို့ သော်လည်းကောင်း၊ ပညာ၊ ဝီရိယ စသည်တို့ သော်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဗောန္ဒီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ (ဗျည်း) ဆင့်နောင်၌ ရှိသော်လည်း ဥကာရကို ဩကာရပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤအနက်ကို ယုတ်မာသောသူ၊ ကောင်းမြတ်သောသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'ဗောန္ဒီ' သဒ္ဒါ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ဟောသောအဖြစ်ကိုမူ -


‘‘Nāhaṃ puna na ca puna, na cāpi apunappunaṃ;

Hatthibondiṃ pavekkhāmi, tathā hi bhayatajjito’’tiādīsu

'ငါသည် နောက်ထပ်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန်လည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန်လည်းကောင်း ဆင်၏ကိုယ် (ဟတ္ထိဗောန္ဒီ) သို့ မဝင်တော့အံ့၊ ထိုသို့ ဘေးဖြင့် ထိတ်လန့်အပ်သည်ဖြစ်၍...' စသည်တို့၌


Daṭṭhabbā. Imānissa nāmāni –

ရှုအပ်၏။ ဤသည်တို့ကား ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၏ အမည်များတည်း -


Kāyo dehaṃ sarīrañca, vapu bimbañca viggahaṃ;

Bondi gattaṃ tanu ceva, attabhāvo tathūpadhi;

Samussayoti cetāni, dehanāmāni honti hi.

ကာယ၊ ဒေဟ၊ သရီရ၊ ဝပု၊ ဗိမ္ဗ၊ ဝိဂ္ဂဟ၊ ဗောန္ဒီ၊ ဂတ္တ၊ တနု၊ အတ္တဘာဝ၊ ထို့ပြင် ဥပဓိ၊ သမုဿယ ဟူသော ဤသည်တို့ကား ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Vadati, vajjati. Vadeti, ovadati, ovadeti, paṭivadati. Abhivadati, anuvadati, upavadati, apavadati. Nivadati. Aññānipi yojetabbāni. Tattha ‘‘vajjantu bhonto amma’’nti pāḷidassanato vajjatīti padaṃ vuttaṃ. Keci pana garū ‘‘vajjetī’’ti rūpaṃ icchanti, taṃ upaparikkhitvā yuttañce gahetabbaṃ, ‘‘upāsako bhikkhuṃ vadeti. Tena yogena janakāyaṃ, ovadeti mahāmunī’’ti ca dassanato vadeti ovadetīti ca vuttaṃ. Sabbānetāni suddhakattupadāni.

ဝဒ-ဓာတ်သည် ထင်ရှားစွာသော စကား၌ ဖြစ်၏။ ဝဒတိ၊ ဝဇ္ဇတိ။ ဝဒေတိ၊ ဩဝဒတိ၊ ဩဝဒေတိ၊ ပဋိဝဒတိ။ အဘိဝဒတိ၊ အနုဝဒတိ၊ ဥပဝဒတိ၊ အပဝဒတိ။ နိဝဒတိ။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဝဇ္ဇန္တု ဘောန္တော အမ္မ' ဟူသော ပါဠိတော်တွေ့ရှိချက်အရ 'ဝဇ္ဇတိ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကား 'ဝဇ္ဇေတိ' ဟူသော ပုံစံကို အလိုရှိကြကုန်၏၊ ထိုအရာကို စိစစ်၍ သင့်လျော်ပါက ယူအပ်၏။ 'ဥပါသကာသည် ရဟန်းအား ပြောဆို၏ (ဝဒေတိ)။ ထိုယောဂဖြင့် မြတ်စွာသော မုနိသည် လူအပေါင်းအား ဆုံးမတော်မူ၏ (ဩဝဒေတိ)' ဟူသော ပါဠိတော်တွေ့ရှိချက်အရ 'ဝဒေတိ၊ ဩဝဒေတိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအားလုံးတို့သည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ovādeti[Pg.98], vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto, imāni hetukattupadāni.

ဩဝါဒေတိ၊ ဝါဒယတိ၊ ဝါဒါပေတိ၊ ဝါဒါပယတိ။ ဝဇ္ဇေန္တော၊ ဝဇ္ဇယန္တော ဤသည်တို့ကား ဟေတုကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Kamme ‘‘vadiyati, ovadiyati, vajjiyati. Vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ’’ iccādīni bhavanti. ‘‘Vādo, ovādo, paṭivādo, pavādo, abhivādanaṃ, anuvādo, upavādo, apavādo, vivādo, nivādanaṃ, vajjaṃ, vadanaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni yojetabbāni.

ကံအရာ၌ 'ဝဒိယတိ၊ ဩဝဒိယတိ၊ ဝဇ္ဇိယတိ။ ဝဒိယမာနော၊ ဝဇ္ဇမာနော၊ ဩဝဒိယမာနော၊ ဩဝဇ္ဇမာနော န ကရောတိ သာသနံ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဝါဒေါ၊ ဩဝါဒေါ၊ ပဋိဝါဒေါ၊ ပဝါဒေါ၊ အဘိဝါဒနံ၊ အနုဝါဒေါ၊ ဥပဝါဒေါ၊ အပဝါဒေါ၊ ဝိဝါဒေါ၊ နိဝါဒနံ၊ ဝဇ္ဇံ၊ ဝဒနံ' စသည်ဖြင့် ဤသို့သော နာမ်ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


‘‘Vadituṃ, vaditvā, vivaditvā’’ iccevamādīni ca tumantādīni padāni.

'ဝဒိတုံ၊ ဝဒိတွာ၊ ဝိဝဒိတွာ' စသည်ဖြင့် ဤသို့သော တုမန္တပစ္စည်း စသည်တို့ဖြစ်ကုန်သော ပုဒ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha vādoti kathā. Vaditabbaṃ vattabbanti vajjaṃ, kiṃ taṃ? Vacanaṃ. Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homīti ettha hi vacanaṃ ‘‘vajja’’nti vuccati. Vadanti etenāti vadanaṃ, mukhaṃ. Mukhassa hi imāni nāmāni –

ထိုစကားရပ်တို့၌ 'ဝါဒ' ဟူသည် စကား (ကထာ) ဖြစ်၏။ ပြောဆိုအပ် သင့်လျော်အပ်သော စကားသည် 'ဝဇ္ဇ' မည်၏၊ ထို 'ဝဇ္ဇ' သည် အဘယ်နည်း။ စကား (ဝစန) တည်း။ 'ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန၊ သမင်္ဂိနီ သာမိကေန ဟောမိ' ဟူသော ဤစကား၌ စကားကို 'ဝဇ္ဇ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝဒန' (နှုတ်ခမ်း၊ မျက်နှာ) မည်၏။ နှုတ်ခမ်း (မျက်နှာ) ၏ အမည်တို့ကား ဤသည်တို့တည်း -


Vadanaṃ lapanaṃ tuṇḍaṃ, mukha massañca ānanaṃ;

Sūkarādimukhaṃ tuṇḍa-miti ñeyyaṃ visesato.

ဝဒန၊ လပန၊ တုဏ္ဍ၊ မုခ၊ အဿ၊ အာနန ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ အထူးအားဖြင့် ဝက်စသည်တို့၏ နှုတ်သီးကို 'တုဏ္ဍ' ဟု သိအပ်၏။


Tatra vadatīti pitā puttaṃ vadati. Apica vadatīti bherī vadati, nādaṃ muñcatīti attho. Esa nayo vajjatīti etthāpi.

ထိုစကားရပ်၌ 'ဝဒတိ' ဟူသည် အဘသည် သားအား ပြောဆို၏ (pitā puttaṃ vadati)။ တစ်နည်းကား 'ဝဒတိ' ဟူသည် စည်သည် မြည်၏ (bherī vadati)၊ အသံကို လွှတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤနည်းသည် 'ဝဇ္ဇတိ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဖြစ်၏။


Tatrāyaṃ padamālā, vadati, vadanti. Vadasi, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadate, vadante. Vadase, vadavhe. Vade, vadamhe.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ဤပဒမာလာကား - ဝဒတိ၊ ဝဒန္တိ။ ဝဒသိ၊ ဝဒထ။ ဝဒါမိ၊ ဝဒါမ။ ဝဒတေ၊ ဝဒန္တေ။ ဝဒသေ၊ ဝဒဝှေ။ ဝဒေ၊ ဝဒမှေ။


Vadatu, vadantu. Vadāhi, vada, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ. Vadassu, vadavho. Vade, vadāmase.

ဝဒတု၊ ဝဒန္တု။ ဝဒါဟိ၊ ဝဒ၊ ဝဒထ။ ဝဒါမိ၊ ဝဒါမ။ ဝဒတံ၊ ဝဒန္တံ။ ဝဒဿု၊ ဝဒဝှေါ။ ဝဒေ၊ ဝဒါမသေ။


Vajjati, vajjanti. Vajjasi, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante. Vajjase, vajjavhe. Vajje, vajjamhe.

ဝဇ္ဇတိ၊ ဝဇ္ဇန္တိ။ ဝဇ္ဇသိ၊ ဝဇ္ဇထ။ ဝဇ္ဇာမိ၊ ဝဇ္ဇာမ။ ဝဇ္ဇတေ၊ ဝဇ္ဇန္တေ။ ဝဇ္ဇသေ၊ ဝဇ္ဇဝှေ။ ဝဇ္ဇေ၊ ဝဇ္ဇမှေ။


Vajjatu[Pg.99], vajjantu. Vajjāhi, vajja, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ. Vajjassu, vajjavho. Vajje, vajjāmhase. Imā dve padamālā vadadhātussa vajjādesavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atrāyaṃ sukhumatthavinicchayo, ‘‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’’ti pāḷi. Ettha vajjantīti idaṃ suddhakattupadaṃ taddīpakattā. Kiṃ viya?

ဝဇ္ဇတု၊ ဝဇ္ဇန္တု။ ဝဇ္ဇာဟိ၊ ဝဇ္ဇ၊ ဝဇ္ဇထ။ ဝဇ္ဇာမိ၊ ဝဇ္ဇာမ။ ဝဇ္ဇတံ၊ ဝဇ္ဇန္တံ။ ဝဇ္ဇဿု၊ ဝဇ္ဇဝှေါ။ ဝဇ္ဇေ၊ ဝဇ္ဇာမှသေ။ ဤပဒမာလာ နှစ်ခုတို့သည် ဝဒဓာတ်၏ ဝဇ္ဇအာဒေသ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု ရှုအပ်၏။ ဤအရာ၌ သိမ်မွေ့သော အနက်ဆုံးဖြတ်ချက်ကား - 'မာနုဿကာ စ ဒိဗ္ဗာ စ၊ တူရိယာ ဝဇ္ဇန္တိ တာဝဒေ' ဟူသော ပါဠိတော်ရှိ၏။ ဤပါဠိ၌ 'ဝဇ္ဇန္တိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုအနက်ကို ပြတတ်သောကြောင့် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်း။


‘‘Udīrayantu saṅkhapaṇavā, vadantu ekapokkharā;

Nadantu bheī sannaddhā, vaggū vadantu dundubhī’’ti

'ခရုသင်းနှင့် စည်ငယ်တို့သည် မြည်စေကုန်သတည်း၊ တစ်ဖက်ပိတ် စည်တို့သည် မြည်စေကုန်သတည်း၊ တီးစည်တို့သည် မြည်စေကုန်သတည်း၊ သာယာသော ကြေးစည်တို့သည် မြည်စေကုန်သတည်း' ဟူ၍


Ettha ‘‘udīrayantu vadantu’’ādīni viya. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vajjiṃsūti atītavacane vattamānavacanaṃ veditabba’’nti suddhakattuvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu vadadhātussa vajjādeso daṭṭhabbo.

ဤပါဠိ၌ 'ဥဒီရယန္တု ဝဒန္တု' စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌကထာ၌ 'ဝဇ္ဇန္တိဟူသည် မြည်ကြကုန်ပြီ (ဝဇ္ဇိံသု) ဟု အတိတ်ဝစန၌ ဝတ္တမန်ဝစနကို သိအပ်၏' ဟု သုဒ္ဓကတ္တုအနက်အားဖြင့် ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော အရာတို့၌ ဝဒဓာတ်၏ ဝဇ္ဇအာဒေသပြုခြင်းကို သိအပ်၏။


‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū;

Antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti

'ခရုသင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ စည်ငယ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ များစွာသော ပတ်သာတီးစည်တို့သည်လည်းကောင်း ကောင်းကင်၌ အံ့ဖွယ်သရဲကို မြင်၍ ကောင်းကင်ဝယ် မြည်ကြကုန်၏' ဟူသော ပါဠိ၌ -


Ettha pana vajjantīti hetukattupadaṃ taddīpakattā. Tañca kho vaṇṇasandhivisayattā vādayantīti kāritapadarūpena siddhaṃ. Tathā hi ‘‘vādayantī’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yakāre pare saralopo kato, dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ pubbakkharassa rassattañca bhavati. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti hetukattuvasena vivaraṇaṃ. Tathā hi ‘‘devatā nabhe accherakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā antalikkhe etāni saṅkhapaṇavādīni tūriyāni vādayantī’’ti hetukattuvasena attho gahetabbo bhavati, tasmā īdisesu ṭhānesu vadassa vajjādeso na bhavati.

ဤပါဠိ၌မူ 'ဝဇ္ဇန္တိ' ဟူသည် ကာရိတ်ပုဒ် (ဟေတုကတ္တုပုဒ်) ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်ကို ပြတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပုဒ်သည်လည်း ဝဏ္ဏသန္ဓိ၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် 'ဝါဒယန္တိ' ဟူသော ကာရိတ်ပုဒ်ပုံစံဖြင့် ပြီး၏။ ထိုသို့ပင် 'ဝါဒယန္တိ' ဟူသော ပုဒ်ပုံစံကို တည်၍ ယကာရနောင်၌ သရချေခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ (ထို့နောက်) ဒျကာရသံယုတ်ကို ဇ္ဇကာရနှစ်လုံး ပြု၍ ရှေ့အက္ခရာကို ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ 'ဝဇ္ဇန္တိဟူသည် တီးမှုတ်စေကုန်၏ (ဝါဒယန္တိ)' ဟု ဟေတုကတ္တုအနက်အားဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'နတ်တို့သည် ကောင်းကင်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ယမိုက်ပြာဋိဟာ အံ့ဖွယ်ကို မြင်၍ ကောင်းကင်ဝယ် ထိုခရုသင်း၊ စည်ငယ် စသော တူရိယာတို့ကို တီးမှုတ်စေကုန်၏' ဟု ဟေတုကတ္တုအနက်ကို ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော အရာတို့၌ ဝဒ၏ ဝဇ္ဇအာဒေသသည် မဖြစ်။


Kecettha vadeyyuṃ ‘‘antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti etthāpi ‘‘vajjantī’’ti padaṃ suddhakattupadameva, na hetukattupadaṃ [Pg.100] ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇe katepi, tathā hi ‘‘ye kecime diṭṭhiparibbasānā, ‘‘idameva sacca’nti vivādayantī’’ti ca ‘‘evampi viggayha vivādayantī’’ti ca evamādīsu vadantipadena samānatthaṃ ‘‘vādayantī’’ti padañca sāsane diṭṭha’’nti? Tanna, ‘‘disvā’’ti dassanakriyāvacanato. Na hi saṅkhapaṇavādīnaṃ pāṭihāriyādidassanaṃ upapajjati dassanacittassa abhāvatoti. Saccaṃ, tathāpi –

ဤအရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe' ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း 'ဝဇ္ဇန္တိ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'ဝဇ္ဇန္တိဟူသည် ဝါဒယန္တိ' ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်သော်လည်း သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်သာ ဖြစ်၏၊ ဟေတုကတ္တုပုဒ် မဟုတ်ဟု ဆိုငြားအံ့၊ ထိုသို့ပင် 'အကြင်မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၌ မှီဝဲကုန်သော သူတို့သည် 'ဤအယူသာလျှင် မှန်၏' ဟု ငြင်းခုံကြကုန်၏ (ဝိဝါဒယန္တိ)' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသို့လျှင် ခိုက်ရန်ဖြစ်၍ ငြင်းခုံကြကုန်၏ (ဝိဝါဒယန္တိ)' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့၌ 'ဝဒန္တိ' ပုဒ်နှင့် အနက်တူသော 'ဝါဒယန္တိ' ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း သာသနာတော်၌ တွေ့ရသတည်း (ဟု ဆိုအံ့)။ ထိုစကားသည် မမှန်၊ 'မြင်၍ (ဒိသွာ)' ဟူသော မြင်ခြင်းကြိယာကို ဆိုသောကြောင့်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခရုသင်း၊ စည်ငယ် စသည်တို့အား ပြာဋိဟာ စသည်တို့ကို မြင်ခြင်းသည် မသင့်လျော်၊ မြင်တတ်သောစိတ် (စက္ခုဝိညာဉ်စိတ်) မရှိသောကြောင့်တည်း။ မှန်၏၊ သို့သော်လည်း -


‘‘Rādante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā;

Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti

'ငိုကြွေးနေသော သူငယ်တို့ကို မြင်၍ မြင့်မားလှစွာသော သစ်ပင်ကြီးတို့သည် ကိုယ်တိုင်ပင် ညွတ်ကိုင်း၍ သူငယ်တို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်ကုန်၏' ဟူသော


Ettha viya upacaritattā upapajjateva dassanavacanaṃ. Tasmā ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇaṃ suddhakattuvasena katanti? Tanna, heṭṭhā –

ဤပါဠိ၌ကဲ့သို့ တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် မြင်ခြင်းကို ဟောသောစကားသည် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝဇ္ဇန္တိဟူသည် ဝါဒယန္တိ' ဟူသော ဖွင့်ဆိုချက်သည် သုဒ္ဓကတ္တုအနက်ဖြင့် ပြုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော (ဟု ဆိုအံ့)။ ထိုစကားသည် မဟုတ်၊ အောက်၌ -


‘‘Saṅgītiyo ca vattanti, ambare anilañjase;

Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti

'လေလျှောက်ရာ လမ်းခရီးဖြစ်သော ကောင်းကင်၌ သီချင်းဆိုခြင်းတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကောင်းကင်၌ အံ့ဖွယ်သရဲကို မြင်၍ သားရေဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော စည်ကြီးတို့ကို တီးမှုတ်စေကုန်၏' ဟူ၍ (တွေ့ရှိရသောကြောင့်တည်း။)


Iminnā gāthāya ‘‘vādentīti vādayanti devatā’’ti sapāṭhasesassa atthavivaraṇassa hetukattuvasena katattā. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū’ti paccattavacanavasena vuttattā vajjantīti padaṃ kammavācakapada’’nti ce? Tampi na, kammavasena vivaraṇassa akatattā, kattuvasena pana katattāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

ဤဂါထာဖြင့် ‘ဗာဒေန္တိ-ဟူသည် တီးမှုတ်စေကုန်၏ (နတ်တို့သည် တီးမှုတ်စေကုန်၏)’ ဟု ပါဌ်ကြွင်းနှင့်တကွဖြစ်သော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဟေတုကတ္တုဝါစကအဖြစ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ‘ခရုသင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပုလွေတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် များစွာသော ပတ်သာတဘက်တို့သည်လည်းကောင်း (မြည်ကြကုန်၏)’ ဟု ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဝဇ္ဇန္တိ’ ဟူသောပုဒ်သည် ကမ္မဝါစကပုဒ် ဖြစ်၏ဟု အကယ်၍ ပြောဆိုငြင်းခုံငြားအံ့။ ထိုပြောဆိုချက်သည်လည်း မဟုတ်ပေ၊ ကမ္မဝါစကအစွမ်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုချက်ကို မပြုအပ်သောကြောင့်တည်း၊ ကတ္တုဝါစကအစွမ်းဖြင့်သာ ပြုအပ်သောကြောင့်ဟူ၍ ဤအရာ၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်၏။


Ayamettha vinicchayo veditabbo. Dvigaṇiko vadadhātu bhūvādigaṇiko ca curādigaṇiko ca. So hi bhūvādigaṇe vattanto ‘‘vadati vajjatī’’ti suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayatī’’ti cattāri hetukatturūpāni janeti, curādigaṇe pana ‘‘vādeti, vādayatī’’ti [Pg.101] suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādāpeti, vādāpayatī’’ti ca dve hetukatturūpāni janeti, tasmā sāsane ‘‘vādenti vādayantī’’ti suddhakattupadāni dissanti. ‘‘Vadeyya, vadeyyuṃ’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Vajjeyya, vajjeyyuṃ’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ vajjādesavasena.

ဤအရာ၌ ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ ဝဒဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်လည်းဖြစ်၊ စုရာဒိဂိုဏ်းဝင်လည်းဖြစ်၍ ဂိုဏ်းနှစ်ခုရှိ၏။ ထိုဝဒဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ဖြစ်သည်ရှိသော် ‘ဝဒတိ၊ ဝဇ္ဇတိ’ ဟု ကတ္တုရုပ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍၊ ‘ဝါဒေတိ၊ ဝါဒယတိ၊ ဝါဒါပေတိ၊ ဝါဒါပယတိ’ ဟု ဟေတုကတ္တုရုပ် လေးခုတို့ကို ဖြစ်စေ၏။ စုရာဒိဂိုဏ်း၌မူကား ‘ဝါဒေတိ၊ ဝါဒယတိ’ ဟု ကတ္တုရုပ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍၊ ‘ဝါဒါပေတိ၊ ဝါဒါပယတိ’ ဟု ဟေတုကတ္တုရုပ် နှစ်ခုတို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်၌ ‘ဝါဒေန္တိ၊ ဝါဒယန္တိ’ ဟု သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ‘ဝဒေယျ၊ ဝဒေယျုံ’ စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို သိအပ်၏။ ‘ဝဇ္ဇေယျ၊ ဝဇ္ဇေယျုံ’ စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကိုလည်း ဝဇ္ဇအာဒေသအစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။


Atha vā vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjunti padamiva. Ettha ca ‘‘vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Vadeyyuṃ vāna vadeyyuṃvāti attho. Vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi iccapi. Vutto vajjāsi vandanaṃ. Vajjesi kho tvaṃ vāmūraṃ. Vadeyyātha, vajjātha. Ammaṃ arogaṃ vajjātha. Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma. Vadetha, vaderaṃ. Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho. Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe. Pubbe viya idhāpi yakāre pare saralopo daṭṭhabbo. Aññānipi upaparikkhitvā gahetabbāni.

သို့မဟုတ်လည်း ဝဒေယျ၊ ဝဒေယျုံ၊ ဝဇ္ဇုံ (ဟု ရှိ၏)။ ‘ပိတာ မာတာ စ တေ ဒဇ္ဇုံ’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့တည်း။ ဤအရာ၌လည်း ‘ဝဇ္ဇုံ ဝါ တေ န ဝါ ဝဇ္ဇုံ၊ နတ္ထိ နာသာယ ရူဟနာ’ ဟူသော ပါဠိသည် သာဓကဖြစ်၏။ ‘ပြောဆိုကြကုန်ရာသော်လည်းကောင်း၊ မပြောဆိုကြကုန်ရာသော်လည်းကောင်း’ ဟု အနက်ရ၏။ ဝဒေယျာသိ၊ ဝဇ္ဇာသိ၊ ဝဇ္ဇေသိ ဟူသည် ကတ္တုရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဝုတ္တော ဝဇ္ဇာသိ ဝန္ဒနံ’၊ ‘ဝဇ္ဇေသိ ခေါ တွံ ဝါမူရံ’ (ဟူ၍ သာဓကများ ရှိကုန်၏)။ ဝဒေယျာထ၊ ဝဇ္ဇာထ။ ‘အမ္မံ အရောဂံ ဝဇ္ဇာထ’ (ဟူ၍ သာဓက ရှိ၏)။ ဝဒေယျာမိ၊ ဝဇ္ဇာမိ၊ ဝဒေယျာမ၊ ဝဇ္ဇာမ။ ဝဒေထ၊ ဝဒေရံ။ ဝဒေထော၊ ဝဒေယျာဝှေါ၊ ဝဇ္ဇာဝှေါ။ ဝဒေယျံ၊ ဝဇ္ဇံ၊ ဝေဒယျာမှေ၊ ဝဇ္ဇာမှေ။ ရှေး၌ကဲ့သို့ ဤအရာ၌လည်း ယကာရနောင်သော် သရချေခြင်းကို သိအပ်၏။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း စိစစ်၍ ယူအပ်ကုန်၏။


Idāni parokkhādirūpāni kathayāma. Vada, pāvada, yathā babhuva. Dakāralope ‘‘pāva’’ itipi rūpaṃ bhavati, ‘‘paṭipaṃ vadehi bhaddante’’ti ettha ‘‘paṭipa’’nti padaṃ viya. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāva’’ iti pāḷi dissati. Ettha pasaddo upasaggo dīghaṃ katvā vutto ‘‘pāvadati pāvacana’’ntiādīsu viya, pāvāti ca idaṃ atītavacanaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana atītavacanaṃ idanti jānantopi garu vattamānavacanavasena ‘‘pāvāti vadatī’’ti vivaraṇamakāsi īdisesu ṭhānesu kālavipallāsavasena atthassa vattabbattā.

ယခုအခါ ပရောက္ခာစသော ရုပ်တို့ကို ပြောဆိုပါအံ့။ ဝဒ၊ ဝဒုံ။ ဝဒေ၊ ဝဒိတ္ထ၊ ဝဒံ၊ ဝဒိမှ။ ဝဒိတ္ထ၊ ဝဒိရေ။ ဝဒိတ္ထော၊ ဝဒိဝှေါ။ ဝဒိံ၊ ဝဒိမှေ။ ဒကာရကျေခြင်းကြောင့် ‘ပါဝ’ ဟူသော ရုပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ‘ပဋိပံ ဝဒေဟိ ဘဒ္ဒန္တေ’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘ပဋိပံ’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့တည်း။ ထို့အတူ ‘ယော အာတုမာနံ သယမေဝ ပါဝ’ ဟူသော ပါဠိသည် ထင်ရှား၏။ ဤအရာ၌ ‘ပ’ သဒ္ဒါ ဥပသဂ်သည် ‘ပါဝဒတိ ပါဝစနံ’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏၊ ‘ပါဝ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အတိတ်ကာလပြစကား ဖြစ်၏၊ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ဤပုဒ်သည် အတိတ်ပြစကားဖြစ်ကြောင်း သိလျက်နှင့်ပင် ဆရာသည် ဝတ္တမာနကာလပြစကားအစွမ်းဖြင့် ‘ပါဝါတိ ဝဒတိ’ ဟု အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုတော်မူခဲ့၏၊ ဤသို့သော နေရာတို့၌ ကာလပြောင်းလဲခြင်း (ကာလဝိပလ္လာသ) အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုထိုက်သောကြောင့်တည်း။


Āyasmāpi ca sāriputto niddese ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti padaṃ nikkhipitvā ātumā vuccati attā, sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati, ‘‘ahamasmi [Pg.102] sīlasampanno’’ti vā ‘‘vatasampanno’’ti vāti vattamānavacanena atthaṃ niddisi. Atha vā pāvāti idaṃ na kevalaṃ vadadhātuvaseneva nipphannaṃ, atha kho udhātuvasenapi. Tathā hi idaṃ papubbassa usadde iti dhātussa payoge ukārassa okārādesaṃ katvā tato parokkhābhūte akāre pare okārassa āvādesaṃ tato ca sandhikiccaṃ katvā sijjhati, tasmā udhātussa vadadhātuyā samānatthattā tannipphannarūpassa ca vadadhātuyā nipphannarūpena samānarūpattā ‘‘sayameva attānaṃ pāvadatī’’ti vadadhātuvasena niddisīti daṭṭhabbaṃ.

အရှင်သာရိပုတ္တရာသည်လည်း နိဒ္ဒေသ၌ ‘ယော အာတုမာနံ သယမေဝ ပါဝါ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ထား၍ ‘အာတုမာ’ ဟူသည် မိမိကို ဆိုလိုသည်၊ ‘သယမေဝ ပါဝါ’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကို ပြောဆို၏၊ ‘ငါသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏’ သို့မဟုတ် ‘ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏’ ဟု ဝတ္တမာနဝစနဖြင့် အနက်ကို ညွှန်ပြတော်မူခဲ့၏။ သို့မဟုတ်လည်း ‘ပါဝါ’ ဟူသော ဤရုပ်သည် ဝဒဓာတ်အစွမ်းသက်သက်ဖြင့် ပြီးသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဥဓာတ်အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြီး၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ဤရုပ်သည် ပ-ဥပသရရှေ့ရှိသော ‘ဥသဒ္ဒေ’ ဟူသော ဓာတ်၏ အသုံး၌ ဥကာရကို ဩကာရအာဒေသပြု၍၊ ထိုမှတစ်ပါး ပရောက္ခာဝိဘတ် အကာရနောင်သောကြောင့် ဩကာရကို အာဝါဒေသပြုကာ ထိုမှ သန္ဓိကိစ္စကို ပြု၍ ပြီး၏။ ထို့ကြောင့် ဥဓာတ်သည် ဝဒဓာတ်နှင့် အနက်တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဥဓာတ်မှ ပြီးသောရုပ်သည် ဝဒဓာတ်မှ ပြီးသောရုပ်နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်တူသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကို ပြောဆို၏’ ဟု ဝဒဓာတ်အစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Idāni vicchinnā padamālā ghaṭīyati. Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva iccapi. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. Tathā ‘‘vajja, vajju’’ iccādīni parokkhārūpāni.

ယခုအခါ ပြတ်တောက်နေသော ပုဒ်မာလာကို ဆက်စပ်ပြပါအံ့။ ဝဒ၊ ဝဒုံ။ ဝဒေ၊ ဝဒိတ္ထ၊ ဝဒံ၊ ဝဒိမှ။ ဝဒိတ္ထ၊ ဝဒိရေ။ ဝဒိတ္ထော၊ ဝဒိဝှေါ။ ဝဒိံ၊ ဝဒိမှေ။ ပါဝဒ၊ ပါဝ စသည်တို့တည်း။ ပါဝဒု။ ပါဝဒေ၊ ပါဝဒိတ္ထ။ ပါဝဒံ၊ ပါဝဒိမှ။ ပါဝဒိတ္ထ၊ ပါဝဒိရေ။ ပါဝဒိတ္ထော၊ ပါဝဒိဝှေါ။ ပါဝဒိံ၊ ပါဝဒိမှေ။ ထို့အတူ ‘ဝဇ္ဇ၊ ဝဇ္ဇု’ စသည်တို့သည် ပရောက္ခာရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’’ iccādīni hiyyattanīrūpāni.

‘အဝဒါ၊ အဝဒူ။ အဝဇ္ဇာ၊ အဝဇ္ဇူ’ စသည်တို့သည် ဟီယျတ္တနီရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’’ iccādīni ajjatanīrūpāni.

‘အဝဒိ၊ ဝဒိ၊ အဝဒုံ၊ ဝဒုံ၊ အဝဒိံသု၊ ဝဒိံသု။ အဝဇ္ဇိ၊ ဝဇ္ဇိ’ စသည်တို့သည် အဇ္ဇတနီရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’’ iccādīni bhavissantīrūpāni.

‘ဝဒိဿတိ၊ ဝဒိဿန္တိ။ ဝဇ္ဇိဿတိ၊ ဝဇ္ဇိဿန္တိ’ စသည်တို့သည် ဘဝိဿန္တီရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā’’ iccādīni kālātipattirūpāni. Sesāni sabbānipi yathāsambhavaṃ vitthāretabbāni. Yā panettha vadadhātu viyattiyaṃ vācāyaṃ vuttā, sā katthaci ‘‘vadantaṃ ekapokkharā. Bherivādako’’tiādīsu abyattasaddepi vattati upacaritavasenāti daṭṭhabbaṃ.

‘အဝဒိဿာ၊ ဝဒိဿာ၊ အဝဇ္ဇိဿာ၊ ဝဇ္ဇိဿာ’ စသည်တို့သည် ကာလာတိပတ္တိရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော အလုံးစုံသော ရုပ်တို့ကိုလည်း ဖြစ်နိုင်သမျှ ချဲ့အပ်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ ထင်ရှားသော စကား၌ ဟောအပ်သော ဝဒဓာတ်သည် အချို့သော ‘ဝဒန္တံ ဧကပေါက္ခရာ၊ ဘေရိဝါဒကော’ စသည်တို့၌ မထင်ရှားသော အသံ (အဗျတ္တသဒ္ဒ) ၌လည်း ဥပစာအားဖြင့် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Vida [Pg.103] ñāṇe. Ñāṇaṃ jānanaṃ. Vidati. Vedo. Vidū. Kārite ‘‘vedeti. Vedayati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. Vedayanti ca te tuṭṭhiṃ, devā mānusakā ubho’’ti payogā. Tattha pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti. Vedoti vidati sukhumampi kāraṇaṃ ājānātīti vedo, paññāyetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vedehamunī’’ti ettha hi ñāṇaṃ vedoti vuccati. Vedoti vā vedaganthassapi nāmaṃ vidanti jānanti etena uccāritamattena tadādhāraṃ puggalaṃ ‘‘brāhmaṇo aya’’nti, vidanti vā etena brāhmaṇā attanā kattabbakiccanti vedo. So pana iruvedayajuvedasāmavedavasena tividho. Āthabbaṇavedaṃ pana paṇītajjhāsayā na sikkhanti parūpaghātasahitattā. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’ti vuttaṃ. Eteyeva ‘‘chando, manto, sutī’’ti ca vuccanti.

ဝိဒဓာတ်သည် သိခြင်း (ဉာဏ်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဉာဏ်ဟူသည် သိခြင်းတည်း။ ဝိဒတိ။ ဝေဒေါ။ ဝိဒူ။ ကာရိတ်၌ ‘ဝေဒေတိ၊ ဝေဒယတိ၊ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတိ၊ ဝေဒယန္တိ စ တေ တုဋ္ဌိံ၊ ဒေဝါ မာနုသကာ ဥဘော’ ဟူ၍ အသုံးများ ရှိကုန်၏။ ထိုအရာ၌ ‘ပဝေဒေတိ’ ဟူသည် သိစေ၏၊ သိစေအပ်၏၊ ထင်ရှားစွာ ပြု၏။ ‘ဝေဒေါ’ ဟူသည် သိမ်မွေ့သော အကြောင်းရင်းကိုပင် သိတတ်၊ နားလည်တတ်သောကြောင့် ဝေဒမည်၏၊ ဤသည်ကား ပညာ၏ အမည်တည်း။ ‘ဝေဒေဟမုနိ’ ဟူသော ဤအရာ၌ ဉာဏ်ကို ‘ဝေဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဝေဒကျမ်း၏ အမည်ကိုလည်း ‘ဝေဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤဝေဒကျမ်းကို ရွတ်ဆိုရုံမျှဖြင့် ထိုဝေဒကျမ်းကို ဆောင်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဤသူသည် ပုဏ္ဏားဖြစ်၏’ ဟု သိကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဤဝေဒကျမ်းဖြင့် ပုဏ္ဏားတို့သည် မိမိတို့ ပြုအပ်သော ကိစ္စကို သိကြကုန်သောကြောင့် ‘ဝေဒ’ မည်၏။ ထိုဝေဒကျမ်းသည်လည်း ဣရုဝေဒ၊ ယဇုဝေဒ၊ သာမဝေဒ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးရှိ၏။ အာထဗ္ဗဏဝေဒကိုမူကား မြင့်မြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသူတို့သည် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် မသင်ယူကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ ‘တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ (ဝေဒသုံးပုံ၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သူ)’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုဝေဒတို့ကိုပင် ‘ဆန္ဒ၊ မန္တ၊ သုတိ’ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။


Paññāyaṃ tuṭṭhiyaṃ vede, vedasaddo pavattati;

Pāvakepi ca so diṭṭho, jātasaddapurecaro;

ဝေဒသဒ္ဒါသည် ပညာ၌လည်းကောင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုဝေဒသဒ္ဒါသည် ‘ဇာတ’ သဒ္ဒါ ရှေ့၌ ရှိသည်ရှိသော် မီး၌လည်း တွေ့မြင်အပ်၏။


Pacchānuge jātasadde, sati tuṭṭhajanepi ca;

‘‘Vedagū sabbadhamme’’ti etthāpi viditesu ca.

‘ဇာတ’ သဒ္ဒါ နောက်သို့ လိုက်သည်ရှိသော် နှစ်သက်သော လူ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘ဝေဒဂူ သဗ္ဗဓမ္မေ’ ဟူသော ဤအရာ၌ သိအပ်သော တရားတို့၌လည်း (ဝေဒသဒ္ဒါကို တွေ့မြင်အပ်၏)။


Vidūti paṇḍitamanusso. So hi yathāsabhāvato kammañca phalañca kusalādibhede ca dhamme vidatīti ‘‘vidū’’ti vuccati.

‘ဝိဒူ’ ဟူသည် ပညာရှိသော လူတည်း။ ထိုသူသည် ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်စသော အပြားရှိသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့် သဘောအတိုင်း သိတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဒူ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Ruda assuvimocane, sakammikavasenimissā attho gahetabbo. Rodati, rudati iccapi. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā. Rudaṃ. Rudanto.

ရုဒ-ဓာတ်သည် မျက်ရည်ယိုစီးခြင်း (ငိုကြွေးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သကမ္မကအစွမ်းဖြင့် ဤဓာတ်၏အနက်ကို ယူအပ်၏။ ရောဒတိ၊ ရုဒတိ (ငိုကြွေး၏)။ ရုဏ္ဏံ၊ ရုဒိတံ၊ ရောဒနံ (ငိုကြွေးခြင်း)။ ရောဒန္တော၊ ရောဒမာနော (ငိုကြွေးသောသူ)။ ရောဒန္တီ၊ ရောဒမာနာ (ငိုကြွေးသောမိန်းမ)။ ရုဒမုခါ (မျက်ရည်စိုရွှဲသော မျက်နှာရှိသော မိန်းမတို့)။ ရုဒံ၊ ရုဒန္တော (ငိုကြွေးလျက်)။


Tattha [Pg.104] rodatīti kiṃ rodati? Mataṃ puttaṃ vā bhātaraṃ vā rodati. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha’’. Ayaṃ panettha attho – ‘‘yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha, ahaṃ etaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na parodāmi na paridevāmi na anutthunāmī’ti evaṃ sakammikavasenattho veditabbo, na assumuñcanamattena.

ထိုစကား၌ ‘ရောဒတိ’ ဟုဆိုရာဝယ် အဘယ်အရာကို ငိုကြွေးသနည်း? သေလွန်သော သားကိုဖြစ်စေ ညီနောင်ကိုဖြစ်စေ ငိုကြွေး၏။ ထိုအရာ၌ ဤပါဠိတော်ရှိ၏— “ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်သော အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်တော်အား ဤသို့မိန့်တော်မူသောအရာကို တပည့်တော် မငိုကြွေးပါ” ဟု (ရှိ၏)။ ထိုပါဠိ၌ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏— “အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်တော်အား ဤသို့မိန့်တော်မူသော်လည်း တပည့်တော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုဟောကြားချက် (ဗျာကရုဏ်း) ကို မစိုးရိမ်မပူဆွေးပါ၊ မညည်းတွားပါ၊ နှလုံးမသာမယာ မဖြစ်ပါ” ဟု ဤသို့ သကမ္မကအစွမ်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏၊ မျက်ရည်ကျရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။


‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;

Jīvantaṃ amma passanti, kasmā maṃ amma rodasī’ti

“အမိ... သေလွန်သောသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ အသက်ရှင်လျက်နှင့် မမြင်ရသောသူကိုသော်လည်းကောင်း ငိုကြွေးကြကုန်၏။ အမိ... အသက်ရှင်လျက် မြင်နေရပါလျက်နှင့် အဘယ်ကြောင့် တပည့်တော်ကို ငိုကြွေးဘိသနည်း” ဟု (ဟူ၏)။


Ayañcettha payogo’’ti idamaṭṭhakathāvacanaṃ. Idaṃ pana ṭīkāvacanaṃ – ‘‘yathā sakammakā dhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassetuṃ ‘na paridevāmi na anutthunāmī’ti āha. Anutthunasaddo sakammakavasena payujjati ‘purāṇāni anutthuna’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāya anutthunanaṃ rudanaṃ adhippetanti dassetī’’ti.

“ဤသည်ကား ဤအရာ၌ သုံးစွဲပုံ (ပယောဂ) ဖြစ်၏” ဟူသည်ကား အဋ္ဌကထာစကားတည်း။ ဤကား ဋီကာစကားဖြစ်၏— “သကမ္မကဖြစ်ကုန်သော ဓာတ်ပုဒ်တို့သည် အနက်ထူးခြားမှုကြောင့် ‘ဝိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော (နိုးကြားသောယောကျ်ား)’၊ ‘ဝိဗုဒ္ဓေါ ကမလသဏ္ဍော (ပွင့်သောကြာတော)’ ဟု အကမ္မက ဖြစ်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အနက်ထူးခြားမှုကြောင့် အကမ္မကဖြစ်သော်လည်း သကမ္မက ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘န ပရိဒေဝါမိ န အနုတ္ထုနာမိ’ ဟု ဆိုတော်မူ၏။ အနုတ္ထုနသံ (အနုတ္ထုနပုဒ်) သည် ‘ပုရာဏာနိ အနုတ္ထုနံ’ (ဟောင်းသော အရာတို့ကို စိုးရိမ်ညည်းတွားလျက်) စသည်တို့၌ သကမ္မကအစွမ်းဖြင့် သုံးစွဲအပ်၏။ ‘ဤသည်ကား ဤအရာ၌ သုံးစွဲပုံဖြစ်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤဂါထာ၌ ညည်းတွားခြင်း ‘အနုတ္ထုနန’ ဖြင့် ငိုကြွေးခြင်း ‘ရုဒန’ ကို ရည်ရွယ်ကြောင်း ပြ၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။


Dalidda duggatiyaṃ. Dukkhassa gati patiṭṭhāti duggatīti ayaṃ attho ‘‘apāyaṃ duggatiṃvinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādīsu yujjati, idha pana idaṃ atthaṃ aggahetvā añño attho gahetabbo. Kathaṃ duggatīti? Dukkhena kicchena gati gamanaṃ annapānādilābho duggatīti. Daliddati. Daliddo, daliddī, dāliddiyaṃ. Tattha daliddatīti sabbaṃ icchiticchitaṃ paraṃ yācitvā eva dukkhena adhigacchati, na ayācitvāti attho. Duliddoti duggatamanusso. Daliddīti duggatā nārī. Daliddassa bhāvo dāliddiyaṃ. Ettha ca sabbameva ‘‘daliddatī’’ti lokikappayogadassanato ‘‘daliddatī’’ti kriyāpadaṃ vibhāvitaṃ. Sāsane pana [Pg.105] taṃ kriyāpadaṃ na āgataṃ, ‘‘daliddo daliddī’’ti nāmapadāniyeva āgatāni. Anāgatampi taṃ ‘‘nāthatī’’ti padamiva sāsanānulomattā gahetabbameva. Garū pana kaccāyanamatavasena dala duggatimhīti duggativācakadaladhātuto iddapaccayaṃ katvā ‘‘daliddo’’ti nāmapadaṃ dassesuṃ.

ဒလိဒ္ဒ-ဓာတ်သည် ဆင်းရဲခြင်း (ဒုဂ္ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ဆင်းရဲခြင်း၏ လားရာ တည်ရာသည် ဒုဂ္ဂတိမည်၏” ဟူသော ဤအနက်သည် “အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ” စသည်တို့၌ သင့်လျော်၏၊ သို့သော် ဤနေရာ၌ ထိုအနက်ကိုမယူဘဲ အခြားအနက်ကို ယူအပ်၏။ အဘယ်သို့ ဒုဂ္ဂတိ ဖြစ်သနည်း? ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ သွားလာလှုပ်ရှားရခြင်း၊ အစာအာဟာရ ရရှိခြင်းသည် ဒုဂ္ဂတိ မည်၏။ ဒလိဒ္ဒတိ (ဆင်းရဲ၏)။ ဒလိဒ္ဒေါ (ဆင်းရဲသောသူ)၊ ဒလိဒ္ဒီ (ဆင်းရဲသောမိန်းမ)၊ ဒါလိဒ္ဒိယံ (ဆင်းရဲခြင်း)။ ထိုစကား၌ ‘ဒလိဒ္ဒတိ’ ဟူသည် အလိုရှိအပ်သမျှ အလုံးစုံကို သူတစ်ပါးထံ တောင်းခံမှသာလျှင် ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ ရရှိ၏၊ မတောင်းဘဲနှင့် မရရှိဟု အနက်ရ၏။ ဒုလိဒ္ဒေါ (ဒလိဒ္ဒေါ) ဟူသည် ဆင်းရဲသော ယောကျ်ားတည်း။ ဒလိဒ္ဒီ ဟူသည် ဆင်းရဲသော မိန်းမတည်း။ ဒလိဒ္ဒ၏ အဖြစ်သည် ဒါလိဒ္ဒိယ (ဆင်းရဲခြင်း) မည်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ‘ဒလိဒ္ဒတိ’ ဟူသော လောကီသုံးစွဲမှု ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ‘ဒလိဒ္ဒတိ’ ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကို ပြဆိုအပ်၏။ သာသနာတော်၌မူ ထိုကြိယာပုဒ်သည် မလာရှိပေ၊ ‘ဒလိဒ္ဒေါ၊ ဒလိဒ္ဒီ’ ဟူသော နာမ်ပုဒ်တို့သာ လာရှိကုန်၏။ ပါဠိတော်၌ မလာသော်လည်း ထိုကြိယာပုဒ်ကို ‘နာထတိ’ ပုဒ်ကဲ့သို့ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသောကြောင့် ယူအပ်သည်သာတည်း။ ဆရာမြတ်တို့သည်မူ ကစ္စာယန၏ အယူအဆအစွမ်းဖြင့် ‘ဒလ’ ဒုဂ္ဂတိ၌ဖြစ်သော ဓာတ်မှ ဒုဂ္ဂတိကို ဟောသော ဒလဓာတ်နောက်၌ ‘ဣဒ္ဒ’ ပစ္စည်းပြု၍ ‘ဒလိဒ္ဒေါ’ ဟူသော နာမ်ပုဒ်ကို ပြသတော်မူကြကုန်၏။


Tuda byathane. Tudati, vitudati. Kammani ‘‘tujjati, vitujjamāno, vedanābhibhunno’’ti rūpāni.

တုဒ-ဓာတ်သည် ကျင်နာစေခြင်း၊ ထိုးဆွခြင်း (ဗျထန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တုဒတိ၊ ဝိတုဒတိ (ထိုးဆွ၏၊ ကျင်နာစေ၏)။ ကမ္မကာရက (ကမ္မ) အရာ၌ ‘တုဇ္ဇတိ’ (ထိုးဆွအပ်၏)၊ ‘ဝိတုဇ္ဇမာနော’ (ထိုးဆွအပ်ဆဲဖြစ်သော)၊ ‘ဝေဒနာဘိဘုန္နော’ (ဝေဒနာနှိပ်စက်အပ်သော) ဟူ၍ ရုပ်များ ရှိကုန်၏။


Tudanti vācāhi janā asaññatā,Sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaraṃ;

Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ,Adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacitto;

“ကိုယ်နှုတ်မစောင့်စည်းသော လူတို့သည် စစ်မြေပြင်သို့ ရောက်သော ဆင်ပြောင်အား မြှားတို့ဖြင့် ထိုးဆွဘိသကဲ့သို့ နှုတ်စကားတို့ဖြင့် ထိုးဆွ (ဆဲရေး) ကြကုန်၏။ ရဟန်းသည် ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ကြားရသော်လည်း မပြစ်မှားသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သည်းခံရာ၏။”


Nuda peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ, nudati, panudati. Panudanaṃ.

နုဒ-ဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း၊ ဖယ်ရှားခြင်း (ပေရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေရဏဟူသည် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်ပြုခြင်း၊ ကြိတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ နုဒတိ၊ ပနုဒတိ (ဖယ်ရှား၏၊ မောင်းထုတ်၏)။ ပနုဒနံ (ဖယ်ရှားခြင်း)။


Vidi lābhe. Vindati. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Govindo.

ဝိဒိ-ဓာတ်သည် ရရှိခြင်း (လာဘ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိန္ဒတိ (ရ၏)။ ‘ဥဋ္ဌာတာ ဝိန္ဒတေ ဓနံ’ (ထကြွလုံ့လရှိသောသူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရ၏)။ ဂေါဝိန္ဒော (နွားတို့ကို ရရှိသောသူ သို့မဟုတ် ဂေါဝိန္ဒ)။


Khadi parighāte. Parighātaṃ samantato hananaṃ. Khandati.

ခဒိ-ဓာတ်သည် သတ်ဖြတ်ဖျက်ဆီးခြင်း (ပရိဃာတ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပရိဃာတဟူသည် ပတ်ပတ်လည်မှ သတ်ဖြတ်ခြင်း (ညှဉ်းဆဲခြင်း) တည်း။ ခန္ဒတိ (သတ်ဖြတ်၏၊ ဖျက်ဆီး၏)။


Dakārantadhāturūpāni.

ဒ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Dhakārantadhātu

ဓ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Dhā dhāraṇe. Dadhāti, vidadhāti. Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti. Nidhiṃ nidheti. Nidhi nāma nidhīyati. Tāva sunihito santo. Yato nidhiṃ parihari. Nidahati. Kuhiṃ deva nidahāmi. Paridahati. Yo vattaṃ paridahissati. Dhassati. Paridhassati. Bāloti paraṃ padahati. Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ [Pg.106] ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Saddahati tathāgatassa bodhiṃ. Saddhā, saddahanā, saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ, saddhāyiko, paccayiko. Saddheyyavacasā upāsikā. Saddahituṃ, saddahitvā. Visesādhānaṃ. Sotāvadhānaṃ. Sotaṃ odahati. Ohitasoto. Sotaṃ odahitvā. Maccudheyyaṃ, māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ, dhātu, dhātā, vidhātā. Vidhi. Abhidhānaṃ, abhidheyyaṃ, nidhānavatī vācā, ādhānagāhī, sandhi. Aññānipi yojetabbāni.

ဓာ-ဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း၊ ထားခြင်း (ဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒဓာတိ၊ ဝိဒဓာတိ (ထား၏၊ စီရင်၏)။ ‘ယံ ပဏ္ဍိတော နိပုဏံ သံဝိဓေတိ’ (ပညာရှိသည် သိမ်မွေ့စွာ စီရင်အပ်သော အကြင်အရာ)။ ‘နိဓိံ နိဓေတိ’ (သိုက်ကို မြှုပ်ထား၏)။ ‘နိဓိ နာမ နိဓီယတိ’ (မြှုပ်နှံအပ်သောကြောင့် သိုက်/ရွှေအိုး မည်၏)။ ‘တာဝ သုနိဟိတော သန္တော’ (ဤမျှ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သည်ရှိသော်)။ ‘ယတော နိဓိံ ပရိဟရိ’ (အကြင်အရပ်မှ သိုက်ကို ရွှေ့ပြောင်း၏)။ ‘နိဒဟတိ’ (မြှုပ်ထား၏)။ ‘ကုဟိံ ဒေဝ နိဒဟာမိ’ (မြတ်သောမင်းကြီး... အဘယ်အရပ်၌ မြှုပ်နှံရအံ့နည်း)။ ‘ပရိဒဟတိ’ (ဝတ်ဆင်၏)။ ‘ယော ဝတ္တံ ပရိဒဟိဿတိ’ (အကြင်သူသည် သင်္ကန်းကို ဝတ်ဆင်လတ္တံ့)။ ‘ဓဿတိ’ (ဝတ်ဆင်လတ္တံ့ သို့မဟုတ် ထားလတ္တံ့)။ ‘ပရိဓဿတိ’ (ပတ်ပတ်လည် ဝတ်ဆင်လတ္တံ့)။ ‘ဗာလောတိ ပရံ ပဒဟတိ’ (မိုက်၏ဟု သူတစ်ပါးကို စွပ်စွဲ၏ သို့မဟုတ် အားထုတ်၏)။ ‘သကျာ ခေါ အမ္ဗဋ္ဌ ရာဇာနံ ဥက္ကာကံ ပိတာမဟံ ဒဟန္တိ’ (အမ္ဗဋ္ဌ... သကျတို့သည် ဥက္ကာကမင်းကြီးကို အဘိုးအဖြစ် ထားကြကုန်၏)။ ‘သဒ္ဒဟတိ တထာဂတဿ ဗောဓိံ’ (တထာဂတ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ယုံကြည်၏)။ သဒ္ဓါ (ယုံကြည်ခြင်း)၊ သဒ္ဒဟနာ (ယုံကြည်ခြင်း)၊ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ၊ သဒ္ဒဟိတဗ္ဗံ (ယုံကြည်အပ်သောအရာ)၊ သဒ္ဓါယိကော၊ ပစ္စယိကော (ယုံကြည်ထိုက်သောသူ၊ စိတ်ချရသောသူ)။ ‘သဒ္ဓေယျဝစသာ ဥပါသိကာ’ (ယုံကြည်ထိုက်သော စကားရှိသော ဥပါသိကာမ)။ သဒ္ဒဟိတုံ (ယုံကြည်ခြင်းငှာ)၊ သဒ္ဒဟိတွာ (ယုံကြည်၍)။ ဝိသေသာဓာနံ (အထူးပြု၍ထားခြင်း)။ သောတာဝဓာနံ (နားစွင့်ခြင်း၊ နားညွှတ်ခြင်း)။ ‘သောတံ ဩဒဟတိ’ (နားညွှတ်၏)။ ဩဟိတသောတော (ညွှတ်သောနားရှိသူ)။ ‘သောတံ ဩဒဟိတွာ’ (နားညွှတ်၍)။ မစ္စုဓေယျံ (မစ္စုမင်း၏ တည်ရာနယ်ပယ်)၊ မာရဓေယျံ (မာရ်မင်း၏ ဘုံ)၊ နာမဓေယျံ (အမည်နာမ)၊ ဓာတု (ဓာတ်)၊ ဓာတာ (မွေးမြူသူ၊ ဖန်ဆင်းရှင်)၊ ဝိဓာတာ (စီမံသူ)။ ဝိဓိ (နည်းလမ်း)။ အဘိဓာနံ (အမည်၊ ပြောဆိုခြင်း)၊ အဘိဓေယျံ (အနက်အဓိပ္ပာယ်)၊ နိဓာနဝတီ ဝါစာ (နှလုံးသွင်းထိုက်သောစကား၊ ရွှေအိုးကဲ့သို့ ထိန်းသိမ်းအပ်သောစကား)၊ အာဓာနဂါဟီ (စွဲမြဲစွာယူတတ်သူ)၊ သန္ဓိ (ဆက်စပ်ခြင်း၊ သန္ဓိ)။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane;

Nyāsaṃpubbo yathāyogaṃ, nyāsāropanasandhisu.

ဝိ-ရှေးဦးစွာရှိသော ဓာ-ဓာတ်သည် ပြုခြင်း (ကရောတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ အဘိ-ရှေးဦးစွာရှိသော ဓာ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ဘာသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နိ- အာ- သံ- ဟူသော ရှေးဦးအက္ခရာ (ဥပသဂ်) ရှိသော ဓာ-ဓာတ်သည် အားလျော်စွာ ချထားခြင်း (ညှာသ)၊ တင်ထားခြင်း (အာရောပန)၊ စပ်ခြင်း (သန္ဓိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။


Imasmā pana dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Atra lopo vuccate, dvāraṃ pidahati, dvāraṃ pidahanto, pidahituṃ, pidahitvā, evaṃ akāralopo bhavati. Dvāraṃ apidahitvā, evaṃ akāralopo na bhavati. Ettha hi akāro apiupasaggassa avayavo na hoti. Kinti ce? Paṭisedhatthavācako nipātoyeva, upasaggāvayavo pana adassanaṃ gato, ayaṃ niccālopo. Evaṃ dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Idaṃ acchariyaṃ idaṃ abbhutaṃ. Yatra hi nāma bhagavato pāvacane evarūpapopi nayo sandissati viññūnaṃ hadayavimhāpanakaro, yo ekasmiṃyeva dhātumhi ekasmiṃyeva upasagge ekasmiṃyevatthe kvaci lopālopavasena vibhajituṃ labbhati. Idāni mayaṃ sotūnaṃ paramakosallajananatthaṃ tadubhayampi ākāraṃ ekajjhaṃ karontā tadākāravatiṃ jinavarapāḷiṃ ānayāma –

ဤ ဓာ-ဓာတ်၏ ရှေ့၌ရှိသော ‘အပိ’ ဟူသော ဥပသဂ်၏ အ-ကာရသည် အချို့နေရာ၌ အမြဲ ချေခြင်း (လောပ) သို့ ရောက်၏၊ အချို့နေရာ၌ အမြဲ ချေခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ ဤ (ပထမ) အရာ၌ ချေခြင်းကို ဆိုအပ်၏— ‘ဒွါရံ ပိဒဟတိ’ (တံခါးကို ပိတ်၏)၊ ‘ဒွါရံ ပိဒဟန္တော’ (တံခါးကို ပိတ်လျက်)၊ ‘ပိဒဟိတုံ’ (ပိတ်ခြင်းငှာ)၊ ‘ပိဒဟိတွာ’ (ပိတ်၍) ဟူ၍ ဤသို့ အ-ကာရကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ဒွါရံ အပိဒဟိတွာ’ (တံခါးကို မပိတ်ဘဲ) ဟူ၍ ဤသို့ အ-ကာရကို ချေခြင်း မဖြစ်ပေ။ ဤနေရာ၌ အ-ကာရသည် အပိ-ဥပသဂ်၏ အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်ပေ။ အဘယ်နည်းဟူမူ— တားမြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟောသော နိပါတ်သာ ဖြစ်၏၊ ဥပသဂ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အ-ကာရမူကား ကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ၊ ဤသည်ကား အမြဲ ချေခြင်း (နိစ္စလောပ) တည်း။ ဤသို့လျှင် ဓာ-ဓာတ်၏ရှေ့၌ရှိသော အပိ-ဥပသဂ်၏ အ-ကာရသည် အချို့နေရာ၌ အမြဲ ချေခြင်းသို့ ရောက်၍၊ အချို့နေရာ၌ အမြဲ ချေခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ ဤသည်ကား အံ့ဩဖွယ်ရှိလှပေ၏၊ ဤသည်ကား မဖြစ်စဖူး ထူးခြားလှပေ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် (ပါဠိတော်) ၌ ပညာရှိတို့၏ နှလုံးသားကို အံ့ဩမိန်းမောစေတတ်သော ဤကဲ့သို့သော နည်းလမ်းမျိုးသည် ထင်ရှားရှိပေ၏။ အကြောင်းမူကား ဓာတ်တစ်ခုတည်း၌၊ ဥပသဂ်တစ်ခုတည်း၌၊ အနက်တစ်ခုတည်း၌ပင်လျှင် အချို့နေရာ၌ ချေခြင်း၊ မချေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဝေဖန်ခွဲခြားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ ငါတို့သည် ကြားနာရသော သူတို့အား အလွန်တရာ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း ဖြစ်ထွန်းစေအံ့သောငှာ ထိုပုံစံနှစ်မျိုးလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ထိုပုံစံရှိသော အောင်တော်မူ မြတ်စွာဘုရား၏ ပါဠိတော်ကို ဆောင်ခဲ့ပါအံ့—


‘‘Gaṅgaṃ [Pg.107] me pidahissanti, na taṃ sakkomi brāhmaṇa;

Apidhetuṃ mahāsindhuṃ, taṃ kathaṃ so bhavissati;

Na te sakkomi akkhātuṃ, atthaṃ dhammañca pucchito.

“ပုဏ္ဏား... ငါ့အတွက် ဂင်္ဂါမြစ်ကို ပိတ်ဆို့ကြလတ္တံ့၊ ထိုသမုဒ္ဒရာကြီးကိုမူကား ငါသည် ပိတ်ဆို့ခြင်းငှာ (အပိဓေတုံ) မတတ်နိုင်ပါ၊ ထိုအမှုသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ငါသည် အနက်နှင့် တရားကို အမေးခံရသော်လည်း သင့်အား ပြောကြားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။”


Cittatthasādhaniṃ etaṃ, gāthaṃ sambhavajātake;

Paññāsambhavamicchanto, kare citte sumedhaso’’ti.

“ပညာတိုးပွားခြင်းကို အလိုရှိသော ပညာရှိသောသူသည် စိတ်၏ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော သမ္ဘဝဇာတ်လာ ဤဂါထာကို မိမိ၏စိတ်၌ ဆောင်ထားရာ၏။”


Dhu gatitheriyesu. Gati gamanaṃ, theriyaṃ thirabhāvo. Dhavati. Dhuvaṃ.

ဓု-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ)၊ တည်မြဲခြင်း (ထေရိယ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဂတိဟူသည် သွားခြင်းတည်း၊ ထေရိယဟူသည် ခိုင်မြဲတည်တံ့ခြင်းတည်း။ ဓဝတိ (ပြေး၏၊ သွား၏)။ ဓုဝံ (ခိုင်မြဲသော၊ မြဲသော)။


Ettha ca dhuvanti thiraṃ. ‘‘Nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’tiādīsu viya, tasmā dhuvanti thiraṃ kiñci dhammajātaṃ. Atha vā dhuvanti idaṃ gatitheriyatthavasena nibbānasseva adhivacanaṃ bhavitumarahati. Tañhi jātijarābyādhimaraṇasokādito muccitukāmehi dhavitabbaṃ gantabbanti dhuvaṃ, uppādavayābhāvena vā niccasabhāvattā dhavati thiraṃ sassataṃ bhavatīti dhuvaṃ. Yañhi sandhāya bhagavatā ‘‘dhuvañca vo bhikkhave desessāmi dhuvagāminiñca paṭipada’’nti vuttaṃ. Dhuvasaddo ‘‘vacanaṃ dhuvasassata’’nti ettha thire vattati. ‘‘Dhuvañca bhikkhave desessāmī’’ti ettha nibbāne. ‘‘Dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti ettha pana ekaṃse nipātapadabhāvena vattatīti daṭṭhabbaṃ.

ဤရာ၌လည်း 'ဓုဝ' ဟူသည် မြဲမြံခြင်း (ခိုင်ခံ့ခြင်း) ဖြစ်၏။ 'မြဲမြံသော၊ ခိုင်ခံ့သော၊ တည်တံ့သော၊ မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသော' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဓုဝ' ဟူသည် မြဲမြံခိုင်ခံ့သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားသဘောတည်း။ သို့မဟုတ်ပါက 'ဓုဝ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ)၊ တည်တံ့ခြင်း (ထေရိယ) အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်၏ အမည် (ဝေဝုစ်) သာ ဖြစ်ထိုက်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း စသည်တို့မှ လွတ်မြောက်လိုသူတို့ သွားအပ် (ဆည်းကပ်အပ်) သောကြောင့် 'ဓုဝ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပျက်မရှိခြင်းကြောင့် မြဲသောသဘောရှိသဖြင့် မြဲမြံခိုင်ခံ့ တည်တံ့သောကြောင့် 'ဓုဝ' မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့... သင်တို့အား မြဲမြံသော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်တရားကိုလည်းကောင်း ငါဟောကြားအံ့' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဓုဝ' သဒ္ဒါသည် 'vacanaṃ dhuvasassataṃ' ဟူသော ဤရာ၌ 'မြဲမြံခြင်း' အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'Dhuvañca bhikkhave desessāmi' ဟူသော ဤရာ၌ 'နိဗ္ဗာန်' အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'Dhuvaṃ buddho bhavissasi' (ဧကန်စင်စစ် ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့) ဟူသော ဤရာ၌ကား 'ဧကန်စင်စစ်' ဟူသော အနက်၌ နိပါတ်ပုဒ်အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Dhū vidhūnane. Ūkārassa ūvattaṃ. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Rassatte ‘‘dhuto, dhutavā’’ iccapi rūpāni bhavanti.

'ဓူ' ဓာတ်သည် ခါထုတ်ခြင်း (ပယ်ဖျောက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥကာရကို ဦကာရပြုခြင်းဖြင့် 'ဓူဝတိ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဓူဝိတာ၊ ဓူဝိတဗ္ဗံ'။ ရဿပြုသောအခါ 'ဓုတော၊ ဓုတဝါ' စသော ရုပ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Dhe pāne. Dhayati, dhīyati. Dhena.

'ဓေ' ဓာတ်သည် သောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဓယတိ၊ ဓီယတိ'။ 'ဓေန' (နို့စို့သောနွားမ၊ နို့ညှစ်ရသော နွားမ)။


Ettha ca dhenūti dhayati pivati ito khīraṃ potakoti dhenu, ‘‘godhenu, assadhenu, migadhenū’’ti dhenusaddo sāmaññavasena sapotikāsu tiracchānagatitthīsu vattati, evaṃ santepi yebhuyyena gāviyaṃ vattati. Tathā hi ‘‘satta dhenusate datvā’’ti pāḷi dissati.

ဤရာ၌လည်း 'ဓေနု' ဟူသည် အမိနို့ရည်ကို သားငယ်သည် ဤမှ သောက်တတ်စို့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓေနု' မည်၏။ 'ဂေါဓေနု (နွားမငယ်)၊ အဿဓေနု (မြင်းမငယ်)၊ မိဂဓေနု (သမင်မငယ်)' ဟူ၍ 'ဓေနု' သဒ္ဒါသည် သာမန်အားဖြင့် သားငယ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်မတို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း အများအားဖြင့် နွားမ၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'satta dhenusate datvā' (နို့ညှစ်နွားမ ခုနစ်ရာတို့ကို ပေးလှူ၍) ဟု ပါဠိတော် တွေ့ရ၏။


Sidhu [Pg.108] gatiyaṃ sedhati, nisedhati, paṭisedhati. Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Idha acinteyyabalattā upasaggānaṃ taṃyoge sidhudhātussa nānappakārā atthā sambhavanti, aññesampi evameva.

'သိဓု' ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'သေဓတိ၊ နိသေဓတိ၊ ပဋိသေဓတိ'။ 'သိဒ္ဓေါ၊ ပသိဒ္ဓေါ၊ နိသိဒ္ဓေါ၊ ပဋိသိဒ္ဓေါ၊ ပဋိသေဓိတော၊ ပဋိသေဓကော၊ ပဋိသေဓေါ၊ ပဋိသေဓိတုံ၊ ပဋိသေဓိတွာ' ဟု ရုပ်ရှိ၏။ ဤရာ၌ ဥပသာဂ်တို့၏ မကြံစည်နိုင်သော စွမ်းအားရှိသောကြောင့် ထိုဥပသာဂ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ 'သိဓု' ဓာတ်၏ အထူးထူးအပြားပြားသော အနက်တို့သည် ဖြစ်နိုင်ကုန်၏၊ အခြားသော ဓာတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။


Sidhu satthe maṅgalye ca. Satthaṃ sāsanaṃ, maṅgalyaṃ pāpavināsanaṃ vuddhikāraṇaṃ vā. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi.

'သိဓု' ဓာတ်သည် အဆုံးအမ (ကျမ်းဂန်) အနက်၊ မင်္ဂလာရှိခြင်း (ကြီးပွားခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကျမ်းဂန် (သတ္ထ) ဟူသည် အဆုံးအမတည်း၊ မင်္ဂလာ (မင်္ဂလျ) ဟူသည် မကောင်းမှုကို ဖျက်ဆီးခြင်း သို့မဟုတ် ကြီးပွားခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ 'သေဓတိ'။ 'သိဒ္ဓေါ၊ ပသိဒ္ဓေါ၊ ပသိဒ္ဓိ' ဟု ရုပ်ပြီး၏။


Dadha dhāraṇe. Janassa tuṭṭhiṃ dadhateti dadhi. Dhakārassa hakāratte ‘‘dahatī’’ti rūpaṃ. Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati. Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti. Cittaṃ samādahātabbaṃ. Samādahaṃ cittaṃ.

'ဒဓ' ဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ လူတို့၏ နှစ်သက်မှုကို ဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒဓိ' (ဒိန်ချဉ်) မည်၏။ ဓကာရကို ဟကာရပြုခြင်းဖြင့် 'ဒဟတိ' ဟု ရုပ်ဖြစ်၏။ 'ဤမိန်းမသည် ဤမိန်းမကို အဘွားဟု ယူဆ၏ (သမုတ်၏)'။ 'ဤယောက်ျားတို့သည် ဤယောက်ျားကို အဘိုးဟု ယူဆကုန်၏ (သမုတ်ကုန်၏)'။ 'စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားအပ်၏ (တည်ကြည်စေအပ်၏)'။ 'စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားလျက် (တည်ကြည်စေလျက်)'။


Edha vuddhiyaṃ lābhe ca. Edhati. Edho, sukhedhito. Gambhīre gādhamedhati.

'ဧဓ' ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၊ ရခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'ဧဓတိ'။ 'ဧဓေါ၊ သုခေဓိတော'။ 'Gambhīre gādhamedhati' (နက်ရှိုင်းသော ရေ၌ တည်ရာအောက်ခြေကို ရ၏)။


Ettha ca edhoti edhati. Vaḍḍhati etena pāvakoti edho. Indanaṃ, upādānaṃ. Sukhedhitoti sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Gādhamedhatīti gādhaṃ patiṭṭhitaṃ edhati labhati.

ဤရာ၌လည်း 'ဧဓ' ဟူသည် ပွားများတတ်၏။ ဤထင်းဖြင့် မီးသည် တိုးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဧဓ' (ထင်း) မည်၏။ ထင်း (ဣန္ဒန)၊ စွဲလမ်းစရာ (ဥပါဒါန)။ 'သုခေဓိတော' ဟူသည် ချမ်းသာစွာ ကြီးပွားအပ်သော၊ ချမ်းသာစွာ မွေးမြူအပ်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဂါဓမေဓတိ' ဟူသည် တည်ရာအောက်ခြေကို ရရှိ၏။


Baddha saṃharise. Saṃhariso vinibaddhakriyā. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā.

'ဗဒ္ဓ' ဓာတ်သည် အပြန်အလှန် နှောင်ဖွဲ့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ အပြန်အလှန် နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (သံဟရိသ) ဟူသည် အပြန်အလှန် ချည်နှောင်သော အမှုတည်း။ 'ဗဒ္ဓတိ၊ ဝိနိဗဒ္ဓတိ'။ 'ဝိနိဗဒ္ဓါ'။


Gādha patiṭṭhānissayagandhesu. Gādhati. Gādhaṃ kattā. Gambhīrato agādhaṃ.

'ဂါဓ' ဓာတ်သည် တည်ရာအနက်၊ မှီရာအနက်၊ အနံ့ခံခြင်း (သိခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'ဂါဓတိ'။ 'ဂါဓံ ကတ္တာ' (တည်ရာကို ပြုတတ်သူ)။ နက်ရှိုင်းသောကြောင့် တည်ရာအောက်ခြေ မရှိခြင်းသည် 'အဂါဓံ'။


Bādha viloḷane bādhati, vibādhati. Ābādho. Ābādhati cittaṃ viloḷetīti ābādho.

'ဗာဓ' ဓာတ်သည် နှောင့်ယှက်ခြင်း (တုန်လှုပ်စေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဗာဓတိ၊ ဝိဗာဓတိ'။ 'အာဗာဓော' (အနာရောဂါ)။ စိတ်ကို နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးတတ်၏ (တုန်လှုပ်စေတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် 'အာဗာဓ' (အနာရောဂါ) မည်၏။


Nādha [Pg.109] yācanādīsu. Nādhati. Nādhanaṃ.

'နာဓ' ဓာတ်သည် တောင်းပန်ခြင်း စသောအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'နာဓတိ'။ 'နာဓနံ' (တောင်းပန်ခြင်း)။


Bandha bandhane bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu.

'ဗန္ဓ' ဓာတ်သည် ချည်နှောင်ခြင်း (ဖွဲ့စပ်ခြင်း) အနက်၌ 'ဗန္ဓတိ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဗန္ဓနကော၊ ဗန္ဓော၊ ဗန္ဓာပိတော၊ ပဋိဗန္ဓော၊ ဗန္ဓနံ၊ ဗန္ဓော၊ သမ္ဗန္ဓနံ၊ သမ္ဗန္ဓော၊ ပဗန္ဓော၊ ဗန္ဓု'။


Tattha bandhananti bandhanti satte etenāti bandhanaṃ, saṅkhalikādi. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ vaṃso’’ti sambandhitabbaṭṭhena bandhu, theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘pemabandhanena bandhū’’ti vuttaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဗန္ဓနံ' ဟူသည် သတ္တဝါတို့ကို ဤကြိုး၊ သံခြေကျင်း စသည်တို့ဖြင့် ချည်နှောင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သံခြေကျင်း စသည်သည် 'ဗန္ဓန' မည်၏။ 'ဤသူသည် ငါတို့၏ အမျိုးအနွယ်ဖြစ်၏' ဟု အပြန်အလှန် စပ်သွယ်အပ်သော အနက်ကြောင့် 'ဗန္ဓု' (ဆွေမျိုး) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ၌မူ 'ချစ်ခြင်းမေတ္တာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် ဗန္ဓု မည်၏' ဟု မိန့်ဆိုထား၏။


Dadhi asīghacāre. Asīghacāro asīghappavatti. Dandhati. Dandho, dandhapañño. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati.

'ဒဓိ' ဓာတ်သည် မမြန်ဆန်သော သွားခြင်း (နှေးကွေးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မမြန်ဆန်သော သွားခြင်း (အသီဃစာရ) ဟူသည် နှေးကွေးစွာ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ 'ဒန္ဓတိ'။ 'ဒန္ဓော' (နှေးကွေးသောသူ)၊ 'ဒန္ဓပညော' (ဉာဏ်ဖျင်းသောသူ)။ 'နှေးကွေးရမည့် အချိန်၌ မြန်ဆန်တတ်၍၊ မြန်မြန်ဆန်ဆန် ဖြတ်ကူးရမည့် အချိန်၌မူ နှေးကွေးတတ်၏။'


Vaddha vaddhane. Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho, guṇavuddho, vayovuddho.

'ဝဒ္ဓ' ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ 'ဝဒ္ဓတိ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဝဒ္ဓိ၊ ဝုဒ္ဓိ၊ ဝဒ္ဓေါ၊ ဝုဒ္ဓေါ၊ ဇာတိဝုဒ္ဓေါ၊ ဂုဏဝုဒ္ဓေါ၊ ဝယောဝုဒ္ဓေါ'။


Ye vuddhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ.

တရားတော်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော လူတို့သည် သက်ကြီးဝါကြီးပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရိုသေပူဇော်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ယခုဘဝ၌လည်း ချီးမွမ်းအပ်ကုန်၏၊ နောင်တမလွန်ဘဝ၌လည်း ကောင်းရာသုဂတိသို့ ရောက်ရကုန်၏။


Sadhu saddakucchiyaṃ. Sadhati.

'သဓု' ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၊ ဝမ်းဗိုက်အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'သဓတိ'။


Piḷadhi alaṅkāre. Piḷandhati. Piḷandhanaṃ.

'ပိဠဓိ' ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ပိဠန္ဓတိ'။ 'ပိဠန္ဓနံ'။


Piḷandhanamalaṅkāro, maṇḍanañca vibhūsanaṃ;

Pasādhanañcābharaṇaṃ, pariyāyā ime matā.

'ပိဠန္ဓန၊ အလင်္ကာရ၊ မဏ္ဍန၊ ဝိဘူသန၊ ပသာဓန၊ အာဘရဏ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းဟူသော အနက်တူ ဝေဝုစ်ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Medha hiṃsāyaṃ saṅgame ca. Medhati. Medhā, medhāvī. Atra medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Medhati vā siriyā sīlādīhi ca sappurisadhammehi saha gacchati na ekikā hutvā tiṭṭhatīti medhā, paññāyetaṃ nāmaṃ. Tathā hi –

'မေဓ' ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၊ ပေါင်းဆုံခြင်း (သွားခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'မေဓတိ'။ 'မေဓာ၊ မေဓာဝီ'။ ဤရာ၌ 'မေဓာ' ဟူသည် မိုးကြိုးသည် တောင်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မေဓာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကျက်သရေ၊ သီလ စသော သူတော်ကောင်းတရားတို့နှင့်အတူ ပေါင်းဆုံသွားတတ်၏၊ တစ်ဦးတည်း သီးခြားမရပ်တည်တတ်၊ ထို့ကြောင့် 'မေဓာ' မည်၏။ ဤသည်ကား ပညာ၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း -


‘‘Paññā [Pg.110] hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti

'ပညာရှိအလိမ္မာတို့သည် ကြယ်တာရာတို့ထက် လမင်းသည် မြတ်သကဲ့သို့ ပညာသည်သာ မြတ်လှ၏ဟု ဆိုကုန်၏။ သီလ၊ ကျက်သရေနှင့် သူတော်ကောင်းတရားတို့သည် ပညာရှိသူ၏ နောက်သို့ လိုက်ပါကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။


Vuttaṃ. Medhāvīti dhammojapaññāya ca samannāgato puggalo.

ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'မေဓာဝီ' ဟူသည် တရား၏ အရသာဖြစ်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏။


Sadhu madhu unde. Sadhati. Madhati. Madhu.

'သဓု၊ မဓု' ဓာတ်တို့သည် စိုစွတ်စေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သဓတိ'။ 'မဓတိ'။ 'မဓု' (ပျားရည်)။


Budha bodhane. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. Divādigaṇepi ayaṃ dissati. Tatrahi ‘‘bujjhatī’’ti rūpaṃ, idha pana ‘‘bodhatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Yo nindaṃ apabodhatī’’ti pāḷi dissati. Kārite pana ‘‘bodheti’’ iccādīni.

'ဗုဓ' ဓာတ်သည် သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဗောဓတိ'။ 'ဗုဒ္ဓေါ၊ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓာနော၊ သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ အသမ္ဗုဒ္ဓံ၊ ဗောဓိ' ဟု ရုပ်ရှိ၏။ ဤဓာတ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌လည်း တွေ့ရ၏။ ထိုဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ 'ဗုဇ္ဈတိ' ဟု ရုပ်ဖြစ်၍ ဤဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ကား 'ဗောဓတိ' ဟု ရုပ်ဖြစ်၏။ 'Yo nindaṃ apabodhati' (ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏) ဟု ပါဠိတော်၌ တွေ့ရ၏။ ကာရိတ်သက်သော် 'ဗောဓေတိ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Yudha sampahāre. Yodhati. Yodho. Yodhetha māraṃ paññāvudhena. Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, caraṇāvudho vā. Āvudhaṃ. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yujjhatī’’ti rūpaṃ.

'ယုဓ' ဓာတ်သည် တိုက်ခိုက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ယောဓတိ'။ 'ယောဓေါ' (စစ်သည်)။ 'Yodhetha māraṃ paññāvudhena' (ပညာလက်နက်ဖြင့် မာရ်မင်းကို တိုက်ခိုက်ရာ၏)။ 'ယုဒ္ဓံ' (စစ်ပွဲ)။ 'စရဏာယုဓော' သို့မဟုတ် 'စရဏာဝုဓော' (ခြေဖဝါးလျှင် လက်နက်ရှိသော ကြက်)။ 'အာဝုဓံ' (လက်နက်)။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်အားဖြင့်မူ 'ယုဇ္ဈတိ' ဟု ရုပ်ပြီး၏။


Dīdhi dittivedhanesu. Dīdhati. Dīdhiti. Ettha ca dīdhitīti rasmi. Anekāni hi rasmināmāni.

'ဒီဓိ' ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၊ ထိုးဖောက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'ဒီဓတိ'။ 'ဒီဓိတိ'။ ဤရာ၌ 'ဒီဓိတိ' ဟူသည် ရောင်ခြည်တည်း။ ရောင်ခြည်၏ အမည်တို့သည် များစွာရှိကုန်၏။


Rasmi ābhā pabhā raṃsi, ditti bhā ruci dīdhiti;

Marīci juti bhāṇva’su, mayūkho kiraṇo karo;

Nāgadhāmo ca āloko, iccete rasmivācakā.

'ရသ္မိ၊ အာဘာ၊ ပဘာ၊ ရံသိ၊ ဒိတ္တိ၊ ဘာ၊ ရုစိ၊ ဒီဓိတိ၊ မရီစိ၊ ဇုတိ၊ ဘာဏု၊ အသု၊ မယူခေါ၊ ကိရဏော၊ ကရော၊ နာဂဓာမော၊ အာလောကော' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ရောင်ခြည်ကို ဟောသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Cakārantarūpāni.

စကာရအဆုံးရှိသော ရုပ်များ။


Nakārantadhātu

နကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Nī naye. Neti, nayati, vineti. Vineyya hadaye daraṃ. Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo[Pg.111]. Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso. Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati. Nīyanto. Nettaṃ. Netti. Bhavanetti samūhatā. Nettiko. Udakañhi nayanti nettikā. Nettā. Nette ujuṃ gate sati. Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā iccādīni.

'နီ' ဓာတ်သည် ဆောင်ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'နေတိ၊ နယတိ၊ ဝိနေတိ'။ 'Vineyya hadaye daraṃ' (နှလုံး၌ ပူပန်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍)။ 'အာနေတိ၊ အာနယတိ'။ 'နေတာ၊ ဝိနေတာ၊ နာယကော၊ နေယျော၊ ဝေနေယျော၊ ဝေနယိကော'။ 'ဝိနီတော ပုရိသော' (ယဉ်ကျေးသောယောက်ျား)။ 'Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati' (တောပြိတ္တာ ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော် အချင်း... အဘယ်ကြောင့် ကြည့်ရှုနေသနည်း)။ 'နီယန္တော'။ 'နေတ္တံ' (မျက်စိ)။ 'နေတ္တိ'။ 'Bhavanetti samūhatā' (ဘဝသို့ ဆောင်တတ်သော တဏှာကို အမြစ်ပြတ် နှုတ်အပ်ပြီ)။ 'နေတ္တိကော' (ရေသွင်းသောသူ)။ 'Udakañhi nayanti nettikā' (ရေသွင်းသမားတို့သည် ရေကို ဆောင်ယူကုန်၏)။ 'နေတ္တာ' (လမ်းပြသူ)။ 'Nette ujuṃ gate sati' (လမ်းပြသူ ဖြောင့်မတ်စွာ သွားလတ်သော်)။ 'နယော၊ ဝိနယော၊ အာယတနံ၊ နေတုံ၊ ဝိနေတုံ၊ နေတွာ၊ ဝိနေတွာ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha nettanti samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃ, cakkhu. Nettīti nenti etāya satteti netti, rajju. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ niyyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Nettikāti kassakā. Nettāti gavajeṭṭhako yūthapati. Nayoti nayanaṃ gamanaṃ nayo, pāḷigati. Atha vā tattha tattha netabboti nayo, sadisabhāvena netabbākāro. Nīyatīti nayo, tathattanayādi. Nīyati etenāti nayo, antadvayavivajjananayādi.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘နေတ္တ’ ဟူသည် ညီသည် မညီသည်ကို ပြသလျက် အတ္တဘောကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် ‘နေတ္တ’ မည်၏၊ မျက်စိတည်း။ ‘နေတ္တိ’ ဟူသည် ထိုကြိုးဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို ဆွဲဆောင်အပ်သောကြောင့် ‘နေတ္တိ’ မည်၏၊ ကြိုးတည်း။ ‘ဘဝနေတ္တိ’ ဟူသည် ဘဝတည်းဟူသော ကြိုးဖြစ်သော တဏှာ၏ အမည်တည်း။ ထိုတဏှာကြိုးဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို နွားတို့ကို လည်ပင်း၌ ချည်နှောင်သကဲ့သို့ ချည်နှောင်၍ ထိုထိုဘဝသို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘဝနေတ္တိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘နေတ္တိက’ ဟူသည် လယ်သမား (ရေသွင်းသူ) တို့တည်း။ ‘နေတ္တာ’ ဟူသည် နွားအကြီးအမှူး ဖြစ်သော နွားအုပ်ခေါင်းဆောင်တည်း။ ‘နယ’ ဟူသည် ဆောင်ယူခြင်း၊ သွားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘နယ’ မည်၏၊ ပါဠိတော်၏ လားရာလမ်းကြောင်းတည်း။ သို့မဟုတ် ထိုထိုသုတ် ဝိနည်းစသည်တို့၌ ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ‘နယ’ မည်၏၊ တူညီသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော အပြားတည်း။ (ဉာဏ်ဖြင့်) ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ‘နယ’ မည်၏၊ တထတ္တနယ (စစ်မှန်သော သဘောသို့ ဆောင်သောနည်း) စသည်တည်း။ ထိုနည်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ‘နယ’ မည်၏၊ အစွန်းနှစ်ပါးမှ ရှောင်ကြဉ်သောနည်း စသည်တည်း။


Tathā hi chabbidho nayo tathattanayo pattinayo desanānayo antadvayavivajjananayo acinteyyanayo adhippāyanayoti. Tesu tathattanayo antadvayavivajjananayena nīyati, pattinayo acinteyyanayena, desanānayo adhippāyanayena nīyati. Etthādimhi tividho nayo kammasādhanena nīyatīti ‘‘nayo’’ti vuccati, pacchimo pana tividho nayo karaṇasādhanena nīyati etena tathattādinayattayamiti ‘‘nayo’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe papañciyamāne ganthavitthāro siyāti vitthāro na dassito.

မှန်ပေ၏၊ နည်းလမ်းသည် တထတ္တနယ၊ ပတ္တိနယ၊ ဒေသနာနယ၊ အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇနနယ၊ အစิန္တေယျနယ၊ အဓိပ္ပါယနယ ဟု ခြောက်ပါး ရှိ၏။ ထိုနည်းတို့တွင် တထတ္တနယကို အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇနနယဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၏။ ပတ္တိနယကို အစိန္တေယျနယဖြင့်၊ ဒေသနာနယကို အဓိပ္ပါယနယဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၏။ ဤ၌ ရှေ့သုံးပါးသောနည်းသည် ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ကမ္မသာဓနအားဖြင့် ‘နယ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ နောက်သုံးပါးသောနည်းသည်ကား ဤနည်းဖြင့် တထတ္တနယ စသော နည်းသုံးပါးကို ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ကရဏသာဓနအားဖြင့် ‘နယ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်ချဲ့ပါက ကျမ်းဂန်အလွန်ကျယ်ဝန်းသွားမည် ဖြစ်သောကြောင့် အကျယ်ကို မပြတော့ပြီ။


Aparopi [Pg.112] catubbidho nayo ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti.

အခြားသောနည်းသည်လည်း ဧကတ္တနယ၊ နာနတ္တနယ၊ အဗျာပါရနယ၊ ဧဝံဓမ္မတာနယ ဟု လေးပါး ရှိ၏။


Vineti satte ettha, etenāti vā vinayo. Kāyavācānaṃ vinayanatopi vinayo. Āyatananti anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayateva pavattatevāti āyatanaṃ.

ဤ (ဓမ္မ) ၌ သတ္တဝါတို့ကို ယဉ်ကျေးစေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤဓမ္မဖြင့် ယဉ်ကျေးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏။ ကာယကံ ဝစီကံတို့ကို ယဉ်ကျေးစေတတ်သောကြောင့်လည်း ‘ဝိနယ’ မည်၏။ ‘အာယတန’ ဟူသည်ကား အစမထင်သော သံသရာ၌ ဖြစ်သော၊ အလွန်ရှည်လျားစွာသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲသည် မချုပ်ငြိမ်းသမျှ ကာလပတ်လုံး ဆောင်ယူဆဲဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပွားဆဲဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာယတန’ မည်၏။


Ayaṃ panettha atthuddhāro. ‘‘Āyatananti assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyaanaṃ nāma. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā.

ဤ၌ ဤကား အနက်ထုတ်နုတ်ချက် ဖြစ်၏။ ‘အာယတန’ ဟူသော ပုဒ်သည် “မြင်းတို့၏ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ်သည် ကမ္ဗောဇတိုင်း ဖြစ်၏၊ နွားတို့၏ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ်သည် ဒက္ခိဏာပထ ဖြစ်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ် (ဇာတိဌာန) ကို ‘အာယတန’ မည်၏။ “မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော နေရာအရပ် (အာယတန) ၌ ငှက်တို့သည် ထိုသစ်ပင်ကို မှီဝဲကြကုန်၏။


Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanānī’’ti ettha kāraṇaṃ. Aññepi pana payogā yata patiyataneti ettha pakāsitā.

အရိပ်ကို လိုလားသောသူတို့သည် အရိပ်သို့ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏၊ အသီးကို လိုလားသော အသီးစားသတ္တဝါတို့သည် အသီးသို့ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ပေါင်းဆုံရာအရပ် (သမောသရဏဋ္ဌာန) ကို ဆိုလိုသည်။ “ရဟန်းတို့၊ လွတ်မြောက်ကြောင်း အာယတန (ဝိမုတ္တာယတန) တို့သည် ဤငါးပါးတို့တည်း” ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြောင်းရင်း (ကာရဏ) ကို ဆိုလိုသည်။ အခြားသော ဝေါဟာရသုံးနှုန်းပုံတို့ကိုမူ ‘ယတ ပတိယတနေ’ ဟူသော သုတ်၌ ပြသအပ်ပြီ။


Nī pāpane. Neti, nayati. Nayanaṃ.

နီ (ဏီ) ဓာတ်သည် ဆောင်ယူခြင်းအနက် (ပ္ပါပန) ၌ ဖြစ်၏။ နေတိ၊ နယတိ (ဆောင်ယူ၏)။ နယနံ (ဆောင်ယူခြင်း၊ မျက်စိ)။


Nu thutiyaṃ. Noti, navati. Nuto.

နု ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက် (ထုတိ) ၌ ဖြစ်၏။ นောတိ၊ နဝတိ (ချီးမွမ်း၏)။ နုတော (ချီးမွမ်းအပ်သော)။


Thana pana dhana sadde. Thanati. Panati. Dhanati.

ထန၊ ပန၊ ဓန ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းအနက် (သဒ္ဒ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ထနတိ (မြည်ဟည်း၏)၊ ပနတိ (အသံပြု၏)၊ ဓနတိ (မြည်၏)။


Kana dittikantīsu. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ.

ကန ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းအနက် (ဒိတ္တိ၊ ကန္တိ) တို့၌ ဖြစ်၏။ ကနတိ (တောက်ပ၏၊ နှစ်သက်၏)။ ကညာ (သမီးပျို)။ ကနကံ (ရွှေ)။


Ettha ca yobbanibhāve ṭhitattā rūpavilāsena kanati dippati virocatīti kaññā. Atha vā kaniyati kāmiyabhi abhipatthiyati purisehītipi kaññā, yobbanitthī. Kanakanti kanati, kanīyatīti vā kanakaṃ, suvaṇṇaṃ. Suvaṇṇassa hi anekāni nāmāni.

ဤ၌ ပျိုမြစ်သောအရွယ်၌ တည်သောကြောင့် ရူပကာယ၏ တင့်တယ်ခြင်းဖြင့် တောက်ပတတ်၊ ထွန်းပတတ်သောကြောင့် ‘ကညာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ယောက်ျားတို့သည် တောင့်တအပ်၊ အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်း ‘ကညာ’ မည်၏၊ အရွယ်ပျိုသော မိန်းမတည်း။ ‘ကနက’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် တောက်ပတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့သည် လိုချင်တောင့်တအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ကနက’ မည်၏၊ ရွှေတည်း။ ရွှေ၏ အမည်တို့သည် များစွာရှိကုန်၏။


Suvaṇṇaṃ kanakaṃ hemaṃ, kañcanaṃ haṭakampi ca;

Jātarūpaṃ tapanīyaṃ, vaṇṇaṃ tabbhedakā pana;

Jambunadaṃ siṅgikañca, cāmikaranti bhāsitā.

(၁) သုဝဏ္ဏ၊ (၂) ကနက၊ (၃) ဟေမ၊ (၄) ကဉ္စန၊ (၅) ဟာဋက၊ (၆) ဇာတရူပ၊ (၇) တပနီယ၊ (၈) ဝဏ္ဏ ဟု ရွှေ၏အမည်များ ရှိကုန်၏။ ထိုရွှေ၏ အပြားများမှာမူ (၉) ဇမ္ဗုနဒ၊ (၁၀) သိင်္ဂီ၊ (၁၁) စာမိကရ ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။


Vana [Pg.113] sana sambhattiyaṃ. Vanati. Vanaṃ. Sanati.

ဝန၊ သန ဓာတ်တို့သည် မှီဝဲခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်းအနက် (သမ္ဘတ္တိ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝနတိ (မှီဝဲ၏၊ တောင့်တ၏)။ ဝနံ (တော၊ တဏှာ)။ သနတိ (မှီဝဲ၏)။


Tattha vananti. Taṃ sambhajanti mayūrakokilādayo sattāti vanaṃ, araññaṃ. Vanati sambhajati saṃkilesapuggalanti vanaṃ, taṇhā.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ဝန’ ဟူသည် ဒေါင်း၊ ဥဩ စသော သတ္တဝါတို့သည် ထိုတောအရပ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်တတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဝန’ မည်၏၊ တောတည်း။ ကိလေသာညစ်နွမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲတတ် (ကပ်ငြိတတ်) သောကြောင့် ‘ဝန’ မည်၏၊ တဏှာတည်း။


Mana abbhāse. Manati. Mano.

မန ဓာတ်သည် အဖန်တလဲလဲ ကြံစည်လေ့လာခြင်း (အဗ္ဘာသ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မနတိ (သိ၏၊ ကြံစည်၏)။ မနော (စိတ်)။


Māna vīmaṃsāyaṃ, vīmaṃsati. Vīmaṃsā.

မာန ဓာတ်သည် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (ဝီမံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝီမံသတိ (စူးစမ်း၏)။ ဝီမံသာ (စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း)။


Jana suna sadde. Janati. Sunati.

ဇန၊ သုန ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇနတိ (အသံပြု၏)၊ သုနတိ (ကြားရ၏၊ အသံပြု၏)။


Ettha ca ‘‘kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha janatīti sunati saddaṃ karoti.

ဤ၌ “အဘယ်ကြောင့် သင့်၏ လက်တစ်ဖက်သည် မြည်သနည်း၊ သင့်၏ လက်တစ်ဖက်သည် မမြည်သနည်း” ဟူသော ပါဠိသည် သာဓကတည်း။ ထိုပါဠိ၌ ‘ဇနတိ’ ဟူသည် ကြားရ၏ (သို့မဟုတ်) အသံပြု၏ဟု အနက်ရ၏။


Khanu avadāraṇe khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato āvāṭo.

ခနု ဓာတ်သည် တူးဆွဖျက်ဆီးခြင်း (အဝဒါရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခနတိ (တူး၏)။ သုခံ (ချမ်းသာ)။ ဒုက္ခံ (ဆင်းရဲ)။ ခတော အာဝါဋော (တူးအပ်သော ကျင်း)။


Tattha sukhanti suṭṭhu dukkhaṃ khanatīti sukhaṃ. Duṭṭhu khanati kāyikacetasikasukhanti dukkhaṃ. Aññamaññapaṭipakkhā hi ete dhammā. Dvidhā cittaṃ khanatīti vā dukkhaṃ. Curādigaṇavasena pana ‘‘sukhayatīti sukhaṃ, dukkhayatīti dukkha’’nti nibbacanāni gahetabbāni. Samāsapaavasena ‘‘sukaraṃ khamassāti sukhaṃ, dukkaraṃ khamassāti dukkha’’nti nibbacanānipi vividhā hi saddānaṃ byuppatti pavatti nimittañca.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘သုခ’ ဟူသည် ဆင်းရဲကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးတတ် (တူးဖြိုတတ်) သောကြောင့် ‘သုခ’ မည်၏။ ကာယိက၊ စေတသိက ချမ်းသာကို မကောင်းသဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ် (တူးဖြိုတတ်) သောကြောင့် ‘ဒုက္ခ’ မည်၏။ ထိုတရားတို့သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်၏တည်း။ သို့မဟုတ် စိတ်ကို နှစ်ပိုင်းကွဲအောင် တူးဆွနှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ‘ဒုက္ခ’ မည်၏။ စုရာဒိဂိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်မူ “ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် သုခ၊ ဆင်းရဲစေတတ်သောကြောင့် ဒုက္ခ” ဟု ဝိဂြိုဟ်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ သမတ်နည်း၏ အစွမ်းဖြင့်မူ “သည်းခံခြင်းငှာ လွယ်ကူသောကြောင့် သုခ၊ သည်းခံခြင်းငှာ ခဲယဉ်းသောကြောင့် ဒုက္ခ” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်ကုန်၏။ စကားလုံးတို့၏ တည်ဆောက်ပုံနှင့် ဖြစ်ပေါ်ရာအကြောင်းရင်းတို့သည် ဆန်းပြားလှကုန်၏တည်း။


Dāna avakhaṇḍane. Dānati. Apadānaṃ.

ဒါန ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (အဝခဏ္ဍန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒါနတိ (ဖြတ်တောက်၏)။ အပဒါနံ (ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ စွမ်းရည်၊ သမိုင်းမှတ်တမ်း)။


Sāna tejane. Tejanaṃ nisānaṃ. Sānati.

သာန ဓာတ်သည် ထက်မြက်စေခြင်း၊ သွေးခြင်း (တေဇန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘တေဇန’ ဟူသည် သွေးခြင်းတည်း။ သာနတိ (သွေး၏၊ ထက်မြက်စေ၏)။


Hana hiṃsāgatīsu. Ettha pana hiṃsāvacanena pharusāya vācāya pīḷanañca daṇḍādīhi paharaṇañca gahitaṃ, tasmā hana hiṃsāpaharaṇagatīsūti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā’’ti. Pāṭhassa atthaṃ saṃvaṇṇentehi ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti [Pg.114] vuttaṃ. Ettha ca chedanaṃ nāma hatthapādādichedanaṃ vā sīsacchedavasena māraṇaṃ vā. Hanassa vadhādeso ghātādeso ca bhavati, hanti hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

ဟန ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သွားခြင်း (ဟိံသာ၊ ဂတိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ‘ဟိံသာ’ (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တုတ်၊ လှံစသည်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဟန ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ရိုက်နှက်ခြင်း၊ သွားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏’ ဟု အနက်ယူအပ်၏။ မှန်ပေ၏၊ “မင်းတို့သည် သူခိုးကို ဖမ်းဆီး၍ သတ်ဖြတ်ခြင်း (ရိုက်နှက်ခြင်း) သော်လည်းကောင်း၊ ချည်နှောင်ခြင်းသော်လည်းကောင်း ပြုရာ၏” ဟု ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူသော ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် “‘ဟနေယျုံ’ ဟူသည် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ခြင်းနှင့် ဖြတ်တောက်ခြင်းကိုပင် ဆိုလိုသည်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏။ ဤနေရာ၌ ‘ဖြတ်တောက်ခြင်း’ ဟူသည် လက်ခြေစသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်၍ သတ်ခြင်းတည်း။ ဟနဓာတ်အား ဝဓအမိန့်၊ ဃာတအမိန့်တို့ ရောက်တတ်ကုန်၏။ ဟန္တိ၊ ဟနတိ၊ ဟနန္တိ။ ဟနသိ၊ ဟနထ။ ကြွင်းသောအလုံးစုံကို သိအပ်၏။


Hiṃsādayo cattāro atthā labbhanti. ‘‘Hanti hatthehi pādehī’’ti ettha pana hantīti paharatīti attho. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. Ettha hantīti mārentīti attho. ‘‘Vadhati, vadheti, ghāteti’’ iccapi rūpāni bhavanti. Tattha ‘‘vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu vadho paharaṇaṃ. Pāṇaṃ vadheti. Pāṇavadho. ‘‘Esa vadho khaṇḍahālassa. Satte ghātetī’’ti ca ādīsu vadho māraṇaṃ.

ညှဉ်းဆဲခြင်း စသော အနက်လေးပါးတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ “လက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ဟန္တိ’ ဟူသည် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “အမျက်ထွက်သောသူသည် ဖခင်ကို သတ်၏။ ပြင်းထန်စွာ ငိုကြွေးလျက် ထိုသူတို့၏ အမြတ်ဆုံး အမြတ်ဆုံးသောသူတို့ကို သတ်ဖြတ်ကုန်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ဟန္တိ’ ဟူသည် သတ်ဖြတ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဝဓတိ’၊ ‘ဝဓေတိ’၊ ‘ဃာတေတိ’ စသည်ဖြင့် ရူပသိဒ္ဓိ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် “ကိုယ်ကို ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်၍ မငိုဘဲနေအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ မိမိကိုယ်ကို အဖန်ဖန် ရိုက်နှက်၍ ငိုကြွေး၏” စသည်တို့၌ ‘ဝဓ’ ဟူသည် ရိုက်နှက်ခြင်း အနက်တည်း။ သက်ရှိထင်ရှား သတ္တဝါကို သတ်ဖြတ်၏။ ပါဏာတိပါတ (ပါဏဝဓ)။ “ဤသည်ကား ခဏ္ဍဟာလအား သတ်ဖြတ်ခြင်းတည်း။ သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်စေ၏” စသည်တို့၌ ‘ဝဓ’ ဟူသည် သတ်ဖြတ်ခြင်း အနက်တည်း။


‘‘Upāhanaṃ, vadhū’’ti ca ettha hanavadhasaddatthogamanaṃ. ‘‘Purisaṃ hanati. Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati’’ iccādīni kattupadāni. Devadatto yaññadattena haññati. Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati. Paccattavacanassekārattaṃ, yathā ‘‘vanappagumbe’’ti. Vihārenāti padaṃ sambandhitabbaṃ, iccādīni kammapadāni. Hantā. Hato. Vadhako. Vadhū. Āghāto. Upaghāto. Ghātako. Paṭigho. Saṅgho. Byaggho. Sakuṇagghi. Hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā. Vajjhetvā, vadhitvā iccādīni sanāmikāni tumantādipadāni.

‘ဥပါဟနံ’ (ခြေနင်းဖိနပ်)၊ ‘ဝဓူ’ (သမီးပျို/သတို့သမီး) ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ ဟန၊ ဝဓ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်သည် သွားခြင်း (ဂမန) ဖြစ်၏။ “ယောက်ျားကို သတ်ဖြတ်၏/ရိုက်နှက်၏။ ချမ်းအေးမှုကိုလည်းကောင်း၊ ပူအိုက်မှုကိုလည်းကောင်း ပယ်ဖျက်တတ်၏” စသည်တို့သည် ကတ္တုကာရကပုဒ်တို့တည်း။ “ဒေဝဒတ်သည် ယညဒတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်အပ်၏။ ထို့နောက် ပြင်းထန်သော လေနှင့် နေပူရှိန် ဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် တားဆီးအပ်၏။” ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) အား ဧကာရ ဖြစ်ခြင်းသည် “ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ” ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။ ‘ဝိဟာရေန’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်အပ်၏၊ ဤစသည်တို့သည် ကမ္မကာရကပုဒ်တို့တည်း။ ဟန္တာ (သတ်တတ်သူ)။ ဟတော (သတ်အပ်သူ)။ ဝဓကော (သတ်တတ်သူ)။ ဝဓူ (သတို့သမီး)။ အာဃာတော (ရန်ငြိုး)။ ဥပဃာတော (နှိပ်စက်ခြင်း)။ ဃာတကော (သတ်ဖြတ်သူ)။ ပဋိဃော (ထိခိုက်မှု/ဒေါသ)။ သံဃော (သံဃာ/အစုအဝေး)။ ဗျဂ္ဃော (ကျား)။ သကုဏဂ္ဃိ (သိန်းငှက်)။ ဟန္တုံ၊ ဟနိတုံ (သတ်ခြင်းငှာ)။ ဟန္တွာ၊ ဟနိတွာ (သတ်၍)။ ဝဇ္ဈိတွာ (ဝဇ္ဈေတွာ)၊ ဝဓိတွာ (သတ်၍) ဤစသည်တို့သည် နာမ်ပုဒ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော တုမန္တပုဒ် (တုံပစ္စည်း)၊ တွာန္တပုဒ် (တွာပစ္စည်း) စသည်တို့တည်း။


Tattha upāhananti taṃ taṃ ṭhānaṃ upahananti upagacchanti tato ca āhananti āgacchanti etenāti upāhanaṃ. Vadhūti kilesavasena sunakhampi upagamanasīlāti vadhū, sabbāsaṃ itthīnaṃ [Pg.115] sādhāraṇametaṃ. Atha vā vadhūti suṇisā. Tathā hi ‘‘tena hi vadhu yadā utunī ahosi, pupphaṃ te uppannaṃ, atha me āroceyyāsī’’ti ettha vadhūti suṇisā vuccati. Sā pana ‘‘ayaṃ no puttassa bhariyā’’ti sassusasurehi adhigantabbā jānitabbāti vadhūti vuccati. Gatyatthānaṃ katthaci buddhiyatthakathanato ayamattho labbhateva. ‘‘Suṇhā, suṇisā, vadhū’’ iccete pariyāyā. Saṅghoti bhikkhusamūho. Samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho, suṭṭhu vā kilese hanti tena tena maggāsinā māretītipi saṅgho, puthujjanāriyavasena vuttānetāni. Vividhe satte āhanati bhuso ghātetīti byaggho. So eva ‘‘viyaggho, vaggho’’ti ca vuccati. Aparampi puṇḍarīkoti tassa nāmaṃ. Dubbale sakuṇe hantīti sakuṇagghi, seno, ayaṃ pana hanadhātu divādigaṇe ‘‘paṭihaññatī’’ti akammakaṃ kattupadaṃ janeti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī’’tiādikā pāḷiyo dissanti.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် - ‘ဥပါဟန’ ဟူသည် ထိုထိုအရပ်သို့ ကပ်ရောက်တတ်ကုန်၏၊ ထိုမှလည်း ပြန်လာတတ်ကုန်၏၊ ဤခြေနင်းဖြင့် ဟု ‘ဥပါဟန’ (ခြေနင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဝဓူ’ ဟူသည် ကိလေသာစွမ်းဖြင့် ခွေးကိုပင် ချဉ်းကပ်လေ့ရှိသောကြောင့် ‘ဝဓူ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား ခပ်သိမ်းသော မိန်းမတို့၏ သာဓာရဏ (ဘုံဆိုင်ရာ) အမည်တည်း။ သို့မဟုတ် ‘ဝဓူ’ ဟူသည် ချွေးမတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ‘‘ချွေးမ... ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် ဥတု လာသောအခါ၊ သင့်အား အပွင့် (သွေးဆင်းခြင်း) ပွင့်လာသောအခါ ငါ့အား ပြောကြားလော့’’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘ဝဓူ’ ဟူသည် ချွေးမကို ဆိုအပ်၏။ ထိုချွေးမသည် ‘‘ဤသူကား ငါတို့သား၏ ဇနီးတည်း’’ ဟု ယောက္ခမတို့ သိအပ်သောကြောင့်လည်း ‘ဝဓူ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ သိခြင်းအနက်ကို ဟောသဖြင့် ဤအနက်ကို ရအပ်သည်သာတည်း။ ‘‘သုဏှာ၊ သုဏိသာ၊ ဝဓူ’’ ဟူသော ဤစကားလုံးတို့သည် ပရိယာယ် (ဝေါဟာရ) တို့တည်း။ ‘သံဃ’ ဟူသည် ရဟန်းအပေါင်းတည်း။ ညီညွတ်သော ကံသို့ ကပ်ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘သံဃ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့ကို ကောင်းစွာ သတ်တတ်သောကြောင့်၊ ထိုထိုမဂ်ဓားဖြင့် သေစေတတ်သောကြောင့်လည်း ‘သံဃ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤအနက်တို့ကို ပုထုဇဉ်နှင့် အရိယာ အားဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထူးခြားဆန်းပြားသော သတ္တဝါတို့ကို ပြင်းစွာ သတ်တတ်သောကြောင့် ‘ဗျဂ္ဃ’ (ကျား) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကျားကိုပင် ‘‘ဝိယဂ္ဃ၊ ဝဂ္ဃ’’ ဟူ၍လည်း ဆိုအပ်၏။ အခြားတစ်မျိုးဖြစ်သော ‘ပုဏ္ဍရီက’ ဟူသည်မှာလည်း ထိုကျား၏ အမည်တည်း။ အားနည်းသော ငှက်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် ‘သကုဏဂ္ဃိ’ (သိန်းငှက်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ‘သေန’ ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ဤ ‘ဟန’ ဓာတ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ ‘‘ပဋိဟညတိ’’ ဟု ကမ္မပုဒ်မရှိသော (အကမ္မက) ကတ္တုပုဒ်ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ‘‘မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် လောကီနား၌ ထိခိုက်၏’’ စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်တို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏။


Ana pāṇane. Pāṇanaṃ sasanaṃ. Anati. Ānaṃ, pānaṃ. ‘‘Tattha ānanti assāso. Pānanti passāso. Etesu assāsoti bahi nikkhamanavāto. Passāsoti anto pavisanavāto’’ti vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha yasmā sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati, tasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘assāsoti bahi nikkhamanavāto, passāsoti anto pavisanavāto’’ti vuttaṃ. Etesu [Pg.116] dvīsu nayesu vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso. Anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti veditabbaṃ.

‘အန’ ဓာတ်သည် အသက်ရှူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အသက်ရှူခြင်းသည် ထွက်သက်ဝင်သက် ရှူခြင်းတည်း။ အနတိ။ အာန၊ ပါန ဟူ၍ ရှိ၏။ ‘‘ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့တွင် ‘အာန’ ဟူသည် အဿာသ (ထွက်သက်) တည်း။ ‘ပါန’ ဟူသည် ပဿာသ (ဝင်သက်) တည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘အဿာသ’ ဟူသည် ပြင်ပသို့ ထွက်သောလေတည်း။ ‘ပဿာသ’ ဟူသည် အတွင်းသို့ ဝင်သောလေတည်း’’ ဟု ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန်အဋ္ဌကထာတို့၌မူကား ပြောင်းပြန် အစီအစဉ်ဖြင့် လာ၏။ ထိုအပြား၌ အကြင်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သားအိမ်၌ ကိန်းဝပ်သော သတ္တဝါတို့၏ မိခင်ဝမ်းမှ ထွက်သောအခါ၌ ရှေးဦးစွာ အတွင်းလေသည် ပြင်ပသို့ ထွက်၏၊ နောက်မှ ပြင်ပလေသည် သိမ်မွေ့သော မြူမှုန်ကို ယူ၍ အတွင်းသို့ ဝင်လျက် အာခေါင်ကို ထိ၍ ငြိမ်းသွား၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ‘‘အဿာသ ဟူသည် ပြင်ပသို့ ထွက်သောလေ၊ ပဿာသ ဟူသည် အတွင်းသို့ ဝင်သောလေ’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းနှစ်ပါးတို့တွင် ဝိနည်းနည်းဖြင့် အတွင်းမှ ထွက်လာသော သက်ပြင်းသည် ‘အဿာသ’ မည်၏၊ ပြင်ပမှ ထွက်လာသော သက်ပြင်းသည် ‘ပဿာသ’ မည်၏။ သုတ္တန်နည်းဖြင့်မူကား ပြင်ပ၌ ဖြစ်ပေါ်၍ အတွင်းသို့ ရှူသွင်းခြင်းကြောင့် ‘အဿာသ’ မည်၏။ အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ပြင်ပသို့ ရှူထုတ်ခြင်းကြောင့် ‘ပဿာသ’ မည်၏။ ဤနည်းသည်ပင်လျှင် ‘‘အဿာသ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်သောသူအား အတွင်း၌ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ဖြင့် ရုပ်ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ နာမ်စိတ်သည်လည်းကောင်း တောင့်တင်းခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း ရှိကုန်၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘ပဿာသ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်သောသူအား ပြင်ပ၌ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ဖြင့် ရုပ်ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ နာမ်စိတ်သည်လည်းကောင်း တောင့်တင်းခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း ရှိကုန်၏’’ ဟူသော ဤပါဠိတော်နှင့် ညီညွတ်၏ဟု သိအပ်၏။


Dhana dhaññe. Dhananaṃ dhaññaṃ, siripuññapaññānaṃ sampadāti attho. Dhātuattho hi yebhuyyena bhāvavasena kathiyati ṭhapetvā vakkarukkhataceti evamādippabhedaṃ. Yathā bhāvatthe vattamānena yapaccayena saddhiṃ nakārassa yyakāraṃ katvā thenanaṃ theyyanti vuccati, evamidha yapaccayena saddhiṃ nakārassa ññakāraṃ katvā dhananaṃ dhaññanti vuccati. Dhanino vā bhāvo dhaññaṃ, tasmiṃ dhaññe. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Yasmā pana dhaññasaddena siripuññapaññāsampadā gahitā, tasmā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī’’tiādīsu dhaññasaddena siripaññāva gahetabbā puññassa visuṃ vacanato.

‘ဓန’ ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓနနံ - ကြီးပွားခြင်းသည် ‘ဓည’ မည်၏၊ ကျက်သရေ၊ ကုသိုလ်၊ ပညာတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းဟူသည် အနက်တည်း။ ‘ဝက္က၊ ရုက္ခ၊ တစ’ စသည်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ဓာတ်အနက်ကို များသောအားဖြင့် ‘ဘာဝ’ (အဖြစ်) အနက်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ကြံစည်ခြင်းအနက်၌ ရှိသော ‘ယ’ ပစ္စည်းနှင့်တကွ နကာရကို ‘ယျ’ ကာရ ပြု၍ ‘ထေနနံ’ (ခိုးခြင်း) ကို ‘ထေယျံ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ၌ ‘ယ’ ပစ္စည်းနှင့်တကွ နကာရကို ‘ည’ ကာရ ပြု၍ ‘ဓနနံ’ ကို ‘ဓညံ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းဥစ္စာ ရှိသူ၏အဖြစ်သည် ‘ဓည’ မည်၏၊ ထိုကြီးပွားခြင်း (ဓည) အနက်၌ ‘ဓန’ ဓာတ် ဖြစ်၏။ ဓန္တိ၊ ဓနတိ။ ဓနိတံ။ ဓညံ။ အကြင်ကြောင့် ‘ဓည’ သဒ္ဒါဖြင့် ကျက်သရေ၊ ကုသိုလ်၊ ပညာ ပြည့်စုံခြင်းကို ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘ဓညပုညလက္ခဏသမ္ပန္နံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ’’ စသည်တို့၌ ‘ဓည’ သဒ္ဒါဖြင့် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် ပညာကိုသာ ယူအပ်၏၊ ကုသိုလ်ကို သီးခြားဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။


‘‘Nadato parisāyante, vāditabbapahārino;

Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava.

‘‘လူတို့တွင် မြတ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ ပရိသတ်အလယ်၌ ဟောက်ကြွားတော်မူလျက် ကဲ့ရဲ့အပ်သော တရားတို့ကို ပယ်ဖျက်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကို အကြင်သူတို့သည် ဖူးမြင်ကြရကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် ကျက်သရေရှိကုန်၏ (ကုသိုလ်ကံရှိကုန်၏)။


Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike;

Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara.

ကျေးဇူးတော်တို့ကို ဆောင်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ ရှည်သော လက်ချောင်း ခြေချောင်းတော်၊ နီသော ခြေသည်း လက်သည်းတော်၊ တင့်တယ်စိုပြေ ရှည်လျားသော ဖနောင့်တော်ရှိသော အရှင်ဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို အကြင်သူတို့သည် ရှိခိုးကြကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည်လည်း ကျက်သရေရှိကုန်၏ (ကုသိုလ်ကံရှိကုန်၏)။


Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca;

Yetevākyāni sossanti, tepi dhaññānaruttamā’’ti

သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိကုန်သော၊ ရွှင်လန်းစေတတ်ကုန်သော၊ ဒေါသကို ဖျက်ဆီးတတ်ကုန်သော၊ အစီးအပွားကို ဆောင်တတ်ကုန်သော အရှင်ဘုရား၏ စကားတော်တို့ကို အကြင်သူတို့သည် နာကြားကြရကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည်လည်း ကျက်သရေရှိကုန်၏ (ကုသိုလ်ကံရှိကုန်၏)’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Evamādīsu [Pg.117] pana dhaññasaddena puññasampadā gahetabbā, puññasampadāya vā saddhiṃ siripaññāsampadāpi gahetabbā. Idamettha nibbacanaṃ ‘‘dhaññaṃ siripuññapaññāsampadā etesaṃ atthīti dhaññā’’ti. ‘‘Dhaññaṃ maṅgalasammata’’nti ettha tu ‘‘uttamaratanaṃ ida’’nti dhanāyitabbaṃ saddhāyitabbanti dhaññaṃ, sirisampannaṃ puññasampannaṃ paññāsampannantipi attho yujjati. ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpa’’nti ca ādīsu ‘‘natthi dhaññasamaṃ dhana’’nti vacanato dhanāyitabbanti dhaññaṃ, kiṃ taṃ? Pubbaṇṇaṃ. Apica osadhivisesopi dhaññanti vuccati. Dhanasaddassa ca pana samāsavasena ‘‘adhano, niddhano’’ti ca natthi dhanaṃ etassāti atthena daliddapuggalo vuccati. ‘‘Nidhanaṃ yātī’’tiettha tu kampanatthavācakassa dhūdhātussa vasena vināso nidhananti vuccatīti.

ဤသို့စသည်တို့၌မူကား ‘ဓည’ သဒ္ဒါဖြင့် ကုသိုလ်ပြည့်စုံခြင်းကို ယူအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ပြည့်စုံခြင်းနှင့်တကွ ကျက်သရေ၊ ပညာ ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်း ယူအပ်၏။ ဤ၌ ဝိဂြိုဟ်ကား ‘‘ဓညံ - ကျက်သရေ၊ ကုသိုလ်၊ ပညာ ပြည့်စုံခြင်းသည် ဤသူတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဓည’ (ကြီးပွားသူ) တို့တည်း’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘‘မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော ကောက်ပဲသီးနှံ’’ ဟူသော ဤစကား၌မူကား ‘‘ဤသည်ကား မြတ်သောရတနာတည်း’’ ဟု မြတ်နိုးအပ် သဒ္ဓါတရား ထားအပ်သောကြောင့် ‘ဓည’ မည်၏၊ ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဟူ၍လည်း အနက် ယူအပ်၏။ ‘‘စပါး ကောက်ပဲသီးနှံ၊ ဥစ္စာ၊ ငွေ၊ ရွှေ’’ စသည်တို့၌ ‘‘စပါးနှင့်တူသော ဥစ္စာသည် မရှိ’’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မြတ်နိုးအပ်သောကြောင့် ‘ဓည’ (စပါး) မည်၏၊ ထိုစပါးသည် အဘယ်နည်း? သီးနှံခုနစ်ပါးတည်း။ ထို့ပြင် အထူးသဖြင့် ဆေးပင်အမျိုးအစားကိုလည်း ‘ဓည’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဓန’ သဒ္ဒါသည်လည်း သမတ်စွမ်းဖြင့် ‘‘အဓန၊ နိဒ္ဓန’’ ဟု ရှိ၏၊ ထိုသူအား ဥစ္စာမရှိဟူသော အနက်ကြောင့် ဆင်းရဲသောသူကို ဆိုအပ်၏။ ‘‘ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်၏’’ ဟူသော ဤ၌မူကား လှုပ်ရှားခြင်းအနက်ကို ဟောသော ‘ဓူ’ ဓာတ်၏စွမ်းဖြင့် ပျက်စီးခြင်းကို ‘နိဓန’ ဟု ဆိုအပ်၏။


Muna gatiyaṃ. Munati.

‘မုန’ ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မုနတိ။


Cine maññanāyaṃ. Aluttantoyaṃ dhātu, yathā gile, yathā ca mile. Cināyati, ocināyati. ‘‘Sabbo taṃ jano ocināyatū’’ti idamettha pāḷi nidassanaṃ. Ocināyatati avamaññatūti.

‘စိနေ’ ဓာတ်သည် အောက်မေ့ခြင်း၊ သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် (အန္တသရ မချေအပ်သော) အလုတ္တန္တဓာတ်တည်း၊ ‘ဂိလေ’ ဓာတ်၊ ‘မိလေ’ ဓာတ် ကဲ့သို့တည်း။ စိနာယတိ၊ ဩစိနာယတိ။ ‘‘ခပ်သိမ်းသော လူသည် ထိုသူကို နိမ့်ချအောက်မေ့ပါစေ (မထင်မရှား အောက်မေ့ပါစေ)’’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤ၌ ပါဠိသာဓကတည်း။ ‘ဩစိနာယတတိ’ ဟူသည် အထင်သေးပါစေ (နိမ့်ချအောက်မေ့ပါစေ) ဟူသော အနက်တည်း။


Iti bhūvādigaṇe tavaggantadhāturūpāni

ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ တဝဂ်ဆုံးသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိတို့သည်-


Samattāni.

ပြီးဆုံးအပ်ကုန်ပြီ။


Pakārantadhātu

ပ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်


Idāni pavaggantadhāturūpāni vuccante –

ယခုအခါ ပဝဂ်ဆုံးသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိတို့ကို ဆိုအပ်အံ့ -


Pā pāne. Pānaṃ pivanaṃ. ‘‘Pāti, pānti. Pātu, pāntu’’ iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ.

‘ပါ’ ဓာတ်သည် သောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပါနံ - သောက်ခြင်း။ ‘‘ပါတိ၊ ပါန္တိ။ ပါတု၊ ပါန္တု’’ စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ;

Ayañhite mayā rūḷho, saro pāssati lohitanti.

‘‘လည်ပင်းကို အမြန်ဆန့်လော့၊ သင့်အား အသက်ကို ငါမပေးတော့အံ့၊ ငါတင်ထားအပ်သော ဤမြှားသည် သင့်သွေးကို သောက်လတ္တံ့’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Atra [Pg.118] hi pāssatīti pivissati. ‘‘Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma’’ iccādinā, ‘‘apassā, apassaṃsu’’ iccādinā ca nayena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ nayaññūhi. Ko hi samattho sabbāni buddhavacanasāgare vicitrāni vippakiṇṇarūpantararatanāni uddharitvā dassetuṃ, tasmā sabbāsupi dhātūsu saṅkhepena gahaṇūpāyamattameva dassitaṃ. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ. Kārite kumāraṃ khīraṃ pāyeti. Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā. Kamme pīyati, pītaṃ. Tumādīsu ‘‘pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā’’ iccādīni yojetabbāni. Aññesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena saddarūpāni evameva yojetabbāni.

ဤသုတ်၌ “pāssati” ဟူသည် သောက်လတ္တံ့ (pivissati) ဟု အနက်ရ၏။ “pāssati, pāssanti။ pāssasi, pāssatha။ pāssāmi, pāssāma” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “apassā, apassaṃsu” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့သောနည်းဖြင့် ကြွင်းသမျှ အလုံးစုံကို နည်းနာသိရှိသူတို့သည် ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်အပ်၏။ အဘယ်သူသည် ဗုဒ္ဓဝစနတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာ၌ ဆန်းကြယ်၍ ပြန့်ကြဲနေသော အခြားသော သဒ္ဒါထူးတည်းဟူသော ရတနာတို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် ဓာတ်အားလုံးတို့၌ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သိမှတ်ရုံမျှသော နည်းလမ်းကိုသာလျှင် ပြအပ်၏။ Pivati, pivanti (သောက်၏၊ သောက်ကြ၏)။ Pivaṃ, pivanto, pivamāno (သောက်သောသူ)၊ pivaṃ bhāgirasodakaṃ (ဂင်္ဂါရေကို သောက်လျက်)။ ကာရိတ်၌ kumāraṃ khīraṃ pāyeti (သူငယ်ကို နို့ရည်ကို သောက်စေ၏)။ Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā (တစ်ခဏမျှ ဆာလောင်မှုကို ငြိမ်းစေတတ်သော နို့ရည်ကို ငါသည် သင့်အား တိုက်ကျွေးအပ်ပြီ)။ ကမ္မ၌ pīyati (သောက်အပ်၏)၊ pītaṃ (သောက်အပ်ပြီး)။ တုမ် အစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ “pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā” အစရှိသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အခြားသော နေရာတို့၌လည်း ပါဠိနည်းနာနှင့်အညီ သဒ္ဒါပုံစံတို့ကို ဤနည်းအတိုင်းသာလျှင် ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်အပ်၏။


Pā rakkhaṇe. Pāti. Nipāti. Pitā, gopo.

Pā ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Pāti (စောင့်ရှောက်၏)။ Nipāti (အောက်သို့ကျစေ၏ သို့မဟုတ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၏)။ Pitā (ဖခင်)၊ gopo (နွားကျောင်းသား)။


Pā pūraṇe. Pāti, vippāti. Vippo.

Pā ဓာတ်သည် ပြည့်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Pāti, vippāti (ပြည့်စေ၏)။ Vippo (ပုဏ္ဏား)။


Vippoti brāhmaṇo. So hi vippeti pūreti visiṭṭhena veduccāraṇādinā attano brāhmaṇakammena lokassa ajjhāsayaṃ attano ca hadaye vedānīti vippoti vuccati. ‘‘Jāto vippakule aha’’nti ettha hi brāhmaṇo ‘‘vippo’’ti vuccati. Tassa kulaṃ vippakulanti.

Vippo ဟူသည် ပုဏ္ဏားတည်း။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ထူးခြားသော ဗေဒင်ရွတ်ဖတ်ခြင်းစသော မိမိ၏ ပုဏ္ဏားအမှုဖြင့် လောကသားတို့၏ အလိုဆန္ဒကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ နှလုံးသား၌ ဗေဒင်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြည့်စေတတ် (vippeti pūreti) သောကြောင့် ‘Vippo’ ဟု ဆိုအပ်၏။ “Jāto vippakule ahaṃ” (ငါသည် ပုဏ္ဏားမျိုး၌ မွေးဖွား၏) ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပုဏ္ဏားကို “vippo” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဏ္ဏား၏ အမျိုးကို ‘vippakula’ (ပုဏ္ဏားမျိုး) ဟု ဆိုအပ်၏။


Pū pavane. Pavati. Putto, puññaṃ. Ettha puttoti attano kulaṃ pavati sodhetīti putto. Kiyādigaṇaṃ pana patvā ‘‘punātī’’ti vattabbaṃ.

Pū ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Pavati (စင်ကြယ်စေ၏)။ Putto (သား)၊ puññaṃ (ကုသိုလ်)။ ဤ၌ Putto ဟူသည် မိမိ၏အနွယ်ကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့် ‘Putto’ (သား) မည်၏။ ကိယာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော်မူကား “punāti” ဟု ဆိုအပ်၏။


Putto’trajo suto sūnu,Tanujo tanayo’raso;

Puttanattādayo cātha,Apaccanti pavuccare.

Putto (သား)၊ atrajo (ကိုယ်တိုင်မွေးဖွားသောသား)၊ suto (သား)၊ sūnu (သား)၊ tanujo (ကိုယ်မှဖြစ်သောသား)၊ tanayo (သား)၊ oraso (ရင်နှစ်သည်းချာဖြစ်သောသား) ဟုလည်းကောင်း၊ သား၊ မြေး အစရှိသည်တို့ကို ‘apacca’ (အနွယ်) ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


Itthiliṅgamhi [Pg.119] vattabbe, puttīti atrajāti ca;

Vattabbaṃ sesaṭṭhānesu, yathārahamudīraye;

Pāḷiyañhi atrajāti, itthī puttī kathiyati;

ဣတ္ထိလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သောအခါ ‘puttī’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘atrajā’ ဟုလည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောနေရာတို့၌ သင့်တော်သလို ပြောဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌ ‘atrajā’ ဟူသည် သမီး၊ ‘puttī’ ဟူသည် သမီး ဟု ပြောဆိုအပ်၏။


Ettha pana –

ဤ၌မူကား -


‘‘Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā;

Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī’’ti

“Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā; Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī” (ထိုအခါ ဝိဒေဟမင်း၏ သမီးတော်ဖြစ်သော ချစ်အပ်သော ရုစာမည်သော မင်းသမီးသည် တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်၌ နို့ထိန်းမိခင်အား ပြောဆို၏) ဟူသော ဤပါဠိသည် သက်သေသာဓကဖြစ်၏။


Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Puttī, dhītā, duhitā, attajā’’ti iccete pariyāyā. Evaṃ atrajāti itthivācakassa itthiliṅgassa dassanato sutasaddādīsupi itthiliṅganayo labbhamānālabbhamānavasena upaparikkhitabbo. Tathā hi loke ‘‘vesso, suddo, naro, kiṃpuriso’’ iccādīnaṃ yugaḷabhāvena ‘‘vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī’’tiādīni itthivācakāni liṅgāni dissanti. ‘‘Puriso pumā’’ iccādīnaṃ pana yugaḷabhāvena itthivācakāni itthiliṅgāni na dissanti. Puññanti ettha pana attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ. Kiyādigaṇaṃ pana patvā punātīti puññanti vattabbaṃ.

“Puttī, dhītā, duhitā, attajā” ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် သမီးဟူသော အနက်တူပရိယာယ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ‘atrajā’ ဟူသော မိန်းမကိုဟောတတ်သော ဣတ္ထိလိင်ကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ suta အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၌လည်း ဣတ္ထိလိင်နည်းလမ်းကို ရနိုင် မရနိုင်အားဖြင့် စိစစ်အပ်၏။ ထို့အတူပင် လောက၌ “vesso, suddo, naro, kiṃpuriso” အစရှိသည်တို့၏ အစုံအဖြစ်ဖြင့် “vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī” အစရှိသော မိန်းမကိုဟောတတ်သော လိင်တို့ကို တွေ့မြင်ရ၏။ “Puriso, pumā” အစရှိသည်တို့၏ အစုံအဖြစ်ဖြင့်မူကား မိန်းမကိုဟောတတ်သော ဣတ္ထိလိင်တို့ကို မတွေ့မြင်ရကုန်။ ‘Puññaṃ’ (ကုသိုလ်) ဟူသော ဤ၌မူ မိမိကို ပြုလုပ်သူ (ပြုသူ၏ စိတ်သန္တာန်) ကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့် ‘puññaṃ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကိယာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော်မူကား punāti ဖြစ်၍ ‘puññaṃ’ ဟု ဆိုအပ်၏။


Añño atthopi vattabbo, niruttilakkhaṇassito;

Tasmā nibbacanaṃ ñeyyaṃ, janapūjādito idha.

နိရုတ္တိလက္ခဏာကို အမှီပြု၍ အခြားသောအနက်ကိုလည်း ပြောဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ လူတို့ပူဇော်အပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့မှ ဝိဂြိုဟ်အနက်ကို သိအပ်၏။


Paraṃ pujjabhavaṃ janetīti puññaṃ. Sadā pūjitaṃ vā janetīti puññaṃ. Janaṃ attakāraṃ punātīti puññaṃ. Asesaṃ apuññaṃ punātīti puññaṃ.

လွန်ကဲသော ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် Puññaံ မည်၏။ သို့မဟုတ် အခါခပ်သိမ်း ပူဇော်အပ်သော အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် Puññaံ မည်၏။ မိမိကို ပြုလုပ်သူ လူကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့် Puññaံ မည်၏။ အကြွင်းမဲ့ အကုသိုလ်ကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့် Puññaံ မည်၏။


Kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ, subhamicceva niddise;

Kammassa kusalassādhi-vacanaṃ vacane paṭu.

စကားပြောဆိုခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိသည် ကုသိုလ်ကံ၏ အမည်ဝေါဟာရအဖြစ်ဖြင့် ‘kalyāṇaṃ, kusalaṃ, puññaṃ, subhaṃ’ ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။


Pe gatiyaṃ. Peti, penti. Pesi, petha. Idha bhikkhave ekacco assakhaḷuṅko pehīti vutto viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭisakkati, piṭṭhito rathaṃ paṭivatteti. Ummaggaṃ gaṇhāti, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti.

Pe ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Peti, penti။ Pesi, petha။ ‘ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ဆိုးသွမ်းသောမြင်းသည် “သွားလော့” ဟု ရထားထိန်းက ဆိုအပ် တိုက်တွန်းအပ်သည်ရှိသော် နောက်သို့ ဆုတ်၏၊ ရထားကို နောက်သို့ ပြန်လှည့်စေ၏၊ လမ်းလွဲကို ယူ၏၊ ရထားကို လမ်းပြင်ပသို့ ရောက်စေ၏’။


Pe [Pg.120] vuddhiyaṃ payati. Pāyo, apāyo. Ettha apāyoti natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Ayadhātuvasenapi attho netabbo, ayato vuddhito, sukhato vā apetoti apāyo, nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā.

Pe ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ Payati (ကြီးပွား၏)။ Pāyo (ကြီးပွားခြင်း)၊ apāyo (အပါယ်)။ ဤ၌ ‘apāyo’ ဟူသည် ထိုဘုံ၌ ကြီးပွားခြင်း ‘pāyo’ မရှိသောကြောင့် ‘apāyo’ မည်၏။ Ay ဓာတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်း အနက်ကို ဆောင်အပ်၏၊ ကြီးပွားခြင်း ‘aya’ မှသော်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာ ‘aya’ မှသော်လည်းကောင်း ကင်းပသောကြောင့် ‘apāyo’ မည်၏၊ ထိုအပါယ်တို့သည် ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသူရကာယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Pe sosane. Pāyati, payati vā. Nipako. Ettha nipako nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno.

Pe ဓာတ်သည် ခြောက်ကပ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Pāyati သို့မဟုတ် payati (ခြောက်ကပ်စေ၏)။ Nipako (ပညာရှိ)။ ဤ၌ ‘nipako’ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ခြောက်ကပ်စေတတ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်မှ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘nipako’ (သမ္ပဇာဉ်ရှိသောသူ၊ ပညာရှိ) မည်၏။


Gupa rakkhaṇe. Gopati. Gopako.

Gupa ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Gopati (စောင့်ရှောက်၏)။ Gopako (စောင့်ရှောက်သောသူ)။


Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ sāntarabāhiraṃ.

အတွင်းအပြင် နှစ်ဖက်လုံး၌ စောင့်ရှောက်အပ်သော ပစ္စန္တရာဇ်မြို့ကဲ့သို့။


Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.

ထို့အတူ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ကြကုန်လော့၊ ကောင်းသောအခွင့် ‘ခဏ’ သည် သင်တို့ကို မလွန်စေလင့်။


Gopethāti gopeyya rakkheyya.

‘Gopetha’ ဟူသည် စောင့်ရှောက်ရာ၏ (gopeyya rakkheyya) ဟု အနက်ရ၏။


Vapa santāne. Vapati.

Vapa ဓာတ်သည် အစဉ်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ် မျိုးစေ့ချခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vapati (ပျိုးကြဲ၏)။


Sapa samavāye. Sapati.

Sapa ဓာတ်သည် ပေါင်းစည်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Sapati (ပေါင်းစည်း၏)။


Cupa mandagatiyaṃ. Copati.

Cupa ဓာတ်သည် နှေးကွေးစွာ သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Copati (လှုပ်ရှား၏၊ ဖြည်းဖြည်းသွား၏)။


Tupa hiṃsāyaṃ. Topati. Tuppati.

Tupa ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Topati, Tuppati (ညှဉ်းဆဲ၏)။


Gupa gopanajigucchanesu. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā iccādīni.

Gupa ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Gopati (စောင့်ရှောက်၏)၊ jigucchati (စက်ဆုပ်၏)။ Jigucchaṃ, jigucchamāno (စက်ဆုပ်လျက်)။ Jegucchī (စက်ဆုပ်တတ်သောသူ)။ Jigucchitvā (စက်ဆုပ်၍) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Kapu hiṃsātakkalagandhesu. Kappati. Kappūro.

Kapu ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း၊ အနံ့ထွက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Kappati (ကြံစည်၏ သို့မဟုတ် ကပ်၏)။ Kappūro (ပရုတ်)။


Kapu sāmatthiye. Idaṃ amhākaṃ kappati. Netaṃ amhesu kappati.

Kapu ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း (အပ်စပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ “Idaṃ amhākaṃ kappati” (ဤအရာသည် ငါတို့အား အပ်စပ်၏)။ “Netaṃ amhesu kappati” (ဤအရာသည် ငါတို့၌ မအပ်စပ်)။


Kapa karuṇāyaṃ. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Tattha kapatīti karuṇāyati, kāpaññanti kapaṇabhāvo.

Kapa ဓာတ်သည် သနားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Kapati (သနား၏)။ Kapaṇo (သနားဖွယ်ကောင်းသောသူ၊ လူဆင်းရဲ)၊ kāpaññaṃ (သနားဖွယ်ကောင်းသောအဖြစ်၊ ဆင်းရဲခြင်း)။ ထိုစကားရပ်၌ ‘kapati’ ဟူသည် သနား၏ (karuṇāyati)၊ ‘kāpaññaṃ’ ဟူသည် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသောအဖြစ် (kapaṇabhāvo) ဟု အနက်ရ၏။


Sapa [Pg.121] akkose. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako.

Sapa ဓာတ်သည် ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Sapati (ဆဲရေး၏၊ ကျိန်ဆဲ၏)။ Sapatho (ကျိန်ဆိုခြင်း)၊ abhisapatho (ကျိန်ဆဲခြင်း)၊ abhisapito (ကျိန်ဆဲအပ်သောသူ)၊ sapanako (ကျိန်ဆဲတတ်သောသူ)။


Vapa bījanikkhepe. Bījaṃ vapati. Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ. Vuttaṃ bījaṃ purisena. Bījaṃ vappati. Vappamaṅgalaṃ.

Vapa ဓာတ်သည် မျိုးစေ့ချခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Bījaṃ vapati (မျိုးစေ့ကို ကြဲ၏)။ Vāpako (မျိုးစေ့ကြဲသောသူ)။ Vāpitaṃ dhaññaṃ (ကြဲအပ်သော စပါး)။ Vuttaṃ bījaṃ purisena (ယောက်ျားသည် စိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့)။ Bījaṃ vappati (မျိုးစေ့ကို ကြဲအပ်၏)။ Vappamaṅgalaṃ (လယ်ထွန်မင်္ဂလာ)။


Supa sayane. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare. Sutto puriso, supanaṃ, suttaṃ.

Supa ဓာတ်သည် အိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Supati (အိပ်ပျော်၏)။ “Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare” (မိန်းမတို့၌ မငြိကပ်သော မုနိတို့သည် ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရကုန်၏)။ Sutto puriso (အိပ်ပျော်သော ယောက်ျား)၊ supanaṃ (အိပ်စက်ခြင်း)၊ suttaṃ (အိပ်ပျော်အပ်သော သို့မဟုတ် သုတ်တော်)။


Khipa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ. Khepati. Khepako.

Khipa ဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း (သို့မဟုတ် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်ပြုခြင်း၊ ကြိတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Peraṇaṃ ဟူသည် ညက်စေခြင်း၊ ကြိတ်ခြင်းတည်း။ Khepati (ပစ်၏)။ Khepako (ပစ်တတ်သောသူ)။


Khipa abyattasadde. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako.

Khipa ဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံကို ပြုခြင်း (နှာချခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khipati (နှာချ၏)။ Khipitasaddo (နှာချသံ)။ “Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako” (လောကတုတ်ခေါင် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူစဉ်အခါ နှာချတော်မူ၏)။


Khipa chaḍḍano. Khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati. Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ iccādīni.

Khipa ဓာတ်သည် စွန့်ပစ်ခြင်း (ပစ်ချခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khipati (ပစ်CH၏)၊ ukkhipati (မြှောက်တင်၏)၊ vikkhipati (ပျံ့လွင့်စေ၏)၊ avakhipati (အောက်သို့ချ၏)၊ saṃkhipati (အကျဉ်းချုံ့၏)။ Khittaṃ (ပစ်ချအပ်သော)၊ ukkhittaṃ (မြှောက်တင်အပ်သော)၊ pakkhittaṃ (သွတ်သွင်းအပ်သော)၊ vikkhittaṃ (ပျံ့လွင့်အပ်သော) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Opa niṭṭhubhane. Niṭṭhubhanaṃ kheḷapātanaṃ. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi.

Opa ဓာတ်သည် ထွေးထုတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Niṭṭhubhanaṃ ဟူသည် တံထွေးထွေးခြင်းတည်း။ Opati (ထွေးထုတ်၏)။ “Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi” (ဆေးကို စီမံပြီး၍ ခံတွင်း၌ တံထွေးကို ထွေးထုတ်၏)။


Lipi upalepe. Lepati. Littaṃ paramena tejasā.

Lipi ဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Lepati (လိမ်းကျံ၏)။ “Littaṃ paramena tejasā” (ထူးကဲသော တေဇော်အရှိန်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်၏)။


Khipi gatiyaṃ. Khimpati.

Khipi ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Khimpati (သွား၏)။


Ḍipa khepe. Ḍepati.

Ḍipa ဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ကျော်လွန်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Ḍepati (ပစ်လွှတ်၏)။


Nidapi nidampane. Nidampanaṃ nāma sassarukkhādīsu vīhisīsaṃ vā varakasīsaṃ vā acchinditvā khuddakasākhaṃ vā abhañjitvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva vā paṇṇamattasseva vā gahaṇaṃ. Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā.

Nidapi ဓာတ်သည် ဆွဲနှုတ်ခြင်း (ညှစ်ယူခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Nidampana မည်သည်ကား ကောက်ပဲသီးနှံ သစ်ပင်စသည်တို့၌ စပါးနှံကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပဲနှံကိုသော်လည်းကောင်း မဖြတ်ဘဲ၊ သို့မဟုတ် သစ်ကိုင်းငယ်ကို မကျိုးစေဘဲ တည်မြဲတိုင်းသာလျှင် လက်ဖြင့်ကိုင်ဆွဲ၍ မျိုးစေ့မျှကိုသာသော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်မျှကိုသာသော်လည်းကောင်း ယူခြင်းတည်း။ “Puriso vīhisīsaṃ nidampati” (ယောက်ျားသည် စပါးနှံကို ဆွဲယူ၏)၊ “rukkhapattaṃ nidampati” (သစ်ရွက်ကို ဆွဲယူ၏)။ Nidampako (ဆွဲယူသောသူ)၊ nidampitaṃ (ဆွဲယူအပ်သော)၊ nidampituṃ (ဆွဲယူခြင်းငှာ)၊ nidampitvā (ဆွဲယူ၍)။


Tapa [Pg.122] dittiyaṃ. Ditti virocanaṃ. Divā tapatiādicco.

Tapa ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Ditti ဟူသည် ပျံ့နှံ့တောက်ပခြင်းတည်း။ “Divā tapati ādicco” (နေမင်းသည် နေ့အခါ၌ တောက်ပ၏)။


Tapa ubbege. Ubbego utrāso bhīrutā. Tapati, uttapati. Ottappaṃ, ottappiyaṃ dhanaṃ.

Tapa-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း (ဥဗ္ဗေဂ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥဗ္ဗေဂဟူသည် တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းတည်း။ Tapati, uttapati။ Ottappaṃ (သြတ္တပ္ပတရား)၊ ottappiyaṃ dhanaṃ (သြတ္တပ္ပတည်းဟူသော ဥစ္စာ)။


Tapa dhūpa santāpe. Tapati. Tapodhanaṃ, ātāpo. Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano, kamme tāpiyati. Dhūpiyati. Bhāve tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo. Dhūpanaṃ.

Tapa-ဓာတ်၊ dhūpa-ဓာတ်တို့သည် ပူပန်ခြင်း (သန္တာပ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Tapati။ Tapodhanaṃ (အခြံအရံရှိသော တောရဟန်း သို့မဟုတ် ခြိုးခြံစွာကျင့်ခြင်းလျှင် ဥစ္စာရှိသူ)၊ ātāpo (လုံ့လ)။ Ātāpī (လုံ့လရှိသောသူ)။ Ātapaṃ (နေပူ)။ Dhūpati၊ sandhūpano။ ကံအနက်၌- tāpiyati၊ dhūpiyati။ ဘာဝအနက်၌- tāpanaṃ၊ tāpo၊ paritāpo၊ santāpo၊ dhūpanaṃ။


Pakārantadhāturūpāni.

ပကာရန္တဓာတ် (ပ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Phakārantadhātu

ဖကာရန္တဓာတ် (ဖ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်)။


Puppha vikasane. Akammako cāyaṃ sakammako ca. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade. Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati.

Puppha-ဓာတ်သည် ပွင့်ခြင်း (ဝိကသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် အကမ္မကလည်း ဖြစ်၏၊ သကမ္မကလည်း ဖြစ်၏။ Pupphati။ Pupphaṃ (ပန်း)၊ pupphanaṃ (ပွင့်ခြင်း)၊ pupphito (ပွင့်သော)၊ pupphituṃ၊ pupphitvā။ "Pupphanti pupphino dumā" - ပန်းရှိသော သစ်ပင်တို့သည် ပွင့်ကုန်၏။ "Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade" - ကုန်း၌ပေါက်သော ရေ၌ပေါက်သော ပန်းတို့သည် ထိုခဏ၌ပင် အားလုံး ပွင့်ကုန်၏။ "Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati" - မဉ္ဇူသကမည်သော သစ်ပင်သည် ရေ၌ဖြစ်စေ ကုန်း၌ဖြစ်စေ ရှိသမျှသော ပန်းတို့ကို အားလုံးပွင့်စေ၏။


Tupha hiṃsāyaṃ. Tophati.

Tupha-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Tophati။


Dapha daphi vappha gatiyaṃ. Daphati. Damphati. Vapphati.

Dapha-ဓာတ်၊ daphi-ဓာတ်၊ vappha-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Daphati၊ Damphati၊ Vapphati။


Dipha kathanayuddhanindāhiṃsādānesu. Dephati. Depho.

Dipha-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ကထန)၊ တိုက်ခိုက်ခြင်း (ယုဒ္ဓ)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (နိန္ဒာ)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ)၊ ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Dephati၊ Depho။


Tapha tittiyaṃ. Titti tappanaṃ, taphati.

Tapha-ဓာတ်သည် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်း (တိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တိတ္တိဟူသည် ရောင့်ရဲခြင်း (တပ္ပန) ဖြစ်၏။ Taphati။


Dupha upakkilese. Upakkilissanaṃ upakkileso. Dophati.

Dupha-ဓာတ်သည် ညစ်နွမ်းခြင်း (ဥပက္ကိလေသ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ညစ်နွမ်းခြင်းသည် ဥပက္ကိလေသမည်၏။ Dophati။


Gupha ganthe. Gantho ganthikaraṇaṃ. Gophati.

Gupha-ဓာတ်သည် ဖွဲ့စပ်ခြင်း (ဂန္ထ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂန္ထဟူသည် ဖွဲ့စပ်ခြင်း (ဂန္ထိကရဏ) တည်း။ Gophati။


Phakārantadhāturūpāni.

ဖကာရန္တဓာတ် (ဖ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Bakārantadhātu

ဗကာရန္တဓာတ် (ဗ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်)။


Bhabba [Pg.123] hiṃsāyaṃ. Bhabbati. Bhabbo.

Bhabba-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Bhabbati၊ Bhabbo။


Pabba vabba mabba kabba khabba gabba sabba cabba gatiyaṃ. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.

Pabba-ဓာတ်၊ vabba-ဓာတ်၊ mabba-ဓာတ်၊ kabba-ဓာတ်၊ khabba-ဓာတ်၊ gabba-ဓာတ်၊ sabba-ဓာတ်၊ cabba-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Pabbati၊ Vabbati၊ Mabbati၊ Kabbati၊ Khabbati၊ Gabbati၊ Sabbati၊ Cabbati။


Abba sabba hiṃsāyañca. Gatyāpekkhāya cakāro. Abbati. Sabbati.

Abba-ဓာတ်၊ sabba-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ "စ" သဒ္ဒါဖြင့် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ Abbati၊ Sabbati။


Kubi acchādane. Kubbati.

Kubi-ဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်း (အစ္ဆာဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kubbati။


Lubi tubi addane. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ. Udakatumbo. Athopi dve ca tumbāni.

Lubi-ဓာတ်၊ tubi-ဓာတ်တို့သည် စိုစွတ်စေခြင်း သို့မဟုတ် ညှဉ်းဆဲခြင်း (အဒ္ဒန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Lumbati၊ Tumbati။ Lumbinīvanaṃ (လုမ္ဗိနီတော)၊ Udakatumbo (ရေဘူး)၊ Athopi dve ca tumbāni (နှစ်ခုသော တုမ္ဗတို့လည်း ရှိကုန်သေး၏)။


Cubi vadanasaṃyoge. Puttaṃ muddhani cumbati. Mukhe cumbati. Ettha siyā ‘‘yadi vadanasaṃyoge cubidhātu vattati, kathaṃ ambudharabinducumbitakūṭoti ettha avadane aviññāṇake pabbatakūṭe ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vutta’’nti? Saccaṃ, taṃ pana cumbanākārasadisenākārena sambhavaṃ cetasi ṭhapetvā vuttaṃ, yathā adassanasambhavepi dassanasadisenākārena sambhūtattā ‘‘rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā’’ti acakkhukānampi rukkhānaṃ dassanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi cumbanākārasadisenākārena sambhūtattā avadanānampi ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vuttaṃ. Sabhāvato pana aviññāṇakānaṃ dassanacumbanādīni ca natthi, saviññāṇakānaṃyeva tāni hontīti. Ayaṃ nayo kamu padavikkhepetiādīsupi netabbo.

Cubi-ဓာတ်သည် နှုတ်ခမ်းချင်း တွေ့ထိခြင်း (ဝဒနသံယောဂ - နမ်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Puttaṃ muddhani cumbati" - သား၏ ဦးခေါင်းကို နမ်း၏။ "Mukhe cumbati" - မျက်နှာကို နမ်း၏။ ဤ၌ မေးဖွယ်ရှိသည်ကား- "အကယ်၍ cubi-ဓာတ်သည် နှုတ်ခမ်းချင်း တွေ့ထိခြင်း၌ ဖြစ်ပါက၊ 'ambudharabinducumbitakūṭo' (မိုးတိမ်ရေစက်တို့ နမ်းအပ်သော တောင်ထိပ်) ဟု ဆိုရာ၌ နှုတ်ခမ်းမရှိသော၊ အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော တောင်ထိပ်၌ မိုးတိမ်ရေစက်တို့၏ နမ်းခြင်းကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း" ဟု မေးငြားအံ့။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ထိုသို့ဆိုခြင်းမှာ နမ်းခြင်းပုံသဏ္ဌာန်နှင့် တူသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို စိတ်၌ထား၍ ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- မမြင်နိုင်သော်လည်း မြင်ခြင်းနှင့်တူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā" (ငိုကြွေးနေသော ကလေးတို့ကို မြင်၍ မြင့်မားကျယ်ပြန့်သော သစ်ပင်တို့သည်...) ဟု မျက်စိမရှိသော သစ်ပင်တို့၏ မြင်ခြင်းကို ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း နမ်းခြင်းနှင့်တူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် နှုတ်ခမ်းမရှိသော မိုးတိမ်ရေစက်တို့၏ နမ်းခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ သဘာဝအားဖြင့်မူ အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော သက်မဲ့အရာတို့၌ မြင်ခြင်း၊ နမ်းခြင်းစသည်တို့ မရှိကုန်၊ သက်ရှိသတ္တဝါတို့၌သာ ထိုအရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းစနစ်ကို "kamu padavikkhepe" စသည်တို့၌လည်း သိအပ်၏။


Ubbi tubbi thubbi dubbi dhubbi hiṃsatthā. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Ettha dubbāti dabbatiṇaṃ, yaṃ ‘‘tiriyā nāma tiṇajātī’’ti pāḷiyaṃ āgataṃ. Ettha ca dubbāti itthiliṅgaṃ, dabbanti napuṃsakaliṅganti daṭṭhabbaṃ.

Ubbi-ဓာတ်၊ tubbi-ဓာတ်၊ thubbi-ဓာတ်၊ dubbi-ဓာတ်၊ dhubbi-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်ရှိကုန်၏။ Ubbati၊ Tubbati၊ Thubbati၊ Dubbati။ Dubbā။ Dhubbati။ ဤ၌ dubbā ဟူသည် နေဇာမြက် (dabbatiṇa) ဖြစ်၏။ ၎င်းကို ပါဠိတော်၌ "tiriyā nāma tiṇajātī" (တိရိယမည်သော မြက်အမျိုးအစား) ဟု လာရှိ၏။ ထို့ပြင် ဤ၌ dubbā သည် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၍ dabba သည် နပုံသကလိင်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Mubbi [Pg.124] bandhane. Mubbati.

Mubbi-ဓာတ်သည် ချည်နှောင်ခြင်း (ဗန္ဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Mubbati။


Kubbi uggame. Kubbati.

Kubbi-ဓာတ်သည် အထက်သို့တက်ခြင်း (ဥဂ္ဂမ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kubbati။


Pubba pabba sabba pūraṇe. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Etta siyā ‘‘nanu bho pubbasabbasaddā sabbanāmāni, kasmā panete dhātucintāyaṃ gahitā’’ti? Vuccate – sabbanāmesu ca tumantādivirahitesu ca nipātesu upasaggesu ca dhātucintā nāma natthi, imāni pana sabbanāmāni na honti. Kevalaṃ sutisāmaññena sabbanāmāni viya upaṭṭhahanti, tena te tabbhāvamuttattā dhātucintāyaṃ pubbācariyehi gahitā ‘‘pubbati sabbatī’’ti payogadassanatoti. Yadi evaṃ kasmā buddhavacane etāni rūpāni na santīti? Anāgamanabhāvena na santi, na avijjamānabhāvena. Kiñcāpi buddhavacanesu etāni rūpāni na santi, tathāpi porāṇehi anumatā purāṇabhāsāti gahetabbāni, yathā ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha ‘‘nāthatī’’ti rūpaṃ buddhavacane avijjamānampi gahetabbaṃ hoti, evaṃ imānipi. Tasmā vohāresu viññūnaṃ kosallatthāya sāsane avijjamānāpi sāsanānurūpā lokikappayogā gahetabbāti ‘‘pubbati sabbatī’’ti rūpāni gahitāni. Esa nayo aññesupi ṭhānesu veditabbo.

Pubba-ဓာတ်၊ pabba-ဓာတ်၊ sabba-ဓာတ်တို့သည် ပြည့်စေခြင်း (ပူရဏ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Pubbati၊ Pabbati၊ Sabbati။ ဤ၌ မေးဖွယ်ရှိသည်ကား- "အို- အချင်းတို့... pubba၊ sabba ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် သဗ္ဗနာမ် (နာမ်စား) များ မဟုတ်ပါလော၊ အဘယ်ကြောင့် ဓာတ်တို့ကို ကြံဆခြင်း (ဓာတုစိန္တာ) ၌ ယူရသနည်း" ဟု မေးငြားအံ့။ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား- သဗ္ဗနာမ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တုမန္တအဆုံးရှိသော ပစ္စည်းစသည်တို့ ကင်းရာ၌လည်းကောင်း၊ နိပါတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဥပသရ်တို့၌လည်းကောင်း ဓာတ်ကို ကြံဆခြင်းမည်သည်မရှိပေ၊ သို့သော် ဤ (pubbati, sabbati စသည်) တို့သည် သဗ္ဗနာမ်များ မဟုတ်ကြကုန်။ အသံတူရုံမျှဖြင့် သဗ္ဗနာမ်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် သဗ္ဗနာမ်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် "pubbati, sabbati" စသော ပယောဂတို့ကို ပြခြင်းအားဖြင့် ဓာတ်ကို ကြံဆခြင်း၌ ယူတော်မူကြကုန်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ ထိုရုပ်ပုံစံတို့ မရှိသနည်း။ (ပါဠိတော်၌) မလာသောကြောင့်သာ မရှိခြင်းဖြစ်၏၊ မရှိကောင်းသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ ထိုရုပ်ပုံစံတို့ မရှိငြားသော်လည်း ရှေးဟောင်းဆရာတို့ သဘောတူလက်ခံထားသော ရှေးဟောင်းဘာသာစကားအဖြစ် ယူအပ်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- "nāthatīti nātho" ဟု ဆိုရာ၌ "nāthati" ဟူသော ရုပ်ပုံစံသည် ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ မရှိသော်လည်း ယူအပ်သကဲ့သို့၊ ဤရုပ်ပုံစံတို့ကိုလည်း ထိုနည်းတူ ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်၌ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတို့၌ ပညာရှိတို့ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေရန်အလို့ငှာ သာသနာတော်၌ မရှိသော်လည်း သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသော လောကီအသုံးအနှုန်းတို့ကို ယူအပ်သောကြောင့် "pubbati, sabbati" စသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသောနေရာတို့၌လည်း သိအပ်၏။


Camba adane. Cambati.

Camba-ဓာတ်သည် စားခြင်း (အဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Cambati။


Kabba khabba gabba dabbe. Dabbo ahaṅkāro. Kabbati. Khabbati. Gabbati.

Kabba-ဓာတ်၊ khabba-ဓာတ်၊ gabba-ဓာတ်တို့သည် ထောင်လွှားခြင်း (ဒဗ္ဗ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒဗ္ဗဟူသည် ထောင်လွှားခြင်း (အဟင်္ကာရ) တည်း။ Kabbati၊ Khabbati၊ Gabbati။


Abi dabi sadde. Ambati. Ambā, ambu. Dambati.

Abi-ဓာတ်၊ dabi-ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Ambati။ Ambā (အမိ)၊ ambu (ရေ)။ Dambati။


Labi avasaṃsane. Avasaṃsanaṃ avalambanaṃ. Lambati, vilambati, byālambati. Nīce co’lambate sūriyo. Ālambati[Pg.125]. Ālambanaṃ, tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ, tadālambaṃ vā. Lābu. Alābu vā, akāro hi tabbhāve.

Labi-ဓာတ်သည် အောက်သို့ကျခြင်း သို့မဟုတ် ဆွဲချိတ်ခြင်း (အဝသံသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဝသံသနဟူသည် ဆွဲချိတ်ခြင်း (အဝလမ္ဗန) တည်း။ Lambati၊ vilambati၊ byālambati။ "Nīce co’lambate sūriyo" - နေမင်းသည် အောက်သို့ ညွှတ်ကိုင်းလျက် ဆွဲချိတ်သကဲ့သို့ ရှိ၏။ Ālambati။ Ālambanaṃ၊ tadālambanaṃ၊ tadālambaṇaṃ သို့မဟုတ် tadālambaṃ။ Lābu (ဘူးသီး)၊ သို့မဟုတ် alābu၊ ထိုအဖြစ်၌ အ-ကာရသည် ရှိ၏။


Bakārantadhāturūpāni.

ဗကာရန္တဓာတ် (ဗ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Bhakārantadhātu

ဘကာရန္တဓာတ် (ဘ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်)။


Bhā dittiyaṃ. Cando bhāti, pañhā maṃ paṭibhāti. Ratti vibhāti. Bhāṇu, paṭibhānaṃ. Vibhātā ratti.

Bhā-ဓာတ်သည် ထွန်းလင်းတောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Cando bhāti" - လမင်းသည် တောက်ပ၏။ "Pañhā maṃ paṭibhāti" - ပြဿနာသည် ငါ့အား ထင်ရှား၏။ "Ratti vibhāti" - ညဉ့်သည် မိုးလင်း၏။ Bhāṇu (နေမင်း သို့မဟုတ် အလင်းရောင်)၊ paṭibhānaṃ (ဉာဏ်ပညာ)။ Vibhātā ratti (မိုးလင်းပြီးသော ညဉ့်)။


Bhī bhaye. Bhāyati. Bhayaṃ, bhayānako, bhīmo, bhīmaseno, bhīru, bhīruko, bhīrukajātiko. Kārite ‘‘bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayatī’’ti rūpāni.

Bhī-ဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဘယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Bhāyati။ Bhayaṃ (ဘေး၊ ကြောက်ခြင်း)၊ bhayānako (ကြောက်မတ်ဖွယ်ကောင်းသော)၊ bhīmo (ကြောက်ဖွယ်သော)၊ bhīmaseno၊ bhīru (ကြောက်တတ်သော)၊ bhīruko၊ bhīrukajātiko (ကြောက်တတ်သော သဘောရှိသူ)။ ကာရိတ်၌- "bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayati" ဟူသော ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။


Sabhu sambhu hiṃsāyaṃ. Sabhati. Sambhati.

Sabhu-ဓာတ်၊ sambhu-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Sabhati၊ Sambhati။


Sumbha bhāsane ca. Cakāro hiṃsāpekkhako. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.

Sumbha-ဓာတ်သည် တောက်ပပြောဆိုခြင်း (ဘာသန) အနက်၌လည်းကောင်း၊ "စ" သဒ္ဒါဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ Sumbhati၊ Sumbho၊ Kusumbho။


Ettha sumbhoti āvāṭo. ‘‘Sumbhaṃ nikkhanāhī’’ti idamettha nidassanaṃ. Kusumbhoti khuddakaāvāṭo, ‘‘pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī’’ti idamettha nidassanaṃ.

ဤ၌ sumbha ဟူသည် တွင်း (အာဝါဋ) ဖြစ်၏။ "Sumbhaṃ nikkhanāhi" (တွင်းတူးလော့) ဟူသည် ဤ၌ သာဓကတည်း။ Kusumbha ဟူသည် တွင်းငယ် (ခုဒ္ဒကအာဝါဋ) ဖြစ်၏။ "Pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī" (တောင်ကန္တာရ၊ အက်ကွဲကြောင်း၊ သစ်ခက်တို့ဖြင့် ပြည့်ကုန်သည်ဖြစ်၍ တွင်းငယ်တို့ကို ပြည့်စေကုန်၏) ဟူသည် ဤ၌ သာဓကတည်း။


Abbha vabbha mabbha gatiyaṃ. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati.

Abbha-ဓာတ်၊ vabbha-ဓာတ်၊ mabbha-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Abbhati။ Abbho (မိုးတိမ်)။ Vabbhati။ Mabbhati။


Ettha abbhoti megho. So hi abbhati anekasatapaṭalo hutvā gacchatīti ‘‘abbho’’ti vuccati. ‘‘Vijjumālī satakkakū’’ti vuttaṃ. Satakkakūti ca anekasatapaṭalo. Ettha ca abbhasaddo tiliṅgiko daṭṭhabbo. Tathā [Pg.126] hi ayaṃ ‘‘abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti ettha pulliṅgo. ‘‘Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū’’ti ettha itthiliṅgo. ‘‘Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī’’ti ettha napuṃsakaliṅgo.

ဤ၌ abbha ဟူသည် မိုးတိမ် (မေဃ) ဖြစ်၏။ ထိုမိုးတိမ်သည် အရာမကသော အထပ်ထပ်သော အလွှာရှိသည်ဖြစ်၍ သွားတတ် (abbhati) သောကြောင့် "abbha" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "Vijjumālī satakkakū" (လျှပ်စီးနွယ်းရှိသော အရာမကသော အလွှာရှိသော မိုးတိမ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ Satakkakū ဟူသည်လည်း အရာမကသောအလွှာရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဤ၌ abbha သဒ္ဒါသည် လိင်သုံးပါးရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ်လည်း ၎င်းသည် "abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī" ဟူသော နေရာ၌ ပုလ္လိင် ဖြစ်၏။ "Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū" ဟူသော နေရာ၌ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏။ "Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī" ဟူသော နေရာ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။


Imāni pana meghassa nāmāni –

ဤသည်တို့ကား မိုးတိမ် (မေဃ) ၏ အမည်များတည်း -


Megho valāhako laṅghi, jīmūto ambudo ghano;

Dhārādharo ambudharo, pajjunno himagabbhako.

မေဃ၊ ဝလာဟက၊ လင်္ဃီ၊ ဇီမူတ၊ အမ္ဗုဒ၊ ဃန၊ ဓာရာဓရ၊ အမ္ဗုဓရ၊ ပဇ္ဇုန္န၊ ဟိမဂဗ္ဘက (ဤသည်တို့ကား မိုးတိမ်၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်)။


Yabha methune. Mithunassa janadvayassa idaṃ kammaṃ methūnaṃ, tasmiṃ methune yabhadhātu vattati. Yabhati. Yābhassaṃ.

'ယဘ' ဓာတ်သည် မေထုန်အမှု၌ ဖြစ်၏။ နှစ်ဦးသောသူ (ဇနီးမောင်နှံ) တို့၏ ဤအမှုသည် မေထုန် မည်၏။ ထိုမေထုန်အနက်၌ 'ယဘ' ဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ ယဘတိ၊ ယာဘဿံ။


Ettha ca ‘‘methuna’’nti esā sabbhivācā, lajjāsampannehi puggalehi vattabbabhāsābhāvato. Tathā hi ‘‘methuno dhammo na paṭisevitabbo’’ti ca ‘‘na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno’’ti ca sobhane vācāvisaye ayaṃ bhāsā āgatā. ‘‘Yabhatī’’tiādikā pana bhāsā ‘‘sikharaṇī’’tiādikā bhāsā viya asambhivācā. Na hi hirottappasampanno lokiyajanopi īdisiṃ vācaṃ bhāsati. Evaṃ santepi adhimattukkaṃsagatahirottappopi bhagavā mahākaruṇāya sañcoditahadayo lokānukampāya parisamajjhe abhāsi. Aho tathāgatassa mahākaruṇāti.

ဤ၌လည်း 'မေထုန' ဟူသော စကားသည် သူတော်ကောင်းတို့ ပြောဆိုအပ်သော စကား (သဗ္ဘိဝါစာ) ဖြစ်၏၊ ရှက်ကြောက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပြောဆိုအပ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ 'မေထုနော ဓမ္မော န ပဋိသေဝိတဗ္ဗော' (မေထုန်တရားကို မမှီဝဲအပ်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'န မေ ရာဇာ သခါ ဟောတိ, န ရာဇာ ဟောတိ မေထုနော' (မင်းသည် ငါ့အား အဆွေခင်ပွန်း မဟုတ်၊ မင်းသည် ငါနှင့် မေထုန်မပြု) ဟူ၍လည်းကောင်း ကောင်းမြတ်သော စကားအရာ၌ ဤစကားသည် လာရှိ၏။ 'ယဘတိ' အစရှိသော စကားသည်လည်းကောင်း၊ 'သိခရဏီ' အစရှိသော စကားသည်လည်းကောင်း သူတော်ကောင်းတို့ မပြောအပ်သော စကား (အသဗ္ဘိဝါစာ) ဖြစ်၏။ ဟိရိဩတ္တပ္ပနှင့် ပြည့်စုံသော လောကီလူသားသည်ပင် ဤကဲ့သို့သော စကားကို မပြောဆိုပေ။ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း လွန်ကဲထူးခြားသော ဟိရိဩတ္တပ္ပ ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် နှိုးဆော်အပ်သော နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ လောကကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသောအားဖြင့် ပရိသတ်အလယ်၌ မိန့်တော်မူခဲ့ပြီ။ မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကရုဏာတော်သည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပေစွ တကား။


Imāni pana methunadhammassa nāmāni –

ဤသည်တို့ကား မေထုန်တရား၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည် -


Saṃvesanaṃ niddhuvanaṃ, methunaṃ sūrataṃ rataṃ;

Byathayo gāmadhammo ca, yābhassaṃ mohanaṃ rati.

သံဝေသန၊ နိဒ္ဓုဝန၊ မေထုန၊ သူရတ၊ ရတ၊ ဗျထယ၊ ဂါမဓမ္မ၊ ယာဘဿ၊ မောဟန၊ ရတိ (တို့သည် မေထုန်၏ အမည်များတည်း)။


Asaddhammo ca vasala-dhammo mīḷhasukhampi ca;

Dvayaṃdvayasamāpatti, dvando gammo’dakantiko.

အသဒ္ဓမ္မ၊ ဝသလဓမ္မ၊ မိဠှသုခ၊ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိ၊ ဒွန္ဒ၊ ဂမ္မ၊ ဥဒကန္တိက (တို့သည်လည်း မေထုန်၏ အမည်များတည်း)။


Sibha vibha katthane. Sibhati. Vibhati.

'သိဘ' နှင့် 'ဝိဘ' ဓာတ်တို့သည် ဝါကြွားခြင်း (ကိုယ်ကို ချီးမွမ်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သိဘတိ၊ ဝိဘတိ။


Debha [Pg.127] abhi dabhi sadde. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.

'ဒေဘ'၊ 'အဘိ' (အမ္ဘ)၊ 'ဒဘိ' ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒေဘတိ၊ အမ္ဘတိ၊ အမ္ဘော၊ ဒမ္ဘတိ။


Ettha ca ambho vuccati udakaṃ. Tañhi nijjīvampi samānaṃ oghakālādīsu vissandamānaṃ ambhati saddaṃ karotīti ambhoti vuccati.

ဤ၌လည်း 'အမ္ဘော' ဟူသည် ရေကို ဆိုအပ်၏။ ထိုရေသည် သက်မဲ့ ဖြစ်သော်လည်း ရေကြီးသော အခါစသည်၌ စီးဆင်းသောကြောင့် 'အမ္ဘတိ' မြည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အမ္ဘော' ဟု ဆိုအပ်၏။


Imānissa nāmāni –

ဤသည်တို့ကား ထိုရေ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည် -


Pānīyaṃ udakaṃ toyaṃ, jalaṃ pāto ca ambu ca;

Dakaṃ kaṃ salilaṃ vāri, āpo ambho papampi ca.

ပါနီယ၊ ဥဒက၊ တောယ၊ ဇလ၊ ပါတ၊ အမ္ဗု၊ ဒက၊ က၊ သလိလ၊ ဝါရိ၊ အာပ၊ အမ္ဘ၊ ပပ (တို့သည် ရေ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်)။


Nīrañca kepukaṃ pāni, amataṃ elameva ca,Āponāmāni etāni, āgatāni tato tato.

နီရ၊ ကေပုက၊ ပါနိ၊ အမတ၊ ဧလ (တို့သည် ရေ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏)။ ဤရေ၏ အမည်တို့သည် ထိုထိုပါဠိတော်တို့၌ လာကုန်၏။


Ettha ca ‘‘vālaggesu ca kepuke. Pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī’’tiādayo payogā dassetabbā.

ဤ၌လည်း 'ဝါလဂ္ဂေသု စ ကေပုကေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပိဝိတဉ္စ တေသံ ဘုသံ ဟောတိ ပါနီ' ဟူ၍လည်းကောင်း အစရှိသော သုံးနှုန်းပုံတို့ကို ပြအပ်ကုန်၏။


Thabhi khabhi paṭibaddhe thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso.

'ထဘိ' နှင့် 'ခဘိ' ဓာတ်တို့သည် ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်း (တားဆီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ထမ္ဘတိ၊ ဝိတ္ထမ္ဘတိ၊ ခမ္ဘတိ၊ ဝိက္ခမ္ဘတိ။ ထမ္ဘော၊ ထဒ္ဓေါ၊ ဥပတ္ထမ္ဘော၊ ဥပတ္ထမ္ဘိနီ၊ ဝိက္ခမ္ဘော၊ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသော။


Jabha jabhi gattavināme. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito.

'ဇဘ' နှင့် 'ဇဘိ' ဓာတ်တို့သည် ကိုယ်အင်္ဂါကို ဆန့်ခြင်း (သန်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇဘတိ၊ ဇမ္ဘတိ၊ ဝိဇမ္ဘတိ။ ဝိဇမ္ဘနံ၊ ဝိဇမ္ဘိတာ၊ ဝိဇမ္ဘန္တော၊ ဝိဇမ္ဘမာနော၊ ဝိဇမ္ဘိတော။


Sabbha kathane. Sabbhati.

'သဗ္ဘ' ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဗ္ဘတိ။


Vabbha bhojane. Vabbhati.

'ဝဗ္ဘ' ဓာတ်သည် စားသောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဗ္ဘတိ။


Gabbha dhāraṇe. Gabbhati. Gabbho.

'ဂဗ္ဘ' ဓာတ်သည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း (ဆောင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂဗ္ဘတိ၊ ဂဗ္ဘော။


Ettha gabbhoti mātukucchipi vuccati kucchigataputtopi. Tathā hi ‘‘yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo’’ti ettha mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuccati. ‘‘Gabbho me deva patiṭṭhito. Gabbho ca patito chamā’’ti ca ettha pana kucchigataputto. Apica gabbhoti āvāsaviseso. ‘‘Gabbhaṃ [Pg.128] paviṭṭho’’tiādīsu hi ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati.

ဤ၌ 'ဂဗ္ဘ' ဟူသည် အမိဝမ်းတိုက်ကိုလည်း ဆိုအပ်၏၊ ဝမ်းတွင်းရှိ သားကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ 'ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ၊ ဂဗ္ဘေ ဝသတိ မာဏဝေါ' (လုလင်သည် ပထမ တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး အမိဝမ်းတိုက်၌ နေ၏) ဟူသော ဤ၌ အမိဝမ်းတိုက်ကို 'ဂဗ္ဘ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဂဗ္ဘော မေ ဒေဝ ပတိဋ္ဌိတော' (မြတ်သောမင်းကြီး... အကျွန်ုပ်၏ ဝမ်း၌ ကိုယ်ဝန် တည်ပါပြီ)၊ 'ဂဗ္ဘော စ ပတိတော ဆမာ' (ကိုယ်ဝန်သည်လည်း မြေ၌ ကျပြီ) ဟူသော ဤ၌မူကား ဝမ်းတွင်းရှိသား (ကိုယ်ဝန်) ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင်လည်း 'ဂဗ္ဘ' ဟူသည် အိမ်ရာ (နေအိမ်) အထူး ဖြစ်၏။ 'ဂဗ္ဘံ ပဝိဋ္ဌော' (တိုက်ခန်းသို့ ဝင်ပြီ) စသည်တို့၌မူကား အခန်း (တိုက်ခန်း) ကို 'ဂဗ္ဘ' ဟု ဆိုအပ်၏။


Rabha rābhasse. Āpubbo rabha hiṃsākaraṇavāyamanesu. Rābhassaṃ rābhasabhāvo. Taṃsamaṅgino pana pāḷiyaṃ ‘‘caṇḍā ruddhā rabhasā’’ti evaṃ āgatā.

'ရဘ' ဓာတ်သည် လျင်မြန်စွာ ပြုခြင်း (ဝါ) စိတ်စောခြင်း (ရာဘဿ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'အာ' အစရှိသော ဆင်ခြင်ပုဒ် ရှေ့ရှိသော 'ရဘ' ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'ရာဘဿံ' ဟူသည် စိတ်စောသော အဖြစ်တည်း။ ထိုစိတ်စောခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော သူတို့ကို ပါဠိတော်၌ 'စဏ္ဍာ ရုဒ္ဓါ ရဘသာ' (ကြမ်းတမ်းသော၊ ခက်ထန်သော၊ စိတ်စောသော သူတို့) ဟု ဤသို့ လာရှိ၏။


Tattha rabhasāti karaṇuttariyā. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Āraddhaṃ me vīriyaṃ. Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. Sārambho te na vijjati. Pakāraṇārambho. Vīriyārambho. Ārabhituṃ. Ārabhitvā. Ārabbha.

ထိုပါဠိ၌ 'ရဘသာ' ဟူသည် အပြုအမူထက်သန်သော သူတို့တည်း။ ရဘတိ၊ အာရဘတိ၊ သမာရဘတိ၊ အာရမ္ဘတိ။ ရဘသော၊ အာရမ္ဘော၊ သမာရမ္ဘော၊ အာရဘန္တော၊ သမာရဘန္တော။ 'အာရဒ္ဓံ မေ ဝီရိယံ' (ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်ပြီ)။ သာရမ္ဘံ၊ အနာရမ္ဘံ။ 'သာရမ္ဘော တေ န ဝိဇ္ဇတိ' (သင်၏ ခက်ထန်ခြင်းသည် မရှိ)။ ပကာရဏာရမ္ဘော (ကျမ်းပြုခြင်း)၊ ဝီရိယာရမ္ဘော (ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း)။ အာရဘိတုံ၊ အာရဘိတွာ၊ အာရဗ္ဘ။


Ettha vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kriyāya vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.

ဤ၌ 'ဝီရိယာရမ္ဘော' ဟူသည် ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော အားထုတ်မှုတည်း။ 'အာရမ္ဘ' သဒ္ဒါသည် ကံ (အမှု)၊ အာပတ်၊ ကရိယာ၊ ဝီရိယ၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း အစရှိသော အနက်အများတို့၌ လာရှိ၏။


‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhobhi, sabbaṃ ārambhapaccayā;

Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti

'ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဟူသမျှသည် အားလုံး ကံဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ကံတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā’’ti ettha yūpussāpanādikriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Iccevaṃ –

ဤပါဠိ၌ 'အာရမ္ဘ' ဟူသည် ကံကို ဆိုအပ်၏။ 'အာရမ္ဘတိ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ စ ဟောတိ' (အာပတ်သင့်လည်းသင့်၏၊ နောင်တတဖန်လည်း ပူပန်ရ၏) ဟူသော ဤ၌ အာပတ်ကို ဆို၏။ 'မဟာယညာ မဟာရမ္ဘာ၊ န တေ ဟောန္တိ မဟပ္ဖလာ' (ကြီးစွာသော ယဇ်တို့သည် ကြီးစွာသော ပြုလုပ်မှုရှိကုန်၏၊ ထိုယဇ်တို့သည် အကျိုးကြီးသည် မဖြစ်ကုန်) ဟူသော ဤ၌ တိုင်စိုက်ထူခြင်း စသော ကရိယာကို ဆို၏။ 'အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ၊ ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ' (အားထုတ်ကြကုန်လော့၊ ထွက်မြောက်ကြကုန်လော့၊ မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ယှဉ်ကြကုန်လော့) ဟူသော ဤ၌ ဝီရိယကို ဆို၏။ 'သမဏံ ဂေါတမံ ဥဒ္ဒိဿ ပါဏံ အာရမ္ဘန္တိ' (ရဟန်းဂေါတမကို ရည်စူး၍ သတ္တဝါကို သတ်ဖြတ်/ညှဉ်းဆဲကြကုန်၏) ဟူသော ဤ၌ ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) ကို ဆို၏။ 'ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ' (မျိုးစေ့အပေါင်း၊ အပင်အပေါင်းတို့ကို ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သည် ဖြစ်၏) ဟူသော ဤ၌မူကား ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖျက်ဆီးခြင်း စသော ဖျက်ဆီးခြင်း (ဝိကောပန) ကို ဆို၏။ ဤသို့လျှင် -


Kamme [Pg.129] āpattiyañceva, vīriye hiṃsākriyāsu ca;

Vikopane ca ārambha-saddo hotīti niddise;

အာရမ္ဘသဒ္ဒါသည် ကံ၊ အာပတ်၊ ဝီရိယ၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကရိယာ နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။


Labha lābhe. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.

'လဘ' ဓာတ်သည် ရခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ လဘတိ၊ လဗ္ဘတိ။ လာဘော၊ လဒ္ဓံ၊ အလတ္ထ၊ အလတ္ထုံ။


Subha dittiyaṃ. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.

'သုဘ' ဓာတ်သည် တင့်တယ်ခြင်း (တောက်ပခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သောဘတိ။ သောဘာ၊ သောဘနံ၊ သောဘိတော။


Khubha sañcalane. Khobhati, saṅkhobhati. Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā. Khobhā, saṅkhobho.

'ခုဘ' ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခေါဘတိ၊ သံခေါဘတိ။ 'ဟတ္ထိနာဂေ ပဒိန္နမှိ၊ ခုဗ္ဘိတ္ထ နဂရံ တဒါ' (ထိုအခါ ရတနာဆင်ဖြူတော်ကို ပေးလှူအပ်သည်ရှိသော် မြို့တော်သည် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခဲ့လေပြီ)။ ခေါဘာ၊ သံခေါဘော။


Nabha tubha hiṃsāyaṃ. Nabhati. Tubhati.

'နဘ'၊ 'တုဘ' ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ နဘတိ။ တုဘတိ။


Sambha vissāse. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.

'သမ္ဘ' ဓာတ်သည် ယုံကြည်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သမ္ဘတိ။ သမ္ဘတ္တိ၊ သမ္ဘတ္တော။


Lubha vimohane. Lobhati, palobhati. Thullakumārīpalobhanaṃ. Kārite pana ‘‘lobheti, palobheti, palobhetvā’’ti rūpāni bhavanti. Divādigaṇaṃ pana patvā giddhiyatthe ‘‘lubbhatī’’ti rūpaṃ bhavati.

'လုဘ' ဓာတ်သည် တွေဝေစေခြင်း (ဖြားယောင်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လောဘတိ၊ ပလောဘတိ။ 'ထုလ္လကုမာရီပလောဘနံ' (ပျိုဖြန်းသော သူငယ်မကို ဖြားယောင်းခြင်း)။ ကာရိတ်အနက်၌မူကား 'လောဘေတိ၊ ပလောဘေတိ၊ ပလောဘေတွာ' ဟု ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော် တပ်မက်ခြင်းအနက်၌ 'လုဗ္ဘတိ' ဟု ရုပ်ဖြစ်၏။


Dabhi ganthane. Dambhati. Dambhanaṃ.

'ဒဘိ' ဓာတ်သည် သီကုံးခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒမ္ဘတိ။ ဒမ္ဘနံ။


Rubhi nivāraṇe. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.

'ရုဘိ' ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း (တားမြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရုမ္ဘတိ၊ သန္နိရုမ္ဘတိ။ သန္နိရုမ္ဘော၊ သန္နိရုမ္ဘိတွာ။


Ubha ubbha umbha pūraṇe. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. Kārite ‘‘obheti. Ubbheti. Umbhetī’’ti rūpāni bhavanti.

'ဥဘ'၊ 'ဥဗ္ဘ'၊ 'ဥမ္ဘ' ဓာတ်တို့သည် ပြည့်စေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥဗတိ၊ ဥဗ္ဗတိ၊ ဥမ္ဗတိ။ ဥဗနာ၊ ဥဗ္ဗနာ၊ ဥမ္ဗနာ။ ဩဘော၊ ကေဋုဘံ၊ ဥဗ္ဘံ၊ ကုမ္ဘော၊ ကုမ္ဘီ။ ကာရိတ်၌မူကား 'ဩဘေတိ၊ ဥဗ္ဗေတိ၊ ဥမ္ဗေတိ' ဟု ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha keṭubhanti kriyākappavikappo kavīnaṃ upakāriyasatthaṃ. Idaṃ panettha nibbacanaṃ kiṭeti gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato keṭento gamento obheti pūretīti keṭutaṃ kiṭaubhadhātuvasena. Ubbhati ubbheti [Pg.130] pūretīti ubbhaṃ, pūraṇanti attho. Cariyāpiṭakepi hi īdisī saddagati dissati, taṃ yathā? ‘‘Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpama’’nti. Tattha ca accubbhanti ativiya yācakānaṃ ajjhāsayaṃ pūraṇaṃ. Akkhumbhantipi pāṭho. Kumbhoti kaṃ vuccati udakaṃ, tena ubbhetabboti kumbho, so eva itthiliṅgavasena kumbhī. Ettha ca ‘‘kumbhī dhovati onato’’ti payogo.

ထိုကျမ်းတို့တွင် 'ကေဋုဘ' ဟူသည် ကဗျာဆရာတို့အား အကျိုးပြုသောကျမ်းဖြစ်သော ကဗျာအတတ် (ကဗျာစီကုံးခြင်း စည်းကမ်းနည်းလမ်း) ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ဤသို့ ဝစနတ္ထ ရှိ၏။ 'kiṭeti' ဟူသည် ကရိယာ စသည်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိစေ၏ (သို့မဟုတ်) ထိုကွဲပြားခြားနားမှုကို အကြွင်းမဲ့သိစေခြင်းဖြင့် တင့်တယ်စေ၏၊ ပြည့်စုံစေ၏၊ ထို့ကြောင့် 'kiṭ' ဓာတ်နှင့် 'ubbha' ဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ကေဋုဘ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ubbhati' (သို့မဟုတ်) 'ubbheti' ဟူသည် ပြည့်စုံစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ubbha' မည်၏၊ 'ပြည့်စုံခြင်း' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စရိယာပိဋက၌လည်း ဤသို့သော သဒ္ဒါသွား (အသုံး) ကို တွေ့ရ၏။ ထိုစကားမှာ အဘယ်နည်း။ 'မဟာဒါနံ ပဝတ္တေသိ၊ အစ္စုဗ္ဘံ သာဂရူပမံ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ 'အစ္စုဗ္ဘံ' ဟူသည် အလွန်အမင်း အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒကို ပြည့်စုံစေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အက္ခုမ္ဘံ' ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။ 'ကုမ္ဘ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ 'ကံ' ဟု ရေကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုရေဖြင့် ပြည့်စေအပ်သောကြောင့် 'ကုမ္ဘ' (ရေအိုး) မည်၏။ ထို 'ကုမ္ဘ' သဒ္ဒါသည်ပင် ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် 'ကုမ္ဘီ' ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'ကုမ္ဘီ ဓေါဝတိ ဩနတော' ဟူသော သုံးနှုန်းချက်သည် သာဓက ဖြစ်သည်။


Kumbhasaddo ghaṭe hatthi-siropiṇḍe dasambaṇe;

Pavattatīti viññeyyo, viññunā nayadassinā.

ကုမ္ဘ သဒ္ဒါသည် အိုး၊ ဆင်၏ ဦးကင်း၊ ဆယ်ရက်မြောက်သော အနာ ဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏ဟု နည်းလမ်းကို ရှုမြင်တတ်သော ပညာရှိသည် သိအပ်၏။


Bhakārantadhāturūpāni.

ဘ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ။


Makārantadhātu

မ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Mā māne sadde ca. Māti. Mātā. Ettha mātāti janikā vā cūḷamātā vā mahāmātā vā.

မာ ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်း၊ အသံပြုခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ မာတိ၊ မာတာ။ ဤ၌ 'မာတာ' ဟူသည် မွေးမိခင် သို့မဟုတ် မိထွေး (ဒေါ်လေး) သို့မဟုတ် ကြီးဒေါ် ဖြစ်သည်။


Mū bandhane. Mavati. Kiyādigaṇassa panassa ‘‘munātī’’ti rūpaṃ.

မူ ဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ မဝတိ။ ကိယာဒိဂိုဏ်း၌ ဖြစ်သော ဤဓာတ်၏ ရုပ်သည်ကား 'မုနာတိ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Me paṭidānaādānesu. Meti, mayati. Medhā.

မေ ဓာတ်သည် တုံ့ပြန်ပေးကမ်းခြင်း၊ သိမ်းယူခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ မေတိ၊ မယတိ။ မေဓာ။


Ettha medhāti paññā. Sā hi sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhāti vuccati. Ettha pana metīti gaṇhāti. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti. Saṅgamatthavācakassa pana medhadhātussa vasena medhati sīlasamādhiādīhi saddhammehi siriyā ca saṅgacchatīti medhāti attho gahetabbo. Etthetaṃ vuccati –

ဤ၌ 'မေဓာ' ဟူသည် ပညာဖြစ်သည်။ ထိုပညာသည် သိမ်မွေ့လှစွာသော အနက်နှင့် တရားကိုပင် လျင်မြန်စွာ ယူလည်းယူတတ်၏၊ ဆောင်လည်းဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မေဓာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌မူ 'မေတိ' ဟူသည် ယူတတ်၏ (သိမှတ်တတ်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌ 'မိုးကြိုးသည် တောင်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ကิလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ် (နှိပ်စက်တတ်) သောကြောင့် မေဓာမည်၏၊ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ သိမှတ်ခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း အနက်ကြောင့် မေဓာမည်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပေါင်းဆုံခြင်းအနက်ကို ဟောသော 'မေဓ' ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်ကား သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော သူတော်ကောင်းတရားတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ကျက်သရေနှင့်လည်းကောင်း ပေါင်းဆုံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မေဓာ' ဟု အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤ၌ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -


‘‘Dvidhātuyekadhātuyā[Pg.131], dviratthavatiyāpi ca;

Medhāsaddassa nipphattiṃ, jaññā sugatasāsane’’ti.

ဓာတ်နှစ်ပါးဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်တစ်ပါးဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်နှစ်မျိုးရှိသည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း ဘုရားရှင် သာသနာတော်၌ 'မေဓာ' သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို သိရာ၏။


Omā sāmatthiye. Sāmatthiyaṃ samatthabhāvo. Aluttantoyaṃ dhātu, omāti, omanti.

ဩမာ ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စွမ်းနိုင်ခြင်း ဟူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်သော အဖြစ်တည်း။ ဤသည် ကွယ်ပျောက်ခြင်းမရှိသော ဓာတ်တည်း၊ ဩမာတိ၊ ဩမန္တိ။


Atrāyaṃ pāḷi ‘‘omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamitu’’nti. Tattha omātīti pahoti sakkoti.

ဤ၌ ဤပါဠိတော်သည် သာဓက ဖြစ်၏ - 'အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးတော်ဖြင့်၊ စိတ်ဖြင့်ပြီးသော ကိုယ်ဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ကြွရောက်ရန် စွမ်းနိုင်ပါသလော' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ 'ဩမာတိ' ဟူသည် စွမ်းနိုင်၏၊ တတ်နိုင်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။


Timu addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Temati. Tinto, temiyo. Temitukāmā temiṃsu.

တိမု ဓာတ်သည် စိုစွတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စိုစွတ်ခြင်း ဟူသည် စိုစွတ်သောအဖြစ်တည်း။ တေမတိ။ တိန္တော၊ တေမိယော။ တေမိတုကာမာ၊ တေမိံသု။


Ettha temiyoti evaṃnāmako kāsirañño putto bodhisatto. So hi rañño ceva mahājanassa ca hadayaṃ temento addabhāvaṃ pāpento sītalabhāvaṃ janento jātoti ‘‘temiyo’’ti vuccati.

ဤ၌ 'တေမိယ' ဟူသည် ဤသို့အမည်ရှိသော ကာသိမင်းကြီး၏ သားတော်ဖြစ်သော ဘုရားလောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဘုရားလောင်းသည် ခမည်းတော်မင်းကြီး၏ နှလုံးသားကိုလည်းကောင်း၊ လူအပေါင်း၏ နှလုံးသားကိုလည်းကောင်း စိုစွတ်စေလျက်၊ အေးမြခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် ဖွားမြင်လာသောကြောင့် 'တေမိယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Nitami kilamane. Nitammati. Hadayaṃ dayhate nitammāmi.

နိတမိ (နိ-သဗ္ဗုပသရဂ်ရှေ့ရှိသော တမု) ဓာတ်သည် ပင်ပန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နိတမ္မတိ။ နှလုံးသည် ပူလောင်၏၊ ငါသည် ပင်ပန်း၏ (နိတမ္မာမိ)။


Camu chamu japu jhamu umu jimu adane. Camati. Camū. Camūti senā. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.

စမု၊ ဆမု၊ ဇပု၊ ဈမု၊ ဥမု၊ ဇိမု ဓာတ်တို့သည် စားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စမတိ။ စမူ။ 'စမူ' ဟူသည် စစ်တပ် ဖြစ်သည်။ ဆမတိ။ ဇမတိ။ ဈမတိ။ ဥမတိ။ ဇေမတိ။


Kamu padavikkhepe. Padavikkhepo padasā gamanaṃ. Idaṃ pana vohārasīsamattaṃ vacanaṃ, tasmā ‘‘nāssa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī’’tiādīsu apadavikkhepatthopi gahetabbo. Kamati. Caṅkamati, atikkamati. Abhikkamati. Paṭikkamati. Pakkamati. Parakkamati. Vikkamati. Nikkamati. Saṅkamati. Saṅkamanaṃ. Saṅkanti. Kamanaṃ. Caṅkamanaṃ. Atikkamo. Abhikkamo. Paṭikkamo. Pakkamo. Vikkamo. Nikkamo. Atikkanto puriso. Abhikkantā ratti. Nikkhamati. Abhinikkhamati. Kārite [Pg.132] nikkhāmeti. Aññānipi yojetabbāni. Yasmā panāyaṃ dhātu curādigaṇaṃ patvā icchākanti yatthesu vattati, tasmā tepi atthe upasaggavisesite katvā idha abhikkantasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upari curādigaṇeyeva kathessāma.

ကမု ဓာတ်သည် ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း ဟူသည် ခြေကျင်လျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားသည်ကား အသုံးအနှုန်း၏ ဦးခေါင်းမျှ (သာမန်ခေါင်းစဉ်မျှ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ထိုသူ၏ ကိုယ်၌ မီးသော်လည်းကောင်း၊ အဆိပ်သော်လည်းကောင်း၊ လက်နက်သော်လည်းကောင်း မတိုးဝင်နိုင် (မထိခိုက်နိုင်)' စသည်တို့၌ ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း မဟုတ်သော အနက် (တိုးဝင်ခြင်း/ထိုးဖောက်ခြင်း အနက်) ကိုလည်း ယူအပ်၏။ ကမတိ။ စင်္ကမတိ၊ အတိက္ကမတိ။ အဘိက္ကမတိ။ ပဋိက္ကမတိ။ ပက္ကမတိ။ ပရက္ကမတိ။ ဝိက္ကမတိ။ นိက္ကမတိ။ သင်္ဂမတိ။ သင်္ဂမနံ။ သင်္ဂန္တိ။ ကမနံ။ စင်္ကမနံ။ အတိက္ကမော။ အဘိက္ကမော။ ပဋိက္ကမော။ ပက္ကမော။ ဝိက္ကမော။ နိက္ကမော။ အတိက္ကန္တော ပုရိသော။ အဘိက္ကန္တာ ရတ္တိ။ နိက္ခမတိ။ အဘိနိက္ခမတိ။ ကာရိတ်၌ နိက္ခာမေတိ။ အခြားသော ရုပ်များကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ အကြင်ကြောင့် ဤဓာတ်သည် စုရာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ အလိုရှိခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်တို့ကိုလည်း ဥပသဂ္ဂဖြင့် ထူးခြားစေအပ်သော အနက်ပြု၍ ဤ၌ 'အဘိက္ကန္တ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ပြောသင့်သော်လည်း မပြောဘဲ နောင် စုရာဒိဂိုဏ်း၌သာ ပြောဆိုပါအံ့။


Yamu uparame. Uparamo viramanaṃ. Yamabhi. Yamo. ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase’’ti idamettha nidassanaṃ. Tattha yamāmaseti uparamāma, nassāma, marāmāti attho.

ယမု ဓာတ်သည် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဟူသည် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ရပ်စဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ယမတိ။ ယမော။ 'သူတစ်ပါးတို့သည် ငါတို့ ဤလောက၌ သေကြရမည်ကို မသိကြကုန်၊ ငါတို့သည် ဤလောက၌ သေကြရကုန်အံ့' ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ 'ယမာမသေ' ဟူသည် ချုပ်ငြိမ်းကုန်အံ့၊ ပျက်စီးကုန်အံ့၊ သေဆုံးကုန်အံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။


Nama bahutte sadde. Bahutto saddo nāma uggatasaddo. Namati.

နမု (ဏမ) ဓာတ်သည် များပြားသော အသံ၌ ဖြစ်၏။ များပြားသောအသံ ဟူသည် ကျယ်လောင်သော အသံတည်း။ နမတိ။


Ama dama hamma mima chama gatimhi. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā.

အမု၊ ဒမု၊ ဟမ္မု၊ မိမု၊ ဆမု ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အမတိ။ ဒမတိ။ ဟမ္မတိ။ မိမတိ။ ဆမတိ။ ဆမာ။


Chamāti pathavī. Chamāsaddo itthiliṅgo daṭṭhabbo, ‘‘na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā’’ti ca ‘‘chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme’’ti ca payogadassanato. So ca kho sattahi aṭṭhahi vā vibhattīhi dvīsu ca vacanesu yojetabbo. Chamanti gacchanti etthāti chamā.

ဆမာ ဟူသည် မြေကြီး ဖြစ်သည်။ ဆမာ သဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'မနာမဖျားသော တရားနာပုဂ္ဂိုလ်သည် နေရာ၌ ထိုင်နေစဉ် မြေကြီးပေါ်၌ ထိုင်၍ တရားမဟောအံ့ဟု အလေ့အကျင့်ကို ပြုအပ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရေ၌ကျင်လည်သော ငါးသည် နေပူရှိန်၌ လူးလှိမ့်သကဲ့သို့ မြေပေါ်၌ လူးလှိမ့်ရ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း သုံးနှုန်းချက်တို့ကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါကိုလည်း ဝိဘတ် ၇ ပါး သို့မဟုတ် ၈ ပါးတို့ဖြင့် ဝစန ၂ ပါးတို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သွားကြကုန်၏ ဤမြေပြင်၌၊ ထို့ကြောင့် 'ဆမာ' မည်၏။


Dhama saddaggisaṃ yogesu. Dhamadhātu sadde ca mukhavātena saddhiṃ aggisaṃyoge ca vattati. Tattha paṭhamatthe ‘‘saṅkhaṃ dhamati. Saṅkhadhamako. Bheriṃ dhamati. Bheridhamako. Dhame dhame nātidhame’’ti payogo. Dutiyatthe ‘‘aggiṃ dhamati. Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti payogo.

ဓမု ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၊ မီးနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ဓမု ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ခံတွင်းလေဖြင့် မီးကို မှုတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမအနက်၌ 'ခရုသင်းကို မှုတ်၏၊ ခရုသင်းမှုတ်သမား၊ စည်ကို တီးမှုတ်၏၊ စည်တီးသမား၊ မှုတ်အပ်၏ မှုတ်အပ်၏ အလွန်မမှုတ်အပ်' ဟူသော သုံးနှုန်းချက်သည် သာဓက ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအနက်၌ 'မီးကို မှုတ်၏၊ မိမိကိုယ်ကို ထစေ၏၊ အနည်းငယ်မျှသော မီးကို တိုက်မှုတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏' ဟူသော သုံးနှုန်းချက်သည် သာဓက ဖြစ်သည်။


Bhāma kodhe. Bhāmati.

ဘာမု ဓာတ်သည် အမျက်ထွက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘာမတိ။


Namu [Pg.133] namane. Namati. Namo. Nataṃ, namanaṃ. Nati. Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna. Namitvā, namitvāna, namituna. Kārite ‘‘nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā’’ti rūpāni bhavanti. Tatra hi ‘‘namati namitvā’’ti evaṃpakārāni padāni namanatthe vandanāyañca daṭṭhabbāni, ‘‘namo natvā’’ti evaṃpakārāni pana vandanāyameva. Atrāyamupalakkhaṇamattā payogaracanā –

နမု ဓာတ်သည် ကိုင်းညွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နမတိ။ နမော။ နတံ၊ နမနံ။ နတိ။ နမံ။ နမမာနော။ နမန္တော။ နမိတော။ နာမံ။ နာမိတံ။ နမိတုံ။ နတွာ၊ နတွာန။ နမိတွာ၊ နမိတွာန၊ နမိတုန။ ကာရိတ်၌ 'နာမေတိ၊ နာမယတိ။ နာမေတွာ၊ နာမယိတွာ' ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်တို့တွင် 'နမတိ၊ နမိတွာ' ဟူသော ဤသို့သော ပုဒ်တို့ကို ကိုင်းညွှတ်ခြင်းအနက်နှင့် ရှိခိုးခြင်းအနက် နှစ်မျိုးလုံး၌ မှတ်အပ်ကုန်၏၊ 'နမော၊ နတွာ' ဟူသော ဤသို့သော ပုဒ်တို့ကိုကား ရှိခိုးခြင်းအနက်သက်သက်၌သာ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဤမျှသော သာဓက ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတို့သည် ရှိကုန်၏ -


Rukkho phalī phalabhāragarutāya namitvāna bhijjati;

Vuddho jarājajjaratāya namati namitvā gacchati;

Saddho buddhaṃ namati namitvā gacchati;

Namo buddhassa satthāraṃ natvāna agamāsīti;

အသီးရှိသော သစ်ပင်သည် အသီး၏ လေးလံသောဝန်ကြောင့် ကိုင်းညွှတ်၍ ကျိုးပျက်တတ်၏။ အိုမင်းသောသူသည် အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်းကြောင့် ကိုင်းညွတ်၏၊ ကိုင်းညွတ်လျက် သွားတတ်၏။ သဒ္ဓါတရားရှိသောသူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၏၊ ရှိခိုး၍ သွားတတ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေ၊ ဆရာသခင်ကို ရှိခိုး၍ သွားလေပြီ။


Ettha namoti padaṃ nipātesupi labbhati. Tena hi paccattopayogavacanāni abhinnarūpāni dissanti ‘‘devarāja namo tyatthu. Namo katvā mahesino’’ti. Upasaggehipi ayaṃ yojetabbā ‘‘paṇamati, paṇāmo, uṇṇamati, uṇṇati’’ iccādinā.

ဤ၌ 'နမော' ဟူသော ပုဒ်ကို နိပါတ်တို့၌လည်း ရအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဌမာဝိဘတ်နှင့် ဒုတိယဝိဘတ်တို့သည် တူညီသော ရုပ်အသွင်ဖြင့် ထင်ရှားကုန်၏ - 'နတ်မင်းကြီး... အရှင်အား ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၍' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဥပသဂ္ဂတို့ဖြင့်လည်း ဤဓာတ်ကို 'ပဏမတိ၊ ပဏာမော၊ ဥဏ္ဏမတိ၊ ဥဏ္ဏတိ' စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Khamu sahane. Khamati. Khanti. Khamo, khamanaṃ, evaṃ bhāve. Kattari pana ‘‘khantā. Khamitā. Khamo hoti sītassapi uṇhassapī’’ti payogā.

ခမုဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခမတိ-သည်းခံ၏။ ခန္တိ-သည်းခံခြင်း။ ဘာဝအနက်၌ ခမော၊ ခမနံ ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်၏။ ကတ္တုအနက်၌ကား «ခန္တာ၊ ခမိတာ၊ ခမော ဟောတိ သီတဿပိ ဥဏှဿပိ» (အေးခြင်း ပူခြင်းကိုလည်း သည်းခံနိုင်စွမ်းရှိသူ ဖြစ်၏) ဟူ၍ ပယောဂများ ရှိကုန်၏။


Sama adassane. Samati, vūpasamati aggi.

သမဓာတ်သည် မမြင်ရခြင်း (ငြိမ်းအေးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သမတိ၊ ဝူပသမတိ အဂ္ဂိ-မီးသည် ငြိမ်းအေး၏။


Yama parivesane. Yamati. Yamo. Yamarājā.

ယမဓာတ်သည် ခြံရံခြင်း (ဝေဖန်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယမတိ-ခြံရံ၏။ ယမော-ယမင်း။ ယမရာဇာ-ယမမင်း။


Sama sadde. Samati.

သမဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သမတိ-အသံပြု၏။


Sama thama velambe. Samati. Thamati.

သမဓာတ်နှင့် ထမဓာတ်တို့သည် ချိတ်ဆွဲခြင်း (တွဲလဲကျခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သမတိ။ ထမတိ။


Vāyama īhāyaṃ. Vāyamati. Vāyāmo.

ဝါယမဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါယမတိ-လုံ့လပြု၏။ ဝါယာမော-လုံ့လဝီရိယ။


Gamu [Pg.134] gatiyaṃ. Gacchati. Gamako. Gato. Gati. Gamanaṃ. Kārite ‘‘gameti, gamayati, gacchāpetī’’tiādīni bhavanti.

ဂမုဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂစ္ဆတိ-သွား၏။ ဂမကော-သွားတတ်သောသူ။ ဂတော-သွားပြီးသောသူ။ ဂတိ-လားရာဂတိ။ ဂမနံ-သွားခြင်း။ ကာရိတ်အနက်၌ «ဂမေတိ၊ ဂမယတိ၊ ဂစ္ဆာပေတိ» စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ramu kīḷāyaṃ. Ramati. Viramati. Paṭiviramati. Uparamati. Ārati. Virati. Paṭivirati. Uparati. Veramaṇi. Viramaṇaṃ. Rati. Ramaṇaṃ. Rato. Ārato virato paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo.

ရမုဓာတ်သည် ကစားခြင်း (မွေ့လျော်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရမတိ-မွေ့လျော်၏။ ဝိရမတိ-ရှောင်ကြဉ်၏။ ပဋိဝိရမတိ-အဖန်တလဲလဲ ရှောင်ကြဉ်၏။ ဥပရမတိ-စဲ၏။ အာရတိ၊ ဝိရတိ၊ ပဋိဝိရတိ၊ ဥပရတိ၊ ဝေရမဏိ၊ ဝိရမဏံ-ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ စဲခြင်းတို့တည်း။ ရတိ၊ ရမဏံ-မွေ့လျော်ခြင်း။ ရတော-မွေ့လျော်သောသူ။ အာရတော၊ ဝိရတော၊ ပဋိဝိရတော-ရှောင်ကြဉ်ပြီးသောသူ။ ဥပရတော-စဲပြီးသောသူ၊ ဥပရမော-စဲခြင်း။ အာရာမော-ဥယျာဉ် (မွေ့လျော်ရာအရပ်)။


Vamu uggiraṇe. Vamati. Vamathu. Vammiko.

ဝမုဓာတ်သည် အန်ထုတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝမတိ-အန်၏။ ဝမထု-အန်ခြင်း။ ဝမ္မိကော-တောင်ပို့။


Dhīratthu taṃ visaṃ vantaṃ, yamahaṃ jīvitakāraṇā;

Vantaṃ paccāvamissāmi, mataṃ me jīvitā varaṃ.

ငါသည် အသက်ရှင်သန်ရေးအတွက် အန်ထုတ်ပြီးသော အကြင်အဆိပ်ကို ပြန်၍မြိုအံ့၊ အန်ထုတ်ပြီးသော ထိုအဆိပ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိပါပေ၏။ (ထိုသို့ အန်ဖတ်ကို ပြန်မြို၍ အသက်ရှင်ခြင်းထက်) ငါ့အား သေရခြင်းက မြတ်လှ၏။


Tattha vammikoti vamatīti, vantakoti, vantussayoti, vantasinehasambandhoti vammiko. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirayati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sinehova nikkhamati, evaṃ vantasinehasambandhoti vammiko.

ထိုစကားရပ်၌ ဝမ္မိက (တောင်ပို့) ဟူသည်ကား - အန်ထုတ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အန်အပ်သောအရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အန်ထုတ်အပ်သောအစု ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အန်ထုတ်အပ်သော အစေးဖြင့် စပ်စပ်မိမိ ဖွဲ့စည်းအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဝမ္မိက မည်၏။ ထိုတောင်ပို့သည် မြွေ၊ မြွေပါ၊ ကြွက်၊ အိမ်မြှောင် စသော အထူးထူးအပြားပြားသော သတ္တဝါတို့ကို အန်ထုတ်တတ် (အပြင်သို့ ထွက်လာစေတတ်) သောကြောင့် ဝမ္မိက မည်၏။ ခြကောင်တို့ အန်ထုတ်အပ်သောအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဝမ္မိက မည်၏။ ခြကောင်တို့သည် အန်ထုတ်၍ နှုတ်သီးဖြင့် ပင့်တင်အပ်သော မြေမှုန့်တို့ဖြင့် ခါးခန့်မျှလည်းကောင်း၊ လူတစ်ရပ်ခန့်မျှလည်းကောင်း မြင့်မားစွာ ဆောက်လုပ်အပ်သောကြောင့် ဝမ္မိက မည်၏။ ခြကောင်တို့ အန်ထုတ်အပ်သော တံတွေးအစေးဖြင့် စပ်မိနေသောကြောင့် ခုနစ်ပတ်ပတ်လုံး မိုးရွာစေကာမူ ပျက်စီးမသွားပေ၊ နွေရာသီ၌လည်း ထိုတောင်ပို့မှ မြေတစ်ဆုပ်ကို ယူ၍ လက်ဆုပ်ဖြင့် ညှစ်လျှင် အစေးသာလျှင် ထွက်လာ၏၊ ဤသို့ အန်ထုတ်အပ်သော အစေးဖြင့် စပ်စပ်မိမိ ဖွဲ့စည်းထားသောကြောင့် ဝမ္မိက မည်၏။


Ettha pana ‘‘bhagavā, himavā’’tiādīni padāni na kevalaṃ vantupaccayavaseneva nipphādetabbāni, atha kho vamudhātuvasenapi nipphādetabbāni, tenāha visuddhimaggakārako ‘‘yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ, gamanasaddato gakāraṃ, vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya bhagavāti vuccati, yathā loke ‘mehanassa [Pg.135] khassa mālā’ti vattabbe mekhalā’’ti vadatā niruttinayena saddasiddhi dassitā.

ဤ၌မူကား «ဘဂဝါ၊ ဟိမဝါ» စသော ပုဒ်တို့ကို ဝန္တုပစ္စည်း (vantupaccaya) သက်ရုံမျှဖြင့်သာ ပြီးစေအပ်သည်မဟုတ်ဘဲ ဝမုဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြီးစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းပြုဆရာက — «အကြင်ကြောင့် သုံးပါးသော ဘဝတို့၌ တဏှာဟုဆိုအပ်သော သွားခြင်းကို ဤမြတ်စွာဘုရားသည် အန်ထုတ်အပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'ဘဝေသု ဝန္တဂမနော' (ဘဝတို့၌ သွားခြင်းကို အန်ထုတ်ပြီးသူ) ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဘဝသဒ္ဒါမှ 'ဘ' အက္ခရာကိုလည်းကောင်း၊ ဂမနသဒ္ဒါမှ 'ဂ' အက္ခရာကိုလည်းကောင်း၊ ဝန္တသဒ္ဒါမှ 'ဝ' အက္ခရာကို ဒီဃပြု၍လည်းကောင်း ယူကာ 'ဘဂဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ လောက၌ 'မေဟနဿ ခဿ မာလာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'မေခလာ' (ခါးပတ်) ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း» ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသဖြင့် နိရုတ္တိနည်းလမ်းဖြင့် သဒ္ဒါပြီးပုံကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။


Ettha, siyā ‘‘visamamidaṃ nidassanaṃ, yena ‘mehanassa khassa mālā’ti ettha mekārakhakāralākārānaṃ kamato gahaṇaṃ dissati, ‘‘bhavesu vantagamano’ti ettha pana bhakāravakāragakārānaṃ kamato gahaṇaṃ na dissatī’’ti? Saccaṃ, idha pana ‘‘aggāhito, vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu viya guṇasaddassa paranipātavasena ‘‘bhavesu gamanavanto’’ti vattabbepi evamavatvā saddasatthe yebhuyyena guṇasaddānaṃ pubbanipātabhvassa icchitattā saddasatthavidūnaṃ kesañca viññūnaṃ manaṃ tosetuṃ ‘‘bhagavā’’ti pade akkharakkamaṃ anapekkhitvā atthamattanidassanavasena ‘‘āhitaggi, sampannavijjācaraṇo’’tiādīni viya pubbanipātavasena ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vuttaṃ. Īdisasmiñhi ṭhāne ‘‘āhitaggī’’ti vā ‘‘aggāhito’’ti vā ‘‘chinnahattho’’ti vā ‘‘hatthacchinno’’ti vā padesu yathā tathā ṭhitesupi atthassa ayutti nāma natthi aññamaññaṃ samānatthattā tesaṃ saddānaṃ.

ဤ၌ «ဤဥပမာသည် မတူညီပေ၊ အကြောင်းမူကား 'mehanassa khassa mālā' ဟူသော နေရာ၌ မေ-အက္ခရာ၊ ခ-အက္ခရာ၊ လာ-အက္ခရာတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ယူထားသည်ကို တွေ့ရသော်လည်း၊ 'bhavesu vantagamano' ဟူသော နေရာ၌မူ ဘ-အက္ခရာ၊ ဝ-အက္ခရာ၊ ဂ-အက္ခရာတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ယူထားသည်ကို မတွေ့ရသောကြောင့်ဖြစ်၏» ဟု ယုံမှားစရာ ရှိငြားအံ့။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ဤနေရာ၌ 'aggāhito, vijjācaraṇasampanno' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဂုဏ်သဒ္ဒါကို နောက်၌ထားခြင်း (ပရနိပါတ်) အားဖြင့် 'bhavesu gamanavanto' ဟု ဆိုအပ်ရာသော်လည်း ထိုသို့မဆိုဘဲ၊ သဒ္ဒါကျမ်း၌ များသောအားဖြင့် ဂုဏ်ပြသဒ္ဒါတို့ကို ရှေ့၌ထားခြင်း (ပုဗ္ဗနိပါတ်) ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်၊ သဒ္ဒါကျမ်းတတ်ပညာရှင် အချို့သော ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေရန် 'bhagavā' ဟူသော ပုဒ်၌ အက္ခရာအစဉ်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ အနက်အဓိပ္ပာယ်မျှကိုသာ ပြသသည့်အနေဖြင့် 'āhitaggi, sampannavijjācaraṇo' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ရှေ့၌ထားခြင်း (ပုဗ္ဗနိပါတ်) အားဖြင့် 'bhavesu vantagamano' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤကဲ့သို့သော နေရာမျိုး၌ 'āhitaggī' ဟူ၍ဖြစ်စေ 'aggāhito' ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ 'chinnahattho' ဟူ၍ဖြစ်စေ 'hatthacchinno' ဟူ၍ဖြစ်စေ ထိုပုဒ်များ၌ မည်သို့ပင် တည်ရှိစေကာမူ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် အချင်းချင်း အနက်တူညီကြကုန်သောကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် မသင့်လျော်ခြင်း မရှိပေ။


Vedajātotiādīsu pana ṭhānesu atthevāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ visuddhimagge ‘‘bhagavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, taṭṭīkāyampi ca dassitā ‘‘bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā’’ti. Nibbacanaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokā, visesasannissayasobhākappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavā.

«ဝေဒဇာတော» စသော နေရာတို့၌ကား ဤသို့ပင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ «ဘဂဝါ» ပုဒ်၏ ဝမုဓာတ်အစွမ်းဖြင့် ပြီးပုံကို ပြတော်မူခဲ့၏၊ ၎င်း၏ ဋီကာ၌လည်း «ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ» ဟူ၍ ပြတော်မူခဲ့၏။ ဝိဂ္ဂဟ (နိဗ္ဗစန) ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏ — ဘဂဟု ဆိုအပ်သော ကျက်သရေ၊ အစိုးရခြင်း၊ အကျော်အစောတို့ကို တံတွေးပေါက်ကဲ့သို့ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ စွန့်ပစ် (အန်ထုတ်) တော်မူသောကြောင့် «ဘဂဝါ» မည်၏။ သို့မဟုတ် «ဘာ» ဟူသည် နက္ခတ်တို့တည်း၊ ထိုနက္ခတ်တို့နှင့်အတူ လှည့်ပတ်သွားလာတတ်ကုန်သောကြောင့် မြင်းမိုရ်တောင်၊ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၊ ဟိမဝန္တာတောင် စသော ဘာဇနလောက (သတ္တလောက တည်ရာ) တို့သည် «ဘဂ» မည်ကုန်၏၊ ထူးခြားသော မှီခိုရာ သပ္ပါယ်မှုနှင့် ကပ်ကမ္ဘာတည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘဂတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုလောက၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ ဘုံဗိမာန်တို့ကို ကျော်လွန်တော်မူသဖြင့် လည်းကောင်း၊ ထိုလောကတို့၌ စွဲလမ်းသော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်တော်မူသဖြင့် စွန့်လွှတ် (အန်ထုတ်) အပ်သောကြောင့် «ဘဂဝါ» မည်၏။


Cakkavattisiriṃ [Pg.136] yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

စကြာမင်း၏ ကျက်သရေ၊ အကျော်အစော၊ အစိုးရခြင်း၊ ချမ်းသာနှင့် လောကီစိတ်တို့ကို စွန့်ပယ်တော်မူခဲ့သောကြောင့် သုဂတမြတ်စွာဘုရားကို ထိုကြောင့် «ဘဂဝါ» ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Tathā khandhāyatanadhātādibhede dhammakoṭṭhāse sabbaṃ papañca sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvamīti bhagavā. Atha vā sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnappaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahīti bhagavā.

ထို့အတူ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် စသော အပြားရှိသော တရားအစုတို့၌ ခပ်သိမ်းသော ပပဉ္စတရား၊ ခပ်သိမ်းသော ယောဂတရား၊ ခပ်သိမ်းသော ဂန္ထတရား၊ ခပ်သိမ်းသော သံယောဇဉ်တရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ဆိုက်ရောက်တော်မူလျက်၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ စွန့်လွှတ် (အန်ထုတ်) အပ်ပြီ၊ ပြန်၍မြိုခြင်းလည်း မရှိတော့ပြီ၊ ထိုကြောင့် «ဘဂဝါ» မည်၏။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ် အကုသိုလ်၊ အပြစ်ရှိ အပြစ်မဲ့၊ ယုတ်ညံ့ မွန်မြတ်၊ အမည်း အဖြူနှင့်တူသော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို အရိယမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော အပေါက်ဖြင့် မငဲ့ကွက်ဘဲ စွန့်လွှတ် (အန်ထုတ်) တော်မူအပ်သောကြောင့် «ဘဂဝါ» မည်၏။


Khandhāyatanadhātādī, dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bagavā mato.

မြတ်စွာဘုရားသည် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် စသော တရားအပြားတို့ကို လည်းကောင်း၊ အမည်း အဖြူတရားတို့ကို လည်းကောင်း အန်ထုတ်တော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်း «ဘဂဝါ» ဟု မှတ်အပ်၏။


Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana himavāti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā. Tathā hi sambhavajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavāti himapātasamaye himayuttoti himavā. Gimhakāle himaṃ vamatīti himavā’’ti vuttaṃ. Evaṃ jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, ayaṃ nayo īdisesu ṭhānesupi netabbo. ‘‘Guṇavāgaṇavā’’tiādīsu pana na netabbo. Yadi nayeyya, ‘‘guṇavā gaṇavā’’ti padānaṃ ‘‘nigguṇo parihīnaguṇo’’ti evamādiattho bhaveyya, tasmā ayaṃ nayo sabbatthapi na netabbo. Ettha siyā ‘‘yadi ‘‘bhagavā’tiādipadānaṃ vamudhātuvasena nipphatti hoti, kathaṃ ‘‘bhagavanto, bhagavanta’’ntiādīni sijjhantī’’ti? Yathā ‘‘bhagavā’’ti padaṃ niruttinayena sijjhati, tathā tānipi teneva sijjhanti. Acinteyyo hi niruttinayo kevalaṃ atthayuttipaṭibandhamattova, atthayuttiyaṃ sati nipphādetumasakkuṇeyyānipi rūpāni aneneva sijjhanti. Ettha ca [Pg.137] yaṃ niruttilakkhaṇaṃ āharitvā dassetabbaṃ siyā, taṃ upari rūpanipphādanādhikāre udāharaṇehi saddhiṃ pakāsessāma.

ဇာတကအဋ္ဌကထာ၌မူ 'ဟိမဝါ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝမုဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြီးခြင်း (ရုပ်ပြီးပုံ) ကို ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သမ္ဘဝဇာတကအဋ္ဌကထာ၌ 'နှင်းကျသော ကာလ၌ နှင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် ဟိမဝါမည်၏။ နွေကာလ၌ နှင်းကို အန်ထုတ်တတ် (လွှတ်ထုတ်တတ်) သောကြောင့် ဟိမဝါမည်၏' ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဇာတကအဋ္ဌကထာ၌ 'ဟိမဝါ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝမုဓာတ်အစွမ်းဖြင့် ပြီးပုံကို ပြသအပ်သကဲ့သို့၊ ဤနည်းလမ်းကို ဤသို့သော နေရာမျိုးတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။ 'ဂုဏဝါ၊ ဂဏဝါ' စသော ပုဒ်တို့၌မူ မဆောင်ယူအပ်ပေ။ အကယ်၍ ဆောင်ယူပါမူ 'ဂုဏဝါ၊ ဂဏဝါ' ဟူသော ပုဒ်တို့အား 'ဂုဏ်မရှိသောသူ၊ ဆုတ်ယုတ်သော ဂုဏ်ရှိသောသူ' စသည်ဖြင့် ဤသို့သော အနက် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းကို ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ မဆောင်ယူအပ်။ ဤနေရာ၌ 'အကယ်၍ ဘဂဝါ စသော ပုဒ်တို့သည် ဝမုဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးခြင်းဖြစ်ပါက ဘဂဝန္တော၊ ဘဂဝန္တံ စသော ရုပ်ပုဒ်တို့သည် မည်သို့ ပြီးနိုင်ပါအံ့နည်း' ဟု မေးဖွယ်ရှိအံ့။ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ပုဒ်သည် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် ပြီးသကဲ့သို့၊ ထို (ဘဂဝန္တော စသော) ပုဒ်တို့သည်လည်း ထိုနိရုတ္တိနည်းဖြင့်ပင် ပြီးကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား နိရုတ္တိနည်းသည် ကြံစည်၍ မရနိုင်၊ အနက်နှင့် ယုတ္တိတိုက်ဆိုင်မှုမျှသာ အတားအဆီးရှိ၏။ အနက်ယုတ္တိ ရှိလတ်သော် မပြီးနိုင်အပ်သော ရုပ်ထူးတို့ကိုလည်း ဤနိရုတ္တိနည်းဖြင့်ပင် ပြီးစေအပ်၏။ ဤ၌ ဆောင်ယူ၍ ပြသအပ်သော နိရုတ္တိလက္ခဏာကိုမူ နောင် ရုပ်ပြီးခန်း (ရူပနိပ္ဖါဒနာဓိကာရ) ၌ ဥပမာများနှင့်တကွ ပြသပါအံ့။


Idha sāramate munirājamate,Paramaṃ paṭutaṃ sujano pihayaṃ;

Vipulatthadharaṃ dhaninītimimaṃ,Satataṃ bhajataṃ matisuddhakaraṃ.

အနှစ်သာရရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ အာဘော်၌ လွန်ကဲသော လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို တောင့်တသော သူတော်ကောင်းသည် ပြန့်ပြောသော အနက်ကို ဆောင်တတ်သော၊ ဉာဏ်ပညာကို စင်ကြယ်စေတတ်သော၊ နည်းနာနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသော ဤကျမ်းကို အစဉ်မပြတ် ဆည်းကပ်ရာ၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññunaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော နဝင်္ဂသျှာသနာ ကိုးအင်္ဂါရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏...


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌...


Saravaggapañcakantiko nāma dhātuvibhāgo

သရဝဂ်ငါးခုအဆုံးရှိသော ဓာတ်ဝိဘာဂ (ဓာတ်ခွဲခြားပုံ) မည်သော


Pannarasamo paricchedo.

တစ်ဆယ့်ငါးခုမြောက် အခန်း။


16. Bhūvādigaṇikapariccheda

၁၆. ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ပြဆိုရာအပိုင်း။


Ito paraṃ avaggantā, missakā ceva dhātuyo;

Vakkhāmi dhātubhedādi-kusalassa matānugā.

ဤမှတစ်ပါး ဝဂ်၌ မပါဝင်သော (အဝဂ္ဂန္တ) ဓာတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရောနှောနေသော (မိဿက) ဓာတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဓာတ်အပြားစသည်၌ ကျွမ်းကျင်သော ဆရာတို့၏ အယူသို့ အစဉ်လိုက်၍ ငါဟောပြပေအံ့။


Yakārantadhātu

ယ-ကာရန္တဓာတ် (ယ အဆုံးရှိသော ဓာတ်များ)


Yā gatipāpuṇesu. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Yanto puriso. Yantī itthī. Yantaṃ kulaṃ. Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ iccādīni. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yāyati, yāyantī’’tiādīni rūpāni bhavanti.

ယာ ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ရောက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ယာတိ၊ ယာန္တိ။ ယာတု၊ ယာန္တု။ ယေယျ၊ ယေယျုံ၊ အနုပရိယေယျုံ။ ဖြစ်နိုင်သမျှ ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ယာန္တော ပုရိသော (သွားသောယောက်ျား)။ ယာန္တီ ဣတ္ထီ (သွားသောမိန်းမ)။ ယာန္တံ ကုလံ (သွားသော အမျိုးစု)။ ယာနံ၊ ဥပယာနံ၊ ဥယျာနံ စသည်တို့တည်း။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သော ဤဓာတ်အား 'ယာယတိ၊ ယာယန္တိ' စသော ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Tatra yānantiādīsu yanti etenāti yānaṃ, rathasakaṭādi. Upayanti etena issarassa vā piyamanāpassa vā santikaṃ gacchantīti upayānaṃ, paṇṇākāraṃ. ‘‘Upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayi gate’’ti ettha hi paṇṇākārāni ‘‘upayānānī’’ti [Pg.138] vuccanti. Sampannadassanīyapupphaphalāditāya uddhaṃ olokentā yanti gacchanti etthāti uyyānaṃ.

ထို (ယာနံ စသည်) တို့တွင် 'ယာနံ' စသော ပုဒ်တို့၌ - ဤယာဉ်ဖြင့် သွားတတ်ကုန်၏ဟု 'ယာနံ' (ရထား၊ လှည်း စသည်)။ ဤလက်ဆောင်ဖြင့် အစိုးရသောသူ သို့မဟုတ် ချစ်ခင်နှစ်သက်အပ်သောသူ၏ ထံသို့ သွားကုန် (ချဉ်းကပ်ကုန်) ၏ဟု 'ဥပယာနံ' (လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကာရ)။ 'မင်းသား... သင်သွားသောအခါ ငါ့အား လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကို ပေးကြပါကုန်လတ္တံ့' ဟူသော ဤဂါထာ၌ လက်ဆောင်တို့ကို 'ဥပယာနာနိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြည့်စုံသဖြင့် ရှုချင်စဖွယ်ရှိသော ပန်း၊ အသီး စသည်တို့ရှိသောကြောင့် အထက်သို့ မျှော်ကြည့်လျက် သွားရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥယျာနံ' (ဥယျာဉ်) မည်၏။


Byā ummīsane. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Tatra panāyaṃ pāḷi ‘‘yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati, purāṇabhāsā esā, ayañhi yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhiparibbājako ahosi, tasmiṃ kāle manussānaṃ vohāro.

ဗျာ ဓာတ်သည် မျက်စိဖွင့်ခြင်း (ပြူးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗျာတိ، ဗျန္တိ။ ဗျာသိ၊ ဗျာထ။ ဗျာမိ၊ ဗျာမ။ ဖြစ်နိုင်သမျှ ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို၌ ဤပါဠိသည် 'ယာဝ ဗျာတိ နိမ္မီသတိ၊ တတြာပိ ရသတိဗ္ဗယော' ဟု ရှိ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'ယာဝ ဗျာတိ' ဟူသည် 'မျက်စိဖွင့်သမျှ' ဟူသောအနက်တည်း။ ဤသည်မှာ ရှေးဟောင်းစကားတည်း။ စင်စစ် ဤစကားသည် ဘုရားအလောင်းတော် စူဠဗောဓိရသေ့ ဖြစ်တော်မူစဉ်အခါက လူတို့၏ အသုံးအနှုန်း (ဝေါဟာရ) ဖြစ်၏။


Yu missane gatiyañca. Yoti, yavati. Āyu, yoni.

ယု ဓာတ်သည် ရောနှောခြင်းနှင့် သွားခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ယောတိ၊ ယဝတိ။ အာယု၊ ယောနိ။


Tattha ‘‘āyū’’ti āsaddo upasaggo. Āyavanti missībhavanti sattā etenāti āyu. Atha vā āyavanti āgacchanti pavattanti tasmiṃ sati arūpadhammāti āyu. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘āyavanaṭṭhena āyu. Tasmiñhi sati arūpadhammā āyavanti āgacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccatī’’ti. ‘‘Āyu, jīvitaṃ, pāṇo’’ iccete pariyāyā lokavohāravasena. Abhidhammavasena pana ‘‘ṭhiti yapanā yāpanā jīvitindriyaṃ’’ iccetepi teheva saddhiṃ pariyāyā. Yonīti aṇḍajādīnaṃ aṇḍajādīhi saddhiṃ yāya missībhāvo hoti, sā yoni. Idaṃ panettha nibbacanaṃ ‘‘yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññaṃ missakā hontīti yoni’’ iti. Ettha ca yonisaddassa atthuddhāro nīyate. Yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo. Catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni [Pg.139] hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ettha passāvamaggo. Etthetaṃ vuccati –

ထို (အာယု၊ ယောနိ) တို့တွင် 'အာယု' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာ' သဒ္ဒါသည် ဥပသာရ်တည်း။ သတ္တဝါတို့သည် ဤအသက်ဖြင့် ရောနှောကုန် (ယှဉ်စပ်ကုန်) ၏ဟု 'အာယု'။ သို့မဟုတ် ထိုအသက်ရှိလတ်သော် နာမ်တရား (အရူပဓမ္မ) တို့သည် လာကုန် ဝင်ရောက်ဖြစ်ပွားကုန်၏ဟု 'အာယု' မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌ 'ဝင်ရောက်ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်ကြောင့် အာယု မည်၏။ ထိုအသက်ရှိလတ်သော် နာမ်တရားတို့သည် လာကုန် ဝင်ရောက်ဖြစ်ပွားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အာယု ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'အာယု၊ ဇီဝိတံ၊ ပါဏော' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ပရိယာယ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မာအားဖြင့်မူ 'ဌိတိ၊ ယပနာ၊ ယာပနာ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်လည်း ထို (အာယုစသည်) တို့နှင့်တကွ ပရိယာယ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ယောနိ' ဟူသည် အဏ္ဍဇ (ဥဖွား) စသည်တို့သည် အဏ္ဍဇစသည်တို့နှင့်တကွ အကြင်ရောနှောခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုရောနှောခြင်းသည် ယောနိ မည်၏။ ဤ၌ ဝုတ္ပတ္တိ (ဝိဂြိုဟ်) ကား 'ဤအရပ်၌ သတ္တဝါတို့သည် တစ်ခုတည်းသော ဇာတ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် အချင်းချင်း ရောနှောကုန်၏ဟု ယောနိ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'ယောနိ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ဆောင်ပြအံ့။ 'ယောနိ' ဟူသည် ခန္ဓာအဖို့အစု၏လည်းကောင်း၊ အကြောင်း၏လည်းကောင်း၊ ကျင်ငယ်လမ်း (မွေးဖွားရာလမ်းကြောင်း) ၏လည်းကောင်း အမည်ဖြစ်၏။ 'လေးမျိုးသော နဂါးမျိုး (နာဂယောနိ)၊ လေးမျိုးသော ဂဠုန်မျိုး (သုပဏ္ဏယောနိ)' ဟူသော ဤ၌ ခန္ဓာအဖို့အစုကို ယောနိဟု ဆိုအပ်၏။ 'မင်းသား... ဤသည်ကား အကျိုးတရားကို ရခြင်း၏ အကြောင်း (ယောနိ) တည်း' ဟူသော ဤ၌ အကြောင်းကို ယောနိဟု ဆိုအပ်၏။ 'အမိဝမ်းမှ မွေးဖွားလာသူကို ငါသည် ဗြာဟ္မဏဟု မဆို' ဟူသော ဤ၌ ကျင်ငယ်လမ်း (မွေးဖွားရာလမ်းကြောင်း) ကို ယောနိဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ကို ရည်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Khandhānañcāpi koṭṭhāse, muttamagge ca kāraṇe;

Imesu tīsu atthesu, yonisaddo pavattati.

ခန္ဓာတို့၏ အဖို့အစု၌လည်းကောင်း၊ ကျင်ငယ်လမ်း (မုတ္တမဂ္ဂ) ၌လည်းကောင်း၊ အကြောင်း၌လည်းကောင်း ဤအနက်သုံးပါးတို့၌ 'ယောနိ' သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Bye saṃvaraṇe. Byāyati.

ဗျေ ဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်း (ပိတ်ဆို့ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗျာယတိ။


Bye pavattiyaṃ. Byeti sahabyo.

ဗျေ ဓာတ်သည် ဖြစ်ပွားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗျေတိ၊ သဟဗျော။


Ettha sahabyoti saha byeti saha pavattatīti sahabyo, sahāyo, ekabhavūpago vā. Tathā hi ‘‘tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno’’tiādīsu ekabhavūpago ‘‘sahabyo’’ti vuccati.

ဤ၌ 'သဟဗျော' ဟူသည် အတူတကွ ဖြစ်ပွားတတ်၏ဟု သဟဗျော (အဖော်သဟဲ သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းသော ဘဝသို့ ကပ်ရောက်သောသူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'တာဝတိံသာနတ်တို့နှင့် အတူဖြစ်ခြင်း (သဟဗျတ) သို့ ရောက်၏' စသော ပုဒ်တို့၌ တစ်ခုတည်းသော ဘဝသို့ ကပ်ရောက်သောသူကို 'သဟဗျော' ဟု ဆိုအပ်၏။


Haya gatiyaṃ. Hayati. Hayo. Hayoti asso. So hi hayati sīghaṃ gacchatīti hayoti vuccati. Imāni panassa nāmāni –

ဟယ ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟယတိ။ ဟယော။ 'ဟယော' ဟူသည် မြင်းတည်း။ ထိုမြင်းသည် လျင်မြန်စွာ သွားတတ်၏ဟု ဟယော ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုမြင်း၏ အမည်များတည်း -


Asso turaṅgo turago, vājī vāho hayopi ca;

Tabbhedā sindhavo ceva, gojo assataropi ca.

အဿော၊ တုရင်္ဂေါ၊ တုရဂေါ၊ ဝါဇီ၊ ဝါဟော၊ ဟယော ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုမြင်း၏ အပြားဖြစ်သော သိန္ဓောမြင်း (သိန္ဓဝေါ)၊ ဂေါဇမြင်း (ဂေါဇော)၊ မြည်းမြင်း (အဿတရော) ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။


Kāraṇākāraṇaññū tu, ājānīyo hayuttamo;

Ghoṭako tu khaḷuṅkasso, vaḷavoti ca vuccati;

Assapoto kisoroti, khaḷuṅkotipi vuccati;

အကြောင်းဟုတ်သည်မဟုတ်သည်ကို သိတတ်သော မြင်းမြတ်ကို 'အာဇာနီယော' ဟု လည်းကောင်း၊ မြင်းညံ့ကို 'ဃောဋကော'၊ 'ခဠုင်္ကော' ဟုလည်းကောင်း၊ မြင်းမကို 'ဝဠဝါ' ဟုလည်းကောင်း၊ မြင်းငယ်ကို 'Kisoroti' ဟူသော ပါဠိအရ 'ကိသောရော' သို့မဟုတ် 'ခဠုင်္ကော' ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


Hariya gatigelaññesu. Hariyati.

ဟရိယ ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ မကျန်းမာခြင်း (နာဖျားခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဟရိယတိ။


Aya vaya paya maya taya caya raya gatiyaṃ. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Mayatayacayadhātūnaṃ nāmikapadāni upaparikkhitabbāni.

အယ၊ ဝယ၊ ပယ၊ မယ၊ တယ၊ စယ၊ ရယ ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အယတိ။ ဝယတိ။ ပယတိ။ မယတိ။ တယတိ။ စယတိ။ ရယတိ။ အယော၊ သမယော၊ ဝယော၊ ပယော၊ ရယော။ မယ၊ တယ၊ စယ ဓာတ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်တို့ကို ရှာဖွေဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏။


Tattha [Pg.140] ayoti kāḷalohaṃ, ayati nānākammārakiccesu upayogaṃ gacchatīti ayo. Vayoti paṭhamavayādiāyukoṭṭhāso, vayati parihāniṃ gacchatīti vayo. Payoti khīrassapi udakassapi nāmaṃ, payati janena pātabbabhāvaṃ gacchatīti payo. Rayoti vego, yo ‘‘javo’’tipi vuccati, tasmā rayanaṃ javanaṃ rayo. Ettha samayasaddassa atthuddhāro vuccate aha nibbacanena. Samayasaddo –

ထို (အယောစသည်) တို့တွင် 'အယော' ဟူသည် သံကရွတ် (သံနက်) တည်း။ အမျိုးမျိုးသော ပန်းပဲလုပ်ငန်းတို့၌ အသုံးချခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ဟု 'အယော'။ 'ဝယော' ဟူသည် ပထမအရွယ်စသော အသက်၏ အဖို့အစုတည်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ သွားတတ်၏ဟု 'ဝယော'။ 'ပယော' ဟူသည် နို့ရည်၏လည်းကောင်း၊ ရေ၏လည်းကောင်း အမည်တည်း၊ လူတို့သည် သောက်အပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏ဟု 'ပယော'။ 'ရယော' ဟူသည် အရှိန်အဟုန်တည်း၊ ထိုအရှိန်အဟုန်ကို 'ဇဝေါ' ဟုလည်း ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပြေးခြင်း (အဟုန်ပြင်းခြင်း) သည် 'ရယော' မည်၏။ ဤ၌ သမယသဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ခြင်းကို ငါဆိုအံ့။


Samavāye khaṇe kāle, samaye hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

(သမယသဒ္ဒါကို) အညီအညွတ်ပေါင်းဆုံခြင်း (သမဝါယ)၊ အခွင့်ကောင်း (ခဏ)၊ အခါကာလ (ကာလ)၊ အပေါင်းအစု (သမုဟ/သမယ)၊ အကြောင်း (ဟေတု)၊ အယူ (ဒိဋ္ဌိ)၊ ရရှိခြင်း (ပဋိလာဘ)၊ ပယ်ခြင်း (ပဟာန) နှင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ) တို့၌ တွေ့ရှိရသည်။


Tathā hi ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī’’tiādīsu hetu. ‘‘Tena samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu diṭṭhi.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ငါတို့သည် အခါကာလနှင့် အညီအညွတ်ပေါင်းဆုံခြင်းကို အမှီပြု၍ နက်ဖြန်၌လည်း ချဉ်းကပ်နိုင်ပါမူ ကောင်းလေစွ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ 'သမဝါယ' (အညီအညွတ်ပေါင်းဆုံခြင်း) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့၊ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် အခွင့်ကောင်း (ခဏ) နှင့် သမယသည် တစ်ခုတည်းသာ ရှိ၏" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ 'ခဏ' (အခွင့်ကောင်း) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "ပူအိုက်သော သမယ (အခါ)၊ ပြင်းစွာပူလောင်သော သမယ (အခါ)" အစရှိသည်တို့၌ 'ကာလ' (အခါ) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "တောအုပ်၌ ကြီးစွာသော အစည်းအဝေး (မဟာသမယ)" အစရှိသည်တို့၌ 'သမုဟ' (အပေါင်းအစု) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "ဘဒ္ါလိ၊ သင့်အား (မဂ်ဉာဏ်၏) အကြောင်း (သမယ) သည်လည်း ထိုးထွင်းမသိအပ်သေးသည် ဖြစ်၏" အစရှိသည်တို့၌ 'ဟေတု' (အကြောင်း) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "ထိုအခါ၌ သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တ၏ သားဖြစ်သော ဥဂ္ဂါဟမာနပရိဗိုဇ်သည် မိမိတို့အယူဝါဒကို ပြောဆိုရာဖြစ်သော သရက်ပင်စိုက်ရာ မလ္လိကာဒေဝီ၏ ဥယျာဉ် တစ်ခုတည်းသော ကန္တရကုဋီကျောင်း၌ နေ၏" အစရှိသည်တို့၌ 'ဒိဋ္ဌိ' (အယူ) သည် အနက်ဖြစ်၏။


‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti

"ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးစီးပွားလည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးစီးပွားလည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုအကျိုးစီးပွားနှစ်ရပ်ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ပညာရှိကို 'ပဏ္ဍိတ' ဟု ဆိုအပ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Ādīsu [Pg.141] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu paṭivedho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo vutto.

အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ 'ပဋိလာဘ' (ရရှိခြင်း) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "ထောင်လွှားမှု (မာန) ကို ကောင်းစွာ ပယ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုလေပြီ" အစရှိသည်တို့၌ 'ပဟာန' (ပယ်ခြင်း) သည် အနက်ဖြစ်၏။ "ဆင်းရဲခြင်း၏ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၊ ပြုပြင်အပ်သော အနက်၊ ပူလောင်ခြင်းအနက်၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအနက်" အစရှိသည်တို့၌ 'ပဋိဝေဓ' (ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း) သည် အနက်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဥပသာဂ်တို့သည် အနက်ကို ထင်ရှားစေရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် သက်ဆိုင်ရာ အနက်ကို ဟောတတ်သည်မှာ 'သမယ' သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ သမယသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်နုတ်ပြရာ၌ ဥပသာဂ်နှင့်တကွဖြစ်သော 'အဘိသမယ' သဒ္ဒါကိုလည်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။


Tattha sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggaloti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṅgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena vohariyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu, yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandhā eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti samayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo, abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti samayo. Yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.

ထိုအနက်တို့တွင် အထောက်အကူပြုသော အကြောင်းတရားအဖြစ်ဖြင့် အနီးကပ် ညီညွတ်စွာ ပေါင်းဆုံတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (သမဝါယ-အညီအညွတ် ပေါင်းဆုံခြင်း)။ ဤအခွင့်ကောင်း၌ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ထိုအကျင့်၏ တည်ရာပုဂ္ဂိုလ်သည် ရရှိဆုံစည်းတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (ခဏ-အခွင့်ကောင်း)။ ဤကာလ၌သော်လည်းကောင်း၊ ဤကာလဖြင့်သော်လည်းကောင်း တရားတို့သည် အတူဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် (သဟဇာတ်) တရားများဖြစ်ကြသော ဥပါဒ်စသည်တို့နှင့် အတူတကွ ပေါင်းဆုံတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (ကာလ-အခါ)။ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် တရားတို့၏ ဖြစ်ပွားမှုမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ပရမတ်သဘောအရ 'ကာလ' ဟူ၍ သီးခြားမရှိသော်လည်း၊ တရားတို့၏ ဖြစ်ပွားရာ တည်ရာ (အဓိကရဏ) ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပွားကြောင်း (ကရဏ) ကဲ့သို့လည်းကောင်း စိတ်ကူးကြံစည်မှုမျှဖြင့် ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် 'ကာလ' ဟု သမုတ်၍ သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့်တည်း။ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ အညီအမျှ သို့မဟုတ် အတူတကွ ဖြစ်ပွားခြင်း တည်ရှိခြင်းသည် 'သမယ' မည်၏၊ (သမုဟ-အပေါင်းအစု)၊ "သမုဒယ" (အပေါင်း) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ အတူတကွ တည်ရှိခြင်းသည်ပင် အပေါင်းအစု မည်၏။ အခြားသော အကြောင်းအထောက်အပံ့များ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (ဟေတု-အကြောင်း)၊ "သမုဒယ" (ဖြစ်ကြောင်း) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သံယောဇဉ်အဖြစ်ဖြင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်တတ်သောကြောင့် မိမိ၏ အာရုံ၌ ဖြစ်ပွားတတ်၏။ သို့မဟုတ် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ဤအယူအားဖြင့် မိမိတို့စွဲလမ်းသည့်အတိုင်း တုပ်နှောင်ကာ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (ဒိဋ္ဌိ-အယူ)။ အယူတည်းဟူသော သံယောဇဉ်ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် အလွန်အမင်း တုပ်နှောင်ခြင်း ခံကြရသောကြောင့်တည်း။ 'သံ' ဟူသည် ဆုံစည်းခြင်း၊ ပေါင်းဆုံခြင်း ဖြစ်၏၊ (ရရှိခြင်းကြောင့်) 'သမယ' မည်၏၊ (ပဋိလာဘ-ရရှိခြင်း)။ ငြိမ်းအေးရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားခြင်း၊ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ သွားခြင်း၊ ဖယ်ရှားခြင်း၊ မဖြစ်ပွားစေခြင်းသည် 'သမယ' မည်၏၊ (ပဟာန-ပယ်ခြင်း)။ ဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်၌ ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်အပ်၊ ရောက်အပ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ တရားတို့၏ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော သဘော (ဓမ္မသဘာဝ) တည်း။ မျက်မှောက်ပြုခြင်း အားဖြင့် ကောင်းစွာ ရောက်တတ်၊ သိတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သဘောတရားကို သိမြင်ခြင်းတည်း။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုအနက်တို့၌ သမယသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပွားပုံကို သိအပ်၏။


Nanu [Pg.142] ca atthamattaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite. Saddavisese hi apekkhamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati. Na hi yo kālattho samayasaddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ samaya saddavacanīyatā sāmaññamupādāya anekatthatā samayasaddassa vuttā. Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo.

မေးရန်ရှိသည်မှာ— သဒ္ဒါတို့သည် သက်ဆိုင်ရာ အနက်တစ်ခုချင်းစီ၌သာ တည်ကြသည်မဟုတ်ပါလော၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါတစ်ခုတည်းဖြင့် များစွာသော အနက်တို့ကို မဟောနိုင်ပါမဟုတ်လော။ ဖြေရသော်— ထိုစကားသည် သီးခြားစီဖြစ်သော သဒ္ဒါထူးကို မျှော်ကိုးလျှင် မှန်ပေ၏။ သီးခြားစီဖြစ်သော သဒ္ဒါထူးကို မျှော်ကိုးပါက သဒ္ဒါတစ်ခုတည်းဖြင့် များစွာသော အနက်တို့ကို ဟောခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာလအနက်ကို ဟောသော သမယသဒ္ဒါသည် အပေါင်းအစုစသော အနက်တို့ကို ဟောသော သမယသဒ္ဒါနှင့် တစ်ခုတည်း မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ ထိုထိုအနက်တို့အား 'သမယ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောဆိုထိုက်သော အများဆိုင်ရာ သဘောတရားကို အမှီပြု၍ သမယသဒ္ဒါ၏ များစွာသော အနက်ရှိပုံကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ခပ်သိမ်းသော အနက်ထုတ်နုတ်ရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်၏။


Ito yāto ayato ca, nipphattiṃ samudīraye;

Viññū samayasaddassa, samavāyādivācino.

ပညာရှိတို့သည် သမဝါယစသော အနက်တို့ကို ဟောတတ်သော သမယသဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံ (ဓာတ်ပစ္စည်းခွဲပုံ) ကို 'ဣ' ဓာတ်၊ 'ယာ' ဓာတ်၊ 'အယ' ဓာတ်တို့မှ ဟောကြားအပ်၏။


Ito yāto ayato ca, samānatthehi dhātuhi;

Evaṃ samānarūpāni, bhavantīti ca īraye.

အနက်တူညီသော 'ဣ' ဓာတ်၊ 'ယာ' ဓာတ်၊ 'အယ' ဓာတ်တို့မှ ဤသို့ သဏ္ဌာန်တူသော (သမယ) ရူပသိဒ္ဓိများ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်ဟူ၍လည်း ဟောကြားအပ်၏။


Naya rakkhaṇe ca. Cakāro gatipekkhako. Nayati. Nayo. Nayoti nayanaṃ gamananti nayo, pāḷigati. Nayanti vā rakkhanti atthaṃ etenāti nayo, tathattanayādi.

'ဏယ' ဓာတ်သည် ဆောင်ယူခြင်းနှင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်ကို မျှော်ကိုး၏။ (ထို့ကြောင့်) 'နယတိ' ဟု ပုဒ်ပြီး၏။ 'နယ' မည်၏။ 'နယ' ဟူသည် ဆောင်ယူခြင်း၊ သွားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'နယ' မည်၏၊ ၎င်းသည် ပါဠိတော်၏ လမ်းကြောင်း (သွားရာ) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဤနည်းလမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆောင်ယူကြ စောင့်ရှောက်ကြသောကြောင့် 'နယ' မည်၏၊ တထတ္တနယ (မှန်ကန်သောနည်းလမ်း) စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Daya dānagatihiṃsādānarakkhāsu. Dayati. Dayā.

'ဒယ' ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ယူခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ (ထို့ကြောင့်) 'ဒယတိ' ဟု ပုဒ်ပြီး၏။ 'ဒယာ' မည်၏။


Dayāti mettāpi vuccati karuṇāpi. ‘‘Dayāpanno’’ti ettha hi mettā ‘‘dayā’’ti, mettacittataṃ āpannoti hi attho. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana karuṇā ‘‘dayā’’ti vuccati. Nikkaruṇataṃ āpannoti hi attho. Evaṃ dayāsaddassa mettākaruṇāsu pavatti veditabbā. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘dayāsaddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayāsaddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatī’’ti.

'ဒယာ' ဟူသည် မေတ္တာကိုလည်းကောင်း၊ ကရုဏာကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ "ဒယာပန္နော (ဒယာသို့ ရောက်သူ)" ဟူသော နေရာ၌ 'ဒယာ' ဟူသည် မေတ္တာဖြစ်၏၊ မေတ္တာစိတ်ရှိသူ ဖြစ်လာသည်ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ "အဒယာပန္နော (ဒယာမရှိသူ)" ဟူသော နေရာ၌မူ 'ဒယာ' ဟူသည် ကရုဏာကို ဆိုအပ်၏၊ သနားကြင်နာမှု ကင်းမဲ့သူ ဖြစ်လာသည်ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဒယာသဒ္ဒါသည် မေတ္တာနှင့် ကရုဏာတို့၌ ဖြစ်ပွားပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ "ဒယာသဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပွားရာ အရပ်တိုင်း၌ သက်ဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ညှိနှိုင်းယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒယာသဒ္ဒါသည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ကို အတွင်း၌ သွင်း၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မေတ္တာနှင့် ကရုဏာ နှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်ပွားတတ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။


Vacanattho panettha evaṃ veditabbo – dayati dadāti sattānaṃ abhayaṃ etāyāti dayā. Dayati gacchati vibhāgaṃ akatvā [Pg.143] pāpakalyāṇajanesu samaṃ vattati, sītena samaṃ pharantaṃ rajomalañca pavāhentaṃ udakamivātipi dayā, mettā. Dayati vā hiṃsati kāruṇikaṃ yāva yathādhippetaṃ parassa hitanipphattiṃ na pāpuṇāti, tāvāti dayā. Dayati anuggaṇhāti pāpajanampi sajjano etāyātipi dayā. Dayati attano sukhampi pahāya khedaṃ gaṇhāti sajjano etāyāti dayā. Dayanti gaṇhanti etāya mahābodhisattā buddhabhāvāya abhinīhārakaraṇakāle hatthagatampi arahattaphalaṃ chaḍḍetvā saṃsārasāgarato satte samuddharitukāmā anassāsakaraṃ atibhayānakaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ, pacchimabhave ca saha amatadhātupaṭilābhena anekaguṇasamalaṅkataṃ sabbaññutaññāṇañcātipi dayā, karuṇā. Karuṇāmūlakā hi sabbe buddhaguṇā.

ဤနေရာ၌ ဝစနတ္ထ (စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်) ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ဤမေတ္တာဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ဘေးမဲ့ကို ပေးတတ်သောကြောင့် 'ဒယာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ လူဆိုးလူကောင်းတို့အပေါ်၌ ညီတူညီမျှ သွားတတ်၏ (ကျင့်သုံးတတ်၏)၊ အေးမြခြင်းဖြင့် ညီတူညီမျှ ပျံ့နှံ့၍ ဖုန်ကဲ့သို့သော ညစ်ကြေးများကို မျောပါသွားစေသော ရေကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဒယာ' တည်းဟူသော မေတ္တာမည်၏။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွား ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ မရောက်သရွေ့ ကရုဏာရှင်အား (ပူပန်စေသဖြင့်) ညှဉ်းဆဲသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒယာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းသည် ဤကရုဏာဖြင့် လူဆိုးတို့ကိုပင် ချီးမြှောက်တတ်သောကြောင့်လည်း 'ဒယာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းသည် ဤကရုဏာဖြင့် မိမိ၏ ချမ်းသာကိုပင် စွန့်ပယ်၍ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုကို ခံယူတတ်သောကြောင့်လည်း 'ဒယာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော ဘုရားလောင်းတို့သည် ဘုရားအဖြစ်ကို တောင်းဆုပြုသောအခါ၌ လက်ဝယ်ရောက်ရှိပြီးသော အရဟတ္တဖိုလ်ကိုပင် စွန့်ပယ်ကာ သတ္တဝါတို့အား သံသရာသမုဒ္ဒရာမှ ကယ်တင်လိုကြသဖြင့် သက်သာရာမရနိုင်သော၊ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ကြီးစွာသော သံသရာဆင်းရဲကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံးဘဝ၌မူ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ရရှိခြင်းနှင့်အတူ အကျိုးကျေးဇူး အနန္တတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုလည်းကောင်း ဤကရုဏာဖြင့် ခံယူဆုပ်ကိုင်တတ်သောကြောင့်လည်း 'ဒယာ' တည်းဟူသော ကရုဏာမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်အားလုံးသည် ကရုဏာလျှင် အခြေခံရှိသောကြောင့်တည်း။


Aparo nayo – dayanti anurakkhanti satte etāya, sayaṃ vā anudayati, anudayamattameva vā etanti dayā, mettā ceva karuṇā ca. Kiñci payogamettha kathayāma ‘‘seyyathāpi gahapati gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya dayeyya. Puttesu maddī dayesi, sassuyā sasuramhi ca. Dayitabbo rathesabha’’. Tattha dayeyyāti uppatitvā gaccheyya, gatyatthavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Dayesīti mettacittaṃ kareyyāsi. Dayitabboti piyāyitabbo. Ubhayampetaṃ vivaraṇaṃ rakkhaṇatthaṃ antogadhaṃ katvā adhippāyatthavasena katanti veditabbaṃ.

တစ်နည်းကား - သတ္တဝါတို့ကို ဤတရားဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် သနားတတ်၏၊ သို့မဟုတ် သနားခြင်းမျှသာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဒယာ" (ကရုဏာနှင့် မေတ္တာ) ဟု ခေါ်သည်။ ဤ၌ အသုံးအနှုန်းအချို့ကို ပြပါအံ့ - "သူဌေးကြီး... ဥပမာအားဖြင့် လင်းတသည်လည်းကောင်း၊ သိမ်းငှက်သည်လည်းကောင်း၊ စွန်သည်လည်းကောင်း အသားတစ်ကိုယူ၍ ပျံသန်းရာ၏ (ဒယေယျ)"။ "မဒ္ဒီဒေဝီသည် သားတော်တို့၌လည်းကောင်း၊ ယောက္ခမတို့၌လည်းကောင်း ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ (ဒယေသိ)"။ "မင်းမြတ်... ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ (ဒယိတဗ္ဗော)"။ ထိုပါဠိတို့၌ 'ဒယေယျ' ဆိုသည်မှာ ပျံတက်၍ သွားရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်၊ ဤ၌ သွားခြင်းအနက်ဖြင့် သိအပ်၏။ 'ဒယေသိ' ဆိုသည်မှာ မေတ္တာစိတ်ကို ပြုရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဒယိတဗ္ဗော' ဆိုသည်မှာ ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဖွင့်ဆိုချက်နှစ်မျိုးလုံးသည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်ကို အတွင်း၌ သွင်းယူ၍ အာဘော်အနက်အားဖြင့် ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Ūyī tantasantāne. Ūyati. Ūto, ūtavā.

ဉူယီ-ဓာတ်သည် အမျှင်တန်းခြင်း (ရက်ကန်းရက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဉူယတိ။ ဉူတော၊ ဉူတဝါ။


Pūyī visaraṇe duggandhe ca. Pūyati. Pūto, pūtavā. Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati.

ပူယီ-ဓာတ်သည် ပြန့်ပွားခြင်းနှင့် နံစော်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပူယတိ။ ပူတော၊ ပူတဝါ။ "အကြင်သူသည် ပုပ်စော်နံသောငါးကို သမန်းမြက်ဖျားဖြင့် ပတ်နှောင်၏။"


Kanuyī [Pg.144] sadde. Kanuyati. Kanuto, kanutavā.

ကနုယီ-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကနုယတိ။ ကနုတော၊ ကနုတဝါ။


Khamāya vidhūnane. Khamāyati. Khamāto, khamātavā.

ခမာယ-ဓာတ်သည် ခါထုတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခမာယတိ။ ခမာတော၊ ခမာတဝါ။


Phāyi pāyi vuddhiyaṃ. Phāyati. Phīto, phatavā.

ဖာယိ-ဓာတ်၊ ပါယိ-ဓာတ်တို့သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဖာယတိ။ ဖီတော၊ ဖတဝါ။


Tattha tatavantupaccayā, yakāralopo, dhātvantassa sarassa ikārādeso ca daṭṭhabbo. Esa nayo ‘‘pūto pūtavā’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Ettha ca natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Atha vā pana ayato sukhato apetoti apāyotipi nibbacanīyaṃ. Apāyoti ca nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyoti cattāro apāyā.

ထို (ဖီတော၊ ဖတဝါ) ရုပ်၌ တ၊ တဝန္တု ပစ္စည်းများ သက်ခြင်း၊ ယကာရ ကျေခြင်း၊ ဓာတ်အဆုံးသရကို အိကာရအဖြစ်သို့ ပြောင်းခြင်းတို့ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းကို 'ပူတော၊ ပူတဝါ' စသည်တို့၌လည်း အားလျော်စွာ သိအပ်၏။ ပါယတိ။ ပါယော။ အပါယော။ ဤ (အပါယ) ပုဒ်၌ ကြီးပွားခြင်း (ပါယ) မရှိရာဌာနဖြစ်သောကြောင့် 'အပါယ' မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ချမ်းသာ (အယ) မှ ကင်းကွာသောကြောင့် 'အပါယ' ဟုလည်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသူရကာယ် ဟူ၍ အပါယ်လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tāyu santānapālanesu. Tāyati. Tāyanaṃ. Divādigaṇe pana tā pālaneti dhātuṃ passatha, tassa ‘‘tāyati tāṇa’’nti rūpāni. Ubhayesaṃ kriyāpadaṃ samaṃ. Akārayakārapaccayamatteneva nānattaṃ, nāmikapadāni pana visadisāni ‘‘tāyanaṃ, tāṇa’’nti.

တာယု-ဓာတ်သည် အစဉ်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ တာယတိ။ တာယနံ။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌မူကား 'တာ' ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏ဟု ရှုပါလေ၊ ထိုဓာတ်၏ 'တာယတိ၊ တာဏံ' ဟူသော ရုပ်များဖြစ်၏။ ထိုဓာတ်နှစ်ခုလုံး၏ ကြိယာပုဒ်သည် တူညီ၏။ အကာရပစ္စည်းနှင့် ယကာရပစ္စည်းမျှဖြင့်သာ ကွဲပြားမှုရှိ၏။ နာမ်ပုဒ်များမှာမူကား 'တာယနံ၊ တာဏံ' ဟူ၍ မတူညီကြကုန်။


Cāyu pūjānisāmanesu. Pūjā pūjanā. Nisāmanaṃ olokanaṃ savanañca vuccati. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi. Nisāmayatha sādhavo’’ti ca ādīsu hi olokanasavanāni nisāmanasaddena vuttāni. Apica ñāṇena upaparikkhaṇampi nisāmanamevāti gahetabbaṃ. Cāyati, apacāyati. Anagāre pabbajite, apace brahmacāriye. Ye vuddhamapacāyanti. Apacitiṃ dasseti. Niccaṃ vuddhāpacāyino.

စာယု-ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းနှင့် စူးစမ်းကြည့်ရှုခြင်း (ကြားနာခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပူဇာသည် ပူဇော်ခြင်းတည်း။ နိသာမနသည် ကြည့်ရှုခြင်းနှင့် ကြားနာခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ "မဒ္ဒီဒေဝီ... ရှုလော့။ သူတော်ကောင်းတို့... နာယူကြကုန်လော့" စသည်တို့၌ ကြည့်ရှုခြင်း၊ ကြားနာခြင်းတို့ကို 'နိသာမန' သဒ္ဒါဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ပြင် ဉာဏ်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကိုလည်း 'နိသာမန' ဟုပင် မှတ်ယူအပ်၏။ စာယတိ၊ အပစာယတိ။ "လူမရှိသော တော၌ ရဟန်းပြုသူ၊ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သူကို အရိုအသေပြုအပ်၏။" "အကြင်သူတို့သည် ကြီးသက်ဝါရင့်သူကို အရိုအသေပြုကုန်၏။" အရိုအသေပြုခြင်း (အပစိတိ) ကို ပြ၏။ "အမြဲမပြတ် ကြီးသူကို ရိုသေတတ်ကုန်၏။"


Yakārantadhāturūpāni.

ယကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Rakārantadhātu

ရကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Rā [Pg.145] ādāne. Rāti.

ရာ-ဓာတ်သည် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရာတိ။


Ri santāne. Reti. Reṇu. Reṇūti rajo.

ရိ-ဓာတ်သည် အစဉ်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရေတိ။ ရေဏု။ ရေဏုဟူသည် မြေမှုန့် (မြူ) တည်း။


Ru gatiyaṃ rosane ca. Ravati, viravati.

ရု-ဓာတ်သည် သွားခြင်းနှင့် အမျက်ထွက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ရဝတိ၊ ဝိရဝတိ။


Ru sadde. Roti, ravati. Ravo, uparavo. Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi. Rutanti ravanaṃ rutaṃ, saddo.

ရု-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောတိ၊ ရဝတိ။ ရဝေါ၊ ဥပရဝေါ။ "သာယာစွာ မြည်သံ၊ နှစ်သက်ဖွယ် ကျောကုန်း။" ရုတဟူသည် အသံပြုခြင်း 'ရုတံ' (အသံ) ဖြစ်၏။


Re sadde. Rāyati. Rā. Ratti. Ettha ca rāti saddo. Rattīti nisāsaṅkhāto sattānaṃ saddassa vūpasamakālo. Rā tiyyati ucchijjati etthāti ratti.

ရေ-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရာယတိ။ ရာ။ ရတ္တိ။ ဤ၌လည်း 'ရာ' ဟူသည် အသံတည်း။ ရတ္တိဟူသည် ညဉ့်ဟု ခေါ်အပ်သော သတ္တဝါတို့၏ အသံ ငြိမ်းအေးရာ အခါတည်း။ 'ရာ' (အသံသည်) 'တိယျတိ' (ချုပ်ငြိမ်းရာ ဖြစ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ရတ္တိ မည်၏။


Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ. Api hantvā hato brūti.

ဗြူ-ဓာတ်သည် ထင်ရှားစွာသော စကားကို ဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ "သတ်ပြီးသော်လည်း 'ငါ အသတ်ခံရ၏' ဟု ဆိုတတ်၏။"


Bravīti, brunti. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvhe. Bruve, brumhe.

ဗြဝီတိ၊ ဗြုန္တိ။ ဗြူသိ၊ ဗြူထ။ ဗြူမိ၊ ဗြူမ။ ဗြူတေ၊ ဗြုဝန္တေ။ ဗြူသေ၊ ဗြုဝှေ။ ဗြုဝေ၊ ဗြုမှေ။


Brūtu, bruvitu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ.

ဗြူတု၊ ဗြုဝိတု၊ ဗြုဝန္တု။ ဗြူဟိ၊ ဗြူထ။ ဗြူမိ၊ ဗြူမ။ ဗြူတံ၊ ဗြုဝန္တံ။


Ettha ca ambaṭṭhasutte ‘‘puna bhavaṃ gotamo bruvitū’’ti pāḷidassanato ‘‘bruvitū’’ti vuttaṃ. Evaṃ sabbatthāpi upaparikkhitvā nayo gahetabbo.

ဤ၌လည်း အမ္ဗဋ္ဌသုတ်တွင် "အရှင်ဂေါတမသည် တစ်ဖန် မိန့်ကြားတော်မူပါဦးလော့ (ဗြုဝိတု)" ဟူသော ပါဠိတော်တွေ့ရှိချက်အရ 'ဗြုဝိတု' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌လည်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ နည်းလမ်းကို ယူအပ်၏။


Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe.

ဗြုဝေယျ၊ ဗြုဝေ၊ ဗြုဝေယျုုံ။ ဗြုဝေယျာသိ၊ ဗြုဝေယျာထ။ ဗြုဝေယျာမိ၊ ဗြုဝေယျာမ။ ဗြုဝေထ၊ ဗြုဝေရံ။ ဗြုဝေထော၊ ဗြုဝေယျာဝှော။ ဗြုဝေယျံ။ ဗြုဝေယျာမှေ။


Pabrūti. Anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. Evaṃ sabbattha paanuupasaggehipi yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā.

ပဗြူတိ။ အနုဗြူတိ။ ပဗြူတု၊ အနုဗြူတု။ ပဗြုဝေယျ၊ အနုဗြုဝေယျ။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော ပ၊ အနု၊ ဥပ ဥပသာဂ်တို့ဖြင့်လည်း အားလျော်စွာ ပုဒ်စဉ် (ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Āha, āhu. Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Parokkhāvasena vuttāni.

အာဟ၊ အာဟု။ ဗြဝေ၊ ဗြဝိတ္ထ၊ ဗြဝိရေ။ ဗြဝိတ္ထော၊ ဗြဝိဝှေါ။ ဗြဝိံ၊ ဗြဝိမှေ။ ပရောက္ခာဝိဘတ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။


Abravā[Pg.146], abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Hiyyattanīvasena vuttāni.

အဗြဝါ၊ အဗြဝူ။ အဗြဝေါ၊ အဗြဝတ္ထ။ အဗြဝံ၊ အဗြဝမှာ။ အဗြဝတ္ထ၊ အဗြဝတ္ထုံ။ အဗြဝသေ၊ အဗြဝှံ။ အဗြဝိံ၊ အဗြဝိမှသေ။ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။


Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Ajjatanīvasena vuttāni.

အဗြဝိ၊ အဗြဝုုံ။ အဗြဝေါ၊ အဗြဝိတ္ထ။ အဗြဝိံ၊ အဗြဝိမှာ။ အဗြဝါ၊ အဗြဝူ။ အဗြဝသေ၊ အဗြဝိဝှံ။ အဗြဝံ၊ အဗြဝိမှေ။ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။


Bruvissati, bruvissanti. Abravissā, abravissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ netabbaṃ. Kammapadaṃ appasiddhaṃ. Sace pana siyā, ‘‘brūyatī’’ti siyā ‘‘luyati, lūyatī’’ti padāni viya.

ဗြုဝိဿတိ၊ ဗြုဝိဿန္တိ။ အဗြဝိဿာ၊ အဗြဝိဿံသု။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်အားလုံးကို ဆောင်ယူအပ်၏။ ကမ္မပုဒ် (ကမ္မဝါစကရုပ်) သည် ရှားပါး၏။ အကယ်၍ ရှိခဲ့ပါမူ 'လုယတိ၊ လူယတိ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ 'ဗြူယတိ' ဟု ဖြစ်ရာ၏။


Jīra brūhane. Brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati.

ဇီရ-ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗြူဟနဟူသည် ကြီးပွားခြင်းတည်း။ ဇီရတိ။ ဇီရံ။ ဇီရမာနော။ ဇီရဏံ။ "ဤအကြားအမြင်နည်းသော ယောက်ျားသည် နွားလားဥဿဘကဲ့သို့ အိုမင်းရ၏။"


Pūra pūraṇe. Pūrati. Pūratova mahodadhi. Sabbe pūrentu saṅkappā. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo kassapo. Kārite ‘‘pāramiyo pūreti, pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati. Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā’’ iccādīni bhavanti.

ပူရ-ဓာတ်သည် ပြည့်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပူရတိ။ "သမုဒ္ဒရာသည် ပြည့်သည်သာတည်း။" "အကြံအစည်အားလုံး ပြည့်စုံကြပါစေ။" ပူရိတုံ၊ ပူရိတွာ၊ ပူရံ၊ ပူရိတံ။ ပုဏ္ဏံ၊ ပရိပုဏ္ဏံ။ သမ္ပုဏ္ဏံ၊ ပူရဏံ။ ပူရဏကဿပ။ ကာရိုက်၌မူကား "ပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်၏ (ပူရေတိ၊ ပူရယတိ၊ ပူရာပေတိ၊ ပူရာပယတိ)။ ဖြည့်ကျင့်၍ (ပူရေတွာ၊ ပူရယိတွာ၊ ပူရာပေတွာ၊ ပူရာပယေတွာ၊ ပရိပူရေတွာ)" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ghora gatipaṭighāte. Gatipaṭighātaṃ gatipaṭihananaṃ. Ghorati.

ဃောရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်းကို တားဆီးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂတိပဋိဃာတဟူသည် သွားခြင်းကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်းတည်း။ ဃောရတိ။


Dhora gaticāturiye. Gaticāturiyaṃ gatichekabhāvo. Dhoreti.

ဓောရ-ဓာတ်သည် လျင်မြန်စွာသွားခြင်း (သွားလာရာ၌ လိမ္မာခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂတိစာတုရိယဟူသည် သွားလာခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်တည်း။ ဓောရေတိ။


Sara gatiyaṃ. Sarati, visarati, ussarati. Ussāraṇā. Saro. Saṃsāro iccādīni. Tattha saroti rahado. Saṃsāroti vaṭṭaṃ, yo ‘‘bhavo’’tipi vuccati.

သရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သရတိ၊ ဝိသရတိ၊ ဥဿရတိ။ ဥဿာရဏာ။ သရော။ သံသာရော စသည်တို့ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'သရော' ဟူသည် အိုင် (အိုင်ကြီး) တည်း။ 'သံသာရော' ဟူသည် ဘဝဝဋ်ဆင်းရဲတည်း၊ ထိုဝဋ်ဆင်းရဲကို 'ဘဝ' ဟုလည်း ခေါ်အပ်၏။


Cara caraṇe. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati.

စရ-ဓာတ်သည် ကျင့်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စရတိ၊ ဝိစရတိ၊ အနုစရတိ၊ သဉ္စရတိ။


Cara [Pg.147] gatibhakkhanesu. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati. Cariyā. Caritā. Cāro. Vicāro. Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ. Cārako. Ocarako. Brahmacariyaṃ iccādīni.

စရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ စားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စရတိ၊ ဝိစရတိ၊ အနုစရတိ၊ သဉ္စရတိ၊ ပဋိစရတိ။ စရိယာ။ စရိတာ။ စာရော။ ဝိစာရော။ အနုဝိစာရော။ ဥပဝိစာရော။ စရဏံ။ စာရကော။ ဩစာရကော။ ဗြဟ္မစရိယံ စသည်တို့ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha caratīti gacchati, bhakkhati vā. Tathā hi caranti padassa gacchanto khādanto cāti atthaṃ vadanti garū. Paṭicaratīti paṭicchādeti. Cārakoti taṃpavesitānaṃ sattānaṃ sukhaṃ carati bhakkhatīti cārako, rodho. Ocarakoti adhocārī. Brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihāropi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalaṃ sāsanampi ajjhāsayopi vuccati.

ထိုပါဠိ၌ ‘carati’ ဟူသည် သွား၏ သို့မဟုတ် စား၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆရာသမားတို့သည် ‘carati’ ပုဒ်၏ အနက်ကို သွားသောသူနှင့် စားသောသူဟူ၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ‘Paṭicarati’ ဟူသည် ဖုံးကွယ်၏။ ‘Cārako’ ဟူသည် ထို၌ သွင်းထားအပ်သော သတ္တဝါတို့၏ ချမ်းသာကို သွားစေတတ်သော (ဖျက်ဆီးတတ်သော) သို့မဟုတ် စားတတ်သောကြောင့် နှောင်အိမ် (အချုပ်ထောင်) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘Ocarako’ ဟူသည် သူလျှို (လျှို့ဝှက်စုံစမ်းသူ)။ ‘Brahmacariya’ (မြတ်သောကျင့်ဝတ်) ဟူသည် အလှူဒါနကိုလည်းကောင်း၊ ဝေယျာဝစ္စကိုလည်းကောင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားကိုလည်းကောင်း၊ တရားဟောကြားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မိမိဇနီးမယားဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဥပုသ်စောင့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အရိယမဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ သာသနာတော်တစ်ရပ်လုံးကိုလည်းကောင်း၊ အဇ္ဈာသယ (အလိုဆန္ဒ) ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca te nāga mahāvimānaṃ.

အို နဂါးမင်း... သင်၏ ဤသို့သော တန်ခိုး၊ အရောင်အဝါ၊ ခွန်အား၊ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံရခြင်းသည်လည်းကောင်း, ဤကြီးကျယ်သော ပြာသာဒ်ဗိမာန်ကြီးသည်လည်းကောင်း အဘယ်သို့သော အကျင့်ဆောက်တည်ချက် (ဝတ်) ကြောင့် ဖြစ်ပါသနည်း၊ အဘယ်သို့သော မြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကြောင့် ဖြစ်ပါသနည်း၊ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်သော အဘယ်အကျင့်၏ အကျိုးဝိပါက် ဖြစ်ပါသနည်း။


Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

ငါနှင့် ငါ၏ဇနီးသည် လူ့လောက၌ ရှိစဉ်အခါက သဒ္ဓါတရားရှိကြကုန်လျက် နှစ်ဦးစလုံး အလှူဒါယကာများ ဖြစ်ခဲ့ကြဖူး၏။ ထိုစဉ်အခါက ငါ၏ အိမ်သည် (လူအများ သောက်သုံးရန်) ရေတွင်း ရေကန်ကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့ပြီး သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကိုလည်း လုပ်ကျွေးကျွေးမွေးသဖြင့် ရောင့်ရဲစေခဲ့ဖူး၏။


Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti

အို ပညာရှိ... ထိုအလှူသည် ငါ၏ ကျင့်ဝတ်ဆောက်တည်ချက် ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထိုအလှူသည် ငါ၏ မြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ဖြစ်ခဲ့၏။ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော ထိုအကျင့်၏ အကျိုးဝိပါက်ကြောင့် ဤတန်ခိုး၊ အရောင်အဝါ၊ ခွန်အား၊ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဤကြီးကျယ်သော ဗိမာန်ကြီးသည်လည်းကောင်း ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပေ၏။


Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

ဤပုဏ္ဏကဇာတ်၌ အလှူဒါနကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။


‘‘Kena [Pg.148] pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

အဘယ်သို့သော အကြောင်းကြောင့် သင်၏လက်သည် အလိုရှိရာကို ပေးနိုင်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် လက်မှ ပျားရည်ကဲ့သို့ ချိုမြိန်သောရည်များ ယိုစီးသနည်း၊ အဘယ်သို့သော မြတ်သောအကျင့်ကြောင့် သင့်လက်၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်အကျိုး ပြီးစီးရသနည်း။


Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti

ထိုအကျင့်ကြောင့် လက်သည် အလိုရှိရာကို ပေးနိုင်၏၊ ထိုအကျင့်ကြောင့် လက်မှ ချိုမြိန်သောရည်များ ယိုစီး၏၊ ထိုသို့သော ငါ၏ မြတ်သောအကျင့်ကြောင့် ငါ့လက်၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်အကျိုး ပြီးစီးရခြင်း ဖြစ်၏။


Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ bhikkhave tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ tittirajātake sikkhāpadaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihārā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyino’’ti ettha dhammadesanā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti sallekhasutte methunavirati ‘‘brahmacariya’’nti vuttā.

ဤအင်္ဂုရပေတဝတ္ထု၌ ဝေယျာဝစ္စ (လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်း) ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား တိတ္တိရိယ မည်သော မြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ပေတည်း’ ဟူသော ဤတိတ္တိရဇာတ်တော်၌ သိက္ခာပုဒ်ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ပဉ္စသီခ... ထိုဗြဟ္မစရိယသည်ကား စက်ဆုပ်ငြီးငွေ့ခြင်း အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ စွဲမက်မှု ကင်းပြတ်ခြင်း အလို့ငှာလည်းကောင်း မဖြစ်... ဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ ရောက်ရှိရုံမျှသာ ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤမဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်၌ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘တစ်ဦးတည်းသော တရားဒေသနာ၌ လူတစ်ထောင်တို့သည် သေခြင်းမှ ကင်းလွတ်ကြကုန်၏’ ဟူသော ဤနေရာ၌ တရားဟောကြားခြင်း (ဓမ္မဒေသနာ) ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘သူတစ်ပါးတို့သည် မြတ်သော အကျင့်ကို မကျင့်သူများ (မေထုန်ကျင့်သူများ) ဖြစ်ကြသော်လည်း ငါတို့သည် ဤသာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူများ (မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်သူများ) ဖြစ်ကြကုန်အံ့’ ဟူသော သလ္လေခသုတ်၌ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။


Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāha brahmacariyaṃ carāma;

Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti

ငါတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ ဇနီးမယားတို့ကို မလွန်ကျူးကြကုန်၊ ငါတို့၏ ဇနီးမယားတို့သည်လည်း ငါတို့ကို မလွန်ကျူးကြကုန်၊ မိမိဇနီးမယားမှတစ်ပါး အခြားသူတို့၌ မြတ်သောအကျင့် (မေထုန်မှရှောင်ကြဉ်ခြင်း) ကို ကျင့်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ငါတို့၏ အမျိုး၌ ပျိုရွယ်သူတို့သည် မသေဆုံးကြကုန်။


Mahādhammapālajātake sadārasantoso ‘‘brahmacariya’’nti vutto.

မဟာဓမ္မပါလဇာတ်၌ မိမိဇနီးမယားဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်း (သဒါရသန္တောသ) ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။


Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devesu, uttamena visujjhatī’’ti

ယုတ်ညံ့သော မြတ်သောအကျင့် (ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်း) ဖြင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏။ အလယ်အလတ်စား မြတ်သောအကျင့်ဖြင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။ မြတ်လှစွာသော မြတ်သောအကျင့်ဖြင့် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်၏။


Evaṃ nimijātake avītikkamavasena kato uposatho ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti [Pg.149] mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi suppakāsita’’nti pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

ဤသို့ နိမိဇာတ်၌ မလွန်ကျူးခြင်းအားဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ဥပုသ်ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ပဉ္စသီခ... ဤဗြဟ္မစရိယသည်ကား စင်စစ် ငြီးငွေ့ခြင်း၊ စွဲမက်မှု ကင်းပြတ်ခြင်း... အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ် ဖြစ်ပေသတည်း’ ဟူသော မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်၌ပင် အရိယမဂ်ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ထိုဤမြတ်သောအကျင့် (သာသနာတော်) သည် တိုးတက်စည်ပင်၏၊ ပြန့်ပြော၏၊ လူအများ သိရှိအပ်၏၊ ပြန့်ပြူး၏၊ လူသားတို့ ကောင်းစွာ ပြသအပ်၏’ ဟူသော ပါသာဒိကသုတ်၌ သိက္ခာသုံးပါး အကျုံးဝင်သော သာသနာတော်တစ်ရပ်လုံးကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။


‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;

Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti

မလောမကြီးသော သူတို့အား အကျိုးကို မျှော်လင့်ခြင်းသည်ပင် ပြည့်စုံတတ်၏။ အို ရွာသူကြီး... ငါသည် ရင့်ကျက်သော အဇ္ဈာသယ (ဗြဟ္မစရိယ) ရှိသူ ဖြစ်သည်ဟု ဤသို့ သိလော့။


Ettha ajjhāsayo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. Iccevaṃ –

ဤနေရာ၌ အဇ္ဈာသယ (အလိုဆန္ဒ) ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Dānaṃ veyyāvaṭiyañca, sikkhā brahmavihārakā;

Dhammakkhānaṃ methunatā-virati ca uposatho.

အလှူဒါန၊ ဝေယျာဝစ္စ၊ သိက္ခာပုဒ်၊ ဗြဟ္မဝိဟာရတရား၊ တရားဟောကြားခြင်း၊ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ဥပုသ်စောင့်ခြင်း၊


Sadāresu ca santoso, ariyamaggo ca sāsanaṃ;

Ajjhāsayo cime brahma-cariyasaddena vuccare.

မိမိဇနီးမယားဖြင့် တင်းတိမ်ခြင်း၊ အရိယမဂ်၊ သာသနာတော်၊ အဇ္ဈာသယ—ဤအရာတို့ကို ‘ဗြဟ္မစရိယ’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။


Hura koṭille. Hurati.

Hur-ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Hurati။


Sara saddopatāpesu. Sarati. Saro, saraṇaṃ.

Sar-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၊ ပူပန်စေခြင်း (နှိပ်စက်ခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Sarati။ Saro၊ saraṇaṃ။


Ettha ca saroti saddopi vuccati usupi. Saraṇanti sarati upatāpeti hiṃsati saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāpaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesañcāti saraṇaṃ, buddhādiratanattayaṃ. Atha vā saddhā pasannā manussā ‘‘amhākaṃ saraṇamida’’nti saranti cintenti, taṃ tattha ca vācaṃ niccharanti gacchanti cātipi saraṇaṃ.

ဤ၌ ‘Saro’ ဟူသည် အသံကိုလည်းကောင်း၊ မြားကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ‘Saraṇa’ (ကိုးကွယ်ရာ) ဟူသည်ကား—ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သူတို့၏ ဘေး၊ ပူပန်ခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ဒုဂ္ဂတိနှင့် ကိလေသာတို့ကို ထိုသို့ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းဖြင့်ပင် နှိပ်စက်ပယ်ဖျက်တတ်သောကြောင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာမြတ်သုံးပါးကို ‘သရဏ’ ဟု ဆိုရသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ကြည်ညိုကြသော လူတို့သည် ‘ဤသည်ကား ငါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်၏’ ဟု အောက်မေ့ကြ (နှလုံးသွင်းကြ) ကုန်၏၊ ထိုရတနာမြတ်သုံးပါးဆီသို့ နှုတ်ဖြင့် မြွက်ဟ၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင် ဆည်းကပ်၍လည်းကောင်း သွားကြကုန်သောကြောင့် ‘သရဏ’ ဟု ဆိုအပ်၏။


Sara cintāyaṃ. Sarati, susarati iccapi payogo. Appakkharānañhi bahubhāvo aññathābhāvo ca hoti, yathā ‘‘dve, duve, taṇhā tasiṇā, pamhaṃ, pakhuma’’nti. Anussarati, paṭissarati. Saranti etāya sattā, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā etanti sati. Anussati, paṭissati. Saratīti sato. Punappunaṃ saratīti paṭissato.

Sar-ဓာတ်သည် ကြံစည်အောက်မေ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘Sarati’၊ ‘susarati’ အစရှိသည်တို့သည် သာဓကများ ဖြစ်ကုန်၏။ အက္ခရာနည်းသော ပုဒ်တို့၏ အက္ခရာများပြားခြင်းနှင့် အခြားတစ်မျိုး ပြောင်းလဲခြင်းတို့သည် ဖြစ်တတ်ကုန်၏၊ သာဓကအားဖြင့် ‘dve’ ကို ‘duve’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘taṇhā’ ကို ‘tasiṇā’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘pamhaṃ’ ကို ‘pakhuma’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။ ‘Anussarati’၊ ‘paṭissarati’။ သတ္တဝါတို့သည် ဤတရားဖြင့် အောက်မေ့တတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် အောက်မေ့တတ်၏၊ သို့မဟုတ် အောက်မေ့ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘sati’ (သတိ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘Anussati’၊ ‘paṭissati’။ အောက်မေ့တတ်သောကြောင့် ‘sato’ ဟု ဆို၏။ အဖန်ဖန် အောက်မေ့တတ်သောကြောင့် ‘paṭissato’ ဟု ဆို၏။


Dvara [Pg.150] saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇā. Dvarati. Dvāraṃ. Dvisaddūpapadaaradhātuvasenapi idaṃ rūpaṃ sijjhati. Tatrimāni nibbacanāni – dvaranti saṃvaranti rakkhanti etenāti dvāraṃ, atha vā dve kavāṭā aranti gacchanti pavattanti etthātipi dvāranti. Gehadvārampi kāyadvārādīnipi upāyopi dvāranti vuccati. Pāḷiyaṃ tu ‘‘dvāraṃ dvārā’’ti ca itthinapuṃsakavasena dvārasaddo vutto. Tathā hi ‘‘dvārampi surakkhitaṃ hotī’’ti ca ‘‘dvārāpesā’’ti ca tassa dviliṅgatā vuttā.

Dvar-ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း (စောင့်ရှောက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပိတ်ဆို့ခြင်း (saṃvaraṇa) ဟူသည် စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်း။ Dvarati။ Dvāraṃ။ ‘Dvi’ သဒ္ဒါ ရှေ့၌ရှိသော ‘ar’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤရုပ်သည် ပြီး၏။ ထို၌ ဤသို့သော ဝိဂြိုဟ်အဖွင့် (အနက်ဖွင့်ပုံ) တို့ ရှိကုန်၏— ဤအရာဖြင့် ပိတ်ဆို့စောင့်ရှောက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘dvāra’ (တံခါး) မည်၏။ သို့မဟုတ် တံခါးရွက်နှစ်ခုတို့သည် ဤနေရာ၌ သွားလာလှုပ်ရှားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘dvāra’ (တံခါး) မည်၏။ အိမ်တံခါးကိုလည်းကောင်း၊ ကာယဒွါရ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းဥပါယ်ကိုလည်းကောင်း ‘dvāra’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌မူ ‘dvāraṃ’ နှင့် ‘dvārā’ ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင်အစွမ်းဖြင့် ‘dvāra’ သဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းထား၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘dvārampi surakkhitaṃ hotī’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘dvārāpesā’ ဟူ၍လည်းကောင်း ၎င်း၏ လိင်နှစ်မျိုးရှိပုံကို ဆိုအပ်၏။


Gara ghara secane. Garati. Gharati. Gharaṃ.

Gar-ဓာတ်၊ Ghar-ဓာတ်တို့သည် သွန်းလောင်းခြင်း (secane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Garati။ Gharati။ Gharaṃ။


Dhūra hucchane. Hucchana koṭillaṃ. Dhūrati.

Dhūr-ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်း (hucchane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘Hucchana’ ဟူသည် ကောက်ကွေ့ခြင်း (koṭilla) ဖြစ်၏။ Dhūrati။


Tara plavanasaraṇesu. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ. Tiṇṇo. Uttiṇṇo. Otiṇṇo iccādīni. Tattha taraṇaṃ vuccati nāvā, tarati udakapiṭṭhe plavati, taranti uttaranti vā nadiṃ etenāti atthena.

Tar-ဓာတ်သည် ကူးခတ်ခြင်း၊ သွားခြင်း (plavana-saraṇa) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Tarati။ Taraṇaṃ။ Titthaṃ။ Tiṇṇo၊ uttiṇṇo၊ otiṇṇo စသည်တို့တည်း။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ကူးမြောက်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် လှေကို ‘taraṇa’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ကူးခတ်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ဤလှေဖြင့် မြစ်ကို ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် ဟူသော အနက်ဖြင့် ‘taraṇa’ ဟု ဆိုလိုသည်။


Nāvā plavo taraṃ poto, taraṇaṃ uttaraṃ tathā;

Jalayānanti etāni, nāvānāmāni honti tu.

‘Nāvā’၊ ‘plavo’၊ ‘taraṃ’၊ ‘poto’၊ ‘taraṇaṃ’၊ ‘uttaraṃ’ နှင့် ‘jalayānaṃ’—ဤသည်တို့ကား လှေ (သင်္ဘော) ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Tara sambhame. Sambhamo anavaṭṭhānaṃ. Tarati. Tarito. Turaṅgo.

Tar-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘Sambhama’ ဟူသည် မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ Tarati။ Tarito။ Turaṅgo။


Ettha ca ‘‘so māsakhettaṃ tarito avāsari’’nti pāḷi nidassanaṃ. Tattha taritoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchiṃ upavisiṃ vā.

ဤ၌ ‘so māsakhettaṃ tarito avāsari’ ဟူသော ပါဠိတော်သည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ‘tarito’ ဟူသည် အလျင်အမြန်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်စိုးရိမ်လျက်ရှိသော။ ‘Avāsari’ ဟူသည် ချဉ်းကပ်ခဲ့၏ သို့မဟုတ် ဝင်ရောက်ခဲ့၏။


Jara roge. Ettha jararogoyeva ‘‘rogo’’ti adhippeto payogavasena. Jarasaddassa hi jararoge pavattaniyamanatthaṃ ‘‘roge’’ti vuttaṃ. Tena añño rogo idha rogasaddena na vuccati. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo. Jarena pīḷitā manussā. Yattha tu ayaṃ vayohānivācako[Pg.151], tattha payoge ‘‘jīrati, jarā’’ti cassa rūpāni bhavanti.

ဇရ (ဓာတ်သည်) ရောဂါအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ သုံးစွဲမှု (ပယောဂ) အားဖြင့် အိုမင်းခြင်း ‘ဇရာ’ တည်းဟူသော ရောဂါကိုသာ ‘ရောဂါ’ ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။ ‘ဇရ’ သဒ္ဒါကို ဇရာတည်းဟူသော ရောဂါ၌သာ ဖြစ်စေရန် အနက်ကို သတ်မှတ်သောကြောင့် ‘ရောဂေ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ အခြားသော ရောဂါကို ‘ရောဂ’ သဒ္ဒါဖြင့် မဆိုအပ်။ ဇရတိ။ ဇရော။ သဇ္ဇရော။ ပဇ္ဇရရောဂေါ။ ဇရေန ပီဠိတာ မနုဿာ။ အကြင်အရပ်၌မူ ဤ (ဇရဓာတ်) သည် အရွယ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဟော၏၊ ထိုအရပ်၌ သုံးစွဲရာဝယ် ‘ဇီရတိ၊ ဇရာ’ ဟူ၍ ၎င်း၏ ရူပသိဒ္ဓိများ ဖြစ်ကုန်၏။


Dara bhaye. Darati. Darī. ‘‘Bīlāsayā darīsayā’’ti nidassanaṃ. Tattha darīti bhāyitabbaṭṭhena darī.

ဒရ (ဓာတ်သည်) ဘေး (ကြောက်လန့်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒရတိ။ ဒရီ။ 'ဗီလာသယာ ဒရီသယာ' ဟူသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထို၌ 'ဒရီ' ဟူသည် ကြောက်လန့်ဖွယ်ကောင်းသော အနက်ကြောင့် ဒရီ (တွင်း/လှိုဏ်ဂူ) မည်၏။


Dara ādarānādaresu. Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro.

ဒရ (ဓာတ်သည်) ရိုသေခြင်း (အာဒရ) နှင့် မရိုသေခြင်း (အနာဒရ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဒရတိ၊ အာဒရတိ၊ အနာဒရတိ။ အာဒရော၊ အနာဒရော။


Ettha ca daratīti daraṃ karotīti ca anādaraṃ karotīti ca attho. Yathā hi ārakāsaddo dūrāsannavācako, tathāyampi daradhātu ādarānādaravācako daṭṭhabbo. Darasaddo ca kāyadarathe cittadarathe kilesadarathe ca vattati. Ayañhi –

ဤ၌လည်း ‘ဒရတိ’ ဟူသည် ရိုသေမှုကို ပြု၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရိုသေမှုကို ပြု၏ ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ရ၏။ အာရကသဒ္ဒါသည် ဝေးခြင်း နီးခြင်း နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ ‘ဒရ’ ဓာတ်သည်လည်း ရိုသေခြင်း၊ မရိုသေခြင်း နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘ဒရ’ သဒ္ဒါသည် ကိုယ်၏ ပူပန်ခြင်း (ကာယဒရထ) အနက်၊ စိတ်၏ ပူပန်ခြင်း (စိတ္တဒရထ) အနက်၊ ကိလေသာ၏ ပူပန်ခြင်း (ကိလေသဒရထ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñci, sabbaṃ nibbāpaye dara’’nti

‘ထောပတ်လောင်းအပ်သော မီးကဲ့သို့ ပူလောင်နေသော ငါ့ကို ရေဖြင့် သွန်းလောင်းသကဲ့သို့ (တရားရေအေး) သွန်းလောင်းတော်မူ၍ ပူပန်ခြင်း (ဒရ) အားလုံးကို ငြိမ်းစေတော်မူပြီ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha kāyadarathe cittadarathe ca vattati. ‘‘Vītaddaro vītasoko vītasallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho’’ti ettha pana kilesadarathe vattati. Vītaddaroti hi aggamaggena sabbakilesānaṃ samucchinnattā vigatakilesadarathoti attho.

ဤဂါထာ၌ ကိုယ်၏ ပူပန်ခြင်း၊ စိတ်၏ ပူပန်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ‘ဝီတဒ္ဒရော ဝီတသောကော ဝီတသလ္လော၊ သယံ အဘိည္ညာယ အဘာသိ ဗုဒ္ဓေါ’ ဟူသော ဤ၌မူ ကိလေသာပူပန်ခြင်း (ကိလေသဒရထ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဝီတဒ္ဒရော’ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်၍ ကိလေသာပူပန်ခြင်း ကင်းပြီးသောသူ ဟု အနက်ရ၏။


Nara nayane. Narati. Naro, nārī.

နရ (ဓာတ်သည်) ဆောင်ယူခြင်း (နယန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နရတိ။ နရော၊ နာရီ။


Ettha naroti puriso. So hi narati netīti naro. Yathā paṭhamapakatibhūto satto datarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri uccāṭṭhāne seti pavattatīti purisoti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena naroti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Nārīti narena yogato, narassāyanti vā nārī. Aparampettha narasaddassa nibbacanaṃ, nariyati sakena [Pg.152] kammena niyyatīti naro, satto manusso vā. ‘‘Kammena niyyateo loko’’ti hi vuttaṃ. Tattha narasaddassa tāva purisavacane ‘‘narā ca atha nāriyo’’ti nidassanaṃ. Sattamanussavacane pana ‘‘buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū’’ti ca nidassanaṃ, tasmā ‘‘naroti puriso, naroti satto, naroti manusso’’ti tattha tattha yathāsambhavaṃ attho saṃvaṇṇetabbo.

ဤ၌ ‘နရော’ ဟူသည် ယောက်ျားတည်း။ ထိုသူသည် ဆောင်ယူတတ် (ဦးဆောင်တတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နရော’ မည်၏။ ရှေးဦးစွာသော သဘာဝဖြစ်သော သတ္တဝါသည် မြဲမြံသော သဘောအားဖြင့် မြတ်သောအနက်ကြောင့် မြင့်မြတ်သောနေရာ၌ တည်နေတတ်၊ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ပုရိသော’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဆောင်ယူတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘နရော’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သား သို့မဟုတ် ညီအစ်ကို ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ပင် မိခင်နှင့် အစ်မကြီးတို့၏ ဦးဆောင်ရာဌာန၌ တည်၏၊ အခြားသောသူ (လင်ယောက်ျား) သည် အခြားသူတို့အား ဦးဆောင်ရန် ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ ‘နာရီ’ ဟူသည် ယောက်ျားနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျား၏ ဥစ္စာဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘နာရီ’ (မိန်းမ) မည်၏။ ဤ ‘နရ’ သဒ္ဒါ၏ အခြားသော ဝိဂ္ဂဟတစ်ခုကား - မိမိ၏ ကံဖြင့် ဆောင်ယူအပ် (တိုက်တွန်းအပ်) သောကြောင့် ‘နရော’ ဟူသည် သတ္တဝါ သို့မဟုတ် လူ ဖြစ်၏။ ‘ကမ္မေန နီယတေ လောကော’ (လောကကို ကံသည် ဆောင်အပ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို၌ ‘နရ’ သဒ္ဒါ၏ ယောက်ျားကို ဟောရာ၌ ‘နရာ စ အထ နာရိယော’ ဟူသည် သာဓက ဖြစ်၏။ သတ္တဝါနှင့် လူကို ဟောရာ၌မူ ‘ဗုဒ္ဓေါ အယံ ဧဒိသကော နရုတ္တမော။ အာမောဒိတာ နရမရူ’ ဟူသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘နရော ဟူသည် ယောက်ျား၊ နရော ဟူသည် သတ္တဝါ၊ နရော ဟူသည် လူ’ ဟု ထိုထိုအရပ်၌ လျော်ပတ်သလို အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။


Hara haraṇe. Haraṇaṃ pavattanaṃ. Harati. Sāvatthiyaṃ viharati. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. Appamatto vihissati. Voharati. Saṃvoharati. sabbo harati vā. Rūpiyasaṃvohāro, rūpiyasabbohāro vā. Pāṭihāriyaṃ. Pītipāmojjahāro. Vihāro. Vohāro. Abhihāro. Cittaṃ abhinīharati. Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno. Vihātabbaṃ, viharituṃ. Viharitvā. Aññānipi yojetabbāni.

ဟရ (ဓာတ်သည်) ဆောင်ယူခြင်း (ဟရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆောင်ယူခြင်း ဟူသည် ဖြစ်ပွားစေခြင်း (ပဝတ္တန) တည်း။ ဟရတိ။ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ။ ဝိဟာသိ။ ဝိဟံသု။ ဝိဟရိဿတိ။ အပ္ပမတ္တော ဝိဟိဿတိ။ ဝေါဟရတိ။ သံဝေါဟရတိ။ သဗ္ဗော ဟရတိ ဝါ။ ရူပိယသံဝေါဟာရော သို့မဟုတ် ရူပိယသဗ္ဗောဟာရော။ ပါဋိဟာရိယံ။ ပီတိပါမောဇ္ဇဟာရော။ ဝိဟာရော။ ဝေါဟာရော။ အဘိဟာရော။ စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ။ သာသနေ ဝိဟရံ၊ ဝိဟရန္တော၊ ဝိဟရမာနော။ ဝိဟာတဗ္ဗံ၊ ဝိဟရိတုံ။ ဝိဟရိတွာ။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tattha pāṭihāriyanti samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti pāṭihāriyaṃ. Paṭīti hi ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya. Vihāroti ṭhānanisajjādinā viharanti etthāti vihāro, bhikkhūnaṃ āvāso. Viharaṇaṃ vā vihāro, viharaṇakriyā. Vohāroti byavahāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha

ထို၌ ‘ပါဋိဟာရိယ’ ဟူသည် - ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်း၍ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသည်ရှိသော် ပြီးစီးအပ်သော ကိစ္စရှိသူသည် နောက်မှ ဆောင်အပ် (ပြုအပ်) ဖြစ်ပွားစေအပ်သောကြောင့် ပါဋိဟာရိယ (ပြာဋိဟာရိယ) မည်၏။ ‘ပဋိ’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ၊ အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ‘နောက်မှ’ ဟူသော အနက်ကို သိစေ၏။ ‘ဝိဟာရော’ ဟူသည် ရပ်ခြင်း ထိုင်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဤအရပ်၌ နေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဟာရ (ရဟန်းတို့၏ ကျောင်းအာဝါသ) မည်၏။ သို့မဟုတ် နေခြင်း (ဝိဟရဏ) သည် ဝိဟာရ (နေခြင်းကိရိယာ) မည်၏။ ‘ဝေါဟာရော’ ဟူသည် ဝေါဟာရ (ကုန်သွယ်မှု) လည်းကောင်း၊ ပညတ်လည်းကောင်း၊ စကားလည်းကောင်း၊ စေတနာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို၌ -


Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāti, vāṇijo so nabrāhmaṇo’’ti.

‘ဝါသေဋ္ဌ... လူတို့တွင် အကြင်သူသည် ကုန်သွယ်မှု (ဝေါဟာရ) ကို မှီဝဲ၍ အသက်မွေး၏၊ ထိုသူကို ကုန်သည်ဟူ၍ သိလော့၊ ထိုသူသည် ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ayaṃ [Pg.153] byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. Tathā tathā voharanti parāmasantīti ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā, aṭṭha anariyavohārā’’ti ayaṃ cetanāvohāro nāma. Iccevaṃ –

ဤသည်ကား ဗျဝဟာရဝေါဟာရ (ကုန်သွယ်မှု) မည်၏။ ‘သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော’ ဟူသော ဤသည်ကား ပညတ္တိဝေါဟာရ (ပညတ်) မည်၏။ ထိုထိုသို့ ပြောဆိုတတ် ရည်ညွှန်းတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား ဝစနဝေါဟာရ (စကား) မည်၏။ ‘အဋ္ဌ အရိယဝေါဟာရာ၊ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရာ’ ဟူသော ဤသည်ကား စေတနာဝေါဟာရ မည်၏။ ဤသို့လျှင် -


Byavahāre vacane ca, paṇṇatticetanāsu ca;

Vohārasaddo catūsu, imesvatthesu dissati.

ကုန်သွယ်မှု (ဗျဝဟာရ) ၌လည်းကောင်း၊ စကား (ဝစန) ၌လည်းကောင်း၊ ပညတ်နှင့် စေတနာတို့၌လည်းကောင်း ဤအနက်လေးမျိုးတို့၌ ‘ဝေါဟာရ’ သဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏။


Hara apanayane. Apanayanaṃ nīharaṇaṃ. Dosaṃ harati. Nīharati. Nīhāro, pariharati. Parihāro. Rajoharaṇaṃ. Sabbadosaharo dhammo. Bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhe titthiye haratīti pāṭihāriyaṃ. Mattāvaṇṇabhedenettha ‘‘pāṭiheraṃ pāṭihīraṃ pāṭihāriya’’nti tīṇi padarūpāni, bhavanti.

ဟရ (ဓာတ်သည်) ဖယ်ရှားခြင်း (အပနယန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖယ်ရှားခြင်း ဟူသည် နှုတ်ပယ်ခြင်း (နီဟရဏ) ဖြစ်၏။ ဒေါသံ ဟရတိ။ နီဟရတိ။ နီဟာရော။ ပရိဟရတိ။ ပရိဟာရော။ ရဇောဟရဏံ။ သဗ္ဗဒေါသဟရော ဓမ္မော။ မြတ်စွာဘုရားနှင့် သာသနာတော်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တိတ္ထိတို့ကို ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့် ပါဋိဟာရိယ မည်၏။ ဤ၌ မာတြာနှင့် အက္ခရာကွဲပြားခြင်း အားဖြင့် ‘ပါဋိဟေရံ၊ ပါဋိဟီရံ၊ ပါဋိဟာရိယံ’ ဟူ၍ ပုဒ်သုံးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။


Hara ādāne. Adinnaṃ harati. Harissati. Hāhiti iccapa. ‘‘Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī’’ti idamettha nidassanaṃ. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. Manoharo pāsādo. Parassaharaṇaṃ. Āhāro, avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Aññānipi yojetabbāni.

ဟရ (ဓာတ်သည်) ယူခြင်း (အာဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဒိန္နံ ဟရတိ။ ဟရိဿတိ။ ‘ဟာဟိတိ’ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ ‘ခရာဇိနံ ပရသုဉ္စ၊ ခါရိကာဇဉ္စ ဟာဟိတိ’ ဟူသော ဤဂါထာသည် ဤ၌ သာဓက ဖြစ်၏။ အာဟရတိ၊ အဝဟရတိ၊ သံဟရတိ၊ အပဟရတိ၊ ဥပဟရတိ၊ ပဟရတိ၊ သမ္ပဟရတိ၊ သမာဟရတိ။ မနောဟရော ပါသာဒေါ။ ပရဿဟရဏံ။ အာဟာရော၊ အဝဟာရော၊ သံဟာရော၊ ဥပဟာရော၊ သမ္ပဟာရော၊ သမာဟာရော။ ဟရိယျတိ၊ အာဟရိယျတိ။ အာဟရိယျန္တိ။ အာဟဋံ၊ ဟရိတုံ၊ အာဟရိတုံ၊ အာဟရိတွာ၊ အာဟရိတွာန။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Dhara dharaṇe. Dharaṇaṃ vijjamānatā. Dharati. Dharate satthusāsanaṃ.

ဓရ (ဓာတ်သည်) ဆောင်ခြင်း တည်ရှိခြင်း (ဓရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆောင်ခြင်း (ဓရဏ) ဟူသည် ထင်ရှားရှိခြင်း (ဝိဇ္ဇမာနတာ) တည်း။ ဓရတိ။ ဓရတေ သတ္ထုသာသနံ။


Dhara aviddhaṃsane. Nibbānaṃ niccaṃ dharati.

ဓရ (ဓာတ်သည်) မပျက်စီးခြင်း (အဝိဒ္ဓံသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာနံ နိစ္စံ ဓရတိ။


Khara khaye. Kharati. Kharaṇaṃ. Nakkharanti na khiyyantīti akkharāni. Nakkharanti na nassantīti nakkhattānīti porāṇā.

ခရ (ဓာတ်သည်) ကုန်ခြင်း (ခယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခရတိ။ ခရဏံ။ မကုန်ခန်းတတ် မဆုတ်ယုတ်တတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ‘အက္ခရာ’ (အက္ခရာနိ) မည်ကုန်၏။ မရွေ့လျောတတ် မပျက်စီးတတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ‘နက္ခတ်’ (နက္ခတ္တာနိ) မည်ကုန်၏ ဟု ရှေးဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။


Jāgaraniddakkhaye [Pg.154] jāgarati. Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti. Jāgaramāno. Ayañca dhātu tanādigaṇaṃ patvā ‘‘jāgaroti, paṭijāgarotī’’ti rūpāni janeti.

ဇာဂရ (ဓာတ်သည်) အိပ်ပျော်ခြင်းကို ကုန်စေခြင်း (နိဒ္ဒါခယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇာဂရတိ။ ဇာဂရော၊ ဇာဂရဏံ၊ ဇာဂရံ။ ဒီဃာ ဇာဂရတော ရတ္တိ။ ဇာဂရမာနော။ ဤဓာတ်သည်လည်း တနာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်၍ ‘ဇာဂရောတိ၊ ပဋိဇာဂရောတိ’ ဟူသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ကို ဖြစ်စေ၏။


Īra vacane gatikampanesu ca. Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo. Jinerito dhammo. Kuppanti vātassapi eritassa.

ဤရ (ဓာတ်သည်) ပြောဆိုခြင်း (ဝစန)၊ သွားခြင်း (ဂတိ)၊ တုန်လှုပ်ခြင်း (ကမ္ပန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤရတိ။ ဤရိတံ။ ဧရိတံ။ သမီရဏော။ ဇိနေရိတော ဓမ္မော။ ကုပ္ပန္တိ ဝါတဿပိ ဧရိတဿ။


Tattha samīraṇoti vāto. So hi samīrati vāyati, samīreti ca rukkhasākhāpaṇṇādīni suṭṭhu kampetīti ‘‘samīraṇo’’ti vuccati.

ထို၌ ‘သမီရဏော’ ဟူသည် လေတည်း။ ထိုလေသည် တိုက်ခတ်တတ်၏၊ သစ်ကိုင်း သစ်ရွက် စသည်တို့ကိုလည်း ကောင်းစွာ တုန်လှုပ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သမီရဏော’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Hare lajjāyaṃ. Aluttantoyamekāranto dhātu, gile pītikkhayeti dhātu viya. Harāyati. Harāyanaṃ. Aṭṭīyāmi harāyāmi.

ဟရေ (ဓာတ်သည်) ရှက်ခြင်း (လဇ္ဇာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဂိလေ’ ဟူသော ဓာတ်သည် သောက်ခြင်း ကုန်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤ (ဟရေ) ဓာတ်သည်လည်း အဆုံးသတ် ‘ဧ’ ကာရန် မချေအပ်သော (အလုတ္တန္တ ဧကာရန္တ) ဓာတ်ဖြစ်၏။ ဟရာယတိ။ ဟရာယနံ။ အဋ္ဌီယာမိ ဟရာယာမိ။


Ettha harāyatīti lajjati, hiriṃ karotīti attho.

ဤ၌ ‘ဟရာယတိ’ ဟူသည် ရှက်၏၊ အရှက် (ဟိရီ) ကို ပြု၏ ဟု အနက်ရ၏။


Para pālanapūraṇesu. ‘‘Parati, paramo’’timassa rūpāni, nara nayaneti dhātussa ‘‘narati naro’’ti rūpāni viya.

Para-ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (ပါလန)၊ ပြည့်စုံစေခြင်း (ပူရဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ‘နရ နယနေ’ ဓာတ်မှ ‘နရတိ၊ နရော’ ဟူသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ကဲ့သို့ ဤ (ပရ-) ဓာတ်မှ ‘ပရတိ၊ ပရမော’ ဟူသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha paratīti pāleti, pūrati vā. Suddhakattuvasenidaṃ padaṃ vuttaṃ. Hetukattuvasena hi ‘‘pāreti pārayatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Paramoti pālako pūrako vā. Ettha ca ‘‘pāramī’’ti padaṃ etassatthassa sādhakaṃ. Tathā hi pāramīti parati, pāreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca mahābodhisatto. Paramassa idaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Garūhi pana ‘‘pūretīti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pūrako pālako cā’’ti vuttaṃ, taṃ vīmaṃsitabaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ပရတိ’ ဟူသည် စောင့်ရှောက်၏၊ သို့မဟုတ် ပြည့်စုံစေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤပုဒ်ကို သုဒ္ဓကတ္တားအစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဟေတုကတ္တား၌မူ ‘ပါရေတိ၊ ပါရယတိ’ အစရှိသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ပရမော’ ဟူသည် စောင့်ရှောက်တတ်သောသူ သို့မဟုတ် ပြည့်စုံစေတတ်သောသူ ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း ‘ပါရမီ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ် (သက်သေထူ) ၏။ သို့ဖြစ်၍ ဒါနအစရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်၊ ပြည့်စုံစေတတ်သော မဟာဗောဓိသတ်သည် ‘ပရတိ၊ ပါရေတိ’ ဟူသော အနက်တို့ကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ ထိုပရမမြတ်သောသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ပရမမြတ်သောသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း ဒါနအစရှိသော ပြုလုပ်မှုသည် ‘ပါရမီ’ မည်၏။ ဆရာမြတ်တို့ကမူ— “ပြည့်စုံစေတတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ ဒါနအစရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြည့်စုံစေတတ်၊ စောင့်ရှောက်တတ်သောသူတည်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ထိုစကားကို စိစစ်အပ်၏။


Vara varaṇe. Varati. Vāraṇo, varuṇo.

Vara-ဓာတ်သည် တားမြစ်ခြင်း (ဝါရဏ)၊ တောင်းပန်ခြင်း၊ ရွေးချယ်ခြင်း (ဝရဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝရတိ။ ဝါရဏော၊ ဝရုဏော။


Gira [Pg.155] niggiraṇo. Niggiraṇaṃ paggharaṇaṃ. Girati, giri.

Gira-ဓာတ်သည် မျိုချခြင်း၊ ယိုစီးခြင်း (နိဂ္ဂိရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘နိဂ္ဂိရဏ’ ဟူသည် ယိုစီးခြင်း (ပဂ္ဃရဏ) တည်း။ ဂိရတိ၊ ဂိရိ။


Ettha girīti pabbatā, yo ‘selo’’tiādīhi anekehi nāmehi kathiyati. So hi sandhisaṅkhātehi pabbehi citattā pabbamassa atthīti pabbato. Himavamanādivasena jalassa sārabhūtānaṃ bhesajjādivatthūnañca giraṇato girīti vuccati.

ဤပုဒ်တို့တွင် ‘ဂိရိ’ ဟူသည် ‘သေလ’ အစရှိသော အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဟောအပ်သော တောင် ဖြစ်၏။ ထိုတောင်သည် ဆစ်ဆစ်ဟု ဆိုအပ်သော အဆစ်တို့ဖြင့် စုပုံအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ အဆစ်ရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း ‘ပဗ္ဗတ’ မည်၏။ ဟိမဝန္တာတောင် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရေကိုလည်းကောင်း၊ အနှစ်သာရဖြစ်ကုန်သော ဆေးဝါးအစရှိသော ဝတ္ထုတို့ကိုလည်းကောင်း ဆောင်ထား (မျိုထား) တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ယိုစီးစေတတ်သောကြောင့် ‘ဂိရိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Imāni panassa nāmāni –

ထိုတောင်၏ အမည်တို့သည်ကား ဤသည်တို့တည်း -


Pabbato acalo selo, nago giri mahīdharo;

Addi siluccayo cāti, giripaṇṇattiyo imā.

ပဗ္ဗတ၊ အစလ၊ သေလ၊ နဂ၊ ဂိရိ၊ မဟီဓရ၊ အဒ္ဒိ၊ သိလုစ္စယ ဟူ၍ ဤသည်တို့ကား တောင်၏ ပညတ် (အမည်) တို့တည်း။


Sura issariyadittīsu. Surati. Suro, asuro.

Sura-ဓာတ်သည် အစိုးရခြင်း (ဣဿရိယ)၊ တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သုရတိ။ သုရော၊ အသုရော။


Tatra saroti surati īsati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti suro. Sundarā rā vācā assāti vā suro, devo. Devābhidhānāni divādigaṇe pakāsessāma. Asuroti devo viya na surati na īsati na virocati cāti asuro. Surānaṃ vā paṭipakkho mittapaṭipakkhā amittā viyāti asuro, dānavo, yo ‘‘pubbadevo’’tipi vuccati. Tathā hi kumbhajātake vuttaṃ –

ထိုပုဒ်တို့တွင် (နတ်သည်) စိုးပိုင်၏၊ စိုးရိမ်ခြင်းမရှိဘဲ ဖြစ်၏၊ နတ်တို့၏ အစိုးရခြင်းသို့ ရောက်၏၊ တောက်ပ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သုရ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းသော စကားရှိသောကြောင့် ‘သုရ’ (နတ်) မည်၏။ နတ်၏ အမည်တို့ကို ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ ပြသပါအံ့။ နတ်ကဲ့သို့ မစိုးပိုင်၊ မစိုးရိမ်၊ မတောက်ပတတ်သောကြောင့် ‘အသုရ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရန်သူ ‘အမိတ္တ’ ကဲ့သို့ နတ် (သုရ) တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ‘အသုရ’ မည်၏။ ဒါနဝေါ လည်း မည်၏။ ထိုအသုရာကို ‘ပုဗ္ဗဒေဝ’ (ရှေးဦးနတ်) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ကုမ္ဘဇာတ်၌—


‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,Tidivā cutā sassatiyā samāyā;

Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti.

“မြတ်သောမင်းကြီး... ရှေးဦးနတ် (အသုရာ) တို့သည် အကြင်သေရည်ကို သောက်ကြသဖြင့် မေ့လျော့ကြကုန်လျက် အမြဲမပြတ် ရာသက်ပန်တည်ရာ တာဝတိံသာနတ်ပြည်မှ လျှောကျခဲ့ကြရကုန်၏။ ထိုကဲ့သို့သော အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သော ဤသေရည်ကို သိပါလျက် လျှင် အဘယ်သို့ သောက်အပ်အံ့နည်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။


Sagāthāvaggasaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘na suraṃ pivimha, na suraṃ pivimhā’ti āhaṃsu, tato paṭṭhāya asurā nāma jātā’’ti vuttaṃ.

သဂါထာဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ၌မူ— “ငါတို့သည် သေရည်ကို မသောက်ကုန်အံ့၊ ငါတို့သည် သေရည်ကို မသောက်ကုန်အံ့ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ‘အသုရာ’ (သေရည်မသောက်သူ) ဟူ၍ အမည်တွင်လာကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုထား၏။


Imāni [Pg.156] tadabhidhānāni –

ထိုအသုရာ၏ အမည်တို့သည်ကား ဤသည်တို့တည်း -


Asuro pubbadevo ca, dānavo devatāri tu;

Nāmāni asurānanti, imāni niddise vidū.

အသုရ၊ ပုဗ္ဗဒေဝ၊ ဒါနဝ၊ ဒေဝတာရိ ဟူ၍ ဤသည်တို့သည် အသုရာတို့၏ အမည်များဖြစ်ကြောင်း ပညာရှိတို့ ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏။


Pāko iti tu yaṃ nāmaṃ, ekassa asurassa tu;

Paṇṇattītipi ekacce, garavo pana abravuṃ.

‘ပါက’ ဟူသောအမည်သည်ကား အသုရာတစ်ဦးတည်း၏ အမည်ဖြစ်၏။ အချို့သော ဆရာမြတ်တို့ကမူ ပညတ် (အမည်နာမ) မျှသာဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Kura sadde akkose ca. Kurati. Kuraro, kurarī. Kummo, kummī.

ကုရ-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ)၊ ဆဲရေးခြင်း (အkောသ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကုရတိ။ ကုရရော၊ ကုရရီ။ ကုမ္မော၊ ကုမ္မီ။


Khura chedane vilekhane ca. Khurati. Khuro.

ခုရ-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (ဆေဒန)၊ ခြစ်ခြစ်ခြင်း (ဝိလေခန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ခုရတိ။ ခုရော။


Mura saṃveṭhane. Murati. Muro, moro.

မုရ-ဓာတ်သည် ရစ်ပတ်ခြင်း၊ ထုပ်ပိုးခြင်း (သံဝေဌန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မုရတိ။ မုရော၊ မောရော။


Ghura abhimatta saddesu. Ghurati. Ghoro.

ဃုရ-ဓာတ်သည် ပွတ်သပ်ခြင်း (အဘိမတ္တ)၊ အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဃုရတိ။ ဃောရော။


Pura aggagamane. Aggagamanaṃ nāma padhānagamanaṃ, paṭhamameva gamanaṃ vā. Purati. Puraṃ, purī. Avāpurati. Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ. Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati.

ပုရ-ဓာတ်သည် ရှေ့သွားပြုခြင်း (အဂ္ဂဂမန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘အဂ္ဂဂမန’ ဟူသည် အဓိက သွားခြင်း သို့မဟုတ် ရှေးဦးစွာ သွားခြင်းတည်း။ ပုရတိ။ ပုရံ၊ ပုရီ။ အဝါပုရတိ (ဖွင့်၏)။ အဝါပုရေတံ အမတဿ ဒွါရံ (နိဗ္ဗာန်တံခါးကို ဖွင့်အပ်၏)။ အဝါပုရဏံ အာဒါယ ဂစ္ဆတိ (သော့ပြင်ကို ယူ၍ သွား၏)။


Tattha puranti rājadhānī. Tathā hi ‘‘nagaraṃ puraṃ purī rājadhānī’’ti ete pariyāyā. ‘‘Eso āḷāriko poso, kumārī puramantare’’tiādīsu pana gehaṃ ‘‘pura’’nti vuccati. Padhānatāya purato purato gamanena gantabbanti puraṃ, rājadhānī ceva gehañca. Avāpuraṇanti avāpuranti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ, yaṃ ‘‘kuñcikā’’tipi ‘‘tāḷo’’tipi vuccati. Avāpuratītiādīsu ava āiccubho upasaggāti daṭṭhabbā.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ပုရံ’ ဟူသည် မင်းနေပြည်တော် (ရာဇဌာနီ) တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘နဂရံ၊ ပုရံ၊ ပုရီ၊ ရာဇဓာနီ’ တို့သည် ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ဧသော အာဠာရိကော ပေါသော၊ ကုမာရီ ပုရမန္တရေ” အစရှိသည်တို့၌မူ အိမ်ကို ‘ပုရ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြီးအမှူးအဖြစ်ဖြင့် ရှေ့က ရှေ့က သွားခြင်းဖြင့် သွားအပ်သောကြောင့် ‘ပုရ’ (မင်းနေပြည်တော်နှင့် အိမ်) မည်၏။ ‘အဝါပုရဏ’ ဟူသည် ဤတံခါးကို ဖွင့်အပ်စည်၊ ထို့ကြောင့် ‘အဝါပုရဏ’ (သော့ပြင်) မည်၏။ ထိုသော့ပြင်ကို ‘ကုဉ္စိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တာဠ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘အဝါပုရတိ’ စသော ပုဒ်တို့၌ ‘အဝ’ နှင့် ‘အာ’ နှစ်ခုလုံးသည် ဥပသာဂ်တို့ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Phara pharaṇe. Pharaṇaṃ nāma byāpanaṃ gamanaṃ vā. Samaṃ pharati sītena. Āhāratthaṃ pharati. Pharaṇaṃ.

ဖရ-ဓာတ်သည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဖရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဖရဏ’ ဟူသည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဗျာပန) သို့မဟုတ် သွားခြင်း (ဂမန) ဖြစ်၏။ သမံ ဖရတိ သီတေန (အေးမြမှုဖြင့် ညီမျှစွာ ပျံ့နှံ့စေ၏)။ အာဟာရတ္ထံ ဖရတိ (အာဟာရအကျိုးငှာ ပျံ့နှံ့၏/ရှာဖွေ၏)။ ဖရဏံ။


Gara uggame. Garati. Garu.

ဂရ-ဓာတ်သည် အထက်သို့ တက်ခြင်း၊ ထင်ရှားခြင်း (ဥဂ္ဂမ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂရတိ။ ဂရု။


Garūti [Pg.157] mātāpitādayo gāravayuttapuggalā. Te hi garanti uggacchanti uggatā pākaṭā hontīti garūti vuccanti. Apica pāsāṇacchattaṃ viya bhāriyaṭṭhena garūti vuccanti. Garusaddo ‘‘idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu, bhavañhi me aññataro garūna’’nti ettha mātāpitūsu dissati. ‘‘Sanarāmaralokagaru’’nti ettha sabbalokācariye sabbaññumhi. Apica garusaddo aññesvatthesupi dissati. Sabbametaṃ ekato katvā atridaṃ vuccati –

‘ဂရု’ ဟူသည် မိဘအစရှိသော အရိုအသေပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အထက်သို့ တက်ကြကုန်၏၊ မြင့်မြတ်ကျော်စောကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂရု’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကျောက်ထီးကဲ့သို့ လေးလံသော အနက်ကြောင့် ‘ဂရု’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ‘ဂရု’ သဒ္ဒါသည် “ဤနေရာ၌ အရှင်သည် ထိုင်တော်မူပါ၊ အရှင်သည် အကျွန်ုပ်၏ ဂရု (မိဘ/အမိအဖ) တို့တွင် တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်ပါပေ၏” ဟူသော နေရာ၌ မိဘတို့၌ တွေ့ရ၏။ “သနရာမရလောကဂရု” ဟူသော နေရာ၌ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာအပေါင်းတို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၌ တွေ့ရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘ဂရု’ သဒ္ဒါသည် အခြားသောအနက်တို့၌လည်း တွေ့ရသေး၏။ ထိုအလုံးစုံကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ —


Mātāpitācariyesu, dujjare alahumhi ca;

Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca;

Tathā vaṇṇavisesesu, garusaddo pavattati.

‘ဂရု’ သဒ္ဒါသည် မိဘ၊ ဆရာတို့၌ လည်းကောင်း၊ ကြေခဲသော အရာ၌ လည်းကောင်း၊ မပေါ့ပါးသော (လေးလံသော) အရာ၌ လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အရာ၌ လည်းကောင်း၊ မြင့်မြတ်ကျော်စောသော အရာ၌ လည်းကောင်း၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း စသည်ကို ပြုတတ်သော အရာ၌ လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သရအက္ခရာ ထူးခြားချက်တို့၌ လည်းကောင်း ဖြစ်၏ (ဝါ- ထိုအနက်တို့၌ သုံးနှုန်း၏)။


Keci panācariyā ‘‘garu garū’’ti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte garusaddo ṭhito. Ācariyavācakatte pana gurusaddoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānaṃ atthānaṃ vācakatte garusaddoyeva icchitabbo, akārassa ākārabhāve ‘‘gārava’’nti savuddhikassa taddhitantapadassa dassanato. Sakkaṭabhāsāvisaye pana gurusaddoyeva icchitabbo, ukārassa vuddhibhāve aññathā taddhitantapadassa dassanato.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘ဂရု၊ ဂရူ’ ဟူ၍ နှစ်မျိုးယူပြီးလျှင် လေးလံသော အနက်ကို ဟောရာ၌ ‘ဂရု’ သဒ္ဒါ တည်၏၊ ဆရာဟူသော အနက်ကို ဟောရာ၌မူ ‘ဂုရု’ သဒ္ဒါဖြစ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်။ ပါဠိဘာသာ၌ကား အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အားလုံးကို ဟောရာ၌ ‘ဂရု’ သဒ္ဒါကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ‘အ’ အက္ခရာကို ‘အာ’ အဖြစ်သို့ ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းဖြင့် ‘ဂါရဝ’ ဟူသော ဝုဒ္ဓိရှိသော တဒ္ဓိတ်ပုဒ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သက္ကတဘာသာ၌မူ ‘ဥ’ အက္ခရာကို ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းဖြင့် တဒ္ဓိတ်ပုဒ်ကို အခြားတစ်နည်း (ဂေါရဝ) တွေ့ရသောကြောင့် ‘ဂုရု’ သဒ္ဒါကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။


Mara pāṇacāge. Marati. Mattuṃ. Maritvā. Hetukattari ‘‘puriso purisaṃ māreti, mārayati. Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati. Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā’’ iccādīni rūpāni. Macco. Maru. Maraṇaṃ, maccu. Maṭṭu. Māro.

မရ-ဓာတ်သည် အသက်စွန့်ခြင်း (ပါဏစာဂ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မရတိ။ မတ္တုံ (သေအံ့သောငှာ)။ မရိတွာ (သေ၍)။ ဟေတုကတ္တား၌ ‘ပုရိသော ပုရိသံ မာရေတိ၊ မာရယတိ’ (ယောက်ျားသည် ယောက်ျားကို သတ်၏)။ ‘ပုရိသော ပုရိသေန ပုရိသံ မာရာပေတိ၊ မာရာပယတိ’ (ယောက်ျားသည် ယောက်ျားအားဖြင့် ယောက်ျားကို သတ်စေ၏)။ ‘ပုရိသော ပုရိသံ မာရေတုံ၊ မာရေတွာ’ အစရှိသည်တို့ကား ရူပသိဒ္ဓိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မစ္စော။ မရု။ မရဏံ၊ မစ္စု။ မဋ္ဌု။ မာရော။


Tattha mattunti marituṃ. Tathā hi alīnasattujātake ‘‘yo mattumicche pituno pamokkhā’’ti pāḷi dissati. Maccoti maritabbasabhāvatāya ‘‘macco’’ti laddhanāmo satto[Pg.158]. Marūti dīghāyukopi samāno maraṇasīloti maru, devo. Maraṇanti cuti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘မတ္တုံ’ ဟူသည် သေခြင်းငှာ (မရိတုံ) တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် အလီနသတ္တုဇာတ်၌ “ယော မတ္တုမိစ္ဆေ ပိတုနော ပမောက္ခာ” ဟူသော ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ‘မစ္စော’ ဟူသည် သေရမည့် သဘောရှိသောကြောင့် ‘မစ္စ’ ဟု အမည်ရသော သတ္တဝါတည်း။ ‘မရု’ ဟူသည် သက်တမ်းရှည်သော်လည်း သေရမည့် သဘောရှိသောကြောင့် ‘မရု’ (နတ်) မည်၏။ ‘မရဏံ’ ဟူသည် စုတေခြင်း (စုတိ) တည်း။


Maraṇaṃ antako maccu, hindaṃ kālo ca maṭṭu ca;

Nikkhepo cuti cetāni, nāmāni maraṇassa ve.

မရဏ၊ အန္တက၊ မစ္စု၊ ဟိန္ဒ၊ ကာလ၊ မဋ္ဌု၊ နိက္ခေပ၊ စုတိ ဟူ၍ ဤသည်တို့ကား အမှန်စင်စစ် သေခြင်း (မရဏ) ၏ အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Māroti sattānaṃ kusalaṃ māretīti māro, kāmadevo.

‘မာရော’ ဟူသည် သတ္တဝါတို့၏ ကုသိုလ်တရားကို သတ်တတ်သောကြောင့် ‘မာရ’ (ကာမနတ်မင်း) မည်၏။


Imānissa nāmāni –

ထိုမာရ်နတ်မင်း၏ အမည်တို့သည်ကား ဤသည်တို့တည်း -


Māro namuci kaṇho ca, vasavatti pajāpati;

Pamattabandhu maddano, pāpimā dabbakopi ca;

Kandappo ca ratipati, kāmo ca kusumāyudho.

မာရ၊ နမုစိ၊ ကဏှ၊ ဝသဝတ္တိ၊ ပဇာပတိ၊ ပမတ္တဗန္ဓု၊ မဒ္ဒန၊ ပါပိမ၊ ဒဗ္ဗက၊ ကန္ဒပ္ပ၊ ရတိပတိ၊ ကာမ၊ ကုသုမာယုဓ (ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏)။


Aññe aññānipi nāmāni vadanti, tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattārova nāmāni āgatāni.

အခြားသော ဆရာတို့သည် အခြားသော အမည်တို့ကိုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအမည်တို့သည် သာသနာတော်နှင့် မလျော်ညီသောကြောင့် ဤ၌ မပြသခဲ့ပေ။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူ ‘မာရ၊ နမုစိ၊ ကဏှ၊ ပမတ္တဗန္ဓု’ ဟူ၍ အမည်လေးမျိုးတို့သာ လာရှိကုန်၏။


Ettha ca māroti devaputtamārena saddhiṃ pañca mārā kilesamāro khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāroti.

ဤ၌လည်း မာရ်ဟူသည် ဒေဝပုတ္တမာရ်နှင့်တကွ ကိလေသမာရ်၊ ခန္ဓမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ဒေဝပုတ္တမာရ် ဟူသော မာရ်ငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။


Dhara avatthāne. Dharati.

ဓရ်ဓာတ်သည် တည်နေခြင်း (အဝတ္ထာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓရတိ (တည်နေ၏)။


Bhara posane. Bharati. Bharito, bhattā.

ဘရ်ဓာတ်သည် မွေးမြူခြင်း (ပေါသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘရတိ (မွေးမြူ၏)။ ဘရိတော (ကျွေးမွေးအပ်သောသူ)၊ ဘတ္တာ (ကျွေးမွေးတတ်သော လင် သို့မဟုတ် အရှင်)။


Thara santharaṇe. Tharati, santharati. Santharaṇaṃ.

သရ်ဓာတ်သည် ခင်းခြင်း (သန္ထရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သရတိ၊ သန္ထရတိ (ခင်း၏)။ သန္ထရဏံ (ခင်းခြင်း)။


Dara vidāraṇe. Bhūmiṃ darati. Kudālo.

ဒရ်ဓာတ်သည် တူးဆွခြင်း သို့မဟုတ် ခွဲခြင်း (ဝိဒါရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘူမိံ ဒရတိ (မြေကို တူး၏)။ ကုဒါလော (ပေါက်တူး)။


Dara dāhe. Kāyo darati. Daro, daratho.

ဒရ်ဓာတ်သည် ပူလောင်ခြင်း (ဒါဟ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကာယော ဒရတိ (ကိုယ်သည် ပူလောင်၏)။ ဒရော၊ ဒရထော (ပူပန်ခြင်း၊ ပူဆာခြင်း)။


Tira adhogatiyaṃ. Tirati. Tiracchāno, tiracchā vā.

တိရ်ဓာတ်သည် ဖားလျားသွားခြင်း (အဓောဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တိရတိ (ဖားလျားသွား၏)။ တိရစ္ဆာနော သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာ (တိရစ္ဆာန်)။


Ara gatiyaṃ. Arati. Atthaṃ, attho, utu.

အရ်ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အရတိ (သွား၏)။ အတ္ထံ၊ အတ္ထော၊ ဥတု။


Ettha [Pg.159] atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Taṃ taṃ sattakiccaṃ arati vattetīti utu.

ဤ၌ 'အတ္ထ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုသည်။ ထိုထို သတ္တဝါတို့၏ ကိစ္စကို ဖြစ်စေတတ် သွားစေတတ်သောကြောင့် 'ဥတု' မည်၏။


Rakārantadhāturūpāni.

ရကာရန္တ (ရ-သရအဆုံးရှိသော) ဓာတ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Lakārantadhātu

လကာရန္တ (လ-သရအဆုံးရှိသော) ဓာတ်။


Lā ādāne. Lāti. Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā.

လာ-ဓာတ်သည် ယူခြင်း (အာဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လာတိ (ယူ၏)။ လာနံ၊ ဂရုဠော (ဂဠုန်)၊ သီဟဠော (သီဟိုဠ်သား)၊ ရာဟုလော (ရာဟုလာ)၊ ကုသလံ (ကုသိုလ်)၊ ဗာလော (လူမိုက်)၊ မဟလ္လကော (လူအို)၊ မဟလ္likleာ (မိန်းမအို)။


Tatra garuḷoti garuṃ lāti ādadāti gaṇhātīti garuḷo, yo ‘‘supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, karoṭī’’ti ca vuccati. Sīhaḷoti sīhaṃ lāti ādadāti gaṇhātīti sīhaḷo, pubbapuriso. Tabbaṃse jātā etarahi sabbepi sīhaḷā nāma jātā.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် 'ဂရုဠ' ဟူသည် လေးလံသော အရာကို ယူတတ်သောကြောင့် 'ဂရုဠ' မည်၏။ ထိုဂဠုန်ကို 'သုပဏ္ဏ၊ ดိဇာဓိပ၊ နာဂါရိ၊ ကရောဋီ' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'သီဟဠ' ဟူသည် ခြင်္သေ့ကို ယူတတ်သောကြောင့် 'သီဟဠ' (ရှေးဦးဘိုးဘေး) မည်၏။ ထိုသူ၏ အနွယ်၌ မွေးဖွားလာကြသူ အားလုံးကို ယခုအခါ 'သီဟိုဠ်သား (သီဟဠ)' ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။


Rāhulotiādīsu pana rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ko so? Sikkhākāmo āyasmā rāhulabhaddo buddhaputto. Tassa hi jātadivase suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti uyyāne kīḷantassa bodhisattassa sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Puttassa hi jāyanaṃ rāhuggaho viya hoti. Taṇhākilissanatāpādanato bāḷhena ca saṅkhalikādibandhanena bandhaṃ viya hoti muccituṃ appadānatoti ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulo’ tveva hotū’’ti āha, tato paṭṭhāya kumāro rāhulo nāma jāto.

‘ရာဟုလ’ အစရှိသော စကားလုံးတို့၌ ရာဟု (အသူရိန်) ကဲ့သို့ ဖမ်းယူတတ်သောကြောင့် ‘ရာဟုလ’ မည်၏။ ထိုသူကား မည်သူနည်း? သိက္ခာကို လိုလားသော မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော် အရှင်ရာဟုလာဘဒ္ဒ ဖြစ်သည်။ ထိုအရှင် မြတ်စွာဘုရားလောင်း၏ သားတော် ဖွားမြင်သောနေ့၌ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာမင်းကြီးသည် ဥယျာဉ်တော်၌ ကစားပျော်ပါးနေသော ဘုရားလောင်းထံသို့ ‘ငါ့သားတော်အား သားဖွားမြင်၍ ဝမ်းမြောက်ဖွယ်ကို လျှောက်တင်ကြလော့’ ဟု သတင်းစကား ပို့လိုက်၏။ ဘုရားလောင်းသည် ထိုစကားကို ကြားရလျှင် ‘ရာဟု ပေါ်လာပြီ၊ အနှောင်အဖွဲ့ ပေါ်လာပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သားတော် ဖွားမြင်ခြင်းသည် ရာဟုဂြိုဟ် ဖမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာဖြင့် ညစ်နွမ်းပူလောင်စေတတ်၍ သံခြေကျဉ်း စသောအနှောင်အဖွဲ့ကဲ့သို့ မလွတ်မြောက်နိုင်အောင် တင်းကျပ်စွာ ဖွဲ့နှောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ရာဟု ပေါ်လာပြီ၊ အနှောင်အဖွဲ့ ပေါ်လာပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မင်းကြီးသည် ‘ငါ့သားတော် ဘာမိန့်သနည်း’ ဟု မေးမြန်း၍ ထိုစကားကို ကြားရသောအခါ ‘ယနေ့မှစ၍ ငါ့မြေးတော်အား ရာဟုလ ဟုသာ မှည့်ခေါ်စေ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ မင်းသားသည် ရာဟုလ ဟု အမည်တွင်လေသည်။


Mahāpadānasuttaṭīkāyañhi [Pg.160] ‘‘rāhu jāto’’ti ettha ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘rāhulo’’ti vacanassatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ adhippāyatthavasena vuttaṃ. Na hi kevalo ‘‘rāhū’’ti saddo ‘‘rāhuggaho’’ti atthaṃ vadati, atha kho jātasaddasambandhaṃ labhitvā vadati. Tathā hi ‘‘rāhu jāto’’ti bodhisattena vuttavacanassa ‘‘rāhuggaho jāto’’ti atthौ bhavati, tasmā suddhodanamahārājā ‘‘mama nattā rāhu viya lātīti rāhuloti vattabbo’’ti cintetvā ‘‘rāhulotveva hotū’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.

မဟာပဒါနသုတ်ဋီကာ၌ ‘ရာဟု ဇာတော’ ဟူသော စကားရပ်၌ ‘ရာဟုဟူသည် ရာဟုဂ္ဂဟ (ရာဟုဖမ်းခြင်း)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည် ‘ရာဟုလ’ ဟူသော စကားလုံး၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ရာဟု’ ဟူသော စကားလုံးသက်သက်သည် ‘ရာဟုဖမ်းခြင်း’ ဟူသော အနက်ကို မဟောနိုင်ပေ၊ ‘ဇာတ’ ဟူသော စကားလုံးနှင့် ယှဉ်စပ်မှသာ ထိုအနက်ကို ဟောနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရားလောင်း မိန့်တော်မူသော ‘ရာဟု ဇာတော’ ဟူသော စကားသည် ‘ရာဟုဖမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီ’ ဟူသော အနက်ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာမင်းကြီးသည် ‘ငါ့မြေးတော်သည် ရာဟုကဲ့သို့ ဖမ်းယူတတ်သောကြောင့် ရာဟုလ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟု ကြံစည်၍ ‘ရာဟုလ ဟုသာ ဖြစ်စေ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်ဟု မှတ်အပ်သည်။


Keci pana ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti paṭhanti, katthaci potthake ca likhanti, taṃ na sundaraṃ, atthassa ayuttito ṭīkāya ca saddhiṃvirocato. Na hi ‘‘rāhulo’’ti kumārassa nāmaṃ paṭhamaṃ uppannaṃ, pacchāyeva pana uppannaṃ ayyakena dinnattā, tasmā tadā bodhisattena ‘‘rāhulo jāto’’ti vattuṃ na yujjati. Yathā hi anabhisitte arājini puggale ‘‘mahārājā’’ti vohāro nappavattati. Ṭīkāyañca ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ. Athāpi tesaṃ siyā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti padassa vijjamānattā eva ṭīkāyaṃ ‘‘rāhuggaho’’ti bhāvavasena lāsaddena samānattho ādānattho gahasaddo vuttoti evampi nupapajjati, ‘‘rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jāta’’nti pāṭhassa vattabbattā. Rāhuloti hi idaṃ padaṃ ‘‘sīhaḷo’’ti padaṃ viya dabbavācakaṃ, na kadācipi bhāvavācakaṃ, tasmā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti etaṃ ekaccehi duropitaṃ pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti ayameva pāṭho gahetabbo, sārato ca paccetabbo suparisuddhesu anekesu potthakesu diṭṭhattā, porāṇehi ca gambhīrasukhumañāṇehi ācariyapacāriyehi paṭhitattā.

အချို့သူတို့သည် ‘ရာဟုလော ဇာတော ဗန္ဓနံ ဇာတံ’ ဟု ဖတ်ကြ၍ အချို့သော စာအုပ်များ၌လည်း ရေးသားကြသည်။ ထိုသို့ရေးသားခြင်းသည် မကောင်းပေ၊ အနက်အဓိပ္ပာယ် မသင့်လျော်ခြင်း၊ ဋီကာနှင့်လည်း ဆန့်ကျင်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ မင်းသား၏ ‘ရာဟုလ’ ဟူသော အမည်သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်ဘဲ နောက်မှသာ အဘိုးတော်က ပေးသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအချိန်၌ ဘုရားလောင်းသည် ‘ရာဟုလော ဇာတော (ရာဟုလာ ပေါ်လာပြီ)’ ဟု မိန့်တော်မူရန် မသင့်လျော်ပေ။ အဘိသိက်မသွန်းရသေးသော မင်းမဟုတ်သေးသူအား ‘မင်းကြီး (မဟာရာဇာ)’ ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်း မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဋီကာ၌လည်း ‘ရာဟုဟူသည် ရာဟုဂ္ဂဟ’ ဟု ဆိုထားသည်။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့အား ‘ရာဟုလော ဇာတော ဗန္ဓနံ ဇာတံ’ ဟု ပုဒ်ရှိနေသောကြောင့်သာ ဋီကာ၌ ‘ရာဟုဂ္ဂဟ’ ဟု အဖြစ် (ဘာဝ) အနက်ဖြင့် ယူခြင်း (အာဒါန) အနက်ရှိသော ‘ဂဟ’ သဒ္ဒါကို ‘လာ’ သဒ္ဒါနှင့် တူညီသော အနက်အဖြစ် ဆိုအပ်သည်ဟု ထင်မြင်စရာ ရှိသော်လည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ‘ရာဟုလာနံ ဇာတံ ဗန္ဓနံ ဇာတံ’ ဟူသော ဖတ်ထုံးကိုသာ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ရာဟုလ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ‘သီဟဠ’ ပုဒ်ကဲ့သို့ ဒြပ်ကို ဟောသောပုဒ် (ဒဗ္ဗဝါစက) သာ ဖြစ်၍ မည်သည့်အခါမျှ ဘာဝဝါစကပုဒ် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အချို့သူတို့ မှားယွင်းစွာ ထည့်သွင်းထားသော ‘ရာဟုလော ဇာတော ဗန္ဓနံ ဇာတံ’ ဟူသော ထိုဖတ်ထုံးကို မယူဘဲ ‘ရာဟု ဇာတော ဗန္ဓနံ ဇာတံ’ ဟူသော ဤဖတ်ထုံးကိုသာ ယူအပ်သည်။ စင်ကြယ်လှသော စာအုပ်များစွာတို့၌ တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နက်နဲသိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ပညာရှိသော ရှေးဟောင်း ဆရာအစဉ်အဆက်တို့ ဖတ်ရွတ်တော်မူခဲ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤဖတ်ထုံးကိုသာ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်လက်ခံအပ်သည်။


Ayaṃ [Pg.161] panettha sādhippāyā atthappakāsanā – rāhu jātoti bodhisatto puttassa jātasāsanaṃ sutvā saṃvegappatto ‘‘idāni mama rāhu jāto’’ti vadati, muccituṃ appadānavasena mama gahaṇatthaṃ rāhu uppannoti hi attho. Bandhanaṃ jātanti iminā ‘‘mama bandhanaṃ jāta’’nti vadati. Tathā hi ṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti. Tattha rāhuggahoti gaṇhātīti gaho, rāhu eva gaho rāhuggaho, mama gāhako rāhu jātoti attho. Atha vā gahaṇaṃ gaho, rāhuno gaho rāhuggaho, rāhuggahaṇaṃ mama jātanti attho. Putto hi rāhusadiso. Pitā candasadiso puttarāhunā gahitattā.

ဤ၌ အဓိပ္ပယ်နှင့်တကွသော အနက်ပြဆိုချက်ကား — ‘ရာဟု ဇာတော’ ဟူသည် ဘုရားလောင်းသည် သားတော်ဖွားမြင်သော သတင်းကို ကြားရသဖြင့် သံဝေဂရလျက် ‘ယခု ငါ့အား ရာဟု ပေါ်လာပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မလွတ်မြောက်နိုင်အောင် ငါ့ကို ဖမ်းယူရန်အတွက် ရာဟု ပေါ်လာပြီဟု အနက်ရသည်။ ‘ဗန္ဓနံ ဇာတံ’ ဟူသော စကားဖြင့် ‘ငါ့အား အနှောင်အဖွဲ့ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း ဋီကာ၌ ‘ရာဟုဟူသည် ရာဟုဂ္ဂဟ’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို၌ ‘ရာဟုဂ္ဂဟ’ ဟူသည် ဖမ်းယူတတ်သောကြောင့် ‘ဂဟ’ မည်၏၊ ရာဟုသည်သာလျှင် ဖမ်းယူတတ်သော ဂြိုဟ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ရာဟုဂ္ဂဟ’ မည်၏၊ ငါ့ကို ဖမ်းယူမည့် ရာဟု ပေါ်လာပြီဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် ယူခြင်းကို ‘ဂဟ’ ဟု ခေါ်၏၊ ရာဟု၏ ဖမ်းယူခြင်းသည် ‘ရာဟုဂ္ဂဟ’ မည်၏၊ ငါ့ကို ရာဟု ဖမ်းယူခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီဟု အနက်ရသည်။ သားတော်သည် ရာဟုနှင့် တူ၏။ ဖခင်သည် သားတော်တည်းဟူသော ရာဟု၏ ဖမ်းယူခြင်းကို ခံရသောကြောင့် လမင်းနှင့် တူသည်။


Ekacce pana ‘‘rāhulotveva hotū’’ti imaṃ padesaṃ disvā ‘‘rāhu jāto’’ti vutte iminā na sameti, ‘‘rāhulo jāto’’ti vutteyeva pana sametīti maññamānā evaṃ pāṭhaṃ paṭhanti likhanti ca, tasmā so anupaparikkhitvā paṭhito duropito pāṭho na gahetabbo, yathāvutto porāṇako porāṇācariyehi abhimato pāṭhoyeva āyasmantehi gahetabbo atthassa yuttito, ṭīkāya ca saddhiṃ avirodhatoti.

အချို့သူတို့မူကား ‘ရာဟုလောတွေဝ ဟောတု (ရာဟုလ ဟုသာ ဖြစ်စေ)’ ဟူသော ဤပုဒ်ကို မြင်၍ ‘ရာဟု ဇာတော’ ဟု ဆိုပါက ဤပုဒ်နှင့် မကိုက်ညီ၊ ‘ရာဟုလော ဇာတော’ ဟု ဆိုမှသာ ကိုက်ညီမည်ဟု ထင်မှတ်လျက် ထိုကဲ့သို့ ဖတ်ရှု ရေးသားကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မဆင်မခြင် ဖတ်ရှု၍ မှားယွင်းစွာ ထည့်သွင်းထားသော ဖတ်ထုံးကို မယူအပ်ပေ။ ရှေးဟောင်းဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော အထက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော ရှေးဟောင်း ဖတ်ထုံးကိုသာ အရှင်မြတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် သင့်လျော်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဋီကာနှင့် မဆန့်ကျင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လက်ခံယူအပ်ပေသည်။


Tattha kusalanti kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Bāloti diṭṭhadhammikasamparāyikasaṅkhāte dve anatthe devadattakokālikādayo viya lāti ādadātīti bālo. Imāni pana taṃnāmāni –

ထိုစကားလုံးတို့တွင် ‘ကုသလ’ ဟူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ပါးလျားအောင် ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ဉာဏ်ကို ‘ကုသ’ ဟု ခေါ်၏၊ ထို ‘ကုသ’ ဟုခေါ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ယူအပ်၊ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ‘ကုသိုလ်’ မည်၏။ ‘ဗာလ’ ဟူသည် ဒေဝဒတ်၊ ကောကာလိက စသည်တို့ကဲ့သို့ မျက်မှောက်ဘဝ၊ တမလွန်ဘဝ ဟုဆိုအပ်သော အကျိုးမဲ့နှစ်ပါးကို ယူဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဗာလ (လူမိုက်)’ မည်၏။ ထိုလူမိုက်၏ အမည်နာမတို့ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။


Bālo avidvā añño ca, aññāṇī avicakkhaṇo;

Apaṇḍito akusalo, dummedho kumati jaḷo.

ဗာလ (လူမိုက်)၊ အဝိဒွါ (ပညာမရှိသူ)၊ အည (မသိနားမလည်သူ)၊ အညာဏီ (ဉာဏ်မရှိသူ)၊ အဝိစက္ခဏ (မလိမ္မာသူ)၊ အပဏ္ဍိတ (ပညာရှိမဟုတ်သူ)၊ အကုသလ (မကျွမ်းကျင်သူ)၊ ဒုမ္မေဓ (ပညာနည်းသူ)၊ ကုမတိ (ဉာဏ်ဖျင်းသူ)၊ ဇဠ (တွေဝေသူ)။


Eḷamūgo [Pg.162] ca nippañño, dummedhī avidū mago;

Aviññū andhabālo ca, duppañño ca aviddasu.

ဧဠမူဂ (အ၊ ဆွံ့အသူ)၊ နိပ္ပည (ပညာကင်းသူ)၊ ဒုမ္မေဓီ (ဉာဏ်မရှိသူ)၊ အဝိဒူ (မသိမမြင်သူ)၊ မဂ (သားရဲကဲ့သို့သောသူ)၊ အဝိညူ (လူမပြည့်သူ)၊ အန္ဓဗာလ (လူမိုက်ကန်း)၊ ဒုပ္ပည (ပညာဖျင်းသူ)၊ အဝိဒ္ဒသု (မိုက်မဲသူ)။


Mahallakoti mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jiṇṇapuriso. Imānissa nāmāni –

‘မဟလ္လက’ ဟူသည် ကြီးမြတ်ခြင်း (အသက်ကြီးခြင်း) ကို ယူတတ်သောကြောင့် ‘မဟလ္လက (လူအို)’ မည်၏။ ထိုသူ၏ အမည်နာမတို့ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။


Jiṇṇo mahallako vuddho, buddho vuḍḍho ca kattaro;

Thero cāti ime saddā, jiṇṇapaññattiyo siyuṃ.

ဇိဏ္ဏ (ဆွေးမြည့်သူ)၊ မဟလ္လက (လူအို)၊ ဝုဒ္ဓ (ကြီးသူ)၊ ဗုဒ္ဓ (ပွင့်လင်းသူ)၊ ဝုဎ္ဎ (ကြီးပွားသူ)၊ ကတ္တရ (ကျင်စိုင်ကိုင်ရသော လူအို)၊ ထေရ (မထေရ် သို့မဟုတ် သက်ကြီးသူ) ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် လူအိုကို ဟောသော ပညတ်များ ဖြစ်ကြသည်။


Tathā hi –

ထို့ကြောင့်လည်း -


‘‘Dure apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato’’;

Evamādīsu daṭṭhabbo, therasaddo mahallake.

“အဝေးသို့ မမြင်နိုင်သော အသက်ကြီးသူ (ထေရ) ကဲ့သို့ မျက်စိကို တောင်းရန် လာခဲ့၏” ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ ‘ထေရ’ သဒ္ဒါကို လူအို (မဟလ္လက) အနက်၌ ရှုမြင်အပ်သည်။


Imāni pana nāmāni itthiyā itthiliṅgavasena vattabbāni –

ဤအမည်တို့ကိုကား အမျိုးသမီးအား ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်၏ -


Jiṇṇā mahallikā vuddhī, buddhī vuḍḍhī ca kattarā;

Therī cāti ime saddā, nāmaṃ jiṇṇāya itthiyā;

ဇိဏ္ဏာ၊ မဟလ္လိကာ၊ ဝုဒ္ဓိ၊ ဗုဒ္ဓိ၊ ဝုဍ္႕ိ၊ ကတ္တရာ၊ ထေရီ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အိုမင်းသော အမျိုးသမီး၏ အမည်တည်း။


Dala phala visaraṇe. Dalati. Phalati. Dalito rukkho. Phalito bhūmibhāgo.

ဒလ-ဓာတ်၊ ဖလ-ဓာတ်တို့သည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ပွင့်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒလတိ၊ ဖလတိ။ ဒလိတော ရုက္ခော - ပွင့်သောသစ်ပင်။ ဖလိတော ဘူမိဘာဂေါ - ပွင့်သောမြေအပြင်။


Ala bhūsane. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. ‘‘Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā’’ti imissañhi kavīnaṃ kabbaracanāyaṃ alaṅkasaddo bhūsanavisesaṃ vadati. Keci panettha ala bhūsanapariyāpanavāranesūti dhātuṃ paṭhanti, ‘‘alatī’’ti ca rūpaṃ icchanti. Mayaṃ pana aladhātussa pariyattinivāraṇatthavācakattaṃ na icchāma payogādassanato. Nipātabhūto pana alaṃsaddo pariyattinivāraṇatthavācako dissati ‘‘alametaṃ sabbaṃ. Alaṃ me tena rajjenā’’tiādīsu.

အလ-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အလတိ။ အလင်္ကာရော၊ အလင်္ကတော၊ အလင်္ကတံ။ “သာလင်္ကာနနယောဂေပိ၊ သာလင်္ကာနနဝဇ္ဇိတာ” ဟူသော ကဗျာဆရာတို့၏ ကဗျာစပ်ဆိုမှု၌ အလင်္ကသဒ္ဒါသည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအထူးကို ဟော၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ဤ၌ “အလ ဘူသနပရိယာပနဝါရဏေသု” ဟု ဓာတ်စဉ်ကို ဖတ်ကြကုန်၏၊ “အလတိ” ဟူသော ရုပ်ကိုလည်း အလိုရှိကြကုန်၏။ ငါတို့မူကား အလဓာတ်၏ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် တားမြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟောသည်၏အဖြစ်ကို အသုံးအနှုန်း မတွေ့ရသဖြင့် အလိုမရှိကုန်။ နိပါတ်ဖြစ်သော “အလံ” သဒ္ဒါသည်ကား ပြည့်စုံခြင်းနှင့် တားမြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟောသည်အဖြစ် “အလမေတံ သဗ္ဗံ၊ အလံ မေ တေန ရဇ္ဇေန” စသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။


Mīla nimelane. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ.

မီလ-ဓာတ်သည် မျက်စိမှိတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မီလတိ၊ နိမီလတိ၊ ဥမ္မီလတိ။ နိမီလနံ။


Bila patitthambhe. Bilati.

ဗိလ-ဓာတ်သည် ထောက်ကန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗိလတိ။


Nīla [Pg.163] vaṇṇe. Nīlavatthaṃ.

နီလ-ဓာတ်သည် အဆင်း (အပြာရောင်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နီလဝတ္ထံ။


Sīla samādhimhi. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

သီလ-ဓာတ်သည် တည်ကြည်ခြင်း (သမာဓိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သီလတိ။ သီလံ၊ သီလနံ။


Ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ, kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇentī’’ti. Tattha ‘‘atthadvayaṃ saddalakkhaṇa vidū anujānantī’’ti idaṃ ‘‘sīla samādhimhi sīla upadhāraṇe’’ti dvigaṇikassa sīladhātussa atthe sandhāya vuttaṃ. Imassa hi curādigaṇaṃ pattassa upadhāraṇe ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni bhavanti, upadhāretītipi tesaṃ attho. Idha pana bhūvādigaṇikattā samādhānatthe ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ bhavati, samādhiyatīti tassa attho. Punapi ettha sotūnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ nibbacanāni vuccante. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ. Atha vā sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ. Imāni bhūvādigaṇikavasena nibbacanāni. Curādigaṇikavasena pana sīleti kusale dhamme upadhāreti patiṭṭhābhāvena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti bhuso dhārenti sādhavoti sīlanti nibbacanāni.

ဤ၌ သီလဟူသည် သီလနအနက်ဖြင့် သီလမည်၏။ ထိုစကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ - “သီလဟူသည် အဘယ်အနက်ဖြင့် သီလမည်သနည်း? သီလနအနက်ဖြင့် သီလမည်၏၊ သီလနဟူသည် အဘယ်နည်း? ကိုယ်မှုစသည်တို့ကို ကောင်းစွာထိန်းသိမ်းခြင်းဖြင့် မပြန့်လွင့်ခြင်းဟူသော စုစည်းခြင်း ‘သမာဓာန’ အနက်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ဆောင်ထားခြင်းဟူသော ထောက်ကန်ခြင်း ‘ဥပဓာရဏ’ အနက်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤအနက်နှစ်ပါးကိုသာ သဒ္ဒါကျမ်းတတ်ပညာရှင်တို့သည် ဝန်ခံကြကုန်၏။ အခြားသူတို့သည်ကား ‘ဦးခေါင်းအနက်သည် သီလအနက်၊ အေးမြခြင်းအနက်သည် သီလအနက်’ စသည်ဖြင့် ဤ၌ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏” ဟု။ ထိုစကား၌ “အနက်နှစ်ပါးကို သဒ္ဒါကျမ်းတတ်ပညာရှင်တို့ ဝန်ခံကြသည်” ဟူသည် “သီလ သမာဓိမှိ၊ သီလ ဥပဓာရဏေ” ဟု ဂိုဏ်းနှစ်ခု၌ ပါဝင်သော သီလဓာတ်၏ အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ ဤဓာတ်သည် စုရာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ ဆောင်ထားခြင်း (ဥပဓာရဏ) အနက်၌ “သီလေတိ၊ သီလယတိ” ဟု ရုပ်များဖြစ်ကုန်၏၊ ဆောင်ထားတတ်၏ ဟုလည်း ထိုရုပ်များ၏ အနက်ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သောကြောင့် စုစည်းခြင်း (သမာဓာန) အနက်၌ “သီလတိ” ဟု ရုပ်ဖြစ်၏၊ စုစည်းအပ်၏ ဟု ထိုရုပ်၏ အနက်ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် နာယူသူတို့ အလွယ်တကူ သိရှိစေရန် ဝစနတ္ထတို့ကို ဆိုဦးအံ့။ သီလတိ - ကိုယ်မှုစသည်တို့ကို ကောင်းစွာထိန်းသိမ်းခြင်းဖြင့် မပြန့်လွင့်အောင် စုစည်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သီလမည်၏။ သို့မဟုတ် သီလန္တိ - ဤတရားဖြင့် စိတ်ကို စုစည်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သီလမည်၏။ ဤသည်တို့ကား ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၏အစွမ်းဖြင့် ဝစနတ္ထတို့ဖြစ်ကုန်၏။ စုရာဒိဂိုဏ်း၏အစွမ်းဖြင့်မူကား သီလေတိ - ကုသိုလ်တရားတို့ကို တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ဆောင်ထားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သီလမည်၏။ သို့မဟုတ် သီလေန္တိ - သူတော်ကောင်းတို့သည် ဤတရားဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့ကို တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ဆောင်ထားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သီလမည်၏ ဟု ဝစနတ္ထများ ဖြစ်ကုန်၏။


Kila bandhe. Kilati. Kilaṃ.

ကိလ-ဓာတ်သည် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကိလတိ။ ကိလံ။


Kūla āvaraṇe. Kulati. Kūlaṃ. Vahe rukkhe pakūlaje. Kūlaṃ bandhati. Nadīkūle vasāmahaṃ. Kūlati āvarati udakaṃ bahi nikkhamituṃ na detīti kūlaṃ.

ကူလ-ဓာတ်သည် ပိတ်ပင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုလတိ။ ကူလံ။ ဝဟေ ရုက္ခေ ပကူလဇေ။ ကူလံ ဗန္ဓတိ။ နဒီကူလေ ဝသာမဟံ။ ကူလတိ - ရေကို ပြင်ပသို့ မထွက်သွားစေရန် ပိတ်ပင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကူလမည်၏။


Sūla [Pg.164] rujāyaṃ. Sūlati. Sūlaṃ. Kaṇṇasūlaṃ na janeti.

သူလ-ဓာတ်သည် နာကျင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သူလတိ။ သူလံ။ ကဏ္ဏသူလံ န ဇနေတိ။


Tūla nikkarīse. Nikkarīsaṃ nāma karīsamattenapi aminetabbato lahubhāvoyeva. Tūlati. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto.

တူလ-ဓာတ်သည် အညစ်အကြေးကင်းခြင်း (ပေါ့ပါးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နိက္ကရီသဟူသည် ကျင်ကြီးမျှလောက်မျှပင် နှိုင်းယှဉ်၍ မရလောက်အောင် ပေါ့ပါးသော အဖြစ်သာတည်း။ တူလတိ။ တူလံ ဘဋ္ဌံဝ မာလုတော။


Pula saṅghāte. Pulati. Pañcapuli.

ပုလ-ဓာတ်သည် စုပေါင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပုလတိ။ ပဉ္စပုလိ။


Mūla patiṭṭhāyaṃ mūlati. Mūlaṃ. Mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso ussīranāḷimattānipī’’tiādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvamajjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Atridaṃ vuccati –

မူလ-ဓာတ်သည် တည်တံ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မူလတိ။ မူလံ။ မူလသဒ္ဒါသည် “မူလာနိ ဥဒ္ဓရေယျ အန္တမသော ဥဿီရနာဠိမတ္တာနိပိ” စသည်တို့၌ သစ်မြစ်စစ်စစ်၌ တွေ့ရ၏။ “လောဘော အကုသလမူလံ” စသည်တို့၌ အသာဓာရဏအကြောင်း၌ တွေ့ရ၏။ “ယာဝမဇ္ဈနှိကေ ကာလေ ဆာယာ ဖရတိ၊ နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ၊ ဧတ္တာဝတာ ရုက္ခမူလံ” စသည်တို့၌ အနီးအပါး၌ တွေ့ရ၏။ ဤအနက်၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Mūlamūle mūlasaddo, padissati tatheva ca;

Asādhāraṇahetumhi, samīpamhi ca vattati.

မူလသဒ္ဒါသည် သစ်မြစ်စစ်စစ်၌ လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အသာဓာရဏအကြောင်း၌ လည်းကောင်း၊ အနီးအပါး၌ လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်၏။


Phala nibbattiyaṃ. Rukkho phalati. Rukkhaphalāni bhuñjantā. Mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ. Sotāpattiphalaṃ. Tattha phalanti mahānibbattikaṃ.

ဖလ-ဓာတ်သည် ဖြစ်ထွန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရုက္ခော ဖလတိ။ ရုက္ခဖလာနိ ဘုဉ္ဇန္တာ။ မဟပ္ဖလံ မဟာနိသံသံ။ သောတာပတ္တိဖလံ။ ထို၌ ဖလံဟူသည် ကြီးစွာသော အကျိုးဖြစ်ထွန်းခြင်းတည်း။


Phala bhede. Phalati. Muddhā te phalatu sattadhā. Pādā phaliṃsu. Tattha phalatūti bhajjitu.

ဖလ-ဓာတ်သည် ကွဲအက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖလတိ။ မုဒ္ဓာ တေ ဖလတု သတ္တဓာ။ ပါဒါ ဖလိံသု။ ထို၌ ဖလတုဟူသည် ကွဲအက်ပါစေ ဟူ၏။


Phala abyattasadde. Asanī phalati. Dveme bhikkhave asaniyā phalantiyā na santasanti. Phalantiyāti saddaṃ karontiyā.

ဖလ-ဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံကို ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အသနိ ဖလတိ။ ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ အသနိယာ ဖလန္တိယာ န သန္တသန္တိ။ ဖလန္တိယာဟူသည် အသံပြုသည်ရှိသော် ဟူ၏။


Culla hāvakaraṇe. Hāvakaraṇaṃ vilāsakaraṇaṃ. Cullati.

စုလ္လ-ဓာတ်သည် ချော့မြူသော အမူအရာကို ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ချော့မြူသော အမူအရာကို ပြုခြင်းဟူသည် ဝိလာသကို ပြုခြင်းတည်း။ စုလ္လတိ။


Phulla [Pg.165] vikasanabhedesu. Phullati. Phullaṃ. Phullito kiṃsuko. Suphullitamaravindavanaṃ.

ဖုလ္လ-ဓာတ်သည် ပွင့်ခြင်း၊ ကွဲပြားခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဖုလ္လတိ။ ဖုလ္လံ။ ဖုလ္လိတော ကိံသုကော။ သုဖုလ္လိတမရဝိန္ဒဝနံ။


Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

အမြင့် အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော ဒီပင်္ကရာ မဟာမုနိမြတ်စွာဘုရားသည် ဆီမီးပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပွင့်သော အင်းကြင်းမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း တင့်တယ်တော်မူ၏။


Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ.

ပျက်စီးယိုယွင်းသည်တို့ကို ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း။


Cilla seṭhille. Siṭhilabhāvo seṭhillaṃ. Cillati.

စိလ္လ-ဓာတ်သည် လျော့ရဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လျော့ရဲသောအဖြစ်သည် သေဌိလ္လမည်၏။ စိလ္လတိ။


Velu celu kelu khelu pelu belu selu sala tila gatiyaṃ. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ, belako. Ettha celanti vatthaṃ. Pelakoti saso.

ဝေလု၊ စေလု၊ ကေလု၊ ခေလု၊ ပေလု၊ ဗေလု၊ သေလု၊ သလ၊ တိလ ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝေလတိ၊ စေလတိ၊ ကေလတိ၊ ခေလတိ၊ ပေလတိ၊ ဗေလတိ၊ သေလတိ၊ သလတိ၊ တိလတိ။ စေလံ၊ ဗေလကော။ ဤ၌ စေလံဟူသည် အဝတ်တည်း။ ပေလကောဟူသည် ယုန်တည်း။


Khala calane. Khalati. Khalo. Khaloti dujjano asādhu asappuriso pāpajano.

ခလ-ဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခလတိ။ ခလော။ ခလဟူသည် လူယုတ်မာ၊ သူတော်မဟုတ်သောသူ၊ သူယုတ်မာ၊ လူဆိုးတည်း။


Khala sañcinane. Khalati. Khalaṃ. Khalanti vīhiṭṭhapanokāsabhūtaṃ bhūmimaṇḍalaṃ. Tañhi khalanti sañcinanti rāsiṃ karonti ettha dhaññānīti khalanti vuccati. ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇa’’nti payogo.

ခလ-ဓာတ်သည် စုဆောင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခလတိ။ ခလံ။ ခလဟူသည် စပါးနယ်ရာ အရပ်ဖြစ်သော မြေအဝန်းတည်း။ ထိုမြေအဝန်း၌ ကောက်ပဲသီးနှံတို့ကို စုဆောင်းတတ်ကုန်၏၊ စုပုံတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ခလ (တလင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ “ခလံ သာလံ ပသုံ ခေတ္တံ၊ ဂန္တာ စဿ အဘိက္ခဏံ” ဟူသည် အသုံးအနှုန်းတည်း။


Gila ajjhoharaṇe. Gilati. Gilamakkhaṃ puriso na bujjhati.

ဂိလ-ဓာတ်သည် မျိုချခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂိလတိ။ ဂိလမက္ခံ ပုရိသော န ဗုဇ္ဈတိ။


Gala adane. Galati. Galo. Galanti adanti ajjhoharanti etenāti galo. Galoti gīvā vuccati.

ဂလ-ဓာတ်သည် စားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂလတိ။ ဂလော။ ဤတန်ဆာဖြင့် စားကုန်၏၊ မျိုချကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂလမည်၏။ ဂလဟူ၍ လည်ပင်းကို ဆိုအပ်၏။


Sala salla āsugatiyaṃ. Āsugati sīghagamanaṃ. Salati. Sallati. Sallaṃ. Ettha ca ‘‘sallaṃ usu saro sallo kaṇḍo tejano’’ti pariyāyā ete.

သလ-ဓာတ်၊ သလ္လ-ဓာတ်တို့သည် လျင်မြန်စွာသွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အာသုဂတိဟူသည် လျင်မြန်စွာသွားခြင်းတည်း။ သလတိ၊ သလ္လတိ။ သလ္လံ။ ဤ၌လည်း “သလ္လံ၊ ဥသု၊ သရော၊ သလ္လော၊ ကဏ္ဍော၊ တေဇနော” ဟူသည်တို့သည် ၎င်း၏ဝေဝုစ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Khola gatipaṭighāte. Kholati.

ခေါလ-ဓာတ်သည် သွားခြင်းကို တားဆီးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခေါလတိ။


Gile [Pg.166] pītikkhaye. Gilāyati. Gilāno, gelaññaṃ. Gilānoti akallako. Vinayepi hi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ akallako’’ti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘nāhaṃ akallakoti nāhaṃ gilāno’’ti vuttaṃ.

ဂိလ-ဓာတ်သည် နှစ်သက်မှုကုန်ခမ်းခြင်း (နာဖျားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂိလာယတိ။ ဂိလာနော၊ ဂေလညံ။ ဂိလာနောဟူသည် မကျန်းမာသောသူတည်း။ ဝိနည်း၌လည်း “နာဟံ အကလ္လကော” ဟု ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း “နာဟံ အကလ္လကောoti နာဟံ ဂိလာနော” ဟု ဆိုအပ်၏။


Mile gattavināme. Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno.

မိလ-ဓာတ်သည် ကိုယ်ကိုညွှတ်ခြင်း (ညှိုးနွမ်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မိလာယတိ။ မိလာယနော၊ မိလာယန္တော၊ မိလာယမာနော။


Kele mamāyane. Mamāyanaṃ taṇhādiṭṭhivasena ‘‘mama ida’’nti gahaṇaṃ. Kelāyati. Tvaṃ kaṃ kelāyati.

ကေလ-ဓာတ်သည် ငါ့ဥစ္စာဟု သိမ်းပိုက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မမာယနဟူသည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် “ဤသည်ကား ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟု စွဲလမ်းခြင်းတည်း။ ကေလာယတိ။ တွံ ကံ ကေလာယတိ။


Sala calane saṃvaraṇe ca, vala valla calane ca. Saṃvaraṇāpekkhāyaṃ cakāro. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro.

သလ-ဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်း (စလန) အနက်နှင့် ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်း (သံဝရဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝလ၊ ဝလ္လ-ဓာတ်တို့သည် လှုပ်ရှားခြင်း (စလန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ စ-ဝေါဟာရ (စကာရ) သည် ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်းအနက်ကို မျှော်လင့်ခြင်းငှာ (အလိုရှိအပ်၏)။ သလတိ။ ကုသလံ။ ဝလတိ။ ဝလ္လတိ။ ဝလ္လူရော။


Tattha kusalanti kucchite pāpadhamme salayati calayati kampeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ. Vallanti saṃvaranti rakkhanti ito kākasenādayo satte akhādanatthāyāti vallūro.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် ‘ကုသလံ’ ဟူသည်မှာ - စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ကောင်းသော ယုတ်ညံ့သည့် ပါပဓမ္မတို့ကို လှုပ်ရှားစေတတ်၊ တုန်လှုပ်စေတတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ‘ကုသိုလ်’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတို့သည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော အပါယ်တံခါးကို ဤတရားဖြင့် ပိတ်ဆို့ တားမြစ် ဖုံးကွယ်တတ်ကြသောကြောင့် ‘ကုသိုလ်’ မည်၏။ ကျီးအုပ်စသော သတ္တဝါတို့ မစားနိုင်စေရန် ဤအသားမှ ဖုံးကွယ် ကာကွယ် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဝလ္လူရော’ (အသားခြောက်) မည်၏။


Mala malla dhāraṇe. Malati. Malaṃ. Mallati. Mallo.

မလ၊ မလ္လ-ဓာတ်တို့သည် ဆောင်ခြင်း (ဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ မလတိ။ မလံ။ မလ္လတိ။ မလ္လော။


Bhala bhalla paribhāsanahiṃsādānesu. Bhalati. Bhallati.

ဘလ၊ ဘလ္လ-ဓာတ်တို့သည် ကြိမ်းမောင်းခြင်း (ပရိဘာသန)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ)၊ ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘလတိ။ ဘလ္လတိ။


Kala saṅkhyāne. Kalati. Kalā, kālo.

ကလ-ဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်း (သင်္ချာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကလတိ။ ကလာ၊ ကာလော။


Ettha kalāti soḷasabhāgādibhāgo. Kāloti ‘‘ettako atkkanto’’tiādinā kalitabbo saṅkhātabboti kālo, pubbaṇhādisamayo.

ဤ၌ ‘ကလာ’ ဟူသည် ဆယ့်ခြောက်ဖို့တစ်ဖို့စသော အစိတ်အပိုင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကာလော’ ဟူသည် ‘ဤမျှ လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ’ ဟူသော နည်းဖြင့် ရေတွက်အပ် တိုင်းတာအပ်သောကြောင့် ‘ကာလ’ မည်၏။ နံနက်စသော အချိန်သမယ ဖြစ်သည်။


Kalla asadde. Asaddo. Nissaddo. Kallati.

ကလ္လ-ဓာတ်သည် အသံမရှိခြင်း (အသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘အသဒ္ဒေါ’၊ ‘နိဿဒ္ဒေါ’ (အသံမရှိသော၊ ဆိတ်ငြိမ်သော)။ ကလ္လတိ။


Jala dittiyaṃ. Jalati. Jalaṃ, jalanto, pajjalanto, jalamāno.

ဇလ-ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇလတိ။ ဇလံ၊ ဇလန္တော၊ ပဇ္ဇလန္တော၊ ဇလမာနော။


Ko [Pg.167] eti siriyā jalaṃ. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti me sutaṃ. Saddhammapajjoto jalito.

‘ကို ဧတိ သိရိယာ ဇလံ’ (အဘယ်သူသည် ကျက်သရေဖြင့် တောက်ပခြင်းသို့ ရောက်သနည်း)။ ‘ဇလံဝ ယသသာ အဋ္ဌာ၊ ဒေဝဒတ္တောတိ မေ သုတံ’ (ဒေဝဒတ်သည် ကျော်စောသတင်းဖြင့် တောက်ပလျက် တည်၏ဟု ငါကြားရ၏)။ ‘သဒ္ဓမ္မပဇ္ဇောတော ဇလိတော’ (သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ဆီမီးသည် ထွန်းလင်းတောက်ပအပ်ပြီ)။


Hula calane. Hulati. Halo. Haloti phālo, so hi holeti bhūmiṃ bhindanto mattikakhaṇḍaṃ cāletīti ‘‘halo’’ti vuccati ukārassa akāraṃ katvā.

ဟုလ-ဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်း (စလန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟုလတိ။ ဟလော။ ‘ဟလော’ ဟူသည် ထွန်သွား ဖြစ်၏။ ထိုထွန်သွားသည် မြေကြီးကို ဖြတ်ခွဲလျက် မြေစိုင်မြေခဲကို လှုပ်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ‘ဟလ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဥ-အက္ခရာကို အ-အက္ခရာ ပြု၍ ဖြစ်သည်။


Cala kampane. Calati. Calito, acalo. Mahanto bhūmicālo. Calanaṃ, cālo.

စလ-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (ကမ္ပန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စလတိ။ စလိတော၊ အစလော။ မဟန္တော ဘူမိစာလော (ကြီးစွာသော မြေငလျင်လှုပ်ခြင်း)။ စလနံ၊ စာလော။


Jala dhaññe. Jalati. Jalaṃ.

ဇလ-ဓာတ်သည် ဆန်စပါး ကောက်ပဲသီးနှံ (ဓည) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇလတိ။ ဇလံ။


Ṭala ṭula velambe. Ṭalati. Ṭulati.

ဋလ၊ ဋုလ-ဓာတ်တို့သည် တွဲလဲဆွဲခြင်း၊ ဖင့်နွှဲခြင်း (ဝေလမ္ဗ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဋလတိ။ ဋုလတိ။


Thala ṭhāne. Thalati. Thalo. Thaloti nirudakappadeso. Pabbajjānibbānesupi taṃsadisattā tabbohāro. Yathā hi loke udakoghena anottharaṇaṭṭhānaṃ ‘‘thalo’’ti vuccati, evaṃ kilesoghena anottharaṇīyattā pabbajjā nibbānañca ‘‘thalo’’ti vuccati, ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti hi vuttaṃ.

ထလ-ဓာတ်သည် တည်ရာ (ဌာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထလတိ။ ထလော။ ‘ထလော’ ဟူသည် ရေမရှိသော ကုန်းမြေအရပ် ဖြစ်သည်။ ရဟန်းအဖြစ်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့၌လည်း ထိုကုန်းမြေနှင့် တူသောကြောင့် ‘ထလ’ ဟူသော ဝေါဟာရကို သုံးနှုန်းအပ်၏။ လောက၌ ရေအလျဉ်ဖြင့် မလွှမ်းမိုးနိုင်သော အရပ်ကို ‘ကုန်း (ထလ)’ ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ကိလေသာအလျဉ်ဖြင့် မလွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်နှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ‘ကုန်း (ထလ)’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘သံသရာကို ကူးမြောက်၍ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သော ဗြာဟ္မဏသည် ကုန်းပေါ်၌ ရပ်တည်၏’ ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။


Phāla vilekhane. Phālati bhūmiṃ vilekhati bhindatīti phālo.

ဖာလ-ဓာတ်သည် ထွန်ယက်ခြင်း၊ ခွဲခြမ်းခြင်း (ဝိလေခန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မြေကြီးကို ထွန်ယက်တတ် ခွဲခြမ်းတတ်သောကြောင့် ‘ဖာလော’ (ထွန်သွား) မည်၏။


Nala ganthe. Nalati.

နလ-ဓာတ်သည် သီကုံးခြင်း၊ ချည်နှောင်ခြင်း (ဂန္ထ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နလတိ။


Bala pāṇane. Iha pāṇanaṃ jīvanaṃ sasanañca. Balati. Balaṃ, bālo.

ဗလ-ဓာတ်သည် အသက်ရှင်ခြင်း၊ ထွက်သက်ဝင်သက်ရှူခြင်း (ပါဏန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘ပါဏန’ ဟူသည် အသက်ရှင်ခြင်း (ဇီဝန) နှင့် အသက်ရှူခြင်း (သသန) ကို ဆိုလိုသည်။ ဗလတိ။ ဗလံ၊ ဗာလော။


Ettha balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalabhogabalādikaṃ balaṃ. Atha vā balanti sammājīvanaṃ jīvanti etenāti balaṃ, saddhādikaṃ balaṃ. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘assaddhiye na kampatīti saddhābala’’ntiādi vuttaṃ, taṃ daḷhaṭṭhena balanti vattabbānaṃ saddhādīnaṃ akampanabhāvadassanatthaṃ vuttanti [Pg.168] daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnaṃ atthātisayayogato assaddhiyādīnaṃ abhibhavanena saddhādibalānaṃ abhibhavanatthopi gahetabbo ‘‘abalā naṃ baliyantī’’ti ettha viya. Bāloti balati assasati ceva passasati cāti bālo, assasitapassasitamattena jīvati, na seṭṭhena paññājīvitenāti vuttaṃ hoti. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘balantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti attho’’ti. Paññājīvinoyeva hi jīvitaṃ seṭṭhaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti.

ဤ၌ ‘ဗလံ’ ဟူသည် အသက်မွေးမှုကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဗလ’ မည်၏၊ ကိုယ်အား၊ စည်းစိမ်အား စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် ‘ဗလ’ မည်၏၊ သဒ္ဓါစသော အားတရားတို့ ဖြစ်သည်။ နိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌မူ ‘မယုံကြည်ခြင်း၌ မတုန်လှုပ်သောကြောင့် သဒ္ဓါဗလ’ စသည်ဖြင့် ဟောဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် ခိုင်ခံ့သောသဘောရှိသဖြင့် ‘ဗလ’ ဟု ဆိုအပ်သော သဒ္ဓါစသော တရားတို့၏ မတုန်လှုပ်သော သဘောကို ပြခြင်းငှာ ဟောကြားတော်မူကြောင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဓာတ်တို့၏ အနက်အစွမ်း ထူးကဲခြင်းကြောင့် မယုံကြည်ခြင်းစသည်တို့ကို နှိမ်နင်းတတ်သဖြင့် သဒ္ဓါစသော အားတို့၏ နှိမ်နင်းခြင်းအနက်ကိုလည်း ယူထိုက်၏၊ ‘ခွန်အားနည်းသူတို့ကို ခွန်အားကြီးသူတို့သည် နှိပ်စက်ကုန်၏’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဗာလော’ (လူမိုက်) ဟူသည် အသက်ရှူသွင်း ရှူထုတ်ရုံမျှဖြင့် အသက်ရှင်တတ်သောကြောင့် ‘ဗာလ’ မည်၏။ ထွက်သက်ဝင်သက် ရှူရုံမျှဖြင့်သာ အသက်ရှင်၏၊ မြတ်သော ပညာဖြင့် အသက်မွေးခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ ‘ဗလန္တီတိ ဗာလာ၊ ထွက်သက်ဝင်သက် ရှူရုံမျှဖြင့် အသက်ရှင်ကြကုန်၏၊ ပညာဖြင့် အသက်မွေးခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပညာဖြင့် အသက်မွေးသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်းသည်သာ လွန်ကဲမွန်မြတ်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ပညာဖြင့် အသက်မွေးခြင်းကို အမြတ်ဆုံး အသက်ရှင်ခြင်းဟု ဆိုကြကုန်၏’ ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။


Pula mahatte. Pulati. Vipulaṃ.

ပုလ-ဓာတ်သည် ကြီးမြတ်ခြင်း၊ ကျယ်ပြောခြင်း (မဟတ္တ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပုလတိ။ ဝိပုလံ။


Kula saṅkhāne bandhumhi ca. Kolati. Kulaṃ, kolo.

ကုလ-ဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်း (သင်္ချာန) နှင့် ဆွေမျိုးစု (ဗန္ဓု) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကောလတိ။ ကုလံ၊ ကောလော။


Sala gamane. Salati.

သလ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂမန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သလတိ။


Kila pītiya kīḷanesu. Pītassa bhāvo pītiyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kīḷanaṃ kīḷāyeva. Kilati.

ကိလ-ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) နှင့် ကစားခြင်း (ကီဠန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ နှစ်သက်သည်၏အဖြစ်သည် ‘ပီတိယံ’ (နှစ်သက်ဖွယ်) မည်၏၊ ‘ဒက္ခိယံ’ (ကျွမ်းကျင်မှု) ကဲ့သို့တည်း။ ကစားခြင်းသည် ‘ကီဠာ’ ပင် ဖြစ်သည်။ ကိလတိ။


Ila kampane. Ilati. Elaṃ, elā. Ettha elaṃ vuccati doso. Kenaṭṭhena? Kampanaṭṭhena. Dosoti cettha aguṇo veditabbo, na paṭigho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti idamettha nidassanaṃ.

ဣလ-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (ကမ္ပန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣလတိ။ ဧလံ၊ ဧလာ။ ဤ၌ ‘ဧလံ’ ဟူသည် အပြစ် (ဒေါသ) ကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အနက်ကြောင့်နည်း။ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်ကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ‘ဒေါသ’ ဟူသည်မှာ အမျက်ထွက်ခြင်း (ပဋိဃ) မဟုတ်၊ မကောင်းသောအပြစ် (အဂုဏ) ဟု သိအပ်၏။ ‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ’ (အပြစ်ကင်းသော အင်္ဂါရှိသော၊ အဖြူရောင် အမိုးရှိသော) ဟူသော ဤစကားသည် ဤနေရာ၌ သာဓက ဖြစ်သည်။


Apica elaṃ vuccati udakaṃ. Tathā hi ‘‘elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisanto āyasmā sāriputto ‘‘elaṃ vuccati udaka’’nti āha. Elāti lālā vuccati ‘‘elamūgo’’ti ettha viya. Apica elāti kheḷo vuccati ‘‘sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti ettha viya. Ettha nelapatiṃ vācanti kheḷabindunipātavirahitaṃ [Pg.169] vacananti attho. Lālākheḷavācakassa tu elāsaddassa aññaṃ pavattinimittaṃ pariyesitabbaṃ. Anekappavattinimittā hi saddā. Kiṃ vā aññena pavattinimittena, ila kampaneti evaṃ vuttaṃ kampanaṃ eva lālākheḷavācakassa elāsaddassa pavattinimittaṃ, tasmā ilanti jigucchitabbabhāvena kampenti hadayacalanaṃ pāpuṇanti janā etthāti elāti attho gahetabbo. Samānapavattinimittāyeva hi saddā lokasaṅketavasena nānāpadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Hinoti gacchatīti hetu, sappati gacchatīti sappo, gacchatīti goti. Tathā asamānappavattinimittāyeva samānapadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Rañcatīti rājā, bhūmiṃ pāletīti bhūmipālo, nare indatīti narindoti. Esa nayo sabbatthāpi vibhāvetabbo.

တစ်နည်းအားဖြင့် ‘ဧလံ’ ကို ရေဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ‘ဧလမ္ဗုဇံ ကဏ္ဍကိံ ဝါရိဇံ ယထာ’ ဟူသော ဤပါဠိ၏ အနက်ကို ပြဆိုတော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်သည် ‘ဧလံ ဟူသည် ရေကို ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ‘ဧလာမုဂေါ’ (တံတွေးယိုသော ဆွံ့အသူ) ဟူသော ပုဒ်၌ ကဲ့သို့ ‘ဧလာ’ ကို သွားရည် (တံတွေး) ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘သုတွာ နေလပတိံ ဝါစံ၊ ဝါဠာ ပန္ထာ အပက္ကမုံ’ ဟူသော ဤဂါထာ၌ ကဲ့သို့ ‘ဧလာ’ ကို တံတွေးဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ‘နေလပတိံ ဝါစံ’ ဟူသည် တံတွေးစက် တံတွေးပေါက် ဖိတ်စင်ခြင်းမှ ကင်းသော စကားဟု အနက်ရ၏။ သို့သော် သွားရည်၊ တံတွေးကို ဟောသော ‘ဧလာ’ သဒ္ဒါ၏ အခြားသော ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း နိမိတ် (ပဝတ္တိနိမိတ်) ကို ရှာဖွေအပ်၏။ သဒ္ဒါတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းနိမိတ် အများအပြား ရှိတတ်ကြကုန်၏။ သို့တည်းမဟုတ် အခြား ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းနိမိတ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ‘ဣလ ကမ္ပနေ’ ဟု ဆိုအပ်သော တုန်လှုပ်ခြင်း (ကမ္ပန) သဘောသည်ပင်လျှင် သွားရည်နှင့် တံတွေးကို ဟောသော ‘ဧလာ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းနိမိတ် ဖြစ်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် လူတို့သည် ဤသွားရည် တံတွေး၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် တုန်လှုပ်ကြကုန်၏၊ နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဧလာ’ ဟု အနက်ယူအပ်၏။ တူညီသော ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းနိမိတ် ရှိကြကုန်သော သဒ္ဒါတို့သည်ပင် လောကဝေါဟာရ အမှတ်အသားအားဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အနက်တို့ကို ဟောတတ်ကြကုန်၏။ ပုံစံကား - ‘ဟိနောတိ ဂစ္ဆတီတိ ဟေတု’ (သွားတတ်သောကြောင့် ဟေတု မည်၏)၊ ‘သပ္ပတိ ဂစ္ဆတီတိ သပ္ပေါ’ (တွားသွားတတ်သောကြောင့် သပ္ပ/မြွေ မည်၏)၊ ‘ဂစ္ဆတီတိ ဂေါ’ (သွားတတ်သောကြောင့် ဂေါ/နွား မည်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ မတူညီသော ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းနိမိတ် ရှိကြကုန်သော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း တူညီသော အနက်တစ်ခုတည်းကို ဟောတတ်ကြကုန်၏။ ပုံစံကား - ‘ရဉ္စတီတိ ရာဇာ’ (တိုင်းသူပြည်သားကို နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် ရာဇာ မည်၏)၊ ‘ဘူမိံ ပါလေတီတိ ဘူမိပါလော’ (မြေကြီးကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ဘူမိပါလ မည်၏)၊ ‘နရေ ဣန္ဒတီတိ နရိန္ဒော’ (လူတို့တွင် အစိုးရသောကြောင့် နရိန္ဒ မည်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌လည်း ခွဲခြားသိမြင်အပ်၏။


Ila gatiyaṃ. Ilati.

ဣလ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣလတိ။


Hila hāvakaraṇe. Helati.

ဟိလ-ဓာတ်သည် အမူအရာပြခြင်း၊ မိညှို့ခြင်း (ဟာဝကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟေလတိ။


Sila uñche. Silati.

သိလ-ဓာတ်သည် ကောက်သင်းကောက်ခြင်း (ဥဉ္ဆ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိလတိ။


Tila sinehane. Tilati. Tilaṃ, telaṃ, tilo.

တိလ-ဓာတ်သည် စေးထန်းခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း (သိနေဟန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တိလတိ။ တိလံ၊ တေလံ၊ တိလော။


Cila vasane. Cilati.

စိလ-ဓာတ်သည် ဝတ်ဆင်ခြင်း (ဝသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စိလတိ။


Vala vilāsane. Valati.

ဝလ-ဓာတ်သည် တင့်တယ်ခြင်း၊ ကစားခြင်း (ဝိလာသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝလတိ။


Pila gahaṇe. Pilati.

ပိလ-ဓာတ်သည် ယူခြင်း (ဂဟဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပိလတိ။


Mila sinehane. Milati.

မိလ-ဓာတ်သည် စေးထန်းခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း (သိနေဟန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မိလတိ။


Phula sañcale pharaṇe ca. Phulati.

ဖုလ-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (သဉ္စလ) နှင့် ပြန့်နှံ့ခြင်း (ဖရဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဖုလတိ။


Lakārantadhāturūpāni.

လ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Vakārantadhātu

ဝ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Vā [Pg.170] gatigandhanesu. Vāti. Vāto.

ဝါ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) နှင့် အနံ့လွင့်ခြင်း (ဂန္ဓန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝါတိ။ ဝါတော။


Vī pajanakanti asanakhādana gatīsu. Pajanaṃ calanaṃ. Kanti abhiruci. Asanaṃ bhattaparibhogo. Khādanaṃ pūvādibhakkhanaṃ. Gati gamanaṃ. Veti.

ဝီ-ဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်း (ပဇန)၊ နှစ်သက်ခြင်း (ကန္တိ)၊ စားသုံးခြင်း (အသန)၊ ခဲဖွယ်စားခြင်း (ခါဒန)၊ သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ‘ပဇန’ ဟူသည် လှုပ်ရှားခြင်း (စလန) တည်း။ ‘ကန္တိ’ ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ခြင်း (အဘိရုစိ) တည်း။ ‘အသန’ ဟူသည် ဆွမ်းခဲဖွယ်ကို သုံးဆောင်ခြင်း (ဘတ္တပရိဘောဂ) တည်း။ ‘ခါဒန’ ဟူသည် မုန့်စသည်တို့ကို ခဲစားခြင်း (ပူဝါဒိဘက္ခန) တည်း။ ‘ဂတိ’ ဟူသည် သွားခြင်း (ဂမန) တည်း။ ဝေတိ။


Ve tantasantāne. Vāyati. Tantavāyo.

ဝေ-ဓာတ်သည် ရက်ကန်းရက်ခြင်း (တန္တသန္တာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါယတိ။ တန္တဝါယော။


Ve sosane. Vāyati.

ဝေ-ဓာတ်သည် ခြောက်သွေ့စေခြင်း (သောသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါယတိ။


Dhivu khivu nidassane. Dhevati. Khevati.

ဓိဝု၊ ခိဝု-ဓာတ်တို့သည် ညွှန်ပြခြင်း၊ သာဓကပြခြင်း (နိဒဿန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓေဝတိ။ ခေဝတိ။


Thivu dittiyaṃ. Thevati. Madhumadhukā thevanti.

Thivu-ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Thevati = တောက်ပ၏။ Madhumadhukā thevanti = ချိုမြိန်သော နွယ်ချိုပင်တို့သည် တောက်ပကုန်၏။


Jīva pāṇadhāraṇe. Jīvati. Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā. Jīvitaṃ kappeti.

Jīva-ဓာတ်သည် အသက်ရှင်ခြင်း (အသက်ကို ဆောင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jīvati = အသက်ရှင်၏။ Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā = ဇီဝိတ၊ ဇီဝ၊ ဇီဝိကာ (အသက်၊ အသက်ရှင်ခြင်း၊ အသက်မွေးမှု)။ Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā = မြတ်သောမင်းကြီး... အကျွန်ုပ်တို့အား အသက်မွေးမှုသည် ရှိပါ၏၊ ထိုအသက်မွေးမှုသည်လည်း ဖြစ်သလို (ရရုံမျှ) သာ ဖြစ်ပါ၏။ Jīvitaṃ kappeti = အသက်မွေးမှုကို ပြု၏။


Piva miva tiva niva thūliye. Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati.

Piva၊ Miva၊ Tiva၊ Niva-ဓာတ်တို့သည် ဆူဖြိုးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Pivati = ဆူဖြိုး၏။ Pivaro = ဆူဖြိုးသောသူ (လိပ်)။ Mivati = ဆူဖြိုး၏။ Tivati = ဆူဖြိုး၏။ Nivati = ဆူဖြိုး၏။


Ettha ca pivaroti kacchapo, yo koci vā thūlasarīro. Tathā hi ‘‘pivaro kacchape thūle’’ti pubbācariyehi vuttaṃ.

ဤစကား၌ 'ပိဝရ' ဟူသည် လိပ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဆူဖြိုးသော ကိုယ်ရှိသူ တစ်စုံတစ်ယောက်ကို သော်လည်းကောင်း ဆိုလို၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ 'ပိဝရ-ဟူသည် လိပ်နှင့် ဆူဖြိုးသူ၌ ဖြစ်၏' ဟု ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။


Ava pālane. Avati. Buddho mama avataṃ.

Ava-ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Avati = စောင့်ရှောက်၏။ Buddho mama avataṃ = မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း။


Bhava gatiyaṃ. Savati.

Bhava-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Savati = သွား၏။


Kava vaṇṇe. Kavati.

Kava-ဓာတ်သည် ရေးခြယ်ခြင်း (ချီးမွမ်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kavati = ရေးခြယ်၏ (ချီးမွမ်း၏)။


Khivu made. Khivati.

Khivu-ဓာတ်သည် ယစ်မူးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Khivati = ယစ်မူး၏။


Dhovu dhovane. Dhovati.

Dhovu-ဓာတ်သည် ဆေးကြောခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Dhovati = ဆေးကြော၏။


Devu [Pg.171] deva devane. Devati ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.

Devu-ဓာတ်သည် မြည်တမ်းခြင်း (သို့မဟုတ် စိုးရိမ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Devati = မြည်တမ်း၏။ Ādevati = အထူးမြည်တမ်း၏။ Paridevati = Ng ငိုကြွေးမြည်တမ်း၏။ Ādevo = အထူးမြည်တမ်းခြင်း။ Paridevo = ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်း။ Ādevanā = အထူးမြည်တမ်းခြင်း။ Paridevanā = ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်း။ Ādevitattaṃ = အထူးမြည်တမ်းသည်၏အဖြစ်။ Paridevitattaṃ = ငိုကြွေးမြည်တမ်းသည်၏အဖြစ်။


Sevu kevu khevu gevu gilevu mevu milevu secane. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati milevati.

Sevu၊ Kevu၊ Khevu၊ Gevu၊ Gilevu၊ Mevu၊ Milevu-ဓာတ်တို့သည် သွန်းလောင်းခြင်း (ရေဖျန်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Sevati = သွန်းလောင်း၏။ Kevati = သွန်းလောင်း၏။ Khevati = သွန်းလောင်း၏။ Gevati = သွန်းလောင်း၏။ Gilevati = သွန်းလောင်း၏။ Mevati = သွန်းလောင်း၏။ Milevati = သွန်းလောင်း၏။


Devu plutagatiyaṃ. Plutagati pariplutagamanaṃ. Devati.

Devu-ဓာတ်သည် ခုန်ပျံသွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Plutagati ဟူသည် ဟိုမှသည် ခုန်ပျံကျော်လွှား၍ သွားခြင်းတည်း။ Devati = ခုန်ပျံသွား၏။


Dhātu gatisuddhiyaṃ. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.

Dhātu (သို့မဟုတ် Dhāvu) ဓာတ်သည် ပြေးခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Dhāvati = ပြေး၏။ Vidhāvati = အထူးသဖြင့် ပြေး၏။ Ādhāvati = ရှေးရှုပြေး၏။ Paridhāvati = ထက်ဝန်းကျင်ပြေး၏။ Dhāvako = ပြေးတတ်သောသူ။


Civu ādānasaṃvaresu. Civati.

Civu-ဓာတ်သည် ယူခြင်း၊ စောင့်စည်းခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Civati = ယူ၏၊ စောင့်စည်း၏။


Cevi cetanātulye. Cevati.

Cevi-ဓာတ်သည် စေတနာနှင့်တူခြင်း (စိတ်ကူးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Cevati = စိတ်ကူး၏။


Vakārantadhāturūpāni.

ဝ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Sakārantadhātu

သ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Sā pāke. Sāti.

Sā-ဓာတ်သည် ချက်ခြင်း (ကျက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sāti = ချက်၏ (ကျက်၏)။


Si sevāyaṃ. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.

Si-ဓာတ်သည် မှီဝဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Sevati = မှီဝဲ၏။ Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ = မှီဝဲခြင်း၊ မှီဝဲသောသူ၊ မှီဝဲအပ်သော၊ ကောင်းမြတ်သောသူ (သို့မဟုတ် ချမ်းသာပေးတတ်သော)၊ နိဗ္ဗာန် (သို့မဟုတ် ချမ်းသာ)။


Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttaritaraṃ bhajetha;

ယုတ်ညံ့သူကို မှီဝဲသောသူသည် ဆုတ်ယုတ်ရ၏၊ မိမိနှင့်တူသူကို မှီဝဲသောသူသည် မည်သည့်အခါမျှ မဆုတ်ယုတ်ရုံမျှသာ ရှိ၏၊ မြတ်သောသူကို ဆည်းကပ်မှီဝဲသောသူသည် လျင်မြန်စွာ ကြီးပွားတိုးတက်၏၊ ထို့ကြောင့် မိမိထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူကိုသာ ဆည်းကပ်မှီဝဲရာ၏။


Si gatibuddhīsu. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.

Si-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ သိခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Seti = သွား၏၊ သိ၏။ Atiseti = လွန်ကဲစွာသွား၏၊ လွန်ကဲစွာသိ၏။ Atisituṃ = လွန်ကဲစွာသွားခြင်းငှာ။ Atisitvā = လွန်ကဲစွာသွားပြီး၍။ Setu = တံတား။


Sī [Pg.172] saye. Sayo supanaṃ. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.

Sī-ဓာတ်သည် အိပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Sayo ဟူသည် အိပ်စက်ခြင်းတည်း။ Seti = အိပ်၏။ Sayati = အိပ်၏။ Senaṃ, sayanaṃ = အိပ်ရာ။


Su gatiyaṃ. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.

Su-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Savati = သွား၏။ Pasavati = ဖြစ်ထွန်း၏။ Pasuto, suto = ညွတ်သောသူ (သို့မဟုတ် အားထုတ်သောသူ)၊ စေလွှတ်အပ်သောသူ။


Ettha sutoti dūto, ‘‘vittiñhi maṃ vindati suta disvā’’ti ‘‘devasuto ca mātalī’’ti ca imāni tattha payogāni.

ဤစကား၌ 'သုတ' ဟူသည် တမန်ကို ဆိုလို၏။ 'သုတ (တမန်) ကို မြင်ရသဖြင့် ငါ့အား နှစ်သက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နတ်တမန်ဖြစ်သော မာတလိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသည်တို့ကား ထိုအနက်၌ သုံးနှုန်းသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Su savane. Savanaṃ sandanaṃ. Savati. Āsavo.

Su-ဓာတ်သည် စီးဆင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Savana ဟူသည် စီးဆင်းခြင်းတည်း။ Savati = စီးဆင်း၏။ Āsavo = အာသဝေါတရား။


Sū pasave. Pasavo jananaṃ. Savati, pasavati. Suttaṃ.

Sū-ဓာတ်သည် မွေးဖွားခြင်း (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pasava ဟူသည် မွေးဖွားခြင်း (ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း) တည်း။ Savati = ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ Pasavati = မွေးဖွား၏။ Suttaṃ = သုတ် (ဒေသနာတော်)။


Ettha pana suttanti atthe savati janetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, tadaññampi vā hatthisuttādi suttaṃ.

ဤစကား၌ 'သုတ္တ' ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ် (မွေးဖွားပေးတတ်) သောကြောင့် သုတ္တ (သုတ်) မည်၏၊ ၎င်းသည် ပိဋကတ်သုံးပုံဝင် ဘုရားဟောဒေသနာတော်ကို လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး ဆင်ကျုံးကျမ်း စသည်တို့ကို လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။


Sū pāṇagabbhavimocanesu. Sūti. Pasūti. Pasūto.

Sū-ဓာတ်သည် သန္ဓေသားကို လွတ်မြောက်စေခြင်း (သားဖွားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sūti = သားဖွားခြင်း။ Pasūti = သားဖွားခြင်း။ Pasūto = မွေးဖွားအပ်သောသူ။


Su peraṇe. Suti.

Su-ဓာတ်သည် စေခိုင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Suti = စေခိုင်း၏။


Se khaye. Sīyati. Ekārassīyādeso.

Se-ဓာတ်သည် ကုန်ခမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Sīyati = ကုန်ခမ်း၏။ Ekārassīyādeso = ဧ-အက္ခရာကို အီ-အက္ခရာအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ (အာဒေသ) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။


Se pāke. Seti.

Se-ဓာတ်သည် ချက်ခြင်း (ကျက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Seti = ချက်၏ (ကျက်၏)။


Se gatiyaṃ. Seti. Setu.

Se-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Seti = သွား၏။ Setu = တံတား။


Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.

Hiṃsa-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Hiṃsati = ညှဉ်းဲ၏။ Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā = ညှဉ်းဆဲတတ်သောသူ၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း။


Issa issāyaṃ. Issati. Purisaparakkamassa devā na issanti. Issā, issāyanā.

Issa-ဓာတ်သည် ငြူစူခြင်း (မနာလိုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Issati = ငြူစူ၏။ Purisaparakkamassa devā na issanti = ယောက်ျား၏ လုံ့လဝီရိယကို နတ်တို့သည် မငြူစူကုန်။ Issā, issāyanā = မနာလိုခြင်း၊ မနာလိုခြင်း။


Namassa vandanānatiyaṃ. Vandanānati nāma vandanāsaṅkhātaṃ namanaṃ, sakammakoyevāyaṃ dhātu, na namudhātu viya sakammako ceva akammako ca. Namassati.

Namassa-ဓာတ်သည် ရှိခိုးခြင်း၊ ညွတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝန္ဒနာနတိ ဟူသည် ရှိခိုးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ညွတ်ခြင်းတည်း။ ဤဓာတ်သည် သကမ္မက (ကံရှိသော) ဓာတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ နမုဓာတ်ကဲ့သို့ သကမ္မကလည်းဖြစ်၊ အကမ္မကလည်းဖြစ်သည် မဟုတ်ပေ။ Namassati = ရှိခိုး၏။


Ghusa sadde. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.

Ghusa-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Ghusati, ghosati = အသံပြု၏၊ ကြွေးကြော်၏။ Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso = ပဲ့တင်သံ၊ ပြင်းစွာသောအသံ၊ နှုတ်မြွက်သံ။


Cusa [Pg.173] pāne. Cusati.

Cusa-ဓာတ်သည် စုပ်ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Cusati = စုပ်ယူ၏။


Pusa buddhiyaṃ. Pusati. Poso. Sampīḷe mama posanaṃ. Posananti vaḍḍhanaṃ.

Pusa-ဓာတ်သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Pusati = ကြီးပွားစေ၏။ Poso = ယောက်ျား (မွေးမြူအပ်သောသူ)။ Sampīḷe mama posanaṃ = ညှဉ်းဆဲခြင်း၌ ငါ့ကို မွေးမြူခြင်း (ကျွေးမွေးခြင်း) သည် ရှိ၏။ Posananti vaḍḍhanaṃ = ပေါသန ဟူသည် ကြီးပွားစေခြင်းတည်း။


Musa theyye. Thenanaṃ theyyaṃ corikā. Musati. Duddikkho cakkhumusano. Musalo.

Musa-ဓာတ်သည် ခိုးယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Thenana ဟူသည်လည်းကောင်း၊ theyya ဟူသည်လည်းကောင်း ခိုးယူခြင်း (corikā) ပင်တည်း။ Musati = ခိုးယူ၏။ Duddikkho cakkhumusano = ဘေးဘယာကြောင့် ကြည့်ရှုရခက်ခဲခြင်းသည် မျက်စိကို လှည့်စားတတ်၏။ Musalo = ကျည်ပွေ့။


Pusa pasave. Pusati.

Pusa-ဓာတ်သည် မွေးဖွားခြင်း (ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pusati = ဖြစ်ပေါ်စေ၏။


Vāsi bhūsa alaṅkāre. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

ဝါသိ-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဝါသတိ။ ဘူသတိ၊ ဝိဘူသတိ။ ဘူသနံ၊ ဝိဘူသနံ။


Usa rujāyaṃ. Usati.

ဥသ-ဓာတ်သည် နာကျင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဥသတိ။


Isa ucche. Esati. Isi.

ဣသ-ဓာတ်သည် ရှာမှီးခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဧသတိ။ ဣသိ။


Ettha pana sīlādayo guṇe esantīti isayo, buddhādayo ariyā tāpasapabbajjāya ca pabbajitā narā. ‘‘Isi tāpaso jaṭilo jaṭī jaṭādharo’’ti ete tāpasapariyāyā.

ဤ၌မူကား သီလစသော ဂုဏ်တို့ကို ရှာမှီးတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဣသယော’ (ရသေ့တို့) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုရသေ့တို့သည် ဘုရားအစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ရသေ့ရဟန်းအဖြစ်ဖြင့် ရဟန်းပြုကုန်သော လူတို့တည်း။ ‘ဣသိ၊ တာပသော၊ ဇဋိလော၊ ဇဋီ၊ ဇဋာဓရော’ ဟူသော ဤစကားလုံးတို့သည် ရသေ့ (တာပသ) ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) တို့တည်း။


Kasa vilekhane. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.

ကသ-ဓာတ်သည် ရေးခြစ်ခြင်း (ထွန်ယက်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ကသတိ၊ ကဿတိ။ ကဿကော၊ အာကာသော။


Ettha kassakoti kasikārako. Ākāsoti nabhaṃ. Tañhi na kassatīti ākāso. Kasituṃ vilekhituṃ na sakkāti attho. Imāni tadabhidhānāni –

ဤ၌ ကဿကဟူသည် လယ်လုပ်သူ (လယ်သမား) ဖြစ်၏။ အာကာသဟူသည် ကောင်းကင် ဖြစ်၏။ ထိုကောင်းကင်ကို ထွန်ယက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ‘အာကာသ’ ဟု ခေါ်၏။ ထွန်ယက်ခြင်းငှာ သို့မဟုတ် ခြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုကောင်းကင်၏ အမည်တို့ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏ -


Ākāso ambaraṃ abbhaṃ, antalikkha’maghaṃ nabhaṃ;

Vehāso gaganaṃ devo, kha’mādiccapathopi ca.

အာကာသ၊ အမ္ဗရ၊ အဗ္ဘ၊ အန္တလိက္ခ၊ အဃ၊ နဘ၊ ဝေဟာသ၊ ဂဂန၊ ดေဝ၊ ခ၊ အာဒိစ္စပထ။


Tārāpatho ca nakkhatta-patho ravipathopi ca;

Vehāyasaṃ vāyupatho, apatho anilañjasaṃ.

တာရာပထ၊ နက္ခတ္တပထ၊ ရဝိပထ၊ ဝေဟာယသ၊ ဝါယုပထ၊ အပထ၊ အနိလဉ္ဇသ (တို့သည်လည်း ကောင်းကင်၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်)။


Kasa [Pg.174] sisa jasa jhasa vasa masa disa jusa yusa hiṃsatthā. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.

ကသ၊ သိသ၊ ဇသ၊ ဈသ၊ ဝသ၊ မသ၊ ဒိသ၊ ဇုသ၊ ယုသ-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကသတိ။ သိသတိ။ ဇသတိ။ ဈသတိ။ ဝသတိ။ မသတိ။ မသကော။ ဩမသတိ၊ ဩမသဝါဒေါ။ ဒိသတိ။ ဇုသတိ။ ယူးသတိ။


Tattha omasatīti vijjhati. Omasavādoti paresaṃ sūciyā viya vijjhanavādo. Masakoti makaso.

ထိုဓာတ်တို့တွင် ‘ဩမသတိ’ ဟူသည် (စကားဖြင့်) ထိုးနှက်၏။ ‘ဩမသဝါဒေါ’ ဟူသည် သူတပါးတို့အား အပ်ဖြင့် ဆွတ်ထိုးသကဲ့သို့ ထိုးနှက်၍ ပြောဆိုသောစကား ဖြစ်၏။ ‘မသကော’ ဟူသည် ခြင် ဖြစ်၏။


Bhassa bhassane. Bhassanti kathanaṃ vuccati ‘‘āvāso gocaro bhassaṃ. Bhassakāraka’’ntiādīsu viya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhanti bhāsitaṃ, vacananti attho. Ettha pana –

ဘဿ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘အာဝါသော ဂေါစရော ဘဿံ’၊ ‘ဘဿကာရကံ’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ‘ဘဿံ’ ဟူသည် ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဘဿတိ။ ဘဋ္ဌံ။ ‘ဘဋ္ဌံ’ ဟူသည် ပြောဆိုအပ်သောစကားဟူသော အနက်တည်း။ ဤ၌မူကား -


‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;

Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti

“အရှင်မဟာမုနိ... အရှင်ဘုရား၏ ဂါထာတို့သည် ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်ကုန်၏၊ အနက်သဘောနှင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ဘုရားတပည့်တော်သည် ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားဖြင့် ကျေနပ်ကြည်ညိုရပါပြီ၊ အရှင်ဘုရားသည်လည်း ဘုရားတပည့်တော်၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူပါ” ဟူသော-


Pāḷi nidassanaṃ. Tattha nijjhattoti nijjhāpito dhammojapaññāya paññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti subhāsitena.

ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘နိဇ္ဈတ္တော’ ဟူသည် တရား၏ အရသာဟု ဆိုအပ်သော ပညာဖြင့် သဘောပေါက် နားလည်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဖြစ်ပါအံ့ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘သုဘဋ္ဌေန’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကားဖြင့် ဟူလို။


Jisu nisu visu misu vassa secane. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati.

ဇိသု၊ နိသု၊ ဝိသု၊ မိသု၊ ဝဿ-ဓာတ်တို့သည် သွန်းဖျန်းခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇေသတိ။ နေသတိ။ ဝေသတိ။ မေသတိ။ ဒေဝေါ ဝဿတိ (မိုးရွာ၏)။


Marisu sahane ca. Cakāro secanāpekkhako. Marisati.

မရိသု-ဓာတ်သည် သည်းခံခြင်း၌လည်းကောင်း (သွန်းဖျန်းခြင်း၌လည်းကောင်း) ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် သွန်းဖျန်းခြင်းကို မျှော်ကိုး၏။ မရိသတိ။


Pusa posane. Posati. Poso. Kammacittautuāhiārehi posiyatīti poso. ‘‘Aññepi devo posetī’’ti dassanato pana curādigaṇepi imaṃ dhātuṃ vakkhāma.

ပုသ-ဓာတ်သည် ကျွေးမွေးမွေးမြူခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ပေါသတိ။ ပေါသော။ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရတို့ဖြင့် မွေးမြူအပ်သောကြောင့် ‘ပေါသော’ မည်၏။ “အညေပိ ဒေဝေါ ပေါသေတိ” ဟူသော ဝစနအရမူကား စုရာဒိဂိုဏ်း၌လည်း ဤဓာတ်ကို ပြဦးအံ့။


Pisu silisu pusu palusu usu upadāhe. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.

ပိသု၊ သိလိသု၊ ပုသု၊ ပလူသု၊ ဥသု-ဓာတ်တို့သည် ပူလောင်ခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပေသတိ။ သိလေသတိ။ သိလေသော။ ပေါသတိ။ ပလောသတိ။ ဩသတိ။ ဥသု။


Ghasu saṃharise. Saṃhariso saṅghaṭṭanaṃ. Ghassati.

ဃသု-ဓာတ်သည် ပွတ်တိုက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ သံဟရိသဟူသည် ထိခိုက်ပွတ်တိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဃဿတိ။


Hasu āliṅge. Āliṅgo upagūhanaṃ. Hassati.

ဟသု-ဓာတ်သည် ဖက်ယမ်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ အာလိင်္ဂဟူသည် ပွေ့ဖက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဟဿတိ။


Hasa [Pg.175] hasane. Hasati. Assā hasanti, ājānīyā hasanti, pahasati, uhasati. Kārite ‘‘hāseti’’iccādi, uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. Hakāralopena mandahasanaṃ ‘‘sita’’nti vuccati ‘‘sitaṃ pātvākāsī’’tiādīsu.

ဟသ-ဓာတ်သည် ရယ်မောခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဟသတိ။ မြင်းတို့သည် ရယ်ကုန်၏၊ အာဇာနည်မြင်းတို့သည် ရယ်ကုန်၏၊ ပဟသတိ၊ ဥဟသတိ။ ကာရိတ်၌ ‘ဟာသေတိ’ စသည်၊ ဥဟသိယမာနော၊ ဟာသော၊ ပဟာသော၊ ဟသနံ၊ ပဟသနံ၊ ဟသိတံ။ ဟ-အက္ခရာကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် သာယာစွာ ပြုံးရယ်ခြင်းကို ‘သိတ’ ဟု ခေါ်၏၊ “သိတံ ပါတွာကာသိ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Tattha uhasatīti avahasati. Udasiyamānoti avahasiyamāno. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā uhasati’’ iti ca ‘‘so mātugāmena uhasiyamāno’’ iti ca. Hāsoti hasanaṃ vā somanassaṃ vā ‘‘hāso me upapajjathā’’tiādīsu viya.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် ‘ဥဟသတိ’ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ပြက်ရယ်ပြု၏။ ‘ဥဟသိယမာနော’ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ပြက်ရယ်ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို၌ ဤပါဠိသည် “ဤသာသနာတော်၌ တောသို့ သွားသော၊ သို့မဟုတ် သစ်ပင်ရင်းသို့ သွားသော၊ သို့မဟုတ် ဆိတ်ငြိမ်ရာအိမ်သို့ သွားသော ရဟန်းထံသို့ မိန်းမသည် ချဉ်းကပ်၍ ကဲ့ရဲ့ပြက်ရယ်ပြု၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုရဟန်းသည် မိန်းမ၏ ကဲ့ရဲ့ပြက်ရယ်ပြုခြင်းကို ခံရသည်ဖြစ်၍” ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။ ‘ဟာသော’ ဟူသည် ရယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ “ဟာသော မေ ဥပပဇ္ဇထ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Tusa hasa hisa rasa sadde. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘bheriyo sabbā vajjantu, vīṇā sabbā rasantu tā’’ iti.

တုသ၊ ဟသ၊ ဟိသ၊ ရသ-ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ တုသတိ၊ ဟသတိ၊ ဟိသတိ၊ ရသတိ၊ ရသိတံ။ ထို၌ ဤပါဠိသည် “စည်အားလုံးတို့ကို တီးခတ်ကြကုန်လော့၊ စောင်းအားလုံးတို့သည်လည်း မြည်ကြကုန်လော့” ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Rasa assādane. Rasati. Raso.

ရသ-ဓာတ်သည် အရသာကို ခံစားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ရသတိ။ ရသော။


Rasa assādasinehesu. Rasati. Raso.

ရသ-ဓာတ်သည် အရသာကို ခံစားခြင်းနှင့် ချစ်ခင်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ရသတိ။ ရသော။


Rasa hāniyaṃ. Rasati. Rasanaṃ, raso.

ရသ-ဓာတ်သည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ရသတိ။ ရသနံ၊ ရသော။


Atrāyaṃ pāḷi –

ထို၌ ဤပါဠိသည် -


‘‘Naheva ṭhita nā’sīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ;

Yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti.

“မတ်တပ်ရပ်နေသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်နေသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်နေသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ ခရီးသွားနေသူကိုသော်လည်းကောင်း (မငဲ့ကွက်ဘဲ) မျက်စိတစ်မှိတ်မျှလောက်သော အချိန်၌သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအရွယ်သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Tattha rasatibbayoti so so vayo rasati parihāyati, na vaḍḍhatīti attho.

ထိုဂါထာ၌ ‘ရသတိဗ္ဗယော’ ဟူသည် ထိုထိုသော အရွယ်သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏၊ မကြီးပွားမတိုးတက်ဟူသော အနက်တည်း။


Lasa silesanakīḷanesu. Lasati. Lāso. Lasī ca te nippalitā. Lasi vuccati matthaluṅgaṃ. Nippalitāti nikkhantā.

လသ-ဓာတ်သည် ကပ်ငြိခြင်းနှင့် ကစားခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ လသတိ။ လာသော။ ‘လသီ စ တေ နิပ္ပလိတာ’ ဟူသော ပါဠိ၌ ‘လသီ’ ဟူသည် ဦးနှောက်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘နိပ္ပလိတာ’ ဟူသည် ထွက်သွားကုန်ပြီ ဟူလို။


Nisa [Pg.176] samādhimhi. Samādhi samādhānaṃ cittekaggatā. Nesati.

နိသ-ဓာတ်သည် တည်ကြည်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ သမာဓိဟူသည် စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်၏။ နေသတိ။


Misa masa sadde rose ca. Mesati. Masati. Meso. Masako.

မိသ၊ မသ-ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းနှင့် အမျက်ထွက်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ မေသတိ။ မသတိ။ မေသော။ မသကော။


Pisi pesu gatiyaṃ. Pisati. Pesati.

ပိသိ၊ ပေသု-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပိသတိ။ ပေသတိ။


Sasu hiṃsāyaṃ. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ vuccati asi.

သသ-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ သသတိ။ သတ္ထံ။ ‘သတ္ထ’ ဟူသည် ဓားကို ဆိုလိုသည်။


Saṃsa thutiyañca. Cakāro hiṃsāpekkhāya. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā iccādīni.

သံသ-ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း၌လည်းကောင်း (ညှဉ်းဆဲခြင်း၌လည်းကောင်း) ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ကို မျှော်ကိုး၏။ သံသတိ၊ ပသံသတိ။ ပသံသာ၊ ပသံသနာ။ ပသတ္ထော ဘဂဝါ။ ပသံသမာနော၊ ပသံသိတော၊ ပသံသကော၊ ပသံသိတဗ္ဗော၊ ပသံသနီယော၊ ပါသံသော၊ ပသံသိတွာ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Disa pekkhane. Etissā pana nānārūpāni bhavanti – ‘‘dissati padissati’’ iccādi akammakaṃ. ‘‘Passati dakkhati’’iccādi sakammakaṃ.

ဒิသ-ဓာတ်သည် ကြည့်ရှုမြင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထိုဓာတ်၏ များစွာသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ - “ဒိဿတိ၊ ပဒိဿတိ” စသည်တို့သည် အကမ္မက ဖြစ်၏။ “ပဿတိ၊ ဒက္ခတိ” စသည်တို့သည် သကမ္မက ဖြစ်၏။


Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.

ဒိဿတု၊ ပဿတု၊ ဒက္ခတု။ ဒိဿေယျ၊ ပဿေယျ၊ ဒက္ခေယျ။ ဒိဿေ၊ ပဿေ၊ ဒက္ခေ။ ဒိဿ၊ ပဿ၊ ဒက္ခ။ အဒိဿာ၊ အပဿာ။ ‘အဒ္ဒါ သီဒန္တရေ နဂေ’။ အဒ္ဒက္ခာ၊ အဒ္ဒက္ခုံ၊ အဒဿုံ။ အဒဿိ၊ အပဿိ၊ အဒက္ခိ။


Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Evaṃ vattamānapañcamiyādivasena vitthāretabbāni. Kārite ‘‘dasseti dassayatī’’ti rūpāni. Kamme ‘‘passiyati’’ iccādīni.

ဒဿိဿတိ၊ ပဿိဿတိ၊ ဒက္ခိဿတိ။ အဒဿိဿာ၊ အပဿိဿာ၊ ဒက္ခိဿာ။ ဤသို့လျှင် ဝတ္တမာန၊ ပဉ္စမီ ဝိဘတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ချဲ့အပ်ကုန်၏။ ကာရိတ်၌ ‘ဒဿေတိ၊ ဒဿယတိ’ ဟူသော ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မ၌ ‘ပဿိယဲတိ’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassananti nāmikapadāni. Tadatthe pana tumatthe ca ‘‘dakkhitāye’’ti rūpaṃ. ‘‘Āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti hi pāḷi. Imasmiṃ pana pāḷippadese ‘‘dakkhitāye’’ti idaṃ tadatthe tumatthe vā catutthiyā rūpaṃ. Tathā [Pg.177] hi dakkhitāyeti imassa dassanatthāyāti vā passitunti vā attho yojetabbo. Disātiādīsu pana puratthimādibhedāpi disāti vuccati. Yathāha –

ဒိသာ၊ ပဿော၊ ပဿံ၊ ပဿိတာ၊ ဒဿေတာ၊ ဒဿနံ၊ ဝိပဿနာ၊ ဉာဏဒဿန ဟူသည်တို့သည် နာမ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအနက်၌ သော်လည်းကောင်း၊ တုမုန္-ဝိဘတ်အနက်၌ သော်လည်းကောင်း ‘ဒက္ခိတာယေ’ ဟူသော ပုံစံ ဖြစ်၏။ “အာဂတာမှ ဣမံ ဓမ္မသမယံ၊ ဒက္ခိတာယေ အပရာဇိတသံဃံ” ဟူ၍ ပါဠိရှိ၏။ ဤပါဠိဒေသ၌ ‘ဒက္ခိတာယေ’ ဟူသော ဤစကားလုံးသည် စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ ပုံစံဖြစ်ပြီး ထိုအနက်၌ သော်လည်းကောင်း၊ တုမုန္-ဝိဘတ်အနက်၌ သော်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ‘ဒက္ခိတာယေ’ ဟူသော ဤပုဒ်ကို ‘ဖူးမြော်ခြင်းအကျိုးငှာ’ သို့မဟုတ် ‘ဖူးမြော်ခြင်းငှာ’ ဟု အနက် ယှဉ်အပ်၏။ ‘ဒိသာ’ စသော ပုဒ်တို့၌လည်း အရှေ့အရပ်စသော အရပ်ကွဲပြားမှုတို့ကိုလည်း ‘ဒိသာ’ ဟု ခေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Disā catasso vidisā catasso,Uddhaṃ adho dasa disatā imāyo;

Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā,Yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti.

“အရပ်ကြီး ၄ ပါး၊ အရပ်ငယ် ၄ ပါး၊ အထက်နှင့် အောက် အရပ်အားဖြင့် ဤအရပ်မျက်နှာတို့သည် ၁၀ ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ သင်သည် အိပ်မက်၌ ခြောက်ဖက်သော အစွယ်ရှိသော ဆင်မင်းကို မြင်ခဲ့ရ၏၊ ထိုနဂါးမင်းသည် အဘယ်အရပ်၌ တည်သနည်း” ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Mātāpitādayopi. Yathāha –

မိဘအစရှိသည်တို့ကိုလည်း (အရပ်ဟု ခေါ်၏)။ ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ -


‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;

Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā;

အမိအဖတို့သည် အရှေ့အရပ် (ရှေ့မျက်နှာအရပ်) မည်ကုန်၏၊ ဆရာသမားတို့သည် တောင်အရပ် မည်ကုန်၏၊ သားမယားတို့သည် အနောက်အရပ် (နောက်ကွယ်အရပ်) မည်ကုန်၏၊ အဆွေခင်ပွန်း အပေါင်းအဖော်တို့သည် မြောက်အရပ် မည်ကုန်၏။


Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;

Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti;

အစေခံ အလုပ်သမားတို့သည် အောက်အရပ် မည်ကုန်၏၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် အထက်အရပ် မည်ကုန်၏၊ အိမ်ထောင်စု၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော လူဝတ်ကြောင်သည် ဤအရပ်တို့ကို ရှိခိုးပူဇော်ရာ၏။


Paccayadāyakāpi. Yathāha – ‘‘agārino annadapānavatthadā, avhāyikā nampi disaṃ vadantī’’ti.

ပစ္စည်းဒါယကာတို့ကိုလည်း (အရပ်ဟု ခေါ်၏)။ ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း— 'ဆွမ်း၊ ရေ၊ သင်္ကန်းကို လှူဒါန်းတတ်ကုန်သော၊ ပင့်ဖိတ်တတ်ကုန်သော လူဝတ်ကြောင်တို့ကိုလည်း အရပ်ဟူ၍ ဆိုကုန်၏'။


Nibbānampi. Yathāha –

နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း (အရပ်ဟု ခေါ်၏)။ ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း—


‘‘Etādisā paramā setaketu,Yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavantī’’ti;

'သေတကေတု... ဤသို့သော မြတ်လှစွာသော အရပ် (နိဗ္ဗာန်) ရှိ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ရောက်သဖြင့် ဆင်းရဲကင်း၍ ချမ်းသာခြင်း ရှိကြကုန်၏'။


Evaṃ disāsaddena vuccamānaṃ attharūpaṃ ñatvā idānissa nibbacanamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Dissati candāvaṭṭanādivasena ‘‘ayaṃ purimā ayaṃ pacchimā’’tiādinā nānappakārato paññāyatīti disā, puratthimadisādayo. Tathā ‘‘ime amhākaṃ garuṭṭhāna’ntiādinā passitabbāti disā, mātāpitādayo. Dissanti sakāya puññakriyāya ime dāyakāti paññāyantīti disā, paccayadāyakā. Dissati uppādavayābhāvena niccadhammattā sabbakālampi vijjatīti disā, nibbānaṃ. Passoti kāraṇākāraṇaṃ [Pg.178] passatīti passo. Evaṃ passatīti passaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –

ဤသို့ 'ဒိသာ' သဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အနက်သဘောကို သိပြီးလျှင် ယခုအခါ ၎င်း၏ ဝါစကအနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ လ၏ လှည့်ပတ်မှု စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဤကား ရှေ့အရပ်၊ ဤကား နောက်အရပ်' စသည်ဖြင့် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် သိအပ် (မြင်အပ်) သောကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏၊ အရှေ့အရပ် စသည်တို့တည်း။ ထို့အတူ 'ဤသူတို့သည် ငါတို့၏ အလေးဂရုပြုရာ အရိုအသေပြုရာ ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း' စသည်ဖြင့် ကြည့်ရှုအပ် (လေးစားအပ်) သောကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏၊ အမိအဖ စသည်တို့တည်း။ မိမိတို့ပြုသော ကောင်းမှုကံအားဖြင့် 'ဤသူတို့သည် အလှူရှင် ဒါယကာတို့တည်း' ဟု ထင်ရှား သိမြင်အပ်သောကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏၊ ပစ္စည်းဒါယကာတို့တည်း။ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းမရှိသဖြင့် မြဲသောတရား ဖြစ်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌လည်း ထင်ရှားရှိနေသောကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏၊ နိဗ္ဗာန်တည်း။ 'ပဿ' ဟူသည် အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို မြင်တတ်သောကြောင့် 'ပဿ' မည်၏။ ဤသို့ မြင်တတ်သည်ဖြစ်၍ 'ပဿံ' မည်၏။ ဤ၌ ဤပါဠိသည်ကား—


‘‘Passati passo passantaṃ, apassantampi passati;

Apassanto apassantaṃ, passantampi na passatī’’ti.

'မြင်တတ်သောသူ (ပညာမျက်စိရှိသူ) သည် မြင်တတ်သောသူကိုလည်း မြင်၏၊ မမြင်တတ်သောသူကိုလည်း မြင်၏။ မမြင်တတ်သောသူ (ပညာမျက်စိမရှိသူ) သည် မမြင်တတ်သောသူကိုလည်း မမြင်၊ မြင်တတ်သောသူကိုလည်း မမြင်နိုင်ပါ'။


Passatīti passitā. Dassetīti dassitā. Dassananti dassanakriyā. Apica dassananti cakkhuviññāṇaṃ. Tañhi rūpārammaṇaṃ passatīti dassananti vuccati. Tathā ‘‘dassanena pahātabbā dhammā’’ti vacanato dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū paṭhamataraṃ passatīti? No na passati, disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato, tasmā ‘‘passatī’’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ajjāpi rājānaṃ na passāmīti vadanto gāmavāsī nidassanaṃ.

မြင်တတ်သောကြောင့် 'ပဿိတာ' မည်၏။ ပြတတ်သောကြောင့် 'ဒဿိတာ' မည်၏။ 'ဒဿန' ဟူသည် မြင်ခြင်းအမှုတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ဒဿန' ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ်တည်း။ ထိုစက္ခုဝိညာဉ်သည် ရူပါရုံကို မြင်တတ်သောကြောင့် 'ဒဿန' ဟု ခေါ်၏။ ထို့အတူ 'ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ' ဟူသော ဝစနအရ 'ဒဿန' မည်သည် သောတာပတ္တိမဂ်တည်း။ အဘယ်ကြောင့် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဒဿနဟု ခေါ်သနည်း? နိဗ္ဗာန်ကို ဦးဦးဖျားဖျား ဖူးမြင်ရသောကြောင့်တည်း။ 'ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် သောတာပတ္တိမဂ်ထက် ရှေးဦးစွာ မြင်သည်မဟုတ်လော' ဟု မေးသော်— မြင်သည်ကား မဟုတ်တည်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သော်လည်း သံယောဇဉ်တို့ကို မပယ်သတ်နိုင်သဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို မပြီးမြောက်စေသောကြောင့် 'မြင်၏' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့်— တစ်နေရာရာ၌ မင်းကြီးကို ဖူးတွေ့ရသော်လည်း လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို ဆက်သ၍ ကိစ္စမပြီးမြောက်သေးသောကြောင့် 'ယနေ့တိုင် ငါသည် မင်းကြီးကို မဖူးရသေးပါ' ဟု ပြောဆိုသော ရွာသားကဲ့သို့ ဥပမာရှိ၏။


Vipassanāti aniccādivasena khandhānaṃ vipassanakaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti ettha hi dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti ettha maggo, ‘‘ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca [Pg.179] pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Etthetaṃ bhavati –

'ဝိပဿနာ' ဟူသည် အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာတို့ကို အထူးသဖြင့် ရှုတတ်သောဉာဏ်တည်း။ 'ဉာဏဒဿန' ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'မမေ့မလျော့ဘဲ ဉာဏဒဿနကို ရစေ၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုသည် 'ဉာဏဒဿန' မည်၏။ 'ဉာဏဒဿနအလို့ငှာ စိတ်ကို ရှေးရှုပို့ဆောင်၏၊ ညွတ်စေ၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် 'ဉာဏဒဿန' မည်၏။ 'ထိုသူတို့သည် အတုမရှိသော သမ္ဗောဓိဉာဏ်တည်းဟူသော ဉာဏဒဿနကို ရခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန်' ဟူသော ဤပါဠိ၌ မဂ်ဉာဏ်သည် 'ဉာဏဒဿန' မည်၏။ 'ဤသည်ကား အခြားသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ ဖြစ်သော အရိယာတို့၏ မြတ်သော ဉာဏဒဿနထူးကို ရအပ်သော ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းတည်း' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဖိုလ်ဉာဏ်သည် 'ဉာဏဒဿန' မည်၏။ 'ငါ့အား ဉာဏဒဿနသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ ငါ၏ စေတောဝိမုတ္တိသည် မပျက်စီးနိုင်ပြီ၊ ဤကား နောက်ဆုံးဘဝတည်း၊ ယခုအခါ တစ်ဖန်ဘဝသစ်မရှိတော့ပြီ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပစ္ဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် 'ဉာဏဒဿန' မည်၏။ 'သေလွန်၍ ခုနစ်ရက်ရှိပြီဖြစ်သော အာဠာရကာလာမကို ငါ့အား သိမြင်သော ဉာဏဒဿန ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် 'ဉာဏဒဿန' မည်၏။ ဤအနက်၌ ဤသို့ သံပေါက်ရှိ၏—


‘‘Dibbacakkhupi maggopi, phalañcāpi vipassanā;

Paccavekkhaṇañāṇampi, ñāṇaṃ sabbaññutāpi ca;

Ñāṇadassanasaddena, ime atthā pavuccare’’ti.

'ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဉာဏ်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်လည်းကောင်း၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်လည်းကောင်း ဟူသော ဤအနက်တို့ကို ဉာဏဒဿနသဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားအပ်ကုန်၏'။


Daṃsa daṃsane. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Kārite ālokaṃ vidaṃseti.

ဒံသဓာတ်သည် မြင်ခြင်း၊ ပြခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ ဒံသတိ၊ ဝိဒံသတိ (ပြ၏)။ ဒန္တ (သွား)။ ကာရိတ်အနက်၌ 'အာလောကံ ဝိဒံသေတိ' (အလင်းရောင်ကို ပြစေ၏)။


Esa buddhiyaṃ. Esati.

ဧသဓာတ်သည် သိခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ဧသတိ (သိ၏/ရှာမှီး၏)။


Saṃsa kathane. Saṃsati. Yo me saṃse mahānāgaṃ.

သံသဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ သံသတိ။ ဝါကျသာဓက— 'ယော မေ သံသေ မဟာနာဂံ' (အကြင်သူသည် ငါ့အား မြတ်သောဆင်ပြောင်ကြီး [သို့မဟုတ် မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်] ကို ပြောကြားရာ၏)။


Kilisa bādhane. Kilisati. Kileso.

ကိလိသဓာတ်သည် နှိပ်စက်ခြင်း၊ ပူပန်စေခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ကိလိသတိ။ ကိလေသ (ကိလေသာ)။


Ettha bādhanaṭṭhena rāgādayopi ‘‘kilesā’’ti vuccanti dukkhampi. Etesu dukkhavasena –

ဤ၌ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်ကြောင့် ရာဂစသည်တို့ကိုလည်း 'ကိလေသာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ကိုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဒုက္ခ၏အစွမ်းအားဖြင့်—


‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe kilesamattano;

Ānandiyaṃ vicariṃsu, ramaṇīye giribbaje’’ti

'ရှေးအခါက မိမိ၏ ဆင်းရဲခြင်း (ကိလေသ) အကြောင်းကို ရရှိသဖြင့် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ဂိရိဗ္ဗဇ (ရာဇဂြိုဟ်တောင်တန်း) ၌ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လှည့်လည်ကျက်စားခဲ့ကြကုန်၏' ဟု—


Payogo veditabbo. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘kilissatī’’ti rūpaṃ.

ဝါကျအသုံးကို သိအပ်၏။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ၌မူ 'ကိလိဿတိ' ဟု ရုပ်ရှိ၏။


Vasa sinehane. Vasati. Vasā.

ဝသဓာတ်သည် စေးထန်းခြင်း၊ အဆီပျော်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ဝသတိ။ ဝသာ (အဆီခဲ/ဆီဦး)။


Ettha ca vasā nāma vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati.

ဤ၌လည်း 'ဝသာ' ဟူသည် အရည်ပျော်နေသော အဆီတည်း။ ထိုအဆီသည် အရောင်အားဖြင့် အုန်းဆီအရောင်ကဲ့သို့ ရှိ၏။ ယာဂုချဉ်ရည်၌ ဆမ်းအပ်သော ဆီအရောင်ကဲ့သို့ ရှိ၏ ဟုလည်း ပြောဆိုရန် သင့်တော်၏။


Īsa hiṃsāgatidassanesu. Īsati. Īso.

ဤသဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သွားခြင်း၊ မြင်ခြင်း အနက်တို့၌ ရှိ၏။ ဤသတိ။ ဤသ (အစိုးရသူ၊ မြတ်သောသူ)။


Bhāsabyattāyaṃ vācāyaṃ. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.

ဘာသဓာတ်သည် ထင်ရှားသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ဘာသတိ။ ဘာသာ၊ ဘာသိတ၊ ဘာတာ (နောင်တော်/အစ်ကို)။ ပရိဘာသတိ။ ပရိဘာသာ၊ ပရိဘာသက။


Tatra [Pg.180] bhāsanti atthaṃ etāyāti bhāsā, māgadhabhāsādi. Bhāsitanti vacanaṃ. Vacanattho hi bhāsitasaddo niccaṃ napuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘sutvā luddassa bhāsita’’nti. Vāccaliṅgo pana bhāsitasaddo tiliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘bhāsito dhammo, bhāsitaṃ catusaccaṃ, bhāsitā vācā’’ti. Pubbe bhāsatīti bhātā, jeṭṭhabhātāti vuttaṃ hoti. So hi pubbe jātattā evaṃ vattuṃlabhati. Kiñcāpi bhātusaddo ‘‘bhātikasataṃ, sattabhātaro. Bhātaraṃ kena dosena, dujjāsi dakarakkhino’’tiādīsu jeṭṭhakaniṭṭhabhātūsu vattati, tathāpi yebhuyyena jeṭṭhake nirūṭṭho, ‘‘bhātā’’ti hi vutte jeṭṭhabhātāti viññāyati, tasmā katthaci ṭhāne ‘‘kaniṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttaṃ.

ထိုစကားတို့တွင်— ထိုစကားဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဘာသာ' ဟု ခေါ်၏၊ မာဂဓဘာသာ စသည်တို့တည်း။ 'ဘာသိတ' ဟူသည် စကားတည်း။ စကားအနက်ရှိသော 'ဘာသိတ' သဒ္ဒါသည် အမြဲတစေ နပုန်းလိင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သာဓက— 'သုတွာ လုဒ္ဒဿ ဘာသိတံ' (မုဆိုး၏ စကားကို ကြားရ၍) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကံအနက် (ဝါစျလိင်) ရှိသော 'ဘာသိတ' သဒ္ဒါသည်မူ လိင်သုံးပါးလုံး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သာဓက— 'ဘာသိတော ဓမ္မော' (ဟောကြားအပ်သော တရား)၊ 'ဘာသိတံ စတုသစ္စံ' (ဟောကြားအပ်သော သစ္စာလေးပါး)၊ 'ဘာသိတာ ဝါစာ' (ပြောဆိုအပ်သော စကား) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဘာတာ' မည်၏၊ နောင်တော် (အစ်ကို) ကို ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုနောင်တော်သည် ရှေးဦးစွာ မွေးဖွားလာသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုခွင့် ရရှိ၏။ 'ဘာတု' သဒ္ဒါသည် 'ဘာတိကသတံ' (ညီနောင်တစ်ရာ)၊ 'သတ္တဘာတရော' (ညီနောင်ခုနစ်ယောက်)၊ 'ဘာတရံ ကေန ဒေါသေန ဒုဇ္ဇာသိ ဒကရက္ခိနော' စသည်တို့၌ နောင်တော် ညီထွေး နှစ်ဦးလုံး၌ ဝတ်သော်လည်း၊ အများအားဖြင့် နောင်တော်၌သာ ရုဠှီအားဖြင့် တည်၏။ 'ဘာတာ' ဟု ဆိုလျှင် နောင်တော် (အစ်ကို) ဟု သိနားလည်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အချို့သော နေရာတို့၌ 'kaniṭṭhabhātā' (ညီထွေး) ဟု ထူးခြားစွာ ခွဲခြား၍ ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။


Nanu ca bho katthaci ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana bhātāsaddassa kaniṭṭhepi vattanato pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Yathā hi hariṇesu vattamānassa migasaddassa kadāci avasesacatuppadesupi vattanato ‘‘hariṇamigo’’ti visesetvā vācaṃ bhāsanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Yathā ca gohatthimahiṃsaacchasūkarasasabiḷārādīsu sāmaññavasena migasadde vattamānepi ‘‘migacammaṃ migamaṃsa’’nti āgataṭṭhāne ‘‘hariṇassā’’ti visesanasaddaṃ vināpi ‘‘hariṇamigacammaṃ hariṇamigamaṃsa’’nti visesatthādhigamo hoti, ettha na gohatthiādīnaṃ cammaṃ vā maṃsaṃ vā viññāyati. Tathā ‘‘migamaṃsaṃ khādantī’’ti vacanassa gohatthiādīnaṃ maṃsaṃ khādantīti attho na sambhavati, evameva katthaci vināpi jeṭṭhakaiti visesanasaddaṃ ‘‘bhātā’’ti vutteyeva ‘‘jeṭṭhakabhātā’’ti attho viññāyatīti. Nanu ca bho ‘‘migacammaṃ, migamaṃsa’’nti ettha cammamaṃsasaddeheva [Pg.181] visesatthādhigamo hotīti? Na hoti, migasaddassa iva cammamaṃsasaddānaṃ sāmaññavasena vattanato, evañca sati kena visesatthādhigamo hotīti ce? Lokasaṅketavasena, tathā hi migasadde ca cammasaddādīsu ca sāmaññavasena vattamānesupi lokasaṅketena paricchinnattā gohatthiādīnaṃ cammādīni na ñāyanti lokena, atha kho hariṇacammādīniyeva ñāyanti. ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammuti kāraṇa’’nti hi vuttanti daṭṭhabbaṃ.

အိုအချင်းတို့၊ အချို့သောအရပ်၌ 'အစ်ကိုကြီး' (ဇေဋ္ဌဘာတာ) ဟု ထူးခြားစွာ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော။ မှန်ပါ၏၊ ထိုသို့ဆိုသော်လည်း 'ဘာတု' သဒ္ဒါသည် ညီငယ်၌လည်း ဝတ်သဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းအကျိုးငှာ 'အစ်ကိုကြီး' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် သမင်တို့၌ ဖြစ်သော 'မိဂ' သဒ္ဒါသည် တစ်ရံတစ်ခါ ကြွင်းသော ခြေလေးချောင်း တိရစ္ဆာန်တို့၌လည်း ဝတ်သဖြင့် 'သမင်မိဂ' (ဟရိဏမိဂ) ဟု ထူးခြားစွာ စကားကို ပြောဆိုကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ ဤအရာ၌ သိအပ်၏။ နွား၊ ဆင်၊ ကျွဲ၊ ဝက်ဝံ၊ တောဝက်၊ ယုန်၊ ကြောင် စသည်တို့၌ သာမန်အားဖြင့် 'မိဂ' သဒ္ဒါ ဝတ်သော်လည်း 'မိဂစမ္မံ မိဂမံသံ' ဟု လာသောအရပ်၌ 'သမင်၏' ဟူသော ဝိသေသနသဒ္ဒါ မပါသော်လည်း 'သမင်သား၊ သမင်ရေ' ဟူ၍ ထူးခြားသော အနက်ကို သိရသကဲ့သို့၊ ဤ၌ နွား ဆင် စသည်တို့၏ အရေ သို့မဟုတ် အသားကို မသိအပ်ပေ။ ထို့ပြင် 'သမင်သားကို စားကုန်၏' ဟူသော စကား၏ နွား ဆင် စသည်တို့၏ အသားကို စားကုန်၏ဟူသော အနက်သည် မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် အချို့သောအရပ်၌ 'ဇေဋ္ဌက' ဟူသော ဝိသေသနသဒ္ဒါ မပါသော်လည်း 'အစ်ကို' (ဘာတာ) ဟု ဆိုရုံမျှဖြင့် 'အစ်ကိုကြီး' ဟူသော အနက်ကို သိရလေ၏။ အိုအချင်းတို့၊ 'မိဂစမ္မံ မိဂမံသံ' ဟူသော ဤအရာ၌ စမ္မ, မံသ သဒ္ဒါတို့ဖြင့်သာ ထူးခြားသော အနက်ကို သိအပ်သည် မဟုတ်လော။ မဟုတ်ပါ၊ မိဂသဒ္ဒါကဲ့သို့ စမ္မ, မံသ သဒ္ဒါတို့သည် သာမန်အားဖြင့် ဝတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အရာဖြင့် ထူးခြားသောအနက်ကို သိရပါသနည်းဟု မေးအံ့။ လောကသတ်မှတ်ချက် (လောကသင်္ကေတ) အားဖြင့် သိရ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မိဂသဒ္ဒါ၌လည်းကောင်း၊ စမ္မသဒ္ဒါစသည်တို့၌လည်းကောင်း သာမန်အားဖြင့် ဝတ်သော်လည်း လောကသတ်မှတ်ချက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် လောကသည် နွား ဆင် စသည်တို့၏ အရေစသည်တို့ကို မသိအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား သမင်ရေစသည်တို့ကိုသာ သိအပ်၏။ 'သင်္ကေတစကားသည် သစ္စာ (အမှန်) ဖြစ်၏၊ လောကသမုတိသည် အကြောင်းဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်ကို ရှုအပ်၏။


Gilesu anvicchāyaṃ. Punappunaṃ icchā anvicchā. Gilesati.

ဂိလေသု ဓာတ်သည် အဖန်တလဲလဲ အလိုရှိခြင်း (အနွိစ္ဆာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဖန်တလဲလဲ အလိုရှိခြင်းကို အနွိစ္ဆာ ဟု ဆို၏။ ဂိလေသတိ။


Yesu payatane. Yesati.

ယေသု ဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်း (ပယတန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယေသတိ။


Jesu nesu esu hesu gatiyaṃ. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Dhātvantassa pana saññogavasena ‘‘jessati, nessatī’’tiādīnipi gahetabbāni. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Ettha ca –

ဇေသု၊ နေသု၊ ဧသု၊ ဟေသု ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇေသတိ။ နေသတိ။ ဧသတိ။ ဟေသတိ။ ဓာတ်၏အဆုံး၌ သံယောဂဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဇေဿတိ၊ နေဿတိ' စသည်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ ဇေဿမာနော။ ဇေဿံ၊ ဇေဿန္တော။ ဤ၌ လည်းကောင်း -


‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;

Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu cā’’ti

''တောဆင်ရိုင်းကို ဆင်မသည် ညီညာသောအရပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ မညီညာသောအရပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တောင်ကြားလမ်းခရီးတို့၌ သွားနေသော ထိုတောဆင်ရိုင်းနောက်သို့ လိုက်သကဲ့သို့'' ဟူ၍


Pāḷi nidassanaṃ.

ပါဠိသာဓက ဖြစ်၏။


Desu hesu abyattasadde. Desati. Hesati.

ဒေသု၊ ဟေသု ဓာတ်တို့သည် မထင်ရှားသော စကားသံ (အဗျတ္တသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒေသတိ။ ဟေသတိ။


Kāsa saddakucchāyaṃ. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati.

ကာသ ဓာတ်သည် အသံညှိုးနွမ်းခြင်း/ချောင်းဆိုးခြင်း (သဒ္ဒကုစ္ဆာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကာသတိ၊ ဥက္ကာသတိ။ ကာသော။ 'ချောင်းဆိုးခြင်း၊ ပန်းနာရင်ကြပ်ခြင်း၊ ကြောက်လန့်ခြင်း၊ လူမိုက်ဖြစ်ခြင်း၊ ခွန်အားနည်းခြင်းသို့ ရောက်ရ၏' (ဟူသော ဂါထာလာ၏)။


Kāsu bhāsu dittiyaṃ. Dittīti pākaṭatā, virājanatā vā. Kāsati, pakāsati. Pakāsati tejo. Dūre santo pakāsenti. Bhāsati. Pabhāsati midaṃ byamhaṃ. Pakāso. Kāsu obhāso.

ကာသု၊ ဘာသု ဓာတ်တို့သည် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ တောက်ပခြင်းဟူသည် ထင်ရှားခြင်း သို့မဟုတ် တင့်တယ်စည်ပင်ခြင်းတည်း။ ကာသတိ၊ ပကာသတိ။ တန်ခိုးရှိန်စော် တောက်ပ၏ (ပကာသတိ တေဇော)။ သူတော်ကောင်းတို့သည် ဝေးသောအရပ်၌ ရှိသော်လည်း ထင်ရှားကုန်၏ (ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ)။ ဘာသတိ။ ဤဘုံဗိမာန်သည် တောက်ပ၏ (ပဘာသတိ မိဒံ ဗျမှံ)။ ပကာသော။ ကာသု ဓာတ်သည် အရောင်တောက်ပခြင်း (ဩဘာသ) အနက်၌ ဖြစ်၏။


Tatra [Pg.182] pakāsatīti pakāso, pākaṭo hotīti attho. Tucchabhāvena puñjabhāvena vā kāsati pakāsati pākaṭā hotīti kāsu. ‘‘Kāsu’’ iti āvāṭopi vuccati rāsipi.

ထိုနှစ်ခုတို့တွင် ပကာသတိ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ပကာသော၊ ထင်ရှား၏ ဟု အနက်ရ၏။ အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ စုပုံခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားတောက်ပတတ်သောကြောင့် ကာသု မည်၏။ 'ကာသု' ဟု မြေတွင်း (အာဝါဋ) ကိုလည်းကောင်း၊ အစု (ရာသိ) ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


‘‘Kiṃnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathi;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃkāsuyā karissasī’’ti

''အဆွေရတုသေ၊ အဘယ်ကြောင့် အဆောတလျင် တွင်းကို တူးသနည်း၊ ငါမေးသော် ကောင်းစွာပြောပါလော့၊ တွင်းဖြင့် အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း'' ဟူ၍


Ettha hi āvāṭo kāsu nāma. ‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti ettha rāsi. Kārite – pakāsetīti pakāsako. Obhāsetīti obhāsako. Kamme pakāsiyatīti pakāsito. Evaṃ bhāsito. Bhāve – kāsanā. Saṅkāsanā. Pakāsanā. Tumantāditte ‘‘pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ. Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā’’ti rūpāni bhavanti. Taddhite bhāsu etassa atthīti bhāsuro, pabhassaro yo koci. Bhāsuroti vā kesarasīho. Imasmiṃ atthe bhāsusaddo ‘‘rāja dittiya’’nti ettha rājasaddo viya virājanavācako siyā, tasmā rūpasiriyā virājanasampannatāya bhāsu virājanatā etassa atthīti bhāsuroti nibbacanaṃ ñeyyaṃ.

ဤဂါထာ၌ တွင်းကို ကာသု မည်၏။ ''ကိုယ်ခန္ဓာ ကျွမ်းလောင်လျက် ငိုကြွေးသောလူတို့သည် မီးကျီးစု (အင်္ဂါရကာသု) ကို ဖြန့်ကြကုန်၏'' ဟူသော ဤနေရာ၌ အစု ဖြစ်၏။ ကာရိတ်၌ - ပကာသေတိ ဟူသောကြောင့် ပကာသကော (ပြသတတ်သူ)။ ဩဘာသေတိ ဟူသောကြောင့် ဩဘာသကော (ထွန်းလင်းစေတတ်သူ)။ ကံ၌ - ပကာသိယတိ ဟူသောကြောင့် ပကာသိတော (ပြသအပ်သော)။ ဤအတူ ဘာသိတော (ဆိုအပ်သော)။ ဘာဝ၌ - ကာသနာ။ သင်္ကာသနာ။ ပကာသနာ။ တုမန္တာဒိ ပစ္စည်းတို့၌ 'ပကာသိတုံ၊ ပကာသေတုံ၊ ဩဘာသိတုံ၊ ဩဘာသေတုံ။ ပကာသိတွာ၊ ပကာသေတွာ၊ ဩဘာသိတွာ၊ ဩဘာသေတွာ' ဟု ရူပဒါန ဖြစ်ကုန်၏။ သဒ္ဓိတ်၌ - ဘာသု သည် ဤသူအား ရှိ၏ ဟူသောကြောင့် ဘာသုရော၊ တောက်ပသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ။ သို့မဟုတ် ဘာသုရော သည် ခြင်္သေ့မင်း။ ဤအနက်၌ ဘာသုသဒ္ဒါသည် 'ရာဇ ဒိတ္တိယံ' ဟူသော ဤအရာ၌ ရာဇသဒ္ဒါကဲ့သို့ တောက်ပခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် ရုပ်အဆင်း၏ တောက်ပခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဘာသု (တောက်ပခြင်း) သည် ဤသူအား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဘာသုရော' ဟု ဝိဂြိုဟ်ကို သိအပ်၏။


Nāsu rāsu sadde. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā.

ဏာသု၊ ရာသု ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဏာသတိ။ ရာသတိ။ နာသာ၊ နာသိကာ။


Tatra nāsāti hatthisoṇḍāpi nāsāti vuccati ‘‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’tiādīsu viya. Manussādīnaṃ nāsikāpi nāsāti vuccati ‘‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’’tiādīsu viya. Nāsanti abyattasaddaṃ karonti etāyāti nāsā. Nāsā eva nāsikā. Yattha nibbacanaṃ na vadāma, tattha taṃ suviññeyyattā appasiddhattā [Pg.183] vā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, avuttampi payogavicakkhaṇehi upaparikkhitvā yojetabbaṃ. Atridaṃ vuccati –

ထိုနှစ်ခုတွင် နာသာ ဟု ဆင်နှာမောင်းကိုလည်း 'သစေ မံ နာဂနာသူရူ...' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ 'နာသာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ လူတို့၏ နှာခေါင်းကိုလည်း 'ယော တေ ဟတ္ထေ စ ပါဒေ စ...' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ 'နာသာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအင်္ဂါဖြင့် မထင်ရှားသောအသံကို ပြုတတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် နာသာ။ နာသာပင်လျှင် နာသိကာ မည်၏။ အကြင်အရာ၌ ဝိဂြိုဟ်ကို မဆိုအံ့၊ ထိုအရာ၌ လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ အသုံးနည်းသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း မဆိုအပ်ဟု မှတ်အပ်၏၊ မဆိုအပ်သော်လည်း စကားအသုံးအနှုန်း၌ ကျွမ်းကျင်သူတို့သည် စိစစ်၍ ယှဉ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Nāsā soṇḍā karo hattho,Hatthidabbe samā matā;

Nāsā ca nāsikā ca dve,Narādīsu samā matā’’ti.

''နာသာ၊ သောဏ္ဍာ၊ ကရ၊ ဟတ္ထ ဟူသော ဤလေးလုံးတို့သည် ဆင်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထု၌ တူညီသော အနက်ရှိကုန်၏။ နာသာ နှင့် နာသိကာ ဟူသော ဤနှစ်လုံးတို့သည် လူစသည်တို့၌ တူညီသော အနက်ရှိကုန်၏'' ဟု သိအပ်၏။


Nasa koṭille. Nasati.

ဏသ ဓာတ်သည် ကောက်ကွေ့ခြင်း (ကောဋိလ္လ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဏသတိ။


Bhisi bhaye. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ. Bhesmākāyo.

ဘိသိ ဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဘယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘိံသတိ။ ဘိံသနကော (ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော)။ 'ထိုအခါ၌ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ဘေးဖြစ်၏'။ ဘေស្မာကာယော။


Āsisi icchāyaṃ. Āpubbo sisi icchāyaṃ vattati. Āsisati. Āsisateva puriso. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. ‘‘Suggatimāsamānā’’ti pāḷi ettha nidassanaṃ.

အာသိသိ ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အာ-ရှေးဦးရှိသော သိသိ ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဝတ်၏။ အာသိသတိ။ ယောက်ျားသည် တောင့်တ၏ (အာသိသတေဝ ပုရိသော)။ အာသိသနာ။ အာသိသတ္တံ။ အာသိသန္တော၊ အာသိသမာနော၊ အာသမာနော။ 'သုဂတိသို့ တောင့်တကုန်သော' (သုဂ္ဂတိမာသမာနာ) ဟူသော ပါဠိသည် ဤ၌ သာဓက ဖြစ်၏။


Gasu adane. Gasati.

ဂသု ဓာတ်သည် စားခြင်း (အဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂသတိ။


Ghusī kantikaraṇe. Īkārantoyaṃ, tena ito na niggahītāgamo. Ghusati.

ဃုသီ ဓာတ်သည် တင့်တယ်ခြင်း/အသံပြုခြင်း (ကန္တိကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဤကာရန္တ် (ဤအဆုံးရှိသော ဓာတ်) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤဓာတ်မှ နိဂ္ဂဟိတ်သက်ခြင်း (နိဂ္ဂဟီတာဂမ) မရှိ။ ဃုသတိ။


Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane. Paṃsati. Bhaṃsati.

ပံသု၊ ဘံသု ဓာတ်တို့သည် လျှောကျခြင်း (အဝသံသန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပံသတိ။ ဘံသတိ။


Dhaṃsu gatiyaṃ. Dhaṃsati. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ.

ဓံသု ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓံသတိ။ ဖုန်မှုန့်သည် အထက်သို့ ပျံတက်၏ (ရဇော နုဒ္ဓံသတိ ဥဒ္ဓံ)။


Pasa vitthāre. Pasati. Pasu.

ပသ ဓာတ်သည် ပြန့်ပွားခြင်း (ဝိတ္ထာရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပသတိ။ ပသု။


Kusa avhāne rodane ca. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ.

ကုသ ဓာတ်သည် ဟစ်ခေါ်ခြင်း (အဝှါန) နှင့် ငိုကြွေးခြင်း (ရောဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကောသတိ၊ ပက္ကောသတိ။ ပက္ကောသကော၊ ပက္ကောသိတော၊ ပက္ကောသနံ။


Kassa gatiyaṃ. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. Paṭikasseyyāti ākaḍḍheyya, mūlāpattiyaṃyeva patiṭṭhāpeyyāti attho.

ကဿ ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကဿတိ၊ ပရိကဿတိ။ ပဋိကဿတိ။ 'မူလသို့ ဆွဲငင်ရာ၏' (မူလာယ ပဋိကေဿယျ)။ 'ပဋိကေဿယျ' ဟူသည် ဆွဲငင်ရာ၏ (အာကဍ္ဎေယျ) သို့မဟုတ် မူလအာပတ်၌သာလျှင် တည်စေရာ၏ (မူလာပတ္တိယံယေဝ ပတိဋ္ဌာပေယျ) ဟု အနက်ရ၏။


Asa [Pg.184] dityādānesu ca. Cakāro gatipekkhako. Asati.

အသ ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ)၊ ယူခြင်း (အာဒါန) တို့၌ ဖြစ်၏။ စသဒ္ဒါသည် သွားခြင်း (ဂတိ) ကို မျှော်လင့်၏။ အသတိ။


Disa ādānasaṃvaraṇesu. Dissati puriso.

ဒိသ ဓာတ်သည် ယူခြင်း (အာဒါန)၊ ပိတ်ဆို့ခြင်း (သံဝရဏ) တို့၌ ဖြစ်၏။ ဒိဿတိ ပုရိသော။


Dāsu dāne. Dāsati.

ဒါသု ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒါသတိ။


Rosa bhaye. Rosati. Rosako.

ရောသ ဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဘယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောသတိ။ ရောသကော။


Bhesu calane. Bhesati.

ဘေသု ဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်း (စလန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘေသတိ။


Pasa bādhanaphassanesu. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso.

ပသ ဓာတ်သည် နှိပ်စက်ခြင်း (ဗာဓန)၊ တွေ့ထိခြင်း (ဖဿန) တို့၌ ဖြစ်၏။ ပသတိ။ ပါသော၊ နာဂပါသော၊ ဟတ္ထပါသော။


Lasa kantiyaṃ. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.

လသ ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (ကန္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လသတိ၊ အဘိလသတိ၊ ဝိလသတိ။ လာသော၊ ဝိလာသော၊ ဝိလာသနံ။


Casa bhakkhaṇe. Casati.

စသ ဓာတ်သည် စားခြင်း (ဘက္ခဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စသတိ။


Kasa hiṃsāyaṃ. Kasati.

ကသ ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကသတိ။


Tisa tittiyaṃ. Titti tappanaṃ paripuṇṇatā suhitatā. Tisati. Titti.

တိသ ဓာတ်သည် ရောင့်ရဲခြင်း (တိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသည် တင်းတိမ်ခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်း၊ ဝလင်ခြင်းတည်း။ တိသတိ။ တိတ္တိ။


Vasa nivāse. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ iccādīni.

ဝသ် ဓာတ်သည် နေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝသတိ၊ ဝသိယတိ၊ ဝစ္ဆတိ (ဟူသော အာခယာတ်ပုဒ်များ) နှင့် ဝတ္ထု၊ ဝတ္ထံ၊ ပရိဝါသော၊ นိဝါသော၊ အာဝါသော၊ ဥပဝါသော၊ ဥပေါသထော၊ ဝိပ္ပဝါသော၊ စိရပ္ပဝါသီ၊ စိရပ္ပဝုတ္ထော၊ ဝသိတွာ၊ ဝတ္တုံ၊ ဝသိတုံ စသည်တို့သည် (ဝသ်ဓာတ်မှ သက်သော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။)


Atra upavāsoti annena vajjito vāso upavāso. Uposathoti upavasanti etthāti uposatho, upavasanti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso kappina uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso [Pg.185] uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu paññatti. ‘‘Na bhikkhave tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu upavasitabbadivasoti.

ထို (ဝသ်ဓာတ်မှ သက်သော ပုဒ်များ) တွင် 'ဥပဝါသ' ဟူသည် အာဟာရကို ရှောင်ကြဉ်၍ နေခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဥပေါသထ' ဟူသည် ဤနေ့၌ ကပ်၍ နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပေါသထ မည်၏။ သီလဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အစာရှောင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပြည့်စုံကြကုန်လျက် နေကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤစကားရပ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်းကား— 'ငါ့သျှင်ကပ္ပိန၊ လာပါ၊ ဥပုသ်ပြုရန် (ပါတိမောက်ပြရာသို့) သွားကြစို့' စသော သက္ကတ်စကားတို့၌ 'ဥပေါသထ' ဟူသည် ပါတိမောက်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဝိသာခါ၊ ဤသို့လျှင် အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကို ဆောက်တည်အပ်၏' စသော စကားတို့၌ 'ဥပေါသထ' ဟူသည် သီလ ဖြစ်၏။ 'စင်ကြယ်သောသူအား အမြဲတမ်း ဖဂ္ဂုနီပွဲသဘင် ဖြစ်၏၊ စင်ကြယ်သောသူအား အမြဲတမ်း ဥပုသ်ဖြစ်၏' စသော စကားတို့၌ 'ဥပေါသထ' ဟူသည် ဥပဝါသ (အစာရှောင်ခြင်း) ဖြစ်၏။ 'ဥပေါသထ မည်သော နဂါးမင်း' စသော စကားတို့၌ 'ဥပေါသထ' ဟူသည် ပညတ် ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုဥပုသ်နေ့၌ ရဟန်းရှိသော ကျောင်းတိုက်တို့သည် မရှိကုန်' စသော စကားတို့၌ 'ဥပေါသထ' ဟူသည် ဆောက်တည်အပ်သောနေ့ (ဥပုသ်နေ့) ဖြစ်၏။


Vasa kantiyaṃ. Vacchati. Jinavacchayo.

ဝသ် ဓာတ်သည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝစ္ဆတိ၊ ဇိနဝစ္ဆယော (ဟု ပုဒ်များ ပြီး၏။)


Sasa susane. Sasati. Saso.

သသ် ဓာတ်သည် အိပ်ခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သသတိ၊ သသော (ဟု ပုဒ်များ ပြီး၏။)


Sasa pāṇane. Sasati. Satova assasati, satova passasati. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso assasanto passasanto.

သသ် ဓာတ်သည် အသက်ရှူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သသတိ (ဟု ပုဒ်ပြီး၏)။ 'သတိရှိသူသည်သာလျှင် ထွက်သက်ကို ရှူ၏၊ သတိရှိသူသည်သာလျှင် ဝင်သက်ကို ရှူ၏' (ဟူသော ပါဠိတို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ သသော၊ သသနံ (ဟု လည်းကောင်း)၊ အဿာသော၊ ပဿာသော၊ အဿသန္တော၊ ပဿသန္တော (ဟု လည်းကောင်း ပုဒ်များ ပြီး၏။)


Asa bhuvi. Atthi. Asa.

အသ် ဓာတ်သည် ရှိခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အတ္ထိ၊ အသ (ဟု ပုဒ်များ ပြီး၏။)


Ettha atthīti ākhyātapadaṃ. Na atthi khīrā brāhmaṇī. Atthitā, atthibhāvo, ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthī’’tiādīsu viya nipātapadaṃ. Tasmā atthīti padaṃ ākhyātanipātavasena duvidhanti veditabbaṃ. Asaiti avibhattikaṃ nāmikapadaṃ. Ettha ca ‘‘asasmīti hotī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atthīti asa, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā sassatadiṭṭhi vuttā.

ဤနေရာ၌ 'အတ္ထိ' ဟူသည် အာခယာတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ (သာဓကကား—) 'ပုဏ္ဏေးမ၌ နို့ရည် မရှိ' ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'အတ္ထိတာ'၊ 'အတ္ထိဘာဝေါ' (ဟူသော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြ၏)။ 'အကြွင်းမဲ့ ရတနာတစ်စုံတစ်ခု ရှိ၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ (အတ္ထိပုဒ်သည်) နိပါတ်ပုဒ်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အတ္ထိ' ဟူသော ပုဒ်သည် အာခယာတ်နှင့် နိပါတ်၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ 'အသ' ဟူသည် ဝိဘတ်ကင်းသော နာမ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း 'အသသ္မိံ ဖြစ်၏' ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'အတ္ထိ' ဟူသည် 'အသ' မည်၏။ ၎င်းသည် 'မြဲမြံခြင်း' (နိစ္စ) ၏ အမည်တည်း။ ဤစကားဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို မိန့်တော်မူ၏။


Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha’’ iccetāni pasiddhāni. ‘‘Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha’’ iccetāni ca, ‘‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma’’ iccetāni ca pasiddhāni.

ထို၌ ဤသည်ကား ဝိဘတ်စဉ် (ပုဒ်စဉ်) တည်း— 'အတ္ထိ၊ သန္တိ။ အသိ၊ အတ္ထ။ အသ္မိ၊ အသ္မ၊ အမှိ၊ အမှ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ 'အတ္ထု၊ သန္တု။ အာဟိ၊ အတ္ထ။ အသ္မိ၊ အသ္မ၊ အမှိ၊ အမှ' ဟူသော ပုဒ်တို့လည်းကောင်း၊ 'သိယာ၊ အဿ၊ သိယုံ၊ အဿု၊ သိယံသု။ အဿ၊ အဿထ။ သိယံ၊ အဿ၊ အဿာမ' ဟူသော ပုဒ်တို့လည်းကောင်း ထင်ရှားကုန်၏။


Ettha pana ‘‘tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’ti pāḷi nidassanaṃ[Pg.186]. Tattha siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme.

ဤ၌မူကား 'ရဟန်းတို့၊ အချင်းချင်း ညီညွတ်ကြကုန်သော၊ ဝမ်းမြောက်ကြကုန်သော ...ပ... ထိုရဟန်းတို့တွင် အဘိဓမ္မာတရား၌ အယူဝါဒ ကွဲပြားသော ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်ရာ၏ (သိယံသု)' ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'သိယံသု' ဟူသည် 'ဖြစ်ကုန်ရာ၏' (ဘဝေယျုုံ) ဟူသော အနက်တည်း။ 'အဘိဓမ္မေ' ဟူသည် ထူးကဲမြတ်ပြတ်သော တရား၌ ဟူလို။


Idāni siyāsaddassa atthuddhāro pabhedo ca vuccate. Siyāti ekaṃse ca vikappane ca ‘‘pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo’’ti vikappane.

ယခုအခါ 'သိယာ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်နှင့် အပြားကို ပြဆိုအံ့။ 'သိယာ' သဒ္ဒါသည် ဧကံသ (စင်စစ်) အနက်၌လည်းကောင်း၊ ဝိကပ္ပန (ကြံဆခြင်း/သို့လော သို့လော ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ပထဝီဓာတ်သည် အတွင်းလည်း စင်စစ် ဖြစ်၏၊ အပြင်လည်း စင်စစ် ဖြစ်၏' ဟူသော သာဓကသည် ဧကံသအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'အချို့သော ရဟန်းအား အာပတ်လွန်ကျူးခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏ (ဖြစ်နိုင်၏)' ဟူသော သာဓကသည် ဝိကပ္ပနအနက်၌ ဖြစ်၏။


Siyāti ekamārakhyātapadaṃ, ekamabyayapadaṃ. Ākhyātatte ekavacanantaṃ, abyayatte yathāpāvacanaṃ. ‘‘Puttā matthi dhanā matthī’’ti ettha atthīti abyayapadamiva ekavacanantampi bahuvacanantampi bhavati. Tassākhyātatte payogoviditova. Abyayatte pana ‘‘sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagata’’nti ‘‘ime dhammā siyā parittārammaṇā’’ti ca ekavacanabahuvacanappayogā veditabbā. Ettha dhātuyā kiccaṃ natthi. Parokkhāyaṃ ‘‘itiha asa itiha asā’’ti dassanato asa iti padaṃ gahetabbaṃ. Hiyyattanīrūpāni appasiddhāni. Ajjataniyā pana ‘‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā’’ iccetāni pasiddhāni. Bhavissantiyā ‘‘bhavissati, bhavissanti’’ iccādīni. Kālātipattiyā ‘‘abhavissā, abhavissaṃsu’’ iccādīni bhavanti.

'သိယာ' ဟူသည် အာခယာတ်ပုဒ် တစ်မျိုး၊ အဗျယပုဒ် တစ်မျိုး ဖြစ်၏။ အာခယာတ်အဖြစ်၌ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိ၍၊ အဗျယအဖြစ်၌ ပါဠိတော်၌ လာသည်နှင့်အညီ ဖြစ်၏။ 'ငါ့အား သားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ငါ့အား ဥစ္စာတို့သည် ရှိကုန်၏' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'အတ္ထိ' ဟူသော အဗျယပုဒ်ကဲ့သို့ (သိယာသည်လည်း) ဧကဝုစ်အဆုံးလည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်အဆုံးလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသိယာ၏ အာခယာတ်အဖြစ်၌ သုံးစွဲပုံသည် ထင်ရှားပြီးတည်း။ အဗျယအဖြစ်၌မူကား 'ချမ်းသာသည် ချမ်းသာနှင့် ယှဉ်သည် မဟုတ်၊ ပီတိနှင့် ယှဉ်သည် ဖြစ်ရာ၏' ဟု လည်းကောင်း၊ 'ဤတရားတို့သည် နည်းပါးသော အာရုံရှိသည် ဖြစ်ရာကုန်၏' ဟု လည်းကောင်း ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အသုံးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဓာတ်၏ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိ။ ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ 'ဤသို့ ဖြစ်ဖူးပြီ၊ ဤသို့ ဖြစ်ဖူးကုန်ပြီ' ဟူသော စကားကြောင့် 'အသ' ဟူသော ပုဒ်ကို ယူအပ်၏။ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ရုပ်တို့သည် သိရခဲကုန်၏။ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌မူကား 'အာသိ၊ အာသိံသု၊ အာသုုံ။ အာသိ၊ အာသိတ္ထ။ အာသိံ၊ အာသိမှာ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၌ 'bhavissati၊ bhavissanti' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၌ 'abhavissā၊ abhavissaṃsu' (အဘဝိဿာ၊ အဘဝိဿံသု) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Sāsa anusiṭṭhiyaṃ. Sāsati, anusāsati. Kammantaṃ vo sāsati, sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā.

သာသ် ဓာတ်သည် အဆုံးအမပေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သာသတိ၊ အနုသာသတိ (ဟု ပုဒ်ပြီး၏)။ 'သင်တို့၏ အမှုလုပ်ငန်းကို အဆုံးအမပေး၏' ဟူသည် စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သာသနံ၊ အနုသာသနံ၊ အနုသာသနီ၊ အနုသိဋ္ဌိ၊ သတ္ထာ၊ သတ္ထံ၊ အနုသာသကော၊ အနုသာသိကာ (စသည်တို့သည် သာသ်ဓာတ်မှ ပြီးသော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။)


Tatra sāsananti adhisīlādisikkhattayasaṅgahitasāsanaṃ, pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ. Tañhi sāsati etena, ettha vāti ‘‘sāsana’’nti pavuccati. Apica sāsananti ‘‘rañño [Pg.187] sāsanaṃ pesetī’’tiādīsu viya pāpetabbavacanaṃ. Tathā sāsananti ovādo, yo ‘‘anusāsanī’’ti ca, ‘‘anusiṭṭhī’’ti ca vuccati. Satthāti tividhayānamukhena sadevakaṃ lokaṃ sāsatīti satthā, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti attho. Satthanti sadde ca atthe ca sāsati ācikkhati etenāti satthaṃ. Kiṃtaṃ? Byākaraṇaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'သာသန' ဟူသည် အဓိသီလ စသော သိက္ခာသုံးပါးတို့ဖြင့် စုပေါင်းအပ်သော အဆုံးအမ သို့မဟုတ် ပရိယတ္တိ၊ ပဋိပတ္တိ၊ ပဋိဝေဓဟု ဆိုအပ်သော သာသနာတော် ဖြစ်၏။ ထိုတရားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုတရား၌သော်လည်းကောင်း ဆုံးမတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သာသန' ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းသော်လည်းကောင်း၊ 'သာသန' ဟူသည် 'မင်း၏ သဝဏ်လွှာကို ပေးပို့၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဆောင်ယူအပ်သော စကား ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'သာသန' ဟူသည် ဩဝါဒ ဖြစ်၏၊ ထိုဩဝါဒကို 'အနုသာသနီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အနုသိဋ္ဌိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ 'သတ္ထာ' ဟူသည် ယဉ်သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကကို ဆုံးမတော်မူတတ်သောကြောင့် 'သတ္ထာ' မည်၏။ (ဆိုလိုသည်ကား) ပစ္စုပ္ပန်၊ တမလွန်၊ ပရမတ် အကျိုးစီးပွားတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို လျော်ကန်သင့်မြတ်သလို ဆုံးမတော်မူတတ်သော ဆရာဖြစ်၏။ 'သတ္ထံ' ဟူသည် ဤကျမ်းဖြင့် သဒ္ဒါနှင့် အနက်ကို ဆုံးမပြသတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သတ္ထံ' မည်၏။ ထိုကျမ်းသည် အဘယ်နည်း? ဗျာကရုဏ်းကျမ်း ဖြစ်၏။


Īsa issariye. Issariyaṃ issarabhāvo. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.

ဤသ် ဓာတ်သည် အစိုးရခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အစိုးရခြင်းဟူသည် အရှင်သခင်အဖြစ် ဖြစ်၏။ ဤသတိ (ဟု ပုဒ်ပြီး၏)။ ဝင်္ဂီသော၊ ဇနပဒေသော၊ မနုဇေသော (စသည်တို့သည် ဤသ်ဓာတ်မှ ပြီးသော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။)


Tatra vaṅgīsoti vācāya īso issaroti vaṅgīso. Ko so? Āyasmā vaṅgīso arahā. Āha ca sayameva –

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဝင်္ဂီသ' ဟူသည် စကား၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော (အစိုးရသော) အရှင် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝင်္ဂီသ' မည်၏။ ထိုသူကား အဘယ်သူနည်း? အရှင်ဝင်္ဂီသ ရဟန္တာမြတ် ဖြစ်၏။ (အရှင်ဝင်္ဂီသကိုယ်တိုင်လည်း) မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်ကား—


‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti ca;

‘Vaṅgīso’ iti me nāmaṃ, abhavī lokasammata’’nti;

“ဝင်္ဂတိုင်း၌ မွေးဖွားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စကားအရာ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောက၌ သမုတ်အပ်သော ငါ၏ အမည်သည် 'ဝင်္ဂီသ' ဟု ဖြစ်ခဲ့၏။”


Āsa upavesane. Upavesanaṃ nisīdanaṃ ‘‘āsane upaviṭṭho saṅgho’’ti ettha viya. Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako.

အာသ် ဓာတ်သည် ထိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုင်ခြင်းဟူသည် 'နေရာ၌ သံဃာတော်သည် ထိုင်နေတော်မူ၏' ဟူသော ဤနေရာ၌ ကဲ့သို့ ထိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ အာသတိ၊ အစ္ဆတိ၊ အာသီနော၊ အာသနံ၊ ဥပါသတိ၊ ဥပါသကော (ဟု ပုဒ်များ ပြီး၏။)


Tattha āsananti āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, yaṃ kiñci nisīdanayoggaṃ mañcapīṭhādi.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'အာသန' ဟူသည် ဤနေရာ၌ ထိုင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အာသန မည်၏။ ၎င်းသည် ထိုင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ ဖြစ်၏။


Kasī gatisosanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenito na niggahītāgamo. Kasati.

ကသီ ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ခြောက်သွေ့စေခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဤကာရန္တဓာတ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤဓာတ်မှ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်း (နိဂ္ဂဟီတာဂမ) မရှိ။ ကသတိ (ဟု ပုဒ်ပြီး၏။)


Nisī cumbane. Nisati.

နိသီ ဓာတ်သည် နမ်းရှုပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ နိသတိ (ဟု ပုဒ်ပြီး၏။)


Disī appītiyaṃ. Dhammaṃ dessati. Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo.

ဒိသီ ဓာတ်သည် မချစ်ခင်ခြင်း (မုန်းတီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'တရားကို မုန်းတီး၏' (ဟူသည်၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ ဒိသော၊ ဒိဋ္ဌော၊ ဒေဿီ၊ ဒေဿော၊ ဒေဿိယော (ဟု ပုဒ်များ ပြီး၏။)


Tatra disoti ca diṭṭhoti ca paccāmittassādhivacanametaṃ. So hi pare dessati nappiyāyati, parehi vā dessiyati piyo [Pg.188] na kariyatīti ‘‘diso’’ti ca ‘‘diṭṭho’’ti ca vuccati. Atha vā disoti coro vāpaccāmitto vā. Diṭṭhoti paccāmittoyeva. Atrime payogā –

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဒိသ' ဟူသည်လည်းကောင်း၊ 'ဒိဋ္ဌ' ဟူသည်လည်းကောင်း ရန်သူ၏ အမည် ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် သူတစ်ပါးတို့ကို မုန်းတီးတတ်၏၊ မချစ်ခင်တတ်၊ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးတို့၏ မုန်းတီးခြင်းကို ခံရ၏၊ ချစ်ခြင်းကို မခံရ။ ထို့ကြောင့် 'ဒိသ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဒိဋ္ဌ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ 'ဒိသ' ဟူသည် ခိုးသူ သို့မဟုတ် ရန်သူ ဖြစ်၏။ 'ဒိဋ္ဌ' ဟူသည် ရန်သူသက်သက် ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ အသုံးအနှုန်းတို့သည်ကား—


‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti ca.

“ရန်သူသည် ရန်သူအားလည်းကောင်း၊ ရန်ငြိုးထားသူသည် ရန်ငြိုးထားသူအားလည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်းကို ပြုရာ၏။ မှားယွင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်သော စိတ်သည် ထိုသူကို ထို (ရန်သူတို့ပြုသော ပျက်စီးခြင်း) ထက် ပို၍ ယုတ်ညံ့အောင် ပြုနိုင်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantū’’ti ca, ‘‘disā hi me te manusse bhajantu ye dhammamevādapayanti santo’’ti ca,

“ရန်သူတို့သည် ငါ၏ တရားစကားကို နာယူကြပါစေကုန်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရန်သူတို့သည် တရားကိုသာ ညွှန်ပြတတ်ကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းဖြစ်သော လူတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ကြပါစေကုန်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti ca.

“မြောက်မင်း၊ သင့်၌ ရှိသကဲ့သို့ အကြင်သူအား သစ္စာ၊ ပညာ (ဓမ္မ)၊ ဝီရိယ (ဓိတိ)၊ စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ) ဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသူသည် ရန်သူ (ဒိဋ္ဌ) ကို လွန်မြောက်နိုင်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း (ရှိကုန်၏)။


Dessīti dessanasīlo appiyāyanasīloti dessī. ‘‘Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idamettha payoganidassanaṃ. Dessoti appiyo, tathā dessiyoti. Ettha ca –

Dessī ဟူသည် မုန်းတီးတတ်သော သဘောရှိသူ၊ မချစ်ခင်အပ်သော သဘောရှိသူကို Dessī ဟု ဆိုသည်။ 'တရားကို နှစ်သက်သူသည် ကြီးပွား၏၊ တရားကို မုန်းတီးသူသည် ပျက်စီး၏' ဟူသော ဤကျမ်းစာလာစကားသည် ဤ၌ သုံးစွဲပုံ သာဓက ဖြစ်သည်။ 'Desso' ဟူသည် မချစ်ခင်အပ်သောသူ၊ ထို့အတူ 'Dessiyo' လည်း မချစ်ခင်အပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ ဤ၌လည်း -


‘‘Na me dessā ubho puttā, maddīdevī na dessiyā;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti ca,

'ငါ့အား သားတော်နှစ်ဦးတို့သည်လည်း မမုန်းအပ်ကုန်၊ မဒ္ဒီဒေဝီသည်လည်း မမုန်းအပ်ပါ၊ ငါ့အား သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်သာ ချစ်အပ်လှ၏၊ ထို့ကြောင့် ချစ်လှစွာသော သား မယားတို့ကို ငါပေးလှူခဲ့၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Na me sā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjatī’’ti ca,

'ငါ့အား ထိုပုဏ္ဏေးမသည် မမုန်းအပ်ပါ၊ ငါ့အား အားအစွမ်း မရှိသည်လည်း မဟုတ်ပါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti ca

'ငါ့အား မိဘတို့သည် မမုန်းအပ်ကုန်၊ ကြီးမြတ်သော အခြံအရံ အကျော်အစောသည်လည်း မမုန်းအပ်ပါ၊ ငါ့အား သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်သာ ချစ်အပ်လှ၏၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် အကျင့်ဝတ်ကို ဆောက်တည်ခဲ့၏' ဟူ၍လည်းကောင်း


Payogā. Sabbattha meti ca mayhanti ca sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

အသုံးအနှုန်းများ ရှိကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ 'me' ဟူသည်လည်းကောင်း၊ 'mayhaṃ' ဟူသည်လည်းကောင်း သာမိဝိဘတ် (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်) ဟု မှတ်အပ်၏။


Imāni pana paccāmittassa nāmāni –

ဤသည်တို့ကား ရန်သူ၏ အမည်နာမများ ဖြစ်ကုန်၏ -


‘‘Paccamitto ripu diṭṭho, diso verī ca satva’ri;

Amitto ca sapatto ca, evaṃ paṇṇattikārisū’’ti.

'Paccamitto, ripu, diṭṭho, diso, verī, satru (satvari), amitto, sapatto' ဟူ၍ ဤသို့ အမည်သတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုသော ကျမ်းတို့၌ ဆိုအပ်ကုန်၏။


Esu gatiyaṃ. Esati.

Es-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Esati ဟု ဖြစ်၏။


Bhassa [Pg.189] bhassanadittīsu. Bhassanaṃ vacanaṃ. Ditti sobhā. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.

Bhass-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း၊ တောက်ပခြင်းတို့၌ ရှိ၏။ Bhassana ဟူသည် စကား ပြောဆိုခြင်းတည်း။ Ditti ဟူသည် တင့်တယ်သပ္ပာယ်ခြင်းတည်း။ Bhassati ဟု ဖြစ်၏။ Bhassaṃ, pabhassaraṃ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Dhisa sadde. Dhisati.

Dhis-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Dhisati ဟု ဖြစ်၏။


Disa atisajjane. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso iccādīni.

Dis-ဓာတ်သည် လွှတ်ခြင်း (ညွှန်ပြခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ Deso, uddeso စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Pisu avayave. Pisati.

Pis-ဓာတ်သည် အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာပြုခြင်း (ကြိတ်ခွဲခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Pisati ဟု ဖြစ်၏။


Isi gatiyaṃ. Isati.

Is-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Isati ဟု ဖြစ်၏။


Phusa samphasse. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Evarūpo kāyasamphasso ahosi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Devo ca ekamekaṃ phusāyati. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Phussa phussa byantiṃ karoti.

Phus-ဓာတ်သည် တွေ့ထိခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Phusati ဟု ဖြစ်၏။ Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဤသို့ သဘောရှိသော ကိုယ်တွေ့ထိမှု (ကာယသမ္ဖဿ) သည် ဖြစ်၏' ဟူသော သုံးနှုန်းမှုမျိုး ဖြစ်၏။ Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ။ 'မိုးနတ်သားသည်လည်း တစ်ပေါက်ချင်း ရွာသွန်းစေ၏'။ Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna။ တွေ့ထိ၍ တွေ့ထိ၍ ကုန်ခမ်းစေ၏။


Tatra phassoti ārammaṇaṃ phusanti etena, sayaṃ vā phusati, phusanamattameva vā etanti phasso, ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo.

ထိုစကားလုံး၌ 'Phasso' ဟူသည် ဤတရားဖြင့် အာရုံကို တွေ့ထိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် တွေ့ထိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် တွေ့ထိခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် Phasso (ဖဿ) မည်၏၊ အာရုံ၌ တွေ့ထိခြင်းလက္ခဏာရှိသော တရားတည်း။


Rusa risa hiṃsāyaṃ. Rosati. Risati. Puriso.

Rus-ဓာတ်, Ris-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ရှိကုန်၏။ Rosati, Risati ဟု ဖြစ်၏။ Puriso ဟူသော ပုဒ်လည်း ၎င်းဓာတ်မှ သက်ဆင်း၏။


Ettha ca ‘‘puṃ vuccati nirayo, taṃ risatīti puriso’’ti ācariyā vadanti.

ဤ၌လည်း ဆရာတို့သည် 'puṃ ဟု ငရဲကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုငရဲကို ညှဉ်းဆဲတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် Puriso ဟု ခေါ်သည်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Risa gatiyaṃ. Resati.

Ris-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Resati ဟု ဖြစ်၏။


Visa pavesane. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Ettha nivesanaṃ vuccati gehaṃ.

Vis-ဓာတ်သည် ဝင်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Visati, pavisati ဟု ဖြစ်၏။ Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ 'nivesana' ဟု အိမ်ကို ဆိုအပ်၏။


Masa āmasane. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.

Mas-ဓာတ်သည် ကိုင်တွယ်ခြင်း (သုံးသပ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Masati, āmasati, parāmasati ဟု ဖြစ်၏။ Parāmāso, parāmasanaṃ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha [Pg.190] parāmāsoti parato āmasatīti parāmāso, aniccādidhamme niccādivasena gaṇhātīti attho. ‘‘Parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho’’tiādīni bahūni vevacanapadāni abhidhammato gahetabbāni.

ဤ၌ 'Parāmāso' ဟူသည် ဖောက်ပြန်သောအင်္ဂါဖြင့် ကိုင်တွယ်သုံးသပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် Parāmāso မည်၏၊ အနိစ္စစသော တရားတို့ကို နိစ္စစသည်ဖြင့် စွဲလမ်းယူငင်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Parāmāso (မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်း)၊ micchādiṭṭhi (မှားယွင်းသော အယူ)၊ kummaggo (လမ်းဆိုး)၊ micchāpatho (မှားယွင်းသောလမ်း)' စသည်ဖြင့် များစွာသော ဝေဝုစ္စနပုဒ်တို့ကို အဘိဓမ္မာကျမ်းမှ ယူအပ်ကုန်၏။


Isu icchāyaṃ. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.

Is-ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Icchati, sampaṭicchati ဟု ဖြစ်၏။ Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Vesu dāne. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.

Ves-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Vecchati, pavecchati, paveccheti ဟု ဖြစ်၏။ Pavecchaṃ, pavecchanto ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Nisa baddhāyaṃ. Baddhāti vinibaddho, ahaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Nisati.

Nis-ဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Baddhā ဟူသည် ကောင်းစွာ စည်းနှောင်ဖွဲ့ယှက်အပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဤသည်ကား အဟံကာရ (ငါစွဲ) ၏ အမည်တည်း။ Nisati ဟု ဖြစ်၏။


Jusi pītisevanesu. Josati.

Jus-ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်းနှင့် မှီဝဲခြင်းတို့၌ ရှိ၏။ Josati ဟု ဖြစ်၏။


Isa pariyesane. Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno.

Is-ဓာတ်သည် ရှာဖွေခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Esati ဟု ဖြစ်၏။ Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Saṃkase acchane. Acchanaṃ nisīdanaṃ. Saṅkasāyati.

Saṃkas-ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Acchana ဟူသည် ထိုင်ခြင်း (နေထိုင်ခြင်း) တည်း။ Saṅkasāyati ဟု ဖြစ်၏။


Sakārantadhāturūpāni.

သ-ကာရန္တ ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Hakārantadhātu

ဟ-ကာရန္တ ဓာတ်များ


Hā cāge. Jahati, vijahati. Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya.

Hā-ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Jahati, vijahati ဟု ဖြစ်၏။ Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Mhī īsaṃhasane. Mhayate, umhayate vimhayate.

Mhī-ဓာတ်သည် အနည်းငယ် ပြုံးရယ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Mhayate, umhayate, vimhayate ဟု ဖြစ်၏။


Tattha mhayateti sitaṃ karoti. Umhayateti pahaṭṭhākāraṃ dasseti. Vimhayateti vimhayanaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘na naṃ umhayate disvā. Pekkhitena mhitena ca. Mhitapubbaṃva [Pg.191] bhāsati. Yadā umhayamānā maṃ, rājaputtī udikkhati. Umhāpeyya pabhāvatī. Pamhāpeyya pabhāvatī’’ti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'mhayate' ဟူသည် ပြုံးရယ်ခြင်းကို ပြု၏။ 'umhayate' ဟူသည် နှစ်သက်ရွှင်လန်းသောအမူအရာကို ပြ၏။ 'vimhayate' ဟူသည် အံ့ဩခြင်းကို ပြု၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဤပါဠိတော်လာသည်ကား - 'ထိုမင်းသမီးသည် သူ့ကို မြင်သော်လည်း ပြုံးရွှင်ခြင်း မပြု။ စောင်းငဲ့ကြည့်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြုံးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ရှေးက ပြုံးဖူးသကဲ့သို့ စကားပြောတတ်၏။ ပဘာဝတီ မင်းသမီးသည် ငါ့ကို ရွှင်ပြသောမျက်နှာဖြင့် ကြည့်သောအခါ၊ ပဘာဝတီသည် ရွှင်လန်းစေ၏၊ ပဘာဝတီသည် တောင့်တစေ၏' ဟူသတည်း။


Tattha umhayamānāti pahaṭṭhākāraṃ dassetvā hasamānā. Umhāpeyyāti sitavasena pahaṃseyya. Pamhāpeyyāti mahāhasitavasena parihāseyya.

ထိုပါဠိ၌ 'umhayamānā' ဟူသည် နှစ်သက်ရွှင်လန်းသောအမူအရာကို ပြ၍ ရယ်မောသူ။ 'umhāpeyya' ဟူသည် ပြုံးခြင်းဖြင့် နှစ်သက်စေရာ၏။ 'pamhāpeyya' ဟူသည် ကျယ်လောင်စွာ ရယ်မောခြင်းဖြင့် သရော်ပြက်ရယ်ပြုစေရာ၏။


Hu dāne. Havati. Huti.

Hu-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ Havati ဟု ဖြစ်၏။ Huti (ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) ဟု ရုပ်ရှိ၏။


Hu pasajjakaraṇe. Pasajjakaraṇaṃ pakārena sajjanakriyā. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti.

Hu-ဓာတ်သည် အထူးပြင်ဆင်ခြင်း (ယဇ်ပူဇော်ခြင်းအတွက် ပြင်ဆင်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Pasajjakaraṇa ဟူသည် အထူးသဖြင့် ပြင်ဆင်ခြင်းကို ပြုခြင်းတည်း။ Havati ဟု ဖြစ်၏။ Huto, hutavā, hutāvī, āhuti ဟု ဖြစ်ကုန်၏။


Hū sattāyaṃ. Hoti, honti. Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti. Pahūtaṃ, pahūtā, kuto pahūtā kalahā vivādā. Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Hotuṃ hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Vattamānāvibhattirūpādīni. Ettha pasiddharūpāneva gahitāni.

Hū-ဓာတ်သည် တည်ရှိခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ Hoti, honti။ Hosi, hotha။ Homi, homa။ Pahoti, pahonti။ Pahūtaṃ, pahūtā ('ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွား ငြင်းခုံခြင်းတို့သည် အဘယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်း')။ Honto, hontā, hontaṃ, pahonto။ 'နောက်လိုက်ရဟန်းသည် ဖြစ်ထိုက်၏'။ Hotuṃ, hotuye, pahotuṃ, hutvāna။ ဤသည်တို့ကား ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ် (ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်) စသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ထင်ရှားသော ရုပ်တို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏။


Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Pañcamīvibhattirūpāni. Etthāpi pasiddharūpāneva gahitāni.

Hotu, hontu။ Hosi, hotha။ Homi, homa။ ဤသည်တို့ကား ပဉ္စမီဝိဘတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း ထင်ရှားသော ရုပ်တို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏။


Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Sattamiyā rūpāni. Ettha pana ‘‘upako ājīvako ‘huveyya pāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkamī’’ti pāḷiyaṃ huveyyāti padassa dassanato nayavasena ‘huveyya, huveyyu’’ntiādīni vuttāni. Hupeyyātipi pāṭho dissati, yathā paccapekkhaṇā. Tabbasena ‘‘hupeyya, hupeyyuṃ[Pg.192]. Hupeyyāsī’’tiādinā vakārassa pakārādesabhūtāni rūpānipi gahetabbāni.

Huveyya, huveyyuṃ။ Huveyyāsi, huveyyātha။ Huveyyāmi, huveyyāma။ Huvetha, huveraṃ။ Huvetho, huveyyāvho။ Huveyyaṃ, huveyyāmhe။ သတ္တမီဝိဘတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌မူ 'ဥပကအာဇီဝကသည် ငါ့သျှင်... ဖြစ်တန်ရာ၏ ဟု ဆို၍ ဦးခေါင်းကို ခါယမ်းကာ တခြားလမ်းသို့ သွားလေ၏' ဟူသော ပါဠိတော်၌ 'huveyya' ဟူသော ပုဒ်ကို ပြသထားသောကြောင့် ထိုနည်းအရ 'huveyya, huveyyuṃ' စသည်တို့ကို ဆိုအပ်၏။ 'Hupeyya' ဟုလည်း မူကွဲဖတ်ရွတ်ပုံကို မြင်ရ၏၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းအားဖြင့် 'hupeyya, hupeyyuṃ, hupeyyāsi' စသည်ဖြင့် ဝ-အက္ခရာကို ပ-အက္ခရာသို့ ပြောင်းလဲထားသော ရုပ်များကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။


Aparo nayo – heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Imāni aṭṭhakathānayena gahitarūpāni. Ettha pana ‘‘na ca uppādo hoti. Sace heyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyā’’ti idampi nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

တခြားနည်းကား - heyya, heyyuṃ။ heyyāsi, heyyātha။ heyyāmi, heyyāma။ hetha, heraṃ။ hetho, heyyāvho။ heyya, heyyāmhe။ ဤသည်တို့ကား အဋ္ဌကထာနည်းဖြင့် ယူအပ်သော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌မူ 'ဖြစ်ပေါ်မှုသည်လည်း မရှိ။ အကယ်၍ ဖြစ်ပေါ်မှု (heyya) ရှိအံ့၊ ဖြစ်ပေါ်မှု၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကိုလည်း ရောက်ရာ၏' ဟူသော ဤသာဓကကိုလည်း ရှုအပ်၏။


Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha iccapi saññogatakāralopena ahosīti attho. Tathāhi ‘‘kasirā jīvikā hothā’’ti padassatthaṃ vaṇṇentehi ‘‘dukkhā no jīvikā ahosī’’ti attho vutto. huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Parokkhāya rūpāni.

Huva, huvu။ Huve, huvittha။ Huvaṃ, huvimha။ Huvittha, hotha စသည်တို့၌ သံယောဂဖြစ်သော တကာရကို ချေခြင်းဖြင့် 'ahosī' (ဖြစ်ခဲ့ပြီ) ဟူသော အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'kasirā jīvikā hothā' (အသက်မွေးမှု ခက်ခဲခဲ့ပြီ) ဟူသော ပုဒ်အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသော ဆရာတို့သည် 'ငါတို့၏ အသက်မွေးမှုသည် ဆင်းရဲခက်ခဲခဲ့ပြီ' ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ Huvire။ Huvittho, huvivho။ Huviṃ, huvimhe။ ပရောက္ခာဝိဘတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Hiyyattanīrūpāni.

Ahuvā, ahuvū။ Ahuvo, ahuvattha။ Ahuvaṃ, ahuvamha။ Ahuvattha, ahuvatthuṃ။ Ahuvase, ahuvavhaṃ။ Ahuviṃ, ahuvamhase။ ဤသည်တို့ကား ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ettha ahuvamhaseti mayaṃ bhavamhaseti attho. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase’’ti pāḷiyaṃ pana ‘‘ahuva amhase’’ iti vā padacchedo kātabbo ‘‘ahu amhase’’ti vā. Pacchimanaye vakārāgamo ‘‘ahuvā’’ti ca ‘‘ahū’’ti ca dvinnampi ahosīti attho. Amhanti amhākaṃ. Seti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ yaṃ balaṃ ahosi, mayaṃ tena balena tava kiccaṃ akaramhāti.

ဤ (ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်) ၌ 'ahuvamhase' ဟူသည်မှာ 'ငါတို့သည် ဖြစ်ခဲ့ကုန်ပြီ (mayaṃ bhavamhase)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase' ဟူသော ပါဠိ၌မူ 'ahuva amhase' ဟုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ahu amhase' ဟုသော်လည်းကောင်း ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ နောက်နည်း၌ 'ဝ' ကာရလာဂုဏ် ဖြစ်၍ 'ahuvā' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ahū' ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးပင် 'ဖြစ်ခဲ့ပြီ (ahosi)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Amha' ဟူသည်ကား 'ငါတို့၏ (amhākaṃ)' ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'Se' ဟူသည်မှာ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဤဆိုလိုချက်ကား— ငါတို့၌ အကြင်ခွန်အားသည် ရှိခဲ့၏၊ ငါတို့သည် ထိုခွန်အားဖြင့် သင်၏အမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြကုန်ပြီဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. Ahositthaiccapi. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ iccapi, ahosimhā, ahumhā[Pg.193]. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ iccapi. Ahuvimhe. Ajjataniyā rūpāni.

Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ။ Ahuvo, ahuvittha။ Ahosittha ဟူ၍လည်း ရှိ၏။ Ahosiṃ, ahuvāsiṃ စသည်လည်းကောင်း၊ ahosimhā, ahumhā။ Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ။ Ahuvaṃ, ahuṃ စသည်လည်းကောင်း။ Ahuvimhe။ ဤသည်တို့ကား အဇ္ဇတနီဝိဘတ် ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ettha ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako’’ti dassanato ‘‘ahu’’nti vuttaṃ, ahosinti attho. ‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsiṃ pubbe sumedhanāmassa jinassa sāvako’’ti dassanato ‘‘ahuvāsi’’nti iccevattho. Tathā hi anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ imissā pāḷiyā atthaṃ vaṇṇentehi ahuvāsinti ahosinti attho pakāsito.

ဤ (အဇ္ဇတနီဝိဘတ်) ၌ 'ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako' ဟူသော တွေ့မြင်ချက်အရ 'ahuṃ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ (ထိုစကားသည်) 'ငါဖြစ်ခဲ့ပြီ (ahosiṃ)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Ahaṃ bhadante ahuvāsiṃ pubbe sumedhanāmassa jinassa sāvako' ဟူသော တွေ့မြင်ချက်အရ 'ahuvāsiṃ' ဟူ၍လည်း ထိုအဓိပ္ပာယ်ပင် ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အနေကဝဏ္ဏဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ ဤပါဠိ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြသော ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် 'ahuvāsiṃ' ဟူသည်မှာ 'ahosiṃ (ဖြစ်ခဲ့ပြီ)' ဟု အနက်ကို ပြသတော်မူကြသည်။


‘‘Hessati, hehissati, hehiti, hohitī’’ti imāni cattāri bhavissantiyā mātikāpadāni veditabbāni.

'Hessati, hehissati, hehiti, hohiti' ဟူသော ဤလေးပါးသော ပုဒ်တို့သည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ မာတိကာပုဒ်များဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။


Idāni tāni vibhajissāmi – hessāti, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Imāni ‘‘anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti dassanato vuttāni.

ယခုအခါ ထို (ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်ရုပ်) တို့ကို ဝေဖန်ပြပါအံ့— hessati, hessanti။ hessasi, hessatha။ hessāmi, hessāma။ hessate, hessante။ hessase, hessavhe။ hessaṃ, hessāmhe။ ဤ (ရုပ်) တို့ကို 'anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ' ဟူသော တွေ့မြင်ချက်အရ ဆိုအပ်ကုန်၏။


Hehissati, hehissanti. Hehissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

Hehissati, hehissanti။ Hehissasi။ ကြွင်းသောရုပ်များကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။


Hohissati, hohissanti. Hohissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

Hohissati, hohissanti။ Hohissasi။ ကြွင်းသောရုပ်များကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။


Hehiti, hehinti. Hehisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

Hehiti, hehinti။ Hehisi။ ကြွင်းသောရုပ်များကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။


Hohiti, hohinti. Hohisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bhavissantiyā rūpāni.

Hohiti, hohinti။ Hohisi။ ကြွင်းသောရုပ်များကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။ ဤသည်တို့ကား ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase[Pg.194], ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Kālātipattirūpāni.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu။ Ahuvissase, ahuvissatha။ Ahuvissaṃ, ahuvissamhā။ Ahuvissatha, ahuvissisu။ Ahuvissase, ahuvissavhe။ Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase။ ဤသည်တို့ကား ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ် ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Vhe avhāyane baddhāyaṃ sadde ca. Avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Baddhāti ahaṅkāro, ghaṭṭanaṃ vā sārambhakaraṇaṃ vā. Saddo ravo. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi iccapi. Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti. Āsaddo upasaggova, so saññogaparattā rasso jāto. Avhito. Anavhito tato āgā. Avhā, avhāyanā. Vāraṇavhayanā rukkhā. Kāmavhe visaye. Kumāro candasavhayo.

Vhe ဓာတ်သည် ခေါ်ခြင်း (avhāyana)၊ မာန်မူခြင်း (baddha)၊ အသံပြုခြင်း (sadda) တို့၌ ဖြစ်၏။ ခေါ်ခြင်း (avhāyana) ဟူသည် ဖိတ်ခေါ်ခြင်း (pakkosana) တည်း။ မာန်မူခြင်း (baddha) ဟူသည် အတ္တစွဲရှိခြင်း (ahaṅkāra) သို့မဟုတ် ထိခိုက်ပွတ်တိုက်ခြင်း (ghaṭṭana) သို့မဟုတ် အားပြိုင်ခြင်း (sārambhakaraṇa) တည်း။ အသံ (sadda) ဟူသည် အော်ဟစ်သံ (rava) ဖြစ်၏။ Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi စသည်တို့ ဖြစ်၏။ 'မင်းကြီး... အကျွန်ုပ်သည် ကစ္စာယနလုလင် ဖြစ်ပါ၏၊ လျော့နည်းခြင်းမရှိသော အမည်ရှိသူဟူ၍ ငါ့ကို ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏ (mavhayanti)'။ 'Ā' သဒ္ဒါသည် ဥပသဂ်သာဖြစ်၍ ဆိုင်းတွဲ ဖြစ်ပြီးနောက် ရဿဖြစ်သွား၏။ Avhito (ခေါ်အပ်သောသူ)။ Anavhito tato āgā (မခေါ်ဘဲ ထိုမှ လာ၏)။ Avhā (ခေါ်ခြင်း)၊ avhāyanā (ခေါ်ခြင်း)။ Vāraṇavhayanā rukkhā (ပုဏ္ဍရိကအမည်ရှိသော သစ်ပင်တို့)။ Kāmavhe visaye (ကာမဟု ခေါ်အပ်သော အာရုံ၌)။ Kumāro candasavhayo (စန္ဒအမည်ရှိသော သတို့သား)။


‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ,Rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti,Saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti.

'အလွန်သာယာ၍ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ကြိုးခုနစ်ပင်ရှိသော စောင်းကို တီးခတ်အပ်ပြီ။ ထိုသူသည် စောင်းပြိုင်ပွဲ၌ ငါ့ကို စိန်ခေါ်၏ (avheti)။ သိကြားမင်း... သင်သည် ငါ၏ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူပါ'။


Ettha avhetīti sārambhavasena attano visayaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭatīti attho. ‘‘Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno’’ti etthāpi sārambhavasena ghaṭṭanaṃ avhāyanaṃ nāma.

ဤဂါထာ၌ 'avheti' ဟူသည်မှာ အားပြိုင်လိုသောအားဖြင့် မိမိ၏စွမ်းရည်ကို ပြသရန် ထိပါးတိုက်ခိုက်၏ (saṅghaṭṭati) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း အားပြိုင်လိုသောအားဖြင့် ထိခိုက်စိန်ခေါ်ခြင်းကိုပင် 'avhāyana' ဟု ဆိုအပ်၏။


‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhāyanti varāvaraṃ;

Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti

'ထိုအရပ်၌ ကောင်းစွာတန်ဆာဆင်အပ်သော အမျိုးသမီးတို့သည် နတ်သမီးတို့ကဲ့သို့ ကကြကုန်၏၊ သီဆိုကြကုန်၏၊ အထူးထူးသောသူတို့ကို စိန်ခေါ်ကုန်၏ (avhāyanti varāvaraṃ)'။


Ettha pana avhāyanti varāvaranti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo sārambhaṃ karontīti attho daṭṭhabbo.

ဤဂါထာ၌ 'avhāyanti varāvaraṃ' ဟူသည်မှာ အမြတ်ထက်အမြတ် ကခြင်း သီဆိုခြင်းကို ပြုကြကုန်လျက် အားပြိုင်ခြင်း (sārambha) ကို ပြုကြကုန်၏ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။


Pañha pucchāyaṃ. Bhikkhu garuṃ pañhaṃ pañhati. Pañho. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘paripucchati paripañhati idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho’’ti. Pañhasaddo pulliṅgavasena gahetabbo. ‘‘Pañho maṃ [Pg.195] paṭibhāti, taṃ suṇā’’ti yebhuyyena pulliṅgappayogadassanato. Katthaci pana itthiliṅgopi bhavati napuṃsakaliṅgopi. Tathā hi ‘‘pañhā mesā kusalehi cintitā. Koṇḍañña pañhāni viyākarohī’’ti taddīpikā pāḷiyo dissanti, liṅgavipallāso vā tattha daṭṭhabbo.

Pañh ဓာတ်သည် မေးမြန်းခြင်း (pucchā) ၌ ဖြစ်၏။ ရဟန်းသည် ခက်ခဲသော ပြဿနာကို မေးမြန်း၏ (pañhati)။ Pañho (ပြဿနာ/အမေး)။ 'အရှင်ဘုရား... ဤအရာသည် အသို့နည်း၊ ဤအရာ၏ အနက်သည် အဘယ်နည်းဟု အဖန်ဖန်မေးမြန်း၏ (paripucchati paripañhati)' ဟူသော ပါဠိလည်း ရှိ၏။ Pañha သဒ္ဒါကို ပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်၏။ 'Pañho maṃ paṭibhāti, taṃ suṇā' စသည်ဖြင့် များသောအားဖြင့် ပုလ္လိင်အသုံးအနှုန်းကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ အချို့သောနေရာ၌မူ ဣတ္ထိလိင်လည်း ဖြစ်တတ်၏၊ နပုံသကလိင်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'pañhā mesā kusalehi cintitā'၊ 'koṇḍañña pañhāni viyākarohi' ဟူ၍ ထိုလိင်ကွဲပြားမှုကို ပြသော ပါဠိတို့ကို တွေ့ရ၏၊ သို့မဟုတ် ထိုနေရာ၌ လိင်ဖလှယ်ခြင်း (liṅgavipallāsa) ဟူ၍ ရှုမြင်အပ်၏။


Pañha icchāyaṃ. Pañhati. Pañho. Ettha ca pañhoti ñātuṃ icchito attho. Idaṃ panettha nibbacanaṃ pañhiyati ñātuṃ icchiyati soti pañhoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vissajjitamhi pañhe’’ti imissā nettipāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentena ‘‘pañheti ñātuṃ icchite atthe’’ti.

Pañh ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (icchā) ၌ ဖြစ်၏။ Pañhati။ Pañho။ ဤ၌ 'pañha' ဟူသည်မှာ သိလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤ၌ ၎င်း၏ ဓာတ်နက်ဆင်းသက်ပုံ (ဝိဂြိုဟ်) ကား— သိလိုအပ်သောကြောင့် 'pañha' မည်၏ (pañhiyati ñātuṃ icchiyati soti pañho)။ ထို့ကြောင့်ပင် 'vissajjitamhi pañhe' ဟူသော ဤနေတ္တိပါဠိ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသော ကျမ်းပြုဆရာက 'pañha ဟူသည်မှာ သိလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။


Miha secane. Mihati, ummihati. Megho, mehanaṃ.

Mih ဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်း/စိုစွတ်စေခြင်း (secana) ၌ ဖြစ်၏။ Mihati, ummihati။ Megho (မိုး)၊ mehanaṃ။


Tattha ummihatīti passāvaṃ karoti. Meghoti mihati siñcati lokaṃ vassadhārāhīti megho, pajjunno. Mehananti itthīnaṃ guyhaṭṭhānaṃ.

ထိုစကားတို့၌ 'ummihati' ဟူသည်မှာ ဆီးစွန့်၏ (passāvaṃ karoti)။ 'Megho' ဟူသည်ကား မိုးရေစက်တို့ဖြင့် လောကကို သွန်းလောင်းစိုစွတ်စေတတ်သောကြောင့် 'megho' မည်၏၊ မိုးတည်း (pajjunna)။ 'Mehana' ဟူသည်ကား အမျိုးသမီးတို့၏ အင်္ဂါစပ် (လျှို့ဝှက်အပ်သောအရပ်) ဖြစ်၏။


Daha bhasmīkaraṇe dhāraṇe ca. Āgārāni aggi dahati. Ayaṃ puriso imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati, mama ayyikāti dhāretīti attho. Imassa purisassa ayaṃ itthī ayyikā hotīti adhippāyo. Atra panāyaṃ pāḷi ‘‘sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti. Agginā daḍḍhaṃ gehaṃ, dayhati, dayhamānaṃ. Dassa ḍādese ‘‘ḍahatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmāchannova pāvako’’tiādayo payogā ettha nidassanāni bhavanti.

Dah ဓာတ်သည် ပြာချခြင်း (bhasmīkaraṇa) နှင့် ဆောင်ထားခြင်း (dhāraṇa) တို့၌ ဖြစ်၏။ မီးသည် အိမ်တို့ကို လောင်ကျွမ်းစေ၏ (aggi dahati)။ 'ဤယောက်ျားသည် ဤမိန်းမကို အဘွားအဖြစ် ဆောင်ထား၏ (dahati)' ဟူသည်မှာ ငါ၏အဘွားဟု မှတ်ယူထား၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤယောက်ျားအား ဤမိန်းမသည် အဘွားတော်စပ်၏ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ပါဠိတော်ကား— 'အမ္ဗဋ္ဌ... သာကီဝင်မင်းတို့သည် ဥက္ကာကမင်းကြီးကို အဘိုးအဖြစ် ဆောင်ထားကြကုန်၏ (dahanti)' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းအပ်သော အိမ် (daḍḍhaṃ gehaṃ)၊ dayhati (လောင်ကျွမ်းအပ်၏)၊ dayhamānaṃ (လောင်ကျွမ်းအပ်ဆဲဖြစ်သော)။ 'D' အက္ခရာကို 'Ḍ' ပြုသဖြင့် 'ḍahati' ဟူသော ရုပ်ဖြစ်၏။ 'ပြာဖုံးနေသော မီးသည် ပူလောင်စေသကဲ့သို့ (မကောင်းမှုသည်) လူမိုက်နောက်သို့ ပူလောင်စေလျက် လိုက်တတ်၏ (ḍahantaṃ bālamanveti)' စသော သုံးနှုန်းချက်တို့သည် ဤ၌ သာဓကများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Caha parisakkane. Cahati.

Cah ဓာတ်သည် လှည့်လည်သွားလာခြင်း (parisakkana) ၌ ဖြစ်၏။ Cahati။


Raha cāge. Rahati. Raho, rahito.

Rah ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း (cāga) ၌ ဖြစ်၏။ Rahati။ Raho (ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်)၊ rahito (ကင်းဆိတ်သော)။


Rahi gatiyaṃ. Rahati. Raho, rahaṃ.

Rah ဓာတ်သည် သွားခြင်း (gati) ၌ ဖြစ်၏။ Rahati။ Raho, rahaṃ။


Dahi [Pg.196] bahi vuddhiyaṃ. Dahati. Bahati.

Dah ဓာတ်၊ bah ဓာတ်တို့သည် ကြီးပွားခြင်း (vuddhi) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Dahati။ Bahati။


Bahi saddhe ca. Cakāro vuddhāpekkho. Bahati.

Bah ဓာတ်သည် သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း (saddha) ၌လည်း ဖြစ်၏။ စ-သဒ္ဒါသည် ကြီးပွားခြင်း (vuddhi) ကို ငဲ့၏။ Bahati။


Tuhi duhi addane. Tuhati. Duhati.

Tuh ဓာတ်၊ duh ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (addana) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Tuhati။ Duhati။


Araha maha pūjāyaṃ. Arahati. Arahaṃ, arahā. Mahati.

Arah ဓာတ်၊ mah ဓာတ်တို့သည် ပူဇော်ခြင်း (pūjā) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Arahati။ Arahaṃ, arahā။ Mahati။


Mahanaṃ, maho. Vihāramaho. Cetiyamaho.

Mahanaṃ (ပူဇော်ခြင်း)၊ maho (ပွဲသဘင်)။ Vihāramaho (ကျောင်းရေစက်ချပွဲ)။ Cetiyamaho (စေတီပူဇော်ပွဲ)။


Tatra nikkilesattā ekantadakkhiṇeyyabhāvena attano katapūjāsakkārādīnaṃ mahapphalabhāvakaraṇena arahaṇīyo pūjanīyoti arahā, khīṇāsavo.

ထိုအနက်တို့၌ ကိလေသာကင်းစင်တော်မူသဖြင့် စင်စစ် အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် မိမိအား ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရစသည်တို့ကို ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိအောင် ပြုတော်မူတတ်သဖြင့် ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'arahā' မည်၏၊ (ထိုသူကား) အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်ဖြစ်၏။


Īha cetāyaṃ. Īhati. Īhā. Īhā vuccati vīriyaṃ.

Īh ဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်း (cetā) ၌ ဖြစ်၏။ Īhati။ Īhā။ Īhā ဟူသည် လုံ့လဝီရိယကို ဆိုအပ်၏။


Vaha maha buddhiyaṃ. Vahati, mahati.

Vah ဓာတ်၊ mah ဓာတ်တို့သည် ကြီးပွားခြင်း/သိခြင်း (buddhi) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Vahati, mahati။


Ahi pilahi gatiyaṃ. Ahati. Pilahati, ahi.

Ah ဓာတ်၊ pilah ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gati) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Ahati။ Pilahati, ahi။


Ettha ca ahīti nippādopi samāno ahati gacchati gantuṃ sakkotīti ahi.

ဤ၌ 'ahi (မြွေ)' ဟူသောပုဒ်သည် ပြီးမြောက်သော်လည်း သွားတတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် သွားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် 'ahi' ဟု ခေါ်အပ်၏။


Garaha kalaha kucchane. Garahati. Garahā, kalahati, kalaho.

Garah ဓာတ်၊ kalah ဓာတ်တို့သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (kucchana) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Garahati။ Garahā (ကဲ့ရဲ့ခြင်း)၊ kalahati (ရန်ဖြစ်၏)၊ kalaho (ရန်ဖြစ်ခြင်း)။


Varaha valaha padhāniye paribhāsanahiṃsādānesu ca. Varahati. Valahati. Varāho.

ဝရဟ၊ ဝလဟ-ဓာတ်တို့သည် လုံ့လပြုခြင်း (ပဓာနီယ)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ပရိဘာသန)၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ)၊ ယူခြင်း (အာဒါန) တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝရဟတိ။ ဝလဟတိ။ ဝရာဟော။


Ettha ca varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. Tathā hi ‘‘eneyyā ca varāhā ca. Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho’’tiādīsu sūkaro ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. ‘‘Mahāvarāhassa nadīsu jaggato, bhisaṃ ghasamānassā’’tiādīsu pana hatthī ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. Mahāvarāhassāti hi mahāhatthinoti attho.

ထိုစကားရပ်၌ 'ဝရာဟ' ဟူသည် ဝက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့မှန်ပေ၏၊ 'ဧဏေယျာ စ ဝရာဟာ စ'၊ 'မဟာဝရာဟောဝ နိဝါပပုဋ္ဌော' စသည်တို့၌ ဝက်ကို 'ဝရာဟ' ဟူသောအမည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'မဟာဝရာဟဿ နဒီသု ဇဂ္ဂတော၊ ဘိသံ ဃသမာနဿ' စသည်တို့၌မူကား ဆင်ကို 'ဝရာဟ' ဟူသောအမည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'မဟာဝရာဟဿ' ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီး၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Vehu jehu vāhu payatane. Vehati, jehati. Vāhati. Vāhano.

ဝေဟု၊ ဇေဟု၊ ဝါဟု-ဓာတ်တို့သည် အားထုတ်ခြင်း (ပယတန) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝေဟတိ၊ ဇေဟတိ။ ဝါဟတိ။ ဝါဟနော။


Vāhano [Pg.197] vuccati asso. So hi vāhanti saṅgāmādīsu kicce uppanne payatanti vīriyaṃ karonti, etenāti vāhanoti vuccati.

မြင်းကို 'ဝါဟန' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမြင်းသည် စစ်ပွဲစသော ကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ အားထုတ်တတ်၏ (ဝါ) လုံ့လပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြင်းကို 'ဝါဟန' ဟု ဆိုအပ်၏။


Dāhu niddakkhaye. Dāhati.

ဒါဟု-ဓာတ်သည် အိပ်ငိုက်ခြင်းကုန်ခြင်း (နိဒ္ဒက္ခယ) ၌ ဖြစ်၏။ ဒါဟတိ။


Ūha vitakke. Ūhati, āyūhati, viyūhati, byūhati apohati. Ūhanaṃ, āyūhanaṃ, byūho, apoho.

ဦဟ-ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း (ဝိတက္က) ၌ ဖြစ်၏။ ဦဟတိ၊ အာယူဟတိ၊ ဝိယူဟတိ၊ ဗျူဟတိ၊ အပေါဟတိ။ ဦဟနံ၊ အာယူဟနံ၊ ဗျူဟော၊ အပေါဟော။


Tattha ūhatīti vitakketi, āyūhatīti vāyamati, viyūhatīti paṃsuṃ uddharati. Evaṃ byūhatīti etthāpi. Apohatīti chaḍḍeti, atha vā viveceti.

ထိုစကားရပ်တို့၌ 'ဦဟတိ' ဟူသည် ကြံစည်၏၊ 'အာယူဟတိ' ဟူသည် အားထုတ်၏၊ 'ဝိယူဟတိ' ဟူသည် ဖုန်မြေကို သွန်ဖယ်၏။ 'ဗျူဟတိ' ဟူရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'အပေါဟတိ' ဟူသည် စွန့်ပစ်၏၊ သို့မဟုတ် ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၏။


Gāhu viloḷane. Gāhati. Gāho, candaggāho, sūriyaggāho, nakkhattaggāho.

ဂါဟု-ဓာတ်သည် မွှေနှောက်ခြင်း (ဝိလောဠန) ၌ ဖြစ်၏။ ဂါဟတိ။ ဂါဟော၊ စန္ဒဂ္ဂါဟော၊ သူရိယဂ္ဂါဟော၊ နက္ခတ္တဂ္ဂါဟော။


Gaha gahaṇe. Gahati, paggahati. Āhutiṃpaggahissāmi. Paggaho, paggāho.

ဂဟ-ဓာတ်သည် ယူခြင်း (ဂဟဏ) ၌ ဖြစ်၏။ ဂဟတိ၊ ပဂ္ဂဟတိ။ 'အာဟုတိံ ပဂ္ဂဟိဿာမိ'။ ပग္ဂဟော၊ ပဂ္ဂါဟော။


Paggahoti patto. Paggāhoti vīriyaṃ.

'ပဂ္ဂဟ' ဟူသည် သပိတ် ဖြစ်၏။ 'ပဂ္ဂါဟ' ဟူသည် လုံ့လ (ဝီရိယ) ဖြစ်၏။


Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Sahati. Saho, asaho, asayho.

သဟ-ဓာတ်သည် သည်းခံခြင်း (ပရိသဟန) ၌ ဖြစ်၏။ ပရိသဟန ဟူသည် သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ဖြစ်၏။ သဟတိ။ သဟော၊ အသဟော၊ အသယှော။


Ruha cammani pātubhāve. Ruhati. Rukkho.

ရုဟ-ဓာတ်သည် အရေပေါ်၌ ပေါက်ခြင်း (ဝါ) ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (ပါတုဘာဝ) ၌ ဖြစ်၏။ ရုဟတိ။ ရုက္ခော။


Mātu māne. Māhati.

မာတု-ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်း (ဝါ) ထောင်လွှားခြင်း (မာန) ၌ ဖြစ်၏။ မာဟတိ။


Guhū saṃvaraṇe. Guhati nigguhati. Guho, guyhako.

ဂုဟူ-ဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်း (သံဝရဏ) ၌ ဖြစ်၏။ ဂုဟတိ၊ နိဂ္ဂုဟတိ။ ဂုဟော၊ ဂုယှကော။


Vaha pāpuṇe. Vahati. Vārivaho.

ဝဟ-ဓာတ်သည် ရောက်ခြင်း (ပါပုဏ) ၌ ဖြစ်၏။ ဝဟတိ။ ဝါရိဝဟော။


Duha papūraṇe. Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī.

ဒုဟ-ဓာတ်သည် ပြည့်စေခြင်း (ဝါ) ညှစ်ခြင်း (ပပူရဏ) ၌ ဖြစ်၏။ ဒုဟတိ၊ ဒေါဟတိ။ ဒုယှမာနာ ဂါဝီ။


Diha upacaye. Dehati. Deho. Dehoti sarīraṃ.

ဒိဟ-ဓာတ်သည် စုပုံခြင်း (ဥပစယ) ၌ ဖြစ်၏။ ဒေဟတိ။ ဒေဟော။ ဒေဟ ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ (သရီရ) ဖြစ်၏။


Liha [Pg.198] assādane. Lehati, palehati. Lehanīyaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘sunakhā himassa palihiṃsu pāde’’ti. Ayaṃ panattho – sunakhā imassa kumārassa pādatale attano jivhāya palihiṃsūti.

လိဟ-ဓာတ်သည် လျက်ခြင်း (ဝါ) အရသာခံခြင်း (အဿာဒန) ၌ ဖြစ်၏။ လေဟတိ၊ ပလေဟတိ။ လေဟနီယံ။ ဤ၌ 'သုနခါ ဟိမဿ ပလိဟိံသု ပါဒေ' ဟူသော ပါဠိလာရှိ၏။ ဤစကားရပ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ခွေးတို့သည် ဤသူငယ်၏ ခြေဖဝါးတို့ကို မိမိတို့၏ လျှာဖြင့် လျက်ကြကုန်၏ ဟူသတည်း။


Oha cāge. Ohati. Sabbamanatthaṃ apohati. Apoho.

သြဟ-ဓာတ်သည် စွန့်ခြင်း (စာဂ) ၌ ဖြစ်၏။ သြဟတိ။ သဗ္ဗမနတ္ထံ အပေါဟတိ။ အပေါဟော။


Brahma uggame. Brahati. Brahā.

ဗြဟ္မ-ဓာတ်သည် တက်ကြွခြင်း (ဝါ) ကြီးပွားခြင်း (ဥဂ္ဂမ) ၌ ဖြစ်၏။ ဗြဟတိ။ ဗြဟာ။


Daha thaha hiṃsatthā. Dahati. Thahati.

ဒဟ၊ ထဟ-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်ရှိကုန်၏။ ဒဟတိ။ ထဟတိ။


Brūha vaḍḍhane. Uparūpari brūhatīti brahmā. Kārite ‘‘vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭatī’’ti payogo.

ဗြူဟ-ဓာတ်သည် ကြီးပွားစေခြင်း (ဝဒ္ဓန) ၌ ဖြစ်၏။ အဆင့်ဆင့် တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မာ' မည်၏။ ကာရိတ်၌ 'ဝိဝေကမနုဗြူဟေတုံ ဝတ္တတိ' ဟု သုံးနှုန်းပုံရှိ၏။


Brahmāti tehi tehi guṇavisesehi brūhitoti brahmā. Brahmāti mahābrahmāpi vuccati tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu hi mahābrahmā ‘‘brahmā’’ti vuccati. ‘‘Brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato.

'ဗြဟ္မာ' ဟူသည် ထိုထိုထူးမြတ်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ပွားများအပ်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မာ' မည်၏။ 'ဗြဟ္မာ' ဟူသောအသုံးဖြင့် မဟာဗြဟ္မာကိုလည်းကောင်း၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားကိုလည်းကောင်း၊ မိဘတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အမြတ်ဆုံးသောအရာကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ 'သဟဿော ဗြဟ္မာ ဒွိသဟဿော ဗြဟ္မာ' စသည်တို့၌ မဟာဗြဟ္မာကို 'ဗြဟ္မာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဗြဟ္မာတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ တထာဂတမြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။


‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu,Lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhappahīno,Saccavhayo brahme upāsito me’’ti

'မှောင်မိုက်ကို ပယ်ဖျောက်တော်မူသော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရှိတော်မူသော၊ လောက၏ အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူသော၊ ဘဝအားလုံးကို လွန်မြောက်တော်မူသော၊ အာသဝေါကင်းစင်သော၊ ဆင်းရဲခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းတော်မူသော၊ သစ္စာဟူသောအမည် ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို အို-ဗြဟ္မာ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဆည်းကပ်အပ်ပါပြီ။'


Ettha brāhmaṇo. ‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti ettha seṭṭhaṃ. Etthetaṃ vuccati –

ဤဂါထာ၌ ဗြာဟ္မဏ (ပုဏ္ဏား) ကို ဆိုလို၏။ 'ဗြဟ္မာတိ မာတာပိတရော၊ ပုဗ္ဗာစရိယာတိ ဝုစ္စရေ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ မိဘတို့ကို ဆိုလို၏။ 'ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ မြတ်သောတရားကို ဆိုလို၏။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Mahābrahmani [Pg.199] vippe ca, atho mātāpitūsu ca;

Tathāgate ca seṭṭhe ca, brahmasaddo pavattatī’’ti.

'ဗြဟ္မသဒ္ဒါသည် မဟာဗြဟ္မာ၌လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏား၌လည်းကောင်း၊ မိဘတို့၌လည်းကောင်း၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၌လည်းကောင်း၊ အမြတ်ဆုံးသောအရာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏' ဟူသတည်း။


Aparo nayo – brahmāti tividhā brahmāno sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti.

တစ်နည်းကား - ဗြဟ္မာသည် သမ္မုတိဗြဟ္မာ၊ ဥပပတ္တိဗြဟ္မာ၊ ဝိသုဒ္ဓိဗြဟ္မာ ဟု သုံးပါး ရှိ၏။


‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe,Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti ca

'အို-ကောသိယ၊ သလေးလယ်ကွင်း ရင့်မှည့်သည်ကို ကျေးတောသားတို့သည် စားကြကုန်၏။ အို-ဗြဟ္မာ၊ ထိုကျေးတို့ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ အကျွန်ုပ် မစွမ်းနိုင်ပါ၊ သို့ဖြစ်၍ အို-မဟာဗြဟ္မာ၊ အခြားသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ချက်ပြုတ်စားသောက်ကြကုန်၏၊ (လယ်ကွင်းကို) စွန့်ခွာပါလော့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā.

ဤသို့စသော စကားရပ်တို့၌ 'ဗြဟ္မာ' သဒ္ဒါဖြင့် သမ္မုတိဗြဟ္မာတို့ကို ဆိုအပ်၏။


‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme,

'အို-ဗြဟ္မာ၊ နားရှိသောသူတို့သည် သဒ္ဓါတရားကို လွှတ်ကြကုန်လော့၊ ထိုသူတို့အတွက် နိဗ္ဗာန်တံခါးတို့ကို ဖွင့်အပ်ကုန်ပြီ။ ငြိုငြင်ခြင်း သညာရှိသောကြောင့် သိမ်မွေ့လှစွာသော တရားတော်ကို လူတို့၌ ငါဘုရား မဟောကြားခဲ့ပါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Atha kho brahmā sahampatī’’ti ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādivacanato brahmanti ariyadhammo vuccati. Tato nibbattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Etthetaṃ vuccati –

'ထိုအခါ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာသည်...' စသည်တို့၌ 'ဗြဟ္မာ' သဒ္ဒါဖြင့် ဥပပတ္တိဗြဟ္မာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ' စသော စကားရပ်တို့အရ 'ဗြဟ္မ' ဟူသည် အရိယာတရားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုအရိယာတရားမှ ဖြစ်ထွန်းလာသော အရိယာအားလုံးတို့သည်လည်း ပရမတ်သဘောအရ မြတ်သောကြောင့် အထူးမရှိ 'ဝိသုဒ္ဓိဗြဟ္မာ' မည်ကုန်၏။ အထူးသဖြင့် 'ဗြဟ္မာတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ' ဟူသော ဝစနအရ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် နတ်ရွာခြံရံသော လောက၌ ဗြဟ္မဘူတဂုဏ်တို့ဖြင့် ထိပ်တန်းပါရမီသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ဥတ္တမဗြဟ္မာ' မည်တော်မူ၏။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Sammutiyupapattīnaṃ, visuddhīnaṃ vasena ca;

Brahmāno tividhā honti, uttamena catubbidhā’’ti.

'သမ္မုတိဗြဟ္မာ၊ ဥပပတ္တိဗြဟ္မာ၊ ဝိသုဒ္ဓိဗြဟ္မာ ဟူ၍ ဗြဟ္မာသည် သုံးမျိုးရှိပြီး ဥတ္တမဗြဟ္မာနှင့်တကွ လေးမျိုးဖြစ်၏' ဟူသတည်း။


Dhimha [Pg.200] niṭṭhubhane. Dhimheti. ‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohita’’nti pāḷi nidassanaṃ.

ဓိမှ-ဓာတ်သည် တံတွေးထွေးခြင်း (ဝါ) အော့အန်ခြင်း (နိဋ္ဌုဘန) ၌ ဖြစ်၏။ ဓိမှေတိ။ 'ပဋိဝါမဂတံ သလ္လံ၊ ပဿ ဓိမှာမိ လောဟိတံ' ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။


Tattha dhimhāmīti niṭṭhubhāmīti attho.

ထိုစကားရပ်၌ 'ဓိမှာမိ' ဟူသည် တံတွေးထွေး၏ (သို့မဟုတ် အန်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Hakārantadhāturūpāni.

ဟကာရန္တ ဓာတ်ပုံစံများ ပြီး၏။


Ḷakārantadhātu

Ḷ ဠကာရန္တဓာတ်။


Biḷa akkose. Beḷati. Biḷāro.

ဗိဠ-ဓာတ်သည် ဆဲရေးခြင်း (အက္ကောသ) ၌ ဖြစ်၏။ ဗေဠတိ။ ဗိဠာရော။


Kīḷa vihāre. Kīḷati. Kīḷā.

ကီဠ-ဓာတ်သည် ကစားခြင်း (ဝိဟာရ) ၌ ဖြစ်၏။ ကီဠတိ။ ကီဠာ။


Aḷa uggame. Aḷati. Vāḷo.

အဠ-ဓာတ်သည် တက်ကြွခြင်း (ဥဂ္ဂမ) ၌ ဖြစ်၏။ အဠတိ။ ဝါဠော။


Laḷa vilāse. Laḷati. Laḷito asso.

လဠ-ဓာတ်သည် တင့်တယ်ခြင်း (ဝါ) လှုပ်ရှားခြင်း (ဝိလာသ) ၌ ဖြစ်၏။ လဠတိ။ လဠိတော အဿော။


Kaḷa made kakkasse ca. Kakkassaṃ kassasiyaṃ pharusabhāvo. Kaḷati.

ကဠဓာတ်သည် ရူးသွပ်ခြင်း (mada) နှင့် ကြမ်းတမ်းခြင်း (kakkassa) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'ကက္ကဿ' ဟူသည် ကုတ်ခြစ်ရာ၌ ဖြစ်သော ကြမ်းတမ်းသော သဘောတည်း။ ကဠတိ ဟု ရှိ၏။


Tuḷa toḷane. Toḷati.

တုဠဓာတ်သည် ချိန်တွယ်ခြင်း (toḷana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တောဠတိ ဟု ရှိ၏။


Huḷa hoḷa gatiyaṃ. Huḷati. Hoḷati.

ဟုဠဓာတ်၊ ဟောဠဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟုဠတိ၊ ဟောဠတိ ဟု ရှိကုန်၏။


Roḷa anādare. Roḷati.

ရောဠဓာတ်သည် မရိုသေခြင်း (anādara) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောဠတိ ဟု ရှိ၏။


Loḷa ummāde. Loyati.

လောဠဓာတ်သည် ရူးသွပ်ခြင်း (ummāda) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လောယတိ ဟု ရှိ၏။


Heḷa hoḷa anādare. Heḷati. Hoḷati.

ဟေဠဓာတ်၊ ဟောဠဓာတ်တို့သည် မရိုသေခြင်း (anādara) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟေဠတိ၊ ဟောဠတိ ဟု ရှိကုန်၏။


Vāḷa ālape. Vāḷati.

ဝါဠဓာတ်သည် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း (ālapa) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါဠတိ ဟု ရှိ၏။


Dāḷa dhāḷa visaraṇe. Dāḷati. Dhāḷati.

ဒါဠဓာတ်၊ ဓာဠဓာတ်တို့သည် ပြန့်ပွားခြင်း (visaraṇa) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒါဠတိ၊ ဓာဠတိ ဟု ရှိကုန်၏။


Haḷa silāghāyaṃ. Haḷati.

ဟဠဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (silāghā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟဠတိ ဟု ရှိ၏။


Hīḷa anādare. Hīḷati. Hīḷā, hīḷiko, hīḷito.

ဟီဠဓာတ်သည် မရိုသေခြင်း (anādara) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟီဠတိ ဟု ရှိ၏။ ဟီဠာ၊ ဟီဠိကော၊ ဟီဠိတော ဟူ၍လည်း ရှိ၏။


Kaḷa [Pg.201] secane. Kaḷati. Kaḷanaṃ.

ကဠဓာတ်သည် သွန်းလောင်းခြင်း (secane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကဠတိ ဟု ရှိ၏။ ကဠနံ ဟူ၍လည်း ရှိ၏။


Heḷa veṭhane. Heḷati.

ဟေဠဓာတ်သည် ရစ်ပတ်ခြင်း (veṭhana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဟေဠတိ ဟု ရှိ၏။


Īḷa thutiyaṃ. Īḷati.

ဤဠဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (thuti) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဠတိ ဟု ရှိ၏။


Juḷa gatiyaṃ. Juḷati, joḷati.

ဇုဠဓာတ်သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇုဠတိ၊ ဇောဠတိ ဟု ရှိကုန်၏။


Puḷa muḷa sukhane. Puḷati. Muḷati.

ပုဠဓာတ်၊ မုဠဓာတ်တို့သည် ချမ်းသာစေခြင်း (sukhana) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုဠတိ၊ မုဠတိ ဟု ရှိကုန်၏။


Guḷa rakkhāyaṃ. Guḷati. Guḷo.

ဂုဠဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (rakkhā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂုဠတိ ဟု ရှိ၏။ ဂုဠော ဟူ၍လည်း ရှိ၏။


Juḷa bandhane. Juḷati.

ဇုဠဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်း (bandhana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇုဠတိ ဟု ရှိ၏။


Kuḷa ghasane. Kuḷati.

ကုဠဓာတ်သည် စားခြင်း (ghasana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုဠတိ ဟု ရှိ၏။


Khuḷa bālye ca. Cakāro ghasanāpekkhako. Khuḷati.

ခုဠဓာတ်သည် လူမိုက်၏အဖြစ် (bālya) နှင့် [စားခြင်း (ghasana)] အနက်၌ ဖြစ်၏။ စ-ဝေါဟာရ (စကာရ) သည် စားခြင်းအနက်ကို ငဲ့၏။ ခုဠတိ ဟု ရှိ၏။


Suḷa buḷa saṃvaraṇe. Suḷati. Buḷati.

သုဠဓာတ်၊ ဗုဠဓာတ်တို့သည် ပိတ်ပင်ခြင်း (saṃvaraṇa) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သုဠတိ၊ ဗုဠတိ ဟု ရှိကုန်၏။


Puḷa saṅghāte. Puḷati. Puḷinaṃ.

ပုဠဓာတ်သည် စုဝေးခြင်း (saṅghāta) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပုဠတိ ဟု ရှိ၏။ ပုဠိနံ ဟူ၍လည်း ရှိ၏။


Saḷa abyattasadde. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā.

သဠဓာတ်သည် မထင်ရှားသော အသံ (abyattasadda) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဠတိ ဟု ရှိ၏။ သာဠိကော၊ သာဠိကာ ဟူ၍ ရှိကုန်၏။


‘‘Usabhova mahī nadati,Migarājāva kūjati;

Susumārova saḷati,Kiṃ vipāko bhavissatī’’ti nidassanaṃ;

“ဥသဘနွားလားသည် မြေပြင်၌ အော်မြည်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သားကောင်တို့၏မင်း (ခြင်္သေ့) သည် ဟောက်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မိကျောင်းသည် မထင်ရှားသောအသံကို ပြုဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း (မြည်တမ်းနေကြကုန်၏)၊ အကျိုးသက်ရောက်မှုသည် အသို့ဖြစ်လတ္တံ့နည်း” ဟူသည် သာဓကတည်း။


Imāni ḷakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဠ-ကာရန်ရှိသော ဓာတ်ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Iti bhūvādigaṇe avaggantadhāturūpāni samattāni. Ettāvatā sabbāpi bhūvādigaṇe dhātuyo pakāsitā.

ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ အဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ပုံစံတို့သည် ပြီးဆုံးကုန်ပြီ။ ဤမျှဖြင့် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်အားလုံးတို့ကိုလည်း ပြဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်၏။


Idāni bhūvādigaṇikadhātūnaṃyeva kāci asamānasutikā, kāci asamānantikā. Tāsu kāci samānatthavasena samodhānetvā pubbācariyehi vuttā, tāyeva dhātuyo ekadesena rūpavibhāvanādīhi saddhiṃ pakāsayissāma. Taṃ yathā?

ယခုမူကား ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့တွင် အချို့သောဓာတ်တို့သည် အသံမတူကြကုန်၊ အချို့သည် အဆုံးသတ်မတူကြကုန်။ ထိုဓာတ်တို့တွင် အချို့ကို တူညီသော အနက်ရှိခြင်းကြောင့် ရှေးဦးဆရာမြတ်တို့သည် ပေါင်းစပ်၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့ကိုပင် တစိတ်တဒေသအားဖြင့် ရုပ်ဝိဘာဝနာ (ရုပ်ခွဲခြားပြသခြင်း) စသည်တို့နှင့်တကွ ပြဆိုပါအံ့။ ထိုအရာသည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ -


Hū [Pg.202] bhū sattāyaṃ hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso. Sace uppādo heyya. Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva. Ambā’yaṃ ahuvā pure. Ahu rājā videhānaṃ. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka. Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. Pahūtavitto puriso. Pahūtajivho bhagavā. Piyappabhūtā kalahā vivādā. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna.

ဟူ-ဓာတ်၊ ဘူ-ဓာတ်တို့သည် ထင်ရှားရှိခြင်း (sattā) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟောတိ၊ ဘဝတိ ဟု ဖြစ်၏။ ပဟောတိ၊ ပဘဝတိ။ ‘ဟုဝေယျ ငါ့ရှင်’။ ‘အကယ်၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်ရာအံ့ (ဟေယျ)’။ ‘ဘီလူးသည် လူတို့တွင် မြတ်သော သူရဲကောင်းကို အောင်ခဲ့ပြီ၊ ထိုစစ်မြေပြင်၌ ကြီးစွာသော ဟစ်အော်သံသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီ (ဗဟူဝ)’။ ‘ဤသူကား ရှေး၌ ငါ့အမိ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ (အဟုဝါ)’။ ‘ဝိဒေဟတိုင်း၌ မင်းတပါး ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ (အဟု)’။ ‘သိကြားမင်း... ငါ့အား များစွာသော (ပဟူတံ) ဥစ္စာရှိ၏’။ ‘အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် များစွာသော ကောင်းမှုကို ပြု၏’။ ‘များစွာသော ဥစ္စာရှိသော ယောက်ျား’။ ‘ကြီးမြတ်သော လျှာတော်ရှိသော မြတ်စွာဘုရား’။ ‘ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ငြင်းခုံခြင်း ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းတို့’။ ‘နောက်လိုက်ရဟန်းသည် ဖြစ်ထိုက်၏ (ဟောတဗ္ဗံ)’။ ‘ဘဝိတဗ္ဗံ’။ ‘ဟောတုံ၊ ဟေတုယေ၊ ဘဝိတုံ’။ ‘ဟုတွာ၊ ဟုတွာန’။ ‘ဘဝိတွာ၊ ဘဝိတွာန’ (ဟု ရုပ်များ ရှိကုန်၏)။


Ettha pana ‘‘atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nahetuyeti abhavituṃ. Hūdhātuto tuṃpaccayassa tavepaccayassa vā tuye ādeso, ūkārassa ca ekārādeso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā hetubhāvāya na na sakkātipi attho. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto hotissa dhātuno payogabhāvāya udāharitapadassatthabhāvato. Tattha pahotīti idaṃ vatthaṃ vipulabhāvena cīvaraṃ kātuṃ pahoti, no nappahoti. Pahotīti vā puriso arayo jetuṃ sakkoti. Atha vā pahotīti hoti. Pabhavatīti sandati. Pahūtanti vipulaṃ, mahantanti attho. Pahūtavittoti vipulavitto mahaddhano. Pahūtajivhoti suputhulasudīghasumudukajivho, piyappabhūtāti piyato nibbattā.

ဤအရာ၌ကား 'ထိုလမ်းစဉ်သည် ရှိလတ္တံ့၊ ထိုလမ်းစဉ်သည် မဖြစ်ခြင်းငှာ (န ဟေတုယေ) မတတ်ကောင်းသည်မဟုတ်' ဟူသော ပါဠိသည် သာဓကတည်း။ ထိုပါဠိ၌ 'န ဟေတုယေ' ဟူသည် မဖြစ်ခြင်းငှာ (abhavituṃ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဟူ-ဓာတ်မှ 'တုံ'ပစ္စည်း သို့မဟုတ် 'တဝေ'ပစ္စည်း၏ 'တုယေ'အာဒေသပြုခြင်း၊ ဦ-ကာရကို ဧ-ကာရပြုခြင်းတို့ကို ပြုအပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် လမ်းစဉ်ဖြစ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သည်မဟုတ် ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏။ ဤအနက်သည်ကား ဤနေရာ၌ အလိုမရှိအပ်၊ 'ဟောတိ'ဟူသော ဓာတ်၏ အသုံးအနှုန်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥပမာပြအပ်သော ပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော ရှေးဦးအနက်သာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ပဟောတိ' ဟူသည် 'ဤသင်္ကန်းသည် ပြန့်ပြောသောကြောင့် သင်္ကန်းချုပ်ရန် လောက်ပေ၏၊ မလောက်သည်မဟုတ်' ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် 'ပဟောတိ' ဟူသည် ယောက်ျားသည် ရန်သူတို့ကို အောင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် 'ပဟောတိ' ဟူသည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ပဘဝတိ' ဟူသည် စီးဆင်း၏။ 'ပဟူတံ' ဟူသည် ပြန့်ပြောသော၊ ကြီးမြတ်သော အနက်တည်း။ 'ပဟူတဝိတ္တော' ဟူသည် ပြန့်ပြောသော ဥစ္စာရှိသော သူဌေးကြီးတည်း။ 'ပဟူတဇိဝှေါ' ဟူသည် အလွန်ကျယ်ပြန့် ရှည်လျား နူးညံ့သော လျှာတော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်း။ 'ပိယပ္ပဘူတာ' ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော (အနက်တည်း)။


Gamu sappa gatiyaṃ. Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. Aññānipi yojetabbāni. ‘‘Samuggacchatī’’tiādinā upasaggadvayavasenapi [Pg.203] yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Sappati, saṃsappati, parisappati. Aññānipi yojetabbāni.

ဂမု-ဓာတ်၊ သပ္ပ-ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂစ္ဆတိ၊ ဂမတိ၊ ဃမ္မတိ၊ အာဂစ္ဆတိ၊ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ၊ အတိဂစ္ဆတိ၊ ပဋိဂစ္ဆတိ၊ အဝဂစ္ဆတိ၊ အဓိဂစ္ဆတိ၊ အနုဂစ္ဆတိ၊ ဥပဂစ္ဆတိ၊ အပဂစ္ဆတိ၊ ဝိဂစ္ဆတိ၊ นိဂစ္ဆတိ၊ နိဂ္ဂစ္ဆတိ။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ 'သမုဂ္ဂစ္ဆတိ' စသည်ဖြင့် ဥပသရ်နှစ်လုံးတွဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း လျော်ကန်သလို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ သပ္ပတိ၊ သံသပ္ပတိ၊ ပရိသပ္ပတိ။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tattha gamatīti gacchati. Kārite ‘‘devadattaṃ gameti gamayatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Apāyaṃ gametīti apāyagamanīya’’nti idamettha nidassanaṃ. Curādigaṇaṃ pattassa āpubbassa imassa ‘‘āgameti, āgamayati, āgamento, āgamayamāno’’ti suddhakatturūpāni bhavanti.

ထိုဓာတ်တို့တွင် 'ဂမတိ' ဟူသည် သွား၏။ ကာရိတ်အနက်၌ 'ဒေဝဒတ္တံ ဂမေတိ ဂမယတိ' ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အပါယ်သို့ သွားစေတတ်သောကြောင့် အပါယဂမနီယ' ဟူသည် ဤအရာ၌ သာဓကတည်း။ စုရာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်၍ အာ-ဥပသရ် ရှေ့ရှိသော ဤဓာတ်အား 'အာဂမေတိ၊ အာဂမယတိ၊ အာဂမန္တော၊ အာဂမယမာနော' ဟူ၍ ကိရိယာရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha āgametīti muhuttaṃ adhivāsetīti attho. Ghammatīti gacchati. Āgacchatīti āyāti. Uggacchatīti uyyāti uddhaṃ gacchati. Atigacchatīti atikkamitvā gacchati. Paṭigacchatīti puna gacchati. Avagacchatīti jānāti. Adhigacchatīti labhati jānāti vā. Anugacchatīti pacchato gacchati. Upagacchatīti samīpaṃ gacchati. Apagacchatīti apeti. Vigacchatīti vigamati. Nigacchatīti labhati. ‘‘Yasaṃ poso nigacchatī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Niggacchatīti nikkhamati. Sappatīti gacchati. Saṃsappatīti saṃsaranto gacchati. Parisappatīti samantato gacchati.

ထိုရုပ်တို့တွင် 'အာဂမေတိ' ဟူသည် ခဏမျှ ဆိုင်းငံ့၏၊ သည်းခံ၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဃမ္မတိ' ဟူသည် သွား၏။ 'အာဂစ္ဆတိ' ဟူသည် လာ၏။ 'ဥဂ္ဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ထွက်သွား၏၊ အထက်သို့ သွား၏။ 'အတိဂစ္ဆတိ' ဟူသည် လွန်ကဲ၍ သွား၏။ 'ပဋိဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ပြန်သွား၏။ 'အဝဂစ္ဆတိ' ဟူသည် သိ၏။ 'အဓိဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ရ၏ သို့မဟုတ် သိ၏။ 'အနုဂစ္ဆတိ' ဟူသည် နောက်မှ လိုက်သွား၏။ 'ဥပဂစ္ဆတိ' ဟူသည် အနီးသို့ ကပ်သွား၏။ 'အပဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ဖဲသွား၏။ 'ဝိဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ကင်းပျောက်သွား၏။ 'နိဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ရ၏။ 'ယသံ ပေါသော နိဂစ္ဆတိ' (ယောက်ျားသည် အခြံအရံအကျော်အစောကို ရ၏) ဟူသည် ဤအရာ၌ သာဓကတည်း။ 'နိဂ္ဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ထွက်သွား၏။ 'သပ္ပတိ' ဟူသည် သွား၏။ 'သံသပ္ပတိ' ဟူသည် လူးလှိမ့်လျက် သွား၏။ 'ပရိသပ္ပတိ' ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် သွား၏။


Idāni pana viññūnaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane paramakosallajananatthaṃ sappayogaṃ padamālaṃ kathayāma. Seyyathidaṃ? So gacchati, te gacchanti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. Vattamānāya rūpāni.

ယခုမူကား ပညာရှိတို့အား အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌ လွန်ကဲသော ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ အသုံးနှင့်တကွသော ပဒမာလာကို ပြပါအံ့။ ၎င်းသည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - 'သော ဂစ္ဆတိ၊ တေ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဂစ္ဆရေ။ တွံ ဂစ္ဆသိ၊ တုမှေ ဂစ္ဆထ။ အဟံ ဂစ္ဆာမိ၊ မယံ ဂစ္ဆာမ။ သော ဂစ္ဆတေ၊ တေ ဂစ္ဆန္တေ။ တွံ ဂစ္ဆသေ၊ တုမှေ ဂစ္ဆဝှေ။ အဟံ ဂစ္ဆေ၊ မယံ ဂစ္ဆာမှေ' ဟူသည်တို့ကား ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ ရုပ်ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. Pañcamiyā rūpāni.

'သော ဂစ္ဆတု၊ တေ ဂစ္ဆန္တု။ တွံ ဂစ္ဆာဟိ၊ ဂစ္ဆ၊ ဂစ္ဆဿု၊ တုမှေ ဂစ္ဆထ။ အဟံ ဂစ္ဆာမိ၊ မယံ ဂစ္ဆာမ။ သော ဂစ္ဆတံ၊ တေ ဂစ္ဆန္တံ။ တွံ ဂစ္ဆဿု၊ တုမှေ ဂစ္ဆဝှော။ အဟံ ဂစ္ဆေ၊ မယံ ဂစ္ဆာမသေ' ဟူသည်တို့ကား ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


So [Pg.204] gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. Sattamiyā rūpāni.

'သော ဂစ္ဆေယျ၊ ဂစ္ဆေ၊ တေ ဂစ္ဆေယျုံ။ တွံ ဂစ္ဆေယျာသိ၊ တုမှေ ဂစ္ဆေယျာထ။ အဟံ ဂစ္ဆေယျာမိ၊ မယံ ဂစ္ဆေယျာမ၊ ဂစ္ဆေမု။ သော ဂစ္ဆေထ၊ တေ ဂစ္ဆေရံ။ တွံ ဂစ္ဆေထော၊ တုမှေ ဂစ္ဆေယျာဝှေ။ အဟံ ဂစ္ဆေယျံ၊ မယံ ဂစ္ဆေယျာမှေ' ဟူသည်တို့ကား သတ္တမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. Parokkhāya rūpāni.

'သော ဂစ္ဆ၊ တေ ဂစ္ဆု။ တွံ ဂစ္ဆေ၊ တုမှေ ဂစ္ဆိတ္ထ၊ ဂဉ္ဆိတ္ထ။ အဟံ ဂစ္ဆံ၊ မယံ ဂစ္ဆိမှ၊ ဂဉ္ဆိမှ။ သော ဂစ္ဆိတ္ထ၊ ဂဉ္ဆိတ္ထ၊ တေ ဂစ္ဆိရေ။ တွံ ဂစ္ဆိတ္ထော၊ တုမှေ ဂစ္ဆိဝှော။ အဟံ ဂစ္ဆိံ၊ ဂဉ္ဆိံ၊ မယံ ဂစ္ဆိမှေ' ဟူသည်တို့ကား ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


So agacchā, te agacchū. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. Ajjataniyā rūpāni.

သူသည် သွားခဲ့ပြီ၊ သူတို့သည် သွားခဲ့ကြပြီ။ သင်သည် သွားခဲ့ပြီ၊ သင်တို့သည် သွားခဲ့ကြပြီ။ ငါသည် သွားခဲ့ပြီ၊ ငါတို့သည် သွားခဲ့ကြပြီ။ သူသည် သွားခဲ့ပြီ၊ သူတို့သည် သွားခဲ့ကြပြီ။ သင်သည် သွားခဲ့ပြီ၊ သင်တို့သည် သွားခဲ့ကြပြီ။ ငါသည် သွားခဲ့ပြီ၊ ငါတို့သည် သွားခဲ့ကြပြီ။ (ဤသည်တို့ကား) အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ ရုပ်များဖြစ်ကြသည်။


So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. Bhavissantiyā rūpāni.

သူသည် သွားလတ္တံ့၊ သူတို့သည် သွားကြလတ္တံ့။ သင်သည် သွားလတ္တံ့၊ သင်တို့သည် သွားကြလတ္တံ့။ ငါသည် သွားလတ္တံ့၊ ငါတို့သည် သွားကြလတ္တံ့။ သူသည် သွားလတ္တံ့၊ သူတို့သည် သွားကြလတ္တံ့။ သင်သည် သွားလတ္တံ့၊ သင်တို့သည် သွားကြလတ္တံ့။ ငါသည် သွားလတ္တံ့၊ ငါတို့သည် သွားကြလတ္တံ့။ (ဤသည်တို့ကား) ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ ရုပ်များဖြစ်ကြသည်။


So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. Kālātipattiyā rūpāni.

သူသည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ပြီ (သွားလတ္တံ့ဖြစ်ခဲ့ပြီ)၊ သူတို့သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ကြပြီ။ သင်သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ပြီ၊ သင်တို့သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ကြပြီ။ ငါသည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ပြီ၊ ငါတို့သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ကြပြီ။ သူသည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ပြီ၊ သူတို့သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ကြပြီ။ သင်သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ပြီ၊ သင်တို့သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ကြပြီ။ ငါသည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ပြီ၊ ငါတို့သည် သွားအံ့သောငှာ အားထုတ်ခဲ့ကြပြီ။ (ဤသည်တို့ကား) ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ ရုပ်များဖြစ်ကြသည်။


Tattha ajjataniyā kālātipattiyā ca akārāgamaṃ sabbesu purisesu sabbesu vacanesu labbhamānampi sāsane aniyataṃ hutvā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā’’tiādinā dve dve rūpāni dissanti. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. Sesaṃ sabbaṃ vitthāretabbaṃ.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်နှင့် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်တို့၌ 'အ' အက္ခရာ အာဂမလာခြင်းသည် ခပ်သိမ်းသော ပုရစ်၊ ခပ်သိမ်းသော ဝစနတို့၌ ရရှိနိုင်သော်လည်း သာသနာတော် (ပါဠိတော်) ၌ မမြဲသောအားဖြင့် (မုချမဟုတ်ဘဲ) ရရှိအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ 'agacchi၊ gacchi၊ acchissā၊ acchissā' စသည်ဖြင့် ရုပ်နှစ်ခုစီတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ Gamati၊ gamanti။ Gamatu၊ gamantu။ Gameyya။ Gameyyuṃ။ ကြွင်းသော အလုံးစုံကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။


Idāni [Pg.205] parokkhāhiyyattanajjatanīsu viseso vuccate – so puriso maggaṃ ga, sā itthī ghara’māga. Te maggaṃ gu, tā ghara’māgu. Ekārassa akārādesaṃ tvaṃ maggaṃ ga, tvaṃ ghara’’māga. Tumhe maggaṃ guttha, tumhe ghara’māguttha. Ahaṃ maggaṃ gaṃ, ahaṃ ghara’māgaṃ. Ahaṃ taṃ purisaṃ anvagaṃ, mayaṃ maggaṃ gumha, mayaṃ gharaṃ āgumha, mayaṃ taṃ purisaṃ anvagumha. Ayaṃ tāva parokkhāya viseso.

ယခုအခါ ပရောက္ခာ၊ ဟီယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ ထူးခြားချက်ကို ပြောဆိုပေအံ့— ထိုယောက်ျားသည် ခရီးသို့ သွားပြီ (ga)၊ ထိုမိန်းမသည် အိမ်သို့ လာပြီ (ghara'māga)။ ထိုသူတို့သည် ခရီးသို့ သွားကြပြီ (gu)၊ ထိုမိန်းမတို့သည် အိမ်သို့ လာကြပြီ (āgu)။ 'ဧ' အက္ခရာကို 'အ' အက္ခရာ ပြုခြင်းဖြင့် သင်သည် ခရီးသို့ သွားပြီ (ga)၊ သင်သည် အိမ်သို့ လာပြီ (ghara'māga)။ သင်တို့သည် ခရီးသို့ သွားကြပြီ (guttha)၊ သင်တို့သည် အိမ်သို့ လာကြပြီ (ghara'māguttha)။ ငါသည် ခရီးသို့ သွားပြီ (gaṃ)၊ ငါသည် အိမ်သို့ လာပြီ (ghara'māgaṃ)။ ငါသည် ထိုယောက်ျားနောက်သို့ အစဉ်လိုက်သွားပြီ (anvagaṃ)၊ ငါတို့သည် ခရီးသို့ သွားကြပြီ (gumha)၊ ငါတို့သည် အိမ်သို့ လာကြပြီ (āgumha)၊ ငါတို့သည် ထိုယောက်ျားနောက်သို့ အစဉ်လိုက်သွားကြပြီ (anvagumha)။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။


‘‘So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū’’ iccādi hiyyattaniyā rūpaṃ. ‘‘So agami, te agamuṃ, te guṃ’’ iccādi ajjataniyā rūpaṃ.

'So maggaṃ agamā (သူသည် ခရီးသို့ သွားခဲ့ပြီ)၊ te maggaṃ agamū (သူတို့သည် ခရီးသို့ သွားခဲ့ကြပြီ)' စသည်သည် ဟီယျတ္တနီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်သည်။ 'So agami၊ te agamuṃ၊ te guṃ' စသည်သည် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်သည်။


Idāni tesaṃ padarūpāni pākaṭīkaraṇatthaṃ kiñci suttaṃ kathayāma – ‘‘sopāgā samitiṃ vanaṃ. Athettha pañcamo āgā. Āguṃ devā yasassino. Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ. Agamā rājagahaṃ buddho. Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ. Brāhmaṇā upagacchu ma’’nti evamādīni bhavanti.

ယခုအခါ ထိုရုပ်များ၏ ပုဒ်တို့ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ အချို့သော သာဓကပါဠိတို့ကို ဖော်ပြပေအံ့ — 'Sopāgā samitiṃ vanaṃ (ထိုမင်းသည် တောအုပ်အစည်းအဝေးသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ပြီ)'၊ 'Athettha pañcamo āgā (ထိုအခါ ဤ၌ ငါးခုမြောက်သောသူသည် လာခဲ့ပြီ)'၊ 'Āguṃ devā yasassino (အခြံအရံကျော်စောမှုရှိသော နတ်တို့သည် လာခဲ့ကြပြီ)'၊ 'Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ (ပညာမဲ့သော ကျီးကန်းကဲ့သို့ ငါသည် ကာမတို့၏ အလိုသို့ အစဉ်မလိုက်ပါရစေနှင့် / ငါသည် ကာမဂုဏ်တို့၏ အလိုသို့ လိုက်ခဲ့ပြီ)'၊ 'Agamā rājagahaṃ buddho (မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူပြီ)'၊ 'Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ (သူတို့သည် ဝံကပါးတောင်သို့ သွားခဲ့ကြပြီ)'၊ 'Brāhmaṇā upagacchu maṃ (ပုဏ္ဏားတို့သည် ငါ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြပြီ)' စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။


Ga gu ga guttha gaṃ gumha, agu agamu agamuṃ;

Agamā’gami gacchanti, ādibhedaṃ mane kare.

Ga၊ gu၊ ga၊ guttha၊ gaṃ၊ gumha၊ agu၊ agamu၊ agamuṃ၊ agamā၊ agami၊ gacchanti စသည်တို့၏ အပြား (ကွဲပြားခြားနားမှု) ကို စိတ်၌ မှတ်သားနှလုံးသွင်းရာ၏။


Idāni nāmikapadāni vuccante – gato, gantā, gacchaṃ, gacchantī, gacchantaṃ kulaṃ, sahagataṃ, gati, gamanaṃ, gamo, āgamo, avagamo, gantabbaṃ, gamanīyaṃ, gammaṃ, gammamānaṃ, gamiyamānaṃ, go, mātugāmo, hiṅgu, jagu, indagū, medhago iccādīni, kārite – gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti. Kamme – gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati. Tumantāditte ‘‘gantuṃ, gamituṃ, gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā’’ iccādīni[Pg.206]. Sappadhātussa pana ‘‘sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi’’ iccādīni rūpāni bhavanti.

ယခုအခါ နာမ်ပုဒ်တို့ကို ဖော်ပြအပ်ကုန်အံ့ — gato, gantā, gacchaṃ, gacchantī, gacchantaṃ kulaṃ, sahagataṃ, gati, gamanaṃ, gamo, āgamo, avagamo, gantabbaṃ, gamanīyaṃ, gammaṃ, gammamānaṃ, gamiyamānaṃ, go, mātugāmo, hiṅgu, jagu, indagū, medhago စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာရိုက်အနက်၌ — gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မအနက်၌ — gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati ဟု ဖြစ်၏။ တုမန္တ (တုံပစ္စည်း) စသည်တို့၌ — 'gantuṃ၊ gamituṃ၊ gantvā၊ gantvāna၊ gamitvā၊ gamitvāna၊ gamiya၊ gamiyāna၊ gamma၊ āgamma၊ āgantvā၊ adhigamma၊ adhigantvā' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သပ္ပဓာတ် (sapp) ၏ ရုပ်များကား 'sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha sahagatasaddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti vokiṇṇe veditabbo, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti nissaye veditabbo, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti ārammaṇe, rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayutta’’nti saṃsaṭṭhe, imissā pītiyā saṃsaṭṭhanti attho. Etthetaṃ vuccati –

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'သဟဂတ' သဒ္ဒါကို တဗ္ဘာဝ (ထိုသဘောရှိသည်၏အဖြစ်)၊ ဝေါကိဏ္ဏ (ရောပြွမ်းခြင်း)၊ နိဿယ (မှီရာ)၊ အာရမ္မဏ (အာရုံ)၊ သံသဋ္ဌ (နှီးနွှယ်ယှဉ်တွဲခြင်း) ဟူသော ဤအနက်ငါးပါးတို့၌ တွေ့ရ၏။ ထိုအနက်တို့တွင် 'နန္ဒီရာဂနှင့် တကွဖြစ်သော (nandirāgasahagatā) ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ဤတဏှာ...' ဟူသော ပါဠိ၌ တဗ္ဘာဝဟု သိအပ်၏၊ နန္ဒီရာဂဟူသော သဘောရှိသည် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ပျင်းရိခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော (kosajjasahagatā) ပျင်းရိခြင်းနှင့် ယှဉ်သော ဤဝီမံသာ...' ဟူသော ပါဠိ၌ ဝေါကိဏ္ဏဟု သိအပ်၏၊ အကြားအကြား၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပျင်းရိခြင်းဖြင့် ရောပြွမ်းအပ်၏ ဟူသည် ဤ၌ အနက်ဖြစ်သည်။ 'အရိုးစုသညာနှင့်တကွဖြစ်သော (aṭṭhikasaññāsahagataṃ) သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများ၏' ဟူသော ပါဠိ၌ နိဿယဟု သိအပ်၏၊ အရိုးစုသညာကို မှီ၍ အရိုးစုသညာကို ပွားများခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော (သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ရူပတရားနှင့်တကွဖြစ်သော သို့မဟုတ် အရူပတရားနှင့် တကွဖြစ်သော သမာပတ်တို့ကို ရရှိသူဖြစ်၏' ဟူသော ပါဠိ၌ အာရမ္မဏဟု သိအပ်၏၊ ရုပ်နာမ် (ရူပ၊ အရူပ) အာရုံရှိသော သမာပတ်တို့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤချမ်းသာသည် ဤနှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) နှင့် အတူဖြစ်၏၊ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ယှဉ်၏' ဟူသော ပါဠိ၌ သံသဋ္ဌဟု သိအပ်၏၊ ဤပီတိနှင့် နှီးနွှယ်ယှဉ်တွဲအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ —


Tabbhāve ceva vokiṇṇe, nissayārammaṇesu ca;

Saṃsaṭṭhe ca sahagata-saddo dissati pañcasu;

သဟဂတသဒ္ဒါကို တဗ္ဘာဝ၊ ဝေါကိဏ္ဏ၊ နိဿယ၊ အာရမ္မဏ၊ သံသဋ္ဌ ဟူသော အနက်ငါးမျိုးတို့၌ တွေ့မြင်ရ၏။


Gatīti gatigati nibbattigabhi ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigati ñāṇagatīti bahuvidhā gati nāma.

'ဂတိ' ဟူသည်ကား ဂတိဂတိ၊ နိဗ္ဗတ္တိဂတိ၊ အဇ္ဈာသယဂတိ၊ ဝိဘဝဂတိ၊ နိပ္ဖတ္တိဂတိ၊ ဉာဏဂတိ ဟူ၍ များပြားလှစွာသော အပြားရှိသော ဂတိ ဖြစ်၏။


Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti ca ayaṃ gatigatināma. ‘‘Imesaṃ [Pg.207] kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā’’ti ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī’’ti ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dve gatiyo bhavanti anaññā’’ti ayaṃ nipphattigati nāma. ‘‘Taṃ tattha gatimā dhibhimā’’ti ca ‘‘sundaraṃ nibbānaṃ gato’’ti ca ayaṃ ñāṇagati nāma. Etthetaṃ vuccati –

ထိုဂတိတို့တွင် 'ငါသည် သေလွန်ပြီးနောက် ထိုလားရာဂတိသို့ သွားအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နတ်၊ ဂန္ဓဗ္ဗ၊ လူတို့သည် ယင်း၏ လားရာဂတိကို မသိကုန်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသည်ကား ဂတိဂတိ မည်၏။ 'ငါသည် သီလရှိသော ဤရဟန်းတို့၏ လားရာ (ဖြစ်ရာဘဝ) ကို သော်လည်းကောင်း၊ မလားရာကို သော်လည်းကောင်း မသိပါ' ဟူသော ပါဠိ၌ ဤသည်ကား နိဗ္ဗတ္တိဂတိ မည်၏။ 'ဗြဟ္မာကြီး၊ ဤသို့ ငါသည် သင်၏ လားရာ (အလိုဆန္ဒ) ကိုလည်းကောင်း၊ စုတေခြင်းကိုလည်းကောင်း သိ၏' ဟူသော ပါဠိ၌ ဤသည်ကား အဇ္ဈာသယဂတိ မည်၏။ 'ကင်းပျောက်ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (ဝိဘဝ) သည် တရားတို့၏ ဂတိဖြစ်၏၊ နိဗ္ဗာန်သည် ရဟန္တာ၏ ဂတိဖြစ်၏' ဟူသော ပါဠိ၌ ဤသည်ကား ဝိဘဝဂတိ မည်၏။ 'အခြားမဟုတ်သော ဂတိ (အကျိုးတရား) နှစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော ပါဠိ၌ ဤသည်ကား နိပ္ဖတ္တိဂတိ မည်၏။ 'ထိုသူသည် ထိုတရား၌ ဂတိ (ဉာဏ်လမ်း) ရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တင့်တယ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်လေပြီ (ဉာဏ်ဖြင့် ရောက်ပြီ)' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသည်ကား ဉာဏဂတိ မည်၏။ ဤအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ —


Gatigatyañca nibbatyaṃ, vibhavajjhāsayesu ca;

Nipphattiyañca ñāṇe ca, gatisaddo pavattati.

ဂတိသဒ္ဒါသည် ဂတိဂတိ၊ နိဗ္ဗတ္တိဂတိ၊ ဝိဘဝဂတိ၊ အဇ္ဈာသယဂတိ၊ နိပ္ဖတ္တိဂတိနှင့် ဉာဏဂတိတို့၌ ဖြစ်၏ (ထင်ရှား၏)။


Gacchatīti go. Mātuyā samabhāvaṃ missībhāvañca gacchati pāpuṇātīti mātugāmo. Rogaṃ hiṃsantaṃ gacchatīti hiṅgu.

သွားတတ်သောကြောင့် 'ဂေါ' (နွား) မည်၏။ အမိနှင့် တူမျှသောအဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ ရောနှောခြင်းအဖြစ်သို့လည်းကောင်း ရောက်တတ်သောကြောင့် 'မာတုဂါမ' (မိန်းမ) မည်၏။ ရောဂါကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဟိင်္ဂု' (ရှေးဆေးဖက်ဝင် အပင်တစ်မျိုး) မည်၏။


Imāni tassa nāmāni

ဤသည်တို့ကား ထို (ဟိင်္ဂု) ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။


Hiṅgu hiṅgujatucceva, tathā hiṅgusipāṭikā;

Hiṅgujātīti kathitā, vinayaṭṭhakathāya hi.

ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌မူကား 'ဟိင်္ဂု'၊ 'ဟိင်္ဂုဇတု'၊ ထို့အတူ 'ဟိင်္ဂုသိပါဋိကာ'၊ 'ဟိင်္ဂုဇာတိ' ဟု (ထိုဟိင်္ဂု၏ အမည်နာမတို့ကို) ပြောဆိုအပ်၏။


Jagūti cutito jātiṃ gacchatīti jagu. Indriyena gacchatīti indagū. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti indagu. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Tattha hindanti maraṇaṃ. Taṃ gacchatīti hindagū. Sabbametaṃ sattādhivacanaṃ, liṅgato pulliṅgaṃ. Medhagoti attano nissayañca parañca medhamāno hiṃsamāno gacchati pavattatīti medhago, kalaho. ‘‘Tato sammanti medhagā’’ti ettha hi kalaho medhagasaddena bhagavatā vutto. Gamitvāti ettha –

စုတိမှ ပဋိသန္ဓေသို့ သွားတတ် (ဖြစ်တတ်) သောကြောင့် 'ဇဂု' မည်၏။ ဣန္ဒြေဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒဂူ' မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အရှင်သခင်ကဲ့သို့ဖြစ်သော ကံကြောင့် သွားတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒဂု' မည်၏။ 'ဟိန္ဒဂူ' ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏။ ထိုတွင် 'ဟိန္ဒ' ဟူသည် သေခြင်း (စုတိ) တည်း။ ထိုသေခြင်းသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'ဟိန္ဒဂူ' မည်၏။ ဤအားလုံးသည် သတ္တဝါ၏ အမည်ဖြစ်၍ လိင်အားဖြင့် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ 'မေဓဂေါ' ဟူသည် မိမိ၏ အမှီပြုရာကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုလည်းကောင်း နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးလျက် သွားတတ် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် 'မေဓဂေါ' မည်၏၊ ခိုက်ရန်ငြင်းခုံခြင်း (ကလဟ) တည်း။ "ထိုမှ မေဓဂေါတို့သည် ငြိမ်းကြကုန်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ခိုက်ရန်ငြင်းခုံခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် 'မေဓဂ' သဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ 'ဂမိတွာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ -


‘‘Isivhayaṃ gamitvāna, vinitvā pañcavaggiye;

Tato vinesi bhagavā, gantvā gantvā tahiṃ tahi’’nti

"မြတ်စွာဘုရားသည် ဣသိပတန အမည်ရှိသော တောသို့ ကြွတော်မူ၍ ပဉ္စဝဂ္ဂီတို့ကို ဆုံးမတော်မူပြီးနောက် ထိုထိုအရပ်တို့သို့ ကြွတော်မူလျက် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတော်မူ၏" ဟူသော -


Ayaṃ [Pg.208] pāḷi nidassanaṃ. Sappoti sappatīti sappo, saṃsappanto gacchatīti attho. Tenāha āyasmā sāriputto ‘‘yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro’’ti imissā pāḷiyā niddese ‘‘sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti sappo. Bhujanto gacchatīti bhujago. Urena gacchatīti urago. Pannasiro gacchatīti pannago. Sarīrena sappatīti sarīsapo. Bile sayatīti bilāsayo. Dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho. Visaṃ tassaghoranti ghoraviso. Jivhā tassa duvidhāti dujivho. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū’’ti. Sappinīti uragī. Pīṭhasappīti pīṭhena sappati gacchatīti pīṭhasappī, paṅguḷo. Sappīti yo na paribhuñjati, tassa balāyuvaḍḍhanatthaṃ sappati gacchati pavattatīti sappi, ghataṃ.

ဤပါဠိသည် သာဓက (ပုံစံ) ဖြစ်၏။ 'သပ္ပေါ' ဟူသည် တွားလျက်သွားတတ်သောကြောင့် 'သပ္ပေါ' မည်၏၊ တွားလျက် သွားတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် "အကြင်သူသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို မြွေ၏ဦးခေါင်းကို (ရှောင်ရှားသကဲ့သို့) ရှောင်ကြဉ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ဤပါဠိ၏ အဖွင့်ဖြစ်သော နိဒ္ဒေသ၌ "သပ္ပဟူသည် မြွေကို ဆိုအပ်၏။ အဘယ်အနက်ဖြင့် သပ္ပ မည်သနည်း? တွားလျက် သွားတတ်သောကြောင့် သပ္ပ မည်၏။ ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့ သွားတတ်သောကြောင့် ဘုဇဂေါ မည်၏။ ရင်ဘတ်ဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် ဥရဂေါ မည်၏။ နှိမ့်ချသော ဦးခေါင်းဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် ပန္နဂေါ မည်၏။ ကိုယ်ဖြင့် တွားသွားတတ်သောကြောင့် သရီသပေါ မည်၏။ တွင်း၌ အိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ဗိလာသယော မည်၏။ အစွယ်သည် ထိုမြွေ၏ လက်နက်ဖြစ်သောကြောင့် ဒါဌာဝုဓော မည်၏။ အဆိပ်သည် ထိုမြွေ၏ ပြင်းထန်သောအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဃောရဝိသော မည်၏။ လျှာသည် ထိုမြွေ၏ နှစ်မျိုး (နှစ်ခွ) ဖြစ်သောကြောင့် ဒုဇိဝှေါ မည်၏။ လျှာနှစ်ခုတို့ဖြင့် အရသာကို သိတတ်သောကြောင့် dvirasaññū မည်၏" ဟု (ဟောတော်မူခဲ့၏)။ 'သပ္ပိနီ' ဟူသည် မြွေမ ဖြစ်၏။ 'ပီဌသပ္ပီ' ဟူသည် ခုံငယ်ဖြင့် တွားသွားတတ်သောကြောင့် 'ပီဌသပ္ပီ' မည်၏၊ ခြေမသန်သူ (ခြေခွင်သူ) ဖြစ်၏။ 'သပ္ပိ' ဟူသည် အကြင်သူသည် သုံးဆောင်၏၊ ထိုသူ၏ အားနှင့် အသက်ကို တိုးပွားစေရန် ပျံ့နှံ့သွားတတ်သောကြောင့် 'သပ္ပိ' မည်၏၊ ထောပတ် ဖြစ်၏။


Sakka ṭeka laṅgha gatyattā. Sakkati, nisakkati, parisakkati. Nisakko, parisakkanaṃ. Ṭekati. Ṭīkā. Laṅghati, ullaṅghati, olaṅghati, laṅghako, ullaṅghikā pīti.

သက္က၊ ဋေက၊ လင်္ဃ ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သက္ကတိ၊ နိသက္ကတိ၊ ပရိသက္ကတိ။ နိသက္ကော၊ ပရိသက္ကနံ။ ဋေကတိ။ ဋီကာ။ လင်္ဃတိ၊ ဥလ္လင်္ဃတိ၊ ဩလင်္ဃတိ၊ လင်္ဃကော၊ ဥလ္လင်္ဃိကာ ပီတိ။


Ke re ge sadde. Kāyati. Rāyati. Gāyati. Jātakaṃ. Rā. Gītaṃ. Kāyituṃ. Rāyituṃ, gāyituṃ. Kāyitvā. Rāyitvā. Gāyitvā.

ကေ၊ ရေ၊ ဂေ ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာယတိ။ ရာယတိ။ ဂါယတိ။ ဇာတကံ။ ရာ။ ဂီတံ။ ကာယိတုံ။ ရာယိတုံ၊ ဂါယိတုံ။ ကာယိတွာ။ ရာယိတွာ။ ဂါယိတွာ။


Tattha jātakanti jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ attano caritaṃ kāyati katheti bhagavā etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha jātakanti vuttaṃ. Aññatra pana jātaṃ evaṃ jātakanti gahetabbā. Tathā hi jātakasaddo pariyattiyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu, jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu. Rā vuccati saddo. Gītanti gāyanaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဇာတကံ' ဟူသည် ဖြစ်ဖူးသော ရှေးဟောင်း မိမိ၏ အကျင့် (အတ္ထုပ္ပတ်) ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကျမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဇာတက' မည်၏။ ဤ၌ ဇာတကပါဠိတော်ကို 'ဇာတက' ဟု ဆိုအပ်၏။ အခြားတစ်ပါး၌မူ ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာကိုသာ 'ဇာတက' ဟု ယူအပ်၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍ 'ဇာတက' သဒ္ဒါသည် "ဣတိဝုတ္တက၊ ဇာတက၊ အဗ္ဘုတဓမ္မ" စသည်တို့၌ ပရိယတ်တရား၌လည်း ဝတ် (အသုံးဝင်) ၏။ "ဇာတ်တော်ကို ပေါင်းစပ်တော်မူ၏" စသည်တို့၌ ဇာတ် (ဖြစ်ခြင်း) ၌လည်း ဝတ်၏။ 'ရာ' ဟူသည် အသံကို ဆိုအပ်၏။ 'ဂီတံ' ဟူသည် သီဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Khe [Pg.209] je se khaye. Khāyati. Jāyati. Sāyati. Khayaṃ gacchatīti attho.

ခေ၊ ဇေ၊ သေ ဓာတ်တို့သည် ကုန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ခါယတိ။ ဇာယတိ။ သာယတိ။ ပျက်စီးခြင်း (ကုန်ခြင်း) သို့ ရောက်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Ettha pana siyā ‘‘nanu ca bho khāyatīti padassa khādatīti vā paññāyatīti vā attho bhavati, tathā jāyatīti padassa nibbattatīti attho, sāyatīti padassa rasaṃ assādetīti attho, evaṃ sante bho kasmā idha evaṃ attho tumhehi kathiyatī’’ti? Saccaṃ, dhātūnantu anekatthattā evaṃ attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīratī’’ti ettha jīratīti ayaṃ saddo jaraṃ pāpuṇātīti atthaṃ avatvā vaḍḍhatīti atthameva vadati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

ဤ၌ "အချင်းတို့၊ ခါယတိ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် စားအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထင်ရှား၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလော၊ ထို့အတူ ဇာယတိ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ သာယတိ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် အရသာကို မြည်းစမ်း၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ ဤကဲ့သို့သော အနက်ကို သင်တို့သည် ပြောဆိုကြကုန်သနည်း" ဟု မေးစရာ ရှိ၏။ မှန်ပါ၏၊ ဓာတ်တို့သည် အနက်များစွာ ရှိသောကြောင့် ဤသို့သော အနက်ကို ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍ "ဤအကြားအမြင်နည်းသော ယောက်ျားသည် နွားလားဥဿဘကဲ့သို့ အိုမင်းရ၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ဇီရတိ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အိုခြင်းသို့ ရောက်၏ဟူသော အနက်ကို မဆိုဘဲ (ကိုယ်ခန္ဓာ) ကြီးထွားလာ၏ ဟူသော အနက်ကိုသာ ဆိုဘိသကဲ့သို့၊ ဤအရာ၌လည်း ထိုအတူ မှတ်အပ်၏။


Gu ghu ku u sadde. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati.

ဂု၊ ဃု၊ ကု၊ ဥ ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂဝတိ။ ဃဝတိ။ ကဝတိ။ အဝတိ။


Khu ru ku sadde. Khoti. Roti. Koti.

ခု၊ ရု၊ ကု ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ခေါတိ။ ရောတိ။ ကောတိ။


Cu ju pu plu gā se gatiyaṃ. Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti. Javanaṃ, javo. Pavanaṃ, plavanaṃ. Gānaṃ. Setu. Poto. Plavo.

စု၊ ဇု၊ ပု၊ ပ္လု၊ ဂါ၊ သေ ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ စဝတိ။ ဇဝတိ။ ပဝတိ။ ပ္လဝတိ။ ဂါတိ။ သေတိ။ စဝနံ၊ စုတိ။ ဇဝနံ၊ ဇဝေါ။ ပဝနံ၊ ပ္လဝနံ။ ဂါနံ။ သေတု။ ပေါတော။ ပ္လဝေါ။


Ettha gānanti gamanaṃ. Pototi pavati gacchati udake etenāti poto, nāvā. Tathā plavati na sīdatīti plavo, nāvā eva. ‘‘Bhinnaplavo sāgarasseva majjhe’’ti hi jātakapāḷi dissati. ‘‘Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇa’’nti nāvābhidhānāni.

ဤ၌ 'ဂါနံ' ဟူသည် သွားခြင်းတည်း။ 'ပေါတော' ဟူသည် ရေ၌ ဤအရာဖြင့် သွားတတ် မျောတတ်သောကြောင့် 'ပေါတော' မည်၏၊ လှေ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ နစ်မြုပ်မသွားဘဲ ကူးခတ်မျောပါတတ်သောကြောင့် 'ပ္လဝေါ' မည်၏၊ လှေပင် ဖြစ်၏။ "သမုဒ္ဒရာ အလယ်၌ ပျက်စီးသော လှေရှိသောသူ ကဲ့သို့" ဟု ဇာတကပါဠိတော်၌ တွေ့ရ၏။ "နာဝါ၊ ပေါတော၊ ပ္လဝေါ၊ ဇလယာနံ၊ တရဏံ" တို့သည် လှေ၏ အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Dhe the saddasaṅghātesu. Dhāyati. Thāyati. Bhāve – dhiyati, thiyati. Itthī. Thī.

ဓေ၊ ထေ ဓာတ်တို့သည် အသံပြုခြင်းနှင့် အစုအဝေးဖြစ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓာယတိ။ ထာယတိ။ ဘာဝအနက်၌ - ဓိယတိ၊ ထိယတိ။ ဣတ္ထီ။ ထီ။


De te pālane. Dāyati. Dayā. Tāṇaṃ.

ဒေ၊ တေ ဓာတ်တို့သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒါယတိ။ ဒယာ။ တာဏံ။


Rā lā ādāne. Rāti. Lāti.

ရာ၊ လာ ဓာတ်တို့သည် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရာတိ။ လာတိ။


Ati adi bandhane. Antati. Andati. Antaṃ. Andu.

အတိ၊ အဒိ ဓာတ်တို့သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အန္တတိ။ အန္ဒတိ။ အန္တံ။ အန္ဒု။


Jutasubha [Pg.210] ruca dittiyaṃ. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati.

ဇုတ၊ သုဘ၊ ရုစ ဓာတ်တို့သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇောတတိ။ သောဘတိ။ ရောစတိ၊ ဝိရောစတိ။


Aka aga kuṭilāyaṃ gatiyaṃ. Akati. Agati.

အက၊ အဂ ဓာတ်တို့သည် ကောက်ကွေ့သော သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အကတိ။ အဂတိ။


Nātha nādha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthati. Nādhati.

နာထ၊ နာဓ ဓာတ်တို့သည် တောင်းပန်ခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း၊ အစိုးရခြင်းနှင့် ကောင်းချီးတောင်းခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ နာထတိ။ နာဓတိ။


Sala hula cala kampane. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ.

သလ၊ ဟုလ၊ စလ ဓာတ်တို့သည် လှုပ်ရှားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သလတိ။ ဟုလတိ။ စလတိ။ ကုသလံ။


Ettha ca kucchite pāpake dhamme salayatīti kusalaṃ, hetukattuvasenidaṃ nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā’’ti hetukattuvasena attho kathito. Idaṃ saladhātuvasena kusalasaddassa nibbacanaṃ. Aññesampi dhātūnaṃ vasena kusalasaddassa nibbacanaṃ bhavati. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Kathaṃ? ‘‘Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, te akusaladhammasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbāti kusalā, gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantītipi kusalā’’ti. Evaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Tatra ‘‘dhammā’’ iti padāpekkhaṃ katvā tadanurūpaliṅgavacanavasena ‘‘kusalā’’ti niddeso kato, idha pana sāmaññaniddesavasena ‘‘kusala’’nti napuṃsakekavacananiddeso amhehi kato. Puññavācako hi kusalasaddo ārogyavācako ca ekantena napuṃsakaliṅgo, itaratthavācako pana tiliṅgiko, yathā kusalo phasso, kusalā vedanā. Kusalaṃ cittanti. Kusalasaddo [Pg.211] imasmiṃ bhūvādigaṇe lādhātusaladhātuvasena nipphattiṃ gatoti veditabbo. Iti bhūvādigaṇe samodhānagatadhātuyo samattā.

ဤ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့ကို လှုပ်ရှားစေတတ် (တုန်လှုပ်စေတတ်) သောကြောင့် 'ကုသလံ' မည်၏၊ ဤဝိဂ္ဂဟ (ဝစ္စနတ္ထ) ကို ဟေတုကတ္တား၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌ "စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့ကို တုန်လှုပ်စေတတ်၊ လှုပ်ရှားစေတတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်ကုန်သောကြောင့် ကုသလာ မည်ကုန်၏" ဟု ဟေတုကတ္တား၏ နည်းလမ်းဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား သလဓာတ်အားဖြင့် 'ကုသလ' သဒ္ဒါ၏ ဝိဂ္ဂဟတည်း။ အခြားသော ဓာတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း 'ကုသလ' သဒ္ဒါ၏ ဝိဂ္ဂဟ ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌ အခြားသော ဝိဂ္ဂဟတို့ကိုလည်း ပြသထား၏။ အဘယ်သို့နည်း? "စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော အခြင်းအရာဖြင့် အိပ်စက်တတ် (ကိန်းအောင်းတတ်) သောကြောင့် ကုသ မည်ကုန်၏၊ ထိုအကုသိုလ်တရားဟု ဆိုအပ်သော ကုသတို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ကုသလာ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော တရားတို့ကို ပါးလွှာအောင် ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် ပညာကို ကုသ ဟု ခေါ်၏၊ ထိုပညာ (ကုသ) ဖြင့် ယူအပ် သုံးဆောင်အပ်သောကြောင့် ကုသလာ မည်ကုန်၏၊ ယူအပ် ဖြစ်ပွားစေအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် သမန်းမြက် (ကုသမြက်) သည် နှစ်ဖက်သော လက်၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဖြတ်တောက်တတ်သကဲ့သို့၊ ဤတရားတို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် နှစ်ဖက်သော ကိလေသာဘက်ကို ဖြတ်တောက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သမန်းမြက်ကဲ့သို့ ဖြတ်တောက်တတ်ကုန်သောကြောင့်လည်း ကုသလာ မည်ကုန်၏" ဟု (ဆိုအပ်၏)။ ဤသို့လျှင် အခြားသော ဝိဂ္ဂဟတို့ကိုလည်း ပြသအပ်ကုန်၏။ ထို၌ "ဓမ္မာ" ဟူသော ပုဒ်ကို ငဲ့ကွက်လျက် ထိုပုဒ်နှင့် လျော်ညီသော လိင်၊ ဝစနတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် "ကုသလာ" ဟု ညွှန်ပြတော်မူ၏၊ ဤ၌မူ သာမညညွှန်ပြခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် "ကုသလံ" ဟု နပုံသကလိင် ဧကဝုစ် ညွှန်ပြခြင်းကို ငါတို့ ပြုအပ်၏။ ကောင်းမှုကို ဟောသော၊ ကျန်းမာခြင်းကို ဟောသော 'ကုသလ' သဒ္ဒါသည် စင်စစ် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏၊ အခြားသော အနက်ကို ဟောသော သဒ္ဒါမူကား တိလိင် (လိင်သုံးပါးလုံး) ဖြစ်၏၊ ပုံစံအားဖြင့်- ကုသလော ဖဿော၊ ကုသလာ ဝေဒနာ၊ ကုသလံ စိတ္တံ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ကုသလ' သဒ္ဒါသည် ဤဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ လာဓာတ်၊ သလဓာတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ပေါင်းစပ်အပ်သော ဓာတ်တို့သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီ။


Iccevaṃ –

ဤသို့လျှင် -


Vitthārato ca saṅkhepā, bhūvādīnaṃ gaṇo mayā;

Yo vibhatto sauddeso, saniddeso yathārahaṃ.

ငါသည် ဘူဝါဒိအစရှိသော ဂိုဏ်းကို အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သလို ညွှန်းဆိုချက် (ဥဒ္ဒေသ)၊ ရှင်းလင်းချက် (နိဒ္ဒေသ) တို့နှင့်တကွ ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီ။


Upasagganipātehi, nānāatthayutehi ca;

Yojetvāna padānettha, dassitāni visuṃ visuṃ.

ထိုဂိုဏ်း၌ အနက်အမျိုးမျိုးရှိကြသော ဥပသာဂ်၊ နိပါတ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ ပုဒ်တို့ကို တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ပြသအပ်ကုန်ပြီ။


Pāḷinidassanādīhi, dassitāni saheva tu;

Tyādyantāni ca rūpāni, syānyantāni ca sabbaso.

ပါဠိသာဓက အစရှိသည်တို့နှင့်တကွလည်းကောင်း၊ တိ-အစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ရုပ်တရားတို့နှင့် သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ရုပ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပြသအပ်ကုန်ပြီ။


Padānaṃ sadisattañca, tathā visadisattanaṃ;

Codanāparihārehi, sahito catthanicchayo.

ပုဒ်တို့၏ တူညီသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မတူညီသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ မေးခွန်းအဖြေ (စောဒနာပရိဟာရ) တို့နှင့်တကွ အနက် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသအပ်၏။


Atthuddhāro’bhidhānañca, liṅgattayavimissanaṃ;

Abhidheyyakaliṅgesu, savisesapadāni ca.

အနက်ကို ထုတ်နုတ်ခြင်း၊ ဟောကြားခြင်း (အဘိဓာန်)၊ လိင်သုံးပါး ရောနှောခြင်း၊ ဟောအပ်သော လိင်တို့၌ ထူးခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြသအပ်၏။


Nānāpadabahuppada-samodhānañca dassitaṃ;

Rūḷhīsaddādayo ceva, suvibhattā anākulā.

ပုဒ်အမျိုးမျိုးနှင့် ပုဒ်အများအပြားတို့ ပေါင်းစပ်ခြင်းကိုလည်း ပြသအပ်၏။ ရူဠှီသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ရှုပ်ထွေးမှုမရှိစေဘဲ ကောင်းစွာ ခွဲခြားပြသအပ်၏။


Sabbanāmaṃ sabbanāma-sadisāni padāni ca;

Nānāpadehi yojetuṃ, dassitāni yathārahaṃ.

သဗ္ဗနမ်ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနမ်နှင့် တူသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပုဒ်အမျိုးမျိုးတို့နှင့် ယှဉ်စပ်နိုင်ရန် သင့်လျော်သလို ပြသအပ်ကုန်ပြီ။


Tumantāni ca rūpāni, tvādyantāni ca viññūnaṃ;

Piṭake pāṭavatthāya, sabbametaṃ pakāsitaṃ.

တုံ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ရုပ်တရားတို့နှင့် တွာ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ရုပ်တရားတို့ကို ပညာရှိတို့ ပိဋကတ်တော်၌ ကျွမ်းကျင်စေခြင်းငှါ ဤအလုံးစုံကို ပြသအပ်ပြီ။


Ye saddanītimhi imaṃ vibhāgaṃ,Jānanti sammā munisāsane te;

Atthesu sabbesupi vītakaṅkhā,Acchambhino sīhasamā bhavanti.

သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ ဤခွဲခြားမှုကို ကောင်းစွာသိကြကုန်သော သူတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အလုံးစုံသော အနက်တို့၌ သံသယ ကင်းကြကုန်လျက် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်း၍ ခြင်္သေ့မင်းနှင့်တူသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Vibhūtabhutaggasayambhucakke[Pg.212],Subhūtabhūriṃ vadatā narānaṃ;

Yo saddanītimhi bhuvādikaṇḍo,Vutto mayā taṃ bhajathatthakāmo.

ထင်ရှားလှစွာသော ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော သယမ္ဘူဉာဏ်တော် စက်ဝိုင်းရှိတော်မူသော၊ လူတို့အား ကောင်းမွန်သော မြေကဲ့သို့ ကြီးမြတ်သောပညာကို ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ငါသည် သဒ္ဒနီတိကျမ်းတွင် ပြသအပ်သော ဤဘူဝါဒိကဏ္ဍကို အကျိုးအစီးပွား လိုလားသောသူသည် ဆည်းကပ်ပါလေ။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှါ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Pannarasahi paricchedehi maṇḍito bhūvādigaṇo nāma

ဆယ့်ငါးခုသော ပရိစ္ဆေဒတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဘူဝါဒိဂိုဏ်းမည်သော


Soḷasamo paricchedo.

တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက် အခန်း။


17. Rudhādichakka

၁၇. ရုဓာဒိ ခြောက်ပါး


Rudhādigaṇika

ရုဓာဒိဂိုဏ်း


Ito paraṃ pavakkhāmi, rudhādikagaṇādayo;

Sāsanassopakārāya, gaṇe tu chabbidhe kathaṃ.

ဤမှတစ်ပါး သာသနာတော်၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်ခြင်းငှါ ရုဓာဒိဂိုဏ်း အစရှိသော ဂိုဏ်းခြောက်ပါးတို့ကို အဘယ်သို့ ဟောကြားပေအံ့။


Rudhi āvaraṇe. Rudhidhātu āvaraṇe vattati. Ettha āvaraṇaṃ nāma pidahanaṃ vā parirundhanaṃ vā palibuddhanaṃ vā harituṃ vā appadānaṃ, sabbametaṃ vaṭṭati. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. Kammani – maggo purisena rundhiyati. Rodho, orodho, virodho, paṭivirodho, viruddho, paṭiviruddho, pariruddho. Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā.

ရုဓိဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း (အာဝရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရုဓိဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်းအနက်၌ ဝတ္တရားရှိ၏ (ဖြစ်၏)။ ဤ၌ ပိတ်ဆို့ခြင်း (အာဝရဏ) ဟူသည် ပိတ်ပင်ခြင်း (ပိဒဟန) သော်လည်းကောင်း၊ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခြင်း (ပရိရုန္ဓန) သော်လည်းကောင်း၊ တားမြစ်နှောင့်ယှက်ခြင်း (ပလိဗုဒ္ဓန) သော်လည်းကောင်း၊ ယူဆောင်ခြင်းငှါ မပေးခြင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ဤအလုံးစုံသော အနက်တို့၌ ဖြစ်ထိုက်၏။ ရုန္ဓတိ၊ ရုန္ဓိတိ၊ ရုန္ဓီတိ၊ ရုန္ဓေတိ၊ အဝရုန္ဓေတိ။ ကမ္မကာရက၌ - လမ်းကို ယောက်ျားသည် ပိတ်ဆို့အပ်၏ (မဂ္ဂေါ ပုရိသေန ရုန္ဓိယတိ)။ ရောဓ၊ ဩရောဓ၊ ဝိရောဓ၊ ပဋိဝိရောဓ၊ ဝိရုဒ္ဓ၊ ပဋိဝိရုဒ္ဓ၊ ပရိရုဒ္ဓ။ ရုန္ဓိတုံ၊ ပရိရုန္ဓိတုံ။ ရုန္ဓိတွာ၊ ပရိရုန္ဓိတွာ။


Tatra rodhoti cārako. So hi rundhati pavesitānaṃ kurūrakammantānaṃ sattānaṃ gamanaṃ āvaratīti rodhoti vuccati. Orodhoti rājubbarī, sā pana yathākāmacāraṃ carituṃ appadānena orundhiyati avarundhiyatīti orodho. Virodhoti ananukūlatā. Paṭivirodhoti punappunaṃ ananukūlatā. Viruddhoti virodhaṃ āpanno. Paṭiviruddhoti paṭisattubhāvena [Pg.213] virodhaṃ āpanno. Pariruddhoti gahaṇatthāya samparivārito. Vuttañhi ‘‘yathā arīhi pariruddho, vijjante gamane pathe’’ti. Avaruddhoti pabbājito.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ရောဓဟူသည် အကျဉ်းထောင် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုထောင်သည် ထည့်သွင်းအပ်ကုန်သော ကြမ်းတမ်းသောအမှုရှိသော သတ္တဝါတို့၏ သွားလာခြင်းကို ပိတ်ဆို့ တားဆီးတတ်သောကြောင့် 'ရောဓ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဩရောဓ ဟူသည် မင်းမိဖုရား ဖြစ်၏၊ ထိုမင်းမိဖုရားသည် မိမိအလိုရှိတိုင်း သွားလာခွင့် မရခြင်းကြောင့် ပိတ်ပင်အပ် တားမြစ်အပ်သောကြောင့် 'ဩရောဓ' ဟု ခေါ်၏။ ဝိရောဓ ဟူသည် မကိုက်ညီခြင်း (ဆန့်ကျင်ခြင်း)။ ပဋိဝိရောဓ ဟူသည် ဖန်တလဲလဲ မကိုက်ညီခြင်း။ ဝိရုဒ္ဓ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူ။ ပဋိဝိရုဒ္ဓ ဟူသည် ရန်သူ၏အဖြစ်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူ။ ပရိရုဒ္ဓ ဟူသည် ဖမ်းယူခြင်းငှါ ပတ်ပတ်လည် ဝိုင်းရံအပ်သောသူ။ သီလက္ခန်ဝဂ်ပါဠိ စသည်၌ 'ရန်သူတို့သည် ပတ်ပတ်လည် ဝိုင်းရံအပ်သောသူသည် သွားရာလမ်းရှိသော်လည်း...' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဝရုဒ္ဓ ဟူသည် တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်အပ်သောသူ။


Muca mocane. Migaṃ bandhanā muñcati. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Dukkhappamocanaṃ, moco.

မုစဓာတ်သည် လွှတ်ခြင်း (မောစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သမင်ကို အနှောင်အဖွဲ့မှ လွှတ်၏ (မိဂံ ဗန္ဓနာ မုဉ္စတိ)။ မုဉ္စန၊ မောစန။ ဒုက္ခပ္ပမောစန၊ မောစ။


Mocoti cettha aṭṭhikakadalīrukkho. Muñcituṃ. Muñcitvā. Kārite ‘‘moceti, mocetuṃ, mocetvā’’tiādīni.

ဤ၌ 'မောစ' ဟူသည် အစေ့ရှိသော ငှက်ပျောပင် ဖြစ်၏။ မုဉ္စိတုံ။ မုဉ္စိတွာ။ ကာရိတ်၌ - မောစေတိ၊ မောစေတုံ၊ မောစေတွာ အစရှိသည်တို့တည်း။


Rica virecane. Riñcati. Riñcanaṃ, virecanaṃ, vireko, virecako. Riñcituṃ. Riñcitvā.

ရိစဓာတ်သည် ဝမ်းနှုတ်ခြင်း (ဝိရေစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရိဉ္စတိ။ ရိဉ္စန၊ ဝိရေစန၊ ဝိရေက၊ ဝိရေစက။ ရိဉ္စိတုံ။ ရိဉ္စိတွာ။


Sica paggharaṇe. Udakena bhūmiṃ siñcati. Puttaṃ rajje abhisiñci. Abhiseko. Muddhābhisitto khattiyo. Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati. Sittaṭṭhānaṃ. Siñcituṃ. Siñcitvā.

သိစဓာတ်သည် ယိုစီးခြင်း၊ သွန်းလောင်းခြင်း (ပဂ္ဃရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရေဖြင့် မြေကို သွန်းလောင်းဖျန်းပက်၏ (ဥဒကေန ဘူမိံ သိဉ္စတိ)။ သားကို မင်းအဖြစ်၌ ဘိသိက်သွန်း၏ (ပုတ္တံ ရဇ္ဇေ အဘိသိဉ္စိ)။ အဘိသေက။ ဦးခေါင်း၌ ဘိသိက်သွန်းအပ်သော မင်း (မုဒ္ဓါဘိသိတ္တော ခတ္တိယော)။ 'ရဟန်း... ဤလှေကို (ရေကို) သွန်လောင်းလော့၊ သွန်လောင်းအပ်သည်ရှိသော် ဤလှေသည် သင့်အား ပေါ့ပါးစွာ သွားလိမ့်မည်' (သိဉ္စ ဘိက္ခု ဣမံ နာဝံ၊ သိတ္တာ တေ လဟုမေဿတိ)။ သွန်းလောင်းအပ်သောအရပ် (သိတ္တဋ္ဌာန)။ သိဉ္စိတုံ။ သိဉ္စိတွာ။


Yuja yoge. Yuñjati, anuyuñjati. Kammani ‘‘yuñjiyatī’’ti rūpāni. Keci ‘‘yuñjate’’ti icchanti. Yuñjanaṃ, saṃyogo, anuyogo, bhāvanānuyutto, saññogo, saññojanaṃ, atthayojanā. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Tattha saṃyojananti bandhanaṃ kāmarāgādi. Yojananti –

ယုဇဓာတ်သည် ယှဉ်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း (ယောဂ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယုဉ္ဇတိ၊ အနုယုဉ္ဇတိ။ ကမ္မကာရက၌ 'ယုဉ္ဇိယတိ' ဟူသော ရုပ်များဖြစ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ယုဉ္ဇတေ' ဟူ၍ အလိုရှိကြကုန်၏။ ယုဉ္ဇန၊ သံယောဂ၊ အနုယောဂ၊ ဘာဝနာနုယုတ္တ၊ သညောဂ၊ သံယောဇန၊ အတ္ထယောဇနာ။ 'ပန်းလျော့သောသူအား ယူဇနာခရီးသည် ရှည်လျား၏' (ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇနံ)။ ယုဉ္ဇိတုံ၊ အနုယုဉ္ဇိတုံ။ အနုယုဉ္ဇိတွာ။ ယောဇေတိ။ ထိုပုဒ်တို့တွင် သံယောဇနဟူသည် ကာမရာဂအစရှိသော အနှောင်အဖွဲ့တည်း။ ယောဇနဟူသည် -


Vidatthi dvādasaṅgulyo, tadvayaṃ ratanaṃ mataṃ;

Sattaratanikā yaṭṭhi, usabhaṃ vīsayaṭṭhikaṃ;

Gāvutaṃ usabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ.

၁၂ လက်သစ်သည် တစ်ထွာ (ဝိဒတ္ထိ) မည်၏၊ ထိုနှစ်ထွာသည် တစ်တောင် (ရတန) ဟု သိအပ်၏။ ခုနစ်တောင်သည် တစ်တာ (ယဋ္ဌိ) မည်၏၊ တာနှစ်ဆယ်သည် တစ်ဥသဘ (ဥသဘ) မည်၏။ ဥသဘ ရှစ်ဆယ်သည် တစ်ဂါဝုတ် (ဂါဝုတ) မည်၏၊ လေးဂါဝုတ်သည် တစ်ယူဇနာ (ယောဇန) မည်၏။


Bhuja pālanabyavaharaṇesu. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Byavaharaṇaṃ ajjhoharaṇaṃ. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Dāsaparibhogena paribhuñji. Kārite ‘‘bhojeti bhojayatī’’tiādīni rūpāni. Bhojanaṃ, sambhogo, mahibhujo, gāmabhojako[Pg.214], upabhogo, paribhogo. Bhutto odano bhavatā. Sace bhutto bhaveyyāhaṃ. Odanaṃ bhutto bhuttavā bhuttāvī. Tumantāditte ‘‘bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna’’ iccādīni parisaddādīhi visesitabbāni.

ဘုဇဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (ပါလန)၊ စားသုံးခြင်း (ဗျဝဟရဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပါလန ဟူသည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (ရက္ခဏ) တည်း။ ဗျဝဟရဏ ဟူသည် မျိုချစားသုံးခြင်း (အဇ္ဈောဟရဏ) တည်း။ ဘုဉ္ဇတိ၊ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ သံဘုဉ္ဇတိ။ ကျွန်၏သုံးစွဲခြင်းဖြင့် သုံးစွဲ၏ (ဒါသပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိ)။ ကာရိတ်၌ - ဘောဇေတိ၊ ဘောဇယတိ အစရှိသည်တို့သည် ရုပ်များတည်း။ ဘောဇန၊ သမ္ဘောဂ၊ မဟိဘုဇ (မင်း)၊ ဂါမဘောဇက (ရွာစား)၊ ဥပဘောဂ၊ ပရိဘောဂ။ သင်သည် ဆွမ်းကို စားအပ်ပြီ (ဘုတ္တော ဩဒနော ဘဝတာ)။ အကယ်၍ ငါသည် စားပြီးဖြစ်ပါမူ (သစေ ဘုတ္တော ဘဝေယျာဟံ)။ ထမင်းကို စားပြီးသောသူ (ဩဒနံ ဘုတ္တော၊ ဘုတ္တဝါ၊ ဘုတ္တာဝီ)။ တုံ-ပစ္စည်းအစရှိသည်တို့၌ 'ဘုဉ္ဇိတုံ၊ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ၊ ဘောဇေတုံ၊ ဘောဇယိတုံ၊ ဘုဉ္ဇိတွာ၊ ဘုဉ္ဇိတွာန၊ ဘုဉ္ဇိယ၊ ဘုဉ္ဇိယာန၊ ဘောဇေတွာ၊ ဘောဇေတွာန၊ ဘောဇယိတွာ၊ ဘောဇယိတွာန' စသည်တို့ကို ပရိ-သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ဖြင့် ထူးခြားစေအပ်ကုန်၏။


Tatra bhuñjatīti bhattaṃ bhuñjati, bhojanīyaṃ bhuñjati. Tathā hi ‘‘khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā’’tiādi vuttaṃ. Apica kadāci khādanīyepi ‘‘bhuñjatī’’ti vohāro dissati. ‘‘Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varāvara’’nti hi vuttaṃ. Paribhuñjatīti cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, paṭisevatīti vuttaṃ hoti. Teneva ca paṭisevatīti paribhuñjatīti attho saṃvaṇṇiyati. Apica ‘‘kāme bhuñjatī’’ti ca ‘‘pañcakāmaguṇe paribhuñjatī’’ti ca dassanato pana bhuñjanaparibhuñjanasaddā paṭisevanatthena katthaci samānatthāpi hontīti avagantabbā. Saṃbhuñjatīti sambhogaṃ karoti, ekato vāsaṃ karotīti attho. Ettha siyā ‘‘nanu ca bho atra bhujadhātu pālanabyavaharaṇesu vutto, so kathaṃ ettakesupi atthesu vattatī’’ti? Vattateva, anekatthā hi dhātavo, te upasaggasahāye labhitvāpi anekatthatarāva honti. Ito paṭṭhāya tumantādīni rūpāni na vakkhāma. Yattha pana viseso dissati, tattha vakkhāma.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဘုဉ္ဇတိ' ဟူသည် ထမင်းကို စား၏၊ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို စား၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ခဲဖွယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဘောဇဉ်ကိုသော်လည်းကောင်း ခဲစား၏ သို့မဟုတ် စားသုံး၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ တစ်ဖန်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ခဲဖွယ်ခဲရာ၌လည်း 'ဘုဉ္ဇတိ' ဟူသော ဝေါဟာရကို တွေ့ရ၏။ 'မင်းကြီး... ကောင်းနိုးရာရာ သစ်သီးငယ်တို့ကို စားသုံးတော်မူပါ' (ဖလာနိ ခုဒ္ဒကပ္ပါနိ၊ ဘုဉ္ဇ ရာဇ ဝရာဝရံ) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ 'ပရိဘုဉ္ဇတိ' ဟူသည် သင်္ကန်းကို သုံးစွဲ၏၊ ဆွမ်းကို သုံးစွဲ၏၊ ဂိလာနပစ္စည်း ဆေးဝါးအသုံးအဆောင်ကို သုံးစွဲ၏၊ မှီဝဲဆည်းကပ်၏ဟု ဆိုလို၏။ ထိုသို့ မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့်ပင် 'ပရိဘုဉ္ဇတိ' ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖန်လည်း 'ကာမတို့ကို ခံစား၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားသုံးစွဲ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့ရသဖြင့် ဘုဉ္ဇနနှင့် ပရိဘုဉ္ဇနသဒ္ဒါတို့သည် မှီဝဲသုံးစွဲခြင်းအနက်၌ အချို့သောနေရာ၌ အနက်တူဖြစ်ကြသည်ဟု သိအပ်၏။ 'သံဘုဉ္ဇတိ' ဟူသည် အတူတကွ သုံးစွဲခြင်းကို ပြု၏၊ သို့မဟုတ် အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းကို ပြု၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌ မေးဖွယ်ရှိသည်မှာ 'အို အချင်းတို့... ဘုဇဓာတ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ စားသုံးခြင်းအနက်၌ ဟောသည်မဟုတ်လော၊ ထိုဓာတ်သည် အဘယ်ကြောင့် ဤမျှလောက်သော အနက်တို့၌ ဖြစ်နိုင်ရသနည်း' ဟူမူ။ ဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း၊ ဓာတ်တို့သည် အနက်အမျိုးမျိုး ရှိကြကုန်၏၊ ထိုဓာတ်တို့သည် ဥပသာဂ်အဖော်ကို ရရှိကြသောအခါ၌ သာ၍ပင် အနက်အမျိုးမျိုး ထွက်နိုင်ကြကုန်၏။ ဤမှစ၍ တုံ-ပစ္စည်းအစရှိသော ရုပ်များကို ငါတို့ မဟောတော့အံ့။ ထူးခြားချက်ရှိသော နေရာ၌သာ ဟောကြားပေအံ့။


Kati chedane. Kantati, vikantati. Sallakatto.

ကတိဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (ဆေဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကန္တတိ၊ ဝိကန္တတိ။ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် (သလ္လကတ္တ)။


Bhidi vidāraṇe. Bhindati. Anāgatatthe vattabbe ‘‘bhejjissati, bhindissatī’’ti dvidhā bhavanti rūpāni. Pāpake akusale dhamme bhindatīti bhikkhu. Tenāha –

Bhidi ဓာတ်သည် ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်း (ဝိဒါရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Bhindati (ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်၏) ဟု ရုပ်ရှိ၏။ အနာဂတ်အနက်ကို ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ‘‘bhejjissati, bhindissati’’ ဟု နှစ်မျိုးသော ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် bhikkhu (ရဟန်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ -


‘‘Na [Pg.215] tena bhikkhu so hoti, yāvatā bhikkhate pare;

Visaṃ dhammaṃ samādāya, bhikkhu hoti na tāvatā.

‘‘သူတစ်ပါးတို့ထံ ဖုန်းပေးတောင်းခံရုံမျှဖြင့် ထိုသူသည် ရဟန်းမဖြစ်နိုင်၊ မညီညွတ်သောတရားကို ဆောက်တည်ရုံမျှဖြင့်လည်း ထိုမျှဖြင့် ရဟန်းမဖြစ်နိုင်သေး။


Yodha puññañca pāpañca, bāhitvā brahmacariyaṃ;

Saṅkhāya loke carati, save ‘bhikkhū’ti vuccatī’’ti.

ဤသာသနာ၌ အကြင်သူသည် ကောင်းမှုကိုလည်းကောင်း၊ မကောင်းမှုကိုလည်းကောင်း ဖယ်ရှား၍ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်လျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်ကာ လောက၌ လှည့်လည်၏၊ ထိုသူကိုသာလျှင် ‘ရဟန်း’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Idañca khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ, sekkhaputhujjanasamaṇāpi yathāsambhavaṃ ‘‘bhikkhū’’ti vattabbataṃ pāpuṇantiyeva. Saṅghaṃ bhindatīti saṅghabhedako. Devadattena saṅgho bhinno,. Bhindiyatīti bhinnoti hi nibbacanaṃ. Na te kaṭṭhāni bhinnāni. Bhindatīti bhettā.

ဤ(ဂါထာ)သည် ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည်လည်း လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ‘‘bhikkhu’’ ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကြသည်သာတည်း။ သံဃာကို ကွဲပြားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် saṅghabhedako (သံဃာ့သင်းခွဲသူ) မည်၏။ ဒေဝဒတ်သည် သံဃာကို ကွဲပြားစေအပ်ပြီ။ ကွဲပြားအပ်သောကြောင့် bhinno (ကွဲပြားအပ်သော) ဟူသည် ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန) တည်း။ ထိုထင်းတို့ကို မခွဲအပ်ကုန်။ ခွဲတတ်သောကြောင့် bhettā (ခွဲတတ်သူ) မည်၏။


Chidi dvedhākaraṇe. Chindatīti chedako, evaṃ chettā. Kese chettuṃ vaṭṭati. Chindiyatīti chinno. Chinnopi rukkho punadeva rūhati. Idaṃ pana bhidichididvayaṃ divādigaṇaṃ patvā ‘‘bhijjati chijjatī’’ti suddhakattuvācakaṃ rūpadvayaṃ janeti, tasmā ‘‘bhijjatīti bhinno’’tiādinā suddhakattuvasenapi nibbacanaṃ kātabbaṃ.

Chidi ဓာတ်သည် နှစ်ခြမ်းပြုခြင်း (ဒွေဓာကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖြတ်တတ်သောကြောင့် chedako (ဖြတ်တတ်သူ)၊ ထို့အတူ chettā (ဖြတ်တတ်သူ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဆံပင်တို့ကို ဖြတ်ခြင်းငှာ သင့်၏။ ဖြတ်အပ်သောကြောင့် chinno (ဖြတ်အပ်သော) မည်၏။ ဖြတ်အပ်ပြီးသော သစ်ပင်သည်လည်း တစ်ဖန် ပြန်၍ ပေါက်တတ်၏။ ဤ bhidi နှင့် chidi နှစ်မျိုးတို့သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော် ‘‘bhijjati, chijjati’’ ဟု ကမ္မကတ္တုဝါစက ဖြစ်သော ရုပ်နှစ်မျိုးကို ဖြစ်စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘bhijjatīti bhinno’’ စသည်ဖြင့် သုဒ္ဓကတ္တု အစွမ်းဖြင့်လည်း ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန) ကို ပြုအပ်၏။


Tadi hiṃsānādaresu. Tandati. Tandī, taddu. Taddati kacchu.

Tadi ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ မရိုသေခြင်း (ဟိံသာနာဒရ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Tandati။ Tandī (ပျင်းရိသူ)၊ taddu (ပွေးနာ)။ ဝဲခြောက်သည် ညှဉ်းဆဲတတ်၏ (taddati kacchu)။


Udi pasavakiledanesu. Pasavanaṃ sandanaṃ. Kiledanaṃ tindatā. Undati. Undūro, samuddo.

Udi ဓာတ်သည် ယိုစီးခြင်း၊ စိုစွတ်စေခြင်း (ပသဝကိလေဒန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ယိုစီးခြင်း (ပသဝန) ဟူသည် စီးဆင်းခြင်း (သန္ဒန) တည်း။ စိုစွတ်စေခြင်း (ကိလေဒန) ဟူသည် စိုစွတ်သော အဖြစ် (တန္ဒတာ/တိန္ဒတာ) တည်း။ Undati။ Undūro (ကြွက်)၊ samuddo (သမုဒ္ဒရာ)။


Vida lābhe. Vindati. Govindo, vitti. Ettha vittīti anubhavanaṃ, vedanā vā.

Vida ဓာတ်သည် ရခြင်း (လာဘ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vindati။ Govindo (ဂေါဝိန္ဒ)၊ vitti။ ဤ၌ vitti ဟူသည် ခံစားခြင်း (အနုဘဝန) သို့မဟုတ် ဝေဒနာ (ဝေဒနာ) တည်း။


Vida tuṭṭhiyaṃ. Vindati, nibbindati. Nibbindanaṃ. Virajjati. Nibbindo kāmaratiyā. Vitti, vittaṃ, vedo. Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ.

Vida ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (တုဋ္ဌိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vindati, nibbindati။ Nibbindanaṃ (ငြီးငွေ့ခြင်း)။ Virajjati (တပ်မက်မှု ကင်း၏)။ ကာမဂုဏ်၌ မွေ့လျော်ခြင်းမှ ငြီးငွေ့ခြင်းသည် nibbindo kāmaratiyā မည်၏။ Vitti, vittaṃ, vedo။ အနက်နှင့် စပ်သော ရွှင်လန်းခြင်း (အတ္ထဝေဒ)၊ တရားနှင့် စပ်သော ရွှင်လန်းခြင်း (ဓမ္မဝေဒ) ကို ရတတ်၏။


Ettha vittīti somanassaṃ. ‘‘Vitti hi maṃ vindati suta disvā’’ti hi vuttaṃ. Vittanti vittijananattā vittasaṅkhātaṃ dhanaṃ. Vedoti [Pg.216] ganthopi ñāṇampi somanassampi vuccati. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’tiādīsu hi gantho ‘‘vedo’’ti vuccati. ‘‘Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’ntiādīsu ñāṇaṃ. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu somanassaṃ.

ဤ၌ vitti ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) တည်း။ ‘‘သားကို မြင်ရသဖြင့် ငါ့အား ရွှင်လန်းခြင်း (ဝိတ္တိ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Vitta ဟူသည် ဝမ်းမြောက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဝိတ္တဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဥစ္စာ (ဓန) တည်း။ Vedo ဟူသည် ကျမ်းဂန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’ စသည်တို့၌ ကျမ်းဂန်ကို ‘‘vedo’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā...’’ စသည်တို့၌ ဉာဏ်ကို (ခေါ်ဆိုအပ်၏)။ ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’ စသည်တို့၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) ကို (ခေါ်ဆိုအပ်၏)။


Vedaganthe ca ñāṇe ca, somanasse ca vattati;

Vedasaddo imaṃ nānā-dhātuto samudīraye.

Veda သဒ္ဒါသည် ဗေဒင်ကျမ်းဂန်၌လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ပညာ၌လည်းကောင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤ veda သဒ္ဒါကို အမျိုးမျိုးသော ဓာတ်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ကောင်းစွာ သိအပ်၏။


Lipa limpane. Limpati, limpako. Avalepo. Avalepoti ahaṅkāro.

Lipa ဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်း (လိမ္ပန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Limpati, limpako။ Avalepo။ Avalepo ဟူသည် ငါဟူသော မာန်မူခြင်း (အဟင်္ကာရ) တည်း။


Lupa acchedane. Lumpati. Vilumpako, vilutto vilopo.

Lupa ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ လုယက်ခြင်း (အစ္ဆေဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Lumpati။ Vilumpako (လုယက်တတ်သူ)၊ vilutto (လုယက်အပ်သော)၊ vilopo (လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်း)။


Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati;

Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatīti.

‘‘ယောက်ျားသည် မိမိအား အကျိုးရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး လုယက်ဖျက်ဆီးတတ်၏။ သူတစ်ပါးတို့သည် မိမိကို ပြန်၍ လုယက်ဖျက်ဆီးသောအခါ ထိုလုယက်ဖျက်ဆီးခံရသူသည် တစ်ဖန် ပြန်၍ လုယက်ဖျက်ဆီးတတ်၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Pisa cuṇṇane. Piṃsati. Pisako. Pisuṇā vācā. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ yāya vācāya bhāsati, sā pisuṇā vācā’’ti vuttaṃ, taṃ niruttilakkhaṇena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Pisa ဓာတ်သည် ညက်အောင်ကြိတ်ခြင်း၊ မှုန့်မှုန့်ပြုခြင်း (စုဏ္ဏန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Piṃsati။ Pisako။ Pisuṇā vācā (ကုန်းတိုက်သော စကား)။ အာဂမအဋ္ဌကထာ၌မူကား ‘‘အကြင်စကားဖြင့် မိမိ၏ ချစ်ခင်ဖွယ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ ကင်းဆိတ်ပျက်စီးခြင်း အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုတတ်၏၊ ထိုစကားသည် ကုန်းတိုက်သောစကား (ပိသုဏာဝါစာ) မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားကို နိရုတ္တိနည်း (သဒ္ဒါနည်း) ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Hisi vihiṃsāyaṃ. Hiṃsati, vihiṃsati. Hiṃsako.

Hisi ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဝိဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Hiṃsati, vihiṃsati။ Hiṃsako (ညှဉ်းဲတတ်သူ)။


Ahiṃsakoti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;

Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ.

‘‘ရှေးဦး၌ ညှဉ်းဆဲတတ်သူ ဖြစ်လျက်နှင့်ပင် ငါ့အား ‘အဟိံသက’ (မညှဉ်းဆဲတတ်သူ) ဟူ၍ အမည်ရှိ၏။ ယနေ့ ငါသည် မှန်ကန်သောအမည်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါကိုမျှ မညှဉ်းဆဲပါ’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti sīho. Ādiantakkharavipallāsavasena saddasiddhi, yathā ‘‘kantanaṭṭhena takka’’nti. Vihesako, vihesanaṃ.

ညှဉ်းဆဲအပ်သော သတ္တဝါကို သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် sīho (ခြင်္သေ့) မည်၏။ ရှေ့နောက် အက္ခရာ လဲလှယ်ခြင်း (အာဒိအန္တက္ခရဝိပလ္လာသ) အစွမ်းဖြင့် သဒ္ဒါပြီးပုံ ဖြစ်၏။ ‘‘ကတ္တရီကျင်းခြင်း အနက်ကြောင့် တက္က (မန္ဒေဟီ/ဆဒ္ဒိယ) ဖြစ်၏’’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Vihesako (ညှဉ်းဆဲတတ်သူ)၊ vihesanaṃ (ညှဉ်းဆဲခြင်း)။


Sumbha [Pg.217] pahāre. Yo no gāvova sumbhati. Parisumbhati. Sumbhoti. Atrime pāḷito payogā –

Sumbha ဓာတ်သည် ပုတ်ခတ်ခြင်း (ပဟာရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘Yo no gāvova sumbhati’’ (ငါတို့ကို နွားသိုးကဲ့သို့ ပုတ်ခတ်တတ်၏)။ Parisumbhati။ Sumbhoti။ ဤ၌ ဤပါဠိမှ သုံးနှုန်းပုံတို့ကား -


‘‘Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti ca,

‘‘မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲပုတ်ခတ်ကုန်လျက် အချိန်ကို ငံ့ဆိုင်းကြကုန်စို့’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā;

Datvā ca no pakkamati, bahudukkhaṃ anappaka’’nti ca,

‘‘ဆံပင်ကိုဆွဲ၍ မြှောက်ချီခြင်း၊ မြေပြင်၌ ပြင်းစွာ ပုတ်ခတ်ခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ငါတို့အား မနည်းလှစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခများစွာကို ပေး၍လည်းကောင်း ဖဲသွားလေ၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Bhūmiṃ sumbhāmi vegasā’’ti ca.

‘‘ငါသည် မြေပြင်ကို အရှိန်ပြင်းစွာဖြင့် ပုတ်ခတ်၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။


Aññattha pana aññāpi vuttā. Tā idha anupapattito na vuttā. Kecettha maññeyyuṃ, yathā bhūvādigaṇe ‘‘saki saṅkāyaṃ khaji gativekalle’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘saṅkati khañjatī’’ti rūpāni bhavanti, tathā imasmiṃ rudhādigaṇe ‘‘muca mocane kati chedane’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘muñcati kantatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Evaṃ sante ko imesaṃ tesañca visesoti? Ettha vuccate – ye bhūvādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantā ikārantavasena niddiṭṭhā, te ākhyātattañca nāmikattañca patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na katthacipi tesaṃ vinā niggahītāgamena rūpappavatti dissati. Taṃ yathā? Saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo iccādi. Ayaṃ anekassarānaṃ ikārantavasena niddiṭṭhānaṃ bhūvādigaṇikānaṃ viseso.

တစ်ပါးသော ကျမ်း၌မူကား တစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ကိုလည်း ဟောအပ်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့ကို ဤကျမ်း၌ မသင့်လျော်သဖြင့် မဟောအပ်ကုန်။ အချို့သောသူတို့သည် ဤသို့ အောက်မေ့ရာ၏ - ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ‘‘saki saṅkāyaṃ, khaji gativekalle’’ စသည်ဖြင့် ဓာတ်တို့၏ ဝဂ္ဂန္တဘောသို့ ရောက်သော နိဂ္ဂဟိတအာဂုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘‘saṅkati, khañjati’’ ဟူသော ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤရုဓာဒိဂိုဏ်း၌လည်း ‘‘muca mocane, kati chedane’’ စသည်ဖြင့် ဓာတ်တို့၏ ဝဂ္ဂန္တဘောသို့ ရောက်သော နိဂ္ဂဟိတအာဂုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘‘muñcati, kantati’’ စသည်ဖြင့် ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် ထို (ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်) တို့နှင့် ဤ (ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင်) တို့၏ ထူးခြားချက်ကား အဘယ်နည်း။ ဤ၌ ဖြေဆိုအပ်၏ - ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ အက္ခရာများစွာရှိ၍ (အနေကဿရ) အသံယုဂ်မဆုံးရှိကုန်ဘဲ ဣကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သော ဓာတ်တို့သည် အာချာတ်အဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ နာမ်အဖြစ်သို့လည်းကောင်း ရောက်ရှိ၍ သုဒ္ဓကတ္တုနှင့် ဟေတုကတ္တုတို့၏ အရာ၌ အမြဲတစေ နိဂ္ဂဟိတအာဂုံဖြင့် ပြီးသော ရုပ်ရှိကုန်၏၊ ထိုဓာတ်တို့အား နိဂ္ဂဟိတအာဂုံ မပါဘဲ ရုပ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မည်သည့်နေရာ၌မျှ မမြင်ရ။ ပုံစံအားဖြင့် - saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ ဤသည်ကား ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် အနေကဿရ ဣကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သော ဓာတ်တို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။


Ye ca rudhādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantvā akārantavasena vā ukārantavasena vā niddiṭṭhā, te ākhyātattaṃ patvā suddhakattuvisayeyeva ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na hetukattuvisaye. Nāmikattaṃ pana sahaniggahītāgamena vinā ca niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti. Yattha [Pg.218] vinā niggahītāgamena nipphannarūpā, tattha sasaṃyogarūpāyeva bhavanti. Taṃ yathā? Muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti. Chindāpeti. Chedeti, chedāpeti. Chindanaṃ, chedo. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Kantati, kantanaṃ, sallakatto. Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi iccādīni. Tattha ukkaccāti ukkantitvā, chinditvāti attho.

ရုဓာဒိဂိုဏ်း၌ အက္ခရာများစွာရှိ၍ အသံယုဂ်မဆုံးရှိကုန်ဘဲ အကာရန္တအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥကာရန္တအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ညွှန်းဆိုအပ်သော ဓာတ်တို့သည်ကား အာချာတ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော် သုဒ္ဓကတ္တုအရာ၌သာလျှင် စင်စစ် နိဂ္ဂဟိတအာဂုံဖြင့် ပြီးသော ရုပ်ရှိကုန်၏၊ ဟေတုကတ္တုအရာ၌ မဖြစ်ကုန်။ နာမ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော်မူကား နိဂ္ဂဟိတအာဂုံနှင့်တကွလည်းကောင်း၊ နိဂ္ဂဟိတအာဂုံမပါဘဲလည်းကောင်း ပြီးသော ရုပ်ရှိကုန်၏။ နိဂ္ဂဟိတအာဂုံ မပါဘဲ ပြီးသော ရုပ်ရှိရာ၌ သံယုဂ်ရှိသော ရုပ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် - muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti။ chindāpeti။ chedeti, chedāpeti။ chindanaṃ, chedo။ muñcanaṃ, mocanaṃ။ kantati, kantanaṃ, sallakatto။ ‘‘Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi’’ (မိမိ၏ ကျောပြင်သားကို မိမိကိုယ်တိုင် ဖြတ်၍ စား၏) စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ ထိုပါဠိ၌ ‘‘ukkacca’’ ဟူသည်မှာ ဖဲ့ဖြတ်၍ (ukkantitvā)၊ ဖြတ်၍ (chinditvā) ဟု အနက်ရ၏။


Nanu ca bho evaṃ sante ākhyātanāmikabhāvaṃ patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato paṭiladdhaniggahītāgamehi saki khaji ādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ, na pana mucachidiādīhīti? Tanna, mucachidiādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ rucadhātuyā samānagatikattā, tathā hi yathā ‘‘rundhissa, rundhayati, rundhāpeti, rundhanaṃ, rodho, virodho’’tiādīsu niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakārāni rūpāni dissanti, tathā mucachidiādīnampīti.

အိုအချင်းတို့၊ ဤသို့ဖြစ်ပါမူ (အာချာတ်၊ နာမ်အဖြစ်သို့ရောက်၍) သုဒ္ဓကတ္တား၊ ဟေတုကတ္တားတို့၏ အရာ၌ ဧကန် နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ် ရရှိအပ်ကုန်သော ‘သကိ’ ‘ခဇိ’ စသည်တို့သည်သာလျှင် ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်အပ်ကုန်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ‘မုစ’ ‘ဆိဒိ’ စသည်တို့ကား မဟုတ်ကုန်လောဟု (မေးအံ့နည်း)။ ထိုစကားသည် မမှန်၊ ရုစဓာတ်နှင့် တူညီသော လားရာရှိသောကြောင့် ‘မုစ’ ‘ဆိဒိ’ စသည်တို့သည်သာလျှင် ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်အပ်ကုန်၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍သာလျှင် ‘rundhissa, rundhayati, rundhāpeti, rundhanaṃ, rodho, virodho’ စသည်တို့၌ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်လာခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်မလာခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံတို့ကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘မုစ’ ‘ဆိဒိ’ စသည်တို့၌လည်း တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Nanu kaccāyane niggahītāgamassa niccavidhānatthaṃ ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti lakkhaṇaṃ vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana kriyāpadattaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi ca nāmikapadattampi sandhāya vuttaṃ bhaveyya, ‘‘virodho’’tiādīnaṃ dassanato vāsaddaṃ pakkhipitvā vattabbaṃ siyā, na ca vāsaddaṃ pakkhipitvā vuttaṃ, tena ñāyati kriyāpadattaṃyeva sandhāya vuttanti.

ကစ္စာယနကျမ်း၌ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်ကို အမြဲပြုစေခြင်းအကျိုးငှာ ‘rudhādito niggahītapubbañcā’ ဟူသော သုတ်ကို ဟောတော်မူသည် မဟုတ်ပါလော? မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ထိုသုတ်ကို ကြိယာပုဒ်အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ နာမ်ပုဒ်အဖြစ်ကိုလည်း ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်ပါမူ ‘virodho’ စသည်တို့ကို မြင်ရသောကြောင့် ‘ဝါ’ သဒ္ဒါကို ထည့်သွင်း၍ ဟောအပ်ရာ၏။ ‘ဝါ’ သဒ္ဒါကိုလည်း ထည့်သွင်း၍ ဟောတော်မမူအပ်၊ ထိုသို့မဟောသောကြောင့် ကြိယာပုဒ်အဖြစ်ကိုသာလျှင် ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Nanu ca bho evaṃ sante sakikhajiādīnaṃ niccaṃ saniggahītāgamakriyāpadattaṃyeva sandhāya ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti idaṃ vuttanti sakkā mantunti? Na sakkā, sakikhajiādīnaṃ rudhadhātuyā asamānagatikattā nāmikatte dvippakārassa asambhavato. Tathā hi yesaṃ yā nāmikatte niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakāravantatā, sā [Pg.219] eva tesaṃ rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ. Tañca sakikhajiādīnaṃ natthi. ‘‘Saṅkā khañjo’’tiādinā hi nāmatte ekoyeva pakāro dissati saniggahītāgamo, ‘‘kamu padavikkhepe’’iccādīnaṃ pana ‘‘kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamana’’ntiādinā nāmikatte dvippakāravantatāsambhavepi niggahītāgamassa abbhāsavisaye pavattattā sā dvippakāravantatā rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ na hoti, tasmā abbhāsavisaye pavattaṃ niggahītāgamaṃ vajjetvā yā dvippakāravantatā, sāyeva rudhādigaṇikabhāvassa lakkhaṇanti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ nayo atīva sukhumo sammā manasi kātabbo.

အိုအချင်းတို့၊ ဤသို့ဖြစ်ပါမူ ‘သကိ’ ‘ခဇိ’ စသည်တို့၏ အမြဲ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကြိယာပုဒ်အဖြစ်ကိုသာလျှင် ရည်ရွယ်၍ ‘rudhādito niggahītapubbañcā’ ဟူသော ဤသုတ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု မှတ်ထင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ပါသလော? မစွမ်းနိုင်ပါ၊ ‘သကိ’ ‘ခဇိ’ စသည်တို့သည် ရုဓာဒိဓာတ်နှင့် တူညီသော လားရာမရှိသည်ဖြစ်၍ နာမ်အဖြစ်၌ နှစ်မျိုးသော အပြားသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့သို့ဖြစ်၍သာလျှင် အကြင်ဓာတ်တို့၏ နာမ်အဖြစ်၌ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်လာခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်မလာခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော အပြားရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုနှစ်မျိုးသော အပြားရှိသည်ဖြစ်ခြင်းသည်သာ ထိုဓာတ်တို့၏ ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်ခြင်း၏ အမှတ်အသား (လက္ခဏာ) ဖြစ်၏။ ထိုအမှတ်အသားသည် ‘သကိ’ ‘ခဇိ’ စသည်တို့အား မရှိ။ ‘Saṅkā, khañjo’ စသည်တို့ဖြင့် နာမ်အဖြစ်၌ နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်နှင့်တကွဖြစ်သော တစ်မျိုးသောအပြားသာလျှင် ထင်ရှား၏။ ‘kamu padavikkhepe’ စသည်တို့၌ကား ‘kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamana’ စသည်ဖြင့် နာမ်အဖြစ်၌ နှစ်မျိုးသောအပြားရှိခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သော်လည်း နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်သည် အဗ္ဘတ်၏အရာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုနှစ်မျိုးသော အပြားရှိခြင်းသည် ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်ခြင်း၏ လက္ခဏာ မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အဗ္ဘတ်၏အရာ၌ ဖြစ်သော နိဂ္ဂဟိတ္တာဂမ်ကို ကြဉ်ဖယ်၍ အကြင်နှစ်မျိုးသော အပြားရှိခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုနှစ်မျိုးသော အပြားရှိခြင်းသည်သာ ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်ခြင်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ချအပ်၏။ ဤနည်းစနစ်သည် အလွန်သိမ်မွေ့လှသဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Rudhādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

ရုဓာဒိအစရှိသော ဤမျှလောက်သော ဓာတ်တို့ကို ငါသည် မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ တွေ့မြင်အပ်ပြီ။ သုတ်တို့၌ အခြားသော ဓာတ်တို့ကိုလည်း ရှာဖွေကြည့်ရှု၍ အနက်နှင့် လျော်ညီစွာ ယူကြကုန်လော့။


Dudhādigaṇoyaṃ.

ရုဓာဒိဂိုဏ်း ပြီး၏။


Divādigaṇika

ဒิဝါဒိဂိုဏ်း


Divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutikantigatisattīsu. Ettha ca kīḷāti laḷanā, vihāro vā. Laḷanāti ca laḷitānubhavanavasena ramaṇaṃ. Vihāro iriyāpathaparivattanādinā vattanaṃ. Vijigisāti vijayicchā. Byavahāroti vohāro. Jutīti sobhā. Thutīti thomanā. Kantīti kamanīyatā. Gatīti gamanaṃ. Sattīti sāmatthiyaṃ. Imesu atthesu divudhātu vattati. Dibbati. Devo. Devī. Devatā.

ဒိဝုဓာတ်သည် ကစားခြင်း (ကီဠာ)၊ အောင်လိုခြင်း (ဝိဇိဂီသာ)၊ အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်း (ဗျဝဟာရ)၊ တောက်ပခြင်း (ဇုတိ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ)၊ နှစ်သက်ခြင်း (ကန္တိ)၊ သွားခြင်း (ဂတိ)၊ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း (သတ္တိ) တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤအနက်တို့တွင် ‘ကစားခြင်း (ကီဠာ)’ ဆိုသည်မှာ ပျော်ပါးခြင်း သို့မဟုတ် အေးချမ်းစွာ နေခြင်းတည်း။ ‘ပျော်ပါးခြင်း (လဠနာ)’ ဆိုသည်မှာ သာယာဖွယ်တို့ကို ခံစားရခြင်းဖြင့် မွေ့လျော်ခြင်းတည်း။ ‘အေးချမ်းစွာနေခြင်း (ဝိဟာရ)’ ဆိုသည်မှာ ဣရိယာပုဒ်ကို ပြောင်းလဲစေခြင်း စသည်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်းတည်း။ ‘အောင်လိုခြင်း (ဝိဇိဂီသာ)’ ဆိုသည်မှာ အောင်နိုင်လိုသော အလိုတည်း။ ‘အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်း (ဗျဝဟာရ)’ ဆိုသည်မှာ ဝေါဟာရ (အရောင်းအဝယ်ကိစ္စ) တည်း။ ‘တောက်ပခြင်း (ဇုတိ)’ ဆိုသည်မှာ တင့်တယ်ခြင်း (တောက်ပခြင်း) တည်း။ ‘ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ)’ ဆိုသည်မှာ ချီးမွမ်းခြင်း (ထောမနာ) တည်း။ ‘နှစ်သက်ခြင်း (ကန္တိ)’ ဆိုသည်မှာ နှစ်သက်မြတ်နိုးဖွယ်ရှိခြင်းတည်း။ ‘သွားခြင်း (ဂတိ)’ ဆိုသည်မှာ သွားခြင်း (ဂမန) တည်း။ ‘စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း (သတ္တိ)’ ဆိုသည်မှာ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုစွမ်းအားတည်း။ ဤအနက်တို့၌ ‘ဒိဝု’ ဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ Dibbati (ကစား၏၊ တောက်ပ၏ စသည်)။ Devo (နတ်သား)။ Devī (နတ်သမီး၊ မိဖုရား)။ Devatā (နတ်)။


Ettha devoti tividhā devā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Tesu mahāsammatakālato paṭṭhāya lokena ‘‘devā’’ti sammatattā rājarājakumārādayo sammutidevā [Pg.220] nāma. Devaloke upapannā upapattidevā nāma. Khīṇāsavā visuddhidevā nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘sammutidevā nāma rājāno deviyo kumārā. Upapattidevā nāma bhummadeve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā’’ti.

ဤစကားရပ်၌ ‘ဒေဝ’ ဟူသည်မှာ သမုတိနတ်၊ ဥပပတ္တိနတ်၊ ဝိသုဒ္ဓိနတ် ဟု သုံးမျိုးရှိကုန်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် မဟာသမ္မတမင်း လက်ထက်မှစ၍ လူအပေါင်းတို့က ‘ဒေဝ’ (နတ်) ဟု သမုတ်အပ်သောကြောင့် မင်း၊ မင်းသား စသည်တို့သည် သမုတိနတ် မည်ကုန်၏။ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော နတ်တို့သည် ဥပပတ္တိနတ် မည်ကုန်၏။ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာတို့သည် ဝိသုဒ္ဓိနတ် မည်ကုန်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - ‘သမုတိနတ် မည်သည်မှာ မင်း၊ မိဖုရား၊ မင်းသားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပပတ္တိနတ် မည်သည်မှာ ဘုမ္မစိုးနတ်မှစ၍ ထိုထက်အထက်ရှိသော နတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိသုဒ္ဓိနတ် မည်သည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ရဟန္တာတို့ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။


Idaṃ panettha nibbacanaṃ – dibbanti kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi kīḷanti, tesu vā viharantīti devā. Dibbanti yathābhilāsitaṃ visayaṃ appaṭighātena gacchantīti devā. Dibbanti yathicchitanipphādane sakkontīti devā. Atha vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti devanīyā abhitthavanīyāti devā. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā.

ဤပုဒ်၌ ဝိဂ္ဂဟ (ဝါစနာထုပ်ပုံ) ကား - ကာမဂုဏ်၊ ဈာန်၊ အဘိညာဉ်၊ စိတ်၏ အစိုးရခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကစားကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၌ မွေ့လျော်နေထိုင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။ မိမိအလိုရှိအပ်သော အာရုံသို့ အဆီးအတားမရှိ သွားလာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။ မိမိအလိုရှိတိုင်း ပြီးမြောက်စေခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ထိုထိုသော ဘေးဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်လိုသူတို့က ကိုးကွယ်ရာ လဲလျောင်းရာဟူ၍ ရိုသေထိုက်ကုန်၏၊ ချီးမွမ်းထိုက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ထူးကဲသော သပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် နှစ်သက်မြတ်နိုးဖွယ် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။


Ettha ca thutikanti atthā kammasādhanavasena daṭṭhabbā, kīḷādayo cha atthā kattusādhanavasena. Keci pana ‘‘divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘gatī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutithutīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘thutī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutigatīsū’’ti paṭhanti, keci pana divudhātuṃ ‘‘sattithutika’’ntiatthepi icchanti. Tenāha abhidhammassa anuṭīkākāro ‘‘devasaddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvato’’tiādi.

ဤအနက်တို့တွင် ‘ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ)’၊ ‘နှစ်သက်ခြင်း (ကန္တိ)’ အနက်တို့ကို ကမ္မသာဓနအစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်အပ်ကုန်၏။ ‘ကစားခြင်း (ကီဠာ)’ အစရှိသော အနက်ခြောက်မျိုးတို့ကို ကတ္တုသာဓနအစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်အပ်ကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ‘divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū’ ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ အချို့မူကား ‘gatī’ ဟူသော ပုဒ်ကို ချန်လှပ်၍ ‘jutithutīsū’ ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ အချို့မူကား ‘thutī’ ဟူသော ပုဒ်ကို ချန်လှပ်၍ ‘jutigatīsū’ ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ဒိဝုဓာတ်ကို ‘စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း (သတ္တိ)’၊ ‘ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ)’ နှင့် ‘နှစ်သက်ခြင်း (ကန္တိ)’ အနက်တို့၌လည်း အလိုရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာအနုဋီကာဆရာက ‘ဒေဝ သဒ္ဒါသည် ကစားခြင်း၊ အောင်နိုင်ခြင်း၊ အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်း၊ တောက်ပခြင်း၊ သွားခြင်း အနက်ရှိသကဲ့သို့၊ ဓာတ်သဒ္ဒါတို့၏ အနက်များစွာ ရှိသည်ဖြစ်၍ ထို့အတူ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း၊ အလွန်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း အနက်လည်း ရှိ၏’ ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။


Idaṃ pana yathāvuttesu sammutidevādīsu paccekaṃ nibbacanaṃ – dibbanti kīḷanti attano visaye issariyaṃ karontīti devā, rājāno. Dibbanti kīḷanti pañcahi kāmaguṇehi, paṭipakkhe vā vijetuṃ icchanti, voharanti ca lokassa yuttāyuttaṃ, jotanti paramāya sarīrajutiyā, thomiyanti tabbhāvatthikehi, kāmiyanti daṭṭhuṃ sotuñca [Pg.221] sobhāvisesayogena, gacchanti ca yathicchitaṭṭhānaṃ appaṭihatagamanena, sakkonti ca ānubhāvasampattiyā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetunti devā, cātumahārājikādayo. Kīḷanti paramāya jhānakīḷāya, vijetuṃ icchanti paṭipakkhaṃ, paramasukhumañāṇavisesavisayaṃ atthañca voharanti, jotanti sabbakilesadosakalusābhāvā paramavisuddhāya ñāṇajutiyā, thomiyanti ca viññātasabhāvehi paramanimmalaguṇavisesayogato, kāmiyanti ca anuttarapuññakkhettatāya daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca, gacchanti ca amatamahānibbānaṃ apaccāgamanīyāya gatiyā, sakkonti ca cittācāraṃ ñatvā te te satte hite niyojetuṃ amatamahānibbānasukhe ca patiṭṭhāpetunti devā, visuddhidevā.

ဤဝိဂ္ဂဟကား အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော သမုတိနတ် စသည်တို့၌ တစ်ခုချင်းစီ၏ ဝိဂ္ဂဟ (ဝါစနာထုပ်ပုံ) ဖြစ်၏ - မိမိ၏အရာ၌ အစိုးရခြင်းကို ပြု၍ ကစားကုန်၏ (ပျော်မွေ့ကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ (မင်းကြီးများ) ဟု မည်ကုန်၏။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ကစားကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ရန်သူတို့ကို အောင်နိုင်လိုကုန်၏၊ လောက၏ သင့်၊ မသင့်ကိုလည်း ဆုံးဖြတ်ပြောဆို (ဝေါဟာရပြု) ကုန်၏၊ ထူးကဲသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့် တောက်ပကုန်၏၊ ထိုနတ်ပြည်ကို လိုလားသူတို့က ချီးမွမ်းခြင်းကို ခံရကုန်၏၊ ထူးခြားသော တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၍ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်းငှာ လိုလားအပ်ကုန်၏၊ မိမိအလိုရှိရာ အရပ်သို့ အဆီးအတားမရှိသော သွားခြင်းဖြင့် သွားကုန်၏၊ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုထိုသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်အောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ (စတုမဟာရာဇ် စသော နတ်များ) ဟု မည်ကုန်၏။ ထူးမြတ်သော ဈာန်ကစားခြင်းဖြင့် ကစားကုန်၏၊ ကိလေသာရန်သူကို အောင်နိုင်လိုကုန်၏၊ အလွန်သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ထူး၏ အရာဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောပြောတော်မူကုန်၏၊ ကိလေသာ အညစ်အကြေး အပြစ်အားလုံး ကင်းစင်သောကြောင့် အလွန်စင်ကြယ်သော ဉာဏ်တော်အရောင်ဖြင့် တောက်ပတော်မူကုန်၏၊ တရားသဘောကို သိမြင်ကုန်သော ပညာရှိတို့က အလွန်စင်ကြယ်သော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့် ချီးကျူးပူဇော်အပ်ကုန်၏၊ အတုမဲ့ မြတ်သော ပုညခေတ် လယ်ယာမြေကောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဖူးမြော်ခြင်း၊ တရားနာခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်းငှာ လိုလားအပ်ကုန်၏၊ နောက်ပြန်မလှည့်သော လားရာဖြင့် သေခြင်းကင်းရာ မြတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ကြွသွားတော်မူကုန်၏၊ သတ္တဝါတို့၏ စိတ်အလိုကို သိရှိတော်မူ၍ ထိုထိုသော သတ္တဝါတို့ကို အကျိုးစီးပွား၌ ယှဉ်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သေခြင်းကင်းရာ မြတ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ၌ တည်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေဝ’ (ဝိသုဒ္ဓိနတ်များ) ဟု မည်ကုန်၏။


Devasadda ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’tiādīsu ajaṭākāse āgato. ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’tiādīsu meghe. ‘‘Ayañhi deva kumāro’’tiādīsu khattiye. ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmī’’tiādīsu issarapuggale. ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’tiādīsu upapattideve. ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathi’’ntiādīsu visuddhideve āgato.

ဒေဝသဒ္ဒါ (ဒေဝ-ဟူသော စကားလုံး) သည် “ဝိဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ” စသည်တို့၌ တိမ်တိုက်ကင်းစင်သော ကောင်းကင်ပြင်ဟူသော အနက်၌ လာသည်။ “ဒေဝေါ စ ထောကံ ထောကံ ဖုသာယတိ” စသည်တို့၌ မိုးတိမ်ဟူသော အနက်၌ လာသည်။ “အယဉှိ ဒေဝ ကုမာရော” စသည်တို့၌ မင်းမျိုး (မင်းသား) ဟူသော အနက်၌ လာသည်။ “အဟံ ဒေဝ သကလဇမ္ဗုဒီပေ အညဿ ရညော သန္တိကေ ကိဉ္စိ ဘယံ န ပဿာမိ” စသည်တို့၌ အစိုးရသောပုဂ္ဂိုလ် (မင်းဧကရာဇ်) ဟူသော အနက်၌ လာသည်။ “ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော သမင်္ဂီဘူတော ပရိစာရေတိ ဒေဝေါ မညေ” စသည်တို့၌ ဥပပတ္တိနတ်ဟူသော အနက်၌ လာသည်။ “ဒေဝါတိဒေဝံ နရဒမ္မသာရထိံ” စသည်တို့၌ ဝိသုဒ္ဓိနတ် (မြတ်စွာဘုရား) ဟူသော အနက်၌ လာသည်။


Devīti rājabhariyāpi devadhītāpi ‘‘devī’’ti vuccati. Devassa bhariyāti hi devī, sāpi atthato ‘‘dibbatīti devī’’ti vattabbā, yathā ‘‘bhikkhatīti bhikkhunī’’ti. Tathā hi vuttaṃ vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘dibbati attano puññiddhiyā kīḷatīti devī’’ti.

“ဒေဝီ” ဟူ၍ မင်း၏ မိဖုရားကိုလည်းကောင်း၊ နတ်သမီးကိုလည်းကောင်း “ဒေဝီ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နတ်မင်း (မင်း) ၏ ဇနီးဖြစ်သောကြောင့် “ဒေဝီ” မည်၏၊ ထိုမိဖုရားသည်လည်း အနက်အားဖြင့် “ဒိဗ္ဗတီတိ ဒေဝီ = ကစားတတ် (မွေ့လျော်တတ်) သောကြောင့် ဒေဝီမည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏၊ “ဘိက္ခတီတိ ဘိက္ခုနီ = ဆွမ်းခံတတ်သောကြောင့် ဘိက္ခုနီမည်၏” ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ “ဒိဗ္ဗတိ အတ္တနော ပုညိဒ္ဓိယာ ကီဠတီတိ ဒေဝီ = မိမိ၏ ကောင်းမှုတန်ခိုးဖြင့် စံစားမွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ဒေဝီမည်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။


Devatāti [Pg.222] devaputtopi brahmāpi devadhītāpi. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto ‘‘devoyeva devatā’’ti katvā, tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.

“ဒေဝတာ” ဟူသည် နတ်သားကိုလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာကိုလည်းကောင်း၊ နတ်သမီးကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသည်။ “အထ ခေါ အညတရာ ဒေဝတာ အဘိက္ကန္တာယ ရုတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ” စသည်တို့၌ နတ်သားကို “ဒေဝေါယေဝ ဒေဝတာ = နတ်သည်ပင် ဒေဝတာမည်၏” ဟု ပြု၍ “ဒေဝတာ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့အတူ “တာ ဒေဝတာ သတ္တသတာ ဥဠာရာ, ဗြဟ္မာ ဝိမာနာ အဘိနိက္ခမိတွာ” စသည်တို့၌ ဗြဟ္မာတို့ကို (ဒေဝတာ ဟု ဆိုအပ်၏)။


‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti-

“ဆေးနတ်ပွင့် (သောကြာကြယ်) ကဲ့သို့ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေလျက် အလွန်ထူးကဲသော အဆင်းအရောင်ဖြင့် ရပ်တည်နေသော အို နတ်သမီး...”


Ādīsu devadhītā.

စသည်တို့၌ နတ်သမီးကို (ဒေဝတာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏)။


Imāni upapattidevānaṃ nāmāni –

ဤသည်တို့ကား ဥပပတ္တိနတ်တို့၏ အမည် (ဝေါဟာရ) များ ဖြစ်ကြသည် -


Devo suro ca vibudho, nijjaro amaro maru;

Sudhāsī tidaso sagga-vāsī animisopi ca;

Divoko’matapāyī ca, saggaṭṭho devatāni ca.

ဒေဝ၊ သုရ၊ ဝိဗုဓ၊ နိဇ္ဇရ၊ အမရ၊ မရု၊ သုဓာသီ၊ တိဒသ၊ သဂ္ဂဝါသီ၊ အနိမိသ၊ ဒိဝေါက၊ အမတပါယီ၊ သဂ္ဂဋ္ဌ၊ ဒေဝတာနိ (ဒေဝတာ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။


Khi khaye. Khiyati. Khayo. Khiyanaṃ. Rāgakkhayo.

ခိ (Khi) ဓာတ်သည် ကုန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခီယတိ (ကုန်၏)။ ခယော (ကုန်ခြင်း)။ ခီယနံ (ကုန်ခြင်း)။ ရာဂက္ခယော (ရာဂကုန်ခြင်း)။


Khi nivāse kodhahiṃsāsu ca. Khiyati. Na gacchasi yamakkhayaṃ. Nāgadānena khiyanti.

ခိ (Khi) ဓာတ်သည် နေခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်းနှင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ခီယတိ (နေ၏၊ အမျက်ထွက်၏၊ ညှဉ်းဆဲ၏)။ န ဂစ္ဆသိ ယမက္ခယံ (သင်သည် ယမမင်း၏ နေရာသို့ မသွားရ)။ နာဂဒါနေန ခီယန္တိ (ဆင်လှူခြင်းကြောင့် စိတ်ဆိုးကြကုန်၏/ကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏)။


Tattha khiyatīti nivasati. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ. Khiyantīti kujjhanti hiṃsanti vā.

ထို (သာဓက) တို့တွင် ခီယတိဟူသည် နေ၏ဟု အနက်ရ၏။ ယမက္ခယံဟူသည် ယမမင်း၏ နေရာ (အိမ်) ကို ဆိုလိုသည်။ ခီယန္တိဟူသည် အမျက်ထွက်ကြကုန်၏ သို့မဟုတ် ညှဉ်းဆဲ (ကဲ့ရဲ့) ကြကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။


Ghā gandhopādāne. Ghāyatīti ghānaṃ. Ghānena gandhaṃ ghāyituṃ ghāyitvā.

ဃာ (Ghā) ဓာတ်သည် အနံ့ကို ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဃာယတီတိ ဃာနံ = အနံ့ကို နမ်းရှူတတ်သောကြောင့် ဃာန (နှာခေါင်း) မည်၏။ ဃာနေန ဂန္ဓံ ဃာယိတုံ ဃာယိတွာ (နှာခေါင်းဖြင့် အနံ့ကို နမ်းရှူခြင်းငှာ၊ နမ်းရှူ၍)။


Ruca rocane. Rocanaṃ ruci. Bhattaṃ me ruccati. Bhattampitassa na ruccati. Pabbajjā mama ruccati. Ruccituṃ, ruccitvā. Keci pana imasmiṃ divādigaṇe ‘‘ruca dittimhī’’ti paṭhanti. Taṃ na yuttaṃ katthacipi dittisaṅkhātasobhanatthavācakassa [Pg.223] rucadhātuno ‘‘ruccatī’’ti rūpābhāvato. Tasmā evaṃ sallakkhetabbaṃ, dittirucīnaṃ vācako rucadhātu bhuvādigaṇiko. Tassa hi ‘‘rocati, virocati. Ekattamuparocita’’nti rūpāniyeva bhavanti, na ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ. Ruciyāyeva vācako pana divādigaṇikopi hoti curādigaṇikopi. Tassa hi divādigaṇikakāle ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti rūpaṃ. Curādigaṇikakāle ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’ti rūpaṃ. Āpubbo ce ācikkhane vattati, ‘‘āroceti, ārocayatī’’ti rūpāni dissanti.

ရုစ (Ruca) ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (နှစ်သက်စေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောစနံ၊ ရုစိ (နှစ်သက်ခြင်း)။ ဘတ္တံ မေ ရုစ္စတိ (ငါ့အား ထမင်းသည် ကြိုက်နှစ်သက်၏)။ ဘတ္တမ္ပိတဿ န ရုစ္စတိ (ထိုသူအား ထမင်းသည်လည်း မကြိုက်မနှစ်သက်)။ ပဗ္ဗဇ္ဇာ မမ ရုစ္စတိ (ငါ့အား ရဟန်းပြုခြင်းသည် ကြိုက်နှစ်သက်၏)။ ရုစ္စိတုံ၊ ရုစ္စိတွာ (နှစ်သက်ခြင်းငှာ၊ နှစ်သက်၍)။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ဤဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ “ရုစ ဒိတ္တိမှိ = တောက်ပခြင်းအနက်၌ ရုစဓာတ်” ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖတ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တောက်ပခြင်း ဟူသော တင့်တယ်ခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော ရုစဓာတ်၏ “ရုစ္စတိ” ဟူသော ပုဒ်ပုံစံသည် မည်သည့်နေရာ၌မျှ မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏၊ တောက်ပခြင်းနှင့် နှစ်သက်ခြင်းအနက်ကို ဟောသော ရုစဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်၏။ ထိုဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်ဓာတ်အား “ရောစတိ၊ ဝိရောစတိ၊ ဧကတ္တမုပရောစိတံ” ဟူသော ပုဒ်ပုံစံများသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ “ရုစ္စတိ” ဟူသော ပုဒ်ပုံစံ မဖြစ်ပေ။ နှစ်သက်ခြင်းအနက်သက်သက်ကို ဟောသော ဓာတ်သည်ကား ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင်လည်း ဖြစ်၏၊ စုရာဒိဂိုဏ်းဝင်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုဓာတ် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောအခါ “ဂမနံ မယှံ ရုစ္စတိ” ဟူ၍ ပုဒ်ပုံစံ ဖြစ်၏။ စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောအခါ “ကိံ နု ဇာတိံ န ရောစေသိ” ဟူ၍ ပုဒ်ပုံစံ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အ (Ā) ဥပသာရ ရှေ့ရစ်ပါက ပြောကြားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ “အာရောစေတိ၊ အာရောစယတိ” ဟူသော ပုဒ်ပုံစံများကို တွေ့ရသည်။


Muca mokkhe. Dukkhato muccati. Saddhāya adhimuccati. Mutti, vimutti, adhimutti, muccamāno.

မုစ (Muca) ဓာတ်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒုက္ခတော မုစ္စတိ (ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏)။ သဒ္ဓါယ အဓိမုစ္စတိ (သဒ္ဓါတရားဖြင့် သက်ဝင်ကြည်ညို၏)။ မုတ္တိ၊ ဝိမုတ္တိ၊ အဓိမုတ္တိ၊ မုစ္စမာနော။


Uca samavāye. Uccati. Oko, ūkā, ukkā.

ဥစ (Uca) ဓာတ်သည် ပေါင်းစည်းခြင်း (အရောဝင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥစ္စတိ။ ဩကော၊ ဦကာ၊ ဥက္ကာ။


Okoti udakampi āvāsopi. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehī’’ti ca, ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ti cettha payogo. Ūkāti sīse nibbattakimiviseso.

ဩက-ဟူသော ပုဒ်သည် ရေကိုလည်းကောင်း၊ နေရာအိမ်ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ “ဩကပုဏ္ဏေဟိ စီဝရေဟိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဝါရိဇောဝ ထလေ ခိတ္တော၊ ဩကမောကတမုဗ္ဘတော” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤ (ပါဠိတော်) ၌ သာဓက ရှိ၏။ ဦကာ-ဟူသည် ဦးခေါင်း၌ ဖြစ်သော သန်းဟူသော ပိုးကောင်အထူး ဖြစ်သည်။


Ukkāti dīpikādayo vuccanti. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ [Pg.224] gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. Iccevaṃ –

ဥက္ကာ-ဟူသည် ဆီမီးတန်ဆောင် စသည်တို့ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ဥက္ကာသု ဓာရိယမာနာသု” ဟု လာသောအရပ်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို “ဥက္ကာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဥက္ကံ ဗန္ဓေယျ၊ ဥက္ကံ ဗန္ဓိတွာ၊ ဥက္ကာမုခံ အာလိမ္ပေယျ” ဟု လာသောအရပ်၌ မီးကျီးခွက် (မီးကျီးခဲထည့်ရာခွက်) ကို ဆိုလိုသည်။ “ကမ္မာရာနံ ယထာ ဥက္ကာ၊ အန္တော ဈာယတိ နော ဗဟီ” ဟု လာသောအရပ်၌ ပန်းဘဲဖို (ပန်းဘဲမီးဖို) ကို ဆိုလိုသည်။ “ဧဝံ ဝိပါကော ဥက္ကာပါတော ဘဝိဿတိ” ဟု လာသောအရပ်၌ လေပြင်းမုန်တိုင်း (သို့မဟုတ် ဥက္ကာပျံကျခြင်း) ကို “ဥက္ကာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သဏ္ဍာသေန ဇာတရူပံ ဂဟေတွာ ဥက္ကာမုခေ ပက္ခိပေယျ” ဟု လာသောအရပ်၌ ရွှေပန်းထိမ်သမားတို့၏ စဉ့်အိုး (ရွှေအရည်ကျိုသော မူဆာခွက်) ကို “ဥက္ကာ” ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Dīpikāvātavegesu, kammārānañca uddhane;

Mūsāyampi ca aṅgāra-kapalle cāti pañcasu;

Visayesu panetesu, ukkāsaddo pavattati;

ဆီမီးတန်ဆောင်၊ လေပြင်းမုန်တိုင်း၊ ပန်းဘဲဖို၊ မူဆာခွက်၊ မီးကျီးခွက် ဟူသော ဤအနက်ငါးပါးတို့၌ “ဥက္ကာ” သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Che chedane. Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ.

ဆေ (Che) ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆီယတိ၊ ဆီယန္တိ။ အဝစ္ဆိတံ၊ အဝစ္ဆာတံ။ ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံ (မြတ်သော နံ့သာရနံ့ ပျံ့လှိုင်သော သျှောင်ထုံးကို ဖြတ်၍)။


Saja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sajjati. Sajjanaṃ, sajjito, satto.

သဇ (Saja) ဓာတ်သည် ငြိကပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သင်္ဂေါဟူသည် ငြိတွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သဇ္ဇတိ (ငြိကပ်၏)။ သဇ္ဇနံ၊ သဇ္ဇိတော၊ သတ္တော (သတ္တဝါ/ငြိတွယ်သောသူ)။


Yuja samādhimhi. Samādhānaṃ samādhi, kāyakammādīnaṃ sammāpayogavasena avippakiṇṇatāti attho. Yujjati. Yogo, yogī.

ယုဇ (Yuja) ဓာတ်သည် သမာဓိရှိခြင်း (အားထုတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သမာဓာနံဟူသည် သမာဓိ (တည်ကြည်ခြင်း) ဖြစ်၏၊ ကိုယ်မှု နှုတ်မှု စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့် စိတ်မပျံ့လွင့်ခြင်း အနက်ရသည်။ ယုဇ္ဇတိ (ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ အားထုတ်အပ်၏)။ ယောဂေါ (အားထုတ်ခြင်း)၊ ယောဂီ (အားထုတ်သောသူ)။


Ettha yogoti vīriyaṃ. Tañhi –

ထို (ယုဇဓာတ်မှ ဖြစ်သော ပုဒ်) တို့တွင် “ယောဂ” ဟူသည် ဝီရိယကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝီရိယကို -


‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vo’ha’mattānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu’’nti

“ယောက်ျားကောင်းသည် အားထုတ်ရာ၏၊ ပညာရှိသည် စိတ်ပျက်အားမလျှော့ရာ၊ ငါသည် မိမိကိုယ်ကို ငါအလိုရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးအတိုင်း ဖြစ်လာသည်ကို မြင်ရ၏” ဟူသော -


Vacanato avassaṃ kātuṃ yujjati upapajjatīti yogoti vuccati.

စကားအရ ဧကန်မုချ ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်သောကြောင့် “ယောဂ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Ranja rāge. Rajjati. Virajjati. Rajjamāno, rajjaṃ, rajjanto, rāgo, virāgo, rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Upasaggavasena añño attho bhavati. Samhā raṭṭhā nirajjati, attano raṭṭhā niggacchatīti attho.

ရဉ္ဇ (Ranja) ဓာတ်သည် တပ်မက်ခြင်း (ဆိုးဆွဲခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရဇ္ဇတိ (တပ်မက်၏)။ ဝိရဇ္ဇတိ (တပ်မက်မှု ကင်း၏)။ ရဇ္ဇမာနော၊ ရဇ္ဇံ၊ ရဇ္ဇန္တော၊ ရာဂေါ၊ ဝိရာဂေါ၊ ရဇ္ဇနံ၊ ဝိရဇ္ဇနံ၊ ရဇနီယံ။ ဥပသာရ (ရှေ့ရစ်) အစွမ်းကြောင့် အခြားအနက်လည်း ဖြစ်၏။ သမှာ ရဋ္ဌာ နိရဇ္ဇတိ ဟူသည် မိမိတိုင်းပြည်မှ ထွက်သွား၏ ဟု အနက်ရသည်။


Tattha virāgoti virajjanti ettha saṃkilesadhammāti virāgo, nibbānaṃ maggo ca.

ထို (ပုဒ်) တို့တွင် “ဝိရာဂ” ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးမှုတရားတို့ ကင်းပျောက်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိရာဂမည်၏၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် မဂ်တရားကို ဆိုလိုသည်။


Vijī bhayacalanesu. Vijjati, saṃvijjati. Saṃvego, saṃvejanīyaṃ. Ubbijjati. Ubbego, ubbiggahadayo.

ဝိဇီ (Vijī) ဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝိဇ္ဇတိ၊ သံဝိဇ္ဇတိ။ သံဝေဂေါ (ထိတ်လန့်ခြင်း)၊ သံဝေဇနီယံ (ထိတ်လန့်ဖွယ်ကောင်းသော)။ ဥဗ္ဗိဇ္ဇတိ (ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်၏)။ ဥဗ္ဗေဂေါ (တုန်လှုပ်ခြင်း)၊ ဥဗ္ဗိဂ္ဂဟဒယော (တုန်လှုပ်သော နှလုံးသားရှိသူ)။


Luja [Pg.225] vināse. Lujjatīti loko. Lopo, lutti, lujjanaṃ, lutto.

လုဇ (Luja) ဓာတ်သည် ပျက်စီးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လုဇ္ဇတီတိ လောကော = ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် လောကမည်၏။ လောပေါ၊ လုတ္တိ၊ လုဇ္ဇနံ၊ လုတ္တော။


Ṭhā gatinivattiyaṃ. Ṭhāyati. Ṭhāyī, ṭhiti, ṭhānaṃ, ṭhito, tatraṭṭho, tiṭṭhaṃ, kappaṭṭhāyī, āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī.

ဌာ (Ṭhā) ဓာတ်သည် သွားခြင်းမှ တားမြစ်ခြင်း (ရပ်တည်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဌာယတိ (ရပ်တည်၏)။ ဌာယီ၊ ဌိတိ၊ ဌာနံ၊ ဌိတော၊ တတြဋ္ဌော၊ တိဋ္ဌံ၊ ကပ္ပဋ္ဌာယီ၊ အာသဘဋ္ဌာနဋ္ဌာယီ။


‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;

Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampako’’ti

“ငါသည် ချမ်းသာစွာ အိပ်ရ၏၊ ချမ်းသာစွာ ရပ်ရ၏ (နေရ၏)၊ ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးရ၏၊ သေမင်း၏ ကျော့ကွင်းသည် ငါ့၌ မရှိပြီ၊ အို မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်တို့အပေါ်၌ သနားစောင့်ရှောက်တော်မူပါပေစွ” ဟူသည် -


Pāḷi nidassanaṃ. Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinanti ca. Tattha ṭhāyāmīti tiṭṭhāmi.

ပါဠိ သာဓက ဖြစ်သည်။ “လာပံ ဂေါစရဋ္ဌာယိနံ” (ကျက်စားရာအရပ်၌ ရပ်တည်သော နှုံးငှက်) ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုအရပ်၌ “ဌာယာမိ” ဟူသည် “တိဋ္ဌာမိ (ရပ်၏/နေ၏)” ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။


Ḍigatiyaṃ. Ḍiyati. Ḍemāno. Ḍino vā. ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama. Vajjesi kho tvaṃ vāmūru’’nti nidassanaṃ.

ဍိ (Ḍi) ဓာတ်သည် ပျံသန်းခြင်း (သွားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဍီယတိ (ပျံသန်း၏)။ ဍေမာနော သို့မဟုတ် ဍီနော။ “ဥစ္စေ သကုဏ ဍေမာန၊ ပတ္တယာန ဝိဟင်္ဂမ။ ဝဇ္ဇေသိ ခေါ တွံ ဝါမူရု” (ကောင်းကင်ယံထက်၌ ပျံသန်းနေသော ငှက်မြတ်၊ အို လှပသော ပေါင်ရှိသော အမျိုးသမီး၊ သင်သည် သွားပါပေ၏) ဟူသည် သာဓက ဖြစ်သည်။


Ettha ḍiyatīti ḍemānoti nibbacanaṃ gahetabbaṃ.

ဤ၌ “ဍီယတိ” ဟူသော ဓာတ်မှ “ဍေမာနော” ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုပုံကို ယူအပ်၏။


Tā pālane. Tāyati. Aghassa tātā. So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame. Tāṇaṃ, parittaṃ, gottaṃ. Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo.

တာ (Tā) ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တာယတိ (စောင့်ရှောက်၏)။ အဃဿ တာတာ (ဘေးဆိုးကို စောင့်ရှောက်ကာကွယ်သူ)။ သော နူန ကပဏော တာတော၊ စိရံ ရုဇ္ဇတိ အဿမေ (ထိုသနားစရာကောင်းသော ခမည်းတော်သည် ကျောင်းသင်္ခမ်း၌ ကြာမြင့်စွာ နာကျင်ခံစားနေရရှာ၏)။ တာဏံ (ကိုးကွယ်ရာ)၊ ပရိတ္တံ (အရံအတား)၊ ဂေါတ္တံ (အနွယ်)။ တွံ ခေါသိ ဥပါသက ကတကလျာဏော ကတဘီရုတ္တာဏော (အို ဥပါသကာ... သင်သည် ကောင်းမှုကို ပြုပြီးသူ၊ ကြောက်လန့်ဖွယ်တို့မှ ကာကွယ်ခြင်းကို ပြုပြီးသူ ဖြစ်ပေ၏)။


Tatra parittanti mahātejavantatāya samantato sattānaṃ bhayaṃ upaddavaṃ upasaggañca tāyati rakkhatīti parittaṃ, gaṃ tāyatīti gottaṃ.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘ပရိတ်’ ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ ဘေး၊ ဥပဒ်နှင့် ဥပသဂ်တို့ကို ထက်ဝန်းကျင်မှ ကာကွယ် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘ပရိတ်’ မည်၏။ ‘ဂံ (အနွယ်ကို)’ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဂေါတ္တ’ မည်၏။


Nata gattavināme. Gattavināmo gattavikkhepo. Naccati. Naccaṃ. Nigaṇṭho nāṭaputto.

နတ-ဓာတ်သည် ကိုယ်လက်အင်္ဂါကို ကွေးညွတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကိုယ်လက်အင်္ဂါကို ကွေးညွတ်ခြင်းသည် ကိုယ်လက်အင်္ဂါကို လှုပ်ရှားခြင်း (ကခုန်ခြင်း) မည်၏။ ကတတ်၏။ ကခြင်း (နစ္စ)။ နိဂဏ္ဌ နာဋပုတ္တ။


Dā sodhane. Dāyati. Dānaṃ. Anuyogadāpanatthaṃ. Anuyogaṃ datvā. Dānaṃ datvā.

ဒါ-ဓာတ်သည် သုတ်သင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သုတ်သင်၏။ ပေးလှူခြင်း (ဒါန)။ အားထုတ်မှုကို ပေးစေခြင်းအကျိုးငှာ။ အားထုတ်မှုကို ပေး၍။ အလှူကို ပေး၍။


Dā [Pg.226] supane. Dāyati. Niddāyati. Niddāyanaṃ, niddāyamāno, niddāyanto.

ဒါ-ဓာတ်သည် အိပ်ပျော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အိပ်ပျော်၏။ အိပ်ပျော်၏ (နိဒ္ဒါယတိ)။ အိပ်ပျော်ခြင်း၊ အိပ်ပျော်နေသူ၊ အိပ်ပျော်နေသော။


Dādāne. Puriso dānaṃ dāyati. Āpubbo gahaṇe. Adinnaṃ ādiyati. Sīlaṃ samādiyati. Kamme – purisena dānaṃ dīyati, adinnaṃ ādiyati. Kārite – ādapeti, samādapeti, ādapayati, samādapayati, ye dhammamevādapayanti santo.

ဒါ-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယောက်ျားသည် အလှူကို ပေးလှူ၏။ ‘အာ’ ဥပသာရရှေ့ရှိသော် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မပေးအပ်သောအရာကို ယူ၏။ သီလကို ဆောက်တည်၏။ ကမ္မကာရက၌မူ - ယောက်ျားသည် အလှူကို ပေးလှူအပ်၏၊ မပေးအပ်သောအရာကို ယူအပ်၏။ ကာရိတ၌မူ - ယူစေ၏၊ ဆောက်တည်စေ၏၊ ယူစေ၏၊ ဆောက်တည်စေ၏၊ ‘သူတော်ကောင်းတို့သည် တရားကိုသာလျှင် ဆောက်တည်စေကုန်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Dā avakhaṇḍane. Diyati, diyanti. Parittaṃ.

ဒါ-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖြတ်တောက်အပ်၏၊ ဖြတ်တောက်အပ်ကုန်၏။ ပရိတ်။


Ettha ca parittanti samantato khaṇḍitattā parittaṃ. Appamattakañhi gomayapiṇḍaṃ parittanti vuccati. Tasmā parittanti appakassa nāmaṃ kāmāvacarassa ca dhammassa appesakkhattā.

ဤအရာ၌လည်း ‘ပရိတ်’ ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် ‘ပရိတ်’ မည်၏။ နည်းငယ်မျှသော နွားချေးတုံးကိုပင် ‘ပရိတ် (နည်းငယ်မျှသောတုံး)’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နည်းပါးသောတရားနှင့် တန်ခိုးအာဏာ နည်းပါးသောကြောင့် ကာမာဝစရတရား၏ အမည်သည် ‘ပရိတ်’ မည်၏။


Dā suddhiyaṃ. Dāyati. Vodāyati. Vodānaṃ. Akammakoyaṃ dhātu. Tathā hi ‘‘vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ, samathavipassanā’’ti nettisaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ.

ဒါ-ဓာတ်သည် စင်ကြယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စင်ကြယ်၏။ အလွန်စင်ကြယ်၏။ အလွန်စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန)။ ဤဓာတ်သည် အကမ္မကဓာတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် နေတ္တိအဋ္ဌကထာ၌ ‘‘ဤတရားဖြင့် ဖြူစင်စေတတ်၏၊ စင်ကြယ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေါဒါန (အလွန်စင်ကြယ်ခြင်း) မည်၏။ ၎င်းသည် သမထနှင့် ဝိပဿနာတည်း’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။


Dī khaye. Dīyate. Dīno, ādīnavo.

ဒီ-ဓာတ်သည် ကုန်ခမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုန်ခမ်းအပ်၏။ ဆင်းရဲသောသူ (ဒီန)၊ အပြစ် (အာဒီနဝ)။


Tatra dīnoti parikkhīṇañātidhanādibhāvena dukkhito. Ādīnavotiādīnaṃ dukkhaṃ vāti adhigacchati etenātiādīnavo, doso.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘ဒီန’ ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုး ဥစ္စာ စသည်တို့ ကုန်ခမ်းသွားသဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သောသူ ဖြစ်၏။ ‘အာဒီနဝ’ ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲခြင်း သို့မဟုတ် ဒုက္ခသို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘အာဒီနဝ (အပြစ်)’ မည်၏။ (တစ်နည်း) အပြစ် (ဒေါသ) တည်း။


Du paritāpe. Duyate. Duno, dūto.

ဒု-ဓာတ်သည် ပူပန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပူပန်အပ်၏။ ပူပန်ခြင်းရှိသောသူ (ဒုန)၊ တမန် (ဒူတ)။


Bhidi bhijjane. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Bhijjatīti bhinno. Bhijjanaṃ bhedo.

ဘိဒိ-ဓာတ်သည် ကွဲပြားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကွဲပြားခြင်းသဘောရှိသောတရားသည် ကွဲပြား၏။ ကွဲပြားတတ်သောကြောင့် ‘ဘိန္န (ကွဲပြားသော)’ မည်၏။ ကွဲပြားခြင်းသည် ‘ဘေဒ (ကွဲပြားခြင်း)’ မည်၏။


Chidi chijjane. Suttaṃ chijjati. Chijjatīti chinno. Evaṃ chiddaṃ. Chijjanaṃ chedo.

ဆိဒိ-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အပ်ချည်ကြိုးသည် ပြတ်၏။ ပြတ်တတ်သောကြောင့် ‘ဆိန္န (ပြတ်သော)’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘ဆိဒ္ဒ (အပေါက်)’ လည်း ဖြစ်၏။ ပြတ်တောက်ခြင်းသည် ‘ဆေဒ (ဖြတ်ခြင်း)’ မည်၏။


Khidi [Pg.227] dīniye. Dīnabhāvo dīniyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Khijjati, khinno, akhinnamati, khedo, khedaṅgato lokahitāya nātho.

ခိဒိ-ဓာတ်သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော အဖြစ်သည် ‘ဒီနိယ’ မည်၏။ ‘ဒက္ခိယ’ ကဲ့သို့တည်း။ စိတ်ပျက်၏ (ပင်ပန်း၏)၊ စိတ်ပျက်သော (ခိန္န)၊ မပင်ပန်းသော စိတ်ရှိသောသူ (အခိန္နမတိ)၊ ပင်ပန်းခြင်း (ခေဒ)၊ ‘လောက၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောကအကျိုးငှာ ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်တော်မူ၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha khedaṅgatoti kāyikadukkhasaṅkhātaṃ parissamaṃ patto, dukkhamanubhavīti attho.

ဤဂါထာ၌ ‘ခေဒင်္ဂတ’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ဆင်းရဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်သောသူ၊ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရသောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Pada gatiyaṃ. Pajjati. Maggaṃ paṭipajjati. Paṭipattiṃ paṭipajjati. Addhānamaggappaṭipanno hoti, phalasamāpattiṃ samāpajjati. Āpattiṃ āpajjati. Akammakampi bhavati, tesaṃ adhammo āpajjati, pajjo, byagghapajjo, sampadāyo.

ပဒ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (သို့မဟုတ် ရောက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောက်၏။ လမ်းခရီးသို့ ကျင့်ဆောင်၏ (လျှောက်လှမ်း၏)။ အကျင့်သီလကို ကျင့်သုံး၏။ ခရီးရှည်သို့ လျှောက်လှမ်းသူ ဖြစ်၏။ ဖလသမာပတ်သို့ ဝင်စား၏။ အာပတ်သို့ ကျရောက်၏။ အကမ္မကဓာတ်လည်း ဖြစ်တတ်၏၊ ‘ထိုသူတို့အား အဓမ္မတရားသည် ကျရောက်၏’၊ ‘ပဇ္ဇ (လမ်း)’၊ ‘ဗျဂ္ဃပဇ္ဇ’၊ ‘သမ္ပဒါယ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha ca pajjoti maggo. Byagghapajje saddulapathe jātoti byagghapajjo, evaṃnāmako kulaputto. Sampadiyati ñāpiyati dhammo etenāti sampadāyo, akkhātā.

ဤအရာ၌လည်း ‘ပဇ္ဇ’ ဟူသည်မှာ လမ်းခရီး ဖြစ်၏။ ကျားဆိုးတို့ သွားရာလမ်း၌ မွေးဖွားသောကြောင့် ‘ဗျဂ္ဃပဇ္ဇ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအမည်ရှိသော အမျိုးကောင်းသားတည်း။ ဤတရားဖြင့် သိစေအပ်၏၊ ထင်ရှားစေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သမ္ပဒါယ (ညွှန်ပြသူ သို့မဟုတ် ဟောကြားသူ)’ မည်၏။


Vida sattāyaṃ. Sattā vijjamānākāro. Vijjati, saṃvijjati. Jātavedo, vijjā, avijjā, vidito.

ဝိဒ-ဓာတ်သည် ထင်ရှားရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘သတ္တာ’ ဟူသည် ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာတည်း။ ထင်ရှားရှိ၏၊ အထူးထင်ရှားရှိ၏။ ‘ဇာတဝေဒ (မီး)’၊ ‘ဝိဇ္ဇာ (အသိဉာဏ်)’၊ ‘အဝိဇ္ဇာ (မသိမှု)’၊ ‘ဝိဒိတ (သိအပ်သော)’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Tattha jātavedoti aggi. So hi jātova vedayati dhūmajāluṭṭhānena paññāyati, tasmā jātavedoti vuccati. Vijjāti dhammānaṃ sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā, ñāṇaṃ. Avijjāti khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, moho.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘ဇာတဝေဒ’ ဟူသည်မှာ မီးဖြစ်၏။ ထိုမီးသည် မွေးဖွားသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် မီးခိုးအစုအဝေး ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြင့် သိစေအပ်၏၊ ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဇာတဝေဒ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည်မှာ တရားတို့၏ သဘောသဘာဝကို သိအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ ဉာဏ်ပညာတည်း။ ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည်မှာ ခန္ဓာတို့၏ အစုအပုံအနက်၊ အာယတနတို့၏ တည်ရာအနက်၊ ဓာတ်တို့၏ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအနက်၊ သစ္စာတို့၏ ဟုတ်မှန်ခြင်းအနက်၊ အင်ဒြီတို့၏ အစိုးရခြင်းအနက်တို့ကို မသိအောင် ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ ဒုက္ခစသည်တို့၏ ညှဉ်းဆဲခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော လေးပါးသော အနက်တို့ကို မသိအောင် ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ မောဟတည်း။


Mada ummāde. Ummādo nāma muyha naṃ vā sativippavāso vā cittavikkhepo vā. Majjati, pamajjati. Matto, surāmadamatto. Matto ahaṃ mahārāja. Puttamaṃsāni khādayiṃ. Mattahatthī, pamatto, ummatto.

မဒ-ဓာတ်သည် ရူးသွပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ရူးသွပ်ခြင်း’ ဟူသည်မှာ တွေဝေခြင်း သို့မဟုတ် သတိကင်းလွတ်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ ယစ်မူး၏၊ မေ့လျော့၏။ ယစ်မူးသောသူ၊ သေရည်ဖြင့် ယစ်မူးသောသူ။ “မြတ်သောမင်းကြီး... အကျွန်ုပ်သည် ရူးသွပ်လျက် သား၏အသားကို စားမိပါပြီ”၊ ‘ယစ်မူးသောဆင်’၊ ‘မေ့လျော့သောသူ’၊ ‘ရူးသွပ်သောသူ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Appamādo [Pg.228] amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padaṃ;

Appamattā na miyyanti, ye pamattā yathā matā.

မမေ့မလျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ) သည် သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်းတည်း။ မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) သည် သေခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ မမေ့မလျော့သောသူတို့သည် မသေကုန်။ မေ့လျော့သောသူတို့သည် သေပြီးသောသူတို့နှင့် တူကုန်၏။


Mida sinehane. Mejjati. Mettā, metti, mittaṃ, mitto.

မိဒ-ဓာတ်သည် ချစ်ခင်ခြင်း (သို့မဟုတ် စေးကပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ချစ်ခင်စေးကပ်၏။ မေတ္တာ၊ ချစ်ကျွမ်းဝင်ခြင်း (မေတ္တိ)၊ အဆွေခင်ပွန်း (မိတ္တ)၊ အဆွေခင်ပွန်း (မိတ္တော) ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Antaradhā adassane. Antarapubbo dhādhātu vijjamānassa vatthuno adassane vattati. Antaradhāyati. Antaradhānaṃ, antaradhāyanto. Sā devatā antarahitā. Antarāpidhāyati.

အန္တရ-ပုဒ်ရှေ့ရှိသော ဓာ-ဓာတ်သည် ထင်ရှားရှိသော ဝတ္ထုပစ္စည်း၏ ကွယ်ပျောက်ခြင်း (မမြင်ရခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကွယ်ပျောက်၏။ ကွယ်ပျောက်ခြင်း၊ ကွယ်ပျောက်နေသော။ ထိုနတ်သမီးသည် ကွယ်ပျောက်သွားလေ၏။ အကြား၌ ဖုံးကွယ်အပ်၏။


Budha avagamane. Avagamanaṃ jānanaṃ. Bujjhati, buddho, buddhi, buddhaṃ, bodho, bodhi. Bujjhitā saccāni. Sakalaṃ buddho, buddhavā, vibodheti, bodhetā, buddho, vibuddho iccādīni.

ဗုဓ-ဓာတ်သည် သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘အဝဂမန’ ဟူသည် သိခြင်း ဖြစ်၏။ သိ၏၊ သိအပ်သောသူ (ဗုဒ္ဓ)၊ အသိဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ)၊ သိအပ်သောအရာ (ဗုဒ္ဓံ)၊ သိခြင်း (ဗောဓ)၊ သိကြောင်းဉာဏ် (ဗောဓိ)။ သစ္စာတရားတို့ကို သိတော်မူသောသူ။ အလုံးစုံကို သိတော်မူသောမြတ်စွာဘုရား၊ ဗုဒ္ဓဝါ (မြတ်စွာဘုရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ)၊ นိုးကြားစေ၏၊ သိစေတော်မူသောသူ၊ မြတ်စွာဘုရား (ဗုဒ္ဓ)၊ အထူးသိတော်မူသောသူ (ဝိဗုဒ္ဓ) စသည်တို့ ဖြစ်၏။


Tatra buddhoti bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho. Atha vā pāramitāparibhāvitāya paññāya sabbampi ñeyyaṃ abujjhīti buddho. Keci pana kammenapi buddhasaddassa siddhaṃ icchantā evaṃ nibbacanaṃ karonti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavāti adhigataguṇavisesehi khīṇāsavehi bujjhitabboti buddho’’ti. Vitthāro pana niddese vuttanayena gahetabbo. Buddhīti bujjhatīti buddhi. Evaṃ buddhaṃ bodho bodhi ca. Atha vā bujjhanaṃ buddhi. Evaṃ bodho bodhi ca, sabbametaṃ paññāyādhivacanaṃ.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟူသည်မှာ သစ္စာတရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်၏။ သတ္တဝါအပေါင်းကို သိစေတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ပါရမီတော်တို့ဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သိဖွယ်အားလုံးကို သိတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ကမ္မသာဓနဖြင့်လည်း ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ပြီးစီးခြင်းကို အလိုရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ဤသို့ ဝိဂြိုဟ်ပြုကြကုန်၏ - “မြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ရရှိအပ်သော ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် သိအပ်သောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်၏။” အကျယ်ကိုမူ နိဒ္ဒေသ၌ မိန့်ဆိုအပ်သောနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ‘ဗုဒ္ဓိ’ ဟူသည် သိတတ်သောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓိ’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘ဗုဒ္ဓံ’၊ ‘ဗောဓ’ နှင့် ‘ဗောဓိ’ တို့လည်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူ သိခြင်းသည် ‘ဗုဒ္ဓိ’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘ဗောဓ’ နှင့် ‘ဗောဓိ’ တို့လည်း ဖြစ်၏။ ဤအားလုံးသည် ပညာ၏ ဝေဖန်ချက် (ပရိယာယ်) အမည်များ ဖြစ်ကြ၏။


Idāni bodhisaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Bodhīti hi rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi evaṃpaṇṇattiko puggalopi vuccati, tathā hi ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti ca, ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti ca āgataṭṭhāne rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Catūsu maggesu ñāṇa’’nti [Pg.229] āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūri sumedhaso’’ti āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Bodhi bhante rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti ‘‘ariyasāvako bodhīti vuccatī’’ti ca āgataṭṭhāne evaṃpaṇṇattiko puggalo.

ယခုအခါ ‘ဗောဓိ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြပါအံ့။ ‘ဗောဓိ’ ဟူသည် သစ်ပင်ကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသို့ သတ်မှတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘ဗောဓိပင်ရင်း၌ ရှေးဦးစွာ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘ဗောဓိပင်နှင့် ဂယာအကြား၌’’ ဟူ၍လည်းကောင်း လာသောနေရာ၌ သစ်ပင်ကို ‘ဗောဓိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘မဂ်လေးပါး၌ ရှိသော ဉာဏ်’’ ဟု လာသောနေရာ၌ မဂ်ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘မြတ်သော ပညာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိသို့ ရောက်တော်မူ၏’’ ဟု လာသောနေရာ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘သေခြင်းကင်းသော အသင်္ခတ ဖြစ်သော ဗောဓိသို့ ရောက်၍’’ ဟု လာသောနေရာ၌ နိဗ္ဗာန်ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘အရှင်ဘုရား... ဗောဓိ မင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ဦးတိုက် ဝန္ဒနာပြုပါ၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘အရိယာသာဝကကို ဗောဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း လာသောနေရာ၌ ထိုသို့ သတ်မှတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Atridaṃ vuccati –

ဤအရာ၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -


Rukkhe magge ca nibbāne, ñāṇe sabbaññutāya ca;

Tathā paṇṇattiyañceva, bodhisaddo pavattati.

ဗောဓိသဒ္ဒါသည် သစ်ပင်၌လည်းကောင်း၊ မဂ်၌လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ပညတ် (ပုဂ္ဂိုလ်) ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Bujjhatīti bujjhitā, bodhetīti bodhetā.

သိတတ်သောကြောင့် ‘ဗုဇ္ဈိတာ (သိသူ)’ မည်၏။ သိစေတတ်သောကြောင့် ‘ဗောဓေတာ (သိစေသူ)’ မည်၏။


Ettha ca koci payogo tumantādīni ca rūpāni vuccante – ‘‘guyhamatthamasambuddhaṃ, sambodhayati yo naro. Paraṃ sambuddhumarahati. Bujjhituṃ, buddhuṃ, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna’’ iti bhavanti.

ဤအရာ၌လည်း အချို့သော ဝါကျနှင့် ‘တုမန္တ’ စသော ရုပ်ပုံစံတို့ကို ပြဆိုအပ်၏ - “အကြင်သူသည် မသိအပ်သေးသော လျှို့ဝှက်အပ်သော အနက်ကို သိစေ၏။ သူတပါးကို သိစေခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏။ သိခြင်းငှာ (ဗုဇ္ဈိတုံ၊ ဗုဒ္ဓုံ)၊ သိ၍ (ဗုဇ္ဈိတွာ၊ ဗုဇ္ဈိတွာန၊ ဗုဇ္ဈိတုန၊ ဗုဒ္ဓိယ၊ ဗုဒ္ဓိယာန၊ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓါန)” ဟူ၍ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။


Tatra asambuddhanti parehi aññātaṃ, ‘‘asambodha’’ntipi pāṭho, paresaṃ bodhetuṃ ayuttanti attho. Sambuddhunti saṃbujjhituṃ. Buddhāti bujjhitvā, evaṃ buddhānāti etthāpi.

ထိုဂါထာ၌ ‘အသမ္ဗုဒ္ဓံ’ ဟူသည် သူတပါးတို့ မသိအပ်သော၊ ‘အသမ္ဗောဓံ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ သူတပါးတို့အား သိစေရန် မသင့်လျော်သော ဟု အနက်ရ၏။ ‘သမ္ဗုဒ္ဓုံ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ သိခြင်းငှာ။ ‘ဗုဒ္ဓါ’ ဟူသည် သိ၍၊ ဤသို့ ‘ဗုဒ္ဓါန’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း (ထိုနည်းတူပင်) ဖြစ်၏။


Keci pana ‘‘nāmarūpaparicchede ‘bodhimaggena budhvā’ti ca, ‘‘budhvā bodhitale yamāha sugato’ti ca dhakāravakārasaññogavato padassa dassanato tvāpaccayantabhāvato ca dhakāravakārasaṃyogavasena ‘‘budhvā’’ti padasiddhi icchitabbā’’ti vadanti, taṃ tādisassa padarūpassa buddhavacane adassanato ca, buddhavacanassa ananukūlatāya ca, parisuddhe ca porāṇapotthake [Pg.230] vakārasaṃyogavigatassa ‘‘bodhimaggena buddhā’’tica, ‘‘buddhā bodhitale’’ti ca padassa dassanato na gahetabbaṃ. Tathā hi na tādiso pāṭho buddhavacanassa anukūlo hotīti. Na hi buddhavacane vassasatampi vassasahassampi pariyesantā tādisaṃ vakāradhakārasaññogapadaṃ passissanti. Evaṃ ‘‘budhvā’’ti padarūpassa buddhavacanassa ananukūlatā daṭṭhabbā. Tañhi sakkaṭaganthe kataparicayabhāvena vañcitehi vidūhi icchitaṃ, na saddhammanītividūhi. Ettha imāni nidassanapadāni veditabbāni –

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘နာမရူပပရိစ္ဆေဒကျမ်း၌ «ဗောဓိမဂ္ဂေန ဗုဒ္ဓွါ» ဟူ၍လည်းကောင်း၊ «ဗုဒ္ဓွါ ဗောဓိတလေ ယမာဟ သုဂတော» ဟူ၍လည်းကောင်း ဓကာရ ဝကာရ နှလုံးဆင့်ရှိသော ပုဒ်ကို တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တွာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဓကာရ ဝကာရ နှလုံးဆင့်ဖြင့် «ဗုဒ္ဓွါ» ဟူသော ပုဒ်ပြီးခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ထိုသို့သော ပုဒ်ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဗုဒ္ဓဝစန၌ မတွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် မလျော်ညီခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သော ရှေးဟောင်းပေမူတို့၌ ဝကာရနှလုံးဆင့် ကင်းသော «ဗောဓိမဂ္ဂေန ဗုဒ္ဓါ» ဟူ၍လည်းကောင်း၊ «ဗုဒ္ဓါ ဗောဓိတလေ» ဟူ၍လည်းကောင်း ပုဒ်ကို တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မယူအပ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့သော ပါဌ်သည် ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် လျော်ကန်သည် မဟုတ်ပေ။ ဗုဒ္ဓဝစန၌ အနှစ်တစ်ရာ၊ အနှစ်တစ်ထောင်ပတ်လုံး ရှာဖွေကြသော်လည်း ထိုသို့သော ဝကာရ ဓကာရ နှလုံးဆင့်ရှိသော ပုဒ်ကို တွေ့မြင်ကြရလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် «ဗုဒ္ဓွါ» ဟူသော ပုဒ်ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် မလျော်ကန်ပုံကို သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်ကို သက္ကတကျမ်းဂန်တို့၌ လေ့ကျင့်ကျွမ်းကျင်မှု ရှိသောကြောင့် လှည့်စားအပ်သော ပညာရှင်တို့သာ အလိုရှိအပ်၏၊ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့ အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ ဤသာဓကပုဒ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏—


Ko maṃ viddhā nilīyati. Laddhā macco yadicchati. Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ, adassanaṃ maccurājassa gacche.

«အဘယ်သူသည် ငါ့ကို ပစ်ခတ်၍ ပုန်းအောင်းသနည်း။ သေမျိုးဖြစ်သော သတ္တဝါသည် မိမိအလိုရှိရာကို ရသော်။ ရှေ့နောက် ထူးခြားမှုကို ရရှိသဖြင့် မစ္စုမင်း မမြင်ရာသို့ သွားရာ၏။»


Ummādantimahaṃ diṭṭhā, āmukkamaṇikuṇḍalaṃ;

Na supāmi divārattiṃ, sahassaṃva parājito’’ti;

«ဆင်ယင်အပ်သော ပတ္တမြားနားတောင်းရှိသော ဥမ္မာဒန္တီကို ငါမြင်၍၊ (အရှုံးကြီး) တစ်ထောင်ရှုံးသော သူကဲ့သို့ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး မအိပ်စက်နိုင်ပါ» ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Tattha viddhāti vijjhitvā. Laddhāti labhitvā. Laddhānāti labhitvāna. Diṭṭhāti disvā. Iti ‘‘viddhā laddhā laddhāna diṭṭhā’’ti padāni tvāpaccayena saddhiṃ gatānipi saññogavasena vakārapaṭibaddhāni na honti, tasmā ‘‘buddhā buddhāna’’ iccetānipi ‘‘laddhā laddhāna’’ iccādīni viya parihīnavakārasaññogāni eva gahetabbāni. Ye ‘‘budhvā’’ti rūpaṃ icchanti paṭhanti ca, maññe te tvāpaccayo vañceti, tena te vañcanaṃ pāpuṇanti, tasmā tādisaṃ rūpaṃ aggahetvā yo saddanītiyaṃ saddavinicchayo vutto, soyeva āyasmantehi sārato paccetabbo.

ထိုဂါထာတို့၌ ‘ဝိဒ္ဓါ’ ဟူသည် ပစ်ခတ်၍ (ဝိဇ္ဈိတွာ)။ ‘လဒ္ဓါ’ ဟူသည် ရ၍ (လဘိတွာ)။ ‘လဒ္ဓါန’ ဟူသည် ရသဖြင့် (လဘိတွာန)။ ‘ဒိဋ္ဌာ’ ဟူသည် မြင်၍ (ဒိသွာ)။ ဤသို့ ‘ဝိဒ္ဓါ၊ လဒ္ဓါ၊ လဒ္ဓါန၊ ဒိဋ္ဌာ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် တွာပစ္စည်းနှင့်အတူ ဖြစ်ကုန်သော်လည်း ဗျည်းဆင့်အားဖြင့် ဝကာရနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း မရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓါန’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကိုလည်း ‘လဒ္ဓါ၊ လဒ္ဓါန’ စသည်တို့ကဲ့သို့ ဝကာရဗျည်းဆင့် ကင်းငြိမ်းကုန်သည်သာ ဖြစ်၍ ယူအပ်ကုန်၏။ အကြင်သူတို့သည် ‘ဗုဒ္ဓွါ’ ဟူသော ရုပ်ကို အလိုရှိကြကုန်၏၊ ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို တွာပစ္စည်းသည် လှည့်ပတ်အပ်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် လှည့်ဖြားခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော ရုပ်ကို မယူဘဲ သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ အကြင် စကားဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထို (ဆုံးဖြတ်ချက်) ကိုသာလျှင် အရှင်ကောင်းတို့သည် အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏။


Budha bodhane. Sakammakākammakoyaṃ dhātu. Tathā hi bodhanasadduccāraṇena jānanaṃ vikasanaṃ niddakkhayo ca gahito, tasmā ‘‘budha ñāṇe, budha vikasane, budha niddakkhaye’’ti vuttaṃ hoti. Bujjhati bhagavā, dhamme bujjhati, pabujjhati, padumaṃ bujjhati. Puriso buddho, pabuddho, bodhati, pabodhati iccādīni.

‘ဗုဓ’ ဓာတ်သည် သိခြင်း၊ ပွင့်ခြင်း၊ နိုးကြားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ကမ္မက (ကံရှိ) လည်းဖြစ်၏၊ အကမ္မက (ကံမရှိ) လည်းဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘ဗောဓန’ ဟူသော စကားကို ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် သိခြင်း၊ ပွင့်ခြင်းနှင့် အိပ်စက်ခြင်း ကင်းခြင်း (နိုးကြားခြင်း) တို့ကို ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဗုဓ ဓာတ်သည် အသိဉာဏ်၌၊ ဗုဓ ဓာတ်သည် ပွင့်ခြင်း၌၊ ဗုဓ ဓာတ်သည် နိုးကြားခြင်း၌ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူ၏ (ဗုဇ္ဈတိ)၊ တရားတို့ကို သိတော်မူ၏ (ဓမ္မေ ဗုဇ္ဈတိ)၊ နိုးကြားတော်မူ၏ (ပဗုဇ္ဈတိ)၊ ကြာပန်းသည် ပွင့်၏ (ပဒုမံ ဗုဇ္ဈတိ)။ ယောက်ျားသည် သိသောသူ (ဗုဒ္ဓေါ)၊ နိုးကြားသောသူ (ပဗုဒ္ဓေါ)၊ သိ၏ (ဗောဓတိ)၊ နိုးကြား၏ (ပဗောဓတိ) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Saṃdhā [Pg.231] sandhimhi. Saṃpubbo dhādhātu sandhimhi vattati. Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhiyati na rodati. Na sandhiyatīti idaṃ aññehi pakaraṇehi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

‘သံ-ဓာ’ သည် စပ်စပ်ခြင်း (စေ့စပ်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ သံရှေ့ရှိသော ဓာဓာတ်သည် စပ်စပ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ «ထိုမဒ္ဒီဒေဝီအား မျက်မှောင်ကုတ်ခြင်းလည်း မရှိ၊ (မျက်နှာပျက်၍) စေ့စပ်ခြင်းလည်း မရှိ၊ ငိုလည်း မငိုပေ။» ‘န သန္ဓီယတိ’ ဟူသော ဤရုပ်သည် အခြားသော ကျမ်းဂန်တို့နှင့် မဆက်စပ်သော ထူးခြားသော ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်ဖြစ်၏။


Dhanu yācane. Mātā hi tava irandhati, vidharassa hadayaṃ dhaniyyati. Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

‘ဓနု’ သည် တောင်းပန်ခြင်း (တောင်းခံခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ «အို-ဣရန္ဓတီ... သင်၏ မိခင်သည် ဝိဓုရအမတ်၏ နှလုံးသားကို တောင်းခံ (တောင့်တ) အပ်၏။» ဤသည်လည်း ထူးခြားသော ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်ဖြစ်၏။


Dhī anādare. Dhīyate. Dhīno.

‘ဓီ’ သည် မရိုသေခြင်း (အလေးမမူခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဓီယတေ’၊ ‘ဓီနော’။


Yudha sampahāre. Yujjhati. Yodho, yuddhaṃ, caraṇāyudho, yakārassa vakārabhāve ‘‘āvudha’’nti rūpaṃ. Tatra caraṇāyudhoti kukkuṭo.

‘ယုဓ’ သည် တိုက်ခိုက်ခြင်း (စစ်ထိုးခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ယုဇ္ဈတိ’။ ‘ယောဓော’ (စစ်သည်)၊ ‘ယုဒ္ဓံ’ (စစ်တိုက်ခြင်း)၊ ‘စရဏာယုဓော’ (ခြေသည် လက်နက်ရှိသောသူ)၊ ယကာရကို ဝကာရ ပြုခြင်းကြောင့် ‘အာဝုဓံ’ ဟူသော ရုပ်ပြီး၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘စရဏာယုဓ’ ဟူသည် ကြက် ဖြစ်၏။


Kudha kope. Kujjhati. Kodho, kujjhanā, kujjhitattaṃ. Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati.

‘ကုဓ’ သည် အမျက်ထွက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘ကုဇ္ဈတိ’။ ‘ကောဓော’ (အမျက်ဒေါသ)၊ ‘ကုဇ္ဈနာ’ (အမျက်ထွက်ခြင်း)၊ ‘ကုဇ္ဈိတတ္တံ’ (အမျက်ထွက်သည်၏ အဖြစ်)။ «အမျက်ထွက်သောသူသည် အကျိုးကို မသိ၊ အမျက်ထွက်သောသူသည် တရားကို မမြင်။»


Sudha soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Sujjhati. Suddhi, visuddhi, sujjhanaṃ, suddho, visuddho, parisuddho. Kārite ‘‘sodheti, sodhako’’ iccādīni.

‘သုဓ’ သည် စင်ကြယ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘သောစေယျ’ ဟူသည် စင်ကြယ်သောအဖြစ်တည်း။ ‘သုဇ္ဈတိ’။ ‘သုဒ္ဓိ’ (စင်ကြယ်ခြင်း)၊ ‘ဝိသုဒ္ဓိ’ (ထူးကဲစွာ စင်ကြယ်ခြင်း)၊ ‘သုဇ္ဈနံ’ (စင်ကြယ်ခြင်း)၊ ‘သုဒ္ဓေါ’ (စင်ကြယ်သောသူ)၊ ‘ဝိသုဒ္ဓေါ’၊ ‘ပရိသုဒ္ဓေါ’။ ကာရိတ်ပစ္စည်းသက်သော် ‘သောဓေတိ’ (သုတ်သင်၏)၊ ‘သောဓကော’ (သုတ်သင်သောသူ) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Sidhu saṃrādhane. Sijjhati. Siddhi.

‘သိဓု’ သည် ကောင်းစွာ ပြီးမြောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘သိဇ္ဈတိ’၊ ‘သိဒ္ဓိ’။


Radha hiṃsāyaṃ. Rajjhati, virajjhati, aparajjhati. Aparādho.

‘ရဓ’ သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဖျက်ဆီးခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ရဇ္ဈတိ’၊ ‘ဝိရဇ္ဈတိ’၊ ‘အပရဇ္ဈတိ’။ ‘အပရာဓော’။


Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhayati, sādhayati. Ārādhanaṃ, sādhanaṃ. Saparahitaṃ sādhetīti sādhu, sappuriso. Accantaṃ sādhetabbanti sādhu, laddhakaṃ sundaraṃ dānasīlādi.

‘ရာဓ’ နှင့် ‘သာဓ’ တို့သည် ကောင်းစွာ ပြီးမြောက်ခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ရာဓယတိ’၊ ‘သာဓယတိ’။ ‘အာရာဓနံ’၊ ‘သာဓနံ’။ မိမိနှင့် သူတပါးအကျိုးကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘သာဓု’ (သူတော်ကောင်း) ဟု ခေါ်၏။ အလွန်အမင်း ပြီးမြောက်စေအပ်သောကြောင့် ‘သာဓု’ (ကောင်းမြတ်သော အလှူ သီလ စသည်) ဟု ခေါ်၏။


Vidha vijjhane. Vijjhati. Paṭivijjhati. Khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna. Ko maṃ viddhā nilīyati.

‘ဝိဓ’ သည် ပစ်ခတ်ခြင်း (ထိုးဖောက်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဝိဇ္ဈတိ’၊ ‘ပဋိဝိဇ္ဈတိ’။ ‘ခဏဝိဒ္ဓ’၊ ‘ဝိဓု’၊ ‘ဝိဇ္ဈနကော’၊ ‘ဝိဒ္ဓေါ’၊ ‘ပဋိဝေဓော’၊ ‘ပဋိဝိဒ္ဓေါ’၊ ‘ဝိဇ္ဈနံ’၊ ‘ဝေဓော’၊ ‘ဝိဇ္ဈိတွာ’၊ ‘ဝိဒ္ဓါ’၊ ‘ဝိဒ္ဓါန’။ «အဘယ်သူသည် ငါ့ကို ပစ်ခတ်၍ ပုန်းအောင်းသနည်း။»


Idha vuddhiyaṃ. Ijjhati, samijjhati. Iddhi, ijjhanaṃ, samijjhanaṃ, iddho. Tattha iddhīti ijjhanaṃ iddhi. Ijjhanti vā sattā etāya iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi.

‘ဣဓ’ သည် ကြီးပွားခြင်း (အောင်မြင်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဣဇ္ဈတိ’၊ ‘သမိဇ္ဈတိ’။ ‘ဣဒ္ဓိ’၊ ‘ဣဇ္ဈနံ’၊ ‘သမိဇ္ဈနံ’၊ ‘ဣဒ္ဓေါ’။ ထိုစကား၌ ‘ဣဒ္ဓိ’ ဟူသည် အောင်မြင်ပြီးမြောက်ခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် သတ္တဝါတို့သည် ဤတန်ခိုးတရားဖြင့် ပြီးမြောက်ကြကုန်၏၊ ကြီးပွားကြကုန်၏၊ မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဣဒ္ဓိ’ မည်၏။


Gidhu [Pg.232] abhikaṅkhāyaṃ. Gijjhati, gijjho. Gaddho. Gaddhabādhipubbo. Kāmagiddho na jānāsi. Gedho.

‘ဂိဓု’ သည် အလွန်တောင့်တခြင်း (မက်မောခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဂိဇ္ဈတိ’၊ ‘ဂိဇ္ဈော’ (လင်းတ)။ ‘ဂဒ္ဓေါ’။ ‘ဂဒ္ဓဘာဓိပုဗ္ဗော’။ «ကာမ၌ တပ်မက်မောသောသူ... သင်သည် မသိပေ။» ‘ဂေဓော’ (တပ်မက်ခြင်း)။


Rudhi āvaraṇe. Rujjhati, virujjhati, paṭivirujjhati. Virodhako, viruddho. Rodho, virodho, paṭivirodho, anuvirodho.

‘ရုဓိ’ သည် တားဆီးခြင်း (ပိတ်ပင်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ရုဇ္ဈတိ’၊ ‘ဝိရုဇ္ဈတိ’၊ ‘ပဋိဝိရုဇ္ဈတိ’။ ‘ဝိရောဓကော’၊ ‘ဝိရုဒ္ဓေါ’။ ‘ရောဓော’၊ ‘ဝိရောဓော’၊ ‘ပဋိဝိရောဓော’၊ ‘အနုဝိရောဓော’။


Anuvidhā anukaraṇe. Anuvipubbo dhādhātu anukriyāyaṃ vattati. Puriso aññassa purisassa kriyaṃ anuvidhīyati tatrāyaṃ pāḷi –

‘အနု-ဝိ-ဓာ’ သည် အတုပြုခြင်း၌ ဖြစ်၏။ အနု နှင့် ဝိ ရှေ့ရှိသော ဓာဓာတ်သည် အတုပြုလုပ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယောက်ျားသည် အခြားယောက်ျား၏ အပြုအမူကို အတုပြုလုပ်၏၊ ထိုအရာ၌ ဤပါဠိရှိ၏ —


Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhīyatī’’ti.

«ဂိရိဒတ္တမြင်းထိန်း ဖျက်ဆီးအပ်သော သာမမင်းကြီး၏ ပဏ္ဍဝမြင်းသည် ရှေးဦးပကတိအလေ့ကို စွန့်၍ ထိုမြင်းထိန်း၏ (အပြုအမူ) ကိုသာ အတုပြု၍ လိုက်လုပ်၏။»


Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

ဤသည်လည်း ထူးခြားသော ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်ဖြစ်၏။


Anurudha kāme. Kāmo icchā. Anupubbo rudhadhātu icchāyaṃ vattati. Anuruddho, anurodho. Anusmāti kiṃ virodho.

‘အနု-ရုဓ’ သည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘ကာမ’ ဟူသည် အလိုဆန္ဒ ဖြစ်၏။ အနုရှေ့ရှိသော ရုဓဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘အနုရုဒ္ဓေါ’၊ ‘အနုရောဓော’။ အောက်မေ့ခြင်းလော၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ကား အဘယ်နည်း။


Tattha anuruddhoti anurujjhati paṇītaṃ paṇītaṃ vatthuṃ kāmetīti anuruddho. Anurodhoti anukūlatā. Ayaṃ pāḷi ‘‘so uppannaṃ lābhaṃ anurujjhati, alābhe paṭivirujjhatī’’ti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘အနုရုဒ္ဓ’ ဟူသည် မွန်မြတ်သော ဝတ္ထုကို သာယာနှစ်သက်တတ်သောကြောင့် ‘အနုရုဒ္ဓ’ မည်၏။ ‘အနုရောဓ’ ဟူသည် လျော်ညီခြင်း (အလိုက်သင့်ရှိခြင်း) တည်း။ ဤပါဠိသည်ကား «ထိုသူသည် ရရှိသော လာဘ်ကို သာယာနှစ်သက်၏၊ လာဘ်မရခြင်း၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြု၏ (စိတ်ဆိုး၏)» ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Byadha tāḷane. Byajjhati. Byādho. Byādhoti luddho. Taṃ taṃ migaṃ byajjhati tāḷeti hiṃsatīti byādho.

‘ဗျဓ’ သည် ရိုက်နှက်ခြင်း (ပစ်ခတ်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဗျဇ္ဈတိ’။ ‘ဗျာဓော’။ ‘ဗျာဓ’ ဟူသည် မုဆိုးတည်း။ ထိုထို သားကောင်တို့ကို ပစ်ခတ်တတ်၊ ရိုက်နှက်တတ်၊ ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် ‘ဗျာဓ’ (မုဆိုး) မည်၏။


Gudha pariveṭhane. Gujjhati. Godhā.

‘ဂုဓ’ သည် ရစ်ပတ်ခြင်း (ပတ်ပတ်လည် ခြံရံခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဂုဇ္ဈတိ’၊ ‘ဂေါဓာ’ (ဖွတ်)။


Mana ñāṇe. Maññati, avamaññati, atimaññati. Seyyādivasena maññatīti māno. ‘‘Maññanā, maññitattaṃ, māno, ahaṅkāro, unnati, ketu, paggaho, avalepo’’ti pariyāyā.

‘မန’ သည် သိခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘မညတိ’၊ ‘အဝမညတိ’၊ ‘အတိမညတိ’။ «ငါသည် ထူးမြတ်၏» ဟူသော အစွမ်းဖြင့် ထင်မှတ်တတ်သောကြောင့် ‘မာန’ မည်၏။ ‘မညနာ’၊ ‘မညိတတ္တံ’၊ ‘မာနော’၊ ‘အဟင်္ကာရော’၊ ‘ဥန္နတိ’၊ ‘ကေတု’၊ ‘ပဂ္ဂဟော’၊ ‘အဝလေပေါ’ တို့သည် မာန၏ ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Jana [Pg.233] janane. Sakammakoyaṃ dhātu. ‘‘Jaññatī’’timassa rūpaṃ, karotīti attho. Kārite – janesi phussatī mamaṃ. Janayati, sukhaṃ janeti, janayatīti janako, pitā, yo koci vā nibbattetā. Puthu kilese janetīti puthujjano. Tattha ‘‘janeti janayatī’’ti rūpāni curādigaṇaṃ patvā suddhakatturūpāni bhavanti. Karotīti hi tesaṃ attho. Hetukattuvasenapi tadattho vattabbo ‘‘nibbattetī’’ti.

ဇနဓာတ်သည် ဖြစ်ပွားစေခြင်း (မွေးဖွားခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ဤဓာတ်သည် သကမ္မကဓာတ် (ကံရှိသောဓာတ်) ဖြစ်၏။ 'ဇညတိ' ဟူသည် ဤဇနဓာတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏၊ ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ကာရိတ်အနက်၌— 'ဇနေသိ ဖုဿတီ မမံ' (ငါ့ကို ဖြစ်ပွားစေ၏ သို့မဟုတ် တွေ့ထိစေ၏) ဟု ရှိ၏။ ဖြစ်ပွားစေတတ်၏၊ ချမ်းသာကို ဖြစ်ပွားစေတတ်၏၊ ဖြစ်ပွားစေတတ်သောကြောင့် 'ဇနက' (ဖခင် သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သူ) မည်၏။ များစွာသော ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်ပွားစေတတ်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' (ပုထုဇ္ဇန) မည်၏။ ထိုရုပ်တို့တွင် 'ဇနေတိ ဇနယတိ' ဟူသော ရုပ်များသည် စုရာဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်၍ ပရိယာယ်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'ပြုတတ်၏' ဟူသည် ထိုရုပ်တို့၏ အနက်ဖြစ်၏။ ဟေတုကတ္တား၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း 'ဖြစ်ပေါ်စေ၏ (မွေးဖွားစေ၏)' ဟု ထိုဓာတ်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။


Janī pātubhāve. Īkārantoyaṃ akammako dhātu, vipubbo ce, sakammako. Putto jāyati, jāto. Puthu kilesā jāyanti etthāti puthujjano. Jananaṃ jāti, ‘‘sañjāti, nibbatti, abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo’’ti pariyāyā. Itthī puttaṃ vijāyati, itthī puttaṃ vijātā. So puriso vijātamātuyāpi amanāpo. Upavijaññā itthī. Kārite ‘‘jāpeti, jāpayati. Atthajāpikā paññā’’ti rūpāni.

ဇနီဓာတ်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ ဤဓာတ်သည် ဤကာရန်ရှိသော အကမ္မကဓာတ် (ကံမရှိသောဓာတ်) ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဝိ-ဥပသာရ ရှေ့၌ရှိသော် သကမ္မကဓာတ် (ကံရှိသောဓာတ်) ဖြစ်၏။ သားသည် ဖြစ်ပေါ်၏ (ဇာယတိ)၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးပြီ (ဇာတ)။ ဤ (ပုဂ္ဂိုလ်) သန္တာန်၌ များစွာသော ကိလေသာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' (ပုထုဇ္ဇန) မည်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် 'ဇာတိ' မည်၏။ 'သဉ္ဇာတိ၊ နိဗ္ဗတ္တိ၊ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ၊ ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝေါ' တို့သည် (ဇာတိ၏) ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) စကားလုံးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မိန်းမသည် သားကို ဖွားမြင်၏ (ဝိဇာယတိ)၊ မိန်းမသည် သားကို ဖွားမြင်ပြီးပြီ (ဝိဇာတာ)။ ထိုယောက်ျားသည် သားဖွားပြီးစ မိခင်အားလည်း မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ဖွားလုနီးသော မိန်းမသည် 'ဥပဝိဇညာ' မည်၏။ ကာရိတ်၌ 'ဇာပေတိ၊ ဇာပယတိ' ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အတ္ထဇာပိကာ ပညာ' (အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော ပညာ) ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်၏။


Hana hiṃsāyaṃ. Idha hiṃsāvacanena ghaṭṭanaṃ gahetabbaṃ. Saddo sotamhi haññati. Paṭihaññati. Buddhassa bhagavato vohāro lokile sote paṭihaññati. Imāni kattupadāni. Bhūvādigaṇaṃ pana patvā ‘‘lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti loha’’nti pāḷiyaṃ ‘‘haññatī’’ti padaṃ kammapadaṃ, jātarūpaṃ lohena kammārehi haññatīti attho. ‘‘Hanantī’’ti padaṃ kattupadaṃ, lohaṃ jātarūpena kammārā hanantīti hi attho. Ettha hananaṃ paharaṇanti gahetabbaṃ.

ဟနဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ဤနေရာ၌ ညှဉ်းဆဲခြင်းဟူသော စကားဖြင့် ထိခိုက်ခြင်း (တိုက်ခတ်ခြင်း) ကို ယူအပ်၏။ အသံသည် နား၌ ထိခိုက်၏ (ဟညတိ)။ ပြန်၍ ထိခိုက်၏ (ပဋိဟညတိ)။ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်သည် လောကီနား၌ ပြန်၍ ထိခိုက်၏။ ဤရုပ်တို့သည် ကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်၍မူကား၊ ပါဠိတော်၌ 'လောဟေန ဝေ ဟညတိ ဇာတရူပံ၊ န ဇာတရူပေန ဟနန္တိ လောဟံ' ဟု ရှိရာ— 'ဟညတိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ကမ္မပုဒ်ဖြစ်၏၊ ရွှေကို ပန်းတိမ်ဆရာတို့သည် သံဖြင့် ခေါက်ပုတ် (ရိုက်ခတ်) အပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဟနန္တိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တုပုဒ်ဖြစ်၏၊ ပန်းတိမ်ဆရာတို့သည် သံကို ရွှေဖြင့် မခေါက်ပုတ် (မရိုက်ခတ်) ကုန် ဟု အနက်ရသောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ 'ဟနန' ဟူသည် ခေါက်ပုတ်ခြင်း (ရိုက်နှက်ခြင်း) ဟု ယူအပ်၏။


Rūpa ruppane. Ruppanaṃ kuppanaṃ ghaṭṭanaṃ pīḷanaṃ. Ruppati. Rūpaṃ, ruppanaṃ. Imassa pana ‘‘rūpa rūpakriyāya’’nti curādigaṇe ṭhitassa ‘‘rūpeti rūpayatī’’ti rūpāni bhavanti.

ရူပဓာတ်သည် ဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပန) အနက်၌ ရှိ၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပန) ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (တုန်လှုပ်ခြင်း)၊ ထိခိုက်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း (နှိပ်စက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဖောက်ပြန်၏ (ရုပ္ပတိ)။ ရုပ် (ရူပံ)၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပနံ)။ စုရာဒိဂိုဏ်း၌ တည်ရှိသော 'ရူပ ရူပကြိယာယံ' ဟူသော ဤဓာတ်အားမူကား 'ရူပေတိ၊ ရူပယတိ' ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha [Pg.234] rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ? Ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati, ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rupa’nti vuccatī’’ti.

ထိုနှစ်ခုတို့တွင် 'ရူပ' ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ရုပ်မည်သနည်း။ ဖောက်ပြန်တတ်သော အနက်ကြောင့် 'ရုပ်' (ရူပ) မည်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏— 'ရဟန်းတို့... ရုပ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် ရဟန်းတို့... ထို့ကြောင့် 'ရုပ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဖောက်ပြန်သနည်း။ အေးခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်၏၊ ပူခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်၏၊ ဆာလောင်ခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်၏၊ မွတ်သိပ်ခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်၏၊ မှက် ခြင် လေ နေပူ ကင်း သန်း တို့၏ အတွေ့ကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်၏။ ရဟန်းတို့... ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် 'ရုပ်' ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။


Tattha ruppatīti kuppati ghaṭṭiyati pīḷiyati, bhijjatīti attho. Bhijjatīti vikāraṃ āpajjati, vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpappavattiyeva. Ettha ca kuppatīti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, ghaṭṭiyati pīḷiyatīti etehi kammatthe. Kopādikriyāyeva hi ruppanakriyāti, so pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘bhijjatīti attho’’ti vuttaṃ.

ထို (ပါဠိတော်) ၌ 'ဖောက်ပြန်၏' (ရုပ္ပတိ) ဟူသည် တုန်လှုပ်၏၊ ထိခိုက်၏၊ နှိပ်စက်အပ်၏၊ ပျက်စီး၏ ဟု အနက်ရ၏။ ပျက်စီး၏ ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းသည်လည်း အေးခြင်း စသည်တို့နှင့် တွေ့ဆုံသောအခါ မတူညီသော ရုပ်များ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းပင်တည်း။ ဤနေရာ၌ 'တုန်လှုပ်၏' (ကုပ္ပတိ) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကတ္တားအနက်၌ 'ရူပ' ဟူသော ပုဒ်၏ ပြီးပုံကို ပြ၏၊ 'ထိခိုက်အပ်၏၊ နှိပ်စက်အပ်၏' (ဃဋ္ဋိယတိ၊ ပီဠိယတိ) ဟူသော ဤစကားတို့ဖြင့် ကံအနက်၌ ပြ၏။ အကြောင်းမူကား တုန်လှုပ်ခြင်းစသော အပြုအမူသည်သာ ဖောက်ပြန်ခြင်း အပြုအမူ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကတ္တားဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ ကံဖြစ်သောလည်းကောင်း ထိုအနက်သည် ပျက်စီးခြင်း (ဖောက်ပြန်ခြင်း) သာ ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ပျက်စီး၏ ဟု အနက်ရ၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။


Atha vā ruppatīti rūpanti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti vuccati, teneva bhijjatīti atthoti kammakattutthena bhijjatīti saddena atthaṃ dasseti. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādi kattuatthe karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

သို့မဟုတ်လည်း 'ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် ရုပ်' (ရုပ္ပတီတိ ရူပံ) ဟူ၍ ကမ္မကတ္တားအနက်၌ ရူပပုဒ်၏ ပြီးပုံကို ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဖောက်ပြန်ခြင်းကို 'ရုပ္ပန' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း 'ပျက်စီး၏' ဟူသော ကမ္မကတ္တားအနက်ရှိသော 'ဘိဇ္ဇတိ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ရုပ္ပတိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ကံအနက်၌ ရှိသောအခါ 'သီတေန' စသည်တို့၌ ကတ္တားအနက်၌ ကရုဏ်းဝိဘတ် (တတိယဝိဘတ်) သက်၏။ 'ရုပ္ပတိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တားအနက် သို့မဟုတ် ကမ္မကတ္တားအနက်၌ ရှိသောအခါ၌မူ ထိုဝိဘတ်ကို အကြောင်း (ဟေတု) အနက်၌ ကရုဏ်းဝိဘတ်ဟု မှတ်အပ်၏။


Rūpasaddo khandha bhava nimitta paccaya sarīra vaṇṇasaṇṭhānādīsu atthesu vattati. Ayañhi ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ettha rūpakkhandhe vattati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhārūpāni passatī’’ti [Pg.235] ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā bhikkhave uppajjanti pāpakā akusalā dhammā, no arūpā’’ti ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti ettha saṇṭhāne. Iccevaṃ –

ရူပသဒ္ဒါသည် ခန္ဓာ၊ ဘဝ၊ နိမိတ်၊ ပစ္စည်း၊ ခန္ဓာကိုယ် (ကိုယ်ကာယ)၊ အဆင်း၊ သဏ္ဌာန် စသော အနက်တို့၌ ဝတ် (အနက်ရ) ၏။ အမှန်စင်စစ် 'ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ရုပ်ခန္ဓာ' အနက်၌ ဝတ်၏။ 'ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ရူပဘဝ' အနက်၌ ဝတ်၏။ 'အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနိ ပဿတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ကသိုဏ်းနိမိတ်' အနက်၌ ဝတ်၏။ 'သရူပါ ဘိက္ခဝေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ နော အရူပါ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'အကြောင်း (ပစ္စည်း)' အနက်၌ ဝတ်၏။ 'အာကာသော ပရိဝါရိတော ရူပန္တွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ခန္ဓာကိုယ် (ကိုယ်ကာယ)' အနက်၌ ဝတ်၏။ 'စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'အဆင်း (ဝဏ္ဏ)' အနက်၌ ဝတ်၏။ 'ရူပပ္ပမာဏော Rūpappasanno' (ရူပပ္ပသန္နော) ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'သဏ္ဌာန်' အနက်၌ ဝတ်၏။ ဤသို့လျှင်—


Khandhe bhave nimitte ca, sarīre paccayepi ca;

Vaṇṇe saṇṭhānaādimhi, rūpasaddo pavattati.

ရူပသဒ္ဒါသည် ခန္ဓာ၌လည်းကောင်း၊ ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ နိမိတ်၌လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ကာယ၌လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပစ္စည်း၌လည်းကောင်း၊ အဆင်း၌လည်းကောင်း၊ သဏ္ဌာန်အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပွား၏။


Kupa kope. Kuppati. Kuppanti vātassapi eritassa. Kopo, pakopo. Vacīpakopaṃ rakkheyya.

ကုပဓာတ်သည် အမျက်ထွက်ခြင်း (စိတ်ဆိုးခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ တုန်လှုပ်၏/စိတ်ဆိုး၏ (ကုပ္ပတိ)။ လေတိုက်ခတ်အပ်သော်လည်း လှုပ်ရှားကုန်၏ (ကုပ္ပန္တိ)။ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောပေါ၊ ပကောပေါ)။ နှုတ်၏ အမျက်ထွက်ခြင်း (နှုတ်ဖြင့် ပြစ်မှားခြင်း) ကို စောင့်ရှောက်ရာ၏ (ဝစီပကောပံ ရက္ခေယျ)။


Tapa santāpe. Tappati, santappati. Santāpo.

တပဓာတ်သည် ပူပန်ခြင်း (တောက်လောင်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ပူပန်၏ (တပ္ပတိ)၊ ပြင်းစွာပူပန်၏ (သန္တပ္ပတိ)။ ပူပန်ခြင်း (သန္တာပေါ)။


Tapa pīṇane. Tappati. Tappanaṃ.

တပဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်း (တင်းတိမ်စေခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ တင်းတိမ်၏ (တပ္ပတိ)။ တင်းတိမ်ခြင်း (တပ္ပနံ)။


Dapa hāse. Dappati.

ဒပဓာတ်သည် ရွှင်လန်းခြင်း (ရယ်မောခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ရွှင်လန်း၏ (ဒပ္ပတိ)။


Dīpa dittiyaṃ. Dippati. Dīpo.

ဒီပဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ တောက်ပ၏ (ဒိပ္ပတိ)။ ဆီမီး (ဒီပေါ)။


Lupa adassane. Luppanaṃ, lopo, lutti.

လုပဓာတ်သည် မမြင်ရခြင်း (ကွယ်ပျောက်ခြင်း၊ ချေဖျက်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ကွယ်ပျောက်ခြင်း (လုပ္ပနံ)၊ အက္ခရာချေခြင်း (လောပေါ)၊ အက္ခရာချေခြင်း (လုတ္တိ)။


Khipa peraṇe. Khippati. Khippaṃ.

ခိပဓာတ်သည် လွှတ်ခြင်း (စေလွှတ်ခြင်း၊ ပစ်လွှတ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ပစ်လွှတ်၏ (ခိပ္ပတိ)။ လျင်မြန်စွာ (ခိပ္ပံ)။


Lubha giddhiyaṃ. Lubbhati. Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati. Lubbhanaṃ, lobho, lubbhitvā, lubbhitvāna, lubbhiya, lubbhiyāna, olubbhitvā, olubbhitvāna, olubbhiya, olubbhiyāna, lubbhituṃ, olubbhituṃ.

လုဘဓာတ်သည် လောဘကြီးခြင်း (တပ်မက်ခြင်း၊ စွဲလမ်းခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ တပ်မက်၏ (လုဗ္ဘတိ)။ မိမိ၏ ဒူးကိုသာ အမှီပြု၍ ရပ်၏ (အတ္တနောယေဝ ဇဏ္ဏုကံ ဩလုဗ္ဘ တိဋ္ဌတိ)။ တပ်မက်ခြင်း (လုဗ္ဘနံ)၊ လောဘ (လောဘော)၊ တပ်မက်၍ (လုဗ္ဘိတွာ၊ လုဗ္ဘိတွာန၊ လုဗ္ဘိယ၊ လုဗ္ဘိယာန)၊ အမှီပြု၍ (ဩလုဗ္ဘိတွာ၊ ဩလုဗ္ဘိတွာန၊ ဩလုဗ္ဘိယ၊ ဩလုဗ္ဘိယာန)၊ တပ်မက်ခြင်းငှာ (လုဗ္ဘိတုံ)၊ အမှီပြုခြင်းငှာ (ဩလုဗ္ဘိတုံ)။


Tattha lobhoti lubbhanti tena sattā, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Ettha pana ‘‘lobho lubbhanā [Pg.236] lubbhitattaṃ rāgo taṇhā tasiṇā mucchā ejā vanaṃ vanatho’’ iccādīni lobhassa bahunāmāni veditabbāni.

ထိုစကား၌ 'လောဘ' ဟူသည်— သတ္တဝါတို့သည် ထိုတရားဖြင့် တပ်မက်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် တပ်မက်၏၊ သို့မဟုတ် တပ်မက်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'လောဘ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုလောဘတရားအား 'လောဘော၊ လုဗ္ဘနာ၊ လုဗ္ဘိတတ္တံ၊ ရာဂေါ၊ တဏှာ၊ တသိဏာ၊ မုစ္ဆာ၊ ဧဇာ၊ ဝနံ၊ ဝနထော' စသည်ဖြင့် လောဘ၏ များစွာသော အမည်ဝေဝုစ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။


Khubha sañcalane. Khubbhati, saṃkhubbhati. Khubbhitthanagaraṃ. Saṅkhobho. Kārite – khobheti, khobhayati.

ခုဘဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်း (တုန်လှုပ်ခြင်း၊ နောက်ကျုခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ တုန်လှုပ်၏ (ခုဗ္ဘတိ)၊ ပြင်းစွာတုန်လှုပ်၏ (သံခုဗ္ဘတိ)။ မြို့သည် လှုပ်ရှားနောက်ကျု၏ (ခုဗ္ဘိတ္ထနဂရံ)။ ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ခြင်း (သင်္ခေါဘော)။ ကာရိတ်၌— တုန်လှုပ်စေ၏ (ခေါဘေတိ၊ Khobhayati)။


Samu upasame. Cittaṃ sammati, upasammati, vūpasammati, samaṇo, santi, santo.

သမုဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးခြင်း (ငြိမ်းချမ်းခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ စိတ်သည် ငြိမ်းအေး၏ (သမ္မတိ)၊ ဆိုက်ဆိုက်မြိုက်မြိုက် ငြိမ်းအေး၏ (ဥပသမ္မတိ)၊ အကြွင်းမဲ့ ငြိမ်းအေး၏ (ဝူပသမ္မတိ)၊ ရဟန်း (သမဏော)၊ ငြိမ်းအေးခြင်း (သန္တိ)၊ ငြိမ်းအေးသောသူ (သန္တော)။


Ettha samaṇoti sammati santacitto bhavatīti samaṇo. Kāritavasena pana kilese sameti upasametīti samaṇoti nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘yaṃ sametīti idaṃ ariyaṃ. Samayatītidha sattāna’’nti dve kāritarūpāni.

ဤစကားရပ်၌ 'သမဏ' ဟူသည်— ငြိမ်းအေး၏၊ ငြိမ်းအေးသော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမဏ' (ရဟန်း) ဟု ခေါ်၏။ ကာရိတ်စွမ်းအားဖြင့်မူကား ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်၏၊ သက်သာရာရစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမဏ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုပုံကို မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'ယံ သမေတီတိ ဣဒံ အရိယံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သမယတီဓ သတ္တာနံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ကာရိတ်ရုပ် နှစ်မျိုးရှိ၏။


Samu khede nirodhe ca. Khedo. Kilamanaṃ. Nirodho abhāvagamanaṃ. Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati. Aggi sammati. Santo.

သမုဓာတ်သည် ပင်ပန်းခြင်း (ခေဒ) နှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိရောဓ) အနက်တို့၌လည်း ရှိ၏။ ပင်ပန်းခြင်း (ခေဒ) ဟူသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိရောဓ) ဟူသည် မရှိခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ခရီးရှည်သွားသောသူ၏ ကိုယ်သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၏ (သမ္မတိ)။ မီးသည် ငြိမ်း၏ (သမ္မတိ)။ ငြိမ်းပြီးသော (သန္တော)။


Santasaddo ‘‘dīghaṃ santassa yojana’’ntiādīsu kilantabhāve āgato. ‘‘Ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā’’tiādīsu niruddhabhāve. ‘‘Adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto’’tiādīsu santañāṇagocaratāyaṃ. ‘‘Upasantassa sadā satīmato’’tiādīsu kilesavūpasame. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’tiādīsu sādhūsu. ‘‘Pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu atthibhāve. Etthetaṃ vuccati –

"သန္တ" ဟူသော ပုဒ်သည် "ဒိဃံ သန္တဿ ယောဇနံ" စသည်တို့၌ ပင်ပန်းသော အဖြစ် (ကိလန္တဘာဝ) ၌ လာ၏။ "အယဉ္စ ဝိတက္ကော အယဉ္စ ဝိစာရော သန္တာ ဟောန္တိ သမိတာ" စသည်တို့၌ ချုပ်ငြိမ်းသော အဖြစ် (နိရုဒ္ဓဘာဝ) ၌ လာ၏။ "အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော ဂမ္ဘီရော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော သန္တော ပဏီတော" စသည်တို့၌ ငြိမ်သက်သော ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာအဖြစ် (သန္တဉာဏဂေါစရတာ) ၌ လာ၏။ "ဥပသန္တဿ သဒါ သတီမတော" စသည်တို့၌ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း (ကိလေသဝူပသမ) ၌ လာ၏။ "သန္တော ဟဝေ သဗ္ဘိ ပဝေဒယန္တိ" စသည်တို့၌ သူတော်ကောင်း (သာဓု) တို့၌ လာ၏။ "ပဉ္စိမေ ဘိက္ခဝေ မဟာစောရာ သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ" စသည်တို့၌ ရှိသော အဖြစ် (အတ္ထိဘာဝ) ၌ လာ၏။ ထိုအနက်နှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Kilantatte [Pg.237] niruddhatte, santadhīgocarattane;

Kilesūpasame ceva, atthibhāve ca sādhusu;

Imesu chasu ṭhānesu, santasaddo panāgato’’ti.

"သန္တသဒ္ဒါသည် ပင်ပန်းသည်၏အဖြစ်၊ ချုပ်ငြိမ်းသည်၏အဖြစ်၊ ငြိမ်သက်သော ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာဖြစ်သည်၏အဖြစ်၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ရှိသည်၏အဖြစ်၊ သူတော်ကောင်းတို့၌ဟူသော ဤနေရာခြောက်ခုတို့၌ လာ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။


Damu damane. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. Kārite ‘‘cittaṃ dameti, damayatī’’ti rūpāni.

"ဒမု" ဓာတ်သည် ဆုံးမခြင်း (ဒမန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဒမ္မတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ဒန္တော၊ ဒမော၊ ဒမနံ" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကာရိုက် (စေခိုင်းခြင်း) အနက်၌ "စိတ္တံ ဒမေတိ၊ ဒမယတိ" ဟူသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto. Vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti ettha hi indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti ettha paññā ‘‘damo’’ti vuttā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti ettha uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti vuttaṃ. ‘‘Damupasamenā’’ti ettha khanti ‘‘damo’’ti vuttā. Iccevaṃ –

ထိုပုဒ်တို့တွင် "ဒမ" ဟူသည် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း (ဣန္ဒြိယသံဝရ) စသည်တို့၏ အမည် ဖြစ်၏။ "သစ္စေန ဒန္တော ဒမသာ ဥပေတော။ ဝေဒန္တဂူ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းကို "ဒမ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ယဒိ သစ္စာ ဒမာ စာဂါ၊ ခန္တျာ ဘိယျောဓ ဝိဇ္ဇတိ" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပညာကို "ဒမ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဒါနေန ဒမေန သံယမေန သစ္စဝဇ္ဇေန" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဥပုသ်စောင့်ခြင်း (ဥပေါသထကမ္မ) ကို "ဒမ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဒမုပသမေန" ဟူသော ဤပါဠိ၌ သည်းခံခြင်း (ခန္တိ) ကို "ဒမ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် -


‘‘Indriyasaṃvaro paññā, khanti cāpi uposatho;

Ime atthā pavuccanti, damasaddena sāsane’’ti.

"သာသနာတော်၌ ဒမသဒ္ဒါဖြင့် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း၊ ပညာ၊ သည်းခံခြင်းနှင့် ဥပုသ်စောင့်ခြင်း ဟူသော ဤအနက်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏" ဟု (ဆိုအပ်၏)။


Yā gatipāpuṇesu. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yāyanto. Yāyantamanuyāyati. Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā iccādīni.

"ယာ" ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ)၊ ရောက်ခြင်း (ပါပုဏ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ "ယာယတိ၊ ယာယန္တိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ပရိယာယော" ဟု ဖြစ်၏။ "ယာယမာနော မဟာရာဇာ၊ အဒ္ဒါ သီဒန္တရေ နဂေ။ ယာယန္တော။ ယာယန္တမနုယာယတိ။ ယာတာနုယာယီ။ ယာယိတုံ၊ ယာယိတွာ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha pariyāyasaddassa atthuddhāro vuccate, pariyāyasaddo vāradesanākāraṇesu samantato gantabbaṭṭhāne ca sadise ca vattati. ‘‘Kassa nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu hi vāre vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotinaṃ dhārehī’’tiādīsu desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho te rājañña pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu [Pg.238] kāraṇe. ‘‘Pariyāyapatho’’tiādīsu samantato gantabbaṭṭhāne. ‘‘Kopasaddo khobhapariyāyo’’tiādīsu sadise vattati. Iccevaṃ –

ဤနေရာ၌ "ပရိယာယ" သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်အံ့ - ပရိယာယသဒ္ဒါသည် အလှည့် (ဝါရ)၊ ဒေသနာ၊ အကြောင်း (ကာရဏ)၊ ထက်ဝန်းကျင် သွားအပ်သော အရပ် (သမန္တတော ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာန) နှင့် တူသော အရာ (သဒိသ) တို့၌ ဖြစ်၏။ "ကဿ နု ခေါ အာနန္ဒ အဇ္ဇ ပရိယာယော ဘိက္ခုနိယော ဩဝါဒိတုံ" စသည်တို့၌ အလှည့် (ဝါရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "မဓုပိဏ္ဍိကပရိယာယောတိနံ ဓာရေဟိ" စသည်တို့၌ ဒေသနာ အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဣမိနာပိ ခေါ တေ ရာဇည ပရိယာယေန ဧဝံ ဟောတု" စသည်တို့၌ အကြောင်း (ကာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ပရိယာယပထော" စသည်တို့၌ ထက်ဝန်းကျင် သွားအပ်သောအရပ် အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ကောပသဒ္ဒေါ ခေါဘပရိယာယော" စသည်တို့၌ တူသော အရာ (သဒိသ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Pariyāyaravo vāra-desanākāraṇesu ca;

Samantatova gantabba-ṭṭhāne ca sadise siyā.

"ပရိယာယသဒ္ဒါသည် အလှည့်၊ ဒေသနာ၊ အကြောင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ ထက်ဝန်းကျင် သွားအပ်သောအရပ်၌လည်းကောင်း၊ တူသော အရာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏" (ဟု ဆိုအပ်၏)။


Ri vasane. Riyati.

"ရိ" ဓာတ်သည် နေထိုင်ခြင်း (ဝသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ရိယတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။


Vilī vilīnabhāve. Sappi vilīyati. Kārite vilāpayati.

"ဝိလီ" ဓာတ်သည် အရည်ပျော်ခြင်း (ဝိလီနဘာဝ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သပ္ပိ ဝိလီယတိ" (ထောပတ်သည် အရည်ပျော်၏) ဟု ပုဒ်တည်၏။ ကာရိုက်၌ "ဝိလာပယတိ" ဟု ရှိ၏။


Vā gatigandhanesu. Vāyati. Vāyo, vāto.

"ဝါ" ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ)၊ အနံ့ထုတ်လွှတ်ခြင်း (ဂန္ဓန) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ "ဝါယတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ဝါယော၊ ဝါတော" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Sivu tantasantāne. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ, sibbanto. Kārite – sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati.

"သိဝု" ဓာတ်သည် အပ်ချည်မျှင်ဖြင့် ချုပ်စပ်ခြင်း (တန္တသန္တာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သိဗ္ဗတိ၊ သံသိဗ္ဗတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "သိဗ္ဗံ၊ သိဗ္ဗန္တော" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကာရိုက်၌ "သိဗ္ဗေတိ၊ သိဗ္ဗယတိ၊ သိဗ္ဗာပေတိ၊ သိဗ္ဗာပယတိ" ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။


Sivu gatisosanesu. Sibbati.

"သိဝု" ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ)၊ ခြောက်သွေ့ခြင်း (သောသန) အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ "သိဗ္ဗတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။


Dhivu khivu nidassane. Dhibbati. Khibbati.

"ဓိဝု" ဓာတ်၊ "ခိဝု" ဓာတ်တို့သည် ညွှန်ပြခြင်း (နိဒဿန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဓိဗ္ဗတိ။ ခိဗ္ဗတိ" ဟု ပုဒ်တည်ကုန်၏။


Sā tanukaraṇe. Siyati, siyanti.

"သာ" ဓာတ်သည် ပါးလွှာအောင်ပြုခြင်း၊ သေးငယ်အောင်ပြုခြင်း (တနုကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သိယတိ၊ သိယန္တိ" ဟု ပုဒ်တည်ကုန်၏။


Sā antakammani. Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasanti hi vuttaṃ.

"သာ" ဓာတ်သည် အဆုံးပြုခြင်း (အန္တကမ္မ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သိယတိ" (အကြွင်းမရှိ ကုန်စေအပ်၏)၊ မာနကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပစ်သောကြောင့် အရဟတ္တမဂ်ကို "မာနသ" ဟု ဆိုအပ်၏ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။


Sā assādane. Rasaṃ sāyati. Sāyitaṃ, sāyanaṃ.

"သာ" ဓာတ်သည် မြည်းစမ်းခြင်း (အဿာဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ရသံ သာယတိ" (အရသာကို မြည်းစမ်း၏) ဟု ပုဒ်တည်၏။ "သာယိတံ၊ သာယနံ" ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။


Si pāṇippasave. Sūyati, pasūyati. Pasūtā gāvī.

"သိ" ဓာတ်သည် သတ္တဝါတို့၏ မွေးဖွားခြင်း (ပါဏိပ္ပသဝ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သူယတိ၊ ပသူယတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ပသူတာ ဂါဝီ" (သားဖွားပြီးသော နွားမ) ဟု ဖြစ်၏။


Kusu haraṇadittīsu. Kusayati.

"ကုသု" ဓာတ်သည် ဆောင်ယူခြင်း (ဟရဏ)၊ တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ "ကုသယတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။


Silisa āliṅgane. Silissati. Sileso.

"သိလိသ" ဓာတ်သည် ဖက်ယမ်းခြင်း (အာလိင်္ဂန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သိလိဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "သိလေသော" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Kilisa upatāpe. Kilissati, saṃkilissati. Kileso, saṃkileso. Ikāralope klissati kleso [Pg.239] iccādīni. Apica malīnatāpi kilisasaddena vuccati, kiliṭṭhavatthaṃ paridahati. ‘‘Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā’’tiādīsu dhātūnaṃ anekatthatāya.

"ကိလိသ" ဓာတ်သည် ပူပန်စေခြင်း (ဥပတာပ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ကိလိဿတိ၊ သံကိလိဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ကိလေသော၊ သံကိလေသော" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ဣ' အက္ခရာကို ချေပါက "က္လိဿတိ၊ က္လေသော" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ညစ်နွမ်းသော အဖြစ် (မလီနတာ) ကိုလည်း ကိလိသသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ "ကိလိဋ္ဌဝတ္ထံ ပရိဒဟတိ" (ညစ်နွမ်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ဓာတ်တို့၏ အနက်များစွာ ရှိသောကြောင့် "စိတ္တေန သံkိလိဋ္ဌေန၊ သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ" စသည်တို့၌ (အပြားအားဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်၏)။


Masa appībhāve khamāyañca. Massati.

"မသ" ဓာတ်သည် မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း (အပ္ပီဘာဝ)၊ သည်းခံခြင်း (ခမာ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ "မဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။


Līsa appībhāve. Lissati. Leso. ‘‘Lisa lesane’’tipi paṭhanti ācariyā.

"လီသ" ဓာတ်သည် မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း (အပ္ပီဘာဝ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "လိဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "လေသော" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဆရာတို့သည် "လိသ လေသနေ" ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏။


Tasa pipāsāyaṃ. Tassati, paritassati. Paritassanā, tasiṇā, tasito.

"တသ" ဓာတ်သည် ရေငတ်ခြင်း (ပိပါသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "တဿတိ၊ ပရိတဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ပရိတဿနာ၊ တသိဏာ၊ တသိတော" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Dusa dosane. Dussati. Doso, dosanaṃ, dosito.

"ဒုသ" ဓာတ်သည် ပြစ်မှားခြင်း (ဒေါသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဒုဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ဒေါသော၊ ဒေါသနံ၊ ဒေါသိတော" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Dusa appītiyaṃ. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho, paduṭṭho, dūsako, dūsito, dūsanā.

"ဒုသ" ဓာတ်သည် မနှစ်သက်ခြင်း (အပ္ပီတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဒုဿတိ၊ ပဒုဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ဒေါသော၊ ပဒေါသော၊ ဒုဋ္ဌော၊ ပဒုဋ္ဌော၊ ဒူသကော၊ ဒူသိတော၊ ဒူသနာ" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Asu khepe. Khepo khipanaṃ. Assati. Nirassatiādiyati ca dhammaṃ. Issāso.

"အသု" ဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်း (ခေပ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခေပ ဟူသည် ပစ်လွှတ်ခြင်းတည်း။ "အဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "နိရဿတိ" (စွန့်ပယ်၏)၊ တရားတော်ကို ခံယူ၏။ "ဣဿာသော" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha ca nirassatīti chaḍḍeti satthāraṃ tathā dhammakkhānādīni. Issāsoti usuṃ assati khipatīti issāso, dhanuggaho.

ဤနေရာ၌ "နိရဿတိ" ဟူသည် ဆရာသမားကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ တရားတော် ဟောကြားခြင်း စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း စွန့်ပစ်၏ဟု ဆိုလို၏။ "ဣဿာသော" ဟူသည် မြားကို ပစ်လွှတ်တတ်သောကြောင့် "ဣဿာသ" မည်၏၊ လေးသမား (ဓနုဂ္ဂဟ) တည်း။


Yasu payatane. Yassati. Niyasakammaṃ.

"ယသ" ဓာတ်သည် အားထုတ်ခြင်း (ပယတန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ယဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "နိယသကမ္မံ" ဟု ဖြစ်၏။


Ettha ca yena vinayakammena ‘‘nissāya te vatthabba’’nti niyassiyati bhajāpiyatīti niyaso bālaṃ, taṃ niyasakammaṃ nāma. ‘‘Karohi me yakkha niyasakamma’’nti ettha pana niggahakammaṃ niyasakammaṃ nāma.

ဤနေရာ၌ "သင့်အား မှီ၍ နေထိုင်အပ်၏" ဟူသော မည်သည့် ဝိနည်းကံဖြင့် မိုက်သောသူကို နှိမ်ချအပ်သနည်း၊ ထိုကံကို "နိယသကံ" (နိဿယကံ) မည်၏။ "ကရောဟိ မေ ယက္ခ နိယသကမ္မံ" ဟူသော ဤပါဠိ၌မူ နှိမ်နင်းခြင်းကံ (နိဂ္ဂဟကမ္မ) ကို "နိယသကမ္မ" မည်၏။


Bhassa bhassane. Bhassati. Bhassaṃ, bhassakārako.

"ဘဿ" ဓာတ်သည် စကားပြောခြင်း (ဘဿန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဘဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ဘဿံ၊ ဘဿကာရကော" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Vasa sadde. Sakuṇo vassati. Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati. Maṇḍūko vassati.

"ဝသ" ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း (သဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သကုဏော ဝဿတိ" (ငှက်သည် မြည်၏)၊ "အဓမော မိဂဇာတာနံ၊ သိင်္ဂါလော တာတ ဝဿတိ" (အဖ... သားရဲတို့တွင် အယုတ်ညံ့ဆုံးဖြစ်သော မြေခွေးသည် အော်ဟစ်မြည်တမ်း၏)၊ "မဏ္ဍူကော ဝဿတိ" (ဖားသည် အော်မြည်၏) ဟု ပုဒ်တည်ကုန်၏။


Nasa [Pg.240] adassane. Nassanadhammaṃ nassati. Panassati. Vinassati. Nassa vasali, cara pire vinassa. Naṭṭho, vinaṭṭho. Kārite – nāseti, nāsayati.

"နသ" ဓာတ်သည် ပျောက်ကွယ်ခြင်း (အဒဿန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိသော အရာသည် "နဿတိ" (ပျက်စီး၏)။ "ပနဿတိ၊ ဝိနဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "နဿ ဝသလိ၊ စရ ပိရေ ဝိနဿ" (ဖျက်ဆီးတတ်သော သူယုတ်၊ သွားလော့၊ ပျက်စီးလော့) ဟု ဖြစ်၏။ "နဋ္ဌော၊ ဝိနဋ္ဌော" ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာရိုက်၌ "နာသေတိ၊ နာသယတိ" ဟု ဖြစ်၏။


Susa sosane. Paṇṇaṃ sussati. Kārite – vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati. Kamme – vātena paṇṇaṃ sosiyati. Bhāve kriyāpadamappasiddhaṃ. Soso, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ. Sussaṃ, sussanto. Sussamāno dahado.

"သုသ" ဓာတ်သည် ခြောက်သွေ့ခြင်း (သောသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ပဏ္ဏံ သုဿတိ" (သစ်ရွက်သည် ခြောက်သွေ့၏) ဟု ပုဒ်တည်၏။ ကာရိုက်၌ "ဝါတော ပဏ္ဏံ သောသေတိ၊ သောသယတိ" (လေသည် သစ်ရွက်ကို ခြောက်သွေ့စေ၏) ဟု ရှိ၏။ ကံ၌ "ဝါတေန ပဏ္ဏံ သောသိယတိ" (လေကြောင့် သစ်ရွက်သည် ခြောက်သွေ့စေအပ်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ဘာဝ၌ ကြိယာပုဒ်သည် မထင်ရှား (အသုံးနည်း) ၏။ "သောသော၊ သုက္ခံ ကဋ္ဌံ" (ခြောက်သွေ့သော သစ်သား)၊ "သုဿံ၊ သုဿန္တော။ သုဿမာနော ဒဟဒေါ" (ခြောက်သွေ့နေသော အိုင်) ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tusa tuṭṭhiyaṃ. Tussati, santussati. Santuṭṭhi, santoso, tosanaṃ, tuṭṭhabbaṃ, tussitabbaṃ, tusitā. Kārite ‘‘toseti’’ iccādīni.

"တုသ" ဓာတ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (တုဋ္ဌိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "တုဿတိ၊ သန္တုဿတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "သန္တုဋ္ဌိ၊ သန္တောသော၊ တောသနံ၊ တုဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တုဿိတဗ္ဗံ၊ တုသိတာ" ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာရိုက်၌ "တောသေတိ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Hā parihāniyaṃ. Hāyati, parihāyati. Hāyanti tattha vaḷavā. Bhāve ‘‘bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatī’’ti ca ‘‘rāgo pahīyatī’’ti ca rūpaṃ. Kamme kriyāpadamappasiddhaṃ. ‘‘Rāgo pahīyatī’’ti idaṃ pana ‘‘hā cāge’’ti vuttassa bhūvādigaṇikadhātussa rūpaṃ ‘‘rāgaṃ pajahatī’’ti kattupadassa dassanato.

"ဟာ" ဓာတ်သည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (ပရိဟာနိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဟာယတိ၊ ပရိဟာယတိ" ဟု ပုဒ်တည်၏။ "ဟာယန္တိ တတ္ထ ဝဠဝါ" ဟု ဖြစ်၏။ ဘာဝ၌ "ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ လောမဟံသော ဝါ၊ သော ပဟီယိဿတိ" (ကြောက်ရွံ့ခြင်း သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြက်သီးထခြင်းသည် ကင်းပျောက်လတ္တံ့) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရာဂေါ ပဟီယတိ" (ရာဂသည် ကင်းပျောက်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ရုပ်ရှိ၏။ ကံ၌ ကြိယာပုဒ်သည် မထင်ရှားပေ။ "ရာဂေါ ပဟီယတိ" ဟူသော ဤရုပ်သည် "ဟာ စာဂေ" ဟု ဆိုအပ်သော ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏၊ "ရာဂံ ပဇဟတိ" ဟု ကတ္တုပုဒ်ကို ပြရာသောကြောင့် ဖြစ်၏။


Naha bandhane. Nayhati. Upanayhati. Sannayhati. Sannāho. Sannaddho.

"နဟ" ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်း (ဗန္ဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "နယှတိ၊ ဥပနယှတိ၊ သန္နယှတိ" ဟု ပုဒ်တည်ကုန်၏။ "သန္နာဟော၊ သန္နဒ္ဓေါ" ဟူသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Muha vecitte. Muyhati, sammuyhati, pamuyhati. Moho, pamoho. Mūḷho. Momūho puriso. Momūhaṃ cittaṃ. Kārite – moheti. Pamohako. Ettha ca momūhoti avisadatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.

'မုဟ' ဓာတ်သည် တွေဝေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Muyhati (တွေဝေ၏)၊ sammuyhati (ကောင်းစွာတွေဝေ၏)၊ pamuyhati (အလွန်တွေဝေ၏)။ Moho (တွေဝေခြင်း)၊ pamoho (အလွန်တွေဝေခြင်း)။ Mūḷho (တွေဝေသောသူ)။ Momūho puriso (အလွန်တွေဝေသော ယောက်ျား)။ Momūhaṃ cittaṃ (အလွန်တွေဝေသော စိတ်)။ ကာရိုက်အနက်၌ — moheti (တွေဝေစေ၏)၊ pamohako (တွေဝေစေတတ်သောသူ)။ ဤ၌လည်း 'မောမူဟ' ဟူသည် မရှင်းလင်းမထင်ရှားသောကြောင့် တွေဝေသောသူ (သို့မဟုတ်) အလွန်အမင်းတွေဝေသောသူ (mahāmūḷha) ဟု အနက်ရ၏။


Saha suha sattiyaṃ. Sayhati. Suyhati.

'သဟ' ဓာတ်၊ 'သုဟ' ဓာတ်တို့သည် စွမ်းနိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Sayhati (စွမ်းနိုင်၏ / သည်းခံနိုင်၏)၊ suyhati (စွမ်းနိုင်၏ / သည်းခံနိုင်၏)။


Nhā [Pg.241] soceyye. Nhāyati, appakkharānaṃ bahubhāve nahāyati. Nahāyitvā, nhāyitvā. Nahānaṃ, nhānaṃ. Sīsaṃ nhāto. Ettha ca sīsaṃ nhātoti sīsaṃ dhovitvā nhātoti attho gahetabbo porāṇehi anumatattā.

Nhā ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်း (ရေချိုးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Nhāyati ဟု ရှိ၏။ အက္ခရာနည်းသော အဖြစ်မှ များသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော် nahāyati ဟု ဖြစ်၏။ Nahāyitvā, nhāyitvā (ရေချိုး၍)။ Nahānaṃ, nhānaṃ (ရေချိုးခြင်း)။ Sīsaṃ nhāto (ဦးခေါင်း ဆေးကြော၍ ရေချိုးသောသူ)။ ဤ၌လည်း ‘‘sīsaṃ nhāto’’ ဟူသည် ဦးခေါင်းကို ဆေးကြော၍ ရေချိုးသည်ဟူသော အနက်ကို ရှေးဆရာမြတ်တို့ သဘောတူ ခွင့်ပြုထားသောကြောင့် ယူအပ်၏။


Siniha pītiyaṃ. Siniyhati. Sinehako, sinehito, siniddho. Putte sineho ajāyatha. Ikāralopena sneho. Tathā hi ‘‘nisnehamabhikaṅkhāmī’’ti pāḷi dissati.

Siniha ဓာတ်သည် ချစ်ခြင်း (ပီတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Siniyhati ဟု ဖြစ်၏။ Sinehako (ချစ်တတ်သူ)၊ sinehito (ချစ်အပ်သောသူ/စေးပျစ်သောသူ)၊ siniddho (စေးပျစ်သောသူ/ချစ်ခင်သောသူ)။ Putte sineho ajāyatha (သား၌ ချစ်ခြင်း ဖြစ်၏)။ 'ိ' (ဣကာရ) ချေခြင်းဖြင့် sneho ဟု ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘nisnehamabhikaṅkhāmī’’ ဟူ၍ ပါဠိတော် တွေ့ရသည်။


Viriḷa lajjāyaṃ codane ca. Viriḷito. Lajjāvasena attho pasiddho, na codanāvasena. Tathā hi ‘‘viriḷitoti lajjito’’ti atthasaṃvaṇṇakā garū vadanti ‘‘lajjanākārappatto’’ti ca.

Viriḷa ဓာတ်သည် ရှက်ခြင်း၊ တိုက်တွန်းခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Viriḷito ဟု ရှိ၏။ ရှက်ခြင်းအနက်ဖြင့်သာ အနက်ထင်ရှား၏၊ တိုက်တွန်းခြင်းအနက်ဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း အဋ္ဌကထာဆရာကြီးတို့က ‘‘viriḷito ဟူသည် ရှက်အပ်သောသူ’’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘‘ရှက်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူ’’ ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။


Divādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ငါသည် မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ ဤမျှလောက် ပြသခဲ့ပြီ။ အခြားသော သုတ် (ကျမ်းစာ) တို့၌လည်း ကြည့်ရှု၍ သင့်လျော်သော အနက်တို့ကို မှတ်သားကြကုန်လော့။


Divādigaṇoyaṃ.

ဤသည်မှာ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းတည်း။


Svādigaṇika

သွာဒိဂိုဏ်းဝင်။


Su savane. ‘‘Suṇoti, suṇāti. Suṇiṃsu. Paṭissuṇi, paṭissuṇiṃsu. Assosi, assosuṃ. Paccassosi, paccassosuṃ’’ iccādīni, ‘‘suṇissati, sossati’’ iccādīni ca bhavanti. Abbhāsavisaye ‘‘sussūsati, sussūsā’’ iccādīni. Anabbhāsavisaye – sāvako, soto, suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, suyyamāno, savanaṃ, sutaṃ. Asuyitthāti vā sutaṃ. Sutavā, sotaṃ, soṇo, suṇituṃ, sotuṃ. Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna. Kārite – sāveti, sāvayati. Kamme – saddo suyyati, sūyati ca. Bhāve padarūpamappasiddhaṃ.

Su ဓာတ်သည် ကြားရခြင်း (နားထောင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘Suṇoti, suṇāti (ကြား၏/နားထောင်၏)။ Suṇiṃsu (ကြားကြကုန်ပြီ)။ Paṭissuṇi (ဝန်ခံပြီ)၊ paṭissuṇiṃsu (ဝန်ခံကြကုန်ပြီ)။ Assosi (ကြားပြီ)၊ assosuṃ (ကြားကြကုန်ပြီ)။ Paccassosi (ပြန်လည်ဝန်ခံပြီ)၊ paccassosuṃ (ပြန်လည်ဝန်ခံကြကုန်ပြီ)’’ စသည်တို့နှင့် ‘‘suṇissati, sossati (ကြားလတ္တံ့)’’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓာတ်ထပ်ခြင်း (အဗ္ဘာသ) အရာ၌ ‘‘sussūsati (နာလို၏)၊ sussūsā (နာလိုခြင်း/ရိုသေစွာ နားထောင်ခြင်း)’’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓာတ်မထပ်ခြင်း (အနဗ္ဘာသ) အရာ၌ – sāvako (ကြားနာတတ်သော တပည့်)၊ soto (နား/ရေအလျဉ်)၊ suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno (ကြားလျက်ရှိသော)၊ suyyamāno (ကြားအပ်ဆဲဖြစ်သော)၊ savanaṃ (ကြားခြင်း)၊ sutaṃ (ကြားအပ်သော/သင်ယူအပ်သော) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ‘‘asuyittha (ကြားအပ်ပြီ)’’ ဟူသော အနက်ကြောင့် sutaṃ ဟု ဖြစ်၏။ Sutavā (ကြားဖူးသူ/အကြားအမြင်များသူ)၊ sotaṃ (နား/ရေအလျဉ်)၊ soṇo (ခွေး)၊ suṇituṃ, sotuṃ (ကြားခြင်းငှာ)။ Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna (ကြား၍)။ ကာရိတ်အရာ၌ – sāveti, sāvayati (ကြားစေ၏)။ ကံအရာ၌ – saddo suyyati, sūyati (အသံကို ကြားရ၏)။ ဘာဝအရာ၌ ပုဒ်အသွင်သဏ္ဌာန်သည် ထင်ရှားခြင်းမရှိပေ။


Tattha [Pg.242] sāvakoti antevāsiko, so duvidho āgatapphalo anāgatapphalo ca, tattha āgatapphalo savanante ariyāya jātiyā jātoti ‘‘sāvako’’ti vuccati, itaro garūnaṃ ovādaṃ suṇātīti ‘‘sāvako’’ti. Sāvako, antevāsiko, sissoti pariyāyā.

ထိုစကားရပ်၌ sāvako ဟူသည် တပည့် (antevāsiko) ဖြစ်၏။ ထိုတပည့်သည် ရောက်ပြီးသော အရဟတ္တဖိုလ်ရှိသောသူ (āgatapphalo) နှင့် မရောက်သေးသော အရဟတ္တဖိုလ်ရှိသောသူ (anāgatapphalo) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ရောက်ပြီးသော ဖိုလ်ရှိသောသူသည် တရားနာခြင်း၏အဆုံး၌ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ‘‘sāvako’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အခြားတစ်ပါးသောသူသည် ဆရာတို့၏ ဆုံးမဩဝါဒကို နာယူတတ်သောကြောင့် ‘‘sāvako’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Sāvako, antevāsiko, sisso တို့သည် ပရိယာယ်ပုဒ် (အဓိပ္ပာယ်တူပုဒ်) များ ဖြစ်ကြသည်။


Ettha sutasaddassa atthuddhāraṃ vadāma saddhiṃ sotasaddassa atthuddhārena. Sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca anupapadena, sutasaddo ca –

ဤ၌ suta သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြခြင်းကို sota သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြခြင်းနှင့်တကွ ပြဆိုပါအံ့။ suta သဒ္ဒါသည် ဥပသာရနှင့်တကွဖြစ်စေ၊ ဥပသာရမရှိဘဲဖြစ်စေ၊ ဥပပဒမရှိဘဲဖြစ်စေ ရှိတတ်၏။ ထို့ပြင် suta သဒ္ဒါသည် —


Gamane vissute tinte, niyogo’pacitepi ca;

Sadde ca sotadvārānu-sārañātesu dissati.

သွားခြင်း၊ ကျော်စောခြင်း၊ စိုစွတ်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း (ယှဉ်ခြင်း)၊ ဆည်းပူးခြင်း၊ အသံ၊ နားတံခါးအစဉ်အတိုင်း သိအပ်သောတရား ဟူသော အနက်တို့၌ (suta သဒ္ဒါကို) တွေ့ရ၏။


Tathā hi ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu tintassāti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu sotadvārānusāraviññātadhammadharoti attho.

ထို့ကြောင့်ပင် ‘‘senāya pasuto’’ စသည်တို့၌ သွားသောသူ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘‘Sutadhammassa passato’’ စသည်တို့၌ ကျော်စောသော တရားရှိသောသူ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassa’’ စသည်တို့၌ စိုစွတ်သော (ရာဂစိတ်ဖြင့် ရွှဲစိုသော) ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’ စသည်တို့၌ အားထုတ်အပ်သော (ယှဉ်အပ်သော) ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’’ စသည်တို့၌ ဆည်းပူးအပ်သော ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ’’ စသည်တို့၌ အသံ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’ စသည်တို့၌ သောတဒွါရ အစဉ်အတိုင်း သိအပ်သော တရားကို ဆောင်ထားသောသူ ဟူ၍ အနက်ရ၏။


Sotasaddopi anekatthappabhedo. Tathā hesa –

Sota သဒ္ဒါသည်လည်း အထူးထူးသော အနက်အပြား ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ပြဆိုအပ်၏ –


Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati;

Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.

အသားနား၊ သောတဝိညာဉ်၊ ဉာဏ်၊ တဏှာစသည်၊ ရေအလျဉ်၊ အရိယာမဂ်၊ စိတ်အစဉ် ဟူသော အနက်တို့၌ (sota သဒ္ဒါကို) တွေ့ရ၏။


‘‘Sotāyatanaṃ[Pg.243], sotadhātu, sotindriya’’ntiādīsu sotasaddo maṃsasote dissati, ‘‘sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti, yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu cittasantatiyanti.

‘‘Sotāyatanaṃ, sotadhātu, sotindriyaṃ’’ စသည်တို့၌ sota သဒ္ဒါသည် အသားနား (သောတပသာဒ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Sotena saddaṃ sutvā’’ စသည်တို့၌ သောတဝိညာဉ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’ စသည်တို့၌ ဉာဏ်မျက်စိ/ဉာဏ်နား (ဉာဏ်သောတ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ...’’ အစရှိသည်ဖြင့် ‘‘တဏှာရေအလျဉ်၊ ဒိဋ္ဌိရေအလျဉ်၊ ကိလေသာရေအလျဉ်၊ ဒုစရိုက်ရေအလျဉ်၊ အဝိဇ္ဇာရေအလျဉ်’’ ဟု ပြဆိုအပ်သော တရားငါးပါးတို့၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānaṃ’’ စသည်တို့၌ ရေအလျဉ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’ စသည်တို့၌ အရိယာမဂ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti...’’ စသည်တို့၌ စိတ်အစဉ် (ဝိညာဉ်အစဉ်) အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Soṇoti sunakho. So hi sāmikassa vacanaṃ suṇātīti soṇoti vuccati.

Soṇo ဟူသည် ခွေးဖြစ်၏။ ထိုခွေးသည် သခင်၏ စကားကို နားထောင်တတ်သောကြောင့် soṇo ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Imāni tadabhidhānāni –

ဤသည်တို့ကား ထိုခွေး၏ အမည်နာမ (ပရိယာယ်သဒ္ဒါ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏ –


Sunakho sārameyyo ca, suṇo sūno ca kukkuro;

Soṇo svāno suvāno ca, sāḷuro migadaṃsano.

Sunakha၊ sārameyya၊ suṇa၊ sūna၊ kukkura၊ soṇa၊ svāna၊ suvāna၊ sāḷura၊ migadaṃsana (ဟူသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။


Sā sunidhāti’me saddā, pumānesu pavattare;

Sunakhī kukkurī sī’ti, ime itthīsu vattare.

Sā၊ sunidha အစရှိသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ပုလ္လိင် (အထီး) တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Sunakhī၊ kukkurī၊ sī အစရှိသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဣတ္ထိလိင် (အမ) တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။


Sunakhā sārameyyāti, ādi bahuvaco pana;

Pavattati pumitthīsu, aññatrāpi ayaṃ nayo;

Sunakhā၊ sārameyyā အစရှိသော ဗဟုဝုစ်ပုဒ်တို့သည် အထီး၊ အမ နှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသော နေရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း မှတ်အပ်၏။


Kukkuroti [Pg.244] ayaṃ tattha, bālakāle ravena ve;

Mahallakepi sunakhe, rūḷhiyā sampavattati.

ထိုခွေးတို့တွင် kukkura ဟူသော သဒ္ဒါသည် ငယ်ရွယ်သောအခါ၌ အော်မြည်သံကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးသော ခွေးတို့၌လည်း ရူဠှီ (ခေါ်ဝေါ်မြဲ ဝေါဟာရ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Tathā hi aṭṭhakathācariyā kukkurajātake ‘‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’’tiimasmiṃpadese evamatthaṃ vaṇṇayiṃsu ‘‘ye kukkurāti ye sunakhā. Yathā hi taruṇopi passāvo pūtimuttanti tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’ti, komalāpi gaḷācīlatā ‘pūtilatā’ti, suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘pūtikāyo’ti vuccati, evameva vassasatikopi sunakho ‘kukkuro’ti vuccati, tasmā mahallakā kāyūpapannāpi te ‘kukkurā’tveva vuttā’’ti.

ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တို့သည် ကုက္ကုရဇာတ်၌ ‘‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’’ ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ ဤသို့ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြ၏ – ‘‘ye kukkurā ဟူသည် အကြင်ခွေးတို့တည်း။ ဥပမာသော်ကား နုပျိုသော နွားငယ်၏ ဆီးသည်လည်း ‘ပူတိမုတ္တ’ (ကျင်ငယ်ပုပ်) ဟု ခေါ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုနေ့၌ပင် မွေးဖွားသော မြေခွေးသည်လည်း ‘ဇရသိင်္ဂါလ’ (မြေခွေးအို) ဟု ခေါ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နုနယ်သော ဆင်တုံးမနွယ်သည်လည်း ‘ပူတိလတာ’ (နွယ်ပုပ်) ဟု ခေါ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေအဆင်းရှိသော ကိုယ်သည်လည်း ‘ပူတိကာယ’ (ပုပ်စပ်သောကိုယ်) ဟု ခေါ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အနှစ်တစ်ရာရှိသော ခွေးကိုလည်း ‘kukkura’ ဟု ခေါ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ကြီးမားသော ခွေးအိုကြီးများကိုလည်း ‘kukkurā’ ဟူ၍သာ ပြောဆိုအပ်၏’’ ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။


Ki hiṃsāyaṃ. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti.

Ki ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kiṇoti, kiṇāti (ညှဉ်းဆဲ၏)၊ kiṇanti (ညှဉ်းဆဲကြကုန်၏)။


Saka sāmatthiye. Samatthabhāvo sāmatthiyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Asakkhi. Sakkhissati. Sakko. Sakkī.

Saka ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ စွမ်းနိုင်သော အဖြစ်သည် sāmatthiya မည်၏။ သာဓကသော်ကား dakkhiya (ကျွမ်းကျင်သော အဖြစ်) ကဲ့သို့တည်း။ Sakkuṇāti (စွမ်းနိုင်၏)၊ sakkuṇanti (စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏)။ Asakkhi (စွမ်းနိုင်ခဲ့ပြီ)။ Sakkhissati (စွမ်းနိုင်လတ္တံ့)။ Sakko (စွမ်းနိုင်သောသူ/သိကြားမင်း)၊ sakkī (စွမ်းနိုင်သောသူ)။


Ettha sakkoti devarājā. So hi parahitaṃ sakahitañca kātuṃ sakkuṇātīti sakko. Apica sakyakulajāto yo kocipi. Tathā hi ‘‘atha kho mahānāmo sakko’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Bhagavantañca piṅgiyo maṃ sakka samuddharāhīti ālapi. Sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā’’ti vacanamupādāya sabbepi sakyakule jātā ‘‘sakyā’’ti ca ‘‘sākiyā’’ti ca ‘‘sakkā’’ti ca vuccanti. Ettha svādittepi anekassaradhātuto ekova uṇāpaccayo hoti, na ṇu ṇāpaccayāti daṭṭhabbaṃ.

ဤ၌ sakko ဟူသည် နတ်တို့၏မင်း (သိကြားမင်း) ဖြစ်၏။ ထိုသိကြားမင်းသည် သူတစ်ပါးအကျိုးနှင့် မိမိအကျိုးကို စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် sakko မည်၏။ ထို့ပြင် သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ ဖြစ်သောသူ တစ်ဦးဦးကိုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘‘atha kho mahānāmo sakko’’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ပိင်္ဂိယမထေရ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ‘‘maṃ sakka samuddharāhi’’ (အရှင်သာကီဝင်မင်း ဘုရား... ဘုရားတပည့်တော်ကို ကယ်တင်တော်မူပါ) ဟု လျှောက်ထားခဲ့၏။ ‘‘Sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā’’ ဟူသော စကားကို အမှီပြု၍ သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ မွေးဖွားသူ အားလုံးတို့ကို ‘‘sakyā’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘sākiyā’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘sakkā’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤ၌ သွာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သော်လည်း သရများသော ဓာတ်ဖြစ်သောကြောင့် ဏုပစ္စည်း၊ ဏာပစ္စည်းတို့ မဖြစ်ဘဲ ဥဏပစ္စည်း တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Khī [Pg.245] khaye. Khīṇoti. Khīṇāti. Khīṇā jāti. Khīṇo. Ayogā bhūrisaṅkhayo.

Khī ဓာတ်သည် ကုန်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khīṇoti, khīṇāti (ကုန်၏)။ Khīṇā jāti (ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ကုန်ပြီ)။ Khīṇo (ကုန်သောသူ)။ Ayogā bhūrisaṅkhayo (အားထုတ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် အကြားအမြင်ဗဟုသုတသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်၏)။


Ge sadde. Giṇoti, giṇāti.

Ge ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Giṇoti, giṇāti (အသံပြု၏/သီဆို၏)။


Ci caye. Ṇakārassa nakārattaṃ. Pākāraṃ cinoti. Citaṃ kusalaṃ. Ceto puggalo.

Ci ဓာတ်သည် ဆည်းပူးခြင်း (စုဆောင်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဏကာရကို နကာရသို့ ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏ (cinoti စသည်ကဲ့သို့)။ Pākāraṃ cinoti (တံတိုင်းကို စုပုံ၏/တည်ဆောက်၏)။ Citaṃ kusalaṃ (ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်)။ Ceto (စိတ်) သို့မဟုတ် ceto puggalo (ဆည်းပူးတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်)။


Ru upatāpe. Ruṇoti, ruṇāti.

Ru ဓာတ်သည် ပူပန်စေခြင်း (upatāpe) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Ruṇoti, ruṇāti ဟု ရှိ၏။


Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ.

Rādha ဓာတ်၊ Sādha ဓာတ်တို့သည် ကောင်းစွာပြီးမြောက်ခြင်း (saṃsiddhiyaṃ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Rādhuṇāti၊ Sādhuṇāti ဟု ရှိ၏။ Rādhanaṃ၊ Ārādhanaṃ၊ Sādhanaṃ ဟု ရှိ၏။


Pī pītiyaṃ. Pīṇoti, pīṇāti. Pīti, piyo.

Pī ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (pītiyaṃ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pīṇoti, pīṇāti ဟု ရှိ၏။ Pīti, piyo ဟု ရှိ၏။


Apa pāpuṇe sambhu ca. Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Patto. Sabbaññutaṃ satthā patto. Sampatto yamasādhanaṃ. Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti. Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno.

Apa ဓာတ်သည် ရောက်ခြင်း (pāpuṇe) အနက်၌၎င်း၊ Sambhu ရှေ့ရှိသော (sambhu-upapada) အနက်၌၎င်း ဖြစ်၏။ Pāpuṇoti, pāpuṇāti ဟု ရှိ၏။ Patto ဟု ရှိ၏။ Sabbaññutaṃ satthā patto (မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူပြီ)။ Sampatto yamasādhanaṃ (သေမင်း၏ တိုင်းပြည်သို့ ကောင်းစွာရောက်လေပြီ)။ Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti (တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကိုမျှ ကောင်းစွာ မရရှိနိုင်/မတတ်နိုင်)။ Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno (စွမ်းဆောင်နိုင်သော၊ ကောင်းစွာရရှိသော)။


Tattha pattoti pasaddo upasaggo ‘‘pappotī’’ti ettha pasaddo viya. Tathā hi ‘‘patto’’ti ettha pāpuṇīti atthe papubbassa apadhātussa pakāre lutte tapaccayassa dvibhāvo bhavati. Tattha na abhisambhuṇātīti na sampāpuṇāti, na sādhetīti vuttaṃ hoti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် "patto" ဟူသော ပုဒ်၌ 'pa' သဒ္ဒါသည် "pappoti" ဟူသော ပုဒ်၌ 'pa' သဒ္ဒါ ကဲ့သို့ ဥပသဂ် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ "patto" ဟူသော ပုဒ်၌ 'ရောက်ပြီ' ဟူသော အနက်၌ 'pa' ရှေ့ရှိသော 'apa' ဓာတ်၏ 'pa' အက္ခရာကို ချေ၍ 'ta' ပစ္စည်း၏ နှစ်ကြိမ်ဆင့်ခြင်း (dvibhāva) ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "na abhisambhuṇāti" ဟူသည် မရောက်နိုင်၊ မပြီးမြောက်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။


Khipa khepe. Khipuṇāti. Khippaṃ. Khippanti macchapañjaro.

Khipa ဓာတ်သည် ပစ်ချခြင်း (khepe) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khipuṇāti ဟု ရှိ၏။ Khippaṃ (လျင်မြန်စွာ)။ Khippaṃ ဟူသည် ငါးဖမ်းသော မှိုင်းအုပ် (ငါးအုပ်ဆောင်း) ဖြစ်၏။


Āpa byāpane. Āpuṇāti. Āpo.

Āpa ဓာတ်သည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (byāpane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Āpuṇāti ဟု ရှိ၏။ Āpo (ရေ)။


Mi pakkhepane. Minoti. Mitto.

Mi ဓာတ်သည် သွင်းထားခြင်း (pakkhepane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Minoti ဟု ရှိ၏။ Mitto (မိတ်ဆွေ)။


Ettha ca sabbaguyhesu nimiyati pakkhipiyatīti mitto. ‘‘Mitto have sattapadena hotī’’ti vacanaṃ pana vohāravasena vuttaṃ, na atthavasena. Vucceyya ce, yo koci avissāsiko [Pg.246] attano paṭiviruddhopi ca mitto nāma bhaveyya, na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañca pana daṭṭhabbaṃ ‘‘sattapadavītihāramattenapi saha gacchanto saha gacchantassa piyavācānicchāraṇena aññamaññaṃ ālāpasallāpakaraṇamattena mitto nāma hotīti vattabbaṃ. Kiṃkāraṇā? Daḷhavissāso mitto nāma na bhaveyyāti mittassa guṇapasaṃsāvasena evaṃ vutta’’nti.

ဤ (မိတ်ဆွေဟူသော ပုဒ်) ၌ လျှို့ဝှက်ချက် အားလုံးတို့၌ သွင်းထားအပ် (တိုင်ပင်အပ်) သောကြောင့် "mitto" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ခြေလှမ်း ခုနစ်လှမ်းမျှ အတူတူ လျှောက်လှမ်းရုံမျှဖြင့် စင်စစ် မိတ်ဆွေဖြစ်၏" ဟူသော စကားသည် ဝေါဟာရ အားဖြင့်သာ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ အစစ်အမှန် အနက်အားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ဆိုရပါမူ၊ ယုံကြည်ရခက်သူ သို့မဟုတ် မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူသော်လည်း မိတ်ဆွေ မည်နိုင်ရာ၏၊ ထိုသို့ မမှတ်ယူအပ်ပေ။ သို့သော် ဤသို့မူကား မှတ်ယူအပ်၏ - "ခြေလှမ်း ခုနစ်လှမ်းမျှ အတူတူ လျှောက်လှမ်းရုံမျှဖြင့် အတူသွားသောသူအား ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် အချင်းချင်း နှုတ်ဆက် ပြောဆိုရုံမျှဖြင့် 'မိတ်ဆွေ' မည်ထိုက်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ခိုင်မာသော ယုံကြည်မှုမရှိဘဲ မိတ်ဆွေ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် မိတ်ဆွေ၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းခြင်း အားဖြင့် ဤသို့ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။"


Vu saṃvaraṇe. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. Paṇḍito sīlasaṃvuto.

Vu ဓာတ်သည် စောင့်စည်းခြင်း (saṃvaraṇe) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti ဟု ရှိ၏။ Paṇḍito sīlasaṃvuto (ပညာရှိသည် သီလဖြင့် စောင့်စည်းအပ်၏)။


Su abhisave. Abhisavo nāma pīḷanaṃ manthanaṃ sandhānaṃ sinhānaṃ vā. Suṇoti, suṇāti.

Su ဓာတ်သည် ညှစ်ခြင်း/ပြုတ်ခြင်း (abhisave) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Abhisava မည်သည် ညှစ်ခြင်း (pīḷanaṃ)၊ မွှေနှောက်ခြင်း (manthanaṃ)၊ စပ်စပ်ခြင်း (sandhānaṃ) သို့မဟုတ် ယိုစီးခြင်း (sinhānaṃ) ဖြစ်၏။ Suṇoti, suṇāti ဟု ရှိ၏။


Si bandhane. Sinoti.

Si ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်း (bandhane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sinoti ဟု ရှိ၏။


Si nisāne. Siṇoti, siṇāti. Nisitasatthaṃ.

Si ဓာတ်သည် ထက်အောင်သွေးခြင်း (nisāne) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Siṇoti, siṇāti ဟု ရှိ၏။ Nisitasatthaṃ (ထက်အောင်သွေးအပ်သော လက်နက်)။


Na hi nūnāyaṃ sā khujjā, labhati jivhāya chedanaṃ;

Sunisitena satthena, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ;

"ထိုကဲ့သို့ မကောင်းသော စကားကို ပြောဆိုသော ဤကုဇ္ဇုတ္တရာ (သို့မဟုတ် ကုန်းမ) သည် အလွန်ထက်မြက်စွာ သွေးအပ်သော လက်နက်ဖြင့် လျှာကို ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ဧကန်မုချ ရပေလိမ့်မည်။"


Ettha bhaṇanti bhaṇantī.

ဤဂါထာ၌ "bhaṇaṃ" ဟူသည် ပြောဆိုသောသူ (bhaṇantī) ဖြစ်၏။


Vusa pāgabbiye. Pāgabbiyaṃ nāma kāyavācāmanehi pagabbabhāvo. Vusuṇāti.

Vusa ဓာတ်သည် ရဲတင်းခြင်း (pāgabbiye) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Pāgabbiya မည်သည် ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် ရဲတင်းသော အဖြစ် (သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော အဖြစ်) ဖြစ်၏။ Vusuṇāti ဟု ရှိ၏။


Asu byāpane. Asuṇāti. Assu.

Asu ဓာတ်သည် ပျံ့နှံ့ခြင်း (byāpane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Asuṇāti ဟု ရှိ၏။ Assu (မျက်ရည်)။


Hi gatibuddhīsu upatāpe ca. Hinoti.

Hi ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ သိခြင်း (gatibuddhīsu) နှင့် ပူပန်စေခြင်း (upatāpe) တို့၌ ဖြစ်၏။ Hinoti ဟု ရှိ၏။


Ettha pana asamānantattepi samānatthānaṃ samodhānaṃ vuccati.

ဤ (ဓာတ်စဉ်) ၌ကား အနက်ချင်း မတူညီကြသော်လည်း တူညီသော အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ပြဆိုအပ်၏။


Tika tiga sagha dikkha kivi ciri jiri dāsa du hiṃsāyaṃ. Tikuṇāti. Tiguṇāti. Saghuṇāti. Dikkhuṇāti. Kivuṇāti[Pg.247]. Ciruṇāti. Jiruṇāti. Dāsuṇāti. Duṇoti, duṇātīti rūpāni hiṃsāvācakāni bhavanti.

Tika, tiga, sagha, dikkha, kivi, ciri, jiri, dāsa, du ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (hiṃsāyaṃ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Tikuṇāti၊ Tiguṇāti၊ Saghuṇāti၊ Dikkhuṇāti၊ Kivuṇāti၊ Ciruṇāti၊ Jiruṇāti၊ Dāsuṇāti၊ Duṇoti, duṇāti ဟူသော ရုပ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဟောသော ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Suvādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇavho atthayuttito.

"ငါသည် မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ သုဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ဤမျှလောက် ပြသခဲ့ပြီ။ ကျမ်းဂန်သုတ်တို့၌ အခြားသော ဓာတ်တို့ကိုလည်း ရှာဖွေကြည့်ရှု၍ သင့်လျော်သော အနက်အားဖြင့် သိရှိကြကုန်လော့။"


Svādigaṇoyaṃ.

ဤသည်ကား သွာဒိဂိုဏ်း (Svādigaṇa) ပြီး၏။


Kiyādigaṇika

ကိယာဒိဂိုဏ်း (Kiyādigaṇa)။


Kī dabbavinimaye. Dabbavinimayo kayavikkayavasena bhaṇḍassa parivattanaṃ. Kiṇāti, kiṇanti. Vikkiṇāti, vikkiṇanti. Ketuṃ, kiṇituṃ. Vikketuṃ, vikkiṇituṃ. Kiṇitvā, vikkiṇitvā. Kītaṃ bhaṇḍaṃ. Kayo, vikkayo. Vikkiṇeyya haneyya vā.

Kī ဓာတ်သည် ဥစ္စာပစ္စည်းချင်း လဲလှယ်ခြင်း (dabbavinimaye) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Dabbavinimaya မည်သည် အရောင်းအဝယ် အားဖြင့် ကုန်ပစ္စည်းကို လဲလှယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ Kiṇāti, kiṇanti (ဝယ်၏)။ Vikkiṇāti, vikkiṇanti (ရောင်း၏)။ Ketuṃ, kiṇituṃ (ဝယ်ခြင်းငှာ)။ Vikketuṃ, vikkiṇituṃ (ရောင်းခြင်းငှာ)။ Kiṇitvā, vikkiṇitvā (ဝယ်၍၊ ရောင်း၍)။ Kītaṃ bhaṇḍaṃ (ဝယ်အပ်သော ကုန်ပစ္စည်း)။ Kayo (အဝယ်)၊ vikkayo (အရောင်း)။ Vikkiṇeyya haneyya vā (ရောင်းချရာ၏ သို့မဟုတ် သတ်ဖြတ်ရာ၏)။


Khi gatiyaṃ. Khiṇāti. Atikhiṇo saro. Khaṃ, khāni. Nakārassa ṇakārattaṃ.

Khi ဓာတ်သည် သွားခြင်း (gatiyaṃ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khiṇāti ဟု ရှိ၏။ Atikhiṇo saro (အလွန် လွန်သွားသော မြား)။ Khaṃ, khāni (ကောင်းကင်/အပေါက်)။ န-ကာရသည် ဏ-ကာရ အဖြစ်သို့ ရောက်၏။


Tattha khiṇātīti gacchati. Atikhinoti atigato. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthuna’’nti. Tattha cāpātikhiṇā’ti cāpato atikhiṇā atigatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cāpātikhiṇāti cāpato atikhiṇā cāpā vinimuttāti attho’’ti padatthavivaraṇaṃ kataṃ, tampi gatatthaññeva sandhāya adhippāyatthavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Tatra khanti saggo. So hi katapuññehi gantabbattā ‘‘kha’’nti vuccati. Khānīti saggā.

ထိုစကား၌ "khiṇāti" ဟူသည် သွား၏။ "atikhiṇo" ဟူသည် လွန်သွားပြီ။ ဤ၌ ပါဠိတော်ကား "senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthunanti" ဟု ရှိ၏။ ထိုပါဠိ၌ "cāpātikhiṇā" ဟူသည် လေးမှ လွန်သွားကုန်သော (မြားတို့ကဲ့သို့) ဟု အနက်ရ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား "cāpātikhiṇā ဟူသည် လေးမှ လွန်သွားကုန်သော၊ လေးမှ လွတ်မြောက်ကုန်သော ဟု အနက်ရှိ၏" ဟု ပုဒ်အနက် ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုခဲ့၏။ ထိုဖွင့်ဆိုချက်ကိုလည်း သွားခြင်းအနက်ကိုပင် ရည်ရွယ်၍ အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုစကား၌ "kha" ဟူသည် နတ်ပြည် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုနတ်ပြည်သည် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိသူတို့ သွားရောက်အပ်သောကြောင့် "kha" ဟု ဆိုအပ်၏။ "khāni" ဟူသည် နတ်ပြည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ci caye. Puññaṃ cināti. Pākāraṃ cināti. Pāramiyo vicināti, vicinati ca. Pupphaṃ ocināti, ocinati vā. Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ. Cayo sañcayo. Cito pākāro. Cinātīti ceto, iṭṭhakavaḍḍhakī. Yo satto puññasañcayo[Pg.248]. ‘‘Sañcayo rāsi samūho piṇḍo gaṇo saṅgho kadambo vaggo karo ghaṭā’’iccevamādayo pariyāyā.

Ci ဓာတ်သည် ဆည်းပူးခြင်း (caye) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Puññaṃ cināti (ကောင်းမှုကို ဆည်းပူး၏)။ Pākāraṃ cināti (တံတိုင်းကို တည်ဆောက်၏/စီ၏)။ Pāramiyo vicināti, vicinati ca (ပါရမီတို့ကို ရွေးချယ်ဆည်းပူး၏)။ Pupphaṃ ocināti, ocinati vā (ပန်းကို ဆွတ်ခူး၏)။ Pacināti (ဆွတ်ခူး၏/စုဆောင်း၏)။ Pacinitvā (ဆွတ်ခူး၍/စုဆောင်း၏)။ Citaṃ kusalaṃ (ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်)။ Cayo, sañcayo (စုဆောင်းခြင်း/အစုအပုံ)။ Cito pākāro (စီအပ်သော တံတိုင်း)။ Cinātīti ceto (စီတတ်သောကြောင့် စေတော မည်၏ - အုတ်သည်/ပန်းရံဆရာ)။ Yo satto puññasañcayo (အကြင်သတ္တဝါသည် ကောင်းမှုအစုရှိ၏)။ "Sañcayo, rāsi, samūho, piṇḍo, gaṇo, saṅgho, kadambo, vaggo, karo, ghaṭā" စသည်တို့သည် (အစုအပုံဟူသော အနက်ကို ဟောသော) ပရိယာယ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ji jaye. Jināti, vijināti, jiniyati. Jetā, jino. Jito māro. Māraṃ jito. Jitavā, jitāvī, jitabbo, jeyyo, jayanaṃ, jitaṃ, vijitaṃ, jayo, parājayanaṃ, parājayo. Yassa jitaṃ nāvajīyati. Jitamassa noyāti koci loke. Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo.

Ji ဓာတ်သည် အောင်နိုင်ခြင်း (jaye) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jināti, vijināti, jiniyati (အောင်၏၊ ကောင်းစွာအောင်၏၊ အောင်အပ်၏)။ Jetā (အောင်တတ်သူ)၊ Jino (အောင်တော်မူသောဘုရား)။ Jito māro (အောင်အပ်သော မာရ်နတ်)။ Māraṃ jito (မာရ်နတ်ကို အောင်ပြီ)။ Jitavā (အောင်ပြီးသောသူ)၊ jitāvī (အောင်ခြင်းသဘောရှိသူ)၊ jitabbo (အောင်အပ်သူ)၊ jeyyo (အောင်အပ်သူ)၊ jayanaṃ (အောင်ခြင်း)၊ jitaṃ (အောင်အပ်သောအရာ/အောင်ခြင်း)၊ vijitaṃ (ကောင်းစွာအောင်အပ်သောအရာ)၊ jayo (အောင်ပွဲ/အောင်ခြင်း)၊ parājayanaṃ (ရှုံးနိမ့်ခြင်း)၊ parājayo (ရှုံးနိမ့်ခြင်း)။ Yassa jitaṃ nāvajīyati (အကြင်ဘုရား၏ အောင်ခြင်းကို ပြန်၍ မရှုံးနိုင်)။ Jitamassa noyāti koci loke (ထိုဘုရား၏ အောင်အပ်သော ကိလေသာသို့ လောက၌ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မလိုက်နိုင်)။ Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo (စင်စစ် ဤသည်ကား ဘုန်းတော်ကြီးမားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အောင်ပွဲဖြစ်၍ ယုတ်မာသော မာရ်နတ်၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်၏)။


Tattha jetāti jinātīti jetā, yo koci puggalo. Ajinīti jino, sabbaññū dhammarājā. Kiṃ so ajini? Pāpake akusale dhamme mārādiarayo ca. Iti pāpake akusale dhamme mārādayo ca arayo ajinīti jino. Vuttampi cetaṃ –

ထိုပုဒ်တို့တွင် "jetā" ဟူသည် အောင်တတ်သောကြောင့် ဂျေတာ မည်၏ (အကြင်တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်)။ "ajini" (အောင်တော်မူပြီ) သောကြောင့် "jino" မည်၏ (သဗ္ဗညုတ တရားမင်း)။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကို အောင်တော်မူသနည်း? ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို၎င်း၊ မာရ်နတ်စသော ရန်သူတို့ကို၎င်း အောင်တော်မူပြီ။ ဤသို့ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို၎င်း၊ မာရ်နတ်စသော ရန်သူတို့ကို၎င်း အောင်တော်မူသောကြောင့် "Jina" (ဇိန) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;

Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhaṃ upaka jino’’ti,

""မာဒိသာ ဝေ ဇိနာ ဟောန္တိ၊ ယေ ပတ္တာ အာသဝက္ခယံ။ ဇိတာ မေ ပါပကာ ဓမ္မာ၊ တသ္မာဟံ ဥပက ဇိနော"" - ""ဥပက၊ အကြင်သူတို့သည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းရာ (ရဟန္တာအဖြစ်) သို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထိုငါကဲ့သို့သော သူတို့သည်သာ စင်စစ် 'ဇိန' (အောင်နိုင်သူ) မည်ကုန်၏။ ငါသည် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို အောင်အပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် 'ဇိန' ဖြစ်၏"" ဟု၎င်း၊


‘‘Tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto’’ti ca.

""ရဟန်းတို့၊ တထာဂတသည် အားလုံးကို လွှမ်းမိုးနိုင်သူ ဖြစ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့ လွှမ်းမိုးခြင်း မခံရသူ ဖြစ်၏"" ဟု၎င်း ဟောတော်မူအပ်၏။


Jinasaddo hi kevalo sabbaññumhi pavattati, sopapado pana paccekabuddhādīsu tamhi ca yathārahaṃ pavattati. ‘‘Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino’’ti imānettha nidassanapadāni.

စင်စစ် "Jina" ဟူသော သီးခြားပုဒ်သည် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၌သာ ဖြစ်၏။ ရှေ့ပုဒ်နှင့် တွဲစပ်ထားသော (sopapada) ပုဒ်မူကား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စသည်တို့၌၎င်း၊ ထိုသဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၌၎င်း သင့်လျော်သလို ဖြစ်၏။ "Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino" တို့သည် ဤ၌ သာဓကပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ji jāniyaṃ. Jināti, na jināti na jāpaye, jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jino. Jino dhanañca dāse ca.

Ji ဓာတ်သည် ဆုံးရှုံးခြင်း/ပျက်စီးခြင်း (jāniyaṃ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jināti ဟု ရှိ၏။ "na jināti na jāpaye" (မဆိုးရွားစေရာ၊ ဆုံးရှုံးအောင် မပြုရာ)။ "jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca" (ရထား၊ မြင်း၊ ပတ္တမြားနားတောင်းတို့ကို ဆုံးရှုံးစေအပ်၏)၊ "putte ca dāre ca tatheva jino" (သားနှင့် ဇနီးတို့ကိုလည်း ထို့အတူ ဆုံးရှုံးစေအပ်၏)။ "jino dhanañca dāse ca" (ဥစ္စာနှင့် အစေအပါးတို့ကို ဆုံးရှုံးစေအပ်၏)။


Ñā [Pg.249] avabodhane. Jānāti, ñāyati, nāyati. Animittā na nāyare. Jaññā so yadi hāpaye. Mā maṃ jaññūti icchati. ‘‘Ime amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñāti, ñātako. Ñātimittā suhajjā ca. Ñātako no nisinnoti. Ñātabbaṃ ñeyyaṃ, saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattidhammā. Īdisesu ṭhānesu ñeyyasaddo ekantena napuṃsako, vāccaliṅgatte sabbaliṅgiko, yathā? Ñeyyo phasso. Ñeyyā vedanā. Ñeyyaṃ cittaṃ. Ñeyyo puriso, ñeyyā itthī, ñeyyaṃ dhananti ca.

Ñā ဓာတ်သည် သိခြင်း (avabodhane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jānāti, ñāyati, nāyati ဟု ရှိ၏။ "Animittā na nāyare" (နိမိတ်မရှိသောကြောင့် မသိအပ်ကုန်)။ "Jaññā so yadi hāpaye" (အကယ်၍ ဆုတ်ယုတ်စေပါမူ ထိုသူသည် သိရာ၏)။ "Mā maṃ jaññūti icchati" (ငါ့ကို သူတစ်ပါးတို့ မသိပါစေနှင့်ဟု အလိုရှိ၏)။ "ဤသူတို့သည် ငါတို့၏ လူများ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု သိအပ်သော အနက်ကြောင့် "ñati" (ဆွေမျိုး)၊ "ñātako" (ဆွေမျိုးသားချင်း) မည်၏။ "Ñātimittā suhajjā ca" (ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေနှင့် ချစ်ကျွမ်းဝင်သူများ)။ "Ñātako no nisinnoti" (ငါတို့၏ ဆွေမျိုးသည် ထိုင်နေသလော)။ သိအပ်သော တရားသည် "ñātabbaṃ" သို့မဟုတ် "ñeyyaṃ" မည်၏။ ထိုတရားတို့ကား သင်္ခါရ၊ ဝိကာရ၊ လက္ခဏာ၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပညတ်တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ "ñeyya" သဒ္ဒါသည် ဧကန် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ဝါစျလိင် (ဟောအပ်သော အရာ၏ လိင်ကို ယူခြင်း) ဖြစ်ပါက လိင်အားလုံး (သဗ္ဗလိင်) ရှိ၏။ အဘယ်သို့နည်း? "ñeyyo phasso" (သိအပ်သော ဖဿ)၊ "ñeyyā vedanā" (သိအပ်သော ဝေဒနာ)၊ "ñeyyaṃ cittaṃ" (သိအပ်သော စိတ်)၊ "ñeyyo puriso" (သိအပ်သော ယောက်ျား)၊ "ñeyyā itthī" (သိအပ်သော မိန်းမ)၊ "ñeyyaṃ dhanaṃ" (သိအပ်သော ဥစ္စာ) ဟု ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Thu abhitthave. Thunāti. Abhitthunāti. Thuti, abhitthuti. Thavanā, abhitthavanā, thuto, abhitthuto.

Thu ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (abhitthave) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Thunāti, Abhitthunāti ဟု ရှိ၏။ Thuti, abhitthuti (ချီးမွမ်းခြင်း)၊ Thavanā, abhitthavanā (ချီးမွမ်းခြင်း)၊ thuto, abhitthuto (ချီးမွမ်းအပ်သော)။


Thu nitthunane. Thunāti.

Thu-ဓာတ်သည် ညည်းတွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Thunāti ဟု ရှိ၏။


Uṭṭhehi revate supāpadhamme,Apārutadvāre adānasīle;

Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā,Samappitā nerayikā dukkhena;

Purāṇāni anutthuna’’nti ca payogo.

“အို အလွန်ယုတ်မာသော သဘောရှိသော၊ တံခါးကို ဖွင့်ထားလျက် ပေးကမ်းခြင်းသီလမရှိသော ရေဝတီ၊ ထလော့။ ပြင်းစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်လျက် ငရဲ၌ ဖြစ်ကြကုန်သော၊ လားရမည့်ဂတိ မကောင်းကုန်သော သူတို့သည် ညည်းတွားရာ ငရဲဘုံသို့ သင့်ကို ငါတို့ ဆောင်သွားကုန်အံ့။ ရှေး၌ ပြုခဲ့ဖူးသည်တို့ကို ပြန်လည်ညည်းတွားကုန်၏” ဟူသော ဝါကျသည် သာဓက ဖြစ်၏။


Du hiṃsāyaṃ. Dunāti. Mittaddu. Dumo.

Du-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Dunāti (ညှဉ်းဆဲ၏)။ Mittaddu (မိတ်ဆွေကို ပြစ်မှားသောသူ)၊ Dumo (သစ်ပင်)။


Ettha mittaddūti mittaṃ dunāti hiṃsati dubbhatīti mittaddu. Atra ‘‘vedā na tāṇāya bhavanti tassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Dumoti duniyati gehasambhārādiatthāya hiṃsiyati chindiyati, paṇṇapupphādiatthikehi vā paṇṇapupphādiharaṇena pīḷiyatīti dumo.

ထိုပုဒ်တို့တွင် Mittaddu ဟူသည်မှာ - မိတ်ဆွေကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏၊ ပြစ်မှားတတ်၏ဟု Mittaddu မည်၏။ ဤ၌ “ထိုမိတ်ဆွေကို ပြစ်မှားတတ်သော၊ ကိုယ်ဝန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သူအား ဗေဒင်တို့သည် ကာကွယ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်” ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ Dumo ဟူသည်မှာ - အိမ်အဆောက်အဦစသည်တို့ အကျိုးငှာ ဖျက်ဆီးအပ် ဖြတ်တောက်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် သစ်ရွက်သစ်ပွင့်စသည်ကို အလိုရှိသောသူတို့သည် သစ်ရွက်သစ်ပွင့်စသည်ကို ယူခြင်းဖြင့် ညှဉ်းဆဲအပ်၏ဟု Dumo မည်၏။


Dhū kampane. Dhunāti. Dhūmo, dhonā, dhono, dhuto. Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

Dhū-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (ခါထုတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Dhunāti (ခါထုတ်၏)။ Dhūmo (မီးခိုး)၊ Dhonā (ပညာ)၊ Dhono (စင်ကြယ်သောသူ)၊ Dhuto (ကိလေသာကို ခါထုတ်အပ်သောသူ)။ “ထိုအခါ၌ ငါသည် လျှော်တေသင်္ကန်းတို့ကို ခါထုတ်လျက် ကောင်းကင်သို့ သွားအံ့” ဟူသည် သာဓကတည်း။


Tattha [Pg.250] dhūmoti dhunāti kampatīti dhūmo. Dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāyaṃ pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmāni mosavajja’’nti ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchā dhūmāyito sadā’’ti ettha taṇhāyaṃ. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.

ထိုပုဒ်တို့တွင် Dhūmo ဟူသည်မှာ - တုန်လှုပ်တတ်၏ဟု Dhūmo မည်၏။ Dhūma-သဒ္ဒါသည် အမျက်ဒေါသ၊ တဏှာ၊ ဝိတက်၊ ကာမဂုဏ်ငါးပါး၊ ဓမ္မဒေသနာ၊ ပကတိမီးခိုး ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ “အမျက်ဒေါသသည် မီးခိုးဖြစ်၏၊ မုသာဝါဒသည် ပြာဖြစ်၏” ဟူသော ဤ၌ အမျက်ဒေါသအနက်၌ ဖြစ်၏။ “အလိုတဏှာသည် အစဉ်အမြဲ မှိုင်းအုံ့တတ်၏” ဟူသော ဤ၌ တဏှာအနက်၌ ဖြစ်၏။ “ထိုအခါ၌မူကား အခြားသော ရဟန်းတစ်ပါးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မနီးမဝေး၌ (ကြံစည်ခြင်းဖြင့်) မှိုင်းအုံ့လျက် (ကြံစည်လျက်) ထိုင်နေ၏” ဟူသော ဤ၌ ဝိတက်အနက်၌ ဖြစ်၏။


‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,Bhayañca metaṃ timulaṃ pavuttaṃ;

Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsito,Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti

“ကာမတို့သည် ညွန်လည်းဖြစ်ကုန်၏၊ ကာမတို့သည် ရုန်းခဲသောညွန်လည်းဖြစ်ကုန်၏။ ဤကာမဂုဏ်တရားသည် ကြီးစွာသော ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ ဘေးလည်း ဖြစ်၏ဟု ငါဆိုအပ်၏။ မြူနှင့် မီးခိုး (ဟူသော ကာမဂုဏ်) ကိုလည်း ငါသည် ပြအပ်ပြီ။ အို ဗြဟ္မဒတ်၊ သင်သည် ထိုကာမဂုဏ်ကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုလော့” ဟူသော ဤ၌ -


Ettha pañcasu kāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti ettha dhammadesanāyaṃ. ‘‘Dhajo rathassa paññāno, dhūmo paññānamaggino’’ti ettha pakatidhūme. Iccevaṃ –

ဤ၌ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ “တရားဟောတတ်သူ (မီးခိုးကို ပြုတတ်သူ) ဖြစ်၏” ဟူသော ဤ၌ ဓမ္မဒေသနာအနက်၌ ဖြစ်၏။ “အလံသည် ရထား၏ အမှတ်အသားဖြစ်၏၊ မီးခိုးသည် မီး၏ အမှတ်အသားဖြစ်၏” ဟူသော ဤ၌ ပကတိမီးခိုးအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Kodhataṇhāvitakkesu, pañcakāmaguṇesu ca;

Desanāyañca pakati-dhūme dhūmo pavattati.

အမျက်ဒေါသ၊ တဏှာ၊ ဝိတက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဓမ္မဒေသနာ၌လည်းကောင်း၊ ပကတိမီးခိုး၌လည်းကောင်း Dhūma-သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Dhonāti paññā. Vuttañhetaṃ niddese ‘‘dhonā vuccati paññā, yā paññā pajānanā sammādiṭṭhi, kiṃkāraṇā dhonāti vuccati paññā? Yaṃ tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā. Atha vā sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā’’ti. ‘‘Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti ayamettha pāḷi nidassanaṃ[Pg.251]. Atra dhonā assa atthīti dhono, tassa dhonassāti nibbacanaṃ. Dhātūnamanekatthatāya dhūdhātu kampanatthepi dhovanatthepi vattati.

Dhonā ဟူသည် ပညာဖြစ်၏။ ထိုစကားမှန်ပေ၏၊ နိဒ္ဒေသကျမ်း၌ “ပညာကို Dhonā ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကြင်ပညာသည် သိမြင်ခြင်း သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ပညာကို Dhonā ဟု ဆိုအပ်သနည်း? အကြင်ကြောင့် ထိုပညာဖြင့် ကိုယ်ဒုစရိုက်ကို ခါထုတ်အပ်၊ ဆေးကြောအပ်၊ ကောင်းစွာဆေးကြောအပ်၊ စင်ကြယ်အောင်ဆေးကြောအပ်၏။ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက်ကို ခါထုတ်အပ်၊ ဆေးကြောအပ်၊ ကောင်းစွာဆေးကြောအပ်၊ စင်ကြယ်အောင်ဆေးကြောအပ်၏။ ထိုကြောင့် ပညာကို Dhonā ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ခါထုတ်အပ်၊ ဆေးကြောအပ်၊ ကောင်းစွာဆေးကြောအပ်၊ စင်ကြယ်အောင်ဆေးကြောအပ်၏၊ ထိုကြောင့် ပညာကို Dhonā ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ “စင်ကြယ်သော ပညာရှိသောသူအား ဘဝကြီးဘဝငယ်တို့၌ စိတ်ကူး၍ ကြံဆအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် လောက၌ ဘယ်အရပ်၌မျှ မရှိ” ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ဤ၌ Dhonā (ပညာ) ရှိသောသူသည် Dhono မည်၏။ ထိုသူအား “Dhonassa” ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ဓာတ်တို့၏ အနက်အမျိုးမျိုးရှိသောကြောင့် Dhū-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ ဆေးကြောခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Muna ñāṇe. Munāti. Monaṃ, muni. Imasmiṃ ṭhāne dhātuyā ākhyātatte ekantena antalopo bhavati. Sobhitattheragāthāyaṃ pana anāgatavacane ukārassa vuddhivasena ‘‘ahaṃ monena monissa’’nti rūpantarañca dissati. Tattha monissanti jānissaṃ. Nāmatte antalopo na hoti. Tattha monanti kiñcāpi ‘‘na monena muni hotī’’ti ettha tuṇhībhāvo ‘‘mona’’nti vuccati, tathāpi idha ‘‘ñāṇe’’ti vacanato na so adhippeto, ñāṇamevādhippetaṃ, tasmā moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ maggañāṇamonampi gahetabbaṃ. Munīti munāti jānāti hitāhitaṃ paricchindatīti muni. Atha vā khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā’’tiādinā nayena ime ubho atthe munātīti muni. Tenāha bhagavā –

Muna-ဓာတ်သည် သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Munāti (သိ၏)။ Monaṃ (ပညာ)၊ Muni (မုနိ)။ ဤနေရာ၌ ဓာတ်၏ အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် ဧကန်အားဖြင့် အဆုံးသတ်အက္ခရာ ချေခြင်း (antalopo) ဖြစ်၏။ သောဘိတထေရဂါထာ၌မူ အနာဂတ်ဝုစ်၌ 'ဥ' အက္ခရာကို ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းကြောင့် “ahaṃ monena monissaṃ” ဟူ၍ အခြားပုံစံကိုလည်း တွေ့ရ၏။ ထို၌ Monissaṃ ဟူသည် သိအံ့ (jānissaṃ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နာမ်အဖြစ်၌ အဆုံးသတ်ချေခြင်း မဖြစ်ပေ။ ထို၌ Mona ဟူသည်မှာ “ဆိတ်ဆိတ်နေရုံမျှဖြင့် မုနိမဖြစ်နိုင်” ဟူသော ဤ၌ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း (တုဏှီဘူတ) ကို Mona ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ “သိခြင်း” အနက်ကို ဆိုသောကြောင့် ထိုဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းကို မရည်ရွယ်ပေ၊ ပညာကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့် မောနေယျပဋိပတ်ဟု ဆိုအပ်သော မဂ်ဉာဏ်မောနကိုလည်း ယူရမည်။ Muni ဟူသည်မှာ - အကျိုးရှိသည် မရှိသည်ကို ပိုင်းခြား၍ သိတတ်၏ဟု Muni မည်၏။ သို့မဟုတ် ခန္ဓာစသော လောက၌ ချိန်ခွင်ပေါ်သို့ တင်၍ ခြင်တွယ်ဘိသကဲ့သို့ “ဤသည်တို့ကား အတွင်းခန္ဓာတို့တည်း၊ ဤသည်တို့ကား ပြင်ပခန္ဓာတို့တည်း” စသော နည်းဖြင့် ဤနှစ်ပါးသော အနက်တို့ကို သိတတ်၏ဟု Muni မည်၏။ ထိုကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Na monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu;

Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.

“တွေဝေသော သဘောရှိသော၊ အသိပညာမရှိသောသူသည် ဆိတ်ဆိတ်နေရုံမျှဖြင့် မုနိမဖြစ်နိုင်။ အကြင်ပညာရှိသည် ချိန်ခွင်ကို ကိုင်စွဲသကဲ့သို့ (ကောင်းမြတ်သောတရားကို) ကိုင်စွဲ၍ မြတ်သောတရားကို ယူလျက်၊”


Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni;

Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti.

“မကောင်းမှုတို့ကို အဖန်ဖန် ရှောင်ကြဉ်၏၊ ထိုသူသည် မုနိမည်၏၊ ထိုသို့ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူသည် မုနိမည်၏။ အကြင်သူသည် လောကနှစ်ပါးလုံးကို သိ၏၊ ထိုသို့သိခြင်းကြောင့် ထိုသူကို မုနိဟူ၍ ဆိုအပ်၏” ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။


Aparāpettha bhavati atthavibhāvanā. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, kāyamoneyyādīsu vā aññataraṃ, tena samannāgatattā puggalo ‘‘munī’’ti vuccati. So panesa agāriyamuni anagāriyamuni sekkhamuni asekkhamuni paccekamuni munimunīti anekavidho[Pg.252]. Tattha agāriyamunīti gihipi āgataphalo viññātasāsano. Anagāriyamunīti tathārūpova pabbajito. Sekkhamunīti satta sekkhā. Asekkhamunīti khīṇāsavo. Paccekamunīti paccekabuddho. Munimunīti sammāsambuddho. Tathā hi āyasmāpi sāriputto āha ‘‘munīti vuccati tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti.

ဤ၌ အခြားသော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်လည်း ရှိသေး၏။ Muni ဟူသည် Mona ဟု ဆိုအပ်သော ပညာ၊ သို့မဟုတ် ကာယမောနေယျစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို “Muni” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမုနိသည်လည်း လူမုနိ (agāriyamuni)၊ ရဟန်းမုနိ (anagāriyamuni)၊ သေက္ခမုနိ (sekkhamuni)၊ အသေက္ခမုနိ (asekkhamuni)၊ ပစ္စေကမုနိ (paccekamuni)၊ မုနိမုနိ (munimuni) ဟု အပြားများစွာ ရှိ၏။ ထိုတွင် လူမုနိဟူသည် ဖိုလ်သို့ရောက်ပြီးသော၊ သာသနာတော်ကို သိသော လူဖြစ်၏။ ရဟန်းမုနိဟူသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသော ရဟန်းဖြစ်၏။ သေက္ခမုနိဟူသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့ ဖြစ်၏။ အသေက္ခမုနိဟူသည် ရဟန္တာ ဖြစ်၏။ ပစ္စေကမုနိဟူသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်၏။ မုနိမုနိဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ အရှင်သာရိပုတြာသည်လည်း “မုနိဟူသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားရှင်ကို ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့၏။


Pū pavane. Pavanaṃ sodhanaṃ. Punāti. Puññaṃ, putto, dantapoṇaṃ.

Pū-ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Pavanaṃ ဟူသည် သန့်စင်ခြင်း ဖြစ်၏။ Punāti (စင်ကြယ်စေ၏)။ Puññaṃ (ကောင်းမှု)၊ Putto (သား)၊ Dantapoṇaṃ (သွားပွတ်တံ)။


Ettha ca puññanti attano kārakaṃ punāti sodhetīti puññaṃ. Atha vā yattha sayaṃ uppannaṃ taṃsantānaṃ punāti visodhetīti puññaṃ. Kintaṃ? Sucaritaṃ kusalakammaṃ. Sakammikattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṃ labbhati. Puttoti attano kulaṃ punāti sodhetīti putto. Evañca sati hīnajaccānaṃ caṇḍālādīnaṃ putto nāma na bhaveyyāti na vattabbaṃ saddānamatthakathanassa nānappakārena pavattito, tasmā attano pitu hadayaṃ pūretīti puttoti evamādināpi nibbacanaṃ gahetabbameva. Nānādhātuvasenapi hi padāni siddhiṃ samupagacchanti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် Puñña ဟူသည်မှာ - မိမိကို ပြုလုပ်သောသူကို စင်ကြယ်စေတတ်၏ဟု Puñña မည်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်သန္တာန်၌ မိမိသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသန္တာန်ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေတတ်၏ဟု Puñña မည်၏။ ထိုကောင်းမှုသည် အဘယ်နည်း? သုစရိုက်တရား၊ ကုသိုလ်ကံ ဖြစ်၏။ ကံနှင့်တကွဖြစ်သော ဓာတ်၏ ကာရိတ်အစွမ်းဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ရအပ်၏။ Putto ဟူသည်မှာ - မိမိ၏ အမျိုးအနွယ်ကို စင်ကြယ်စေတတ်၏ဟု Putto မည်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ယုတ်သော ဇာတ်ရှိသော စဏ္ဍာလစသည်တို့အား သားဟူ၍ မည်သည် မရှိရာဟု မဆိုအပ်ပေ၊ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် အပြားအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “မိမိအဖ၏ နှလုံးသားကို ဖြည့်စွမ်းတတ်၏” ဟု Putto ဟူ၍လည်း ဝိဂ္ဂဟကို ယူအပ်သည်သာတည်း။ ဓာတ်အမျိုးမျိုး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပုဒ်တို့သည် ပြီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။


Putto ca nāma atrajo khetrajo antevāsiko dinnakoti catubbidho. Tattha attānaṃ paṭicca jāto atrajo nāma. Sayanapīṭhe pallaṅke ureti evamādīsu nibbatto khetrajo nāma. Santike sippuggaṇhanako antevāsiko nāma. Posāpanatthāya dinno dinnako nāma dantapoṇanti dante punanti visodhenti etenāti dantapoṇaṃ, dantakaṭṭhaṃ.

သားဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်မှ မွေးဖွားသောသား (atraja)၊ ရင်ခွင်၌ ဖြစ်သောသား (khetraja)၊ တပည့်သား (antevāsika)၊ မွေးစားသောသား (dinnaka) ဟု လေးမျိုး ရှိ၏။ ထိုတွင် မိမိကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောသားသည် Atraja မည်၏။ အိပ်ရာ၊ ညောင်စောင်း၊ ပလ္လင်၊ ရင်ခွင်စသည်တို့၌ ဖြစ်သောသားသည် Khetraja မည်၏။ အနီး၌ အတတ်ပညာသင်ယူသောသူသည် Antevāsika မည်၏။ ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ရန် ပေးအပ်သောသားသည် Dinnaka မည်၏။ Dantapoṇa ဟူသည်မှာ - ဤတံဖြင့် သွားတို့ကို စင်ကြယ်စေတတ်ကုန်၏ဟု Dantapoṇaṃ (သွားပွတ်တံ)၊ သစ်သားသွားပွတ်တံ ဖြစ်၏။


Pī tappanakantīsu. Piṇātīti pīti. Ettha ca pītīti pīṇanaṃ pīti, tappanaṃ kantīti ca vuttaṃ hoti. Idaṃ bhāvavasena nibbacanaṃ. Idaṃ [Pg.253] pana hetukattuvasena piṇayatīti pīti, tappetīti attho.

Pī-ဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်း (တင်းတိမ်စေခြင်း)၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Piṇāti ဟု ရှိသော် Pīti ဖြစ်၏။ ဤ၌ Pīti ဟူသည် နှစ်သက်ခြင်း (pīṇana) ဖြစ်၏။ တင်းတိမ်စေခြင်း၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း ဟု ဆိုလို၏။ ဤသည်မှာ ဘာဝအစွမ်းဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဟေတုကတ္တားအစွမ်းဖြင့် - 'နှစ်သက်စေတတ်၏' ဟု Pīti၊ တင်းတိမ်စေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။


Sā panesā khuddakāpīti khaṇikāpīti okkantikāpīti ubbegāpīti pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddakāpīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti, evaṃ pañcavidhā pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇattā ‘‘piṇātī’’ti pītīti suddhakattuvasenapi vattuṃ yujjati. Ettha ‘‘piyāyati, pitā, piyo, pemo’’tiādīni pīdhātuyā eva rūpāni. Tattha ‘‘puttaṃ piyāyatīti pitā’’ti vadanti. Piyāyitabboti piyo. Pemanaṃ pemo.

ထိုပီတိသည် ခုဒ္ဒကာပီတိ၊ ခဏိကာပီတိ၊ ဩက္ကန္တိကာပီတိ၊ ဥဗ္ဗေဂါပီတိ၊ ဖရဏာပီတိဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် ခုဒ္ဒကာပီတိသည် ကိုယ်၌ ကြက်သီးမွေးညင်းထရုံမျှသာ ပြုနိုင်၏။ ခဏိကာပီတိသည် ခဏချင်း လျှပ်စီးလက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဩက္ကန္တိကာပီတိသည် သမုဒ္ဒရာကမ်းနား၌ လှိုင်းတံပိုးကဲ့သို့ ကိုယ်သို့ သက်ဝင်သက်ဝင်၍ ပျက်စီးတတ်၏။ ဥဗ္ဗေဂါပီတိသည် အားကြီးသည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ကို အထက်သို့မြှောက်ကာ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်စေနိုင်သော ပမာဏရှိ၏။ ဖရဏာပီတိဖြစ်ပေါ်သော် တစ်ကိုယ်လုံးကို မှုတ်၍ပြည့်စေအပ်သော ဆီးအိမ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြီးစွာသော ရေအယဉ်သည် ဝင်ရောက်အပ်သော တောင်ကလိုဏ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့စိမ့်ဝင်၏၊ ဤသို့ ပီတိသည် ငါးပါးရှိ၏၊ ထိုပီတိသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း လက္ခဏာရှိသည်ဖြစ်၍ 'ပိဏာတိ (ဝမ်းမြောက်စေတတ်၏)' ဟူသော ကတ္တုကာရကသက်သက်ဖြင့်လည်း 'ပီတိ' ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်၏။ ဤ၌ 'ပိယာယတိ၊ ပိတာ၊ ပိယော၊ ပေမော' စသည်တို့သည် 'ပီ' ဓာတ်၏ ရုပ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်များတွင် 'သားကို ချစ်မြတ်နိုးတတ်သောကြောင့် ဖခင် (ပိတာ)' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သောသူသည် 'ပိယ (ချစ်သူ)' မည်၏။ ချစ်ခြင်းသည် 'ပေမ (ချစ်ခြင်း)' မည်၏။


Mā parimāṇe. Mināti. Mānaṃ, parimāṇaṃ, mattaṃ, mattā, mano, vimānaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ, chāyā metabbā. Īdisesu ṭhānesu anīyapaccayo na labbhati.

မာ ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်း (အတိုင်းအရှည်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မိနာတိ (တိုင်းတာ၏)။ မာနံ (အတိုင်းအတာ)၊ ပရိမာဏံ (အတိုင်းအရှည်)၊ မတ္တံ (အတိုင်းအရှည်)၊ မတ္တာ (အတိုင်းအရှည်)၊ မနော (စိတ် - အာရုံကို တိုင်းတာတတ်သော တရား)၊ ဝိမာနံ (ဗိမာန် - အထူးသဖြင့် တိုင်းတာအပ်သော ဘုံဗိမာန်)၊ မိနိတဗ္ဗံ (တိုင်းတာအပ်သော အရာ)၊ မေတဗ္ဗံ (တိုင်းတာအပ်သော အရာ)၊ ဆာယာ မေတဗ္ဗာ (အရိပ်ကို တိုင်းတာအပ်၏)။ ဤသို့သော အရာဌာနတို့၌ အနီယပစ္စည်းကို မရအပ် (မသုံးအပ်)။


Ettha manoti ekāya nāḷiyā ekāya ca tulāya minamāno viya ārammaṇaṃ mināti paricchindatīti mano. Visesato miniyate paricchindiyateti vimānaṃ, devānaṃ puññabalena nibbattabyamhaṃ devaniketaṃ. Yaṃ vimānaṃ upasobhitaṃ, pabhāsatimidaṃ byamhanti ca ādinā thomiyati.

ဤ၌ 'မနော' ဟူသည် တစ်ခုသော ပြည်တောင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသော ချိန်ခွင်ဖြင့်လည်းကောင်း တိုင်းတာသကဲ့သို့ အာရုံကို တိုင်းတာတတ်၊ ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့် 'မနော (စိတ်)' မည်၏။ အထူးသဖြင့် တိုင်းတာအပ် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် 'ဝိမာနံ (ဗိမာန်)' ဟု ခေါ်၏၊ နတ်တို့၏ ကုသိုလ်ကံအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ပြာသာဒ်နတ်ဗိမာန် ဖြစ်၏။ ထိုဗိမာန်ကို 'ယံ ဝိမာနံ ဥပသောဘိတံ (အကြင် တင့်တယ်လှပသော ဗိမာန်)'၊ 'ပဘာသတိမိဒံ ဗျမှံ (ဤဗိမာန်သည် ထွန်းလင်းတောက်ပ၏)' စသည်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်၏။


Mī hiṃsāyaṃ. Mināti. Mīno, kumīnaṃ.

မီ ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မိနာတိ (ညှဉ်းဆဲ၏)။ မီနော (ငါး)၊ ကုမီနံ (ငါးဖမ်းကိရိယာ/မြှုံး)။


Ettha [Pg.254] mīnoti maccho. Macchassa hi ‘‘mīno maccho ambujo vārijo vāricaro’’ti anekāni nāmāni. Visesanāmāni pana ‘‘amaro khaliso candakulo kandaphali indaphali indavalo kuliso vāmi kuṅkutalo kaṇḍiko sakulo maṅguro siṅgī satavaṅko rohito pāṭhīno kāṇo savaṅko pāvuso’’ iccevamādīni, ‘‘timi timiṅgalo’’ iccevamādīni ca bhavanti. Kumīnanti kucchitenākārena macche minanti hiṃsanti etenāti kumīnaṃ, macchabandhanapañjaro. So pana pāḷiyaṃ kumīnasaddena vuccati. Tathā hi –

ဤ၌ 'မီနော' ဟူသည် ငါး ဖြစ်၏။ ငါး၏ အမည်တို့သည် 'မီနော၊ မစ္ဆော၊ အမ္ဗုဇော၊ ဝါရိဇော၊ ဝါရိစရော' ဟူ၍ အများအပြား ရှိကုန်၏။ အထူးအမည်တို့ကား 'အမရော၊ ခလိသော၊ စန္ဒကုလော၊ ကန္ဒဖလိ၊ ဣန္ဒဖလိ၊ ဣန္ဒဝလော၊ ကုလိသော၊ ဝါမိ၊ ကုင်္ကုတလော၊ ကဏ္ဍိကော၊ သကုလော၊ မင်္ဂုရော၊ သိင်္ဂီ၊ သတဝင်္ကော၊ ရောဟိတော၊ ပါဌီနော၊ ကာဏော၊ သဝင်္ကော၊ ပါဝုသော' စသည်တို့နှင့် 'တိမိ၊ တိမိင်္ဂလော' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ကုမီနံ' ဟူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ငါးတို့ကို ဤကိရိယာဖြင့် ညှဉ်းဆဲတတ် (ဖမ်းဆီးတတ်) သောကြောင့် 'ကုမီနံ (ငါးဖမ်းကိရိယာ/မြှုံး)' မည်၏၊ ငါးဖမ်းသော မှိုင်း၊ မျဉ်းတိုင် (လှောင်အိမ်) ဖြစ်၏။ ထိုကိရိယာကို ပါဠိတော်၌ 'ကုမီန' သဒ္ဒါဖြင့် ဟော၏။ ထို့ကြောင့်ပင် -


‘‘Vārijasseva me sato, bandhassa kumināmukhe;

Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti

‘‘ငါးဖမ်းကိရိယာဝ၌ ပိတ်မိနေသော ငါးကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော၊ ချစ်အပ်သော သားတို့ကို မမြင်ရသော ငါ့ကို ဆဲရေးပုတ်ခတ်၏’’ ဟူ၍


Pāḷi dissati.

ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။


Mū bandhane. Munāti. Muni.

မူ ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်း (ချုပ်တည်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မုနာတိ (ချုပ်တည်း၏)။ မုနိ (ရဟန်း/ပညာရှိ)။


Ettha munīti attano cittaṃ munāti mavati bandhati rāgadosādivasaṃ gantuṃ na detīti muni.

ဤ၌ 'မုနိ' ဟူသည် မိမိ၏စိတ်ကို ချုပ်တည်းတတ်၏၊ ဖွဲ့ချည်တတ်၏၊ ရာဂ ဒေါသ စသည်တို့၏ အလိုသို့ မလိုက်စေတတ်သောကြောင့် 'မုနိ' မည်၏။


Ri gatidesanesu. Rikāti. Reṇu. Nakārassa ṇattaṃ.

ရိ ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ပြသခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ရိကာတိ (သွား၏)။ ရေဏု (မြူမှုံ)။ နကာရကို ဏကာရသို့ ပြု၏။


Lī silese. Lināti, nilināti. Līnaṃ, sallīnaṃ, paṭisallānaṃ.

လီ ဓာတ်သည် ကပ်ညှိခြင်း (ကပ်မှီခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လိနာတိ၊ နိလိနာတိ (ကပ်ညှိ၏၊ ပုန်းအောင်း၏)။ လီနံ (တွန့်ဆုတ်ခြင်း/ငိုက်မြည်းခြင်း)၊ သလ္လီနံ (ကပ်ညှိခြင်း/ပုန်းကွယ်ခြင်း)၊ ပဋိသလ္လာနံ (တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်း)။


Vī tantasantāne. Vatthaṃ vināti. Iminā suttena cīvaraṃ vināhi. Kamme – idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati. Vītaṃ. Suvītaṃ. Appakaṃ hoti vetabbaṃ. Kārite ‘‘vāyāpeti, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpessāmā’ti cīvaraṃ vāyāpesuṃ’’ iccevamādīni bhavanti.

ဝီ ဓာတ်သည် ရက်ကန်းရက်ခြင်း (အမျှင်တန်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝတ္ထံ ဝိနာတိ (အဝတ်ကို ရက်၏)။ ဤချည်မျှင်ဖြင့် သင်္ကန်းကို ရက်လော့။ ကမ္မကာရက၌ - 'ငါ့ရှင်တို့၊ ဤသင်္ကန်းသည် ငါ့ကို ရည်ညွှန်း၍ ရက်အပ်၏ (ဝိယျတိ)'။ ဝီတံ (ရက်အပ်ပြီးသော)။ သုဝီတံ (ကောင်းစွာ ရက်အပ်သော)။ အပ္ပကံ ဟောတိ ဝေတဗ္ဗံ (ရက်အပ်သောအရာသည် နည်းပါး၏)။ ကာရိတ်၌ - 'ဝါယာပေတိ (ရက်စေ၏)'၊ '“ရက်ကန်းသည်တို့ဖြင့် သင်္ကန်းကို ရက်စေအံ့” ဟု သင်္ကန်းကို ရက်စေခဲ့ကုန်ပြီ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Vī hiṃsāyaṃ. Vināti. Veṇu. Veṇūti vaṃso.

ဝီ ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိနာတိ (ညှဉ်းဆဲ၏)။ ဝေဏု (ဝါး)။ ဝေဏုဟူသည် ဝါး ဖြစ်၏။


Lū [Pg.255] chedane. Lunāti. Loṇaṃ, kusalaṃ, bālo, lūto.

လူ ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ လုနာတိ (ဖြတ်၏)။ လောဏံ (ဆား)၊ ကုသလံ (ကုသိုလ်)၊ ဗာလော (လူမိုက်)၊ လူတော (ပင့်ကူ)။


Ettha ca loṇanti lunāti vītarasabhāvaṃ vināseti sarasabhāvaṃ karotīti loṇaṃ, lavaṇaṃ. Kuso viya hatthappadesaṃ akusaladhamme lunātīti kusalaṃ, anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇo dhammo. Diṭṭhadhammikasamparāyike dve atthe lunātīti bālo, avidvā. Lūtoti makkaṭako vuccati. Tassa hi suttaṃ ‘‘lūtasutta’’nti vadanti. Yūsaṃ pātuṃ paṭaṅgamakkhikādīnaṃ jīvitaṃ lunātīti lūto.

ဤ၌လည်း 'လောဏံ' ဟူသည် အရသာမရှိသော သဘောကို ဖြတ်တောက်တတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) ၏၊ အရသာရှိသော သဘောကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'လောဏံ (ဆား - လဝဏ)' မည်၏။ သမန်းမျက်စိ (သမန်းမြက်) သည် လက်ဖဝါးကို ဖြတ်သကဲ့သို့ အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် 'ကုသလံ (ကုသိုလ်)' မည်၏၊ အပြစ်မရှိခြင်း၊ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပေးခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားတည်း။ ပစ္စုပ္ပန်၊ တမလွန် နှစ်ပါးသော အကျိုးကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် 'ဗာလော (လူမိုက် - ပညာမဲ့)' မည်၏။ 'လူတော' ဟူသည် ပင့်ကူကို ဆို၏။ ထိုပင့်ကူ၏ မျှင်ကို 'လူတသုတ္တ (ပင့်ကူမျှင်)' ဟု ခေါ်ကြကုန်၏။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ယဉ်းကောင်၊ ခြင် စသည်တို့၏ အသက်ရည်ကို စုပ်ယူရန် ထိုသတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် 'လူတော (ပင့်ကူ)' မည်၏။


Si bandhane. Sināti. Sīmā, sīsaṃ.

သိ ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိနာတိ (ဖွဲ့ချည်၏)။ သီမာ (သိမ်)၊ သီသံ (ဦးခေါင်း)။


Ettha sīmāti sinīyate samaggena saṅghena kammavācāya bandhiyateti sīmā. Sā duvidhā baddhasīmā abaddhasīmāti. Tāsu abaddhasīmā mariyādakaraṇavasena ‘‘sīmā’’ti veditabbā. Sināti bandhati kese moḷikaraṇavasena etthāti sīsaṃ. Aññānipi yojetabbāni.

ဤ၌ 'သီမာ' ဟူသည် ညီညွတ်သော သံဃာတော်က ကမ္မဝါစာဖြင့် ဖွဲ့ချည်အပ်သောကြောင့် 'သီမာ (သိမ်)' မည်၏။ ထိုသိမ်သည် ဗဒ္ဓသိမ်၊ အဗဒ္ဓသိမ်ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဗဒ္ဓသိမ်ကို နယ်နိမိတ်ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် 'သီမာ' ဟု သိအပ်၏။ ဆံပင်တို့ကို သျှောင်ထုံးခြင်းအားဖြင့် ဤအင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း၌ စုစည်းချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် 'သီသံ (ဦးခေါင်း)' မည်၏။ အခြားသော ရုပ်တို့ကိုလည်း ဤနည်းတူ ညှိစပ်အပ်ကုန်၏။


Sā pāke. Sināti.

သာ ဓာတ်သည် ချက်ခြင်း (ကျက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိနာတိ (ချက်၏/ကျက်၏)။


Su hiṃsāyaṃ. Suṇāti. Parasu. Paraṃ suṇanti hiṃsanti etenāti parasu.

သု ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သုဏာတိ (ညှဉ်းဆဲ၏)။ ပရသု (ပုဆိန်)။ သူတစ်ပါးကို ဤကိရိယာဖြင့် ညှဉ်းဆဲတတ် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ပရသု (ပုဆိန်)' မည်၏။


Asa bhojane. Vuttānaṃ phalamasnāti. Asanaṃ.

အသ ဓာတ်သည် စားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝုတ္တာနံ ဖလမသ္နာတိ (စိုက်ပျိုးအပ်သော အပင်တို့၏ အသီးကို စား၏)။ အသနံ (စားဖွယ်/အစာ)။


Ettha asananti āhāro. So hi asiyati bhuñjiyatīti ‘‘asana’’nti vuccati. ‘‘Asnātha khādatha pivathā’’ti idamettha nidassanaṃ.

ဤ၌ 'အသနံ' ဟူသည် အာဟာရ ဖြစ်၏။ ထိုအာဟာရကို စားအပ် မြိုအပ်သောကြောင့် 'အသနံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ 'အသ္နာထ ခါဒထ ပိဝထ (စားကြကုန်လော့၊ ခဲကြကုန်လော့၊ သောက်ကြကုန်လော့)' ဟူသည် သာဓက ဖြစ်၏။


Kilisa vibādhane. Kilisnāti. Kileso.

ကိလိသ ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ပူပန်စေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကိလိသ္နာတိ (ပူပန်စေ၏)။ ကိလေသော (ကိလေသာ)။


Ettha ca kilesoti rāgādayopi dukkhampi vuccati.

ဤ၌လည်း 'ကိလေသော' ဟူသည် ရာဂစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲဒုက္ခကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။


Uddhasa uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uddhasnāti.

ဥဒ္ဓသ ဓာတ်သည် ရှာဖွေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥဉ္ဆော ဟူသည် ရှာဖွေခြင်းတည်း။ ဥဒ္ဓသ္နာတိ (ရှာဖွေ၏)။


Isa [Pg.256] abhikkhaṇe. Isnāti.

ဣသ ဓာတ်သည် အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်း (အစဉ်တစိုက် ပြုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣသ္နာတိ။


Visa vippayoge. Visnāti. Visaṃ.

ဝိသ ဓာတ်သည် ကင်းကွာခြင်း (ခွဲခွာခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိသ္နာတိ။ ဝိသံ (အဆိပ်)။


Pusa sinehasavanapūraṇesu. Pusnāti.

ပုသ ဓာတ်သည် ချစ်ခင်ခြင်း၊ ယိုစီးခြင်း၊ ပြည့်စေခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုသ္နာတိ။


Pusa posane. Pusnāti.

ပုသ ဓာတ်သည် မွေးမြူခြင်း (ကျွေးမွေးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပုသ္နာတိ။


Musa theyye. Musnāti. Musalo.

မုသ ဓာတ်သည် ခိုးယူခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ မုသ္နာတိ (ခိုးယူ၏)။ မုသလော (ကျည်ပွေ့)။


Kiyādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

ကိယာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ငါသည် မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ ဤမျှလောက် ပြသအပ်ပြီ။ အခြားသော သုတ်တို့၌လည်း ရှာဖွေကြည့်ရှု၍ အနက်နှင့် လျော်ညီစွာ ယူကြကုန်လော့။


Sāsanā lokato cete,Dassitā tesu lokato;

Sāsanassopakārāya,Vuttā tadanurūpakā.

ထိုပြသအပ်သော ဓာတ်တို့သည် သာသနာတော်မှလည်းကောင်း၊ လောကမှလည်းကောင်း လာကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့အနက် လောကမှလာသော ဓာတ်တို့ကို သာသနာတော်အား အထောက်အကူပြုစေရန် ထိုသာသနာတော်နှင့် လျော်ညီစွာ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။


Kiyādigaṇoyaṃ.

ဤကား ကိယာဒိဂိုဏ်းတည်း။


Gahādigaṇika

ဂဟာဒိဂိုဏ်းကို ပြခြင်း။


Idāni gahādigaṇo vuccate. Ettheke evaṃ maññanti.

ယခုအခါ ဂဟာဒိဂိုဏ်းကို ဟောကြားပေအံ့။ ဤဂိုဏ်း၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဤသို့ အောက်မေ့ (ယူဆ) ကြကုန်၏။


Gahādīnaṃ gaṇo nāma, paccekaṃ nupalabbhati;

Athameko gahadhātu, gahādīnaṃ gaṇo siyā.

ဂဟာဒိဂိုဏ်းဟူ၍ သီးခြားဂိုဏ်းကို မရအပ်။ တစ်ခုတည်းသော 'ဂဟ' ဓာတ်သည်သာ ဂဟာဒိဂိုဏ်း မည်တန်ရာ၏။


Yato ppaṇhā parā heyyuṃ, dhātuto jinasāsane;

Tepi aññe na vijjanti, aññatra gahadhātuyā.

အကြင်ဓာတ်မှ မြတ်စွာဘုရားသာသနာ၌ ပပစ္စည်း၊ ဏှာပစ္စည်းတို့သည် သက်ရောက်ကုန်ရာ၏၊ ထိုဓာတ်တို့သည်လည်း ဂဟဓာတ်မှတစ်ပါး အခြားမရှိကုန်။


Iti cintāya ekacce, gahadhātuṃ kiyādinaṃ;

Pakkhipiṃsu gaṇe evaṃ, na vadiṃsu gahādikaṃ.

ဤသို့ တွေးတောဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် အချို့သော ဆရာတို့သည် ဂဟဓာတ်ကို ကိယာဒိဂိုဏ်း၌ သွတ်သွင်းကုန်၏၊ ဤသို့ဖြင့် ဂဟာဒိဂိုဏ်းဟူ၍ သီးခြား မဟောကြကုန်။


Na tesaṃ gahaṇaṃ dhīro, gaṇheyya suvicakkhaṇo;

Yato kaccāyane vutto, gahādīnaṃ gaṇo visuṃ.

စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော ပညာရှိသည် ထိုဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို မယူအပ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကစ္စည်းကျမ်း၌ ဂဟာဒိဂိုဏ်းကို သီးခြား ဟောကြားထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။


‘‘Gahādito ppaṇhā’’ iti, lakkhaṇaṃ vadatā hi so;

Kaccāyanena garunā, dassito nanu sāsane.

စင်စစ်သော်ကား ဆရာမြတ်ကြီး ကစ္စည်းသည် 'ဂဟာဒိတော ပ္ပဏှာ' ဟု သုတ်စည်းကမ်းကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြင့် သာသနာတော်၌ (ဂဟာဒိဂိုဏ်းကို) ပြတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။


Sace [Pg.257] visuṃ gahādīnaṃ, gaṇo nāma na labbhati;

Gahādidīpake sutte, hitvāna bāhiraṃ idaṃ.

အကယ်၍ ဂဟာဒိဂိုဏ်းဟူ၍ သီးခြားမရအပ်အံ့၊ ဤပြင်ပအယူဝါဒကို စွန့်ပယ်၍ ဂဟာဒိဂိုဏ်းကို ပြဆိုသော သုတ်၌ (အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်အံ့နည်း)။


‘‘Gahato ppaṇhā’’ icceva, vattabbaṃ atha vā pana;

‘‘Kiyādito nāppaṇhā’’ti, kātabbaṃ ekalakkhaṇaṃ.

သို့မဟုတ်လျှင် "ဂဟဓာတ်မှ စသည်တို့၏နောက်၌ ပ္ပ၊ ဏှာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု သော်လည်းကောင်း၊ "ကိယာဒိဓာတ်မှ စသည်တို့၏နောက်၌ နာ၊ ပ္ပ၊ ဏှာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု သော်လည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော သုတ်စည်းကမ်းကို ပြုလုပ်အပ်၏။


Yasmā tathā na vuttañca, na katañcekalakkhaṇaṃ;

Tasmā ayaṃ visuṃyeva, gaṇo icceva ñāyati.

ထိုသို့လည်း မဟောကြားအပ်သဖြင့်၊ တစ်ခုတည်းသော သုတ်စည်းကမ်းကိုလည်း မပြုလုပ်အပ်သဖြင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤဂဟစသောအုပ်စု (ဂဟာဒိဂိုဏ်း) သည် သီးခြားဂိုဏ်းတစ်ခုအဖြစ်သာ သိအပ်၏။


‘‘Sarā sare lopa’’miti-ādīni lakkhaṇāniva;

Gambhīraṃ lakkhaṇaṃ etaṃ, dujjānaṃ takkagāhinā.

"သရာ သရေ လောပံ" စသော သုတ်စည်းကမ်းများကဲ့သို့ ဤစည်းကမ်းသည် နက်နဲလှ၏၊ ကြံဆတွေးတောရုံမျှဖြင့် သိနိုင်ခဲလှ၏။


Usādayopi sandhāya, ādiggaho kato tahiṃ;

Tathā hi ‘‘uṇhāpetī’’ti, ādirūpāni dissare.

ထိုဂဟာဒိဂိုဏ်း၌ ဥသဓာတ်စသည်တို့ကို ရည်မှတ်၍ "ဂဟာဒိ" ဟု ‘အာဒိ’ (စသည်) ဟူသောပုဒ်ကို ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဥဏှာပေတိ" စသော ရှေးဦးပုံစံတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Idāni pākaṭaṃ katvā, ādisaddaphalaṃ ahaṃ;

Sappayogaṃ gahādīnaṃ, gaṇaṃ vakkhāmi me suṇa.

ယခုအခါ ငါသည် အာဒိသဒ္ဒါ၏ အကျိုးထူးကို ထင်ရှားစေ၍ ယှဉ်စပ်ပုံ ဝါကျနှင့်တကွဖြစ်သော ဂဟာဒိဂိုဏ်းကို ဟောကြားပေအံ့၊ ငါ၏စကားကို နာယူလော့။


Gaha upādāne. Upādānaṃ gahaṇaṃ, na kilesupādānaṃ. Upasaddo hettha na kiñci atthavisesaṃ vadati. Atha vā kāyena cittena vā upagantvā ādānaṃ gahaṇaṃ upādānanti samīpattho upasaddo. Katthaci hi upasaddo ādānasaddasahito daḷhaggahaṇe vattati ‘‘kāmupādāna’’ntiādīsu. Idha pana daḷhaggahaṇaṃ vā hotu sithilaggahaṇaṃ vā, yaṃ kiñci gahaṇaṃ upādānameva, tasmā gahadhātu gahaṇe vattatīti attho gahetabbo. Gheppati, gaṇhāti vā. Pariggaṇhāti, paṭiggaṇhāti, adhigaṇhāti, paggaṇhāti, niggaṇhāti. Padhānagaṇhanako. Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ. Gaṇhitvā, uggaṇhitvā. Aññathāpi rūpāni bhavanti. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi. Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako, saṅgāhako, ajjhogāḷho. Kārite ‘‘gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti, saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā. Upajjhaṃ gāhāpetabbo. Upajjhaṃ gāhāpetvā[Pg.258]. Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā’’ iccādīni. Kammani – gayhati, saṅgayhati, gaṇhiyati vā. Tathā hi ‘‘gaṇhiyanti uggaṇhiyantī’’ti niddesapāḷi dissati. ‘‘Gehaṃ, gāho, pariggaho, saṅgāhako, saṅgahetā’’ iccādīni yojetabbāni.

ဂဟ ဓာတ်သည် ဥပါဒါန် (ယူခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥပါဒါန်ဟူသည် ယူခြင်းဖြစ်သည်၊ ကိလေသာဥပါဒါန် မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ ‘ဥပ’ဟူသော ဥပသာရသည် ထူးခြားသော အနက်တစ်စုံတစ်ရာကို မဆိုလိုပေ။ သို့မဟုတ်မူကား ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆည်းကပ်၍ ယူခြင်းကို ဥပါဒါန် (အနီး၌ယူခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် ‘ဥပ’ဟူသော ဥပသာရသည် အနီးအနက်ရှိ၏။ အချို့သောနေရာ၌ ‘ဥပ’ဟူသော ဥပသာရသည် ‘အာဒါန’သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် မြဲမြံစွာယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ "ကာမုပါဒါနံ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့တည်း။ ဤ၌မူကား မြဲမြံစွာယူခြင်းဖြစ်စေ၊ လျော့ရဲစွာယူခြင်းဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော ယူခြင်းဟူသမျှသည် ဥပါဒါန်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂဟဓာတ်သည် ယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏ဟု အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဂဟေပ္ပတိ သို့မဟုတ် ဂဏှာတိ (ယူ၏)။ ပရိဂဏှာတိ၊ ပဋိဂဏှာတိ၊ အဓိဂဏှာတိ၊ ပဂဏှာတိ၊ นိဂဏှာတိ။ ပဓာနဂဏှနကော (အဓိကယူသူ)။ ဂဏှိတုံ၊ ဥဂ္ဂဏှိတုံ (ယူခြင်းငှာ၊ သင်ယူခြင်းငှာ)။ ဂဏှိတွာ၊ ဥဂ္ဂဏှိတွာ (ယူပြီး၍၊ သင်ယူပြီး၍)။ အခြားသောနည်းဖြင့်လည်း ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ "အဟံ ဇာလံ ဂဟေဿာမိ" (ငါသည် ပိုက်ကွန်ကို ယူအံ့)။ ဂဟေတုံ။ ဂဟေတွာ။ ဥဂ္ဂါဟကော၊ သင်္ဂါဟကော၊ အဇ္ဈောဂါဠှော။ ကာရိတ်၌- "ဂဏှာပေတိ၊ ဂဏှာပယတိ၊ အညတရံ သတိပဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ၊ သဒ္ဓိံ အမစ္စသဟေဿန ဂဏှာပေတွာ။ ဥပဇ္ဈံ ဂါဟာပေတဗ္ဗော။ ဥပဇ္ဈံ ဂါဟာပေတွာ။ ဂါဟေတိ၊ ဂါဟယတိ၊ ဂါဟာပိဿတိ။ ဂါဟာပယန္တိ သဗ္ဘာဝံ။ ဂါဟကော၊ ဂါဟေတွာ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မ၌- ဂယှတိ၊ သင်္ဂယှတိ သို့မဟုတ် ဂဏှိယတိ။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဂဏှိယန္တိ ဥဂ္ဂဏှိယန္တိ" ဟု နိဒ္ဒေသပါဠိ တည်ရှိ၏။ "ဂေဟံ၊ ဂါဟော၊ ပရိဂ္ဂဟော၊ သင်္ဂါဟကော၊ သင်္ဂဟေတာ" စသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tatra akārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gheppati, gheppanti. Gheppasī’’ti ca ‘‘gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī’’ti ca ādinā nayena sabbāsu vibhattīsu sabbathā padamālā yojetabbā. Ākārekārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gaṇhāti gaṇhāpetī’’tiādinā yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် အကာရနောက်၌ တိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ "ဂဟေပ္ပတိ၊ ဂဟေပ္ပန္တိ၊ ဂဟေပ္ပသိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဂဏှတိ၊ ဂဏှန္တိ၊ ဂဏှသိ" ဟူ၍လည်းကောင်း စသောနည်းဖြင့် ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌ အလုံးစုံသော ပုဒ်စဉ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အာကာရ၊ ဣကာရနောက်၌ တိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ "ဂဏှာတိ၊ ဂဏှာပေတိ" စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို ကြဉ်အပ်သောနေရာကို ကြဉ်၍ ပုဒ်စဉ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Imāni pana pasiddhāni kānici ajjatanīrūpāni ‘‘aggahī mattikāpattaṃ. Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu’’nti. Bhavissantīādīsu gahessati, gahessanti. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ. Aggahissā, aggahissaṃsu. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ.

ထင်ရှားကုန်သော အချို့သော အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ ပုံစံတို့ကား "အဂ္ဂဟီ မတ္တိကာပတ္တံ (မြေသပိတ်ကို ယူပြီ)၊ အဂ္ဂဟုံ၊ အဂ္ဂဟိံသု၊ အဂ္ဂဟေသုံ" တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝိဿန္တိဝိဘတ် စသည်တို့၌ "ဂဟေဿတိ၊ ဂဟေဿန္တိ" ဟု ရှိ၏။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုအပ်၏။ "အဂ္ဂဟိဿာ၊ အဂ္ဂဟိဿံသု" ဟု ရှိ၏။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုအပ်၏။


Usa dāhe. Dāho uṇhaṃ. Usati dahatīti uṇhaṃ. Uṇhasaddo ‘‘uṇhaṃ bhattaṃ bhuñjatī’’tiādīsu dabbamapekkhati, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihanatī’’tiādīsu pana guṇaṃ uṇhabhāvassa icchitattā. Uṇhabhāvo hi sītabhāvo ca guṇo.

ဥသ ဓာတ်သည် ပူလောင်ခြင်း (ဒါဟ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒါဟဟူသည် ပူခြင်းတည်း။ ပူလောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥဏှ (အပူ) မည်၏။ "ဥဏှံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ" (ပူသော ထမင်းကို စား၏) စသည်တို့၌ ဥဏှသဒ္ဒါသည် ဒြပ်ကို ငဲ့၏၊ "သီတံ ဥဏှံ ပဋိဟနတိ" (ချမ်းအေးခြင်းသည် အပူကို ဖျက်ဆီး၏) စသည်တို့၌မူကား အပူ၏အဖြစ် (ဂုဏ်) ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဂုဏ်ကို ငဲ့၏။ အပူအဖြစ်နှင့် အအေးအဖြစ်တို့သည် ဂုဏ်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။


Tasa vipāsāyaṃ. Taṇhā. Kenaṭṭhena taṇhā? Tassati paritassatīti atthena.

တသ ဓာတ်သည် ရေငတ်ခြင်း (ဝိပါသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ (ထိုမှ) တဏှာ (ဖြစ်၏)။ အဘယ်အနက်ဖြင့် တဏှာမည်သနည်း။ တဿတိ ပရိတဿတိ (ဆာလောင်မွတ်သိပ်တတ်၏၊ တောင့်တတတ်၏) ဟူသောအနက်ဖြင့် တဏှာမည်၏။


Jusi pītisevanesu. Juṇho samayo. Kāḷe vā yadi vā juṇhe, yadā vāyati māluto.

ဇုသိ ဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း၊ မှီဝဲခြင်း (ပီတိသေဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇုဏှော သမယော (လဆန်းပိုင်း/လင်းသောအခါ)။ "ကာဠေ ဝါ ယဒိ ဝါ ဇုဏှေ၊ ယဒါ ဝါယတိ မာလုတော" (လကွယ်ရာ မှောင်သောအခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ လင်းသောအခါ၌သော်လည်းကောင်း လေသည် တိုက်ခတ်၏)။


Tattha juṇhoti joseti lokassa pītiṃsomanassañca uppādetīti juṇho.

ထို၌ ‘ဇုဏှ’ ဟူသည် နှစ်သက်စေတတ်၏၊ လောကသားတို့အား ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇုဏှ (လဆန်းပိုင်း/လင်းသောအခါ) မည်၏။


Juta [Pg.259] dittiyaṃ. Juṇhā ratti. Jotati sayaṃ nippabhāpi samānā candatārakappabhāsenapi dibbati virocati sappabhā hotīti juṇhā.

ဇုတ ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇုဏှာ ရတ္တိ (လဆန်းပိုင်းည/လသာသောည)။ မိမိကိုယ်တိုင် အလင်းရောင်မရှိသော်လည်း လမင်း၊ ကြယ်တာရာတို့၏ အလင်းရောင်ဖြင့် တောက်ပ၏၊ ထွန်းလင်း၏၊ အလင်းရောင်ရှိသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇုဏှာ (လသာသောည) မည်၏။


Sā tanukaraṇe. Saṇhavācā. Siyati tanukariyati, na pharusabhāvena kakkasā kariyatīti saṇhā.

သာ ဓာတ်သည် ပါးလွှာစေခြင်း၊ သိမ်မွေ့စေခြင်း (တနုkရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဏှဝါစာ (သိမ်မွေ့သောစကား)။ ပါးလွှာစေအပ်၏၊ သိမ်မွေ့စေအပ်၏၊ ကြမ်းတမ်းသောအဖြစ်ဖြင့် မပြုအပ်၊ ထို့ကြောင့် သဏှာ (သိမ်မွေ့သောစကား) မည်၏။


So antakammani. Saṇhaṃ, ñāṇaṃ. Siyati sayaṃ sukhumabhāvena atisukhumampi atthaṃ antaṃ karoti nipphattiṃ pāpetīti saṇhaṃ.

သော ဓာတ်သည် အဆုံးပြုခြင်း (အန္တကမ္မ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဏှံ ဉာဏံ (သိမ်မွေ့နက်နဲသောဉာဏ်)။ မိမိကိုယ်တိုင် သိမ်မွေ့သောအဖြစ်ဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့လှစွာသော အနက်ကိုပင် အဆုံးသို့ ရောက်စေတတ်၏၊ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သဏှ (နက်နဲသိမ်မွေ့သောဉာဏ်) မည်၏။


Tija nisāne. Nisānaṃ tikkhatā. Tiṇho parasu. Titikkhatīti tiṇho.

တိဇ ဓာတ်သည် ထက်မြက်စေခြင်း (နိသာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နိသာနဟူသည် ထက်မြက်ခြင်းတည်း။ တိဏှော ပရသု (ထက်မြက်သောပုဆိန်)။ ထက်မြက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တိဏှ (ထက်မြက်သော) မည်၏။


Si sevāyaṃ. Attano hitamāsīsantehi seviyateti sippaṃ, yaṃ kiñci jīvitahetu sikkhitabbaṃ sippāyatanaṃ. Apica sippanti aṭṭhārasa mahāsippāni – suti sūramati byākaraṇaṃ chandoviciti nirutti jotisatthaṃ sikkhā mokkhañāṇaṃ kriyāvidhi dhanubbedo hatthisikkhā kāmatantaṃ assalakkhaṇaṃ purāṇaṃ itihāso nīti takko vejjakañcāti.

သိ ဓာတ်သည် မှီဝဲခြင်း (သေဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိကုန်သောသူတို့သည် မှီဝဲအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သိပ္ပ (အတတ်ပညာ) မည်၏၊ အသက်မွေးမှုအတွက် သင်ယူအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာဌာနတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် သိပ္ပံဟူသည် (၁၈) ပါးသော မဟာအတတ်ပညာ (အဋ္ဌာရသသိပ္ပံ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ၎င်းတို့ကား- သုတိ (ဗေဒင်ကျမ်း)၊ သူရမတိ (ရဲစွမ်းသတ္တိအတတ်)၊ ဗျာကရဏ (သဒ္ဒါကျမ်း)၊ ဆန္ဒောဝိစိတိ (ဆန်းကျမ်း)၊ နိရုတ္တိ (နိရုတ္တိကျမ်း)၊ ဇောတိသတ္ထ (နက္ခတ်ကျမ်း)၊ သိက္ခာ (သိက္ခာကျမ်း)၊ မောက္ခဉာဏ (မောက္ခဉာဏ်အတတ်)၊ ကြိယာဝိဓိ (ယဇ်ပူဇော်နည်းစသောကျမ်း)၊ ဓနုဗ္ဗေဒ (လေးအတတ်)၊ ဟတ္ထိသိက္ခာ (ဆင်သင်အတတ်)၊ ကာမတန္တ (ကာမကျမ်း)၊ အဿလက္ခဏ (မြင်းအတတ်)၊ ပုရာဏ (ပုရာဏ်ကျမ်း)၊ ဣတိဟာသ (ရာဇဝင်ကျမ်း)၊ နီတိ (နီတိကျမ်း)၊ တက္က (ယုတ္တိဗေဒ/တက္ကကျမ်း)၊ ဝေဇ္ဇက (ဆေးပညာကျမ်း) တို့ ဖြစ်ကုန်သတည်း။


Ku kucchāyaṃ. Kucchā garahā. Kaṇhā dhammā. Kaṇho puriso.

ကု ဓာတ်သည် စက်ဆုပ်ခြင်း (ကုစ္ဆာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုစ္ဆာဟူသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းတည်း။ ကဏှာ ဓမ္မာ (မည်းညစ်သောတရားတို့)။ ကဏှော ပုရိသော (မည်းသောယောက်ျား)။


Tattha kaṇhāti apabhassarabhāvakaraṇattā paṇḍitehi kucchitabbā garahitabbāti kaṇhā, akusaladhammā. Kāḷavaṇṇattā suvaṇṇavaṇṇādikaṃ upanidhāya kucchitabbo ninditabboti kaṇho, kāḷavaṇṇo. Vuttampi cetaṃ –

ထို၌ ကဏှာ ဟူသည်ကား အရောင်မတောက်ပြောင်သော (ညစ်နွမ်းသော) အဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သည် စက်ဆုပ်အပ်၊ ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကဏှာ (မည်းညစ်သော အကုသိုလ်တရားတို့) မည်ကုန်၏။ ကဏှော ဟူသည်ကား မည်းသောအဆင်းရှိသောကြောင့် ရွှေအဆင်းရှိသူ စသည်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ စက်ဆုပ်အပ်၊ ကဲ့ရဲ့အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကဏှော (မည်းသောအဆင်းရှိသူ) မည်၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏-


‘‘Kaṇho vatāyaṃ puriso, kaṇhaṃ bhuñjati bhojanaṃ;

Kaṇhe bhūmippadesasmiṃ, na mayhaṃ manaso piyo’’ti ca,

"ဤယောက်ျားသည် စင်စစ် မည်းလှ၏၊ မည်းညစ်သော အစာကို စား၏၊ မည်းညစ်သော မြေအရပ်၌ နေ၏၊ ငါ၏ စိတ်နှလုံးကို မနှစ်သက်စေတတ်ပါ" ဟုလည်းကောင်း၊


‘‘Na [Pg.260] kaṇho tacasā hoti,Antosāro hi brāhmaṇo;

Yasmiṃ pāpāni kammāni,Sa ve kaṇho sujampatī’’ti ca.

"စုဇမ္ပတိ (သိကြားမင်း)၊ အရေပြားမျှဖြင့် မည်းသူမည်သည် မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား အတွင်း၌ သီလဂုဏ်ရှိသူသည်သာ ဗြာဟ္မဏမည်၏။ အကြင်သူ၌ ယုတ်မာသော ကံတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုသူသည်သာ စင်စစ် မည်းသူမည်၏" ဟုလည်းကောင်း (ဟောတော်မူအပ်၏)။


Iccevaṃ –

ဤသို့လျှင် -


Gahādike dhātugaṇe, sandhāya tasiādayo;

Ādiggaho kato ppaṇhā, gahādīsu yathārahaṃ.

ဂဟာဒိဖြစ်သော ဓာတ်အစုတို့၌ တသဓာတ် စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဂဟာဒိ’ ဟူသော အာဒိပုဒ်ကို ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဂဟဓာတ် စသည်တို့၏နောက်၌ ပ္ပ၊ ဏှာ ပစ္စည်းတို့သည် သင့်လျော်သလို ဖြစ်ကုန်၏။


Gahato dhātuto hi ppo,ākhyātattevadissati;

Ākhyātatte ca nāmatte, ṇhāsaddo usato tathā.

ဂဟဓာတ်မှမူကား ပ္ပ ပစ္စည်းသည် အာခယျာတ်၌သာလျှင် တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့အတူ ဥသဓာတ်မှ ဏှ ပစ္စည်းသည် အာခယျာတ်၌လည်းကောင်း၊ နာမ်၌လည်းကောင်း တွေ့မြင်ရ၏။


Usagahehi aññasmā, nāmatteva duve matā;

Evaṃ visesato ñeyyo, gahādigaṇanicchayo.

ဥသ၊ ဂဟ ဓာတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဓာတ်တို့မှ နှစ်ပါးသော ပစ္စည်းတို့သည် နာမ်၌သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဂဟာဒိဂိုဏ်း၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထူးခြားစွာ သိအပ်၏။


Ettha pana kiñcāpi sāsane ‘‘taṇhāyatī’’ti kriyāpadampi dissati, tathāpi tassa ‘‘pabbatāyati, mettāyatī’’tiādīni viya nāmasmā vihitassa āyapaccayassa vasena siddhattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Taṇhāyatī’’ti hi idaṃ ṇhāpaccayavatā tasadhātuto nipphannataṇhāsaddasmā parassa āyapaccayassa vasena nipphannaṃ. Tathā kiñcāpi rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ ‘‘vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘uṇhāpetī’’ti hetukattuvācakaṃ kriyāpadaṃ dissati, tathāpi tassa ṇhāpaccayavatā usadhātuto nipphannauṇhāsaddato vihitassa kāritasaññassa ṇāpepaccayassa vasena nipphannattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Uṇhāpetī’’ti idaṃ vuttappakārauṇhāsaddato ṇāpepaccayavasena nipphannaṃ, etasmiṃ diṭṭhe ‘‘uṇhāpayatī’’ti padampi diṭṭhameva hoti.

ဤ၌ သာသနာတော်တွင် ‘တဏှာယတိ’ ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကိုလည်း တွေ့မြင်ရသော်လည်း၊ ထိုပုဒ်သည် ‘ပဗ္ဗတာယတိ၊ မေတ္တာယတိ’ စသည်တို့ကဲ့သို့ နာမ်ပုဒ်မှ သက်ရောက်သော ‘အာယ’ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးသောကြောင့် ကြိယာပုဒ် ဖြစ်သော်လည်း ‘ဏှာ’ ပစ္စည်းကို တိုက်ရိုက် ရနိုင်၏ဟု မပြောဆိုနိုင်ပေ။ ‘တဏှာယတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ‘ဏှာ’ ပစ္စည်းရှိသော ‘တသ’ဓာတ်မှ ပြီးသော ‘တဏှာ’ သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ သက်ရောက်သော ‘အာယ’ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ ရူပိယသံဝေါဟာရ သိက္ခာပုဒ် အဖွင့်၌ ‘ပဲခွတ်ပြားကို ပူစေ၍ ရေကိုသော်လည်းကောင်း၊ နို့ရည်ကိုသော်လည်းကောင်း ပူစေ၏’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘ဥဏှာပေတိ’ ဟူသော ကာရိတ်ကြိယာပုဒ်ကို တွေ့မြင်ရသော်လည်း၊ ထိုပုဒ်သည် ‘ဏှာ’ ပစ္စည်းရှိသော ‘ဥသ’ဓာတ်မှ ပြီးသော ‘ဥဏှ’သဒ္ဒါမှ သက်ရောက်သော ကာရိတ်အမည်ရှိသော ‘ဏာပေ’ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးသောကြောင့် ကြိယာပုဒ် ဖြစ်သော်လည်း ‘ဏှာ’ ပစ္စည်းကို တိုက်ရိုက် ရနိုင်၏ဟု မပြောဆိုနိုင်ပေ။ ‘ဥဏှာပေတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသော ‘ဥဏှ’သဒ္ဒါမှ ‘ဏာပေ’ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီး၏။ ဤပုဒ်ကို တွေ့မြင်ရလျှင် ‘ဥဏှာပယတိ’ ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း တွေ့မြင်ပြီးဖြစ်သည်သာ မည်၏။


Kiñca [Pg.261] bhiyyo vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uṇhāpetī’’ti kāritapadassa diṭṭhattāyeva ‘‘uṇhatī’’ti kattupadampi nayato diṭṭhameva hoti kattukāritapadānaṃ ekadhātumhi upalabbhamānattā, yathā? Gaṇhati, gaṇhāpeti, gacchati, gacchāpetīti, tasmā ‘‘usa dāhe’’ti dhātussa ‘‘uṇhatī’’ti rūpaṃ upalabbhatīti mantvā ‘‘uṇhatīti uṇha’’nti nibbacanaṃ kātabbaṃ. Iti ppapaccayo gahato ca aññato ca ekadhā labbhati, ṇhāpaccayo pana gahato usato ca dvidhā aññato ekadhā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane aññānipi ekekassa dhātussa nāmikapadāni dve dve kriyāpadāni vicinitabbāni. Yena pana buddhavacanānurūpena nayena gahādigaṇe ādisaddena tasadhātādayo amhehi gahitā, imasmā nayā añño nayo pasatthataro natthi, ayameva pasatthataro, tasmā ayaṃ nīti sāsanaṭṭhitiyā āyasmantehi sādhukaṃ dhāretabbā vācetabbā ca.

တစ်ဖန် ထို့ထက် အလွန် ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ‘ဥဏှာပေတိ’ ဟူသော ကာရိတ်ပုဒ်ကို တွေ့ရရုံမျှဖြင့်ပင် ‘ဥဏှတိ’ ဟူသော ကတ္တုပုဒ်ကိုလည်း နည်းအားဖြင့် တွေ့မြင်အပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏၊ ကတ္တုပုဒ် ကာရိတ်ပုဒ်တို့သည် ဓာတ်တစ်ခုတည်း၌ပင် ရနိုင်သောကြောင့်တည်း၊ မည်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ - ဂဏှတိ၊ ဂဏှာပေတိ၊ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆာပေတိ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဥသ ဒါဟေ’ ဟူသော ဓာတ်၏ ‘ဥဏှတိ’ ဟူသော ပုံစံကို ရနိုင်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ‘ဥဏှတီတိ ဥဏှံ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ပ္ပ’ပစ္စည်းကို ဂဟဓာတ်မှလည်းကောင်း၊ အခြားဓာတ်မှလည်းကောင်း တစ်မျိုးတည်း ရအပ်၏။ ‘ဏှာ’ပစ္စည်းကိုမူ ဂဟဓာတ်နှင့် ဥသဓာတ် နှစ်ခုမှ နှစ်မျိုးရနိုင်ပြီး အခြားဓာတ်မှ တစ်မျိုးသာ ရနိုင်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ ဤသို့ အပိုင်းအခြားကို ပြောဆိုအပ်သော်လည်း အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌ အခြားသော ဓာတ်တစ်ခုစီ၏ နာမ်ပုဒ်တစ်ခု၊ ကြိယာပုဒ် နှစ်ခုစီတို့ကို ရှာဖွေစိစစ်အပ်ကုန်၏။ အကြင် ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် လျော်ညီသော နည်းဖြင့် ငါတို့သည် ဂဟာဒိဂိုဏ်း၌ ‘အာဒိ’သဒ္ဒါဖြင့် တသဓာတ် စသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏၊ ထိုနည်းထက် သာလွန်ထူးကဲသော အခြားသောနည်းသည် မရှိပေ၊ ဤနည်းသည်သာလျှင် သာလွန်ထူးကဲမြတ်လှ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းစနစ် (နီတိ) ကို သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် အရှင်မြတ်တို့သည် ကောင်းစွာ ဆောင်ထားအပ်၊ သင်ကြားပို့ချအပ်ပေသတည်း။


Gahādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

ဂဟာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ငါ၏ အစွမ်းရှိသမျှ ဤမျှအတိုင်းအရှည် တွေ့မြင်အပ်ပြီ။ သုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားကျမ်းတို့၌လည်းကောင်း ရှာဖွေကြည့်ရှု၍ သင့်လျော်သော အနက်နှင့်အညီ ယူကြကုန်လော့။


Gahādigaṇoyaṃ.

ဤသည်ကား ဂဟာဒိဂိုဏ်းတည်း။


Tanādigaṇika

တနာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်များ။


Tanu vitthāre. Tanoti. Āyatanaṃ, tanu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Vitaniyyatī’’ti rūpāni. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyatī’’ti. Garū pana ‘‘patāyate, pataññatī’’ti rūpāni vadanti. Tanituṃ, tanitvāna. Tumantādirūpāni.

တနုဓာတ်သည် ပြန့်ပွားခြင်း (ပြန့်ပြောခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တနောတိ။ အာယတနံ၊ တနု။ ကမ္မဖုံး (ကမ္မဝါစက) ၌ ‘တနိယျတိ၊ တနိယျန္တိ၊ ဝိတနိယျတိ’ ဟူသော ပုံစံများ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘ယထာ ဟိ အာသဘံ စမ္မံ၊ ပထဗျာ ဝိတနိယျတိ’ ဟူသော ဤပါဠိတော် ရှိ၏။ ဆရာမြတ်တို့သည်မူကား ‘ပတာယတေ၊ ပတညတိ’ ဟူသော ပုံစံတို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ တနိတုံ၊ တနိတွာန-ဟူသည် တုမ်ပစ္စည်း စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ပုံစံများတည်း။


Tattha [Pg.262] āyatananti āyabhūte dhamme tanoti vitthāretīti āyatanaṃ. Tanūti sarīraṃ. Tañhi kalalato paṭṭhāya kammādīhi yathāsambhavaṃ taniyyati vitthāriyati mahattaṃ pāpiyatīti ‘‘tanū’’ti vuccati. ‘‘Tanu vapu sarīraṃ puṃ kāyo deho’’tiādayo sarīravācakā saddā. Sarīraṃ khandhapañcakaṃ. Yañhi mahājano sarīranti vadati, taṃ paramatthato khandhapañcakamattameva, na tato attā vā attaniyaṃ vā upalabbhati. ‘‘Kāmarāgabyāpādānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacitta’’ntiādīsu pana tanusaddo appatthavācako, appatthavācakassa ca tassa kriyāpadaṃ na passāma, tasmā nipātapadena tena bhavitabbaṃ. Tanusaddo nipātapadanti vuttaṭṭhānampi na passāma, nicchayena pana anipphannapāṭipadikoti gahetabbo.

ထိုနှစ်ခုတို့တွင် ‘အာယတန’ဟူသည် - စီးပွားချမ်းသာ (အာယ) ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို ပြန့်ပွားစေတတ် သောကြောင့် ‘အာယတန’ မည်၏။ ‘တနု’ ဟူသည် ကိုယ် (ခန္ဓာကိုယ်) တည်း။ ထိုကိုယ်သည် ကလလရေကြည် တည်သည်မှစ၍ ကံစသည်တို့ကြောင့် သင့်လျော်သလို ပြန့်ပွားအပ်၊ ပြန့်ပြောစေအပ်၊ ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ‘တနု’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘တနု၊ ဝပု၊ သရီရ၊ ကာယ၊ ဒေဟ’ စသည်တို့သည် ခန္ဓာကိုယ်ကို ဟောသော သဒ္ဒါများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ခန္ဓာကိုယ် (သရီရ) ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးတည်း။ လူအပေါင်းတို့သည် ခန္ဓာကိုယ်ဟု ပြောဆိုအပ်သော တရားသည် ပရမတ်အားဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထိုခန္ဓာငါးပါးမှတစ်ပါး အတ္တသော်လည်းကောင်း၊ အတ္တ၏ဥစ္စာသော်လည်းကောင်း မရနိုင်ပေ။ ‘ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့ကို နည်းပါးအောင် ပြုတတ်သော သကဒါဂါမိမဂ်စိတ်’ စသည်တို့၌မူကား ‘တနု’သဒ္ဒါသည် နည်းပါးခြင်း (အနည်းငယ်မျှ) အနက်ကို ဟော၏။ နည်းပါးခြင်းအနက်ကို ဟောသော ထိုသဒ္ဒါ၏ ကြိယာပုဒ်ကို ငါတို့ မတွေ့မြင်ရသဖြင့် ထိုသဒ္ဒါသည် နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သင့်၏။ ‘တနု’သဒ္ဒါသည် နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်သော အရပ်ကိုလည်း ငါတို့ မတွေ့မြင်ရပေ၊ စင်စစ်အားဖြင့်မူကား မပြီးသော ပုဒ်အခြေခံ (အနိပ္ပန္နပါဋိပဒိက) မျှသာဟု မှတ်ယူအပ်၏။


Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. Sesaṃ yathāsambhavaṃ vitthāretabbaṃ.

တနောတိ၊ တနောန္တိ။ တနောသိ၊ တနောထ။ တနောမိ၊ တနောမ။ တနုတေ၊ တနုန္တေ။ တနုသေ၊ တနုသေ၊ တနုဝှေ။ တနေ၊ တနုမှေ။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့ကို သင့်လျော်သလို ချဲ့အပ်၏။


Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. Ammāya patanu kesā. Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Taniyyasī’’tiādinā vitthāretabbaṃ.

တနောတု၊ တနောန္တု။ တနေယျ၊ တနေ၊ တနေယျုံ။ ဝိတန၊ ဝိတနု။ အတနာ၊ အတနု။ အမ္မာယ ပတနု ကေသာ။ အတနိ၊ အတနိံသု။ တနိဿတိ၊ တနိဿန္တိ။ အတနိဿာ၊ အတနိဿံသု။ ကမ္မဖုံး (ကမ္မဝါစက) ၌ ‘တနိယျတိ၊ တနိယျန္တိ၊ တနိယျသိ’ စသည်ဖြင့် ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Saka sattiyaṃ. Satti samatthabhāvo. Sakkoti sakko. Viññāpetuṃ asakkhi. Sakkhissasi. Sakkhati. Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi. Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātunti pāḷi.

သကဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း (သတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သတ္တိဟူသည် စွမ်းနိုင်သော အဖြစ်တည်း။ သက္ကောတိ၊ သက္ကော။ သိစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခဲ့ပြီ။ သက္ခိဿသိ။ သက္ခတိ။ မိခင်၊ သင်သည်လည်း ရဟန်းပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လတ္တံ့။ ‘သက္ကတေ ဇရာယ ပဋိကမ္မံ ကာတုံ’ ဟူ၍ ပါဠိတော် ရှိ၏။


Tattha [Pg.263] sakkoti devarājā. So hi atthānaṃ sahassampi muhuttena cintanasamatthatāya saparahitaṃ kātuṃ sakkotīti ‘‘sakko’’ti vuccati. Aññatra pana dhātūnaṃ avisaye taddhitavasena sakkaccaṃ dānaṃ adāsīti sakkoti evampi atthaṃ gahetvā sakkasaddo niruttinayena sādhetabbo. Vuttañhi bhagavatā ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘sakko’ti vuccatī’’ti. Sakkonto. Sakkontī. Sakkontaṃ kulaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘သက္က’ဟူသည် နတ်မင်းတည်း။ ထိုသိကြားမင်းသည် အကျိုးစီးပွား တစ်ထောင်ကိုသော်လည်း တစ်ခဏချင်း ကြံစည်နိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် မိမိနှင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ‘သက္က’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အခြားတစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ အရာမဟုတ်ရာ၌ တဒ္ဓိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ရိုသေစွာ အလှူကို လှူခဲ့ပြီ၊ ထို့ကြောင့် သက္ကမည်၏’ ဟု ဤသို့သော အနက်ကို ယူ၍လည်း ‘သက္က’သဒ္ဒါကို နိရုတ္တိနည်းဖြင့် ပြီးစေအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ‘မဟာလိ၊ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက ရိုသေစွာ အလှူကို ပေးလှူခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် သက္ကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ သက္ကောန္တော။ သက္ကောန္တီ။ သက္ကောန္တံ ကုလံ။


Khuṇu khiṇu hiṃsāyaṃ. Khuṇoti. Khiṇoti.

ခုဏု၊ ခိဏု ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ခုဏောတိ။ ခိဏောတိ။


Iṇu gatiyaṃ. Iṇoti. Iṇaṃ iṇāyiko.

ဣဏု ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣဏောတိ။ ဣဏံ (ကြွေး)၊ ဣဏာယိကော (ကြွေးမြီရှိသူ)။


Tiṇu adane. Tiṇoti. Tiṇaṃ. Ettha tiṇanti yavasaṃ. Tañhi tiṇiyate tiṇabhakkhehi goṇādīhi adiyate khādiyateti tiṇaṃ.

တိဏု ဓာတ်သည် စားခြင်း (အဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တိဏောတိ။ တိဏံ (မြက်)။ ဤ၌ ‘တိဏ’ဟူသည် မြက်သီးနှံတည်း။ ထိုမြက်ကို မြက်စားတတ်သော နွားစသည်တို့သည် စားအပ် ဝါးမြိုအပ်သောကြောင့် ‘တိဏ’ မည်၏။


Ghiṇu dittiyaṃ. Ghiṇoti.

ဃိဏု ဓာတ်သည် တောက်ပခြင်း (ဒိတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဃိဏောတိ။


Hanu apanayane. Apanayanaṃ anālāpakaraṇaṃ nibbacanatākaraṇaṃ. Hanoti. Hanute.

ဟနုဓာတ်သည် ဖယ်ရှားခြင်း (အပနယန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖယ်ရှားခြင်းဟူသည် စကားမပြောခြင်း၊ ငြင်းပယ်ခြင်း ပြုခြင်းတည်း။ ဟနောတိ။ ဟနုတေ။


Panu dāne panoti. Panute.

ပဏု ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဏောတိ။ ပဏုတေ။


Manu bodhane. Manoti. Manute. Mano. Manaṃ. Mānasaṃ. Manusso. Mānavo. Māṇavo.

မနု ဓာတ်သည် သိခြင်း (ဗောဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မနောတိ။ မနုတေ။ မနော၊ မနံ၊ မာနသံ။ မနုဿော၊ မာနဝေါ၊ မာဏဝေါ။


Ettha manoti manute bujjhatīti mano, evaṃ manaṃ. Imesaṃ pana dvinnaṃ manasaddānaṃ ‘‘yasmiṃ mano nivisati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’tiādīsu punnapuṃsakaliṅgatā daṭṭhabbā. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ [Pg.264] carati mānaso’’ti ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto’’ti ettha arahattaṃ. Etthetaṃ vuccati –

ဤ၌ ‘မနော’ ဟူသည် - သိတတ်သောကြောင့် ‘မနော’ မည်၏၊ ‘မနံ’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ထိုမနသဒ္ဒါ နှစ်ခုတို့၏ ‘ယသ္မိံ မနော နိဝိသတိ’၊ ‘သန္တံ တဿ မနံ ဟောတိ’ စသည်တို့၌ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် အဖြစ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ‘မာနသ’ ဟူသည် ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ ‘ကောင်းကင်၌ ကျက်စားတတ်သော ကာမကျော့ကွင်းသည် အကြင်စိတ်၌ ကျက်စား၏’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘မာနသ’ဟူသည် ရာဂတည်း။ ‘စိတ္တံ မနော မာနသံ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘မာနသ’ဟူသည် စိတ်တည်း။ ‘အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်သေးသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် စုတေငြားအံ့’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘မာနသ’ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Rāgo cittaṃ arahattañca, ‘‘mānasa’’nti samīritaṃ;

Satthuno sāsane pāpa-sāsane’khilasāsane.

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၊ မကောင်းမှုကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော သာသနာတော်၊ အညစ်အကြေး (ငြောင့်တံသင်း) ကင်းသော သာသနာတော်၌ ရာဂ၊ စိတ်နှင့် အရဟတ္တဖိုလ်တို့ကို 'မာနသ' ဟု ဆိုအပ်၏။


Tattha sampayuttamanasi bhavoti rāgo mānaso. Mano eva mānasanti katvā cittaṃ mānasaṃ. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattattā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Manūti satto. ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manu passatī’’ti ettha hi ‘‘manū’’ti satto vutto. Atha vā manūti paṭhamakappikakāle manussānaṃ mātāpibhuṭṭhāne ṭhito manunāmako puriso, yo sāsane ‘‘mahāsammatarājā’’ti vutto. So hi sakalalokassa hitaṃ kātuṃ manute jānātīti ‘‘manū’’ti vuccati. Yathābalaṃ attano hitaṃ manute jānātīti manusso, manassa vā ussannattā manusso. Atha vā vuttappakārassa manuno apaccaṃ manusso. Evaṃ mānavo māṇavo ca, nakārassa hi ṇakāre kate ‘‘māṇavo’’ti rūpaṃ sijjhati. Keci panāhu ‘‘dantajanakārasahito mānavasaddo sabbasattasādhāraṇavacano, muddhajaṇakārasahito pana māṇavasaddo kucchitamūḷhāpaccavacano’’ti, taṃ vīmaṃsitvā yuttañce, gahetabbaṃ, na panettha vattabbaṃ ‘‘māṇavasaddassa atthuddhāravacane idaṃ vacanaṃ virujjhatī’’ti antarasaddassa atthuddhāre antaraantarikāsaddānampi āharaṇassa dassanato.

ထို (အနက်တို့) တွင် ယှဉ်ဖက်စိတ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ရာဂကို 'မာနသ' ဟု ခေါ်၏။ စိတ်သည်ပင် 'မာနသ' ဟု ပြု၍ စိတ်ကို 'မာနသ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မာနကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် အရဟတ္တမဂ် (အဂ္ဂမဂ်) ကို 'မာနသ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရဟတ္တမဂ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်၏ 'မာနသ' အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ 'မနု' ဟူသည် သတ္တဝါတည်း။ 'ယေန စက္ခုပသာဒေန၊ ရူပါနိ မနု ပဿတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'မနု' ဟူသည် သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်မူကား 'မနု' ဟူသည် ကမ္ဘာဦးကာလ၌ လူတို့၏ မိဘသဖွယ် တည်ရှိသော မနုအမည်ရှိသော ယောကျာ်း ဖြစ်၏။ ထိုသူကို သာသနာတော်၌ 'မဟာသမ္မတမင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမင်းသည် တစ်လောကလုံး၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုခြင်းငှာ သိတတ်သောကြောင့် 'မနု' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မိမိ၏ အစွမ်းအားလျော်စွာ မိမိအကျိုးစီးပွားကို သိတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်၏ မြတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'မနုဿ' (လူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း မနုမင်း၏ အနွယ်အဆက်ဖြစ်သောကြောင့် 'မနုဿ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ 'မာနဝ' နှင့် 'မာဏဝ' တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ န-ကာရကို ဏ-ကာရ ပြုသောအခါ 'မာဏဝ' ဟူသော ရုပ်ပြီး၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ 'ဒန္တဇ န-ငယ် ပါရှိသော မာနဝသဒ္ဒါသည် သတ္တဝါအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော စကားဖြစ်၍၊ မုဒ္ဓဇ ဏ-ကြီး ပါရှိသော မာဏဝသဒ္ဒါသည် ကဲ့ရဲ့အပ်သော မိုက်မဲသော အနွယ်အဆက်ကို ဟောသော စကားဖြစ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို စိစစ်၍ သင့်လျော်ပါက ယူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'မာဏဝသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြရာ၌ ဤစကားသည် ဆန့်ကျင်နေ၏' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား 'အန္တရ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြရာ၌ 'အန္တရ'၊ 'အန္တရိကာ' သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း ဆောင်ယူပြသသည်ကို မြင်တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။


Tatra [Pg.265] panāyaṃ vīmaṃsanā – cūḷakammavibhaṅgasuttasmiñhi ‘‘subho māṇavotodeyyaputto’’ti imasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya ‘subho’tveva nāmaṃ akaṃsu. ‘Māṇavo’ti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyatī’’ti evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito, taṭṭīkāyampi garūhi ‘‘yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ muddhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle muddhadhātukā hontīti vuttaṃ ‘taruṇakāle vohariṃsū’’ti, evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito. Idāni māṇavasaddassa atthuddhāro bhavati, māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati. ‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā’’tiādīsu hi satto ‘‘māṇavo’’ti vutto. ‘‘Māṇavehi saha gacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo’’tiādīsu taruṇo ‘‘māṇavo’’ti vutto.

ထိုစကား၌ စိစစ်ချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်၌ 'သုဘော မာဏဝေါ တောဒေယျပုတ္တော' ဟူသော ဤပါဠိ၌ အဋ္ဌကထာဆရာတို့က 'သုဘ ဟူသည် ထိုလုလင်သည် ကြည်ညိုဖွယ် ကောင်း၏၊ ရှုချင်စဖွယ် ကောင်း၏ဟူတတ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူ၏ ကိုယ်အင်္ဂါ လှပတင့်တယ်ခြင်းကြောင့် သုဘ ဟူ၍သာ အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ မာဏဝ ဟူ၍မူကား ထိုသူ၏ ပျိုရွယ်စဉ်အခါ၌ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြကုန်၏၊ ထိုသူသည် ကြီးရင့်သောအခါ၌လည်း ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြင့်ပင် ခေါ်ဝေါ်အပ်၏' ဟု ဤသို့ မုဒ္ဓဇ ဏ-ကြီး ပါရှိသော 'မာဏဝ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြသတော်မူခဲ့၏။ ထိုသုတ်၏ ဋီကာ၌လည်း ဆရာတို့က 'ကဲ့ရဲ့အပ်သော သို့မဟုတ် မိုက်မဲသော အနွယ်အဆက်၌ လောကတွင် မာဏဝ ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ရှိ၏၊ များသောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ငယ်ရွယ်စဉ်အခါ၌ မိုက်မဲသော သဘောရှိကြကုန်သောကြောင့် ပျိုရွယ်စဉ်အခါ၌ ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု ဤသို့ မုဒ္ဓဇ ဏ-ကြီး ပါရှိသော 'မာဏဝ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြသတော်မူခဲ့၏။ ယခုအခါ 'မာဏဝ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြပေအံ့ - 'မာဏဝ' ဟူသည် သတ္တဝါကိုလည်းကောင်း၊ ခိုးသူကိုလည်းကောင်း၊ လုလင်ပျိုကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'စောဒိတာ ဒေဝဒူတေဟိ၊ ယေ ပမဇ္ဇန္တိ မာဏဝါ' စသည်တို့၌ 'မာဏဝ' သည် သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ 'မာဏဝေဟိ သဟ ဂစ္ဆန္တိ ကတကမ္မေဟိပိ အကတကမ္မေဟိပိ' စသည်တို့၌ ခိုးသူကို ဆိုလိုသည်။ 'အမ္ဗဋ္ဌော မာဏဝေါ' စသည်တို့၌ လုလင်ပျိုကို 'မာဏဝ' ဟု ဆိုအပ်၏။


Appa pāpuṇe. Appoti. Āpo.

အပ်-ဓာတ်သည် ရောက်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ အပ္ပေါ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အာပေါ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha āpoti appoti taṃ taṃ ṭhānaṃ vissaratīti āpo.

ဤပါဠိ၌ 'အာပေါ' သို့မဟုတ် 'အပ္ပေါ' ဟူသည် ထိုထိုအရပ်သို့ ပျံ့နှံ့သွားတတ်သောကြောင့် 'အာပေါ' (ရေ) မည်၏။


Mā parimāṇe. Minoti. Upamā, upamānaṃ, vimānaṃ. Aññānipi yojetabbāni.

မာ-ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ မိနောတိ ဟု ရုပ်ပြီး၏။ (ထိုမှ) ဥပမာ၊ ဥပမာန၊ ဝိမာန ဟူသော ပုဒ်များ ဖြစ်လာကြကုန်၏။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Ettha ca yā accantaṃ na minoti na vicchindati, sā mānassa samīpe vattatīti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavajo’’ti. Upamānanti [Pg.266] upamā eva. Tathā hi ‘‘vītopamānamappamāṇamanāthanātha’’nti. Ettha vītopamānanti imassa vītopamaṃ, nirupamanti attho. Atha vā upamānanti upametabbākāro ‘‘sīho viya bhagavā’’ti. Ettha hi sīho upamā, bhagavā upameyyo tejoparakkamādīhi upametabbattā, tejoparakkamādayo upametabbākāro. Ettha pana sātisayattā kiñcāpi sīhassa tejādīhi bhagavato tejādiupametabbākāro natthi, tathāpi hīnūpamāvasena ‘‘sīho viya bhagavā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vimānanti utusamuṭṭhānattepi kammapaccayautusamuṭṭhānattā kammena visesato miniyati paricchindiyatīti vimānaṃ.

ဤပါဠိ၌ အကြင်အရာသည် (နှိုင်းယှဉ်ချက်ကို) အလွန်အမင်း မတိုင်းတာ၊ မဖြတ်တောက်ဘဲ တိုင်းတာခြင်း၏ အနီး၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဥပမာ' ဟု ခေါ်၏။ သာဓကအားဖြင့် 'ဂေါဏော ဝိယ ဂဝဇော' (ပြောင်သည် နွားကဲ့သို့ ဖြစ်၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဥပမာန' ဟူသည်လည်း ဥပမာပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဝီတောပမာနမပ္ပမာဏမနာထနာထံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ 'ဝီတောပမာနံ' ဟူသည် ကင်းသော ဥပမာရှိသော၊ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသော ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'ဥပမာန' ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်အပ်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။ သာဓကအားဖြင့် 'သီဟော ဝိယ ဘဂဝါ' (မြတ်စွာဘုရားသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူ၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ခြင်္သေ့သည် ဥပမာ (နှိုင်းယှဉ်စရာ) ဖြစ်၍၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးလုံ့လစသည်တို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် 'ဥပမေယျ' (နှိုင်းယှဉ်ခံ) ဖြစ်၏။ တန်ခိုးလုံ့လစသည်တို့သည် နှိုင်းယှဉ်အပ်သော အခြင်းအရာများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးစသည်တို့သည် ထူးကဲလွန်မြတ်လှသဖြင့် ခြင်္သေ့၏ တန်ခိုးစသည်တို့နှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးစသည်တို့ကို နှိုင်းယှဉ်စရာ အခြင်းအရာ မရှိသော်လည်း ယုတ်ညံ့သော ဥပမာအစွမ်းဖြင့် 'သီဟော ဝိယ ဘဂဝါ' ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဝိမာန' (ဗိမာန်) ဟူသည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော်လည်း ကံဟူသော အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဥတုကြောင့် ဖြစ်ရသဖြင့် ကံတရားက အထူးသဖြင့် တိုင်းတာပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် 'ဝိမာန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Kara karaṇe. ‘‘Karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti’’ iccevamādīni kattari bhavanti. Kamme pāḷinayavasena ikārāgamaṭṭhāne yakārassa dvebhāvo. Tasmiṃyevaṭhāne rayakārānaṃ vipariyāye sati na dvebhāvo. Tathā īkārāgamaṭṭhāne ‘‘kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati’’ iccevamādīni kammani bhavanti.

ကရ-ဓာတ်သည် ပြုခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ 'ကရောတိ၊ ကယိရတိ၊ ကုဗ္ဗတိ၊ ကြုဗ္ဗတိ၊ ပကရောတိ၊ ဥပကရောတိ၊ အပကရောတိ၊ ပဋိကရောတိ၊ နိရာကရောတိ၊ ပဋိသင်္ခရောတိ၊ အဘိသင်္ခရောတိ' စသည်တို့သည် ကတ္တုကာရက၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မကာရက၌ ပါဠိနည်းလမ်းအရ ဣ-ကာရလာရမည့်နေရာ၌ ယ-ကာရကို ဒွေးဘော် (နှစ်လုံးဆင့်) ပြု၏။ ထိုနေရာ၌ပင် ရ-ကာရနှင့် ယ-ကာရတို့ ဖလှယ်ခဲ့သော် ဒွေးဘော်မပြုရ။ ထို့အတူ ဤ-ကာရလာရမည့်နေရာ၌ 'ကရိယျတိ၊ ကယိရတိ၊ ကရီယတိ၊ ကယျတိ၊ ပကရီယတိ၊ ပကရိယျတိ၊ ပဋိသင်္ခရိယျတိ၊ အဘိသင်္ခရိယျတိ' စသည်တို့သည် ကမ္မကာရက၌ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha ca kayiratīti padaṃ dvīsu ṭhānesu dissati kattari kamme ca. Tesa kattuvasena ‘‘puriso kammaṃ kayiratī’’ti yojetabbaṃ, kammavasena pana ayaṃ pāḷi ‘‘kuṭi me kayirati adesitavatthukā’’ti. Tattha ca kattuvasena vuttaṃ kattupadaṃ yirapaccayena siddhaṃ. Kammavasena pana vuttaṃ kammapadaṃ ikārāgamassa ādiantabhūtānaṃ rayakārānaṃ vipariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’ti cattāri kāritarūpāni, yāni ‘‘hetukatturūpānī’’ti vuccanti taddīpakattā.

ဤ၌ 'ကယိရတိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တုနှင့် ကမ္မ နှစ်မျိုးလုံး၌ တွေ့ရ၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ကတ္တုအရာ၌ 'ပုရိသော ကမ္မံ ကယိရတိ' (ယောကျာ်းသည် အမှုကို ပြု၏) ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကမ္မအစွမ်းဖြင့်မူကား 'ကုဋိ မေ ကယိရတိ အဒေသိတဝတ္ထုကာ' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ကတ္တုအရာ၌ ဆိုအပ်သော ကတ္တုပုဒ်သည် ယိရ-ပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ကမ္မအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ကမ္မပုဒ်သည်ကား ဣ-ကာရလာခြင်း၏ ရှေ့နှင့်နောက်ဖြစ်ကုန်သော ရ-ကာရ၊ ယ-ကာရတို့ကို အပြန်အလှန် လဲလှယ်ခြင်းဖြင့် ပြီး၏ဟု သိအပ်၏။ 'ကာရေတိ၊ ကာရယတိ၊ ကာရာပေတိ၊ ကာရာပယတိ' ဟူ၍ ကာရိတရုပ် လေးမျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်တို့ကို စေခိုင်းသောကတ္တား (ဟေတုကတ္တား) ကို ပြတတ်သောကြောင့် 'ဟေတုကတ္တုရုပ်များ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Idāni [Pg.267] pana padamālā vattabbā, tatra paṭhamaṃ ‘‘kubbatī’’ti padasseva padamālaṃ yojessāma sabbāsu vibhattīsu ekākārena yojetabbattā. ‘‘Karotī’’ti okārānantaratyantapadassa pana ‘‘kāretī’’ti ekārānantaratyantapadassa ca padamālaṃ yathāsambhavaṃ pacchā yojessāma ekākārena ayojetabbattā.

ယခုအခါ ပုဒ်စဉ် (ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) ကို ပြောဆိုအပ်အံ့။ ထိုပုဒ်စဉ်၌ ရှေးဦးစွာ 'ကုဗ္ဗတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ ပုဒ်စဉ်ကိုသာ ယှဉ်စပ်ပြပါအံ့၊ အလုံးစုံသော ဝိဘတ်တို့၌ တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ကရောတိ' ဟူသော အို-ကာရ နောက်ဆုံးရှိသော တိ-ဝိဘတ်ဆုံးပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ 'ကာရေတိ' ဟူသော ဧ-ကာရ နောက်ဆုံးရှိသော တိ-ဝိဘတ်ဆုံးပုဒ်၏လည်းကောင်း ပုဒ်စဉ်ကိုမူကား တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း ယှဉ်စပ်၍ မရသောကြောင့် သင့်လျော်သလို နောက်မှ ယှဉ်စပ်ပြပါအံ့။


Tatra kubbati, kubbanti. Kubbasi, kubbatha. Kubbāmi, kubbāma. Kubbate, kubbante. Kubbase, kubbavhe. Kubbe, kubbamhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

ထိုပုဒ်စဉ်၌ - ကုဗ္ဗတိ၊ ကုဗ္ဗန္တိ။ ကုဗ္ဗသိ၊ ကုဗ္ဗထ။ ကုဗ္ဗာမိ၊ ကုဗ္ဗာမ။ ကုဗ္ဗတေ၊ ကုဗ္ဗန္တေ။ ကုဗ္ဗသေ၊ ကုဗ္ဗဝှေ။ ကုဗ္ဗေ၊ ကုဗ္ဗမှေ။ ဤသည်တို့ကား ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Pañcamiyādīnaṃ vasena pana kubbatu, kubbantu. Kubbeyya, kubbeyyuṃ. Sesaṃ ‘‘bhavati, bhavantī’’ti vuttanayānusārena sabbattha vitthāretabbaṃ.

ပဉ္စမီဝိဘတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား - ကုဗ္ဗတု၊ ကုဗ္ဗန္တု။ ကုဗ္ဗေယျ၊ ကုဗ္ဗေယျုံ။ ကြွင်းသော ရုပ်များကိုမူကား 'ဘဝတိ၊ ဘဝန္တိ' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အရပ်ရပ်၌ ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။


‘‘Kariyatī’’tiādīnipi a kārānantaratyantapadāni evameva yojetabbāni. Ettha ca ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’tiādinā vuttā ayaṃ padamālā pāḷinayadassanato edisī vuttā. Saddasatthavidū pana sāsanikā saddasattheyeva ādaraṃ katvā ‘‘kubbati, kubbasī’’ti evaṃpakārāni rūpāni pāḷiyaṃ natthīti maññantā na icchanti. Tehi saddasatthe viya pāḷiyampi ‘‘asanto nānukubbantī’’tiādīsu okārapaccayassādesabhūto ukāro sareyeva pare vakāraṃ pappotīti maññamānā ‘‘kubbanti, kubbante’’tiādīniyeva rūpāni icchanti, parasarassābhāvato ‘‘kubbati, kubbasī’’tiādīni pāḷiyaṃ natthīti na icchanti. Mayaṃ pana pāḷinayadassanato tāni rūpāni icchāma. Atra sotārānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ kiñci pāḷinayaṃ vadāma – ‘‘sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī’’ti ca, ‘‘kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī’’ti ca, ‘‘pharusāhi vācāhi pakrubbamāno’’ti ca. Īdisesu pana ṭhānesu akārāgamo kātabbo[Pg.268]. Acinteyyo hi pāḷinayo, yebhuyyena saddasatthanayavidūro ca. Tathā hi yathā ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’ti padamālā kātabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva.

“ကရိယတိ” စသည်တို့သည်လည်း အကာရနောက်၌ရှိသော တျန္တပုဒ် (တျအဆုံးရှိသောပုဒ်) တို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ ဤပဒမာလာ၌လည်း “ကုဗ္ဗတိ၊ ကုဗ္ဗန္တိ၊ ကုဗ္ဗသိ” စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဤပဒမာလာသည် ပါဠိနည်းလမ်းကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဟောအပ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်သော သာသနာ့ဝန်ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား သဒ္ဒါကျမ်း၌သာလျှင် အရိုအသေပြု၍ “ကုဗ္ဗတိ၊ ကုဗ္ဗသိ” ဤသို့သော သဘောရှိသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံတို့သည် ပါဠိတော်၌ မရှိဟု ထင်မှတ်ကြသဖြင့် အလိုမရှိကြကုန်။ ထိုသူတို့သည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ကဲ့သို့ ပါဠိတော်၌လည်း “အသန္တော နာနုကုဗ္ဗန္တိ” စသည်တို့၌ ဩကာရပစ္စည်း၏ အာဒေသဖြစ်သော ဥကာရသည် နောက်သရရှိလျှင်သာ ဝကာရသို့ ရောက်၏ဟု ထင်မှတ်ကြသဖြင့် “ကုဗ္ဗန္တိ၊ ကုဗ္ဗန္တေ” စသည်တို့ကိုသာလျှင် အလိုရှိကြကုန်၏၊ နောက်သရ မရှိခြင်းကြောင့် “ကုဗ္ဗတိ၊ ကုဗ္ဗသိ” စသည်တို့သည် ပါဠိတော်၌ မရှိဟု ယူဆကာ အလိုမရှိကြကုန်။ ငါတို့သည်ကား ပါဠိနည်းလမ်းကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ထိုရုပ်ပုံစံတို့ကို အလိုရှိကုန်၏။ ထိုအရာ၌ နာယူသူတို့၏ ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ရန်အလို့ငှာ အနည်းငယ်မျှသော ပါဠိနည်းလမ်းကို ပြဆိုပါအံ့ - “သီလဝန္တော န ကုဗ္ဗန္တိ၊ ဗာလော သီလာနိ ကုဗ္ဗတိ”ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကသ္မာ ဘဝံ ဝိဇနမရညနိဿိတော၊ တပေါ ဣဓ ကြုဗ္ဗတိ”ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဖရုသာဟိ ဝါစာဟိ ပကြုဗ္ဗမာနော”ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤသို့သော ဌာနတို့၌ကား အကာရအာဂုံကို ပြုအပ်၏။ ပါဠိတော်၏ နည်းလမ်းသည် ကြံဆနိုင်ခဲလှ၏၊ အများအားဖြင့် သဒ္ဒါကျမ်း၏ နည်းလမ်းနှင့်လည်း ကွဲပြားလှ၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ မည်သို့နည်းဟူမူ - “အဂ္ဂိနိံ သမ္ပဇ္ဇလိတံ ပဝိသန္တိ”ဟူသော ပါဠိတော်လမ်းစဉ်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် “အဂ္ဂိနိ၊ အဂ္ဂိနီ၊ အဂ္ဂိနယော။ အဂ္ဂိနိံ၊ အဂ္ဂိနီ၊ အဂ္ဂိနယော။ အဂ္ဂိနိနာ”ဟု ပဒမာလာကို ပြုအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာပင် “ဗာလော သီလာနိ ကုဗ္ဗတိ”ဟူသော ပါဠိတော်လမ်းစဉ်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် “ကုဗ္ဗတိ၊ ကုဗ္ဗန္တိ၊ ကုဗ္ဗသိ”ဟူသော ပဒမာလာကိုလည်း ယှဉ်အပ်သည်သာတည်း။


Yathā ca ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti pāḷigatidassanato ‘‘santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī’’ti aṭṭhakathāgatidassanato ca ‘‘sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā’’ti padamālā yojetabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva. Tathā ‘‘krubbati, krubbanti. Krubbasī’’tiādi sabbaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

တစ်ဖန် မည်သို့နည်းဟူမူ - “ဗဟုံပေတံ အသဗ္ဘိ ဇာတဝေဒါ”ဟူသော ပါဠိတော်လမ်းစဉ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ “သန္တော သဗ္ဘီဟိ သဒ္ဓိံ သတံ ဓမ္မော န ဇရံ ဥပေတီတိ ပဝေဒယန္တိ”ဟူသော အဋ္ဌကထာလမ်းစဉ်ကြောင့်လည်းကောင်း “သဗ္ဘိ၊ သဗ္ဘီ၊ သဗ္ဘယော။ သဗ္ဘိံ၊ သဗ္ဘီ၊ သဗ္ဘယော။ သဗ္ဘိနာ”ဟု ပဒမာလာကို ယှဉ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာပင် “ဗာလော သီလာနိ ကုဗ္ဗတိ”ဟူသော ပါဠိတော်လမ်းစဉ်ကြောင့် “ကုဗ္ဗတိ၊ ကုဗ္ဗန္တိ၊ ကုဗ္ဗသိ”ဟူသော ပဒမာလာကိုလည်း ယှဉ်အပ်သည်သာတည်း။ ထိုနည်းတူစွာ “ကြုဗ္ဗတိ၊ ကြုဗ္ဗန္တိ၊ ကြုဗ္ဗသိ” စသည်ဖြင့် အားလုံးကို ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ယှဉ်အပ်၏။


Idāni yathāpaṭiññātā padamālā anuppattā. Karoti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

ယခုအခါ၌ ဝန်ခံကတိပြုအပ်သည့်အတိုင်း ပဒမာလာသို့ ရောက်ရှိလာပြီ။ ကရောတိ၊ ကရောန္တိ။ ကရောသိ၊ ကရောထ။ ကရောမိ၊ ကုမ္မိ၊ ကရောမ၊ ကုမ္မ။ ကုရုတေ၊ ကုဗ္ဗန္တေ။ ကုရုသေ၊ ကုရုဝှေ။ ကရေ၊ ကရုမှေ။ (ဤသည်တို့ကား) ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ရုပ်ပုံစံတို့တည်း။


Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Pañcamīvasena vuttarūpāni.

ကရောတု၊ ကုရုတု၊ ကရောန္တု။ ကရောဟိ၊ ကရောထ။ ကရောမိ၊ ကုမ္မိ၊ ကရောမ၊ ကုမ္မ။ ကုရုတံ၊ ကုဗ္ဗတံ။ ကရဿု၊ ကုရုဿု၊ ကုရုဝှော။ ကရေ၊ ကုဗ္ဗာမသေ။ (ဤသည်တို့ကား) ပဉ္စမီဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ရုပ်ပုံစံတို့တည်း။


Ettha pana koci vadeyya –

ဤအရာ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ပြောဆိုငြင်းခုံရာ၏ -


‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ;

Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti

“ငါတို့နှင့် နဂါးတို့၏ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်းသည် ဘယ်သောအခါမျှ မပြုဖူးပေ။ ထိုသို့ မအပ်စပ်သော ထိမ်းမြားခြင်းကို ငါတို့သည် အဘယ်သို့ ပြုပါကုန်အံ့နည်း” ဟူသော


Pāḷidassanato [Pg.269] ‘‘karomase’’ti padaṃ kasmā idha na vuttaṃ, nanu karadhātuto paraṃ okāraṃ paṭicca āmasevacanassāvayavabhūto ākāro lopaṃ pappotīti? Tanna, ‘‘karomase’’ti ettha ‘‘āmase’’ti vacanassa abhāvato mavacanassa sabbhāvato. Ettha hi sekāro āgamo, tasmā ‘‘karomā’’ti vattamānāvacanavasena attho gahetabbo, na pana pañcamīvacanavasena. Evaṃbhūto ca sekāro katthaci nāmikapadato paro hoti ‘‘ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse. Yaṃ balaṃ ahuvamhase’’tiādīsu. Katthaci panākhyātikapadato sādesanirādesavasena –

ပါဠိတော်မှ “ကရောမသေ” ဟူသော ပုဒ်ကို အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ မဟောသနည်း။ ကရဓာတ်၏ နောက်၌ရှိသော ဩကာရကို အမှီပြု၍ “အာမသေ” ဝိဘတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အာကာရသည် ချေဖျက်ခြင်းသို့ ရောက်သည်မဟုတ်ပါလောဟု မေးငြားအံ့။ ထိုစကားသည် မဟုတ်ပေ၊ “ကရောမသေ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အာမသေ” ဝိဘတ် မရှိခြင်းကြောင့်၊ မ-ဝိဘတ်သာ ရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤအရာ၌ သေ-အက္ခရာသည် အာဂုံဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကရောမာ” ဟူသော ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤသို့သော သဘောရှိသော သေ-အက္ခရာသည် အချို့သော နာမ်ပုဒ်၏နောက်၌ ဖြစ်တတ်၏၊ “ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ”၊ “ယံ ဗလံ အဟုဝမှသေ” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ အချို့သော နေရာ၌ကား အာချာတ်ပုဒ်၏နောက်၌ သာဒေသ နိရာဒေသအစွမ်းဖြင့် -


‘‘Akaramhasa te kiccaṃ;

Okkantāmasi bhūtāni;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase’’ti

“ငါတို့သည် သင်၏အမှုကိစ္စကို ပြုခဲ့ကုန်ပြီ၊ သတ္တဝါတို့သည် သေဆုံးခြင်းသို့ သက်ဝင်ကုန်ပြီ၊ ဤအရာကို အဖန်ဖန် ကြားဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုကုန်အံ့” စသည်ဖြင့် (ဖြစ်၏)။


Ādīsu.

စသည်တို့၌ (တွေ့မြင်အပ်၏)။


Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.

ကရေယျ၊ ကရေယျုံ။ ကရေယျာသိ၊ ကရေယျာထ။ ကရေယျာမိ၊ ကရေယျာမ။ ကုဗ္ဗေထ၊ ကုဗ္ဗေရံ။ ကုဗ္ဗေထော၊ ကုဗ္ဗေယျဝှော။ ကရေယျံ၊ ကရေ၊ ကရေယျာမှေ။ (ဤသည်တို့ကား) သတ္တမီဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ရုပ်ပုံစံတို့တည်း။


Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Parokkhāvasena vuttarūpāni.

ကရ၊ ကရု။ ကရေ၊ ကရိတ္ထ။ ကရံ၊ ကရိမှ။ ကရိတ္ထ၊ ကရိရေ။ ကရိတ္ထော၊ ကရိဝှော။ ကရိံ၊ ကရိမှေ။ (ဤသည်တို့ကား) ပရောက္ခာဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ရုပ်ပုံစံတို့တည်း။


Ettha karāti puriso kammaṃ karīti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. ‘‘Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭa’’nti etthāpi ‘‘mahārāja bhavaṃ āguṃ karī’’ti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. Evañhi sati ayaṃ payogo ‘‘maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādayo viya paṭhamapurisappayogo bhavati.

ဤအရာ၌ “ကရာ” ဟူသည် “ပုရိသော ကမ္မံ ကရိ (ယောက်ျားသည် အမှုကို ပြုပြီ)” ဟု ပထမပုရိသယောဇနာဖြင့် ယှဉ်အပ်၏။ “အာဂုံ ကရ မဟာရာဇ၊ အကရံ ကမ္မဒုက္ကဋံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း “မဟာရာဇ ဘဝံ အာဂုံ ကရိ (မြတ်သောမင်းကြီး... သင်သည် အပြစ်ကို ပြုပြီ)” ဟု ပထမပုရိသယောဇနာဖြင့် ယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤဝါကျသည် “မညေ ဘဝံ ပတ္ထယတိ၊ ရညော ဘရိယံ ပတိဗ္ဗတံ” စသည်တို့ကဲ့သို့ ပထမပုရိသပယောဂ ဖြစ်လာ၏။


Jātakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.270] pana majjhimapurisappayogo vutto ‘‘āguṃ karāti mahārāja tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ kari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti,taṃ lāmakaṃ kammaṃ akara’’nti, tasmā jātakaṭṭhakathāvasenāpi kadāci karaiti ca karīti ca akaranti ca majjhimapurisappayogo bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Yebhuyyavasena pana ‘‘puriso kammaṃ kara, puriso kammaṃ kari, ahaṃ kammaṃ akara’’nti paṭhamuttamapurisappayogo daṭṭhabbo. Ettha ca karaiti yathāvuttavibhattivasena, karīti ajjatanīvasena, akaranti hiyyattanīvasena vuttaṃ. Tattha ‘‘karittho’’ti padaṃ ‘‘aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti ettha ‘‘kisittho’’ti padena samaṃ parokkhāyattanopadamajjhimapurisekavacanavasena, ediso pana nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.

ဇာတကအဋ္ဌကထာ၌မူကား မဇ္ဈိမပုရိသပယောဂကို ဟောတော်မူ၏ - “အာဂုံ ကရာတိ မဟာရာဇ တွံ မဟာပရာဓံ မဟာပါပံ ကရိ။ ဒုက္ကဋန္တိ ယံ ကတံ ဒုက္ကဋံ ဟောတိ၊ တံ လာမကံ ကမ္မံ အကရံ” ဟူ၍ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဇာတကအဋ္ဌကထာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း တစ်ရံတစ်ခါ “ကရာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကရိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အကရံ” ဟူ၍လည်းကောင်း မဇ္ဈိမပုရိသပယောဂ ဖြစ်တတ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အများအားဖြင့်မူကား “ပုရိသော ကမ္မံ ကရ၊ ပုရိသော ကမ္မံ ကရိ၊ အဟံ ကမ္မံ အကရံ” ဟု ပထမပုရိသနှင့် ဥတ္တမပုရိသပယောဂဟု မှတ်အပ်၏။ ဤအရာ၌လည်း “ကရ” ဟူသည်ကို ဟောအပ်ပြီးသော ဝိဘတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ကရိ” ဟူသည်ကို အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “အကရံ” ဟူသည်ကို ဟီယျတ္တနီဝိဘတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟောအပ်၏။ ထိုအရာ၌ “ကရိတ္ထော” ဟူသော ပုဒ်သည် “အညံ ဘတ္တာရံ ပရိယေသ၊ မာ ကိသိတ္ထော မယာ ဝိနာ”ဟူသော ဤပါဠိ၌ “ကိသိတ္ထော” ဟူသော ပုဒ်နှင့်အတူ ပရောက္ခာဝိဘတ်၊ ဟီယျတ္တနီဝိဘတ်တို့နှင့် ယှဉ်သော မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဤသို့သော နည်းလမ်းကို အခြားသော နေရာတို့၌လည်း ထိုက်သလို ယှဉ်အပ်၏။


Akā, akarā, akara iti rassapāṭhopi. Akaru. Ettha ‘‘sabbārivijayaṃ akā’’ti padaṃ nidassanaṃ. Akarāti puriso kammaṃ akāsīti atītakriyāvācako paṭhamapurisappayogo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū’’ti pāḷi dissati. ‘‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’’ti ettha pana santepi atītavācakapaṭṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato hiyyattanajjatanīvibhattiyo pañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘tvaṃ mā karosi, mā āharasī’’ti majjhimapurisappayogārahā bhavanti.

အကာ၊ အကရာ၊ အကရ ဟူ၍ အသံတိုဖတ်ခြင်း (ရဿပါဌ်) လည်း ရှိ၏။ အကရု (လည်း ရှိ၏)။ ထိုရုပ်တို့တွင် ‘သဗ္ဗာရိဝိဇယံ အကာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် သာဓက (ပုံစံ) ဖြစ်၏။ အကရာ ဟူသည် ‘ယောက်ျားသည် အမှုကို ပြုခဲ့ပြီ’ ဟူသော အနက်၌ အတိတ်ကာလ ကိရိယာကို ဟောသော ပထမပုရိသအသုံး ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် ‘ရဇ္ဇဿ ကိရ သော ဘီတော၊ အကရာ အာလယေ ဗဟူ’ ဟူသော ပါဠိကို တွေ့ရ၏။ ‘မာ မေတံ အကရာ ကမ္မံ၊ မာ မေ ဥဒကမာဟရီ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌မူကား အတိတ်ကို ဟောတတ်သော ပထမပုရိသအသုံးဖြစ်သော်လည်း ‘မာ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ ဝိဘတ်တို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အနက်၌ ကာလကို မပိုင်းခြားဘဲ ‘သင်သည် မပြုလင့်၊ မဆောင်လင့် (တွံ မာ ကရောသိ၊ မာ အာဟရသိ)’ ဟူ၍ မဇ္ဈိမပုရိသအသုံးနှင့် ထိုက်တန်ကုန်၏။


Kiñca bhiyyo ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhāna’’ntiādīsupi santepi atītavācakapaṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato ajjatanīvibhattipañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘mā jīratū’’tiādinā paṭhamapurisappayogārahā [Pg.271] bhavanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīritu. Esa nayo sesesupī’’ti. Yaṃ panamhehi ‘‘akara iti rassapāṭhopī’’ti vuttaṃ, tassa ‘‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’’ti imāya pāḷiyā vasena atthitā veditabbā. Tassāyamattho ‘‘ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā’’ti paṭhamapurisavasena gahetabbo. Apica ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe ‘‘tva’’nti vacanaṃ vattabbamevāti adhippāyavasena ‘‘ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī’’ti yojanāpi kātabbāva.

ထို့ပြင်တစ်ပါးလည်း ‘ဇရာဓမ္မံ မာ ဇီရီတိ အလဗ္ဘနေယျံ ဌာနံ’ အစရှိသည်တို့၌လည်း အတိတ်ကို ဟောသော ပထမပုရိသအသုံး ဖြစ်သော်လည်း ‘မာ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အနက်၌ ကာလကို မပိုင်းခြားဘဲ ‘မာ ဇီရတု (မအိုပါစေလင့်)’ အစရှိသည်ဖြင့် ပထမပုရိသအသုံးနှင့် ထိုက်တန်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ‘ဇရာဓမ္မံ မာ ဇီရီတိ ယံ မယှံ ဇရာသဘာဝံ၊ တံ မာ ဇီရိတု။ ဧသ နယော သေသေသုပိ’ (ဇရာဓမ္မံ မာ ဇီရီ ဟူသည် ငါ၏ အိုခြင်းသဘောရှိသော အရာကို မအိုပါစေလင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောအရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ကြသည်။ ငါတို့သည် ‘အကရ ဟူ၍ အသံတိုဖတ်ခြင်း (ရဿပါဌ်) လည်း ရှိ၏’ ဟု ဆိုခဲ့သော ထိုစကား၏ တည်ရှိပုံကို ‘အတိကရမကရာစရိယ၊ မယှမ္ပေတံ န ရုစ္စတိ’ ဟူသော ဤပါဠိတော်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကို ‘အာစရိယ ဘဝံ အတိက္ကန္တကရဏံ အကရာ (အို ဆရာကြီး... သင်သည် လွန်ကဲသော အမှုကို ပြုခဲ့ပြီ)’ ဟူ၍ ပထမပုရိသ၏ အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏။ တစ်နည်းလည်း ‘ဘဝံ (သင်-ရိုသေသောအားဖြင့်)’ ဟု ဆိုအပ်သော အနက်၌ ‘တွံ (သင်)’ ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟူသော အလိုအားဖြင့် ‘အာစရိယ တွံ အတိက္ကန္တကရဏံ ကရောသိ (အို ဆရာ... သင်သည် လွန်ကဲသောအမှုကို ပြု၏)’ ဟူ၍လည်း ယှဉ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။


Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Ettha ‘‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiya’’nti pāḷi nidassanaṃ. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Hiyyattanīvasena vuttarūpāni.

အကရော၊ အကတ္ထ၊ အကရောထ။ အကရံ၊ အကံ၊ အကရမှ၊ အကမှ။ ထိုရုပ်တို့တွင် ‘သံဝဍ္ဎယိတွာ ပုဠိနံ၊ အကံ ပုဠိနစေတိယံ’ ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက (ပုံစံ) ဖြစ်၏။ အကတ္ထ၊ အကတ္ထုံ။ အကုရုသေ၊ အကရဝှံ။ အကရိံ၊ အကရံ၊ အကရမှသေ။ (ဤသည်တို့ကား) ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Ettha ca pañcavidho sekāro āharitvā dassetabbo. Tathā hi pañcavidho sekāro padāvayava apadāvayavaanekantapadāvayava sosaddattha ādesavasena. Tattha padāvayavo sekāro ‘‘tvaṃ kammaṃ kuruse, tvaṃ atthakusalo abhavase’’tiādīsu daṭṭhabbo. Apadāvayavo pana ‘‘tasmā evaṃ vademase. Mūlā akusalā samūhatāse’’tiādīsu daṭṭhabbo. Anekantapadāvayavo ‘‘arogā ca bhavāmase. Maṇiṃ tāta gaṇhāmase’’ādīsu daṭṭhabbo. Ettha hi sekāro yadi pañcamīvibhattiyaṃ āmasevacanassāvayavo, tadā pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāmase, gaṇhāmase’’ti padānaṃ avayavo hoti. Yadi pana āgamo, pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāma, gaṇhāmā’’ti padānaṃ avayavo na hoti, evaṃ ‘‘bhavāmase’’tiādīsu [Pg.272] sekārassa anekantapadāvayavattaṃ veditabbaṃ. Sosaddattho ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha daṭṭhabbo. Eseseti imassa hi ‘‘esoso eko ekaṭṭho’’ti attho. Ādeso ‘‘akaramhasa te kicca’’nti ettha, ‘‘okkantāmasi bhūtānī’’ti cettha daṭṭhabbo ekārassa akārikārādesakaraṇavasena. Tattha ‘‘akaramhasa te kicca’’nti imassa ‘‘akaramhase te kicca’’nti attho. ‘‘Akaramhase’’ti cettha sace sekāro āgamo, tadā ‘‘karamhā’’ti padaṃ hiyyattanīparassapade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Sace pana mhasevacanassāvayavo, tadā ‘‘akaramhase’’ti padaṃ hiyyattanīattanopade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Evaṃ pañcavidho sekāro bhavatīti avagantabbaṃ.

ဤနေရာ၌ ငါးပါးသော ‘သေ’ အက္ခရာကို ဆောင်ယူ၍ ပြအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် ‘သေ’ အက္ခရာသည် ပဒါဝယဝ (ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်း)၊ အပဒါဝယဝ (ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်သည်)၊ အနေကန္တပဒါဝယဝ (မမြဲသော ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်း)၊ သောသဒ္ဒတ္ထ (သောသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောသည်)၊ အာဒေသ (အာဒေသပြုခြင်း) ဟူသော အစွမ်းအားဖြင့် ငါးမျိုးရှိ၏။ ထိုငါးမျိုးတို့တွင် ပဒါဝယဝ ‘သေ’ အက္ခရာကို ‘တွံ ကမ္မံ ကုရုသေ၊ တွံ အတ္ထကုသလော အဘဝသေ’ စသည်တို့၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ အပဒါဝယဝ ‘သေ’ အက္ခရာကိုမူကား ‘တသ္မာ ဧဝံ ဝဒေမသေ။ မူလာ အကုသလာ သမူဟတာသေ’ စသည်တို့၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ အနေကန္တပဒါဝယဝ ‘သေ’ အက္ခရာကို ‘အရောဂါ စ ဘဝါမသေ။ မဏိံ တာတ ဂဏှာမသေ’ စသည်တို့၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ ဤ၌ ‘သေ’ အက္ခရာသည် အကယ်၍ ပဉ္စမီဝိဘတ်၌ ‘အာမသေ’ ဝုစ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ တောင်းဆုပြုခြင်း၊ ဆုတောင်းခြင်း အနက်ရှိသော ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော ‘ဘဝါမသေ၊ ဂဏှာမသေ’ ဟူသော ပုဒ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အာဂမ်ဖြစ်အံ့၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော တောင်းဆုပြုခြင်း၊ ဆုတောင်းခြင်း အနက်ရှိသော ‘ဘဝါမ၊ ဂဏှာမာ’ ဟူသော ပုဒ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်ပေ၊ ဤသို့လျှင် ‘ဘဝါမသေ’ စသည်တို့၌ ‘သေ’ အက္ခရာ၏ မမြဲသော ပုဒ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်ဟူသောအဖြစ် (အနေကန္တပဒါဝယဝတ္တ) ကို သိအပ်၏။ ‘သော’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိသော ‘သေ’ အက္ခရာကို ‘ဧသေသေ ဧကေ ဧကဋ္ဌေ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ ‘ဧသေသေ’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား ‘ဧသသော ဧကော ဧကဋ္ဌော’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အာဒေသ ‘သေ’ အက္ခရာကို ‘အကရမှသ တေ ကိစ္စံ’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်းကောင်း၊ ‘ဩက္ကန္တာမသိ ဘူတာနိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်းကောင်း၊ ဧအက္ခရာကို အအက္ခရာ၊ အိအက္ခရာအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်း (အာဒေသပြုခြင်း) အစွမ်းအားဖြင့် ကြည့်ရှုအပ်၏။ ထိုနေရာ၌ ‘အကရမှသ တေ ကိစ္စံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား ‘အကရမှသေ တေ ကိစ္စံ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘အကရမှသေ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကယ်၍ ‘သေ’ အက္ခရာသည် အာဂမ်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ ‘ကရမှာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဟိယျတ္တနီ ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ‘မှသေ’ ဝုစ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ ‘အကရမှသေ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဟိယျတ္တနီ အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘သေ’ အက္ခရာသည် ငါးမျိုးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။


Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha.

အကရိ၊ ကရိ၊ အကာသိ၊ အကရုံ၊ အကရိံသု၊ အကံသု၊ အကံသုံ။ အကရော၊ အကရိတ္ထ၊ အကာသိတ္ထ။


Ettha ca akaroti tvaṃ akaroti yojetabbaṃ. ‘‘Akaro’’ iti hi padaṃ ‘‘varañce me ado sakkā’’ti ettha majjhimapurisekavacanatthaṃ ‘‘ado’’ti padamiva daṭṭhabbaṃ pāḷiyaṃ avijjamānattepi nayavasena gahetabbattā. Garū pana ‘‘akaro’’ti vuttaṭṭhāne ‘‘akāsī’’ti majjhimapurisavacanaṃ icchanti. Tādisañhi padaṃ yebhuyyena paṭhamapurisavacanameva hoti. Tathā hi ‘‘adāsi me, akāsi me’’ti paṭhamapurisapāḷiyo bahū sandissanti. ‘‘Mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’’tiādīsu pana māsaddayogato ‘‘tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī’’ti padayojanā kātabbā hotīti daṭṭhabbaṃ.

ဤနေရာ၌ ‘အကရော’ ဟူသည်ကို ‘တွံ အကရော (သင်သည် ပြုခဲ့ပြီ)’ ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ‘အကရော’ ဟူသော ပုဒ်သည်ကား ‘ဝရဉ္စေ မေ အဒေါ သက္ကာ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်အနက်ရှိသော ‘အဒေါ’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ကြည့်ရှုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌ ထင်ရှားမရှိသော်လည်း နည်းလမ်းအားဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆရာကြီးများမူကား ‘အကရော’ ဟု ဆိုအပ်သော နေရာ၌ ‘အကာသိ’ ဟူသော မဇ္ဈိမပုရိသဝုစ်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုသို့သောပုဒ်သည် များသောအားဖြင့် ပထမပုရိသဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် ‘အဒါသိ မေ၊ အကာသိ မေ’ ဟူသော ပထမပုရိသပါဠိတို့သည် အများအပြား တွေ့ရကုန်၏။ ‘မာကာသိ မုခသာ ပါပံ၊ မာ ခေါ သူကရမုခေါ အဟူ’ စသည်တို့၌မူကား ‘မာ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ‘တွံ ပါပံ မာ အကာသိ၊ မာ သူကရမုခေါ အဟောသိ (သင်သည် နှုတ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို မပြုလင့်၊ ဝက်မျက်နှာရှိသူ မဖြစ်ပါစေလင့်)’ ဟု ပုဒ်ယှဉ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။


Akariṃ[Pg.273], kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Ajjatanīvasena vuttarūpāni.

အကရိံ၊ ကရိံ၊ အကာသိံ၊ အကရိမှ၊ ကရိမှ၊ အကာသိမှ။ အကရာ၊ အကရူ။ အကရုသေ၊ အကရိဝှံ။ အကရံ၊ အကရိမှေ။ (ဤသည်တို့ကား) အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ iccapi. Tathā hi pāḷi dissati ‘‘kassaṃ purisakāriya’’nti. Karissamhe. Tathā kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi iccevamādinā yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Bhavissantīvasena vuttarūpāni.

ကရိဿတိ၊ ကရိဿန္တိ။ ကရိဿသိ၊ ကရိဿထ။ ကရိဿာမိ၊ ကရိဿာမ။ ကရိဿတေ၊ ကရိဿန္တေ။ ကရိဿသေ၊ ကရိဿဝှေ။ ကရိဿံ၊ ကဿံ (ဟူ၍လည်း ရှိ၏)။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် ‘ကဿံ ပုရိသကာရိယံ’ ဟူသော ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ကရိဿမှေ။ ထို့အတူ ကာဟတိ၊ ကာဟန္တိ။ ကာဟသိ၊ ကာဟထ။ ကာဟာမိ၊ ကာဟာမ။ ကာဟိတိ၊ ကာဟိန္တိ။ ကာဟိသိ အစရှိသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို ယှဉ်အပ်၏။ (ဤသည်တို့ကား) ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Akarissā, akarissa, akarissaṃsūti sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ. Kālātipattivasena vuttarūpāni.

အကရိဿာ၊ အကရိဿ၊ အကရိဿံသူ ဟူ၍ ကြွင်းသမျှ အလုံးစုံကို ယှဉ်အပ်၏။ (ဤသည်တို့ကား) ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. Sesaṃ yojetabbaṃ. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

ကယိရတိ၊ ကယိရန္တိ။ ကယိရသိ၊ ကယိရာထ။ ကယိရာမိ၊ ကယိရာမ။ ကယိရတေ။ ကြွင်းသောအရာကို ယှဉ်အပ်၏။ (ဤသည်တို့ကား) ဝတ္တမာနာဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Kayiratu, kayirantu. Sesaṃ yojetabbaṃ. Pañcamīvasena vuttarūpāni.

ကယိရတု၊ ကယိရန္တု။ ကြွင်းသောအရာကို ယှဉ်အပ်၏။ (ဤသည်တို့ကား) ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇa’’nti. Tattha kumbhimhipi añjalinti chedo. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.

ကယိရာ၊ ကုယိရာ။ ကယိရုံ။ ဤ၌ ‘ကုမ္ဘိမှိပဉ္ဇလိံ ကုယိရာ၊ စာတဉ္စာပိ ပဒက္ခိဏံ’ ဟူသော ပါဠိရှိ၏။ ထိုပါဠိ၌ ‘ကုမ္ဘိမှိပိ အဉ္ဇလိံ’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ကယိရာသိ၊ ကယိရာထ။ ကယိရာမိ၊ ကယိရာမ။ ကယိရေထ၊ ကယိရေရံ။ ကယိရေထော၊ ကယိရာဝှေါ။ ကယိရံ၊ ကယိရာမှေ။ (ဤသည်တို့ကား) သတ္တမီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်များဖြစ်ကြကုန်၏။


Tattha kayirāti idaṃ ‘‘puññañce puriso kayirā’’ti dassanato paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti etthāpi ‘‘sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā’’ti [Pg.274] paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, na majjhimapurisavasena. Atha vā ‘‘kayirāsī’’ti vattabbe sikāralopaṃ katvā ‘‘kayirā’’ti majjhimapurisavacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ.

ထိုစကားရပ်တို့၌ 'kayirā' ဟူသော ဤပုဒ်ကို 'puññañce puriso kayirā' ဟု ပြသထားသောကြောင့် ပထမပုရိသအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ 'adhammaṃ sārathi kayirā' ဟူသော ဤ၌လည်း 'sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā' ဟု ပထမပုရိသအစွမ်းဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ မဇ္ဈိမပုရိသအစွမ်းဖြင့် မယှဉ်စပ်အပ်။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'kayirāsi' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'သိ' ဝိဘတ် အက္ခရာကို ချေဖျက်၍ 'kayirā' ဟု မဇ္ဈိမပုရိသဝစနကို ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။


Ettha pana siyā – yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti pāḷiyaṃ ‘‘labhethā’’ti imassa padassa ‘‘sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava’’ntiādīsu ‘‘samāsethā’’tiādīnaṃ viya paṭhamapurisavasena atthaṃ aggahetvā purisavipallāsaṃ katvā ‘‘labheyya’’nti uttamapurisavasenattho aṭṭhakathācariyehi gahito, tathā tumhehipi ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha ‘‘kayirā’’ti padassa purisavipallāsaṃ katvā ‘‘kareyyāsī’’ti majjhimapurisavasenattho vattabbo, aṭṭhakathācariyehipi ‘‘kareyyāsī’’ti tadattho vuttoti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathācariyehi vohāratthesu paramakosallasamannāgatattā ‘‘tva’’nti vattabbe atthe bhavaṃsaddo pavattati, ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe tvaṃsaddo pavattatīti cintetvā adhippāyatthavasena ‘‘kareyyāsī’’ti attho vutto, na purisavipallāsavasena. Tathā hi ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti imassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘labhethā’’ti ulliṅgitvā ‘‘labheyya’’nti purisavipallāsavasena vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Adhammaṃ sārathi kayirā’’ti imassa pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kayirā’’ti ulliṅgitvā ‘‘kareyyāsī’’ti vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha purisavipallāso na cintetabbo. Atha vā yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti ettha ca ‘‘kāye rajo na limpethā’’tiādīsu ethavacanaṃ gahitaṃ, evaṃ ethavacanaṃ aggahetvā ‘‘labhe athā’’ti padacchedo karaṇīyo. Evañhi sati purisavipallāsena kiccaṃ natthi. Tattha labheti sattamiyā [Pg.275] uttamapurisavacanaṃ ‘‘vajjhañcāpi pamocaye’’ti padamiva. Athāti adhikārantare nipāto padapūraṇe vā. Ettha ca adhikārantaravasena aparampi varaṃ puttaṃ labheyyanti attho. Yasmā panettha dvinnamatthānaṃ uppatti dissati, yasmā cetesu dvīsu dujjāno bhagavato adhippāyo, tasmā dvepi atthā gahetabbāva.

ဤ၌ ကန့်ကွက်ဖွယ် ရှိနိုင်သည်မှာ— 'puttaṃ labhetha varadaṃ' ဟူသော ပါဠိတော်၌ 'labhethā' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို 'sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ' စသည်တို့၌ 'samāsethā' စသည်တို့ကဲ့သို့ ပထမပုရိသအားဖြင့် အနက်ကို မယူဘဲ ပုရိသဝိပလ္လာသ ပြု၍ 'labheyyaṃ' (ငါရရာ၏) ဟု ဥတ္တမပုရိသအစွမ်းဖြင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့ ယူတော်မူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သင်တို့သည်လည်း 'adhammaṃ sārathi kayirā' ဟူသော ဤ၌ 'kayirā' ဟူသော ပုဒ်ကို ပုရိသဝိပလ္လာသ ပြု၍ 'kareyyāsi' (သင်သည် ပြုရာ၏) ဟု မဇ္ဈိမပုရိသအစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော၊ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း 'kareyyāsi' ဟု ထိုအနက်ကို ဆိုအပ်ဖူး၏ မဟုတ်လောဟူမူ? ဟုတ်မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် လောကဝေါဟာရ အနက်တို့၌ အလွန်လိမ္မာ ကျွမ်းကျင်တော်မူကြသည် ဖြစ်၍ 'tvaṃ' (သင်) ဟု ဆိုအပ်သော အနက်၌ 'bhavaṃ' (အရှင်) ဟူသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ 'bhavaṃ' (အရှင်) ဟု ဆိုအပ်သော အနက်၌ 'tvaṃ' (သင်) ဟူသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏ဟု ကြံစည်ဆင်ခြင်တော်မူ၍ အလိုအာဘော် အနက်၏ အစွမ်းဖြင့် 'kareyyāsi' ဟု အနက်ကို ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်၏၊ ပုရိသဝိပလ္လာသ အစွမ်းဖြင့် ဆိုတော်မူခြင်း မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— 'puttaṃ labhetha varadaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အဋ္ဌကထာ၌ 'labhethā' ဟု ထုတ်ပြ၍ 'labheyyaṃ' ဟု ပုရိသဝိပလ္လာသ အစွမ်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ 'adhammaṃ sārathi kayirā' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အဋ္ဌကထာ၌မူ 'kayirā' ဟု ထုတ်ပြ၍ 'kareyyāsi' ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် 'adhammaṃ sārathi kayirā' ဟူသော ဤ၌ ပုရိသဝိပလ္လာသကို မကြံစည်အပ်။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'puttaṃ labhetha varadaṃ' ဟူသော ဤ၌လည်းကောင်း၊ 'kāye rajo na limpetha' စသည်တို့၌လည်းကောင်း 'etha' ဝစနကို ယူအပ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ 'etha' ဝစနကို မယူဘဲ 'labhe atha' ဟု ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်သော် ပုရိသဝိပလ္လာသဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့ပေ။ ထိုပုဒ်ဖြတ်၌ 'labhe' ဟူသည် 'vajjhañcāpi pamocaye' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ သတ္တမီဝိဘတ် ဥတ္တမပုရိသဝစန ဖြစ်၏။ 'atha' ဟူသည်ကား အခြားတစ်မျိုးသော အနက်၌ နိပါတ်ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ပဒပူရဏနိပါတ် ဖြစ်၏။ ဤ၌ အခြားတစ်မျိုးသော အနက်၏ အစွမ်းဖြင့် 'အခြားသော မြတ်သော သားကိုလည်း ရရာ၏' ဟု အနက်ရ၏။ အကြောင်းမူကား ဤ၌ အနက်နှစ်မျိုးလုံး၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤအနက်နှစ်မျိုးတို့တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိနိုင်ခဲသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် အနက်နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ယူအပ်သည်သာတည်း။


Ettha pana kiñcāpi liṅgavipallāso vibhattivipallāso vacanavipallāso kālavipallāso purisavipallāso akkharavipallāsoti chabbidho vipallāso āharitvā dassetabbo, tathāpi so upari āvibhavissatīti na dassito. Tatra kayirāthāti padaṃ sattamiyā parassapadavasena attanopadavasena ca dvidhā bhijjati, tathā majjhimapurisabahuvacanavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca. Tathā hi ‘‘yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti ettha ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā parassapadavasena majjhimapurisabahuvacanavasena ca vuttaṃ. Yathānurūpaṃ puññāni kareyyāthayevāti hi attho. ‘‘Kayirātha dhīro puññānī’’ti ettha pana ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā attanopadavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca vuttaṃ. Kareyyāti hi attho. Idha parokkhādivasena yirapaccayasahitāni rūpāni yebhuyyena sāsane appasiddhānīti na dassitāni.

ဤ၌ လိင်္ဂဝိပလ္လာသ၊ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ၊ ဝစနဝိပလ္လာသ၊ ကာလဝိပလ္လာသ၊ ပုရိသဝိပလ္လာသ၊ အက္ခရဝိပလ္လာသ ဟု ခြောက်ပါးသော ဝိပလ္လာသတို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြအပ်သော်လည်း၊ ထိုဝိပလ္လာသသည် နောင်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ မပြအပ်ပြီ။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် 'kayirātha' ဟူသော ပုဒ်သည် သတ္တမီဝိဘတ်၏ ပရဿပုဒ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတ္တနောပုဒ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြား၏၊ ထို့အတူ မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝစနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပထမပုရိသ ဧကဝစနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကွဲပြား၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏— 'yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāparaṃ' ဟူသော ဤ၌ 'kayirātha' ဟူသော ဤပုဒ်ကို သတ္တမီဝိဘတ်၏ ပရဿပုဒ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝစနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ သင့်လျော်သလို ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြကုန်ရာ၏ ဟူ၍သာ အနက်ရ၏။ 'kayirātha dhīro puññāni' ဟူသော ဤ၌မူ 'kayirātha' ဟူသော ဤပုဒ်ကို သတ္တမီဝိဘတ်၏ အတ္တနောပုဒ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပထမပုရိသ ဧကဝစနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ပြုရာ၏ ဟူ၍သာ အနက်ရ၏။ ဤ၌ ပရောက္ခာဝိဘတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'yira' ပစ္စည်းနှင့်တကွသော ရုပ်တို့ကို သာသနာတော်၌ အသုံးမများသလောက် ဖြစ်သောကြောင့် မပြအပ်ကုန်။


Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ. Karotīti kattā, evaṃ kārako kārakaṃ vā. Ettha hi kārakasaddo yattha kattukārakakammakārakādivācako, tattha pulliṅgopi hoti, yebhuyyena napuṃsakaliṅgopi. Yattha pana rajatakārakammakāralohakārādivācako, tattha pulliṅgo eva. Kārāpetīti kārāpako. Karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno[Pg.276]. Kārikā, kārāpikā. Karontī, kubbantī. Kārakaṃ kulaṃ. Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Akkharacintakā pana ‘‘kriyā’’ iccapi padamicchanti. Ettha kriyāsaddo kiñcāpi ‘‘aphalā hoti akrubbato’’tiādīsu kakārarakārasaṃyogavantāni padāni dissanti, tathāpi klesasaddo viya pāḷiyaṃ na dissati, adissamānopi so aṭṭhakathācariyādīhi garūhi gahitattā gahetabbova. Tathā hi ‘‘kriyākriyāpattivibhāgadesako’’tiādikā saddaracanā dissati.

မိမိ၏ အကျိုးကို ပြုတတ်၏ ဟု 'kāraṇa' (အကြောင်း) မည်၏။ ပြုတတ်၏ ဟု 'kattā' (ပြုလုပ်သူ) မည်၏၊ ဤသို့လျှင် 'kāraka' သို့မဟုတ် 'kāra' မည်၏။ ဤ၌ 'kāraka' သဒ္ဒါသည် ကတ္တုကာရက၊ ကမ္မကာရက စသည်တို့ကို ဟောသောအခါ ပုလ္လိင်လည်း ဖြစ်၏၊ အများအားဖြင့် နပုံသကလိင်လည်း ဖြစ်၏။ ရွှေပန်းထိမ်သမား၊ ပန်းပဲသမား စသည်တို့ကို ဟောသောအခါ၌မူ ပုလ္လိင်သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ စေခိုင်းတတ်၏ ဟု 'kārāpaka' (စေခိုင်းသူ) မည်၏။ karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakrubbamāno။ Kārikā, kārāpikā။ Karontī, kubbantī။ Kārakaṃ kulaṃ။ Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ။ Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည်ကား 'kriyā' ဟု ဆိုအပ်သော ပုဒ်ကို အလိုရှိကြ၏။ ဤ၌ 'kriyā' သဒ္ဒါသည် 'aphalā hoti akrubbato' စသည်တို့၌ ကကာရနှင့် ရကာရ ယှဉ်တွဲနေသော ပုဒ်တို့ကို တွေ့မြင်ရသော်လည်း၊ သို့သော်လည်း 'klesa' သဒ္ဒါကဲ့သို့ ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မတွေ့ရပေ။ တိုက်ရိုက်မတွေ့ရသော်လည်း ထိုသဒ္ဒါသည် အဋ္ဌကထာဆရာ စသော ဆရာမြတ်တို့ ယူတော်မူအပ်သောကြောင့် ယူအပ်သည်သာတည်း။ ထိုစကား မှန်ပေ၏— 'kriyākriyāpattivibhāgadesako' စသည်ဖြင့် သဒ္ဒါအစီအစဉ်ကို တွေ့မြင်ရ၏။


Kātuṃ, kattuṃ. Kātave, kāretuṃ. Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. Aññānipi tumantādīni yojetabbāni.

Kātuṃ, kattuṃ။ Kātave, kāretuṃ။ Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā။ အခြားသော တုမန္တပစ္စည်း စသည်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tatra kaccāti katvā. Adhikaccāti adhikaṃ katvā. Akkharacintakā pana saddasatthanayaṃ nissāya ‘‘adhikicca’’ iti rūpaṃ icchanti, mayaṃ panetādisaṃ rūpaṃ pāḷiyā anukūlaṃ na hotīti na icchāma. Tathā hi therikāgāthāyaṃ gotamiyā parinibbānavacane ‘‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’’ti pāḷi dissati. Tattha hi padakkhiṇaṃ katvāti attho. Kaccāti padassa dassanena adhikaccāti padampi diṭṭhameva hoti, esa nayo aññatrāpi yathārahaṃ veditabbo.

ထိုစကားရပ်တို့၌ 'kacca' ဟူသည် ပြု၍ (katvā) ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ 'adhikacca' ဟူသည် လွန်ကဲစွာ ပြု၍ (adhikaṃ katvā) ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည်ကား သဒ္ဒါကျမ်းနည်းကို အမှီပြု၍ 'adhikicca' ဟူသော ရုပ်ကို အလိုရှိကြ၏၊ ငါတို့သည်ကား ဤကဲ့သို့သောရုပ်သည် ပါဠိတော်နှင့် မလျော်ညီသောကြောင့် အလိုမရှိကုန်။ ထိုစကား မှန်ပေ၏— ထေရီဂါထာ၌ ဂေါတမီထေရီမ၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့ဆဲဆဲ ဆိုအပ်သော စကား၌ 'padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde' ဟု ပါဠိတော် တွေ့ရ၏။ ထိုပါဠိ၌ လက်ယာရစ်ပြု၍ ဟူသည် အနက်ဖြစ်၏။ 'kacca' ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့မြင်ရခြင်းဖြင့် 'adhikacca' ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း တွေ့မြင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော နေရာတို့၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။


Idāni karotissa dhātussa appamattakaṃ atthātisayayogaṃ kathayāma – taṇhaṅkaro. Kāraṇā. Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno. Sante na kurute piyanti.

ယခုအခါ ကရုဓာတ်၏ အနည်းငယ်မျှသော ထူးခြားသောအနက်နှင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို ပြောကြားပါအံ့— 'taṇhaṅkaro'၊ 'kāraṇā'၊ 'pharusāhi vācāhi pakrubbamāno'၊ 'sante na kurute piyaṃ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Tatra [Pg.277] taṇhaṅkaroti veneyyānaṃ taṇhaṃ lobhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro. Atha vā rūpakāyadhammakāyasampattiyā attani sakalalokassa taṇhaṃ sinehaṃ karoti janetīti taṇhaṅkaro. Kāraṇāti hiṃsanā. Pakrubbamānoti hiṃsamāno. Sante na kurute piyanti sappurise attano piye iṭṭhe kante manāpe na karotīti attho. Atha vā piyaṃ piyāyamāno tussamāno modamāno sante na kurute na sevatīti attho. Yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiṃ atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddasatthavidū mantenti, dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

ထို (သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂဋ္ဌကထာ) ၌ - ‘တဏှင်္ကရော’ ဟူသည် ဝေနေယျတို့၏ တဏှာလောဘကို ဖြစ်စေတတ် သတ်တတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) သောကြောင့် တဏှင်္ကရ မည်၏။ သို့မဟုတ် ရူပကာယ ဓမ္မကာယနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မိမိအပေါ်၌ လောကအားလုံး၏ တဏှာချစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် တဏှင်္ကရ မည်၏။ ‘ကာရဏာ’ ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်း။ ‘ပကုဗ္ဗမာနော’ ဟူသည် ညှဉ်းဆဲစဉ်။ ‘သန္တေ န ကုရုတေ ပိယံ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့ကို မိမိ၏ ချစ်ခင်သူ၊ အလိုရှိအပ်သူ၊ နှစ်သက်အပ်သူ၊ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သူ မပြုလုပ်တတ်ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ပိယံ - ချစ်ခင်မြတ်နိုးလျက် နှစ်သက်လျက် ဝမ်းမြောက်လျက် သန္တေ - သူတော်ကောင်းတို့ကို န ကုရုတေ - ဆည်းကပ်မှု မပြုဟု အနက်ရ၏။ “မင်းကို ဆည်းကပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော ဤအနက်၌ “မင်းကို ချစ်ခင်ခြင်းကို ပြု၏” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့ ဆိုကြကုန်၏၊ ဤရခဲသော နည်းနာကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Ettha ca parikkhārasaddassa atthuddhāro nīyate, ‘‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hotī’’tiādīsu parivāro vuccati. ‘‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu sambhāro. Etthetañhi vuccati –

ဤကျမ်း၌ ပရိက္ခာရသဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်ဆောင်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ - “ပရိက္ခာရော - မြို့၏အခြံအရံ ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ခြံရံအပ်သည် ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ (ပရိက္ခာရသဒ္ဒါသည်) အခြံအရံ (ပရိဝါရ) ကို ဟော၏။ “ဖြူစင်သော အဆင်တန်ဆာ ရှိသော ရထား၊ ဈာန်တည်းဟူသော ဝင်ရိုးရှိသော ဝီရိယတည်းဟူသော ဘီး” စသည်တို့၌ (ပရိက္ခာရသဒ္ဒါသည်) အဆင်တန်ဆာ (အလင်္ကာရ) ကို ဟော၏။ “ရဟန်းပြုသောသူသည် ရှာမှီးအပ်သော အသက်မွေးမှု အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ပစ္စည်းတို့” စသည်တို့၌ (ပရိက္ခာရသဒ္ဒါသည်) အထောက်အပံ့ အဆောက်အဦ (သမ္ဘာရ) ကို ဟော၏။ ဤအနက်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Sāsanaññūhi viññūhi, parikkhāroti sāsane;

Parivāro alaṅkāro, sambhāro ca pavuccati.

သာသနာတော်ကို သိတော်မူကြကုန်သော ပညာရှိတို့သည် သာသနာတော်၌ ပရိက္ခာရသဒ္ဒါကို ပရိဝါရ (အခြံအရံ)၊ အလင်္ကာရ (အဆင်တန်ဆာ)၊ သမ္ဘာရ (အထောက်အပံ့ အဆောက်အဦ) ဟူ၍လည်း အကျယ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုကြကုန်၏။


Jāgara niddakkhaye. Jāgaroti. Jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti.

ဇာဂရဓာတ်သည် အိပ်စက်ခြင်း ကုန်ခန်းခြင်း (နိုးကြားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇာဂရော။ ဇာဂရံ။ ဒီဃာ ဇာဂရတော ရတ္တိ (နိုးကြားသောသူအား ညသည် ရှည်၏)။


Tanādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

တနာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ငါသည် မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ ဤမျှလောက် တွေ့မြင်အပ်ပြီ။ အခြားသော သုတ္တန်ကျမ်းဂန်တို့၌လည်း ရှုကြည့်၍ အနက်နှင့် လျော်ညီစွာ မှတ်သားကြကုန်လော့။


Tanādigaṇoyaṃ.

ဤကား တနာဒိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။


Rudhādichakkaṃ [Pg.278] vividhatthasāraṃ,Matiṅkaraṃ viññujanādhirāmaṃ;

Uḷārachandehi susevanīyaṃ,Suvaṇṇahaṃsehi suciṃva ṭhānaṃ.

အမျိုးမျိုးသော အနက်တို့၏ အနှစ်သာရရှိသော၊ ပညာကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ပညာရှိသူတို့ အလွန်မွေ့လျော်ရာ ဖြစ်သော၊ ကောင်းမြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသူတို့ ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်အပ်သော (ရုဓာဒိစသော ဂိုဏ်းခြောက်ခုကို ပြဆိုခြင်း) သည် ရွှေဟင်္သာတို့သည် စင်ကြယ်သော အရပ်ကို ဆည်းကပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အင်္ဂါကိုးတန် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအသွားအလာတို့၌ ပညာရှိတို့၏ -


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe rudhādichakkaṃ

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ ရုဓာဒိစသော ဂိုဏ်းခြောက်ခုသည်


Nāma

မည်သော


Sattarasamo paricchedo.

တစ်ဆယ့်ခုနစ်ခုမြောက် အခန်း ပြီးပြီ။


18. Curādigaṇaparidīpana

၁၈. စုရာဒိဂိုဏ်းကို ပြဆိုခြင်း


Ito paraṃ pavakkhāmi, pacuratthahitakkaraṃ;

Curādikagaṇanāmaṃ, nāmato aṭṭhamaṃ gaṇaṃ.

ဤမှတစ်ပါး များစွာသော အနက်နှင့် စီးပွားကို ဆောင်တတ်သော၊ အမည်အားဖြင့် ရှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော စုရာဒိဂိုဏ်းကို ငါသည် ဟောကြားပေအံ့။


Cura theyye. Thenanaṃ theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ theyye curadhtu vattati. Coreti, corayati, coro, corī, corikā, coretu, corayituṃ, coretvā, corayitvā. Kattutthesu ṇeṇayatā curādigaṇalakkhaṇaṃ. Kārite – corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. Kammedhanaṃ corehi coriyati, coritaṃ dhanaṃ. Esa nayo sabbattha.

စုရဓာတ်သည် ခိုးယူခြင်း (ထေယျ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခိုးယူခြင်းကို ထေယျ သို့မဟုတ် စောရိကာ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုခိုးယူခြင်းအနက်၌ စုရဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ စောရေတိ၊ စောရယေတိ၊ စောရော (သူခိုး)၊ စောရီ (သူခိုးမ)၊ စောရိကာ (ခိုးယူခြင်း)၊ စောရေတု၊ စောရယိတုံ၊ စောရေတွာ၊ စောရယိတွာ။ ကတ္တုကာရကအနက်တို့၌ ဏေ၊ ဏယ ပစ္စည်းတို့သည် စုရာဒိဂိုဏ်း၏ အမှတ်အသား ဖြစ်၏။ ကာရိတ်အနက်၌ - စောရာပေတိ၊ စောရာပယေတိ၊ စောရာပေတုံ၊ စောရာပယိတုံ၊ စောရာပေတွာ၊ စောရာပယိတွာ။ ကမ္မကာရက၌ - ဓနံ စောရေဟိ စောရိယတိ (ရွှေငွေဥစ္စာကို သူခိုးတို့သည် ခိုးယူအပ်၏)၊ စောရိတံ ဓနံ (ခိုးယူအပ်သော ဥစ္စာ)။ ဤနည်းသည် ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၌ ဖြစ်၏။


Kakārantadhātu

ကကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်များ


Loka dassane. Loketi, lokayati, oloketi, olokayati, ulloketi, ullokayati, apaloketi, apalokayati, āloketi, ālokayati, viloketi, vilokayati. Loko, āloko, lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ. Oloketuṃ, olokayituṃ, oloketvā, olokayitvā. Kārite pana ‘‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā[Pg.279], olokāpayitvā’’ iccevamādīni yojetabbāni. Esa nayo sabbatthāpi.

လောကဓာတ်သည် ကြည့်ရှုခြင်း (ဒဿန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လောကေတိ၊ လောကယေတိ၊ ဩလောကေတိ (ကြည့်ရှု၏)၊ ဩလောကယေတိ၊ ဥလ္လောကေတိ (မော့ကြည့်၏)၊ ဥလ္လောကယေတိ၊ အပလောကေတိ (ပန်ကြား၏/ ခွင့်ပန်၏)၊ အပလောကယေတိ၊ အာလောကေတိ (ကြည့်ရှု၏)၊ အာလောကယေတိ၊ ဝိလောကေတိ (ကြည့်ရှုဆင်ခြင်၏)၊ ဝိလောကယေတိ။ လောကော (လောက)၊ အာလောကော (အလင်းရောင်)၊ လောကနံ (ကြည့်ရှုခြင်း)၊ ဩလောကနံ၊ ဥလ္လောကနံ၊ အာလောကနံ၊ ဝိလောကနံ၊ အပလောကနံ၊ အဝလောကနံ။ ဩလောကေတုံ၊ ဩလောကယိတုံ၊ ဩလောကေတွာ၊ ဩလောကယိတွာ။ ကာရိတ်အနက်၌မူ - “ဩလောကာပေတိ၊ ဩလောကာပယေတိ၊ ဩလောကာပေတုံ၊ ဩလောကာပယိတုံ၊ ဩလောကာပေတွာ၊ ဩလောကာပယိတွာ” စသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤနည်းသည် ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။


Tattha lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā’’ti āgataṭṭhāne sattaloko.

ထို (လောက) ၌ ‘လောက’ ဟူသည် သင်္ခါရလောက၊ သတ္တလောက၊ ဩကာသလောက ဟူ၍ လောကသုံးပါး ရှိ၏။ ထိုလောကသုံးပါးတို့တွင် “တစ်ပါးသော လောကဟူသည် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည် အာဟာရဖြင့် တည်ကုန်၏” ဟူ၍ လာသော အရပ်၌ သင်္ခါရလောကဟု သိအပ်၏။ “လောကသည် မြဲ၏ သို့မဟုတ် လောကသည် မမြဲ” ဟု လာသော အရပ်၌ သတ္တလောက ဖြစ်၏။


‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,Disā bhanti virocamānā;

Tāva sahassadhā loko,Ettha te vattate vaso’’ti

“လနှင့် နေတို့သည် ရစ်ပတ်လှည့်လည်၍ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် ထွန်းလင်းတောက်ပလျက် အရပ်မျက်နှာတို့ကို လင်းစေကုန်၏၊ ထိုမျှလောက် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အကွာအဝေး၌ အထောင်မကသော လောကသည် တည်၏၊ ထိုလောက၌ သင်၏ အာဏာစက်သည် တည်၏” ဟူ၍


Āgataṭṭhāne okāsaloko.

လာသော အရပ်၌ ဩကာသလောက ဖြစ်၏။


Atha vā lokoti tividho loko kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ.

သို့မဟုတ် လောကသည် ကိလေသလောက၊ ဘဝလောက၊ ဣန္ဒြိယလောက ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ရာဂစသော ကိလေသာ များပြားသောကြောင့် ကာမာဝစရ သတ္တဝါတို့သည် ကိလေသလောက မည်၏။ ဈာန်၊ အဘိညာဉ်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ နိုးကြားသောကြောင့် ရူပါဝစရ သတ္တဝါတို့သည် ဘဝလောက မည်၏။ အာနဉ္ဇသမာဓိ များပြားသဖြင့် ကြည်လင်ပြတ်သားသော ဣန္ဒြေရှိသောကြောင့် အရူပါဝစရ သတ္တဝါတို့သည် ဣန္ဒြိယလောက မည်၏။ သို့မဟုတ် ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ကိလေသာ၊ (တစ်နည်း) ဝိပါက်ဆင်းရဲဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲဒုက္ခ များပြားသောကြောင့် အပါယ်ဘုံ၌ ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ကိလေသလောက မည်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့သည် ပြည့်စုံသော ဘဝရှိခြင်းကြောင့် ဘဝလောက မည်၏။ ထိုသူတို့တွင် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါတို့သည် ဣန္ဒြိယလောက ဟု သိအပ်၏။


Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana –

ဇာတကအဋ္ဌကထာ၌မူ -


‘‘Saṅkhāraloko sattaloko okāsaloko khandhaloko āyatanaloko dhātulokoti [Pg.280] anekavidho loko. Ettha ‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’ti ettha saṅkhāraloko vutto. Khandhalokādayo tadantogadhāyeva. ‘Ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako’tiādīsu pana sattaloko vutto. ‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā. Tāva sahassadhā loko, ettha tevattate vaso’ti ettha okāsaloko vutto’’ti vuttaṃ.

“သင်္ခါရလောက၊ သတ္တလောက၊ ဩကာသလောက၊ ခန္ဓလောက၊ အာယတနလောက၊ ဓာတုလောက ဟူ၍ လောကသည် အထူးထူးအပြားပြား ရှိ၏။ ဤ၌ ‘တစ်ပါးသော လောကဟူသည် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည် အာဟာရဖြင့် တည်ကုန်၏ …ပ… တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော လောကဟူသည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသော ဤစကား၌ သင်္ခါရလောကကို ဟောတော်မူ၏။ ခန္ဓလောကစသည်တို့သည် ထိုသင်္ခါရလောကတွင်း၌သာ ဝင်ကုန်၏။ ‘ဤလောက၊ တစ်ပါးသောလောက၊ နတ်နှင့်တကွသော ဗြဟ္မာလောက’ စသည်တို့၌မူ သတ္တလောကကို ဟောတော်မူ၏။ ‘လနှင့် နေတို့သည် ရစ်ပတ်လှည့်လည်၍ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် ထွန်းလင်းတောက်ပလျက် အရပ်မျက်နှာတို့ကို လင်းစေကုန်၏၊ ထိုမျှလောက် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အကွာအဝေး၌ အထောင်မကသော လောကသည် တည်၏၊ ထိုလောက၌ သင်၏ အာဏာစက်သည် တည်၏’ ဟူသော ဤစကား၌ ဩကာသလောကကို ဟောတော်မူ၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။


Atthato pana indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca sattaloko, rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokiyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti. Anindriyabaddhānaṃ rūpānaṃ samūho santāno ca okāsaloko, lokiyanti ettha tasā thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti, tadādhāraṇatāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Duvidhopi cesa rūpādidhamme upādāya paññattattā upādāpaññattibhūto aparamatthasabhāvo sappaccaye pana rūpārūpadhamme upādāya paññattattā tadubhayassāpi upādānānaṃ vasena pariyāyato paccayāyattavuttitā upacaritabbā, tadubhaye khandhā saṅkhāraloko, paccayehi saṅkhariyanti, lujjanti palujjanti cāti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi satipi lujjanapalujjanatte tebhūmikadhammānaṃyeva ‘‘loko’’ti adhippetattā natthi lokatāpajjanaṃ. Tathā hi te ‘‘lokuttarā’’ti vuttā.

အနက်အားဖြင့်မူ - စိတ်ရှိသော ခန္ဓာတို့၏ အပေါင်းနှင့် အစဉ်သည် သတ္တလောက မည်၏။ ရူပစသော အာရုံတို့၌ စွဲလမ်းကပ်ငြိခြင်းကြောင့် သတ္တဝါ မည်၏။ ဤသတ္တလောက၌ ကုသိုလ် အကုသိုလ်နှင့် ၎င်းတို့၏ ဝိပါက်တရားတို့ကို သိအပ်၏ (လောကိယတိ)။ စိတ်မရှိသော ရုပ်တရားတို့၏ အပေါင်းနှင့် အစဉ်သည် ဩကာသလောက မည်၏။ ဤဩကာသလောက၌ တုန်လှုပ်တတ်သော သတ္တဝါ (တသ)၊ မတုန်လှုပ်တတ်သော သတ္တဝါ (ထာဝရ) တို့သည် တည်ရှိကုန်၏၊ ၎င်းသတ္တဝါတို့၏ တည်ရာအရပ် ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့ကို ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် ဤဩကာသလောကကို “ဘာဇနလောက (ခွက် ယောက်နှင့်တူသောလောက)” ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနှစ်မျိုးသော လောကသည်လည်း ရူပစသော တရားတို့ကို စွဲ၍ ပညတ်အပ်သောကြောင့် ဥပါဒါပညတ် ဖြစ်သော ပရမတ္ထသဘာဝမဟုတ်သော တရား ဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားနှင့် တကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့ကို စွဲ၍ ပညတ်အပ်သောကြောင့် ထိုနှစ်မျိုးလုံး၏ ဥပါဒါန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သွယ်ဝိုက်သောနည်းအားဖြင့် အကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောကို တင်စားအပ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးတွင် ပါဝင်သော ခန္ဓာတရားတို့သည် သင်္ခါရလောက မည်၏။ အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏၊ ပျက်စီးတတ်ကုန်၏၊ ပျက်စီးလွယ်ကုန်၏ ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် မဂ်တရား ဖိုလ်တရားတို့သည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကြသော်လည်း ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကိုသာ “လောက” ဟု ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့၌ လောကအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုမဂ်ဖိုလ်တရားတို့ကို “လောကုတ္တရာ (လောကမှ လွန်မြောက်သော တရား)” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။


Ālokoti rasmi, ālokenti etena bhuso passanti janā cakkhuviññāṇaṃ vāti āloko. Olokananti [Pg.281] heṭṭhā pekkhanaṃ. Vilokananti uddhaṃ pekkhanaṃ. Ālokananti purato pekkhanaṃ. Vilokananti dvīsu passesu pekkhanaṃ, vividhā vā pekkhanaṃ. Apalokananti ‘‘saṅghaṃ apaloketvā’’tiādīsu viya jānāpanaṃ. Avalokananti ‘‘nāgāvalokitaṃ avaloketvā’’tiādīsu viya purimakāyaṃ parivattetvā pekkhanaṃ. ‘‘Ālokite vilokite sampajānakārī hotī’’ti etthāpi bhāvavasena ālokanaṃ ālokitaṃ vilokanaṃ vilokitanti attho gahetabbo.

"Āloko" ဟူသည် အရောင်အဝါ (သို့မဟုတ်) ထိုအရောင်အဝါဖြင့် လူတို့သည် အလွန်အကဲ မြင်တတ်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် စက္ခုဝိညာဉ်သည် မြင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "āloko" (အလင်း/အရောင်) မည်၏။ "Olokana" ဟူသည် အောက်သို့ ကြည့်ခြင်းတည်း။ "Vilokana" ဟူသည် အထက်သို့ ကြည့်ခြင်းတည်း။ "Ālokana" ဟူသည် ရှေ့သို့ ကြည့်ခြင်းတည်း။ "Vilokana" ဟူသည် ဘေးနှစ်ဖက်သို့ ကြည့်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် အမျိုးမျိုး ကြည့်ခြင်းတည်း။ "Apalokana" ဟူသည် "သံဃာကို ပန်ကြား၍ (သံဃံ အပလောကေတွာ)" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ သိစေခြင်းတည်း။ "Avalokana" ဟူသည် "ဆင်ပြောင်သဖွယ် ပြန်လှည့်၍ ကြည့်တော်မူပြီးလျှင် (နာဂါဝလောကိတံ အဝလောကေတွာ)" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ရှေ့ကိုယ်ကို လှည့်၍ ကြည့်ခြင်းတည်း။ "အရှေ့သို့ကြည့်ရာ ဘေးသို့ကြည့်ရာ၌ ဆင်ခြင်တုံတရားနှင့် ပြည့်စုံစွာ ပြုလေ့ရှိ၏ (အာလောကိတေ ဝိလောကိတေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ)" ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း ဘာဝပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် အာလောကနသည် အာလောကိတ မည်၏၊ ဝိလောကနသည် ဝိလောကိတ မည်၏ ဟူ၍ အနက်ကို ယူအပ်၏။


Thaka paṭighāte. Thaketi, thakayati dvāraṃ puriso.

"Thaka" ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Thaketi, thakayati" (ယောက်ျားသည် တံခါးကို ပိတ်၏)။


Takka vitakke. Takketi, vitakketi, vitakkayati. Takko, vitakko, vitakkitā.

"Takka" ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Takketi, vitakketi, vitakkayati" (ကြံစည်၏)။ "Takko, vitakko, vitakkitā" (ကြံစည်ခြင်း၊ ကြံစည်သူ)။


Tattha takkanaṃ takko, ūhananti vuttaṃ hoti, evaṃ vitakko. Atha vā vitakkenti etena, sayaṃ vā vitakketi, vitakkanamattameva vā etanti vitakko. ‘‘Takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā’’ti abhidhamme pariyāyasaddā vuttā. Vitakketīti vitakkitā, puggalo. ‘‘Avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷi.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ကြံစည်တတ်သောကြောင့် "takko" မည်၏၊ "ယူဟန (စိတ်ကို တင်ပေးခြင်း)" ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ထို့အတူ "vitakko" လည်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတရားဖြင့် ကြံစည်တတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ကြံစည်၏၊ သို့မဟုတ် ကြံစည်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "vitakko" (ဝိတက်) မည်၏။ အဘိဓမ္မာ၌ "Takko (တက္က), vitakko (ဝိတက္က), appanā (အပ္ပနာ), byappanā (ဗျပ္ပနာ), cetaso abhiniropanā (စေတသော အဘိနိရောပနာ)" ဟု ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) အမည်များကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ကြံစည်တတ်သောကြောင့် "vitakkitā" မည်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မကြံစည် (မဆင်ခြင်) ကြကုန်ဘဲ သေမင်းနိုင်ငံသို့ ကပ်ရောက်ကြကုန်၏ (အဝိတက္ကိတာ မစ္စုမုပဗ္ဗဇန္တိ)" ဟူသည် ပါဠိတော်ဖြစ်၏။


Aki lakkhaṇe. Lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ, sañjānanakāraṇanti vuttaṃ hoti. Atridaṃ sallakkhitabbaṃ. Ye imasmiṃ curādigaṇe anekassarā asaṃyogantā ikārānubandhavasena niddiṭṭhā dhātavo, te evaṃvuttehi imehi tīhi lakkhaṇehi samannāgatā ākhyātattaṃ nāmikattañca pāpuṇantā ekantato niggahītāgamena nipphannarūpāyeva bhavanti, na katthacipi vigataniggahītāgamarūpāni bhavanti. Aṅketi, aṅkayati. Aṅkanaṃ, aṅko[Pg.282]. Samāse pana ‘‘sasaṅko, cakkaṅkitacaraṇo’’tiādīni rūpāni bhavanti.

"Aki" ဓာတ်သည် မှတ်သားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Lakkhaṇa" ဟူသည် အမှတ်အသား၊ သိကြောင်းအင်္ဂါဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ မှတ်သားအပ်သည်မှာ - ဤစုရာဒိဂိုဏ်း၌ အက္ခရာများစွာရှိ၍ အဆုံး၌ ဗျည်းဆင့်မရှိကုန်ဘဲ "I" အက္ခရာ အနုဗန္ဓ (နှောင်ဖွဲ့ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ဓာတ်တို့သည် ဖော်ပြပါ ဤအင်္ဂါသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်လျက် အာချာတ်အဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ နာမ်အဖြစ်သို့လည်းကောင်း ရောက်ကြသောအခါ မုချအားဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်လာ (နိဂ္ဂဟီတာဂမ) ဖြင့် ပြီးသော ရူပကာရများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ မည်သည့်နေရာ၌မျှ နိဂ္ဂဟိတ်လာ ကင်းသော ရုပ်များ မဖြစ်ကြကုန်။ "Aṅketi, aṅkayati" (မှတ်သား၏)။ "Aṅkanaṃ" (မှတ်သားခြင်း)၊ "aṅko" (အမှတ်အသား/ရင်ခွင်)။ သမတ်၌မူ "sasaṅko (ယုန်ရုပ်အမှတ်ရှိသော လ)"၊ "cakkaṅkitacaraṇo (စက်လက္ခဏာဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ခြေဖဝါးရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)" စသည်ဖြင့် ရုပ်များ ရှိကုန်၏။


Sakka vakka bhāsane. Sakketi, sakkayati. Vakketi, vakkayati.

"Sakka, vakka" ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Sakketi, sakkayati"၊ "Vakketi, vakkayati" (ပြောဆို၏)။


Nakka vakka nāsane. Nakketi, nakkayati. Vakketi, vakkayati.

"Nakka, vakka" ဓာတ်တို့သည် ဖျက်ဆီးခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Nakketi, nakkayati"၊ "Vakketi, vakkayati" (ဖျက်ဆီး၏)။


Cakka cukka byathane. Cakketi, cakkayati. Cukketi, cukkayati. Cakkaṃ. Cakkanti kenaṭṭhena cakkaṃ? Cakketi byathati hiṃsatīti atthena cakkaṃ. Cakkasaddo –

"Cakka, cukka" ဓာတ်တို့သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (နှိပ်စက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Cakketi, cakkayati"၊ "Cukketi, cukkayati" (တုန်လှုပ်စေ၏/နှိပ်စက်၏)။ "Cakkaṃ"။ စက္က (စက်) ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် စက္က မည်သနည်း? "Cakketi" တုန်လှုပ်စေတတ်၏၊ ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟူသောအနက်ကြောင့် "cakka" မည်၏။ "Cakka" ဟူသော သဒ္ဒါသည် -


Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;

Dāne ratnadhammakhura-cakkādīsu padissati;

စည်းစိမ်ချမ်းသာ (သမ္ပတ္တိ)၊ လက္ခဏာ၊ ရထားအင်္ဂါ (ရထားဘီး)၊ ဣရိယာပုထ်၊ အလှူ (ဒါန)၊ ရတနာစက်၊ ဓမ္မစက်၊ သင်တုန်းစက် စသည်တို့၌ (စက္ကသဒ္ဒါကို) တွေ့ရ၏။


‘‘Cattārimāni bhikkhave cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti ettha iriyāpathe. ‘‘Dada bhuñja ca mā cappamādo, cakkaṃ vattassu pāṇina’’nti ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti ettha khuracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti ettha asanimaṇḍaleti.

"ရဟန်းတို့... နတ်လူတို့အား ပြည့်စုံအပ်သော စက်တို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း (စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ စက္ကာနိ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ)" စသည်တို့၌ ဤစက္ကသဒ္ဒါသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာ (သမ္ပတ္တိစက်) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "ခြေဖဝါးအပြင်တို့၌ စက်ဝန်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ (ပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနိ)" ဤ၌ လက္ခဏာအနက်၌ ထင်ရှား၏။ "ဝန်ဆောင်နွား၏ ခြေရာသို့ ဘီးသည် အစဉ်လိုက်ဘိသကဲ့သို့ (စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒံ)" ဤ၌ ရထားအင်္ဂါ (လှည်းဘီး) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "စက်လေးပါး၊ တံခါးကိုးပေါက်ရှိသော (စတုစက္ကံ နဝဒွါရံ)" ဤ၌ ဣရိယာပုထ်အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "ပေးလှူလော့၊ သုံးဆောင်လော့၊ မမေ့မလျော့လင့်၊ သတ္တဝါတို့အား ပေးကမ်းခြင်းစက်ကို လည်စေလော့ (ဒဒ ဘုဉ္ဇ စ မာ စပ္ပမာဒေါ၊ စက္ကံ ဝတ္တဿု ပါဏိနံ)" ဤ၌ အလှူ (ဒါနစက်) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "နတ်၌ဖြစ်သော စကြာရတနာသည် ထင်ရှားပွင့်လင်းလာ၏ (ဒိဗ္ဗံ စက္ကရတနံ ပါတုရဟောသိ)" ဤ၌ ရတနာစက်အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "ငါသည် လည်စေအပ်သော စက် (မယာ ပဝတ္တိတံ စက္ကံ)" ဤ၌ ဓမ္မစက်အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "တဏှာလောဘ နှိပ်စက်အပ်သော ယောက်ျား၏ ဦးခေါင်းထက်၌ သင်တုန်းစက်သည် လည်၏ (ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ၊ စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ)" ဤ၌ သင်တုန်းစက် (ခုရစက်) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "သင်တုန်းသွားဖြင့် ခြံရံအပ်သော စက်လက်နက်ဖြင့် သော်လည်း (ခုရပရိယန္တေန စေပိ စက္ကေန)" ဤ၌ ပုတ်ခတ်ကစားစရာ လက်နက်စက်အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "မိုးကြိုးစက် (အသနိဝਿစက္ကံ)" ဤ၌ မိုးကြိုးဝန်းအနက်၌ ထင်ရှား၏။


Taki [Pg.283] bandhane. Taṅketi, taṅkayati.

"Taki" ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Taṅketi, taṅkayati" (ဖွဲ့ချည်၏)။


Akka thavane. Thavanaṃ thuti. Akketi, akkayati. Akko. Akkoti sūriyo. So hi mahājutitāya akkiyati abhitthaviyati tappasannehi janehīti akko. Tathā hi tassa ‘‘natthi sūriyasamā ābhā. Udetayaṃ cakkhumā ekarājā’’tiādinā abhikkhuti dissati.

"Akka" ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Thavana" ဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်းတည်း။ "Akketi, akkayati" (ချီးမွမ်း၏)။ "Akko"။ "Akko" ဟူသည် နေမင်းတည်း။ ထိုနေမင်းသည် ကြီးမြတ်သော အရောင်အဝါရှိသည်ဖြစ်၍ နေမင်း၌ ကြည်ညိုကြသော လူတို့သည် ချီးကျူးပူဇော်အပ် (အာကိယတိ/အဘိတ္ထဝိယတိ) သောကြောင့် "akko" မည်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ထိုနေမင်းအား "နေမင်းနှင့်တူသော အရောင်အဝါသည် မရှိ။ စက္ခုငါးပါးရှိတော်မူသော ဧကရာဇ်မင်းဖြစ်သော ဤနေမင်းသည် ပွင့်တက်လာ၏ (နတ္ထိ သူရိယသမာ အာဘာ။ ဥဒေတယံ စက္ခုမာ ဧကရာဇာ)" စသည်ဖြင့် အလွန်အကဲ ချီးမွမ်းခြင်းသည် ထင်ရှားလှပေ၏။


Hikka hiṃsāyaṃ. Hikketi, hikkayati.

"Hikka" ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (နှိပ်စက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Hikketi, hikkayati" (ညှဉ်းဆဲ၏)။


Nikka parimāṇe. Nikketi, nikkayati.

"Nikka" ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Nikketi, nikkayati" (တိုင်းတာ၏)။


Bukka bhassane. Ettha sunakhabhassanaṃ bhassananti gahetabbaṃ, na vācāsaṅkhātaṃ bhassanaṃ. Bukketi, bukkayati. Ettha ca ‘‘bukkayati sā core’’ iti lokiyappayogo veditabbo. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bukkati sā’’ti rūpaṃ bhavati. Añño tu ‘‘bukka paribhāsane’’ iti paṭhati, evaṃ paṭhantepi sunakhabhassanamevādhippetaṃ.

"Bukka" ဓာတ်သည် ဟောင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟောင်ခြင်း ဟူသည် ခွေးဟောင်ခြင်းကို ယူအပ်၏၊ စကားသံဟု ဆိုအပ်သော ပြောဆိုခြင်းကို မယူအပ်ပေ။ "Bukketi, bukkayati" (ဟောင်၏)။ ဤ၌ "ထိုခွေးမသည် သူခိုးတို့ကို ဟောင်၏ (ဗုက္ကယတိ သာ စောရေ)" ဟူသော လောကီသုံးနှုန်းပုံကို သိအပ်၏။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူ "ထိုခွေးမသည် ဟောင်၏ (ဗုက္ကတိ သာ)" ဟု ရုပ်ရှိ၏။ အခြားဆရာတစ်ဦးမူ "bukka paribhāsane (ကြိမ်းမောင်းခြင်းအနက်)" ဟု ဖတ်၏၊ ထိုသို့ဖတ်သော်လည်း ခွေးဟောင်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်၏။


Daka laka assādane. Daketi, dakayati. Laketi, lakayati.

"Daka, laka" ဓာတ်တို့သည် မြည်းစမ်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Daketi, dakayati"၊ "Laketi, lakayati" (မြည်းစမ်း၏)။


Takka loka bhāsāyaṃ. Takketi, takkayati. Loketi, lokayati.

"Takka, loka" ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း၊ လင်းစေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Takketi, takkayati"၊ "Loketi, lokayati" (ပြောဆို၏/လင်းစေ၏/ကြည့်ရှု၏)။


Cika sika āmasane. Ciketi, cikayati. Siketi, sikayati.

"Cika, sika" ဓာတ်တို့သည် သုံးသပ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Ciketi, cikayati"၊ "Siketi, sikayati" (သုံးသပ်၏)။


Kakārantadhāturūpāni.

ကကာရန္တ (က-သတ်အဆုံးရှိသော) ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Khakārantadhātu

ခကာရန္တ (ခ-သတ်အဆုံးရှိသော) ဓာတ်။


Lakkha dassanaṅkesu. Dassanaṃ passanaṃ. Aṅko lañjanaṃ. Lakkheti, lakkhayati. Sallakkheti, sallakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā, lakkhaṃ karoti.

"Lakkha" ဓာတ်သည် မြင်ခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ "Dassana" ဟူသည် မြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "Aṅka" ဟူသည် အမှတ်အသား ပြုခြင်း (တံဆိပ်ခတ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ "Lakkheti, lakkhayati" (မြင်၏/မှတ်သား၏)။ "Sallakkheti, sallakkhayati" (ကောင်းစွာ သတ်မှတ်၏/ဆင်ခြင်၏)။ "မြှားဖြင့် ပန်းတိုင် (ပစ်ကွင်း) ကို ပစ်၏ (လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ ဥသုနာ)"၊ "ပန်းတိုင် (အမှတ်အသား) ကို ပြု၏ (လက္ခံ ကရောတိ)"။


Gaṅgāya [Pg.284] vālukā khīye, udakaṃ khīye mahaṇṇave;

Mahiyā mattikā khīye, lakkhe na mama buddhiyā.

ဂင်္ဂါမြစ်၌ သဲတို့သည် ကုန်ရာ၏၊ မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရေသည် ကုန်ရာ၏၊ မြေကြီး၌ မြေစေးတို့သည် ကုန်ရာ၏၊ ငါ၏ ဉာဏ်ပညာသည်ကား ရေတွက်ခြင်း (ခန့်မှန်းခြင်း) အတိုင်းအတာဖြင့် မကုန်နိုင်ရာ။


Kappalakkhaṇaṃ. Golakkhaṇaṃ. Itthilakkhaṇaṃ. Dhammānaṃ lakkhaṇaṃ. Sallakkhanā. Upalakkhanā. Paccupalakkhanā. Lakkhadhātuyā yupaccayantāya samādipubbānaṃ rūpānaṃ nakāro dantajo.

"Kappalakkhaṇaṃ" (ကပ်၏ အမှတ်အသား)၊ "golakkhaṇaṃ" (နွား၏ အမှတ်အသား)၊ "itthilakkhaṇaṃ" (မိန်းမ၏ အမှတ်အသား)၊ "dhammānaṃ lakkhaṇaṃ" (တရားတို့၏ အမှတ်သညာ/လက္ခဏာ)။ "Sallakkhanā" (ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်ခြင်း)၊ "upalakkhanā" (အနီးကပ် မှတ်သားခြင်း)၊ "paccupalakkhanā" (အထူး မှတ်သားခြင်း)။ "Lakkha" ဓာတ်နောက်၌ "yu" ပစ္စည်း အဆုံးရှိကုန်သော "saṃ" စသော ရှေ့ပုဒ်ရှိသော ရုပ်တို့၏ နကာရ (ဏ-သံ) သည် သွားမှဖြစ်သော (ဒန္တဇ) န-သံ ဖြစ်၏။


Bhakkha adane. Bhakkheti, bhakkhayati. Bhakkho no laddho. Bhakkhayanti migādhamā. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhakkhatī’’ti rūpaṃ.

"Bhakkha" ဓာတ်သည် စားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Bhakkheti, bhakkhayati" (စား၏)။ "ငါတို့သည် စားဖွယ်ကို မရအပ် (ဘက္ခော နော လဒ္ဓေါ)"။ "ယုတ်ညံ့သော သားရဲတို့သည် စားကြကုန်၏ (ဘက္ခယန္တိ မိဂါဓမာ)"။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူ "bhakkhati" ဟု ရုပ်ရှိ၏။


Nakkha sambandhe. Nakkheti, nakkhayati.

"Nakkha" ဓာတ်သည် စပ်စပ်ခြင်း (ဆက်နွှယ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Nakkheti, nakkhayati" (စပ်စပ်၏/ဆက်နွှယ်၏)။


Makkha makkhane. Makkheti, makkhayati. Makkho, makkhī. Tattha makkhoti parehi kataguṇaṃ makkheti pisatīti makkho, guṇadhaṃsanā. ‘‘Makkhaṃ asahamāno’’ti ettha pana attani parehi kataṃ avamaññanaṃ makkhoti vuccati.

"Makkha" ဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်း (သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Makkheti, makkhayati" (လိမ်းကျံ၏/ချေဖျက်၏)။ "Makkho" (သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်သူ/မက္ခတရား)၊ "makkhī" (သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သူ)။ ထိုပုဒ်တို့တွင် "makkho" ဟူသည် သူတပါးတို့ ပြုအပ်သော ကျေးဇူးကို ဖျောက်ဖျက်တတ်သောကြောင့် "makkho" မည်၏၊ ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဖြစ်၏။ "သူ့ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် (မက္ခံ အသဟမာနော)" ဤ၌မူ မိမိအပေါ်၌ သူတပါးတို့ ပြုအပ်သော အထင်သေးမှုကို "makkho" ဟု ဆိုအပ်၏။


Yakkha pūjāyaṃ. Yakkheti, yakkhayati. Yakkho. Yakkhoti mahānubhāvo satto. Tathā hi ‘‘pucchāmi taṃ mahāyakkha, sabbabhūtānamissarā’’ti ettha sakko devarājā ‘‘yakkho’’ti vutto. Atha vā yakkhoti yakkhayoniyaṃ nibbattasatto. Sabbepi vā sattā ‘‘yakkhā’’ti vuccanti. ‘‘Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī’’ti ettha hi yakkhasaddo satte vattati. Tathā hi yakkhopi sattopi devopi sakkopi khīṇāsavopi yakkhoyeva nāma, mahānubhāvatāya yakkhiyati saraṇagatehi janehi nānāpaccayehi nānābalīhi ca pūjiyatīti yakkho.

"Yakkha" ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "Yakkheti, yakkhayati" (ပူဇော်၏)။ "Yakkho" (ဘီလူး/နတ်စသည်)။ "Yakkho" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသော သတ္တဝါတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ အစိုးရဖြစ်သော ကြီးမြတ်သော ဘီလူး (နတ်)... သင်မင်းအား ငါမေးအံ့ (ပုစ္ဆာမိ တံ မဟာယက္ခ၊ သဗ္ဗဘူတာနမိဿရာ)" ဤ၌ သိကြားမင်းကို "yakkho" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် "yakkho" ဟူသည် ပြိတ္တာ (ဘီလူး) ဘဝ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတည်း။ သို့မဟုတ် သတ္တဝါအားလုံးကိုလည်း "yakkha" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အလွန်မြတ်သော သတ္တဝါ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို သိစေကုန်၏ (ပရမယက္ခဝိသုဒ္ဓိံ ပညာပေန္တိ)" ဤ၌ "yakkha" သဒ္ဒါသည် သတ္တဝါအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘီလူးဖြစ်စေ၊ သတ္တဝါဖြစ်စေ၊ နတ်ဖြစ်စေ၊ သိကြားမင်းဖြစ်စေ၊ ရဟန္တာဖြစ်စေ "yakkha" ဟူ၍သာ အမည်ရ၏၊ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသောကြောင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြကုန်သော လူတို့သည် အထူးထူးသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော ပူဇော်သက္ကာရ (ဗလိနတ်စာ) တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပူဇော်အပ်သောကြောင့် "yakkho" မည်၏။


Satte deve ca sakke ca, khīṇāsave ca rakkhase;

Pañcasvetesu atthesu, yakkhasaddo pavattati.

သတ္တဝါ၊ နတ်၊ သိကြားမင်း၊ ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ)၊ ဘီလူး (ရက္ခိုသ်) ဟူသော ဤအနက်ငါးမျိုးတို့၌ 'ယက္ခ'ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Lakkha [Pg.285] ālocane. Lakkheti, lakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā.

လက္ခ (ဓာတ်သည်) ကြည့်ရှုခြင်း (အာလောစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လက္ခေတိ၊ လက္ခယတိ။ မြားဖြင့် ပစ်မှတ်ကို မှန်အောင် ပစ်၏ (လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ ဥသုနာ)။


Mokkha āsane. Mokkheti, mokkhayati.

မောက္ခ (ဓာတ်သည်) ထိုင်ခြင်း (အာသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မောက္ခေတိ၊ မောက္ခယတိ။


Rukkha phārusse. Phārussaṃ pharusabhāvo. Rukkheti, rukkhayati. Samāse ‘‘rukkhakeso, atirukkhavacano’’ti rūpāni. Ettha ca ‘‘samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atirukkhavācoti atipharusavacanoti attho.

ရုက္ခ (ဓာတ်သည်) ကြမ်းတမ်းခြင်း (ဖာရုဿ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖာရုဿဟူသည် ကြမ်းတမ်းသောအဖြစ် (ဖရုသဘာဝ) တည်း။ ရုက္ခေတိ၊ ရုက္ခယတိ။ သမတ်၌ 'ရုက္ခကေသော၊ အတိရုက္ခဝစနော' ဟု ရုပ်များ ရှိ၏။ ဤ၌ 'သမဏော အယံ ပါပေါ အတိရုက္ခဝါစော' ဟူသည် ပါဠိသာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'အတိရုက္ခဝါစော' ဟူသည် အလွန်ကြမ်းတမ်းသော စကားရှိသူ (အတိဖရုသဝစနော) ဟု အနက်ရ၏။


Khakārantadhāturūpāni.

ခကာရန္တဓာတ် (ခ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ။


Gakārantadhātu

ဂကာရန္တဓာတ် (ဂ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်)။


Liṅga cittīkaraṇe. Cittīkaraṇaṃ vicitrabhāvakaraṇaṃ. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Ettha liṅgaṃ nāma dīgharassakisathūlaparimaṇḍalādibhedaṃ saṇṭhānanti gahaṇe atīva yujjati. Tañhi nānappakārehi vicitraṃ hoti, liṅgīyati vicittaṃ kariyati avijjātaṇhākammehi utunā vā cuṇṇādīhi vā sarīramiti liṅgaṃ, ajjhattasantānatiṇarukkhādikuṇḍalakaraṇḍakādīsu pavattasaṇṭhānavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Liṅgasaddo sadde saddappavattinimitte itthibyañjane purisabyañjane saññāṇe ākāre cāti imesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘rukkhoti vacanaṃ liṅga’’nti ettha sadde dissati. ‘‘Sataliṅgassa atthassā’’ti ettha saddappavattinimitte. ‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavatī’’ti ettha itthibyañjane. ‘‘Purisaliṅganimittakuttākappāna’’nti ettha purisabyañjane. ‘‘Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ettha saññāṇe[Pg.286]. ‘‘Tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘‘āgantukā ime’’ti ettha ākāre dissati.

လိင်္ဂ (ဓာတ်သည်) ဆန်းကြယ်စွာ ပြုခြင်း (စိတ္တီကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စိတ္တီကရဏဟူသည် ဆန်းကြယ်သောအဖြစ်ကို ပြုခြင်း (ဝိစိတြဘာဝကရဏ) တည်း။ လိင်္ဂေတိ၊ လိင်္ဂယတိ၊ လိင်္ဂံ။ ဤ၌ 'လိင်္ဂ' မည်သည် ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်း၊ ပိန်ခြင်း၊ ဆူခြင်း၊ ဝိုင်းခြင်း စသည်ဖြင့် ပြားသော ပုံသဏ္ဌာန် (သဏ္ဌာန) ဟု ယူဆခြင်းသည် အလွန် သင့်လျော်လှ၏။ ထိုပုံသဏ္ဌာန်သည် အဖုံဖုံ အပြားပြားအားဖြင့် ဆန်းကြယ်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာကို အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ ကံ တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥတုဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံ့သာမှုန့် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်အောင် ပြုလုပ်အပ် (လိင်္ဂီယတိ-ဝိစိတ္တံ ကရိယတိ) သောကြောင့် 'လိင်္ဂ' မည်၏။ ယင်းကို အတွင်းသန္တာန်၊ မြက်၊ သစ်ပင်၊ နားတောင်း၊ ကရဏ္ဍက (သေတ္တာ) စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော သဏ္ဌာန်၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏။ လိင်္ဂသဒ္ဒါကို သံသဒ္ဒါ (သဒ္ဒ)၊ ထိုသဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (သဒ္ဒပဝတ္တိနိမိတ္တ)၊ မိန်းမနိမိတ် (ဣတ္ထိဗျဉ္ဇန)၊ ယောက်ျားနိမိတ် (ပုရိသဗျဉ္ဇန)၊ အမှတ်အသား (သညာဏ)၊ အခြင်းအရာ (အာကာရ) ဟူသော ဤအနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် 'ရုက္ခောတိ ဝစနံ လိင်္ဂံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ သံသဒ္ဒါအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'သတလိင်္ဂဿ အတ္ထဿ' ဟူသော ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (သဒ္ဒပဝတ္တိနိမိတ္တ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘဝတိ' ဟူသော ဤနေရာ၌ မိန်းမနိမိတ် (ဣတ္ထိဗျဉ္ဇန) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ပုရိသလိင်္ဂနိမိတ္တကုတ္တာကပ္ပါနံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ယောက်ျားနိမိတ် (ပုရိသဗျဉ္ဇန) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တေန လိင်္ဂေန ဇာနာမ၊ ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ' ဟူသော ဤနေရာ၌ အမှတ်အသား (သညာဏ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တေဟိ လိင်္ဂေဟိ တေဟိ နိမိတ္တေဟိ တေဟိ အာကာရေဟိ အာဂန္တုကဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော၊ အာဂန္တုကာ ဣမေ' ဟူသော ဤနေရာ၌ အခြင်းအရာ (အာကာရ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Sadde ca tannimitte ca, kāṭakoṭacikāya ca;

Lakkhaṇe ceva ākāre, liṅgasaddo pavattati.

လိင်္ဂသဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါအနက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ကြောင်းနိမိတ္တအနက်၌လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားနိမိတ် (ကာဋ) နှင့် မိန်းမနိမိတ် (ကောဋစိကာ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ အမှတ်အသား လက္ခဏာအနက်၌လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာ အာကာရအနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Maga anvesane. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno.

မဂ (ဓာတ်သည်) ရှာဖွေခြင်း (အနွေသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မဂေတိ၊ မဂယတိ။ မိဂေါ၊ မဂေါ၊ မဂေါ၊ မဂယမာနော။


Ettha ca ‘‘yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno’’ti pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Migo’’ti ca ‘‘mago’’ti ca catuppado pavuccati. Ettha migoti magayati ito cito gocaraṃ anvesati pariyesatīti migo. Evaṃ mago. Ettha visesato hariṇa migo migo nāma. Sāmaññato pana avasesāpi catuppadā ‘‘migo’’ icceva vuccanti. Tathā hi susīmajātake ‘‘kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā’’ti etasmiṃ pāḷippadese hatthinopi migasaddena vuttā ‘‘kāḷamigā’’ti. Atha vā magiyati jīvitakappanatthāya maṃsādīhi atthikehi luddehi anvesiyati pariyesiyatīti migo, araññajātā sasapasadahariṇeṇeyyādayo catuppādā, evaṃ mago. ‘‘Atthaṃ na labhate mago’’ti ettha pana mago viyāti mago, bāloti attho.

ဤ၌ 'ယထာ ဗိဠာရော မူသိကံ မဂယမာနော' (ကြောင်သည် ကြွက်ကို ရှာဖွေဘိသကဲ့သို့) ဟူသည် ပါဠိသာဓက ဖြစ်၏။ အခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါ (စတုပ္ပဒ) ကို 'မိဂေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မဂေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'မိဂေါ' ဟူသည် (ကျက်စားရာ အစာကို) ဟိုမှသည်မှ ရှာဖွေစူးစမ်းတတ်သောကြောင့် 'မိဂေါ' မည်၏။ ထို့အတူ 'မဂေါ' လည်း ဖြစ်၏။ ထိုတွင် အထူးသဖြင့် သမင် (ဟရိဏ) ကို 'မိဂ' ဟု ခေါ်၏။ အများအားဖြင့်မူ ကြွင်းသော အခြေလေးချောင်းသတ္တဝါတို့ကိုလည်း 'မိဂ' ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုကြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သုသီမဇာတ်၌ 'Kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā' ဟူသော ပါဠိဒေသနာ၌ ဆင်တို့ကိုလည်း 'ကာဠမိဂါ' ဟု မိဂသဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်- အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုရန် အလို့ငှာ အသား စသည်ကို အလိုရှိကြကုန်သော မုဆိုးတို့သည် ရှာဖွေအပ်သောကြောင့် 'မိဂ' မည်၏။ ယင်းတို့မှာ တော၌ဖြစ်သော ယုန်၊ သမင် စသော အခြေလေးချောင်းသတ္တဝါတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထို့အတူ 'မဂေါ' လည်း ဖြစ်၏။ 'အတ္ထံ န လဘတေ မဂေါ' ဟူသော ဤ၌မူကား 'မဂေါ' ဟူသည် သားရဲတိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောသူ၊ လူမိုက် (ဗာလ) ဟု အနက်ရ၏။


Magga gavesane. Maggeti, maggayati. Maggo, magganaṃ.

မဂ္ဂ (ဓာတ်သည်) ရှာဖွေစူးစမ်းခြင်း (ဂဝေသန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ မဂ္ဂေတိ၊ မဂ္ဂယတိ။ မဂ္ဂေါ၊ မဂ္ဂနံ။


Ettha ca maggoti paṭipadāya ca pakatimaggassa ca upāyassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissita’’ntiādīsu pana kathāpabandhopi ‘‘maggo’’ti vuccati. Tatra paṭipadā ekantato jātijarābyādhidukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti maggo. Pakatimaggo [Pg.287] pana maggamūḷhehi maggitabboti maggo. Pakatimaggamūḷhehi ca paṭipadāsaṅkhātāriyamaggamūḷhā eva bahavo santi. Pakatimaggo hi kadāci eva addhikānaṃ muyhati, ‘‘esa maggo’’ti nāyakā na dullabhā. Ariyamaggo pana sabbadāyeva sabbalokassa muyhati, nāyakā paramadullabhā. Tasmā so eva avijjāsammūḷhehi maggitabboti maggo. Aññesaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ vasenapi atthaṃ vadanti garū ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti. Taṃ taṃ kiccaṃ hitaṃ vā nipphādetukāmehi maggiyati gavesiyatīti maggo, upāyo. Maggasaddo hi ‘‘abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī’’ti ettha upāyepi vattati. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘maggoti upāyo, khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato abhidhammakathāmaggo’’ti vutto, pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho abhidhammakathāmaggoti vutto. Idāni pakatipaṭipadāmaggānaṃ nāmāni kathayāma. Tesu pakatimaggassa –

ဤ၌ 'မဂ္ဂ' ဟူသည် အကျင့်လမ်း (ပဋိပဒါ)၊ သာမန်လမ်းခရီး (ပကတိမဂ္ဂ)၊ အကြောင်းဥပဒေသ (ဥပါယ) တို့၏ အမည်တည်း။ 'မဟာဝိဟာရဝါသီနံ၊ ဝါစနာမဂ္ဂနိဿိတံ' စသည်တို့၌ စကားအစဉ် (ကထာပဗန္ဓ) ကိုလည်း 'မဂ္ဂ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုတွင် အကျင့်လမ်း (ပဋိပဒါ) သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အမြဲနှိပ်စက်ခံနေရသော သတ္တဝါတို့သည် ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းအလို့ငှာ ရှာဖွေစူးစမ်းအပ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂ' မည်၏။ သာမန်လမ်းခရီး (ပကတိမဂ္ဂ) သည်ကား လမ်းမှားသူတို့သည် ရှာဖွေအပ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂ' မည်၏။ သာမန်လမ်းခရီး၌ လမ်းမှားသူတို့ထက် အကျင့်လမ်းဟု ဆိုအပ်သော အရိယမဂ်လမ်း၌ လမ်းမှားသူတို့ကသာ လွန်စွာ များပြားလှ၏။ သာမန်လမ်းခရီးသည် တစ်ခါတစ်ရံမှသာ ခရီးသည်တို့အား လမ်းမှားစေတတ်၏၊ 'ဤကား လမ်းတည်း' ဟု လမ်းညွှန်မည့်သူများလည်း မရှားပါးပေ။ အရိယမဂ်လမ်းသည်မူကား အခါခပ်သိမ်း သတ္တလောကတစ်ခုလုံးအား လမ်းမှားစေတတ်၏၊ လမ်းညွှန်ပြသမည့်သူ (ဘုရားရှင်) များလည်း အလွန်တရာ ရှားပါးလှ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရိယမဂ်လမ်းကိုသာလျှင် အဝိဇ္ဇာဖြင့် မိုက်မဲတွေဝေနေသူတို့သည် ရှာဖွေအပ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂ' မည်၏။ ဆရာတို့သည် အခြားသော ဓာတ်နှစ်ခုတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း 'ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် သွားတတ်သောကြောင့် မဂ္ဂ မည်၏' ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ထိုထိုပြုဖွယ်ကိစ္စ သို့မဟုတ် အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစီးစေလိုသူတို့သည် ရှာဖွေအပ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂ' (နည်းလမ်း/ဥပါယ်) မည်၏။ မဂ္ဂသဒ္ဒါသည် 'အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ၊ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ' ဟူသော ဤ၌ အကြောင်းဥပါယ် အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အဘိဓမ္မဋီကာ၌ 'မဂ္ဂေါဟူသည် ဥပါယ်တည်း၊ ခန္ဓာ အာယတန စသည်တို့နှင့် ကုသိုလ် စသော တရားတို့ကို သိမြင်ခြင်း သို့မဟုတ် သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ် ဖြစ်သောကြောင့် အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု သော်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းဂန်အစဉ် (ပဗန္ဓ) ကို 'မဂ္ဂ' ဟု သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထိုကျမ်းဂန်အစဉ်သည် ရှည်လျားသောကြောင့် လမ်းခရီးကဲ့သို့ ဖြစ်ရကား 'မဂ္ဂ' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မကထာအစဉ်ကို 'အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ယခုအခါ သာမန်လမ်းခရီးနှင့် အကျင့်လမ်းခရီးတို့၏ အမည်များကို ပြောဆိုပါအံ့။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သာမန်လမ်းခရီး၏ အမည်များမှာ-


‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjhasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Addhāna’maddhā padavī, vattani ceva santatī’’ti

'မဂ္ဂေါ၊ ပန္ထော၊ ပထော၊ ပဇ္ဇော၊ အဉ္ဇသံ၊ ဝဋုမံ၊ အယနံ၊ အဒ္ဓာနံ၊ အဒ္ဓာ၊ ပဒဝီ၊ ဝတ္တနီ၊ သန္တတိ' တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Imāni nāmāni. Paṭipadāmaggassa pana –

ဤသည်တို့ကား (ပကတိမဂ္ဂ၏) အမည်များ ဖြစ်ကြ၏။ အကျင့်လမ်း (ပဋိပဒါမဂ္ဂ) ၏ အမည်များမှာမူကား-


‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Nāva uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti

'မဂ္ဂေါ၊ ပန္ထော၊ ပထော၊ ပဇ္ဇော၊ အဉ္ဇသံ၊ ဝဋုမံ၊ အယနံ၊ နာဝါ၊ ဥတ္တရ၊ သေတု၊ ကုလ္လော၊ ဘိသိ၊ သင်္ကမော' တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Anekāni nāmāni. Ettha pana keci ‘‘nāvātiādīni pakatimaggassa nāmānī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, pakatimaggassa kismiñcipi pāḷippadese ‘‘nāvā’’tiādīhi padehi vuttaṭṭhānābhāvato, abhidhānasatthesu ca ‘‘nāvā’’ iccādikānaṃ tadabhidhānānaṃ anāgatattā.

ဟူ၍ များစွာသော အမည်များ ရှိကြကုန်၏။ ဤ၌ အချို့သောဆရာတို့က 'နာဝါ' စသည်တို့သည် သာမန်လမ်းခရီး (ပကတိမဂ္ဂ) ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်၊ သာမန်လမ်းခရီးကို အဘယ်ပါဠိဒေသနာ၌မျှ 'နာဝါ' စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောကြားထားသော နေရာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဘိဓာန်ကျမ်းတို့၌လည်း 'နာဝါ' စသည်တို့ကို ထိုလမ်းခရီး၏ အမည်အဖြစ် ဟောကြားမထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Ayaṃ [Pg.288] panettha vacanattho – nāvāviyāti nāvā, uttaranti etenāti uttaraṃ, nāvāyeva uttaranti. Ayañhi nāvāpariyāyo ‘‘taraṃ, taraṇaṃ, poto, plavo’’ti. Imepi taṃpariyāyāyeva. Uttaraṃ viyāti uttaraṃ. Setu viyāti setu. Kullo viyāti kullo. Bhisi viyāti bhisi. Saṅkamo viya, saṅkamanti vā etenāti saṅkamo, sabbametaṃ ariyamaggasseva nāmaṃ, na pakatimaggassa. Tathā hi ‘‘dhammanāvaṃ samārūyha, santāressaṃ sadevaka’’nti ca, ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho’’ti ca, ‘‘kullo’ti kho bhikkhave ariyamaggassetaṃ adhivacana’’nti ca evamādinā tattha tattha bhagavatā ariyamaggo ‘‘nāvā’’tiādīhi anekehi nāmehi vutto. Aṭṭhakathācariyehipi suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā’’ti etasmiṃ padese evaṃ atthasaṃvaṇṇanā katā ‘‘bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhā ‘kullā’ti vuccati loke, ariyassa vinaye pana ariyamaggo’ti.

ဤ၌ ၎င်းပုဒ်တို့၏ ဝစနတ္ထ (ဝိဂြိုဟ်အနက်) ကား - လှေကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘နာဝါ’ မည်၏။ ဤသည်ဖြင့် ကူးမြောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဥတ္တရ’ မည်၏၊ လှေသည်ပင်လျှင် ဥတ္တရ မည်၏။ ဤ ‘တရ၊ တရဏ၊ ပေါတ၊ ပလဝ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် လှေ၏ ပရိယာယ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့သည်လည်း ထိုလှေ၏ ပရိယာယ်ပုဒ်များသာတည်း။ ဥတ္တရကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဥတ္တရ’ မည်၏။ တံတားကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သေတု’ မည်၏။ ဖောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကုလ္လ’ မည်၏။ ဖောင်ကြမ်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဘိသိ’ မည်၏။ တံတားပျဉ်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဤသည်ဖြင့် ကူးဖြတ်သွားလာတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း ‘သင်္ကမ’ မည်၏။ ဤအားလုံးသည် အရိယမဂ်၏ အမည်သာ ဖြစ်၏၊ သာမန် လမ်းခရီး၏ အမည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် “တရားတည်းဟူသော လှေကို စီး၍ နတ်နှင့်တကွသော လောကကို သံသရာမှ ကူးမြောက်စေအံ့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တရားတည်းဟူသော တံတားကို ခိုင်ခံ့စွာ ပြုလုပ်၍ ထိုလူတို့တွင် မြတ်သောဘုရားသည် ငြိမ်းအေးတော်မူပြီ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရဟန်းတို့ ‘ကုလ္လ’ (ဖောင်) ဟူသည် အရိယမဂ်၏ အမည်တည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်ဖြင့် ထိုထိုဒေသနာတော်တို့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အရိယမဂ်ကို ‘နာဝါ’ စသော အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ “ဘုရားရှင်သည် ကောင်းစွာ စီရင်အပ်သော ဖောင်ကို ဖွဲ့ချည်အပ်ပြီ” ဟူသော ဤပါဠိ၌ “ဘိသိ ဟူသည် ဖြန့်ခင်း၍ ကျယ်ပြန့်စွာ ဖွဲ့ချည်အပ်သော ‘ဖောင်’ ဟု လောက၌ ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ အရိယာတို့၏ ဝိနည်း (သာသနာတော်) ၌မူ အရိယမဂ်ကို ခေါ်ဆိုသည်” ဟူ၍ ဤသို့ အနက်ဖွင့်ဆိုတော်မူကြ၏။


‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Nāvā uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo;

Addhānaṃ pabhavo’cceva, tattha tattha pakāsito’’ti.

‘မဂ္ဂ၊ ပဇ္ဇ၊ ပထ၊ ပန္ထ၊ အဉ္ဇသ၊ ဝဋုမ၊ အယန၊ နာဝါ၊ ဥတ္တရ၊ သေတု၊ ကုလ္လ၊ ဘိသိ၊ သင်္ကမ၊ အဒ္ဓာန၊ ပဘဝ’ ဟူသော (ပရိယာယ်ပုဒ်) တို့ကို ထိုထိုဒေသနာတော်တို့၌ ပြဆိုအပ်၏။


Evaṃ ācariyehi katāya atthasaṃvaṇṇanāya dassanato ca ‘‘nāvātiādīnipi pakatimaggassa nāmānī’’ti vacanaṃ na gahetabbaṃ, yathāvuttameva vacanaṃ gahetabbaṃ.

ဤသို့ ဆရာတို့ ပြုတော်မူအပ်သော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို တွေ့မြင်ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘နာဝါ စသည်တို့သည်လည်း သာမန် လမ်းခရီး၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏’ ဟူသော စကားကို မယူအပ်၊ အထက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းသာလျှင် စကားကို မှတ်ယူအပ်၏။


Koci panettha evaṃ vadeyya ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā’ti ettha ‘dhammasetunti maggasetu’nti vacanato dhammasaddo magge vattati, na setusaddo’’ti. Tanna, dhammasaddo viya setusaddopi magge vattatīti setu viyāti setu, dhammo eva setu dhammasetūti atthavasena, esa nayo aññatrāpi. Aparampi vadeyya [Pg.289] ‘‘nanu brahmajālasuttantaṭṭhakathāyaṃ ‘dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā assatthadumarājānaṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarabhāge ṭhito’ti imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇuttarasaddena dakkhiṇo maggo vutto’’ti. Na, anekesu pāḷippadesesu aṭṭhakathāpadesesu ca abhidhānasatthesu ca maggavācakassa uttarasaddassa anāgatattā, tasmā tattha evamattho daṭṭhabbo ‘‘dakkhiṇadisato gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaroti vuccati, evaṃbhūtena dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍapavisanaṃ sandhāya dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāti vutta’’nti. Atha vā dakkhiṇuttarenāti dakkhiṇapacchimuttarena, ettha ādiavasānaggahaṇena majjhassapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ gahaṇaṃyeva hi yaṃ jātakanidāne vuttaṃ ‘‘bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ ārūyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi, tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi, bodhisatto idaṃ sambodhipāpuṇaṭṭhānaṃ na bhavati maññeti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthābhimukho aṭṭhāsī’’tiādi, tena sameti. Athāpi vadeyya ‘‘yadi uttarasaddo disāvācako, evañca sati ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti enayogaṃ avatvā ‘‘dakkhiṇuttarāyā’’ti āyayogo vattabbo’’ti. Tanna, disāvācakassapi saddassa ‘‘uttarena nadī sītā, gambhīrā duratikkamā’’ti enayogavasena vacanato. Apica disābhāgaṃ sandhāya ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti vacanaṃ vuttaṃ. Disābhāgo hi disā evāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

ဤ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် “ ‘ဓမ္မသေတုံ ဒဠှံ ကတွာ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘ဓမ္မသေတုံ’ ဟု ဆိုသဖြင့် ‘မဂ်တည်းဟူသော တံတား’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါသည် မဂ်အနက်၌ ဟော၏၊ ‘သေတု’ သဒ္ဒါသည် မဟော” ဟု ပြောဆိုငြားအံ့။ ထိုစကားသည် မမှန်၊ ဓမ္မသဒ္ဒါကဲ့သို့ သေတုသဒ္ဒါသည်လည်း မဂ်အနက်၌ ဟောသောကြောင့် “တံတားနှင့်တူသောကြောင့် ‘သေတု’ မည်၏၊ တရားသည်ပင် တံတားဖြစ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မသေတု’ မည်၏” ဟူသော အနက်၏အစွမ်းဖြင့်တည်း၊ ဤနည်းလမ်းသည် အခြားသော အရပ်တို့၌လည်း ထိုနည်းတူပင် မှတ်ယူအပ်၏။ တစ်ပါးသောသူသည်လည်း ပြောဆိုငြားအံ့၊ “ဗြဟ္မဇာလသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ ‘တောင်မြောက်လမ်းဖြင့် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ဝင်၍ အဿတ္ထ ဗောဓိပင်မင်းကို လက်ယာရစ် လှည့်ပြီးလျှင် အရှေ့မြောက်အရပ်၌ ရပ်တော်မူ၏’ ဟု ဤနေရာ၌ ‘ဒက္ခိဏုတ္တရ’ သဒ္ဒါဖြင့် တောင်ဘက်လမ်းကို ဆိုအပ်သည်မဟုတ်ပါလော” ဟု။ ထိုသို့မဟုတ်၊ များစွာသော ပါဠိဒေသနာတို့၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း၊ အဘိဓာန်ကျမ်းတို့၌လည်းကောင်း မဂ်လမ်းခရီးကို ဟောတတ်သော ‘ဥတ္တရ’ သဒ္ဒါ မလာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရပ်၌ ဤသို့ အနက်ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏ - “တောင်အရပ်မှ သွားအပ်သော မြောက်အရပ်မျက်နှာကို ‘ဒက္ခိဏုတ္တရ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်သော တောင်မြောက်မျက်နှာဖြင့် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ဝင်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ‘ဒက္ခိဏုတ္တရေန ဗောဓိမဏ္ဍံ ပဝိသိတွာ’ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ‘ဒက္ခိဏုတ္တရေန’ ဟူသည် တောင်၊ အနောက်၊ မြောက် အရပ်မျက်နှာဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဤ၌ အစနှင့် အဆုံးကို ယူခြင်းဖြင့် အလယ်အရပ်ကိုလည်း ယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ယူခြင်းသည်ပင် ဇာတကနိဒါန်း၌ “ဘုရားအလောင်းတော်သည် မြက်တို့ကို ယူ၍ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ တက်ပြီးလျှင် တောင်မျက်နှာအရပ်၌ မြောက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ရပ်တော်မူ၏၊ ထိုခဏ၌ တောင်ဘက်စကြဝဠာသည် နိမ့်ဆင်းသွား၍ အောက်အဝီစိသို့ ရောက်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ မြောက်ဘက်စကြဝဠာသည် မြင့်တက်သွား၍ အထက်ဘဝဂ်သို့ ရောက်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဘုရားအလောင်းတော်သည် ‘ဤနေရာသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရကြောင်းနေရာ မဟုတ်တန်ရာ’ ဟု နှလုံးသွင်းလျက် လက်ယာရစ် လှည့်လည်ကာ အနောက်ဘက်မျက်နှာသို့ သွား၍ အရှေ့သို့ မျက်နှာမူလျက် ရပ်တော်မူ၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော စကားနှင့် ညီညွတ်ပေ၏။ တစ်ဖန် ပြောဆိုဦးအံ့၊ “အကယ်၍ ‘ဥတ္တရ’ သဒ္ဒါသည် အရပ်ကို ဟောသည်ဖြစ်ပါမူ ဤသို့ရှိသော် ‘ဒက္ခိဏုတ္တရေန’ ဟု ‘ဧန’ ဝိဘတ် သက်ဝင်ခြင်းကို မဆိုဘဲ ‘ဒက္ခိဏုတ္တရာယ’ ဟု ‘အာယ’ ဝိဘတ် သက်ဝင်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏” ဟု။ ထိုစကားသည် မမှန်၊ အရပ်ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်သော်လည်း “ဥတ္တရေန နဒီ သီတာ၊ ဂမ္ဘီရာ ဒုရတိက္ကမာ” ဟူသော ပါဠိ၌ကဲ့သို့ ‘ဧန’ ဝိဘတ် သက်ဝင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား အရပ်ဒေသကို ရည်ရွယ်၍ ‘ဒက္ခိဏုတ္တရေန’ ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ အရပ်မျက်နှာသည်ပင်လျှင် အရပ်ဖြစ်သည်ဟု ဤ၌ အပြီးသတ် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။


Gakārantadhāturūpāni.

ဂကာရန္တ ဓာတ်ရုပ်များ။


Ghakārantadhātu

ဃကာရန္တ ဓာတ်။


Lighi [Pg.290] bhāsane. Laṅgheti, laṅghayati. Etāni buddhavacane appasiddhānipi lokikappayogadassanavasena āgatāni. Sāsanasmiñhi bhūvādigaṇacurādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakaullaṅghanatthaparidīpakassa dhātussa rūpaṃ atīva pasiddhaṃ.

လိဃိဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လင်္ဃေတိ၊ လင်္ဃယတိ။ ဤရုပ်တို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ မတွေ့မြင်ရသော်လည်း လောကီအသုံးအနှုန်းကို ပြသခြင်းအားဖြင့် လာကုန်၏။ သာသနာတော်၌မူ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ စုရာဒိဂိုဏ်းတို့၌ ပါဝင်သော၊ သွားခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော၊ ကျော်လွန်ခြင်းအနက်ကို ပြတတ်သော ဓာတ်၏ရုပ်သည် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။


Laṅgha laṅghane. Laṅgheti, laṅghayati.

လင်္ဃဓာတ်သည် ကျော်လွန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လင်္ဃေတိ၊ လင်္ဃယတိ။


‘‘Atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccati;

Catutthe laṅghayitvāna, pañcamiyampi āvuto’’ti

“ဆရာ... အလွန်အကျူး ပြုလုပ်မိပါပြီ၊ ဤအမှုသည် အကျွန်ုပ်အား မနှစ်သက်ပါ။ စတုတ္ထမြောက် (သန်လျက်) ကို ကျော်လွှားပြီး၍ ငါးခုမြောက်၌လည်း သီအပ်ပါပြီ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Imasmiṃ sattilaṅghanajātake curādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakassa ullaṅghanatthaparidīpakassa laṅghadhātussa ‘‘laṅghayitvā, laṅghayitvānā’’ti rūpe diṭṭheyeva ‘‘laṅgheti, laṅghayatī’’ti rūpāni diṭṭhāni eva honti. Bhāsatthavācakassa pana tathārūpāni rūpāni na diṭṭhāni, evaṃ santepi pubbācariyehi dīghadassīhi abhimatattā bhāsatthavācikāpi laṅghadhātu atthīti gahetabbā, evaṃ sabbesupi bhūvādigaṇādīsu sāsane appasiddhānampi rūpānaṃ sāsanānukūlānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, ananukūlānañca appasiddhānaṃ chaḍḍanaṃ.

ဤသတ္တိလင်္ဃနဇာတ်၌ စုရာဒိဂိုဏ်း၌ ပါဝင်သော၊ သွားခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော၊ ကျော်လွန်ခြင်းအနက်ကို ပြတတ်သော လင်္ဃဓာတ်၏ ‘လင်္ဃယိတွာ၊ လင်္ဃယိတွာန’ ဟူသော ရုပ်တို့ကို တွေ့မြင်ရရုံမျှဖြင့် ‘လင်္ဃေတိ၊ လင်္ဃယတိ’ ဟူသော ရုပ်တို့ကို တွေ့မြင်ရသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ပြောဆိုခြင်းအနက်ကို ဟောသော ဓာတ်၏မူကား ထိုကဲ့သို့သော ရုပ်တို့ကို မတွေ့မြင်ရ။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း အမြော်အမြင်ကြီးမားသော ရှေးဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ပြောဆိုခြင်းအနက်ကို ဟောသော လင်္ဃဓာတ်သည်လည်း ရှိ၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းစသည်တို့၌ သာသနာတော်၌ မတွေ့မြင်ရသော်လည်း သာသနာတော်နှင့် လျော်ကန်သော ရုပ်တို့ကို သိမ်းဆည်းယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ သာသနာတော်နှင့် မလျော်ကန်သော၊ မတွေ့မြင်ရသော ရုပ်တို့ကိုကား စွန့်ပယ်အပ်၏။


Agha pāpakaraṇe. Agheti, aghayati. Aghaṃ, agho, anagho.

အဃဓာတ်သည် မကောင်းမှုကို ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အဃေတိ၊ အဃယတိ။ အဃံ၊ အဃော၊ အနဃော။


Tattha aghanti dukkhaṃ. ‘‘Aghantaṃ paṭisevissaṃ. Vane vāḷamigākiṇṇe. Khaggadīpinisevite’’ti idaṃ nidassanaṃ. Aghoti kileso. Tena aghena arahā anagho. Tattha aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti aghaṃ, kintaṃ? Dukkhaṃ, evaṃ agho. Nanu ca sappurisā dukkhahetupi kilesahetupi ca attano sukhatthāya pāpaṃ na karonti. Tathā hi –

ထိုရုပ်တို့တွင် ‘အဃ’ ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းတည်း။ “သားရဲတို့ဖြင့် ပြွမ်းလျက် ဟိုင်း၊ ကျားသစ်တို့ မှီတင်းရာဖြစ်သော တောအုပ်၌ ထိုဆင်းရဲကို အကျွန်ုပ် ခံစားအံ့” ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓကတည်း။ ‘အဃ’ ဟူသည် ကိလေသာတည်း။ ထိုကိလေသာမရှိသောကြောင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ‘အနဃ’ မည်၏။ ထို၌ သတ္တဝါတို့သည် ဤဆင်းရဲကြောင့် မကောင်းမှုကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဃ’ မည်၏။ ထိုအရာသည် အဘယ်နည်း။ ဆင်းရဲခြင်းတည်း။ ထိုနည်းတူစွာ ကိလေသာသည်လည်း ‘အဃ’ မည်၏။ သူတော်ကောင်းတို့သည် ဆင်းရဲခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကြောင့် လည်းကောင်း မိမိ၏ ချမ်းသာအတွက် မကောင်းမှုကို မပြုကြသည် မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် -


‘‘Na [Pg.291] paṇḍitā attasukhassa hetu,Pāpāni kammāni samācaranti;

Dukkhena phuṭṭhā khalitāpi santā,Chandā ca dosā na jahanti dhamma’’nti

“ပညာရှိတို့သည် မိမိ၏ ချမ်းသာအတွက်ကြောင့် မကောင်းမှုကံတို့ကို မပြုကျင့်ကြကုန်။ သူတော်ကောင်းတို့သည် ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် တွေ့ကြုံအပ်၍ ချော်ချွတ်ရသော်လည်း ဆန္ဒာဂတိ၊ ဒေါသာဂတိတို့ကြောင့် တရားကို မစွန့်ကြကုန်” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā ‘‘agha pāpakaraṇe’’ti dhātu ca ‘‘aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti agha’’ntiādivacanañca vuttanti? Saccaṃ, yebhuyyena pana sattā dukkhādihetu pāpakammaṃ karonti, etesu sappurisā eva na karonti, itare karonti. Evaṃ pāpakaraṇassa hi dukkhaṃ kileso ca hetu. Tathā hi –

မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ အဘယ်ကြောင့် “အဃ ပါပကရဏေ” ဟူသော ဓာတ်ကိုလည်းကောင်း၊ “အဃယန္တိ ပါပံ ကရောန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ အဃံ” စသည်ဖြင့် ဝုစ်စန (ဝိဂြိုဟ်ဝါကျ) ကိုလည်းကောင်း မိန့်ဆိုအပ်သနည်း? မှန်ပေ၏၊ များသောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ဆင်းရဲခြင်း စသည်တို့ကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာ (မကောင်းမှု) အကုသိုလ်ကံကို ပြုကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့တွင် သူတော်ကောင်းတို့သာ မပြုကြကုန်၊ ကြွင်းသောသူတို့ကား ပြုကြကုန်၏။ ဤသို့ အကုသိုလ်ပြုခြင်း၏ အကြောင်းကား ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ကိလေသာပင် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သည်မှာ -


Sukhīpi heke na karonti pāpaṃ,Avaṇṇasaṃsaggabhayā puneke;

Pahū samāno vipulatthacintī,Kiṃkāraṇā me na karosi dukkha’’nti

“အချို့သော သူတို့သည် ချမ်းသာသော်လည်း အပြစ်မပြုကြ၊ အချို့တို့ကား အသရေပျက်ခြင်း၊ အပေါင်းအသင်းလွဲမှားခြင်းကို ကြောက်သဖြင့် မပြုကြကုန်။ အစွမ်းရှိသူ၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ကြံစည်သူ ဖြစ်လျက် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ငါ့အား ဆင်းရဲကို မပြုသနည်း” ဟု (မိန့်ဆိုအပ်၏။)


Vuttaṃ. Ayañhi gāthā dukkhahetupi sattā pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti, kuddho hanti samātara’’nti ayaṃ pana kilesahetupi pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti, tasmā amhehi ‘‘agha pāpakaraṇe’’tiādivacanaṃ vuttaṃ.

မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ ဤဂါထာသည် ဆင်းရဲခြင်း အကြောင်းကြောင့်လည်း သတ္တဝါတို့သည် မကောင်းမှုကို ပြုတတ်ကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ “အမျက်ထွက်သူသည် အဖကို သတ်၏၊ အမျက်ထွက်သူသည် အမိကို သတ်၏” ဟူသော ဤဒေသနာသည်ကား ကိလေသာ အကြောင်းကြောင့်လည်း မကောင်းမှုကို ပြုတတ်ကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် “အဃ ပါပကရဏေ” စသော စကားကို မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။


Ghakārantadhāturūpāni.

ဃအက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိ (ဝါ) ပုံစံများ ပြီး၏။


Cakārantadhātu

စအက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်


Loca dassane. Loceti, locayati. Locanaṃ. Rūpārammaṇaṃ locayati passatīti locanaṃ, cakkhu.

လောစဓာတ်သည် မြင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လောစေတိ၊ လောစယတိ။ လောစနံ။ ရူပါရုံကို မြင်တတ် (ကြည့်ရှုတတ်) သောကြောင့် “လောစနံ” မည်၏၊ မျက်စိ။


Kici maddane. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcanaṃ, akiñcano.

ကိစိဓာတ်သည် နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကိဉ္စေတိ၊ ကိဉ္စယတိ။ ကိဉ္စနံ၊ အကိဉ္စနော။


Tattha [Pg.292] kiñcananti palibodho. Kiñceti satte maddatīti kiñcanaṃ. Kiñcanasaddo maddanatthe vattati. Manussā hi vīhiṃ maddantā goṇaṃ ‘‘kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā’’ti vadanti.

ထိုစကားရပ်၌ “ကိဉ္စနံ” ဟူသည် ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့ကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် “ကိဉ္စနံ” မည်၏။ “ကိဉ္စန” သဒ္ဒါသည် နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ဝတ်တု၏။ အကယ်စင်စစ် လူတို့သည် စပါးကို နယ် (နှိပ်စက်) ကြကုန်စဉ် နွားကို “အို-နွားညို၊ နယ်စမ်းပါ၊ အို-နွားညို၊ နယ်စမ်းပါ” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။


Paci vitthāre. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.

ပစိဓာတ်သည် ပြန့်ပြောခြင်း (ကျယ်ပြန့်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဉ္စေတိ၊ ပဉ္စယတိ။ ပပဉ္စေတိ၊ ပပဉ္စယတိ။ ပပဉ္စာ။


Ettha papañcāti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Etā hi attanissitānaṃ sattānaṃ saṃsāraṃ papañcenti vitthinnaṃ karontīti papañcāti vuccanti. Atha vā papañcenti yattha sayaṃ uppannā taṃsantānaṃ vitthārenti ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Lokiyā pana ‘‘amhākaṃ tumhehi saddhiṃ kathentānaṃ papañco hotī’’tiādīni vadantā kālassa cirabhāvaṃ papañcoti vadanti, sāsane pana dvayampi labbhati.

ဤစကားရပ်၌ “ပပဉ္စာ” ဟူသည် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် မိမိကို မှီဝဲသော သတ္တဝါတို့၏ သံသရာကို ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုတတ်ကုန်သောကြောင့် “ပပဉ္စာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့သည် မိမိတို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ သန္တာန်ကို ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုတတ်ကုန်၏၊ ကြာမြင့်စွာ တည်စေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပပဉ္စာ” မည်ကုန်၏။ လောကီလူတို့သည်ကား “သင်တို့နှင့်အတူ စကားပြောရသဖြင့် ငါတို့အား ကြန့်ကြာခြင်း ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြလျက် အချိန်ကြာမြင့်ခြင်းကို “ပပဉ္စ” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ သာသနာတော်၌မူ အနက်နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ရအပ်၏။


Sicca kuḍḍane. Sicceti, siccayati.

သိစ္စဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်း (သို့မဟုတ် ဖျန်းဆွတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိစ္စေတိ၊ သိစ္စယတိ။


Vañcu palambhane. Palambhanaṃ upalāpanaṃ. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcanaṃ. Bhūvādigaṇe pana vañcadhātu gatyatthe vattati. ‘‘Santi pādā avañcanā’’ti hi pāḷi

ဝဉ္စုဓာတ်သည် လှည့်ပတ်ခြင်း (ဖြားယောင်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ပလမ္ဘနံ” ဟူသည် ဖြားယောင်းလှည့်ပတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဝဉ္စေတိ၊ ဝဉ္စယတိ။ ဝဉ္စကော၊ ဝဉ္စနံ။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူ ဝဉ္စဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဝတ်တု၏။ “သန္တိ ပါဒါ အဝဉ္စနာ” ဟူ၍ ပါဠိတော် ရှိ၏။


Cacca ajjhayane. Cacceti, caccayati.

စစ္စဓာတ်သည် သင်အံခြင်း (စာပေသင်ကြားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စစ္စေတိ၊ စစ္စယတိ။


Cu cavane. Cāveti, cāvayati. Añño ‘‘cu sahane’’ iti brute. Cāveti, cāvayati, sahatīti attho.

စုဓာတ်သည် စုတေခြင်း (ရွေ့လျားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စာဝေတိ၊ စာဝယတိ။ အခြားဆရာတစ်ဦးက “စုဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏” ဟု ဆို၏။ စာဝေတိ၊ စာဝယတိ၊ သည်းခံ၏ဟု အနက်ရ၏။


Añcu visesane. Añceti, añcayati.

အဉ္စုဓာတ်သည် ထူးခြားစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အဉ္စေတိ၊ အဉ္စယတိ။


Loca bhāsāyaṃ. Loceti, locayati. Locanaṃ, locayati samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya bhavatīti locanaṃ, cakkhu.

လောစဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ထွန်းလင်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လောစေတိ၊ လောစယတိ။ လောစနံ၊ ညီညာခြင်း မညီညာခြင်းကို ညွှန်ပြတတ်သည်နှင့်တူသောကြောင့် “လောစနံ” မည်၏၊ မျက်စိ။


Raca patiyatane. Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, kesaracanā, gāthāracanā.

ရစဓာတ်သည် ပြင်ဆင်ခြင်း (စီရင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရစေတိ၊ ရစယတိ။ ရစနာ၊ ဝိရစိတံ၊ ကေသရစနာ (ဆံပင်ပြင်ဆင်ခြင်း)၊ ဂါထာရစနာ (ဂါထာစီကုံးခြင်း)။


Sūca [Pg.293] pesuññe. Pisuṇabhāvo pesuññaṃ. Sūceti, sūcayati. Sūcako.

သူစဓာတ်သည် ကုန်းတိုက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုန်းတိုက်သော အဖြစ်သည် “ပေသုညံ” မည်၏။ သူစေတိ၊ သူစယတိ။ သူစကော။


Pacca saṃyamane. Pacceti, paccayati.

ပစ္စဓာတ်သည် စောင့်စည်းခြင်း (ချုပ်တည်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပစ္စေတိ၊ ပစ္စယတိ။


Rica viyojanasampajjanesu. Receti, recayati. Seṭṭhiputtaṃ vireceyya. Vireceti, virecayati. Virecako, virecanaṃ.

ရိစဓာတ်သည် ကင်းကွာစေခြင်းနှင့် ဝမ်းနှုတ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ရေစေတိ၊ ရေစယတိ။ “သူဌေးသားကို ဝမ်းနှုတ်စေရာ၏။” ဝိရေစေတိ၊ ဝိရေစယတိ။ ဝိရေစကော၊ ဝိရေစနံ (ဝမ်းနှုတ်ဆေး)။


Vaca bhāsane. Vaceti, vacayati. Bhūvādigaṇepi ayaṃ vattati. Tadā tassā ‘‘vatti, vacati, avoca, avocu’’ntiādīni rūpāni bhavanti. Kārite pana ‘‘antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī’’ti rūpāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.

ဝစဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝစေတိ၊ ဝစယတိ။ ဤဝစဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌လည်း ဝတ်တု၏။ ထိုအခါ ထိုဓာတ်၏ “ဝတ္တိ၊ ဝစတိ၊ အဝေါစ၊ အဝေါစုံ” စသည်ဖြင့် ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟိတ်ဖတ် (ကုသိုလ်ပြုစေခြင်း စသည်) ကာရိတ၌မူ “အန္တေဝါသိကံ ဓမ္မံ ဝါစေတိ၊ ဝါစေယတိ” (တပည့်အား တရားတော်ကို ပို့ချစေ၏) ဟု ရုပ်ပုံစံများ ရှိ၏။ ဝတ္တုံ၊ ဝတ္တဝေ၊ ဝတွာ၊ ဝုတ္တံ၊ ဝုစ္စတိ။


Acca pūjāyaṃ. Acceti, accayati. Brahmāsurasuraccito.

အစ္စဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အစ္စေတိ၊ အစ္စယတိ။ “ဗြဟ္မာ၊ အသူရာနှင့် နတ်တို့သည် ပူဇော်အပ်သောသူ။”


Sūca gandhane. Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ.

သူစဓာတ်သည် သီကုံးခြင်း (အနက်ဖော်ပြခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သုစေတိ၊ သူစယတိ။ သူစကော၊ သုတ္တံ။


Ettha ca attatthaparatthādibhede atthe sūcetīti suttaṃ. Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ.

ဤစကားရပ်၌လည်း မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး စသော အပြားရှိသော အနက်တို့ကို ပြတတ် (သီကုံးတတ်) သောကြောင့် “သုတ္တံ” မည်၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်၏။


Kaca dittiyaṃ. Kacceti, kaccayati. Kacco.

ကစဓာတ်သည် တောက်ပခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကစ္စေတိ၊ ကစ္စယတိ။ ကစ္စော။


Ettha kaccoti rūpasampattiyā kacceti dibbati virocatīti kacco, evaṃnāmako ādipuriso, tabbaṃse jātā purisā ‘‘kaccānā’’tipi ‘‘kaccāyanā’’tipi ‘‘kātiyānā’’tipi vuccanti, itthiyo pana ‘‘kaccānī’’tipi ‘‘kaccāyanī’’tipi ‘‘kātiyānī’’tipi vuccanti.

ဤစကားရပ်၌ “ကစ္စော” ဟူသည် ရူပသမ္ပတ္တိ (ရုပ်အဆင်းပြည့်စုံခြင်း) ဖြင့် တောက်ပတတ်၊ ထွန်းလင်းတတ်သောကြောင့် “ကစ္စော” မည်၏၊ ထိုအမည်ရှိသော ရှေးဦးလူသားတည်း။ ထိုသူ၏ အနွယ်၌ ဖြစ်သော ယောကျာ်းတို့ကို “ကစ္စာန” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကစ္စာယန” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကာတိယာန” ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ မိန်းမတို့ကိုမူ “Kaccānī” (ကစ္စာနီ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Kaccāyanī” (ကစ္စာယနီ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Kātiyānī” (ကာတိယာနီ) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။


Cakārantadhāturūpāni.

စအက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိ (ဝါ) ပုံစံများ ပြီး၏။


Chakārantadhātu

ဆအက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်


Milecha [Pg.294] abyattāyaṃ vācāyaṃ. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu.

မိလေဆဓာတ်သည် မထင်ရှားသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မိလေစ္ဆေတိ၊ မိလေစ္ဆယတိ။ မိလက္ခု။


Ettha milakkhūti mileccheti abyattavācaṃ bhāsatīti milakkhu.

ဤစကားရပ်၌ “မိလက္ခု” ဟူသည် မထင်ရှားသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် “မိလက္ခု” (မိလက္ခလူမျိုး) မည်၏။


Kuccha avakkhepe. Avakkhepo adhokhipanaṃ. Kuccheti, kucchayati.

ကုစ္ဆဓာတ်သည် အောက်သို့ချခြင်း (စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ “အဝက္ခေပေါ” ဟူသည် အောက်သို့ ချပစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကုစ္ဆေတိ၊ ကုစ္ဆယတိ။


Viccha bhāsāyaṃ. Viccheti, vicchayati.

ဝိစ္ဆဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိစ္ဆေတိ၊ ဝိစ္ဆယတိ။


Chakārantadhāturūpāni.

ဆအက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိ (ဝါ) ပုံစံများ ပြီး၏။


Jakārantadhātu

ဇအက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်


Vajja vajjane. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti.

ဝဇ္ဇဓာတ်သည် ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဇ္ဇေတိ၊ ဝဇ္ဇယတိ။ ပရိဝဇ္ဇနကော။ “သီလရှိသူတို့ ရှောင်ကြဉ်အပ်သောသူ၊ အို-ရဟန်း၊ သင်သည် အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း” ဟု (ရှိ၏။)


Tujja balapālanesu. Tujjeti, tujjayati.

တုဇ္ဇဓာတ်သည် ခွန်အားဗလနှင့် စောင့်ရှောက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ တုဇ္ဇေတိ၊ တုဇ္ဇယတိ။


Tuji piji hiṃsābaladānaniketanesu. Niketanaṃ nivāso. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti. Piñjayati.

တုဇိဓာတ်၊ ပိဇိဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ခွန်အားပေးခြင်း၊ နေရာအိမ်ဆောက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ “နိကေတနံ” ဟူသည် နေရာအိမ် ဖြစ်၏။ တုဉ္စေတိ၊ တုဉ္စယတိ။ ပိဉ္စေတိ၊ ပိဉ္စယတိ။


Khaji kicchajīvane. Khañjeti, khañjayati. Khañjo.

ခဇိဓာတ်သည် ကျပ်တည်းခက်ခဲစွာ အသက်မွေးခြင်း (ခြေထော့ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခဉ္စေတိ၊ ခဉ္စယတိ။ ခဉ္စော (ခြေထော့သောသူ)။


Khaji rakkhaṇe. Tādisāniyeva rūpāni. Bhūvādigaṇe ‘‘khaji gativekalleti imissā ‘‘khañjatī’’ti rūpaṃ.

ခဇိဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ရုပ်ပုံစံများပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူ “ခဇိ ဂတိဝေကလ္လျေ” ဟူသော ဤဓာတ်၏ ရုပ်ပုံစံသည် “ခဉ္ဇတိ” ဟု ဖြစ်၏။


Pūja pūjāyaṃ. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esāva pūjanā seyyo. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.

ပူဇဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပူဇေတိ၊ ပူဇယတိ။ ပူဇာ။ “ဤသို့ ပူဇော်ခြင်းသည်သာ မြတ်လှ၏။” ပူဇကော၊ ပူဇိတော၊ ပူဇနီယော၊ ပူဇနေယျော၊ ပူဇေတဗ္ဗော၊ ပုဇ္ဇော။


Gaja [Pg.295] maddanasaddesu. Gajeti, gajayati. Gajo.

Gaja-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ မြည်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ Gajeti၊ gajayati။ Gajo-ဆင်။


Tija nisāne. Tejeti, tejayati.

Tija-ဓာတ်သည် ထက်မြက်အောင် ပြုခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Tejeti၊ tejayati။


Vaja magganasaṅkhāresu. Vajeti, vajayati.

Vaja-ဓာတ်သည် ရှာမှီးခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ Vajeti၊ vajayati။


Tajja santajjane. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.

Tajja-ဓာတ်သည် ခြิမ်းခြောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Tajjeti၊ tajjayati။ Santajjeti၊ santajjayati။ Santajjito-ခြိမ်းခြောက်အပ်သော။


Ajja paṭisajjane. Ajjeti, ajjayati.

Ajja-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Ajjeti၊ ajjayati။


Sajja sajjane. Sajjeti, sajjayati dānaṃ. Gamanasajjo hutvā.

Sajja-ဓာတ်သည် ပြင်ဆင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Sajjeti၊ sajjayati (dānaṃ-အလှူကို ပြင်ဆင်၏)။ Gamanasajjo hutvā-သွားရန် ပြင်ဆင်ပြီးသူ ဖြစ်၍။


Bhaja vissāse. Bhajeti, bhajayati. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhajatī’’ti rūpaṃ, bhatti, sambhatti.

Bhaja-ဓာတ်သည် ကျွမ်းဝင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Bhajeti၊ bhajayati။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူ 'bhajati' ဟု ရုပ်ရှိ၏၊ bhatti၊ sambhatti (ဆည်းကပ်ခြင်း)။


Tuji piji luji bhaji bhāsāyaṃ. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. Kathetīti attho.

Tuji၊ piji၊ luji၊ bhaji-ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Tuñjeti၊ tuñjayati။ Piñjeti၊ piñjayati။ Luñjeti၊ luñjayati။ Bhañjeti၊ bhañjayati။ ပြောဆို၏ဟု အနက်ရ၏။


Ruja hiṃsāyaṃ. Rojeti, rojayati. Rogo.

Ruja-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Rojeti၊ rojayati။ Rogo-ရောဂါ။


Bhāja puthakammani. Puthakammaṃ puthakkaraṇaṃ, visuṃ kriyāti attho. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti.

Bhāja-ဓာတ်သည် အထူးပြုလုပ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Puthakamma ဟူသည် အထူးပြုလုပ်ခြင်း (ခွဲခြားခြင်း)၊ သီးခြားပြုလုပ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ Bhājeti၊ bhājayati။ Vibhājeti၊ vibhājayati။ Vibhatti-ဝိဘတ်။


Sabhāja sītisevanesu. Sabhājeti, sabhājayati.

Sabhāja-ဓာတ်သည် ချမ်းအေးမှုကို မှီဝဲခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ Sabhājeti၊ sabhājayati။


Laja pakāsane. Lajeti, lajayati. Lājā.

Laja-ဓာတ်သည် ထင်ရှားစေခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Lajeti၊ lajayati။ Lājā-ပေါက်ပေါက်။


Yuja saṃyamane. Saṃpubbo bandhane. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ.

Yuja-ဓာတ်သည် စောင့်စည်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ သံ-ရှေ့ရှိသော ယုဇဓာတ်သည် ချည်နှောင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Yojeti၊ yojayati။ Saṃyojeti၊ saṃyojayati။ Saṃyojanaṃ-သံယောဇဉ်။


Majja soceyyālaṅkāresu. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā.

Majja-ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ Majjeti၊ majjayati။ Sammajjeti၊ sammajjayati။ Sammajjā-တံမြက်လှည်းခြင်း။


Bhāja [Pg.296] bhājanadānesu. Bhājeti, bhājayati. Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañcaya.

Bhāja-ဓာတ်သည် ဝေဖန်ခြင်း၊ ပေးကမ်းခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ Bhājeti၊ bhājayati။ 'သဉ္ဇယမင်းကြီး၊ သင်၏သားဖြစ်သော ဝေဿန္တရာမင်းသားသည် အဘယ်ကြောင့် ဆင်ကို ပေးလှူဘိသနည်း' ဟူသော သာဓကတည်း။


Jakārantadhāturūpāni.

ဇကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်များ ပြီး၏။


Jhañantā appasiddhā. Saddasatthe pana ‘‘ñā niyojane’’ti paṭhanti, rūpaṃ pana buddhavacanānukūlaṃ na bhavati, tasmā na dassitaṃ amhehi.

ဇျ၊ ည အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့သည် မရှိကုန်။ သဒ္ဒါကျမ်း၌မူ 'ñā niyojane' ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ သို့သော် ထိုရုပ်သည် ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် လျော်ကန်မှုမရှိသောကြောင့် ငါတို့ မပြခဲ့ပေ။


Ṭakārantadhātu

ဋကာရန်ဓာတ်။


Ghaṭṭa ghaṭṭane. Ghaṭṭanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Ettha tu ‘‘ghaṭṭesi, ghaṭṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭṭesi, ahaṃ taṃ jānāmī’’ti nidassanaṃ.

Ghaṭṭa-ဓာတ်သည် တိုက်ခတ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Ghaṭṭana ဟူသည် လုံ့လပြုခြင်းတည်း။ Ghaṭṭeti၊ ghaṭṭayati။ ဤ၌မူ 'တိုက်ခတ်အပ်ပြီ၊ တိုက်ခတ်အပ်ပြီ၊ အဘယ်ကြောင့် တိုက်ခတ်သနည်း၊ ငါသည် သင့်ကို သိ၏' ဟူသည် သာဓကတည်း။


Ghaṭa saṅghāte. Pubbe viya kriyāpadāni, nāmikatte ‘‘ghaṭo, ghaṭā’’ti rūpāni. Ettha gaṭoti pānīyaghaṭo. Ghaṭāti samūho ‘‘macchaghaṭā’’tiādīsu viya.

Ghaṭa-ဓာတ်သည် ပေါင်းစည်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ကိရိယာပုဒ်တို့သည် ရှေးကကဲ့သို့ပင်တည်း၊ နာမ်အဖြစ်၌ 'ghaṭo၊ ghaṭā' ဟု ရုပ်များဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ghaṭo ဟူသည် ရေအိုးတည်း။ ghaṭā ဟူသည် 'macchaghaṭā (ငါးအုပ်စု)' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အစုအပေါင်းတည်း။


Ghaṭṭa calane. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati.

Ghaṭṭa-ဓာတ်သည် လှုပ်ရှားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Ghaṭṭeti၊ ghaṭṭayati။


Naṭa avasandane. Avasandanaṃ gattavikkhepo. Naṭeti, naṭayati.

Naṭa-ဓာတ်သည် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Avasandana ဟူသည် ကိုယ်လက်အင်္ဂါကို လွှဲရမ်းခြင်းတည်း။ Naṭeti၊ naṭayati။


Cuṭa chuṭa kuṭṭa chedane. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭṭayati.

Cuṭa၊ chuṭa၊ kuṭṭa-ဓာတ်တို့သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Cuṭeti၊ cuṭayati။ Chuṭeti၊ chuṭayati။ Kuṭṭeti၊ kuṭṭayati။


Puṭṭa caṭṭa appabhāve. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati, appaṃ bhavatīti attho.

Puṭṭa၊ caṭṭa-ဓာတ်တို့သည် နည်းပါးခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Puṭṭeti၊ puṭṭayati။ Cuṭṭeti၊ cuṭṭayati။ နည်းပါးသည်ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။


Muṭa sañcuṇṇane. Moṭeti, moṭayati.

Muṭa-ဓာတ်သည် ကြေမွစေခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Moṭeti၊ moṭayati။


Aṭṭa suṭṭa anādare. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati.

Aṭṭa၊ suṭṭa-ဓာတ်တို့သည် မရိုသေခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Aṭṭeti၊ aṭṭayati။ Suṭṭeti၊ suṭṭayati။


Khaṭṭa [Pg.297] saṃvaraṇe khaṭṭeti, khaṭṭayati.

Khaṭṭa-ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Khaṭṭeti၊ khaṭṭayati။


Saṭṭa hiṃsābaladānaniketanesu. Saṭṭeti, saṭṭayati.

Saṭṭa-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ခွန်အားပေးခြင်း၊ မှီတင်းနေထိုင်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်၏။ Saṭṭeti၊ saṭṭayati။


Tuvaṭṭa nipajjāyaṃ. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Chabbaggiyā bhikkhū ekamañce tuvaṭṭenti.

Tuvaṭṭa-ဓာတ်သည် အိပ်စက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Tuvaṭṭeti၊ tuvaṭṭayati။ 'ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့သည် အိပ်ရာတစ်ခုတည်း၌ လဲလျောင်းကုန်၏' ဟူသော သာဓကတည်း။


Chaṭṭa chaṭṭane. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Atrāyaṃ pāḷi – sace so chaṭṭeti, iccetaṃ kusalaṃ. Noce chaṭṭeti, pañcahaṅgehi samannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo.

Chaṭṭa-ဓာတ်သည် စွန့်ပစ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Chaṭṭeti၊ chaṭṭayati။ ဤ၌ ပါဠိတော်ကား - 'အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် စွန့်ပစ်ငြားအံ့၊ ထိုသို့ စွန့်ပစ်ခြင်းသည် ကောင်း၏။ အကယ်၍ မစွန့်ပစ်ငြားအံ့၊ အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းကို ရွှေငွေစွန့်ပစ်သူအဖြစ် သမုတ်အပ်၏' ဟူသတည်း။


Puṭa hiṃsāyaṃ. Poṭeti, poṭayati.

Puṭa-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Poṭeti၊ poṭayati။


Kīṭa bandhe. Bandho bandhanaṃ. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo.

Kīṭa-ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Bandha ဟူသည် ချည်နှောင်ခြင်းတည်း။ Kīṭeti၊ kīṭayati။ Kīṭo-ပိုးကောင်။


Cuṭi chedane. Cuṇṭeti, cuṇṭayati.

Cuṭi-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Cuṇṭeti၊ cuṇṭayati။


Luṭi theyye. Luṇṭeti, luṇṭayati.

Luṭi-ဓာတ်သည် ခိုးယူခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Luṇṭeti၊ luṇṭayati။


Kūṭa appasāde. Kūṭeti, kūṭayati. Kūṭaṃ rajataṃ. Kūṭā gāvī. Kuṭatāpaso.

Kūṭa-ဓာတ်သည် မကြည်ညိုခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Kūṭeti၊ kūṭayati။ Kūṭaṃ rajataṃ-အတုပြုအပ်သော ငွေ။ Kūṭā gāvī-ကောက်ကျစ်သော နွားမ။ Kuṭatāpaso-စဉ်းလဲသော ရသေ့။


Cuṭa puṭa phuṭa vibhede. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Aṅguliyo phoṭesuṃ.

Cuṭa၊ puṭa၊ phuṭa-ဓာတ်တို့သည် ကွဲပြားခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Cuṭeti၊ cuṭayati။ Poṭeti၊ poṭayati။ Phoṭeti၊ phoṭayati။ 'လက်ချောင်းတို့ကို ခေါက်ကုန်၏ (လက်ဖျောက်တီးကုန်၏)' ဟူသော သာဓကတည်း။


Ghaṭa saṅghāṭe hantyatthe ca. Ghaṭeti, ghaṭayati.

Ghaṭa-ဓာတ်သည် ပေါင်းစည်းခြင်းနှင့် သတ်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ Ghaṭeti၊ ghaṭayati။


Paṭa puṭa luṭa ghaṭa ghaṭi bhāsāyaṃ. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati.

Paṭa၊ puṭa၊ luṭa၊ ghaṭa၊ ghaṭi-ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Pāṭeti၊ pāṭayati။ Poṭeti၊ poṭayati။ Loṭeti၊ loṭayati။ Ghāṭeti၊ ghāṭayati။ Ghaṇṭeti၊ ghaṇṭayati။


Paṭa vaṭa ganthe. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati.

Paṭa၊ vaṭa-ဓာတ်တို့သည် သီကုံးခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Paṭeti၊ paṭayati။ Vaṭeti၊ vaṭayati။


Kheṭa bhakkhaṇe. Kheṭeti, kheṭayati.

Kheṭa-ဓာတ်သည် စားသောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ Kheṭeti၊ kheṭayati။


Khoṭa khepe. Khoṭeti, khoṭayati.

ခေါဋ-ဓာတ်သည် ပစ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခေါဋေတိ၊ ခေါဋယတိ။


Kuṭi dāhe. Kuṭeti, kuṭayati.

ကုဋိ-ဓာတ်သည် ပူလောင်စေခြင်း (သို့မဟုတ် မီးရှို့ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုဋေတိ၊ ကုဋယတိ။


Yuṭa saṃsagge. Yoṭeti, yoṭayati.

ယုဋ-ဓာတ်သည် ရောနှောခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ယောဋေတိ၊ ယောဋယတိ။


Vaṭa vibhajane. Vaṭeti, vaṭayati.

ဝဋ-ဓာတ်သည် ခွဲခြားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဋေတိ၊ ဝဋယတိ။


Ṭakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဋ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ṭhakārantadhātu

ဌ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Saṭha [Pg.298] saṅkhāragatīsu. Saṭheti, saṭhayati.

သဌ-ဓာတ်သည် ပြုပြင်ခြင်းနှင့် သွားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သဌေတိ၊ သဌယတိ။


Suṭha ālasiye. Soṭheti, soṭhayati.

သုဌ-ဓာတ်သည် ပျင်းရိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သောဌေတိ၊ သောဌယတိ။


Suṭhi sosane. Suṇṭheti, suṇṭhayati.

သုဌိ-ဓာတ်သည် ခြောက်သွေ့စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သုဏ္ဌေတိ၊ သုဏ္ဌယတိ။


Saṭha silāghāyaṃ. Saṭheti, saṭhayati.

သဌ-ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သဌေတိ၊ သဌယတိ။


Saṭha asammābhāsane. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho.

သဌ-ဓာတ်သည် မမှန်မကန် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သဌေတိ၊ သဌယတိ၊ သဌော။


Ettha saṭhoti kerāṭiko. Saṭhayatīti saṭho, na sammā bhāsatīti attho.

ထိုစကားလုံး၌ "သဌော" ဟူသည်မှာ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသူ (လှည့်ပတ်သူ) ဖြစ်သည်။ စဉ်းလဲလှည့်ပတ်တတ်သောကြောင့် "သဌော" မည်၏၊ မမှန်မကန် ပြောဆိုတတ်သူ မဟုတ်ဟူသည် အနက်တည်း။


Saṭha ketave. Rūpaṃ tādisameva.

သဌ-ဓာတ်သည် စဉ်းလဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရုပ်ပုံစံသည် ထိုအတူပင် ဖြစ်၏။


‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ…pe…Attano pana chādeti, kaliṃva kitavāsaṭho’’ti.

"သူတစ်ပါးတို့၏ အပြစ်ကို မြင်လွယ်၏၊ မိမိ၏ အပြစ်ကိုမူ မြင်နိုင်ခဲ၏။ ... မိမိ၏ အပြစ်ကိုမူ စဉ်းလဲသော လောင်းကစားသမားသည် ရှုံးကွက် (ကလိ) ကို ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့ ဖုံးကွယ်ထားတတ်၏" ဟု လာရှိသည်။


Ettha sākuṇiko ‘‘kitavā’’ti vutto. Tassa idaṃ ketavaṃ, tasmiṃ ketave ayaṃ dhātu vattatīti attho.

ထိုဂါထာ၌ ငှက်မုဆိုးကို "ကိတဝါ" ဟု ဆိုသည်။ ထိုငှက်မုဆိုး၏ လှည့်ပတ်ခြင်းသည် "ကေတဝ" မည်၏၊ ထိုလှည့်ပတ်ခြင်း အနက်၌ ဤဓာတ်သည် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။


Kaṭhi soke. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati.

ကဌိ-ဓာတ်သည် စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကဏ္ဌေတိ၊ ကဏ္ဌယတိ။


Ṭhakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဌ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ḍakārantadhātu

ဍ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Paṭi parihāse. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. Manussānaṃ naṃ bhikkhuniṃ uppaṇḍiṃsu.

ပဋိ-ဓာတ်သည် ပြက်ရယ်ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဏ္ဍေတိ၊ ပဏ္ဍယတိ။ ဥပ္ပဏ္ဍေတိ၊ ဥပ္ပဏ္ဍယတိ။ လူတို့သည် ထိုဘိက္ခုနီကို ပြက်ရယ်ပြုကြကုန်ပြီ။


Laḍi ukkhepe. Laṇḍeti, laṇḍayati.

လဍိ-ဓာတ်သည် အထက်သို့ မြှောက်တင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လဏ္ဍေတိ၊ လဏ္ဍယတိ။


Khaḍi kaḍi chede. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo.

ခဍိ-ဓာတ်၊ ကဍိ-ဓာတ်တို့သည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ခဏ္ဍေတိ၊ ခဏ္ဍယတိ။ ကဏ္ဍေတိ၊ ကဏ္ဍယတိ။ ခဏ္ဍော၊ ကဏ္ဍော။


Piḍi [Pg.299] saṅghāte. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo.

ပိဍိ-ဓာတ်သည် ပေါင်းစည်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပိဏ္ဍေတိ၊ ပိဏ္ဍယတိ။ ပိဏ္ဍော။


Ettha ca piṇḍoti samūhasaṅkhāto kalāpopi ‘‘coḷaṃ piṇḍo rati khiḍḍā’’ti ettha vutto āhārasaṅkhāto piṇḍopi piṇḍoyeva.

ထိုစကားလုံး၌ "ပိဏ္ဍ" ဟူသည် အစုအဝေးဟု ဆိုအပ်သော အစုအဆုပ်လည်း ဖြစ်၏၊ "အဝတ်တန်ဆာ၊ အစာအာဟာရ၊ မွေ့လျော်ခြင်း၊ ကစားခြင်း" ဟူသော ဤကျမ်းစာလာစကား၌ ဆိုအပ်သော အာဟာရဟု ဆိုအပ်သော ဆွမ်းအဆုပ်သည်လည်း "ပိဏ္ဍ" ပင် ဖြစ်၏။


Kuḍi vedhane. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ.

ကုဍိ-ဓာတ်သည် ထိုးခြင်း (သို့မဟုတ် ရစ်ပတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုဏ္ဍေတိ၊ ကုဏ္ဍယတိ။ ကုဏ္ဍလံ။


Maḍi bhūsāyaṃ hasane ca. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito.

မဍိ-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းနှင့် ရယ်မောခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ မဏ္ဍေတိ၊ မဏ္ဍယတိ။ မဏ္ဍော၊ မဏ္ဍနံ၊ မဏ္ဍိတော။


Bhaḍi kalyāṇe. Kalyāṇaṃ kalyāṇatā. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo.

ဘဍိ-ဓာတ်သည် ကောင်းမြတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကလျာဏဟူသည် ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်တည်း။ ဘဏ္ဍေတိ၊ ဘဏ္ဍယတိ။ ဘဏ္ဍော။


Ettha ca bhaṇḍoti dhanaṃ, alaṅkāro vā. ‘‘Bhaṇḍaṃ gaṇhāti. Samalaṅkaritvā bhaṇḍenā’’ti ca ādīsu viya.

ထိုစကားလုံး၌ "ဘဏ္ဍ" ဟူသည် ဥစ္စာ သို့မဟုတ် တန်ဆာ ဖြစ်၏။ "ဥစ္စာပစ္စည်းကို ယူ၏၊ တန်ဆာဖြင့် ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်၍" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Daṇḍa daṇḍavinipāte. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo.

ဒဏ္ဍ-ဓာတ်သည် အပြစ်ပေးခြင်း (ဒုတ်လက်နက်ချခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒဏ္ဍေတိ၊ ဒဏ္ဍယတိ။ ဒဏ္ဍော။


Chaḍḍa chaḍḍane. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā.

ဆဍ္ဍ-ဓာတ်သည် စွန့်ပစ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆဍ္ဍေတိ၊ ဆဍ္ဍယတိ။ ဆဍ္ဍနကော။ ဆဍ္ဍိယတိ၊ ဆဍ္ဍိတော။ ဆဍ္ဍိတုံ၊ ဆဍ္ဍယိတုံ၊ ဆဍ္ဍေတွာ၊ ဆဍ္ဍယိတွာ။


Ḍakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဍ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ḍhakārantadhātu

ဎ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Vaḍḍha ākiraṇe. Kaṃsapātiyā pāyāsaṃ vaḍḍheti, vaḍḍhayati. Bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi.

ဝဍ္ဎ-ဓာတ်သည် ထည့်ခြင်း (ခူးခက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကြေးဖလား၌ ဃနာနို့ဆွမ်းကို ထည့်၏။ ဆွမ်းကို ထည့်၍ လှူဒါန်းခဲ့ပြီ။


Imāni ḍhakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဎ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ṇakārantadhātu

ဏ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Vaṇṇo pasaṃsā. Kriyā karaṇaṃ. Vitthāro vitthinnatā. Guṇo sīlādidhammo. Vacanaṃ [Pg.300] vācā. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā.

ဝဏ္ဏ-ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း၊ ပြုခြင်း၊ ကျယ်ဝန်းစွာပြခြင်း၊ ဂုဏ်ကိုဆိုခြင်း၊ စကားပြောဆိုခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝဏ္ဏဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်းတည်း။ ကြိယာဟူသည် ပြုခြင်းတည်း။ ဝိတ္ထာရဟူသည် ကျယ်ပြန့်သော အဖြစ်တည်း။ ဂုဏဟူသည် သီလစသော တရားတည်း။ ဝစနဟူသည် စကားတည်း။ ဝဏ္ဏေတိ၊ ဝဏ္ဏယတိ။ ဝဏ္ဏော၊ ဝဏ္ဏံ၊ သုဝဏ္ဏံ၊ သံဝဏ္ဏနာ။


Vaṇṇasaddo chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome bho gotama vaṇṇā’’tievamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tievamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyataneti.

ဝဏ္ဏသဒ္ဒါကို အသားအရေအဆင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ အမျိုးဇာတ်အစု၊ အကြောင်းရင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ အတိုင်းအတာပမာဏ၊ ရူပါရုံ အစရှိသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ထိုစကားတို့တွင် "မြတ်စွာဘုရားသည် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့သော အသားအရေရှိတော်မူ၏" စသော ပါဠိ၌ အသားအရေအဆင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ "သူကြွယ်... သင်သည် ရဟန်းဂေါတမ၏ ကျေးဇူးချီးမွမ်းစကားတို့ကို ဘယ်အခါက စုဆောင်းခဲ့သနည်း" စသော ပါဠိ၌ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ "အချင်းဂေါတမ... အမျိုးဇာတ်အစုအဖွဲ့တို့သည် ဤလေးပါးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏" စသော ပါဠိ၌ အမျိုးဇာတ်အစုအနက်၌ ဖြစ်၏။ "သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် နံ့သာခိုးသူဟု ခေါ်ဆိုအပ်သနည်း" စသော ပါဠိ၌ အကြောင်းရင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ "ကြီးစွာသော ဆင်မင်း၏ သဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍" စသော ပါဠိ၌ သဏ္ဌာန်အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သပိတ်၏ ပမာဏအတိုင်းအတာတို့သည် သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏" စသော ပါဠိ၌ အတိုင်းအတာပမာဏအနက်၌ ဖြစ်၏။ "အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ ဩဇာ" စသော ပါဠိ၌ ရူပါရုံအနက်၌ ဖြစ်၏။


Tattha chaviyanti chavigatā vaṇṇadhātu eva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare. Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti vaṇṇo, thuti. Vaṇṇiyati asaṅkarato vavatthapiyatīti vaṇṇo, kulavaggo. Vaṇṇiyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāviyatīti vaṇṇo, kāraṇaṃ, vaṇṇaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti vaṇṇo, saṇṭhānaṃ. Vaṇṇiyati aḍḍhamahantādivasena pamiyatīti vaṇṇo, pamāṇaṃ. Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo, rūpāyatanaṃ. Evaṃ tena tena pavattinimittena vaṇṇasaddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā.

ထိုအနက်တို့တွင် အသားအရေအဆင်းဟူရာ၌ အသားအရေ၌ တည်သော အဆင်းဓာတ်ကိုပင် "သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော" ဟူသော စကား၌ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏ဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ ကျော်စောသတင်းကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုခြင်းသည် ဝဏ္ဏနမည်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဏ္ဏဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်း (ဂုဏ်) တည်း။ မရောမရှက်ဘဲ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ဝဏ္ဏဟူသည် အမျိုးဇာတ်အစု ဖြစ်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားကို သဘောအတိုင်း ခွဲခြားပြအပ်သောကြောင့် ဝဏ္ဏဟူသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့် ဝဏ္ဏဟူသည် သဏ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ထက်ဝက်ကြီးခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တိုင်းတာအပ်သောကြောင့် ဝဏ္ဏဟူသည် ပမာဏအတိုင်းအတာ ဖြစ်၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်လျက် စိတ်၌ တည်သော သဘောကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ဝဏ္ဏဟူသည် ရူပါရုံ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) အားဖြင့် ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ၏ ထိုထိုအနက်တို့၌ ဖြစ်ပုံကို သိအပ်၏။


Aparampi [Pg.301] vaṇṇasaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Vaṇṇasaddo saṇṭhānajāti rūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsājātarūpapuḷinakkharādīsu dissati. Ayañhi ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne dissati, ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu jātiyaṃ. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu rūpāyatane.

တစ်နည်းလည်း ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်နုတ်ပြဦးအံ့။ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါကို သဏ္ဌာန်၊ အမျိုးဇာတ်၊ ရူပါရုံ၊ အကြောင်းရင်း၊ အတိုင်းအတာပမာဏ၊ ဂုဏ်၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ ရွှေစင်၊ သဲ၊ အက္ခရာ အစရှိသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤဝဏ္ဏသဒ္ဒါကို "ကြီးစွာသော မြွေမင်း၏ သဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ သဏ္ဌာန်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ "ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ မြတ်သော အမျိုးဇာတ် ဖြစ်၏၊ အခြားသော အမျိုးဇာတ်သည် ယုတ်ညံ့၏" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ အမျိုးဇာတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ "ထူးကဲသော အဆင်းလှခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ ရူပါရုံ (အဆင်းလှခြင်း) အနက်၌ တွေ့ရ၏။


‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti

"ငါသည် ဆွတ်လည်း မဆွတ်ယူ၊ ချိုးလည်း မချိုးဖျက်၊ ဝေးရာမှသာ ရေ၌ပေါက်သော ကြာပန်းကို နမ်းရှူ၏။ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် နံ့သာခိုးသူဟု အခေါ်ခံရပါသနည်း" ဟူသော-


Ādīsu kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu pamāṇe. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu guṇe. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kāliṅgamhi vanimhase’’ti ettha jātarūpe. ‘‘Akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā’’ti ettha puḷine. ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’tiādīsu akkhare dissati. Iccevaṃ sabbathāpi –

အစရှိသည်တို့၌ အကြောင်းရင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ "သပိတ်၏ ပမာဏ သုံးပါး" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ ပမာဏအနက်၌ တွေ့ရ၏။ "သူကြွယ်... ရဟန်းဂေါတမ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဘယ်အခါက စုဆောင်းခဲ့သနည်း" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ ဂုဏ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ "ချီးမွမ်းထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆို၏" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ တွေ့ရ၏။ "ကလိင်္ဂတိုင်း၌ မျက်စဉ်းညိုရောင်ရှိသော ရွှေစင်ဖြင့် ကုန်သွယ်ကြကုန်အံ့" ဟူသော ဤစကား၌ ရွှေစင်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ "မပျင်းမရိဘဲ သဲကန္တာရလမ်း၌ တူးဖော်ကြကုန်သော" ဟူသော ဤစကား၌ သဲအနက်၌ တွေ့ရ၏။ "ဝဏ္ဏာဂမ (အက္ခရာအသစ်လာခြင်း)၊ ဝဏ္ဏဝိပရိယာယ (အက္ခရာဖောက်ပြန်ခြင်း)" ဟူသော အစရှိသည်တို့၌ အက္ခရာအနက်၌ တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် -


Chaviyaṃ thutiyaṃ heme, kulavagge ca kāraṇe;

Saṇṭhāne ca pamāṇe ca, rūpāyatanajātisu;

Guṇakkharesu puḷine, vaṇṇasaddo pavattati;

ဝဏ္ဏသဒ္ဒါသည် အရေအဆင်း (ဆဝိ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ)၊ ရွှေ (ဟေမ)၊ အမျိုးဇာတ် အစုအဝေး (ကုလ၊ ဝဂ္ဂ)၊ အကြောင်းရင်း (ကာရဏ)၊ သဏ္ဌာန် (သဏ္ဌာန်)၊ အတိုင်းအရှည် (ပမာဏ)၊ ရူပါရုံနှင့် အမျိုးဇာတ် (ရူပါယတန၊ ဇာတိ)၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် အက္ခရာ (ဂုဏ၊ အက္ခရ)၊ သဲသောင် (ပုလိန) တို့၌ ဖြစ်၏။


Suvaṇṇasaddo chavisampattigaruḷajātarūpesu āgato. Ayañhi ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate’’ti, ‘‘suvaṇṇatā sussaratā’’ti [Pg.302] ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu jātarūpeti.

သုဝဏ္ဏသဒ္ဒါသည် အရေအဆင်း ပြည့်စုံခြင်း (ဆဝိသမ္ပတ္တိ)၊ ဂဠုန်မင်း (ဂရုဠ)၊ ရွှေ (ဇာတရူပ) တို့၌ သုံးစွဲအပ်၏။ စင်စစ် ဤသုဝဏ္ဏသဒ္ဒါသည် “သုဝဏ္ဏေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏေ၊ သုဂတေ ဒုဂ္ဂတေ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သုဝဏ္ဏတာ သုဿရတာ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နေရာတို့၌ အရေအဆင်း ပြည့်စုံခြင်း၌ လာ၏။ “ကာကံ သုဝဏ္ဏာ ပရိဝါရယန္တိ” စသော နေရာတို့၌ ဂဠုန်မင်း၌ လာ၏။ “သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ကဉ္စနသန္နိဘတစော” စသော နေရာတို့၌ ရွှေ၌ လာ၏။


Puṇa saṅghāte. Puṇeti, puṇayati.

ပုဏ-ဓာတ်သည် အပေါင်းအစု (သံဃာတ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပုဏေတိ၊ ပုဏယတိ။


Cuṇa saṅkocane. Cuṇeti, cuṇayati.

စုဏ-ဓာတ်သည် ကျုံ့ခြင်း (သံကောစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စုဏေတိ၊ စုဏယတိ။


Cuṇṇa peraṇe. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ. Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti.

စုဏ္ဏ-ဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း သို့မဟုတ် နှိုးဆော်ခြင်း (ပေရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စုဏ္ဏေတိ၊ စုဏ္ဏယတိ။ စုဏ္ဏံ (အမှုန့်)။ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကရောတိ (မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၏)။


Saṇa dāne. Saṇeti, saṇayati.

သဏ-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဏေတိ၊ သဏယတိ။


Kuṇa saṅkocane. Kuṇeti, kuṇayati. Kuṇo. Kuṇahattho. Hatthena kuṇī.

ကုဏ-ဓာတ်သည် ကျုံ့ခြင်း (သံကောစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုဏေတိ၊ ကုဏယတိ။ ကုဏော (လက်ကောက်သူ)။ ကုဏဟတ္ထော (ကောက်ကွေးသော လက်ရှိသူ)။ ဟတ္ထေန ကုဏီ (လက်ဖြင့် ကောက်ကွေးသူ)။


Tūṇa pūraṇe. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī.

တူဏ-ဓာတ်သည် ပြည့်စေခြင်း (ပူရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တူဏေတိ၊ တူဏယတိ။ တူဏီ (မြှားတောင့်)။


Ettha tūṇīti sarakalāpo. Sā hi tūṇenti pūrenti sare etthāti tūṇī.

ဤ၌ တူဏီဟူသည် မြှားအစု (မြှားတောင့်) ဖြစ်၏။ ထိုမြှားတောင့်၌ မြှားတို့ကို ထည့်သွင်းပြည့်စေတတ်သောကြောင့် တူဏီ မည်၏။


Bhūṇa bhāsāyaṃ. Bhūṇeti, bhūṇayati.

ဘူဏ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ဘာသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘူဏေတိ၊ ဘူဏယတိ။


Kaṇa nimīlane. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo.

ကဏ-ဓာတ်သည် မျက်စိမှိတ်ခြင်း (နိမီလန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကာဏေတိ၊ ကာဏayati။ ကာဏော (မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသူ)။


Ettha kāṇoti ekena vā dvīhi vā akkhīhi parihīnakkhi. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘kāṇo nāma ekakkhinā kāṇo, andho nāma ubhayakkhikāṇo’’ti vadanti, taṃ kāṇandhasaddānaṃ ekatthasannipāte yujjati. Itarathā kāṇakacchapopamasutte vutto kacchapo ekasmiṃ kāṇo siyā, ekakkhikāṇo ca pana puriso ‘‘andho’’ti na vattabbo siyā, tasmā tesamayugaḷatte ekekassa yathāsambhavaṃ dvinnaṃ dvinnamākārānaṃ vācakatā daṭṭhabbā. Tathā hi kosalasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo vā [Pg.303] ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ovadeyyānusāseyyā’’ti ettha ovādānusāsanānaṃ viya savisesatā avisesatā ca daṭṭhabbā.

ဤ၌ "ကာဏ" ဟူသည် တစ်ဖက်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖက်သော်လည်းကောင်း မျက်စိကွယ်သောသူ ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ “ကာဏမည်သည် တစ်ဖက်တည်းသောမျက်စိဖြင့် ကန်းသူဖြစ်၏၊ အန္ဓမည်သည် မျက်စိနှစ်ဖက်လုံး ကန်းသူဖြစ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ကာဏသဒ္ဒါနှင့် အန္ဓသဒ္ဒါတို့ တစ်နေရာတည်း၌ အတူတကွရှိသောအခါ သင့်လျော်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ကာဏကစ္ဆပေါပမသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော လိပ်သည် တစ်ခုတည်းသော (မျက်စိကန်းခြင်း) ဖြစ်ရာ၏။ တစ်ဖက်တည်းသော မျက်စိကန်းသော ယောကျ်ားကိုလည်း "အန္ဓ" ဟု မဆိုအပ်ရာ။ ထို့ကြောင့် ထိုမျက်စိနှစ်ဖက်မစုံခြင်း၌ တစ်ဦးချင်းစီ၏ အားလျော်စွာ မျက်စိတစ်ဖက်ပျက်ခြင်း၊ နှစ်ဖက်ပျက်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာနှစ်မျိုးလုံးကို ဟောတတ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ကောသလသံယုတ္တအဋ္ဌကထာ၌ “ကာဏ ဟူသည် မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသူ သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်လုံးကန်းသူ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း “ဩဝဒေယျ အနုသာသေယျ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဩဝါဒနှင့် အနုသာသနီတို့ကဲ့သို့ အထူးရှိခြင်းနှင့် အထူးမရှိခြင်း (ထူးခြားမှုနှင့် မထူးခြားမှု) ကို သိအပ်၏။


Gaṇa saṅkhyāne. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā, gaṇo.

ဂဏ-ဓာတ်သည် ရေတွက်ခြင်း (သံချာန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂဏေတိ၊ ဂဏယတိ။ ဂဏနာ (ရေတွက်ခြင်း)၊ ဂဏော (အပေါင်းအစု)။


Ettha gaṇanāti saṅkhyā. Gaṇoti bhikkhusamūho. Yesaṃ vā kesañci samūho. Samūhassa ca anekāni nāmāni. Seyyathidaṃ –

ဤ၌ ဂဏနာ ဟူသည် ရေတွက်ခြင်း (ဂဏန်းသင်္ချာ) ဖြစ်၏။ ဂဏော ဟူသည် ရဟန်းအပေါင်းအစု ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အပေါင်းအစု ဖြစ်၏။ အပေါင်းအစု (သမုဟ) ဟူသော အနက်၌ အမည်နာမ အများအပြား ရှိကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ -


Saṅgho gaṇo samūho ca,Khandho sannicayo cayo;

Samuccayo ca nicayo,Vaggo pūgo ca rāsi ca.

သံဃော၊ ဂဏော၊ သမူဟော၊ ခန္ဓော၊ သန္နိစယော၊ စယော၊ သမုစ္စယော၊ နိစယော၊ ဝဂ္ဂေါ၊ ပူဂေါ၊ ရာသိ။


Kāyo nikāyo nikaro,Kadambo visaro ghaṭā;

Samudāyo ca sandeho,Saṅghāto samayo karo.

ကာယော၊ နိကာယော၊ နိကရော၊ ကဒမ္ဗော၊ ဝိသရော၊ ဃဋာ၊ သမုဒါယော၊ သန္ဒေဟော၊ သံဃာတော၊ သမယော၊ ကရော။


Ogho puñjo kalāpo ca,Piṇḍo jālañca maṇḍalaṃ;

Saṇḍo pavāho iccete,Samūhatthābhidhāyakāti.

ဩဃော၊ ပုဉ္ဇော၊ ကလာပေါ၊ ပိဏ္ဍော၊ ဇာလံ၊ မဏ္ဍလံ၊ သဏ္ဍော၊ ပဝါဟော တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့သော သဒ္ဒါတို့သည် အပေါင်းအစု (သမုဟ) အနက်ကို ဟောတတ်ကုန်၏။


Kiñcāpi ete saṅghagaṇasamūhādayo saddā samūhatthavācakā, tathāpi saṅghagaṇasaddāyeva vināpi visesakapadena bhikkhusamūhe vattanti, nāññe, aññe pana saṅghagaṇasaddehi saddhiṃ aññamaññañca kadāci samānatthavisayā honti, kadāci asamānatthavisayā, tasmā yathāpāvacanaṃ asammuyhantena yojetabbā. ‘‘Eko, dve’’tiādinā gaṇetabboti gaṇo.

အကယ်၍ ဤသံဃ၊ ဂဏ၊ သမုဟ စသော သဒ္ဒါတို့သည် အပေါင်းအစုအနက်ကို ဟောတတ်ကုန်သော်လည်း၊ သံဃနှင့် ဂဏ သဒ္ဒါတို့သည်သာလျှင် ထူးခြားသောပုဒ် မပါရှိဘဲလျက် ရဟန်းအပေါင်းအစု၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသဒ္ဒါတို့ကား ထိုသို့မဟုတ်ကုန်။ အခြားသော သဒ္ဒါတို့သည်ကား သံဃ၊ ဂဏ သဒ္ဒါတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်းလည်းကောင်း တစ်ခါတစ်ရံ အနက်တူရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ခါတစ်ရံ အနက်မတူရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်နှင့်အညီ မတွေဝေဘဲ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ "တစ်ခု၊ နှစ်ခု" စသည်ဖြင့် ရေတွက်အပ်သောကြောင့် "ဂဏ" ဟု ခေါ်၏။


Kaṇṇa [Pg.304] savane. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo. Kaṇṇayanti saddaṃ suṇanti etenāti kaṇṇo, yo loke ‘‘savanaṃ, sota’’nti ca vuccati.

ကဏ္ဏ-ဓာတ်သည် ကြားခြင်း (သဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကဏ္ဏေတိ၊ ကဏ္ဏယတိ။ ကဏ္ဏော (နား)။ ဤအင်္ဂါဖြင့် အသံကို ကြားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကဏ္ဏ" မည်၏။ ထိုကဏ္ဏကို လောက၌ “သဝန၊ သောတ” ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Kuṇa guṇa āmantane. Kuṇeti, kuṇayati. Guṇeti, guṇayati. Guṇo. Goṇo.

ကုဏ-ဓာတ်၊ ဂုဏ-ဓာတ်တို့သည် ခေါ်ပင့်ခြင်း (အာမန္တန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကုဏေတိ၊ ကုဏယတိ။ ဂုဏေတိ၊ ဂုဏယတိ။ ဂုဏော (ဂုဏ်)၊ ဂေါဏော (နွား)။


Ettha guṇoti sīlādayo dhammā, kenaṭṭhena te guṇā. Goṇāpiyati āmantāpiyati attani patiṭṭhito puggalo daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca icchantehi janehīti guṇo. Ettha kiñcāpi sīlādidhammānaṃ āmantāpanaṃ natthi, tathāpi taṃhetuāmantanaṃ nimantanañca teyeva karonti nāmāti evaṃ vuttaṃ. Tathā hi –

ဤ၌ "ဂုဏ်" ဟူသည် သီလစသော တရားတို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်အနက်ကြောင့် ထိုတရားတို့ကို "ဂုဏ်" ဟု ခေါ်သနည်း။ မိမိ၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်လို၊ ကြားလို၊ ပူဇော်လိုကြကုန်သော လူတို့သည် ခေါ်င့်အပ် (ဆွဲဆောင်အပ်) သောကြောင့် "ဂုဏ်" ဟု ဆိုရ၏။ ဤ၌ သီလစသော တရားတို့အား ကိုယ်တိုင် ခေါ်ပင့်ခြင်း မရှိသော်လည်း၊ ထိုတရားတို့ကြောင့် ဖိတ်မန်ခြင်း၊ ခေါ်ပင့်ခြင်းတို့ကို ပြုကြရသောကြောင့် ထိုတရားတို့ကပင် ခေါ်ပင့်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် -


‘‘Yathāpi khettasampanne,Bījaṃ appampi ropitaṃ;

Sammā dhāraṃ pavassante,Phalaṃ toseti kassaka’’nti

“ကောင်းမြတ်သော လယ်ကွင်း၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့သည် အနည်းငယ်မျှ ဖြစ်သော်လည်း၊ မိုးကောင်းစွာ ရွာသွန်းလတ်သော် အသီးအပွင့်သည် လယ်သမားကို နှစ်သက်စေသကဲ့သို့” ဟူ၍ (ဆိုအပ်၏)။


Ettha kassakassa tuṭṭhiuppattikāraṇattā hetuvasena niccetanassapi phalassa tosanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi āmantāpanakāraṇattā evaṃ vuttaṃ. Aññe pana ‘‘guñjante abyayante iti guṇā’’ti atthaṃ vadanti. Tadanurūpaṃ pana dhātusaddaṃ na passāma, ‘‘guṇa āmantane’’ icceva passāma, vicāretvā gahetabbaṃ.

ဤ၌ လယ်သမားအား ဝမ်းမြောက်မှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ အကြောင်းအားဖြင့် စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော အသီးကပင် နှစ်သက်စေသည်ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤဂုဏ်တရား၌လည်း လူတို့ကို ဆွဲဆောင်ဖိတ်ခေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ “မြည်တမ်းတတ်၊ မပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ဂုဏ်တို့မည်၏” ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားနှင့် လျော်ညီသော ဓာတ်သဒ္ဒါကိုမူ ငါတို့ မတွေ့ရကုန်၊ “ဂုဏ အာမန္တနေ” ဟူ၍သာ တွေ့ရကုန်၏။ စိစစ်၍ ယူအပ်၏။


Vaṇa gattavicuṇṇane. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo.

ဝဏ-ဓာတ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပျက်စီးစေခြင်း (ဂတ္တဝိစုဏ္ဏန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဏေတိ၊ ဝဏယတိ။ ဝဏော (အနာ)။


Ettha vaṇoti aru. Sā hi sarīraṃ vaṇayati vicuṇṇeti chiddāvachiddaṃ karotīti vaṇoti vuccati.

ဤ၌ ဝဏော ဟူသည် အနာ (အရု) ဖြစ်၏။ ထိုအနာသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ကြေမွစေတတ်၏၊ အပေါက်အပြဲ ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝဏ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Paṇṇa harite. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ. Sūpeyyapaṇṇaṃ.

ပဏ္ဏ-ဓာတ်သည် စိမ်းစိုခြင်း (ဟရိတ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဏ္ဏေတိ၊ ပဏ္ဏယတိ။ တာလပဏ္ဏံ (ထန်းရွက်)၊ သူပေယျပဏ္ဏံ (ဟင်းရွက်)။


Ettha [Pg.305] ca haritabhāvavigatepi vatthusmiṃ paṇṇabhāvo rūḷhito pavattoti daṭṭhabbo. ‘‘Paṇṇaṃ, pattaṃ, palāso, dalaṃ’’ iccete samānatthā.

ဤ၌ စိမ်းစိုသောအဆင်း ကင်းပျောက်သွားသော်လည်း ထိုဝတ္ထု၌ "ပဏ္ဏ" ဟူသော အဖြစ်သည် ရူဠှီ (အသုံးအနှုန်းရိုးရာ) အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “ပဏ္ဏံ၊ ပတ္တံ၊ ပလာသော၊ ဒလံ” ဤသဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူကုန်၏။


Paṇa byavahāre. Paṇeti, paṇayati. Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti.

ပဏ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုလုပ်ကိုင်ခြင်း၊ ရောင်းဝယ်ခြင်း (ဗျဝဟာရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဏေတိ၊ ပဏယတိ။ "ရာဇာ စ ဒဏ္ဍံ ဂရုကံ ပဏေတိ" (မင်းသည် ကြီးလေးသော ဒဏ်ကို ပေးဆောင်စေ၏)။


Imāni ṇakārantadhāturūpāni.

ဤသည်တို့ကား ဏ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Takārantadhātu

တ-ကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Cinta cintāyaṃ. Cinteti, cintayati. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako. Kārite ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’ti rūpāni.

စိန္တ-ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း (စိန္တာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စိန္တေတိ၊ စိန္တယတိ။ စိတ္တံ၊ စိန္တာ၊ စိန္တနာ၊ စိန္တနကော။ ကံပြုစကား (ကာရိတ) ၌ “စိန္တာပေတိ၊ စိန္တာပယတိ” ဟူသော ပုံသဏ္ဌာန်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tattha cittanti ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho, sabbacittasādhāraṇavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha siyā – kasmā ‘‘ārammaṇaṃ cintetīti citta’’nti vatvāpi ‘‘vijānātīti attho’’ti vuttaṃ, nanu cintanavijānanā nānāsabhāvā. Na hi ‘‘cintetī’’ti padassa ‘‘vijānātī’’ti attho sambhavati, duppaññassa hi nānappakārehi cintayatopi sukhumatthādhigamo na hotīti? Saccaṃ, ‘‘vijānātī’’ti idaṃ padaṃ cittassa saññāpaññākiccehi visiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ vuttaṃ sabbacittasādhāraṇattā cittasaddassa. Yañhi dhammajātaṃ ‘‘citta’’nti vuccati, tadeva viññāṇaṃ, tasmā vijānanatthaṃ gahetvā saññāpaññākiccāvisiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ.

ထိုစကားရပ်တို့၌ "စိတ္တ" ဟူသည် အာရုံကို ကြံစည်တတ်သောကြောင့် "စိတ္တ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ သိတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤအနက်ကို စိတ်အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော သဘောအားဖြင့် သိအပ်၏။ ဤ၌ မေးဖွယ်ရှိသည်ကား - “အာရုံကို ကြံစည်တတ်သောကြောင့် စိတ္တ” ဟု ဆိုပါလျက် အဘယ်ကြောင့် “သိတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏” ဟု ဆိုသနည်း၊ ကြံစည်ခြင်းနှင့် သိခြင်းတို့သည် သဘောသဘာဝမတူကြသည် မဟုတ်လော။ “ကြံစည်၏” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် “သိ၏” ဟု ဖြစ်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ၊ ပညာနည်းသောသူသည် နည်းမျိုးစုံဖြင့် ကြံစည်သော်လည်း သိမ်မွေ့သော အနက်ကို သိမြင်နိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့်တည်း ဟု မေးပါမူ။ မှန်ပေ၏၊ “သိ၏” ဟူသော ဤပုဒ်သည် စိတ်၏ သညာ၊ ပညာတို့၏ ကိစ္စဖြင့် ထူးခြားသော အာရုံကို ယူခြင်းကို ပြလို၍ ဆိုအပ်၏၊ စိတ္တသဒ္ဒါသည် စိတ်အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြင်တရားကို "စိတ္တ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတရားသည်ပင် "ဝိညာဉ်" ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သိခြင်းအနက်ကို ယူ၍ သညာ၊ ပညာတို့၏ ကိစ္စနှင့် မထူးခြားဘဲ အာရုံကို ယူခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် “သိ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။


Idāni aññagaṇikadhātuvasenapi nibbacanaṃ pakāsayāma – sabbesu cittesu yaṃ lokiyakusalākusalamahākriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, vipākaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ, idaṃ cidhātuvasena nibbacanaṃ. Yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbassa tassa [Pg.306] citteneva karaṇato citteti vicitteti vicittaṃ kariyati etenāti cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti vuttaṃ hoti, idaṃ cittadhātuvasena nibbacanaṃ. Cittatāya cittaṃ, idaṃ pāṭipadikavasena nibbacanaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti evamettha attho veditabbo’’ti.

ယခုအခါ အခြားအစုဝင် ဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဝိဂြိုဟ် (ဝေါဟာရဆင်းသက်ပုံ) ကို ပြပါအံ့— ခပ်သိမ်းသော စိတ်တို့တွင် လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ မဟာကြိယာစိတ်သည် ဇဝန်းဝီထိ၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ အစဉ်အတန်းကို ဆည်းပူးတတ် (စုဆောင်းတတ်) သောကြောင့် 'စိတ္တ' မည်၏။ အကျိုးဝိပါက်ကို ကံ၊ ကိလေသာတို့ဖြင့် စုဆောင်းအပ်သောကြောင့် 'စိတ္တ' မည်၏။ ဤကား 'စိ' ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်တည်း။ လောက၌ ထူးဆန်းဆန်းပြားသော အတတ်ပညာအစု (သိပ္ပဇာတ်) ဟူသမျှသည် စိတ်ဖြင့်သာ ပြုအပ်သောကြောင့်၊ စိတ်သည် ဆန်းပြားစေတတ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ဤစိတ်ဖြင့် ဆန်းပြားသော အရာကို ပြုအပ်သောကြောင့် 'စိတ္တ' မည်၏။ ဆန်းပြားစွာ ပြုလုပ်တတ်သည့် အဖြစ်ကြောင့် 'စိတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကား 'စိတ္' ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်တည်း။ ဆန်းပြားသော သဘောရှိသည့်အတွက် 'စိတ္တ' မည်၏။ ဤကား ပကတိပုဒ် (ပါဋိပဒိက) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်တည်း။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် “ခပ်သိမ်းသော စိတ်ကိုလည်း လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ဆန်းပြားသော သဘောရှိသည့်အတွက် 'စိတ္တ' မည်၏၊ ဆန်းပြားစွာ ပြုလုပ်တတ်သည့် အဖြစ်ကြောင့် 'စိတ္တ' မည်၏ ဟူ၍ ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ကြသည်။


Ettha hi cittassa sarāgasadosādibhedabhinnattā sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittassa cittatā veditabbā. Kiñcāpi ekassa cittassa evaṃ vicittatā natthi, tathāpi vicittānaṃ antogadhattā samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati, yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃ kiñci ekampi cittatāya ‘citta’nti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.

ဤနေရာ၌ စိတ်သည် ရာဂနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း၊ ဒေါသနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း စသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့်၊ ယှဉ်ဖက်တရား (သမ္ပယုတ်)၊ ဘုံ၊ အာရုံ၊ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ အလတ်စားဖြစ်ခြင်း၊ မွန်မြတ်ခြင်း၊ အဓိပတိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ ဆန်းပြားသော အဖြစ် (စိတ္တတာ) ကို သိအပ်၏။ တစ်ခုတည်းသော စိတ်အား ဤသို့ ဆန်းပြားခြင်းမရှိသော်လည်း၊ ဆန်းပြားသော စိတ်တို့တွင် ပါဝင်နေသောကြောင့် အပေါင်းအစုကို ဟောသော ဝေါဟာရဖြင့် (စိတ်တစ်ခုချင်းဟူသော) အစိတ်အပိုင်းကိုလည်း 'စိတ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် တောင်၊ မြစ်၊ သမုဒ္ဒရာ စသည်တို့၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုခုကို မြင်ရသောအခါ တောင် စသည်တို့ကို မြင်ရပြီဟု ပြောဆိုကြသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် “ဤနေရာ၌ တစ်ခုတည်းသော စိတ်သည် စင်စစ် ဤသို့ (ဆန်းပြားမှုအားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသည်) မဟုတ်သော်လည်း၊ ဆန်းပြားသော စိတ်တို့တွင် ပါဝင်နေခြင်းကြောင့် ယင်းတို့အနက် တစ်ခုခုကိုသော်လည်း ဆန်းပြားသော သဘောရှိသည့်အတွက် 'စိတ်' ဟု ခေါ်ဆိုရန် ထိုက်တန်ပေ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ကြသည်။


Ettha ca vuttappakārānamatthānaṃ vinicchayo bavati. Kathaṃ? Yasmā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo. Tasmā yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tena kāraṇena cittanti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena cittanti veditabbaṃ, hasituppādo pana aññajavanagatikoyevāti.

ဤနေရာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော အနက်တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ရှိ၏။ အဘယ်သို့နည်း? အကြင်အကြင် နေရာ၌ အကြင်အကြင်သို့သော အနက်သည် ရရှိအပ်၏၊ ထိုထို နေရာ၌ ထိုထိုသို့သော အနက်ကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အာသေဝနပစ္စည်း၏ အဖြစ်ဖြင့် ဆည်းပူးတတ်သော စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကံဖြင့် ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် စုဆောင်းအပ်သော စိတ်ကိုလည်းကောင်း ထိုအကြောင်းကြောင့် 'စိတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်သော (ဆည်းပူးခြင်း၊ စုဆောင်းခြင်း မရှိသော) ပရိတ္တကြိယာစိတ်နှစ်ပါးနှင့် နောက်ဆုံးဇဝန်းကိုမူကား ရရှိနိုင်သော ကြံစည်ခြင်း၊ ဆန်းပြားခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'စိတ္တ' ဟု သိအပ်၏။ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည်ကား အခြားသော ဇဝန်းတို့၏ လမ်းစဉ်ရှိသည်သာတည်း။


Imāni cittassa nāmāni –

ဤသည်တို့ကား စိတ်၏ အမည် (နာမဝေါဟာရ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏—


Cittaṃ mano mānasañca, viññāṇaṃ hadayaṃ manaṃ;

Nāmānetāni vohāra-pathe vattanti pāyato.

“စိတ္တ၊ မန၊ မာနသ၊ ဝိညာဏ၊ ဟဒယ၊ မန— ဤအမည်တို့သည် များသောအားဖြင့် ဝေါဟာရလမ်း၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။”


Cittasaddo [Pg.307] paññattiyaṃ viññāṇe vicitte cittakamme acchariyeti evamādīsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘citto gahapati. Cittamāso’’tiādīsu paññattiyaṃ dissati. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu viññāṇe. ‘‘Vicittavatthābharaṇā’’tiādīsu vicitte. ‘‘Diṭṭhaṃ vo bhikkhave caraṇaṃ nāma citta’’ntiādīsu cittakamme. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissatī’’tiādīsu acchariyeti.

'စိတ္တ' သဒ္ဒါသည် ပညတ်၊ ဝိညာဉ်၊ ဆန်းပြားခြင်း၊ ပန်းချီကား၊ အံ့ဩဖွယ် စသော အနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤ 'စိတ္တ' သဒ္ဒါသည် “စိတ္တသူကြွယ်၊ စိတ္တလနက္ခတ်ရှိသောလ (တန်ခူးလ)” စသည်တို့၌ ပညတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ “စိတ္တံ မနော မာနသံ” စသည်တို့၌ ဝိညာဉ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ “ဆန်းပြားသော အဝတ်တန်ဆာ ရှိကြကုန်သော” စသည်တို့၌ ဆန်းပြားခြင်း အနက်၌ တွေ့ရ၏။ “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ စရဏမည်သော ဆေးရေးပန်းချီကားကို သင်တို့ မြင်ဖူးသလော” စသည်တို့၌ ပန်းချီအနက်၌ တွေ့ရ၏။ “ရှင်မမဒ္ဒီ၊ လာပါဦး၊ ရှုစားပါဦး၊ အံ့ဩဖွယ် အဆင်းသဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ ထင်ရှားနေပါသည်” စသည်တို့၌ အံ့ဩဖွယ် အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Cita sañcetane. Ceteti, cetayati. Ratto kho brāhmaṇa rāgena abhibhūto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. Cetanā, sañcetanā. Cetayitaṃ, cetetvā, cetayitvā. Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeti.

'စိတ' (Cita) ဓာတ်သည် အထူးကြံစည်ခြင်း (စေတနာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကြံစည်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'စေတေတိ'၊ 'စေတယတိ' ဟု ရှိ၏။ “ပုဏ္ဏား... ရာဂစိတ် လွှမ်းမိုးအပ်သော ကာမရာဂ တောက်လောင်သောသူသည် မိမိ ညှဉ်းဆဲရန်လည်း ကြံစည်၏၊ သူတစ်ပါး ညှဉ်းဆဲရန်လည်း ကြံစည်၏၊ နှစ်ဦးစလုံး ညှဉ်းဆဲရန်လည်း ကြံစည်၏”။ “လိုလားတောင့်တ၏၊ ကြံစည်တတ်၏၊ အို တောက်ပသောတန်ခိုးရှိသူ၊ ထိုသူကို တားမြစ်ပါလော့”။ 'စေတနာ'၊ 'သံစေတနာ'။ 'စေတယိတံ'၊ 'စေတေတွာ'၊ 'စေတယိတွာ'။ “တမင်သက်သက် (သိလျက်နှင့်) သတ္တဝါကို အသက်မှ ချွေချ၏”။


Tattha cetanāti cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sañcetanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cetayitanti cetanākāro. Sañciccāti sayaṃ ñatvā, cecca abhivitaritvāti attho. Imāni cetanāya nāmāni –

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'စေတနာ' ဟူသည်မှာ— ကြံစည်စေတတ်သောကြောင့် 'စေတနာ' မည်၏၊ မိမိနှင့်အတူတကွ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို အာရုံ၌ ယှဉ်စပ်ပေးတတ်၏ (စေ့ဆော်တိုက်တွန်းတတ်၏) ဟု အနက်ရ၏။ 'သံစေတနာ' ဟူသည်မှာ ဥပသာဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဒ်ကို တိုးပွားစေခြင်းတည်း။ 'စေတယိတ' ဟူသည်မှာ စေတနာ၏ အခြင်းအရာတည်း။ 'သံစိစ္စ' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် သိလျက်၊ ကြံစည်၍၊ သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ ဤသည်တို့ကား စေတနာ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏—


Sañcetanā cetayitaṃ, cetanā kammameva ca;

Kammañhi ‘‘cetanā’’ tveva, jinenāhacca bhāsitaṃ.

“သံစေတနာ၊ စေတယိတ၊ စေတနာ၊ ကမ္မ— ဤသည်တို့တည်း။ စင်စစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် 'စေတနာ' ကိုသာ 'ကံ' ဟု တိုက်ရိုက် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။”


Atrāyaṃ pāḷi ‘‘cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ti.

ဤနေရာ၌ “ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် စေတနာကို 'ကံ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ စေတနာဖြင့် ကြံစည်အားထုတ်ပြီးမှ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် ကံကို ပြု၏” ဟူသော ပါဠိတော်သည် ဤသို့ ရှိ၏။


Manta [Pg.308] guttabhāsane. Manteti, mantayati, nimanteti, nimantayati, āmanteti, āmantayati. Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā. Nimantayittha rājānaṃ. Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ. Mantā, manto. Kārite ‘‘mantāpeti, mantāpayatī’’ti rūpāni.

'မန္တ' (Manta) ဓာတ်သည် လျှို့ဝှက်စွာ ပြောဆိုခြင်း (တိုင်ပင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တိုင်ပင်၏ ဟူသော အနက်၌ 'မန္တေတိ'၊ 'မန္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ ဖိတ်မန်၏ ဟူသော အနက်၌ 'နိမန္တေတိ'၊ 'နိမန္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ ခေါ်ဆို၏ ဟူသော အနက်၌ 'အာမန္တေတိ'၊ 'အာမန္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ “လူတို့သည် စုဝေးကြလျက် ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ရောက်၍ တိုင်ပင်ကြကုန်၏၊ တိုင်ပင်ကြ၏၊ တိုင်ပင်ခဲ့ကြကုန်ပြီ”။ “မင်းကြီးကို ပင့်ဖိတ်ခဲ့ပြီ”။ “နတ်မင်းကြီးသည် တန်ခိုးကြီးသော ဝိသကြုံနတ်သားကို ခေါ်တော်မူခဲ့ပြီ”။ 'မန္တာ'၊ 'မန္တော'။ ပယောဂ (စေခိုင်းခြင်း) ၌ 'မန္တာပေတိ'၊ 'မန္တာပယတိ' ဟူသော ရုပ်များ ရှိကုန်၏။


Ettha mantāti paññā, ‘‘gavesanasaññā’’tipi vadanti. Mantoti guttabhāsanaṃ. ‘‘Upassutikāpi suṇanti mantaṃ, tasmā hi manto khippamupeti bheda’’nti ettha hi guttabhāsanaṃ ‘‘manto’’ti vuccati. Apica mantoti chaḷaṅgamanto. Vuttañca ‘‘ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintita’’nti. Ettha sikkhā nirutti kappa byākaraṇa jotisattha chandovicitivasena manto ‘‘chaḷaṅgo’’ti veditabbo. Etāni eva cha ‘‘vedaṅgānī’’ti vuccanti. Vedo eva hi ‘‘manto, sutī’’ti ca vutto. Atha vā mantoti vedādivijjā.

ဤနေရာ၌ 'မန္တာ' ဟူသည် ပညာတည်း။ “ရှာဖွေတတ်သော သညာ” ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ 'မန္တော' ဟူသည် လျှို့ဝှက်စွာ ပြောဆိုခြင်းတည်း။ “ချောင်းမြောင်း နားထောင်သူတို့သည်လည်း လျှို့ဝှက်ချက်ကို ကြားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် လျှို့ဝှက်ချက်သည် လျင်မြန်စွာ ပေါက်ကြားခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏” ဟူသော ဤဂါထာ၌ လျှို့ဝှက်စကားကို 'မန္တော' ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'မန္တော' ဟူသည် အင်္ဂါခြောက်ပါးရှိသော မန္တန်တည်း။ “အကြင်သူတို့သည် ဗြဟ္မာ ကြံစည်အပ်သော အင်္ဂါခြောက်ပါးရှိသော မန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ သိက္ခာ၊ นိရုတ္တိ၊ ကပ္ပ၊ ဗျာကရုဏ်း၊ ဇောတိသတ်၊ ဆန်း (ဆန္ဒောဝိစိတိ) အစွမ်းဖြင့် မန္တန်ကို 'အင်္ဂါခြောက်ပါးရှိသော မန္တန်' ဟု သိအပ်၏။ ဤခြောက်ပါးတို့ကိုပင် 'ဗေဒင်္ဂ' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဗေဒင်ကိုပင်လျှင် 'မန္တော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သုတိ' ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'မန္တော' ဟူသည် ဗေဒင်စသော အတတ်ပညာတည်း။


Yanta saṅkocane. Yanteti, yantayati. Yantaṃ, telayantaṃ yathācakkaṃ, evaṃ kampati medanī.

'ယန္တ' (Yanta) ဓာတ်သည် ကျုံ့ခြင်း (ချုပ်တည်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ချုပ်တည်း၏ ဟူသော အနက်၌ 'ယန္တေတိ'၊ 'ယန္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ 'ယန္တံ' (စက်ကိရိယာ)။ “နှမ်းကြိတ်စက်သည် စက်ဝန်းကဲ့သို့ လည်ပတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြေကြီးသည် တုန်လှုပ်၏။”


Satta gatiyaṃ. Satteti, sattayati.

'သတ္တ' (Satta) ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သွား၏ ဟူသော အနက်၌ 'သတ္တေတိ'၊ 'သတ္တယတိ' ဟု ရှိ၏။


Santa āmappayoge. Āmappayogo nāma ussannakriyā. Santeti, santayati.

'သန္တ' (Santa) ဓာတ်သည် လုံ့လပြုခြင်း (အာမပ္ပယောဂ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အာမပ္ပယောဂ ဟူသည် လွန်ကဲသော ကိရိယာ (ပြင်းထန်စွာ ပြုလုပ်ခြင်း) တည်း။ ပြင်းထန်စွာ ပြုလုပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သန္တေတိ'၊ 'သန္တယတိ' ဟု ရှိ၏။


Kitta saṃsandane. Kitteti, kittayati. ‘‘Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. Kittanā parikittanā’’tiādīsu pana katthanā ‘‘kittanā’’ti vuccati.

'ကိတ္တ' (Kitta) ဓာတ်သည် စုပေါင်းစပ်ယှဉ်ခြင်း (သံသန္ဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စုပေါင်း၏ ဟူသော အနက်၌ 'ကိတ္တေတိ'၊ 'ကိတ္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ “ငါသည် အစဉ်အတိုင်း စကားတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းပြောဆိုအံ့။ ချီးမွမ်းခြင်း (ကိတ္တနာ)၊ အဖန်ဖန် ချီးမွမ်းခြင်း (ပရိကိတ္တနာ)” စသည်တို့၌မူကား ပြောဆိုချီးမွမ်းခြင်း (ကတ္ထနာ) ကို 'ကိတ္တနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Tanta kuṭumbadhāraṇe. Tanteti, tantayati. Satanto, sappadhānoti attho.

'တန္တ' (Tanta) ဓာတ်သည် အိမ်ထောင်ကို ထောက်ပံ့ဆောင်ရွက်ခြင်း (ကုဋုမ္ဗဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထောက်ပံ့ဆောင်ရွက်၏ ဟူသော အနက်၌ 'တန္တေတိ'၊ 'တန္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ 'သတန္တော' ဟူသည် အဓိက (ပဓာန) ရှိသောသူ ဟု အနက်ရ၏။


Yata [Pg.309] nikāropakāresu. Yateti, yatayati. Nīto ca paṭidāne, yatadhātu niupasaggato paro paṭidāne vattati, niyyāteti, niyyātayati. Takārassa pana dakāratte kate ‘‘niyyādeti, niyyādayati. Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī’’ti rūpāni.

'ယတ' (Yata) ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (နိကာရ)၊ ချီးမြှောက်ခြင်း (ဥပကာရ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ညှဉ်းဆဲ၏၊ သို့မဟုတ် ချီးမြှောက်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ယတေတိ'၊ 'ယတယတိ' ဟု ရှိ၏။ 'နိ' (Ni) ဥပသာဂ်နောက်၌ရှိသော 'ယတ' ဓာတ်သည် ပြန်ပေးခြင်းအနက်၌လည်း ဖြစ်၏၊ 'နိယျာတေတိ'၊ 'နိယျာတယတိ' ဟု ရှိ၏။ တ-အက္ခရာကို ဒ-အက္ခရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို ပြုအပ်သော် 'နိယျာဒေတိ'၊ 'နိယျာဒယတိ' ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ “ရထားကို အပ်နှင်းပြီး၍၊ အို ရထားထိန်း... ကြွေးကင်းသူဖြစ်လျက် လာလော့” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Vatu bhāsāyaṃ. Vatteti, vattayati.

'ဝတု' (Vatu) ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ဘာသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပြောဆို၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝတ္တေတိ'၊ 'ဝတ္တယတိ' ဟု ရှိ၏။


Pata gatiyaṃ. Pateti, patayati.

'ပတ' (Pata) ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သွား၏ ဟူသော အနက်၌ 'ပတေတိ'၊ 'ပတယတိ' ဟု ရှိ၏။


Vāta gatisukhasevanesu. Gati sukhaṃ sevananti tayo atthā. Tattha sukhanaṃ sukhaṃ. Vāteti, vātayati. Vāto, vātapupphaṃ. Cīvarassa anuvāto.

'ဝါတ' (Vāta) ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ)၊ ချမ်းသာစေခြင်း (သုခ)၊ မှီဝဲခြင်း (သေဝန) ဟူသော အနက်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် ချမ်းသာစေခြင်းသည် ချမ်းသာခြင်းတည်း။ သွား၏၊ ချမ်းသာစေ၏၊ မှီဝဲ၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝါတေတိ'၊ 'ဝါတယတိ' ဟု ရှိ၏။ 'ဝါတော' (လေ)၊ 'ဝါတပုပ္ဖံ' (လေပန်း)။ 'စီဝရဿ အနုဝါတော' (သင်္ကန်း၏ အနုဝါတ်/အနားပတ်)။


Keta āmantane. Keteti, ketayati. Ketako.

'ကေတ' (Keta) ဓာတ်သည် ဖိတ်ခေါ်ခြင်း (အာမန္တန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖိတ်ခေါ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ကေတေတိ'၊ 'ကေတယတိ' ဟု ရှိ၏။ 'ကေတကော' (ဆူးကတိုးပင်)။


Satta santānakriyāyaṃ. Santānakriyā nāma pabandhakriyā avicchedakaraṇaṃ. Satteti, sattayati. Satto.

'သတ္တ' (Satta) ဓာတ်သည် အစဉ်မပြတ် ပြုလုပ်ခြင်း (သန္တာနကိရိယာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သန္တာနကိရိယာ ဟူသည် အစဉ်မပြတ် ပြုလုပ်ခြင်း၊ မပြတ်စေရန် ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ အစဉ်မပြတ် ပြုလုပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သတ္တေတိ'၊ 'သတ္တယတိ' ဟု ရှိ၏။ 'သတ္တော' (သတ္တဝါ)။


‘‘Kinnu santaramānova, lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ;

Khāda khādāti lapasi, gatasattaṃ jaraggava’’nti

‘‘အို-ယောက်ျား၊ သင်သည် အဘယ်ကြောင့် အလျင်အမြန် စိမ်းစိုသောမြက်ကို ရိတ်၍ သေပြီးသော နွားအိုကြီးအား ‘စားပါ စားပါ’ ဟု ပြောဆိုနေဘိသနည်း’’


Pāḷiyaṃ pana ‘‘gatasattaṃ jaraggava’’nti pāṭhassa ‘‘vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Iminā sattasaddassa jīvitavacanaṃ viya dissati, ‘‘na sukarā uñchena paggahena yāpetu’’nti ettha paggahasaddassa pattakathanaṃ viya. Suṭṭhu vicāretabbaṃ.

ပါဠိတော်၌မူကား ‘‘gatasattaṃ jaraggava’’န္တိဟူသော ပါဌ်၏အနက်ကို ‘‘vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa’’န္တိ (အသက်ကင်းပြီးသော နွားအိုကြီး) ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤဖွင့်ဆိုချက်ဖြင့် သတ္တသဒ္ဒါသည် အသက်ဟူသော အနက်ကို ဟောသကဲ့သို့ ထင်ရှား၏၊ ‘‘na sukarā uñchena paggahena yāpetu’’န္တိ ဤပါဠိ၌ ပဂ္ဂဟသဒ္ဒါသည် သပိတ်ဟူသော အနက်ကို ဟောသကဲ့သို့တည်း။ ကောင်းစွာ ကြံဆအပ်၏။


Sutta avamocane. Sutteti, suttayati.

သုတ္တဓာတ်သည် လွတ်စေခြင်း (ဖြန့်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သုတ္တေတိ၊ သုတ္တယတိ။


Mutta pasavane. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Muttaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti. Kārite ‘‘muttāpeti, muttāpayatī’’ti rūpāni.

မုတ္တဓာတ်သည် ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မုတ္တေတိ၊ မုတ္တယတိ။ ဩမုတ္တေတိ၊ ဩမုတ္တယတိ။ မုတ္တံ။ ဤ၌ ဤပါဠိသည် ‘‘mutteti ohadeti cā’’တိ (ကျင်ငယ်လည်းစွန့်၏၊ ကျင်ကြီးလည်းစွန့်၏) ဟု ရှိ၏။ ထိုပါဠိ၌ မုတ္တေတိဟူသည် ကျင်ငယ်စွန့်၏။ ဩဟဒေတိဟူသည် ကျင်ကြီးစွန့်၏။ ကာရိုက်၌ ‘‘မုတ္တာပေတိ၊ မုတ္တာပယတိ’’ ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Kattara [Pg.310] sethille. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo, kattarasuppaṃ.

ကတ္တရဓာတ်သည် လျော့ရဲခြင်း (ညွတ်ကုန်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကတ္တရေတိ၊ ကတ္တရယတိ။ ကတ္တရော။ ကတ္တရဒဏ္ဍော၊ ကတ္တရသုပ္ပံ။


Tattha kattaroti jiṇṇo. Mahallakoti vuttaṃ hoti. Kenaṭṭhena? Kattarayati aṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo bhavatīti atthena. Kattaradaṇḍoti kattarehi jiṇṇamanussehi ekantato gahetabbatāya kattarānaṃ daṇḍo kattaradaṇḍo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kattaradaṇḍoti jiṇṇakāle gahetabbadaṇḍo’’ti. Kattarasuppanti jiṇṇasuppaṃ. Kattarañca taṃ suppañcāti kattarasuppanti samāso.

ထိုပုဒ်တို့၌ ကတ္တရောဟူသည် အိုမင်းသောသူ ဖြစ်၏။ အိုမင်းသောသူ ဟု ဆိုလို၏။ အဘယ်အနက်ကြောင့်နည်း? အင်္ဂါတို့၏ လျော့ရဲသော အဖြစ်ကြောင့် လျော့ရဲ၏ (တုန်လှုပ်၏) ဟူသောအနက်ကြောင့် ကတ္တရ မည်၏။ ကတ္တရဒဏ္ဍောဟူသည် အိုမင်းသောသူတို့သည် မလွဲမသွေ ကိုင်စွဲအပ်သောကြောင့် အိုမင်းသောသူတို့၏ တောင်ဝှေးသည် ကတ္တရဒဏ္ဍ မည်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ‘‘ကတ္တရဒဏ္ဍောဟူသည် အိုမင်းသောအခါ ကိုင်စွဲအပ်သော တောင်ဝှေး’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ကတ္တရသုပ္ပံဟူသည် ဟောင်းနွမ်းသော စကော ဖြစ်၏။ အိုမင်း/ဟောင်းနွမ်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုစကောလည်း ဖြစ်၏ဟု ‘‘ကတ္တရသုပ္ပံ’’ ဟူ၍ သမတ်ဖွဲ့၏။


Citta cittakaraṇe, kadāci dassanepi. Cittakaraṇaṃ vicittabhāvakaraṇaṃ. Citteti, cittayati. Cittaṃ.

စိတ္တဓာတ်သည် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုခြင်းအနက်၊ တစ်ခါတစ်ရံ ပြသခြင်းအနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ စိတ္တကရဏံဟူသည် ဆန်းကြယ်သော အဖြစ်ကို ပြုခြင်းတည်း။ စိတ္တေတိ၊ စိတ္တယတိ။ စိတ္တံ။


Takārantadhāturūpāni.

တကာရန္တဓာတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Thakārantadhātu

ထကာရန္တဓာတ်


Katha kathane. Katheti, kathayati. Dhammaṃ sākacchati. Sākacchā, kathā, parikathā, aṭṭhakathā.

ကထဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကထေတိ၊ ကထယတိ။ တရားကို ဆွေးနွေး၏။ သာကစ္ဆာ၊ ကထာ၊ ပရိကထာ၊ အဋ္ဌကထာ။


Tattha sākacchatīti saha kathayati. Attho kathiyati etāyāti aṭṭhakathā, tthakārassa ṭṭhakārattaṃ.

ထိုပုဒ်တို့၌ သာkစ္ဆတိဟူသည် အတူတကွ ပြောဆို၏။ ပါဠိ၏အနက်ကို ဤကျမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ (အနက်ကိုပြောဆိုကြောင်းကျမ်း)၊ တ္ထအက္ခရာကို ဋ္ဌအက္ခရာ အဖြစ်သို့ ပြု၏။


Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṃ;

Nidānavatthusambandhaṃ, esā aṭṭhakathā matā.

အကြင်ကျမ်းဖြင့် ဗျည်း၊ အနက်၊ ပုဒ်တို့သို့ အစဉ်လိုက်လျောသော၊ နိဒါန်း ဝတ္ထု သံဗန္ဓတို့နှင့် ယှဉ်သော အနက်ကို အထူးသဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုကျမ်းကို အဋ္ဌကထာဟူ၍ မှတ်အပ်၏။


‘‘Aṭṭhakathā’’ti ca ‘‘atthasaṃvaṇṇanā’’ti ca ninnānākaraṇaṃ.

‘‘အဋ္ဌကထာ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုရာ၌ ထူးခြားခြားနားမှု မရှိပေ။


Pathi gatiyaṃ. Panthenti, panthayanti. Pantho. Bhūvādigaṇe ‘‘patha gatiya’’nti akārantavasena kathitassa ‘‘pathati, patho’’ti [Pg.311] niggahītāgamavajjitāni rūpāni bhavanti, idha pana ikārantavasena kathitassa saniggahītāgamāni rūpāni niccaṃ bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

ပထိဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပန္ထေန္တိ၊ ပန္ထယန္တိ။ ပန္ထော။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ‘‘patha gatiya’’န္တိဟူ၍ အကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ဓာတ်အား ‘‘pathati, patho’’ ဟု နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်း ကင်းသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤ (စုရာဒိဂိုဏ်း) ၌မူကား ဣကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ဓာတ်အား နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းနှင့်တကွသော ရုပ်များသည် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Puttha ādarānādaresu. Puttheti, putthayati.

ပုတ္ထဓာတ်သည် အရိုအသေပြုခြင်း၊ အရိုအသေမပြုခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုတ္ထေတိ၊ ပုတ္ထယတိ။


Muttha saṅghāte. Muttheti, mutthayati.

မုတ္ထဓာတ်သည် စုဝေးခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ မုတ္ထေတိ၊ မုတ္ထယတိ။


Vattha addane. Vattheti, vatthayati.

ဝတ္ထဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝတ္ထေတိ၊ ဝတ္ထယတိ။


Putha bhāsāyaṃ. Potheti, pothayati. Kathetīti attho.

ပုထဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေါထေတိ၊ ပေါထယတိ။ ပြောဆို၏ဟု အနက်ရ၏။


Putha pahāre. Potheti, pothayati. Kumāre pothetvā agamāsi.

ပုထဓာတ်သည် ပုတ်ခတ်ခြင်း (ရိုက်နှက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေါထေတိ၊ ပေါထယတိ။ သူငယ်တို့ကို ရိုက်နှက်၍ သွားလေ၏။


Katha vākyapabandhe. Katheti, kathayati. Kathā.

ကထဓာတ်သည် စကားအစဉ်ကို ဆက်စပ်၍ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကထေတိ၊ ကထယတိ။ ကထာ။


Satha dubbalye. Satheti, sathayati.

သထဓာတ်သည် အားနည်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သထေတိ၊ သထယတိ။


Attha pattha yācanāyaṃ. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. Paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti paccatthikā.

အတ္ထဓာတ်၊ ပတ္ထဓာတ်တို့သည် တောင်းပန်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အတ္ထေတိ၊ အတ္ထayati။ အတ္ထော။ ပတ္ထေတိ၊ ပတ္ထယတိ။ ပတ္ထနာ။ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူကို အလိုရှိကုန်၏ (ရှာဖွေကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် ပစ္စတ္ထိကာ (ရန်သူတို့) မည်ကုန်၏။


Thoma silāghāyaṃ. Thometi, thomayati. Thomanā.

သောမဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သောမေတိ၊ သောမယတိ။ သောမနာ။


Kātha hiṃsāyaṃ. Kātheti, kāthayati.

ကာထဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကာထေတိ၊ ကာထယတိ။


Satha bandhane. Satheti, sathayati.

သထဓာတ်သည် ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သထေတိ၊ သထယတိ။


Santha gantha santhambhe. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho.

သန္ထဓာတ်၊ ဂန္ထဓာတ်တို့သည် တောင့်တင်းစေခြင်း၊ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သန္ထေတိ၊ သန္ထယတိ။ ဂန္ထေတိ၊ ဂန္ထယတိ။ ဂန္ထော။


Thakārantadhāturūpāni.

ထကာရန္တဓာတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Dakārantadhātu

ဒကာရန္တဓာတ်


Hada [Pg.312] karīsussagge. Karīsussaggo karīsassa ussaggo vissajjanaṃ. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati.

ဟဒဓာတ်သည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကရီသုဿဂ္ဂေါဟူသည် ကျင်ကြီးကို လွှတ်ခြင်း စွန့်ခြင်းတည်း။ ဟဒေတိ၊ ဟဒယတိ။ ဩဟဒေတိ၊ ဩဟဒယတိ။


Vida lābhe. Imasmiṃ ṭhāne lābho nāma anubhavanaṃ, tasmā vidadhātu anubhavane vattatīti attho gahetabbo. Sukhaṃ vedanaṃ vedeti. Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno.

ဝိဒဓာတ်သည် ရခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ရခြင်းဟူသည် ခံစားခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဒဓာတ်သည် ခံစားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏ဟု အနက်ကို ယူအပ်၏။ ချမ်းသာသော ဝေဒနာကို ခံစား၏။ ဆင်းရဲသော ဝေဒနာကို ခံစား၏။ ဝေဒယတိ။ ဝေဒနာ၊ ဝိတ္တိ။ ဝေဒယိတံ။ ချမ်းသာသော ဝေဒနာကို ခံစားရသောသူ။


Kudi anatabhāsane. Kundeti, kundayati.

ကုဒိဓာတ်သည် ယုတ်ညံ့စွာပြောဆိုခြင်း (ကဲ့ရဲ့ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုန္ဒေတိ၊ ကုန္ဒယတိ။


Mida sinehane. Atra sineho nāma pīti. Medeti, medayati.

မိဒဓာတ်သည် ချစ်ခင်ခြင်း (နှစ်သက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌ စိနေဟဟူသည် နှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) ဖြစ်၏။ မေဒေတိ၊ မေဒယတိ။


Chada saṃvaraṇe. Gehaṃ chādeti, chādayati. Dosaṃ chādeti, chādayati. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi.

ဆဒဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်း (မိုးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အိမ်ကို မိုး၏။ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်၏။ ပဋိစ္ဆာဒေတိ၊ ပဋိစ္ဆာဒယတိ။ ဆတ္တံ။ ဖုံးအုပ်/မိုးအပ်သော ကျောင်း။


Tatra chattanti ātapattaṃ. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ. Paṭicchādiyateti channā.

ထိုပုဒ်တို့၌ ဆတ္တံဟူသည် နေကာထီးတည်း။ နေပူကို ကာကွယ်/ဖုံးအုပ်တတ်သောကြောင့် ဆတ္တ မည်၏။ ဖုံးအုပ်အပ်သောကြောင့် ဆန္နာ မည်၏။


Cuda sañcodane āṇattiyañca. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānando buddhacodito.

စုဒဓာတ်သည် တိုက်တွန်းခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စောဒေတိ၊ စောဒယတိ။ စောဒကော၊ စုဒိတကော၊ စောဒနာ။ အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား တိုက်တွန်းအပ်သည် (ဖြစ်၏)။


Tatra codanāti cālanā. Cālanāti dosāropanāti attho.

ထိုပုဒ်တို့၌ စောဒနာဟူသည် လှုပ်ရှားစေခြင်းတည်း။ လှုပ်ရှားစေခြင်းဟူသည် အပြစ်တင်စွပ်စွဲခြင်းဟူ၍ အနက်ရ၏။


Chadda vamane. Chaddeti, chaddayati.

ဆဒ္ဒဓာတ်သည် အန်ထုတ်ခြင်း (စွန့်ပစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆဒ္ဒေတိ၊ ဆဒ္ဒယတိ။


Mada vittiyoge. Madeti, madayati.

မဒဓာတ်သည် သာယာနှစ်သက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ မဒေတိ၊ မဒယတိ။


Vida cehanākhyānanivāsesu. Cehanā saññāṇaṃ. Ākhyānaṃ kathanaṃ. Nivāso nivasanaṃ. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Paṭivedayāmi te mahārāja.

ဝိဒဓာတ်သည် သိခြင်း၊ ပြောကြားခြင်း၊ နေထိုင်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စေဟနာဟူသည် အမှတ်အသား (သညာ)တည်း။ အာချာနံဟူသည် ပြောဆိုခြင်းတည်း။ နိဝါသောဟူသည် နေထိုင်ခြင်းတည်း။ ဝေဒေတိ၊ ဝေဒယတိ။ ပဋိဝေဒေတိ၊ ပဋိဝေဒယတိ။ မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင့်အား ငါကြားပြောအံ့။


Sadda [Pg.313] saddane. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Dīghatte ‘‘saddāyatī’’ti rūpaṃ.

သဒ္ဒဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သဒ္ဒေတိ၊ သဒ္ဒယတိ။ ဝိသဒ္ဒေတိ၊ ဝိသဒ္ဒယတိ။ သဒ္ဒေါ၊ သဒ္ဒိတော။ (ယအက္ခရာကို အခြေပြု၍) အသံရှည်ဖြစ်သော် ‘‘သဒ္ဒါယတိ’’ ဟူ၍ ရုပ် ဖြစ်၏။


Ettha ca ‘‘maṃ saddāyatīti saññāya vegena udake patī’’ti aṭṭhakathāpāṭho nidassanaṃ, idaṃ ‘‘pabbatāyatī’’ti rūpaṃ viya dhātuvasena nipphannaṃ na hotīti na vattabbaṃ, dhātuvasena nipphannaṃyevāti gahetabbaṃ. Saddoti saddiyatīti saddo, yathāvuccatīti vacanaṃ. Atha vā saddiyati attho anenāti saddo. Garavo pana ‘‘sappatīti saddo. Udīriyati abhilapiyatīti attho’’ti vadanti.

ဤ၌လည်း “ငါ့ကို ခေါ်သံပေးနေသည်ဟု မှတ်ထင်ကာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ရေထဲသို့ ကျသွား၏” ဟူသော အဋ္ဌကထာပါဌ်သည် သာဓက (ပုံစံ) ဖြစ်သည်။ ဤ “သဒ္ဒါယတိ” ရုပ်သည် “ပဗ္ဗတာယတိ” ဟူသော ရုပ်ကဲ့သို့ ဓာတ်အစွမ်းဖြင့် ပြီးသည် မဟုတ်ဟု မဆိုအပ်၊ ဓာတ်အစွမ်းဖြင့် ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ သဒ္ဒေါဟူသည်မှာ- “သဒ္ဒိယတိ” (အသံပြုအပ်၏) ထို့ကြောင့် “သဒ္ဒ” ဟု ခေါ်၏။ (ပုံစံအားဖြင့်- “ယထာဝုစ္စတိ” (ပြောဆိုအပ်၏) ထို့ကြောင့် “ဝစန” ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။) သို့မဟုတ်ပါက- ဤ (သံ) ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေအပ် (အသံပြုအပ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် “သဒ္ဒ” မည်၏။ ဆရာမြတ်တို့ကမူ- “သပ္ပတိ” (ရွတ်ဆိုအပ်၏) ထို့ကြောင့် “သဒ္ဒ” မည်၏၊ (သရုပ္ပတ္တိအားဖြင့်) ထုတ်ဖော်အပ်၏၊ ရွတ်ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Sūda āsecane. Sūdeti, sūdayati. Sūdo.

သူဒ-ဓာတ်သည် ရေဖျန်းခြင်း၊ ရေလောင်းခြင်း (အာသေစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သူဒေတိ၊ သူဒယတိ။ သူဒေါ။


Sūdoti bhattakārako, yo ‘‘rasako’’tipi vuccati.

သူဒေါဟူသည် ထမင်းချက်သူ (စားဖိုမှူး) ဖြစ်၏၊ ထိုသူကို “ရသက” ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Kanda sātacce. Sātaccaṃ satatabhāvo nirantarabhāvo. Kandeti, kandayati.

ကန္ဒ-ဓာတ်သည် အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်ခြင်း (သာတစ္စ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သာတစ္စဟူသည် အမြဲရှိသည်ဖြစ်ခြင်း၊ အကြားမရှိသည်ဖြစ်ခြင်း (အဆက်မပြတ်ခြင်း) တည်း။ ကန္ဒေတိ၊ ကန္ဒယတိ။


Muda saṃsagge. Ekatokaraṇaṃ saṃsaggo. Modeti, modayati sattūni sappinā.

မုဒ-ဓာတ်သည် ရောနှောခြင်း (သံသဂ္ဂ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တစ်ပေါင်းတည်းပြုခြင်းသည် သံသဂ္ဂ (ရောနှောခြင်း) မည်၏။ မောဒေတိ၊ မောဒယတိ (ဥပမာ- သတ္တူနိ သပ္ပိနာ - မုန့်ညက်တို့ကို ထောပတ်နှင့် ရောစပ်၏)။


Nada bhāsāyaṃ. Nādeti, nādayati. Hetukatturūpānīti na vattabbāni pāḷidassanato ‘‘sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayī’’ti. Aññatrāpi saṃsayo na kātabbo. Imasmiṃ curādigaṇe hetukatturūpasadisānampi suddhakatturūpānaṃ sandissanato.

နဒ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ဘာသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ နာဒေတိ၊ နာဒယတိ။ “ခြင်္သေ့သည်လည်း ခြင်္သေ့ဟောက်သံဖြင့် ဒဒ္ဒရတောင်ကို ဟောက်စေ၏ (ပဲ့တင်ထပ်စေ၏)” ဟူသော ပါဠိတော် တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ဤရုပ်တို့ကို ဟေတုကတ္တုရုပ်များဟု မဆိုအပ်ကုန်။ အခြားသော နေရာ၌လည်း သံသယ မဖြစ်အပ်။ ဤစုရာဒိဂိုဏ်း၌ စေခိုင်းခြင်းရုပ် (ကာရိတရုပ်) နှင့် တူသော်လည်း ကတ္တုရုပ်များဖြစ်သည်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။


Sada assādane. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Ettha āupasaggo rassavasena ṭhito.

သဒ-ဓာတ်သည် သာယာအပ်သောအရသာကို ခံစားခြင်း (အဿာဒန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သာဒေတိ၊ သာဒယတိ။ အဿာဒေတိ၊ အဿာဒယတိ။ ဤ၌ “အာ” ဥပသဂ်သည် ရဿ (အာမှ အ) ဖြစ်လျက် တည်၏။


Gada devasadde. Devasaddo vuccati meghasaddo. Gadeti, gadayati.

ဂဒ-ဓာတ်သည် နတ်တို့၏အသံ (ဒေဝသဒ္ဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒေဝသဒ္ဒဟူသည် မိုးချုန်းသံကို ဆိုလိုသည်။ ဂဒေတိ၊ ဂဒယတိ။


Pada [Pg.314] gatiyaṃ. Padeti, padayati. Padaṃ. Imissā divādigaṇe ‘‘pajjatī’’ti rūpaṃ bhavati, idha pana īdisāni.

ပဒ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပဒေတိ၊ ပဒယတိ။ ပဒံ။ ဤဓာတ်၏ ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ “ပဇ္ဇတိ” ဟူသော ရုပ်သည် ဖြစ်၏၊ ဤ (စုရာဒိဂိုဏ်း) ၌မူကား ဤကဲ့သို့သော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Chidda kaṇṇabhede. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ.

ဆိဒ္ဒ-ဓာတ်သည် အပေါက်ဖောက်ခြင်း (ကဏ္ဏဘေဒ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆိဒ္ဒေတိ၊ ဆိဒ္ဒယတိ။ ဆိဒ္ဒံ။


Chida dvedhākaraṇe. Nanu bho yo catudhā vā pañcadhā vā anekasatadhā vā chindati, tassa taṃ chedanaṃ dvedhākaraṇaṃ nāma na hoti, evaṃ sante kasmā sāmaññena avatvā ‘‘dvedhākaraṇe’’ti dvidhā gahaṇaṃ katanti? Dvidhākaraṇaṃ nāma na hotīti na vattabbaṃ, anekasatadhā chedanampi dvidhākaraṇaṃyeva. Aparassa hi aparassa chinnakoṭṭhāsassa pubbena ekena koṭṭhāsena saddhiṃ apekkhanavasena dvidhākaraṇaṃ hotiyeva. Chedeti, chedayati.

ဆိဒ-ဓာတ်သည် နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း (ဒွေဓာကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အချင်းတို့... လေးစုဖြစ်စေ၊ ငါးစုဖြစ်စေ၊ အရာမကဖြစ်စေ ဖြတ်တောက်သူအား ထိုသို့ဖြတ်ခြင်းသည် နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း မည်သည် မဟုတ်သည် မဟုတ်လော၊ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ယေဘုယျအားဖြင့် (ဖြတ်တောက်ခြင်းဟူ၍) မဆိုဘဲ “နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း၌” ဟု နှစ်ခုအဖြစ်ကို သီးခြားယူရသနည်း။ နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း မည်သည် မဟုတ်ဟု မဆိုအပ်၊ အရာမက ဖြတ်တောက်ခြင်းသည်လည်း နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်းသာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား နောက်နောက်သော ဖြတ်တောက်အပ်သော အစိတ်အပိုင်းကို ရှေ့ရှေ့သော တစ်ခုသော အစိတ်အပိုင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်တိုက်ဆိုင်သောအားဖြင့် နှစ်ခုဖြစ်ခြင်း (နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း) သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဆေဒေတိ၊ ဆေဒယတိ။


Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ;

အကြင်သူသည် သင်၏ လက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခြေတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နားနှင့် နှာခေါင်းကိုလည်းကောင်း ဖြတ်တောက်အပ်ပြီ၊ မဟာဝီရ (မြတ်သောလုံ့လရှိတော်မူသောမင်းကြီး)... ထိုသူအား အမျက်ထွက်တော်မူပါ၊ ဤနိုင်ငံတော် ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်ပါစေလင့်။


Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Ciraṃ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisāti.

အကြင်သူသည် ငါ၏ လက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခြေတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နားနှင့် နှာခေါင်းကိုလည်းကောင်း ဖြတ်တောက်အပ်ပြီ၊ ထိုမင်းကြီးသည် အသက်ရှည်စွာ တည်ပါစေ၊ ငါကဲ့သို့သောသူတို့သည် အမျက်မထွက်ကြကုန်။


Chada apavāraṇe. Chādeti, chādayati. Chattaṃ. Purisassa bhattaṃ chādayati.

ဆဒ-ဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်း (အပဝါရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆာဒေတိ၊ ဆာဒယတိ။ ဆတ္တံ (ထီး)။ ယောက်ျား၏ ထမင်းကို ဖုံးအုပ်၏။


Īdī sandīpane. Īdeti, īdayati. Īkārantavasena niddiṭṭhattā saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti.

ဤဒီ-ဓာတ်သည် ထွန်းလင်းစေခြင်း (သန္ဒီပန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဒေတိ၊ ဤဒယတိ။ ဤကာရန္တ (ဤ-သရအဆုံးရှိသောဓာတ်) အဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် နိဂ္ဂဟိတ်လာသော ရုပ်များ မဖြစ်ကုန်။


Adda hiṃsāyaṃ. Addeti, addayati.

အဒ္ဒ-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဒ္ဒေတိ၊ အဒ္ဒယတိ။


Vada bhāsāyaṃ. Vādeti, vādayati. Vādo.

ဝဒ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ဘာသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါဒေတိ၊ ဝါဒယတိ။ ဝါဒေါ။


Tattha ‘‘vādeti, vādayatī’’ti imesaṃ ‘‘vadatī’’ti suddhakattuvaseneva attho daṭṭhabbo, na hetukattuvasena. Tathā hi ‘‘saṅketaṃ katvā visaṃvādeti. Ovadeyyānusāseyya. Idameva saccanti ca vādayanti. Avisaṃvādako lokassā’’ti suddhakattudīpakapāḷinayā dissanti[Pg.315], saddasatthe ca ‘‘vādayatī’’ti suddhakattupadaṃ dissati. Tattha visaṃvādetīti musā vadeti, atha vā vippalambheti, vādoti vacanaṃ. ‘‘Vādo jappo vitaṇḍā’’ti evaṃvidhāsu tīsu kathāsu vādasaṅkhātā kathā. ‘‘Vādāpeti, vādāpayatī’’ti dveyeva hetukattupadāni bhavanti.

ထိုရုပ်နှစ်ခုတွင် “ဝါဒေတိ၊ ဝါဒယတိ” ဟူသော ရုပ်တို့၏ အနက်ကို “ဝဒတိ” ဟူသော သုဒ္ဓကတ္တားအစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ ဟေတုကတ္တားအစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း “ချိန်းချက်မှုပြု၍ လွဲချော်စေ၏”၊ “ဆုံးမရာ၏၊ ညွှန်ကြားရာ၏”၊ “ဤသည်သာ သစ္စာတရားဖြစ်၏ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏”၊ “လောကသားတို့အား မလိမ်လည် မလှည့်ဖြတ်တတ်သူ” ဟူ၍ ကတ္တားကို ပြဆိုသော ပါဠိနည်းတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း “ဝါဒယတိ” ဟူသော သုဒ္ဓကတ္တားပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုပါဠိ၌ “ဝိသံဝါဒေတိ” ဟူသည် မုသာဝါဒပြောဆိုခြင်း၊ သို့မဟုတ် လှည့်ဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ဝါဒေါ” ဟူသည် စကား (ဝစန) တည်း။ “ဝါဒ၊ ဇပ္ပ၊ ဝိတဏ္ဍ” ဟူကုန်သော ဤကဲ့သို့သော စကားပြောဆိုခြင်း သုံးမျိုးတို့တွင် ဝါဒဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၏။ “ဝါဒါပေတိ၊ ဝါဒါပယတိ” ဟူသော ဤနှစ်ခုတို့သည်သာ ဟေတုကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Chadī icchāyaṃ. Īkārantoyaṃ dhātu, tasmā saniggahītāgamānissa rūpāni na bhavanti. Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati, ruccatīti attho. Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati chādentaṃ vā.

ဆဒီ-ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဤကာရန္တ (ဤ-သရအဆုံးရှိသောဓာတ်) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤဓာတ်အား နိဂ္ဂဟိတ်လာသော ရုပ်များ မဖြစ်ကုန်။ ယောက်ျားအား ထမင်းသည် နှစ်သက်စေ၏ (ဆာဒေတိ၊ ဆာဒယတိ) ဟု အနက်ရ၏။ (သို့မဟုတ်) ယောက်ျားအား ထမင်းသည် နှစ်သက်စေလျက် တည်၏ (ဆာဒယမာနံ သို့မဟုတ် ဆာဒေန္တံ တိဋ္ဌတိ)။


Vadī abhivādanathutīsu. Ayampi īkāranto dhātu, tasmā imassapi saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Vādeti, vādayati, vandati, thometi vāti attho. Imāni anupasaggāni rūpāni. Saddasatthepi ca ‘‘vādayatī’’ti anupasaggavandanathutiatthaṃ padaṃ vuttaṃ, sāsane pana ‘‘abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā’’tiādīni sopasaggāni rūpāni dissanti.

ဝဒီ-ဓာတ်သည် ရှိခိုးခြင်း (အဘိဝါဒန) နှင့် ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည်လည်း ဤကာရန္တဓာတ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤဓာတ်အားလည်း နိဂ္ဂဟိတ်လာသော ရုပ်များ မဖြစ်ကုန်။ ဝါဒေတိ၊ ဝါဒယတိ - ရှိခိုး၏ (ဝန္ဒတိ) သို့မဟုတ် ချီးမွမ်း၏ (ထောမေတိ) ဟု အနက်ရ၏။ ဤရုပ်တို့သည် ဥပသဂ်မရှိသော ရုပ်များ ဖြစ်ကြ၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း “ဝါဒယတိ” ဟု ဥပသဂ်မရှိဘဲ ရှိခိုးခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း အနက်ရှိသော ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏၊ သာသနာတော်၌မူကား “အဘိဝါဒေတိ၊ အဘိဝါဒယတိ၊ အဘိဝါဒနံ၊ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုး၍” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပသဂ်ရှိသော ရုပ်များကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Tattha abhivādetvāti vanditvā, thometvā vā, ayamasmākaṃ ruci. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vutto, amhehi pana vandanasaddaṃ saddasatthanayamaggahetvā suddhakattuvasena attho kathito. Abhivādanañhi vandanaṃyeva, na vadāpanaṃ abhisaddena sambandhitattā ‘‘abhivādanasīlissā’’ti ettha viya. Idañhi ‘‘abhivādāpanasīlissā’’ti na vuttaṃ. Yadi ca saddasatthe vadāpanamadhippetaṃ siyā, ‘‘vadī vadāpanathutīsū’’ti nissandehavacanaṃ vattabbaṃ siyā[Pg.316], evañca na vuttaṃ, evaṃ pana vuttaṃ ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti, tena vadāpanamanadhippetanti ñāyati.

ထိုပါဠိ၌ “အဘိဝါဒေတွာ” ဟူသည် ရှိခိုး၍ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်း၍ဟု အနက်ရ၏၊ ဤကား ငါတို့၏ နှစ်သက်မှု (အယူအဆ) ဖြစ်၏။ အာဂမအဋ္ဌကထာ၌မူကား- “အဘိဝါဒေတွာဟူသည် ‘ချမ်းသာပါစေ၊ ဘေးကင်းပါစေ’ ဟု ပြောဆိုစေ၍ (ရှိခိုးခြင်းပြုသူသည် အနက်သဘောအရ ဤသို့ ပြောဆိုစေသည် မည်သောကြောင့်တည်း)” ဟု ဟေတုကတ္တုရုပ်အစွမ်းဖြင့် အဘိဝါဒနသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ငါတို့သည်ကား ရှိခိုးခြင်းဟူသော သဒ္ဒါကို သဒ္ဒါကျမ်းလာ နည်းလမ်းအတိုင်း ယူ၍ သုဒ္ဓကတ္တုရုပ်အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြဆိုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား အဘိဝါဒနဟူသည် ရှိခိုးခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ အဘိ-သဒ္ဒါနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ပြောဆိုစေခြင်း (ဝဒါပန) မဟုတ်၊ “အဘိဝါဒနသီလိဿ” ဟူသော နေရာ၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ “အဘိဝါဒါပနသီလိဿ” ဟု မဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သဒ္ဒါကျမ်း၌ ပြောဆိုစေခြင်း (ဝဒါပန) ကို အလိုရှိပါက “ဝဒီ ဝဒါပနထုတီသု” ဟု သံသယကင်းသော စကားကို ဆိုအပ်ရာ၏၊ ဤသို့လည်း မဆိုအပ်ခဲ့။ စင်စစ်သော်ကား “ဝဒီ အဘိဝါဒနထုတီသု” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့ ဆိုအပ်ခြင်းကြောင့် ပြောဆိုစေခြင်းကို အလိုမရှိကြောင်း သိအပ်၏။


Athāpi siyā ‘‘kassaci vuddhena visiṭṭhaṃ vadāpanaṃ abhivādana’’nti, evampi nupapajjati kāritavasena dhātuatthassa akathetabbato. Tathā hi ‘‘paca pāke, chidi dvidhākaraṇe’’tiādinā bhāvavasena atthappakāsanamatteyeva ‘‘pacati, paccati, pāceti. Chindati, chijjati, chedāpetī’’tiādīni sakammakāni ceva akammakāni ca sakāritāni ca rūpāni nipphajjanti, na ca tadatthāya visuṃ visuṃ dhātuniddeso kariyati. Tasmā ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti ettha kāritavasena dhātuattho kathitotipi vattuṃ na sakkā kriyāsabhāvattā dhātūnaṃ. Yathā pana ‘‘takketi, vitakketi. Takko, vitakko’’tiādīni samānatthāni, tathā ‘‘vādeti, abhivādetī’’tiādīni samānatthāni. Ato saddasatthepi saddasatthavidūhi ‘‘takka vitakke, vadī abhivādanathutīsū’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ ‘‘takkayati, vādayatī’’tiādīni anupasaggāniyeva rūpāni dassitāni, tāni ca kho suddhakattupadāniyeva, na hetukattupadāni, tasmā ‘‘abhivādanathutīsū’’ti etassa ‘‘vadāpanathutīsū’’ti attho nupapajjati.

တစ်ဖန် 'တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား သက်ကြီးဝါကြီးသူထက် ထူးကဲလွန်မြတ်အောင် ပြောဆိုစေခြင်းသည် အဘိဝါဒန မည်၏' ဟု အယူရှိကောင်း ရှိနိုင်သေး၏။ ထိုသို့ အယူရှိသော်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာရိတအစွမ်းဖြင့် ဓာတ်အနက်ကို မဟောအပ်သောကြောင့်တည်း။ ၎င်းသည် မှန်ပေ၏၊ 'ပစ ပါကေ' (ချက်ခြင်း၌)၊ 'ဆိဒိ ဒွိဓာကရဏေ' (နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း၌) စသည်ဖြင့် သဘောအစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြရုံမျှဖြင့်သာလျှင် 'ပစတိ၊ ပစ္စတိ၊ ပါစေတိ'၊ 'ဆိန္ဒတိ၊ ဆိဇ္ဇတိ၊ ဆေဒါပေတိ' စသည်ဖြင့် ကမ္မကာရက၊ ကတ္တုကာရက နှင့် သကာရိတရုပ်များသည် ပြီးမြောက်နိုင်ကုန်၏။ ထိုရုပ်များ၏ အနက်အကျိုးငှာ သီးခြားစီ ဓာတ်ညွှန်ပြချက်ကို မပြုလုပ်အပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဝဒီ အဘိဝါဒနထုတီသု' ဟူသော ဤနေရာ၌ ကာရိတအစွမ်းဖြင့် ဓာတ်အနက်ကို ဟောပြအပ်ပြီဟုလည်း မပြောဆိုနိုင်ပေ၊ ဓာတ်တို့သည် ကိရိယာသဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ တစ်ဖန် 'တက္ကေတိ၊ ဝိတက္ကေတိ၊ တက္ကော၊ ဝိတက္ကော' စသည်တို့သည် အနက်တူညီကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'ဝါဒေတိ၊ အဘိဝါဒေတိ' စသည်တို့သည်လည်း အနက်တူညီကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည် 'တက္က ဝိတက္ကေ၊ ဝဒီ အဘိဝါဒနထုတီသု' စသည်ဖြင့် ဓာတ်တို့၏ 'တက္ကယတိ၊ ဝါဒယတိ' စသည်ဖြင့် ဥပသာရကင်းသော ရုပ်တို့ကိုသာ ပြသအပ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်တို့သည်လည်း သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဟေတုကတ္တုပုဒ်များ မဟုတ်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် 'အဘိဝါဒနထုတီသု' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'ဝဒါပနထုတီသု' (ပြောဆိုစေခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းတို့၌) ဟူသော အနက်သည် မသင့်လျော်ပေ။


Kiñca bhiyyo – ‘‘abhivādeti, abhivādayati. Abhivādetvā, abhivādayitvā’’tiādīni samānatthāni, ṇeṇayamattena hi savisesāni. Yadi ‘‘abhivādetvā’’ti imassa padassa ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti attho siyā, ‘‘sirasā abhivādayi’’nti ettha ‘‘sirasā’’ti padaṃ na vattabbaṃ siyā vadāpanena asambandhattā. Yasmā vuttaṃ taṃ padaṃ, tena ñāyati ‘‘abhivādetvā’’tiādīsu vadāpanattho na icchitabbo, vandanattho icchitabbo thomanattho ca. Yasmā bhūvādigaṇe ‘‘vanda abhivādānathutīsū’’ti imassa dhātussa ‘‘vandatī’’ti [Pg.317] padarūpassa ‘‘abhivandati, thometi cā’’ti atthoyeva icchitabbo, na vadāpanattho. Tathā hi ‘‘vande sugataṃ gativimutta’’nti padānamatthaṃ vadantena ṭīkācariyenapi ‘‘vandeti vandāmi, thomemi cā’’ti vandanathomanatthoyeva dassito, na abhivādanasaddatthaṃ paṭicca vadāpanattho, tasmā ‘‘abhivādetvā’’ti etthāpi vandanathomanatthāyeva icchitabbā, na vadāpanattho.

အဘယ်သို့ သာလွန်ထူးခြားသေးသနည်းဟူမူ - 'အဘိဝါဒေတိ၊ အဘိဝါဒယတိ၊ အဘိဝါဒေတွာ၊ အဘိဝါဒယိတွာ' စသည်တို့သည် အနက်တူညီကြကုန်၏။ ဏေပစ္စည်း၊ ဏယပစ္စည်းမျှဖြင့်သာ ထူးခြားမှုရှိကုန်၏။ အကယ်၍ 'အဘိဝါဒေတွာ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'ချမ်းသာပါစေ၊ ဘေးကင်းပါစေဟု ပြောဆိုစေ၍' ဟူသော အနက် ဖြစ်အံ့၊ 'သိရသာ အဘိဝါဒယိ' (ဦးခေါင်းဖြင့် ရှိခိုး၏) ဟူသော နေရာ၌ 'သိရသာ' ဟူသော ပုဒ်ကို မပြောအပ်ရာ၊ ပြောဆိုစေခြင်းနှင့် ပတ်သက်ဆက်စပ်မှုမရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုပုဒ်ကို ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် 'အဘိဝါဒေတွာ' စသည်တို့၌ ပြောဆိုစေခြင်းအနက်ကို မယူအပ်၊ ရှိခိုးခြင်းအနက်နှင့် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ကိုသာ ယူအပ်ကြောင်း သိသာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ 'ဝန္ဒ အဘိဝါဒနထုတီသု' ဟူသော ဤဓာတ်၏ 'ဝန္ဒတိ' ဟူသော ပုဒ်ရုပ်၏ 'ရှိခိုး၏၊ ချီးမွမ်း၏လည်း ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ပြောဆိုစေခြင်းအနက်ကို မယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ၎င်းသည် မှန်ပေ၏၊ 'ဝန္ဒေ သုဂတံ ဂတိဝိမုတ္တံ' ဟူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူသော ဋီကာဆရာသည်လည်း 'ဝန္ဒေတိ ဝန္ဒာမိ၊ ထောမေမိ စ' ဟု ရှိခိုးခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ကိုသာ ပြတော်မူခဲ့၏၊ အဘိဝါဒနသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို စွဲ၍ ပြောဆိုစေခြင်းအနက်ကို မပြတော်မူခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် 'အဘိဝါဒေတွာ' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ရှိခိုးခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ကိုသာ လိုလားအပ်၏၊ ပြောဆိုစေခြင်းအနက်ကို မလိုလားအပ်ပေ။


Athāpi siyā ‘‘vande’ti pade kāritapaccayo natthi, ‘abhivādetvā’ti imasmiṃ pana atthi, tasmā tattha vadāpanattho na labbhati, idha pana labbhatī’’ti. Tanna, ‘‘karotī’’tisuddhakattupadassapi ‘‘nipphādetī’’ti hetukattupadavasena vivaraṇassa viya ‘‘vande’’ti padassapi ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti vivaraṇassa vattabbattā. ‘‘Abhivādetvā’’ti idañca ‘‘vande’’ti padamiva kāritapaccayantaṃ na hoti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘cinteti, cintayati. Manteti, mantayatī’’tiādīnaṃ curādigaṇikānaṃ suddhakattupadānaṃ ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’tiādīniyeva hetukattupadāni dissanti, tasmā yadi hetukattupadaṃ adhippetaṃ siyā, ‘‘abhivādāpetvā’’ti vā ‘‘abhivādāpayitvā’’ti vā vattabbaṃ siyā, yasmā panevaṃ na vuttaṃ, tasmā taṃ kāritapaccayantaṃ na hotīti siddhaṃ.

တစ်ဖန် 'ဝန္ဒေ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကာရိတပစ္စည်း မရှိ၊ 'အဘိဝါဒေတွာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ ကာရိတပစ္စည်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထို 'ဝန္ဒေ' ပုဒ်၌ ပြောဆိုစေခြင်းအနက်ကို မရနိုင်သော်လည်း၊ ဤ 'အဘိဝါဒေတွာ' ပုဒ်၌မူ ရနိုင်၏ဟု ယူဆကောင်း ယူဆနိုင်သေး၏။ ထိုသို့ ယူဆချက်သည် မမှန်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ကရောတိ' ဟူသော သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်ကိုပင် 'နိပ္ဖါဒေတိ' (ပြီးမြောက်စေ၏) ဟူသော ဟေတုကတ္တုပုဒ်အစွမ်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုရသကဲ့သို့၊ 'ဝန္ဒေ' ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း 'ချမ်းသာပါစေ၊ ဘေးကင်းပါစေဟု ပြောဆိုစေ၍' ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် 'အဘိဝါဒေတွာ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'ဝန္ဒေ' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ကာရိတပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ? 'စိန္တေတိ၊ စိန္တယတိ၊ မန္တေတိ၊ မန္တယတိ' စသည်ဖြင့် စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်တို့၏ 'စိန္တာပေတိ၊ စိန္တာပယတိ' စသည်ဖြင့်သာ ဟေတုကတ္တုပုဒ်တို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ဟေတုကတ္တုပုဒ်ကို အလိုရှိပါက 'အဘိဝါဒါပေတွာ' သို့မဟုတ် 'အဘိဝါဒါပယိတွာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၏၊ ဤသို့ မဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်သည် ကာရိတပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်မဟုတ်ကြောင်း ပြီးမြောက်ထင်ရှားပေ၏။


Imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sāṭṭhakathaṃ vidhurajātakappadesaṃ vadāma.

ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ ဝိဓုရဇာတ်အပိုင်းအစကို ပြောဆိုပါအံ့။


‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;

Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti

“လူတစ်ယောက်သည် အကြင်သူကို သတ်လိုရာ၏၊ ထိုသတ်လိုသူသည် (ထိုအသတ်ခံရမည့်သူကို) အဘယ်သို့ ရှိခိုးပါအံ့နည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သို့ ရှိခိုးစေပါအံ့နည်း။ ထိုသို့ပြုခြင်းအမှုသည် မသင့်လျော်စွတကား” ဟု ဖြစ်၏။


Ayaṃ tāva jātakapāḷi. Ayaṃ pana aṭṭhakathāpāṭho ‘‘yañhi naro hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā [Pg.318] tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjatī’’ti. Tattha pāḷiyaṃ abhivādeyyāti suddhakattupadaṃ tabbācakattā. Abhivādāpayetha veti hetukattupadaṃ tabbācakattā. Evaṃ vibhāgaṃ pana ñatvā pāḷiyā aṭṭakathāya ca adhippāyo gahetabbo ‘‘naro yaṃ puggalaṃ hantuṃ iccheyya, so hantā taṃ vajjhaṃ puggalaṃ kathaṃ nu abhivādeyya, so vā hantā, tena vajjhena maṃ vandāhīti attānaṃ kathaṃ vandāpeyyā’’ti. Ettha pana ‘‘rājāno coraṃ sunakhehipi khādāpentī’’tiādīsu viya karaṇavasena ‘‘tena vajjhenā’’ti padaṃ yojitaṃ, attho pana ‘‘taṃ vajjha’’nti upayogavacanavasena daṭṭhabbo dvikammakattā sakāritapaccayassa sakammakadhātuyāti. Nanu evaṃ sante ‘‘aṭṭhakathācariyā passitabbaṃ na passanti, atitthe pakkhandantī’’ti tesaṃ doso hotīti? Na hoti, suṇātha asmākaṃ sodhanaṃ, tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘abhivādetvā’’ti ettha ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti dhātuyā atthamaggahetvā vohāravisaye kosallasamannāgatattā saṇhasukhumamatthaṃ sotūnaṃ bodhetuṃ ‘‘vada viyattiyaṃ vācāya’’nti dhātuyevatthaṃ gahetvā kāritapaccayaparikappanena kāritatthamādāya ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vuttoti na koci tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ karoma, idampi ṭhānaṃ sukhumaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Evañhi karoto paññā vaḍḍhatīti.

ဤသည်ကား ဦးစွာ ဇာတ်ပါဠိတော် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အဋ္ဌကထာပါဌ် ဖြစ်၏ - 'လူတစ်ယောက်သည် အကြင်သူကို သတ်လိုရာ၏၊ ထိုသူသည် ထိုသူအား အဘယ်သို့ ရှိခိုးပါအံ့နည်း၊ သို့မဟုတ် ထိုသူအားဖြင့် မိမိကို အဘယ်သို့ ရှိခိုးစေပါအံ့နည်း။ ထိုသူအား ထိုအမှုသည် မသင့်လျော်စွတကား' ဟု ဖြစ်၏။ ထိုနေရာ၌ ပါဠိတော်တွင် 'အဘိဝါဒေယျ' ဟူသည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ် ဖြစ်၏၊ ထိုသုဒ္ဓကတ္တုကို ဟောတတ်သောကြောင့်တည်း။ 'အဘိဝါဒါပယေထ ဝေ' ဟူသည် ဟေတုကတ္တုပုဒ် ဖြစ်၏၊ ထိုဟေတုကတ္တုကို ဟောတတ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ခွဲခြားမှုကို သိရှိ၍ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာ၏ အလိုအဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ကို ယူအပ်၏ - 'လူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို သတ်လိုရာ၏၊ ထိုသတ်မည့်သူသည် ထိုအသတ်ခံရမည့်သူကို အဘယ်သို့ လျှင် ရှိခိုးပါအံ့နည်း၊ သို့မဟုတ် ထိုသတ်မည့်သူသည် ထိုအသတ်ခံရမည့်သူအား ငါ့ကို ရှိခိုးလော့ဟု မိမိကိုယ်ကို အဘယ်သို့ ရှိခိုးစေပါအံ့နည်း' ဟု ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ 'မင်းတို့သည် ခိုးသူကို ခွေးတို့ဖြင့်လည်း ကိုက်ခဲစေကုန်၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ကရုဏ်းဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် 'တေန ဝဇ္ဈေန' ဟူသော ပုဒ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အနက်ကိုမူ 'တံ ဝဇ္ဈံ' ဟု ကံဝိဘတ် (ဒုတိယဝိဘတ်) အစွမ်းဖြင့် ရှုအပ်၏၊ သကမ္မကဓာတ်နှင့် ကာရိတပစ္စည်း ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် ကံနှစ်ခုရှိသော ကတ္တား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ဤသို့ ဖြစ်ပါမူ 'အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ကြည့်ရှုအပ်သည်ကို မမြင်ကြကုန်၊ မဆိပ်ငြိမ်ရာ (ဆိပ်ကမ်းမဟုတ်ရာ) သို့ သက်ဆင်းကြကုန်၏' ဟု ၎င်းတို့၌ အပြစ်ရှိသလော? မရှိပေ၊ ငါတို့၏ သုတ်သင်ပုံကို နာယူကြကုန်လော့။ မှန်ပေအံ့၊ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် 'အဘိဝါဒေတွာ' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'ဝဒီ အဘိဝါဒနထုတီသု' ဟူသော ဓာတ်၏ အနက်လမ်းစဉ်ကို မယူဘဲ ဝေါဟာရနယ်ပယ်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အနက်ကို ကြားနာရသူတို့အား သိစေခြင်းငှာ 'ဝဒ ဝိယတ္တိယံ ဝါစာယံ' ဟူသော ဓာတ်၏ အနက်ကိုသာ ယူတော်မူ၍၊ ကာရိတပစ္စည်းကို ကြံဆခြင်းဖြင့် ကာရိတအနက်ကို ယူကာ 'အဘိဝါဒေတွာဟူသည် ချမ်းသာပါစေ ဘေးကင်းပါစေဟု ပြောဆိုစေ၍ ဖြစ်၏၊ ရှိခိုးသောသူသည် စင်စစ်အားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုစေသည် မည်၏' ဟု ဟေတုတ္ထအစွမ်းဖြင့် အဘိဝါဒနသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသောကြောင့် ၎င်းတို့၌ တစ်စုံတစ်ရာ အပြစ်မရှိပေ။ ထိုအရှင်မြတ်တို့သည် ပူဇော်ထိုက်သောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ငါတို့သည် ထိုအရှင်မြတ်တို့အား ရှိခိုးခြင်းကိုသာ ပြုကြကုန်အံ့။ ဤအချက်သည်လည်း သိမ်မွေ့သဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်သောသူအား ပညာတိုးပွား၏။


Dakārantadhāturūpāni.

ဒကာရန္တဓာတ်ရုပ်များ။


Dhakārantadhātu

ဓကာရန္တဓာတ်


Randha [Pg.319] pāke. Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati. Kākaṃ sokāya randhehi. Randhako. Sūdena odano randhiyati. Randhito. Randhanaṃ. Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati. Randhetuṃ, randhayituṃ. Randhitvā, randhayitvā, randhiya iccādīni.

‘ရန္ဓ ပါကေ’ (ချက်ခြင်းအနက်၌ ဟော၏)။ ‘သူဒေါ ဘတ္တံ ရန္ဓေတိ၊ ရန္ဓယတိ’ (စားဖိုသည်သည် ထမင်းကို ချက်၏)။ ‘ကာကံ သောကာယ ရန္ဓေဟိ’ (ကျီးကို စိုးရိမ်ခြင်းဖြင့် ညှဉ်းဆဲလော့)။ ‘ရန္ဓကော’ (ချက်တတ်သောသူ)။ ‘သူဒေန ဩဒနော ရန္ဓိယတိ’ (စားဖိုသည်သည် ထမင်းကို ချက်အပ်၏)။ ‘ရန္ဓိတော’ (ချက်အပ်သော)။ ‘ရန္ဓနံ’ (ချက်ခြင်း)။ ‘ပုရိသော သူဒံ သူဒေန ဝါ ဩဒနံ ရန္ဓာပေတိ၊ ရန္ဓာပယတိ’ (ယောက်ျားသည် စားဖိုသည်ကို သော်လည်းကောင်း၊ စားဖိုသည်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ထမင်းကို ချက်စေ၏)။ ‘ရန္ဓေတုံ၊ ရန္ဓယိတုံ’ (ချက်ခြင်းငှာ)။ ‘ရန္ဓိတွာ၊ ရန္ဓယိတွာ၊ ရန္ဓိယ’ (ချက်၍) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Dhū kampane. Dhāveti, dhāvayati.

‘ဓူ ကမ္ပနေ’ (တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌ ဟောသော ဓူဓာတ်)။ ‘ဓာဝေတိ၊ ဓာဝယတိ’ (လှုပ်ရှားစေ၏၊ တုန်လှုပ်စေ၏)။


Gandha sūcane addane ca. Sūcanaṃ. Pakāsanaṃ. Addanaṃ pariplutā. Gandheti, gandhayati, gandho.

ဂန္ဓ-ဓာတ်သည် ညွှန်ပြခြင်း (သိစေခြင်း)၊ စိုစွတ်စေခြင်း (ပျံ့နှံ့ခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စူစနံ - ညွှန်ပြခြင်း (ထင်ရှားစေခြင်း)။ ပကာသနံ - ပြသခြင်း။ အဒ္ဒနံ - စိုစွတ်စေခြင်း (ပျံ့နှံ့ခြင်း)။ ဂန္ဓေတိ၊ ဂန္ဓယတိ၊ ဂန္ဓော ဟူ၍ ရူပသိဒ္ဓိ ဖြစ်၏။


Ettha gandhoti gandheti attano vatthuṃ sūcayati pakāsetīti gandho. Paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ upasaṃharanto viya pakāsetīti gandho. Gamudharadhātudvayavasenapi gandhasaddattho vattabbo ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho’’ iti, āha ca ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho, sūcanatopi vā’’ti. Gandhasaddo ca ‘‘uppalagandhatheno’’ti ettha chedane vattatīti daṭṭhabbo.

ထို (ဂန္ဓေတိ စသည်) တို့တွင် ဂန္ဓော-ဟူသည်မှာ မိမိ၏ တည်ရာဝတ္ထုကို ညွှန်ပြတတ်၊ ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဖုံးကွယ်ထားသော ပန်း၊ သစ်သီး စသည်တို့ကို ‘ဤနေရာ၌ ဤပန်းသစ်သီး ရှိ၏’ ဟု ကုန်းချောစကားကို ဆောင်ယူသကဲ့သို့ ပြသတတ်သောကြောင့် ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ ဂမုဓာတ်၊ ဓရဓာတ် နှစ်ပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း ဂန္ဓဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ‘သွားသည်ရှိသော် ဆောင်ထားအပ်သောကြောင့် ဂန္ဓ’ ဟူ၍ ပြောအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘သွားသည်ရှိသော် ဆောင်အပ်သောကြောင့်၎င်း၊ ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့်၎င်း ဂန္ဓမည်၏’ ဟု ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ‘ဥပ္ပလဂန္ဓထေနော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဂန္ဓသဒ္ဒါသည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (ခိုးယူခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Vadha saṃyame. Vadheti, vadhayati.

ဝဓ-ဓာတ်သည် စောင့်စည်းခြင်း (ပိတ်ပင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဓေတိ၊ ဝဓယတိ ဟူ၍ ရှိ၏။


Budhi hiṃsāyaṃ. Bundheti, bundhayati. Palibundheti, palibundhayati. Palibodho, parisaddo upasaggo, so vikāravasena aññathā jāto. Tattha palibodhoti āvāsapalibodhādi. Apica palibodhoti taṇhāmānadiṭṭhittayañca.

ဗုဓိ-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဖျက်ဆီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗုန္ဓေတိ၊ ဗုန္ဓယတိ။ ပလိဗုန္ဓေတိ၊ ပလိဗုန္ဓယတိ။ ပလိဗောဓော-ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ပရိ’သဒ္ဒါသည် ဥပသာဂ်ဖြစ်၏၊ ထိုပရိသဒ္ဒါသည် ဝိကာရ (ပြောင်းလဲခြင်း) စွမ်းအားဖြင့် အခြားတစ်မျိုး (ပလိ) ဖြစ်လာသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ပလိဗောဓော-ဟူသည် ကျောင်းတိုက်၌ ငြိကပ်ခြင်း (အာဝါသပလိဗောဓ) စသည် ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ သုံးပါးကိုလည်း ပလိဗောဓ ဟု ခေါ်၏။


Vaddha chedanapūraṇesu. Vaddheti, vaddhayati. Vaddhakī. Vaddhakīti gahakārako.

ဝဒ္ဓ-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ပြည့်စေခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝဒ္ဓေတိ၊ ဝဒ္ဓယတိ။ ဝဒ္ဓကီ။ ဝဒ္ဓကီ-ဟူသည် အိမ်ဆောက်လုပ်သော လက်သမား ဖြစ်၏။


Gaddha abhikaṅkhāyaṃ. Gaddheti, gaddhayati. Gaddho. Gaddhoti gijjho. ‘‘Gaddhabādhipubbo’’ti idamettha nidassanaṃ.

ဂဒ္ဓ-ဓာတ်သည် အလွန်အလိုရှိခြင်း (တောင့်တခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂဒ္ဓေတိ၊ ဂဒ္ဓယတိ။ ဂဒ္ဓေါ။ ဂဒ္ဓေါ-ဟူသည် လင်းတ (သို့မဟုတ် တပ်မက်သူ) ဖြစ်၏။ ‘ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗော’ ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအရာ၌ သာဓက ဖြစ်၏။


Sadhu [Pg.320] pahaṃsane. Sadheti, sadhayati.

သဓု-ဓာတ်သည် အလွန်ဝမ်းမြောက်စေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သဓေတိ၊ သဓယတိ။


Vaddha bhāsāyaṃ. Vaddheti, vaddhayati.

ဝဒ္ဓ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝဒ္ဓေတိ၊ ဝဒ္ဓယတိ။


Andha diṭṭhūpasaṃhāre. Diṭṭhūpasaṃhāro nāma cakkhusaññitāya diṭṭhiyā upasaṃhāro apanayanaṃ vināso vā. Cakkhu hi passanti etāyāti diṭṭhīti vuccati. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu ‘‘sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhaṃ ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale’’ti vuttaṃ. Ṭīkāyampi ca ‘‘diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṭṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā maṇḍale’’ti vuttaṃ. Evaṃbhūtāya diṭṭhiyā upasaṃhāre andhadhātu vattati. Andheti, andhayati. Cakkhūni andhayiṃsu, andho. Andhoti andhetīti andho. Dvinnaṃ cakkhūnaṃ ekassa vā vasena naṭṭhanayano, evamidha andhadhātu vutto. Kaccāyane pana ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti vacanena amadhātussa andhādesakaraṇavasena rūpanipphatti dassitā.

အန္ဓ-ဓာတ်သည် အမြင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (မျက်စိကွယ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အမြင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (ဒိဋ္ဌူပသံဟာရ) ဟူသည် မျက်စိဟု သမုတ်အပ်သော အမြင် (မြင်စွမ်းအား) ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊ ဖယ်ရှားခြင်း သို့မဟုတ် ဖျက်ဆီးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤမျက်စိဖြင့် ကြည့်မြင်တတ်သောကြောင့် ‘ဒိဋ္ဌိ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုအချက်ကို ရည်ညွှန်း၍ အဋ္ဌကထာတို့၌ ‘ဖြူသောမျက်ဝန်းဝိုင်းဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော မည်းသောမျက်ဝန်းဝိုင်း၏ အလယ်၌ ရှေ့တည့်တည့်၌ တည်ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်သဏ္ဌာန် ပေါ်လာရာအရပ်ဖြစ်သော မျက်ဆန်ဝိုင်း (ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလ) ၌’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဋီကာ၌လည်း ‘ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလ-ဟူသည် ရှေ့တည့်တည့်၌ တည်ရှိသူတို့၏ ကိုယ်သဏ္ဌာန် ပေါ်လာရာအရပ်ဖြစ်သော မျက်စိဟု သမုတ်အပ်သော အမြင်၏ အဝိုင်း (မျက်ဆန်) ၌’ ဟု ဆိုသည်။ ဤသို့သဘောရှိသော အမြင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းအနက်၌ အန္ဓ-ဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ အန္ဓေတိ၊ အန္ဓယတိ။ စက္ခုနိ အန္ဓယိံသု (မျက်စိတို့ကို ကွယ်စေကုန်ပြီ)၊ အန္ဓော (မျက်စိကန်းသောသူ)။ အန္ဓော-ဟူသည် ကွယ်စေတတ်သောကြောင့် ‘အန္ဓ’ မည်၏။ မျက်စိနှစ်ဖက် သို့မဟုတ် တစ်ဖက် ပျက်စီးသောအားဖြင့် မျက်စိကန်းသောသူကို ဆိုလို၏၊ ဤသို့ ဤအရာ၌ အန္ဓ-ဓာတ်ကို ပြဆိုအပ်၏။ ကစ္စာယနဗျာကရုဏ်း၌မူကား ‘ခါဒါမဂမာနံ ခန္ဓန္ဓဂန္ဓာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် အမ-ဓာတ်ကို အန္ဓ-အမိန့် ပြုခြင်းအားဖြင့် ရုပ်ပြီးပုံကို ပြသတော်မူသည်။


Badha bandhane. Migaṃ bādheti, bādhayati. Baddho migo, baddhosi mārapāsena.

ဗဓ-ဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ မိဂံ ဗာဓေတိ၊ ဗာဓယတိ (သမင်ကို နှောင်ဖွဲ့၏)။ ဗဒ္ဓေါ မိဂေါ (ဖွဲ့နှောင်အပ်သော သမင်)၊ ဗဒ္ဓေါသိ မာရပါသေန (သင်သည် မာရ်နတ်၏ ကျော့ကွင်းဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်ပြီ)။


Tattha bādhetīti bandhatīti suddhakattuvasena attho gahetabbo. Evaṃ bādhayatīti etthāpi. Tathā hi ‘‘vātaṃ jālena bādhesi, yo anicchantimicchasī’’ti ettha bādhesīti bandhasīti suddhakattuvasena attho. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bādha baddhāya’’nti bādhadhātussa vasena ‘‘bādhatī’’ti kattupadaṃ ‘‘bādheti, bādhayatī’’ti hetukattupadaṃ bhavati. Baddhoti bādhiyate bandhiyate soti baddho.

ထိုစကားရပ်၌ ဗာဓေတိ ဟူသည် ဖွဲ့နှောင်၏ (ဗန္ဓတိ) ဟူ၍ ကတ္တုကာရကအနက် သက်သက်ကို ယူအပ်၏။ ဗာဓယတိ ဟူရာ၌လည်း ထို့အတူပင်။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘အလိုမရှိသူကို အလိုရှိသောသူသည် လေကို ပိုက်ကွန်ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤဂါထာ၌ ဗာဓေသိ ဟူသည် ဖွဲ့နှောင်၏ (ဗန္ဓသိ) ဟူသော ကတ္တုကာရကအနက် သက်သက် ဖြစ်၏။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌မူကား ‘ဗာဓ ဗာဓာယံ’ ဟူသော ဗာဓ-ဓာတ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ‘ဗာဓတိ’ ဟူသည် ကတ္တုပုဒ် ဖြစ်ပြီး၊ ‘ဗာဓေတိ၊ ဗာဓယတိ’ ဟူသည် ဟေတုကတ္တုပုဒ် ဖြစ်၏။ ဗဒ္ဓေါ-ဟူသည် နှောင်ဖွဲ့အပ်သောကြောင့် ‘ဗဒ္ဓ’ မည်၏။


Dhakārantadhāturūpāni.

ဓ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Nakārantadhātu

န-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Māna [Pg.321] pūjāyaṃ pemane vīmaṃsāyaṃ. Māneti, mānayati. Mātā. Vimāneti, vimānayati, paṭimāneti, paṭimānayati. Mānanā, sammānanā, vimānanā, vimānaṃ, vimānanaṃ, mānito.

မာန-ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်း၊ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း၊ စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ မာနေတိ၊ မာနယတိ။ မာတာ။ ဝိမာနေတိ၊ ဝိမာနယတိ၊ ပဋိမာနေတိ၊ ပဋိမာနယတိ။ မာနနာ၊ သမ္မာနနာ၊ ဝိမာနနာ၊ ဝိမာနံ၊ ဝိမာနနံ၊ မာနိတော ဟူ၍ ရုပ်များ ရှိ၏။


Amānanā yattha santo, santānaṃ vā vimānanā;

Hīnasammānanā vāpi, na tattha vasatiṃ vase.

သူတော်ကောင်းတို့ကို ပူဇော်ချီးမြှောက်မှု (မာနနာ) မရှိရာအရပ်၊ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတို့ကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချရာ (ဝိမာနနာ) အရပ်၊ သို့မဟုတ် အောက်တန်းကျစွာ ပူဇော်ရာအရပ်၊ ထိုသို့သော အရပ်၌ နေထိုင်ခြင်းကို မပြုအပ်ရာ။


Vīmaṃsati, vīmaṃsā, vīmaṃsiyatīti vīmaṃsiyamāno. Vīmaṃsanto.

ဝီမံသတိ၊ ဝီမံသာ၊ ဝီမံသိယတီတိ ဝီမံသိယမာနော။ ဝီမံသန္တော ဟူ၍လည်း ရုပ်များ ရှိ၏။


Tattha mānetīti pūjeti, aṭṭhakathāsu pana ‘‘mānentī’’ti etasmiṃ ṭhāne ayamattho dassito ‘‘mānentīti manena piyāyanti. Pūjentīti paccayehi pūjentī’’ti. So vevacanatthappakāsanavasena vuttoti gahetabbo. Mānanapūjanasaddā hi pariyāyasaddattā vevacanasaddā eva. Vimānetīti avamaññati. Vimānanti sobhāvisesayogato visiṭṭhamāniyatāya vimānaṃ, visesato mānetabbanti hi vimānaṃ, devānaṃ vasanaṭṭhānabhūtaṃ byamhaṃ.

ထိုစကားရပ်၌ မာနေတိ-ဟူသည် ပူဇော်၏ ဟု အနက်ရ၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူ ‘မာနန္တိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘မာနန္တိ-စိတ်ဖြင့် ချစ်မြတ်နိုးကုန်၏။ ပူဇေန္တိ-ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ပူဇော်ကုန်၏’ ဟု ဤအနက်ကို ပြဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားသည် ဝေဝုစ်အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းအကျိုးငှာ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား မာနနသဒ္ဒါနှင့် ပူဇနသဒ္ဒါတို့သည် ပရိယာယ်သဒ္ဒါ (ဝေဝုစ်သဒ္ဒါ) များသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဝိမာနေတိ-ဟူသည် မလေးမခန့်ပြု၏ (နှိမ်ချ၏)။ ဝိမာနံ-ဟူသည် ထူးခြားသော တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် အထူးသဖြင့် မြတ်နိုးအပ်သောကြောင့်၎င်း၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် မြတ်နိုးပူဇော်အပ်သောကြောင့်၎င်း ‘ဝိမာန (ဗိမာန်)’ မည်၏။ ယင်းသည် နတ်တို့၏ နေထိုင်ရာ ဘုံဗိမာန် ဖြစ်၏။


Mana thambhe. Thambho cittassa thaddhatā. Māneti, mānayati. Māno.

မန-ဓာတ်သည် ခက်ထန်ခြင်း (မာနထောင်လွှားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ခက်ထန်ခြင်း (ထမ္ဘ) ဟူသည် စိတ်၏ တင်းမာခက်ထန်ခြင်း ဖြစ်၏။ မာနေတိ၊ မာနယတိ။ မာနော။


Thana devasadde. Devasaddo meghasaddo, thaneti, thanayati.

ထန-ဓာတ်သည် မိုးသံ (မိုးကြိုးသံ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒေဝသဒ္ဒါသည် မိုးတိမ်သံ (မိုးချုန်းသံ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထနေတိ၊ ထနယတိ။


Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku.

လျှပ်စီးနွယ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ အရာမကသော အထွတ်အထိပ်ရှိသော မိုးတိမ်သည် ချုန်းမောင်းလျက်။


Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ.

မြေကြီးပေါ်သို့ သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းလျက် ကုန်းအရပ်နှင့် ချိုင့်ဝှမ်းအရပ်ကို ပြည့်စေသကဲ့သို့။


Yathā pāvusako megho, thanayanto savijjuko.

မိုးဦးကာလ၌ ဖြစ်သော မိုးတိမ်သည် လျှပ်စစ်နှင့်တကွ ချုန်းမောင်းသကဲ့သို့။


Ūna parihāniyaṃ. Ūneti, ūnayati. Ūno loko.

ဦန-ဓာတ်သည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (လျော့နည်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဦနေတိ၊ ဦနယတိ။ ဦနော လောကော (လောကသည် အမြဲတစေ လျော့နည်းနေ၏)။


Dhana sadde. Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati. Dhani, dhanaṃ.

ဓန-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓနေတိ၊ ဓနယတိ၊ ဓနိယျတိ။ ဓနိ၊ ဓနံ။


Tattha [Pg.322] dhanīti saddo. Dhananti santakaṃ, tañhi mama idanti dhanāyitabbaṃ saddāyitabbanti dhananti. Ayaṃ pana dhātu icchāyampi vattati. ‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha dhaniyyatīti pattheti icchati.

ထိုစကားရပ်၌ ဓနိ-ဟူသည် အသံ ဖြစ်၏။ ဓနံ-ဟူသည် ဥစ္စာပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဥစ္စာကို ‘ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏’ ဟု ကျော်စောစေအပ်သောကြောင့် ‘ဓန’ မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (တောင့်တခြင်း) အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ‘ဣရန္ဓတီ၊ သင့်အမိသည် ဝိဓူရအမတ်၏ နှလုံးသားကို အလိုရှိအပ်၏’ ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ဓနိယျတိ-ဟူသည် တောင့်တ၏၊ အလိုရှိ၏ ဟု အနက်ရ၏။


Thena coriye. Corassa bhāvo coriyaṃ. Yathā sūriyaṃ, yathā ca dakkhiyaṃ. Theneti, thenayati. Theno, thenetvā.

ထေန-ဓာတ်သည် ခိုးယူခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သူခိုး၏အဖြစ်သည် ‘စောရိယ’ မည်၏။ ‘သူရိယ’ ပုဒ်၊ ‘ဒက္ခိယ’ ပုဒ်တို့ကဲ့သို့တည်း။ ထေနေတိ၊ ထေနယတိ။ ထေနော (သူခိုး)၊ ထေနေတွာ (ခိုးယူ၍)။


Tanu saddopatāpesu. Tāneti, tānayati. Idhāyaṃ savuddhikā. Tanādigaṇe vitthāratthavasena ‘‘tanoti, tanute’’ti avuddhikā.

တနု-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း၊ ပူပန်စေခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ တာနေတိ၊ တာနယတိ။ ဤစကားရပ်၌ ဤဓာတ်သည် ဝုဒ္ဓိရှိသော ဓာတ် (သဝုဒ္ဓိက) ဖြစ်၏။ တနာဒိဂိုဏ်း၌မူကား ပြန့်ပွားခြင်းအနက်အားဖြင့် ဝုဒ္ဓိမရှိဘဲ (အဝုဒ္ဓိက) ‘တနောတိ၊ တနုတေ’ ဟူ၍ ရှိ၏။


Tavaggantadhāturūpāni.

တ-ဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Pakārantadhātu

ပ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Ñapa tosananisānesu. Ñāpeti, ñāpayati, paññāpeti, paññāpayati, paññatti.

ဉပ-ဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်း၊ ထက်မြက်စေခြင်း (နှလုံးသွင်းခြင်း) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဉာပေတိ၊ ဉာပယတိ၊ ပညာပေတိ၊ ပညာပယတိ၊ ပညတ္တိ။


Ettha ca niddese ‘‘paññāpetī’’ti padaṃ nidassanaṃ. Tattha paññāpetīti katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca karotīti attho. Papubbo nikkhipane. Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati. ‘‘Āsanaṃ paññapetī’’ti rassattampi dissati. Amatassa dvāraṃ paññapeti, paññā. Kārite ‘‘puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī’’ti ekameva padaṃ. Tāni ‘‘paññāpeti, paññāpayatī’’ti rūpāni yadā ‘‘ñā avabodhane’’ti imissā rūpāni siyuṃ, tadā [Pg.323] hetukatturūpāni bhavanti. Ettha pana suddhakatturūpāni tabbācakattā.

ဤညွှန်ပြချက်၌ ‘ပညာပေတိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ပညာပေတိ-ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်သော၊ ဝေနေယျတို့အား အကြွင်းမရှိ အကျယ်တဝင့် ဟောကြားအပ်သော ဝါကျအစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် ဝေနေယျတို့၏ စိတ်ကျေနပ်မှုနှင့် ဉာဏ်ပညာ ထက်မြက်မှုကို ပြုတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ပ’ ဥပသာဂ်ရှေ့ရှိသောအခါ ချထားခြင်း (ခင်းကျင်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အာသနံ ပညာပေတိ၊ ပညာပယတိ (နေရာထိုင်ခင်းကို ခင်းကျင်း၏)။ ‘အာသနံ ပညပေတိ’ ဟူ၍ အသံတို (ရဿ) ပြုလုပ်သည်ကိုလည်း တွေ့ရ၏။ အမတဿ ဒွါရံ ပညာပေတိ (နိဗ္ဗာန်တံခါးကို ဖွင့်ပြ၏)၊ ပညာ။ စေခိုင်းခြင်း (ကာရိတ်) အနက်၌ ‘ပုရိသော ပုရိသေန အာသနံ ပညာပါပေတိ’ ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသော ပုဒ်သာ ရှိ၏။ ထို ‘ပညာပေတိ၊ ပညာပယတိ’ ဟူသော ရုပ်တို့သည် ‘ဉာ အဝဗောဓနေ’ ဟူသော သိခြင်းအနက်ရသော ဤဉာ-ဓာတ်၏ ရုပ်များ ဖြစ်သောအခါ ကာရိတ်ရုပ် (ဟေတုကတ္တုရုပ်) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤအရာ၌မူကား ကတ္တုကာရကအနက် သက်သက်ကို ဟောတတ်သောကြောင့် သုဒ္ဓကတ္တုရုပ်များ ဖြစ်ကြ၏။


Lapa viyattiyaṃ vācāyaṃ. Lapeti, lapayati. Lāpo, lapanaṃ, ālāpo, sallāpo, kathāsallāpo, lapitaṃ.

Lapa-ဓာတ်သည် ထင်ရှားသော စကား၌ ဖြစ်၏။ လပေတိ၊ လပယတိ (ပြောဆို၏)။ လာပေါ၊ လပနံ၊ အာလာပေါ၊ သလ္လာပေါ၊ ကထာသလ္လာပေါ၊ လပိတံ။


Byapa dāhe. Jhāpeti, jhāpayati. Jhatto, jhānaṃ.

Byapa-ဓာတ်သည် ပူလောင်စေခြင်း (ရှို့မြှိုက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဈာပေတိ၊ ဈာပယတိ။ ဇတ္တော၊ ဈာနံ။


Tattha jhattoti khuddāpareto pācanagginā jhāpitoti jhatto, ‘‘jhattā assu kilantā’’ti ca pāḷi. Jhānanti nīvaraṇadhamme jhāpetīti jhānaṃ, savuddhikaṃ. Kārite pana – jhāpāpeti, jhāpāpayati.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် ‘ဇတ္တော’ ဟူသည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဝမ်းမီးဖြင့် ပူလောင်အပ်သောသူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ‘ဇတ္တာ အဿု ကိလန္တာ’ ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်ရှိ၏။ ‘ဈာနံ’ ဟူသည် နီဝရဏတရားတို့ကို ပူလောင်စေတတ် (ရှို့မြှိုက်တတ်) သောကြောင့် ‘ဈာန်’ မည်၏၊ ဝုဒ္ဓိ (အက္ခရာပွားခြင်း) နှင့်တကွ ရှိ၏။ ကာရိတ်အနက်၌မူကား ဈာပါပေတိ၊ ဈာပါပယတိ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Rūpa rūpakriyāyaṃ. Rūpakriyā nāma pakāsanakriyā. Rūpeti, rūpayati. Rūpaṃ.

Rūpa-ဓာတ်သည် ရုပ်ပြုခြင်း (ထင်ရှားပြခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရူပကြိယာမည်သည် ထင်ရှားပြသခြင်းကြိယာ ဖြစ်၏။ ရူပေတိ၊ ရူပယတိ။ ရူပံ။


Tattha rūpanti rūpayatīti rūpaṃ. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Divādigaṇe panāyaṃ ‘‘rūpaṃ ruppane’’ti bhijjanādiatthaṃ gahetvā ṭhitā.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် ‘ရူပံ’ ဟူသည် (မိမိ၏စိတ်ထားကို) ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ‘ရုပ်’ မည်၏။ အဆင်းသဏ္ဌာန်ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်လျက် စိတ်နှလုံး၌ရှိသော သဘောကို ထင်ရှားပြသတတ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌မူကား ဤဓာတ်သည် ‘ရူပံ ရုပ္ပနေ’ ဟူ၍ ပျက်စီးခြင်းစသောအနက်ကို ယူ၍ တည်၏။


Kappa vidhimhi. Vidhi kriyā. Sīhaseyyaṃ kappeti. Kappayati. Moro vāsamakappayi. Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ.

Kappa-ဓာတ်သည် အစီအရင် (စီမံခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိဓိဟူသည် အစီအရင်ကြိယာ ဖြစ်၏။ သီဟသေယျံ ကပ္ပေတိ (ခြင်္သေ့မင်း၏ အိပ်ခြင်းမျိုးကို စီမံ၏)။ ကပ္ပယတိ။ မောရော ဝါသမကပ္ပယိ (ဥဒေါင်းမင်းသည် နေထိုင်ရာကို စီမံ၏)။ သီဟသေယျံ ပကပ္ပေန္တံ၊ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒာမိ ဂေါတမံ (ခြင်္သေ့မင်း၏ အိပ်စက်ခြင်းမျိုးကို ကောင်းစွာစီမံတော်မူသော ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏)။


Kappa vitakke vidhimhi chedane ca. Kappeti, kappayati, moro vāsamakappayi. Kappitamassu. Pakappeti, pakappayati. Saṅkappeti, saṅkappayati. Kappo, saṅkappo, vikappo. Kappasamaṇo iccādīni.

Kappa-ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း၊ အစီအရင် (စီမံခြင်း) နှင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကပ္ပေတိ၊ ကပ္ပယတိ၊ မောရော ဝါသမကပ္ပယိ။ ကပ္ပိတမဿု (ဖြတ်အပ်ပြီးသော မုတ်ဆိတ်မွေး ရှိသူ)။ ပကပ္ပေတိ၊ ပကပ္ပယတိ။ သံကပ္ပေတိ၊ သံကပ္ပယတိ။ ကပ္ပေါ၊ သံကပ္ပေါ၊ ဝိကပ္ပေါ၊ ကပ္ပသမဏော စသည်တို့ ဖြစ်၏။


Tattha kappoti paricchedavasena kappiyatīti kappo. Saṅkappoti saṅkappanaṃ. Vikappoti vividhā kappanaṃ, atthassa anekantikabhāvo. Idha kappasaddassa atthuddhāro bhavati.

ထိုစကားလုံးတို့တွင် ‘ကပ္ပေါ’ ဟူသည် အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ကပ္ပ မည်၏။ ‘သံကပ္ပေါ’ ဟူသည် ကောင်းစွာကြံစည်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ဝိကပ္ပေါ’ ဟူသည် အမျိုးမျိုးကြံစည်ခြင်း ဖြစ်၏၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ အမျိုးမျိုးဖြစ်နိုင်သော သဘောတည်း။ ဤနေရာ၌ ကပ္ပသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ပြခြင်း ဖြစ်၏။


Kappasaddo [Pg.324] abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu samantabhāvo.

ကပ္ပသဒ္ဒါသည် ယုံကြည်ခြင်း၊ ဝေါဟာရ၊ ကာလ၊ ပညတ်၊ ဖြတ်ခြင်း၊ ဝိကပ္ပ၊ အကြောင်းပြချက် (လဲသ)၊ အလုံးစုံသောသဘော စသော များစွာသောအနက် ရှိ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤကပ္ပသဒ္ဒါ၏ အနက်တို့မှာ— ‘သျှင်ဂေါတမအား ဤအမှုသည် ယုံကြည်ထိုက်ပေ၏...’ စသည်တို့၌ ယုံကြည်ခြင်း (အဘိသဒ္ဒဟန) သည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်သော စီမံခြင်းဝေါဟာရ ငါးပါးဖြင့် သစ်သီးကို သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြု၏’ စသည်တို့၌ ဝေါဟာရသည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘အစဉ်အမြဲသော ကာလပတ်လုံး နေ၏’ စသည်တို့၌ ကာလသည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘ဤသို့ အရှင်ကပ္ပ...’ စသည်တို့၌ ပညတ် (အမည်) သည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ဖြတ်ပြီးသော ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ် ရှိသော...’ စသည်တို့၌ ဖြတ်တောက်ခြင်းသည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘လက်နှစ်သစ်လွန်သော ကပ္ပသည် အပ်စပ်၏’ စသည်တို့၌ ဝိကပ္ပသည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘အိပ်စက်ရန် အကြောင်းပြချက် ရှိ၏’ စသည်တို့၌ လဲသ (အကြောင်းပြချက်) သည် အနက်ဖြစ်၏။ ‘ဝေဠုဝန်တစ်ကျောင်းလုံး ကုန်စင်အောင် အရောင်တောက်ပစေလျက်’ စသည်တို့၌ အလုံးစုံသောသဘော (သမန္တဘာဝ) သည် အနက်ဖြစ်၏။


Atha vā kappasaddo saupasaggo anupasaggo ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyuvohārasamantabhāvābhisaddahana chedana viniyoga vinaya kriyā lesantara kappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo’’tiādīsu vitakke āgato. ‘‘Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā’’tiādīsu vidhāne, adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti hi attho. ‘‘Satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu paṭibhāge, satthusadisenāti ayañhi tattha attho. ‘‘Iccāyasmā kappo’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Yena [Pg.325] sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu kāle. ‘‘Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’tiādīsu paramāyumhi. Āyukappo hi idha ‘‘kappo’’ti adhippeto. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’ntiādīsu samaṇavohāre. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu samantabhāve. ‘‘Saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo’’tiādīsu abhisaddahane, saddhāyanti attho. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’tiādīsu chedane. ‘‘Evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī’’tiādīsu viniyoge. ‘‘Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’tiādīsu vinayakriyāyaṃ. ‘‘Atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’’tiādīsu lese. ‘‘Āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ca ādīsu antarakappe.

တစ်နည်းကား ကပ္ပသဒ္ဒါသည် ဥပသာရနှင့်တကွလည်းကောင်း၊ ဥပသာရမပါဘဲလည်းကောင်း ကြံစည်ခြင်း၊ စီမံခြင်း၊ တူညီခြင်း (ပုံတူ)၊ ပညတ်၊ ကာလ၊ သက်တမ်းကုန်ခြင်း၊ ဝေါဟာရ၊ အလုံးစုံသောသဘော၊ ယုံကြည်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ အသုံးချခြင်း၊ ဝိနည်းကံပြုခြင်း၊ အကြောင်းပြချက် (လဲသ)၊ အန္တရကပ်၊ တဏှာဒိဋ္ဌိ၊ အသင်္ချေကပ်၊ မဟာကပ် စသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ထိုစကားမှန်ပေ၏၊ ဤကပ္ပသဒ္ဒါသည် ‘တောထွက်ကြောင်း ကြံစည်မှု၊ မပျက်ဆီးစေရန် ကြံစည်မှု’ စသည်တို့၌ ကြံစည်ခြင်း (ဝိတက်) အနက်၌ လာ၏။ ‘သင်္ကန်း၌ ဝိကပ္ပနာပြုခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏’ စသည်တို့၌ စီမံခြင်းအနက်၌ လာ၏၊ ထူးခြားသော အစီအရင်ကို ပြုရာ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ‘မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူတော်မူသော တပည့်နှင့် အတူတကွ တိုင်ပင်ကြကုန်လျက် မသိခဲ့ကြကုန်’ စသည်တို့၌ တူညီခြင်းအနက်၌ လာ၏၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသောသူဟူသည် ထိုနေရာ၌ အနက်တည်း။ ‘ဤသို့ အရှင်ကပ္ပ...’ စသည်တို့၌ ပညတ်အနက်၌ လာ၏။ ‘အစဉ်အမြဲသော ကာလပတ်လုံး နေ၏’ စသည်တို့၌ ကာလအနက်၌ လာ၏။ ‘အာနန္ဒာ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အလိုရှိပါမူ ကပ်ပတ်လုံး သို့မဟုတ် ကပ်ထက်လွန်၍ တည်ရာ၏’ စသည်တို့၌ သက်တမ်းကုန်ခြင်းအနက်၌ လာ၏။ ဤနေရာ၌ အသက်ကပ်ကို ‘ကပ်’ ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ‘ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်သော ဝေါဟာရငါးပါးဖြင့်...’ စသည်တို့၌ သမဏဝေါဟာရ အနက်၌ လာ၏။ ‘ဝေဠုဝန်တစ်ကျောင်းလုံး ကုန်စင်အောင် အရောင်တောက်ပစေလျက်’ စသည်တို့၌ အလုံးစုံသောသဘော အနက်၌ လာ၏။ ‘သဒ္ဓါတရား၊ ယုံကြည်ခြင်း၊ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း’ စသည်တို့၌ ယုံကြည်ခြင်းအနက်၌ လာ၏၊ သဒ္ဓါတရားဟူသည် အနက်တည်း။ ‘တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ဖြတ်ပြီးသော ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ် ရှိသော’ စသည်တို့၌ ဖြတ်တောက်ခြင်း အနက်၌ လာ၏။ ‘ဤအတူသာလျှင် ဤလောကမှ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် ပြိတ္တာတို့အား ရောက်၏ (အသုံးဝင်၏)’ စသည်တို့၌ အသုံးချခြင်း (ရှေးရှုရောက်ခြင်း) အနက်၌ လာ၏။ ‘အပ်စပ်အောင် ပြုအပ်သော အခင်းဖြင့် မအပ်စပ်ဘဲ ပြုအပ်သော အခင်းကို ချုပ်စပ်အပ်သည် ဖြစ်၏’ စသည်တို့၌ ဝိနည်းကံပြုခြင်း အနက်၌ လာ၏။ ‘အိပ်စက်ရန် အကြောင်းပြချက် ရှိ၏၊ ငါအိပ်စက်အံ့’ စသည်တို့၌ လဲသ အနက်၌ လာ၏။ ‘သံဃာကို သင်းခွဲသောသူသည် အပါယ်၌ ကျ၏၊ ငရဲ၌ တည်၏၊ ကပ်ပတ်လုံး ငရဲ၌ ကျက်ရ၏’ စသည်တို့၌ အန္တရကပ် အနက်၌ လာ၏။


‘‘Na kappayanti na purakkharonti,Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo,Pāraṅgato na ca pacceti tādī’’ti

‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မစီမံကြကုန်၊ ရှေ့သွားမပြုကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် တရားတို့ကိုလည်း လက်ခံခြင်း (စွဲလမ်းခြင်း) မရှိကြကုန်။ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးပြီးသော ရဟန္တာဗြာဟ္မဏသည် သီလအကျင့်ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သည်မဟုတ်၊ (နိဗ္ဗာန်ကမ်းတစ်ဖက်သို့) ရောက်ပြီးသော ထိုသို့သောသူသည် တစ်ဖန်ပြန်၍ မလာတော့ပေ။’


Ādīsu taṇhādiṭṭhīsu. Tathā hi vuttaṃ niddese ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo’’ti. ‘‘Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe’’tiādīsu asaṅkhyeyyakappe[Pg.326]. ‘‘Cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu mahākappe. Iccevaṃ –

စသည်တို့၌ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ နိဒ္ဒေသကျမ်း၌ ‘ကပ္ပဟူသည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် တဏှာကပ်၊ ဒိဋ္ဌိကပ် ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘အဆပေါင်းများစွာသော သံဝဋ္ဋကပ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အဆပေါင်းများစွာသော ဝိဝဋ္ဋကပ်တို့ကိုလည်းကောင်း...’ စသည်တို့၌ အသင်္ချေကပ်အနက်၌ လာ၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ ကပ်၏ အသင်္ချေယျတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း...’ စသည်တို့၌ မဟာကပ်အနက်၌ လာ၏။ ဤသို့လျှင်—


Vitakke ca vidhāne ca, paṭibhāge tatheva ca;

Paññattiyaṃ tathā kāle, paramāyumhi ca chedane.

ကြံစည်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ စီမံခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ တူညီခြင်း (ပုံတူ) ၌လည်းကောင်း၊ ပညတ်၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ကာလ၌လည်းကောင်း၊ သက်တမ်းကုန်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊


Samantabhāve vohāre, abhisaddahanepi ca;

Viniyoge ca vinaya-kriyāyaṃ lesakepi ca.

အလုံးစုံသောသဘော၌လည်းကောင်း၊ ဝေါဟာရ၌လည်းကောင်း၊ ယုံကြည်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အသုံးချခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းကံပြုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြချက် (လဲသ) ၌လည်းကောင်း၊


Vikappantarakappesu, taṇhādiṭṭhisvasaṅkhaye;

Kappe ca evamādīsu, kappasaddo pavattati.

ဝိကပ္ပနှင့် အန္တရကပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ အသင်္ချေကပ်၊ မဟာကပ် စသည်တို့၌လည်းကောင်း ကပ္ပသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Kapi gatiyaṃ. Kampeti, kampayati, gacchatīti attho. Imāni calanatthe pavattahetukatturūpasadisāni bhavanti. Calanatthe hi ‘‘kampa kampane’’ti dhātuyā ‘‘kampatī’’ti akammakasuddhakatturūpaṃ. ‘‘Kampetī’’tiādīni sakammakāni hetukatturūpāni ‘‘idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamā’’ti akammakāya dhātuyā sakammakarūpadassanato.

Kapi-ဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကမ္ပေတိ၊ ကမ္ပယတိ၊ သွား၏ဟူသည် အနက်တည်း။ ဤပုံစံတို့သည် လှုပ်ရှားခြင်းအနက်၌ဖြစ်သော ဟေတုကတ္တုရုပ်နှင့် တူညီကြကုန်၏။ လှုပ်ရှားခြင်းအနက်၌ ‘ကမ္ပ ကမ္ပနေ’ ဟူသော ဓာတ်ဖြင့် ‘ကမ္ပတိ’ ဟူသည် အကမ္မက သုဒ္ဓကတ္တုရုပ် ဖြစ်၏။ ‘ကမ္ပေတိ’ စသည်တို့သည် သကမ္မက ဟေတုကတ္တုရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ‘ဤဒုတိယမြောက် မြှားသည်လည်း ငါ၏နှလုံးကို တုန်လှုပ်စေ၏’ ဟူသော သကမ္မကဖြစ်သော ဓာတ်ဖြင့် သကမ္မကရုပ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။


Khapi khantiyaṃ. Khampeti, khampayati.

Khapi-ဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခမ္ပေတိ၊ ခမ္ပယတိ။


Thūpa samussaye. Samussayo āroho ubbedho. Thūpeti, thūpayati. Thūpo, thūpikā.

Thūpa-ဓာတ်သည် မြင့်မောက်ခြင်း (စုပုံခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သမုဿယဟူသည် အမြင့် (ထောင်မတ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ သူပေတိ၊ သူပယတိ။ သူပေါ၊ သူပိကာ။


Tapa khaye. Tapeti, tapayati.

Tapa-ဓာတ်သည် ကုန်ဆုံးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တပေတိ၊ တပယတိ။


Upa pajjane. Upeti, upayati.

Upa-ဓာတ်သည် ရောက်ခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥပေတိ၊ ဥပယတိ။


Capa kakkane. Capeti, capayati.

Capa-ဓာတ်သည် မခန့်မညားပြုခြင်း (သို့မဟုတ်) ဟစ်ကြော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ စပေတိ၊ စပယတိ။


Suppa māne. Suppeti, suppayati.

Suppa-ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်း (သို့မဟုတ်) ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သုပ္ပေတိ၊ သုပ္ပယတိ။


Ḍapa ḍipa saṅghāte. Ḍāpeti. Ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati.

Ḍapa-ဓာတ်၊ Ḍipa-ဓာတ်တို့သည် ပေါင်းစည်းခြင်း (စုဝေးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒါပေတိ၊ ဒါပယတိ။ ဒေပေတိ၊ ဒေပယတိ။


Kapa [Pg.327] avakampane. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇoti karuṇāyitabbo. Aññattha pana ‘‘kappatī’’ti rūpaṃ vadanti.

Kapa-ဓာတ်သည် အောက်သို့ တုန်လှုပ်ခြင်း (နှိမ့်ချခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကပေတိ၊ ကပယတိ။ ကပဏော။ ကပဏောဟူသည် သနားစရာကောင်းသောသူ (ဆင်းရဲသား) ဖြစ်၏။ အခြားကျမ်းဂန်၌မူကား ‘ကပ္ပတိ’ ဟူ၍ ရုပ်ကို ဆိုကြကုန်၏။


Gupa kupa dhūpa bhāsāyaṃ. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati.

Gupa-ဓာတ်၊ Kupa-ဓာတ်၊ Dhūpa-ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်း (သို့မဟုတ်) ထိန်လင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂေါပေတိ၊ ဂေါပယတိ။ ကောပေတိ၊ ကောပယတိ။ ဓူပေတိ၊ ဓူပယတိ။


Kipa dubballe. Kipeti, kipayati.

Kipa-ဓာတ်သည် အားနည်းခြင်း (မစွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ကိပေတိ၊ ကိပယတိ။


Khepa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ, khepeti, khepayati.

Khepa-ဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း (သို့မဟုတ် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်ပြုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေရဏဟူသည် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်အောင် ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ခေပေတိ၊ ခေပယတိ။


Tapa pīṇane. Tapeti, tapayati.

Tapa-ဓာတ်သည် နှစ်သက်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တပေတိ၊ တပယတိ။


Āpu lambane. Āpeti, āpayati. Āpo.

Āpu-ဓာတ်သည် ဆွဲဆန့်ခြင်း (တွဲလွဲဆွဲခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အာပေတိ၊ အာပယတိ။ အာပေါ။


Tapa dāhe. Tapeti, tapayati. Tapo, tāpo. Ātāpo, santāpo. Kārite – tāpeti, tāpayati. Tattha tapoti akusalānaṃ tāpanaṭṭhena tapo, sīlaṃ.

Tapa-ဓာတ်သည် ပူလောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Tapeti, tapayati။ Tapo, tāpo, ātāpo, santāpo။ ကာရိုက်အနက်၌- tāpeti, tāpayati။ ထိုပုဒ်တို့တွင် Tapo ဟူသည် အကုသိုလ်တို့ကို ပူပန်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် သီလကို ခေါ်သည်။


Opathapa thapane. Opeti, opayati. Na tesaṃ koṭṭhe openti. Thapeti, thapayati. Thapito. Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti. Voṭṭhabbanaṃ.

Opa-ဓာတ်၊ thapa-ဓာတ်တို့သည် ထားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Opeti, opayati။ Na tesaṃ koṭṭhe openti။ Thapeti, thapayati, thapito။ Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti။ Voṭṭhabbanaṃ။


Ettha ca ‘‘vi ava thapeti, vi ava thapana’’nti chedo. Ettha purime saralopo thassa ṭhattaṃ visadisabhāvena dvittañca. Pacchime pana saralopo, avassa okārattaṃ, thassa ṭhattaṃ, passa vattaṃ, vassa dvittaṃ, vakāradvayassa ca bakāradvayaṃ bhavati. Voṭṭhabbananti ca byavatthāpakacittassa nāmaṃ. Nakāralope ‘‘voṭṭhabba’’nti aparampi rūpaṃ bhavati.

ဤပုဒ်၌လည်း “vi ava thapeti, vi ava thapana” ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေ့ပုဒ်၌ သရကျေခြင်း၊ th-ကို ṭ-ပြုခြင်း၊ မတူညီသောသဘောဖြင့် နှစ်လုံးဆင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ နောက်ပုဒ်၌မူ သရကျေခြင်း၊ av-ကို o-ပြုခြင်း၊ th-ကို ṭ-ပြုခြင်း၊ p-ကို v-ပြုခြင်း၊ v-ကို နှစ်လုံးဆင့်ခြင်း၊ v-နှစ်လုံးကို b-နှစ်လုံး ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Voṭṭhabbana ဟူသည်မှာလည်း ဆုံးဖြတ်တတ်သောစိတ် (ဝုဋ္ဌောစိတ်) ၏ အမည်တည်း။ n-အက္ခရာ ကျေသောအခါ “voṭṭhabba” ဟူ၍ အခြားသော ရူပသိဒ္ဓိလည်း ဖြစ်၏။


Māpa māpane. Paṇṇasālaṃ māpeti, māpayati. Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā.

Māpa-ဓာတ်သည် ဖန်ဆင်းခြင်း (ဆောက်လုပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Paṇṇasālaṃ māpeti, māpayati။ Yo pāṇamatimāpeti၊ paṇṇasālā sumāpitā။


Yapa yāpane. Yāpanaṃ pavattanaṃ. Tena so tattha yāpeti. Yāpayati. Yāpanā.

Yapa-ဓာတ်သည် မျှတခြင်း (ဖြစ်စေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Yāpana ဟူသည် ဖြစ်စေခြင်းတည်း။ Tena so tattha yāpeti, yāpayati, yāpanā။


Tattha [Pg.328] yāpetīti idaṃ yādhātussa payogatte sati kāritapadaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘uyyāpenti nāmā’’ti pāḷi dissati.

ထိုပုဒ်တို့တွင် yāpeti ဟူသော ဤပုဒ်သည် yā-ဓာတ်၏ သုံးစွဲအပ်သော အဖြစ်ရှိသော် ကာရိုက်ပုဒ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် “uyyāpenti nāmā” ဟူ၍ ပါဠိတော် တွေ့ရ၏။


Pakārantadhāturūpāni.

p-အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိများ ပြီး၏။


Phakārantādhāturūpāni appasiddhāni.

ph-အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များကို မတွေ့ရပေ။


Bakārantadhātu

b-အဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Samba sambandhe. Sambandho daḷhabandhanaṃ. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ.

Samba-ဓာတ်သည် ဖွဲ့စပ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sambandha ဟူသည် မြဲမြံစွာ ဖွဲ့နှောင်ခြင်းတည်း။ Sambeti, sambayati, sambalaṃ။


Sabi maṇḍale. Maṇḍalaṃ parimaṇḍalatā. Rūpaṃ tādisameva.

Sabi-ဓာတ်သည် ဝန်းဝိုင်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Maṇḍala ဟူသည် ဝန်းဝိုင်းသော အဖြစ်တည်း။ ရုပ်သည် ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်၏။


Kubi acchādane. Kumbeti, kumbayati.

Kubi-ဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kumbeti, kumbayati။


Lubi dubi addane. Addanaṃ hiṃsā. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati.

Lubi-ဓာတ်၊ dubi-ဓာတ်တို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Addana ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းတည်း။ Lumbeti, lumbayati၊ dumbeti, dumbayati။


Pubba niketane. Niketanaṃ nivāso. Pubbeti, pubbayati.

Pubba-ဓာတ်သည် နေရာ၌ နေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Niketana ဟူသည် နေအိမ် (နေရာ) တည်း။ Pubbeti, pubbayati။


Gabba māne. Māno ahaṃkāro. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Tattha gabbatīti na saṅkucati.

Gabba-ဓာတ်သည် ထောင်လွှားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Māna ဟူသည် ငါဟူသော အောက်မေ့မှု (ထောင်လွှားမှု) တည်း။ Gabbeti, gabbayati။ Gabbanaṃ, gabbito။ ထိုပုဒ်တို့တွင် Gabbatī ဟူသည် မတွန့်ဆုတ် (ရဲရင့်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။


Bakārantadhāturūpāni.

b-အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိများ ပြီး၏။


Bhakārantadhātu

bh-အဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Bhū pattiyaṃ. Patti pāpanaṃ. Sakammikā dhātu. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto.

Bhū-ဓာတ်သည် ရောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Patti ဟူသည် ရောက်ခြင်းတည်း။ ၎င်းသည် သကမ္မကဓာတ် ဖြစ်၏။ Bhāveti, bhāvayati, pabhāveti, pabhāvayati။ Itthambhūto၊ cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto။


Tattha [Pg.329] bhāvetīti puriso gacchantaṃ purisamanugacchanto pāpuṇātīti attho. Esa nayo sesakriyāpadesupi. Ettha ca ‘‘bhāvetī’’tiādīni yattha sace ‘‘bhū sattāya’’nti dhātuyā rūpāni honti, tattha hetukatturūpāni nāma honti. ‘‘Bhāveti kusalaṃ dhamma’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Bhāvetīti hi vaḍḍhetīti attho. Idha pana suddhakatturūpattā pāpuṇātīti attho. Itthambhūtoti imaṃ pakāraṃ bhūto patto. ‘‘Cakkhubhūto’’tiādīni pana ‘‘bhū sattāyaṃ, bhū pattiya’’nti dvigaṇikānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena aṭṭhakathāṭīkānayanissitaṃ atthaṃ pakāsayissāma āgamikānaṃ kosallatthāya. Tattha cakkhubhūtoti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanato dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtotipi cakkhubhūto. Paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto, asādhāraṇaṃ vā ñāṇaṃ bhūto pattoti ñāṇabhūto, aviparītasabhāvaṭṭhena, pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Bodhipakkhiyadhammehi vā uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ bhūto pattoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā brahmaṃ vuccati maggo tena uppannattā lokassa ca taduppādanattā, tañca sayambhūñāṇena bhūto pattoti brahmabhūto. Evaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena vutto attho veditabbo.

ထိုပုဒ်တို့တွင် Bhāveti ဟူသည် ယောက်ျားသည် သွားနေသော ယောက်ျားနောက်သို့ လိုက်၍ မှီရာသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ရောက်၏ဟူသော အနက်ရ၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ကြိယာပုဒ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း “bhāveti” စသည်တို့သည် အကယ်၍ “bhū sattāyaံ” ဟူသော ဓာတ်၏ ရုပ်များဖြစ်ပါက၊ ထိုရုပ်များသည် ကာရိုက်ရုပ်များ မည်ကုန်၏။ “Bhāveti kusalaṃ dhammaṃ” စသည်တို့သည် ဤ၌ သာဓကပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား Bhāveti ဟူသည် ပွားများစေ၏ (တိုးပွားစေ၏) ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌မူ ကာရိုက်ရုပ်ဖြစ်သောကြောင့် ရောက်၏ဟု အနက်ရ၏။ Itthambhūto ဟူသည် ဤသို့သော အခြင်းအရာသို့ ရောက်သောသူတည်း။ “Cakkhubhūto” စသည်တို့ကိုမူ “bhū sattāyaံ၊ bhū pattiyaံ” ဟု ဂိုဏ်းနှစ်ခုဝင် ဓာတ်နှစ်ပါးတို့၏အစွမ်းဖြင့် အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာတို့၏ နည်းကိုမှီ၍ ကျမ်းစာတတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သိမြင်လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ အနက်ကို ပြပါအံ့။ ထိုပုဒ်တို့တွင် Cakkhubhūto ဟူသည် မျက်စိသည် သတ္တဝါတို့အား မြင်ခြင်းအကျိုးငှာ ဆောင်ယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လောကအား ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် မြင်ခြင်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တတ်သော အနက်ဖြင့် စက္ခုသဖွယ်ဖြစ်တော်မူသော အရှင်မည်၏။ သို့မဟုတ် မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်လည်း Cakkhubhūto မည်၏။ သို့မဟုတ် ပညာမျက်စိနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်ဖြစ်၍ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ပညာမျက်စိသို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူသောကြောင့် Cakkhubhūto မည်၏။ သိစေတတ်သော အနက်ဖြင့် Ñāṇabhūto မည်၏၊ သို့မဟုတ် အာသာဓာရဏဉာဏ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူသောကြောင့် Ñāṇabhūto မည်၏။ မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယတ္တိတရားကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသားဖြင့် ကြံစည်၍ နှုတ်ဖြင့် မြွက်ဟအပ်သော တရားကိုယ် ဖြစ်သောကြောင့် Dhammabhūto မည်၏။ သို့မဟုတ် ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကအား ထိုတရားကို ဖြစ်စေတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော တရားတော်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူသောကြောင့် Dhammabhūto မည်၏။ မြတ်သော အနက်ကြောင့် Brahmabhūto မည်၏။ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မဟူသည် မဂ်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုမဂ်တရားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကအား ထိုမဂ်တရားကို ဖြစ်စေတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်တရားသို့ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ဆိုက်ရောက်တော်မူသောကြောင့် Brahmabhūto မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဓာတ်နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို သိအပ်၏။


Aparāni cettha nidassanapadāni veditabbāni. ‘‘Tātā mayaṃ mahallakā suddhodanamahārājaputtaṃ buddhabhūtaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti ca ‘‘atha [Pg.330] kho therā bhikkhū āyasmantaṃ revataṃ sahajātiyaṃ sambhāviṃsū’’ti cāti. Aññānipi panettha ‘‘manussabhūto, devabhūto’’tiādīni yojetabbāni. Tathā hi saṃsāramocakapetavatthu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manussabhūtātimanussesu jātā, manussabhāvaṃ vā pattā’’ti attho saṃvaṇṇito.

ဤ၌ အခြားသော သာဓကပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ “ချစ်သားတို့... ငါတို့သည် အိုမင်းရင့်ရော်ကြပြီ၊ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး၏ သားတော် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော အရှင်ကို ဆည်းကပ်ခွင့် ရကြလိမ့်မည်လော သို့မဟုတ် မရကြလော့မသိ၊ သင်တို့မူကား ထိုဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုကြကုန်လော့” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုအခါ မထေရ်မြတ်ရဟန်းတို့သည် အရှင်ရေဝတကို သဟဇာတိတိုင်း၌ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏” ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ အခြားသော “manussabhūto, devabhūto” စသည်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သံသာရမောစကပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ၌ “manussabhūtā ဟူသည် လူတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော” ဟု အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။


Bhū avakampane. Ayampi sakammako. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū.

Bhū-ဓာတ်သည် ကရုဏာသက်ခြင်း (သနားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည်လည်း သကမ္မကဓာတ် ဖြစ်၏။ Bhāveti, bhāvayati။ Manobhāvanīyā bhikkhū။


Ettha ca bhāvetīti anukampati puttaṃ vā bhātaraṃ vā yaṃkiñci. Manobhāvanīyāti ‘‘dīghāyukā hontu bhadantā arogā abyāpajjā’’ti evamādinā bhāvetabbā anukampitabbāti manobhāvanīyā. Aññattha pana manobhāvanīyāti manovaḍḍhanakāti attho. Yesu hi diṭṭhesu mano vaḍḍhati, ‘‘te manobhāvanīyā’’ti vuccanti.

ဤ၌လည်း Bhāveti ဟူသည် သားကိုလည်းကောင်း၊ ညီအစ်ကိုကိုလည်းကောင်း တစ်ဦးတစ်ယောက်ကို သနားကရုဏာသက်၏ဟု အနက်ရ၏။ Manobhāvanīyā ဟူသည် “အရှင်မြတ်တို့ သက်တော်ရှည်ပါစေ၊ ဘေးရန်ကင်းပါစေ၊ ဆင်းရဲကင်းပါစေ” စသည်ဖြင့် ပွားများအပ်သော၊ သနားကရုဏာသက်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ခေါ်သည်။ တစ်ပါးသော နေရာ၌မူ Manobhāvanīyā ဟူသည် စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်သောသူတို့ဟု အနက်ရ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို တွေ့မြင်ရသော် စိတ်သည် တိုးပွား၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို “manobhāvanīya” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။


Labha ābhaṇḍane. Labheti, labhayati.

Labha-ဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Labheti, labhayati။


Jabhi nāsane. Jambheti, jambhayati.

Jabhi-ဓာတ်သည် ပျက်စီးစေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Jambheti, jambhayati။


Lābha pesane. Lābheti, lābhayati. ‘‘Labha lābheti dhātussa rūpāni ce, kāritarūpāni bhavanti.

Lābha-ဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Lābheti, lābhayati။ “Labha, lābha” ဟူသော ဓာတ်တို့၏ ရုပ်များဖြစ်ပါက ကာရိုက်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Dabhī bhaye. Īkārantāyaṃ dhātu, tena saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Dabheti, dabhayati.

Dabhī-ဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဤ-ကာရန်ရှိသော ဓာတ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဂ္ဂဟိတ်လာသော ရုပ်များ မဖြစ်ကုန်။ Dabheti, dabhayati။


Dūbha santhambhe. Dūbheti, dūbhayati.

Dūbha-ဓာတ်သည် ခိုင်ခံ့စေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Dūbheti, dūbhayati။


Vambha viddhaṃsane. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti.

Vambha-ဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်း (ကဲ့ရဲ့ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vambheti, vambhayati။ Vambhanā။ ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့သည် ရဟန်းကို ကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏။


Bhakārantadhāturūpāni.

bh-အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ ရူပသိဒ္ဓိများ ပြီး၏။


Makārantadhātu

m-အဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Ātena [Pg.331] camu dhovane. Āpubbo camudhātu dhovane vattati. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī.

Ā-ရှေ့ရစ်ရှိသော Camu-ဓာတ်သည် ဆေးကြောခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Ācameti, ācamayati။ Ācamanakumbhī။


Ettha pana ‘‘tato hi so ācamayitvā licchavī, therassa datvā yugāni aṭṭhā’’ti appasakkārapetavatthupāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha ācamayitvāti hatthapādadhovanapubbakaṃ mukhaṃ vikkhāletvā. Ayaṃ pana dhātu bhūvādigaṇikatte ‘‘camatī’’ti bhakkhanatthaṃ gahetvā tiṭṭhati.

ဤ၌မူ “ထို့နောက် ထိုလိစ္ဆဝီမင်းသည် ကိုယ်လက်ဆေးကြော၍ မထေရ်မြတ်အား ဝတ်လဲတော်အစုံတို့ကို လှူဒါန်းပြီး ရပ်နေ၏” ဟူသော အပ္ပသက္ကာရပေတဝတ္ထုပါဠိတော်သည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ Ācamayitvā ဟူသည် လက်ခြေတို့ကို ဆေးကြောခြင်း ရှေ့သွားရှိသည်ဖြစ်၍ မျက်နှာသစ်ခြင်းတည်း။ ဤဓာတ်သည်ကား ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောအခါ “camati” ဟူ၍ စားခြင်းအနက်ကို ယူ၍ တည်၏။


Kamu icchākantīsu. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno,kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā.

ကမု-ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကာမေတိ၊ ကာမယတိ။ ကာမော၊ ကန္တိ၊ နိကန္တိ၊ ကာမနာ၊ ကာမယမာနော၊ ကာမေန္တော၊ အဘိက္ကန္တံ။ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ။


Ettha ca kāmoti rūpādivisayaṃ kāmetīti kāmo. Kāmiyatīti vā kāmo, kilesakāmavatthukāmavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Kileso hi tebhūmakavaṭṭasaṅkhātañca vatthu ‘‘kāmo’’ti vuccati. Māropi vā devaputto ‘‘kāmo’’ti vuccati. So hi accantakaṇhadhammasamaṅgitāya papañcasamatikkantepi buddhapaccekabuddhabuddhasāvake attano vase ṭhapetuṃ kāmetīti ‘‘kāmo’’ti vuccati.

ဤ၌ “ကာမော” ဟူသည် - ရူပါရုံစသော အာရုံကို လိုလားနှစ်သက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကာမော” မည်၏။ သို့မဟုတ် လိုလားအပ်နှစ်သက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကာမော” မည်၏။ ထိုစကားကို ကိလေသာကာမ၊ ဝတ္ထုကာမတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ကိလေသာတရားနှင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝဋ်ဆင်းရဲဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုကိုလည်း “ကာမ” ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် မာရ်နတ်သားကိုလည်း “ကာမော” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမာရ်နတ်သားသည် အလွန်အမင်းမည်းညစ်သောတရားရှိသည်ဖြစ်၍ ပပဉ္စတရားတို့ကို လွန်မြောက်တော်မူပြီးကုန်သော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားသာဝကတို့ကိုပင် မိမိ၏အလိုသို့ လိုက်စေခြင်းငှါ (မိမိလက်အောက်သို့ ရောက်စေခြင်းငှါ) အလိုရှိတတ်သောကြောင့် “ကာမော” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Vuttañcetaṃ porāṇakaviracanāyaṃ –

ဤစကားကို ရှေးဟောင်းသီကုံးမှု (ပေါရာဏကဗျာ) ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Vande vandehamassatthaṃ, yattha santajjito jito;

Kāmo kāmoghatiṇṇena, buddhena vasatā satā’’ti;

“ကာမောဃ (ကာမရေယဉ်) ကို ဖြတ်ကူးတော်မူပြီး၍ သတိနှင့်ပြည့်စုံစွာ နေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မာရ်နတ် (ကာမ) ကို ခြိမ်းခြောက်လာစဉ် အောင်တော်မူရာဖြစ်သော ထိုညောင်ဗုဒ္ဓဟေပင်ကို ငါသည် ရှိခိုးပါ၏၊ ရှိခိုးပါ၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။


Imāni panassa nāmāni –

ဤသည်တို့ကား ထိုမာရ်နတ်၏ အမည်နာမတို့တည်း -


Kāmo namuci kaṇho ca, vasavattī pajāpati;

Pamattabandhu madano, pāpimā dammakopi ca;

Kandappo ca ratipati, māro ca kusumāyudho;

ကာမ၊ နမုစိ၊ ကဏှ၊ ဝသဝတ္တီ၊ ပဇာပတိ၊ ပမတ္တဗန္ဓု၊ မဒန၊ ပါပိမာ၊ ဒမ္မက၊ ကန္ဒပ္ပ၊ ရတိပတိ၊ မာရ၊ ကုသုမာယုဓ တို့တည်း။


Aññe [Pg.332] aññānipi vadanti. Tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattāriyeva nāmāni āgatāni.

အခြားသောဆရာတို့သည် အခြားသောအမည်တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသေး၏။ ထိုအမည်တို့သည် သာသနာတော်နှင့် မလျော်ညီကုန်သောကြောင့် ဤ၌ မပြအပ်ကုန်။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူ “မာရ၊ နမုစိ၊ ကဏှ၊ ပမတ္တဗန္ဓု” ဟူ၍ အမည်လေးမျိုးတို့သာ လာရှိကုန်၏။


Idāni abhikkantasaddassa bhūvādigaṇe ‘‘kamu padavikkhepe’’ti vohārasīsena vuttassa kamudhātussa vasena idha ca ‘‘kamu icchākantīsū’’ti vuttassa kamudhātussa vasena atthuddhāraṃ kathayāma. Abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu sundare.

ယခုအခါ အဘိက္ကန္တ-သဒ္ဒါ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ “ကမု ပဒဝိက္ခေပေ” ဟူ၍ ဝေါဟာရအဦးအဖျားအားဖြင့် ဆိုအပ်သော ကမုဓာတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤ၌ “ကမု ဣစ္ဆာကန္တီသု” ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ကမုဓာတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုပါအံ့။ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒါသည် ကုန်ခြင်း (ခယ)၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း (သုန္ဒရ)၊ အဆင်းလှခြင်း (အဘိရူပ)၊ လွန်စွာဝမ်းမြောက်ခြင်း (အဗ္ဘနုမောဒန) တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ “အဘိက္ကန္တာ ဘန္တေ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော၊ စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော” စသည်တို့၌ ကုန်ခြင်း (ခယ) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ “အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စ” စသည်တို့၌ ကောင်းမြတ်ခြင်း (သုန္ဒရ) အနက်၌ ထင်ရှား၏။


‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti

“အဘယ်သူသည် တန်ခိုးအရရှိန်အဝါဖြင့် တောက်ပလျက်၊ အလွန်လှပသော အဆင်း (အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏ) ဖြင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေလျက် ငါ၏ခြေတို့ကို ရှိခိုးဘိသနည်း” ဟု (ဆိုအပ်သော)။


Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bhante’’tiādīsu abbhanumodane. Iccevaṃ –

စသည်တို့၌ အဆင်းလှခြင်း (အဘိရူပ) အနက်၌၎င်း၊ “အဘိက္ကန္တံ ဘန္တေ” စသည်တို့၌ လွန်စွာဝမ်းမြောက်ခြင်း (အဗ္ဘနုမောဒန) အနက်၌၎င်း ထင်ရှား၏။ ဤသို့လျှင် -


Khayasmiṃ sundare ceva, atho abbhanumodane;

Abhirūpe abhikkanta-saddo dissati sāsane.

“သာသနာတော်၌ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒါကို ကုန်ခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်ခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ လွန်စွာဝမ်းမြောက်ခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ အဆင်းလှခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း တွေ့မြင်အပ်၏။”


Thoma silāghāyaṃ. Silāghā pasaṃsā. Thometi, thomayati. Thomito, thomanā.

ထောမ-ဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (silāghā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိလာဃာသည် ချီးမွမ်းခြင်း (pasaṃsā) မည်၏။ ထောမေတိ၊ ထောမယတိ။ ထောမိတော၊ ထောမနာ။


Yama aparivesane. Yameti, yamayati. Yamo.

ယမ-ဓာတ်သည် ခြံရံမှုမရှိခြင်း (သို့မဟုတ် ထိန်းသိမ်းခြင်း - aparivesana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယမေတိ၊ ယမယတိ။ ယမော။


Sama [Pg.333] vitakke. Sāmeti, sāmayati. Samā. Nisāmeti, nisāmayati. Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati. Paṭisāmanaṃ.

သမ-ဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း (vitakka) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သာမေတိ၊ သာမယတိ။ သမာ။ နိသာမေတိ၊ နိသာမယတိ။ နိသာမနံ။ ပဋိသာမေတိ၊ ပဋိသာမယတိ။ ပဋိသာမနံ။


Tattha samāti saṃvaccharo, so ‘‘samā’’ti itthiliṅgavasena vuccati. ‘‘Yo yajetha sataṃ sama’’nti ettha hi samāsaddo itthiliṅgo, upayogavasena pana ‘‘sama’’nti vutto.

ထိုအရာတို့၌ သမာ ဟူသည် နှစ် (သံဝစ္ဆရ) ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ကို “သမာ” ဟု ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ “ယော ယဇေထ သတံ သမံ” ဟူသော ဤ၌ သမာ-သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော်လည်း ဥပယောဂဝိဘတ်၏အစွမ်းဖြင့် “သမံ” ဟု ဆိုအပ်၏။


Imāni saṃvaccharassa nāmāni ‘‘saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso’’tiādīni bhavanti. Nisāmetīti vitakketi upadhāreti. Ettha hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nisāmehīti vitakkehi upadhārehīti attho. Paṭisāmetīti bhaṇḍaṃ guttaṭṭhāne nikkhipati.

“သံဝစ္ဆရော၊ ဝစ္ဆရော၊ သမာ၊ ဟာယနော၊ သရဒေါ၊ ဝဿော” စသည်တို့သည် နှစ်၏ အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။ နိသာမေတိ ဟူသည် ကြံစည်၏၊ စိစစ်ဆင်ခြင်၏။ ဤ၌ “ဣင်္ဃ မဒ္ဒိ နိသာမေဟိ၊ နိဂ္ဃေါသော ယာဒိသော ဝနေ” ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ နိသာမေဟိ ဟူသည် ကြံစည်လော့၊ ဆင်ခြင်လော့ဟု အနက်ရ၏။ ပဋိသာမေတိ ဟူသည် အိုးခွက်အသုံးအဆောင်ကို လုံခြုံသောအရပ်၌ သိမ်းဆည်းထား၏။


Sama ālocane. Ālocanaṃ pekkhanaṃ. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ.

သမ-ဓာတ်သည် ကြည့်ရှုခြင်း (ālocana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အာလောစနသည် ကြည့်ရှုခြင်း (pekkhana) မည်၏။ သာမေတိ၊ သာမယတိ။ နိသာမနံ။


Ettha pana nisāmetīti pekkhati oloketi. Tathā hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, cittaṃ rūpaṃva dissatī’’ti pāḷi dissati. Tattha hi nisāmehīti olokehīti attho. Dhātūnamatthātisayena yogoti vacanato pana upasaggayogato vā savanepi ayaṃ vattati. Tathā hi ‘‘tato kaṇhājināyāpi, nisāmehi rathesabhā’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tattha nisāmehīti suṇohīti attho.

ဤ၌မူ နိသာမေတိ ဟူသည် ကြည့်ရှု၏၊ ဖူးမြော်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း “ဣင်္ဃ မဒ္ဒိ နိသာမေဟိ၊ စိတ္တံ ရူပံဝ ဒိဿတိ” ဟူသော ပါဠိသည် ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုပါဠိ၌ နိသာမေဟိ ဟူသည် ကြည့်ရှုလော့ဟု အနက်ရ၏။ သို့ရာတွင် “ဓာတူးနမတ္ထာတိသယေန ယောဂေါ” ဟူသော ဝစနအရသော်လည်းကောင်း၊ ဥပသရဂ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဤဓာတ်သည် ကြားနာခြင်း (သဝန) အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း “တတော ကဏှာဇိနာယာပိ၊ နိသာမေဟိ ရထေသဘာ” စသော ပါဠိတို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏။ ထိုပါဠိ၌ နိသာမေဟိ ဟူသည် နာခံလော့ (နားထောင်လော့) ဟု အနက်ရ၏။


Ama roge. Ameti, amayati. Andho. Bilaṅkapādo andhanakho.

အမ-ဓာတ်သည် ကျန်းမာရေးမကောင်းခြင်း/နာဖျားခြင်း (roga) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အမေတိ၊ အမယတိ။ အန္ဓော။ ဗိလင်္ကပါဒေါ၊ အန္ဓနခေါ။


Tattha andhoti naṭṭhanayano vuccati. Andhanakhoti pūtinakho. Ubhayathāpi sarogattaṃ sūcitaṃ.

ထိုအရာတို့၌ အန္ဓ ဟူသည် မျက်စိကွယ်သောသူကို ဆို၏။ အန္ဓနခ ဟူသည် ပုပ်ဆိုးသော လက်သည်းခြေသည်းရှိသူ ဖြစ်၏။ နှစ်ခုလုံး၌ ရောဂါရှိသည်၏အဖြစ်ကို ညွှန်ပြအပ်၏။


Bhāma [Pg.334] kodhe. Bhāmeti, bhāmayati.

ဘာမ-ဓာတ်သည် အမျက်ထွက်ခြင်း (kodha) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘာမေတိ၊ ဘာမယတိ။


Goma upalepane. Gometi, gomayati.

ဂေါမ-ဓာတ်သည် လိမ်းကျံခြင်း (upalepana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂေါမေတိ၊ ဂေါမယတိ။


Sāma svāntane āmantane. Svāntanaṃ sāmappayogo. Āmantanaṃ avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Sāmeti, sāmayati.

သာမ-ဓာတ်သည် ဖျောင်းဖျခြင်း (svāntana)၊ ခေါ်ယူခြင်း (āmantana) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သွာန္တနသည် ချိုသာစွာဖျောင်းဖျခြင်း (သာမပယောဂ) မည်၏။ အာမန္တနသည် ခေါ်ခြင်း၊ ဟစ်အော်ခေါ်ယူခြင်း (အဝှါယန၊ ပက္ကောသန) မည်၏။ သာမေတိ၊ သာမယတိ။


Saṅgāma yuddhe. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dve rājāno saṅgāmesuṃ. Saṅgāmo. Āto gamu īsamadhivāsane. Āgameti, āgamayati, kāmāvacaradhamme nissāya rūpārūpadhammo samudāgameti, samudāgamayati. Upāsako dhammasavanantarāyaṃ anicchanto ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Samudāgamanaṃ, āgamanaṃ. Āgamento, āgamayamāno.

သင်္ဂါမ-ဓာတ်သည် စစ်တိုက်ခြင်း (yuddha) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သင်္ဂါမေတိ၊ သင်္ဂါမယတိ။ ဒွေ ရာဇာနော သင်္ဂါမေသုံ (မင်းနှစ်ပါးတို့သည် စစ်ထိုးကြကုန်ပြီ)။ သင်္ဂါမော။ အာ-ဥပသရဂ်ရှေ့ရှိသော ဂမု-ဓာတ်သည် အနည်းငယ်သည်းခံခြင်း (စောင့်ဆိုင်းခြင်း - īsamadhivāsane) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အာဂမေတိ၊ အာဂမယတိ။ ကာမဝစရတရားတို့ကို အမှီပြု၍ ရူပတရား အရူပတရားသည် ဖြစ်ပွားစေ၏ - သမုဒါဂမေတိ၊ သမုဒါဂမယတိ။ ဥပါသကာသည် တရားနာခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို မလိုလားသဖြင့် “စောင့်ဆိုင်းကြပါဦး၊ စောင့်ဆိုင်းကြပါဦး” (အာဂမေထ အာဂမေထ) ဟု ဆို၏။ သမုဒါဂမနံ၊ အာဂမနံ။ အာဂမေန္တော၊ အာဂမယမာနော။


Tatra āgametīti īsakaṃ adhivāseti. Samudāgametīti sampavattati. Bhūvādigaṇe ‘‘gamayatī’’ti hetukattuvasena vuttaṃ, idha pana upasagganipātapubbakāni katvā ‘‘āgametī’’tiādīni suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

ထိုအရာတို့၌ အာဂမေတိ ဟူသည် အနည်းငယ်စောင့်ဆိုင်းသည်းခံ၏။ သမုဒါဂမေတိ ဟူသည် ဖြစ်ပွားစေ၏။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ “ဂမယတိ” ဟူသည်ကို ဟေတုကတ္တုအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤ၌မူ ဥပသရဂ် နိပါတ်တို့ကို ရှေ့သွားပြု၍ “အာဂမေတိ” စသည်တို့ကို သုဒ္ဓကတ္တုအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Makārantadhāturūpāni.

မ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Iti cu rādigaṇe pavaggantadhāturūpāni

ဤသို့လျှင် စုရာဒိဂိုဏ်း၌ ပဝဂ်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်တရားတို့သည်


Samattāni.

ပြီးဆုံးအပ်ကုန်ပြီ။


Yakārantadhātu

ယကာရန္တ (ယ-သရဆုံးသော) ဓာတ်။


Yu jigucchāyaṃ. Yāveti, yāvayati. Yavo.

ယု-ဓာတ်သည် စက်ဆုပ်ခြင်း (jigucchā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယာဝေတိ၊ ယာဝယတိ။ ယဝေါ။


Byaya khaye. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo.

ဗျယ-ဓာတ်သည် ကုန်ခြင်း (khaya) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗျယေတိ၊ ဗျယယတိ။ အဗျယီဘာဝေါ။


Byaya cittasamussagge. Tādisaṃyeva rūpaṃ.

ဗျယ-ဓာတ်သည် စိတ်ကို လွှတ်ခြင်း/စွန့်ခြင်း (cittasamussagga) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာသော ဓာတ်ရုပ်ပင်တည်း။


Yakārantadhāturūpāni.

ယကာရန္တ (ယ-သရဆုံးသော) ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Rakārantadhātu

ရကာရန္တ (ရ-သရဆုံးသော) ဓာတ်။


Para gatiyaṃ. Pareti, parayati. Ettha ca ‘‘iti kho ānanda kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti.

ပရ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း (gati) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပရေတိ၊ ပရယတိ။ ဤ၌ “ဣတိ ခေါ အာနန္ဒ ကုသလာနိ သီလာနိ အနုပုဗ္ဗေန အဂ္ဂါယ ပရေန္တိ” ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ အဂ္ဂါယ ပရေန္တိ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်အလို့ငှါ သွားကုန်၏ (ဆိုက်ရောက်စေကုန်၏) ဟု အနက်ရ၏။


Gara uggame. Gareti, garayati. Garu.

ဂရ-ဓာတ်သည် ထွက်ပေါ်ခြင်း/မြင့်တက်ခြင်း (uggame) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဂရေတိ၊ ဂရယတိ။ ဂရု။


Cara asaṃsaye. Careti, carayati.

စရ-ဓာတ်သည် မယုံမှားခြင်း (asaṃsaye) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စရေတိ၊ စရယတိ။


Pūri appāyane. Pūreti, pūrayati.

ပူရိ-ဓာတ်သည် ပြည့်စေခြင်း/အားရစေခြင်း (appāyana) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပူရေတိ၊ ပူရယတိ။


Vara icchāyaṃ. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. Ete varānaṃ caturo varemi. Etaṃ sakka varaṃ vare.

ဝရ-ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း/တောင်းဆိုခြင်း (icchā) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝရေတိ၊ ဝရယတိ။ ဝရော၊ ဝရံ၊ ဝရန္တော။ ဧတေ ဝရာနံ စတုရော ဝရေမိ။ ဧတံ သက္က ဝရံ ဝရေ။


Tattha varoti variyate varitabboti varo. Varanti varetīti varaṃ, icchanto patthentoti attho.

ထိုအရာတို့၌ ဝရော ဟူသည် ရွေးချယ်အပ်၏၊ ရွေးချယ်ထိုက်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝရော” မည်၏။ ဝရံ ဟူသည် တောင်းဆိုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝရံ” မည်၏၊ အလိုရှိလျက် ဆုတောင်းသူဟု အနက်ရ၏။


‘‘Mahāmahārahaṃ sakya-muni nīvaraṇā raṇā;

Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ, vande bodhivaraṃ vara’’nti

"နီဝရဏတရားဟူသော ကိလေသာရန်တို့မှ ကင်းလွတ်တော်မူပြီးသော၊ (ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့အားလုံးမှ) လွတ်မြောက်တော်မူပြီးသော၊ ကောင်းစွာ ရှုချင်စဖွယ်ရှိသော၊ အလွန် ပူဇော်ထိုက်တော်မူသော သာကီဝင်မုနိ မြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းမြတ်လှစွာသော ဗောဓိပင်မြတ်ကို အကျွန်ုပ် ရှိခိုးပါ၏" ဟု (ရှေးကဗျာ၌ ဆိုအပ်၏)။


Purāṇakaviracanāyaṃ ‘‘vara’’nti padassa viya. Evaṃ varetīti varanto. Vareti varemi icchāmi yācāmi. Kārite ‘‘pavāretī’’ti rūpaṃ, icchāpetīti attho. Nisedhanatthe panidaṃ kāritaṃ na hoti.

ရှေးကဗျာဆရာတို့၏ ရေးသားစပ်ဆိုမှု၌ 'ဝရံ' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ လိုလားတောင့်တတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝရန္တော' (လိုလားသူ) မည်၏။ 'ဝရေတိ' ဟူသည် 'ဝရေမိ၊ အလိုရှိ၏၊ တောင်းပန်၏' ဟု အနက်ရသည်။ ကာရိတ်အနက်၌ 'ပဝါရေတိ' ဟု ရုပ်ရှိ၏၊ 'အလိုရှိစေ၏' ဟု အနက်ရသည်။ တားမြစ်ခြင်းအနက်၌မူ ဤကာရိတ်ရုပ်သည် မဖြစ်ပေ။


Sara akkhepe. Sareti, sarayati. Saro. Saroti saddo.

သရဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သာရေတိ၊ သာရယတိ။ သရော။ 'သရော' ဟူသည် အသံတည်း။


Sāra dubbalye. Sāreti, sārayati. Dubbalo bhavatīti attho.

သာရဓာတ်သည် အားနည်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သာရေတိ၊ သာရယတိ။ အားနည်းသောသူ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။


Kumāra kīḷāyaṃ. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā.

ကုမာရဓာတ်သည် ကစားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ကုမာရေတိ၊ ကုမာရယတိ။ ကုမာရော၊ ကုမာရကော။ ကုမာရီ၊ ကုမာရိကာ။


Ettha [Pg.336] kumārayati tattha tattha kīḷatīti kumāro. So eva atidaharattā kumārako. Esa nayo itaratrāpi.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ထိုထိုအရပ်၌ ကစားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကုမာရော' မည်၏။ ထိုသူသည်ပင် အလွန်နုပျိုငယ်ရွယ်သောကြောင့် 'ကုမာရကော' မည်၏။ ဤနည်းသည် အခြားသော ဣတ္ထိလိင်စသည်၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။


Sūra vīra vikkantiyaṃ. Vikkanti vikkamanaṃ. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sāsanikehi pana saddhammavidūhi evaṃ dhātusabhāvānampi sūravīrasaddānaṃ nibbacanaṃ na dassitaṃ, kevalaṃ pana tattha tattha ‘‘sūroti visiṭṭhauro’’ti ca ‘‘mahāvīroti mahāvikkanto’’ti ca ‘‘vīroti vīriyavā’’ti ca atthavivaraṇamattameva dassitaṃ.

သူရဓာတ်၊ ဝီရဓာတ်တို့သည် ရဲရင့်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိက္ကန္တိဟူသည် ရဲရင့်ခြင်းတည်း။ သူရေတိ၊ သူရယတိ။ ဝီရေတိ၊ ဝီရယတိ။ သူရော၊ ဝီရော။ သာသနာတော်၌ တည်ကုန်သော သူတော်ကောင်းတရားကို သိမြင်တော်မူကြသော ကျမ်းပြုဆရာမြတ်တို့သည် ထိုသို့ ဓာတ်သဘာဝအတိုင်း သူရ၊ ဝီရ သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဂြိုဟ်ကို မပြသခဲ့ကြဘဲ၊ သက်ဆိုင်ရာ ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌ 'သူရောတိ ဝိသိဋ္ဌဥရော' (သူရဟူသည် ထူးမြတ်သော ရင်အုပ်ရှိသူ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မဟာဝီရောတိ မဟာဝိက္ကန္တော' (မဟာဝီရဟူသည် ကြီးစွာသော ရဲရင့်ခြင်းရှိသူ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝီရောတိ ဝီရိယဝါ' (ဝီရဟူသည် ဝီရိယရှိသူ) ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ဖွင့်ဆိုချက်မျှကိုသာ ပြသတော်မူခဲ့ကြသည်။


Pāra tīra kammasampattiyaṃ. Kammasampatti nāma kammassa parisamāpanaṃ niṭṭhāpanaṃ. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ. Tīraṃ. Vikkamāmi na pāremi, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā. Taṃ kiccaṃ tīretvā gato. Santīraṇaṃ, tīraṇapariññāti ca ādīni ettha dassetabbāni.

ပါရဓာတ်၊ တီရဓာတ်တို့သည် အမှုကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း (ကမ္မသမ္ပတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှုကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းဟူသည် အမှုကိစ္စ၏ ပြီးဆုံးခြင်း၊ အဆုံးတိုင်ရောက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ပါရေတိ၊ ပါရယတိ။ တီရေတိ၊ တီရယတိ။ ပါရံ။ တီရံ။ 'ငါသည် ရဲရင့်စွာ ကြိုးစားပါသော်လည်း အဆုံးသို့မရောက်နိုင်၊ မြေကြီးကို လျင်မြန်စွာ ရိုက်ခတ်မိ၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ထိုအမှုကိစ္စကို ပြီးစီးစေ၍ သွားလေပြီ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သန္တီရဏ' (စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း)၊ 'တီရဏပရိညာ' (ပိုင်းခြားသိခြင်း) စသည်တို့ကို ဤနေရာ၌ သာဓကအဖြစ် ပြသအပ်ကုန်၏။


Tattha na pāremīti chindituṃ na sakkomīti attho.

ထိုဝါကျ၌ 'န ပါရေမိ' ဟူသည် '(ဖြတ်တောက်ရန်) မစွမ်းဆောင်နိုင်' ဟု အနက်ရသည်။


Īra khepane. Īreti, īrayati.

ဤရဓာတ်သည် ပစ်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤရေတိ၊ ဤရယတိ။


Jara vayohānimhi. Jareti, jarayati. Jarā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jīratī’’ti pāṭho.

ဇရဓာတ်သည် အရွယ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇရေတိ၊ ဇရယတိ။ ဇရာ။ ပါဠိတော်၌မူ 'ဇီရတိ' ဟု ပါဌ်ရှိသည်။


Vara āvaraṇe. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. Pavāraṇanti nisedhanaṃ vā kāmyadānaṃ vā.

ဝရဓာတ်သည် ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်း (အာဝရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါရေတိ၊ ဝါရယတိ။ နิဝါရေတိ၊ နิဝါရယတိ။ နิဝါရေတာ (တားမြစ်တတ်သူ)။ ပရိဝါရေတိ၊ ပရိဝါရယတိ။ ပရိဝါရော။ ပဝါရေတိ၊ ပဝါရယတိ။ ပဝါရဏံ။ 'ပဝါရဏာ' ဟူသည် တားမြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အလိုရှိတိုင်း လှူဒါန်းဖိတ်မန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။


Dhara dhāraṇe. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo iccādīni.

ဓရဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓာရေတိ၊ ဓာရယတိ။ အာဓာရော၊ အာဓာရကော၊ ဓမ္မော စသည်တို့ ဖြစ်သည်။


Tattha dhammoti anekavidhesu dhammesu lokuttaro uppādito sacchikato ca catūsu apāyesu saṃsāre vā [Pg.337] satte apatamāne dhāretīti dhammo. Atha vā sotāpannādīhi ariyehi dhāriyati, nu puthujjanehītipi dhammo. Catubhūmiko pana sakalakkhaṇaṃ dhāretīti dhammo. Kakkhaḷattādinā phusanādinā santiādinā sakasakabhāvena paṇḍitehi dhāriyati sallakkhiyatītipi dhammo. Tepiṭako pana pāḷidhammo sakatthaparatthādibhee atthe dhāretīti dhammo. Keci tu vidū ‘‘pāpake akusale dhamme dhunāti kampeti viddhaṃsetīti dhammo’’ti dhūdhātuvasenapi nibbacanaṃ vadanti, taṃ maggadhamme atīva yujjati, phalanibbānapariyattidhammesu pana pariyāyena yujjati.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဓမ္မ' ဟူသည် အပြားများစွာသော တရားတို့တွင် လောကုတ္တရာတရားတော်သည် ဖြစ်ပွားစေအပ်၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်ရှိသော် သတ္တဝါတို့ကို အပါယ်လေးပါးသို့သော်လည်းကောင်း၊ သံသရာဝယ်သော်လည်းကောင်း မကျမပြတ်စေဘဲ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏။ သို့မဟုတ် သောတာပန်အစရှိသော အရိယာသူတော်ကောင်းတို့သည် ဆောင်အပ်၏၊ ပုထုဇဉ်တို့သည် မဆောင်အပ်ဟုလည်း 'ဓမ္မ' မည်၏။ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော တရားသည်ကား မိမိ၏ သဘောလက္ခဏာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏။ ခက်မာသော သဘောစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိတွေ့ခြင်းစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်းစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း မိမိမိမိ၏ သဘောအတိုင်း ပညာရှိတို့သည် ဆောင်အပ် (မှတ်သားအပ်) သောကြောင့်လည်း 'ဓမ္မ' မည်၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံ ပါဠိတော်တရားသည်ကား မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး စသည်တို့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏။ အချို့သော ပညာရှိတို့မူကား 'ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ခါထုတ်တတ်၊ တုန်လှုပ်စေတတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဓမ္မမည်၏' ဟု ဓူဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မဂ်တရား၌ အလွန်ပင် သင့်လျော်လှ၏။ ဖိုလ်တရား၊ နိဗ္ဗာန်တရား၊ ပရိယတ်တရားတို့၌မူကား သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် သင့်လျော်ပေသည်။


Dhammasaddo pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu hetumhi.

ဓမ္မသဒ္ဒါသည် ပရိယတ္တိ၊ အကြောင်းရင်း (ဟေတု)၊ ဂုဏ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်ခြင်း၊ အသက်ဇီဝမဟုတ်ခြင်း စသည်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့ရ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤဓမ္မသဒ္ဒါသည် 'ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ သုတ္တံ ဂေယျံ' စသည်တို့၌ ပရိယတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ' စသည်တို့၌ အကြောင်းရင်း (ဟေတု) အနက်၌ တွေ့ရ၏။


‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti

"'ကုသိုလ်တရားနှင့် အကုသိုလ်တရား နှစ်ပါးတို့သည် တူညီသော အကျိုးပေးရှိကြသည်မဟုတ်ကုန်။ အကုသိုလ်တရားသည် ငရဲသို့ ဆောင်တတ်၏၊ ကုသိုလ်တရားသည် သုဂတိဘုံသို့ ရောက်စေတတ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊"


Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ.

စသည်တို့၌ ဂုဏ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ'၊ 'ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတိ' စသည်တို့၌ သတ္တဝါမဟုတ်ခြင်း၊ အသက်ဇီဝမဟုတ်ခြင်း အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Atha vā dhammasaddo sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattanijjīvatāvikāraguṇapacca- yapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu sabhāve dissati.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဓမ္မသဒ္ဒါသည် သဘောတရား (သဘာဝ)၊ ပညာ၊ ကုသိုလ် (ပုည)၊ ပညတ်၊ အာပတ်၊ ပရိယတ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်ခြင်း၊ အသက်ဇီဝမဟုတ်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်မှု (ဝိကာရ)၊ ဂုဏ်၊ အကြောင်း (ပစ္စယ)၊ အကျိုး (ပစ္စယုပ္ပန်) စသည်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့ရ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤဓမ္မသဒ္ဒါသည် 'ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ' စသည်တို့၌ သဘောတရား (သဘာဝ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Yassete [Pg.338] caturo dhammā, saddhassa gharamesino;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti

"'သဒ္ဓါတရားရှိသော၊ အိမ်ရာတည်ထောင်သော လူဝတ်ကြောင်အား သစ္စာ၊ ပညာ (ဓမ္မ)၊ ဓိတိ၊ စာဂဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့ ရှိကုန်အံ့၊ ထိုသူသည် တမလွန်ဘဝ၌ စိုးရိမ်ရမည်မဟုတ်ပေ' ဟုလည်းကောင်း၊"


Ādīsu paññāyaṃ.

စသည်တို့၌ ပညာအနက်၌ တွေ့ရ၏။


‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’ntiādīsu

"'န ဟိ ဓမ္မော အဓမ္မော စ၊ ဥဘော သမဝိပါကိနော။ အဓမ္မော နိရယံ နေတိ၊ ဓမ္မော ပါပေတိ သုဂ္ဂတိံ' စသည်တို့၌"


Puññe. ‘‘Paññattidhammā, niruttidhammā, adhivacanādhammā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā, saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu paccaye. ‘‘Ṭhitāvasā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu paccayuppanne.

ကုသိုလ် (ပုည) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ပညတ္တိဓမ္မာ၊ နိရုတ္တိဓမ္မာ၊ အဓိဝစနဓမ္မာ' စသည်တို့၌ ပညတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ၊ သံဃာဒိသေသာ ဓမ္မာ' စသည်တို့၌ အာပတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ဇာနာတိ သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏံ' စသည်တို့၌ ပရိယတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ'၊ 'ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတိ' စသည်တို့၌ သတ္တဝါမဟုတ်ခြင်း၊ အသက်ဇီဝမဟုတ်ခြင်း အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဇာတိဓမ္မာ၊ ဇရာဓမ္မာ၊ မရဏဓမ္မာ' စသည်တို့၌ ဖောက်ပြန်မှု (ဝါ၊ သဘာဝတရား) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဆန္နံ ဗုဒ္ဓဓမ္မာနံ' စသည်တို့၌ ဂုဏ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ' စသည်တို့၌ အကြောင်း (ပစ္စယ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဌိတာဝသာ ဓာတု ဓမ္မဋ္ဌိတတာ ဓမ္မနိယာမတာ' စသည်တို့၌ အကျိုး (ပစ္စယုပ္ပန်) အနက်၌ တွေ့ရ၏။


Atha vā dhammasaddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’nti evamādīsu pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti evamādīsu puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu [Pg.339] āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā’’tiādīsu ñeyye. Evaṃ dhammasaddappavattivisayā vividhā aṭṭhakathācariyehi dassitā, tattha tattha pana ādisaddena yuttivisayādayo ca atthā gahetabbā. Tathā hi dhammasaddo –

တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဓမ္မသဒ္ဒါကို ပရိယတ်၊ သစ္စာ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ပကတိ (သဘာဝ)၊ ကုသိုလ် (ပုည)၊ အာပတ်၊ သိဖွယ်တရား (ဉေယျ) အစရှိသော အနက်အများအပြားတို့၌ သုံးစွဲကြောင်း တွေ့ရ၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏ - 'ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ' စသည်တို့၌ ပရိယတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဒိဋ္ဌဓမ္မော ပတ္တဓမ္မော' စသည်တို့၌ သစ္စာအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုံ' စသည်တို့၌ သမာဓိအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ' စသည်တို့၌ ပညာအနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဇာတိဓမ္မာနံ ဘိက္ခဝေ သတ္တာနံ' စသည်တို့၌ ပကတိ (သဘာဝ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိံ' စသည်တို့၌ ကုသိုလ် (ပုည) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ' စသည်တို့၌ အာပတ်အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ကုသလာ ဓမ္မာ' စသည်တို့၌ သိဖွယ်တရား (ဉေယျ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဓမ္မသဒ္ဒါ၏ သက်ရောက်ရာ အနက်အမျိုးမျိုးတို့ကို အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တို့ ပြသတော်မူအပ်ကုန်ပြီ၊ သို့သော်လည်း ထိုထိုနေရာတို့၌ 'အာဒိ' (အစရှိသည်) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သင့်လျော်မှု (ယုတ္တိ)၊ အာရုံ (ဝိသယ) စသော အနက်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏ - ဓမ္မသဒ္ဒါသည် -


‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako;

Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiyā’’ti

"'မြတ်သောမင်းကြီး... သင်မင်းကြီး တစ်ယောက်တည်း သွားခြင်းသည် မသင့်လျော်သော အမှု (ဓမ္မမဟုတ်သည်) ဖြစ်၏။ အကျွန်ုပ်သည်လည်း သင်မင်းကြီး သွားရာလမ်းဖြင့်ပင် လိုက်ပါပါအံ့' ဟုလည်းကောင်း၊"


Ādīsu yuttiyaṃ vattati. ‘‘Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīsu visaye. ‘‘Satañca dhammo na jaraṃ upetī’’ti ettha nibbāne vattati. Tatra yā nissattatā, sā eva nijjīvatā. Yo ca hetu, so eva paccayo.

စသည်တို့၌ သင့်လျော်ခြင်း (ယုတ္တိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဝိညာဏံ' စသည်တို့၌ အာရုံ (ဝိသယ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'သတဉ္စ ဓမ္မော န ဇရံ ဥပေတိ' ဤ၌ နိဗ္ဗာန်အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် သတ္တဝါမဟုတ်သည့်အဖြစ် (နိဿတ္တတာ) ဟူသည် အသက်ဇီဝမဟုတ်သည့်အဖြစ် (နိဇ္ဇီဝတာ) ပင် ဖြစ်၏။ အကြောင်းရင်း (ဟေတု) ဟူသည်လည်း အထောက်အပံ့ (ပစ္စယ) ပင် ဖြစ်၏။


Iccevaṃ –

ဤသို့လျှင် -


Pariyattipaccayesu, guṇe nissattatāya ca;

Sabhāve ceva paññāyaṃ, puññe paññattiyampi ca.

ပရိယတ္တိတရား၊ အကြောင်းတရား၊ ဂုဏ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်သောအဖြစ်၊ သဘာဝတရား၊ ပညာ၊ ကောင်းမှု၊ ပညတ်တို့၌လည်းကောင်း၊


Āpattiyaṃ vikāre ca, paccayuppannakepi ca;

Saccasamādhipakati-ñeyyesu yuttiyampi ca;

Visaye ceva nibbāne, dhammasaddo pavattati.

အာပတ်၊ ဖောက်ပြန်မှုဝိကာရ၊ ပစ္စယုပ္ပန်တရား၊ သစ္စာ၊ သမာဓိ၊ ပကတိ၊ သိဖွယ်ဉေယျတရား၊ သင့်လျော်သောယုတ္တိ၊ အာရုံဝိသယနှင့် နိဗ္ဗာန်တို့၌လည်း ‘ဓမ္မ’သဒ္ဒါသည် သက်ရောက်၏။


Keci pana dhammasaddassa pavattivisayānaṃ dasadhāva paricchedaṃ vadanti.

အချို့သော ဆရာတို့မူကား ဓမ္မသဒ္ဒါ၏ သက်ရောက်ရာအနက်အာရုံတို့ကို ဆယ်ပါးအပြားအားဖြင့်သာ အပိုင်းအခြားကို ပြောဆိုကြကုန်၏။


Ñeyyamagge ca nibbāne, sabhāve atha jātiyaṃ;

Mane visayapuññesu, bhāve pāvacanepi ca;

Imesu dasasvatthesu, dhammasaddo pavattati.

သိဖွယ်ဉေယျ၊ မဂ်၊ နိဗ္ဗာန်၊ သဘာဝတရား၊ ထို့ပြင် ဇာတိ၊ စိတ်၊ အာရုံဝိသယ၊ ကောင်းမှု၊ သဘာဝအဖြစ်၊ ပိဋကတ်စာပေ (ပါဝစန) တည်းဟူသော ဤဆယ်ပါးသော အနက်တို့၌ ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါသည် သက်ရောက်၏။


Tatra atthuddhāroti samānasaddavacanīyānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro.

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ‘အတ္ထုဒ္ဓါရ’ ဟူသည်ကား တူညီသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သော အနက်တို့ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်းသည် ‘အတ္ထုဒ္ဓါရ’ မည်၏။


Rakārantadhāturūpāni.

ရကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်တရားတို့တည်း။


Lakārantadhātu

လကာရန်အဆုံးရှိသော ဓာတ်။


Pāla [Pg.340] rakkhaṇe. ‘‘Rakkhaṇaṃ, tāṇaṃ, gopanaṃ, avanaṃ, pālanaṃ, rakkhā, rakkhaṇā, gutti’’ iccete pariyāyā. Pāleti, pālayati. Pālako, buddhapālo. Ambapālī gaṇikā. Samo bhavatu pālinā. Pālito, pālanaṃ, pāḷi.

ပါလဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ရက္ခဏ၊ တာဏ၊ ဂေါပန၊ အဝန၊ ပါလန၊ ရက္ခာ၊ ရက္ခဏာ၊ ဂုတ္တိ’ ဟူသည်တို့သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းဟူသော အနက်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပါလေတိ၊ ပါလယတိ။ ပါလက၊ ဗုဒ္ဓပါလ။ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်ဆာမ။ သမော ဘဝတု ပါလိနာ။ ပါလိတ၊ ပါလန၊ ပါဠိ။


Ettha pāḷīti atthaṃ pāletīti pāḷi, lassa ḷattaṃ. Atha vā antodakaṃ rakkhaṇaṭṭhena mahato taḷākassa thirā mahatīti pāḷi viyāti pāḷi, pariyattidhammo. Aparo nayo pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi.

ဤစကား၌ ‘ပါဠိ’ ဟူသည် - အနက်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘ပါဠိ’ မည်၏ (လ-အက္ခရာကို ဠ-အက္ခရာ အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏)။ သို့မဟုတ်ဘဲ အတွင်းရှိရေကို စောင့်ရှောက်တတ်သော အနက်ကြောင့် ကြီးစွာသော ကန်၏ ခိုင်ခံ့ကြီးမားသော ကန်ပေါင် (ပါဠိ) ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပါဠိ’ မည်၏၊ (ထိုပါဠိသည်) ပရိယတ္တိတရားတည်း။ တစ်နည်းကား - မြတ်သော သီလစသော အနက်တို့ကို သိစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဝနိရုတ္တိ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားစသည်တို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သော စကားအစဉ်တို့၏ အစီအရီဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘ပါဠိ’ မည်၏။


Pāḷisaddo pāḷidhamme, taḷākapāḷiyampi ca;

Dissate pantiyañceva, iti ñeyyaṃ vijānatā.

‘ပါဠိ’ သဒ္ဒါကို ပါဠိတော်တရား (ပရိယတ္တိဓမ္မ) ၌လည်းကောင်း၊ ကန်ပေါင်၌လည်းကောင်း၊ အတန်းအစား၌လည်းကောင်း တွေ့မြင်ရ၏ ဟု သိတတ်သော ပညာရှိတို့သည် သိအပ်၏။


Ayañhi ‘‘pāḷiyā atthamupaparikkhantī’’tiādīsu pariyattidhammasaṅkhāte pāḷidhamme dissati. ‘‘Mahato taḷākassa pāḷī’’tiādīsu taḷākapāḷiyaṃ. ‘‘Pāḷiyā nisīdiṃsū’’tiādīsu pantiyaṃ, paṭipāṭiyā nisīdiṃsūti attho. Imasmiṃ panatthe dhātuyā kiccaṃ natthi. Pāṭipadiko hi pantivācako pāḷisaddo.

စင်စစ်သော်လည်း ဤပါဠိသဒ္ဒါသည် ‘ပါဠိယာ အတ္ထမုပပရိက္ခန္တိ’ အစရှိသည်တို့၌ ပရိယတ်တရားဟု ဆိုအပ်သော ပါဠိဓမ္မ၌ တွေ့ရ၏။ ‘မဟတော တဠာကဿ ပါဠိ’ အစရှိသည်တို့၌ ကန်ပေါင်၌ တွေ့ရ၏။ ‘ပါဠိယာ နိသီဒိံသု’ အစရှိသည်တို့၌ အတန်းအစား (တန်းစီလျက်) ၌ တွေ့ရ၏၊ အစဉ်အတိုင်း ထိုင်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤအနက်၌မူကား ဓာတ်၏ ကိစ္စမရှိ။ အတန်းအစားကို ဟောတတ်သော ‘ပါဠိ’ သဒ္ဒါသည် စင်စစ်အားဖြင့် ပြာတိပဒစ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။


Tila sinehane. Teleti, telayati. Telaṃ, tilo, tilaṃ.

တိလဓာတ်သည် ဆီစေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တေလေတိ၊ တေလယတိ။ တေလံ၊ တိလော၊ တိလံ။


Tattha tiloti tilagaccho. Tilanti tapphalaṃ. Tato pana nikkhanto sineho telaṃ. So hi ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘sāsapatela’’ntiādivacanaṃ na yujjeyyāti? No na yujjati, ‘‘tilasinehane’’ti evaṃ vuttāya tiladhātuyā sāmaññato yassa [Pg.341] kassaci sinehassa vacanato. Tena ‘‘sāsapatelaṃ, madhukatela’’ntiādayo sāsane payogā dissanti. Mayaṃ pana tiladhātuvasena nipphannānaṃ tilagacchatapphalavācakānaṃ ‘‘tilo, tila’’nti saddarūpānaṃ pakāsanamukhena ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma, na pana tena vacanena sāsapādīnaṃ sinehassa atelattaṃ vadāma. Atha kiñcarahīti ce? Taddhitavidhāne viññunaṃ kosallatthaṃ tilasaddaṃ paṭicca ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma. Sinehasaṅkhātassa sāsapādīnaṃ telassa vacanaṃ na jahāma, tasmā udāharaṇappakāsane ‘‘tilo, tilaṃ, tela’’nti avatvā ‘‘telaṃ, tilo, tila’’nti amhehi vuttaṃ. Idañhi vacanaṃ telassa sāmaññato sinehe pavattiṃ dīpeti. Teneva ca sāsane ‘‘tilatelaṃ, sāsapatela’’ntiādinā visesavacanampi dissatīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Apica telasaddo yebhuyyena tilatele vattati, yathā migasaddo hariṇamigetipi daṭṭhabbaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘တိလော’ ဟူသည် နှမ်းပင်တည်း။ ‘တိလံ’ ဟူသည် ၎င်း၏အသီးတည်း။ ထိုနှမ်းစေ့မှ ထွက်သော အဆီသည် ‘တေလံ’ (ဆီ) မည်၏။ ထိုဆီကို ‘နှမ်းတို့၏ဆီ ဖြစ်သောကြောင့် တေလ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ‘သာသပတေလ’ (မုန်ညင်းဆီ) အစရှိသော စကားသည် မသင့်လျော်သလော? မသင့်လျော်သည်မဟုတ်၊ သင့်လျော်၏၊ ‘တိလ သိနေဟနေ’ ဟူ၍ ဤသို့ဆိုအပ်သော တိလဓာတ်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အဆီကို ဟောတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘သာသပတေလ၊ မဓုကတေလ’ အစရှိသော အသုံးတို့ကို သာသနာတော်၌ တွေ့မြင်ရ၏။ ငါတို့မူကား တိလဓာတ်အားဖြင့် ပြီးကုန်သော နှမ်းပင်နှင့် နှမ်းစေ့ကို ဟောတတ်သော ‘တိလော၊ တိလံ’ ဟူသော သဒ္ဒါရုပ်တို့ကို ပြခြင်းအားဖြင့် ‘နှမ်းတို့၏ဆီ ဖြစ်သောကြောင့် တေလ’ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏၊ သို့သော် ထိုစကားဖြင့် မုန်ညင်းစသည်တို့၏ အဆီကို ‘တေလ’ မဟုတ်ဟု မဆိုလို။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟု မေးမူကား - တဒ္ဓိတ်ဝိဓိ၌ ပညာရှိတို့ တတ်မြောက်ကျွမ်းကျင်စေရန် တိလသဒ္ဒါကို အမှီပြု၍ ‘နှမ်းတို့၏ဆီ ဖြစ်သောကြောင့် တေလ’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အဆီဟု ဆိုအပ်သော မုန်ညင်းစသည်တို့၏ ‘တေလ’ ဟူသော စကားကို ငါတို့ မစွန့်ပယ်၊ ထို့ကြောင့် ဥပမာပြရာ၌ ‘တိလော၊ တိလံ၊ တေလံ’ ဟု မဆိုဘဲ ‘တေလံ၊ တိလော၊ တိလံ’ ဟု ငါတို့ ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ ဤစကားသည် တေလသဒ္ဒါ၏ ယေဘုယျအားဖြင့် အဆီ၌ သက်ရောက်ခြင်းကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သာသနာတော်၌ ‘တိလတေလ၊ သာသပတေလ’ အစရှိသဖြင့် အထူးစကားကိုလည်း တွေ့ရ၏ဟု ဤ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ တစ်နည်းလည်း ‘တေလ’ သဒ္ဒါသည် အများအားဖြင့် နှမ်းဆီ၌ ဖြစ်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် ‘မိဂ’ သဒ္ဒါသည် သမင် (ဟရိဏမိဂ) ၌ အထူးသဖြင့် သက်ရောက်သကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။


Jala apavāraṇe. Jāleti, jālayati. Jālaṃ, jālā. Jālanti macchajālaṃ. Jālāti aggijālā.

ဇလဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇာလေတိ၊ ဇာလယတိ။ ဇာလံ၊ ဇာလာ။ ဇာလံ ဟူသည် ငါးဖမ်းသော ပိုက်ကွန်တည်း။ ဇာလာ ဟူသည် မီးတောက် (မီးလျှံ) တည်း။


Khala soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Khāleti, khālayati. Pakkhāleti, pakkhālayati.

ခလဓာတ်သည် စင်ကြယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သောစေယျ ဟူသည် စင်ကြယ်သောအဖြစ်တည်း။ ခါလေတိ၊ ခါလယတိ။ ပက္ခာလေတိ၊ ပက္ခာလယတိ။


Tala patiṭṭhāyaṃ. Tāleti, tālayati. Tālo, talaṃ.

တလဓာတ်သည် တည်ရာအနက်၌ ဖြစ်၏။ တာလေတိ၊ တာလယတိ။ တာလော၊ တလံ။


Ettha tāloti tiṇarājarukkho. Talanti pāṇitalabhūmitalādi. Tañhi tālayati patiṭṭhāti ettha vatthujātanti talaṃ.

ဤစကား၌ ‘တာလော’ ဟူသည် ထန်းပင်တည်း။ ‘တလံ’ ဟူသည် လက်ဖဝါး၊ မြေပြင် စသည်တို့တည်း။ ထိုပစ္စည်းဝတ္ထုအစုသည် ဤမြေပြင် စသည်၌ တည်တတ်သောကြောင့် ‘တလ’ မည်၏။


Tula ummāne. Toleti, tolayati.

တုလဓာတ်သည် ချိန်တွယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ တောလေတိ၊ တောလယတိ။


Dula [Pg.342] ukkhepe. Ukkhepo uddhaṃ khipanaṃ. Doleti, dolayati. Dolā.

ဒုလဓာတ်သည် မြှောက်ချီခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥက္ခေပ ဟူသည် အထက်သို့ ပစ်မြှောက်ခြင်းတည်း။ ဒေါလေတိ၊ ဒေါလယတိ။ ဒေါလာ။


Ettha ca doliyati ukkhipiyati yattha nipanno dārako, yathānipannako vāti dolā.

ဤစကား၌ ကလေးသူငယ်သည် အိပ်ပျော်နေသည်ဖြစ်စေ၊ အိပ်လျက်ရှိသည်ဖြစ်စေ ယင်း၌ ချီမြှောက်အပ်သောကြောင့် ‘ဒေါလာ’ (ပုခက်) မည်၏။


Vula nimmajjane. Voleti, voyalati.

ဝုလဓာတ်သည် နစ်မြုပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝေါလေတိ၊ ဝေါယလတိ။


Mīla nimīlane. Mīleti, mīlayati. Mīlanaṃ, ummīlanaṃ, nimīlanaṃ.

မီလဓာတ်သည် မျက်စိမှိတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မီလေတိ၊ မီလယတိ။ မီလန၊ ဥမ္မီလန၊ နိမီလန။


Mūla rohane. Mūleti, mūlayati. Mūlaṃ. Esā hi yadā patiṭṭhāyaṃ vattati, tadā bhūvādigaṇikā, ‘‘mūlatī’’ti cassā rūpaṃ.

မူလဓာတ်သည် စည်ပင်ပွားများခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မူလေတိ၊ မူလယတိ။ မူလံ။ ဤဓာတ်သည် အကယ်၍ တည်ရာအနက်၌ ဖြစ်ပါက ထိုအခါ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်ဖြစ်၍ ‘မူလတိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ၎င်း၏ ရုပ်သည် ဖြစ်၏။


Tattha mūlanti mūlayati rūhati rukkhādi etenāti mūlaṃ. Atha vā mūlayati chinnopi koci etena acchinnena punadeva rūhatīti mūlaṃ. Vuttañhi –

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘မူလံ’ (အမြစ်) ဟူသည် - ဤအမြစ်ဖြင့် သစ်ပင်စသည်တို့သည် စည်ပင်ပေါက်ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘မူလ’ မည်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ဖြတ်တောက်အပ်သော်လည်း မပြတ်သေးသော ဤအမြစ်ဖြင့် တစ်ဖန် စည်ပင်ပေါက်ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘မူလ’ မည်၏။ သို့ဖြစ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,Chinnopi rukkho punadeva rūhati;

Evampi taṇhānusaye anūhate,Nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti;

“အမြစ်သည် ဘေးရန်မရှိ၊ ခိုင်ခံ့လတ်သော် ဖြတ်တောက်အပ်သော်လည်း သစ်ပင်သည် တစ်ဖန် ပေါက်ရောက်မြဲ ပေါက်ရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တဏှာနုသယကို မပယ်ဖျက်အပ်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ဤဆင်းရဲဒုက္ခသည် အဖန်ဖန် တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်မြဲ ဖြစ်ပေါ်၏” ဟု (ဟောတော်မူအပ်သတည်း။)


Mūlasaddassa atthuddhāro heṭṭhā bhūvādigaṇe vutto.

မူလသဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက် (အတ္ထုဒ္ဓါရ) ကို အောက်၌ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းတွင် ဆိုခဲ့ပြီးပြီ။


Kala pila khepe. Kāleti, kālayati. Kālo. Pileti, pilayati.

ကလဓာတ်၊ ပိလဓာတ်တို့သည် ကုန်ဆုံးစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာလေတိ၊ ကာလယတိ။ ကာလော။ ပိလေတိ၊ ပိလယတိ။


Ettha kāloti samayopi maccupi. Tatra samayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āyuṃ kālayati khepeti divase divase appaṃ appaṃ karotīti kāloti vuccati. Vuttampi cetaṃ –

ဤစကား၌ ‘ကာလော’ ဟူသည် အချိန်သမယလည်း ဖြစ်၏၊ မစ္စုမင်းလည်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အချိန်သမယသည် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို ကုန်ဆုံးစေတတ်၏ (နေ့စဉ် နေ့စဉ် နည်းပါးအောင် ပြုတတ်၏) ထို့ကြောင့် ‘ကာလ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -


‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapacaniṃpacī’’ti.

“အချိန်ကာလသည် သတ္တဝါအပေါင်းကို မိမိနှင့်အတူ ဝါးမြိုပစ်၏။ ထိုအချိန်ကာလကို ဝါးမြိုသောသူသည် သတ္တဝါတို့ကို ပူလောင်စေတတ်သော ကိလေသာကို ပူလောင်စေ၏ (ဖျက်ဆီး၏)။”


Maccu [Pg.343] pana kālayati tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jīvitaṃ khepeti samucchedavasena nāsetīti kāloti vuccati. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāloti maccu. Kālayati sattānaṃ jīvitaṃ nāsetīti kālo. Kālena maccunā kato nāsitoti kālakato’’ti. ‘‘Maraṇaṃ hindaṃ maccu maṭṭu cuti kālo antako nikkhepo’’ti maraṇassābhidhānāni.

မစ္စုမင်းသည်မူကား ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းအားဖြင့် ကုန်ဆုံးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကာလ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ‘ကာလ ဟူသည် မစ္စုမင်းတည်း။ သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို ကုန်ဆုံးစေတတ်သောကြောင့် ကာလ မည်၏။ ကာလတည်းဟူသော မစ္စုမင်းသည် ပြုအပ်သော ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ကာလကတ မည်၏’ ဟု ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ‘မရဏ၊ ဟိန္ဒ၊ မစ္စု၊ မဋ္ဌု၊ စုတိ၊ ကာလ၊ အန္တက၊ နိက္ခေပ’ ဟူသည်တို့သည် သေခြင်း၏ အမည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Sulla sajjane. Sulleti, sullayati.

သုလ္လဓာတ်သည် ပြင်ဆင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သုလ္လေတိ၊ သုလ္လယတိ။


Ila peraṇe. Ileti, ilayati.

ဣလဓာတ်သည် စေခိုင်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣလေတိ၊ ဣလယတိ။


Vala bharaṇe. Vāleti, vālayati. Vālo.

ဝလဓာတ်သည် မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါလေတိ၊ ဝါလယတိ။ ဝါလော။


Lala icchāyaṃ. Laleti, lalayati.

လလဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ လလေတိ၊ လလယတိ။


Dala vidāraṇe. Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo.

ဒလဓာတ်သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒါလေတိ၊ ဒါလယတိ၊ ပဒါလေတိ၊ ပဒါလယတိ။ ကုဒါလော။


Kala gatisaṅkhyānesu. Kāleti, kālayati. Kālo, kalā. Kalāti avayavo. Sā hi kālayitabbā saṅkhāyitabbāti kalā.

ကလဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ရေတွက်ခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ကာလေတိ၊ ကာလယတိ။ ကာလော၊ ကလာ။ ‘ကလာ’ ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းတည်း။ ထိုအစိတ်အပိုင်းသည် ရေတွက်အပ် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် ‘ကလာ’ မည်၏။


Sīla upadhāraṇe. Upadhāraṇaṃ bhuso dhāraṇaṃ, patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

သီလဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း (တည်ရာဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဆောင်ခြင်း (ဥပဓာရဏ) ဟူသည် ကောင်းစွာဆောင်ခြင်း၊ တည်ရာဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် အမှီပြုရာ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ သီလေတိ၊ သီလယတိ။ သီလံ၊ သီလနံ။


Ettha sīlanti sīleti upadhāreti taṃsamaṅgīpuggalaṃ apāyesu uppattinivāraṇavasena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Atha vāsīliyati upacāriyati sappurisehi hadayamaṃsantaraṃ upanetvā dhāriyatīti sīlaṃ. Sīlananti bhūvādigaṇe avippakiṇṇatāsaṅkhātaṃ samādhānaṃ vuccati. Tattha ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ, idha pana ādhārabhāvasaṅkhātaṃ upadhāraṇaṃ vuccati. Ettha ca ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni. Aṭṭhakathāsu hi ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.344] patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo upadhāraṇa’’nti vutto.

ထိုစကားရပ်၌ 'သီလံ' ဟူသည်ကား - ထိုသီလနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အပါယ်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ ဆောင်တတ် (တည်စေတတ်) သောကြောင့် 'သီလ' ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက သူတော်ကောင်းတို့သည် နှလုံးသားအပြင်သို့ ဆောင်ယူ၍ ဆည်းကပ်အပ်၊ ဆောင်ထားအပ်သောကြောင့် 'သီလ' ဟု ခေါ်၏။ 'သီလန' ဟူသည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ မပျံ့လွင့်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း (သမာဓာန) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ 'သီလတိ' ဟူသော ရုပ်ရှိ၏၊ ဤနေရာ၌မူ တည်ရာဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဆောင်ခြင်း (ဥပဓာရဏ) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစုရာဒိဂိုဏ်း၌လည်း 'သီလေတိ၊ သီလယတိ' ဟူသော ရုပ်များရှိကုန်၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌ 'ကုသိုလ်တရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် အမှီပြုရာ ဖြစ်ခြင်းသည် ဥပဓာရဏ မည်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။


Vela kālopadese. Veleti, velayati. Velā. Keci ‘‘vela iti dhātusaddo na hotī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, porāṇehi saddasatthavidūhi ‘‘velayatī’’ti rūpassa dassitattā.

ဝေလဓာတ်သည် အချိန်အခါကို ညွှန်ပြခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝေလေတိ၊ ဝေလယတိ။ ဝေလာ။ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ဝေလ ဟူ၍ ဓာတ်မရှိ' ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်၊ ရှေးဟောင်းသဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် 'ဝေလယတိ' ဟူသော ရုပ်ကို ပြသအပ်သောကြောင့်တည်း။


Pala mūla lavanapavanesu. Lavanaṃ chedanaṃ, pavanaṃ sodhanaṃ. Pāleti, pālayati. Palaṃ. Palaṃ nāma mānaviseso. Lokassa vimatiṃ pāleti lunāti sodheti cāti palaṃ. Mūleti, mūlayati. Saddasatthavidū pana ‘‘mūlayati kedāraṃ, mūlayati dhañña’’nti payogaṃ vadanti.

ပလဓာတ်သည် အမြစ်စိုက်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ သုတ်သင်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ လဝန ဟူသည် ဖြတ်ခြင်း၊ ပဝန ဟူသည် သုတ်သင်ခြင်းတည်း။ ပါလေတိ၊ ပါလယတိ။ ပလံ။ ပလဟူသည် အလေးချိန် အထူးတည်း။ လောကသားတို့၏ ယုံမှားမှုကို ပယ်ဖျောက်တတ်၊ ဖြတ်တတ်၊ သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် 'ပလ' ဟု ခေါ်၏။ မူလေတိ၊ မူလယတိ။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့မူကား 'မူလယတိ ကေဒါရံ၊ မူလယတိ ဓညံ' ဟူသော သုံးနှုန်းမှုကို ဆိုကြကုန်၏။


Thūla paribrūhane. Paribrūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso. Thūlā javena hāyanti.

ထူလဓာတ်သည် ကြီးပွားစေခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပရိဗြူဟန ဟူသည် တိုးပွားခြင်း၊ ကြီးထွားခြင်းတည်း။ ထူလေတိ၊ ထူလယတိ။ ထူလော ပုရိသော (ဆူဖြိုးသောယောက်ျား)။ ထူလာ ဇဝေန ဟာယန္တိ (ဆူဖြိုးသောသူတို့သည် အရှိန်အဟုန် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏)။


Pala gatiyaṃ. Paleti, palayati. Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Paleti rasamādāya. Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati.

ပလဓာတ်သည် သွားခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပလေတိ၊ ပလာယတိ။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ သွား၏၊ ရေတွက်ခြင်းသို့ မရောက်။ အရသာကို ယူဆောင်၍ သွား၏။ ချည်လုံးသည် ချည်မျှင် မည်မျှဖြင့် ပတ်ဖွဲ့အပ်သနည်း၊ ထိုမျှသော ချည်မျှင်တို့ဖြင့်သာ ပြေလျော့၍ သွားသကဲ့သို့တည်း။


Ciṅgula paribbhamane. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā ciṅgulayitvā bhūmiyaṃ papatī’’ti. Tattha ciṅgulayitvāti paribbhamitvā.

စိင်္ဂုလဓာတ်သည် လည်ပတ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ စိင်္ဂုလေတိ၊ စိင်္ဂုလယတိ။ စိင်္ဂုလယိတွာ (လည်၍)။ ဤ၌ ပါဠိတော်ကား 'ပြုပြင်မှု (အဘိသင်္ခါရ) ၏ လားရာလမ်းကြောင်း ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး သွား၍၊ လည်ပတ်၍ မြေပြင်၌ ကျ၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'စိင်္ဂုလယိတွာ' ဟူသည် လည်ပတ်၍ ဟု အနက်ရ၏။


Lakārantadhāturūpāni.

လ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Vakārantadhātu

ဝ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Divu parikūjane. Parikūjanaṃ gajjanaṃ. Deveti, devayati. Devo ca paridevitvā. Devoti megho.

ဒိဝုဓာတ်သည် ဟိန်းဟောက်ခြင်း (မြည်ဟည်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပရိကူဇန ဟူသည် ထစ်ချုန်းမြည်ဟည်းခြင်းတည်း။ ဒေဝေတိ၊ ဒေဝယတိ။ ဒေဝေါ စ ပရိဒေဝਿတွာ။ ဒေဝ ဟူသည် မိုးတည်း။


Divu [Pg.345] addane. Addanaṃ gandhapisananti vadanti. Deveti, devayati.

ဒိဝုဓာတ်သည် ညက်အောင်ကြိတ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဒ္ဒန ဟူသည် နံ့သာကို ညက်အောင်ကြိတ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ဒေဝေတိ၊ ဒေဝယတိ။


Civa bhāsāyaṃ. Civeti, civayati.

စိဝဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ စိဝေတိ၊ စိဝယတိ။


Vakārantadhāturūpāni.

ဝ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Sakārantadhātu

သ-အဆုံးရှိသော ဓာတ်များ။


Pusa posane. Poseti, posayati. Imāni rūpāni kiñcāpi bhūvādigaṇikaṃ ‘‘posetī’’ti rūpaṃ paṭicca hetukatturūpāni viya dissanti, tathāpi ‘‘aññepi devo posetī’’tiādikassa curādigaṇikarūpassa dassanato suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Ubhinnaṃ pana kāritaṭṭhāne ‘‘posāpeti, posāpayatī’’ti hetukatturūpāni icchitabbāni.

ပုသဓာတ်သည် မွေးမြူခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေါသေတိ၊ ပေါသယတိ။ ဤရုပ်တို့သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းလာ 'ပေါသေတိ' ဟူသော ရုပ်ကို အမှီပြု၍ ကာရိတ်ရုပ်များကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း၊ 'ညဉ့်အခါ၌လည်း မိုးနတ်သည် မွေးမြူ၏ (မိုးရွာစေ၏)' စသည်ဖြင့် စုရာဒိဂိုဏ်းလာရုပ်ကို ပြအပ်သောကြောင့် ကတ္တုကာရက၌ ဟောအပ်သော ရုပ်များဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဂိုဏ်းနှစ်ခုလုံး၌ ကာရိတ်အနက် ဖြစ်သောအခါတွင်မူကား 'ပေါသာပေတိ၊ ပေါသာပယတိ' ဟူသော ကာရိတ်ရုပ်များကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏။


Pesa paṭiharaṇe. Peseti, pesayati.

ပေသဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း (ပို့ဆောင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပေသေတိ၊ ပေသယတိ။


Pisa balapāṇanesu. Piseti, pisayati.

ပိသဓာတ်သည် ခွန်အားရှိခြင်းနှင့် အသက်ရှင်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပိသေတိ၊ ပိသယတိ။


Pasi nāsane. Paṃseti, paṃsayati.

ပသိဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပံသေတိ၊ ပံသယတိ။


Jasi rakkhaṇe. Jaṃseti, jaṃsayati.

ဇသိဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇံသေတိ၊ ဇံသယတိ။


Silesa silesane. Sileseti, silesayati. Sileso.

သိလေသဓာတ်သည် ကပ်ငြိခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိလေသေတိ၊ သိလေသယတိ။ သိလေသော။


Lūsa hiṃsāyaṃ. Lūseti, lūsayati.

လူသဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဖျက်ဆီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လူသေတိ၊ လူသယတိ။


Punsa abhimaddane. Nakāro niggahītatthaṃ. Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Dhātunakārassa lope ‘‘poso’’ iccapi rūpaṃ.

ပုန္သဓာတ်သည် နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ နကာရသည် နိဂ္ဂဟိတ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရန် အကျိုးရှိ၏။ ပုံသေတိ၊ ပုံသယတိ။ နပုံသကော။ ဓာတ်၏ နကာရကို ချေခြင်းဖြင့် 'ပေါသော' ဟူသော အခြားသော ရုပ်သည် ပြီး၏။


Tattha na puṃsakoti itthibhāvapumbhāvarahito puggalo. So hi puriso viya sātisayaṃ paccāmitte na puṃseti abhimaddanaṃ [Pg.346] kātuṃ na sakkotīti napuṃsakoti vuccati. Keci pana ‘‘na pumā, na itthī’’ti napuṃsakoti vacanatthaṃ vadanti. Tathā hi saddasatthavidū taṃ puggalaṃ napuṃsakaliṅgavasena napuṃsakanti vadanti.

ထိုစကား၌ 'နပုံသက' ဟူသည် မိန်းမအဖြစ် ယောက်ျားအဖြစ်မှ ကင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ယောက်ျားကဲ့သို့ ရန်သူတို့ကို လွန်ကဲစွာ မနှိပ်စက်နိုင်၊ နှိပ်စက်ခြင်းကို မပြုနိုင်သောကြောင့် 'နပုံသက' ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား 'ယောက်ျားလည်းမဟုတ်၊ မိန်းမလည်းမဟုတ်' ဟူ၍ နပုံသကဟူသော ဝုတ္တိအနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို နပုံသကလိင်အားဖြင့် 'နပုံသက' ဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။


Dhūsa kantikaraṇe. Dhūseti, dhūsayati.

ဓူသဓာတ်သည် တင့်တယ်ခြင်းကို ပြုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓူသေတိ၊ ဓူသယတိ။


Rusa rosane. Rosanaṃ kopakaraṇaṃ. Roseti, rosayati. Roso. Rosoti kodho.

ရုသဓာတ်သည် အမျက်ထွက်ခြင်း (အမျက်ထွက်အောင် ပြုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရောသန ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်းကို ပြုခြင်းတည်း။ ရောသေတိ၊ ရောသယတိ။ ရောသော။ ရောသ ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်း (ဒေါသ) တည်း။


Byusa ussagge. Byoseti, byosayati.

ဗျုသဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဗျောသေတိ၊ ဗျောသယတိ။


Jasa hiṃsāyaṃ. Jāseti, jāsayati.

ဇသဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇာသေတိ၊ ဇာသယတိ။


Daṃsa daṃsane. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. Daṃsanoti danto. Daṃsanti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā etenāti daṃsano.

ဒံသဓာတ်သည် ကိုက်ခဲခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒံသေတိ၊ ဒံသယတိ။ ဒံသနော။ ဒံသန ဟူသည် သွားတည်း။ ခဲဖွယ် သို့မဟုတ် ဘောဇဉ်ကို ဤအရာဖြင့် ကိုက်ခဲတတ်သောကြောင့် 'ဒံသန' မည်၏။


Dasi dassane ca. Cakāro daṃsanaṃ apekkhati. Daṃseti, daṃsayati. Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ.

ဒသိဓာတ်သည် မြင်ခြင်း၊ ကိုက်ခဲခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စသဒ္ဒါသည် ကိုက်ခဲခြင်း (ဒံသန) အနက်ကို ငဲ့၏။ ဒံသေတိ၊ ဒံသယတိ။ နေမင်းသည် အလင်းရောင်ကို ပြသ၏။


Tassa santajjane. Tasseti, tassayati puriso core.

တဿဓာတ်သည် ခြိမ်းခြောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယောက်ျားသည် သူခိုးတို့ကို ခြိမ်းခြောက်၏။


Vassu sattibandhane. Sattibandhanaṃ samatthatākaraṇaṃ. Vasseti, vassayati.

ဝဿုဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်အောင် ပြုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သတ္တိဗန္ဓန ဟူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်ရည်ရှိအောင် ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ ဝဿေတိ၊ ဝဿယတိ။


Jasa tāḷane. Tāḷanaṃ paharaṇaṃ. Jāseti, jāsayati.

ဇသဓာတ်သည် ရိုက်နှက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ တာဠန ဟူသည် ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ ရိုက်နှက်ခြင်းတည်း။ ဇာသေတိ၊ ဇာသယတိ။


Pasa bandhane. Pāseti, pāsayati. Pāso. Pāsanti bandhanti satte etenāti pāso, sakuṇapāsādi.

ပသဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပါသေတိ၊ ပါသယတိ။ ပါသော။ သတ္တဝါတို့ကို ဤအရာဖြင့် ဖွဲ့နှောင်တတ်သောကြောင့် 'ပါသ (ကျော့ကွင်း)' ဟု ခေါ်၏၊ ငှက်ဖမ်းသော ကျော့ကွင်း စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။


Ghusi visaddane. Visaddanaṃ ugghosanaṃ. Ghoseti, ghosayati. Ghoso.

ဃုသိဓာတ်သည် ကျယ်လောင်စွာ ကြွေးကြော်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိသဒ္ဒန ဟူသည် ကျယ်လောင်စွာ ကြွေးကြော်ခြင်းတည်း။ ဃောသေတိ၊ ဃောသယတိ။ ဃောသော။


Lasa silyayoge. Silyayogo lāsiyaṃ nāṭakanāṭanaṃ recakadānaṃ. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī[Pg.347]. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī’’ti. Tattha lāsentīti yā uplavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti.

လသဓာတ်သည် ကခုန်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိလျယောဂ ဟူသည် လာသိယမည်သော ကပြခြင်း၊ ပြဇာတ်ကပြခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား ကခုန်ခြင်းတည်း။ လာသေတိ၊ လာသယတိ။ လာသေန္တော၊ လာသေန္တီ။ ဤ၌ ပါဠိတော်ကား 'တီးမှုတ်သူမအားလည်း ကစေကုန်၏၊ ကခုန်သူမအားလည်း ကစေကုန်၏၊ ကခုန်စေသူမတို့သည်လည်း ကကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'လာသေန္တီ' ဟူသည် ရေပေါ်၌ ပေါလောပေါ်သကဲ့သို့ ထကြွလျက် ကပြခြင်းပြဇာတ်ကို ကပြစေကုန်သော၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား ကခုန်ခြင်းကို ပေးကုန်သော အမျိုးသမီးတို့တည်း။


Bhūsa alaṅkāre. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

ဘူသဓာတ်သည် တန်ဆာဆင်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘူသေတိ၊ ဘူသယတိ။ ဝိဘူသေတိ၊ ဝိဘူသယတိ။ ဘူသနံ၊ ဝိဘူသနံ။


Vasa sinehanachedāvaharaṇesu. Avaharaṇaṃ corikāya gahaṇaṃ. Vāseti, vāsayati. Vasā.

ဝသဓာတ်သည် ချစ်ခင်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ ခိုးယူခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ အဝဟရဏ ဟူသည် ခိုးယူခြင်းအားဖြင့် ယူခြင်းတည်း။ ဝါသေတိ၊ ဝါသယတိ။ ဝသာ (ဆီဦး)။


Tāsa vāraṇe. Vāraṇaṃ nivāraṇaṃ. Tāseti, tāsayati.

တာသဓာတ်သည် တားမြစ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝါရဏ ဟူသည် တားမြစ်ခြင်းတည်း။ တာသေတိ၊ တာသယတိ။


Dhasa uñche. Dhāseti, dhāsayati.

ဓသဓာတ်သည် ကောက်သင်းကောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဓါသေတိ၊ ဓါသယတိ။


Bhasa gahaṇe. Bhāseti, bhāsayati.

ဘသဓာတ်သည် ယူခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဘာသေတိ၊ ဘာသယတိ။


Pusa dhāraṇe. Poseti, posayati, ābharaṇaṃ dhāretīti attho.

Pusa-ဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း (ဝတ်ဆင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Poseti, posayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ တန်ဆာကို ဆောင်၏ (ဝတ်ဆင်၏) ဟု အနက်ရ၏။


Tusi pisi kusi dasi bhāsāyaṃ. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati.

Tusi, pisi, kusi, dasi-ဓာတ်တို့သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ Tuṃseti, tuṃsayati။ Piṃseti, piṃsayati။ Kuṃseti, kuṃsayati။ Daṃseti, daṃsayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများ ရှိကုန်၏။


Khusi akkosane. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā.

Khusi-ဓာတ်သည် ဆဲရေးကဲ့ရဲ့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khuṃseti, khuṃsayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Khuṃsanā ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။


Gavesa maggane. Gaveseti, gavesayati. Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi.

Gavesa-ဓာတ်သည် ရှာဖွေစုံစမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Gaveseti, gavesayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Vāsa upasevāyaṃ. Vāseti, vāsayati. Vāso, āvāso.

Vāsa-ဓာတ်သည် အနီးကပ်မှီဝဲခြင်း (နေထိုင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vāseti, vāsayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Vāso, āvāso ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Hisi hiṃsāyaṃ. Hiṃseti, hiṃsayati.

Hisi-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Hiṃseti, hiṃsayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Nivāsa acchādane. Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati. Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā.

Nivāsa-ဓာတ်သည် ဝတ်ရုံခြင်း (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati (အဝတ်ကို ဝတ်ရုံ၏)။ Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (နံနက်အချိန်၌ ဝတ်ရုံ၍) ဟူသော သာဓကများ ရှိ၏။


Aṃsa [Pg.348] saṅghāte. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā.

Aṃsa-ဓာတ်သည် ပေါင်းစည်းခြင်း (သို့မဟုတ် ဖျက်ဆီးခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Aṃseti, aṃsayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Aṃso, aṃsā ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Ettha ca aṃsoti koṭṭhāsopi khandhopi vuccati. Aṃsāti arisarogo.

ဤ၌ ‘aṃso’ ဟုဆိုလျှင် အဖို့အစု (အစုအပုံ) ကိုလည်းကောင်း၊ ပခုံးကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘aṃsā’ ဟုဆိုသော် လိပ်ခေါင်းရောဂါကို ဆိုလိုသည်။


Misa sajjane. Meseti, mesayati.

Misa-ဓာတ်သည် ဖန်ဆင်းခြင်း (တန်ဆာဆင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Meseti, mesayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Rasa assādane. Raseti, rasayati. Raso. Rasiyate assādiyate janehīti raso.

Rasa-ဓာတ်သည် သာယာခံစားခြင်း (အရသာခံခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Raseti, rasayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Raso ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။ Rasiyate assādiyate janehīti raso - လူတို့သည် အရသာခံအပ် သာယာအပ်သောကြောင့် ‘raso’ (အရသာ) မည်၏။


Rasa sinehane. Raseti, rasayati. Raso.

Rasa-ဓာတ်သည် ချစ်ခင်စေးကပ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Raseti, rasayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Raso ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။


Tattha rasetīti sinehati. Rasoti sineho, sinehasambandho sāmaggirasoti vuccati, yaṃ sandhāya brāhmaṇā bhagavantaṃ ‘‘arasarūpo samaṇo gotamo’’ti avocuṃ.

ထိုနှစ်မျိုးတွင် ‘raseti’ ဟူသည် ချစ်ခင်စေးကပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘raso’ ဟူသည် ချစ်ခြင်း မေတ္တာ၊ ချစ်ခြင်းနှောင်ကြိုးကို ညီညွတ်ခြင်းအရသာ (သာမဂ္ဂီရသ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍ ပုဏ္ဏားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား “ရဟန်းဂေါတမသည် အရသာမရှိသော သဘောရှိသူ (ကိလေသာတပ်မက်မှုကင်းသူ) ဖြစ်၏” ဟု ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။


Siya asabbappayoge. Seseti, sesayati. Seso. Vipubbo atisaye, vipubbo atisaye, vipubbo sisadhātu atisaye vattati, viseseti, visesayati. Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ.

Siya (Sisa)-ဓာတ်သည် ကြွင်းကျန်ခြင်း (အားလုံးကို မသုံးစွဲခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Seseti, sesayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Seso ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။ Vi-ရှေ့ရှိသော Sisa-ဓာတ်သည် ထူးကဲလွန်ကဲခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Viseseti, visesayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများ ရှိ၏။ Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Missa sammisse. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, misso, missito, sammissito, sammisso iccādīni. Alambusājātake missāti itthīnaṃ vattabbanāmaṃ, purisehi saddhiṃ sammissanatāya.

Missa-ဓာတ်သည် ရောနှောခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Misseti, missayati။ Sammisseti, sammissayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Misso, missito, sammissito, sammisso စသည်တို့သည် နာမ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ အလမ္ဗုသာဇာတ်၌ ယောက်ျားတို့နှင့် ရောနှောနှီးနွှယ်ခြင်းကြောင့် မိန်းမတို့ကို ‘Missā’ (မိဿာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော နာမည်တစ်ခု ဖြစ်၏။


Jusa paritakkane. Joseti, josayati.

Jusa-ဓာတ်သည် ကြံစည်ဆင်ခြင်ခြင်း (သို့မဟုတ် သဘောကျခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Joseti, josayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Masa pahāsane. Maseti, masayati.

Masa-ဓာတ်သည် ရွှင်လန်းခြင်း (ရယ်မောခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Maseti, masayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Marisa titikkhāyaṃ. Mariseti. Marisayati.

Marisa-ဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Mariseti, marisayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Pisa pesane. Peseti, pesayati. Pesako, pesito.

Pisa-ဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Peseti, pesayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Pesako, pesito ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Ghusa [Pg.349] sadde. Ghoseti, ghosayati. Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā. Ghoso.

Ghusa-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Ghoseti, ghosayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā (ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ကြွေးကြော်ကြကုန်ပြီ) ဟူသော သာဓကရှိ၏။ Ghoso ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။


Disī uccāraṇe. Deseti, desayati. Desako, desetā, desito, desanā.

Disī-ဓာတ်သည် မြွက်ဟပြောဆိုခြင်း (ဟောကြားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Deseti, desayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Desako, desetā, desito, desanā ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Vasa acchādane. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ.

Vasa-ဓာတ်သည် ဝတ်ရုံခြင်း (ဖုံးလွှမ်းခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Vāseti, vāsayati, Nivāseti, nivāsayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ (ဥပမာ- Vatthaṃ nivāseti - အဝတ်ကို ဝတ်ရုံ၏။)


Sakārantadhāturūpāni.

သ-ကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Hakārantadhātu

ဟ-ကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်။


Araha pūjāyaṃ. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’’ti arahato nāmāni.

Araha-ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Araheti, arahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Arahā, arahaṃ ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။ ‘‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’’ ဟူသည်မှာ အရဟတ်၏ နာမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Sineha sinehane. Sineheti, sinehayati.

Sineha-ဓာတ်သည် ချစ်ခင်စေးkပ်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Sineheti, sinehayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Varaha hiṃsāyaṃ. Varaheti, varahayati. Varāho.

Varaha-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Varaheti, varahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Varāho ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။


Varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. ‘‘Eṇeyyā ca varāhā cā’’ti ettha hi sūkaro ‘‘varāho’’ti vutto, ‘‘mahāvarāhassa…pe… nadīsu jaggato’’ti ettha pana hatthī ‘‘varāho’’ti.

Varāho-ဟူသော ပုဒ်သည် ဝက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်ကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘Eṇeyyā ca varāhā cā’’ ဟူသော ဤ၌ ဝက်ကို ‘‘varāho’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘‘mahāvarāhassa…ပေ… nadīsu jaggato’’ ဟူသော ဤ၌မူ ဆင်ကို ‘‘varāho’’ ဟု ဆိုအပ်၏။


Raha cāge. Raheti, rahayati.

Raha-ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Raheti, rahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Caha parikatthane. Caheti, cahayati.

Caha-ဓာတ်သည် ဝါကြွားပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ Caheti, cahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Maha pūjāyaṃ. Maheti, mahayati. Mahito rājā mahārājā. Vihāramaho, cetiyamaho.

Maha-ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Maheti, mahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ ပူဇော်အပ်သော မင်းသည် ‘mahārājā’ မည်၏။ Vihāramaho (ကျောင်းပွဲတော်)၊ cetiyamaho (စေတီပွဲတော်) စသည်တို့လည်း ရှိ၏။


Piha icchāyaṃ. Piheti, pihayati. Pihā, pihālu, apiho, pihanīyā vibhūtiyo.

Piha-ဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (တောင့်တခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Piheti, pihayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Pihā, pihālu, apiho, pihanīyā vibhūtiyo ဟူသော နာမ်ပုဒ်များ ရှိကုန်၏။


Kuha [Pg.350] vimhāpane. Kuheti, kuhayati. Kuhako. Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako. Kuhanā.

Kuha-ဓာတ်သည် အံ့ဩစေခြင်း (လှည့်စားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Kuheti, kuhayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Kuhako ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။ Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako - လှည့်ပတ်အံ့ဩဖွယ်ကို ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် ‘kuhako’ (လှည့်ပတ်တတ်သူ) မည်၏။ Kuhanā ဟူသော နာမ်ပုဒ်လည်း ရှိ၏။


Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Saheti, sahayati. Sahanaṃ. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘sahatī’’ti rūpaṃ.

Saha-ဓာတ်သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Parisahana ဟူသည် သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ဖြစ်၏။ Saheti, sahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Sahanaṃ ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။ ဘူဝါဒိဂဏ်၌မူ ဤဓာတ်၏ ဝိဘတ်ဆင်ပုံသည် ‘‘sahati’’ ဟု ဖြစ်၏။


Garaha vinindane. Garaheti, garahayati. Garahā. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘garahatī’’ti rūpaṃ.

Garaha-ဓာတ်သည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Garaheti, garahayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Garahā ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။ ဘူဝါဒိဂဏ်၌မူ ဤဓာတ်၏ ဝိဘတ်ဆင်ပုံသည် ‘‘garahati’’ ဟု ဖြစ်၏။


Hakārantadhāturūpāni.

ဟ-ကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်ရုပ်များ ပြီး၏။


Ḷakārantadhātu

Ḷ ဠ-ကာရန်ဆုံးသော ဓာတ်။


Taḷa tāḷane. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. Tāḷaṃ. Tāḷanti kaṃsatāḷādi.

Taḷa-ဓာတ်သည် ရိုက်ပုတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ Tāḷeti, tāḷayati, Patāḷeti, patāḷayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။ Tāḷaṃ ဟူသော နာမ်ပုဒ်ရှိ၏။ ‘Tāḷa’ ဟူသည် ကြေးနင်းစသော ကြေးတီးခတ်စရာ ကိရိယာကို ဆိုလိုသည်။


Taḷa āghāte. Pubbe viya rūpāni.

Taḷa-ဓာတ်သည် ခုတ်ပုတ်ခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဝိဘတ်ဆင်ပုံများသည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်ကုန်၏။


Khaḷa bhede. Khaḷeti, khaḷayati.

Khaḷa-ဓာတ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်း (ခွဲခြားခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ Khaḷeti, khaḷayati ဟူသော ဝိဘတ်ဆင်ပုံများရှိ၏။


Iḷa thavane. Iḷeti, iḷayati.

ဣဠဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (ထဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဣဠေတိ၊ ဣဠယတိ ဟူ၍ ရုပ်ရှိ၏။


Juḷa peraṇe. Joḷeti, joḷayati.

ဇုဠဓာတ်သည် စေလွှတ်ခြင်း (ပေရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဇောဠေတိ၊ ဇောဠယတိ ဟူ၍ ရုပ်ရှိ၏။


Pīḷa avagāhane. Pīḷeti, pīḷayati. Nippīḷeti, nippīḷayati. Pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako.

ပီဠဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သက်ဆင်းခြင်း (အဝဂါဟန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပီဠေတိ၊ ပီဠယတိ၊ နိပ္ပီဠေတိ၊ နိပ္ပီဠယတိ ဟူ၍ ရုပ်ရှိ၏။ ပီဠနကော၊ ပီဠိတော၊ ပီဠာ၊ ပီဠနံ၊ နိပ္ပီဠနကော ဟူသော ရုပ်များလည်း ရှိ၏။


Laḷa upasevāyaṃ. Lāḷeti, lāḷayati. Upalāḷeti, upalāḷayati. Bhūvādigaṇaṭṭhāya pana vilāsanatthe vattamānāya etissā ‘‘laḷatī’’ti rūpaṃ.

လဠဓာတ်သည် မှီဝဲခြင်း (ဥပသေဝါ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ လာဠေတိ၊ လာဠယတိ၊ ဥပလာဠေတိ၊ ဥပလာဠယတိ ဟူ၍ ရုပ်ရှိ၏။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ တင့်တယ်စွာ ကစားခြင်း (ဝိလာသန) အနက်၌ ဖြစ်သော ဤဓာတ်၏ ရုပ်သည်ကား ‘လဠတိ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Siḷa seḷane. Seḷeti, seḷayati. Seḷento. Ettha seḷetīti seḷitasaddaṃ karoti.

သိဠဓာတ်သည် လေချွန်သံပြုခြင်း (သေဠန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သေဠေတိ၊ သေဠယတိ၊ သေဠန္တော ဟူ၍ ရုပ်ရှိ၏။ ဤ၌ ‘သေဠေတိ’ ဟူသည် လေချွန်သံကို ပြု၏ဟု အနက်ရ၏။


Avaggantadhāturūpāni.

အဝဂ္ဂန္တဓာတ် (ဝဂ်ပကတိမဟုတ်သော အက္ခရာအဆုံးရှိသောဓာတ်) တို့၏ ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Curādī [Pg.351] ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

စူရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့ကို ငါသည် မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ ဤမျှအတိုင်းအတာအထိ ပြသခဲ့ပြီ။ အခြားသော သုတ်ကျမ်းများ၌လည်း ကြည့်ရှု၍ သင့်လျော်သောအနက်နှင့်အညီ မှတ်သားကြကုန်လော့။


Curapamukhagaṇo me sāsanatthaṃ pavutto,Supacurahitakāmo tampi sikkheyya dhīro;

Supacuranayapāṭhe satthuno tañhi sikkhaṃ,Piyusamiva manuññaṃ atthasāraṃ labhetha.

သာသနာတော်၏အကျိုးငှာ ငါသည် စူရာဒိအစရှိသော ဂိုဏ်းကို ဟောကြားအပ်ပြီ။ များစွာသော အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသော ပညာရှိသည် ထိုဂိုဏ်းကို သင်ယူရာ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ များပြားလှစွာသော နည်းနာပါဌ်တို့၌ ထိုသင်ယူခြင်းဖြင့် သာယာဖွယ် နတ်သုဓာကဲ့သို့ ထူးကဲသော အနက်အနှစ်သာရကို ရရှိပေလိမ့်မည်။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော သင်္ဂါယနာတင် ကိုးအင်္ဂါရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏—


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

—လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌—


Curādigaṇaparidīpano aṭṭhārasamo paricchedo.

—စူရာဒိဂိုဏ်းကို ပြဆိုရာဖြစ်သော တစ်ဆယ့်ရှစ်ခုမြောက် အခန်း (ပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။


19. Sabbagaṇavinicchaya

၁၉. သဗ္ဗဂဏဝိနိစ္ဆယ (ဂိုဏ်းအားလုံးကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း)


Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbagaṇavinicchayaṃ;

Sotūnaṃ paṭubhāvatthaṃ, parame piṭakattaye.

နာယူကြကုန်သော သူတို့သည် မြတ်လှစွာသော ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်စေခြင်းအကျိုးငှာ ယခုမှနောင်၌ ဂိုဏ်းအားလုံးကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း (သဗ္ဗဂဏဝိနိစ္ဆယ) ကို ဟောကြားပေအံ့။


Paccayādivibhāgehi, nayehi vividhehi taṃ;

Sukhaggāhāya sotūnaṃ, suṇātha mama bhāsato.

နာယူကြကုန်သော သူတို့ လွယ်ကူစွာ သိမှတ်နိုင်ရန် ပစ္စည်းအစရှိသော အပိုင်းအခြားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော နည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဟောကြားပေအံ့၊ ငါ၏ စကားကို နာယူကြကုန်လော့။


Tattha paṭhamo bhūvādigaṇo, dutiyo rudhādigaṇo, tatiyo divādigaṇo, catuttho svādiguṇo, pañcamo kiyādigaṇo, chaṭṭho gahādigaṇo, sattamo tanādigaṇo, aṭṭhamo curādigaṇo, imasmiṃ bhagavato pāvacane aṭṭhavidhā dhātugaṇā bhavanti. Etesu vikaraṇapaccayavasena –

ထိုဆုံးဖြတ်ချက်၌ ပထမ-ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ ဒုတိယ-ရုဓာဒိဂိုဏ်း၊ တတိယ-ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၊ စတုတ္ထ-သွာဒိဂိုဏ်း၊ ပဉ္စမ-ကိယာဒိဂိုဏ်း၊ ဆဋ္ဌ-ဂဟာဒိဂိုဏ်း၊ သတ္တမ-တနာဒိဂိုဏ်း၊ အဋ္ဌမ-စူရာဒိဂိုဏ်း ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရှစ်ပါးသော ဓာတ်ဂိုဏ်းတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုဂိုဏ်းတို့၌ ဝိကရဏပစ္စည်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် —


Bhūvādito akāro ca, sānusāro rudhādito;

Akāro cevivaṇṇo ca, ekārokārameva ca.

ဘူဝါဒိဂိုဏ်းမှ အကာရ (အ-ပစ္စည်း) လည်းကောင်း၊ ရုဓာဒိဂိုဏ်းမှ အနုဿာရနှင့်တကွသော အကာရ (အ-ပစ္စည်း) လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အကာရ၊ ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဧကာရ၊ ဩကာရ တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Yapaccayo divādimhā, ṇu ṇā uṇā suvādito;

Kyādito pana nāyeva, ppaṇhā pana gahādito.

ဒိဝါဒိဂိုဏ်းမှ ယပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ သွာဒိဂိုဏ်းမှ ဏု၊ ဏာ၊ ဥဏာ ပစ္စည်းတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကိယာဒိဂိုဏ်းမှကား နာပစ္စည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဂဟာဒိဂိုဏ်းမှကား ပ္ပ၊ ဏှာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Oyirā [Pg.352] tu tanādimhā, ṇe ṇayā ca curādito;

Aggahitaggahaṇena, paccayā dasa pañca ca.

တနာဒိဂိုဏ်းမှကား ဩ၊ ယိရ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စူရာဒိဂိုဏ်းမှ ဏေ၊ ဏယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မယူအပ်သေးသည်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် ပစ္စည်းတို့သည် တစ်ဆယ့်ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏။


Hiyyattanī sattamī ca, vattamānā ca pañcamī;

Catassetā pavuccanti, sabbadhātukanāmikā.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်၊ ဝတ္တမာနာဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဟူသော ဤဝိဘတ်လေးပါးတို့ကို သဗ္ဗဓာတုကဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Etesu visayesveva, akāro suddhakattari;

Aññatra kha cha sādīhi, sahāpi cupalabbhati.

ဤ (သဗ္ဗဓာတုကဝိဘတ်) တို့၏ အရာတို့၌သာလျှင် အကာရ (အ-ပစ္စည်း) သည် အမြဲဖြစ်၏။ အခြား ခ၊ ဆ၊ သ ပစ္စည်းစသည်တို့နှင့်တကွလည်း (အကာရကို) ရနိုင်၏။


‘‘Bhavati hoti sambhoti, jeti jayati kīyati;

Ḍeti yāti iti eti, avati koti saṅkati.

‘ဘဝတိ၊ ဟောတိ၊ သမ္ဘောတိ၊ ဇေတိ၊ ဇယတိ၊ ကီယတိ၊ ဍေတိ၊ ယာတိ၊ ဧတိ၊ အဝတိ၊ ကောတိ၊ သင်္ကတိ’


Bhikkhati pivati pāti, vadeti vadati’’ iti;

Bhūvādidhāturūpāni, bhavantīti pakāsaye.

‘ဘိက္ခတိ၊ ပိဝတိ၊ ပါတိ၊ ဝဒေတိ၊ ဝဒတိ’ ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်သော ရုပ်တို့ကို ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြဆိုရာ၏။


Rūpaṃ ‘‘rundhati rundhīti, rundheti puna rundhiti;

Sumbhoti’’ccādīrūpāni, rudhādīnti dīpaye.

‘ရုန္ဓတိ၊ ရုန္ဓီ၊ ရုန္ဓေတိ၊ တစ်ဖန် ရုန္ဓိတိ၊ သုမ္ဘောတိ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြဆိုရာ၏။


‘‘Dibbati sibbati ceva, yujjati vijjati tathā;

Ghāyati hāyati’’ccādi, rūpamāhu divādinaṃ.

‘ဒိဗ္ဗတိ၊ သိဗ္ဗတိ၊ ယုဇ္ဇတိ၊ ဝိဇ္ဇတိ၊ ဃာယတိ၊ ဟာယတိ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များဟု ဆိုကြကုန်၏။


‘‘Suṇoti ca suṇāti ca, vuṇoti ca vuṇāti ca;

Pāpuṇāti hinotī’’ti, ādirūpaṃ suvādinaṃ.

‘သုဏောတိ၊ သုဏာတိ၊ ဝုဏောတိ၊ ဝုဏာတိ၊ ပါပုဏာတိ၊ ဟိနောတိ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို သွာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များဟု ဆိုကြကုန်၏။


‘‘Kināti ca jināti ca, dhunāti ca munāti ca;

Asnāti’’ccādirūpañca, kyādīnanti vibhāvaye.

‘ကိဏာတိ၊ ဇိဏာတိ၊ ဓုဏာတိ၊ မုဏာတိ၊ အသ္နာတိ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို ကိယာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။


‘‘Gheppati paṭiggaṇhāti, saṇhañca saṇhakoti ca;

Kaṇhaṃ taṇhā ca tiṇhuṇha’’-miccādi ca gahādinaṃ.

‘ဃပ္ပတိ၊ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ၊ သဏှ၊ သဏှကောတိ၊ ကဏှ၊ တဏှာ၊ တိဏှုဏှ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို ဂဟာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။


‘‘Tanoti ca karoti ca, kayirati sanoti ca;

Sakkota’ppoti pappoti’’-ccādirūpaṃ tanādinaṃ.

‘တနောတိ၊ ကရောတိ၊ ကယိရတိ၊ သနောတိ၊ သက္ကောတိ၊ အပ္ပေါတိ၊ ပပ္ပေါတိ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို တနာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။


‘‘Coreti corayante ca, cinteti cintayanti ca;

Manteti’’ccādikañcāpi, rūpamāhu curādinaṃ.

‘စောရေတိ၊ စောရယန္တေ၊ စိန္တေတိ၊ စိန္တယန္တိ၊ မန္တေတိ’ အစရှိသော ရုပ်တို့ကို စူရာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များဟု ဆိုကြကုန်၏။


Vikaraṇavasenevaṃ, rūpabhedo pakāsito;

Dhātūnaṃ dhātubhedādi-kusalassa matānugo.

ဤသို့လျှင် ဓာတ်တို့၏ အပြားအစရှိသည်၌ ကျွမ်းကျင်သော ဆရာ၏ အလိုသို့ လိုက်၍ ဝိကရဏပစ္စည်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ရုပ်၏ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြဆိုအပ်ပြီ။


Kiriyāya [Pg.353] dhāraṇato, dhātavo ekadhā matā;

Dvidhāpi ca pavuccanti, sakammākammato pana.

ကြိယာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓာတ်တို့ကို တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ယူဆအပ်ကုန်၏။ သကမ္မက (ကံရှိသောဓာတ်) နှင့် အကမ္မက (ကံမရှိသောဓာတ်) အားဖြင့်လည်း နှစ်မျိုးဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။


Tattha sakammakā nāma, gamibhakkhādayā siyuṃ;

Ṭhāsādayo akammā ca, upasaggaṃ vinā vade;

ထိုဓာတ်တို့တွင် ဂမိဓာတ်၊ ဘက္ခဓာတ် အစရှိကုန်သော ဓာတ်တို့သည် သကမ္မကဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဌာဓာတ်၊ သာဓာတ် အစရှိကုန်သော ဓာတ်တို့သည် အကမ္မကဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဤခွဲခြားမှုကို) ဥပသာရကင်း၍ ဆိုရာ၏။


Sakammakakammabhūto, divu iccādayo puna;

Gahetvāna tidhā honti, evañcāpi vibhāvaye.

ထို့ပြင် ‘ဒိဝု’ ဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် သကမ္မကလည်းဖြစ်၊ အကမ္မကလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့ကို ယူ၍ ဤသို့လည်း သုံးမျိုး ရှိကုန်၏ဟု ခွဲခြားအပ်၏။


Sakammake dvidhā bhitvā, ekakammadvikammato;

Akammakehi saddhiṃ te, tividhāpi bhavanti hi.

သကမ္မကဓာတ်ကို ဧကကမ္မက (ကံတစ်ခုရှိသောဓာတ်) နှင့် ဒွိကမ္မက (ကံနှစ်ခုရှိသောဓာတ်) ဟူ၍ နှစ်ပါးခွဲ၍ အကမ္မကဓာတ်နှင့် ပေါင်းသော် ထိုဓာတ်တို့သည် သုံးမျိုးပြားကုန်၏။


Akammakā rutāyeva, ekakammā gamādayo;

Honti dvikammakā nāma, duhikaravahādayo.

ရုဓာတ် (ငိုခြင်း) အစရှိသည်တို့သည် အကမ္မကဓာတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂမဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် ဧကကမ္မကဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒုဟဓာတ်၊ ကရဓာတ်၊ ဝဟဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် ဒွိကမ္မကဓာတ်တို့ မည်ကုန်၏။


Sakammākammakattamhi, dhātūnamupasaggato;

Niyamo natthi so tasmā, na mayā ettha vuccati.

ဥပသာရကြောင့် ဓာတ်တို့၏ သကမ္မကဖြစ်ခြင်း၊ အကမ္မကဖြစ်ခြင်းတို့၌ အမြဲသတ်မှတ်ချက် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို ငါသည် ဤနေရာ၌ မဆိုပေ။


Ekaṭṭhānā gamiccādī, dviṭṭhānā bhūpacādayo;

Tiṭṭhānā svādayo evaṃ, ṭhānatopi tidhā matā.

ဂမဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် တစ်ဌာနရှိကုန်၏။ ဘူဓာတ်၊ ပစဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် နှစ်ဌာန ရှိကုန်၏။ သုဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် သုံးဌာန ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဌာနအားဖြင့်လည်း သုံးမျိုးဟု ယူဆအပ်၏။


Gupādayo niyogena, ākhyātatte savuddhikā;

Vaca turādayo na hi, vuddhikā kāritaṃ vinā;

ဂုပဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် အာချာတ်၌ မလွဲမသွေ ဝုဒ္ဓိရှိကုန်၏။ ဝစဓာတ်၊ တုရဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် ကာရိတပစ္စည်းမှတစ်ပါး ဝုဒ္ဓိမရှိကုန်။


Khi ji iccādayo dhātū, savuddhāvuddhikā matā;

Iti vuddhivasenāpi, tividho dhātusaṅgaho.

ခိဓာတ်၊ ဇိဓာတ် အစရှိသော ဓာတ်တို့သည် ဝုဒ္ဓိရှိခြင်း၊ ဝုဒ္ဓိမရှိခြင်း နှစ်မျိုးလုံး ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဝုဒ္ဓိပြုခြင်း အားဖြင့်လည်း ဓာတ်တို့၏အစုသည် သုံးမျိုးပြား၏။


Aluttavikaraṇā ca, luttavikaraṇā tathā;

Luttāluttavikaraṇā, evampi tividhā siyuṃ.

ဝိကရဏပစ္စည်း မချေအပ်သောဓာတ်၊ ဝိကရဏပစ္စည်း ချေအပ်သောဓာတ်၊ ဝိကရဏပစ္စည်း ချေလည်းချေ မချေလည်းမချေအပ်သောဓာတ် ဟူ၍ ဤသို့လည်း သုံးမျိုး ရှိကုန်၏။


Tatrāluttavikaraṇā, gami rudhi divādayo;

Pā bhādayo jiniccādī, kamato itare siyuṃ.

ထိုဓာတ်တို့တွင် ဂမိဓာတ်၊ ရုဓိဓာတ်၊ ဒိဝါဒိဓာတ်တို့သည် (ဝိကရဏပစ္စည်းကို) မချေအပ်သော ဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပါဓာတ်၊ ဘာဓာတ်၊ ဇိဓာတ်၊ ဇိနိဓာတ် အစရှိသော အခြားသော ဓာတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း (ဝိကရဏပစ္စည်းကို ချေအပ်သော ဓာတ်တို့) ဖြစ်ကုန်ရာ၏။


Suddhassarā ekassarā, tathānekassarāti ca;

Tidhā bhavanti yuyātā-pābhālādī karādayo.

သုဒ္ဓဿရဓာတ် (သရသက်သက်ဖြစ်သော ဓာတ်)၊ ဧကဿရဓာတ် (သရတစ်လုံးရှိသော ဓာတ်)၊ ထို့ပြင် အနေကဿရဓာတ် (သရများစွာရှိသော ဓာတ်) ဟူ၍ (ဓာတ်တို့သည်) သုံးပါး အပြားရှိကုန်၏။ ယု၊ ယာ၊ တာ၊ ပါ၊ ဘာ၊ လာ အစရှိသော ဓာတ်တို့နှင့် ကရ အစရှိသော ဓာတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ထိုသုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Catudhādinayo cāpi, labbhamānavasena ca;

Gahetabbo nayaññūhi, yathāvuttānusārato.

နည်းကို သိကုန်သော သူတို့သည် ရနိုင်သော အစွမ်းအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းကို အစဉ်လိုက်သဖြင့် လည်းကောင်း လေးပါးအစရှိသော နည်းကိုလည်း ယူအပ်၏။


Puna [Pg.354] suddhassarā dhātū, ekassarā ca sattadhā;

Āivaṇṇauvaṇṇanta-eontavasā matā.

တစ်ဖန် သုဒ္ဓဿရဓာတ်တို့သည် လည်းကောင်း၊ ဧကဿရဓာတ်တို့သည် လည်းကောင်း အာကာရန္တ၊ ဣဝဏ္ဏန္တ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏန္တ (ဥ၊ ဦ)၊ ဧကာရန္တ၊ ဩကာရန္တတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ပါး အပြားရှိကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။


Avaṇṇivaṇṇuvaṇṇante-kārantānaṃ vasena ve;

Anekassaradhātū ca, sattadhāva pakittitā.

စင်စစ် အနေကဿရဓာတ်တို့သည်လည်း အဝဏ္ဏန္တ (အ၊ အာ)၊ ဣဝဏ္ဏန္တ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏန္တ (ဥ၊ ဦ)၊ ဧကာရန္တတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ပါးတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ကောင်းစွာ ပြဆိုအပ်ကုန်၏။


Evaṃ pannarasadhāpi, dhātūnamidha saṅgaho;

Tappabhedaṃ pakāseyyuṃ, iuiccādinā vidū.

ဤသို့လျှင် ဤကျမ်း၌ တဆယ့်ငါးပါး အပြားရှိသော ဓာတ်တို့၏ ပေါင်းရုံးခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ပညာရှိတို့သည် ဣ၊ ဥ စသော ဓာတ်တို့ဖြင့် ထိုဓာတ်၏ အပြားကို ပြကုန်ရာ၏။


Tatra ‘‘igatiyaṃ, i ajjhayane, u sadde’’ iccete suddhassarā dhātavo. Yā rā lā iccādayo ekassarā ākārantā. Khijiniiccādayo ekassarā ikārantā. Pīiccādayo ekassarā īkārantā. Khu du ku iccādayo ekassarā ukārantā, bhū hū iccādayo ekassarā ūkārantā. Khe je se iccādayo ekassarā ekārantā. So iccādayo ekassarā okārantā.

ထိုဓာတ်တို့တွင် 'ဣ ဂတိယံ (သွားခြင်းအနက်၌ ဣဓာတ်)'၊ 'ဣ အဇ္ဈယနေ (သင်ယူခြင်းအနက်၌ ဣဓာတ်)'၊ 'ဥ သဒ္ဒေ (အသံပြုခြင်းအနက်၌ ဥဓာတ်)' ဤသည်တို့ကား သုဒ္ဓဿရဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ယာ၊ ရာ၊ လာ' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော အာကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ခိ၊ ဇိ၊ နိ' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော ဣကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပီ' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော ဤကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ခု၊ ဒု၊ ကု' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော ဥကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဘူ၊ ဟူ' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော ဦကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ခေ၊ ဇေ၊ သေ' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော ဧကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သော' အစရှိသည်တို့ကား တစ်ခုသော သရရှိသော ဩကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Kara paca saṅgāma iccādayo anekassarā akārantā, omāiccādayo anekassarā ākārantā, saki iccādayo anekassarā ikārantā. Cakkhī iccādayo anekassarā īkārantā. Andhuiccādayo anekassarā ukārantā. Kakkhū iccādayo anekassarā ūkārantā. Gile mile iccādayo anekassarā ekārantāti evaṃ pannarasavidhena dhātusaṅgaho.

'ကရ၊ ပစ၊ သင်္ဂါမ' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော အကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဩမာ' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော အာကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သကိ' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော ဣကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'စက္ခီ' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော ဤကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အန္ဓု' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော ဥကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ကက္ခူ' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော ဦကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဂိလေ၊ မိလေ' အစရှိသည်တို့ကား များစွာသော သရရှိသော ဧကာရန္တဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဆယ့်ငါးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဓာတ်တို့ကို ပေါင်းရုံးခြင်း (ဓာတ်သင်္ဂဟ) သည် ပြီး၏။


Atha tettiṃsavidhenapi dhātusaṅgaho bhavati. Kathaṃ?

တစ်ဖန် သုံးဆယ့်သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့်လည်း ဓာတ်တို့ကို ပေါင်းရုံးခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်း?


Dhātū suddhassarā ceva, puna cekassarāpi ca;

Kakārantā khakārantā, gantā ghantā ca dhātavo.

ဓာတ်တို့သည် သုဒ္ဓဿရဓာတ်တို့ လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ဧကဿရဓာတ်တို့ လည်းကောင်း၊ ကကာရန္တဓာတ်၊ ခကာရန္တဓာတ်၊ ဂကာရန္တဓာတ်၊ ဃကာရန္တဓာတ်တို့ လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။


Cakārantā chakārantā, jantā jhantā ca ñantakā;

Ṭakārantā ṭhakārantā, ḍantā ḍhantā ca ṇantakā.

စကာရန္တဓာတ်၊ ဆကာရန္တဓာတ်၊ ဇကာရန္တဓာတ်၊ ဈကာရန္တဓာတ်၊ ဉကာရန္တဓာတ်တို့ လည်းကောင်း၊ ဋကာရန္တဓာတ်၊ ဌကာရန္တဓာတ်၊ ဍကာရန္တဓာတ်၊ ဎကာရန္တဓာတ်၊ ဏကာရန္တဓာတ်တို့ လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။


Tantā ceva tathā thantā, dantā dhantā ca nantakā;

Pantā phantā bakārantā, bhantā mantā ca yantakā.

တကာရန္တဓာတ်၊ ထကာရန္တဓာတ်၊ ဒကာရန္တဓာတ်၊ ဓကာရန္တဓာတ်၊ နကာရန္တဓာတ်တို့ လည်းကောင်း၊ ပကာရန္တဓာတ်၊ ဖကာရန္တဓာတ်၊ ဗကာရန္တဓာတ်၊ ဘကာရန္တဓာတ်၊ မကာရန္တဓာတ်၊ ယကာရန္တဓာတ်တို့ လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။


Rantā [Pg.355] lantā vakārantā, santā hantā ca ḷantakā;

Iti tettiṃsadhā ñeyyo, dhātūnamidha saṅgaho.

ရကာရန္တဓာတ်၊ လကာရန္တဓာတ်၊ ဝကာရန္တဓာတ်၊ သကာရန္တဓာတ်၊ ဟကာရန္တဓာတ်၊ ဠကာရန္တဓာတ်တို့ လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤကျမ်း၌ သုံးဆယ့်သုံးပါးသော အပြားရှိသော ဓာတ်တို့၏ ပေါင်းရုံးခြင်းကို သိအပ်၏။


Mate satthussa ḍhaṇaḷā, padādimhi na dissare;

Tenekassaradhātūsu, ḍhaṇaḷā na kathīyare.

မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်၌ ဎ၊ ဏ၊ ဠ အက္ခရာတို့သည် ပုဒ်၏ အစ၌ မထင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဧကဿရဓာတ်တို့တွင် ဎ၊ ဏ၊ ဠ အက္ခရာတို့ကို မဟောအပ်ကုန်။


Ikārantatikāranta-vasena tu yathārahaṃ;

Nāmaṃ sambhoti dhātūnaṃ, itippaccayayogato.

'ဣတိ' ပစ္စည်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဣကာရန္တ၊ တိကာရန္တတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဓာတ်တို့၏ အမည်သည် ဖြစ်၏။


Pacibhikkhichidikhādi, karoti bhavati gami;

Gatigacchatihotīti, ādivohāramuddhare.

ပစိ၊ ဘိက္ခိ၊ ဆိဒိ အစရှိသည်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ကရောတိ၊ ဘဝတိ၊ ဂမိ ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ဂတိ၊ ဂစ္ဆတိ၊ ဟောတိ ဟူ၍ လည်းကောင်း အစရှိသော ဝေါဟာရကို ထုတ်ဆောင်ရာ၏။


Evaṃ tettiṃsabhedehi gahitesu nikhilesu dhātūsu –

ဤသို့လျှင် သုံးဆယ့်သုံးပါးသော အပြားတို့ဖြင့် အလုံးစုံသော ဓာတ်တို့ကို ယူအပ်သည်ရှိသော် —


Sahahiṃsaīhavasā, sīhasaddagatiṃ vade;

Sahanato hananato, sīhoti hi garū vaduṃ.

သဟဓာတ်၊ ဟိံသဓာတ်၊ ဤဟဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သီဟသဒ္ဒါ၏ သက်ရောက်ရာ (ဝိဂြိုဟ်) ကို ပြောဆိုရာ၏။ ဆရာမြတ်တို့သည် သည်းခံခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း သီဟဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။


Tathā hi sīho vātātapādiparissayampi sahati, ‘‘kiṃ me bahūhi ghāṭitehī’’ti attano gocaratthāya khuddake pāṇe agaṇhanto, ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesī’’ti anuddayavasena sahitabbe khuddakasattepi sahati. Hiṃsitabbe pana kāyūpapanne sūkaramahiṃsādayo satte hiṃsati, tasmāpi ‘‘sīho’’ti vuccati. Yathā pana kantanaṭṭhena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhenapi sīhoti veditabbo. Atha vā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyattā suṭṭhu īhatīti sīho. Vuttañhi –

မှန်ပေ၏၊ သီဟသည် လေ၊ နေပူ စသော ဘေးရန်တို့ကိုလည်း သည်းခံ၏။ 'ငါသည် များစွာသော သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု မိမိ၏ ကျက်စားရာ အလို့ငှာ ငယ်သော သတ္တဝါတို့ကို မဖမ်းယူဘဲ၊ 'ငါသည် ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်နေသော ငယ်သော သတ္တဝါတို့ကို သေကျေပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်စေလို' ဟု သနားကရုဏာ အစွမ်းဖြင့် သည်းခံအပ်သော ငယ်သော သတ္တဝါတို့ကိုလည်း သည်းခံ၏။ သတ်ဖြတ်အပ်သော ကိုယ်တွင်းသို့ ရောက်လာသော ဝက်၊ ကျွဲ အစရှိသော သတ္တဝါတို့ကိုမူကား သတ်ဖြတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း သီဟ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝါယာဉ် ကျိုချက်တတ်သော အနက်ကြောင့် အစနှင့် အဆုံးကို ပြောင်းပြန်ပြု၍ 'တက္က' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတ်ဖြတ်တတ်သော အနက်ကြောင့် 'သီဟ' (ဟိံသဓာတ်မှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော သီဟ) ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် အလုံးစုံသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ စွဲမြဲသော ဝီရိယရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ အားထုတ်တတ်သောကြောင့် 'သီဟ' မည်၏။ ထိုစကားကို ဟောတော်မူအပ်ပြီတည်း —


‘‘Yathā sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā’’ti.

'သားတို့၏မင်း ဖြစ်သော ခြင်္သေ့သည် ဝပ်ရာအရပ်၊ ရပ်ရာအရပ်၊ စင်္ကြံသွားရာအရပ်တို့၌ မတွန့်ဆုတ်သော ဝီရိယ ရှိသည်၊ အမြဲ ထက်သန်သော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်သကဲ့သို့' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Aparo nayo –

အခြားသော နည်းကား —


Sahanā ca hiṃsanā ca, tathā sīghajavattato;

Sīho iccapi bhāseyya, sakyasīhassa sāsane.

သည်းခံခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ လျှင်မြန်စွာ ပြေးသွားတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သာကီဝင်မင်းတို့၏ ခြင်္သေ့ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ 'သီဟ' ဟူ၍ ဆိုရာ၏။


Vuttañhi [Pg.356] suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saharā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho’’ti.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ 'သည်းခံခြင်း (သဟရ) ကြောင့် လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း (ဟနန) ကြောင့် လည်းကောင်း၊ လျှင်မြန်သော အဟုန်ဖြင့် ပြေးသွားခြင်း (သီဃဇဝတ္တ) ကြောင့် လည်းကောင်း သီဟ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီတည်း။


Idāni tadatthuddhāro vuccate, sīhasaddo ‘‘sīho bhikkhave migarājā’’tiādīsu migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu tathāgate. Tattha tathāgate sadisakappanāya āgato.

ယခုအခါ ထိုသီဟသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ခြင်းကို ဆိုအံ့၊ သီဟသဒ္ဒါသည် 'ရဟန်းတို့၊ သားတို့၏မင်း ဖြစ်သော ခြင်္သေ့သည်...' အစရှိသော သုတ်တို့၌ သားမင်း (ခြင်္သေ့) အနက်၌ သက်ရောက်၏။ 'ထိုအခါ သီဟစစ်သူကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာ အရပ်သို့ ချဉ်းကပ်၏...' အစရှိသော သုတ်တို့၌ ပညတ် (လူအမည်) အနက်၌ သက်ရောက်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သီဟ ဟူသည်ကား ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော တထာဂတ မြတ်စွာဘုရား၏ အမည်တည်း...' အစရှိသော သုတ်တို့၌ တထာဂတ မြတ်စွာဘုရား အနက်၌ သက်ရောက်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၌ တူသောအခြင်းအရာအားဖြင့် တင်စားသောအားဖြင့် သက်ရောက်၏။


Etthetaṃ vuccati –

ဤအရာ၌ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ —


Sīhe paññattiyañcāpi, buddhe appaṭipuggale;

Imesu tīsu atthesu, sīhasaddo pavattati.

သီဟသဒ္ဒါသည် ခြင်္သေ့ဟူသော အနက်၌ လည်းကောင်း၊ ပညတ်ဟူသော အနက်၌ လည်းကောင်း၊ အတုမဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားဟူသော အနက်၌ လည်းကောင်း ဤအနက်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။


Rūpiruppatidhātūhi, rūpasaddagatiṃ vade;

‘‘Rūpayati ruppatī’’ti, vatvā nibbacanadvayaṃ.

ရူပိဓာတ်၊ ရုပ္ပတိဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပသဒ္ဒါ၏ သက်ရောက်ရာ (ဝိဂြိုဟ်) ကို ပြောဆိုရာ၏။ 'ရူပယတိ (ဖောက်ပြန်တတ်၏)၊ ရုပ္ပတိ (ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်၏)' ဟူ၍ နှစ်ပါးသော နိဗ္ဗစန (ဝိဂြိုဟ်) ကို ဆိုအပ်၏။


Vuttañhetaṃ garūhi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhenā’’ti. Bhagavatā panetaṃ vuttaṃ ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ vadetha, ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati, sītenapi ruppatī’’ti vitthāro. Atthuddhāro panassa heṭṭhā vuttova.

ထိုစကားကို ဆရာမြတ်တို့သည် 'ရူပယတိ ဟူသည် ရူပံ မည်၏၊ အဆင်း၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ စိတ်၌ ဖြစ်သော အခြင်းအရာကို ထင်ရှားပြတတ်၏ ဟူသောအနက်တည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'ရူပ ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ရူပ မည်သနည်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော အနက်ကြောင့် (ရူပ မည်၏)' ဟုလည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'ရဟန်းတို့၊ အဘယ်သို့သော တရားကို ရုပ် (ရူပ) ဟု ဆိုအပ်သနည်း၊ ရဟန်းတို့၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် ရုပ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဖောက်ပြန်သနည်း၊ အအေးကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်၏...' အစရှိသဖြင့် အကျယ်ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုရူပသဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်ဆောင်ခြင်းကား အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာတည်း။


Pasavatemanatthena, dhātunā udinā pana;

Samuddasaddanipphattiṃ, vadeyya matimā naro.

ပညာရှိသောသူသည် စီးဆင်းခြင်း (ပသဝန) အနက်ရှိသော ဓာတ်နှင့် 'ဥဒ' သဒ္ဒါတို့ဖြင့် 'သမုဒ္ဒ' သဒ္ဒါ၏ ပြီးခြင်းကို ပြောဆိုရာ၏။


Ettha [Pg.357] hi samuddoti aṭṭhahi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattā samuddati attasannissitānaṃ macchamakarādīnaṃ pītisomanassaṃ pasavati janetīti samuddo. Ayamasmākaṃ khanti. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘samuddanaṭṭhena samuddo, kiledanaṭṭhena tenamanaṭṭhenāti vuttaṃ hotī’’ti vadanti. Milindapañhe pana āyasmā nāgaseno ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti milindena raññā puṭṭho āha ‘‘yattakaṃ mahārāja udakaṃ, tattakaṃ loṇaṃ, yattakaṃ loṇaṃ, tattakaṃ udakaṃ, udakasamattā samuddoti vuccatī’’ti. Tadā raññā milindena ‘‘kallosi bhante nāgasenā’’ti vuttaṃ. Ettha hi samaṃ udakena loṇaṃ etthāti samuddoti nibbacanaṃ veditabbaṃ ‘‘nīloda’’ntiādīsu viya. Tattha bhadantanāgasenamatañca amhākaṃ matañca pakatisamuddaṃ sandhāya vuttattā na virujjhati, aṭṭhakathācariyānaṃ matampi ‘‘taṇhāsamuddo’’ti ca ‘‘samuddopeso’’ti ca āgatāni samuddasarikkhakāni ca taṇhācakkhusotādīni sandhāya vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

ဤ၌ သမုဒ္ဒရာဟူသည် အံ့ဖွယ်အဆန်းသဘာဝ ရှစ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကို အမှီပြု၍နေကြကုန်သော ငါး၊ မကန်း စသည်တို့အား ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းခြင်း (ပီတိသောမနဿ) ကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ် (ပွားများစေတတ်) သဖြင့်လည်းကောင်း “သမုဒ္ဒ” မည်၏။ ဤကား ငါတို့၏ နှစ်သက်မှု (အယူအဆ) တည်း။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူကား “သတ္တဝါတို့ကို စိုစွတ်စေတတ်သော အနက်၊ စိုစွတ်အောင် ပြုတတ်သော အနက်၊ စိုစွတ်သည် ဖြစ်စေတတ်သော အနက်တို့ကြောင့် ‘သမုဒ္ဒ’ မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်” ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ မိလိန္ဒပဉှာ၌မူ အရှင်နာဂသေနသည် “အရှင်နာဂသေန သမုဒ္ဒရာကို သမုဒ္ဒရာဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရေကို သမုဒ္ဒရာဟု ခေါ်ဆိုပါသနည်း” ဟု မိလိန္ဒမင်းကြီး မေးလျှောက်သော် “မြတ်သောမင်းကြီး... ရေအတိုင်းအရှည် မည်မျှရှိသနည်း၊ ဆားငန်ရည်အတိုင်းအရှည်လည်း ထိုမျှပင် ရှိ၏။ ဆားငန်ရည်အတိုင်းအရှည် မည်မျှရှိသနည်း၊ ရေအတိုင်းအရှည်လည်း ထိုမျှပင် ရှိ၏။ ရေနှင့် ဆားငန်ရည် ညီမျှခြင်းကြောင့် ‘သမုဒ္ဒရာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မိလိန္ဒမင်းကြီးက “အရှင်နာဂသေန ကောင်းလှပါပေ၏” ဟု လျောက်ထား၏။ ဤ၌ ‘နီလောဒ’ (ရေပြာ) စသည်တို့၌ ကဲ့သို့၊ ဤသမုဒ္ဒရာ၌ ရေနှင့် ဆားငန်ရည်သည် ညီမျှ၏၊ ထို့ကြောင့် “သမုဒ္ဒ” ဟူ၍ ဝစနတ္ထကို သိအပ်၏။ ထိုအယူအဆတို့တွင် အရှင်နာဂသေန၏ အယူအဆနှင့် ငါတို့၏ အယူအဆသည် ပကတိသမုဒ္ဒရာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုထားခြင်းကြောင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အယူအဆသည်လည်း “တဏှာသမုဒ္ဒရာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဤတရားသည် သမုဒ္ဒရာနှင့် တူ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း လာရှိသော သမုဒ္ဒရာနှင့် တူကုန်သော တဏှာ၊ မျက်စိ၊ နား စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုထားခြင်းကြောင့် မဆန့်ကျင်ဟု သိမှတ်အပ်၏။


Khādadhātuvasā cāpi, khanudhātuvasena vā;

Khanito vāpi dhātumhā, dhāto khaṃpubbatopi vā;

Khandhasaddassa nipphattiṃ, saddakkhandhavidū vade.

သဒ္ဒါကျမ်းဂန် တတ်မြောက်သော ဆရာတို့သည် ခန္ဓသဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ခါဒဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခနုဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ခနိဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘ခ’ အက္ခရာ ရှေ့ရှိသော ‘ဒါ’ ဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း (ပြီး၏ဟု) မိန့်ဆိုအပ်၏။


Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhā’’ti vacanato sayampi dukkhadhammoyeva samāno jātijarābyādhimaraṇadukkhādīhi anekehi dukkhehi khajjati khādiyatīti khandho, teheva dukkhehi khaññati avadāriyatītipi khandho, khaniyati parikhaññatītipi khandho, attena vā attaniyena vā tucchattā khaṃ suññākāraṃ dhāretītipi khandho, rūpakkhandhādi. Atthuddhārato pana –

ထိုစကားရပ်၌ “အကျဉ်းအားဖြင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့သည်လည်း ဆင်းရဲကုန်၏” ဟူသော ဒေသနာတော်အရ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဆင်းရဲတရား သက်သက်သာ ဖြစ်ပါလျက်၊ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း (ဇာတိ)၊ အိုရခြင်း (ဇရာ)၊ ဖျားနာရခြင်း (ဗျာဓိ)၊ သေဆုံးရခြင်း (မရဏ) စသော အဆန်းဆန်း အပြားပြားသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့ဖြင့် စားမြုံ့ခံရတတ်၊ ဖျက်ဆီးအပ်တတ်သောကြောင့် “ခန္ဓ” (ခန္ဓာ) မည်၏။ ထိုဆင်းရဲဒုက္ခတို့ဖြင့်ပင် တူးဆွအပ်၊ ဖြိုဖျက်အပ်သောကြောင့်လည်း “ခန္ဓ” မည်၏။ တူးဖြိုအပ်၊ နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့်လည်း “ခန္ဓ” မည်၏။ အတ္တအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အတ္တနိယ (ငါ့ဥစ္စာ) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်းသည် ဖြစ်၍ ‘ခ’ ဟူသော ဆိတ်သုဉ်းသော သဘောကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်း “ခန္ဓ” (ရူပက္ခန္ဓာ စသည်) မည်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထုတ်နုတ်ချက်အားဖြင့်သော်ကား -


Khandhasaddo [Pg.358] rāsiguṇa-paṇṇattīsu ca rūḷhiyaṃ;

Koṭṭhāse ceva aṃse ca, vattatīti vibhāvaye.

ခန္ဓသဒ္ဒါသည် အစု (ရာသိ)၊ ဂုဏ် (ဂုဏ)၊ ပညတ် (ပဏ္ဏတ္တိ)၊ ရူဠှီ (ရူဠှိ) အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ အဖို့အစု (ကောဋ္ဌာသ) နှင့် ပခုံး (အံသ) အနက်တို့၌လည်းကောင်း လျောက်ပတ်စွာ ဖြစ်၏ဟု ခွဲခြားသိအပ်၏။


Vuttañhetaṃ sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ – khandhasaddo sambahulesu ṭhānesu nipatati rāsimhi guṇe paṇṇattiyaṃ rūḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi bhikkhave mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasahassānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatasahassānī’ti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu hi rāsito khandho nāma. Na hi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati, tathā na parittakaṃ rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukā ca gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā khā bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu rūḷhīto khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho, tasmā rāsilakkhaṇā khandhāti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭati. Lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’’ti [Pg.359] vadanti. Iti koṭṭhāsalakkhaṇā khandhātipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha ‘‘rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāso’’ti iminā nayena attho veditabbo. ‘‘Khandhe bhāraṃ. Khandhato otāreti, mahāhanusabhakkhandho’’tiādīsu pana aṃso ‘‘khandho’’ti vuccati.

ဤအရာကို သမ္မောဟဝိနောဒနီ မည်သော ဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ - “ခန္ဓသဒ္ဒါသည် အစု (ရာသိ)၊ ဂုဏ် (ဂုဏ)၊ ပညတ် (ပဏ္ဏတ္တိ)၊ ရူဠှီ (ရူဠှိ) ဟူသော များစွာသော အနက်တို့၌ ကျရောက်တတ်၏။” “ရဟန်းတို့... ဥပမာအားဖြင့် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရေ၏အတိုင်းအရှည်ကို ‘ဤမျှသော ရေခွက် (အာဠှက) တို့တည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဤမျှသော ရေခွက်တစ်ရာတို့တည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဤမျှသော ရေခွက်တစ်ထောင်တို့တည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဤမျှသော ရေခွက်တစ်သိန်းတို့တည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း ရေတွက်ရန် မလွယ်ကူပေ။ အစစ်အမှန်အားဖြင့်မူ ‘အတိုင်းမသိ များပြားလှသော ရေအစုကြီး (မဟာဥဒကက္ခန္ဓ)’ ဟူ၍သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏” စသည်တို့၌ ‘အစု’ (ရာသိ) အားဖြင့် ‘ခန္ဓာ’ မည်၏။ နည်းပါးသော ရေကို ‘ရေအစု (ဥဒကက္ခန္ဓ)’ ဟု မခေါ်ဆိုအပ်၊ များပြားသော ရေကိုသာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ နည်းပါးသော မြေမှုန့်ကို ‘မြေမှုန့်အစု (ရဇက္ခန္ဓ)’ ဟု မခေါ်ဆိုအပ်၊ နည်းပါးသော နွားတို့ကို ‘နွားအုပ် (ဂဝက္ခန္ဓ)’၊ နည်းပါးသော စစ်သည်ကို ‘စစ်သည်အင်အား (ဗလက္ခန္ဓ)’၊ နည်းပါးသော ကုသိုလ်ကို ‘ကုသိုလ်စု (ပုညက္ခန္ဓ)’ ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ များပြားသော မြေမှုန့်ကိုသာ ‘မြေမှုန့်အစု’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ များပြားသော နွားစသည်တို့ကိုသာ ‘နွားအုပ်’၊ ‘စစ်သည်အင်အား’၊ ‘ကုသိုလ်စု’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ “သီလက္ခန္ဓာ၊ သမာဓိက္ခန္ဓာ” စသည်တို့၌မူ ‘ဂုဏ်’ အားဖြင့် ‘ခန္ဓာ’ မည်၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် ဂင်္ဂါမြစ်ရေအလျဉ်၌ မျောပါလာသော သစ်တုံးကြီး (ဒါရုက္ခန္ဓ) ကို မြင်တော်မူ၏” ဤ၌ ‘ပညတ်’ အားဖြင့် ‘ခန္ဓာ’ မည်၏။ “အကြင်စိတ်၊ မန၊ မာနသ...ပ... ဝိညာဉ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ မည်၏” စသည်တို့၌ ‘ရူဠှီ’ (ခေါ်ရိုးခေါ်စဉ်) အားဖြင့် ‘ခန္ဓာ’ မည်၏။ ထိုခန္ဓာတို့တွင် ဤအရာ၌ ‘အစု’ (ရာသိ) အနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ဤခန္ဓာ၏ အနက်ဟူသည် အစုအပုံအနက် (ပိဏ္ဍတ္ထ)၊ အပေါင်းအသင်းအနက် (ပူဂတ္ထ)၊ စုပေါင်းခြင်းအနက် (ဃဋတ္ထ)၊ ပုံစုခြင်းအနက် (ရာသဋ္ဌ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အစုအပုံဟူသော လက္ခဏာရှိသည်ကို ‘ခန္ဓာ’ ဟု သိအပ်၏။ ‘အဖို့အစုအနက်’ (ကောဋ္ဌာသတ္ထ) ဟုလည်း ဆိုထိုက်၏။ လောက၌ ကြွေးမြီယူ၍ အတောင်းခံရသောအခါ “နှစ်စု (နှစ်ကြိမ်) ခွဲ၍ ဆပ်ပါမည်၊ သုံးစု (သုံးကြိမ်) ခွဲ၍ ဆပ်ပါမည်” ဟု ပြောဆိုလေ့ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အဖို့အစုဟူသော လက္ခဏာရှိသည်ကိုလည်း ‘ခန္ဓာ’ ဟု ဆိုထိုက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ “ရူပက္ခန္ဓာဟူသည် ရုပ်အစု၊ ရုပ်အဖို့အစု ဖြစ်၏၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဟူသည် ဝေဒနာအစု၊ ဝေဒနာအဖို့အစု ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ “ပခုံး၌ ဝန်ကို (တင်၏)။ ပခုံးမှ (ဝန်ကို) ချ၏၊ ကြီးသော မေးရိုးရှိသော နွားလားဥသဘ၏ ပခုံးစွန်း” စသည်တို့၌မူ ‘ပခုံး’ (အံသ) ကို ‘ခန္ဓာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Āpubbayatato cāpi, āyūpapadato puna;

Tanuto tanito vāpi, āyatanaravo gato.

‘အာ’ အက္ခရာ ရှေ့ရှိသော ‘ယတ’ ဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘အာယ’ သဒ္ဒါကို အစပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘တနု’ ဓာတ် သို့မဟုတ် ‘တနိ’ ဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘အာယတန’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပြီးခြင်းသို့ ရောက်၏။


Vuttampi cetaṃ – āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhu rūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamantīti vā vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tananti vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti vuccanti.

ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - အားထုတ်ခြင်း (အာယတန) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ လာခြင်း (အာယ) တို့ကို ပြန့်ပြောစေခြင်း (တနန) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားလှစွာသော (အာယတ) တရားကို ဆောင်ယူတတ်ခြင်း (နယန) ကြောင့်လည်းကောင်း ‘အာယတန’ မည်၏ဟု သိအပ်၏။ စက္ခု ရူပစသည်တို့၌ ထိုထိုတံခါးနှင့် အာရုံတို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော စိတ်၊ စေတသိကတရားတို့သည် မိမိမိမိတို့၏ ခံစားခြင်း စသော ကိစ္စဖြင့် အားထုတ်ကြကုန်၏၊ ထကြွကြကုန်၏၊ လုံ့လပြုကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို (စက္ခုရူပ စသည်) တို့သည်လည်း ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော ထိုစိတ်စေတသိကတရားတို့ကို ပြန့်ပြောစေကုန်၏၊ ကျယ်ပြန့်စေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအစမထင် သံသရာ၌ ဖြစ်ပွား၍ အလွန်တရာ ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို မချုပ်ငြိမ်းသရွေ့ကာလပတ်လုံး ဆောင်ယူတတ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပွားစေတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤတရားအားလုံးတို့သည် အားထုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း (အာယ) တို့ကို ပြန့်ပြောစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားလှစွာသော တရားကို ဆောင်ယူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘အာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro, sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ[Pg.360]. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇaṃ.

တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း နေထိုင်ရာဌာန (နိဝါသဋ္ဌာန) အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရတနာတွင်း (အာကရ) အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စုဝေးရာဌာန (သမောသရဏဋ္ဌာန) အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မွေးဖွားရာအရပ် (သဉ္ဇာတိဒေသ) အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရား (ကာရဏ) အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း ‘အာယတန’ ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လောက၌ “အီသွာ (အာဏာပိုင်) တို့၏ နေထိုင်ရာ (အာယတန)၊ ဝါသုဒေဝနတ်၏ နေထိုင်ရာ (အာယတန)” စသည်တို့၌ နေထိုင်ရာဌာနကို ‘အာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ရွှေတွင်း (သုဝဏ္ဏာယတန)၊ ငွေတွင်း (ရဇတာယတန)” စသည်တို့၌ ရတနာတွင်းကို ‘အာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သာသနာတော်၌မူ “နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော စုဝေးရာအရပ်၌ ငှက်တို့သည် ကျက်စားကုန်၏” စသည်တို့၌ စုဝေးရာဌာနကို ‘အာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “တောင်ကုန်းဒေသ (ဒက္ခိဏာပထ) သည် နွားတို့၏ မွေးဖွားရာဒေသ (အာယတန) ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ မွေးဖွားရာအရပ်ကို ‘အာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အကြောင်းတရား (အာယတန) ရှိသည်ရှိသော် ထိုထိုတရား၌ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုခြင်းသို့ ရောက်ထိုက်သည် ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ အကြောင်းတရားကို ‘အာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Cakkhuādīsu cāpi cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ tattha tattha dvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito, cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ tesaṃ abhāve abhāvato. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā āyatananti vuccanti, tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayoti. Iccevaṃ –

စက္ခုအစရှိသည်တို့၌ စိတ် စေတသိက် တရားတို့သည် ထိုစက္ခုအစရှိသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကြသောကြောင့် တည်နေကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် စက္ခုအစရှိသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ တည်နေရာ (နိဝါသဋ္ဌာန) မည်ကုန်၏။ စက္ခုအစရှိသည်တို့၌ ထိုစိတ်စေတသိက်တို့သည် ထိုစက္ခုအစရှိသည်တို့ကို မှီရာရှိကြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုစက္ခုအစရှိသည်တို့ကို အာရုံပြုရာရှိကြသဖြင့်လည်းကောင်း ပြွမ်းလျက် တည်နေကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် စက္ခုအစရှိသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ တွင်း (အာကရ) မည်ကုန်၏။ စက္ခုအစရှိသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ စုဝေးရာအရပ် (သမောသရဏဋ္ဌာန) မည်ကုန်၏၊ ထိုထိုဒွါရ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် စုဝေးဖြစ်ပေါ်ကြသောကြောင့်တည်း။ စက္ခုအစရှိသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ် (သဉ္ဇာတိဒေသ) မည်ကုန်၏၊ ထိုစက္ခုအစရှိသည်တို့ကို အမှီပြုရာ၊ အာရုံပြုရာအဖြစ်ဖြင့် ထိုအရပ်၌ပင် ဖြစ်ပေါ်ကြသောကြောင့်တည်း။ စက္ခုအစရှိသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ အကြောင်း (ကာရဏ) မည်ကုန်၏၊ ထိုစက္ခုအစရှိသည်တို့ မရှိပါက ထိုစိတ်စေတသိက်တို့ မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ တည်နေရာဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တွင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ စုဝေးရာအရပ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် ဤတရားတို့ကို 'အာယတန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အတိုင်း စက္ခုလည်းဖြစ်၊ အာယတနလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'စက္ခာယတန' ...ပေ... တရားလည်းဖြစ်၊ အာယတနလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မာယတန' ဟု ဤသို့ ဤအရာ၌ ရှေးဦးစွာ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Nivāso ākaro ceva, jātideso ca kāraṇaṃ;

Samosaraṇaṭṭhānañca, vuccatā’yatanaṃ iti;

တည်နေရာ (နိဝါသ)၊ တွင်း (အာကရ)၊ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ် (ဇာတိဒေသ)၊ အကြောင်း (ကာရဏ) နှင့် စုဝေးရာအရပ် (သမောသရဏဋ္ဌာန) တို့ကြောင့် အာယတနဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Vidividehi dhātūhi, akārapubbakehi vā;

Antavirahitasaddū-papadena junāpi vā.Avijjāsaddanipphatti, dīpetabbā sudhīmatā.

ပညာရှိသောသူသည် 'ဝိဒ်' ဓာတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အ' ကာရ ရှေ့ရှိသော ဓာတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆုံးမရှိသော 'အန္တဝိရဟိတ' သဒ္ဒါကို ဥပပုဒ်ပြု၍ 'ဇု' ဓာတ်ဖြင့်လည်းကောင်း 'အဝိဇ္ဇာ' သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ပြသအပ်၏။


Ettha pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho, taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā, tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti [Pg.361] avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, antavirahite saṃsāre sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā.

ဤအရာ၌ ပြည့်စုံရန်မသင့်သော အနက်ကြောင့် ကာယဒုစရိုက်စသည်သည် 'အဝိန္ဒိယ' (မသိအပ်၊ မရအပ်သောတရား) မည်၏၊ မရအပ်သော အနက်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအဝိန္ဒိယ (မရအပ်သောတရား) ကို ရတတ်/သိတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ ထိုမှပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ကာယသုစရိုက်စသည်သည် 'ဝိန္ဒိယ' (ရအပ်၊ သိအပ်သောတရား) မည်၏၊ ထိုဝိန္ဒိယ (ရအပ်သောတရား) ကို မရတတ်/မသိတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ ခန္ဓာတို့၏ စုပေါင်းသော အနက်၊ အာယတနတို့၏ တည်ရာ အနက်၊ ဓာတ်တို့၏ ဆိတ်သုဉ်းသော အနက်၊ သစ္စာတို့၏ မှန်ကန်သော အနက်၊ ဣန္ဒြေတို့၏ အစိုးရသော အနက်တို့ကို မသိအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ ဒုက္ခစသည်တို့၏ ညှဉ်းဆဲခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော လေးပါးသော အနက်ကို မသိအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ အဆုံးမရှိသော သံသရာဝယ် ခပ်သိမ်းသော ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ သတ္တဝါသတို့၌ သတ္တဝါတို့ကို ကျင်လည်စေတတ် (ပြေးသွားစေတတ်) သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော မိန်းမ ယောကျာ်းစသည်တို့၌ ပြေးသွားတတ်၍၊ ထင်ရှားရှိသော ခန္ဓာစသည်တို့၌ မပြေးသွားတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။


Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇapaṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannā naṃ dhammānaṃ chādanatopi avijjā’’ti vuttaṃ, etaṃ na saddatthato vuttaṃ, atha kho avijjāya chādanakiccattā vuttaṃ. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ –

အကြင်အဋ္ဌကထာ၌ 'တစ်နည်းလည်း စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့၏ မှီရာဝတ္ထု၊ အာရုံ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပန်တရားတို့ကို ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့်လည်း အဝိဇ္ဇာမည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤစကားသည် သဒ္ဒါ၏ အနက်စင်စစ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အဝိဇ္ဇာ၏ ဖုံးကွယ်ခြင်းကိစ္စရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနည်းအတိုင်းပင် အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘apicā’tiādimāha, cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘idaṃ vattu, idamārammaṇa’nti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā, vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbanti. Tattha duggatigāmikammassa visesappaccayattā avijjā ‘avindiyaṃ vindatī’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindanīyassa na hotīti ‘vindiyaṃ na vindatī’ti ca, attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattāpanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ, sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā ‘aviditaṃ aññātaṃ karoti, antavirahite javāpetī’ti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu akāravikārajakāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā jakārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā avijjāti vuttā’’ti.

'ဗျည်း၏ အနက်ကို ပြသပြီး၍ သဘာဝအနက်ကို ပြသရန် 'အပိစ' (တစ်နည်းလည်း) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့၏ မှီရာဝတ္ထု အာရုံတို့ကို 'ဤကား ဝတ္ထု၊ ဤကား အာရုံ' ဟု အဝိဇ္ဇာကြောင့် မသိနိုင်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာကို ထိုဝတ္ထုအာရုံကို ဖုံးကွယ်တတ်သောတရားဟု ဆိုအပ်၏။ ဝတ္ထုအာရုံ၏ သဘာဝကို ဖုံးကွယ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် အဝိဇ္ဇာစသည်တို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ဇရာမရဏစသည်တို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပန်ဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပန်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သောတရားဟု သိအပ်၏။ ထိုအရာ၌ ဒုဂ္ဂတိသို့ သွားစေတတ်သော ကံ၏ အထူးသဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာသည် 'အဝိန္ဒိယကို သိတတ်၏ (ရတတ်၏)' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သိအပ်/ရအပ်သောတရား (သုစရိုက်တရား) အား အထူးသဖြင့် အကြောင်းမဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိန္ဒိယကို မသိတတ် (မရတတ်)' ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ မိမိကိုမှီကုန်သော စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့ကို ဖြစ်ပွားစေခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းသည် အာယတနမည်၏။ တွေဝေသောသဘောဖြင့်သာလျှင် မသိအပ်သောကြောင့် 'မသိအောင် ပြုတတ်၏၊ အဆုံးမရှိသော သံသရာ၌ ပြေးသွားစေတတ်၏' ဟု ဝဏ္ဏာဂမ (အက္ခရာလာခြင်း)၊ ဝိပရိယာယ (အက္ခရာလွဲခြင်း)၊ ဝိကာရ (အက္ခရာဖောက်ပြန်ခြင်း)၊ ဝိနာသ (အက္ခရာကျေခြင်း)၊ ဓာတုအတ္ထဝိသေသယောဂ (ဓာတ်အနက်ထူးနှင့် ယှဉ်ခြင်း) ဤငါးပါးသော နိရုတ္တိလက္ခဏာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဒ်သုံးပါးလုံး၌ပင် 'အ'ကာရ၊ ဝိကာရ၊ 'ဇ'ကာရတို့ကို ယူ၍ အခြားအက္ခရာတို့ကို ချေဖျက်လျက် ဒုတိယ 'ဇ'ကာရကို အာဂမ်ပြုခြင်းဖြင့် 'အဝိဇ္ဇာ' ဟု ဆိုအပ်၏။'


Arahadhātuto [Pg.362] ñeyyā, arahaṃsaddasaṇṭhiti;

Arārūpapadahana-dhātuto vāthavā pana.

အရဟသဒ္ဒါ၏ တည်ပုံကို 'အရဟ' ဓာတ်မှ သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'အရ' ဥပပုဒ် ရှေ့ရှိသော 'ဟန်' ဓာတ်မှလည်း သိအပ်၏။


Rahato rahito cāpi, akārapubbato idha;

Vuccate assa nipphatti, ārakādiravassitā.

သို့မဟုတ် 'ရဟ' သဒ္ဒါမှလည်းကောင်း၊ 'ရဟိတ' သဒ္ဒါမှလည်းကောင်း၊ ဤအရာ၌ 'အ' ကာရ ရှေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ 'အာရက' (ဝေးကွာခြင်း) အစရှိသော အနက်ကို အမှီပြု၍ ဤ 'အရဟံ' သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ဆိုအပ်၏။


Tathā hi arahanti aggadakkhiṇeyyattā cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañcāti arahaṃ. Vuttañca –

မှန်၏၊ မြတ်သော ပူဇော်အလှူကို ခံထိုက်သောကြောင့် သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့နှင့်တကွ ထူးမြတ်သော ပူဇော်ခြင်းကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -


‘‘Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,Yasmā ayaṃ arahati lokanātho;

Atthānurūpaṃ arahanti loke,Tasmā jino arahati nāmameta’’nti.

'လောကထွတ်ထား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပစ္စည်းလေးပါးနှင့်တကွ ထူးမြတ်သော ပူဇော်ခြင်းကို ခံယူထိုက်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်နှင့် လျော်ညီစွာ လောက၌ ပူဇော်ခြင်းကို ခံထိုက်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် 'အရဟံ' ဟူသော အမည်ကို ရတော်မူထိုက်၏။'


Tathā so kilesārayo maggena hanīti arahaṃ. Vuttañca –

ထို့ပြင် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူ (အရိ) တို့ကို မဂ်ဖြင့် သတ်တော်မူသောကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -


‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;

Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato’’ti.

'လောက၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဂအစရှိကုန်သော ရန်သူအားလုံးတို့ကို ပညာတည်းဟူသော သန်လျက်ဖြင့် သတ်အပ်ကုန်သောကြောင့်လည်း 'အရဟံ' ဟု သမုတ်အပ်၏။'


Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemiṃ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā vibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa so bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇaparasuṃ gahetvā sabbe are hanītipi arahaṃ. Vuttañca –

အဝိဇ္ဇာ၊ ဘဝတဏှာတည်းဟူသော အချက် (အုံ) ရှိသော၊ ပုညစသော သင်္ခါရတည်းဟူသော အကန့် (အရ) ရှိသော၊ ဇရာမရဏတည်းဟူသော အကွပ်ရှိသော၊ အာသဝတည်းဟူသော ဝင်ရိုးဖြင့် ထိုးဖောက်၍ ဘဝသုံးပါးရထား၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော ရှေးဦးမရှိသော ကာလမှစ၍ ဖြစ်ပွားလာသော သံသရာစက်ကို ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်ဝယ် ဝီရိယတည်းဟူသော ခြေနှစ်ဖက်ဖြင့် သီလတည်းဟူသော မြေပြင်၌ ရပ်တည်၍ သဒ္ဓါတည်းဟူသော လက်ဖြင့် ကံ၏ကုန်ရာကို ပြုတတ်သော ဉာဏ်တည်းဟူသော ပုဆိန်ကို ကိုင်ဆောင်လျက် အကန့်အားလုံးတို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူသောကြောင့်လည်း 'အရဟံ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -


‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;

Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccatī’’ti.

'သံသရာစက်၏ အကန့်တို့ကို လောကထွတ်ထား မြတ်စွာဘုရားသည် ဉာဏ်တည်းဟူသော သန်လျက်ဖြင့် သတ်တော်မူ (ဖျက်ဆီးတော်မူ) သောကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟု ဆိုအပ်၏။'


Tathā attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā parihātabbāti rahā, rāgādayo pāpadhammā, na santi etassa rahāti [Pg.363] arahaṃ. ‘‘Araho’’ti vattabbe okārassa sānusāraṃ akārādesaṃ katvā ‘‘arahaṃ’’nti vuttaṃ. Āha ca –

ထို့ပြင် မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုးကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့သည် ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်အပ်၊ စွန့်ပယ်အပ်၊ ကင်းရာသို့ သွားအပ်ကုန်သောကြောင့် 'ရဟာ' မည်ကုန်၏။ ရာဂအစရှိသော ယုတ်မာသော တရားတို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၌ မရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ 'အရဟော' ဟု ဆိုအပ်သင့်သော်လည်း 'အို' ကာရကို အနုသွာရနှင့်တကွ 'အ' ကာရပြု၍ 'အရဟံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မိန့်တော်မူသည်မှာ -


‘‘Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato’’ti.

'ယုတ်မာသော တရားတို့ကို သူတော်ကောင်းတို့သည် ရှောင်ကြဉ်အပ်သောကြောင့် 'ရဟာ' မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့် 'အရဟံ' ဟု သမုတ်အပ်၏။'


Atha vā khīṇāsavehi sekkhehi kalyāṇaputhujjanehi ca na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavāti arahaṃ. Āha ca –

သို့မဟုတ် ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာတို့သည်လည်းကောင်း၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့သည်လည်းကောင်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို မစွန့်အပ်၊ မပယ်အပ်ကုန်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် မကင်းကုန်၊ ထို့ကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ မိန့်တော်မူသည်မှာ -


‘‘Ye ca sacchikatadhammā,Ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti,Nātho tenā’rahaṃ mato’’ti.

'မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားရှိကုန်သော၊ စင်ကြယ်သော ကျက်စားရာရှိကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လောကထွတ်ထား ဘုရားရှင်နှင့် မကင်းကုန်၊ ထို့ကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ မြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟု သမုတ်အပ်၏။'


Rahoti ca gamanaṃ vuccati, natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātīti arahaṃ. Āha ca –

'ရဟော' ဟူသည် သွားခြင်းကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ဘဝဂတိတို့၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော ဆိတ်ကွယ်ရာ သွားခြင်းသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ မိန့်တော်မူသည်မှာ -


‘‘Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato’’ti.

'အကြင်မြတ်စွာဘုရားအား သံသရာ၌ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် ဆိတ်ကွယ်ရာ သွားခြင်းသည် မရှိ၊ ပယ်အပ်ပြီးသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ သေခြင်းရှိတော်မူသော ထိုသုဂတမြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟု သမုတ်အပ်၏။'


Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ arahasadaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ. Āha ca –

သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘အရဟံ’ မည်တော်မူ၏။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် ချီးမွမ်းခြင်း အနက်၌ ‘အရဟ’ သဒ္ဒါကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်သည်လည်း သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံ၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ရရှိအပ်သော ဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ကောင်းစွာ တည်တံ့လျက်ရှိ၏။ ဤသို့ ချီးမွမ်းထိုက်သောကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ‘အရဟံ’ မည်တော်မူ၏။ ထို့ပြင် မိန့်တော်မူအပ်သည်မှာ -


‘‘Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo’’ti.

‘နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဂုဏ်ချင်းတူသူ မရှိသောကြောင့်၊ ထိုသို့ ချီးမွမ်းထိုက်သောကြောင့်လည်း လူတို့ထက် မြတ်လှစွာသော မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟံ မည်တော်မူ၏’ ဟု ဖြစ်သတည်း။


Imāni [Pg.364] nibbacanāni ‘‘araha pūjāyaṃ, hana hiṃsāyaṃ, raha cāge, rahi gatiya’’nti imesaṃ dhātūnaṃ vasena idha vuttāni kilesehi ārakattā ‘‘araha’’nti ca pāpakaraṇe rahābhāvā ‘‘araha’’nti ca asappurisānaṃ ārakā dūreti ‘‘araha’’nti ca sappurisānaṃ ārakā āsanneti ‘‘araha’’nti ca. Nibbacanāni pana dhātusaddanissitāni na hontīti idha na gahitāni. Pasaṃsā pana atthato pūjā evāti ‘‘araha pūjāya’’nti dhātussa attho bhavituṃ yuttoti idha amhehi gahitā, aṭṭhakathācariyehi tu arahasaddassa labbhamānavasena sabbepi atthā gahitā dhātunissitā ca adhātunissitā ca. Kathaṃ? –

ဤဝိဂြိုဟ် (နိရုတ္တိ) ဖွင့်ဆိုချက်တို့ကို ‘ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ အရဟဓာတ်၊ သတ်ခြင်း ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဟနဓာတ်၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ရဟဓာတ်၊ သွားခြင်းအနက်၌ ရဟိဓာတ်’ ဟူသော ဤဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏။ ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူသောကြောင့် ‘အရဟ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ မကောင်းမှုကို ပြုခြင်းမရှိသောကြောင့် ‘အရဟ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လူမိုက်တို့၏ ဝေးရာ၌ တည်တော်မူသောကြောင့် ‘အရဟ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့၏ အနီး၌ တည်တော်မူသောကြောင့် ‘အရဟ’ ဟူ၍လည်းကောင်း (ဆိုအပ်၏)။ ဓာတ်နှင့် သဒ္ဒါကို အမှီမပြုသော ဝိဂြိုဟ်ဖွင့်ဆိုချက်တို့ကိုမူ ဤ၌ မယူခဲ့ပေ။ သို့သော် ချီးမွမ်းခြင်းသည်ကား အနက်အားဖြင့် ပူဇော်ခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ အရဟဓာတ်’ ဟူသော ဓာတ်၏ အနက်ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ဤ၌ ငါတို့ ယူအပ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်ကား ‘အရဟ’ သဒ္ဒါမှ ရရှိနိုင်သော အစွမ်းအားဖြင့် ဓာတ်ကို မှီသည်ဖြစ်စေ၊ ဓာတ်ကို မမှီသည်ဖြစ်စေ အနက်အားလုံးကိုပင် ယူတော်မူကြကုန်၏။ ဘယ်သို့နည်းဟူမူ -


Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatīti.

‘ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူတို့ကို သတ်တော်မူပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာစက်ရဟတ်ကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါးစသည်တို့ကို ခံယူတော်မူထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ မကောင်းမှုကို ပြုတော်မမူသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုမုနိမြတ်စွာဘုရားကို အရဟံ ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု ဖြစ်သတည်း။


Ṭīkācariyehipi tatheva gahitā. Kathaṃ? –

ဋီကာဆရာတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ယူတော်မူကြကုန်၏။ ဘယ်သို့နည်းဟူမူ -


Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jinoti.

‘ပညာနည်းသောသူတို့၏ အသိဉာဏ်မှ ဝေးကွာတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသူတို့၏ ဝေးရာ၌ မဟုတ်ဘဲ နီးကပ်စွာ တည်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ကွယ်ရာ ကိလေသာတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်ပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့၏ ပူဇော်မှုကို ခံယူထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဝတို့၌ ဆိတ်ကွယ်ရာ မကောင်းမှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းထိုက်သော အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်ကို အရဟံ ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု ဖြစ်သတည်း။


Yathā pana arahaṃsaddassa, evaṃ arahāsaddassāpi nibbacanāni veditabbāni.

အရဟံသဒ္ဒါ၏ ဝိဂြိုဟ်ဖွင့်ဆိုချက်တို့ကဲ့သို့ပင် အရဟာသဒ္ဒါ၏ ဝိဂြိုဟ်ဖွင့်ဆိုချက်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။


Supubbagamito ceva, supubbagaditopi ca;

Dhīro sugatasaddassa, nipphattiṃ samudīraye.

ပညာရှိသည် သု-ပုဒ် ရှေ့သို့ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဂမုဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သု-ပုဒ် ရှေ့သို့ ပြောဆိုခြင်းအနက်ရှိသော ဂဒဓာတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘သုဂတ’ သဒ္ဒါ၏ ပြီးပုံကို ဖော်ပြရာ၏။


Ettha hi sugatoti sobhanaṃ gataṃ etassāti sugato, sundaraṃ ṭhānaṃ gatoti sugato, sammā gatoti sugato, sammā ca gadatīti sugatoti dhātunissitaṃ atthaṃ gahetvā saddanipphatti kātabbā. Vuttañhi aṭṭhakathāsu –

ဤ ‘သုဂတ’ သဒ္ဒါ၌ ကောင်းသော သွားခြင်း ရှိတော်မူသောကြောင့် ‘သုဂတ’ မည်၏၊ ကောင်းသော အရပ်သို့ ကြွသွားတော်မူသောကြောင့် ‘သုဂတ’ မည်၏၊ ကောင်းစွာ သွားတော်မူသောကြောင့် ‘သုဂတ’ မည်၏၊ ကောင်းစွာလည်း ဟောပြောတော်မူသောကြောင့် ‘သုဂတ’ မည်၏ ဟူ၍ ဓာတ်ကို အမှီပြုသော အနက်ကို ယူ၍ သဒ္ဒါပြီးပုံကို ပြုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌ ဆိုအပ်သည်ကား -


‘‘Sobhanagamanattā[Pg.365], sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo, tenesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato’’tiādi.

‘ကောင်းသော သွားခြင်း ရှိတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းသော အရပ်သို့ ကြွသွားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ သွားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ဟောပြောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း သုဂတ မည်၏။ သွားခြင်းကိုလည်း ဂတ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ သွားခြင်းသည်လည်း ကောင်းမြတ်လှ၏၊ စင်ကြယ်၏၊ အပြစ်မရှိ။ ထိုသွားခြင်းကား အဘယ်နည်း? အရိယမဂ်ပင် ဖြစ်၏၊ ထိုသွားခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘေးကင်းရာ အရပ်သို့ ငြိကပ်ခြင်းမရှိဘဲ ကြွသွားတော်မူသောကြောင့် ကောင်းသော သွားခြင်း ရှိတော်မူသဖြင့် သုဂတ မည်တော်မူ၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Bhagasaddūpapadato, vanuto vamutopi ca;

Bhagavāsaddanipphattiṃ, pavade aññathāpi vā.

ဘဂ-သဒ္ဒါ ရှေ့ရှိလျက် ဝနုဓာတ်မှလည်းကောင်း၊ ဝမုဓာတ်မှလည်းကောင်း ‘ဘဂဝါ’ သဒ္ဒါ၏ ပြီးပုံကို ဆိုရာ၏။ သို့မဟုတ် တစ်မျိုးအားဖြင့်လည်း ဆိုရာ၏။


Atrimāni nibbacanāni – bhagasaṅkhātā lokiyalokuttarasampattiyo vani bhaji sevīti bhagavā. Somanassakumārattabhāvādīsu carimattabhāve ca bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā nakkhattehi samaṃ pavattattā bhagasaṅkhāte sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanaloke vami, tannivāsitattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavāti.

ဤ၌ ဤဝိဂြိုဟ် (နိရုတ္တိ) ဖွင့်ဆိုချက်တို့သည် ရှိကုန်၏ - ဘဂဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော လောကီ လောကုတ္တရာ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ကို ဆည်းကပ် မှီဝဲ တော်မူသောကြောင့် ‘ဘဂဝါ’ မည်၏။ သောမနဿကုမာရ ဘဝမှစ၍ နောက်ဆုံးဘဝအထိ ဘဂဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကျက်သရေ၊ အစိုးရခြင်း၊ အခြံအရံ စသည်တို့ကို တံတွေးခဲကဲ့သို့ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ အန်ထုတ် စွန့်ပစ်တော်မူသောကြောင့် ‘ဘဂဝါ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် နက္ခတ်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်ပျက်နေသော ဘဂဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မြင်းမိုရ်တောင်၊ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၊ ဟိမဝန္တာတောင် စသော ဘာဇနလောကကို စွန့်လွှတ်တော်မူသောကြောင့်၊ ထိုလောက၌ နေထိုင်ခြင်းကို လွန်မြောက်၍ ယင်းလောကအပေါ်၌ တွယ်တာသော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် စွန့်တော်မူသောကြောင့် ‘ဘဂဝါ’ မည်၏။


Paradhātuvasā vāpi, parūpapadatopi vā;

Muto tathā majato ca, mayato munato mito.

သို့မဟုတ် ပရဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ပရသဒ္ဒါ ရှေ့ရှိလျက် မုဓာတ်၊ မဇဓာတ်၊ မယဓာတ်၊ မုနဓာတ်၊ မိဓာတ်တို့မှလည်းကောင်း -


Puna mitoti etehi, dhātūhi khalu sattahi;

Vade paramasaddassa, nipphattiṃ jinasāsane.

တစ်ဖန် မိဓာတ်ဟူသော ဤဓာတ်ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ဘုရားသာသနာတော်၌ ‘ပရမ’ သဒ္ဒါ၏ ပြီးပုံကို ဆိုရာ၏။


Uttamavācīparama-saddena saha aṭṭhahi;

Padehi pāramīsaddaṃ, vade taddhitapaccayiṃ.

မြတ်သော အနက်ကို ဟောသော ‘ပရမ’ သဒ္ဒါနှင့်တကွ ဤပုဒ်ရှစ်ခုတို့ဖြင့် တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းသက်၍ ‘ပါရမီ’ သဒ္ဒါကို ဆိုရာ၏။


Pārasaddūpapadato, majatopi mutotha vā;

Mayato vā munato vā, mito vā punapi mito.

ပါရ-သဒ္ဒါ ရှေ့ရှိလျက် မဇဓာတ်၊ မုဓာတ်၊ မယဓာတ်၊ မုနဓာတ်၊ မိဓာတ်၊ တစ်ဖန် မိဓာတ်တို့မှလည်းကောင်း -


Etehi chahi dhātūhi, mahāpurisavācakaṃ;

Pāramīsaddamīrenti, tato pāramitāravaṃ.

ဤဓာတ်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ယောက်ျားမြတ်ကို ဟောသော ‘ပါရမီ’ သဒ္ဒါကို ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ‘ပါရမိတာ’ ဟူသော သဒ္ဒါကိုလည်း ဆိုကြကုန်၏။


Ettha [Pg.366] tāva uttamatthavācakaparamasaddavasena pāramīnibbacanaṃ kathessāma. Tato paradhātuvasena, tato parasaddūpapadamudhātādivasena tato pārasaddūpapadamajadhātādivasena.

ဤ၌ ရှေးဦးစွာ မြတ်သော အနက်ကို ဟောသော ‘ပရမ’ သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ပါရမီ’ သဒ္ဒါ၏ ဝိဂြိုဟ်ကို ဆိုအံ့။ ထိုနောက် ပရဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနောက် ပရသဒ္ဒါ ရှေ့ရှိသော မုဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနောက် ပါရသဒ္ဒါ ရှေ့ရှိသော မဇဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း (ဆိုအံ့)။


Dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā. Mahābodhisattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā parati pāleti pūreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca bodhisatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogenāti paramo, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati kilesamalatoti paramo, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ mayati gacchatīti paramo, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindatīti paramo, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipatīti paramo, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā.

အလှူပေးခြင်း၊ သီလဆောက်တည်ခြင်း စသော ထူးခြားသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့ကား မဟာဗောဓိသတ်၊ ဗောဓိသတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဗောဓိသတ်တို့၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် ‘ပါရမီ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် အလှူပေးခြင်းစသော ပြုလုပ်မှု ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ‘ပရတိ’ (စောင့်ရှောက်၏၊ ဖြည့်ကျင့်၏) ဟု စောင့်ရှောက်တတ် ဖြည့်ကျင့်တတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ အလှူစသော ဂုဏ်တို့ကို စောင့်ရှောက်တတ် ဖြည့်ကျင့်တတ်သော ဗောဓိသတ်တည်း။ ထိုဗောဓိသတ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိသတ်၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ပါရမီ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် အလှူပေးခြင်းစသော ပြုလုပ်မှု ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထူးခြားသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်စေခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါး သတ္တဝါတို့ကို မိမိ၌ ဖွဲ့ချည်တတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာညစ်ကြေးမှ လွန်ကဲစွာ စင်ကြယ်တတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် မြတ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူတတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် လွန်မြတ်သော လောကကို အတိုင်းအရှည်ပြုအပ်သော ထူးခြားသော ဉာဏ်တော်ဖြင့် ယခုဘဝလောကကဲ့သို့ ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူတတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သီလစသော ဂုဏ်အစုအပုံတို့ကို မိမိသန္တာန်၌ အလွန်အမင်း ထည့်သွင်းဆည်းပူးတတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင်ဖြစ်သော ဓမ္မကိုယ်တော်မှ တစ်ပါးသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော၊ ထိုဓမ္မကိုယ်ကို အကျိုးမဲ့အောင် ပြုတတ်သော ကိလေသာရန်သူခိုးအစုကို နှိပ်စက် သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် ‘ပရမ’ မည်၏။ ထိုသူသည် မဟာသတ် (ဗောဓိသတ်) တည်း။ ထိုဗောဓိသတ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဗောဓိသတ်၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ပါရမီ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် အလှူပေးခြင်းစသော ပြုလုပ်မှု ဖြစ်၏။


Aparo nayo – pāre nibbāne majjati sujjhati, satte ca majjeti sodhetīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā. Pāre nibbāne satte mavati bandhati yojeīti pāramī, pāraṃ vā nibbānaṃ mayati gacchati, satte ca māyeti gametīti pāramī, munāti vā pāraṃ nibbānaṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipatīti pāramī, kilesāriṃ vā sattānaṃ pāre nibbāne mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.

တစ်နည်းကား - တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ စင်ကြယ်၏၊ သတ္တဝါတို့ကိုလည်း စင်ကြယ်စေတတ်၏ဟု ‘ပါရမီ’ (ယောက်ျားမြတ်) မည်၏။ ထိုယောက်ျားမြတ်၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် ‘ပါရမိတာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ သတ္တဝါတို့ကို ဖွဲ့ချည် ဆက်စပ်ပေးတတ်၏ဟု ‘ပါရမီ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်၏၊ သတ္တဝါတို့ကိုလည်း ရောက်စေတတ်၏ဟု ‘ပါရမီ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုနိဗ္ဗာန်၌ သတ္တဝါတို့ကို ထည့်သွင်းပေးတတ်၏ဟု ‘ပါရမီ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ သတ္တဝါတို့၏ ကိလေသာရန်သူကို နှိပ်စက်သတ်ဖြတ်တတ်၏ဟု ‘ပါရမီ’ မည်၏။ ထိုသူသည် ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်၏။ ထိုယောက်ျားမြတ်၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် ‘ပါရမိတာ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် အလှူပေးခြင်းစသော ပြုလုပ်မှုသာ ဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ပါရမီတို့၏ သဒ္ဒါနက်ကို သိအပ်၏။


Karadhātuvasā [Pg.367] vāpi, kiradhātuvasena vā;

Kaṃsaddūpapadarudhi-dhātuto vāpi dīpaye;

Karuṇāsaddanipphattiṃ, mahākaruṇasāsane.

သို့မဟုတ် ကရဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိရဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ‘ကံ’ သဒ္ဒါ ရှေ့ရှိလျက် ရုဓိဓာတ်မှလည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်ရှိသော ဘုရားသာသနာ၌ ‘ကရုဏာ’ သဒ္ဒါ၏ ပြီးပုံကို ပြရာ၏။


Tattha karuṇāti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kirati paradukkaṃ vikkhipatīti karuṇā. Kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ rundhati vibādhati kāruṇikaṃ na sukhāpetītipi karuṇā.

ထိုကရုဏာသဒ္ဒါ၌ - သူတစ်ပါးတို့ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သောအခါ သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားကို တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ကရုဏာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက် ကြဲဖြန့်တတ်သောကြောင့် ‘ကရုဏာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ‘ကံ’ ဟု ချမ်းသာကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုချမ်းသာကို တားမြစ်နှိပ်စက်တတ်၏ (ကရုဏာရှင်အား ချမ်းသာစွာ မနေစေနိုင်) သောကြောင့်လည်း ‘ကရုဏာ’ မည်၏။


Vidividhavidadhātu-vasena paridīpaye;

Vijjāsaddassa nipphattiṃ, saddanipphattikovido.

သဒ္ဒါနိပ္ပတ္တိ၌ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိသည် ဝိဇ္ဇာသဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံ (နိပ္ပတ္တိ) ကို ဝိဒ်၊ ဝိဒ်၊ ဝိဒ ဟူသော ဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသရာ၏။


Tattha vijjāti vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ vindati yāthāvato upalabhatīti vijjā. Tamokhandhādipadālanaṭṭhena vā attano paṭipakkhaṃ vijjhatīti vijjā. Tato eva attano visayaṃ viditaṃ karotītipi vijjā.

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် သိအပ်သော ကာယသုစရိုက် စသည်ကို အမှန်အတိုင်း သိတတ်၏၊ ရတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် အမိုက်တိုက် (မောဟ) အစုစသည်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း အနက်ကြောင့် မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားကို ထိုးထွင်းဖောက်ထွင်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ ထိုသို့ ဖောက်ထွင်းတတ်သောကြောင့်ပင် မိမိ၏ အာရုံကို ထင်ရှားစွာ သိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။


Medhadhātuvasā ceva, medhādhātūhi ca dvidhā;

Medhāsaddassa nipphattiṃ, medhāvī samudīraye.

ပညာရှိသည် မေဓာသဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ‘မေဓ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘မေဓာ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောကြားရာ၏။


Tattha medhāti sammohaṃ medhati hiṃsatīti medhā. Pāpake vā akusale dhamme medhati hiṃsatītipi medhā. Atha vā –

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် တွေဝေခြင်း ‘သမ္မောဟ’ ကို သတ်တတ်၏ (ဖျက်ဆီးတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘မေဓာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို သတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘မေဓာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက -


‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti

“ပညာရှိတို့သည် ပညာကိုသာလျှင် ကြယ်တာရာတို့တွင် လမင်းကဲ့သို့ မြတ်၏ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ သီလ၊ သီရိ (ကျက်သရေ) နှင့် သူတော်ကောင်းတရားတို့သည် ပညာရှိသောသူ၏ နောက်သို့ လိုက်ပါကြကုန်၏” ဟု -


Vacanato pana medhati sīlena siriyā satañca dhammehi saha gacchati, na ekikā hutvā tiṭṭhatītipi medhā. Aparo nayo – sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhā, ettha metīti gaṇhātīti attho. Tathā hi [Pg.368] aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti.

ဟောကြားချက်အရ သီလ၊ သီရိ၊ သူတော်ကောင်းတရားတို့နှင့်အတူ သွားတတ်၏၊ တစ်ဦးတည်းသာ တည်မနေတတ်၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘မေဓာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ နည်းတစ်မျိုးကား - သိမ်မွေ့လှစွာသော အနက်နှင့် တရားကို လျင်မြန်စွာပင် ယူတတ် ဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မေဓာ’ မည်၏။ ဤ၌ ‘မေတိ’ ဟူသည် ယူတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌ “တောင်ထိပ်၌ မိုးကြိုးကျသကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို သတ်တတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) သောကြောင့် ‘မေဓာ’ မည်၏၊ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ ယူခြင်း၊ ဆောင်ခြင်း အနက်ကြောင့် ‘မေဓာ’ မည်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။


Ranjadhātuvasā ceva, rāpubbatiratopi ca;

Rattisaddassa nipphattiṃ, saddatthaññū vibhāvaye.

သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိသော ပညာရှိသည် ရတ္တိသဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ‘ရဉ္ဇ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘ရာ’ ရှေ့ရှိသော တိ ပစ္စည်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြသရာ၏။


Ranjanti sattā etthāti ratti, rā saddo tiyyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakāloti attho.

ဤညအခါ၌ သတ္တဝါတို့သည် မွေ့လျော်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရတ္တိ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤညအခါ၌ ‘ရာ’ ဟု ဆိုအပ်သော အသံသည် ပြတ်တောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရတ္တိ’ မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ အသံ ငြိမ်းအေးသော အချိန်ကာလဟု အနက်ရ၏။


Mā māne iti soanta, kammanīti cubhohi tu;

Dhātūhi māsasaddassa, nipphattiṃ samudīraye.

‘မာ’ (တိုင်းတာခြင်းအနက်၌ ရှိသော) ဓာတ်၊ နောက်၌ ‘သ’ အဆုံးရှိသော ဓာတ်၊ ‘ကမု’ ဓာတ် ဤနှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ဖြင့် ‘မာသ’ သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ဟောကြားရာ၏။


Tathā hi sattānaṃ āyuṃ mānanto viya siyati antaṃ karotīti māso, cittamāsādayo dvādasa māsā. Seyyathidaṃ? Citto visākho jeṭṭho āsāḷho sāvaṇo bhaddo assayujo kattiko māgasiro phusso māgho phagguṇoti. Tatra citto māso ‘‘rammako’’ti vuccati. ‘‘Yathāpi rammake māse, bahū pupphanti vārijā’’ti pāḷi dissati. Bhaddo pana ‘‘poṭṭhapādo’’ti vuccati.

အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို တိုင်းတာသကဲ့သို့ အဆုံးသို့ ရောက်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မာသ’ (လ) မည်၏။ စိတြလ စသည်တို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်လတို့တည်း။ ၎င်းတို့မှာ - စိတြ (တန်ခူး)၊ ဝိသာခါ (ကဆုန်)၊ ဇေဋ္ဌ (နယုန်)၊ အာသာဠှီ (ဝါဆို)၊ သာဝဏ (ဝါခေါင်)၊ ဘဒ္ဒပဒ (တော်သလင်း)၊ အဿယုဇ (သီတင်းကျွတ်)၊ ကတ္တိက (တန်ဆောင်မုန်း)၊ မာဂသီရ (နတ်တော်)၊ ဖုဿ (ပြာသို)၊ မာဃ (တပို့တွဲ)၊ ဖဂ္ဂုဏီ (တပေါင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်လတို့တွင် စိတြလကို ‘ရမ္မက’ (သာယာသောလ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “သာယာသောလ၌ များစွာသော ရေ၌ပေါက်သော ပန်းတို့သည် ပွင့်ကြကုန်သကဲ့သို့” ဟု ပါဠိတော်၌ တွေ့ရသည်။ ဘဒ္ဒပဒလကိုမူ ‘ပေါဋ္ဌပါဒ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Atha vā māsoti aparaṇṇavisesassapi suvaṇṇamāsassapi nāmaṃ. Tattha aparaṇṇaviseso yathāparimite kāle asiyati bhakkhiyatīti māso, itaro pana ‘‘mama ida’’nti masiyati āmasiyati gaṇhiyatīti māsoti vuccati.

သို့မဟုတ်ပါက ‘မာသ’ ဟူသည် ပဲနောက်အပြား (အပရဏ္ဏ) ၏လည်းကောင်း၊ ရွှေဒင်္ဂါး (သုဝဏ္ဏမာသ) ၏လည်းကောင်း အမည် ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ပဲနောက်အပြားကို သတ်မှတ်ထားသော အချိန်၌ စားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မာသ’ (ပဲနောက်) မည်၏။ အခြားတစ်မျိုး (ရွှေဒင်္ဂါး) ကိုမူ “ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏” ဟု သုံးသပ်အပ် ဆုပ်ကိုင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မာသ’ (အသပြာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Saṃpubbavadacarehi, saṃvacchararavassa tu;

Nipphattiṃ samudīreyya, sakyasīhassa sāsane.

သာကျသီဟမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ‘သံ’ ရှေ့ရှိသော ‘ဝဒ’ ဓာတ်၊ ‘စရ’ ဓာတ်တို့ဖြင့် ‘သံဝစ္ဆရ’ (နှစ်) သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ဟောကြားရာ၏။


Tathā hi taṃ taṃ sattaṃ dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya carati pavattatīti saṃvaccharo.

အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ထိုထိုသတ္တဝါနှင့် တရားတို့၏ ဖြစ်ပျက်ပုံကို ပေါင်းစည်း၍ ပြောဆိုဘိသကဲ့သို့ လည်ပတ်တတ်၏ ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သံဝစ္ဆရ’ (နှစ်) မည်၏။


Bhidibhikkhidhātuvasā[Pg.369], atha vā bhayavācakaṃ;

Bhīsaddaṃ purimaṃ katvā, ikkhadhātuvasena ca;

Bhikkhusaddassa nipphattiṃ, kathayeyya vicakkhaṇo.

ပညာရှိသည် ‘ဘိဒိ’ ဓာတ်၊ ‘ဘိက္ခိ’ ဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဘေးကို ဟောတတ်သော ‘ဘီ’ သဒ္ဒါကို ရှေ့၌ ထား၍ ‘ဣက္ခ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ‘ဘိက္ခု’ သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ဟောကြားရာ၏။


Tathā hi kilese bhindatīti bhikkhu. Chinnabhinnapaṭadharotipi bhikkhu. Bhikkhanasīlotipi bhikkhu. Saṃsāre bhayaṃ ikkhati, ikkhanasīloti vā bhikkhu.

အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘိက္ခု’ မည်၏။ အပိုင်းပိုင်း ပြတ်သော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံလေ့ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဘိက္ခု’ မည်၏။ တောင်းခံလေ့ရှိသော သဘောရှိ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဘိက္ခု’ မည်၏။ သံသရာ၌ ဘေးကို ရှုတတ်၏၊ ရှုလေ့ရှိသော သဘောရှိ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဘိက္ခု’ မည်၏။


Sadabhidīhi dhātūhi, sabbhisaddagatiṃ vade;

Sappurise ca nibbāne, esa saddo pavattati.

‘သဒ’ ဓာတ်၊ ‘ဘိဒိ’ ဓာတ်တို့ဖြင့် ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ (နိပ္ပတ္တိ) ကို ပြောဆိုရာ၏။ ထိုသဒ္ဒါသည် သူတော်ကောင်း၌လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌လည်းကောင်း လည်ပတ်၏။


Atrimāni nibbacanāni – sīdanasabhāve kilese bhindatīti sabbhi, sappuriso, yo ‘‘ariyo’’tipi ‘‘paṇḍito’’tipi vuccati. Apica sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti etthāti sabbhi, nibbānaṃ, yaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādināmaṃ labhati. Tathā hi saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccatī’’ti.

ဤ၌ ၎င်းသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဂြိုဟ်အဖွင့်များကား - နစ်မြုပ်တတ်သော သဘောရှိသော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သဗ္ဘိ’ (သူတော်ကောင်း) မည်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းကို ‘အရိယာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ပညာရှိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းလည်း - နစ်မြုပ်တတ်သော သဘောရှိသော ကိလေသာတို့သည် ဤတရားကြောင့် ပျက်စီးကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သဗ္ဘိ’ (နိဗ္ဗာန်) မည်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ‘ရာဂက္ခယ’ (ရာဂကုန်ရာ) စသော အမည်ကို ရ၏။ သံယုတ္တအဋ္ဌကထာ၌ “ယောကျာ်းမြတ်တို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ နစ်မြုပ်တတ်သော သဘောရှိသော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ‘သဗ္ဘိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။


Etthetaṃ vadāma –

ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Yasmā nibbānamāgama, saṃsīdanasabhāvino;

Klesā bhijjanti taṃ tasmā, sabbhīti amataṃ’bravu’’nti.

“သံသရာ၌ နစ်မြုပ်တတ်သော သဘောရှိသော ကိလေသာတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ ပျက်စီးကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို ‘သဗ္ဘိ’ ဟု ရှေးပညာရှိတို့ ဟောတော်မူကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။


Brūdhātusadadhātūhi, bhisisaddassa sambhavaṃ;

Guṇehi brūhitā dhīrā, porāṇācariyā’bravuṃ.

ဂုဏ်တို့ဖြင့် ထွားကြိုင်းပွားများအပ်သော ပညာရှိကုန်သော ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် ‘ဗြူ’ ဓာတ်၊ ‘သဒ’ ဓာတ်တို့ဖြင့် ‘ဘိသိ’ (အိပ်ရာ၊ လွှာတိုက်) သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Tathā hi bravantā ettha sīdantīti bhisīti bhisisaddassa sambhavaṃ porāṇā kathayiṃsu.

အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဤနေရာ၌ စကားပြောလျက် ထိုင်နေကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘိသိ’ မည်၏ ဟု ‘ဘိသိ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ရှေးဆရာတို့ ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Sukhadhātuvasā cāpi, supubbakhādatopi vā;

Supubbakhanuto vāpi, sukhasaddagatiṃ vade.

‘သုခ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘သု’ ရှေ့ရှိသော ‘ခါဒ’ ဓာတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ‘သု’ ရှေ့ရှိသော ‘ခနု’ (တူးဆွခြင်း) ဓာတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ‘သုခ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြောဆိုရာ၏။


Sukhanti [Pg.370] hi sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu dukkhaṃ khādatītipi sukhaṃ. Suṭṭu dukkhaṃ khanatītipi sukhaṃ.

‘သုခ’ ဟူသည်ကား စိတ်ချမ်းသာစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သုခ’ မည်၏။ ထိုသုခ ဖြစ်ပေါ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ချမ်းသာစေတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲကို ကောင်းစွာ စားတတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘သုခ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲကို ကောင်းစွာ တူးဆွပယ်ဖျက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘သုခ’ မည်၏။


Dukkhadhātuvasā cāpi, dupubbakhādatopi vā;

Dupubbakhanuto vāpi, dukkhasaddagatiṃ vade.

‘ဒုက္ခ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘ဒု’ ရှေ့ရှိသော ‘ခါဒ’ ဓာတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ‘ဒု’ ရှေ့ရှိသော ‘ခနု’ ဓာတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ‘ဒုက္ခ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြောဆိုရာ၏။


Dukkhanti hi dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Duṭṭhu sukhaṃ khādatītipi dukkhaṃ. Duṭṭhu sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ. Atha vā dvidhā sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ.

‘ဒုက္ခ’ ဟူသည်ကား ပူပန်ဆင်းရဲစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒုက္ခ’ မည်၏။ ထိုဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆင်းရဲစေတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ချမ်းသာကို ယုတ်မာဆိုးဝါးစွာ စားတတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဒုက္ခ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ချမ်းသာကို ယုတ်မာဆိုးဝါးစွာ တူးဆွဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဒုက္ခ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ချမ်းသာကို တူးဆွဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဒုက္ခ’ မည်၏။


Gandhadhātuvasā cāpi, gamudhātuvasena vā;

Gamudhādhātuto vāpi, gandhasaddagatiṃ vade.

‘ဂန္ဓ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘ဂမု’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ‘ဂမု-ဓာ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ‘ဂန္ဓ’ (အနံ့) သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြောဆိုရာ၏။


Tathā hi gandhayatīti gandho, attano vatthuṃ sūcayati ‘‘idaṃ sugandhaṃ, idaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ, vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya ahosīti attho. Atha vā gandhayati chindati manāpagandho sugandhabhāvena duggandhaṃ, amanāpagandho ca duggandhabhāvena sugandhanti gandho. Ettha pana gandhasaddassa chedanavācakatte –

အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - မိမိ၏ တည်ရာဝတ္ထုကို ညွှန်ပြတတ်၏၊ “ဤအရာသည် အနံ့ကောင်း၏၊ ဤအရာသည် အနံ့ဆိုး၏” ဟု ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်၏၊ ဖုံးကွယ်ထားသော ပန်း၊ သစ်သီး စသည်တို့ကို “ဤနေရာ၌ ဤအရာ ရှိ၏” ဟု ကုန်းတိုက်ဘိသကဲ့သို့ ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂန္ဓ’ (အနံ့) မည်၏။ သို့မဟုတ် ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အနံ့သည် ကောင်းသော အနံ့ရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် မကောင်းသော အနံ့ကိုလည်းကောင်း၊ နှလုံးမမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အနံ့သည် မကောင်းသော အနံ့ရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ကောင်းသောအနံ့ကိုလည်းကောင်း ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ ဤ၌ ဂန္ဓသဒ္ဒါ၏ ဖြတ်တောက်ခြင်း အနက်ကို ဟောရာ၌ -


‘‘Atijātaṃ anujātaṃ, puttamicchanti paṇḍitā;

Avajātaṃ na icchanti, yo hoti kulagandhano’’ti

“ပညာရှိတို့သည် မိဘထက်မြတ်သော အတိဇာတသား၊ မိဘနှင့်တူသော အနုဇာတသားကို အလိုရှိကြကုန်၏။ အမျိုးအနွယ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော (ကုလဂန္ဓန) အဝဇာတသားကိုမူ အလိုမရှိကြကုန်” ဟု -


Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. Vāyunā vā nīyamāno gacchatīti gandho. Kaccāyanasmiñhi ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti khādaamagamiiccetesaṃ dhātūnaṃ yathākkamaṃ khandha andhagandhādesā vuttā. Atha vā gacchanto dhariyate soti gandho. Vuttañhetaṃ bhadantena buddhadattācariyena veyyākaraṇena niruttinayadassinā ‘‘dhariyatīti gacchanto, gandho sūcanatopi vā’’ti.

ဤပါဠိတော်သည် သာဓက ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် လေဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သည်ဖြစ်၍ သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ ကစ္စာယနဗျာကရုဏ်း၌ “ခါဒါမဂမာနံ ခန္ဓန္ဓဂန္ဓာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘ခါဒ၊ အမ၊ ဂမု’ ဤဓာတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း ‘ခန္ဓ၊ အန္ဓ၊ ဂန္ဓ’ အာဒေသပြုပုံကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် သွားရင်း ဆောင်ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ ဤအချက်ကို သဒ္ဒါနည်းကို မြင်တော်မူသော ဗျာကရုဏ်းဆရာ အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တမထေရ်မြတ်က “သွားလျက် ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဂန္ဓ’ မည်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။


Rasadhātuvasā ceva, ramāsadhātutopi ca;

Rasasaddassa nipphattiṃ, āhu dhammarasaññuno.

ဓမ္မအရသာကို သိတော်မူကြကုန်သော ဆရာမြတ်တို့သည် ရသသဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ‘ရသ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘ရမ-အာသ’ ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Rasoti [Pg.371] hi rasanti taṃ assādentīti raso, ramantā taṃ asantītipi raso. Vuttampi cetaṃ ‘‘ramamānā na’santīti rasoti paridīpito’’ti. Tatrāyamattho – devamanussādayo sattā yasmā ramamānā naṃ dhammajātaṃ asanti bhakkhanti, tasmā taṃ dhammajātaṃ raso nāmāti niruttaññūhi paridīpitoti. Padacchedo pana evaṃ veditabbo –

ရသဟူသည်ကား ထိုအရာကို မြည်းစမ်းကြကုန်၏ (ခံစားကြကုန်၏) ထို့ကြောင့် ရသမည်၏။ မွေ့လျော်ကြကုန်လျက် ထိုအရာကို စားသုံးကြကုန်၏ ထို့ကြောင့်လည်း ရသမည်၏။ ဤသို့လည်း ဆိုအပ်၏— 'မွေ့လျော်ကြကုန်လျက် စားသုံးကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရသဟူ၍ ပြဆိုအပ်၏' ဟု။ ထိုသတ်ပုံ၌ ဤအနက်ကို သိအပ်၏— နတ်လူစသော သတ္တဝါတို့သည် မွေ့လျော်ကြကုန်လျက် ထိုတရားသဘောကို စားသုံး (ခံစား) ကြကုန်သောကြောင့် ထိုတရားသဘောကို 'ရသ' မည်၏ဟု သဒ္ဒါဗေဒကျွမ်းကျင်သူတို့ ပြဆိုတော်မူကြသည်။ ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏—


Naṃ asanti na santīti, padacchedo siyā tahiṃ;

Kammakārakabhāvena, attho hi tattha icchito.

ထို 'နသန္တိ (na'santi)' ဟူသော ပုဒ်၌ ပုဒ်ဖြတ်သည် 'ဏံ အသန္တိ (naṃ asanti)' ဟူ၍ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုပုဒ်၌ ကမ္မကာရက (ကံပုဒ်) ၏ အဖြစ်ဖြင့် အနက်ကို လိုလားအပ်သောကြောင့်တည်း။


Iti vuttānusārena, avuttesu padesupi;

Yathārahaṃ nayaññūhi, nayo neyyo susobhano.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မဆိုအပ်ရသေးသော ပုဒ်တို့၌လည်း နည်းလမ်းကျွမ်းကျင်သူတို့သည် အထူးတင့်တယ်သော နည်းလမ်းကို လျော်ကန်သလို ဆောင်ယူအပ်၏။


Dhātucintāya ye muttā, anipphannāti te matā;

Te cāpi bahavo santi, pītalohitakādayo;

ဓာတ်ကို ကြံဆခြင်းမှ လွတ်ကင်းကုန်သော ပုဒ်တို့ကို 'အနိပ္ပန္န (ဓာတ်မှမဆင်းသက်သော ပုဒ်)' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည်လည်း 'ပီတ' (ဝါသော)၊ 'လောဟိတ' (နီသော) စသည်ဖြင့် များစွာရှိကုန်၏။


Nipphanne api dhātūhi, sadde dhagāitiādayo;

Anipphannaṃva pekkhanti, gavādividhibhedato.

ဓာတ်တို့မှ ပြီးမြောက်ကုန်သော 'ဓဂါ' စသော သဒ္ဒါတို့ကိုပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ 'ဂေါ' စသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဓိ (စည်းမျဉ်း) ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် အနိပ္ပန္နပုဒ်ကဲ့သို့ ရှုမြင်ကြကုန်၏။


Tathā hi ‘‘gacchatīti go’’, iti vuttapadaṃ puna;

Anipphannaṃ karitvāna, ‘‘gāvo’’ iccādikaṃbravuṃ.

မှန်ပေ၏၊ 'သွားတတ်သောကြောင့် နွားမည်၏ (ဂစ္ဆတီတိ ဂေါ)' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော 'ဂေါ' ပုဒ်ကို တစ်ဖန် အနိပ္ပန္နပုဒ် ပြုလုပ်၍ 'ဂါဝေါ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏။


Ekantena anipphannā, saddā viḍūḍabhādayo;

Dhāturūpakasaddā ca, ‘‘pabbatāyati’’ādayo.

ဝိဒူဍဘ စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဧကန်အနိပ္ပန္နပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ပဗ္ဗတာယတိ' စသော ဓာတ်နှင့်တူသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း (အနိပ္ပန္နပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။)


Seyyathidaṃ? ‘‘Viḍūḍabho, tisso, yevāpano, pītaṃ, lohitaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni anipphannāni bhavanti. ‘‘Nīlaṃ, pītaṃ, yevāpanako’’ iccādīni pana nīlavaṇṇe pītavaṇṇe. Ke re ge saddeti dhātuvasena āgatattā nīlatīti nīlaṃ, pītatīti pītaṃ, ye vā pana itivacanena bhagavatā kiyate kathiyateti yevāpanakoti nibbacanamarahantīti nipphannānīti vattabbāni. Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu nīlati pītatītiādīni kriyāpadāni tepiṭake buddhavacane na dissantī’’ti? Kiñcāpi [Pg.372] na dissanti, tathāpi etarahi avijjamānā purāṇabhāsā esāti gahetabbāni. Yathā hi ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha kiñcāpi ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadaṃ buddhavacane na dissati, tathāpi nātha yācanopatāpissariyāsīsanesūti dhātuno diṭṭhattā aṭṭhakathācariyā gaṇhiṃsuyeva, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi kriyāpadaparihīno dhātu vucceyya.

အဘယ်သို့နည်းဟူသော်— 'ဝိဒူဍဘော၊ တိဿော၊ ယေဝါပနော၊ ပီတံ၊ လောဟိတံ' ဤသို့စသော နာမ်ပုဒ်တို့သည် အနိပ္ပန္နပုဒ် (ဓာတ်မှမဆင်းသက်သောပုဒ်) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'နီလံ၊ ပီတံ၊ ယေဝါပနကော' စသည်တို့သည်ကား အညိုရောင်၊ အဝါရောင်တို့၌၎င်း၊ 'ကေ ရေ ဂေ သဒ္ဒေ' ဟူသော ဓာတ်အစွမ်းဖြင့် လာသောကြောင့် 'ညိုတတ်သောကြောင့် နီလ'၊ 'ဝါတတ်သောကြောင့် ပီတ'၊ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ယေ ဝါ ပန (သို့မဟုတ်လည်း တစ်ပါးသော) ဟူသော စကားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ယေဝါပနက' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းငှာ ထိုက်ကုန်သောကြောင့် နိပ္ပန္နပုဒ် (ဓာတ်မှဆင်းသက်သောပုဒ်) များဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ အချို့သောသူတို့က 'နီလတိ၊ ပီတတိ စသော ကြိယာပုဒ်တို့သည် ပိဋကတ်တော်မြတ်စွာဘုရားဟောစကားတော်၌ မတွေ့ရပါတကား' ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ အကယ်၍ မတွေ့ရသော်လည်း ဤပုဒ်တို့သည် ယခုအခါ၌ မရှိတော့သော ရှေးဟောင်းဘာသာစကား ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။ သာဓကအားဖြင့်— 'ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သောကြောင့် နာထမည်၏ (နာထတီတိ နာထော)' ဟူသော ပုဒ်၌ 'နာထတိ' ဟူသော ကြိယာပုဒ်သည် ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ မတွေ့ရသော်လည်း၊ 'နာထ ယာစနောပတာပိဿရိယာသီသနေသု' ဟူသော ဓာတ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ယူတော်မူကြသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌လည်း ထို့အတူ ရှုမြင်အပ်၏။ ကြိယာပုဒ်နှင့် ကင်းသော ဓာတ်ဟူသည် မရှိအပ်ပေ။


Kiñca bhiyyo – yathā ‘‘yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti jātakapāḷiyaṃ imasmiṃ buddhuppāde devamanussānaṃ vohārapathe asañcarantaṃ purāṇabhāsābhūtaṃ ‘‘byātī’’ti kriyāpadampi dissati, tathā ‘‘nīlati, pītatī’’tiādīhipi purāṇabhāsābhūtehi kriyāpadehi bhavitabbaṃ. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati. Ayañhi tasmiṃ kāle vohāro, yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhi nāma paribbājako ahosi. Yathā pana viḍūḍabhasaddādayo dhātuvasena anipphannā nāma vuccanti, tathā ‘‘pabbatāyati, samuddāyati, cicciṭāyati, dhūmāyati, duddubhāyati, mettāyati, karuṇāyati, mamāyati’’ iccevamādayo ca ‘‘chattīyati, vatthīyati, parikkhārīyati, dhanīyati, paṭīyati’’ iccevamādayo ca ‘‘atihatthayati, upavīṇayati, daḷhayati, pamāṇayati, kusalayati, visuddhayati’’ iccevamādayo ca dhātuvasena anipphannāyeva nāma vuccanti.

ထို့ပြင်လည်း— 'ယာဝ ဗျာတိ နိမီသတိ၊ တတြာပိ ရသတိဗ္ဗယော' ဟု ဇာတကပါဠိတော်၌ ဤဘုရားပွင့်တော်မူရာ ကာလ၌ နတ်လူတို့၏ ပြောဆိုသုံးနှုန်းမှု လမ်းကြောင်း၌ မကျက်စားတော့သော၊ ရှေးဟောင်းဘာသာစကား ဖြစ်သော 'ဗျာတိ' ဟူသော ကြိယာပုဒ်ကိုလည်း တွေ့ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'နီလတိ၊ ပီတတိ' စသော ရှေးဟောင်းဘာသာစကား ဖြစ်ကုန်သော ကြိယာပုဒ်တို့လည်း ရှိကြရပေမည်။ ထိုပါဠိတော်၌ 'ယာဝ ဗျာတိ' ဟူသည် 'မျက်စိဖွင့်သည်တိုင်အောင်' ဟု အနက်ရ၏။ ထိုစကားသည် ဘုရားလောင်းသည် စူဠဗောဓိအမည်ရှိသော ပရိဗိုဇ် ဖြစ်တော်မူစဉ် အခါက သုံးနှုန်းသော စကား ဖြစ်ပေသည်။ ဝိဒူဍဘသဒ္ဒါစသည်တို့သည် ဓာတ်အစွမ်းဖြင့် အနိပ္ပန္နပုဒ်များဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'ပဗ္ဗတာယတိ (တောင်ကဲ့သို့ ကျင့်၏)၊ သမုဒ္ဒါယတိ (သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ ကျင့်၏)၊ စိစ္စိဋာယတိ၊ ဓူမာယတိ၊ ดုဒ္ဒုဘာယတိ၊ မေတ္တာယတိ၊ ကရုဏာယတိ၊ မမာယတိ' ဤသို့စသော ပုဒ်တို့သည်၎င်း၊ 'ဆတ္တီယတိ၊ ဝတ္ထီယတိ၊ ပရိက္ခာရီယတိ၊ ဓနီယတိ၊ ပဋီယတိ' ဤသို့စသော ပုဒ်တို့သည်၎င်း၊ 'အတိဟတ္ထယတိ၊ ဥပဝီဏယတိ၊ ဒဠှယတိ၊ ပမာဏယတိ၊ ကုသလယတိ၊ ဝိသုဒ္ဓယတိ' ဤသို့စသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ဓာတ်အစွမ်းဖြင့် အနိပ္ပန္နပုဒ်များဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Tattha ‘‘pabbatāyatī’’tiādīsu saṅgho pabbatamiva attānamācarati pabbatāyati, evaṃ samuddāyati. Saddo cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati. Vatthu dhūmamiva attānamācarati dhūmāyati. Saddo duddubhaiti ācarati duddubhāyati, bhikkhu mettāyati, tathā karuṇāyati. ‘‘Mama ida’’nti gaṇhati mamāyati. Achattaṃ chattamiva ācarati chattīyati. Aputtaṃ [Pg.373] puttamiva ācarati puttīyati, sissaṃ ācariyo, attano pattamicchati pattīyati. Evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, paṭīyati. Hatthinā atikkamati atihatthayati. Vīṇāya upagāyati upavīṇayati. Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ daḷhayati. Pamāṇaṃ karoti pamāṇayati. Kusalaṃ pucchati kusalayati. Visuddhā hoti ratti visuddhāyati.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ပဗ္ဗတာယတိ' စသည်တို့၌ သံဃာသည် မိမိကိုယ်ကို တောင်ကဲ့သို့ ကျင့်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဗ္ဗတာယတိ (တောင်ကဲ့သို့ဖြစ်၏) မည်၏၊ သမုဒ္ဒါယတိ (သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ဖြစ်၏) လည်း ထို့အတူပင်။ သံသည် စိစ္စိဋဟူသော အသံကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြုမူ၏၊ ထို့ကြောင့် စိစ္စိဋာယတိ (စိစစ်မြည်၏) မည်၏။ ဝတ္ထုသည် မီးခိုးကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြုမူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓူမာယတိ (မီးခိုးထွက်၏) မည်၏။ သံသည် ဒုဒ္ဒုဘဟူသော အသံကဲ့သို့ ပြုမူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဒုဒ္ဒုဘာယတိ (ဒုဒုမြည်၏) မည်၏။ ရဟန်းသည် မေတ္တာပွား၏၊ ထို့ကြောင့် မေတ္တာယတိ (မေတ္တာပွား၏) မည်၏၊ ကရုဏာယတိ (ကရုဏာပွား၏) လည်း ထို့အတူပင်။ 'ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏' ဟု သိမ်းပိုက်၏၊ ထို့ကြောင့် မမာယတိ (ငါ့ဥစ္စာဟု သိမ်းပိုက်၏) မည်၏။ ထီးမဟုတ်သည်ကို ထီးကဲ့သို့ ပြုမူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဆတ္တီယတိ မည်၏။ သားမဟုတ်သည်ကို သားကဲ့သို့ ပြုမူ၏ (ဆရာသည် တပည့်အား သားကဲ့သို့ ပြုမူ၏)၊ ထို့ကြောင့် ပုတ္တီးယတိ မည်၏။ မိမိအတွက် သပိတ်ကို အလိုရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ပတ္တီးယတိ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဝတ္ထီးယတိ၊ ပရိက္ခာရီးယတိ၊ စီဝရီးယတိ၊ ဓနီးယတိ၊ ပဋီးယတိ တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဆင်ဖြင့် ကျော်လွန်၏၊ ထို့ကြောင့် အတိဟတ္ထယတိ မည်၏။ စောင်းဖြင့် သီဆို၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဝီဏယတိ မည်၏။ မြဲမြံအောင် ပြု၏ (ဝီရိယကို မြဲမြံစေ၏)၊ ထို့ကြောင့် ဒဠှယတိ မည်၏။ အတိုင်းအတာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် ပမာဏယတိ မည်၏။ သာယာနာပျော်ဖွယ် မေးမြန်း၏၊ ထို့ကြောင့် ကုသလယတိ မည်၏။ ညဉ့်သည် စင်ကြယ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိသုဒ္ဓါယတိ မည်၏။


Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi, pabbatāyatha. Pabbatāyāmi, pabbatāyāmā’’ti iminā nayena aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ, evaṃ ‘‘samuddāyati, chattīyatī’’tiādīsu. Tatra kāritavasenapi ‘‘pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati, puttiyantaṃ payojayati puttīyati’’ iccādi padasiddhi bhavati. Ayaṃ pana padamālā – pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi. Sesaṃ yojetabbaṃ. Iccevaṃ dhātuvasena nipphannānipphannapadāni vibhāvitāni.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ဤကား ပုဒ်မာလာ (ပုဒ်စဉ်) ဖြစ်၏— 'ပဗ္ဗတာယတိ၊ ပဗ္ဗတာယန္တိ။ ပဗ္ဗတာယသိ၊ ပဗ္ဗတာယထ။ ပဗ္ဗတာယာမိ၊ ပဗ္ဗတာယာမ' ဟူသော ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဝိဘတ်ရှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသမျှ အလုံးစုံကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'သမုဒ္ဒါယတိ၊ ဆတ္တီယတိ' စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင်။ ထိုအရပ်၌ ကာရိုက် (စေခိုင်းခြင်း) အစွမ်းဖြင့်လည်း 'ပဗ္ဗတာယန္တံ ပယောဇေတိ ပဗ္ဗတာယေတိ (တောင်ကဲ့သို့ ကျင့်စေ၏)၊ ပုတ္တီယန္တံ ပယောဇေတိ ပုတ္တေယေတိ (သားကဲ့သို့ ပြုစေ၏)' စသည်ဖြင့် ပုဒ်ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်မာလာကား— ပဗ္ဗတာယေတိ၊ ပဗ္ဗတာယေန္တိ။ ပဗ္ဗတာယေသိ။ ကြွင်းသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် နိပ္ပန္နပုဒ်၊ အနိပ္ပန္နပုဒ်တို့ကို ခွဲခြားပြသအပ်ပြီ။


Idāni dhātugaṇalakkhaṇaṃ, adhātulakkhaṇaṃ, kāritapaccayayogaṃ, sakāritekakammadvikammatikammapadaṃ, ūhanīyarūpagaṇaṃ, dhātūnaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikapadaṃ, suddhakattuhetukattupadarūpaṃ, kammabhāvapadarūpaṃ, ekakāritadvikāritapadaṃ, akāritadvikammakapadañca sabbametaṃ yathārahaṃ kathayāma.

ယခုအခါ၌ ဓာတ်ဂိုဏ်းတို့၏ လက္ခဏာ၊ ဓာတ်မဟုတ်သည်၏ လက္ခဏာ၊ ကာရိုက်ပစ္စည်းယှဉ်ပုံ၊ ကာရိုက်နှင့်တကွ ဧကကံ၊ ဒွိကံ၊ တိကံပုဒ်များ၊ ကြံဆအပ်သော ရူပဂိုဏ်း၊ ဓာတ်တို့၏ ဧကဂိုဏ်း၊ ဒွိဂိုဏ်း၊ တိဂိုဏ်းပုဒ်များ၊ သုဒ္ဓကတ္တား၊ ဟေတုကတ္တား ပုဒ်ရုပ်များ၊ ကံ၊ ဘာဝ ပုဒ်ရုပ်များ၊ ဧကကာရိုက်၊ ဒွိကာရိုက်ပုဒ်များ၊ အကာရိုက် ဒွိကံပုဒ်များကို၎င်း ဤအလုံးစုံကို လျော်ကန်သလို ဟောကြားပါအံ့။


Tatra sabbadhātukanissite suddhakattuppayoge suddhassaradhātuto vā ekassarato vā anekassarato vā apaccayassa parabhāvo bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantānekassaradhātuto saha apaccayena niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākyātatte kattari dhātūhi apaccayena saddhiṃniyatavasena niggahītāgamanaṃ rudhādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena [Pg.374] pana ākhyātatte kattari dhātūhi ivaṇṇekārokārapaccayehi saddhiṃ niyatavasena niggahītāgamanañca nāmakatte aniyatavasena niggahītāgamanamattañca rudhādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ādesalābhālābhino yapaccayassa parabhāvo divādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathārahaṃ ṇu ṇā uṇāpaccayānaṃ parabhāvo svādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi nāpaccayassa parabhāvo kiyādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ākhyātatte appakatarappayogavasena nāmikatte pacurappayogavasena ppaṇhāpaccayānaṃ parabhāvo gahādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathāsambhavaṃ oyirappaccayānaṃ parabhāvo tanādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākhyātatte kattari dhātūhi sabbathā ṇeṇayappaccayānaṃ parabhāvo curādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantadhātuto saha ṇe ṇayapaccayehi niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca curādigaṇalakkhaṇaṃ. Gaṇasūcakānaṃ paccayānamaparattaṃ adhātulakkhaṇaṃ. Iti dhātugaṇalakkhaṇamadhātulakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ.

ထို (ဓာတ်၊ နာမ်၊ ကာရိတ်၊ ပစ္စည်းတရား) အားလုံး၌ ဓာတ်ကိုမှီသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းရှိလတ်သော်- သံကူသံမဲ့ဓာတ်၊ သရတစ်ခုရှိသောဓာတ်၊ သရအများရှိသောဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ‘အ’ပစ္စည်း တည်ရှိခြင်းသည် သာမညလက္ခဏာအားဖြင့် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ဝိသေသလက္ခဏာအားဖြင့်မူကား- အာခယာတ်ဝါကျ၌ ဣကာရန္တရှိသော သရအများရှိသောဓာတ်တို့၏နောက်၌ ‘အ’ပစ္စည်းနှင့်တကွ အမြဲ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နာမ်ဝါကျ၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ အာခယာတ်ဝါကျ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ‘အ’ပစ္စည်းနှင့်တကွ မြဲသောအားဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းသည် သာမညလက္ခဏာအားဖြင့် ရုဓာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ဝိသေသလက္ခဏာအားဖြင့်မူကား- အာခယာတ်ဝါကျ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဧကာရ၊ ဩကာရ ပစ္စည်းတို့နှင့်တကွ မြဲသောအားဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နာမ်ဝါကျ၌ မမြဲသောအားဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ရုဓာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ အပြောင်းအလဲကို ရခြင်း၊ မရခြင်းရှိသော ‘ယ’ပစ္စည်း တည်ရှိခြင်းသည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ သင့်လျော်သလို ‘ဏု၊ ဏာ၊ ဥဏာ’ပစ္စည်းတို့ တည်ရှိခြင်းသည် သွာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ‘ဏာ’ပစ္စည်း တည်ရှိခြင်းသည် ကိယာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ အာခယာတ်ဝါကျ၌ အသုံးနည်း၍ နာမ်ဝါကျ၌ အသုံးများသောအားဖြင့် ‘ပ္ပ၊ ဏှာ’ ပစ္စည်းတို့ တည်ရှိခြင်းသည် ဂဟာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဖြစ်နိုင်သရွေ့ ‘ဩ၊ ယိရ’ပစ္စည်းတို့ တည်ရှိခြင်းသည် တနာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ အာခယာတ်ဝါကျ ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ အလုံးစုံသောနည်းဖြင့် ‘ဏေ၊ ဏယ’ပစ္စည်းတို့ တည်ရှိခြင်းသည် သာမညလက္ခဏာအားဖြင့် စုရာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ဝိသေသလက္ခဏာအားဖြင့်မူကား- အာခယာတ်ဝါကျ၌ ဣကာရန္တဓာတ်၏နောက်၌ ‘ဏေ၊ ဏယ’ပစ္စည်းတို့နှင့်တကွ အမြဲ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နာမ်ဝါကျ၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း စုရာဒိဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ဂိုဏ်းကိုပြတတ်သော ပစ္စည်းတို့၏ နောက်၌ တည်ရှိခြင်းသည် ဓာတ်မဟုတ်သော လက္ခဏာဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဓာတ်ဂိုဏ်းလက္ခဏာနှင့် ဓာတ်မဟုတ်သော လက္ခဏာကို ရှင်းလင်းပြသအပ်ပြီ။


Kāritapaccayassa yoge ‘‘ṇe ṇayo ṇāpe ṇāpayo cā’’ti ime cattāro kāritapaccayā.

ကာရိတ်ပစ္စည်း ယှဉ်စပ်ရာ၌ 'ဏေ၊ ဏယ၊ ဏာပေ၊ ဏာပယ' ဟူ၍ ဤကာရိတ်ပစ္စည်း လေးလုံးတို့ ရှိကုန်၏။


Ṇe ṇayāsuṃ uvaṇṇantā,Ādantā pacchimā duve;

Sesato caturodve vā,Ṇayoyeva adhātuto.

ဥဝဏ္ဏန္တ (ဥ၊ ဦ အဆုံးရှိသော) ဓာတ်တို့၏နောက်၌ 'ဏေ' နှင့် 'ဏယ' ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အာဒန္တ (အာ အဆုံးရှိသော) ဓာတ်တို့၏နောက်၌ နောက်ထပ် 'ဏာပေ' နှင့် 'ဏာပယ' ပစ္စည်းနှစ်ခုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ပစ္စည်းလေးလုံးလုံး သို့မဟုတ် နှစ်လုံး ဖြစ်ကုန်၏။ ဓာတ်မဟုတ်သော (နာမ်) တို့၏နောက်၌မူကား 'ဏယ' ပစ္စည်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏။


Tatra sāveti, sāvayati. Bhāveti, bhāvayati, obhāseti, obhāsayati. Imāni kārite uvaṇṇantadhāturūpāni.

ထိုပစ္စည်းတို့တွင် 'သာဝေတိ၊ သာဝယတိ' (ကြားစေ၏)။ 'ဘာဝေတိ၊ ဘာဝယတိ' (ပွားစေ၏)၊ 'ဩဘာသေတိ၊ ဩဘာသယတိ' (လင်းစေ၏)။ ဤသည်တို့ကား ကာရိတ်အနက်၌ ဥဝဏ္ဏန္တဓာတ် (ဥ၊ ဦ အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Dāpeti[Pg.375], dāpayati. Hāpeti, hāpayati. Nhāpeti, nhāpayati. Nahāpeti, nahāpayati. Ākārantadhāturūpāni.

'ဒါပေတိ၊ ဒါပယတိ' (ပေးစေ၏)။ 'ဟာပေတိ၊ ဟာပယတိ' (ဆုတ်ယုတ်စေ၏)။ 'နှာပေတိ၊ နှာပယတိ' (ရေချိုးစေ၏)။ 'နဟာပေတိ၊ နဟာပယတိ' (ရေချိုးစေ၏)။ ဤသည်တို့ကား အာကာရန္တဓာတ် (အာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Soseti, sosayati. Sosāpeti, sosāpayati. Ghosāpeti, ghosāpayati. Akārantadhāturupāni.

'သောသေတိ၊ သောသယတိ' (ခြောက်သွေ့စေ၏)။ 'သောသာပေတိ၊ သောသာပယတိ' (ခြောက်သွေ့စေ၏)။ 'ဃောသာပေတိ၊ ဃောသာပယတိ' (ကြွေးကြော်စေ၏)။ ဤသည်တို့ကား အကာရန္တဓာတ် (အ အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Maggo saṃsārato lokaṃ ñāpeti, ñāpayati. Idhāturūpāni niggacchāpetīti etesamattho. Imāni hi nipubbāya idhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi suddhakattubhāvena maggo sayaṃ ñāyati, saṃsārato niggacchatīti ñāyoti vuccati.

'မဂ္ဂေါ သံသာရတော လောကံ ညာပေတိ၊ ညာပယတိ' (မဂ်သည် သံသရာမှ သတ္တဝါအပေါင်းကို ထွက်မြောက်စေ၏)။ ဤသည်တို့ကား 'ဣ'ဓာတ်၏ ရုပ်ပုံစံများဖြစ်၍ 'ထွက်မြောက်စေ၏' ဟူသည် ဤရုပ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤရုပ်ပုံစံတို့သည် 'နိ'ပုဗ္ဗဝတ်ရှိသော 'ဣ'ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာရိတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနည်းတူ ကာရိတ်အဖြစ်ဖြင့် မဂ်သည် ကိုယ်တိုင် သိအပ်၏ သို့မဟုတ် သံသရာမှ ထွက်မြောက်တတ်၏ဟူ၍ 'ဉာယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Pāveti, pāvayati, udhāturūpāni. Vadāpetīti etesamattho. Imāni hi papubbāya udhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti suddhakattupadaṃ āhaccabhāsitaṃ dissati.

'ပါဝေတိ၊ ပါဝယတိ' တို့သည် 'ဥ'ဓာတ်၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ပြောဆိုစေ၏' ဟူသည် ဤရုပ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤရုပ်ပုံစံတို့သည် 'ပ'ပုဗ္ဗဝတ်ရှိသော 'ဥ'ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာရိတ်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ယော အာတုမာနံ သယမေဝ ပါဝါ' (အကြင်သူသည် မိမိကိုယ်ကို ကိုယ်တိုင်ပင် ပြောဆို၏) ဟု သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်ကို တိုက်ရိုက်ဟောကြားအပ်သည်ကို တွေ့ရ၏။


Khepeti, khepayati. Kaṅkheti, kaṅkhayati, kaṅkhāpeti, kaṅkhāpayati. Ācikkhāpeti, ācikkhāpayati. Ivaṇṇantadhāturūpāni.

'ခေပေတိ၊ ခေပယတိ' (ကုန်ဆုံးစေ၏)။ 'ကင်္ခေတိ၊ ကင်္ခယတိ'၊ 'ကင်္ခါပေတိ၊ ကင်္ခါပယတိ' (ယုံမှားစေ၏)။ 'အာစိက္ခာပေတိ၊ အာစိက္ခာပယတိ' (ကြားပြောစေ၏)။ ဤသည်တို့ကား ဣဝဏ္ဏန္တဓာတ် (ဣ၊ ဤ အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Khiyeti, khiyayati. Milāyeti, milāyayati. Ekārantadhāturūpāni.

'ခီယေတိ၊ ခီယယတိ' (ကုန်စေ၏)။ 'မိလာယေတိ၊ မိလာယယတိ' (ညှိုးနွမ်းစေ၏)။ ဤသည်တို့ကား ဧကာရန္တဓာတ် (ဧ အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Siyeti, siyayati. Okārantadhāturūpāni.

'သီယေတိ၊ သီယယတိ' (မှီဝဲစေ၏)။ ဤသည်တို့ကား ဩကာရန္တဓာတ် (ဩ အဆုံးရှိသော ဓာတ်) တို့၏ ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။


Pabbatāyāyati, puttiyāyati. Adhātunissitāni rūpāni. Iminā nayena sesāni avuttānipi rūpāni sakkā viññātuṃ viññunā pāḷinayaññunāti vitthāro na dassito. Iti kāritapaccayayogo saṅkhepena vibhāvito.

'ပဗ္ဗတာယာယတိ' (တောင်ကဲ့သို့ ကျင့်စေ၏)၊ 'ပုတ္တိယာယတိ' (သားကဲ့သို့ ကျင့်စေ၏)။ ဤသည်တို့ကား ဓာတ်ကိုမမှီသော (နာမ်ကိုမှီသော) ရုပ်ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် မဟောရသေးသော ကြွင်းသောရုပ်ပုံစံတို့ကိုလည်း ပါဠိနည်းနာကို သိနားလည်သော ပညာရှိတို့သည် သိနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် အကျယ်ကို မပြသတော့ပြီ။ ဤသို့လျှင် ကာရိတ်ပစ္စည်းယှဉ်စပ်ပုံကို အကျဉ်းအားဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်ပြီ။


Idāni [Pg.376] sakāritekakammādīni brūma –

ယခုအခါ ကာရိတ်ပစ္စည်းနှင့်တကွ ကံတစ်ခုရှိသောရုပ် စသည်တို့ကို ပြဆိုပါအံ့-


Akammakā ekakammā, dvikammā vāpi honti hi;

Kāritapaccaye laddhe, sakammā ca dvikammakā.

အကမ္မက (ကံမရှိသော) ဓာတ်၊ ဧကကမ္မက (ကံတစ်ခုရှိသော) ဓာတ် သို့မဟုတ် ဒွိကမ္မက (ကံနှစ်ခုရှိသော) ဓာတ်တို့သည် ကာရိတ်ပစ္စည်းကို ရရှိသောအခါ၌ (အကမ္မကသည်) သကမ္မက (ကံရှိသောဓာတ်) ဖြစ်၍ (ဧကကမ္မကသည်) ဒွိကမ္မက (ကံနှစ်ခုရှိသောဓာတ်) ဖြစ်လာကြကုန်၏။


Sayaṃ sodheti so bhūmiṃ, sodhāpeti paremahiṃ;

Naraṃ kammaṃ kārayati, viññeyyaṃ kamato idaṃ.

ထိုသူသည် မိမိကိုယ်တိုင် မြေကို သုတ်သင်၏၊ သူတစ်ပါးကို မြေကို သုတ်သင်စေ၏၊ လူအား အမှုကို ပြုစေ၏၊ ဤအစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။


Dvikammikā sambhavanti, tikammā ettha dīpaye;

‘‘Issaro sevakaṃ gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’ iccapi.

ဒွိကမ္မကဓာတ်တို့သည် ကာရိတ်ပစ္စည်းနှင့် ယှဉ်သောအခါ တိကမ္မက (ကံသုံးခုရှိသောဓာတ်) ဖြစ်လာကြကုန်၏။ 'ဣဿရော သေဝကံ ဂါမံ၊ အဇံ နာယေတိ' (အရှင်သည် အစေခံအား ရွာသို့ ဆိတ်ကို ဆောင်စေ၏) စသည်တို့၌ ရှင်းလင်းပြသအပ်၏။


‘‘Naro narena vā gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’iccapi;

Kammatthadīpakaṃyeva, karaṇaṃ ettha icchitaṃ.

'နရော နရေန ဝါ ဂါမံ၊ အဇံ နာယေတိ' (လူသည် လူဖြင့် ရွာသို့ ဆိတ်ကို ဆောင်စေ၏) ဟူရာ၌လည်း ဤနေရာ၌ ကရဏဝိဘတ်သည် ကံ၏အနက်ကို ပြတတ်သည်သာ ဖြစ်ရန် အလိုရှိအပ်၏။


Iti sakāritekakammādīni vibhāvitāni.

ဤသို့လျှင် ကာရိတ်ပစ္စည်းနှင့်တကွ ကံတစ်ခုရှိသောရုပ် စသည်တို့ကို ရှင်းလင်းပြသအပ်ပြီ။


Idāni ūhanīyarūpagaṇaṃ brūma – hoti, bhoti, sambhoti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Sumbhoti, parisumbhoti, idaṃ rudhādigūpaṃ. Nindati, vinindati, bandhati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Chindati, bhindati, rundhati, idaṃ rudhādirūpaṃ. Deti, neti, vadeti, anveti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Rundheti, paṭirundheti, idaṃ rudhādirūpaṃ. Buddheti, palibuddheti, idaṃ curādirūpaṃ. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Hāyati, sāyati, nhāyati, idaṃ divādirūpaṃ. Kathayati, cintayati, bhājayati, idaṃ curādirūpaṃ. Gabbati, pagabbati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Kubbati, krubbati, idaṃ tanādirūpaṃ. Hinoti, cinoti, idaṃ svādirūpaṃ. Tanoti, sanoti, karoti, idaṃ tanādirūpaṃ. Cinteti, cintayati, idaṃ katturūpañceva hetukatturūpañca. Kanteti, kantayati, idaṃ hetukatturūpameva. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati, idaṃ suddhakatturūpañceva hetukatturūpañca. Miyyatīti kattupadañceva kammapadañca. Bhāvethāti bahuvacanañceva ekavacanañca. Saṃyamissanti anāgatavacanañceva atītavacanañca. Anusāsatīti ākhyātañceva nāmikañca. Gacchaṃ vidhamaṃ nikkhaṇanti nāmikañceva [Pg.377] ākhyātañca. Ettha ākhyātatte gacchanti anāgatavacanaṃ, vidhamanti atītavacanaṃ, nikhaṇanti parikappavacanaṃ, sabbaṃ vā etaṃ padaṃ anāgatādhivacanantipi vattuṃ vaṭṭateva. Iminā nayena aññānipi ūhanīyapadāni nānappakārato yojetabbāni. Imāni padāni dubbiññeyyavisesāni mandabuddhīnaṃ sammohakarāni ācariyapācariye payirupāsitvā vedanīyānīti ūhanīyarūpagaṇo vibhāvito.

ယခုအခါ ဆင်ခြင်အပ်သော ရုပ်အစု (ūhanīyarūpagaṇa) ကို ဆိုပါအံ့။ hoti, bhoti, sambhoti - ဤသည်ကား ဘူဝါဒိရူပ (ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်ရုပ်) ဖြစ်၏။ sumbhoti, parisumbhoti - ဤသည်ကား ရုဓာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ nindati, vinindati, bandhati - ဤသည်ကား ဘူဝါဒိရုပ် ဖြစ်၏။ chindati, bhindati, rundhati - ဤသည်ကား ရုဓာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ deti, neti, vadeti, anveti - ဤသည်ကား ဘူဝါဒိရုပ် ဖြစ်၏။ rundheti, paṭirundheti - ဤသည်ကား ရုဓာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ buddheti, palibuddheti - ဤသည်ကား စုရာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati - ဤသည်ကား ဘူဝါဒိရုပ် ဖြစ်၏။ hāyati, sāyati, nhāyati - ဤသည်ကား ဒိဝါဒိရုပ် ဖြစ်၏။ kathayati, cintayati, bhājayati - ဤသည်ကား စုရာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ gabbati, pagabbati - ဤသည်ကား ဘူဝါဒိရုပ် ဖြစ်၏။ kubbati, krubbati - ဤသည်ကား တနာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ hinoti, cinoti - ဤသည်ကား သွာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ tanoti, sanoti, karoti - ဤသည်ကား တနာဒိရုပ် ဖြစ်၏။ cinteti, cintayati - ဤသည်ကား ကတ္တုရုပ်လည်းဖြစ်၊ ဟေတုရုပ် (ကာရိတ်ရုပ်) လည်း ဖြစ်၏။ kanteti, kantayati - ဤသည်ကား ဟေတုရုပ် သာလျှင် ဖြစ်၏။ bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati - ဤသည်ကား ကတ္တုရုပ်လည်းဖြစ်၊ ဟေတုရုပ်လည်း ဖြစ်၏။ miyyati ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တုပုဒ်လည်းဖြစ်၊ ကမ္မပုဒ်လည်း ဖြစ်၏။ bhāvetha ဟူသည် ဗဟုဝုစ်လည်းဖြစ်၊ ဧကဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။ saṃyamissanti ဟူသည် အနာဂတ်ဝုစ်လည်းဖြစ်၊ အတိတ်ဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။ anusāsati ဟူသည် အာချာတ်ပုဒ်လည်းဖြစ်၊ နာမ်ပုဒ်လည်း ဖြစ်၏။ gacchaṃ, vidhamaṃ, nikkhaṇanti ဟူသည် နာမ်ပုဒ်လည်းဖြစ်၊ အာချာတ်ပုဒ်လည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ အာချာတ်အဖြစ်၌ gacchanti သည် အနာဂတ်ဝုစ်၊ vidhamanti သည် အတိတ်ဝုစ်၊ nikhaṇanti သည် ပရိကပ္ပဝုစ် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဤပုဒ်အားလုံးသည် အနာဂတ်ကို ဟောသောပုဒ်ဟူ၍လည်း ဆိုထိုက်သည်သာတည်း။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အခြားသော ဆင်ခြင်အပ်သော ပုဒ်တို့ကိုလည်း အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထူးခြားသောအနက်ကို သိနိုင်ခဲကုန်သော၊ ပညာနည်းသော သူတို့အား တွေဝေခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်သော ဤပုဒ်တို့ကို ဆရာအဆက်ဆက်တို့ကို ဆည်းကပ်၍ သိအပ်ကုန်၏ဟု ‘ဆင်ခြင်အပ်သော ရုပ်အစု’ ကို ရှင်းလင်းပြသအပ်ပြီ။


Idāni ekagaṇikādīni vadāma – dhā dhāraṇe, bhūvādigaṇikavasenāyaṃ ekagaṇikā sakammikā dhātu. Bhagavā sakalalokassa hitaṃ dadhāti vidadhāti, puriso atthaṃ saṃvidheti, nidhiṃ nidheti, imāni suddhakattari bhavanti. ‘‘Saṃvidhāpeti, vidhāpetī’’ti imāni hetukattari bhavanti. Kamme pana bhāve ca ‘‘anuvidhīyatī’’tiādīni bhavanti. Tathā hi kamme ‘‘nidhi nāma nidhīyatī’’ti ca ‘‘dhīyati dhapiyatīti dheyya’’nti ca rūpāni dissanti. Tattha kamme ‘‘kammaṃ sattehi anuvidhiyyati, kammāni sattehi anuvidhiyyanti. Bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi, ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī’’tiādinā yojetabbaṃ. Bhāve pana ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyati, sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti, to satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī’’ti yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo ativiya sukhumo pāḷinayānukūlo.

ယခုအခါ ဧကဂဏိက (ဂိုဏ်းတစ်ခု၌သာ ပါဝင်သော ဓာတ်) စသည်တို့ကို ဆိုပါအံ့။ ဆောင်ခြင်းအနက်၌ ‘dhā’ ဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် သကမ္မကဓာတ်ဖြစ်သော ဧကဂဏိကဓာတ် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်လောကလုံး၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူ၏ (dadhāti, vidadhāti)၊ ယောက်ျားသည် အကျိုးကို စီမံ၏ (saṃvidheti)၊ ရွှေအိုးကို မြှုပ်ထား၏ (nidheti)၊ ဤပုဒ်တို့သည် ကတ္တုကာရက၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘saṃvidhāpeti, vidhāpeti’ ဤသည်တို့ကား ဟေတုကာရက (စေခိုင်းခြင်းကာရိတ်) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မကာရကနှင့် ဘာဝကာရက၌မူ ‘anuvidhīyati’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ကမ္မကာရက၌ ‘nidhi nāma nidhīyati’ (ရွှေအိုးမည်သည်ကို မြှုပ်အပ်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘dhīyati ṭhapiyatīti dheyyaṃ’ (ဆောင်အပ် တည်ထားအပ်သောကြောင့် dheyya မည်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ရုပ်များကို တွေ့ရကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ကမ္မကာရကတွင် ‘ကံကို သတ္တဝါတို့သည် အစဉ်ပြုအပ်၏ (kammaṃ sattehi anuvidhiyyati)၊ ကံတို့ကို သတ္တဝါတို့သည် အစဉ်ပြုအပ်ကုန်၏ (kammāni sattehi anuvidhiyyanti)၊ အို-ကံ၊ သင့်ကို သတ္တဝါတို့သည် အစဉ်ပြုအပ်၏ (bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi)၊ ငါသည် ကံကို သတ္တဝါတို့သည် အစဉ်ပြုအပ်၏ (ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī)’ စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဘာဝကာရက၌မူ ‘သတ္တဝါသည် ဆင်းရဲသို့ အစဉ်လိုက်ရ၏ (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati)၊ သတ္တဝါတို့သည် ဆင်းရဲသို့ အစဉ်လိုက်ရကုန်၏ (sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti)၊ အို-သတ္တဝါ၊ သင်သည် ဆင်းရဲသို့ အစဉ်လိုက်ရ၏ (bho satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī)’ ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အလွန်တရာ သိမ်မွေ့လှ၍ ပါဠိတော်နည်းလမ်းနှင့် ညီညွတ်လှပေ၏။


Nāmikapadatte ‘‘dhātū’’tiādīni bhavanti. Tattha dhātūti salakkhaṇaṃ dadhāti dhāretīti dhātu. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘salakkhaṇadhāraṇato dukkhavidhānato dukkhadhānato ca dhātū’’ti vuttaṃ. Dhātūti pathavīdhātādidhātuyo. Tattha salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito pakati attāti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā, etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo[Pg.378]. Dukkhavidhānatoti dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā yathā ayalohādidhātuyo ayalohādianekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhadhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etesveva dhīyati ṭhapiyati, evaṃ dukkhadhānato dhātuyo. Apica nijjīvaṭṭho dhātavoti gahetabbaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhātuyosaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yo pana tattha amhehi bhāvaṭṭhāne ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyatī’’ti tipurisamaṇḍito ekavacanabahuvacaniko paṭhamāvibhattippayogo vutto. So –

နာမ်ပုဒ်အဖြစ်၌ ‘dhātū’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို၌ ‘dhātu’ ဟူသည် မိမိ၏ သဘောလက္ခဏာကို ဆောင်တတ်၊ တည်စေတတ်သောကြောင့် ဓာတ်မည်၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူ ‘မိမိ၏ သဘောလက္ခဏာကို ဆောင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲကို စီရင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲကို တည်ထားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဓာတ်မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဓာတ်ဟူသည် ပထဝီဓာတ်စသော ဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို၌ မိမိ၏ သဘောလက္ခဏာကို ဆောင်ခြင်းကြောင့် ဟူသည်မှာ - တိတ္ထိတို့ ကြံဆအပ်သော ပကတိအတ္တ စသည်တို့သည် သဘောအားဖြင့် မရှိသကဲ့သို့ ဤဓာတ်တို့သည် ထိုသို့မဟုတ်ကုန်၊ ဤဓာတ်တို့သည်ကား မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောလက္ခဏာကို ဆောင်တတ်ကြကုန်သောကြောင့် ဓာတ်များ မည်ကုန်၏။ ဆင်းရဲကို စီရင်တတ်သောကြောင့် ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဓာတ်တို့သည် အကြောင်းတရားအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိကြကုန်လျက် သံ၊ ကြေးနီ စသော ဓာတ်သတ္တုတို့သည် သံ၊ ကြေးနီ စသော ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့ များပြားလှစွာသော သံသရာဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏။ ဆင်းရဲကို တည်ထားတတ်သောကြောင့် ဟူသည်မှာ များစွာသော ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေရုံမျှဖြင့် အလိုသို့မလိုက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဆင်းရဲကို အကြောင်းတရားဖြစ်ကုန်သော ဤဓာတ်တို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် အစဉ်လိုက်ရ၏။ ထိုသို့ စီမံအပ်သော ဆင်းရဲသည်လည်း ဤဓာတ်တို့၌သာ တည်ထားအပ်၏။ ဤသို့ ဆင်းရဲကို တည်ထားတတ်သောကြောင့် ဓာတ်များ မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဓာတ်တို့သည် အသက် (လိပ်ပြာ) ကင်းသော သဘောရှိကုန်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ရဟန်း... ဤယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်သည် ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိ၏’ စသည်ဖြင့် ဇီဝသညာကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဓာတ်ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။ အကြင် ငါတို့သည် ထိုဘာဝကာရက၌ ‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyati’ ဟု ပုရိသသုံးပါးဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်ရှိသော ပထမာဝိဘတ်အသုံးကို ဆိုခဲ့၏။ ထိုစကားသည် -


‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti ca

‘ဂိရိဒတ္တ မြင်းထိန်း ဖျက်ဆီးအပ်သော သာမမင်း၏ ပဏ္ဍဝမြင်းသည် ရှေးဦးသဘာဝကို စွန့်၍ ထိုသူ၏ အမူအရာသို့သာ အစဉ်လိုက်လေ၏’ ဟူသော ဂါထာနှင့်လည်းကောင်း (ညီညွတ်၏။)


‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti ca ‘‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī’’ti ca imāsaṃ pāḷīnaṃ vasena sārato paccetabbo. Tattha paṇḍavo nāma asso giridattanāmakassa assagopakassa pakatiṃ anuvidhiyyati anukarotīti attho. Ettha ca yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘anuvidadhātī’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘paṇḍavenā’’ti tatiyantaṃ kattupadaṃ vattabbaṃ siyā, evaṃ avacanena ‘‘anuvidhiyyatī’’ti idaṃ bhāvapadanti siddhaṃ. Na kenaci ettha vattuṃ sakkā ‘‘divādigaṇe kattari vihitayapaccayassa vasena vuttaṃ idaṃ rūpa’’nti, dhādhātuyā divādigaṇe appavattanato, ekantabhūvādigaṇikattā ca. Dutiyappayoge pana yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhanute’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhātuyā’’ti vattabbaṃ siyā[Pg.379]. Evaṃ avacanena ‘‘dhaniyyatī’’ti idampi bhāvapadanti siddhaṃ. Ettha ‘‘dhaniyyatīti pattheti, icchatīti attho’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Dhanu yācane’’ti dhātu esā ekantena tanādigaṇeyeva vattati. Tatiyappayoge ‘‘pahīyissantī’’ti yadi bhūvādigaṇe ‘‘hā cāge’’ti dhātuyā rūpaṃ siyā, kattari ‘‘pajahissantī’’ti rūpaṃ siyā, ‘‘kasmā no pajahissatī’’ti ettha viya. Kammapadaṃ pana ‘‘pajahiyissantī’’ti siyā. Yasmā ‘‘pahīyissantī’’ti idaṃ divādigaṇe ‘‘hā parihāniya’’nti dhātuyā rūpattā ‘‘pahāyissantī’’ti kattupadarūpaṃ siyā ‘‘ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā’’ti akammakassa kattupadarūpassa dassanato, tasmā ‘‘pahāyissantī’’ti avatvā ‘‘pahīyissantī’’ti vacanena yapaccayo bhāve vattatīti ñāyati.

“မာတာ ဟိ တဝ ဣရန္ဓတိ၊ ဝိဓုရဿ ဟဒယံ ဓနိယျတိ” ဟူသော ပါဌ်၊ “တေ သံကိလေသိကာ ဓမ္မာ ပဟီယိဿန္တိ” ဟူသော ပါဌ်၊ ဤပါဌ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အနှစ်သာရအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ ပဏ္ဍဝမည်သော မြင်းသည် ဂိရိဒတ္တမည်သော မြင်းထိန်း၏ ပကတိအလေ့အထကို လိုက်နာ၏၊ အတုပြု၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌လည်း အကယ်၍ ကတ္တုပုဒ်ကို အလိုရှိအပ်ပါက “အနုဝိဒဓာတိ” ဟု ပါဠိကို ဆိုအပ်ရာ၏။ အကယ်၍ ကမ္မပုဒ်ကို အလိုရှိအပ်ပါက “ပဏ္ဍဝေန” ဟု တတိယန္တဖြစ်သော ကတ္တုပုဒ်ကို ဆိုအပ်ရာ၏၊ ဤသို့ မဆိုသဖြင့် “အနုဝိဓိယျတိ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဘာဝပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု ပြီး၏။ ဤ၌ “ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ ကတ္တား၌ ဝိဟိတယပစ္စည်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤရုပ်ကို ဆိုအပ်၏” ဟု မည်သူမျှ မဆိုနိုင်ပေ၊ ဓာဓာတ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဧကန်အားဖြင့် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဒုတိယပယောဂ၌မူ အကယ်၍ ကတ္တုပုဒ်ကို အလိုရှိအပ်ပါက “ဓနုတေ” ဟု ပါဠိကို ဆိုအပ်ရာ၏။ အကယ်၍ ကမ္မပုဒ်ကို အလိုရှိအပ်ပါက “ဓာတုယာ” ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ဤသို့ မဆိုသဖြင့် “ဓနိယျတိ” ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ဘာဝပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု ပြီး၏။ ဤ၌ “ဓနိယျတိ ဟူသည် တောင့်တ၏၊ အလိုရှိ၏ဟု အနက်ရ၏” ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ “ဓနု ယာစနေ” ဟူသော ဤဓာတ်သည် ဧကန်အားဖြင့် တနာဒိဂိုဏ်း၌သာ ဖြစ်၏။ တတိယပယောဂ၌ “ပဟီယိဿန္တိ” ဟူသည် အကယ်၍ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ “ဟာ စာဂေ” ဓာတ်၏ ရုပ်ဖြစ်ပါက၊ ကတ္တား၌ “ကသ္မာ နော ပဇဟိဿတိ” ဟူသော ဤ၌ကဲ့သို့ “ပဇဟိဿန္တိ” ဟု ရုပ်ဖြစ်ရာ၏။ ကမ္မပုဒ်ဖြစ်ပါကမူ “ပဇဟိယိဿန္တိ” ဟု ဖြစ်ရာ၏။ အကြင်ကြောင့် “ပဟီယိဿန္တိ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ “ဟာ ပရိဟာနိယံ” ဓာတ်၏ ရုပ်ဖြစ်သောကြောင့် “ပဟာယိဿန္တိ” ဟု ကတ္တုပုဒ်ရုပ် ဖြစ်ရာ၏၊ “အာဇညော ကုရုတေ ဝေဂံ၊ ဟာယန္တိ တတ္ထ ဝဠဝါ” ဟူသော ဂါထာ၌ ကတ္တုပုဒ်ရုပ်ကို တွေ့ရသောကြောင့်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပဟာယိဿန္တိ” ဟု မဆိုဘဲ “ပဟီယိဿန္တိ” ဟု ဆိုသဖြင့် ယပစ္စည်းသည် ဘာဝ၌ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။


Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘so pahīyissati. Te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti. Rūpaṃ vibhaviyyati. Aggijāhi pubbeva bhūyate’tiādīsu yapaccayo kammeyeva vihito, na bhāve. Kammakattuvasena hi ime payogā daṭṭhabbā, sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyateti payogā viyā’’ti. Taṃ na, evañhi sati ‘‘pajahiyissantī’’tiādīni sakammakadhāturūpāni vattabbāni ‘‘pīyate kariyate’’ti rūpāni viya. Ettha pana bhāvaṭṭhāne kattuno ṭhitabhāvo heṭṭhā nānappakārena dassitoti na vutto. Ye saddasatthe mataṃ gahetvā sāsanikā garū bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva ‘‘bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho’’ti payogañca tadatthayojanañca [Pg.380] vadanti. Tesaṃ taṃ vacanaṃ pāḷiyā, aṭṭhakathādīhi ca na sameti, tasmā yathāvuttoyevattho āyasmantehi dhāretabbo.

ထိုစကား၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် “သော ပဟီယိဿတိ၊ တေ သံကိလေသိကာ ဓမ္မာ ပဟီယိဿန္တိ၊ ရူပံ ဝိဘဝိယျတိ၊ အဂ္ဂိဇာဟိ ပုဗ္ဗေဝ ဘူယတေ” စသည်တို့၌ ယပစ္စည်းကို ကံ၌သာ ဝိဟိတဖြစ်စေအပ်၏၊ ဘာဝ၌ မဟုတ်ဟု ဆိုရာအံ့။ “သယမေဝ ပီယတေ ပါနီယံ၊ သယမေဝ ကဋော ကရိယတေ” ဟူသော ပယောဂတို့ကဲ့သို့ ဤပယောဂတို့ကို ကမ္မကတ္တားပယောဂတို့ဟူ၍ ရှုအပ်ကုန်၏ ဟူ၍တည်း။ ထိုစကားသည် မဟုတ်ပေ၊ ဤသို့ ဖြစ်ပါက “ပီယတေ၊ ကရိယတေ” ဟူသော ရုပ်တို့ကဲ့သို့ “ပဇဟိယိဿန္တိ” စသည်တို့သည် ကမ္မကတ္တုဓာတ်ရုပ်တို့ကို ဆိုအပ်ရာကုန်၏။ ဤ၌မူ ဘာဝအရပ်၌ ကတ္တား၏ တည်ရှိပုံကို အောက်၌ အမျိုးမျိုးသော နည်းဖြင့် ပြအပ်ပြီးဖြစ်၍ ထပ်မံ မဆိုတော့ပြီ။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ အယူဝါဒကို ယူ၍ သာသနာ့အကြီးအကဲတို့သည် ဘာဝ၌ အဒဗ္ဗဝုတ္တိဖြစ်သဖြင့် ဘာဝ၏ ဧကတ္တကြောင့် ဧကဝုစ်ကိုသာလည်းကောင်း၊ ထိုဧကဝုစ်ကိုလည်း ပထမပုရိသ၌သာ “ဒေဝဒတ္တေန ဘူယတေ - ဒေဝဒတ်သည် စည်းစိမ်ကို ခံစား၏ဟု အနက်ရ၏” ဟူသော ပယောဂကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပယောဂ၏ အနက်ယောဇနာကိုလည်းကောင်း ဆိုကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ ထိုစကားသည် ပါဠိတော်နှင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာစသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း မညီညွတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသည့်အတိုင်းသာလျှင် အနက်ကို အရှင်မြတ်တို့ ဆောင်အပ်၏။


Jara roge. Jarati, jariyyati. Jaravayohāniyaṃ. Jīrati, jiyyati. Imā dvepi bhūvādi gaṇikavasena ekagaṇikā. Tāsaṃ ayaṃ sādhāraṇarūpavibhāvanā. ‘‘Yena ca santappati, yena ca jariyyatī’’tiādi. Tattha yena ca jariyyatīti yena tejogatena kupitena ayaṃ kāyo ekāhikādijararogena jariyyati jarati. Atha vā yena ca jariyati yena ayaṃ kāyo jīrati indriyavekalyataṃ balakkhayaṃ palitavalitādiñca pāpuṇāti.

ဇရ ဓာတ်သည် ရောဂါ၌ ဖြစ်၏။ ဇရတိ၊ ဇရိယျတိ (ဟု ရုပ်ရှိ၏)။ ဇရ ဓာတ်သည် အရွယ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဇီရတိ၊ ဇိယျတိ (ဟု ရုပ်ရှိ၏)။ ဤဓာတ်နှစ်ပါးလုံးသည်လည်း ဘူဝါဒိဂိုဏ်းအစွမ်းဖြင့် ဂိုဏ်းတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့၏ ဤသည်ကား သာဓာရဏဖြစ်သော ရုပ်ဝိဘာဝနာ ဖြစ်၏။ “ယေန စ သန္တပ္ပတိ၊ ယေန စ ဇရိယျတိ” စသည်ဖြင့်တည်း။ ထို၌ “ယေန စ ဇရိယျတိ” ဟူသည် ပျက်စီးချို့ယွင်းအပ်သော အကြင်တေဇောဓာတ်ကြောင့် ဤကိုယ်သည် တစ်ရက်တစ်ခါဖြစ်သော အဖျားရောဂါ စသည်ဖြင့် ဇရိယျတိ - ဆွေးမြေ့၏၊ ဇရတိ - အိုမင်း၏။ သို့မဟုတ် “ယေန စ ဇရိယတိ” ဟူသည် အကြင်တေဇောဓာတ်ကြောင့် ဤကိုယ်သည် ဇီရတိ - ဆွေးမြေ့၏၊ ဣန္ဒြေပျက်စီးခြင်း၊ အားအင်ကုန်ခမ်းခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်း၊ အရေတွန့်ခြင်းစသည်သို့ ရောက်၏။


Mara pāṇacāge. Bhūvādigaṇikoyaṃ akammako ca. Satto marati, miyyati. Kiñcāpi ayaṃ dhātu ‘‘mara pāṇacāge’’ti vacanato sakammako viya dissati, tathāpi ‘‘putto marati. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati cā’’ti evamādīnaṃ kammarahitappayogānaṃ dassanato akammakoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthayojanānayena pana maratīti pāṇaṃ cajatīti kammaṃ ānetvā kathetuṃ labbhati. ‘‘Marati, miyatī’’ti imāni suddhakattupadāni, ‘‘satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayatī’’ti imāni kāritapadasaṅkhātāni hetukattupadāni. Ettha ca yo amataṃ sattaṃ maraṇaṃ pāpeti, so vadhako māreti mārayati mārāpeti mārāpayatīti ca vuccati. Satto sattehi māriyati mārāpiyatīti imāni kammapadāni. Bhāvapadamappasiddhaṃ. Evamaññatrāpi pasiddhatā ca appasiddhatā ca upaparikkhitabbā.

မရ ဓာတ်သည် အသက်စွန့်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်လည်းဖြစ်၊ အကမ္မကလည်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါသည် သေ၏ (မရတိ၊ မိယျတိ ဟု ရုပ်ရှိ၏)။ ဤဓာတ်သည် “မရ ပါဏစာဂေ” ဟူသော ဝစနကြောင့် သကမ္မကကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း၊ “ပုတ္တော မရတိ။ ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော ဇာယတိ စ ဇီယတိ စ မိယျတိ စာ” စသည်ဖြင့် ကံကင်းသော ပယောဂတို့ကို တွေ့ရသောကြောင့် အကမ္မကသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ရှုအပ်၏။ အနက်ယောဇနာနည်းဖြင့်မူ “မရတိ” ဟူသည် “အသက်ကို စွန့်၏” ဟု ကံကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုခွင့်ရှိ၏။ “မရတိ၊ မိယတိ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ “သတ္တော သတ္တံ မာရေတိ၊ မာရယတိ၊ မာရာပေတိ၊ မာရာပယတိ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ကာရိတပုဒ်ဟု ဆိုအပ်သော ဟေတုကတ္တုပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း မသေသေးသော သတ္တဝါကို သေခြင်းသို့ ရောက်စေသော ထိုသတ်ဖြတ်သူကို “မာရေတိ၊ မာရယတိ၊ မာရာပေတိ၊ မာရာပယတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သတ္တော သတ္တေဟိ မာရိယတိ၊ မာရာပိယတိ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ကမ္မပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘာဝပုဒ်သည် ထင်ရှားမရှိ။ ဤအတူ အခြားသော အရပ်၌လည်း ထင်ရှားရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ထင်ရှားမရှိသည်ဖြစ်စေ စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်၏။


Khāda bhakkhaṇe. Ayaṃ pana bhūvādigaṇikavasena ekagaṇiko sakammako dhātu. Khādati, saṅkhādati, imāni suddhakattupadāni[Pg.381]. Puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati, imāni hetukattupadāni. Ettha ca yo akhādantaṃ khādantaṃ vā khādāhīti payojeti, so khādāpako khādeti khādayati khādāpeti khādāpayatīti ca vuccati. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati. Imāni kammapadāni. Atrapanāyaṃ pāḷi ‘‘atītaṃ pāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpetarahi khajjāmī’’ti. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imassa dhātussa. Bhūvādigaṇo. Ayaṃ nāmadhātu ekantarudhādigaṇikoti appasiddho.

ခါဒ ဓာတ်သည် စားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းအစွမ်းဖြင့် ဂိုဏ်းတစ်ခုတည်းသာဖြစ်ပြီး သကမ္မကဓာတ် ဖြစ်၏။ ခါဒတိ၊ သံခါဒတိ (ဟု ရုပ်ရှိ၏)။ ဤပုဒ်တို့သည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ယောက်ျားသည် ယောက်ျားဖြင့် သို့မဟုတ် ယောက်ျားကို မုန့်ကို စားစေ၏ (ခါဒေတိ၊ ခါဒယတိ၊ ခါဒါပေတိ၊ ခါဒါပယတိ)၊ ဤပုဒ်တို့သည် ဟေတုကတ္တုပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း မစားသောသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ စားသောသူကိုသော်လည်းကောင်း “စားလော့” ဟု စေခိုင်းတတ်သော ထိုစေခိုင်းသူ စားစေသူကို “ခါဒေတိ၊ ခါဒယတိ၊ ခါဒါပေတိ၊ ခါဒါပယတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ခဇ္ဇတိ၊ သံခဇ္ဇတိ၊ သံခါဒိယတိ (ဟု ရုပ်ရှိ၏)။ ဤပုဒ်တို့သည် ကမ္မပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဤပါဠိတော်ကား “ငါသည် လွန်ခဲ့ပြီးသော ကာလ၌ ရုပ်ဖြင့် ကိုက်ခဲစားသောက်ခြင်းကို ခံရဖူးပြီ၊ ယခု ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ရုပ်ဖြင့် ကိုက်ခဲစားသောက်ခြင်းကို ခံရသကဲ့သို့တည်း။ အကယ်၍ ငါသည် နောင်လာလတ္တံ့သော ရုပ်ကို နှစ်သက်အံ့၊ ငါသည် အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ရုပ်ဖြင့် ကိုက်ခဲစားသောက်ခြင်းကို ခံရရာ၏၊ ယခုအခါ၌ ကိုက်ခဲစားသောက်ခြင်းကို ခံရသကဲ့သို့တည်း” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် သကမ္မကဖြစ်သောကြောင့် ဘာဝပုဒ်ကို မရနိုင်ပေ။ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။ ဤနာမဓာတ်သည် ဧကန်အားဖြင့် ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Divādigaṇe tā pālane. Lokaṃ tāyati santāyati. Imāni sakammakāni suddhakattupadāni. Hetukattupadaṃ pana kammapadañca bhāvapadañca appasiddhāni.

ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌ တာ ဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ လောကကို စောင့်ရှောက်၏ (တာယတိ၊ သန္တာယတိ ဟု ရုပ်ရှိ၏)။ ဤပုဒ်တို့သည် သကမ္မကဖြစ်သော သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟေတုကတ္တုပုဒ်၊ ကမ္မပုဒ်နှင့် ဘာဝပုဒ်တို့ကိုမူ ရှာဖွေအပ်ကုန်၏။


Sudha saṃsuddhiyaṃ. Cittaṃ sujjhati visujjhati. Imāni akammakāni suddhakattupadāni. Sodheti, sodhayati, sodhāpeti, sodhāpayati, imāni hetukatturūpāni. Ettha ca yo asuddhaṃ ṭhānaṃ suddhaṃ karoti, so sodhako sodheti, sodhayatīti vuccati, esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Yo pana asuddhaṭṭhānaṃ sayaṃ asodhetvā ‘‘tvaṃ sodhehī’’ti aññaṃ payojeti, so sodhāpako sodhāpeti sodhāpayatīti vuccati. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Tathā hi ‘‘kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’tiādīsu ayaṃ nayo na labbhati, evaṃ labbhamānanayo ca alabbhamānanayo ca sabbattha upaparikkhitabbo. Imā panettha pāḷiyo –

သုဓဓာတ်သည် ကောင်းစွာ စင်ကြယ်ခြင်း (သံသုဒ္ဓိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ စိတ်သည် စင်ကြယ်၏၊ ထူးကဲစွာ စင်ကြယ်၏။ ဤပုဒ်တို့သည် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ Sodheti၊ sodhayati၊ sodhāpeti၊ sodhāpayati ဤရုပ်တို့သည် ဟေတုကတ္တုရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤ၌ မစင်ကြယ်သော အရပ်ဌာနကို စင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်သောသူကို သန့်ရှင်းစေသူ (သောဓက) ဟု ခေါ်၍၊ ထိုသူသည် sodheti သို့မဟုတ် sodhayati ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းသည် အခြားသော ဤသို့သော အရာမျိုးတို့၌လည်း သက်ရောက်၏။ မစင်ကြယ်သော အရပ်ကို ကိုယ်တိုင်မသန့်ရှင်းဘဲ “သင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုလော့” ဟု အခြားသူကို စေခိုင်းသူကိုမူ သန့်ရှင်းစေခိုင်းသူ (သောဓာပက) ဟု ခေါ်၍၊ ထိုသူသည် sodhāpeti သို့မဟုတ် sodhāpayati ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းသည် အခြားသော ဤသို့သော အရာမျိုးတို့၌လည်း သက်ရောက်၏။ ထို့အတူပင် “kāreti၊ kārayati၊ kārāpeti၊ kārāpayati” စသည်တို့၌ ဤနည်းကို မရနိုင်ပေ။ ဤသို့ ရနိုင်သောနည်းနှင့် မရနိုင်သောနည်းကို ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ကောင်းစွာ စိစစ်အပ်၏။ ဤ၌ ပါဠိတော်တို့ကား -


‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā’’ti ca

“ပစ္စန္တရစ်ဒေသ အရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်၍ နှစ်သက်ရွှင်လန်းသော စိတ်ရှိကြသည်ဖြစ်၍ ထိုမြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူရာ လမ်းခရီးကို သန့်ရှင်းစေကြကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Maggaṃ [Pg.382] sodhemahaṃ tadā’’ti ca. Imā hi pāḷiyo sahatthā sodhanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Āyasmā pilindavaccho rājagahe pabbhāraṃ sodhāpeti leṇaṃ kattukāmo’’ti pana pāḷi, ‘‘kiṃ bhante thero kārāpetī’’ti, ‘‘pabbhāraṃ mahārāja sodhāpemi leṇaṃ kattakāmo’’ti ca pāḷi. Imā parehi sodhāpanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Kassa sodhiyati maggo’’ti idaṃ kammapadaṃ, bhāvapadaṃ pana appasiddhaṃ. Iminā nayena yāva curādigaṇā yojetabbaṃ.

“ထိုအခါ ငါသည် လမ်းခရီးကို သန့်ရှင်းစေ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဠိတော်များ ရှိ၏။ စင်စစ် ဤပါဠိတော်တို့သည် ကိုယ်တိုင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သတည်း။ “အရှင်ပိလိန္ဒဝစ္ဆသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ လှိုဏ်ဂူ ပြုလုပ်လိုသည်ဖြစ်၍ ကျောက်တောင်ကမ္ဘားကို သန့်ရှင်းစေခိုင်း၏” ဟူသော ပါဠိတော်၊ “အရှင်ဘုရား၊ မထေရ်မြတ်သည် ဘာကို ပြုလုပ်စေပါသနည်း” ဟု မေးမြန်းရာ “မင်းကြီး... လှိုဏ်ဂူ ပြုလုပ်လိုသဖြင့် ကျောက်တောင်ကမ္ဘားကို သန့်ရှင်းစေခိုင်းပါသည်” ဟု ပြန်လည်မိန့်ကြားသော ပါဠိတော်တို့လည်း ရှိ၏။ ဤပါဠိတော်တို့သည် သူတစ်ပါးကို သန့်ရှင်းစေခိုင်းခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သတည်း။ “ဘယ်သူ့အတွက် လမ်းခရီးကို သန့်ရှင်းစေအပ်သနည်း” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကမ္မပုဒ် ဖြစ်၏၊ ဘာဝပုဒ်မူကား သိလွယ်၏။ ဤနည်းဖြင့် စုရာဒိဂိုဏ်းတိုင်အောင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Dvigaṇikatte subha sobhe. Sobhati vatāyaṃ puriso. Subha pahāre. Yo no gāvova sumbhati sumbhoti iccapi dissati. ‘‘Sumbhotī’’ti ca kaccāyanamate rūpaṃ, imāni kattupadāni. Nagaraṃ sobheti, sobhayati. Puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati. Imāni hetukattupadāni. Kammabhāvapadāni labbhamānālabbhamānavasena yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Bhūvādirudhādigaṇikarūpāni.

ဂိုဏ်းနှစ်ခု၌ ပါဝင်သော သုဘဓာတ်သည် တင့်တယ်ခြင်း (သောဘ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ဤယောက်ျားသည် စင်စစ် တင့်တယ်ပေစွ”။ သုဘဓာတ်သည် ရိုက်နှက်ခြင်း (ပဟာရ) အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ “အကြင်သူသည် ငါတို့၏ နွားကဲ့သို့ ရိုက်နှက်၏” စသည်ဖြင့် တွေ့ရ၏။ “sumbhoti” ဟူသော ရုပ်သည် ကစ္စည်းကျမ်းအလိုဖြစ်၏။ ဤသည်တို့သည် ကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မြို့ကို တင့်တယ်စေ၏၊ တင့်တယ်စေတတ်၏။ ယောက်ျားသည် ယောက်ျားတို့အား သူခိုးကို ရိုက်နှက်စေ၏၊ ရိုက်နှက်စေတတ်၏၊ ရိုက်နှက်စေခိုင်း၏၊ ရိုက်နှက်စေခိုင်းတတ်၏။ ဤသည်တို့သည် ဟေတုကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကမ္မပုဒ်၊ ဘာဝပုဒ်တို့ကို ရနိုင်သည် မရနိုင်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Paca pāke. Puriso bhattaṃ pacati. Nerayiko niraye paccati. Kammaṃ paccati. Bhattaṃ paccati. Pāramiyo paripaccanti. Phalāni paripaccanti, pakkāni hontīti attho. Garavo pana –

ပစဓာတ်သည် ချက်ခြင်း၊ ကျက်ခြင်း (ပါက) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယောက်ျားသည် ဆွမ်းကို ချက်၏။ ငရဲသူသည် ငရဲ၌ ကျက်၏။ ကံသည် ကျက်၏ (အကျိုးပေး၏)။ ဆွမ်းသည် ကျက်၏။ ပါရမီတို့သည် ရင့်ကျက်ကြကုန်၏။ အသီးတို့သည် ရင့်မှည့်ကြကုန်၏၊ (အသီးများ) မှည့်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဆရာကြီးများ (ဂရု) တို့မူကား -


Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;

Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duveti ca –

“ထိုသန္ဓေ၌ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော မြတ်သော တိဟိတ်သန္ဓေကို ပေး၍၊ နောက်အခါ၌ ပဝတ္တိအခါ ဝိပါတ်တရား ရှစ်ပါးတို့တွင် နှစ်ပါးတို့သည် ကျက်ကုန်၏ (အကျိုးပေးကုန်၏)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccatī’’ti ca evaṃ pacatipadassa dvigaṇikarūpassa sakammakattaṃ icchanti. Evaṃ pana sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tepiṭake hi buddhavacane ‘‘kappaṃ nirayamhi paccati. Yāva pāpaṃ na paccati. Nirayamhi [Pg.383] apacci so’’ti evaṃ akammakattaṃyeva dissati. Ettha vadeyyuṃ ‘‘nanu paca pāke’ti ayaṃ dhātu sakammako, tena ‘paccatī’ti padassa divādigaṇikarūpassapi sato sakammakattaṃ yujjati, tasmāyeva ‘paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve’tiādīsu vutta’’nti. Ettha vuccate – yathā ‘‘chidi dvidhākaraṇe, bhidi vidāraṇe’’ti dhātūnaṃ rudhādigaṇe pavattānaṃ ‘‘rukkhaṃ chindati, bhittiṃ bhindatī’’ti rūpapadānaṃ sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattānaṃ tesaṃ dhātūnaṃ ‘‘udakaṃ chijjati, ghaṭo bhijjatī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti, yathā bhūvādigaṇe pavattassa pacadhātussa ‘‘bhattaṃ pacatī’’ti rūpapadassa sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattassa ‘‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti.

“အသင်္ခါရိက၊ သသင်္ခါရိက ဝိပါတ်တို့ကို မကျက်စေ (အကျိုးမပေးစေ)” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ဂိုဏ်းနှစ်ခုဝင် ရုပ်ရှိသော pacati ဟူသော ပုဒ်၏ သကမ္မက (ကံရှိသောတရား) ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌ ဤသို့သော အသုံးကို အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း။ တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌မူကား “ကမ္ဘာပတ်လုံး ငရဲ၌ ကျက်ရ၏”၊ “မကောင်းမှုသည် အကျိုးမပေးသေးသမျှ”၊ “ထိုသူသည် ငရဲ၌ ကျက်ခဲ့လေပြီ” ဟု ဤသို့ အကမ္မက (ကံမရှိသောတရား) အဖြစ်ဖြင့်သာ တွေ့ရ၏။ ဤ၌ အချို့က “ပစဓာတ်သည် ချက်ခြင်း (ပါက) အနက်၌ သကမ္မကဓာတ် မဟုတ်ပါလော၊ ထို့ကြောင့် paccati ဟူသော ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်ဖြစ်လျက်ပင် သကမ္မကအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏” ဟု ပြောဆိုကြကုန်အံ့။ ဤအရာ၌ ပြန်လည်ဖြေကြားအပ်သည်မှာ - နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်း (ဒွိဓာကရဏ) အနက်၌ ရှိသော ဆိဒိဓာတ်၊ ဖျက်ဆီးခြင်း (ဝိဒါရဏ) အနက်၌ ရှိသော ဘိဒိဓာတ်တို့သည် ရုဓာဒိဂိုဏ်း၌ ဖြစ်၍ “သစ်ပင်ကို ဖြတ်၏ (rukkhaṃ chindati)”၊ “နံရံကို ဖျက်ဆီး၏ (bhittiṃ bhindati)” ဟူသော ရုပ်ပုဒ်တို့သည် သကမ္မကဖြစ်သော်လည်း၊ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သော ထိုဓာတ်တို့၏ “ရေသည် ပြတ်၏ (udakaṃ chijjati)”၊ “အိုးသည် ကွဲ၏ (ghaṭo bhijjati)” ဟူသော ရုပ်ပုဒ်တို့သည် အကမ္မကပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ ဖြစ်သော ပစဓာတ်၏ “ဆွမ်းကို ချက်၏ (bhattaṃ pacati)” ဟူသော ရုပ်ပုဒ်သည် သကမ္မကဖြစ်သော်လည်း၊ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းသို့ ရောက်သောအခါ “ငရဲ၌ ကျက်၏ (niraye paccati)”၊ “ကံတို့သည် ရင့်ကျက်ကုန်၏ (kammāni vipaccanti)” ဟူသော ရုပ်ပုဒ်တို့သည် အကမ္မကပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြကုန်သတည်း။


Athāpi vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho yathā ‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’ti ettha ‘‘āsavato cittāni vimucciṃsū’ti ca ‘āsavehi kattubhūtehi cittāni vimucciṃsū’ti ca evaṃ divādigaṇikassa dhātussa ‘vimucciṃsū’ti rūpapadassa akammakattañca sakammakattañca bhavati, tathā ‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’ti ca akammakattenapi bhavitabbaṃ. ‘Paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve, asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākāni na paccatī’ti sakammakattenapi bhavitabba’’nti. Akammakatteneva bhavitabbaṃ, na sakammakattena, ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogānaṃ ‘‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’’ti payogena asamānattā. Tathā hettha ‘‘vimucciṃsū’’ti padaṃ kammarahitakattuvācakayapaccayantampi bhavati kattusahitakammavācakayapaccayantampi. ‘‘Vimucciṃsū’’ti imassa hi padassa kammarahitayapaccayavantattā ‘‘āsavehī’’ti karaṇavacanaṃ apādānakārakavācakaṃ bhavati. ‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kattukārakavācakaṃ bhavati. Tathā ‘‘vimucciṃsū’’ti padassa kattusahitakammavācakattā ‘‘āsavehī’’ti [Pg.384] karaṇavacanaṃ kattukārakavācakaṃ bhavati. ‘‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kammakārakavācakaṃ bhavati. Ayaṃ nayo ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogesu na labbhati. Tathā hi tattha paccattavacanaṃ kattāraṃ vadati, upayogavacanaṃ kammaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti pācayati pācāpeti pācāpayatī’’ti ca, ‘‘anante bodhisambhāre, paripācesi nāyako’’ti dassanato pana ‘‘paripāceti, paripācayatī’’ti ca rūpāni bhavanti. Imāni hetukattupadāni. Kamme – yaññadattena odano paccate, bhāvapadaṃ appasiddhaṃ. Imāni bhūvādidivādigaṇikarūpāni. Iminā nayena aññānipi dvigaṇikarūpāni yojetabbāni.

တစ်ဖန် ထိုသူတို့က “အို-အချင်းတို့... 'အာသဝေါတရားတို့မှ စိတ်တို့သည် လွတ်မြောက်ကုန်ပြီ (āsavehi cittāni vimucciṃsu)' ဟူသော ဤအရာ၌ 'အာသဝေါတရားတို့မှ စိတ်တို့သည် လွတ်မြောက်ကုန်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကတ္တုဖြစ်သော အာသဝေါတရားတို့ကြောင့် စိတ်တို့သည် လွတ်မြောက်ကုန်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသို့ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်၏ 'vimucciṃsu' ဟူသော ရုပ်ပုဒ်၏ အကမ္မကအဖြစ်လည်းကောင်း၊ သကမ္မကအဖြစ်လည်းကောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'ငရဲ၌ ကျက်၏'၊ 'ကံတို့သည် ရင့်ကျက်ကုန်၏' ဟူသော ရုပ်ပုဒ်တို့၌ အကမ္မကအဖြစ်လည်း ဖြစ်သင့်၏၊ 'paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve...' စသည်၌ သကမ္မကအဖြစ်လည်း ဖြစ်သင့်သည်မဟုတ်ပါလော” ဟု အကယ်၍ ပြောဆိုကြကုန်အံ့။ အကမ္မကအဖြစ်ဖြင့်သာ ဖြစ်သင့်၏၊ သကမ္မကအဖြစ်ဖြင့် မဖြစ်သင့်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “paccati pākānaṃ...” စသော ပါဌ်အသုံးတို့သည် “āsavehi cittāni vimucciṃsu” ဟူသော ပါဌ်အသုံးနှင့် မတူညီသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ဤ (vimucciṃsu) အရာ၌ “vimucciṃsu” ဟူသော ပုဒ်သည် ကံမရှိသော ကတ္တုကို ဟောတတ်သော ယ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ကတ္တုနှင့်တကွ ကံကို ဟောတတ်သော ယ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ “vimucciṃsu” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကံမရှိသော ယ-ပစ္စည်းရှိသောကြောင့် “āsavehi” ဟူသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် အပါဒါန်ကာရကကို ဟော၏၊ “cittāni” ဟူသော ပထမာဝိဘတ်သည် ကတ္တုကာရကကို ဟော၏။ ထို့အတူ “vimucciṃsu” ဟူသော ပုဒ်၌ ကတ္တုနှင့်တကွ ကံကို ဟောသောကြောင့် “āsavehi” ဟူသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် ကတ္တုကာရကကို ဟော၏၊ “cittāni” ဟူသော ပထမာဝိဘတ်သည် ကမ္မကာရကကို ဟော၏။ ဤနည်းစနစ်သည် “paccati pākānaṃ” စသော အသုံးတို့၌ မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအရာ၌ ပထမာဝိဘတ်သည် ကတ္တုကို ဟော၍၊ ဒုတိယာဝိဘတ်သည် ကံကို ဟောသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဟေတုကမ္မ (ကာရိတ်) ၌ “ယောက်ျားသည် ယောက်ျားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ (အခြား) ယောက်ျားကိုသော်လည်းကောင်း ဆွမ်းကို ချက်စေ၏ (puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti...)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အဆုံးမရှိသော ပါရမီအစုတို့ကို လမ်းပြဆရာ (မြတ်စွာဘုရား) သည် ရင့်ကျက်စေတော်မူပြီ” ဟူသော အသုံးအရ “paripāceti၊ paripācayati” ဟူ၍လည်းကောင်း ရုပ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်တို့သည် ဟေတုကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကမ္မပုဒ်၌ - ယညဒတ်သည် ဆွမ်းကို ချက်အပ်၏ (yaññadattena odano paccate)၊ ဘာဝပုဒ်ကိုမူ သိလွယ်၏။ ဤသည်တို့သည် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အခြားသော ဂိုဏ်းနှစ်ခုဝင် ရုပ်များကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tegaṇikatte su pasave. Hetuphalaṃ savati, pasavati. Su savane. Saddho dhammaṃ suṇoti, suṇāti. Su hiṃsāyaṃ. Yodho paccāmittaṃ sunāti. Imāni yathākkamaṃ bhūvādisvādikiyādigaṇikāni kattupadāni. Tathā hetunā phalaṃ saviyyati, unnādasaddo pathavīundriyasaddo viya suyyati. Yodhena paccamitto suniyyati. Imāni kammapadāni. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imesaṃ dhātūnaṃ. Iminā nayena aññānipi tegaṇikarūpāni upaparikkhitvā yojetabbāni. Atra panāyaṃ nayavibhāvanā –

ဂိုဏ်းသုံးပါး၌ ပါဝင်သော အဖြစ်၌ (သု-ဓာတ်ကို ပြဆိုအံ့)၊ သု ဓာတ်သည် မွေးဖွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ အကြောင်းတရားသည် အကျိုးတရားကို မွေးဖွားစေ၏ (ဖြစ်ပေါ်စေ၏)။ သု ဓာတ်သည် ကြားနာခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ သဒ္ဓါတရားရှိသူသည် တရားတော်ကို နာကြား၏။ သု ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ စစ်သည်သည် ရန်သူကို သတ်ဖြတ်၏။ ဤပုဒ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ သွာဒိဂိုဏ်း၊ ကိယာဒိဂိုဏ်းတို့၌ ပါဝင်သော ကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ အကြောင်းတရားကြောင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်၏၊ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် မြည်ဟည်းသံသည် မြေငလျင်လှုပ်သံကဲ့သို့ ကြားရ၏ (ကြားအပ်၏)၊ စစ်သည်သည် ရန်သူကို သတ်ဖြတ်အပ်၏။ ဤပုဒ်တို့သည် ကမ္မပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤဓာတ်တို့၏ သကမ္မကဓာတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဘာဝပုဒ်ကို မရနိုင်ပါ။ ဤနည်းစနစ်ဖြင့် အခြားသော ဂိုဏ်းသုံးပါးဝင် ရုပ်ပုံစံတို့ကိုလည်း စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌မူကား ဤနည်းစနစ်ကို ရှင်းလင်းပြသခြင်း ဖြစ်၏ -


Bhvādirudhādikā dhātū, svādidivādikā tathā;

Rudhādikadivādiṭṭhā, bhūvādikacurādikā.

ဘူဝါဒိဂိုဏ်းနှင့် ရုဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်များလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သွာဒိဂိုဏ်းနှင့် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်များလည်းကောင်း၊ ရုဓာဒိဂိုဏ်းနှင့် ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင်အဖြစ် တွေ့မြင်ရသော ဓာတ်များလည်းကောင်း၊ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းနှင့် စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်များလည်းကောင်း၊


Bhūvādikagahādiṭṭhā, bhvādisvādikiyādikā;

Evamādippabhedehi, vitthārentu vicakkhaṇā.

ဘူဝါဒိဂိုဏ်းနှင့် ဂဟာဒိဂိုဏ်းဝင်အဖြစ် တွေ့မြင်ရသော ဓာတ်များလည်းကောင်း၊ ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ သွာဒိဂိုဏ်းနှင့် ကိယာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်များလည်းကောင်း၊ ဤသို့စသော အပြားတို့ဖြင့် ပညာရှိတို့သည် ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်ကုန်၏။


Iccevaṃ saṅkhepato yathārahaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikavasena suddhakattuhetukattukammabhāvapadāni ca sakāritekakammāni [Pg.385] ca sakāritadvikammāni ca sakāritatikammāni ca dassitāni.

ဤသို့လျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် သင့်တော်သလို ဂိုဏ်းတစ်ခုတည်းရှိသော ဓာတ်၊ ဂိုဏ်းနှစ်ခုရှိသော ဓာတ်၊ ဂိုဏ်းသုံးခုရှိသော ဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်၊ ဟေတုကတ္တုပုဒ်၊ ကမ္မပုဒ်၊ ဘာဝပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကာရိတ်ပစ္စည်းသက်၍ ကံတစ်ခုရှိသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကာရိတ်ပစ္စည်းသက်၍ ကံနှစ်ခုရှိသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကာရိတ်ပစ္စည်းသက်၍ ကံသုံးခုရှိသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။


Idāni ekakāritadvikāritapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā taṃ vadāma. So antakammani. Arahattamaggo mānaṃ siyati, kammaṃ pariyosiyati. Imāni tāva suddhakattupadāni. Ettha mānaṃ siyatīti mānaṃ samucchindati. Kammaṃ pariyosiyatīti kammaṃ nipphajjati. Pari ava iccupasaggavasena hi idaṃ padaṃ akammakaṃ bhavati, attho pana ‘‘pariyosānaṃ gacchatī’’ti sakammakavasena gahetabbo. Attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti. Idamekaṃ kāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha pana pariava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayattā ekakammameva sakāritapadaṃ bhavati. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti. Idaṃ dvikāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha ca pana pari ava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayadvayattā dvikammakaṃ sakāritapadaṃ bhavati. ‘‘Pariyosāvāpetī’’ti idampi pari ava pubbasmā sodhātumhā ṇāpe ṇāpe iti paccayadvayaṃ katvā avasaddassokārañca katvā tato yakārāgamañca anubandhaṇakāralopañca paṭhamapaccaye pakārassa vakārañca dvīsu ca ṭhānesu pubbasaralopaṃ katvā nipphajjatīti daṭṭhabbaṃ.

ယခုအခါ ကာရိတ်ပစ္စည်း တစ်ခုသက်သောပုဒ်၊ ကာရိတ်ပစ္စည်း နှစ်ခုသက်သောပုဒ်တို့ကို ပြောဆိုရန် အခွင့်အရေး ရောက်ရှိလာပြီဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့ကို ပြောဆိုပါအံ့။ ထို 'သိ' (သော) ဓာတ်သည် အဆုံးပြုခြင်း၊ ဆုံးခန်းတိုင်ခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ အရဟတ္တမဂ်သည် မာနကို ဖြတ်တောက်၏ (ပျက်စီးစေ၏)၊ ကံသည် ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်တို့ကား ရှေးဦးစွာ သုဒ္ဓကတ္တုပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤ၌ 'mānaṃ siyati' ဟူသည်မှာ မာနကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'kammaṃ pariyosiyati' ဟူသည်မှာ ကံသည် ပြီးမြောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပရိ၊ အဝ ဟူသော ဥပသာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤပုဒ်သည် အကမ္မက (ကံမရှိသောပုဒ်) ဖြစ်၏၊ အနက်ကိုမူ 'အဆုံးသို့ ရောက်၏' ဟူ၍ အကမ္မကအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် စတင်ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြီးဆုံးစေ၏။ ဤသည်ကား ကာရိတ်ပစ္စည်း တစ်ခုသက်သော ဟေတုကတ္တုပုဒ် ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား ပရိ၊ အဝ ဥပသာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကမ္မကဖြစ်သော 'သိ' ဓာတ်သည် ကာရိတ်ပစ္စည်းတစ်ခုကို ရရှိသောကြောင့် ကံတစ်ခုသာရှိသော သကာရိတ်ပုဒ် ဖြစ်လာ၏။ မိမိကိုယ်တိုင် စတင်ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကို သူတစ်ပါးတို့အား ပြီးဆုံးစေခိုင်း၏။ ဤသည်ကား ကာရိတ်ပစ္စည်း နှစ်ခုသက်သော ဟေတုကတ္တုပုဒ် ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း ပရိ၊ အဝ ဥပသာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကမ္မကဖြစ်သော 'သိ' ဓာတ်သည် ကာရိတ်ပစ္စည်းနှစ်ခုကို ရရှိသောကြောင့် ကံနှစ်ခုရှိသော သကာရိတ်ပုဒ် ဖြစ်လာ၏။ 'pariyosāvāpeti' ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ပရိ၊ အဝ ဥပသာရ ရှေ့ရှိသော 'သိ' ဓာတ်မှ ဏာပေ၊ ဏာပေ ဟူသော ပစ္စည်းနှစ်ခုကို ပြုပြီးလျှင်၊ အဝ-သဒ္ဒါ၏ ဝဏ္ဏကို အို-ကာရပြုကာ၊ ထိုမှတစ်ပါး ယ-ကာရလာ၍ အနုဗန္ဓဖြစ်သော ဏ-ကာရကို ချေပြီးလျှင်၊ ပထမပစ္စည်း၏ ပ-ကာရကို ဝ-ကာရပြုကာ၊ ဌာနနှစ်ခု၌ ရှေ့သရကို ချေခြင်းဖြင့် ပြီးစီးသည်ဟု သိအပ်၏။


Idāni tā pāḷiyo atthantaraviññāpanatthaṃ āhaccadesitākārena ekato kathayāma – ‘‘attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti, āpatti saṅghādisesassa. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti, āpatti saṅghādisesassā’’ti ettha ‘‘bhikkhū’’ti hetukattupadaṃ ānetabbaṃ. Attanā vippakatanti ettha ca attanāti vippakaraṇakriyāya kattukārakavācakaṃ karaṇavacanaṃ. Vippakatanti kammakārakavācakaṃ [Pg.386] upayogavacanaṃ. Attanā pariyosāpetīti ettha pana attanāti abyayapadabhūtena sayaṃsaddena samānatthaṃ vibhatyantapatirūpakaṃ abyayapadaṃ, sayaṃsaddasadisaṃ vā tatiyāvibhatyantaṃ abyayapadaṃ. Tathā hi ‘‘attanā pariyosāpetī’’ti vuttavacanassa ‘‘sayaṃ pariyosāpetī’’ti attho bhavati ‘‘attanā ca pāṇātipātī’’tiādīsu viya. Parehi pariyosāvāpetīti ettha pana parehīti kammakārakavācakaṃ karaṇavacananti gahetabbaṃ, ‘‘sunakhehipi khādāpentī’’ti ettha ‘‘sunakhehī’’ti padaṃ viya. Ettha hi yathā ‘‘rājāno coraṃ sunakhe khādāpentī’’ti upayogavasena attho bhavati, tathā ‘‘bhikkhu attanā vippakataṃ pare jane pariyosāvāpetī’’ti upayogavasena attho bhavati. Evaṃ imasmiṃ acchariyabbhutanayavicitte bhagavato pāvacane dvikāritapaccayavantampi padamatthīti sārato paccetabbaṃ. Ayaṃ nayo sukhumo sāsane ādaraṃ katvā āyasmantehi sādhukaṃ manasi kātabbo. Yassa hi atthāya idaṃ pakaraṇaṃ karimha, na ayaṃ attano mati, atha kho pubbācariyānaṃ santikā laddhattā tesaññeva matīti daṭṭhabbaṃ.

ယခုအခါ ထိုပါဠိတော်တို့ကို အခြားသောအနက်ကို သိစေခြင်းငှာ တိုက်ရိုက်ဟောကြားတော်မူသော ပုံစံဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း ပြောဆိုပါအံ့ - 'မိမိကိုယ်တိုင် စတင်ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြီးဆုံးစေ၏၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် စတင်ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကို သူတစ်ပါးတို့အား ပြီးဆုံးစေခိုင်း၏၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ဘိက္ခု' (ရဟန်းသည်) ဟူသော ဟေတုကတ္တုပုဒ်ကို ရှေ့သို့ ဆောင်ယူအပ်၏။ 'attanā vippakataṃ' ဟူသော ဤ၌လည်း 'attanā' ဟူသည်မှာ ဝိပ္ပကရဏကြိယာ (စတင်ပြုလုပ်ခြင်း) ၏ ကတ္တုကာရကကို ဟောသော ကရုဏ်းဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'vippakataṃ' ဟူသည်ကား ကမ္မကာရကကို ဟောသော ဥပယုဂ်ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'attanā pariyosāpeti' ဟူသော ဤ၌မူကား 'attanā' ဟူသည် အဗျယပုဒ် ဖြစ်သော 'သယံ' (ကိုယ်တိုင်) သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသော၊ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တူသော အဗျယပုဒ် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် သယံသဒ္ဒါနှင့် တူသော တတိယဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အဗျယပုဒ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'attanā pariyosāpeti' ဟု ဟောကြားအပ်သော စကားအား 'ကိုယ်တိုင် ပြီးဆုံးစေ၏' ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ် ရရှိလေသည်။ 'attanā ca pāṇātipātī' စသော ပုဒ်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'parehi pariyosāvāpeti' ဟူသော ဤ၌မူကား 'parehi' ဟူသည် ကမ္မကာရကကို ဟောသော ကရုဏ်းဝိဘတ်ဟု ယူအပ်၏။ 'sunakhehipi khādāpenti' ဟူသော ဤ၌ 'sunakhehi' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ အရှင်မင်းကြီးတို့သည် သူခိုးကို ခွေးတို့အား ကိုက်ခဲစေကုန်၏ဟု ဥပယုဂ်ဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန်းသည် မိမိကိုယ်တိုင် စတင်ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကို သူတစ်ပါးတို့အား ပြီးဆုံးစေခိုင်း၏ဟု ဥပယုဂ်ဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အံ့ဩဖွယ် ထူးခြားဆန်းပြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ကာရိတ်ပစ္စည်း နှစ်ခုရှိသော ပုဒ်သည်လည်း ရှိ၏ဟု အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏။ ဤသိမ်မွေ့လှသော နည်းစနစ်ကို သာသနာတော်၌ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု ပြုကာ အရှင်မြတ်တို့သည် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ငါတို့သည် အကြင်အကျိုးငှာ ဤကျမ်းကို ပြုစုခဲ့ကြကုန်၏၊ ထိုအကျိုးသည် ငါတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆ မဟုတ်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား ရှေးဆရာမြတ်တို့၏ ထံမှ ရရှိခဲ့သောကြောင့် ထိုဆရာမြတ်တို့၏ အယူအဆသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Idāni akāritadvikammikapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā tāni kathayāma, tāni ca kho dhātuvasena evaṃ veditabbāni savinicchayāni. Seyyathidaṃ?

ယခုအခါ ကာရိတ်ပစ္စည်း မသက်ဘဲ ကံနှစ်ခုရှိသော ပုဒ်တို့ကို ပြောဆိုရန် အခွင့်အရေး ရောက်ရှိလာပြီဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့ကို ပြောဆိုပါအံ့။ ထိုပုဒ်တို့ကိုလည်း ဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွ ဤသို့ သိအပ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်နည်းဟူသော် -


Duhikaravahipucchi, yāci bhikkhi ca nibrūti;

Bhaṇivadivacibhāsi, sāsidahināthadhātu.

ဒုဟ်ဓာတ်၊ ကရ်ဓာတ်၊ ဝဟ်ဓာတ်၊ ပုစ္ဆ်ဓာတ်၊ ယာစ်ဓာတ်၊ ဘိက္ခ်ဓာတ်၊ နိဗြူဓာတ်၊ ဘဏ်ဓာတ်၊ ဝဒ်ဓာတ်၊ ဝစ်ဓာတ်၊ ဘာသ်ဓာတ်၊ သာသ်ဓာတ်၊ ดဟ်ဓာတ်၊ နာထ်ဓာတ် -


Rudhi ji cipabhutīti, ye te dvikammakā dhīrā;

Pavadumapi viyuttā, kāritappaccayehi ca.

ရုဓ်ဓာတ်၊ ဇိဓာတ်၊ စိဓာတ် စသည်တို့သည် ကာရိတ်ပစ္စည်းတို့နှင့် ကင်းကုန်သော်လည်း ကံနှစ်ခုရှိသော ဓာတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ပညာရှိတို့သည် ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Apādānādike pubba-vidhimhā sahime’bravuṃ;

Upayogavacanassa, nimittanti sanantanā.

ရှေးဟောင်းဆရာမြတ်တို့သည် ဤဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ အပါဒါန် စသည်တို့ကို ရှေး၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းမှ ဖယ်ထုတ်၍ ဥပယုဂ်ဝိဘတ် သက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း (နိမိတ်) ဖြစ်၏ဟု ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Ete [Pg.387] duhādayo dhātū, tikammāpi bhavanti tu;

Kāritappaccaye laddhe, iti ācariyā’bravuṃ.

ဤ ဒုဟ်ဓာတ် အစရှိသော ဓာတ်တို့သည် ကာရိတ်ပစ္စည်း သက်ရောက်သောအခါ၌မူကား ကံသုံးခုရှိသော ဓာတ်တို့လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ဆရာမြတ်တို့သည် ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Tatrimāni udāharaṇāni – gavaṃ payo duhati gopālako. Gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako. Tattha payoti upayogavacanaṃ, ‘‘yaso laddhā na majjeyyā’’ti ettha ‘‘yaso’’ti padamiva. Manogaṇikassa hi īdisampi upayogavacanaṃ hoti aññādisampi. Issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti. Gopālena gāvo khīraṃ duhitā. Gohi payo duhatīti ettha apādānavisayattā dvikammakabhāvo natthi. ‘‘Visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī’’ti ettha pana apādānavisayattepi gavāvayavabhūtassa visāṇassa visuṃ gahitattā ‘‘gavaṃ khīraṃ duhanto’’ti dvikammikabhāvo labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Duhino payogoyaṃ.

ထိုဓာတ်တို့၌ ဤသည်တို့ကား သာဓကများ ဖြစ်ကြကုန်၏ - နွားကျောင်းသားသည် နွားမတို့မှ နို့ရည်ကို ညှစ်၏။ နွားကျောင်းသားသူငယ်သည် နွားမကို နို့ရည် ညှစ်၏။ ထို၌ 'payo' ဟူသည်ကား 'yaso laddhā na majjeyya' (အကျော်အစောကို ရသော်လည်း မမေ့လျော့ရာ) ဟူသော ဤ၌ 'yaso' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဥပယုဂ်ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ မနောဂိုဏ်းဝင် ပုဒ်တို့အား ဤသို့သော ဥပယုဂ်ဝိဘတ်လည်း ရှိ၏၊ အခြားသော ဝိဘတ်လည်း ရှိ၏။ အရှင်သခင်သည် နွားကျောင်းသားကို နွားမတို့မှ နို့ရည် ညှစ်စေ၏။ နွားကျောင်းသားသည် နွားမတို့မှ နို့ရည်ကို ညှစ်အပ်ပြီ။ 'gohi payo duhati' (နွားမတို့မှ နို့ရည်ကို ညှစ်၏) ဟူသော ဤ၌ကား အပါဒါန်၏ အရာ ဖြစ်သောကြောင့် ကံနှစ်ခုရှိသော အဖြစ် မရှိပါ။ 'နွားချိုမှ နို့ရည်ကို ညှစ်သူသည် အကြင်နို့ရည်ကို မရအပ်' ဟူသော ဤ၌မူကား အပါဒါန်၏ အရာ ဖြစ်သော်လည်း နွား၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သော ဦးချိုကို သီးခြားယူထားသောကြောင့် 'နွားမ၏ နို့ရည်ကို ညှစ်သူ' ဟု ကံနှစ်ခုရှိသော အဖြစ်ကို ရရှိနိုင်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဒုဟ်ဓာတ်၏ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်၏။


Karotissa payoge kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi. Ettha ca aṅgāraṃ karotīti pariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Kaṭṭhañhi aṅgārabhāvassa kāraṇaṃ, aṅgāre kate kāraṇabhūtassa kaṭṭhassa kaṭṭhabhāvo vigacchati. Kaṭakaṃ karotīti idaṃ apariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Suvaṇṇañhi kaṭakabhāvassa kāraṇaṃ, kaṭake katepi kārakabhūtassa suvaṇṇassa suvaṇṇabhāvo na vigacchati, atha kho visesantaruppattibhāvena sampajjati. Adāsiṃ taṃ karomīti idaṃ pana ṭhānantaradānavasena vuttaṃ ‘‘uparājaṃ mahārājaṃ karomī’’ti ettha viya. Tattha ‘‘issaro purisena purisaṃ vā kaṭṭhamaṅgāraṃ kāreti. Tathā suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ kāretī’’ti tikammikappayogopi daṭṭhabbo. Tathā ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’ti, ‘‘brahmadatte rajjaṃ kārente’’ti dvikammakappayogo.

ကရောတိဓာတ်၏ သုံးနှုန်းရာ၌ "ထင်းကို မီးသွေးဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၏" (kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti)၊ "ရွှေကို လက်ကောက်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၏" (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti)၊ "ဟဲ့ အမျိုးသမီး... အကယ်၍ သင်သည် မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုအံ့၊ သင့်ကို ကျွန်မမဟုတ်သူ (ကျွန်အဖြစ်မှ ကင်းလွတ်သူ) ဖြစ်အောင် ပြုအံ့" (sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi) ဟူ၍ ရှိ၏။ ဤ၌ "မီးသွေးဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၏" (aṅgāraṃ karoti) ဟူသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော အကြောင်းရင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထင်းသည် မီးသွေးဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ မီးသွေးပြုလုပ်အပ်သည်ရှိသော် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ထင်း၏ ထင်းဖြစ်သောသဘောသည် ကင်းပျောက်သွား၏။ "လက်ကောက်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၏" (kaṭakaṃ karoti) ဟူသော ဤဝါကျသည်ကား မစွန့်လွှတ်အပ်သော အကြောင်းရင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ရွှေသည် လက်ကောက်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ လက်ကောက်ကို ပြုလုပ်အပ်သော်လည်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ရွှေ၏ ရွှေဖြစ်သောသဘောသည် ကင်းပျောက်မသွားပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ထူးခြားသော အခြင်းအရာ အသွင်ကွဲတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ "သင့်ကို ကျွန်မမဟုတ်သူ ဖြစ်အောင် ပြုအံ့" (adāsiṃ taṃ karomi) ဟူသော ဤဝါကျသည်ကား အခြားသော အရာဌာနကို ပေးခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ "ဥပရာဇာကို မဟာရာဇာ (မင်းကြီး) ဖြစ်အောင် ပြုအံ့" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "အရှင်သခင်သည် ယောက်ျားအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားကို သော်လည်းကောင်း ထင်းကို မီးသွေးဖြစ်စေ၏။ ထိုနည်းတူ ရွှေကို လက်ကောက်ဖြစ်စေ၏" ဟူသော ကံသုံးပါးရှိသော ဝါကျအသုံး (တိကမ္မိကပယောဂ) ကိုလည်း ရှုအပ်၏။ ထိုနည်းတူ "ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေ၏" (brahmadatto rajjaṃ kāreti)၊ "ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေစဉ်" (brahmadatte rajjaṃ kārente) ဟူသည် ကံနှစ်ပါးရှိသော ဝါကျအသုံး (ဒွိကမ္မိကပယောဂ) ဖြစ်၏။


Ettheke [Pg.388] vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ettha ekameva kammaṃ dissati, kenāyaṃ payogo dvikammikappayogo hotī’’ti. Kiñcāpi ekameva dissati, tathāpi atthato dveyeva kammāni dissantīti gahetabbaṃ. Tathā hi brahmadatto rajjaṃ kāretīti ettha brahmadatto attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayatīti attho. Evaṃ pana atthe gahite ‘‘rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’tiādīsupi tvaṃ attano rājabhāvaṃ amhehi kārāpehi, attānaṃ rajje abhisiñcāpehi, mayaṃ taṃ rajje abhisiñcitukāmāti attho samatthito bhavati.

ဤ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် "အချင်းတို့... ဤဝါကျ၌ ကံတစ်ပါးတည်းသာ ထင်ရှား၏၊ အဘယ်ကြောင့် ဤဝါကျအသုံးသည် ကံနှစ်ပါးရှိသော ဝါကျအသုံး (ဒွိကမ္မိကပယောဂ) ဖြစ်ရသနည်း" ဟု မေးမြန်း ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ ကံတစ်ပါးတည်းသာ ထင်ရှားစေကာမူ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ ကံနှစ်ပါးတို့သာ ထင်ရှားလျက်ရှိသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူသော် "ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေ၏" (brahmadatto rajjaṃ kāreti) ဟူသော ဤဝါကျ၌ "ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် မိမိ၏ မင်းဖြစ်သော အဖြစ်ကို လူအများအားဖြင့် ပြုစေ၏" ဟု အနက်ရသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ အနက်ကို ယူအပ်သော် "အရှင်ကောင်း... မင်းပြုတော်မူပါ၊ တော၌ အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း" အစရှိသော ဝါကျတို့၌လည်း "သင်သည် မိမိ၏ မင်းဖြစ်သော အဖြစ်ကို ငါတို့အားဖြင့် ပြုစေလော့၊ မိမိကိုယ်ကို မင်းအဖြစ်၌ ဘိသိက်သွန်းစေလော့၊ ငါတို့သည် သင့်ကို မင်းအဖြစ်၌ ဘိသိက်သွန်းလိုကုန်၏" ဟူသော အနက်သည် ပြီးမြောက် အောင်မြင်သည် ဖြစ်၏။


Brahmadatte rajjaṃ kārenteti etthāpi brahmadatte attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayanteti attho bhavati. Sāsanasmiñhi kāritavisaye karaṇavacanaṃ upayogatthaññeva dīpeti, tasmā atthato dveyeva kammani dissantīti vadāma. Ayamattho abhidhammaṭīkāyaṃ cakkhundriyādinibbacanatthavibhāvanāya dīpetabbo. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhudvāre indattaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantī’’ti. Yadi pana karadhātu dvikammako, evaṃ sante ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’tiādīsu laddhakāritapaccayattā ‘‘kāretī’’tiādīhi padehi tikammakehiyeva bhavitabbanti? Na, niyamābhāvato, tādisassa ca payogassa vohārapathe anāgatattā.

"ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေစဉ်" (brahmadatte rajjaṃ kārente) ဟူသော ဤဝါကျ၌လည်း "ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် မိမိ၏ မင်းဖြစ်သော အဖြစ်ကို လူအများအားဖြင့် ပြုစေစဉ်" ဟု အနက်ရ၏။ ပါဠိတော် (သာသနာတော်) ၌ကား ပယောဇကဟိတ် (ကာရိတပစ္စည်း) အရာ၌ တတိယာဝိဘတ် (ကရဏဝစန) သည် ဒုတိယာဝိဘတ်၏ အနက် (ဥပယောဂတ္ထ) ကိုသာ ပြသ၏၊ ထို့ကြောင့် အနက်အားဖြင့် ကံနှစ်ပါးတို့သာ ထင်ရှားလျက်ရှိကုန်၏ဟု ငါတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဤအနက်ကို အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ "စက္ခုန္ဒြေ" အစရှိသည်တို့၏ ဝစနတ္ထကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ပြသအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူသော် အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ - "စက္ခုဒွါရ၌ အစိုးရသော အဖြစ်ကို ပြုစေ၏ ဟူသည် စက္ခုဒွါရဖြစ်သော အဖြစ်၌ ထိုဒွါရ၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့အားဖြင့် မိမိ၏ အစိုးရသော အဖြစ်၊ မြတ်သော အစိုးရသော အဖြစ်ကို ပြုစေ၏ဟု အနက်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစက္ခုန္ဒြေသည် ရူပါရုံကို ယူခြင်း၌ ထိုတရားတို့ကို မိမိနောက်သို့ လိုက်စေ၏၊ ထိုတရားတို့သည်လည်း ၎င်းနောက်သို့ လိုက်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ကရဓာတ်သည် ကံနှစ်ပါးရှိသော ဓာတ် (ဒွိကမ္မက) ဖြစ်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် "ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေ၏" စသော ဝါကျတို့၌ ကာရိတပစ္စည်းကို ရရှိသောကြောင့် "အုပ်ချုပ်စေ၏" (kāretī) စသော ပုဒ်တို့သည် ကံသုံးပါးရှိသော ပုဒ်တို့သာ ဖြစ်သင့်သည် မဟုတ်လော? မဟုတ်ပေ၊ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက် မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော ဝါကျအသုံးမျိုးသည် သုံးနှုန်းရာလမ်းကြောင်း (ဝေါဟာရပထ) သို့ ရောက်မလာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Kaṭṭhaṃ purisena aṅgāraṃ kataṃ. Suvaṇṇaṃ kammārena kaṭakaṃ kataṃ, dāsī sāmikena adāsiṃ katā, evampettha dvikammakappayogā veditabbā. Suvaṇṇena kaṭakaṃ karotīti ettha [Pg.389] hi visesanatthe pavattakaraṇavisayattā dvikammikabhāvo na labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathāsambhavaṃ netabbo. Karotissa payogoyaṃ.

"ထင်းကို ယောက်ျားသည် မီးသွေးဖြစ်အောင် ပြုအပ်ပြီ။" "ရွှေကို ပန်းထိမ်ဆရာသည် လက်ကောက်ဖြစ်အောင် ပြုအပ်ပြီ။" "ကျွန်မကို အရှင်သခင်သည် ကျွန်မမဟုတ်သူ ဖြစ်အောင် ပြုအပ်ပြီ။" ဤသို့လျှင် ဤဝါကျတို့၌ ကံနှစ်ပါးရှိသော ဝါကျအသုံးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "ရွှေဖြင့် လက်ကောက်ကို ပြုလုပ်၏" (suvaṇṇena kaṭakaṃ karoti) ဟူသော ဤဝါကျ၌မူ ဝိသေသနအနက်၌ ဖြစ်သော ကရဏဝိဘတ်၏ အရာ ဖြစ်သောကြောင့် ကံနှစ်ပါးရှိသော သဘော (ဒွိကမ္မိကဘာဝ) ကို မရနိုင်ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းကို အခြားနေရာတို့၌လည်း စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ဖြစ်နိုင်သမျှ ဆောင်ယူအပ်၏။ ဤသည်ကား ကရောတိဓာတ်၏ သုံးနှုန်းပုံ (ပယောဂ) ဖြစ်၏။


Vahiādīnaṃ payoge rājapurisā rathaṃ gāmaṃ vahanti. Ayaṃ rājā maṃ nāmaṃ pucchati. Parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ. Āyasmā upāli āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho. Devadatto rājānaṃ kambalaṃ yācati. Te maṃ asse ayācisuṃ. Dhanaṃ taṃ tāta yācati. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena brahmunā āyācito dhammadesanaṃ bhagavā. Tāpaso kulaṃ bhojanaṃ bhikkhati. Ajaṃ gāmaṃ neti. Ajo gāmaṃ nīto. Mutto campeyyako nāgo, rājānaṃ etadabravi.

ဝဟဓာတ် စသည်တို့၏ သုံးနှုန်းရာ၌ "မင်းချင်းတို့သည် ရထားကို ရွာသို့ သယ်ဆောင်ကုန်၏။" "ဤမင်းသည် ငါ့ကို အမည်ကို မေး၏။" "ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်သော ယောက်ျားအကြောင်းကို အကျွန်ုပ်တို့သည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားအား မေးလျှောက်ကြကုန်အံ့။" "အရှင်ဥပါလိသည် အရှင်မဟာကဿပထေရ်က ဝိနည်းကို မေးမြန်းအပ်၏။" "ဒေဝဒတ်သည် မင်းအား ကမ္ဗလာလွှာကို တောင်း၏။" "ထိုသူတို့သည် ငါ့ကို မြင်းတို့ကို တောင်းကြကုန်ပြီ။" "ချစ်သား... သင့်ထံမှ ဥစ္စာကို တောင်း၏။" "ပုဏ္ဏားသည် နဂါးအား ပတ္တမြားကို တောင်း၏။" "နဂါးသည် ပုဏ္ဏားအား ပတ္တမြားကို တောင်းအပ်ပြီ။" "ဗြဟ္မာသည် မြတ်စွာဘုရားအား တရားဒေသနာကို တောင်းပန်အပ်ပြီ။" "ရသေ့သည် အိမ်နီးနားချင်း (အမျိုးအိမ်) သို့ ဆွမ်းကို တောင်းခံ၏။" "ဆိတ်ကို ရွာသို့ ဆောင်၏။" "ဆိတ်ကို ရွာသို့ ဆောင်အပ်ပြီ။" "လွတ်မြောက်အပ်သော စမ္ပေယျကနဂါးမင်းသည် မင်းအား ဤစကားကို လျှောက်ထားပြီ။"


Ettha rājānanti mukhyato kammaṃ vuttaṃ. Etanti guṇato. Tathā rājānanti akathitakammaṃ vuttaṃ. Etanti kathitakammaṃ. Esa nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathārahaṃ yojetabbo. Evameva ‘‘brūhi bhagavā’’tiādīsu sampadānavisayattā dvikammakabhāvo na labbhati. Bhikkhu mahārājānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Yaṃ maṃ vadati. Bhagavantaṃ etadavoca. Pitā puttaṃ bhāsati. Yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi. Sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Bhagavā bhikkhū taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ nāthati. Gāvo vajaṃ rundhati gopālako. Dhutto dhuttajanaṃ dhanaṃ jināti. Ettha ca ‘‘kamanuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti puṇṇakajātakapāḷi nidassanaṃ. Tatthāyamattho ‘‘mayaṃ janindā kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti. Iṭṭhakāyo pākāraṃ cinoti vaḍḍhakī. Aññānipi yojetabbāni.

ဤ၌ "rājānaṃ" ဟူသော ပုဒ်ကို အဓိကကံ (မုချကံ) အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ "etaṃ" ဟူသော ပုဒ်ကို အရန်ကံ (ဂုဏကံ) အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူ "rājānaṃ" ဟူသည် အကထိတကံ ဖြစ်၏၊ "etaṃ" ဟူသည် ကထိတကံ ဖြစ်၏။ ဤနည်းစနစ်ကို အခြားနေရာတို့၌လည်း စိစစ်ဆင်ခြင်၍ သင့်တော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနည်းတူစွာပင် "မြတ်စွာဘုရား... မိန့်တော်မူပါ" စသော ဝါကျတို့၌ သမ္ပဒါန်၏ အရာ ဖြစ်သောကြောင့် ကံနှစ်ပါးရှိသော သဘော (ဒွိကမ္မကဘာဝ) ကို မရနိုင်ပေ။ "ရဟန်းသည် မင်းကြီးအား တရားကို ဟောကြား၏။" "ရထားထိန်း... သင်သည် ငါ့ကို ဤသို့ ပြောဆို၏။" "ငါ့အား ပြောဆို၏။" "မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထား၏။" "ဖခင်သည် သားကို ပြောဆို၏။" "သင်သည် ငါ့ကို ဤသို့ ဆုံးမ၏။" "အမ္ဗဋ္ဌ... သာကီဝင်မင်းတို့သည် အဖိုးတော်စပ်သော ဥက္ကာကမင်းကြီးကို (ဘိုးဘေးအဖြစ်) အသိအမှတ်ပြုကြကုန်၏ (ရေတွက်ကြကုန်၏)။" "မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွားဖြစ်စေသော အကျင့်ကို တောင့်တတော်မူ၏ (ညွှန်ပြတောင်းပန်တော်မူ၏)။" "နွားကျောင်းသားသည် နွားတို့ကို ခြံ၌ ပိတ်ဆို့၏။" "လောင်းကစားသမားသည် လောင်းကစားသမားချင်းကို ငွေကြေး အနိုင်ယူ၏။" ဤ၌ "အဘယ်မင်းကြီးထံမှ အတုမဲ့ မြတ်သော ရတနာကို ငါတို့ အနိုင်ယူကြကုန်အံ့နည်း" ဟူသော ပုဏ္ဏကဇာတ်တော်လာ ပါဠိသည် သာဓက (ပုံစံ) ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ဤသို့ အနက်ရှိ၏ - "မင်းကြီး... အကျွန်ုပ်တို့သည် အဘယ်မင်းထံမှ အတုမဲ့ မြတ်သော ရတနာကို အနိုင်ယူကြကုန်အံ့နည်း။" "လက်သမား (ပန်းရန်သမား) သည် အုတ်ခဲတို့ကို တံတိုင်းအဖြစ် စီ၏။" အခြားသော ဝါကျတို့ကိုလည်း ဤနည်းတူ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Ettha [Pg.390] keci puccheyyuṃ ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’ti payogesu kiṃ dvikammakabhāvo labbhatī’’ti? Ettha vuccate – ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karotī’’ti ettha na labbhati guṇaguṇīnaṃ vasena gahitattā. ‘‘Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etthāpi na labbhati ‘‘saraṇaṃ iti gacchāmī’’ti itisaddalopavasena vuttattā. Tathā hi buddhanti upayogavacanaṃ. Saraṇanti paccattavacanaṃ. ‘‘Buddhaṃ mama saraṇaṃ parāyaṇaṃ, aghassa tātā hitassa ca vidhātā’’ti iminā adhippāyena ‘‘bhajāmi sevāmi bujjhāmī’’ti attho. ‘‘Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’’ti ettha pana dvikammakabhāvo labbhatīti vattabbo ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upāsakaṃ dhāretū’’ti atthasambhavato ‘‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti dahadhātuppayogena samānattā ca, adhippāyatthato pana ‘‘maṃ ‘upāsako me aya’nti dhāretū’’ti attho sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ akāritāni dvikammikadhāturūpāni vibhāvitāni.

ဤ၌ အချို့သောဆရာတို့သည် 'ဂန္ဓကုဋိံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ၊ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ။ ဥပါသကံ မံ ဘဝံ ဂေါတမော ဓာရေတု' ဟူသော ဝါကျသုံးစွဲမှုတို့၌ ကံနှစ်ခုရှိသော (ဒွိကမ္မက) အဖြစ်ကို ရနိုင်သလောဟု မေးမြန်းကြကုန်ရာသည်။ ဤမေးခွန်း၌ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား — 'ဂန္ဓကုဋိံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ' ဟူသော ဤဝါကျ၌ ဂုဏ်နှင့် ဂုဏ်ရှိသောတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ကံနှစ်ခုရှိသောအဖြစ်ကို မရနိုင်ပါ။ 'ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော ဤဝါကျ၌လည်း 'သရဏံ ဣတိ ဂစ္ဆာမိ' ဟု ဣတိသဒ္ဒါ ချေဖျက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောထားသောကြောင့် ကံနှစ်ခုရှိသောအဖြစ်ကို မရနိုင်ပါ။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား 'ဗုဒ္ဓံ' ဟူသည် ဥပယောဂဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'သရဏံ' ဟူသည် ပစ္စတ္တဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ကိုးကွယ်ရာ လဲလျောင်းရာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ အို... ဖခင်တု၊ ဘေးရန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၍ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား...' ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ဆည်းကပ်ပါ၏၊ မှီဝဲပါ၏၊ သိပါ၏' ဟု အနက်ရ၏။ 'ဥပါသကံ မံ ဘဝံ ဂေါတမော ဓာရေတု' ဟူသော ဤဝါကျ၌မူ 'အကျွန်ုပ်ကို ယနေ့မှစ၍ ဥပါသကာဟူ၍ မှတ်တော်မူပါ' ဟူသော အနက် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'သကျာ ခေါ ပန အမ္ဗဋ္ဌ ရာဇာနံ ဩက္ကာကံ ပိတာမဟံ ဒဟန္တိ' ဟူသော ဝါကျ၌ 'ဒဟ်' ဓာတ်ကို သုံးစွဲခြင်းနှင့် တူညီသောကြောင့်လည်းကောင်း ကံနှစ်ခုရှိသောအဖြစ်ကို ရနိုင်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ အဓိပ္ပာယ်၏ အစွမ်းဖြင့်မူ 'အကျွန်ုပ်ကို ဤသူသည် ငါ၏ ဥပါသကာဖြစ်၏ ဟု မှတ်တော်မူပါ' ဟူသော အနက်သည် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာရိုက်မဟုတ်သော ကံနှစ်ခုရှိသော ဓာတ်ပုံစံတို့ကို ရှင်းလင်းပြသခဲ့ပြီ။


Iccevamamhehi ādito paṭṭhāya bhagavato sāsanatthaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhātuyo ca taṃrūpāni ca tadanurūpehi nānāpadehi nānāatthehi nānānayehi ca yojetvā vibhāvitāni, evaṃ vibhāventehipi amhehi tāsaṃ sarūpaparicchedo atthaparicchedo vā na sakkā sabbaso vattuṃ. Tadubhayañhi ko sabbaso vattuṃ sakkhissati aññatra āgamādhigamasampannehi pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi.

ဤသို့လျှင် အကျွန်ုပ်တို့သည် အစမှ စတင်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်အကျိုးငှာ စွမ်းအားရှိသမျှ ဓာတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဓာတ်တို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဓာတ်တို့နှင့် လျော်ကန်သော အမျိုးမျိုးသော ပုဒ်တို့၊ အမျိုးမျိုးသော အနက်တို့၊ အမျိုးမျိုးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ ရှင်းလင်းပြသခဲ့ပါပြီ။ ဤသို့ ရှင်းလင်းပြသခဲ့သော်လည်း အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုဓာတ်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ပိုင်းခြားခြင်း သို့မဟုတ် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုင်းခြားခြင်းကို အလုံးစုံအားဖြင့် မပြောဆိုနိုင်ပါ။ ထိုအရာနှစ်ပါးကို ပရိယတ်နှင့် ပဋိဝေဓ အာဂမအဓိဂမနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရရှိတော်မူကြကုန်သော ရဟန္တာမြတ်ကြီးတို့မှတစ်ပါး အဘယ်သူသည် အလုံးစုံ ပြောဆိုနိုင်ပါအံ့နည်း။


Atthātisayayuttāpi, dhātū honti yato tato. Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo.

ဓာတ်တို့သည် အလွန်ထူးကဲသော အနက်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တို့သည် အနက်အမျိုးမျိုး ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ဝါကျ၌ သုံးစွဲပုံ (ပယောဂ) အလိုက် လိုက်နာမှတ်သားအပ်ကုန်၏။


Yenekatthadharā [Pg.391] caranti vividhā nāthassa pāṭhe vare,Tenekatthadharāva honti sahitā nānūpasaggehive;

Dhātūnaṃ pana tesamatthaparamaṃ khīṇāsave paṇḍite,Vajjetvā paṭisambhidāmatiyute ko sabbaso bhaṇatīti.

မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်လှစွာသော ပါဠိတော်၌ ဓာတ်တို့သည် များစွာသော အနက်တို့ကို ဆောင်လျက် အမျိုးမျိုး ထင်ရှားရှိကြကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့သည်ပင်လျှင် ထူးခြားသော ဥပသဂ်တို့နှင့် ယှဉ်တွဲမိသောအခါ တစ်ပါးသောအနက် (အနက်တစ်မျိုးစီ) ကို ဆောင်ကြကုန်၏။ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော ရဟန္တာပညာရှိ မြတ်ကြီးတို့ကို ချန်လှပ်၍ ထိုဓာတ်တို့၏ အလွန်သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အလုံးစုံအားဖြင့် အဘယ်သူသည် ပြောဆိုနိုင်အံ့နည်း။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော သင်္ဂါယနာတင် ကိုးအင်္ဂါရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတို့၏ စကားအရာ လမ်းကြောင်းတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Sabbagaṇavinicchayo nāma ekūnavīsatimo paricchedo

သဗ္ဗဂဏဝိနိစ္ဆယ မည်သော တစ်ဆယ့်ကိုးခုမြောက် အခန်း (ပရိစ္ဆေဒ) သည် ပြီး၏။


Saha rūpavibhāvanāya dhātuvibhāvanā niṭṭhitā.

ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်နှင့်တကွ ဓာတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။


Dhātumālā niṭṭhitā.

ဓာတုမာလာ (ဓာတ်ကျမ်း) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။


português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi