Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

Saddanītippakaraṇaṃ

සද්දනීති ප්‍රකරණය

Dhātumālā

ධාතුමාලාව

15. Saravaggapañcakantika suddhassaradhātu

15. ස්වර වර්ගයේ පංචකාන්තයෙහි ශුද්ධ ස්වර ධාතූන්

Ito [Pg.1] paraṃ tu sarato, kakārantādibhedato;

Dhātuyo dhātunipphanna-rūpāni vividhāni ca.

මෙතැන් පටන් ස්වරයන්ගෙන් ද, 'ක' කාරාදී කෙළවර ඇති භේදයන්ගෙන් ද යුත් ධාතූන් සහ ධාතූන්ගෙන් නිෂ්පන්න වූ (සෑදුණු) විවිධ රූපයන් ද පවසමි.

Sāṭṭhakathe piṭakamhi, jinapāṭhe yathābalaṃ;

Nayaṃ upaparikkhitvā, samāsena kathessa’haṃ.

අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකයෙහි ද, බුද්ධ දේශනාවන්හි ද ඇති ක්‍රමයන් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් විමසා බලා, සැකෙවින් ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

I gatiyaṃ. Yesaṃ dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Pavattipāpuṇānipi. Tatra gamanaṃ duvidhaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca. Tesu kāyagamanaṃ nāma iriyāpathagamanaṃ, ñāṇagamanaṃ nāma ñāṇuppatti, tasmā payogānurūpena ‘‘gacchatī’’ti padassa ‘‘jānātī’’tipi attho bhavati, ‘‘pavattatī’’tipi attho bhavati, ‘‘pāpuṇātī’’tipi attho bhavati, iriyāpathagamanena gacchatītipi attho bhavati, ñāṇagamanena gacchatītipi attho bhavati. Tathā hi ‘‘sīghaṃ gacchatī’’tiādīsu iriyāpathagamanaṃ ‘‘gamana’’nti vuccati. Sundaraṃ nibbānaṃ gato. ‘‘Gatimā’’tiādīsu [Pg.2] pana ñāṇagamanaṃ. Evaṃ sabbesampi gatyatthānaṃ dhātūnaṃ yathāpayogaṃ attho gahetabbo.

'ඉ' ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. යම් ධාතූන්ගේ අර්ථය ගමන වේ ද, ඔවුන්ගේ අර්ථය අවබෝධය (දැනගැනීම) ද වේ. පැවැත්ම සහ පැමිණීම ද ඔවුන්ගේ අර්ථය වේ. එහි ගමන වනාහි කාය ගමනය සහ ඥාන ගමනය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් කාය ගමනය නම් ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් යන ගමනයි. ඥාන ගමනය නම් ඥානය උපදවා ගැනීමයි. එබැවින් යෙදුමට අනුකූලව 'ගච්ඡති' (යයි) යන පදයට 'ජානාති' (දනියි) යන අර්ථය ද, 'පවත්තති' (පවතියි) යන අර්ථය ද, 'පාපුණාති' (පැමිණෙයි) යන අර්ථය ද ලැබේ. ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් යයි යන අර්ථය ද, ඥානයෙන් යයි (දැනගනියි) යන අර්ථය ද ලැබේ. එසේම 'සීඝං ගච්ඡති' (වේගයෙන් යයි) යනාදී තැන්වල ඉරියව් පැවැත්මෙන් යන ගමන 'ගමන' යැයි කියනු ලැබේ. 'සුන්දරං නිබ්බානං ගතෝ' (සුන්දර වූ නිවනට ගියේය) සහ 'ගතිමා' (ප්‍රඥාවන්තයා) යනාදී තැන්වල දී ඥාන ගමන අදහස් වේ. මෙසේ සියලු ම ගත්‍යර්ථ (යෑම අර්ථවත්) ධාතූන්ගේ අර්ථය යෙදුම පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

Tassimāni rūpāni bhavanti – iti, eti, udeti. Kārite ‘‘udāyatī’’ti rūpaṃ bhavati. Uṭṭhāpetīti hi attho, dukāro āgamo. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo, aññānipi yojetabbāni. ‘‘Itā, ita’’ntiādinā yathārahaṃ itthinapuṃsakavasenapi. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna, aññānipi buddhavacanānurūpato yojetabbāni.

ඒ 'ඉ' ධාතුවෙන් මේ රූපයන් (පදයන්) සෑදේ. එනම්; ඉති, ඒති, උදේති යනාදියයි. කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ) අර්ථයේ දී 'උදායති' යන රූපය සෑදේ. එහි අර්ථය 'නැගිටුවයි' යන්නයි. 'දු' අකුර මෙහිදී ආගම (වැඩිපුර අකුරක් ලෙස එකතු වීම) වේ. උපේති, සමුපේති, වේති, අපේති, අවේති, අන්වේති, සමේති, අභිසමේති, සමයෝ, අභිසමයෝ, ඊදි, උදි, ඒකෝදි, පණ්ඩිතෝ, ඉතෝ, උදිතෝ, උපේතෝ, සමුපේතෝ, අන්විතෝ, අපේතෝ, සමේතෝ, ඒතබ්බෝ, පච්චේතබ්බෝ, පටියමානෝ, පටිච්චෝ, ඒන්තෝ, අධිප්පේතෝ, අධිප්පායෝ, පච්චයෝ යන මේවා ද, වෙනත් රූපයන් ද යොදාගත යුතු ය. 'ඉතා', 'ඉතං' යනාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද සුදුසු පරිදි රූප යෙදිය යුතුය. පච්චේතුං, උපේතුං, සමුපේතුං, අන්වේතුං, සමේතුං, අභිසමේතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමේච්ච, අභිසමේච්ච, අපේච්ච, උපේච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපේතුන යන මේවා ද, වෙනත් පදයන් ද බුද්ධ දේශනාවට අනුකූලව යොදාගත යුතුය.

Itiiti kriyāsaddo, suttantesu na dissati;

Idamettha na vattabbaṃ, dassanāyeva me ruto.

'ඉති' යන ක්‍රියා පදය සූත්‍රයන්හි දක්නට නැතැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මා විසින් දේශනාවන්හි එය දැක ඇති බැවිනි.

‘‘Itāyaṃ kodharūpena’’, iti pāḷi hi dissati;

Aṅguttaranikāyamhi, munināhacca bhāsitā;

මන්ද යත්, අංගුත්තර නිකායෙහි මුනිවරයාණන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් දේශනා කරන ලද 'ඉතායං කෝධරූපේන' යන පාළි පාඨය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Vuttañhetaṃ bhagavatā aṅguttaranikāye kodhaṃ nindantena –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අංගුත්තර නිකායෙහි ක්‍රෝධය හෙළා දකිමින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Itāyaṃ kodharūpena, maccuveso guhāsayo;

Taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti.

“ක්‍රෝධයේ ස්වරූපයෙන් පවතින, හෘද සාධක ගුහාවෙහි වසන මේ මාර වේශය (කෝපය), තැන්පත්කමින් (දමනයෙන්), ප්‍රඥාවෙන්, වීර්යයෙන් හා නිවැරදි දැක්මෙන් සහමුලින්ම සිඳ දැමිය යුතුය.”

Tatra itāyanti iti ayanti chedo. Itiiti ca gacchati pavattatīti attho. Ayaṃ panettha suttapadattho – yo [Pg.3] doso loke ‘‘kodho’’ti lokiyamahājanena vuccati, nāyaṃ atthato kodhoti vattabbo. Kinti pana vattabbo, eso hi sarīrasaṅkhātaguhāsayo maccurājā eva kodhavasena pamaddanto sattasantāne gacchatīti vattabbo. Taṃ evarūpaṃ ‘‘maccurājā’’ti vattabbaṃ bahuno janassa anatthakaraṃ kodhaṃ hitakāmo damena paññāya vīriyena diṭṭhiyā ca chindeyyāti.

එහි 'ඉතායං' යන්න 'ඉති' සහ 'අයං' යනුවෙන් පද බෙදිය යුතුය. 'ඉති' යන්නෙන් 'යයි' හෙවත් 'පවතියි' යන අර්ථය ලැබේ. එහි මේ සූත්‍ර පදයේ අර්ථය මෙසේය: ලෝකයෙහි සාමාන්‍ය ජනයා විසින් යම් ද්වේෂයක් 'කෝපය' (ක්‍රෝධය) යැයි කියනු ලැබේද, එය සැබෑ අර්ථයෙන් 'ක්‍රෝධය' පමණක් යැයි නොකිය යුතුය. එසේ නම් කුමක් කිව යුතු ද? ශරීරය නමැති ගුහාවෙහි වසන මාර රජු ම, ක්‍රෝධය උපදවමින් සත්ව සන්තානය පෙළමින් සැරිසරන්නේ යැයි කිව යුතුය. 'මාර රජු' යැයි කිව යුතු වූ, බොහෝ ජනයාට අනර්ථය සලසන, එවැනි ක්‍රෝධය තමාට යහපත කැමති තැනැත්තා විසින් ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද, වීර්යයෙන් ද, නිවැරදි දැක්මෙන් ද සිඳ දැමිය යුතුය.

Etīti imassa pana āgacchatīti attho. ‘‘Etī’’ti ettha hi āupasaggo sandhikiccena paṭicchannattā na pākaṭo valāhakāvattharito puṇṇacando viya. Tathā hi ettha ā iti etīti sandhiviggaho bhavati, ākārassa ca ikārena parena saddhiṃyeva ekārādeso. Tasmā ‘‘ayaṃ so sārathī eti. Etu vessantaro rājā’’tiādīsu ‘‘āgacchati, āgacchatū’’tiādinā attho kathetabbo. Byākaraṇasatthepi hi ā iti etīti sandhiviggaho dissati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atha vā itīti rassavasena vuttaṃ padaṃ gamanaṃ bodheti, etīti vuddhivasena vuttaṃ pana yathāpayogaṃ āgamanādīni. Mattāvasenapi hi padāni savisesatthāni bhavanti. Taṃ yathā? Sāsane pabbajito, raṭṭhā pabbājitoti. Saññogāsaññogavasenapi, taṃ yathā? Gāmā niggacchati. Yasaṃ poso nigacchati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Etthetaṃ vuccati –

'ඒති' යන මෙහි අර්ථය 'පැමිණෙයි' (ආගච්ඡති) යන්නයි. 'ඒති' යන්නෙහි 'ආ' උපසර්ගය සන්ධි වීම නිසා වැසී ඇති බැවින්, වලාකුළකින් වැසුණු පුන්සඳ මෙන් පැහැදිලිව නොපෙනේ. මක්නිසාද යත්, එහි 'ආ + ඉති = ඒති' යනුවෙන් සන්ධි විග්‍රහය වන බැවිනි. එහි 'ආ' යන්නෙහි ඇති ආ-කාරය, පසුව එන 'ඉ' යන්නෙහි ඉ-කාරය සමඟ එකතු වී 'ඒ' කාරයක් බවට පත් වේ (ඒකාරාදේශය). එබැවින් 'අයං සෝ සාරථී ඒති' (මෙන්න ඒ සාරථියා එයි), 'ඒතු වෙස්සන්තරෝ රාජා' (වෙස්සන්තර රජු පැමිණේවා) යනාදී තැන්වල 'පැමිණෙයි', 'පැමිණේවා' ආදී වශයෙන් අර්ථ කිව යුතුය. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද 'ආ + ඉති = ඒති' යන සන්ධි විග්‍රහය දක්නට ලැබේ. එබැවින් මෙම ක්‍රමය ද මැනවින් සිත තබාගත යුතුය. නැතහොත් 'ඉති' යන ලුහු (හ්‍රස්ව) වශයෙන් පැවසූ පදයෙන් යෑම (ගමන) හඟවයි. 'ඒති' යන ගුරු (වෘද්ධි) වශයෙන් පැවසූ පදයෙන් යෙදුම අනුව පැමිණීම (ආගමනය) ආදිය හඟවයි. මාත්‍රාවන්ගේ වෙනසින් ද පදයන් විශේෂ අර්ථ සහිත වේ. ඒ කෙසේද යත්? ශාසනයෙහි පැවිදි වූයේය (පබ්බජිතෝ), රටින් පිටුවහල් කරන ලද්දේය (පබ්බාජිතෝ) යන්නයි. සංයෝග (ද්විත්ව අකුරු) සහ අසංයෝග (තනි අකුරු) වශයෙන් ද අර්ථ වෙනස් වේ. ඒ කෙසේද යත්? 'ගමෙන් නික්මෙයි' (නිග්ගච්ඡති - සංයෝග) සහ 'පුද්ගලයා කීර්තියට පැමිණෙයි' (නිගච්ඡති - අසංයෝග) යන්නයි. එබැවින් මෙම ක්‍රමය ද මැනවින් සිත තබාගත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

I gatiyanti kathitā, dhātu vuddhiṃ gatā yadā;

Tadā āgamanatthassa, vācikā pāyato vasā.

'ඉ' ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ යැයි කියනු ලැබේ. එය වෘද්ධියට (දීර්ඝ බවට) පැමිණි කල්හි, බොහෝ සෙයින් පැමිණීම (ආගමන) අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

Iriyāpathatthato he-sā niccāgamavācikā;

‘‘Ayaṃ so sārathī eti’’, iccādettha nidassanaṃ.

ඉරියව් පැවැත්ම පිළිබඳ අර්ථයෙන් වනාහි, එය නිතරම පැමිණීම ප්‍රකාශ කරයි. 'අයං සෝ සාරථී ඒති' (මෙන්න ඒ සාරථියා එයි) යන්න මෙහි නිදසුනකි.

Aniriyāpathatthena[Pg.4], vattane gamanepi ca;

Āgamane ca hotīti, dhīmā lakkheyya taṃ yathā.

ඉරියව් පැවැත්මෙන් තොර අර්ථයෙහි ද, පැවැත්මෙහි ද, යෑමෙහි ද, පැමිණීමෙහි ද මෙම ධාතුව යෙදෙන බව ඥානවන්තයා විසින් සුදුසු පරිදි වටහාගත යුතුය.

‘‘Paṭicca phalametī’’ti, evamādīsu vattane;

Vuddhippattā ikāravhā, esā dhātu pavattati.

'පටිච්ච ඵලමේති' (ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඵලය උපදියි/පවතියි) යනාදී තැන්වල පැවැත්ම අර්ථයෙහි, වෘද්ධියට පත් වූ 'ඉ' කාරය සහිත වූ මෙම ධාතුව පවතී.

‘‘Atthamentamhi sūriye, vāḷā’’ iccādīsu pana;

Gate, ‘‘etīti itī’’ti-ādisvāgamane siyā.

'අත්ථමේන්තම්හි සූරියේ වාළා' (හිරු බැසයන කල්හි වන මෘගයෝ...) යනාදී තැන්වල 'ගියේය' (ගත) යන අර්ථයෙහි ද, 'ඒති', 'ඉති' යනාදී තැන්වල 'පැමිණීම' (ආගමන) අර්ථයෙහි ද මෙම ධාතුව යෙදේ.

Tathā hi ītīti anatthāya eti āgacchatīti īti, upaddavo, iti āgamanattho gahetabbo. Āha ca suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.

එසේම, 'ඊති' (උවදුර) යනු අනර්ථය පිණිස පැමිණෙයි (ඒති/ආගච්ඡති) යන අර්ථයෙන් 'ඊති' (උපද්‍රවය) යන්න සෑදේ. මෙහි ද පැමිණීම යන අර්ථය ගත යුතුය. සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: 'පැමිණෙන බැවින් ඊති නම් වේ. මෙය අහඹු ලෙස පැමිණෙන, අකුසල් කොටස්වලට අයත් වූ, විපත්තිවලට හේතු වන්නා වූ කරුණුවලට නමකි.'

Idāni yathārahaṃ nipātākhyātanāmikapariyāpannānaṃ itiito saddānamatthuddhāro vuccate – tattha itisaddo hetuparisamāpanādipadattha vipariyāya pakārāvadhāraṇa nidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu hetuatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me bhikkhave dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu ādiattho. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo [Pg.5] paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu pakāro. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā ādanda atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho kaccāna ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu nidassane. Nipātavaseneva te payogā gahetabbā. ‘‘Itāyaṃ kodharūpenā’’ti ettha pana ākhyātavasena gamane itisaddo dissati. Ayamevattho idhādhippeto, nipātattho pana na icchitabbo, viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallupādanatthaṃ kevalaṃ atthuddhāravasena āgatoti daṭṭhabbaṃ. Itaro pana –

දැන් නිපාත, ආඛ්‍යාත සහ නාම පදයන්ට අයත් වන 'ඉති' සහ 'ඉතෝ' යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ විභාගය (අර්ථ උද්ධාරය) සුදුසු පරිදි කියනු ලැබේ. එහිදී 'ඉති' ශබ්දය හේතු, පරිසමාපන (අවසානය), ආදි (වැනි), පදාර්ථ විපර්යාස, ප්‍රකාර, අවධාරණ, නිදර්ශන ආදී අනේකවිධ අර්ථ ප්‍රභේදයන්හි වැටේ. එසේ වුවද, එය 'මහණෙනි, රූපය විනාශ වන බැවින් රූපය යැයි කියනු ලැබේ' (රුප්පතීති ඛෝ භික්ඛවේ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී) යනාදී තැන්වල 'හේතු' අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. 'මහණෙනි, එබැවින් ඔබ මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න, ආමිස දායාදයන් නොවන්න. මා තුළ ඔබ කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇත. මාගේ ශ්‍රාවකයෝ කෙසේ නම් ධර්ම දායාදයන් වෙත්ද, ආමිස දායාදයන් නොවෙත්ද' (තස්මාතිහ මේ භික්ඛවේ ධම්මදායාදා භවථ...) යනාදී තැන්වල 'පරිසමාපන' (සමාප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මේ ආකාරයෙන් හෝ මේ ආකාරයෙන් මෙබඳු වූ දර්ශන ව්‍යසනයෙන් වැළකුණේය' (ඉති වා ඉති ඒවරූපා...) යනාදී තැන්වල 'ආදි' අර්ථයෙහි වැටේ. 'මාගණ්ඩිය යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ සංඛ්‍යා, සමඥ්ඥා, ප්‍රඥප්ති, ව්‍යවහාර, නාම, නාමකර්ම, නාමධෙය, නිරුක්ති, ව්‍යඤ්ජන, අභිලාප (නම) වේ' (මාගණ්ඩියෝති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස...) යනාදී තැන්වල 'පදාර්ථ විපර්යාස' අර්ථයෙහි වැටේ. 'මහණෙනි, මෙසේ අනුවණයා බිය සහිතය, පණ්ඩිතයා බිය රහිතය. අනුවණයා උපද්‍රව සහිතය, පණ්ඩිතයා උපද්‍රව රහිතය. අනුවණයා උපසර්ග සහිතය, පණ්ඩිතයා උපසර්ග රහිතය' (ඉති ඛෝ භික්ඛවේ සප්පටිභයෝ බාලෝ...) යනාදී තැන්වල 'ප්‍රකාර' (ආකාරය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මෙය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන ජරා මරණ ඇති වේදැයි මෙසේ ඇසූ කල්හි, සැබෑවක් ඇති බව පැවසිය යුතුය. කුමන ප්‍රත්‍යයකින් ජරා මරණ ඇති වේදැයි මෙසේ ඇසුවහොත්, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ඇති වේයැයි පැවසිය යුතුය' (අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨේන...) යනාදී තැන්වල 'අවධාරණ' (නියම කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'කච්චාන, "ඇත" යන්න එක් අන්තයකි. කච්චාන, "නැත" යන්න දෙවැනි අන්තයකි' (අත්ථීති ඛෝ කච්චාන අයමේකෝ අන්තෝ...) යනාදී තැන්වල 'නිදර්ශන' (උදාහරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. මේ ප්‍රයෝගයන් නිපාත වශයෙන්ම ගත යුතුය. 'ඉතායං කෝධරූපේන' (ඈ ක්‍රෝධ ස්වරූපයෙන් යයි) යන මෙහිදී නම් ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා පද) වශයෙන් ගමන අර්ථයෙහි 'ඉති' ශබ්දය දක්නට ලැබේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ මෙම ක්‍රියා අර්ථයයි. නිපාත අර්ථය මෙහිදී බලාපොරොත්තු නොවේ. වියතුන්ට අර්ථ ග්‍රහණයෙහි දක්ෂතාව ඇති කිරීම පිණිස පමණක් අර්ථ උද්ධාර (විභාග) වශයෙන් මෙය මෙසේ ආ බව දත යුතුය. අනෙක් ශබ්දය වනාහි –

Gatyatthe cimasaddatthe, itosaddo pavattati;

Anvito’’ti hi gatyatthe, paccattavacanaṃ bhave.

'ඉතෝ' ශබ්දය ගමන අර්ථයෙහි සහ 'ඉම' (මේ) ශබ්දයේ අර්ථයෙහි පවතී. 'අන්විතෝ' (අනුගත වූයේ) යන්නෙහි ගමන අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත වචන) රූපය වේ.

Imasaddassa atthamhi, nissakkavacanaṃ bhave;

‘‘Ito sā dakkhiṇā disā’’, itiādīsu pāḷisu.

'ඉතෝ සා දක්ඛිණා දිසා' (මෙහි සිට ඒ දක්ෂිණ දිශාවයි) යනාදී පාලි පාඨයන්හි 'ඉම' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි පංචමී විභක්ති (නිස්සක්ක වචන) රූපය වෙයි.

Gatyattho icchito ettha, itarattho na icchito;

Atthuddhāravasā vutto, kosallatthāya viññunaṃ.

මෙහිදී ගමන අර්ථය අපේක්ෂිතය, අනෙක් අර්ථය අපේක්ෂිත නොවේ. වියතුන්ගේ දක්ෂතාව පිණිස අර්ථ උද්ධාර (විස්තර) වශයෙන් මෙය පවසන ලදී.

Idha pana samayasaddassa atthuddhāraṃ sanibbacanaṃ vattabbampi avatvā upari ayadhātuvisayeyeva vakkhāma i e ayadhātuvasena tidhātumayattā samayasaddassa. Tatra itīti ikārānantaratyantapadassa ca ‘‘eti, udetī’’tiādīnañca ekārānantaratyantapadānaṃ aññesañca evarūpānaṃ padamālā yathārahaṃ yebhuyyena attanopadāni vajjetvā yojetabbā. Īdisesu hi ṭhānesu dukkarā kriyāpadamālā. Yasmā pana imasmiṃ pakaraṇe sukarā ca dukkarā ca tyantapadamālā jānitabbā[Pg.6], tasmā bhūvādigaṇādīsu aṭṭhasu gaṇesu vihitehi channavutiyā vacanehi sabbasādhāraṇaṃ asabbasādhāraṇañca padamālānayaṃ brūma –

මෙහිදී 'සමය' ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්ති සහිත අර්ථ විභාගය කිව යුතු වුවත්, එය මෙහි නොකියා මතු 'අය්' ධාතු විෂයෙහිම පවසන්නෙමු. මන්ද යත්, 'අය්' ධාතුව ඇසුරෙන් ධාතු තුනකින් සැදුණු බැවින් 'සමය' ශබ්දය උපදින බැවිනි. එහිදී 'ඉති' යන ඉකාරයෙන් කෙළවර වන ත්‍යන්ත (ති-අන්ත) පදයේ ද, 'ඒති', 'උදේති' යනාදී ඒකාරයෙන් කෙළවර වන ත්‍යන්ත පදයන්ගේ ද සහ අනෙකුත් මෙබඳු පදයන්ගේ ද පද මාලාවන් සුදුසු පරිදි බොහෝ දුරට ආත්මනේපද හැර යෙදිය යුතුය. මක්නිසාද යත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ක්‍රියාපද මාලාවන් සකස් කිරීම දුෂ්කර බැවිනි. මෙම ප්‍රකරණයෙහි ලෙහෙසි වූ ද දුෂ්කර වූ ද ත්‍යන්ත පද මාලාවන් දැනගත යුතු බැවින්, භූවාදි ගණය ආදී අටගණයන්හි පනවන ලද අනූහයක් (96) වූ වචනයන්ගෙන් සර්වසාධාරණ වූ ද අසර්වසාධාරණ වූ ද පදමාලා ක්‍රමය පවසන්නෙමු.

Akārānantaratyanta-padānaṃ pantiyo budho;

Bhavati rundhatādīnaṃ, yoje sabbattha sabbathā.

පණ්ඩිතයා විසින් 'භවති', 'රුන්ධති' ආදී අකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පේළි (පදමාලා) හැම කල්හිම හැම අයුරින්ම යෙදිය යුතුය.

Iti etī’’ti cetesaṃ, padānaṃ pana pantiyo;

Suddhassarapubbakānaṃ, yoje viññū yathārahaṃ.

ශුද්ධ ස්වරයන් පෙරටු කොට ඇති 'ඉති', 'ඒති' යන මේ පදයන්ගේ පේළි (පදමාලා) වනාහි වියතා විසින් සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Ākārānantaratyanta-padānañcāpi pantiyo;

‘‘Yāti suṇāti asnā-ti’’ iccādīnaṃ yathārahaṃ.

'යාති', 'සුණාති', 'අස්නාති' යනාදී ආකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පේළි ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Ivaṇṇānantaratyanta-padānamapi pāḷiyo;

Yoje ‘‘rundhiti rundhīti’’-iccādīnaṃ yathārahaṃ.

'රුන්ධිති', 'රුන්ධීති' යනාදී ඉවර්ණය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පාලි (පෙළගැස්ම) ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Ukārānantaratyanta-sutiiti padassa ca;

Peraṇatthe pavattassa, yoje mālaṃ yathārahaṃ.

උකාරය අවසානයේ ඇති 'සුති' යන පදයේ ද, ප්‍රේරණ අර්ථයෙහි (කාරක ක්‍රියාවෙහි) පවතින පදයන්ගේ ද පදමාලාව සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Ekārānantaratyanta-padānampi yathārahaṃ;

‘‘Jeti rundheti kāreti, kārāpetī’’tiādīnaṃ.

'ජේති', 'රුන්ධේති', 'කාරේති', 'කාරාපේති' යනාදී ඒකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ පදමාලාවන් ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Okārānantaratyanta-padānampi padakkame;

‘‘Karoti bhoti hotī’’ti-ādīnaṃ yuttitovade;

'කරෝති', 'භෝති', 'හෝති' යනාදී ඕකාරය අවසානයේ ඇති ත්‍යන්ත පදයන්ගේ ද පද අනුපිළිවෙල යුක්තිසහගතව කිව යුතුය.

Iccevaṃ sattadhā vutto, padamālānayo mayā;

Ito mutto nayo nāma, natthi koci kriyāpade.

මෙසේ සත් වැදෑරුම් වූ පදමාලා ක්‍රමය මා විසින් පවසන ලදී. ක්‍රියා පදයන්හි මෙයින් බැහැර වූ වෙනත් කිසිදු ක්‍රමයක් නැත්තේමය.

‘‘Ādatte kurute pete’’, iccādi nayadassanā;

Yathārahaṃ yuttitoti, vacanaṃ ettha bhāsitaṃ.

'ආදත්තේ', 'කුරුතේ', 'පේතේ' යනාදී ක්‍රමයන් දැක්වීමෙන්, 'සුදුසු පරිදි යුක්තිසහගතව' යන වචනය මෙහිදී පවසන ලදී.

Idāni ikārānantaratyantapadassa kamo vuccate – iti, inti. Isi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo vattamānānayo. Itu, intu. Ihi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo pañcamīnayo. Ettha ca imesaṃ dvinnaṃ sāsanānurūpabhāvassa imāni sādhakapadāni [Pg.7] ‘‘veti, apeti, anvetī’’ti. Tattha vi iti veti. Vigacchatīti attho, itisaddo hettha gamanaṃ bodheti. Tathā apa iti apeti. Apagacchatīti attho. Anu iti anveti. Anugacchatīti attho. Garū pana anu eti anvetīti vadanti. Taṃ –

දැන් ඉකාරයෙන් කෙළවර වන ත්‍යන්ත පදයන්ගේ අනුපිළිවෙල කියනු ලැබේ: ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. (මෙය අපරිපූර්ණ වර්තමාන කාල ක්‍රමයයි). ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. (මෙය අපරිපූර්ණ පංචමී [ආඥා] විභක්ති ක්‍රමයයි). මෙහිදී මේ දෙවදෑරුම් ක්‍රමයන්ගේ ශාසනයට අනුකූල බව දැක්වෙන සාධක පද නම් 'වේති', 'අපේති', 'අන්වේති' යන්නයි. එහිදී 'වි' සහ 'ඉති' එකතු වීමෙන් 'වේති' වේ. එහි අර්ථය 'පහව යයි' යන්නයි, මෙහි 'ඉති' ශබ්දයෙන් ගමන අර්ථය පැවසෙයි. එසේම 'අප' සහ 'ඉති' එකතු වීමෙන් 'අපේති' වේ, එහි අර්ථය 'බැහැරව යයි' යන්නයි. 'අනු' සහ 'ඉති' එකතු වීමෙන් 'අන්වේති' වේ, එහි අර්ථය 'පසුපස යයි' යන්නයි. ගුරුවරු වනාහි 'අනු' සහ 'ඒති' එකතු වීමෙන් 'අන්වේති' වේ යැයි පවසති. එය වනාහි –

‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;

Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca;

Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato’’ti.

'යම් සේ වනාන්තරයෙහි වෙසෙන දමනය කළ හැකි වන ඇතා පසුපස ඇතිනිය ලුහුබඳින්නී (අන්වේති) ද, කඳු දුර්ගයන්හි ද, සම බිම් හා විෂම බිම්හි ද (යන ඔහු පසුපස යන්නී ද), එසේම මම ද දරුවන් පිරිවරාගෙන ඔබ පසුපස (අනුගච්ඡාමි) යමි' යන්නයි.

Imāya pāḷiyā na sameti ‘‘jessantaṃ anvetī’’ti vacanato ‘‘anugacchāmī’’ti vacanato ca. Tathā hi etisaddo yattha ce iriyāpathavācako, tattha āgamanaṃyeva joteti, na gamanaṃ, tasmā āgamanatthassa ayuttito gamanatthassa ca yuttito vi itiādinā chedo ñeyyo. Etesañca itisaddavasena katachedānaṃ atthibhāvaṃ yuttibhāvañca ‘‘itāyaṃ kodharūpenā’’ti pāḷiyeva sādheti, tasmāyeva ‘‘anu iti, anu inti, anu isī’’tiādinā ‘‘anvetī’’tiādīnaṃ chede labbhamānanayena vuttappakāro vattamānāpañcamīnayo parassapadavasena dassito. Sattamīrūpādīni sabbathā appasiddhāni.

මෙම පාලි පාඨය සමඟ 'ජෙස්සන්තං අන්වේති' (පසුපස යන්නා වූ) යන වචනයෙන් සහ 'අනුගච්ඡාමි' (පසුපස යමි) යන වචනයෙන් (අනු + ඒති යන්න) නොගැලපේ. මක්නිසාද යත්, 'ඒති' ශබ්දය ඉරියාපථයක් (පැවැත්මක්) ප්‍රකාශ කරන තැන්හි පැමිණීම (ආගමනය) ම දක්වයි, ගමන (යාම) නොදක්වයි. එබැවින් පැමිණීමේ අර්ථය නොගැලපෙන බැවින් සහ ගමනෙහි අර්ථය ගැලපෙන බැවින් 'වි + ඉති' යනාදී වශයෙන් පද බෙදීම දත යුතුය. 'ඉති' ශබ්දය ඇසුරෙන් කරන ලද මේ පද බෙදීම්වල පැවැත්ම සහ යුක්තිසහගත බව 'ඉතායං කෝධරූපේන' යන පාලි පාඨයම සනාථ කරයි. එහෙයින් 'අනු ඉති', 'අනු ඉන්ති', 'අනු ඉසි' යනාදී වශයෙන් 'අන්වේති' ආදී පදයන්ගේ පද බෙදීම් ලැබිය හැකි ක්‍රමයෙන් කලින් පවසන ලද වර්තමාන සහ පංචමී විභක්ති ක්‍රමය පරස්සපද වශයෙන් දක්වන ලදී. සප්තමී රූප ආදිය කිසිසේත්ම නොදක්නා ලදී.

Imāni pana bhavissantiyā rūpāni, sittā te lahumessati. Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe. Asabbadhātukattepi suddhassarattā dhātussa ikārāgamo na labbhati. Paripuṇṇo bhavissantīnayo.

මේවා වනාහි අනාගත කාලයේ (භවිෂ්‍යන්ති) රූප වේ: 'සිත්තා තේ ලහුමෙස්සති' (තෙත් වූ එය තොපට වහා පහව යනු ඇත). ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතේ, ඉස්සන්තේ. ඉස්සසේ, ඉස්සව්හේ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හේ. අසර්වධාතුක වුවද ධාතුවේ ඇති ශුද්ධ ස්වරය නිසා ඉකාරාගමය (ඉ අකුරක් එකතු වීම) නොලැබේ. අනාගත කාල ක්‍රමය (භවිෂ්‍යන්තී නය) පරිපූර්ණයි.

Atha kālātipattiyā rūpāni bhavanti, issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. Kālātipattibhāve [Pg.8] ca asabbadhātukatte ca santepi suddhassarattā dhātussa akārikārāgamo na labbhati anekantikattā vā anupapannattā ca akārāgamo na hoti. Dvinnañhettha suddhassarānaṃ anantarikānaṃ ekatosannipāto anupapatti. Paripuṇṇo kālātipattinayo.

ඉන්පසු කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි රූප මෙසේ වේ: ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සේ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසේ, ඉස්සව්හේ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසේ. කාලාතිපත්ති භාවය සහ අසබ්බධාතුක භාවය තිබුණද, ධාතුව ශුද්ධ ස්වරයක් වන බැවින් ‘අ’ කාර හෝ ‘ඉ’ කාර ආගමය නොලැබේ. අනේකාන්තික බැවින් හෝ නොගැලපෙන බැවින් ‘අ’ කාර ආගමය සිදු නොවේ. මන්දයත්, මෙහි එකිනෙකට වෙන් නොවී පිහිටි ශුද්ධ ස්වර දෙකක් එක්තැනක හමුවීම නොගැලපෙන බැවිනි. කාලාතිපත්ති ක්‍රමය සම්පූර්ණයි.

Imasmiṃ pana ṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sotūnaṃ payogatthesu paramakosallajananatthaṃ ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassā’’ti pāḷito nayaṃ gahetvā vuttappakārehi bhavissantiyā rūpehi sabbaso samānāni asamānatthāni vattamānikarūpāni ca īsakaṃ aññamaññaṃ samānāni bhavissantīkālātipattīnaṃ rūpāni ca pakāsayissāma – vattamānāvasena tāva ‘‘issati, issanti. Issasi, issathā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karotī’’tiādinā vattabbo. Tasmiṃyeva atthe bhavissantīvasena ‘‘ississati, ississanti. Ississasi, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karissatī’’tiādinā vattabbo. Kālātipattivasena pana ‘‘ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ, attho pana ‘‘issaṃ akarissā’’tiādinā vattabbo. Dhātvantaravasena saṃsandanānayoyaṃ.

නමුත් මේ ස්ථානයෙහි, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ශ්‍රවණය කරන්නන් හට ප්‍රයෝගාර්ථයන්හි උසස් නිපුණතාවයක් ඇති කරනු පිණිස, ‘නනු තේ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානේ, දේවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්ස’ (බ්‍රාහ්මණය, පුරුෂ වීරත්වය කෙරෙහි දෙවියෝද ඊර්ෂ්‍යා නොකරති යන්න ප්‍රකාශ වන කල්හි ඔබ නොඇසුවේද?) යන පාළියෙන් ක්‍රමය ගෙන, කලින් කියන ලද ආකාරයෙන් අනාගත කාල රූපයන් හා සෑම අයුරින්ම සමාන වූ ද, අසමාන අර්ථ ඇත්තා වූ ද වර්තමාන කාල රූපයන් සහ එකිනෙකට තරමක් සමාන වූ අනාගත කාල හා කාලාතිපත්ති රූපයන් දක්වන්නෙමු. පළමුව වර්තමාන කාල වශයෙන් ‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ’ යනාදී වශයෙන් සියල්ල යෙදිය යුතුය. එහි අර්ථය ‘ඊර්ෂ්‍යාව කරයි’ (ඉස්සං කරෝති) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. එම අර්ථයෙහිම අනාගත කාල වශයෙන් ‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථ’ යනුවෙන් සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය යුතුය. එහි අර්ථය ‘ඊර්ෂ්‍යාව කරන්නේය’ (ඉස්සං කරිස්සති) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. කාලාතිපත්ති වශයෙන් නම් ‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සේ, ඉස්සිස්සථ’ යනුවෙන් සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය යුතුය. එහි අර්ථය ‘ඊර්ෂ්‍යාව නොකළේය’ (ඉස්සං අකරිස්සා) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. මෙය වෙනත් ධාතූන් ඇසුරින් සසඳා බැලීමේ ක්‍රමයයි.

Idāni ekārānantaratyantapadassa kamo vuccate –

දැන් ‘ඒ’ කාරය අගෙහි ඇති තදන්ත පදයන්ගේ (ක්‍රියා පදයන්ගේ) අනුපිළිවෙළ කියනු ලැබේ –

Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema.

ඒති, ඒන්ති. ඒසි, ඒථ. ඒමි, ඒම.

Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema.

ඒතු, ඒන්තු. ඒහි, ඒථ. ඒමි, ඒම.

Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito;

Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino;

Yadā te pahiṇissāmi, tadā eyyāsi khattiya.

පණ්ඩිතයා දුක් කෙළවරට නොපැමිණ විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. කීර්තිමත් විදේහ රජුගේ නිවාසයන් තනවා, මම යම් කලෙක ඔබට පණිවිඩ එවන්නෙම්ද, රජතුමනි, එකල්හි ඔබ පැමිණිය යුතුය.

Eyya[Pg.9], eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe.

එය්‍ය, එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. ඒථ, ඒරං. ඒථෝ, එය්‍යාව්හෝ. එය්‍යං, එය්‍යාම්හේ.

So puriso eyya, te eyyuṃ. Tvaṃ eyyāsi, tumhe eyyātha. Ahaṃ eyyāmi, mayaṃ eyyāma. So puriso etha, te eraṃ. Tvaṃ etho, tumhe eyyāvho. Ahaṃ eyyaṃ, mayaṃ eyyāmhe.

ඒ පුරුෂයා පැමිණිය යුතුය (එය්‍ය), ඔවුහු පැමිණිය යුත්තාහ (එය්‍යුං). ඔබ පැමිණිය යුතුය (එය්‍යාසි), තෙපි පැමිණිය යුත්තාහුය (එය්‍යාථ). මම පැමිණිය යුතු වෙමි (එය්‍යාමි), අපි පැමිණිය යුතු වෙමු (එය්‍යාම). ඒ පුරුෂයා පැමිණිය යුතුය (ඒථ), ඔවුහු පැමිණිය යුත්තාහ (ඒරං). ඔබ පැමිණිය යුතුය (ඒථෝ), තෙපි පැමිණිය යුත්තාහුය (එය්‍යාව්හෝ). මම පැමිණිය යුතු වෙමි (එය්‍යං), අපි පැමිණිය යුතු වෙමු (එය්‍යාම්හේ).

Parokkhāhiyyattanajjatanīrūpāni sabbaso appasiddhāni.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී රූපයන් හැම අයුරින්ම මෙහෙයවිය යුතුය (යොදාගත යුතුය).

Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe.

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතේ, එස්සන්තේ. එස්සසේ, එස්සව්හේ. එස්සං, එස්සාම්හේ.

Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasaṃ.

පක්ෂීහු සතුටු වෙමින්, දැලද රැගෙන යති. යම් කලෙක ඔවුහු විවාද කරන්නාහුද, එකල්හි ඔවුහු මාගේ වසඟයට පැමිණෙන්නාහ.

‘‘Abhidosagato idāni ehī’’ti vacanadassanato aparānipi bhavissantīrūpāni gahetabbāni.

‘අභිදෝසගතෝ ඉදානි ඒහී’ (සවස් යාමයෙහි ගියා වූ ඔහු දැන් පැමිණෙන්නේය) යන වචනය දැකීමෙන් තවත් අනාගත කාල රූපයන්ද ගත යුතුය.

Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe.

ඒහිති, ඒහින්ති. ඒහිසි, ඒහිථ. ඒහිමි, ඒහිම. ඒහිතේ, ඒහින්තේ. ඒහිසේ, ඒහිව්හේ. ඒහිස්සං, ඒහිස්සාම්හේ.

Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase.

එස්සා, එස්සංසු. එස්සේ, එස්සථ. එස්සං, එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසේ, එස්සව්හේ. එස්සිං, එස්සාම්හසේ.

Athāparopi ekārānantaratyantapadakkamo bhavati;

Udeti, udenti;

Udesi, udetha;

Udemi, udema.

ඉන්පසු ‘ඒ’ කාරය අගෙහි ඇති තවත් ක්‍රියාපද අනුපිළිවෙළක් වෙයි; උදේති, උදේන්ති; උදේසි, උදේථ; උදේමි, උදේම.

Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase.

උදේතු, උදේන්තු. උදේහි, උදේථ. උදේමි, උදේම, උදාමසේ.

Udeyya, udeyyuṃ. Sesaṃ neyyaṃ. Udissati, udissanti. Sesaṃ neyyaṃ. Udissā, udissaṃsu. Sesaṃ neyyaṃ.

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසු රූප දත යුතුය. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසු රූප දත යුතුය. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසු රූප දත යුතුය.

Imāni suddhassaradhāturūpāni.

මොහු ශුද්ධ ස්වර ධාතු රූපයෝ වෙති.

Kakārantadhātu

‘ක’ කාරය අග කොට ඇති ධාතූහු (කකාරන්ත ධාතු)

Ku [Pg.10] sadde ke ca. Koti, kavati, kāyati, evaṃ kattupadāni bhavanti. Kuyyati, kiyyati, evaṃ kammapadāni. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ, evaṃ nāmikapadāni. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ, evaṃ abyayapadāni.

‘කු’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි සහ ‘කේ’ යන අර්ථයෙහි වැටේ. කෝති, කවති, කායති - මෙසේ කර්තෘ පද වෙති. කුය්‍යති, කිය්‍යති - මෙසේ කර්ම පද වෙති. කානනං, කබ්බං, ජාතකං - මෙසේ නාම පද වෙති. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං - මෙසේ අව්‍යය පද වෙති.

Tatra kānananti ṭhitamajjhanhikasamaye kavati saddaṃ karotīti kānanaṃ, vanaṃ. Tathā hi –

එහි ‘කානන’ යනු මධ්‍යහ්න කාලය එළඹි කල්හි ශබ්ද පවත්වන බැවින් (කවති සද්දං කරෝති) ‘කානන’ නම් වේ, එනම් වනයයි. එසේම මෙසේ කියන ලදී –

‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu;

Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti

‘මධ්‍යහ්න කාලය එළඹි කල්හි, පක්ෂීන් නිහඬව ලැගුම් ගත් කල, මහා වනය ශබ්ද පවත්වන්නාක් මෙන් වෙයි; ඒ සතුට මට වැටහෙයි’ යනුවෙනි.

Vuttaṃ. Atha vā kokilamayūrādayo kavanti saddāyanti kūjanti etthāti kānanaṃ. Manoharatāya avassaṃ kuyyati paṇḍitehīti kabbaṃ. Kāviyaṃ. Kāveyyaṃ. Aññatra pana kavīnaṃ idanti kabbanti taddhitavasena attho gahetabbo. Keci tu kābyanti saddarūpaṃ icchanti, na taṃ pāvacane pamāṇaṃ sakkaṭabhāsābhāvato. Sakkaṭabhāsātopi hi ācariyā nayaṃ gaṇhanti. Jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ bhagavato cariyaṃ, taṃ kīyati kathīyati etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha ‘‘jātaka’’nti vuttā. Aññatra pana jātaṃ eva jātakanti gahetabbaṃ. Tathā hi jātakasaddo desanāyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu. Jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu.

මෙසේ කියන ලදී. නැතහොත්, කොවුලන් මයුරන් ආදීන් යම් තැනක හඬ නගත්ද (කූජනය කෙරෙත්ද) එය ‘කානන’ නම් වේ. මනෝහර භාවය නිසා පණ්ඩිතයන් විසින් අනිවාර්යයෙන්ම වර්ණනා කරනු ලබන බැවින් ‘කබ්බං’ (කාව්‍යය) නම් වේ. ‘කාවියං’, ‘කාවේය්‍යං’ යනුද වේ. වෙනත් තැනක නම් කවීන්ගේ අදහස හෝ නිර්මාණය යන තද්ධිත අර්ථයෙන් ‘කබ්බං’ යන්නෙහි අර්ථය ගත යුතුය. ඇතැම්හු ‘කාබ්‍ය’ යන ශබ්ද රූපය කැමති වෙති, නමුත් එය සංස්කෘත භාෂා ස්වරූපයක් වන බැවින් බුද්ධ වචනයෙහි (පාලියෙහි) ප්‍රමාණ කොට නොගත යුතුය. මන්දයත්, ඇදුරන් සංස්කෘත භාෂාවෙන්ද ක්‍රම ග්‍රහණය කරන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පෙර සිදු වූ අතීත චරිතය මෙයින් කියනු ලබන බැවින් ‘ජාතක’ (ජාතකං) නම් වේ. මෙහි ‘ජාතක’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ජාතක පාළියයි. වෙනත් තැනක නම් උපන්නා වූ දෙයම ‘ජාතක’ යැයි ගත යුතුය. එසේම ‘ජාතක’ ශබ්දය ‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං’ යනාදී දේශනාවන්හිද වැටේ. ‘ජාතකං සමෝධානෙසි’ (ජාතකය ගලපා වදාළේය) යනාදී උත්පත්ති අර්ථයෙහිද වැටේ.

Pakka nīcagatiyaṃ. Nīcagamanaṃ nāma hīnagamanaṃ hīnappavatti vā. Nīcasaddo hi hīnavācako ‘‘nīce kule paccājāto’’ti ettha viya. Pakkati kriyāpadamettha dissati, na nāmikapadaṃ. Yattha yattha nāmikapadaṃ na dissati, tattha tattha nāmikapadaṃ upaparikkhitvā [Pg.11] gahetabbaṃ. Kriyāpadameva hi duddasaṃ, kriyāpade vijjamāne nāmikapadaṃ natthīti na vattabbaṃ, tasmā antamaso ‘‘pakkanaṃ, takanaṃ’’ iccevamādīni bhāvavācakāni nāmikapadāni sabbāsu dhātūsu yathārahaṃ labbhantīti daṭṭhabbaṃ.

‘පක්ක’ ධාතුව පහත් ගමන (පහත් පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පහත් ගමන යනු හීන වූ ගමන හෝ හීන වූ පැවැත්මයි. ‘නීචේ කුලේ පච්චාජාතෝ’ (පහත් කුලයක උපන්නේය) යන්නෙහි මෙන් ‘නීච’ ශබ්දය හීන බව දක්වයි. මෙහි ‘පක්කති’ යන ක්‍රියා පදය පෙනේ, නාම පදයක් නොපෙනේ. යම් යම් තැනක නාම පදයක් නොපෙනේ නම්, ඒ ඒ තැන නාම පදය විමසා බලා ගත යුතුය. ක්‍රියා පදයම දැකීමට අපහසුය, ක්‍රියා පදය ඇති කල්හි නාම පදයක් නැතැයි නොකිය යුතුය. එබැවින් අවසාන වශයෙන් ‘පක්කනං, තකනං’ යනාදී භාව වාචක නාම පද සියලු ධාතූන් කෙරෙන් සුදුසු පරිදි ලැබෙන බව දත යුතුය.

Taka hasane. Hasanaṃ hāso. Takati.

‘තක’ ධාතුව සිනාසීම (හසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සිනාසීම යනු සිනහවයි. තකති (සිනාසෙයි).

Taki kicchajīvane. Kicchajīvanaṃ kasirajīvanaṃ. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo, tathā hi aṭṭhakathācariyā ‘‘appābādhaṃ appātaṅka’’nti imasmiṃ pāḷippadese iti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ ‘‘ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā sakalasarīraṃ ayapaṭṭena bandhitvā viya gaṇhāti. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo. Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko, itaro ābādho. Khuddako vā rogo ātaṅko, balavā ābādho. Keci pana ‘ajjhattasamuṭṭhāno ābādho, bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko’ti vadantī’’ti.

‘ටකි’ ධාතුව දුෂ්කර ජීවිතය යන අර්ථයෙහි වැටේ. දුෂ්කර ජීවිතය යනු අමාරුවෙන් ජීවත්වීමයි (කසිරජීවන). ‘තංකති’, ‘ආතංකති’ (ක්‍රියා පද ද), ‘ආතංකෝ’ (නාම පදය ද සෑදේ). ‘ආතංක’ යනු දුෂ්කර ජීවිතයක් ඇති කරන රෝගයකි. එසේ හෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘අප්පාබාධං අප්පාතංකං’ යන පාලි පාඨයෙහි මෙසේ අර්ථ වර්ණනා කළහ: ‘ආබාධ යනු විසභාග (විෂම) වේදනාවයි, එය ශරීරයේ එක දේශයක හටගෙන මුළු ශරීරයම යකඩ පටියකින් බැන්දාක් මෙන් වෙලා ගනී. ආතංක යනු දුෂ්කර ජීවිතයක් ඇති කරන රෝගයකි. නැතහොත්, (ඖෂධ ආදියෙන්) යැපිය යුතු රෝගය ‘ආතංක’ වන අතර, අනෙකා (සුව කළ නොහැකි රෝගය) ‘ආබාධ’ වේ. නැතහොත් සුළු රෝගය ‘ආතංක’ වන අතර, බලවත් රෝගය ‘ආබාධ’ වේ. ඇතැමෙක් වනාහි ‘අභ්‍යන්තරයෙන් හටගන්නා රෝගය ආබාධ වන අතර, බාහිරින් හටගන්නා රෝගය ආතංක වේ’ යැයි කියති.

Ātaṅko āmayo rogo,Byādhā’bādho gado rujā;

Akallañceva gelaññaṃ,Nāmaṃ rogābhidhānakaṃ.

‘ආතංක’, ‘ආමය’, ‘රෝග’, ‘ව්‍යාධි’, ‘ආබාධ’, ‘ගද’, ‘රුජා’, ‘අකල්‍ය’ සහ ‘ගේලඤ්ඤ’ යන මේවා රෝගය හැඳින්වීම සඳහා භාවිත වන නාමයන් වේ.

Suka gatiyaṃ. Sokati, suko, sukī. Tatra sukoti suvo. Sokati manāpena gamanena gacchatīti suko. Tassa bhariyā sukī.

‘සුක’ ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෝකති’, ‘සුකෝ’, ‘සුකී’ (යන පද සෑදේ). එහි ‘සුකෝ’ යනු ගිරවාය. ‘සෝකති’ යනු ප්‍රිය උපදවන ගමනින් යන බැවින් ‘සුක’ (ගිරවා) නම් වේ. ඔහුගේ බිරිඳ ‘සුකී’ නම් වේ.

Bukka bhassane. Idha bhassanaṃ nāma sunakhabhassanaṃ adhippetaṃ ‘‘sunakho bhassitvā’’ti ettha viya, na ‘‘āvāso gocaraṃ [Pg.12] bhassa’’ntiādīsu viya. Vacanasaṅkhātaṃ bhassanaṃ, bukkati sā.

‘බුක්ක’ ධාතුව බිරීම (භස්සන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ‘භස්සන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ‘සුනඛයා බුරා’ යන තැන මෙන් බල්ලන්ගේ බිරීමයි. ‘වාසස්ථානය ගෝචරය බිඳී’ යනාදී තැන්හි මෙන් (බිඳීම යන අර්ථය) නොවේ. වචනය (ශබ්දය) වශයෙන් ගැනෙන බිරීම ‘බුක්කති’ (බුරයි) නම් වේ.

Dhaka paṭighāte gatiyañca. Paṭighāto paṭihananaṃ. Dhakati.

‘ධක’ ධාතුව ගැටීම (පටිඝාත) සහ ගමන (ගති) යන අර්ථවල වැටේ. පටිඝාත යනු ගැටීමයි. ‘ධකති’ (යනු රූපයයි).

Caka tittipaṭighātesu. Titti tappanaṃ, paṭighātaṃ paṭihananaṃva. Cakati.

‘චක’ ධාතුව තෘප්තිය (තිත්ති) සහ ගැටීම (පටිඝාත) යන අර්ථවල වැටේ. තිත්ති යනු සතුටු වීම (තප්පන) වන අතර, පටිඝාත යනු ගැටීමමය. ‘චකති’ (යනු රූපයයි).

Aka kuṭilagatiyaṃ. Akati. Etā kuādikā akapariyantā dhātuyo parassa bhāsāti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘ti anti, tu antu’’ iccādīnaṃyeva visayo. Pāḷiyaṃ pana niyamo natthi, tasmā na taṃ idha pamāṇaṃ.

‘අක’ ධාතුව ඇද පවතින ගමන (කුටිලගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අකති’ (යනු රූපයයි). ‘කු’ ධාතුවේ සිට ‘අක’ ධාතුව දක්වා වූ මේ ධාතූන් පරස්මෛපද (පරස්සපද) වේ යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව මේවා ‘ති, අන්ති, තු, අන්තු’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේම විෂය වේ. එහෙත් පාලි භාෂාවෙහි එවැනි නියමයක් නැත, එබැවින් එය මෙහිදී ප්‍රමාණයක් නොවේ.

I ajjhayane. Ajjhayanaṃ uccāraṇaṃ sikkhanaṃ vā, ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ, ajjhāyako. Dibbaṃ adhīyase māyaṃ. Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā. Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā. Tattha ajjhāyakoti ajjhayatīti ajjhāyako, mante parivattetīti attho.

‘ඉ’ ධාතුව ඉගෙනීම හෝ උච්චාරණය කිරීම (අජ්ඣයන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අජ්ඣයන යනු ශබ්ද නැඟීම හෝ ශිල්ප හැදෑරීමයි. ‘අයති’, ‘අධීයති’, ‘අජ්ඣයති’, ‘අධීතේ’, ‘අජ්ඣේනං’, ‘අජ්ඣායකෝ’ (යන රූප සෑදේ). ‘දිව්‍යමය මායාව ඉගෙන ගනියි.’ ‘මහරජතුමනි, මෙහි සිටින පණ්ඩිතයෝ දිව්‍යමය මායාව උගනිති.’ ‘ජනපතීනි, ආර්යයෝ පොළොවෙහි වේදය හදාරති.’ එහි ‘අජ්ඣායක’ යනු හදාරන තැනැත්තායි, එනම් මන්ත්‍ර (වේද පාඨ) ප්‍රගුණ කරන්නා යන අර්ථයයි.

U sadde. Avati, avanti. Avasi. Ettha ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti pāḷi papubbassa udhātussa payogoti daṭṭhabbo. Papubbassa vadadhātussa dakāralopappayogotipi vattuṃ yujjati.

‘උ’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම (සද්ද) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අවති’, ‘අවන්ති’, ‘අවසි’ (යන රූප සෑදේ). මෙහි ‘යමෙක් තමාම තමන් ප්‍රකාශ කළේද’ යන පාලි පාඨය ‘ප’ උපසර්ගය පූර්වව ඇති ‘උ’ ධාතුවේ ප්‍රයෝගයක් ලෙස දත යුතුය. ‘ප’ උපසර්ගය පූර්වව ඇති ‘වද’ ධාතුවේ ‘ද’ කාරය ලොප් වී සිදුවූ ප්‍රයෝගයක් යැයි පැවසීමද සුදුසු වේ.

Vaṅka koṭille. Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Vaṅkasaddo hi vakkasaddena samānattho, vakkasaddo ca vaṅkasaddena. Tathā hi –

‘වංක’ ධාතුව ඇද බව (කෝටිල්ල) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වංකති’, ‘වංකං’ (යන රූප සෑදේ). ‘වංක’ ශබ්දය වනාහි ‘වක්ක’ ශබ්දය සමඟ සමානාර්ථවත් වන අතර, ‘වක්ක’ ශබ්දය ‘වංක’ ශබ්දය සමඟද සමානාර්ථවත් වේ. එසේමය -

‘‘Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ, svāyaṃ aggiṃ pamuñcati;

Disā bhajatha vakkaṅgā, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

‘යම් වෘක්ෂයක් ඇසුරු කොටගෙන වාසය කළාහුද, එයම දැන් ගිනි මුදාහරියි. එම්බා වක්‍ර ශරීර ඇති පක්ෂීනි, වෙනත් දිශාවන් කරා යව්, සරණ ගිය තැනින්ම බිය උපන්නේය.’

Pāḷi [Pg.13] dissati. Ayaṃ pana vakkasaddo sakkaṭabhāsaṃ patvā kakārarakārasaññogakkhariko bhavati, dhātubhāvo panassa porāṇehi na vutto, tasmā kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ. Imassa pana vaṅkasaddassa ‘‘vaṅka koṭille’’ti dhātubhāvo vutto, ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadañca, pāḷiyaṃ tu ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ, tathā bhāvavācako vaṅkasaddopi. Vāccaliṅgo pana anekesu ṭhānesu diṭṭho. Tatta vaṅkatīti kriyāpadaṃ pāḷiyaṃ avijjamānampi gahetabbameva nāthatīti kriyāpadamiva. Bhāvavācakassa pana vaṅkasaddassa atthitā natthitā ca pāḷiādīsu punappunaṃ upaparikkhitabbā. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘yadi bhāvavācako vaṅkasaddo natthi, kathaṃ ‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāra’nti ettha samāso’’ti. Ettha pana aṭṭhasu ṭhānesu vaṅkaṃ aṭṭhavaṅkaṃ, na aṭṭhavaṅkāni yassāti. Dabbavācako hi vaṅkasaddo, na bhāvavācakoti daṭṭhabbaṃ.

යන පාලිය දක්නට ලැබේ. එහෙත් මේ ‘වක්ක’ ශබ්දය සංස්කෘත භාෂාවට පැමිණි විට ‘ක’ කාරය සහ ‘ර’ කාරය සංයෝග වූ අක්ෂරයක් (වක්‍ර) බවට පත්වේ. පුරාණාචාරීන් විසින් මෙහි ධාතු ස්වභාවය පවසා නැත, එබැවින් ක්‍රියා පදයක් දක්නට නොලැබේ. එහෙත් මේ ‘වංක’ ශබ්දයේ ‘වංක කෝටිල්ලේ’ යනුවෙන් ධාතු භාවය පවසා ඇති අතර ‘වංකති’ යන ක්‍රියා පදයද දක්වා ඇත. එහෙත් පාලියෙහි ‘වංකති’ යන ක්‍රියා පදය දක්නට නොලැබේ, එමෙන්ම භාවවාචක ‘වංක’ ශබ්දයද එසේමය. විශේෂණ (වාච්චලිංග) පදය වනාහි බොහෝ තැන්වල දක්නට ලැබේ. එහි පාලියෙහි ‘වංකති’ යන ක්‍රියා පදය නොතිබුණද, ‘නාථති’ යන ක්‍රියා පදය මෙන් එය පිළිගත යුතුමය. භාවවාචක වූ ‘වංක’ ශබ්දයේ ඇති-නැති බව පාලි ආදියෙහි නැවත නැවතත් විමසා බැලිය යුතුය. ඇතැමෙක් මෙහිදී මෙසේ පැවසිය හැකිය: ‘ඉදින් භාවවාචක වංක ශබ්දයක් නැත්නම්, අට්ඨවංකං මණිරතනං උළාරං (අටපට්ටම් වූ උදාර මැණික) යන තැන සමාසය සිදුවන්නේ කෙසේද?’. මෙහිදී වනාහි, ස්ථාන අටක ඇද වූයේ ‘අට්ඨවංක’ නම් වේ, එසේ නොමැතිව යමකට අටක් ඇදවල් තිබේද එය නොවේ. එබැවින් ‘වංක’ ශබ්දය ද්‍රව්‍යවාචක වන අතර, භාවවාචක නොවන බව දත යුතුය.

Vaṅkaṃ vakkañca kuṭilaṃ, jimhañca rimhamanuju;

Vaṅkasaddādayo ete, vāccaliṅgā tiliṅgikā.

‘වංක’, ‘වක්ක’, ‘kuටිල’, ‘ජිම්හ’, ‘රිම්හ’, ‘අනෘජු’ (අනූජු) යන මේ වංක ශබ්දාදීහු විශේෂණ (වාච්චලිංග) වන අතර ත්‍රිලිංගික (ලිංග තුනෙහිම වැටෙන) වෙති.

Atha vā vaṅkasaddoyaṃ, ‘‘vaṅkaghastā’’tiādisu;

Baḷise giribhede ca, vattate sa pumā tadā.

නැතහොත්, මේ ‘වංක’ ශබ්දය, ‘වංකඝස්තා’ (ඇද ගිල දැමූ) යනාදී තැන්හි බිලී කොක්ක සහ කඳු පියස යන අර්ථයන්හි වැටේ. එවිට එය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) වේ.

Ayañhi ‘‘te’me janā vaṅkaghastā sayanti. Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ. Vaṅkaghastova ambujo’’tiādīsu baḷise vattati.

මෙය වනාහි, ‘මේ ජනයා බිලී කොක්ක ගිල දැමූවන් සේ වැතිර සිටිති. යම් සේ මත්ස්‍යයා මස්වලින් වසන ලද ඇද වූ බිලී කොක්ක ගිල දමයිද, බිලී කොක්ක ගිල දැමූ පියුමෙන් උපන් මත්ස්‍යයා මෙන්’ යනාදී තැන්හි බිලී කොක්ක (බළිස) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

Ettha siyā ‘‘nanu ca bho ‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’nti ettha vaṅkasaddo guṇavācako visesanasado, yena baḷiso visesito, tena vaṅkaṃ kuṭilaṃ baḷisanti attho viññāyatī’’ti? Tanna, vaṅkasadde avuttepi baḷisasabhāvassa vaṅkattā kuṭilattho pākaṭoti natthi visesanasaddena [Pg.14] payojanaṃ. Idaṃ pana ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti vacanaṃ ‘‘hatthi nāgo. Saroruhaṃ padumaṃ. Hatthī ca kuñjaro nāgo’’tiādivacanamiva pariyāyavacanaṃ, tasmā ‘‘vaṅka’’nti padassa ‘‘kuṭila’’nti attho na gahetabbo. Atha vā yathā ‘‘yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī’’ti ettha nāgasaddassa dantīsaddassa ca aññamaññapariyā yavacanattepi dantinti manoramadantayuttanti attho saṃvaṇṇito, tathā ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti imesampi aññamaññaṃ pariyāyavacanattepi vaṅkanti kuṭilanti attho vattabbo. Evañhi sati attho sālarājā viya suphullito hoti, desanā ca vilāsappattā, na pana ‘‘vaṅkaṃ baḷisa’’nti saddānaṃ guṇaguṇīvasena samānādhikaraṇabhāvo icchitabbo ‘‘buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādīsu ‘‘buddho bhagavā’’ti imesaṃ viya samānādhikaraṇabhāvassa anicchitabbattā. Na hi īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇabhāvo porāṇehi anumato.

මෙහිදී මෙවැනි අදහසක් ඇති විය හැකිය: ‘භවත්නි, යම් සේ මත්ස්‍යයා මස්වලින් වසන ලද බිලී කොක්ක වන ඇදය ගිල දමයිද යන මෙහි වංක ශබ්දය ගුණවාචක විශේෂණ ශබ්දයක් නොවේද? එයින් බිලී කොක්ක විශේෂණය වන බැවින්, ඇද වූ බිලී කොක්ක යන අර්ථය වැටහෙන්නේ නොවේද?’. එය එසේ නොවේ. ‘වංක’ ශබ්දය නොපැවසුවද බිලී කොක්කේ ස්වභාවයම ඇද සහිත බැවින් එහි ඇද බව ප්‍රකටය, එබැවින් විශේෂණ ශබ්දයකින් ප්‍රයෝජනයක් නැත. මේ ‘බළිසං වංකං’ (බිලී කොක්ක සහ ඇදය) යන වචනය ‘හත්ථි නාගෝ’ (ඇත් නාගයා), ‘සරෝරුහං පදුමං’ (විලෙහි උපන් පියුම), ‘හත්ථී ච kuඤ්ජරෝ නාගෝ’ (ඇතා සහ kuඤ්ජරයා මෙන්ම නාගයා) යනාදී වචන මෙන් පර්යාය වචනයකි. එබැවින් ‘වංක’ යන පදයට ‘kuටිල’ (ඇද වූ) යන අර්ථය නොගත යුතුය. නැතහොත්, ‘යම් සේ කැලෑ අලි නායකයා (නැතහොත් දළ ඇතා) පසුපස ඇතින්න යයිද’ යන මෙහි ‘නාග’ ශබ්දය සහ ‘දන්තී’ ශබ්දය අන්‍යෝන්‍ය පර්යාය වචන වුවද, ‘දන්තී’ යන්නෙන් ‘මනහර දළ සහිත’ යන අර්ථය වර්ණනා කරන ලද පරිද්දෙන්ම, ‘බළිසං වංකං’ යන මෙහිද අන්‍යෝන්‍ය පර්යාය වචන වුවද ‘වංක’ යන්නෙන් ‘ඇද වූ’ යන අර්ථය පැවසිය යුතුය. මෙසේ වූ විට අර්ථය මැනවින් පිපුණු සල් රජකු මෙන් ඉතා පැහැදිලි වන අතර දේශනාවද විචිත්‍රත්වයට පත්වේ. එහෙත් ‘වංක’ සහ ‘බළිස’ යන ශබ්දයන්ගේ ගුණ-ගුණී වශයෙන් සමානාධිකරණ භාවයක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය. ‘බුද්ධෝ භගවා වේරඤ්ජායං විහරති’ යනාදී තැන්හි ‘බුද්ධෝ භගවා’ යන මොවුන්ගේ මෙන් සමානාධිකරණ භාවයක් මෙහි අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි ස්ථානවල සමානාධිකරණ භාවයක් පුරාණාචාරීන් විසින් අනුමත කර නොමැති හෙයිනි.

‘‘Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo;

Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti,

‘යම් තැනක ලෝකයෙහි අසහාය වූ, දසබලධාරී වූ, සම්මා සම්බුද්ධ වූ මෙවැනි ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක වූ තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් වැඩි සේක්ද...’

‘‘Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi’’nti ca ādīsu pana anumato. Ettha hi ‘‘etādiso’’ti ca ‘‘appaṭipuggalo’’ti ca ‘‘tathāgato’’ti ca ‘‘balappatto’’ti ca ‘‘sambuddho’’ti ca ‘‘parinibbuto’’ti ca imāni ‘‘satthā’’ti anena padena samānādhikaraṇāni. Tathā ‘‘buddhaṃ buddha’’nti dvinnaṃ padānaṃ pacchimaṃ purimena samānādhikaraṇaṃ bhavati.

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’ (සියලු විෂයන්හි පිරිසිදු බව තෙක් පිරිසිදු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ...) යනාදී තැන්හි ද පිළිගන්නා ලදී. මෙහි දී ‘‘එතාදිසෝ’’ (එබඳු වූ), ‘‘අප්පටිපුග්ගලෝ’’ (අසමසම වූ), ‘‘තථාගතෝ’’ (තථාගත වූ), ‘‘බලප්පත්තෝ’’ (දසබලධාරී වූ), ‘‘සම්බුද්ධෝ’’ (සම්බුදු වූ) සහ ‘‘පරිනිබ්බුතෝ’’ (පිරිනිවන් පෑ වදාලා වූ) යන මේ පදයන් ‘‘සත්ථා’’ (ශාස්තෘන් වහන්සේ) යන පදය සමඟ සමානාධිකරණ වේ. එමෙන්ම ‘‘බුද්ධං බුද්ධං’’ යන පද දෙකෙන්, පසු පදය පෙර පදය සමඟ සමානාධිකරණ වේ.

Iti ‘‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’’nti ettha vaṅkasaddo baḷisassābhidhānantaraṃ, na guṇavācako. Evaṃ vaṅkasaddo baḷise vattati. ‘‘Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato’’tiādīsu [Pg.15] pana girivisese vattati. Ettha ca ‘‘vaṅkapabbato’’ti vattabbe sukhuccāraṇatthaṃ niruttinayena majjhe animittaṃ takārāgamaṃ katvā ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ. Atha vā vaṅkoyeva vaṅkatā, yathā devo eva devatā. Yathā ca disā eva disatāti, evaṃ tāpaccayavasena vaṅkatā ca sā pabbato cāti ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ, majjhe rassavasena cetaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā vaṅkamassa saṇṭhānamatthīti vaṅkatoti mantuatthe tapaccayo, yathā pabbamassa atthīti pabbatoti. Evaṃ vaṅkato ca so pabbato cāti vaṅkatapabbato. ‘‘Vaṅkapabbato’’ icceva vā paṇṇatti, pādakkharapāripūriyā pana ‘‘dūre vaṅkatapabbato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

මෙසේ, ‘‘යථාපි මච්ඡෝ බළිසං, වංකං මංසේන ඡාදිතං’’ (මස්වලින් වැසුණු, ඇද වූ බිලී කොක්ක මත්ස්‍යයා ගිලින්නාක් මෙන්) යන මෙහි ‘වංක’ ශබ්දය බිලී කොක්ක සඳහා වූ තවත් නාමයකි, එය ගුණවාචකයක් නොවේ. මෙසේ ‘වංක’ ශබ්දය බිලී කොක්ක යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘‘කංකං ගච්ඡාම පබ්බතං, දූරේ වංකතපබ්බතෝ’’ (අපි කංක පර්වතයට යමු, වංකත පර්වතය ඈතින් පිහිටා ඇත) යනාදී තැන්හි එය සුවිශේෂී පර්වතයක් සඳහා වැටේ. මෙහි දී ‘වංකපබ්බත’ යැයි කිව යුතු තැන, උච්චාරණයේ පහසුව සඳහා නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව මධ්‍යයෙහි අහේතුකව ‘ත’ කාරය ආගම කොට ‘වංකතපබ්බත’ යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ‘වංක’ යන්නම ‘වංකතා’ වේ, ‘දේව’ යන්නම ‘දේවතා’ වන්නාක් මෙනි. ‘දිසා’ යන්නම ‘දිසතා’ වන්නාක් මෙනි. මෙසේ ‘තා’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් එය ඇද වූවක් ද වේ ද, එයම පර්වතයක් ද වේ ද, එහෙයින් ‘වංකතපබ්බත’ යැයි කියනු ලැබේ. මධ්‍යයෙහි ලුහු (හ්‍රස්ව) ස්වරූපයෙන් මෙය තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත්, මෙහි හැඩය ඇද සහිත බැවින් ‘වංකත’ නම් වේ. මෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය ලැබුණේ අයිතිය (මතුප් අර්ථය) හැඟවීම පිණිසය, ‘පබ්බ’ (ගැට) ඇත්තේ යම් තැනකද එය ‘පබ්බත’ (පර්වතය) වන්නාක් මෙනි. මෙසේ ඇද සහිත වූ ද, ඒ පර්වතය වූ ද බැවින් ‘වංකතපබ්බත’ නම් වේ. නැතහොත් ‘වංකපබ්බත’ යනුම පැනවීමක් (නාමයක්) වන අතර, ගාථා පාදයේ අක්ෂර පිරීම සඳහා ‘‘දූරේ වංකතපබ්බතෝ’’ යැයි වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

Loka dassane. Lokati. Loko. Ālokoti aññānipi rūpāni gahetabbāni. Curādigaṇaṃ pana patvā imissā ‘‘loketi, lokayati, oloketi, olokayatī’’tiādinā rūpāni bhavanti. Lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko, sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgato saṅkhāro eva loko saṅkhāraloko. Sattā eva loko sattaloko. Cakkavāḷasaṅkhāto okāso eva loko okāsaloko, yo ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Tesu saṅkhāro lujjatīti lokoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘lujjati palujjatīti kho bhikkhu tasmā lokoti vuccatī’’ti. Lokiyati ettha puññapāpaṃ tabbipāko cāti satto loko. Lokiyati vicittākārato dissatīti cakkavāḷasaṅkhāto okāso loko. Yasmā pana lokasaddo samūhepi dissati, tasmā lokiyati samudāyavasena [Pg.16] paññāpiyatīti loko, samūhoti ayampi attho gahetabbo. Atha vā lokoti tayo lokā kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tesaṃ sarūpaṃ curādigaṇe kathessāma bahuvidhatañca. Bahiddhā pana kavīhi ‘‘loko tu bhuvane jane’’ti ettakameva vuttaṃ.

‘ලෝක’ ධාතුව දැකීම (දර්ශනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලෝකති’ (දකියි), ‘ලෝකෝ’ (ලෝකය), ‘ආලෝකෝ’ (ආලෝකය) යනාදී අනෙකුත් රූපයන් ද ගත යුතුය. චුරාදි ගණයට පැමිණි කල්හි මෙම ධාතුවෙන් ‘ලෝකේති, ලෝකයති, ඕලෝකේති, ඕලෝකයති’ යනාදී රූපයන් සෑදේ. ‘ලෝකය’ යනු සංඛාරලෝකය, සත්තලෝකය සහ ඕකාසලෝකය යැයි ලෝක තුනකි. එහි ‘‘එකෝ ලෝකෝ, සබ්බේ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ (එක් ලෝකයකි, සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් ජීවත් වෙති) යන්නෙන් දැක්වෙන සංස්කාරයන්ම ‘සංඛාරලෝකය’ නම් වේ. සත්ත්වයෝම ‘සත්තලෝකය’ නම් වෙති. සක්වල නමින් හැඳින්වෙන අවකාශයම ‘ඕකාසලෝකය’ වන අතර, එය ‘භාජනලෝකය’ කියා ද කියනු ලැබේ. ඔවුන් අතුරින් සංස්කාරයන් බිඳී යන බැවින් (ලුජ්ජති) ‘ලෝකය’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: ‘‘මහණෙනි, බිඳී යන බැවින්, විනාශ වන බැවින් ‘ලෝකය’ යැයි කියනු ලැබේ.’’ පින, පව සහ එහි විපාකය මෙහි දක්නා ලැබෙන බැවින් සත්ත්වයා ‘සත්තලෝකය’ නම් වේ. විවිධ ආකාරයෙන් දක්නා ලැබෙන බැවින් සක්වල නමින් හැඳින්වෙන අවකාශය ‘ලෝකය’ (ඕකාසලෝකය) නම් වේ. ‘ලෝක’ ශබ්දය සමූහය යන අර්ථයෙන් ද දක්නට ලැබෙන බැවින්, සමූහයක් වශයෙන් පැනවෙන බැවින් ‘ලෝකය’ යනු සමූහය යන අර්ථය ද මෙහිලා ගත යුතුය. නැතහොත් ‘ලෝකය’ යනු කෙලෙස් ලෝකය, භව ලෝකය සහ ඉන්ද්‍රිය ලෝකය යැයි ලෝක තුනකි. ඔවුන්ගේ ස්වරූපය සහ විවිධත්වය චුරාදි ගණයේ දී විස්තර කරන්නෙමු. බාහිර ලෞකික කවීන් විසින් ‘‘ලෝකය යනු විශ්වය සහ ජනයායි’’ යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී.

Siloka saṅghāte. Saṅghāto piṇḍanaṃ. Silokati, siloko, silokamanukassāmi. Akkharapadaniyamito vacanasaṅghāto siloko. So pajjanti vuccati, tathā hi ‘‘siloko yasassi pajje’’ti kavayo vadanti.

‘සිලෝක’ ධාතුව එක්තැන් කිරීම (සංඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සංඝාතය යනු එක් කිරීමයි. ‘සිලෝකති’, ‘සිලෝකෝ’, ‘සිලෝකමනුකස්සාමි’ (මම සිලෝකයක්/ගාථාවක් අනුගමනය කරමින් කියමි) යනාදී රූප සෑදේ. අකුරු සහ පදයන්ගෙන් නියම කරන ලද වචන සමූහය ‘සිලෝකය’ (ගාථාව) නම් වේ. එය ‘පද්‍ය’ කියා ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් කවීහු ‘‘සිලෝකය යනු කීර්තිමත් පද්‍යයකි’’ යි පවසති.

Deka dheka saddussāhesu. Saddo ravo, ussāho vāyāmo. Dekati. Dhekati.

‘දේක’ සහ ‘ධේක’ යන ධාතූන් ශබ්දය (හැඬීම/කෑගැසීම) සහ උත්සාහය (වීර්යය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ශබ්දය යනු නාදයයි, උත්සාහය යනු ව්‍යායාමයයි (වීර්යයයි). ‘දේකති’, ‘ධේකති’ යනු එහි රූප වේ.

Reka saki saṅkāyaṃ. Rekati. Saṅkati, tasmiṃ me saṅkate mano. Saṅkā.

‘රේක’ සහ ‘සකි’ (සංක්) යන ධාතූන් සැකය (ශංකාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රේකති’, ‘සංකති’ (සැක කරයි) යනු රූප වේ. ‘‘ඒ කෙරෙහි මාගේ සිත සැක කරයි’’ (තස්මිං මේ සංකතේ මනෝ) යනු උදාහරණයකි. ‘සංකා’ යනු සැකයයි.

Aki lakkhaṇe. Aṅkati, aṅko, sasaṅko.

‘අකි’ (අංක්) ධාතුව සලකුණු කිරීම (ලක්ෂණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අංකති’ (ලකුණු කරයි), ‘අංකෝ’ (සලකුණ/අංකය), ‘සසංකෝ’ (හාවෙකුගේ ලකුණ ඇති සඳ) යනු එහි රූප වේ.

Maki maṇḍane. Maṇḍanaṃ bhūsanaṃ, maṅkati.

‘මකි’ (මංක්) ධාතුව සැරසීම (මණ්ඩනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මණ්ඩනය යනු විභූෂණයයි (සැරසීමයි). ‘මංකති’ (සාරසයි) යනු එහි රූපයයි.

Kata loliye. Lolabhāvo loliyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kakati, kāko, kākī. Ettha ‘‘kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho’’ti imāni kākābhidhānāni.

‘කට’ (හෝ ‘කක’) ධාතුව ලොල් බව (ලෝලුප්පතාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ලෝලුප්ප බව ලෝලියම් නම් වේ, ‘දක්ඛිය’ (දක්ෂ බව) වන්නාක් මෙනි. ‘කකති’ (කෑගසයි/ලොල් වෙයි), ‘කාකෝ’ (කපුටා), ‘කාකී’ (කපුටු දෙන) යනු රූප වේ. මෙහි දී ‘‘කාකෝ, ධංකෝ, වායසෝ, බලී, භෝජී, අරිට්ඨෝ’’ යන මොහු කපුටා සඳහා වූ නාමයන් වේ.

Kuka vaka ādāne. Kukati, vakati, koko, vako. Ettha kokoti araññasunakho. Vakoti khuddakavanadīpiko, byagghotipi vadanti.

‘කුක’ සහ ‘වක’ යන ධාතූන් ගැනීම (ආදානය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුකති’, ‘වකති’ (ගනියි), ‘කෝකෝ’, ‘වකෝ’ යනු රූප වේ. මෙහි ‘කෝක’ යනු වනාන්තරයේ වසන වල් බල්ලා (වෘකයා) වේ. ‘වක’ යනු කුඩා වනයේ වසන දිවියෙකි, ඇතැමෙක් කොටියා යැයි ද පවසති.

Vaka dittiyaṃ paṭighāte ca. Ditti sobhā, vakati.

‘වක’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ ගැටීම (පටිඝාතය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. දීප්තිය යනු ශෝභාවයි. ‘වකති’ යනු එහි රූපයයි.

Kaki [Pg.17] vaki sakka tika ṭika seka gatyatthā. Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati, vadhāya parisakkanaṃ. Biḷāranisakkamattampi. Tekati, ṭekati, ṭīkā sekati. Ettha ṭīkāti ṭikiyati jāniyati saṃvaṇṇanāya attho etāyāti ṭīkā. Etā idhātuādikā sekapariyantā dhātuyo ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘te ante, taṃ antaṃ’’iccādīnaṃyeva visayo, pāvacane pana niyamo natthi.

‘කකි’ (කංක්), ‘වකි’ (වංක්), ‘සක්ක’, ‘තික’ (තේක්), ‘ටික’ (ටේක්), ‘සේක’ යන ධාතූන් ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කංකති’, ‘වංකති’ (ඇදට යයි), ‘සක්කති’, ‘නිසක්කති’ (පිටතට බඩගා යයි), ‘පරිසක්කති’ (වටේ කැරකෙයි), ‘ඕසක්කති’ (පසුබසියි) යනු රූප වේ. ‘‘වධාය පරිසක්කනං’’ (නැසීම පිණිස සැරිසැරීම), ‘‘බිළාරනිසක්කමත්තම්පි’’ (බළලෙකු බඩගා යන මාත්‍රයක් වුවද) යනු උදාහරණය වේ. ‘තේකති’, ‘ටේකති’, ‘ටීකා’, ‘සේකති’ යනු ද රූප වේ. මෙහි ‘ටීකා’ යනු ඇය විසින් විස්තර වර්ණනාවෙහි අර්ථය තේරුම් ගනු ලැබේ (දැනගනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘ටීකා’ නම් වේ. මෙහි දැක්වෙන ‘කකි’ ධාතුවේ සිට ‘සේක’ ධාතුව දක්වා වූ ධාතූන් වියරණ විද්වත්හු ‘අත්තනෝභාස’ (ආත්මනේපද ප්‍රත්‍ය ගන්නා ධාතූන්) යැයි පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව මේවා ‘තේ, අන්තේ, තං, අන්තං’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන් සඳහාම විෂය වන නමුත්, බුද්ධ වචනයෙහි (පාලි ශාසනයෙහි) එවැනි නියමයක් නැත.

Hikka abyattasadde. Abyattasaddo avibhāvitatthasaddo niratthakasaddo ca. Hikkati, hikkate. Imaṃ ‘‘ubhayatobhāsā’’ti vadanti. Idaṃ tu pāvacanena saṃsandati. Parassattanobhāsānañhi dhātūnaṃ ‘‘bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī’’tiādinā yebhuyyena dvidhā dvidhā rūpāni sāsane dissanti.

‘හික්ක’ ධාතුව නොපැහැදිලි ශබ්දය (අව්‍යක්ත ශබ්දය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අව්‍යක්ත ශබ්දය යනු අර්ථය පැහැදිලි නැති ශබ්දය හෝ නිශ්ඵල (නිරර්ථක) ශබ්දයයි. ‘හික්කති’, ‘හික්කතේ’ යනු රූප වේ. මෙයට (මෙම ධාතුවට) ‘උභයතෝභාස’ (පරස්මෛපද හා ආත්මනේපද දෙකටම අයත් ධාතු) යැයි කියති. මෙය බුද්ධ වචනය සමඟ ද සැසඳේ. පරස්මෛපද සහ ආත්මනේපද දෙපාර්ශවයටම අයත් ධාතූන්ගේ ‘භවති, භවතේ, බාධතේ, බාධති’ යනාදී වශයෙන් බොහෝ සෙයින් දෙආකාර වූ රූප බුද්ධ ශාසනයෙහි (පාලි වචනයෙහි) දක්නට ලැබේ.

Imāni kakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ක’ කාරයෙන් අවසන් වන (කකාරාන්ත) ධාතු රූපයන්ය.

Khakārantadhātu

‘ඛ’ කාරයෙන් අවසන් වන (ඛකාරාන්ත) ධාතූන්.

Khā pakathane khyā ca. Pakathanaṃ ācikkhanaṃ desanaṃ vā. Khāti, saṅkhāti. Āpubbatte visadisabhāvena khātyakkharassa dvittaṃ, ākārassa ca saññogapubbattā rassattaṃ, akkhāti. Akkhāsi purisuttamo. Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye. Dhammo saṅkhāyati. Akkhāyati. Atra pana kakāralopo. Svākhāto bhagavatā dhammo. Saṅkhāto. Akkhāto. Akkhātāro tathāgatā. Saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro. Saṅkhā, paṭisaṅkhā. Kriyaṃ ākyāti kathetīti ākhyātaṃ. Keci [Pg.18] pana ‘‘svākhāto’’ti ca ‘‘svākkhyāto’’ti ca ‘‘svākhyāto’’ti ca padamicchanti. Tattha pacchimāni sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttāni, itaraṃ yathāṭhitarūpanipphattivasena, ato yathādassitapadāniyeva pasatthatarāni. Tattha saṅkhāsaddassa atthuddhāro nīyate – saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu gaṇanāyaṃ. Etthetaṃ vuccati –

'ඛා' සහ 'ඛ්‍යා' යන ධාතූන් ප්‍රකාශ කිරීම (පකථන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ප්‍රකාශ කිරීම යනු පැහැදිලි කිරීම හෝ දේශනා කිරීමයි. 'ඛාති', 'සංඛාති' (යනුවෙන් රූප සෑදේ). 'ආ' උපසර්ගය මුලට පැමිණි කල්හි, විසදෘශ ස්වභාවය නිසා 'ඛා' යන්නෙහි 'ඛ' අක්ෂරය ද්විත්ව වේ. 'ආ' කාරය සංයුක්ත අක්ෂරයකට පෙර යෙදීම නිසා ලුහු (ලස්) වේ; එවිට 'අක්ඛාති' යනුවෙන් වේ. "අක්ඛාසි පුරිසුත්තමෝ" (පුරුෂෝත්තමයාණන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක), "අක්ඛෙය්‍යං තේ අහං අය්‍යෙ" (ආර්යාවනි, මම ඔබට ප්‍රකාශ කරන්නෙමි), "ධම්මෝ සංඛායති", "අක්ඛායති" යනාදී වශයෙනි. මෙහි දී කකාරය ලොප් වීමක් සිදු වේ. "ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ" (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලදී), "සංඛාතෝ", "අක්ඛාතෝ" යනාදියයි. "අක්ඛාතාරෝ තථාගතා" (තථාගතයන් වහන්සේලා මඟ පෙන්වන්නෝ පමණක් වෙති), "සංඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරෝ" (සියලු ධර්මයන් වටහාගත් නුවණැත්තා) යනාදියයි. "සංඛා", "පටිසංඛා" යනු ද එසේමය. ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන, පවසන බැවින් 'ආඛ්‍යාත' නම් වේ. ඇතැම්හු "ස්වාඛාතෝ", "ස්වාක්ඛ්‍යාතෝ" සහ "ස්වාඛ්‍යාතෝ" යන පදයන් කැමති වෙති. එහිදී අවසන් පදයන් සංස්කෘත භාෂාවේ ක්‍රමය අනුව ගන්නා ලද අතර, අනෙක් පදය යථාපරිදි සිදුවූ රූප සිද්ධිය අනුව වේ. එබැවින් අප දැක්වූ පදයන්ම වඩාත් ප්‍රශස්ත වේ. මෙහිදී "සංඛා" යන ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ. "සංඛා" යන ශබ්දය ඥානය (නුවණ), කොටස් (කෝට්ඨාස), ප්‍රඥප්තිය සහ ගණන යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. "සංඛායේකං පටිසේවති" යනාදී තැන්හි එය 'ඥානය' අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. "පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛා සමුදාචරන්ති" යනාදී තැන්හි 'කොටස්' (හෝ ප්‍රභේද) යන අර්ථයෙහි ද, "තේසං තේසං ධම්මානං සංඛා සමඤ්ඤා" යනාදී තැන්හි 'ප්‍රඥප්තිය' අර්ථයෙහි ද, "න සුකරං සංඛාතුං" යනාදී තැන්හි 'ගණන' අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Ñāṇapaññattikoṭṭhāsa-gaṇanāsu padissati;

Saṅkhāsaddoti dīpeyya, dhammadīpassa sāsane’’ti.

"ධර්ම ප්‍රදීපයක් බඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි 'සංඛා' යන ශබ්දය ඥානය, ප්‍රඥප්තිය, කොටස් (ප්‍රභේද) සහ ගණන යන අර්ථයන්හි පැහැදිලිව දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය."

Khi khaye. Khiyanadhammaṃ khīyati. Sāsanānurūpena sare ikārassa iyyādeso, khiyyati. ‘‘Khayo, khaṃ’’ iccapi rūpāni ñeyyāni. Tattha khayoti khiyanaṃ khayo. Atha vā khiyanti kilesā etthāti khayo, magganibbānāni. Khayasaṅkhātena maggena pāpuṇiyattā phalampi khayo. Khanti tucchaṃ suññaṃ vivittaṃ rittaṃ, khanti vā ākāso.

'ඛි' ධාතුව ක්ෂය වීම (විනාශ වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ක්ෂය වන ස්වභාවය ඇත්තේ 'ඛීයති' (ක්ෂය වේ). ශාසනික ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ස්වරයෙහි 'ඉ' කාරයට 'ඉය්‍ය' ආදේශය වීමෙන් 'ඛිජ්ජති' (හෝ 'ඛිය්‍යති') යනුවෙන් ද වේ. 'ඛයෝ', 'ඛං' ආදී රූපයන් දත යුතුය. එහි 'ඛයෝ' යනු ක්ෂය වීමයි. නොහොත් මෙහි කෙලෙසුන් ක්ෂය වන බැවින් මාර්ගය සහ නිවන 'ඛය' නම් වේ. ක්ෂය සංඛ්‍යාත මාර්ගයෙන් පැමිණෙන බැවින් ඵලය ද 'ඛය' නම් වේ. 'ඛ' යනු හිස් වූ, ශූන්‍ය වූ, විවික්ත (හුදෙකලා) වූ, රික්ත වූ දෙයයි. නොහොත් 'ඛ' යනු ආකාශයයි.

Khi nivāse. Khīyati, khiyyati vā. Sāsanānurūpena ikārassa īya iyyādeso daṭṭhabbo. Ayaṃ divādigaṇepi pakkhipitabbo. Khaṃ khayaṃ. Abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ. Tattha khīyatīti nivasati. Khanti cakkhādiindriyaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhena. Khayanti nivesanaṃ. Rājakkhayanti rañño nivesanaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –

'ඛි' ධාතුව වාසය කිරීම (නිවාස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛීයති' හෝ 'ඛිය්‍යති' (වාසය කරයි) යනුවෙන් වේ. ශාසන ව්‍යවහාරයට අනුකූලව 'ඉ' කාරයට 'ඊය' හෝ 'ඉය්‍ය' ආදේශ වන බව දත යුතුය. මෙය දිවාදි ගණයට ද ඇතුළත් කළ යුතුය. 'ඛං' යනු වාසස්ථානයයි. "අභිරමණීයං රාජක්ඛයං" (රමණීය වූ රාජ මන්දිරය). එහි 'ඛීයති' යනු වාසය කරයි යන්නයි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ට වාසස්ථානය වන බැවින් චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් 'ඛ' නම් වේ. 'ඛයන්ති' යනු නිවසයි. 'රාජක්ඛය' යනු රජුගේ වාසස්ථානය (රාජ මාලිගය) වේ. ඒ සඳහා මෙම පාඨය දැක්වේ:

‘‘Sace [Pg.19] ca ajja dhāresi, kumāraṃ cārudassanaṃ;

Kusena jātakhattiyaṃ, savaṇṇamaṇimekhalaṃ;

Pūjitā ñātisaṅghehi, na gacchasi yamakkhaya’’nti.

"ඉදින් ඔබ අද දින, රන්වන් වූ ද මැණික් ඔබ්බවන ලද්දා වූ ද මෙවුල් දම් ඇති, කුස රජුට දාව උපන්, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන ක්‍ෂත්‍රිය කුමාරයා සුරකින්නෙහි නම්, නෑ පිරිස විසින් පුදන ලද්දී යම රජුගේ භවනයට (යම ලොවට) නොයන්නෙහිය."

Tattha yamakkhayanti yamanivesanaṃ.

එහි "යමක්ඛය" යනු යම රජුගේ වාසස්ථානයයි (යම ලොවයි).

Khu sadde. Khoti khavati.

'ඛු' ධාතුව ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛෝ' යනු 'ඛවති' (ශබ්ද කරයි) යන්නයි.

Khe khādanasattāsu. Khāyati. Undūrā khāyanti. Vikkhāyitakaṃ. Gokhāyitakaṃ. Assirī viya khāyati. Disāpi me na pakkhāyanti. Etthādimhi kāyatīti khādati. Atha vā upaṭṭhāti paññāyati.

'ඛේ' ධාතුව අනුභව කිරීම (ඛාදනය) සහ පැවතීම/පෙනීම (සත්තා) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඛායති' (කයි, පෙනේ). "උන්දූරා ඛායන්ති" (මීයන් කති). "වික්ඛායිතකං" (සතුන් විසින් විකා කන ලද මෘත දේහය). "ගෝඛායිතකං" (ගවයන් විසින් කන ලද්ද). "අස්සිරී විය ඛායති" (ශ්‍රී විරහිතව පෙනේ/අලංකාර නොවන සේ පෙනේ). "දිසාපි මේ න පක්ඛායන්ති" (මට διοකුන් පවා නොපෙනේ). මෙහි මුල් උදාහරණවල 'කායති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'කයි' (ඛාදනය කරයි) යන්නයි. නැතහොත් (අනෙක් තැන්හි) 'වැටහේ', 'පෙනේ' (උපට්ඨාති, පඤ්ඤායති) යන අර්ථයයි.

Sukha dukkha takriyāyaṃ. Takriyāti sukhadukkhānaṃ vedanānaṃ kriyā, sukhanaṃ dukkhananti vuttaṃ hoti. Akammakā ime dhātavo. Sukhati, dukkhati. Sukhaṃ, dukkhaṃ. Sukhito, dukkhito. Sukhaṃ sātaṃ pīṇanaṃ, dukkhaṃ vighātaṃ aghaṃ kileso. Tattha sukhanti sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Dukkhanti dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Imāni nibbacanāni kāritavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ sukhadukkhasaddatthaṃ vadantehi garūhi sukhayati dukkhayatisaddānaṃ kammatthamādāya vivaraṇassa katattā. Tathā hi ‘‘sukheti sukhayati, sukhāpeti sukhāpayati, dukkheti dukkhayati, dukkhāpeti dukkhāpayatī’’ti imāni tesaṃ kāritapadarūpāni, attānaṃ sukheti pīṇetīti ca, sukhayati sukhaṃ, dukkhayatīti dukkhanti ca,

'සුඛ', 'දුක්ඛ' යන ධාතූන් ඒවායේ ක්‍රියාවන්හි (තක්‍රියායං) වැටේ. 'තක්‍රියා' යනු සුඛ, දුක්ඛ යන වේදනාවන්ගේ ක්‍රියාවයි. එනම් සැපවත් කිරීම (සුඛන) සහ දුක්පත් කිරීම (දුක්ඛන) යන්නයි. මේවා අකර්මක ධාතූන් වේ. 'සුඛති', 'දුක්ඛති' (යනුවෙන් රූප සෑදේ). 'සුඛං', 'දුක්ඛං'. 'සුඛิตෝ', 'දුක්ඛිතෝ'. 'සුඛ' යනු මිහිරි වූ, පිනවන්නා වූ ස්වභාවයයි. 'දුක්ඛ' යනු පීඩාව, විපත, කෙලෙස් යන්නයි. එහි 'සුඛ' යනු සැපවත් කරන බැවින් 'සුඛ' නම් වේ. යමෙකුට එය උපදී ද, ඔහුව සැපවත් කරයි යනු එහි අර්ථයයි. 'දුක්ඛ' යනු දුකට පත් කරන බැවින් 'දුක්ඛ' නම් වේ. යමෙකුට එය උපදී ද, ඔහුව දුකට පත් කරයි යනු එහි අර්ථයයි. අටුවාවෙහි සුඛ-දුක්ඛ ශබ්දයන්හි අර්ථ දක්වන ආචාර්යවරුන් විසින් 'සුඛයති', 'දුක්ඛයති' යන ශබ්දයන්ගේ කර්මාර්ථය ගෙන විවරණ කර ඇති බැවින්, මෙම ධාතු රූපයන් කාරිත (ප්‍රේරක) වශයෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේම 'සුඛේති' යනු 'සුඛයති' (සැපවත් කරයි), 'සුඛාපේති' යනු 'සුඛාපයති' (සැපවත් කරවයි), 'දුක්ඛේති' යනු 'දුක්ඛයති' (දුකට පත් කරයි), 'දුක්ඛාපේති' යනු 'දුක්ඛාපයති' (දුකට පත් කරවයි) යනු ඒවායේ කාරිත පද රූප වේ. තමා සැපවත් කර ගනී, පිනවයි (අත්තානං සුඛේති පීණේති) සහ සැපවත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'සුඛ' ද, දුකට පත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'දුක්ඛ' ද වේ.

‘‘Sace [Pg.20] ca kimhici kāle,Maraṇaṃ me pure siyā;

Putte ca me paputte ca,Sukhāpeyya mahosadho’’ti ca

"ඉදින් යම් කලෙක මාගේ මරණය මීට පෙර සිදු වුවහොත්, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මාගේ පුත්‍රයන් ද මුණුබුරන් ද සැපවත් කරවන්නේය" යන පාඨය ආදියෙහි ද එය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Pāḷiādidassanato. Saddasatthe pana dhātupāṭhasaṅkhepe ca ime dhātavo curādigaṇeyeva vuttā. ‘‘Sukhayati dukkhayatī’’ti ca akāritāni suddhakattupadāni icchitāni. Mayaṃ tu tesaṃ tabbacanaṃ suddhakattari ca tāni padarūpāni na icchāma pāḷiādīhi viruddhattā, tasmāyeva te imasmiṃ bhūvādigaṇe vuttā. Ayañhi suddhakattuvisaye asmākaṃ ruci ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti.

පාළි ආදියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි සහ ධාතුපාඨ සංක්ෂේපයන්හි මෙම ධාතූන් චුරාදි ගණයෙහිම දක්වන ලදී. එහි 'සුඛයති', 'දුක්ඛයති' යන්න කාරිත නොවන ශුද්ධ කර්තෘ පද ලෙස අපේක්ෂා කෙරේ. එහෙත් පාළි ආදිය සමඟ පටහැනි වන බැවින් ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය හා පද රූප අපි පිළි නොගනිමු. එබැවින්ම ඒවා මෙම භූවාදි ගණයෙහි දක්වන ලදී. ශුද්ධ කර්තෘ විෂයෙහි "සුඛති (සැපවත් වේ) යන අර්ථයෙන් 'සුඛිතෝ' ද, දුක්ඛති (දුක් වේ) යන අර්ථයෙන් 'දුක්ඛිතෝ' ද වේ" යන්න අපගේ කැමැත්තයි.

Nanu ca bho ‘‘sukhati dukkhatī’’ti kriyāpadāni buddhavacane na dissantīti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathānayavasena gahetabbattā dissantiyeva nāma. Na hi sabbathā sabbesaṃ dhātūnaṃ rūpāni sāsane loke vā labbhanti, ekaccāni pana labbhanti, ekaccāni na labbhanti. Evaṃ santepi nayavasena labbhantiyeva. ‘‘Kappayavho patissatā’’ti hi diṭṭhe ‘‘caravho bhuñjavho’’tiādīnipi nayavasena diṭṭhāniyeva nāma.

"පින්වත, බුද්ධ දේශනාවෙහි 'සුඛති', 'දුක්ඛති' යන ක්‍රියාපද දක්නට නොලැබේ නොවේද?" යත්; එය සත්‍යයකි. එසේ වුවද අටුවා ක්‍රමයට අනුව ගත යුතු බැවින් ඒවා දක්නට ලැබෙන්නේම යැයි කිව හැකිය. ශාසනයෙහි හෝ ලෝකයෙහි සියලුම ධාතූන්ගේ රූප හැම අයුරින්ම ලැබෙන්නේ නැත. ඇතැම් ඒවා ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා නොලැබේ. එසේ වුවද න්‍යායානුකූලව (ක්‍රමානුකූලව) ඒවා ලැබෙන්නේමය. "කප්පයව්හෝ පතිස්සතා" යන්න දුටු කල්හි, "චරව්හෝ", "භුඤ්ජව්හෝ" ආදී පදයන් ද න්‍යාය වශයෙන් දුටුවා හා සමාන වේ.

Tatra panāyaṃ nayo. Visuddhimaggādīsu hi ‘‘ekadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyo kuppati, gattāni dukkhantī’’ti evaṃ bhūvādigaṇikaṃ akammakaṃ suddhakattuvācakaṃ ‘‘dukkhantī’’ti kriyāpadaṃ dissati. Tasmiṃ diṭṭhiyeva ‘‘sukhati, sukhanti. Sukhasi, sukhatha. Sukhāmi, sukhāmā’’tiādīni ca ‘‘dukkhati, dukkhanti. Dukkhasi, dukkhathā’’tiādīnica diṭṭhāni nāma honti diṭṭhena adiṭṭhassa tādisassa anavajjassa nayassa gahetabbattā, tasmā ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti bhūvādinayo eva gahetabbo, na pana curādinayo. Aparampettha nibbacanaṃ, sukhaṃ sañjātaṃ [Pg.21] etassāti sukhito, sañjātasukhoti attho. Esa nayo dukkhitoti etthāpi. Atha vā sukhena ito pavattoti sukhito. Esa nayo ‘‘dukkhito’’ti etthāpi. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

එහි ක්‍රමය මෙසේය. විසුද්ධිමාර්ගය ආදියෙහි, "යොදුනක් හෝ දෙකක් පමණ මාර්ගයෙහි ගමන් කළ තැනැත්තාගේ වාතය කිපෙයි, ශරීර අවයවයෝ රිදෙති (දුක්ඛන්ති)" යනුවෙන් භූවාදි ගණයට අයත්, අකර්මක වූ, රුජාවාචක (වේදනා දක්වන) 'දුක්ඛන්ති' යන ක්‍රියාපදය දක්නට ලැබේ. එය දුටු කල්හි "සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාම" යනාදිය ද "දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථ" යනාදිය ද දක්නා ලද බවට පත්වේ. මන්දයත්, දුටු දෙයින් නුදුටු දේ තේරුම් ගන්නා එවැනි නිර්දෝෂී ක්‍රමයක් ගත යුතු බැවිනි. එබැවින් "සුඛතීති සුඛිතෝ, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතෝ" යන භූවාදි ක්‍රමයම ගත යුතුය; චුරාදි ක්‍රමය නොවේ. මෙහි තවත් ව්‍යුත්පත්තියක් (නිර්වචනයක්) වෙයි. "සුඛං සංජාතං ඒතස්සාති සුඛිතෝ" (මොහුට සැපය උපන්නේය, එබැවින් 'සුඛිත' නම් වේ) යනුයි. උපන් සැප ඇත්තේ යනු එහි අර්ථයයි. 'දුක්ඛිතෝ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. නැතහොත් "සුඛේන ඉතෝ (පවත්තෝ) ති සුඛිතෝ" (සැපයෙන් යුතුව පැවතුණේ, එබැවින් 'සුඛිත' වේ). 'දුක්ඛිතෝ' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ලබා ගැනීමට අපහසු වූ මෙම ව්‍යාකරණ නීතිය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය.

Mokkha muccane. Akammakoyaṃ dhātu. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. Kārite ‘‘mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī’’ti rūpāni. Keci panimaṃ ‘‘mokkha mocane’’ti paṭhitvā curādigaṇe pakkhipanti. Tesaṃ mate ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakattupadāni bhavanti. Etāni pāḷiyā aṭṭhakathāya ca virujjhanti. Tathā hi ‘‘mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇe mokkhasi. Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho’’ti aṭṭhakathāya ca virujjhanti, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘mokkhesi mokkhemā’’ti ca avatvā ‘‘mokkhasi, mokkhāmā’’ti suddhakattuvācakaṃ vuttaṃ, tañca kho apādānavisayaṃ katvā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mokkheti, mocetī’’ti hetukattuvācakaṃ vuttaṃ, tampi apādānavisayaṃyeva katvā. Evaṃ imassa dhātuno suddhakattuvisaye akammakabhāvo vidito, hetukattuvisaye ekakammakabhāvo vidito muca paca chidādayo viya. Mokkhadhātu dvigaṇikoti ce? Na, anekesu sāṭṭhakathesu pāḷippadesesu ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakatturūpānaṃ adassanatoti daṭṭhabbaṃ.

'මොක්ඛ' (mokkha) ධාතුව මිදීම අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය අකර්මක ධාතුවකි. 'මොක්ඛති' (මිදෙයි). 'මොක්ඛො', 'පාතිමොක්ඛො' යන රූප වෙත්. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි 'මොක්ඛෙති', 'මොක්ඛයති', 'මොක්ඛාපෙති', 'මොක්ඛාපයති' යන රූප වෙත්. ඇතැමෙක් මේ ධාතුව 'මොක්ඛ මොචනෙ' (මුදවීමෙහි) යි කියවා චුරාදි ගණයට ඇතුළත් කරති. ඔවුන්ගේ මතය අනුව 'මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති' යනු ශුද්ධ කර්තෘ පද වෙති. මේවා පාලිය හා අටුවාව සමඟ විරුද්ධ වේ. එසේම, 'මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා' (මාර බන්ධනයෙන් මිදෙන්නාහ), 'න මෙ සමණෙ මොක්ඛසි' (ශ්‍රමණය, මා කෙරෙන් නොමිදෙන්නෙහිය), 'මහායඤ්ඤං යජිස්සාම, එවං මොක්ඛාම පාපකා' (මහා යාගයක් කරන්නෙමු, මෙසේ පාපයෙන් මිදෙන්නෙමු) යන පාලි පාඨයන් සමඟ (ඔවුන්ගේ මතය) විරුද්ධ වේ. "යමෙක් තමන් රකීද, ඔහුව අපායාදී දුක්වලින් මුදවයි (මොක්ඛෙති) යන අර්ථයෙන් 'පාතිමොක්ඛො' වේ" යන අටුවා පාඨය සමඟ ද විරුද්ධ වේ. එබැවින් පාලියෙහි 'මොක්ඛෙසි, මොක්ඛෙමා' යි නොකියා, 'මොක්ඛසි, මොක්ඛාමා' යනුවෙන් කර්තෘ වාචකයෙන් පවසන ලදී. එය ද අපාදාන විෂයය කොටගෙනමය. අටුවාවෙහි වනාහි 'මොක්ඛෙති, මොචෙති' යනුවෙන් කාරිත වාචකයෙන් පවසන ලදී. එය ද අපාදාන විෂය කොටගෙනමය. මෙසේ මේ ධාතුවෙහි ශුද්ධ කර්තෘ විෂයයෙහි අකර්මක බව ද, හේතු කර්තෘ විෂයයෙහි ඒකකර්මක බව ද දත යුතුය; 'මුච', 'පච', 'ඡිද' ආදී ධාතූන් මෙනි. 'මොක්ඛ' ධාතුව ද්විගණික වේ දැයි ඇසුවහොත්? නැත, අටුවා සහිත බොහෝ පාලි පාඨයන්හි 'මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති' යන කාරිත රූපයන් නොපෙනෙන බැවින් එසේ දත යුතුය.

Kakkha hasane. Kakkhati.

'කක්ඛ' (kakkha) ධාතුව සිනාසීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'කක්ඛති' (සිනාසෙයි).

Okha rākha lākha dākha dhākha sosanālamatthesu. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati.

'ඔඛ', 'රාඛ', 'ලාඛ', 'දාඛ', 'ධාඛ' යන ධාතූන් වියළීම සහ සැරසීම (ප්‍රමාණවත් වීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඔඛති, රාඛති, ලාඛති, දාඛති, ධාඛති.

Sākha [Pg.22] byāpane. Sākhati. Sākhā.

'සාඛ' (sākha) ධාතුව පැතිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'සාඛති'. 'සාඛා' (අත්ත).

Ukha nakha makha rakha lakha rakhi lakhi ikhi rikhi gatyatthā. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati.

'උඛ', 'නඛ', 'මඛ', 'රඛ', 'ලඛ', 'රඛි', 'ලඛි', 'ඉඛි', 'රිඛි' යන ධාතූන් ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. උඛති, නඛති, මඛති, රඛති, ලඛති, රඞ්ඛති, ලඞ්ඛති, ඉඞ්ඛති, රිඞ්ඛති.

Rakkha pālane. Rakkhati. Rakkhā, rakkhaṇaṃ, sīlaṃ rakkhito devadatto, sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena, sīlaṃ rakkhako devadatto.

'රක්ඛ' (rakkha) ධාතුව රැකීම (ආරක්ෂා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රක්ඛති'. 'රක්ඛා' (ආරක්ෂාව), 'රක්ඛණං' (රැකීම), 'සීලං රක්ඛිතො දෙවදත්තො' (දේවදත්ත තෙමේ සීලය ආරක්ෂා කළේය), 'සීලං රක්ඛිතං දෙවදත්තෙන' (දේවදත්තයා විසින් සීලය ආරක්ෂා කරන ලදී), 'සීලං රක්ඛකො දෙවදත්තො' (දේවදත්ත සීලය ආරක්ෂා කරන්නෙකි).

Akkha byattisaṅkhātesu. Akkhati, akkhi, akkhaṃ.

'අක්ඛ' (akkha) ධාතුව පැහැදිලි කිරීම සහ ගණන් කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අක්ඛති', 'අක්ඛි' (ඇස), 'අක්ඛං' (දාදු කැටය/අක්ෂය).

Nikkha cumbane. Nikkhati, nikkhaṃ.

'නික්ඛ' (nikkha) ධාතුව සිපගැනීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'නික්ඛති', 'නික්ඛං' (රන් මාලය/රන් කාසිය).

Nakkha gatiyaṃ. Nakkhati. Nakkhattaṃ. Ettha nakkhattanti etto ito cāti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ. Porāṇā pana ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti kathayiṃsu. ‘‘Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ’’ iccete pariyāyā.

'නක්ඛ' (nakkha) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නක්ඛති'. 'නක්ඛත්තං' (නැකත/තරුව). මෙහි 'නක්ඛත්ත' යනු මෙහාටත් එහාටත් යන විෂම ගමනින් නොගොස්, තමාගේම මාවතෙහි යාමෙන් නක්ඛනය (ගමන) ආරක්ෂා කරන බැවින් 'නක්ඛත්ත' නම් වේ. පැරැන්නෝ වනාහි 'නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති นක්ඛත්තානි' (ක්ෂය නොවන බැවින්, විනාශ නොවන බැවින් නක්ෂත්‍රයෝ නම් වෙති) යි පැවසූහ. 'නක්ඛත්තං', 'ජොති', 'නිරෙක්ඛං' (නිරීක්ෂය), 'භං' යන මේවා එහි පර්යාය පද වෙති.

Vekkha vekkhane. Vekkhati.

'වෙක්ඛ' (vekkha) ධාතුව බැලීම (විමසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වෙක්ඛති'.

Makkha saṅkhate. Makkhati.

'මක්ඛ' (makkha) ධාතුව තැවරීම (පිරියම් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මක්ඛති'.

Takkha tapane. Tapanaṃ saṃvaraṇaṃ. Takkhati.

'තක්ඛ' (takkha) ධාතුව තැවීම (සංවර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තැවීම යනු සංවර කිරීමයි. 'තක්ඛති'.

Sukkha anādare. Sukkhati.

'සුක්ඛ' (sukkha) ධාතුව අනාදරය අර්ථයෙහි වැටේ. 'සුක්ඛති'.

Kakhi vakhi makhi kaṅkhāyaṃ. Satthari kaṅkhati. Vaṅkhati, maṅkhati. ‘‘Kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho’’ iccete kaṅkhāpariyāyā. Etesu pana –

'කඛි', 'වඛි', 'මඛි' යන ධාතූන් සැකය (විමතිය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සත්ථරි කඞ්ඛති' (ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි). 'වඞ්ඛති', 'මඞ්ඛති'. 'කඞ්ඛා' (සැකය), 'කඞ්ඛායනා' (සැක කිරීම), 'කඞ්ඛායිතත්තං' (සැක සහිත බව), 'විමති' (විමතිය), 'විචිකිච්ඡා' (විචිකිත්සාව), 'ද්වෙළ්හකං' (දෙබෑ වීම/ද්වෛධභාවය), 'ද්වෙධාපථො' (මංසන්ධිය/දෙමංසල), 'සංසයො' (සංශය), 'අනෙකංසගාහො' (අනියම් ලෙස සිතීම), 'ආසප්පනා' (එහා මෙහා දිවීම), 'පරිසප්පනා' (කැරකීම/හැසිරීම), 'අපරියොගāහනා' (සිත්හි බැස නොගැනීම), 'ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස' (සිතෙහි දැඩි බව), 'මනොවිලෙඛො' (සිතේ කැළඹීම) යන මේවා කංඛා (සැකය) යන්නෙහි පර්යාය පද වෙති. මේවා අතරින් -

Vattanti [Pg.23] lokavohāre, ‘‘kaṅkhā vimati saṃsayo;

Vicikicchā’’ti etāni, nāmāniyeva pāyato.

ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි 'කඞ්ඛා' (කංඛා), 'විමති', 'සංසයො' (සංශය), 'විචිකිච්ඡා' (විචිකිත්සාව) යන මේ නාමයන් බොහෝ සෙයින් යෙදෙති.

Kakhi iccāyaṃ. Dhanaṃ kaṅkhati, abhikaṅkhati, nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ. Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ.

'කඛි' ධාතුව කැමැත්ත (ඉච්ඡාව) අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'ධනං කඞ්ඛති' (ධනය පතයි/කැමති වෙයි), 'අභිකඞ්ඛති' (බෙහෙවින් පතයි), 'නාභිකඞ්ඛාමි මරණං' (මම මරණය ප්‍රාර්ථනා නොකරමි/අකමැති වෙමි). 'අභිකඞ්ඛිතං ධනං' (පැතූ ධනය).

Dakhi dhakhi ghoravāsite kaṅkhāyañca. Daṅkhati. Dhaṅkhati.

'දඛි', 'ධඛි' යන ධාතූන් භයානක ශබ්ද කිරීම සහ සැක කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දඞ්ඛති', 'ධඞ්ඛති'.

Ukkha secane. Ukkhati.

'උක්ඛ' (ukkha) ධාතුව ඉසීම (දිය ඉසීම/තෙත් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'උක්ඛති'.

Kakha hasane. Kakhati.

'කඛ' (kakha) ධාතුව සිනාසීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'කඛති'.

Jakkha bhakkhaṇe ca. Hasanānukaḍḍhanatthaṃ cakāro. Jakkhati.

'ජක්ඛ' (jakkha) ධාතුව අනුභව කිරීම (භක්ෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. සිනාසීම සහ ඇදීම යන අර්ථයන් ඇතුළත් කරනු පිණිස 'ච' ශබ්දය යෙදී ඇත. 'ජක්ඛති'.

Likha lekhane. Likhati, sallekhati. Atisallekhatevāyaṃ samaṇo. Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti, etā dakhiādikā likhapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

'ලිඛ' (likha) ධාතුව ලිවීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලිඛති', 'සල්ලෙඛති'. 'අතිසල්ලෙඛතෙවායං සමණො' (මේ ශ්‍රමණ තෙමේ අතිශයින්ම කෙලෙස් සිඳියි/තවයි). 'ලෙඛා' (ඉර/ලියවිල්ල), 'ලෙඛනං' (ලිවීම), 'ලෙඛකො' (ලියන්නා), 'ලිඛිතං' (ලියන ලද්ද), 'සල්ලෙඛපටිපත්ති' (සල්ලේඛ ප්‍රතිපත්තිය). ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ 'දඛි' ධාතුවේ සිට 'ලිඛ' ධාතුව දක්වා වූ මේ සියලු ධාතූන් 'පරස්සපද' (පරස්සභාසා) ගණයට අයත් යැයි පවසති.

Dhukkha dhikkha sandīpanakilesanajīvanesu. Dhukkhati. Dhikkhati. Saddasatthavidū pana ‘‘dhukkhate dhikkhate’’ti attanobhāsaṃ vadanti. Tathā ito parāni rūpānipi.

'ධුක්ඛ', 'ධික්ඛ' යන ධාතූන් දැල්වීම (ප්‍රදීප්ත කිරීම), පෙළීම (ක්ලේශනය) සහ ජීවත් වීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ධුක්ඛති', 'ධික්ඛති'. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි 'ධුක්ඛතෙ', 'ධික්ඛතෙ' යනුවෙන් ආත්මනේපද (අත්තනොභාස) රූපයන් පවසති. එසේම මෙයින් පසු එන රූප ද එසේම වේ.

Rukkha vakkha varaṇe. Varaṇaṃ saṃvaraṇaṃ. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho, vakkho. Ettha ca vakkhoti rukkhoyeva. Tathā hi ‘‘sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā’’ti jātakapāṭho dissati. Imāni pana rukkhassa nāmāni –

'රුක්ඛ', 'වක්ඛ' යන ධාතූන් වැළැක්වීම (වැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වැළැක්වීම යනු සංවර කිරීමයි. 'රුක්ඛති', 'වක්ඛති'. 'රුක්ඛො' (ගස), 'වක්ඛො' (ගස). මෙහි 'වක්ඛ' යනු ගසටම තවත් නමකි. එසේම 'සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා අරඤ්ඤජා' (වනයෙහි හටගත් මිහිරි වූ ද, රමණීය වූ ද ගස් ඇත) යන ජාතක පාඨය දක්නට ලැබේ. ගස සඳහා වූ නාමයන් මේවාය:

‘‘Rukkho mahīruho vakkho, pādapo jagatīruho;

Ago nago kujo sākhī, sālo ca viṭapī taru;

Dumo phalī tu phalavā, gaccho tu khuddapādapo’’ti.

"රුක්ඛො, මහීරුහො, වක්ඛො, පාදපො, ජගතීරුහො, අගො, nago, කුජො, සාඛී, සාලො, විටපී, තරු, දුමො, ඵලී, ඵලවා, ගච්ඡො (ගච්ඡ යනු කුඩා පැළෑටිය/පඳුර වේ)" යනුයි.

Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu ca sālasaddena sālarukkhoyeva vutto, nāñño ‘sālā phandanamāluvā’ti payogadassanato, atha kimatthaṃ sālasaddena yo koci rukkho [Pg.24] vutto’’ti? Na sālarukkhoyeva sālasaddena vutto, atha kho sālarukkhepi vanappatijeṭṭharukkhepi yasmiṃ kasmiñci rukkhepi ‘‘sālo’’ti vohārassa dassanato aññepi rukkhā vuttā. Tathā hi sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘seyyathāpi bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa elaṇḍehi sañchannaṃ. Antarena yamakasālāna’’nti. Vanappatijeṭṭharukkhopi. Yathāha –

මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: "සාල ශබ්දයෙන් සල් ගසම මිස වෙනත් ගසක් අදහස් නොවේ නේද? 'සාලා ඵන්දනමාලුවා' වැනි ප්‍රයෝග දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එසේ නම්, සාල ශබ්දයෙන් ඕනෑම ගසක් හඳුන්වන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද?" සාල ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ සල් ගස පමණක් නොවේ. සල් ගස සඳහා ද, වනයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම මහා වෘක්ෂයන් සඳහා ද, සාමාන්‍යයෙන් ඕනෑම ගසක් සඳහා ද 'සාලො' යන ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබෙන බැවින්, වෙනත් ගස් ද ඉන් අදහස් කෙරේ. එසේම සල් ගස ද 'සාල' යනුවෙන් හැඳින්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ: "මහණෙනි, යම් සේ ගමකට හෝ නියම්ගමකට නුදුරින් එඬරු ගස්වලින් වැසුණු මහත් සල් වනයක් ඇත්ද, 'යමක සල් ගස් දෙකක් අතර' යනාදී වශයෙනි. වනයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම මහා වෘක්ෂය ද 'සාල' නම් වේ. එසේම මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā;

Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā’’ti.

"දේවයන් වහන්ස, ඔබගේම රාජ්‍යයෙහි, ඔබගේම උද්‍යාන භූමියෙහි, ඍජු කඳන් සහිත, නිල් පැහැයෙන් බබළන, මනරම් වූ මහා සල් වෘක්ෂයෝ ඇත්තාහ" යනුයි.

Yo koci rukkhopi. Yathāha ‘‘atha kho taṃ bhikkhave māluvabījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyyā’’ti. Atridaṃ vuccati –

ඕනෑම ගසක් සඳහා ද එය යෙදේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ: "මහණෙනි, එකල්හි ඒ මාලුවා බීජය යම්කිසි ගසක් මුල (සාලමූලෙ) වැටෙන්නේය" යන්නයි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Sālarukkhe jeṭṭharukkhe,Yasmiṃ kasmiñci pādape;

Sālo iti ravo sālā,Sandhāgāre thiyaṃ siyā’’ti.

"සල් ගසෙහි ද, වනයේ ශ්‍රේෂ්ඨතම වෘක්ෂයෙහි ද, යම්කිසි ගසක ද 'සාල' යන ශබ්දය යෙදේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ 'සාලා' ශබ්දය ශාලාව (රැස්වීම් ශාලාව/නවාතැන) යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ" යනුයි.

Sikkha vijjopādāne. Sikkhati. Sikkhā, sikkhanaṃ, sikkhitaṃ sippaṃ, sikkhako, sikkhito, sekkho, asekkho. Kakāralope ‘‘sekho asekho’’ti rūpāni bhavanti. Tattha sikkhitoti sañjātasikkho, asikkhīti vā sikkhito, tathā hi kattuppayogo dissati ‘‘ahaṃ kho pana susikkhito anavayo sake ācariyake kumbhakārakamme’’ti.

'සික්ඛ' (sikkha) ධාතුව ශිල්ප/විද්‍යාවන් ප්‍රගුණ කිරීම (උගෙනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සික්ඛති'. 'සික්ඛා', 'සික්ඛනං', 'සික්ඛිතං සිප්පං' (ප්‍රගුණ කළ ශිල්පය), 'සික්ඛකො', 'සික්ඛිතො', 'සෙක්ඛො' (සේඛ), 'අසෙක්ඛො' (අසේඛ). 'ක' කාරය ලොප් වීමෙන් 'සෙඛො', 'අසෙඛො' යන රූප වෙත්. එහි 'සික්ඛිතො' යනු ශික්ෂාව උපදවා ගත් තැනැත්තාය, නැතහොත් නොහික්මුණු තැනැත්තා ද 'අසික්ඛී' නමි. 'සික්ඛිතො' යන්නෙහි කර්තෘ ප්‍රයෝගය මෙසේ දක්නට ලැබේ: "මම වනාහි මාගේ ඇදුරු වූ කුඹල් කර්මාන්තයෙහි මැනවින් උගත් (සුසික්ඛිතො), අඩුවක් නැති අයෙක්මි."

Bhikkha yācane. Bhikkhati. Bhikkhu, bhikkhā, bhikkhanaṃ, bhikkhako, bhikkhitaṃ bhojanaṃ. Ettha pana ‘‘bhikkhu yati samaṇo muni pabbajito [Pg.25] anagāro tapassī tapodhano’’ iccetāni pariyāyavacanāni. Etesu sāsane ‘‘bhikkhū’’ti upasampanno vuccati. Kadāci pana ‘‘bhikkhusataṃ bhojesi, bhikkhusahassaṃ bhojesī’’tiādīsu sāmaṇerepiupādāya ‘‘bhikkhū’’ti vohāro pavattati, tāpasāpi ca samaṇasaddādīhi vuccanti, ‘‘ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano’’tiādi ettha nidassanaṃ.

'භික්ඛ' ධාතුව යාචනයෙහි (සිඟීමෙහි) වැටේ. 'භික්ඛති' (සිඟයි/යාචනා කරයි). 'භික්ඛු' (භික්ෂුව), 'භික්ඛා' (භික්ෂාව/සිඟමන), 'භික්ඛනං' (සිඟීම), 'භික්ඛකෝ' (සිඟන්නා), 'භික්ඛිතං භෝජනං' (සිඟා ලත් ආහාරය) යනු එහි රූප වේ. මෙහිලා "භික්ඛු, යති, සමණ, මුනි, පබ්බජිත, අනගාර, තපස්සී, තපෝධන" යන මේවා සමාන පද (පර්යාය වචන) වේ. මේවා අතුරින් බුදු සසුනෙහි "භික්ෂු" යන නමින් උපසම්පන්න භික්ෂූන් වහන්සේ හඳුන්වනු ලැබේ. එහෙත් ඇතැම් විට "භික්ෂූන් වහන්සේලා සිය නමකට දන් දුන්නේය, භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමකට දන් දුන්නේය" යනාදී තැන්වල සාමණේරයන් වහන්සේලා ද ඇතුළත් කරමින් "භික්ෂූ" යන ව්‍යවහාරය යෙදේ. තාපසයන්ට ද 'සමණ' (ශ්‍රමණ) ආදී වචන භාවිතා කරනු ලැබේ. "අතීත කාලයෙහි, ක්ෂාන්ති දීපන නම් ශ්‍රමණයෙක් (තාපසයෙක්) විය" යනාදී පාඨයන් මෙයට නිදසුන් වේ.

Dakkha vuddhiyaṃ sīghatte ca. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Dakkhanti vaddhanti sattā etāya yathādhippetāhi sampattīhi iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti dakkhiṇā, dātabbavatthu. Dakkhati kusalakamme aññasmiñca kiccākicce adandhatāya sīghaṃ gacchatīti dakkho, cheko, yo ‘‘kusalo’’tipi vuccati.

'දක්ඛ' ධාතුව වැඩීමෙහි සහ වේගවත් බවෙහි වැටේ. 'දක්ඛති', 'දක්ඛිණā', 'දක්ඛෝ' යනු එහි රූප වේ. සත්වයෝ යම් දෙයකින් තමන් කැමති වන්නා වූ සම්පත්වලින් සමෘද්ධිමත් වෙත් ද, වැඩෙත් ද, උසස් තත්ත්වයට පත් වෙත් ද, ඒ දිය යුතු වස්තුව 'දක්ඛිණා' (දක්ෂිණාව) නම් වේ. කුසල් ක්‍රියාවලදී සහ වෙනත් කළ යුතු නොකළ යුතු කටයුතුවලදී අලස බවක් නැතිව, වේගයෙන් ක්‍රියා කරන සුලු තැනැත්තා 'දක්ඛ' (දක්ෂයා) නම් වේ. ඔහු දක්ෂයා (හපනා) හෙවත් 'කුසල' (නිපුණ තැනැත්තා) යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ.

Dikkha muṇḍiopanayananiyamabbatādesesu. Dikkhadhātu muṇḍiye, upanayane, niyame, vate, ādese ca pavattati. Dikkhati. Dikkhito muṇḍo. Ettha siyā – nanu ca bho sarabhaṅgajātake ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’ti etasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘ciradikkhitānanti cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ. Na hi tattha ‘‘ciramuṇḍāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā idha ‘‘dikkhadhātu muṇḍiye vuttā’’ti? Saccaṃ, tattha pana dikkhitasaddassa pabbajite vattanato ‘‘cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ, na dhātuatthassa vibhāvanatthaṃ. Ida pana dhātuatthavibhāvanatthaṃ muṇḍiye vuttā. Tāpasā hi muṇḍiyatthavācakena dikkhitasaddena vattuṃ yuttā. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi cakkavattisuttatthavaṇṇanāyaṃ ‘‘kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā’’ti imissā pāḷiyā atthavivaraṇe ‘‘tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti, tato paṭṭhāya parūḷhakese [Pg.26] bandhitvā vivaranti, tena vuttaṃ kesamassuṃ ohāretvā’’ti evaṃ attho saṃvaṇṇito.

'දික්ඛ' ධාතුව මුඩු කිරීම (මුණ්ඩිය), ළඟට පැමිණවීම (උපනයන), නියමය, ව්‍රතය සහ නියෝගය (ආදේශ) යන අර්ථවල වැටේ. 'දික්ඛති' යනු එහි ක්‍රියා රූපයයි. 'දික්ඛිතෝ' යනු මුඩු කරන ලද තැනැත්තා (මුණ්ඩ) ය. මෙහිදී මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය: "පින්වත, සරභංග ජාතකයෙහි 'බොහෝ කල් මහණව සිටි (චිරදික්ඛිතානං) ඍෂිවරුන්ගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන ශීල සුවඳ සුළඟ ඔස්සේ හමා යයි' යන ගාථා පාඨයේදී, අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් 'චිරදික්ඛිතානං' යන්නට 'බොහෝ කල් පැවිදිව සිටි අයගේ' (චිරපබ්බජිතානං) යනුවෙන් අර්ථ දක්වා තිබේ නේද? එහි 'බොහෝ කල් මුඩු හිසින් සිටි අයගේ' (චිරමුණ්ඩානං) කියා පවසා නැත. එසේ තිබියදී, මෙහි 'දික්ඛ' ධාතුව 'මුඩු කිරීමෙහි' වැටේ යැයි පැවසුවේ මන්ද?" එය සැබෑවකි, එහි 'දික්ඛිත' ශබ්දය පැවිද්දා යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'බොහෝ කල් පැවිදිව සිටි අයගේ' යැයි පවසන ලදී. එය ධාතුවේ අර්ථය විග්‍රහ කිරීම සඳහා කළ එකක් නොවේ. එහෙත් මෙහිදී ධාතු අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා එය මුඩු කිරීමේ අර්ථයෙහි පැවති බව දක්වන ලදී. තාපසයන් ද මුඩු කිරීමේ අර්ථය ඇති 'දික්ඛිත' ශබ්දයෙන් හැඳින්වීම සුදුසුය. එසේම, අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා චක්කවත්ති සූත්‍ර අර්ථ වර්ණනාවෙහි "කෙස් රැවුල් කපා, කසාවත් හැඳ" යන පාඨයේ අර්ථ පැහැදිලි කරමින්, "තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වන්නෝ ද පළමුව කෙස් රැවුල් කපා දමති, ඉන්පසු වැඩුණු කෙස් බැඳගෙන වෙසෙති. එබැවින් 'කෙස් රැවුල් බා' යැයි පවසන ලදී" යනුවෙන් අර්ථ වර්ණනා කළහ.

Ikkha dassanaṅkesu. Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekkhā, paccavekkhaṇā. Kakāralope ‘‘upekhā, apekhā, upasampadāpekho’’ti rūpāni bhavanti.

'ඉක්ඛ' ධාතුව දැකීමෙහි සහ ලකුණු කිරීමෙහි (අංකනයෙහි) වැටේ. 'ඉක්ඛති', 'උපෙක්ඛති', 'අපෙක්ඛති' යනු එහි රූප වේ. 'උපෙක්ඛා' (උපේක්ෂාව), 'අපෙක්ඛා' (අපේක්ෂාව), 'පච්චවෙක්ඛණා' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය) යනු නාම පද වේ. 'ක' අකුර ලොප් වීමෙන් (කකාර ලෝපයෙන්) 'උපේඛා', 'අපේඛා', 'උපසම්පදාපේඛෝ' (උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නා) යන රූප සෑදේ.

Dukkha hiṃsāgatīsu. Dakkhati. Dakkhako.

'දුක්ඛ' ධාතුව හිංසාවෙහි සහ ගමනයෙහි වැටේ. 'දක්ඛති', 'දක්ඛකෝ' යනු එහි රූප වේ.

Cikkha cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ. Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Ettha cakkhūti cakkhatīti cakkhu, samavisamaṃ abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Atha vā ‘‘sūpaṃ cakkhati, madhuṃ cakkhatī’’tiādīsu viya yasmā assādatthopi cakkhusaddo bhavati, tasmā ‘‘cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotī’’ti assādatthopi gahetabbo. ‘‘Cakkhuṃ kho māgaṇḍiyaṃ rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti hi vuttaṃ. Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve nirūḷhattā nayane eva cakkhusaddo pavattati paṅkajādisaddā viya padumādīsu.

'චික්ඛ' සහ 'චක්ඛ' යන ධාතු පැහැදිලි කථනයෙහි (ප්‍රකාශිත වචනයෙහි) වැටේ. 'චික්ඛති', 'ආචික්ඛති' (පවසයි/දන්වයි), 'අබ්භාචික්ඛති' (බොරු චෝදනා කරයි) යනු එහි රූප වේ. 'ආචික්ඛකෝ' යනු පවසන්නා ය. 'චක්ඛති', 'චක්ඛු' (ඇස) යනු 'චක්ඛ' ධාතුවෙන් සෑදෙන රූපයි. මෙහි 'චක්ඛු' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: (සම සහ විසම දේ) පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කරන්නාක් වැනි වන බැවින් 'චක්ඛු' (ඇස) නම් වේ. නැතහොත් "සුප් රස බලයි (චක්ඛති), මී පැණි රස බලයි" යනාදී තැන්වල මෙන් 'චක්ඛු' ශබ්දය රස විඳීමේ අර්ථයෙන් ද යෙදෙන බැවින්, "විඤ්ඤාණය මුල් කරගෙන රූපය රස විඳින්නාක් මෙන් වේ" යන රස විඳීමේ අර්ථය ද ගත යුතුය. "මාගන්දිය, ඇස වනාහි රූපයෙහි ඇලෙන්නේ ය, රූපයෙහි ඇලී වෙසෙන්නේ ය, රූපයෙන් සතුටු වන්නේ ය" යැයි වදාරා ඇත්තේ එබැවිනි. කන ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ට ශබ්දාදියෙහි ඇලෙන ස්වභාවය තිබුණ ද, මඩෙහි උපන් සියලු දේට නොව නෙළුම් මලට ම 'පංකජ' (මඩෙහි උපන්) යන වචනය රූඪි වී පවතින්නා සේ, 'චක්ඛු' යන වචනය ඇස සඳහා ම රූඪිව ව්‍යවහාර වේ.

Cakkha’kkhi nayanaṃ, locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ;

Pekkhanaṃ acchi pamhaṃ tu, ‘‘pakhuma’’nti pavuccati.

"චක්ඛ, අක්ඛි, නයන, ලෝචන, දිට්ඨි, දස්සන, පෙක්ඛන, අච්ඡි" යන මේවා ඇසට (නයනයට) නාමයන් වේ. 'පම්හ' යන්න 'පඛුම' (ඇසිපිය හෙවත් ඇසිපියෙහි කෙස්) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ.

Etā rukkhādikā cakkhapariyantā ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

වෘක්ෂ (රුක්ඛ) ආදී ධාතූන්ගේ පටන් චක්ඛ ධාතුව දක්වා වූ මේ ධාතූහු "ආත්මනේභාෂා" (ආත්මනේපද සහිත ධාතූහු) යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) පවසති.

Khakārantadhāturūpāni.

'ඛ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් නිමවා ඇත.

Gakārantadhātu

'ග' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් (ගකාරාන්ත ධාතූහු).

Gu karīsussagge. Karīsussaggo vaccakaraṇaṃ. Gavati. Ge sadde. Gāyati. Gītaṃ.

'ගු' ධාතුව මල පහ කිරීමෙහි (මල උත්සර්ජනයෙහි) වැටේ. මල පහ කිරීම යනු වැසිකිළි යාමයි (මල බැහැර කිරීමයි). 'ගවති' යනු එහි රූපයයි. 'ගේ' ධාතුව ශබ්දයෙහි වැටේ. 'ගායති' (ගයයි), 'ගීතං' (ගීතය) යනු එහි රූප වේ.

Vagga [Pg.27] gatiyaṃ. Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Ettha samudāyavasena vagganaṃ pavattanaṃ vaggo. Vaggitanti gamanaṃ. Tathā hi nāgapetavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo so majjhe assatarīrathena catubbhi yuttena suvaggitena. Amhākaṃ putto ahu majjhimo so, amaccharī dānapatī virocatī’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ vadantehi ‘‘suvaggitenāti sundaragamanenā’’ti. Kiñci bhiyyo kriyāpadampi ca diṭṭhaṃ ‘‘dhunanti vagganti pavattanti cambare’’ti.

'වග්ග' ධාතුව ගමනයෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. 'වග්ගති' යනු එහි ක්‍රියා රූපයයි. 'වග්ගෝ', 'වග්ගිතං' යනු එහි නාම රූප වේ. මෙහි සමූහයක් වශයෙන් පැවතීම 'වග්ග' (වර්ගය/කණ්ඩායම) නම් වේ. 'වග්ගිත' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ගමනයි. එසේම, නාගපේතවත්ථු අටුවාවෙහි "මනා කොට දුවන (සුවග්ගිතේන), අශ්වතරයන් සතර දෙනෙකු යෙදූ රථය මැද යමෙක් සිටී ද, අපගේ මධ්‍යම පුත්‍රයා වූ ඔහු මසුරු නැති දානපතියකුව බබළයි" යන මේ පාලි ගාථාවේ අර්ථ විස්තර කරන්නන් විසින් 'සුවග්ගිතේන' යන්නට 'යහපත් ගමනක් ඇති' (සුන්දර ගමනක් ඇති රථයෙන්) යනුවෙන් පවසා තිබේ. තවද, "ඔවුහු අහසෙහි කම්පා වෙති, පැන පැන යති (වග්ගන්ති), හැසිරෙති" යනාදී වශයෙන් තවත් ක්‍රියා පදයක් ද දක්නට ලැබේ.

Ragi lagi agi vagi magi igi rigi ligi tagi sagi gamane ca. Cakāro gatipekkhako. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ. Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ. Iṅgati. Iṅgitaṃ. Riṅgati. Riṅganaṃ. Liṅgati. Liṅganaṃ. Ulliṅgati, ulliṅganaṃ. Taṅgati. Taṅganaṃ. Saṅgati. Saṅganaṃ. Tattha aṅganti yesaṃ kesañci vatthūnaṃ avayavo, sarīrampi kāraṇampi ca vuccati. Aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu. Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgipuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu. Añjati makkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ, bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Iccevaṃ –

'රගි', 'ලගි', 'අගි', 'වගි', 'මගි', 'ඉගි', 'රිගි', 'ලිගි', 'තගි', 'සගි' යන ධාතූන් ගමනයෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. 'ච' ශබ්දයෙන් වෙනත් අර්ථ ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'රංගති', 'රංගෝ' (රඟමඩල/නාට්‍යය), 'ලංගති', 'ලංගෝ', 'ලංගී', 'අංගති', 'අංගේති', 'අංගෝ', 'සමංගී', 'සමංගිතා', 'අංගං' (අවයවය/කොටස), 'අංගණං' (අංගනය) යනු රූප වේ. 'වංගති', 'වංගෝ' (වංග දේශය/ඇද වූ), 'මංගති', 'මංගෝ', 'උපංගෝ' (උපාංගය), 'මංගලං' (මංගල්‍යය), 'ඉංගති', 'ඉංගිතං' (ඉඟිය), 'රිංගති', 'රිංගනං' (බඩගෑම/බබලීම), 'ලිංගති', 'ලිංගනං' (වැළඳගැනීම), 'උල්ලිංගති', 'උල්ලිංගනං', 'තංගති', 'තංගනං', 'සංගති', 'සංගනං' යනු රූප වේ. එහි 'අංග' යන්නෙන් යම් වස්තුවක කොටස (අවයවය) ද, ශරීරය ද, හේතුව ද කියනු ලැබේ. ඇතැම් තැනක 'අංගණ' යන්නෙන් කෙලෙස් හඳුන්වනු ලැබේ. "රාගය අංගණයක් (කෙලෙස් කිලුටක්)" යනාදී තැන්වල මෙනි. රාගාදී කෙලෙස් හේතුවෙන්, ඒවායින් යුක්ත වූ පුද්ගලයෝ පිරිහීමට (හීන භාවයට) පත් වෙති, එබැවින් ඒවා 'අංගණ' (කෙලෙස්) යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැම් තැනක කුණු හෝ මඩ 'අංගණ' නම් වේ. "ඒ දූවිල්ල හෝ කිලුට (අංගණය) දුරු කරනු පිණිස වෑයම් කරයි" යනාදී තැන්වල මෙනි. (ශරීරයෙහි) තැවරෙන බැවින් කුණු ආදිය 'අංගණ' නම් වේ. ඇතැම් තැනක විවෘත භූමි ප්‍රදේශය 'අංගණ' නම් වේ. "චෛත්‍යාංගනය, බෝධියංගනය" යනාදී තැන්වල මෙනි. එහි පිහිටි දෙය ඉතා සුන්දර ලෙස ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'අංගණ' නම් විවෘත භූමි භාගයයි. මෙසේ -

Rāgādīsu kilesesu, paṅke kāyamalamhi ca;

Vivaṭe bhūmibhāge ca, ‘‘aṅgaṇa’’nti ravo gato.

"රාගාදී කෙලෙස්වල ද, මඩෙහි ද, ශරීරයේ මල (කුණු) වල ද, විවෘත වූ භූමි භාගයෙහි ද 'අංගණ' යන වචනය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ."

Yugi [Pg.28] jugi vajjane. Yuṅgati. Juṅgati.

'යුගි' සහ 'ජුගි' යන ධාතූහු වර්ජනය කිරීමෙහි (අත්හැරීමෙහි) වැටෙති. 'යුංගති', 'ජුංගති' යනු එහි රූප වේ.

Ragi saṅkāyaṃ. Raṅgati.

'රගි' ධාතුව සැකයෙහි (ආශංකාවෙහි) වැටේ. 'රංගති' යනු එහි රූපයයි.

Laga saṅgeca. Ca kāro anantaravuttāpekkhako. Lagati. Ca jato na hoti laganaṃ. Baḷise laggo.

'ලග' ධාතුව ඇලීමෙහි (සංගයෙහි) ද වැටේ. 'ච' ශබ්දය පෙර කියන ලද සැකය යන අර්ථය ද අපේක්ෂා කරයි. 'ලගති' යනු එහි ක්‍රියා රූපයයි. අත්හරින්නාට (ත්‍යාග කරන්නාට) ඇලීමක් සිදු නොවේ. 'බළිසේ ලග්ගෝ' (බිලී කටුවෙහි ඇමිණුනු) යනු එහි නිදසුනකි.

Thagaṃ saṃvaraṇe. Thagati.

'ථග' ධාතුව වැසීමෙහි (සංවරණයෙහි) වැටේ. 'ථගති' (වසා දමයි) යනු එහි රූපයයි.

Agga kuṭilagatiyaṃ. Aggatīti aggi, kuṭilaṃ gacchatīti attho.

'අග්ග' ධාතුව ඇද වූ ගමනෙහි (වක්‍ර ගමනයෙහි) වැටේ. ඇද වූ ගමනින් යන්නේ යම් හෙයකින් ද, එය 'අග්ගි' (ගින්න) නම් වේ, එනම් ඇදට යයි යන අර්ථයයි.

Aggi dhūmasikho joti, jātavedo sikhī gini;

Aggini bhāṇumā tejo, pāvako tivako’nalo.

"අග්ගි, ධූමසිඛ, ජෝති, ජාතවේද, සිඛී, ගිනි, අග්ගිනි, භාණුමා, තේජෝ, පාවක, තිවක, අනල" යන මේවා ගින්නෙහි පර්යාය වචන (සමාන පද) වේ.

Hutāsano dhūmaketu, vessānaro ca accimā;

Ghatāsano vāyusakho, dahano kaṇhavattani.

හුතාසන, ධූමකේතු, වෙස්සානර සහ අච්චිමාන් ද, ඝතාසන, වායුසඛ, දහන, කණ්හවත්තනී (යන මේවා ගින්නෙහි පර්යාය නාමයන් වේ).

Etā guādikā aggapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

"ගු" ධාතුවෙන් ආරම්භ වී "අග්ග" ධාතුවෙන් අවසන් වන මේවා "පරස්සපද" (පරස්සභාසා) යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති.

Gā gatiyaṃ. Gāti.

"ගා" ධාතුව ගමනයෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. "ගාති" යි.

Gu sadde. Gavati.

"ගු" ධාතුව ශබ්දයෙහි (හඬ නැඟීමෙහි) වැටේ. "ගවති" යි.

Gu uggame. Uggamo uggamanaṃ pākaṭatā. Gavati. Saddasatthavidū panimāsaṃ ‘‘gāte gavate’’ti attanobhāsattaṃ vadanti.

"ගු" ධාතුව ඉහළ නැඟීමෙහි (මතු වීමෙහි) වැටේ. උග්ගම යනු ඉහළ නැඟීම, ප්‍රකට වීමයි. "ගවති" යි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) මේවා "ගාතේ, ගවතේ" යනුවෙන් ආත්මනේපද (අත්තනෝභාස) රූප පවසති.

Gakārantadhāturūpāni.

"ග" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් යි.

Ghakārantadhātu

"ඝ" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූන් යි.

Ghā gandhopādāne. Ghāti. Ghānaṃ. Gandhaṃ ghatvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā’’ti. Etissā pana divādigaṇaṃ pattāya ‘‘ghāyati ghāyitvā’’ti rūpāni bhavanti.

"ඝා" ධාතුව ගඳ සුවඳ ග්‍රහණය කිරීමෙහි වැටේ. "ඝාති", "ඝානං" (නාසය/ඉව) යි. "ගන්ධං ඝත්වා" යනු සුවඳ ආඝ්‍රාණය කොට ය. මෙහිලා පාලි පාඨය නම්, "ගන්ධං ඝත්වා සති මුට්ඨා" (සුවඳ ආඝ්‍රාණය කොට සිහිය මුළා වූයේ) යන්නයි. මේ ධාතුව දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි "ඝායති, ඝායිත්වා" යන රූප ලැබෙයි.

Ghu [Pg.29] abhigamane. Abhigamanaṃ adhigamanaṃ. Ghoti.

"ඝ" ධාතුව ළඟාවීමෙහි (ලඟට යෑමෙහි) වැටේ. අභිගමන යනු අධිගමනය (ළඟාවීම/ලබාගැනීම) යි. "ඝෝති" යි.

Jaggha hasane. Jagghati, sañjagghati. Sañjagghittho mayā saha. Jagghitumpi na sobhati. Jagghitvā.

"ජග්ඝ" ධාතුව සිනාසීමෙහි වැටේ. "ජග්ඝති", "සඤ්ජග්ඝති" යි. "සඤ්ජග්ඝිත්ථෝ මයා සහ" (මා සමඟ සිනාසුණාහ) යන්නයි. "ජග්ඝිතුම්පි න සෝභති" (සිනාසීමට හෝ නොසොබී) යි. "ජග්ඝිත්වා" (සිනාසී) යි.

Taggha pālane. Tagghati.

"තග්ඝ" ධාතුව රැකබලා ගැනීමෙහි (පාලනයෙහි) වැටේ. "තග්ඝති" යි.

Sighi āghāne. Āghānaṃ ghānena gandhānubhavanaṃ. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā. Ārā siṅghāmi vārijaṃ. Etā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

"සිඝි" (සිඞ්ඝ) ධාතුව ආඝ්‍රාණය කිරීමෙහි (ඉව කිරීමෙහි) වැටේ. ආඝ්‍රාණය යනු නාසයෙන් ගඳ සුවඳ විඳීමයි. "සිඞ්ඝති", "උපසිඞ්ඝති" යි. "උපසිඞ්ඝිත්වා" යි. "ආරා siṅghāmi වාරිජං" (මම දුර සිට පියුම ආඝ්‍රාණය කරමි) යන්නයි. මේවා "පරස්සපද" (පරස්සභාසා) යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති.

Ghu sadde. Ghoti, ghavati.

"ඝු" ධාතුව ශබ්දයෙහි (හඬ නැඟීමෙහි) වැටේ. "ඝෝති", "ඝවති" යි.

Raghi laghi gatyakkhepe. Gatyakkhepo gatiyā akkhepo. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Laṅghitā, ullaṅghikāpīti, laṅghitvā.

"රඝි", "ලඝි" යන ධාතූන් ගමනෙහි ක්ෂේප කිරීමෙහි (වේගවත් ගමනෙහි හෝ පැනීමෙහි) වැටේ. ගත්‍යක්ෂේපය යනු ගමන ඉක්මන් කිරීම (පැනීම) යි. "රඞ්ඝති", "ලඞ්ඝති", "උල්ලඞ්ඝති" යි. "ලඞ්ඝිතා", "උල්ලඞ්ඝිකාපි" සහ "ලඞ්ඝිත්වා" යන රූප වේ.

Maghi ketave ca. Cakāro pubbatthāpekkho. Maṅghati.

"මඝි" ධාතුව කපටිකමෙහි ද වැටේ. "ච" ශබ්දය පූර්ව අර්ථය (ගමන ඉක්මන් කිරීම) අපේක්ෂා කරයි. "මඞ්ඝති" යි.

Rāgha lāgha sāmatthiye. Rāghati. Lāghati.

"රාඝ", "ලාඝ" යන ධාතූන් සාමර්ථ්‍යයෙහි (හැකියාවෙහි) වැටේ. "රාඝති", "ලාඝති" යි.

Dāgha āyāse ca. Āyāso kilamanaṃ. Cakāro sāmatthiyāpekkhako. Dāghati. Nidāgho.

"දාඝ" ධාතුව වෙහෙසීමෙහි (ආයාසයෙහි) ද වැටේ. ආයාසය යනු වෙහෙසට පත්වීම (ක්ලමථය) යි. "ච" ශබ්දය සාමර්ථ්‍යය (හැකියාව) අපේක්ෂා කරයි. "දාඝති", "නිදාඝෝ" (ග්‍රීෂ්මය) යි.

Silāgha katthane. Katthanaṃ pasaṃsanaṃ. Silāghati. Silāghā. Buddhassa silāghate. Silāghitvā. ‘‘Attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

"සිලාඝ" ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීමෙහි වැටේ. කත්ථන යනු වර්ණනා කිරීම (ප්‍රශංසා කිරීම) යි. "සිලාඝති", "සිලාඝා" (ප්‍රශංසාව) යි. "බුද්ධස්ස සිලාඝතේ" (බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි) යන්නයි. "සිලාඝිත්වා" යි. මේවා "ආත්මනේපද" (අත්තනෝභාස) යැයි ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති.

Gha kārantadhāturūpāni.

"ඝ" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් යි.

Iti bhūvādāgaṇe kavaggantadhāturūpāni

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි ක-වර්ගය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයෝ,

Samattāni.

සමාප්ත වූහ.

Cakārantadhātu

"ච" කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූන් යි.

Idāni [Pg.30] cavaggantadhāturūpāni vuccante –

දැන් ච-වර්ගය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් කියනු ලැබෙත් –

Suca soke. Socati. Soko, socanā, socaṃ, socanto, socantī, socantaṃ kulaṃ, socitvā.

"සුච" ධාතුව ශෝක කිරීමෙහි වැටේ. "සෝචති" යි. "සෝකෝ" (ශෝකය), "සෝචනා", "සෝචං", "සෝචන්තෝ", "සෝචන්තී", "සෝචන්තං කුලං" (ශෝක වන පවුල) සහ "සෝචිත්වා" (ශෝක වී) යන රූප වේ.

Kuca sadde tāre. Tārasaddo accuccasaddo. Kocati. Uccasaddaṃ karotīti attho.

"කුච" ධාතුව තාර ස්වරයෙන් (උස් හඬින්) ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. තාර ශබ්දය යනු ඉතා උස් වූ ශබ්දයයි. "කෝචති" යි. උස් හඬක් කරයි යනු එහි අර්ථයයි.

Kuñca koṭilla’ppībhāvesu. Kuñcati. Kuñcikā, kuñcitakeso. Kuñcitvā.

"කුඤ්ච" ධාතුව ඇද බව (වක්‍ර බව) සහ අල්ප බව (හැකිළීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. "කුඤ්චති" යි. "කුඤ්චිකා" (යතුර/ඇද වූව), "කුඤ්චිතකේසෝ" (කුංචිත කේශය) සහ "කුඤ්චිත්වා" (වක්‍ර කොට/හකුළුවා) යි.

Luñca apanayane. Luñcati. Luñcako, luñcituṃ, luñcitvā.

"ලුඤ්ච" ධාතුව ඉවත් කිරීමෙහි (උදුරා දැමීමෙහි) වැටේ. "ලුඤ්චති" යි. "ලුඤ්චකෝ" (උදුරා දමන්නා), "ලුඤ්චිතුං" (උදුරා දැමීමට) සහ "ලුඤ්චිත්වා" (උදුරා දමා) යි.

Añcu gatipūjanāsu. Maggaṃ añcati. Buddhaṃ añcati. Uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitoti tiracchāno. Kaṭukañcukatā.

"අඤ්චු" ධාතුව ගමනයෙහි (යෑමෙහි) සහ පිදීමෙහි (පූජා කිරීමෙහි) වැටේ. "මග්ගං අඤ්චති" (මාර්ගයෙහි යයි), "බුද්ධං අඤ්චති" (බුදුරජාණන් වහන්සේට පුදයි) යන්නයි. උඩට නොගොස් හරහට (තිරස්ව) යන බැවින් තිරිසන් (තිරච්ඡාන) නම් වේ. "කටුකඤ්චුකතා" (තද මසුරු බව) යි.

Vañcu cañcu tañcu gatiyaṃ. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. Santi pādā avañcanā. Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā.

"වඤ්චු", "චඤ්චු", "තඤ්චු" (සහ "මඤ්චු") යන ධාතූන් ගමනයෙහි වැටේ. "වඤ්චති", "චඤ්චති", "තඤ්චති", "මඤ්චති" යි. "සන්ති පාදා අවඤ්චනා" (යෑමට අසමත් වූ පාද ඇත) යන්නයි. අවඤ්චනා යනු හැසිරීමට (යෑමට) අසමත් වූ යන්නයි.

Gucu gaṇecu theyyakaraṇe. Thenanaṃ theyyaṃ, corikā. Tassa kriyā theyyakaraṇaṃ. Gocati. Gaṇecati.

"ගුචු", "ගණේචු" යන ධාතූන් සොරකම් කිරීමෙහි (තෙය්‍යකරණයෙහි) වැටේ. ථේනන යනු සොරකම යි. එහි ක්‍රියාව තෙය්‍යකරණය (සොරකම් කිරීම) යි. "ගෝචති", "ගණේචති" යි.

Acca pūjāyaṃ accati. Brahmāsurasuraccito.

‘අච්ච’ ධාතුව පිදීමෙහි වැටේ. ‘අච්චති’ (පුදයි). ‘බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො’ (බ්‍රහ්මයන්, අසුරයන් සහ සුරයන් විසින් පුදන ලද්දේය).

Tacca hiṃsāyaṃ. Taccati.

‘තච්ච’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘තච්චති’ (හිංසා කරයි).

Cacca jacca paribhāsanavajjanesu. Caccati. Jaccati.

‘චච්ච’ සහ ‘ජච්ච’ යන ධාතූන් පරිභාෂණය (බැණ වැදීම) සහ වර්ජනය (දුරු කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චච්චති’, ‘ජච්චති’.

Kuca saṃpaccanakoṭillapaṭikkamavilekhanesu. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco.

‘කුච’ ධාතුව විරුද්ධ වීම, ඇදකම (කුටිල බව), පසුබැසීම සහ සීරීම (ඉරි ඇඳීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘කුචති’, ‘සංකුචති’ (හැකිළෙයි). ‘සංකොචො’ (හැකිළීම).

Taca saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ. Tacati. Taco.

‘තච’ ධාතුව වැසීම (සංවරණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සංවරණය යනු ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘තචති’ (වසා ආරක්ෂා කරයි). ‘තචො’ (සම හෝ ගසක පොත්ත).

Dica [Pg.31] thutiyaṃ. Dicati.

‘දිච’ ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම (තුති පිදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දිචති’ (ප්‍රශංසා කරයි).

Kuca saṅkocane. Kocati, saṅkocati. Saṅkoco.

‘කුච’ ධාතුව හැකිළීම (සංකෝචනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කොචති’, ‘සංකුචති’ (හැකිළෙයි). ‘සංකොචො’ (හැකිළීම).

Byāca byājikaraṇe. Byājikaraṇaṃ byājikriyā. Byācati.

‘බ්‍යාච’ ධාතුව වංචා කිරීම (ව්‍යාජයක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ව්‍යාජකරණය යනු වංචනික ක්‍රියාවයි. ‘බ්‍යාචති’ (වංචා කරයි).

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Viyattassa esā viyatti, tissaṃ viyattiyaṃ vācāyaṃ, viyattāyaṃ vācāyanti adhippāyo. Viyattassa hi vadato puggalassa vasena vācā viyattā nāma vuccati. Yathā pana kucchisaddatiracchānagatādisaddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati, na evaṃ vacanasaṅkhāto saddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati viññātatthattā. ‘‘Vatti, vacati, vacanti. Vacasi’’ iccādīni suddhakattupadāni. ‘‘Vāceti, vācenti’’ iccādīni hetukattupadāni. ‘‘Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ iccādīni kammapadāni. Garū pana vakārassa ukārādesavasena ‘‘uttaṃ uccate uccante’’tiādīni icchanti, tāni sāsane appasiddhāni, sakkaṭabhāsānulomāni. Sāsanasmiñhi rakārāgamavisaye nipubbasseva vacassa vassa ukārādeso siddho ‘‘nirutti, niruttaṃ, nerutta’’nti. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, imāni nāmikapadāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, imāni tumantādīni ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti.

‘වච’ ධාතුව ප්‍රකාශිත (පැහැදිලි) වචනයෙහි වැටේ. ‘වියත්ති’ යනු වියත් (උගත්) පුද්ගලයාගේ ස්වභාවයයි, එබැවින් වියත් වචනයෙහි, එනම් පැහැදිලි වචනයෙහි යන්න මෙහි අදහසයි. වියත් ලෙස කතා කරන පුද්ගලයා නිසා වචනය ‘වියත්’ (පැහැදිලි) යැයි කියනු ලැබේ. බඩෙන් නික්මෙන ශබ්දය, තිරිසනුන්ගේ ශබ්දය ආදිය ‘අව්‍යක්ත ශබ්ද’ (නොපැහැදිලි ශබ්ද) යැයි කියනු ලැබුවද, වචනය නමින් හැඳින්වෙන ශබ්දය අර්ථය වටහාගත හැකි බැවින් ‘අව්‍යක්ත ශබ්දයක්’ ලෙස නොකියනු ලැබේ. ‘වත්ති, වචති, වචන්ති. වචසි’ යනාදිය කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද (ශුද්ධ කර්තෘ පද) වෙති. ‘වාචේති, වාචේන්ති’ යනාදිය හේතු කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද වෙති. ‘අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති’ (අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ධීර තැනැත්තා පණ්ඩිතයා යැයි කියනු ලැබේ), ‘වුච්චන්ති’ (කියනු ලැබෙත්), ‘සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දේවධම්මාති වුච්චරෙ’ (ලෝකයෙහි ශාන්ත වූ සත්පුරුෂයෝ දේවධර්ම ඇත්තෝ යැයි කියනු ලැබෙත්) යනාදිය කර්මකාරක පද වෙති. ගුරුන් වහන්සේලා ව්‍යංජන ‘ව’ යන්නට ‘උ’ යන්න ආදේශ වීමෙන් ‘උත්තං, උච්චතෙ, උච්චන්තෙ’ යනාදී රූප ද කැමති වෙති, එහෙත් ඒවා ශාසන පාඨයන්හි දක්නට නොලැබෙන, සංස්කෘත භාෂාවට අනුකූල වූ රූප වේ. ශාසනයෙහි ‘ර’ කාරාගමය ලැබෙන කල්හි ‘නි’ උපසර්ගයට පසුව එන ‘වච’ ධාතුවේ ‘ව’ යන්නට ‘උ’ යන්න ආදේශ වීමෙන් ‘නිරුත්ති, නිරුත්තං, නේරුත්තං’ යන රූප සිද්ධ වේ. ‘වචනං, වාචා, වචො, වචී, වුත්තං, පවුත්තං, වුච්චමානං, අධිවචනං, වත්තබ්බං, වචනීයං’ යන මේවා නාම පද වේ. ‘වත්තුං, වත්තවේ, වත්වා, වත්වාන’ යන තුමන්ත (කෘදන්ත) ආදී රූප ‘පරස්සභාසා’ (වෙනත් භාෂාවන්හි හෝ පරස්පදයන්හි) යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති.

Tattha vattīti vadati. Ākhyātapadañhetaṃ. Atthasaṃvaṇṇakehipi ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti nibbacanamudāhaṭaṃ. Saddasatthe ca tādisaṃ ākhyātapadaṃ diṭṭhaṃ. Ettha paneke vadanti ‘‘vacati, vacantītiādīni kriyāpadarūpāni buddhavacane aṭṭhakathāṭīkāsu satthesu ca anāgatattā chaḍḍetabbānī’’ti. Tanna, yasmā sāsane ‘‘avaca, avaciṃsū’’ti suddhakattupadāni ca ‘‘vāceti, vācentī’’tiādīni hetukattupadāni ca dissanti, tasmā [Pg.32] buddhavacanādīsu anāgatānipi ‘‘vacati, vacantī’’tiādīni rūpāni gahetabbāni. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Sesaṃ sabbaṃ sabbattha vitthārato gahetabbaṃ.

එහි ‘වත්ති’ යනු ‘වදති’ (කියයි) යන්නයි. මෙය ආඛ්‍යාත පදයකි. අර්ථ වර්ණනා කරන්නන් විසින් ද “වත්ති ඒතායාති වාචා” (මඟින් පවසයි ද, එබැවින් එය වාචා නම් වේ) යනුවෙන් අර්ථ දක්වා ඇත. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි ද එවැනි ආඛ්‍යාත පද දක්නට ලැබේ. එහෙත් මෙහි සමහරු පවසනුයේ, “බුද්ධ වචනයෙහි, අට්ඨකථා, ටීකා සහ ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථයන්හි ‘වචති, වචන්ති’ යනාදී ක්‍රියාපද රූප දක්නට නොලැබෙන බැවින් ඒවා බැහැර කළ යුතුය” කියාය. එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, ශාසනයෙහි ‘අවච, අවචිංසු’ වැනි ශුද්ධ කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද ද ‘වාචේති, වාචේන්ති’ වැනි හේතු කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබැවින් බුද්ධ වචනය ආදියෙහි සෘජුවම නොපැමිණිය ද ‘වචති, වචන්ති’ ආදී රූපයන් පිළිගත යුතුය. ‘වචෙය්‍ය, වුච්චතු, වුච්චෙය්‍ය’ යනාදී වශයෙනි. සෙසු සියල්ල හැම තැනකදීම විස්තර සහිතව තේරුම් ගත යුතුය.

Parokkhārūpāni vadāma – vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.

පරොක්ඛා (පරෝක්ෂ අතීත කාල) රූප පවසමු: ‘වච, වචු. වචෙ, වචිත්ථ. වචං, වචිම්හ. වචිත්ථ, වචිරෙ. වචිත්ථො, වචිව්හො. වචිං, වචිම්හෙ’ යන්නයි.

Hiyyattanīrūpāni vadāma – avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.

හිය්‍යත්තනී (ඊයේ දක්වා වූ අතීත කාල) රූප පවසමු: ‘අවචා, අවචූ. අවචො, අවචුත්ථ. අවොචං, අවචුම්හ. අවචුත්ථ, අවචුත්ථුං. අවචසෙ, අවචුව්හං. අවචිං, අවචම්හසෙ’ යන්නයි.

Ajjatanīrūpāni vadāma – avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.

අජ්ජතනී (අද දින ඇතුළු අතීත කාල) රූප පවසමු: ‘අවචි, අවොචුං, අවචිංසු. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ. අවොචා, අවොචු. අවචසෙ, අවොචිවං. අවොචං, අවොචිම්හෙ’ යන්නයි.

Bhavissantīrūpāni vadāma – vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe.

භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) රූප පවසමු: ‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම. වක්ඛතෙ, වක්ඛන්තෙ. වක්ඛසෙ, වක්ඛව්හෙ. වක්ඛස්සං, වක්ඛම්හෙ’ යන්නයි.

Imesaṃ pana padānaṃ ‘‘kathessati, kathessantī’’tiādinā attho vattabbo. Vakkha roseti dhātussa ca ‘‘vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī’’tiādīni vatvā avasāne uttamapurisekavacanaṭṭhāne ‘‘vakkhemī’’ti vattabbaṃ. Attho panimesaṃ ‘‘rosati, rosantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvattamānāvasena rūpasaṃsandanānayo. Aparānipi vacadhātussa bhavissantī sahitāni rūpāni bhavanti – vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.

මෙම පදයන්හි අර්ථය ‘කථෙස්සති, කථෙස්සන්ති’ (කියනු ඇත, කියන්නාහුය) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. ක්‍රෝධ කිරීම (තරහා ගැන්වීම) අර්ථය ඇති ‘වක්ඛ’ ධාතුව සම්බන්ධයෙන් ද ‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති, වක්ඛසි’ යනාදිය පවසා, අවසානයෙහි උත්තම පුරුෂ ඒකවචන ස්ථානයෙහි ‘වක්ඛෙමි’ යන්න කිව යුතුය. මේවායේ අර්ථය ‘රොසති, rොසන්ති’ (ක්‍රෝධ කරයි, ක්‍රෝධ කරති) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. මෙය ‘වච’ සහ ‘වක්ඛ’ යන ධාතූන්ගේ අනාගත කාලීන හා වර්තමාන කාලීන වශයෙන් රූප සංසන්දනය කිරීමේ ක්‍රමයයි. ‘වච’ ධාතුවේ අනාගත කාලය හා සම්බන්ධ තවත් රූප ද වෙති: ‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති. වක්ඛිස්සසි, වක්ඛිස්සථ. වක්ඛිස්සාමි, වක්ඛිස්සාම. වක්ඛිස්සතෙ, වක්ඛිස්සන්තෙ. වක්ඛිස්සසෙ, වක්ඛිස්සව්හෙ. වක්ඛිස්සං, වක්ඛිස්සාම්හෙ’ යන්නයි.

Atrāyaṃ pāḷi –

මේ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේය –

‘‘Abhītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;

Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ti.

“ඉකුත් කල්පයන්හි විවිධ භවයන්හි හැසිරුණු චරිතය පසෙක තබා, මේ කල්පයෙහි මා හැසිරුණු චරිතය පවසන්නෙමි; එය මගෙන් අසනු මැනවි.”

Gadratapañhepi [Pg.33] ‘‘rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdathāti vakkhissatī’’ti evamādiaṭṭhakathāpāṭho dissati, tasmāyeva edisī padamālā racitā. Vakkha roseti dhātussapi bhavissantīsahitāni rūpāni ‘‘vakkhissati, vakkhissantī’’tiādīni bhavanti. Attho panimesaṃ ‘‘rosissati, rosissantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvaseneva rūpasaṃsandanānayo.

ගද්‍රභප්‍රශ්නයෙහි ද (ජාතක අටුවාවෙහි) “රජතුමා තොප සමඟ පිළිසඳර කතා කොට ‘ගෘහපතිය, සුදුසු අසුනක් දැන හිඳගනු මැනවි’ යි පවසනු ඇත (වක්ඛිස්සති)” යන මෙවැනි අටුවා පාඨයක් දක්නට ලැබේ, එහෙයින්ම මෙබඳු පදමාලාවක් රචනා කරන ලදී. ‘වක්ඛ’ (ක්‍රෝධ කිරීම) ධාතුවේ ද අනාගත කාලය සහිත ‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති’ යනාදී රූප සිද්ධ වේ. මේවායේ අර්ථය ‘රොසිස්සති, රොසිස්සන්ති’ (ක්‍රෝධ කරනු ඇත) යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. මෙය ‘වච’ සහ ‘වක්ඛ’ යන ධාතූන්ගේ අනාගත කාලය අනුවම රූප සංසන්දනය කිරීමේ ක්‍රමයයි.

Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Idha pana vuttasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upariyeva kathessāma ito ativiya vattabbaṭṭhānattā.

‘අවචිස්සා, වචිස්සා, අවචිස්සංසු, වචිස්සංසු’ යන්නයි. සෙසු සියල්ල මෙයින් දත යුතුය. මෙහිදී ‘වුත්ත’ යන ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථ විවරණය) සම්බන්ධයෙන් කිවයුතු දේ නොකියා, මීට වඩා බෙහෙවින් සුදුසු ස්ථානයක් ඉදිරියෙහි ඇති බැවින්, එය මතුපිටදීම (පසුව) පවසන්නෙමු.

Cu cavane. Cavati. Kārite ‘‘cāvetī’’ti rūpaṃ. Devakāyā cuto. Cutaṃ padumaṃ. Cavituṃ, cavitvā.

‘චු’ ධාතුව ච්‍යුත වීම (පහවීම හෝ මියයෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චවති’ (ච්‍යුත වෙයි). ප්‍රේරණ (කාරිත) රූපයෙහි ‘චාවේති’ (ච්‍යුත කරවයි) යනුවෙන් රූපය වේ. ‘දේවකායා චුතො’ (දෙව් පිරිසෙන් ච්‍යුත වූයේය). ‘චුතං පදුමං’ (ගිලිහුණු නෙළුම් මල). ‘චවිතුං’ (ච්‍යුත වීමට), ‘චවිත්වා’ (ච්‍යුත වී).

Loca dassane. Locati. Locanaṃ.

‘ලොච’ ධාතුව දැකීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලොචති’ (දකියි). ‘ලොචනං’ (ඇස).

Seca secane. Secati.

‘සෙච’ ධාතුව තෙමීම (වක්කිරීම හෝ ඉසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෙචති’ (තෙමයි/වක්කරයි).

Saca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Sacati.

‘සච’ ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) වැටේ. ‘සචති’ (පැහැදිලිව පවසයි).

Kaca bandhane. Kacati.

‘කච’ ධාතුව බැඳීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කචති’ (බඳියි).

Maca muci kakkane. Kakkanaṃ sarīre ubbaṭṭanaṃ. Macati. Muñcati. Maci dhāraṇucchāyapūjanesu. Dhāraṇaṃ ucchāyo pūjananti tayo atthā. Tattha ucchāyo malaharaṇaṃ. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco.

‘මච’ සහ ‘මුචි’ යන ධාතූන් ශරීරය පිරිසිදු කිරීම (මැදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කක්කන’ යනු ශරීරයෙහි කුණු හැරීම (සුවඳැති දෑ ගල්වා පිරිමැදීම) යි. ‘මචති, මුඤ්චති’ යන්නයි. ‘මචි’ ධාතුව දරා සිටීම, මලහරණය (කුණු සේදීම) සහ පිදීම යන අර්ථ තුනෙහි වැටේ. එහි ‘උච්ඡාය’ යනු කුණු ඉවත් කිරීමයි. ‘මඤ්චති’ යන්නයි. ‘මඤ්චො, මඤ්චනං’ (ඇඳ/වේදිකාව) යනුවෙන් පද සිද්ධ වේ. ‘මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො’ (පුද්ගලයා දරා සිටින බැවින් ඇඳ ‘මඤ්ච’ නම් වේ).

Paca byattikaraṇe. Pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ.

‘පච’ ධාතුව පැහැදිලි කිරීම (පිසීම හෝ පැසවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පචති’ (පිසෙයි/පසවයි). ‘පාකො’ (පිසීම/පැසීම), ‘පරිපාකො’ (මැනවින් පැසීම), ‘විපාකො’ (කර්ම විපාකය/ප්‍රතිඵලය), ‘පක්කං ඵලං’ (ඉදුණු ගෙඩිය).

Thuca pasāde. Thocati.

‘ථුච’ ධාතුව ප්‍රසාදය (පැහැදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථොචති’ (පැහැදෙයි).

Vaca vaci dittiyaṃ. Vacati. Vañcati.

‘වච’ සහ ‘වචි’ යන ධාතූන් දීප්තිය (බැබළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වචති’, ‘වඤ්චති’.

Ruca [Pg.34] dittiyaṃ rocane ca. Ditti sobhā. Rocanaṃ ruci. Rocati. Verocano. Samaṇassa rocate saccaṃ. Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ. Ayañca divādigaṇe ruciatthaṃ gahetvā ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ janeti. Tena ‘‘gamanaṃ mayha ruccatī’’ti pāḷi dissati. Curādigaṇe pana ruciatthaṃ gahetvā ‘‘roceti rocayatī’’ti rūpāni janeti. Tena ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tegaṇikoyaṃ dhātu.

‘රුච’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ ප්‍රිය කිරීම (රෝචනය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘දිත්ති’ යනු ශෝභාව (බැබළීම) යි. ‘රෝචන’ යනු රුචිය (කැමැත්ත) යි. ‘රෝචති’ (බබළයි/ප්‍රිය කරයි), ‘වේරෝචනෝ’ (විශේෂයෙන් බබළන සූර්යයා), ‘සමණස්ස රෝචතේ සච්චං’ (ශ්‍රමණයන් වහන්සේට සත්‍යය ප්‍රිය වෙයි), ‘තස්ස තේ සග්ගකාමස්ස, ඒකත්තමුපරෝචිතං’ (ස්වර්ගකාමී වූ ඒ ඔබට ඒකාන්තයෙන්ම රුචි කරන ලදී) යනාදී වශයෙනි. මේ ධාතුව දිවාදි ගණයෙහිදී රුචි අර්ථය ගෙන ‘රුච්චති’ යන රූපය සාදයි. එහෙයින් ‘ගමනං මය්හ රුච්චති’ (යෑම මට රුචි වෙයි) යන පාළි පාඨය පෙනේ. චුරාදි ගණයෙහිදී වනාහි රුචි අර්ථය ගෙන ‘රෝචේති’, ‘රෝචයති’ යන රූප සාදයි. එහෙයින් ‘කිං นු ජාතිං න රෝචේසි’ (කුමක් හෙයින් ජාතිය (උපත) රුචි නොකරන්නෙහිද?) යනාදී පාළි පාඨයෝ පෙනෙති. මේ ධාතුව ගණ තුනකට අයත් (තේගණික) එකකි.

Paca saṃpāke. Pacati, pacanti. Saddasatthavidū pana ‘‘attanobhāsā’’ti vadanti.

‘පච’ ධාතුව පිසීම (සම්පාකය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පචති’, ‘පචන්ති’ යන රූප වේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) වනාහි මෙය ‘අත්තනෝභාස’ (ආත්මනේපද ස්වභාවය ඇති එකක්) යැයි පවසති.

Añca byayagatiyaṃ. Byayagati vināsagati. Añcati.

‘අඤ්ච’ ධාතුව විනාශයට පත්වන ගමන (ව්‍යයගතිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ව්‍යයගති’ යනු විනාශයට පත්වන ගමන (විනාශගතිය) යි. ‘අඤ්චති’ යනු රූපයයි.

Yāca yācanāyaṃ. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena. Te taṃ asse ayācisuṃ. So taṃ rathamayācatha. Devadattaṃ āyācati. Evaṃ suddhakattari rūpāni bhavanti. Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Evaṃ hetukattari. Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Evaṃ kammani. Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Evaṃ nāmikapadāni tumantādīni ca bhavanti.

‘යාච’ ධාතුව ඉල්ලීම (යාචනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බ්‍රාහ්මණෝ නාගං මණිං යාචති’ (බ්‍රාහ්මණයා නාගයාගෙන් මිණි කැටය ඉල්ලයි). ‘නාගෝ මණිං යාචිතෝ බ්‍රාහ්මණේන’ (නාගයා බ්‍රාහ්මණයා විසින් මිණි කැටය ඉල්ලන ලද්දේ වෙයි). ‘තේ තං අස්සේ අයාචිසුං’ (ඔවුහු ඔහුගෙන් අශ්වයන් ඉල්ලූහ). ‘සෝ තං රථමයාචථ’ (හෙතෙම ඔහුගෙන් රථය ඉල්ලා සිටියේය). ‘දේවදත්තං ආයාචති’ (දේවදත්තගෙන් අයදී). මෙසේ කර්තෘ කාරකයෙහි රූප වෙති. ‘බ්‍රාහ්මණෝ බ්‍රාහ්මණේන නාගං මණිං යාචේති, යාචයති, යාචාපේති, යාචාපයති’ (බ්‍රාහ්මණයා තවත් බ්‍රාහ්මණයෙකු ලවා නාගයාගෙන් මිණි කැටය ඉල්ලවයි) යනාදී වශයෙන් කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) රූප වෙති. ‘රාජා බ්‍රාහ්මණේන ධනං යාචියති, යාචයියති, යාචාපියති, යාචාපයියති’ (රජු බ්‍රාහ්මණයා ලවා ධනය ඉල්ලවනු ලබයි) යනාදී වශයෙන් කර්ම කාරකයෙහි රූප වෙති. ‘යාචං, යාචන්තෝ, යාචන්තී, යාචන්තං කුලං’ (ඉල්ලන්නා වූ, ඉල්ලන, ඉල්ලන ස්ත්‍රිය, ඉල්ලන පවුල). ‘යාචමානෝ, යාචමානා, යාචමානං කුලං’. ‘යාචකෝ’ (යාචකයා), ‘යාචනා’ (ඉල්ලීම), ‘යාචිතබ්බං’ (ඉල්විය යුතු), ‘යාචිතුං’ (ඉල්ලීමට), ‘යාචිත්වාන’, ‘යාචිතුන’, ‘යාචිය’, ‘යාචියාන’ (ඉල්ලා). මෙසේ නාම පද ද තුමන්තාදී ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Paca pāke. Odanaṃ pacati. ‘‘Ubhayatobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Yathā pana sāsane ‘‘paṇḍitoti pavuccatī’’ti [Pg.35] vacadhātussa kammani rūpaṃ pasiddhaṃ, na tathā pacadhātussa. Evaṃ santepi garū ‘‘tayā paccate odano’’ti tassa kammani rūpaṃ vadanti. Sāsane pana avisesato ‘‘paccate’’ti vā ‘‘paccatī’’ti vā vuttassapi padassa akammakoyeva divādigaṇiko payogo icchitabbo ‘‘devadatto niraye paccati. Yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādidassanato. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘sayameva pīyate pānīyantiādi viya bhūvādigaṇapakkhiko kammakattuppayogo esa, tasmā ‘sayamevā’ti padaṃ ajjhāharitvā ‘sayameva devadatto paccatī’tiādinā attho vattabbo’’ti tanna, ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti ettha hi pānīyaṃ manussā pivanti, na pānīyaṃ pānīyaṃ pivati. Manusseheva taṃ pīyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa pānakriyaṃ paṭicca kammabhūtampi taṃ sukarapānakriyāvasena sukarattā attanāva sijjhantaṃ viya hotīti ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti rūḷhiyā payogo kato.

‘පච’ ධාතුව පිසීම (පාකය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඕදනං පචති’ (බත් පිසෙයි). ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) මෙය ‘උභයතෝභාස’ (පරස්මෛපද හා ආත්මනේපද දෙකටම අයත්) යැයි පවසති. ශාසනයෙහි ‘පණ්ඩිතෝති පවුච්චති’ (පණ්ඩිතයා යැයි කියනු ලැබේ) යනාදී වශයෙන් ‘වච’ ධාතුවේ කර්ම කාරක රූපය ප්‍රසිද්ධ වුවත්, ‘පච’ ධාතුවේ එසේ නොවේ. එසේ වුවද ආචාර්යවරු ‘තයා පච්චතේ ඕදනෝ’ (තොප විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යැයි එහි කර්ම කාරක රූප පවසති. ශාසනයෙහි වනාහි විශේෂයක් නොමැතිව ‘පච්චතේ’ හෝ ‘පච්චති’ යැයි වදාළ පදයන්හි කර්තෘ කාරකයෙහි වූ දිවාදි ගණික ප්‍රයෝගයම අපේක්ෂා කළ යුතුය. ‘දේවදත්තෝ නිරයේ පච්චති’ (දේවදත්ත නිරයෙහි පැසෙයි), ‘යාව පාපං න පච්චතී’ (යම්තාක් පව නොපැසෙන්නේද) යනාදී දර්ශනයන් නිසාය. ඇතැමෙක් මෙහිදී, ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ (පැන් තෙමේම පැනයෙයි) යනාදිය මෙන් මෙය භූවාදි ගණයට අයත් කර්මකර්තෘ ප්‍රයෝගයක් වන බැවින්, ‘සයමේව’ යන පදය අධ්‍යහාර (එක් කොට) කර ‘සයමේව දේවදත්තෝ පච්චති’ (දේවදත්ත තෙමේම පැසෙයි) යනාදී වශයෙන් අර්ථ කිව යුතුයැයි පවසත් නම්, එය එසේ නොවේ. මන්ද ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ යන්නෙහි මිනිස්සු පැන් බොති, පැන් තෙමේම පැන් නොබොයි. මිනිසුන් විසින්ම එය බොනු ලැබේ, තෙමේම නොවේ. මෙසේ අන්‍යයෙකුගේ පාන ක්‍රියාව (බීමේ ක්‍රියාව) නිසා කර්මයක් වූයේ වුවද, පහසුවෙන් බීමේ ක්‍රියාව සිදුවන බැවින් තෙමේම සිදුවන්නාක් මෙන් වන හෙයින් ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ යැයි රූඪි වශයෙන් ප්‍රයෝග කරනු ලැබේ.

‘‘Sayameva kaṭo kariyate’’ti etthāpi kaṭaṃ manussā karonti, na kaṭaṃ kaṭo karoti. Manusseheva kaṭo kariyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa karaṇakriyaṃ paṭicca kammabhūtopi so sukaraṇa kriyāvasena sukarattā attanāva sijjhanto viya hotīti ‘‘sayameva kaṭo kariyate’’ti rūḷhiyā payogo kato.

‘සයමේව කටෝ කරියතේ’ (පැදුර තෙමේම කරනු ලැබේ) යන්නෙහිද මිනිස්සු පැදුර කරති, පැදුර තෙමේම පැදුර නොකරයි. මිනිසුන් විසින්ම පැදුර කරනු ලැබේ, තෙමේම නොවේ. මෙසේ අන්‍යයෙකුගේ කරණ ක්‍රියාව (කිරීමේ ක්‍රියාව) නිසා කර්මයක් වූයේ වුවද, පහසුවෙන් කිරීමේ ක්‍රියාව සිදුවන බැවින් තෙමේම සිදුවන්නාක් මෙන් වන හෙයින් ‘සයමේව කටෝ කරියතේ’ යැයි රූඪි වශයෙන් ප්‍රයෝග කරනු ලැබේ.

Ettha yathā sayaṃsaddo pānīyaṃ pānīyeneva pīyate, na amhehi. Kaṭo kaṭeneva kariyate, na amhehīti sakammakavisayattā payogānaṃ aññassa kriyāpaṭisedhanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ vadati, na tathā ‘‘devadatto niraye paccati, kammaṃ paccatī’’tiādīsu tumhehi ajjhāharito sayaṃsaddo atthavisesaṃ vadati akammakavisayattā etesaṃ payogānaṃ. Evaṃ [Pg.36] ‘‘devadatto’’tiādikassa paccattavacanassa akammakakattuvācakattā kammarahitasuddhakattuvācakattā ca ‘‘paccatī’’ti idaṃ divādigaṇikarūpanti daṭṭhabbaṃ. Pacadhātu saddasatthe divādigaṇa vutto natthīti ce? Natthi vā atthi vā, kimettha saddasatthaṃ karissati, pāḷi eva pamāṇaṃ, tasmā mayaṃ lokavohārakusalassa bhagavato pāḷinayaññeva gahetvā imaṃ pacadhātuṃ divādigaṇepi pakkhipissāma. Tathā hi dhammapālācariya anuruddhācariyādīhi abhisaṅkhatā divādigaṇikappayogā dissanti –-

මෙහි යම්සේ ‘සයං’ ශබ්දය ‘පැන් පැන් විසින්ම බොනු ලැබේ, අප විසින් නොවේ’, ‘පැදුර පැදුර විසින්ම කරනු ලැබේ, අප විසින් නොවේ’ යැයි කර්මකර්තෘ විෂයෙහි වූ ප්‍රයෝගයන්ගේ අන්‍ය ක්‍රියා ප්‍රතිෂේධය (වැලැක්වීම) නැමැති විශේෂ අර්ථය පවසයිද, එසේ ‘දේවදත්තෝ නිරයේ පච්චති’ (දේවදත්ත නිරයෙහි පැසෙයි), ‘කම්මං පච්චති’ (කර්මය පැසෙයි) යනාදියෙහි ඔබ විසින් අධ්‍යහාර කරන ලද ‘සයං’ ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් නොපවසයි; මේ ප්‍රයෝගයන් කර්තෘභාව විෂයෙහි (කර්තෘ කාරකයෙහි) පවතින බැවිනි. මෙසේ ‘දේවදත්තෝ’ යනාදී ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත වචන) පදය කර්ම රහිත ශුද්ධ කර්තෘ වාචක වන බැවින් ‘පච්චති’ යන්න දිවාදි ගණයට අයත් රූපයක් බව දත යුතුය. ‘පච’ ධාතුව ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) දිවාදි ගණයෙහි දක්වා නැතැයි පවසන්නේ නම්? තිබුණත් නැතත් ව්‍යාකරණයෙන් කුමන ඵලයක්ද? පාළියම ප්‍රමාණය (ප්‍රධාන සාක්ෂිය) වේ. එබැවින් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාළි ක්‍රමයම ගෙන අපි මේ ‘පච’ ධාතුව දිවාදි ගණයටද ඇතුළත් කරන්නෙමු. එසේම ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ, අනුරුද්ධ ආචාර්යයන් වහන්සේ ආදීන් විසින් සකස් කරන ලද දිවාදි ගණික ප්‍රයෝගයන්ද දක්නට ලැබේ –

Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;

Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.

එහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උතුම් ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දී, පසුව ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි විපාක අට අතුරින් දෙකක් පැසෙයි (විපාක දෙයි).

Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni ca paccati

අසංඛාරික සහ සසංඛාරික විපාකයන්ද පැසෙයි (විපාක දෙයි).

Iccevamādayo. Ettha pana tesaṃ idameva pāḷiyā na sameti. Ye curādigaṇamhi sakammakabhāvena bhūvādigaṇe ca akammakabhāvena pavattassa bhūdhātusseva bhūvādigaṇe pavattassa sakamakassapi sato divādigaṇaṃ patvā akammakabhūtassa pacadhātussa sakammakattamicchanti. Etañhi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā, tasmā bhagavato pāvacane sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭatthaṃ ettha imaṃ nītiṃ paṭṭhapema –

යනාදීන්ය. මෙහි වනාහි ඔවුන්ගේ මේ මතය පාළිය හා නොගැලපේ. යම් කෙනෙක් චුරාදි ගණයෙහි සකර්මක භාවයෙන් හා භූවාදි ගණයෙහි අකර්මක භාවයෙන් පවතින ‘භූ’ ධාතුව මෙන්, භූවාදි ගණයෙහි පවතින සකර්මක වූද, දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි අකර්මක වන ‘පච’ ධාතුවේ සකර්මක බවක් කැමති වෙත්ද, මෙය අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි කොයින් ලැබේද? එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය කෙරෙහි අසන්නන්ගේ සැක දුරු කරනු පිණිස මෙහි මේ න්‍යාය (නීතිය) දක්වන්නෙමු –

Vināpi upasaggena, gaṇanānattayogato;

Sakammākammakā honti, dhātū pacabhidādayo.

උපසර්ග රහිතව වුවද, ගණ වෙනස්වීමේ යෝගයෙන් ‘පච’, ‘භිද’ ආදී ධාතූහු සකර්මක සහ අකර්මක වෙති.

Puriso odanaṃ pacati. Sa bhūtapacaniṃ paci. Odano paccati. Kammaṃ paccati. Vīhisīsaṃ paccati. Rukkhaphalāni paccanti. Nāgo pākāraṃ bhindati. Taḷākapāḷi bhijjati. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Ettha ca sayaṃsaddaṃ ajjhāharitvā ‘‘sayameva odano paccatī’’tiādinā vuttepi ‘‘puriso sayameva pāṇaṃ hanati. Bhagavā sayameva [Pg.37] ñeyyadhammaṃ abujjhī’’ti payogesu parassa āṇattisambhūtahananakriyāpaṭisedhamiva paropadesasambhūtabujjhanakriyāpaṭisedhanamiva ca aññassa kriyāpaṭisedhanavasena vuttattā yo sayaṃsaddavasena kammakattubhāvaparikappo, taṃ na pamāṇaṃ. Sayaṃsaddo hi suddhakattuatthepi dissati, na kevalaṃ ‘‘sayameva pīyate pānīya’’ntiādīsu kammattheyeva, tasmā sāsanānurūpena attho gahetabbo nayaññūhi.

‘පුරුෂයා බත් පිසෙයි’ (පුරිසෝ ඕදනං පචති). ‘හෙතෙම භූතපචනියෙහි පිසුවේය’ (ස භූතපචනිං පචි). ‘බත් පැසෙයි’ (ඕදනෝ පච්චති). ‘කර්මය පැසෙයි’ (කම්මං පච්චති). ‘වී කරල පැසෙයි’ (වීහිසීසං පච්චති). ‘ගස්වල ගෙඩි පැසෙයි’ (රුක්ඛඵලානි පච්චන්ති). ‘නාගයා පවුර බිඳියි’ (නාගෝ පාකාරං bhindati). ‘වැව් කන්ද බිඳෙයි’ (තළාකපාළි භිජ්ජති). ‘බිඳෙන සුලු දෙය බිඳෙයි’ (භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති). මෙහිද ‘සයං’ ශබ්දය අධ්‍යහාර කොට ‘සයමේව ඕදනෝ පච්චති’ (බත් තෙමේම පැසෙයි) යනාදී වශයෙන් කීවද, ‘පුරුෂයා තෙමේම ප්‍රාණඝාත කරයි’, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙමේම ඥෙය ධර්මයන් අවබෝධ කළ සේක’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්හි අන්‍යයෙකුගේ අණකිරීමෙන් සිදුවන මැරීමේ ක්‍රියාව වැලැක්වීමක් මෙන්ද, අන්‍යයන්ගේ උපදෙසින් සිදුවන අවබෝධ කිරීමේ ක්‍රියාව වැලැක්වීමක් මෙන්ද, අන්‍ය ක්‍රියාවන් වැලැක්වීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලද බැවින්, යම් ‘සයං’ ශබ්දයක් නිසා කර්මකර්තෘ භාවයක් කල්පනා කෙරේ නම්, එය ප්‍රමාණ නොවේ. මන්ද ‘සයං’ ශබ්දය කර්තෘ අර්ථයෙහිද පෙනෙන බැවිනි; එය ‘සයමේව පීයටේ පානීයං’ යනාදී කර්ම අර්ථයෙහි පමණක්ම නොපෙනේ. එබැවින් න්‍යාය දන්නන් විසින් ශාසනයට අනුකූලව අර්ථ ගත යුතුය.

Vināpi upasaggena, vināpi ca gaṇantaraṃ;

Sakammākammakā honti, atthato divuādayo.

උපසර්ග රහිතව වුවද, වෙනත් ගණයකට නොගොස් වුවද, අර්ථයේ වශයෙන් ‘දිවු’ ආදී ධාතූහු සකර්මක සහ අකර්මක වෙති.

Kāmaguṇehi dibbati. Paccāmitte dibbati. Aññānipi yojetabbāni.

කාම ගුණයන්ගෙන් බබළයි (හෙවත් ක්‍රීඩා කරයි). සතුරන් කෙරෙහි ක්‍රීඩා කරයි (හෙවත් ඔවුන් පරදවයි). අනෙක් ඒවා ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය.

Gaṇantarañcopasaggaṃ, vināpi atthanānataṃ;

Payogato sakammā ca, akammā ca gamādayo.

වෙනත් ගණ සමූහයක් හෝ උපසර්ගයක් නොමැතිව වුව ද, අර්ථයේ වෙනසක් නැතිව වුව ද, ප්‍රයෝගය අනුව ‘ගමු’ (යාම) ආදී ධාතූහු සකර්මක ද අකර්මක ද වෙති.

Puriso maggaṃ gacchati. Gambhīresupi atthesu ñāṇaṃ gacchati. Dhammaṃ carati. Tattha tattha carati.

මිනිසා මාර්ගයෙහි යයි. ගැඹුරු අර්ථයන්හි ද ඥානය හැසිරෙයි (හෙවත් අවබෝධ කරගනියි). ධර්මයෙහි හැසිරෙයි. ඒ ඒ තැන්හි හැසිරෙයි.

Gaṇantarañcopasaggaṃ, payogañcatthanānataṃ;

Vināpi tividhā honti, disādī rūpabhedato.

වෙනත් ගණ සමූහයක්, උපසර්ගයක්, ප්‍රයෝගයක් සහ අර්ථයේ වෙනසක් නොමැතිව වුව ද, රූප භේදය අනුව දිශා ආදී වශයෙන් (ධාතූහු) ත්‍රිවිධ වෙති.

Pāsādaṃ passati, pāsādaṃ dakkhati pāsādo dissati. Aññānipi yojetabbāni.

ප්‍රාසාදය දකියි, ප්‍රාසාදය දක්නේ ය, ප්‍රාසාදය පෙනෙයි. අනෙක් උදාහරණ ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය.

Sabhāvato sakammā tu, rudadhātādayo matā;

Sabhāvato akammā ca, nandadhātādayo matā.

ස්වභාවයෙන් ම ‘රුද’ (හැඬීම) ආදී ධාතූහු සකර්මක යැයි ද, ස්වභාවයෙන් ම ‘නන්ද’ (සතුටු වීම) ආදී ධාතූහු අකර්මක යැයි ද දත යුතු ය.

Mataṃ vā amma rodanti, idha nandati pecca nandati.

“මෑණියනි, මළ තැනැත්තා ගැන හඬති” යනු ද, “මෙහි ද සතුටු වෙයි, පරලොව ද සතුටු වෙයි” යනු ද වේ.

Upasaggavaseneke, sakammāpi akammakā;

Sambhavanti tathekacce, akammāpi sakammakā.

ඇතැම් ධාතූහු උපසර්ගයන්ගේ බලයෙන් සකර්මක වුව ද අකර්මක වෙති. එසේ ම ඇතැම් ධාතූහු අකර්මක වුව ද සකර්මක වෙති.

Ekacce [Pg.38] tupasaggehi, sakammā ca sakammakā;

Akammakā akammā ca, esatthopettha dīpito;

ඇතැම් ධාතූහු උපසර්ගයන් නිසා සකර්මක වුව ද සකර්මක ම වෙති, අකර්මක වුව ද අකර්මක ම වෙති. මේ අර්ථය ද මෙහි දක්වන ලදී.

Puriso gāmā niggacchati, dhanaṃ adhigacchati, puriso pāṇaṃ abhibhavati, himavatā pabhavanti mahānadiyo. Aññānipi payogāni yojetabbāni.

මිනිසා ගමෙන් නික්මෙයි, ධනය ලබාගනියි, මිනිසා සත්ත්වයා මැඩපවත්වයි, හිමාලයෙන් මහා ගංගාවෝ හටගනිති. අනෙකුත් ප්‍රයෝගයන් ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය.

Tattha yadi sāsane pacadhātussa kammani rūpaṃ siyā, ‘‘purisena kammaṃ kariyatī’’ti payogo viya ‘‘purisena odano paciyatī’’ti payogo icchitabbo. Ye pana garū ‘‘tayā paccate odano’’tiādīni icchanti, te saddasatthanayaṃ nissāya vadanti maññe. Evaṃ santepi upaparikkhitvā yuttāni ce, gahetabbāni. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocara’’ntiādīsu aññopi attho daṭṭhabbo.

එහි යම් හෙයකින් බුද්ධ ශාසනයෙහි (පාලි ව්‍යාකරණයෙහි) ‘පච’ ධාතුවෙහි කර්ම කාරක රූපයක් වේ නම්, “පුරිසේන කම්මං කරියති” (මිනිසා විසින් කර්මය කරනු ලැබේ) යන ප්‍රයෝගය මෙන් “පුරිසේන ඕදනෝ පචියති” (මිනිසා විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යන ප්‍රයෝගය ම කැමති විය යුතු ය. යම් ගුරුවරු කෙනෙක් “තයා පච්චතේ ඕදනෝ” (තෝ විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යනාදිය කැමති වෙත් ද, ඔවුහු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන පවසති යි සිතමි. එසේ වුව ද, විමසා බලා සුදුසු නම් ඒවා පිළිගත යුතු ය. කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) අවස්ථාවෙහි දී, “පුරිසෝ පුරිසේන පුරිසං වා ඕදනං පාචේති, පාචයති, පාචාපේති, පාචාපයති” (මිනිසා මිනිසෙකු ලවා බත් පිසවයි) යන රූප ද, කර්ම කාරිතයෙහි දී, “පුරිසේන පුරිසෝ ඕදනං පාචියති, පාචයියති, පාචාපියති, පාචාපයියති” (මිනිසා විසින් මිනිසා ලවා බත් පිසවනු ලැබේ) යන රූප ද වෙති. “යථා දණ්ඩේන ගෝපාලෝ, ගාවං පාචේති ගෝචරං” (ගොපල්ලා කෙවිටෙන් ගවයා ගොදුරු බිමට දක්කන්නාක් මෙන්) යනාදී තැන්හි වෙනත් අර්ථයක් ද දත යුතු ය.

Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. Ettha ca ‘‘imassa maṃsañca pātabba’’nti payogo udāharaṇaṃ. ‘‘Pacati, pacanti. Pacasī’’tiādi padakkamo subodho.

පචං, පචන්තෝ, පචන්තී, පචමානෝ, පචමානා (පිසිනු ලබන, පිසින). පාතබ්බං (පානය කළ යුතු), පචිතං (පිසින ලද), පචිතබ්බං (පිසිය යුතු), පචනීයං (පිසීමට සුදුසු), පචිතුං (පිසීමට), පචිත්වා (පිස). මෙහි “ඉමස්ස maṃsañca පාතබ්බං” (මොහුගේ මස් ද අනුභව කළ යුතු ය) යන ප්‍රයෝගය උදාහරණයකි. “පචති, පචන්ති, පචසි” යනාදී පද අනුක්‍රමය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි ය.

Sica gharaṇe. Secati, seko, ‘‘ubhatobhāsā’’ti vadanti.

‘සිච’ ධාතුව තෙත් කිරීම (ඉසීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සේචති (ඉසියි), සේකෝ (ඉසීම) යි. මෙය 'උභතෝභාෂා' (පරස්සපද සහ අත්තනෝපද දෙකෙහි ම වැටෙන ධාතුවක්) යැයි පවසති.

Imāni cakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ච’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් ය.

Chakārantadhātu

‘ඡ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු (ඡකාරන්ත ධාතු).

Parassabhāsādibhāvaṃ, sabbesaṃ dhātunaṃ ito;

Paraṃ na byākarissaṃ so, sāsane īrito na hi.

මෙතැන් සිට සියලු ධාතූන්ගේ පරස්සපද ආදී භාවය මම ප්‍රකාශ නොකරමි. මන්දයත්, එය ශාසනයෙහි (පාලි ව්‍යාකරණයෙහි) එසේ ප්‍රකාශ කර නොමැති බැවිනි.

Chu [Pg.39] chedane. Choti. Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ.

‘ඡු’ ධාතුව කැපීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඡෝති (කපයි). “උතුම් සුවඳ ගැන්වූ කොණ්ඩය කපා” යනු ද, “පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් ම මේ වෘක්ෂය කැපූහ” යනු ද (මීට උදාහරණ වේ).

Milecha aviyattāyaṃ vācāyaṃ. Milecchati, milakkhu. Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu.

‘මිලේඡ’ ධාතුව අපැහැදිලි කථාව (අව්‍යක්ත වචනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මිලේච්ඡති (අපැහැදිලිව කතා කරයි), මිලක්ඛු (මිලේච්ඡයා). “නොදන්නා වූ මිලේච්ඡයන් වෙසෙන ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි උපන්නේ වෙයි” (යනු උදාහරණයකි).

Vachi icchāyaṃ. Vañchati. Vañchitaṃ dhanaṃ.

‘වඡි’ ධාතුව කැමැත්ත (ඉච්ඡාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. වඤ්ඡති (කැමති වෙයි). වඤ්ඡිතං ධනං (කැමති වූ ධනය).

Achi āyāme. Añcati. Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti.

‘අඡි’ ධාතුව ඇදීම (දීර්ඝ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අඤ්චති (අඳියි). “දීර්ඝ කොට අදින්නේ හෝ ‘දීර්ඝ කොට අදිමි’ යි දැනගනියි” (යනු උදාහරණයකි).

Huccha koṭille. Hucchati.

‘හුච්ඡ’ ධාතුව ඇද බව (කුටිල බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. හුච්ඡති (ඇද වෙයි).

Muccha mohamucchāsu. Mucchati. Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha. Mucchā, mucchitvā.

‘මුච්ඡ’ ධාතුව මුළාව සහ ක්ලාන්ත වීම (මූර්ඡාව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. මුච්ඡති (ක්ලාන්ත වෙයි/මුළා වෙයි). “විෂ වේගයෙන් ක්ලාන්ත වූයේ, සිහිමුළා බවට පත් විය” යනු ද, මුච්ඡා (මූර්ඡාව/ක්ලාන්තය), මුච්ඡිත්වා (ක්ලාන්ත වී) යනු ද වේ.

Phucha visaraṇe phochati.

‘ඵුඡ’ ධාතුව පැතිරීම (විසුරුවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඵෝඡති (පතුරුවයි).

Yucha pamāde. Yucchati.

‘යුඡ’ ධාතුව ප්‍රමාදය යන අර්ථයෙහි වැටේ. යුච්ඡති (ප්‍රමාද වෙයි).

Uchi uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uñchati. Uñchācariyāya īhatha.

‘උඡි’ ධාතුව අහුලා ගැනීම (සෙවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උඤ්ඡනය යනු සෙවීමයි. උඤ්ඡති (සොයයි/සිඟමන් යදියි). “සිඟා සෙවීමේ හැසිරීමෙහි උත්සාහවත් වන්න” (යනු උදාහරණයකි).

Ucha pipāsāyaṃ. Uchati.

‘උඡ’ ධාතුව පිපාසය (කැමැත්ත) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උඡති (පිබැසෙයි).

Puccha pañhe pucchati. Pucchitā, pucchako, puṭṭho, pucchito, pucchā. Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati. Pucchi, pucchituṃ. Pucchitvā. Ettha ca pañcavidhā pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ nānattaṃ aṭṭhasāliniyādito gahetabbaṃ.

‘පුච්ඡ’ ධාතුව ප්‍රශ්න කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ, පුච්ඡති (අසයි). පුච්ඡිතා (අසන්නා), පුච්ඡකෝ (අසන්නා), puṭṭho (අසන ලද), පුච්ඡිතෝ (අසන ලද), පුච්ඡා (ප්‍රශ්නය) යි. “භික්ෂුව විනයධරයාගෙන් ප්‍රශ්න විචාරයි” යනු ද, පුච්ඡි (ඇසුවේය), පුච්ඡිතුං (ඇසීමට), පුච්ඡිත්වා (අසා) යනු ද වේ. මෙහි පංචවිධ ප්‍රශ්න විචාරීමක් ඇත: අදිට්ඨජෝතනාපුච්ඡා (නොදුටු දෙය හෙළි කරගනු පිණිස විචාරීම), දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා (දුටු දෙය සැසඳීම පිණිස විචාරීම), විමතිච්ඡේදනාවිමතිපුච්ඡා (සැකය දුරු කරගනු පිණිස විචාරීම), අනුමතිපුච්ඡා (අනුමැතිය ලබාගනු පිණිස විචාරීම) සහ කථේතුකම්‍යතාපුච්ඡා (ප්‍රකාශ කරනු කැමැත්තෙන් විචාරීම) යනුවෙනි. ඒවායේ වෙනස්කම් අට්ඨසාලිනී ආදී ග්‍රන්ථයන්ගෙන් ලබාගත යුතු ය.

Viccha gatiyaṃ. Vicchati. Vicchikā.

‘විච්ඡ’ ධාතුව ගමන (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. විච්ඡති (යයි). විච්ඡිකා (ගෝනුස්සා).

Vacchu [Pg.40] chedane. Vucchati. Vuttā, vuttavā, vuttasiro. Vakāragatassa akārassa uttaṃ.

‘වච්ඡු’ ධාතුව කැපීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. වුච්ඡති (කපනු ලැබෙයි). වුත්ත (කපන ලද), වුත්තවා (කැපූ), වුත්තසිරෝ (මුඩු හිසැති). මෙහි ‘ව’ කාරයට අයත් ‘අ’ කාරය ‘උ’ කාරය බවට පත්වීම (උත්වය) සිදු වේ.

Vuttasaddo kesoharaṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu. Ettha ca sirasaddena siroruhā vuttā yathā mañcasaddena mañcaṭṭhā, cakkhusaddena ca cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ. Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu. Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā’’tiādisu. Atridaṃ vuccati –

“කාපටිකෝ මාණවෝ දහරෝ වුත්තසිරෝ” (කපටි තරුණයා ළදරු ය, බෑම වූ හිස ඇත්තෙකි) යනාදී තැන්හි ‘වුත්ත’ යන ශබ්දය කෙස් බෑම (කැපීම) යන අර්ථයෙහි ද පෙනේ. ඇඳ යන වචනයෙන් ඇඳෙහි සිටින්නන් ද, ඇස යන වචනයෙන් ඇස ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණය ද අදහස් වන්නාක් මෙන්, මෙහි ‘සිර’ (හිස) යන වචනයෙන් හිසෙහි වැඩුණු කෙස් අදහස් කෙරේ. වැපිරීම යන අර්ථයෙහි ද, “යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තේ වුත්තං විරූහති” (සරත් කල වපුරන ලද බීජය කුඹුරෙහි පැළවන්නාක් මෙන්) යනාදී තැන්හි ද (එය දක්නට ලැබේ). දේශනා කරන ලද (පවසන ලද) යන අර්ථයෙහි ද, “වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමරහතා” (මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී, අරහතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී) යනාදී තැන්හි ද (එය දක්නට ලැබේ). මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

Vacchuvapavacavasā, vuttasaddo pavattati;

Kesohāre ropite ca, kathite ca yathākkamanti.

‘වච්ඡු’ (වස්), ‘වප’, ‘වච’, ‘වස්’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘වුත්ත’ යන ශබ්දය උපදී. එය පිළිවෙළින් කෙස් බෑමෙහි (කේශහාර), වැපිරීමෙහි (රෝපිත) සහ ප්‍රකාශ කිරීමෙහි (කථිත) යන අර්ථයන්හි පවතී.

Aparo nayo – vuttasaddo ‘‘no ca kho paṭivutta’’ntiādīsu vāpasamīkaraṇe dissati. ‘‘Pannalomo paradattavutto’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto’’tiādīsu apagame. ‘‘Gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanavasena pavattite. Loke pana ‘‘vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene dissati, atridaṃ vuccati

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘වුත්ත’ ශබ්දය ‘නො ච ඛො පටිවුත්තං’ (ප්‍රති-වපුරන ලද්දක් නොවේ) යනාදී තැන්හි වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීමේ අර්ථයෙහි ද, ‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො’ (පහත් කළ ලොම් ඇති, අන්‍යයන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන) යනාදී තැන්හි ජීවිකාව පැවැත්වීමේ අර්ථයෙහි ද, ‘පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො’ (පඬු පත බන්ධනයෙන් මිදුණු) යනාදී තැන්හි බැඳීමෙන් මිදීමේ (අපගම) අර්ථයෙහි ද, ‘ගීතං පවුත්තං සමීහිතං’ යනාදී තැන්හි බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීමේ අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. ලෝකයෙහි (ලෞකික ව්‍යවහාරයෙහි) වනාහි ‘වුත්තො පාරායනො’ යනාදී තැන්හි ඉගෙනීම (අධ්‍යයනය) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Vāpasamīkaraṇe ca, atho jīvitavuttiyaṃ;

Apagame pāvacana-vasena ca pavattite;

Ajjhene cevametesu, vuttasaddo padissatī’’ti.

‘වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීමෙහි ද, ජීවිකාව පැවැත්වීමෙහි ද, (බැඳීමෙන්) මිදීමෙහි ද, බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීමෙහි ද, අධ්‍යයනය (ඉගෙනීම) යන මේවායෙහි ද වුත්ත ශබ්දය දක්නට ලැබේ’ යනුයි.

Aparopi nayo – vuttasaddo saupasaggoca anupasaggo ca vapane vāpasamīkaraṇe kesohāre jīvitavuttiyaṃ pamuttabhāve [Pg.41] pāvacanavasena pavattite ajjhene kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa –

තවත් ක්‍රමයක් නම් – ‘වුත්ත’ ශබ්දය උපසර්ග සහිතව ද උපසර්ග රහිතව ද වැපිරීම, වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීම, කේසච්ඡේදනය (කෙස් බෑම), ජීවිකාව පැවැත්වීම, මිදුණු බව (නිදහස් වීම), බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීම, අධ්‍යයනය සහ කථනය (ප්‍රකාශ කිරීම) යනාදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එය මෙසේ ය –

‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti

‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවේ ද, ඔහුගේ ගවයෝ බෝ වෙති. කුඹුරෙහි වපුරන ලද බීජයෝ ද ලියලා වැඩෙති. හෙතෙම වපුරන ලද දෙයෙහි ඵලය අනුභව කරයි.’

Ādīsu vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu kesoharaṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto gaṇo, vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu kathane. Atridaṃ vuccati –

යනාදී තැන්හි වැපිරීමේ අර්ථයෙන් පැමිණියේ ය. ‘නො ච ඛො පටිවුත්තං’ යනාදී තැන්හි අටදත් පනාව ආදියෙන් වපුරා පස සමතලා කිරීමෙහි ය. ‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’ (කපටි, තරුණ, මුඩු කළ හිස ඇති මාණවකයා) යනාදී තැන්හි කෙස් බෑමෙහි ය. ‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරති’ (පහත් කළ ලොම් ඇති, පරදත්තයෙන් ජීවත් වන, මුවකු වැනි සිතින් වෙසෙයි) යනාදී තැන්හි ජීවිකාව පැවැත්වීමෙහි ය. ‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථාය’ (යම් සේ පඬු පතක් බන්ධනයෙන් මිදුණේ ද, නැවත අමු වීමට නොහැකි ය) යනාදී තැන්හි බැඳීමෙන් මිදුණු බවෙහි ය. ‘යෙසමිදං එතරහි පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිතං’ යනාදී තැන්හි බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්වීමෙහි ය. ලෝකයෙහි (ලෞකික ව්‍යවහාරයෙහි) වනාහි ‘වුත්තො ගණො, වුත්තො පාරායනො’ යනාදී තැන්හි ඉගෙනීමෙහි (අධ්‍යයනයෙහි) ය. ‘වුත්තං ඛො පනෙතං bhagavatā, ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා’ (මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාද ඇත්තෝ වන්න, ආමිස දායාද ඇත්තෝ නොවන්න යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී) යනාදී තැන්හි කථනයෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) ය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

Vapa vatu vacchuvaca-dhātūnaṃ vasato mato;

Sopasaggo nopasaggo, vuttasaddo yathārahaṃ.

‘වප’, ‘වතු’ (වස්), ‘වච්ඡු’ (වස්) සහ ‘වච’ යන ධාතූන්ගෙන් උපසර්ග සහිතව හෝ උපසර්ග රහිතව සුදුසු පරිදි ‘වුත්ත’ ශබ්දය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

Vapane ca vāpasamī-karaṇe muṇḍatāya ca;

Jīvavutyaṃ pamuttatthe, vasā pāvacanassa tu;

Pavattite ca ajjhene, kathane cāti lakkhaye;

වැපිරීමෙහි ද, වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීමෙහි ද, හිස මුඩු කිරීමෙහි (මුණ්ඩතාව) ද, ජීවිකාව පැවැත්වීමෙහි ද, මිදුණු අර්ථයෙහි ද, බුද්ධ වචනය පැවැත්වීමෙහි ද, අධ්‍යයනයෙහි (ඉගෙනීමෙහි) ද, කථනයෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) ද වශයෙන් ‘වුත්ත’ ශබ්දය හඳුනාගත යුතුය.

Taccha tanukaraṇe. Tacchati. Tacchako dāruṃ.

‘තච්ඡ’ ධාතුව සිහින් කිරීම (කැපීම/සීරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තච්ඡති’ (සිහින් කරයි/ලියයි). ‘තච්ඡකො දාරුං’ (වඩුවා ලීය සිහින් කරයි/ලියයි).

Chakārantadhāturūpāni.

ඡ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Jakārantadhātu

ජ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුන් ය.

Jijaye. Jeti. Jayati, parājayati. Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti. Dhammaṃ caranto parajjati. Rājānaṃ jayāpesuṃ. Jayāpetvā. Ettha jayāpesunti ‘‘jayatu bhava’’nti āsīsavacanaṃ vadiṃsūti attho. Jayanaṃ, jitaṃ, jayo, vijitaṃ, jino, jetā, jeto, jito māro, māraṃ jito, jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino, anodhijino, jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Imassa pana dhātussa kiyādigaṇaṃ pattassa ‘‘jināti jinitvā’’tyādīni rūpāni bhavanti.

‘ජි’ ධාතුව ජය ගැනීම (ජයෙ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජේති’, ‘ජයති’ (දිනයි), ‘පරාජයති’ (පරාජය කරයි). ‘ධම්මං චරන්තෝ සාමිකං පරාජේති’ (ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා ස්වාමියා පරාජය කරයි). ‘ධම්මං චරන්තෝ පරජ්ජති’ (ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා පරාජයට පත් වෙයි). ‘රාජානං ජයාපේසුං’ (රජුට ජය ප්‍රාර්ථනා කළහ). ‘ජයාපෙත්වා’ (ජය පතා). මෙහි ‘ජයාපේසුං’ යන්නෙන් ‘ඔබ වහන්සේට ජය වේවා’ යි ආශීර්වාද වචන පැවසූහ යනු අර්ථයයි. ජයනං (ජය ගැනීම), ජිතං, ජයෝ (ජය), විජිතං (දිනන ලද), ජිනෝ (ජින/දිනන්නා), ජේතා (ජයග්‍රාහකයා), ජේතෝ, ජිතෝ මාරෝ (මාරයා පරදවන ලදී), මාරං ජිතෝ (මාරයා පැරදවූ), ජිතවා, ජිතාවී, විජිතාවී, මාරජි (මාරජිත්), ලෝකජි (ලෝකජිත්), ඕධිජිනෝ (සීමා සහිත ජයග්‍රාහකයා), අනෝධිජිනෝ (සීමා රහිත ජයග්‍රාහකයා), ජිතෝ, විජිතෝ, ජේතුං, විජේතුං, ජිත්වා, විජිත්වා යන රූප වෙති. මේ ධාතුවම කියාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘ජිනාති’, ‘ජිනිත්වා’ යනාදී රූප වෙති.

Ji abhibhavane. Jeti. Jino. Pubbe viya rūpāni. Ettha ca ‘‘tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti pāḷi abhibhavanatthasādhakā. Ettha hi vijitanti adhibhūtanti attho.

‘ජි’ ධාතුව මැඩපැවැත්වීම/අභිබවා යෑම (අභිභවන) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘ජේති’, ‘ජිනෝ’ යනාදී රූප පෙර මෙන්ම වේ. මෙහි ද ‘තොප වැනි සත්පුරුෂයන් විසින් ආනන්දයෙනි, (ඉන්ද්‍රියයන්/කෙලෙසුන්) මැඩපවත්වන ලදී, පසුකාලීන ජනයා ඇල්හාලේ බත සහ මස් මාංශ පහත් කොට සලකනු ඇත’ යන පාළි පාඨය අභිබවා යෑමේ අර්ථය සාධනය කරයි. මෙහි ‘විජිතං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අධිභූතං’ (මැඩපවත්වන ලද/අභිබවන ලද) යන්නයි.

Ju gatiyaṃ. Ettha sīghagati adhippetā. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ, javanapañño, javanahaṃso. Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ.

‘ජු’ ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි වේගවත් ගමන (ශීඝ්‍රගතිය) අදහස් කෙරේ. ‘ජවති’ (වේගයෙන් යයි/දුවයි). ජවනං, ජවෝ (වේගය), ජවං, ජවන්තෝ, ජවනචිත්තං (ජවන සිත), ජවනපඤ්ඤෝ (වේගවත් ප්‍රඥා ඇත්තා), ජවනහංසෝ (වේගයෙන් පියාසර කරන හංසයා). ‘මනෝජවං ගච්ඡති යෙනකාමං’ (සිතේ වේගයෙන් කැමති තැනකට යයි).

Jekhaye. Jīyati. Ekārassa īyādeso. Sāsanānurūpena ‘‘kiṃ maṃ dhanena jīyethā’’ti hi pāḷi dissati. Saddasatthavidū pana ‘‘jāyatī’’ti rūpaṃ vadanti.

‘ජේ’ ධාතුව ක්ෂය වීම (ක්‍ෂය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජීයති’ (පිරිහෙයි/දිරයි/ක්ෂය වෙයි). මෙහි ‘ඒ’ කාරයට ‘ඊය’ ආදේශ වේ. සාසන ක්‍රමයට අනුකූලව ‘කිං මං ධනේන ජීයේථා’ (ධනයෙන් මට ඇති පිරිහීම කුමක්ද?) යන පාළි පාඨය දක්නට ලැබේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) වනාහි ‘ජායති’ යන රූපය පවසති.

Sajja gatiyaṃ. Sajjati.

‘සජ්ජ’ ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සජ්ජති’.

Kuju khuju theyyakaraṇe. Kojati. Khojati.

‘කුජු’ සහ ‘ඛුජු’ ධාතූන් සොරකම් කිරීම (ථෙය්‍යකරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කෝජති’, ‘ඛෝජති’.

Vaja gatiyaṃ. Dhaja dhaji ca. Vajati. Abbajati. Manussattañca abbaje. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā, pabbajito, pabbājito.

‘වජ’ ධාතුව ද, ‘ධජ’ සහ ‘ධජි’ ධාතූන් ද ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වජති’ (යයි). ‘අබ්බජති’ (පැමිණෙයි/පැවිදි වෙයි). ‘මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජේ’ (මනුෂ්‍ය භාවයට පැමිණෙන්නේය/පැවිදි වන්නේය). වජෝ (ගාල), වජනං (යෑම), පවජනං, පබ්බජ්ජා (පැවිද්ද), පබ්බජිතෝ (පැවිදි වූ තැනැත්තා), පබ්බාජිතෝ (පිටුවහල් කරන ලද්දා).

Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato;

Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave.

‘තම රටින් පිටුවහල් කරනු ලැබ, වෙනත් ජනපදයකට ගිය තැනැත්තා (අන්‍යයන් පවසන) දුර්වචන තැන්පත් කර තැබීම පිණිස විශාල කොටුවක් (බඳු ඉවසීමක්) ඇති කරගත යුතුය.’

Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Ettha dhajoti ketu. Dhañjananti gamanaṃ.

‘ධජති’, ‘ධජෝ’, ‘ධඤ්ජති’, ‘ධඤ්ජනං’. මෙහි ‘ධජෝ’ යන්නෙන් ධජය/කොඩිය (කේතු) ද, ‘ධඤ්ජනං’ යන්නෙන් ගමන ද අදහස් වේ.

Aja khepane ca. Gatiapekkhakoyeva cakāro. Ajati. Ajo. Ettha ajoti eḷako. Imāni panassa pariyāyavacanāni ‘‘ajo eḷako urabbho avi meṇḍo’’ti. Tattha urabbhoti eḷako, yo ‘‘ajo’’tipi vuccati. Avīti rattalomo eḷako. Meṇḍoti kuṭilasiṅgo eḷako. Tathā hi janakajātake ajarathato meṇḍarathā visuṃ vuttā. Apica ajeḷakanti ajato eḷakassa visuṃ vacanato eḷakasaddena meṇḍopi gahetabbo, mahosadhajātakaṭṭhakathāyañhi meṇḍeḷakānaṃ nibbisesatā vuttāti.

‘අජ’ ධාතුව දැමීම/විසි කිරීම (ඛේපන) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ඇති ‘ච’ කාරය ගමන (ගති) අර්ථය ද අපේක්ෂා කරයි. ‘අජති’ (මෙහෙයවයි/විසි කරයි). ‘අජෝ’. මෙහි ‘අජෝ’ යනු එළුවා ය. මේවා ඔහුගේ පර්යාය වචන වෙති: ‘අජෝ, ඒළකෝ, උරබ්භෝ, අවි, මේණ්ඩෝ’ යනුයි. එහි ‘උරබ්භෝ’ යනු ද එළුවා (බැටළුවා) ම ය, එයට ‘අජෝ’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘අවි’ යනු රතු ලොම් ඇති එළුවා ය. ‘මේණ්ඩෝ’ යනු ඇද වූ අං ඇති බැටළුවා ය. එසේ හෙයින් ජනක ජාතකයෙහි එළු රථවලින් බැටළු රථ වෙනමම දක්වන ලදී. තවද ‘අජේළකං’ (එළු-බැටළුවන්) යන්නෙහි එළුවාගෙන් බැටළුවා වෙනම පැවසීම නිසා ‘ඒළක’ ශබ්දයෙන් ‘මේණ්ඩ’ (බැටළුවා) ද ගත යුතුය. මන්දයත්, මහෞෂධ ජාතක අටුවාවෙහි බැටළුවා සහ එළුවා අතර වෙනසක් නොමැති බව පවසා ඇති බැවිනි.

Ajja sajja ajjane. Ajjanaṃ ajjanakriyā. Ajjati. Sajjati.

‘අජ්ජ’ සහ ‘සජ්ජ’ ධාතූන් උපයා ගැනීම (අජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අජ්ජනං’ යනු ඉපැයීමේ ක්‍රියාවයි. ‘අජ්ජති’, ‘සජ්ජති’.

Kajja byathane. Byathanaṃ hiṃsā. Kajjati.

‘කජ්ජ’ ධාතුව පීඩා කිරීම (ව්‍යථන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ව්‍යථනං’ යනු හිංසාවයි. ‘කජ්ජති’.

Khajja majjane ca. Majjanaṃ suddhi. Byathanāpekkho cakāro. Khajjati. Khajjūro.

‘ඛජ්ජ’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීම (මජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මජ්ජනං’ යනු පිරිසිදු කිරීම (ශුද්ධිය) යි. ‘ච’ කාරය පීඩා කිරීම (ව්‍යථන) අර්ථය ද අපේක්ෂා කරයි. ‘ඛජ්ජති’, ‘ඛජ්ජූරෝ’ (ඉඳි ගස).

Khaja manthe. Mantho viloḷanaṃ. Khajati.

‘ඛජ’ ධාතුව කලතන (මන්ත) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මන්තෝ’ යනු කැළඹීම/කලතන ක්‍රියාවයි. ‘ඛජති’.

Khaji gativekalle. Kissa bhante ayyo khañjatīti. Ubho khañjā. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā.

‘ඛජි’ ධාතුව ගමනෙහි ආබාධිත බව (ගතිවෛකල්‍ය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ස්වාමීනි, ආර්යයන් වහන්සේ කොර ගසන්නේ කුමක් හෙයින්ද?’ යනුයි. ‘දෙදෙනාම කොර වෙති.’ ඛඤ්ජනං (කොර ගැසීම), ඛඤ්ජිතුං, ඛඤ්ජිත්වා.

Khaja kampane. Khajati. Ejā. Ettha ca ejāti lābhādiṃ paṭicca ejati kampatīti ejā, balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ.

‘ඛජ’ ධාතුව සැලීම/කම්පනය (කම්පන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛජති’. ‘ඒජා’. මෙහි ‘ඒජා’ යනු ලාභ සත්කාරාදිය නිසා සැලෙන/කම්පනය වන බැවින් ‘ඒජා’ නම් වේ. මෙය බලවත් තෘෂ්ණාවට නමකි.

Buja vajiranibbese. Vajiranigghoseti keci vidū vadanti. Bojati.

‘බුජ’ ධාතුව වජ්‍රය අනුභව කිරීම/අත්විඳීම (වජිරනිබ්බේස) අර්ථයෙහි වැටේ. ඇතැම් පණ්ඩිතයෝ වජ්‍ර ඝෝෂාව (වජිරනිග්ඝෝස) අර්ථයෙහි යැයි පවසති. ‘බෝජති’.

Khija [Pg.44] kuji guji abyattasadde. Khijati. Kuñjati. Guñjati.

‘ඛිජ’, ‘කුජි’ සහ ‘ගුජි’ යන ධාතූන් නොපැහැදිලි ශබ්දය (අව්‍යත්තශබ්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛිජති’, ‘කුඤ්ජති’, ‘ගුඤ්ජති’.

Laja lāja tajja bhassane. Lajati. Lājati. Tajjati.

‘ලජ’, ‘ලාජ’ සහ ‘තජ්ජ’ ධාතූන් කථා කිරීම/බැබළීම (භස්සන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලජති’, ‘ලාජති’, ‘තජ්ජති’.

Laji dittiyañca. Bhassanāpekkho cakāro. Lañjati. Tatiyo nayalañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako.

‘ලජි’ ධාතුව බැබළීම (දිප්තිමත් බව) යන අර්ථයෙහි ද, ‘ච’ කාරයෙන් කථා කිරීම යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘ලඤ්ජති’ (බබළයි/කථා කරයි). තෙවැනි ක්‍රමය ‘නයලඤ්ජක’ වේ. සූත්‍රයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි (පැහැදිලි කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ලඤ්ජක’ නම් වේ.

Jaja jaji yuddhe. Yujjhanaṃ yuddhaṃ. Jajati. Jañjati.

‘ජජ’, ‘ජජි’ යන ධාතූන් යුද්ධ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. යුද්ධ කිරීම යනු ‘යුද්ධය’ යි. ‘ජජති’, ‘ජඤ්ජති’ (යුද්ධ කරයි).

Tuja hiṃsāyaṃ. Tojati.

‘තුජ’ ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තෝජති’ (හිංසා කරයි).

Tuji balane ca. Balanaṃ balanakriyā. Hiṃsāpekkhako cakāro. Tuñjati.

‘තුජි’ ධාතුව පෝෂණය කිරීම (බලවත් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බලන’ යනු ශක්තිමත් කිරීමේ ක්‍රියාවයි. ‘ච’ කාරයෙන් හිංසා කිරීම ද අදහස් කෙරේ. ‘තුඤ්ජති’ (පෝෂණය කරයි/හිංසා කරයි).

Gaja kuji muji gajja saddatthā. Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati, megho gajjati. Yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gajjati. Maṇi gajjati. Ñāṇagajjanaṃ gajjati. Gajjituṃ samattho. Gajjitā. Gajjitvā. Tattha gajoti hatthī. Hatthissa hi anekāni nāmāni –

‘ගජ’, ‘කුජි’, ‘මුජි’, ‘ගජ්ජ’ යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගජති’, ‘කුඤ්ජති’, ‘මුඤ්ජති’ (ශබ්ද කරයි). ‘ගජෝ ගජ්ජති’ (ඇතා ගොරවයි/කුංචනාද කරයි), ‘මේඝෝ ගජ්ජති’ (වැහිවලාකුළ ගර්ජනා කරයි). ‘යත්ථ දාසෝ ආමජාතෝ, ඨිතෝ ථුල්ලානි ගජ්ජති’ (යම් තැනක නිවසේ උපන් දාසයා සිටගෙන මහත් කොට කතා කරයි ද). ‘මණි ගජ්ජති’ (මැණික ශබ්ද කරයි/බබළයි). ‘ඤාණගජ්ජනං ගජ්ජති’ (ප්‍රඥා ගර්ජනාව පවත්වයි). ‘ගජ්ජිතුං සමත්ථෝ’ (ගර්ජනා කිරීමට සමත් වූයේ). ‘ගජ්ජිතා’ (ගර්ජනා කරන්නා). ‘ගජ්ජිත්වා’ (ගර්ජනා කොට). එහි ‘ගජ’ යනු ඇතා ය. ඇතා සඳහා බොහෝ නාමයන් ඇත්තේ ය. එනම්–

Hatthī nāgo gajo dantī, kuñjaro vāraṇo karī;

Mātaṅgo dvirado saṭṭhi-hāyano’nekapo ibho.

හත්ථී (ඇතා), නාග (නාගයා), ගජ (ගජයා), දන්තී (දළ ඇත්තා), kuñjaro (කුංජරයා), වාරණ (වාරණයා), කරී (හොඬවැල ඇත්තා), මාතංග (මාතංගයා), ද්විරද (දළ දෙකක් ඇත්තා), සට්ඨිහායන (හැට අවුරුදු පිරුණා වූ ඇතා), අනේකප (නොයෙක් අයුරින් බොන්නා), ඉභ (ඉභයා) යනු ඇතාගේ නාමයන් ය.

Thambho rammo dvipo ceva, hatthinī tu kareṇukā;

Hatthipoto hatthicchāpo, bhiṅko ca kalabho bhave.

ථම්භ (ථම්භයා), රම්ම (රම්මයා), ද්විප (ද්විපයා) ද වෙති. ඇතින්නට ‘හත්ථිනී’ සහ ‘කරේණුකා’ යැයි කියනු ලැබේ. ඇත් පැටවාට ‘හත්ථිපෝත’, ‘හත්ථිච්ඡාප’, ‘භිංක’ සහ ‘කලභ’ යැයි කියනු ලැබේ.

Caja cāge. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ. Cajaṃ, cajanto. Cajamāno.

‘චජ’ ධාතුව පරිත්‍යාග කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චජති’ (අතහරියි/ත්‍යාග කරයි). ‘පරිච්චජති’ (මැනවින් අතහරියි). ‘චාගෝ’ (ත්‍යාගය), ‘පරිච්චාගෝ’ (පරිත්‍යාගය), ‘චජනං’ (අතහැරීම). ‘චජං’, ‘චජන්තෝ’, ‘චජමානෝ’ (අතහරින්නා වූ/පරිත්‍යාග කරන්නා වූ).

Sanja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sañcati. Satto. Sajanaṃ, satti. Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā.

‘සඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීම (සංග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංග’ යනු ඇලීම (ලැගුම් ගැනීම) යි. ‘සඤ්චති’ (ඇලෙයි). ‘සත්තෝ’ (ඇලුණු තැනැත්තා/සත්වයා). ‘සජනං’, ‘සත්ති’ (ඇලීම/බැඳීම). ‘ආසත්ති’ (දැඩි ඇලීම). ‘සජිතුං’ (ඇලීමට). ‘සජිත්වා’ (ඇලී).

Īja gatiyaṃ. Ījati.

‘ඊජ’ ධාතුව ගමන යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඊජති’ (යයි/ගමන් කරයි).

Bhaji bhajjane. Bhajjanaṃ tāpakaraṇaṃ. Tilāni bhajjati. Purisena bhajjamānāni tilāni.

‘භජි’ ධාතුව බැදීම (තැවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භජ්ජන’ යනු රත් කිරීමයි (තැවීමයි). ‘තිලානි භජ්ජති’ (තල බදියි). ‘පුරිසේන භජ්ජමානානි තිලානි’ (පුරුෂයා විසින් බදිනු ලබන තල).

Eja [Pg.45] bheja bhāja dittiyaṃ. Ditti sobhā. Ejati. Bhejati. Bhājati.

‘ඒජ’, ‘භේජ’, ‘භාජ’ යන ධාතූන් බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දිත්ති’ යනු ශෝභාව යි. ‘ඒජති’, ‘භේජති’, ‘භාජති’ (බබළයි).

Tija nisāne, khamāyañca. Nisānaṃ tikkhatākaraṇaṃ. Khamā khanti. Tejati. Titikkhati. Tejano. Tejo. Tattha tejanoti kaṇḍo saro usu. Tejoti sūriyo. Atha vā tejoti tejanaṃ usmā uṇhattaṃ tāpo. Tejoti vā ānubhāvo pabhāvo.

‘තිජ’ ධාතුව තියුණු කිරීම (මුවහත් කිරීම) සහ ඉවසීම (ක්‍ෂමාව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘නිසාන’ යනු තියුණු කිරීම යි. ‘ඛමා’ යනු ඉවසීම (ක්ෂාන්තිය) යි. ‘තේජති’ (මුවහත් කරයි/බබළවයි). ‘තිතික්ඛති’ (ඉවසයි). ‘තේජනෝ’, ‘තේජෝ’. එහි ‘තේජන’ යනු ඊතලය යි. ‘තේජෝ’ යනු සූර්යයා ය. නැතහොත් ‘තේජෝ’ යනු උණුසුම, තැවීම (තේජස) යි. එසේත් නැතහොත් ‘තේජෝ’ යනු ආනුභාවය (ප්‍රභාවය) යි.

Sañja parissagge, āliṅganaṃ parissaggo. Sañjati.

‘සඤ්ජ’ ධාතුව වැළඳ ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආලිංගන’ යනු වැළඳ ගැනීමයි. ‘සඤ්ජති’ (වළඳයි).

Khaji dāne, gatiyañca. Khañjati. Khañjanaṃ.

‘ඛජි’ ධාතුව දීම (දානය) සහ යාම (ගමන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඛඤ්ජති’ (දෙයි/යයි/කොර ගසයි). ‘ඛඤ්ජනං’ (දීම/ගමන/කොර ගැසීම).

Rāja dittiyaṃ bhāja ca. Rājati. Bhājati. Rājā. Rājinī. Vanarāji. Rājitvā. Virājitvā. Atra viññūnamatthavivaraṇe kosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –

‘රාජ’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ බෙදීම (භාජ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘රාජති’, ‘භාජති’ (බබළයි). ‘රාජා’ (රජු), ‘රාජිනී’ (රැජින), ‘වනරාජි’ (වන පෙළ), ‘රාජිත්වා’, ‘විරාජිත්වා’ (බැබළී). මෙහි නුවණැත්තන්ට අර්ථ විවරණය කිරීමෙහි කුසලතාව ඇති කරනු පිණිස ශ්ලෝකයක් රචනා කරමු–

Ma’hā’rāja mahārāja, mahārāja mameva’hi;

Ne’tassa iti vatvāna, dve janā kalahaṃ karuṃ.

‘මහාරාජ! (පොළොව බැබළුණේ ය), මහාරාජ! (මාගේ සර්පයා ය), මාගේම සර්පයා බැබළුණේ ය; එය ඔහුගේ නොවේ’ යැයි පවසමින් මිනිස්සු දෙදෙනෙක් කලහ කළහ.

Ettha ca paṭhamapādassa dutiyapade ‘‘me ahi mahī’’ti chedo ‘‘puttā me atthi puttā matthī’’ti viya. ‘‘Mahi arāja mahārājā’’ti ca chedo ‘‘yopi ayaṃ yopāya’’nti viya. Ettha arājasaddo ‘‘atikaramakarācariyā’’ti ettha akarīti atthavācako akarasaddo viya ākhyātaparokkhāvibhattiko daṭṭhabbo. Arāja virocīti attho. Ayaṃ pana gāthāya piṇḍattho ‘‘mahārāja me ahi arāja, mama eva ahi arāja, na etassa iti vatvā dve ahituṇḍikajanā kalahaṃ kariṃsū’’ti.

මෙහි පළමු පාදයේ දෙවන පදයෙහි ‘මේ අහි මහී’ (මගේ සර්පයා පොළොවෙහි) යනුවෙන් පද බෙදීම, ‘පුත්තා මේ අත්ථි - පුත්තා මත්ථි’ යන්න සේ වේ. ‘මහි අරාජ - මහාරාජ’ යන පද බෙදීම ‘යෝපි අයං - යෝපායං’ යන්න සේ වේ. මෙහි ‘අරාජ’ යන ශබ්දය ‘අතිකරමකරාචරියා’ යන්නෙහි ‘අකරී’ (කළේය) යන අර්ථය දෙන ‘අකර’ ශබ්දය මෙන් ආඛ්‍යාත පරෝක්ෂා විභක්ති සහිතව දත යුතු ය. ‘අරාජ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘බැබළුණේය’ යන්නයි. මේ ගාථාවෙහි පිණ්ඩාරථය (සාරාංශය) නම්: ‘මහාරාජ (රජතුමනි), මාගේ සර්පයා බැබළුණේය, මටම අයත් සර්පයා බැබළුණේය, මොහුගේ නොවේ’ යැයි පවසමින් අහිගුණ්ඨිකයන් දෙදෙනෙකු කලහ කළ බවයි.

Ranja rāge. Bhikkhu cīvaraṃ rajati. Satto rūpādīsu rañjati. Rajanaṃ. Rajako. Rāgo. Virāgo. Haliddirāgo. Rājā. Rājinī. Imassa ca divādigaṇaṃ pattassa ‘‘rajjati virajjatī’’ti rūpāni [Pg.46] bhavanti. Tattha rajananti rajanavatthu. Rajakoti rajakāro vatthadhovanako. Rāgoti rajjanti sattā tena, sayaṃ vā rañjati, rañjanamattameva vā etanti rāgo, taṇhā. Imāni pana tadabhidhānāni –

‘රඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීම (හෝ සායම් පෙවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භික්ඛု චීවරං රජති’ (භික්ෂුව සිවුර පඬු පොවයි). ‘සත්තෝ රූපාදීසු රඤ්ජති’ (සත්වයා රූප ආදියෙහි ඇලෙයි). ‘රජනං’ (පඬු/සායම්), ‘රජකෝ’ (රජකයා/රෙදි සෝදන්නා), ‘රාගෝ’ (රාගය/ඇලීම), ‘විරාගෝ’ (විරාගය/නොඇලීම), ‘හලිද්දිරාගෝ’ (කහ සායම/තාවකාලික ඇලීම), ‘රාජා’ (රජු), ‘රාජිනී’ (රැජින). මෙම ධාතුව දිවාදි ගණයට පැමිණි විට ‘රජ්ජති’, ‘විරජ්ජති’ යන රූප සිද්ධ වේ. එහි ‘රජන’ යනු සායම් පොවන ද්‍රව්‍යයයි. ‘රජක’ යනු රෙදි සෝදන්නා වූ රජකයා ය. ‘රාග’ යනු යමකින් සත්වයෝ ඇලෙත් ද, නැතහොත් තමන්ම ඇලෙන්නේ ද, නැතහොත් ඇලීම පමණක්ම වේ ද එයයි. එය තණ්හාවයි. එහි නාමයන් මෙසේ ය–

Rāgo lobho tasiṇā ca, taṇhā ejā visattikā;

Satti āsatti mucchā ca, lubbhitattañca lubbhanā.

රාග (රාගය), ලෝභ (ලෝභය), තසිණා (තෘෂ්ණාව), තණ්හා (තණ්හාව), ඒජා (කම්පනය/තණ්හාව), විසත්තිකා (විසත්තිකා තණ්හාව), සත්ති (ඇලීම), ಆසත්ති (දැඩි ඇලීම), මුච්ඡා (මුළාව), ලුබ්ධිතත්ත (ලෝභී බව) සහ ලුබ්භනා (ලෝභී වීම) ද,

Kāmo nikāmanā icchā, nikanti ca niyanti ca;

Vanañca vanatho ceva, apekkhā bhavanetti ca.

කාම (කාමය), නිකාමනා (කැමැත්ත), ඉච්ඡා (ඉච්ඡාව), නිකන්ති (ආශාව), නියන්ති (ඇලීම), වන (වනය වැනි තණ්හාව), වනථ (වනථය වැනි තණ්හාව), අපේක්ඛා (අපේක්ෂාව) සහ භවනෙttti (භවයට ඇදගන්නා තණ්හාව) ද,

Anurodho ca sārāgo, saṅgo paṅko ca sibbinī;

Nandīrāgo anunayo, gedho sañjananī tathā;

Janikā paṇidhi ceva, ajjhosānantinekadhā.

අනුරෝධ (ඇලීම), සාරාග (දැඩි ඇලීම), සංග (ඇලීම), පංක (මඩ වැනි තණ්හාව), සිබ්බිනී (මහන ඉඳිකටුව වැනි තණ්හාව), නන්දීරාග (සතුටින් ඇලීම), අනුනය (ඇලීම), ගේධ (ලෝභය), සඤ්ජනනී (ජනිත කරන්නිය), ජනිකා (උපදවන්නිය), පණිධි (ප්‍රාර්ථනාව) සහ අජ්ඣෝසාන (දැඩි බැඳීම) යැයි නොයෙක් ආකාරයෙන් තණ්හාව හඳුන්වනු ලැබේ.

Virāgoti maggo nibbānañca. Rājāti pathavissaro. Ettha dhātudvayavasena nibbacanāni niyyante. Nānāsampattīhi rājati dibbati virocatīti rājā. Dānañca piyavacanañca atthacariyā ca samānattatā cāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi attani mahājanaṃ rañjetītipi rājā. Rājinīti rājabhariyā. Tesaṃ abhidhānāni vuccante sahābhidhānantarehi –

‘විරාග’ යනු මාර්ගය සහ නිවන යි. ‘රාජා’ යනු පෘථිවීශ්වරයා ය. මෙහි ධාතූන් දෙකෙහි වසයෙන් නිරුක්තීන් දක්වනු ලැබේ. නොයෙක් සම්පත්වලින් බබළයි ද, ක්‍රීඩා කරයි ද, බැබළෙයි ද එහෙයින් ‘රාජා’ (රජු) නම් වේ. දානය, ප්‍රියවචනය, අත්ථචරියාව සහ සමානාත්මතාව යන මේ සතර සංග්‍රහ වස්තූන්ගෙන් මහජනයා තමන් කෙරෙහි පිනවයි යන අර්ථයෙන් ද ‘රාජා’ නම් වේ. ‘රාජිනී’ යනු රජුගේ භාර්යාව ය. ඔවුන්ගේ පර්යාය නාමයන් අනෙකුත් නාමයන් ද සමඟ මෙසේ දක්වනු ලැබේ–

Rājā bhūpati devo ca, manujindo disampati;

Patthivo jagatipālo, bhūbhujo pathavissaro.

රාජා (රජු), භූපති (පොළොවට පති වූ), දේව (දේවයා), මනුජින්ද (මනුෂ්‍යයන්ට ඉන්ද්‍ර වූ), දිසම්පති (දිශාවන්ට අධිපති), පත්ථිව (පෘථිවියට අයත් වූ), ජගතිපාල (ලොව රකින්නා), bhūbhujo (පොළොව අනුභව කරන්නා) සහ පථවිස්සර (පොළොවට ඊශ්වර වූ) ද,

Raṭṭhādhipo bhūmipālo, manussindo janādhipo;

Narindo khattiyo ceva, khettassāmi pabhāvako.

රට්ඨාධිප (රටට අධිපති), භූමිපාල (භූමිය රකින්නා), මනුස්සින්ද (මිනිසුන්ට ඉන්ද්‍ර වූ), ජනාධිප (ජනයාට අධිපති), නරින්ද (නරයන්ට ඉන්ද්‍ර වූ), ඛත්තිය (ක්ෂත්‍රිය), ඛෙත්තස්සාමි (කුඹුරුවලට ස්වාමි වූ) සහ පභාවක (ප්‍රභාව පතුරුවන්නා) ද වෙති.

Muddhābhisitto rājāti, kathito itaro pana;

Rājañño khattiyo cāti, vutto khattiyajātiko.

ඔටුනු පළන් තැනැත්තා ‘රාජා’ යැයි කියනු ලැබේ. අනෙක් තැනැත්තා, එනම් ක්ෂත්‍රිය වංශයෙහි උපන් තැනැත්තා ‘රාජඤ්ඤ’ සහ ‘ඛත්තිය’ යැයි කියනු ලැබේ.

Muddhābhisitto anurājā, uparājāti bhāsito;

Catuddīpī rājarājā, cakkavattīti bhāsito.

අභිෂේක ලත් අනු-රජු ‘අනුරාජ’ හෝ ‘උපරාජ’ යැයි කියනු ලැබේ. සතර මහා ද්වීපයටම අධිපති වූ රජුන්ගේ රජු ‘චක්කවත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.

Rājinī [Pg.47] uparī devī, mahesī bhūbhujaṅganā;

Khattiyā rājapadumī, khattiyānī ca khattiyī;

Itthāgārantu orodho, uparītipi vuccati.

රැජිනට ‘රාජිනී’, ‘උපරී’, ‘දේවී’, ‘මහේසී’, ‘භූභුජංගනා’, ‘ඛත්තියා’, ‘රාජපදුමී’, ‘ඛත්තියානී’ සහ ‘ඛත්තියී’ යැයි කියනු ලැබේ. රජුගේ අන්තඃපුරයට ‘ඉත්ථාගාර’, ‘ඕරෝධ’ සහ ‘උපරී’ යැයි ද කියනු ලැබේ.

Bhaja sevāyaṃ. Bhajati. Bhajanā. Sambhajanā. Bhatti. Sambhatti. Bhattā.

‘භජ’ ධාතුව ඇසුරු කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භජති’ (ඇසුරු කරයි/සේවය කරයි). ‘භජනා’, ‘සම්භජනා’ (ඇසුරු කිරීම), ‘භත්ති’ (භක්තිය/ඇලීම), ‘සම්භත්ති’ (මැනවින් ඇසුරු කිරීම), ‘භත්තා’ (භක්තිවන්තයා/ස්වාමියා).

Yaja devapūjasaṅgatakaraṇadānadhammesu. Devapūjaggahaṇena buddhādipūjā gahitā. Saṅgatakaraṇaṃ samodhānakaraṇaṃ. Tathā hi adhimuttattheravatthumhi ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ti gāthāyaṃ saṅgatasaddena samodhānaṃ vuttaṃ. Dānaṃ pariccāgo. Dhammo jhānasīlādi. Etesvatthesu yajadhātu vattati. Pupphehi buddhaṃ yajati. Devataṃ yajati. Devamanussehi bhagavā yajiyati. Ijjati. Yiṭṭhaṃ. Yañño. Yāgo. Dhammayāgo. Yajamāno sake pure. Yiṭṭhuṃ, yajituṃ. Puthuyaññaṃ yajitvāna. Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo.

‘යජ’ ධාතුව දේව පූජාව, එක්තැන් කිරීම (සංගතකරණය), දීම (දානය) සහ ධර්මය යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘දේව පූජා’ යන්නෙන් බුද්ධාදීන් වැඳීම-පිදීම ද අදහස් වේ. ‘සංගතකරණ’ යනු එක්තැන් කිරීම යි. එසේ හෙයින් අධිමුත්ත තෙරණුවන්ගේ කථා පුවතෙහි එන ‘යදත්ථි සංගතං කිඤ්චි, භවෝ වා යත්ථ ලබ්භතී’ යන ගාථාවෙහි ‘සංගත’ ශබ්දයෙන් එක්තැන් කිරීම අදහස් කර ඇත. ‘දාන’ යනු පරිත්‍යාගයයි. ‘ධම්ම’ යනු ධ්‍යාන, ශීල ආදියයි. මෙම අර්ථයන්හි ‘යජ’ ධාතුව වැටේ. ‘පුප්ඵෙහි බුද්ධං යජති’ (මල්වලින් බුදුන් පුදයි). ‘දේවතං යජති’ (දෙවියන් පුදයි). ‘දේවමනුස්සේහි භගවා යජියති’ (දෙවි මිනිසුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුදනු ලබති). ‘ඉජ්ජති’ (පිදෙයි). ‘යිට්ඨං’ (පුදන ලද්ද). ‘යඤ්ඤෝ’ (යාගය), ‘යාගෝ’ (පූජාව/දානය), ‘ධම්මයාගෝ’ (ධර්ම දානය). ‘යජමානෝ සකේ පුරේ’ (තමාගේ නුවරෙහි යාග කරන්නා වූ). ‘යිට්ඨුං’, ‘යජිතුං’ (පිදීමට). ‘පුථුයඤ්ඤං යජිත්වාන’ (මහා යාගයක් පවත්වා). ‘සෝළසපරික්ඛාරං මහායඤ්ඤං කාතුකාමෝ’ (පරිෂ්කාර සොළසකින් යුත් මහා යාගයක් කිරීමට කැමති වූයේ).

Majja saṃsuddhiyaṃ. Majjati. Bāhiraṃ parimajjati. Bhūmiṃ sammajjati. Majjanaṃ. Sammajjanī.

‘මජ්ජ’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. ‘මජ්ජති’ (පිරිසිදු කරයි/මැද ඔපදමයි). ‘බාහිරං පරිමජ්ජති’ (පිටත පිරිසිදු කරයි/පිරිමදියි). ‘භූමිං සම්මජ්ජති’ (පොළොව අතුගා පිරිසිදු කරයි). ‘මජ්ජනං’ (පිරිසිදු කිරීම/මැදීම). ‘සම්මජ්ජනී’ (කොස්ස).

Niñji suddhiyaṃ. Niñjati. Paniñjati. Niñjituṃ. Paniñjituṃ. Niñjitvā. Paniñjitvā. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ti.

‘නිඤ්ජි’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. ‘නිඤ්ජති’ (සෝදයි). ‘පනිඤ්ජති’ (මැනවින් සෝදයි). ‘නිඤ්ජිතුං’ (සේදීමට). ‘පනිඤ්ජිතුං’ (මැනවින් සේදීමට). ‘නිඤ්ජිත්වා’ (සෝදා). ‘පනිඤ්ජිත්වා’ (මැනවින් සෝදා). මේ වනාහි පාළියයි: ‘‘තතො ත්වං මොග්ගල්ලාන උට්ඨායාසනා උදකෙන අක්ඛීනි පනිඤ්ජිත්වා දිසා අනුලොකෙය්‍යාසී’’ (මොග්ගල්ලානයෙනි, එකල්හි ඔබ අසුනෙන් නැගිට, ජලයෙන් ඇස් මැනවින් සෝදා, දිශාවන් බැලිය යුතුය).

Niji abyattasadde. Niñjati.

‘නිජි’ ධාතුව අපැහැදිලි ශබ්දයෙහි (නොපැහැදිලි ලෙස ශබ්ද කිරීමෙහි) වැටේ. ‘නිඤ්ජති’ (ශබ්ද කරයි).

Bhaja pāke. Tilāni bhajjati. Bhajjamānā tilāni ca.

‘භජ’ ධාතුව පිසීමෙහි (බැදීමෙහි) වැටේ. ‘තිලානි භජ්ජති’ (තල බදියි). ‘භජ්ජමානා තිලානි ච’ (බැදෙන්නා වූ තල ද).

Uju ajjave. Ajjavaṃ ujubhāvo. Ojati. Uju.

‘උජු’ ධාතුව ඍජු බවෙහි (ඇද නැති බවෙහි) වැටේ. ‘අජ්ජවං’ යනු ඍජු බවයි (ඇද නැති බවයි). ‘ඕජති’ (ඍජු කරයි). ‘උජු’ (ඍජු/ඇද නැති).

Saja [Pg.48] vissaggaparissajjanabbhukkiraṇesu. Sajati. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ.

‘සජ’ ධාතුව අත්හැරීම (මුදාහැරීම), වැළඳ ගැනීම සහ ඉසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සජති’ (මුදාහරියි/ඉසියි). ‘ලෝක්‍යං සජන්තං උදකං’ (ලෝකයෙහි ඉසෙන්නා වූ පැතිරෙන්නා වූ ජලය).

Ruja bhaṅge. Rujati. Rujā. Rogo. Ettha rujāti byādhi rujanaṭṭhena. Rogoti rujati bhañjati aṅgapaccaṅgānīti rogo, byādhiyeva, yo ‘‘ātaṅko’’tipi ‘‘ābādho’’tipi vuccati.

‘රුජ’ ධාතුව බිඳීමෙහි (වේදනාවෙහි) වැටේ. ‘රුජති’ (රිදවයි/බිඳෙයි). ‘රුජා’ (වේදනාව/රෝගය). ‘රෝගෝ’ (රෝගය). මෙහි ‘රුජා’ යනු රිදවන අර්ථයෙන් ව්‍යතිරේකය (ලෙඩ රෝගය) වේ. ‘රෝගෝ’ යනු අඟපසඟ රිදවන, බිඳ දමන බැවින් රෝගය නම් වේ. එය ‘ආතංක’ කියා ද, ‘ආබාධ’ කියා ද හඳුන්වන ව්‍යාධිය (ලෙඩ රෝග) ම ය.

Bhuja koṭille. Āvipubbo aññatthesu ca. Urago bhujati. Ābhujati. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati, ūrubaddhāsanaṃ bandhatīti attho. Mahāsamuddo ābhujati, āvaṭṭatīti attho. Keci pana ‘‘osakkatī’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Vaṇṇadāna’’nti ābhujati, manasi karotīti attho. Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo, ratho. Ettha ca vibhujatīti chindati. Bhogo. Bhogī. Ābhogo. Ābhujitvā. Ettha ca bhogoti bhujayati kuṭilaṃ kariyatīti bhogo, ahisarīraṃ. Bhogīti sappo.

‘භුජ’ ධාතුව ඇද හෝ වක්‍ර බවෙහි වැටේ. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට පැමිණි විට වෙනත් අර්ථයන් ද දෙයි. ‘උරගෝ භුජති’ (සර්පයා වක්‍රව යයි). ‘ආභුජති’ (නමයි/වටකරයි). ‘භික්ඛු පල්ලංකං ආභුජති’ යන්නෙන් භික්ෂුව පළඟක් බැඳ වාඩි වෙයි, එනම් කලවා බැඳ අසුන පනවයි යනු අර්ථයයි. ‘මහාසමුද්දෝ ආභුජති’ යන්නෙන් මහා සාගරය කැරකෙයි (සුළි ගැසෙයි) යනු අර්ථයයි. ඇතැමෙක් වනාහි ‘පසුබසියි’ යන අර්ථය පවසති. ‘වණ්ණදානං’ යන අර්ථයෙන් ‘ආභුජති’ යනු මෙනෙහි කරයි යන අර්ථයයි. ‘මූලානි විභුජතීති මූලවිභුජෝ’ යනු (මුල් කපාදමන බැවින්) රථයයි. මෙහි ‘විභුජති’ යනු කපයි/සිඳියි යන්නයි. ‘භෝගෝ’ (දරණය/භුක්ති විඳීම). ‘භෝගー’ (සර්පයා). ‘ආභෝගෝ’ (මෙනෙහි කිරීම/පූර්ණත්වය). ‘ආභුජිත්වා’ (නමා/පළඟ බැඳ). මෙහි ‘භෝගෝ’ යනු වක්‍ර කරනු ලබන බැවින් දරණය, එනම් සර්ප ශරීරයයි. ‘භෝගී’ යනු සර්පයා ය.

Raji vijjhane. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati. Ārañjati. Ettha ca ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipī’’ti nettipāḷi nidassanaṃ. Tassattho ‘‘idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi rañjitaṃ ārañjitaṃ, tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatī’’ti. Rañjitanti hi rañjati vijjhati etthāti ruñjitaṃ, rañjanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādimhi viya etassa saddassa siddhi veditabbā adhikaraṇatthasambhavato.

‘රජි’ ධාතුව විදීමෙහි වැටේ. ‘නාගෝ දන්තේහි භූමිං රඤ්ජති’ (ඇතු දළවලින් පොළොව විදියි). ‘ආරඤ්ජති’. මෙහි ‘‘තථාගත රඤ්ජිතං ඉතිපි’’ යන නෙත්තිපාළි උදාහරණය වේ. එහි අර්ථය නම්: ‘‘ත්‍රෛශික්‍ෂා සංගෘහිත වූ මේ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව, තථාගත නමැති ගන්ධහස්තියාගේ මහා වජිරඥාන සහ සර්වඥතාඥාන නමැති දළවලින් විදින ලද (කොටන ලද/ලකුණු කරන ලද) බැවින් ආරඤ්ජිත නම් වේ, තවද ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් විදින/පසක් කරන ස්ථානය යැයි ද කියනු ලැබේ’’ යන්නයි. ‘රඤ්ජිතං’ යනු මෙහි ලා යමක විදියි ද (රඤ්ජති විජ්ඣති) එය රුඤ්ජිත නම් වේ, එනම් විදින ස්ථානයයි. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්තං’’ යනාදී තන්හි මෙන් අධිකරණ අර්ථය ඇති වන බැවින් මේ ශබ්දයේ සිද්ධිය දත යුතුය.

Vijī bhayacalanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenassa saniggahītāgamāni rūpāni na santi. Vejati. Vego. Dhammasaṃvego. Saṃvigo vegena palāyi. Nadīvego. Ūmivego[Pg.49], vātavego. Ettha dhammasaṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Vego, javo, rayo’’ti ime ekatthā. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘vijjati saṃvijjati ubbijjatī’’ti rūpāni bhavanti dvigaṇikattā.

‘විජී’ ධාතුව බිය සහ සැලීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙය දීර්ඝ ‘ඊ’ කාරය අග ඇති ධාතුවකි, එබැවින් නිග්ගහීත ආගම සහිත රූප මෙයට නැත. ‘වේජති’ (සැලෙයි/වේගයෙන් යයි). ‘වේගෝ’ (වේගය). ‘ධම්මසංවේගෝ’ (ධර්ම සංවේගය). ‘සංවිගෝ වේගේන පලායි’ (සංවේගයට/බියට පත් වූයේ වේගයෙන් පලාගියේය). ‘නදීවේගෝ’ (ගඟේ සැඩපහර). ‘ඌමිවේගෝ’ (රළ වේගය), ‘වාතවේගෝ’ (සුළං වේගය). මෙහි ‘ධම්මසංවේගෝ’ යනු ඔත්තප්පය (පව් කිරීමට ඇති බිය) සහිත ඥානයයි. ‘වේගෝ, ජවෝ, රයෝ’ යන මේවා සමාන අර්ථැති පද වේ. දිවාද්‍යාලී ගණයට පැමිණි කල්හි, ගණ දෙකකට අයත් වන බැවින් ‘විජ්ජති, සංවිජ්ජති, උබ්බිජ්ජති’ යන රූප ද වේ.

Lajja lajjane. Lajjati. Lajjā. Lajjāti hirī. Yā ‘‘viriḷanā’’tipi vuccati.

‘ලජ්ජ’ ධාතුව ලැජ්ජා වීමෙහි වැටේ. ‘ලජ්ජති’ (ලැජ්ජා වෙයි). ‘ලජ්ජා’ (ලැජ්ජාව). ‘ලජ්ජා’ යනු හිරි (පවට ඇති ලැජ්ජාව) යි. එය ‘විරිළනා’ (සන්කෝචය/බියෙන් හැකිලීම) කියා ද කියනු ලැබේ.

Vaḷaji paribhoge. Vaḷañjati.

‘වළජි’ ධාතුව පරිභෝජනය කිරීමෙහි වැටේ. ‘වළඤ්ජති’ (පරිහරණය කරයි/පරිභෝජනය කරයි).

Kujja adhomukhīkaraṇe. Kujjati. Nikujjati. Ukkujjati. Paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya. Aññissā pātiyā paṭikujjati. Avakujjo nipajjahaṃ. Tattha kujjati nikujjatīti imāni ‘‘carati vicaratī’’ti padāni viya samānatthāni, adhomukhaṃ karotīti hi attho. Ukkujjatīti uparimukhaṃ karoti. Paṭikujjatīti mukhe mukhaṃ ṭhapeti.

‘කුජ්ජ’ ධාතුව මුහුණ යටිකුරු කිරීමෙහි (යටිමුහුණ කිරීමෙහි) වැටේ. ‘කුජ්ජති’ (යටිකුරු කරයි). ‘නිකුජ්ජති’ (යටිමුහුණ කරයි). ‘උක්කුජ්ජති’ (උඩුකුරු කරයි). ‘පටිකුජ්ජති’ (පියනකින් වසයි/මුහුණට මුහුණ තබයි). ‘නිකුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය’ (යටිකුරු කරන ලද්දක් උඩුකුරු කරන්නේ යම් සේද). ‘අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජති’ (වෙනත් බඳුනකින් වසයි/යටිකුරු කරයි). ‘අවකුජ්ජෝ නිපජ්ජහං’ (මුහුණ යටිකුරු කොට වැතිරෙමින්). එහි ‘කුජ්ජති’ සහ ‘නිකුජ්ජති’ යන මේ පද ‘චරති’ සහ ‘විචරති’ යන්නා සේ සමාන අර්ථ ඇත්තේය, මන්ද යත් එහි අර්ථය යටිකුරු කිරීම වන බැවිනි. ‘උක්කුජ්ජති’ යනු උඩුකුරු කිරීමයි. ‘පටිකුජ්ජති’ යනු මුහුණට මුහුණ තැබීමයි (වැසීමයි).

Mujja osīdane. Mujjati. Nimujjati. Nimuggo. Ummuggo.

‘මුජ්ජ’ ධාතුව ගිලීමෙහි (ගිලී යාමෙහි) වැටේ. ‘මුජ්ජති’ (ගිලෙයි). ‘නිමුජ්ජති’ (කිමිදෙයි/ගිලෙයි). ‘නිමුග්ගෝ’ (ගිලුණු). ‘උම්මුග්ගෝ’ (මතු වූ).

Opuji vilimpane. Gomayena pathaviṃ opuñjati.

‘ඕපුජි’ ධාතුව ආලේප කිරීමෙහි වැටේ. ‘ගෝමයේන පථවිං ඕපුඤ්ජති’ (ගොමයෙන් පොළොව ආලේප කරයි/මැටි ගායි).

Jakārantadhāturūpāni.

‘ජ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතු රූපයන් නිමා විය.

Jhakārantadhātu

‘ඣ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතූන්.

Jhe cintāyaṃ. Jhāyati, nijjhāyati, upanijjhāyati, ujjhāyati, sajjhāyati. Jhānaṃ, nijjhānaṃ, upanijjhānaṃ, ujjhāyanaṃ, sajjhāyanaṃ. Nijjhatti. Upajjhā, upajjhāyo. Jhāyī, ajjhāyako.

‘ඣේ’ ධාතුව සිතීමෙහි (ධ්‍යාන වැඩීමෙහි) වැටේ. ‘ඣායති’ (සිතයි/ධ්‍යාන වඩයි), ‘නිජ්ඣායති’ (තේරුම් ගනියි/පිරික්සයි), ‘උපනිජ්ඣායති’ (ළඟින් මෙනෙහි කරයි), ‘උජ්ඣායති’ (දොස් කියයි), ‘සජ්ඣායති’ (සජ්ඣායනා කරයි). ‘ඣානං’ (ධ්‍යානය/සිතීම), ‘නිජ්ඣානං’ (වටහා ගැනීම), ‘උපනිජ්ඣානං’ (ළඟින් මෙනෙහි කිරීම), ‘උජ්ඣායනං’ (දොස් පැවසීම), ‘සජ්ඣායනං’ (සජ්ඣායනා කිරීම). ‘නිජ්ඣත්ති’ (පැහැදවීම). ‘උපජ්ඣා, උපජ්ඣායෝ’ (උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ). ‘ඣායී’ (ධ්‍යාන වඩන්නා/සිතන්නා), ‘අජ්ඣායකෝ’ (අධ්‍යාපනය කරවන්නා/මන්ත හදාරන්නා).

Tattha jhāyananti duvidhaṃ jhāyanaṃ sobhanamasobhanañca. Tesu sobhanaṃ ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo. Jhāyāmi [Pg.50] akutobhayo’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Asobhanaṃ pana ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi. Adhomukho pajjhāyanto nisīdī’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena vā lakkhaṇūpanijjhānena vā jhāyanasīlo cintanasīlo. Jhāyī jhānavāti attho. Ajjhāyakoti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakātveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ, idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharantīti. Ayaṃ panattho ‘‘adhipubbassa i ajjhayane’’ti dhātussa vasena gahetabbo. Evaṃ adhipubbassa idhātussa vasena imassa dhātussa atthaparivattanaṃ bhavati. Yaṃ sandhāya ‘‘ajjhāyako mantadharo’’ti vuttaṃ.

එහි ‘ඣායන’ (සිතීම) යන්න සෝභන (යහපත්) සහ අසෝභන (අයහපත්) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් සෝභන ඣායනය ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණෝ’’ (ධ්‍යාන වඩන බ්‍රාහ්මණයා බබළයි), ‘‘ඣායාමි අකුතෝභයෝ’’ (මම කිසි බියක් නැතිව ධ්‍යාන වඩමි) යනාදී තැන්හි දත යුතුය. අසෝභන ඣායනය වනාහි ‘‘තත්ථ තත්ථ ඣායන්තෝ නිසීදි’’ (එතැන එතැන කනස්සල්ලෙන් සිතමින්/කල්පනා කරමින් උන්නේය), ‘‘අධෝමුඛෝ පජ්ඣායන්තෝ නිසීදි’’ (යටිමුහුණින් යුතුව තැවෙමින්/කල්පනා කරමින් උන්නේය) යනාදී තැන්හි දත යුතුය. ‘ඣායී’ යනු ආරම්මණ උපනිජ්ඣානයෙන් (අරමුණ කෙරෙහි සිත තැබීමෙන්) හෝ ලක්ඛණ උපනිජ්ඣානයෙන් (ත්‍රිලක්‍ෂණය මෙනෙහි කිරීමෙන්) හෝ සිතන සුළු වූ, ධ්‍යාන වඩන සුළු වූ තැනැත්තා ය. ‘ඣායී’ යනු ධ්‍යාන ඇත්තා යන අර්ථයයි. ‘අජ්ඣායකෝ’ යන්න වනාහි: ‘‘වාශිෂ්ඨයෙනි, මොහු දැන් ධ්‍යාන නොවඩති, මොහු දැන් ධ්‍යාන නොවඩති, එබැවින් ‘අධ්‍යායක’ (ධ්‍යාන නොකරන්නා) යන තෙවන අක්‍ෂරය පහළ විය’’ යනුවෙන් ප්‍රථම කල්පික කාලයෙහි ධ්‍යානයෙන් තොර වූ බ්‍රාහ්මණයන්ට ගර්හා කිරීමේ වචනයක් ලෙස උපන්නේය. එහෙත් දැන් වනාහි, හදාරන බැවින් ‘අජ්ඣායකෝ’ යැයි ද, මන්ත්‍ර ප්‍රගුණ කරන බැවින් යැයි ද යන අර්ථයෙන් ප්‍රශංසා වචනයක් ලෙස ව්‍යවහාර කරති. මේ අර්ථය වනාහි ‘අධි’ උපසර්ගය මුලට ඇති ‘ඉ’ ධාතුව ඉගෙනීමෙහි (අධ්‍යයනයෙහි) වැටෙන බැවින් ගත යුතුය. මෙසේ ‘අධි’ පූර්වක ‘ඉ’ ධාතුව නිසා මේ ධාතුවේ අර්ථ පරිවර්තනයක් සිදු වේ. එය අරභයා ‘‘අජ්ඣායකෝ මන්තධරෝ’’ (මන්ත්‍ර දරන අධ්‍යායකයා) යැයි කියන ලදී.

Jhe dittiyaṃ. Dīpo jhāyati, dārūni jhāyanti. Ettha jhāyatīti jalati. Jhāyanajalanasaddā hi ekatthā.

‘ඣේ’ ධාතුව බැබළීමෙහි (දැල්වීමෙහි/පිළිස්සීමෙහි) වැටේ. ‘දීපෝ ඣායති’ (පහන දැල්වෙයි/බබළයි), ‘දාරූනි ඣායන්ති’ (දර ලිපි දැල්වෙයි). මෙහි ‘ඣායති’ යනු දැල්වෙයි (දිලිසෙයි) යන්නයි. මන්ද යත් ‘ඣායන’ සහ ‘ජලන’ යන ශබ්ද සමාන අර්ථැති බැවිනි.

Jajjha paribhāsanatajjanesu. Jajjhati.

‘ජජ්ඣ’ ධාතුව පරිභව කිරීම (බැණ වැදීම) සහ තර්ජනය කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ජජ්ඣති’.

Ujjha ussagge. Ussaggo chaḍḍanaṃ. Ujjhati. Ujjhitaṃ.

‘උජ්ඣ’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි (දැමීමෙහි) වැටේ. ‘උස්සග්ගෝ’ යනු බැහැර කිරීමයි (විසි කිරීමයි). ‘උජ්ඣති’ (බැහැර කරයි/අත්හරියි). ‘උජ්ඣිතං’ (බැහැර කරන ලද).

Jhakārantadhāturūpāni.

‘ඣ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතු රූපයන් නිමා විය.

Ñakārantadhātu

‘ඤ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතූන්.

Ñā avabodhane. ‘‘Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu’’ntiādīni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. Ñāti, ñātako, añño, ñattaṃ, ñatti, paññatti, viññatti, saññatti, saññā, saññāṇaṃ, paññā, paññāṇaṃ, ñāṇaṃ, viññāṇaṃ.

‘ඤා’ ධාතුව අවබෝධ කරගැනීමෙහි වැටේ. ‘‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි, ඤාතු, ඤන්තු, ඤෙය්‍ය, ඤෙය්‍යුං’’ යනාදී රූප දේශනා ක්‍රමයට අනුව ගත යුතුය. ‘ඤාති’ (නෑයා), ‘ඤාතකෝ’ (ඥාතියා), ‘අඤ්ඤෝ’ (අන්‍යයා/නොදන්නා තැනැත්තා), ‘ඤත්තං’ (දන්නා බව/ප්‍රකට බව), ‘ඤත්ති’ (දැන්වීම/ඥප්තිය), ‘පඤ්ඤත්ති’ (පැනවීම/ප්‍රඥප්තිය), ‘විඤ්ඤත්ති’ (විඥප්තිය/හැඟවීම), ‘සඤ්ඤත්ති’ (සංඥප්තිය/එකඟ කරවා ගැනීම), ‘සඤ්ඤා’ (සංඥාව/හැඳිනීම), ‘සඤ්ඤාණං’ (සලකුණ/හැඳිනීමේ ඥානය), ‘පඤ්ඤා’ (ප්‍රඥාව), ‘පඤ්ඤාණං’ (ප්‍රඥාණවත් බව/සලකුණ), ‘ඤාණං’ (ඥානය/දැනීම), ‘විඤ්ඤාණං’ (විඥානය).

Tattha [Pg.51] ñātīti jānāti. Puna ñātīti bandhu. So hi ‘‘ayaṃ amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñātīti. Evaṃ ñātako. Aññoti diṭṭhadhammikādayo atthe na ñāti na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. Ñattanti jānanabhāvo. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Saññāṇanti cihanaṃ. Kārite ‘‘ñāpeti saññāpeti viññāpayatī’’tiādīni bhavanti. Yasmā pana ‘‘aññāti paṭivijjhati. Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati. Anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū’’ti pāḷiyo dissanti, tasmā ñātītiādīni ākhyātikapadāni diṭṭhāniyeva honti nayavasena. Tathā hi aññātīti ettha āiti upasaggo, so parassakkharassa saññoguccāraṇicchāya rassaṃ katvā niddiṭṭho. Ñātīti sāsane ākhyātikapadaṃ diṭṭhaṃ, tasmāyeva ‘‘ñāti, ñanti. Ñāsī’’tiādinā padamālākaraṇe nattheva doso.

එහි ‘ඤාති’ යනු දැනගනියි. නැවතත් ‘ඤාති’ යනු නෑයා (බන්ධු) වේ. මක්නිසාද යත්, ‘මොහු අපගේය’ යනුවෙන් දැනගත යුතු අර්ථයෙන් ඔහු ‘ඤාති’ නම් වේ. එලෙසම ‘ඤාතක’ (නෑයා) වේ. ‘අඤ්ඤ’ යනු මෙලොව පරලොව ආදී යහපත් අර්ථයන් නොදන්නා, නොදැනගන්නා තැනැත්තායි. නූගත්, අඥාන (බාල) තැනැත්තා යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඤත්ත’ යනු දැනගැනීමේ ස්වභාවයයි (දැනුමයි). ‘අඥානයාට දැනුම උපදින්නේ අනර්ථය පිණිසමයි’ (යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායති) යනු ඊට පාලි නිදසුනයි. ‘සඤ්ඤාණ’ යනු ලකුණයි (සංකේතයයි). කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය ක්‍රියා) රූපයන්හිදී ‘ඤාපේති’ (දන්වයි), ‘සඤ්ඤාපේති’ (ඒත්තු ගන්වයි), ‘විඤ්ඤාපේති’ (දැනුම් දෙයි) ආදිය වේ. තවද යම් හෙයකින් ‘අඤ්ඤාති’ (අවබෝධ කරයි/ප්‍රතිවේධ කරයි), ‘තමාගේ අර්ථය හෝ පරමාර්ථය දැනගන්නේය’ (ඤස්සති), ‘නොදන්නා දේ දැනගන්නෙමි යන ඉන්ද්‍රිය’ (අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං), ‘ඇතමෙක් අවබෝධ නොකළහ’ (නබ්භඤ්ඤංසු), ‘ඇතමෙක් අවබෝධ කළහ’ (අබ්භඤ්ඤංසු) ආදී පාලි පාඨයන් පෙනේ ද, එබැවින් ‘ඤාති’ ආදී ආඛ්‍යාත පදයන් ක්‍රමෝපාය (නය) වශයෙන් දක්නා ලද්දේම වෙයි. එසේම ‘අඤ්ඤාති’ යන්නෙහි ‘ආ’ යනු උපසර්ගයයි. එය පරීක්ෂා (පසුව එන) අක්ෂරයේ සංයෝග උච්චාරණය කිරීමේ කැමැත්තෙන් ලුහු (ලස්ස) කොට දක්වන ලද්දකි. ශාසනයෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) ‘ඤාති’ යන්න ආඛ්‍යාත පදයක් ලෙස දැකගත හැක. එබැවින් ‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි’ ආදී වශයෙන් පදමාලා සෑදීමෙහි කිසිදු දෝෂයක් නැත.

Ñā māraṇatosananisānesu. Māraṇaṃ jīvitindriyupacchedakaraṇaṃ. Tosanaṃ tuṭṭhi. Nisānaṃ tikkhatā. Ñatti. Manuññaṃ. Paññatti.

ඤා ධාතුව මැරීම (මාරණ), සතුටු කිරීම (තෝසන) සහ තියුණු කිරීම (නිසාන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. මැරීම (මාරණය) යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳ දැමීමයි. සතුටු කිරීම (තෝසනය) යනු තුටු වීමයි (ප්‍රීතියයි). තියුණු කිරීම (නිසානය) යනු තියුණු බවයි (මුවහත් බවයි). ඤත්ති, මනුඤ්ඤ, පඤ්ඤත්ති (යනු එහි රූපයන් වේ).

Ettha ñattīti māretīti vā tosetīti vā nisetīti vā attho. Ayañca ñattisaddo ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti ettha vattisaddo viya ākhyātikapadanti daṭṭhabbo. Tathā ādatteti ettha vibhattibhūtassa tesaddassa viya vibhattibhūtassa tisaddassa saññogabhāvo ca dhātuantassarassa rassattañca. Manuññanti manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ. Ayamattho manasaddūpapadassa āpubbassimassa ñādhātussa vasena daṭṭhabbo. Paññattīti nānappakārato pavattinivāraṇena akusalānaṃ dhammānaṃ ñatti [Pg.52] māraṇaṃ paññatti. Atha vā dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanāya citte anekavidhena somanassuppādanaṃ. Atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma, tathā sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි ‘ඤත්ති’ යනු මරයි, නැතහොත් සතුටු කරයි, නැතහොත් තියුණු කරයි යන අර්ථයයි. මෙම ‘ඤත්ති’ යන ශබ්දය ද ‘මෙනෙයියෙන් කියනු ලැබේ ද එය වාචා (වචනය) යි’ යන මෙහි එන ‘වත්ති’ ශබ්දය මෙන් ආඛ්‍යාත පදයක් ලෙස දත යුතුය. එසේම ‘ආදත්තෙ’ යන්නෙහි විභක්ති වූ ‘තේ’ ශබ්දයට මෙන්, විභක්ති වූ ‘ති’ ශබ්දයට සංයෝග වීම (ද්විත්ව වීම) සහ ධාතුව කෙළවර ස්වරය කෙටි වීම ද සිදු වේ. ‘මනුඤ්ඤ’ (මනෝඥ) යනු සිත බෙහෙවින් සතුටු කරයි (ඤේති) යන අර්ථයෙන් මනුඤ්ඤ නම් වේ. මේ අර්ථය ‘මන’ ශබ්දය උපපද කොට ඇති, ‘ආ’ උපසර්ගය මුල් වූ ‘ඤා’ ධාතුව ඇසුරින් දත යුතුය. ‘පඤ්ඤත්ති’ (පැනවීම/ප්‍රඥප්තිය) යනු නොයෙක් ආකාරයෙන් පැවැත්ම වැළැක්වීමෙන් අකුසල ධර්මයන් නැසීම (මාරණය) පඤ්ඤත්ති නම් වේ. නැතහොත්, දහම් අසන්නවුන්ගේ සිත්හි ධර්ම දේශනාව මගින් නොයෙක් අයුරින් සොම්නස (සතුට) ඉපදවීමයි. අතිශයින් තියුණු බුද්ධියක් ඇත්තවුන්ගේ ඥානය නොයෙක් අයුරින් තියුණු කිරීම පඤ්ඤත්ති (පැනවීම) නම් වේ. එසේම අසන්නන්ගේ සිත සතුටු කිරීමෙන් සහ සිත තියුණු කිරීමෙන් ප්‍රකාශ කිරීම පඤ්ඤත්ති (ප්‍රඥප්තිය) යැයි දත යුතුය.

Iti bhūvādigaṇe cavaggantadhāturūpāni

මෙසේ භූවාදි ගණයේ ච-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝ,

Samattāni.

නිමාවට පත් වූහ.

Ṭakārantadhātu

ට-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් (ටකාරාන්ත ධාතූහු)

Idāni ṭavaggantadhāturūpāni vuccante –

දැන් ට-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් කියනු ලැබේ –

Soṭu gabbe. Gabbaṃ dabbanaṃ. Soṭati.

සොටු ධාතුව උඩඟු බව (ගබ්බ) අර්ථයෙහි වැටේ. ගබ්බ යනු උඩඟු වීමයි (දබ්බනය). සොටති.

Yoṭu sambandhe. Yoṭati.

යොටු ධාතුව සම්බන්ධ කිරීම (සම්බන්ධ) අර්ථයෙහි වැටේ. යොටති.

Meṭu mileṭu ummāde. Meṭati. Mileṭati.

මෙටු සහ මිලෙටු ධාතූන් උන්මාදය (උම්මාද) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙටති, මිලෙටති.

Kaṭa vassāvaraṇesu. Kaṭati.

කට ධාතුව වැසීම සහ ආවරණය කිරීම (වස්සාවරණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. කටති.

Saṭa paribhāsane. Saṭati.

සට ධාතුව නින්දා කිරීම (පරිභාසන) අර්ථයෙහි වැටේ. සටති.

Laṭa bālye ca. Pubbāpekkhāya cakāro. Laṭati. Lāṭo.

ලට ධාතුව ළදරු බව (බාල්‍ය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. (පෙර කී අර්ථය අපේක්ෂාවෙන්) ‘ච’ කාරය යෙදී ඇත. ලටති, ලාටෝ.

Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu. Rujā pīḷā. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gatiyā avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti vuttaṃ hoti. Saṭati. Sāṭo vuccati sāṭako.

සට ධාතුව රෝග පීඩාව (රුජා), පැතිරීම (විසරණ) සහ ගමනෙහි කෙළවර වීම (ගත්‍යාවසාන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. රුජා යනු පීඩාවයි. විසරණ යනු පැතිරීමයි (විප්ඵරණය). ගත්‍යාවසාන යනු ගමනෙහි කෙළවර වීම, එනම් අවසානය, නැති කිරීම, ‘හිඳීම’ යැයි කියනු ලැබේ. සටති. ‘සාටෝ’ යනු සළුවට (සාටකයට) කියනු ලැබේ.

Vaṭa vedhane. Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.

වට ධාතුව විදීම/සිදුරු කිරීම (වේධන) අර්ථයෙහි වැටේ. වටති, වටෝ, වාටෝ.

Khiṭa uttāsane. Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito.

ඛිට ධාතුව තැතිගැන්වීම (උත්තාසන) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛෙටති, ආඛෙටකෝ, ඛෙටෝ, උක්ඛෙටිතෝ, සමුක්ඛෙටිතෝ.

Siṭa anādare. Seṭati.

සිට ධාතුව නොසලකා හැරීම/අනාදරය (අනාදර) අර්ථයෙහි වැටේ. සෙටති.

Jaṭa [Pg.53] ghaṭa saṅghāte. Jaṭati. Jaṭā, jaṭilo, jaṭī. Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā. Kārite ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. Arahattamaggakkhaṇe vijaṭeti nāmā’’ti payogo.

ජට සහ ඝට ධාතූන් එකතු කිරීම/පටලැවීම (සංඝාත) අර්ථයෙහි වැටේ. ජටති. ජටා (කෙස් වැටිය), ජටිලෝ (ජටිලයා), ජටී. ‘ඇතුළත ද අවුලකි, පිටත ද අවුලකි, ජනතාව අවුලෙන් පටලැවී සිටිති’ (අන්තෝජටා බහිජටා...). කාරිත ක්‍රියාවෙහි ‘ඔහු මේ අවුල ලිහන්නේය (සෝ ඉමං විජටයේ ජටං). අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ලිහයි (විජටේති) නම් වේ’ යන්න යෙදුමයි.

Bhaṭa bhattiyaṃ. Bhaṭati. Bhaṭo. Vetanaṃ bhaṭako yathā.

භට ධාතුව වැටුපට සේවය කිරීම (භත්ති) අර්ථයෙහි වැටේ. භටති, භටෝ. වැටුපට ‘භටක’ වන්නා සේය.

Taṭa ussaye. Ussayo āroho ubbedho. Taṭati. Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ.

තට ධාතුව උසස් බව/නැගීම (උස්සය) අර්ථයෙහි වැටේ. උස්සය යනු උසයි, නැගීමයි (උබ්බේධය). තටති, තටෝ, ගිරිතටෝ, nදීතටෝ, තටී, තටං.

Khaṭa kaṃse. Khaṭati. Khaṭo.

ඛට ධාතුව ලෝකඩ/කංස භාණ්ඩ (කංස) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛටති, ඛටෝ.

Naṭa natiyaṃ. Naṭati. Naṭo, nāṭakaṃ.

නට ධාතුව නැටීම (නති) අර්ථයෙහි වැටේ. නටති, නටෝ, නාටකං.

Piṭa saddasaṅghāṭesu. Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. Piṭakasaddo ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu yasmiṃ kismiñci bhājane.

පිට ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ එක්රැස් කිරීම (සද්දසංඝාට) යන අර්ථයන්හි වැටේ. පෙටති, පෙටකෝ, පිටකං. ‘පිටක සම්ප්‍රදායෙන් (පිළිගැනීමෙන්) නොපිළිගත යුතුය’ ආදී තැන්හි ‘පිටක’ ශබ්දය පරියප්තිය (ධර්ම ග්‍රන්ථ) සඳහා පෙනේ. ‘එවිට පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් හා කූඩයක් (කුදාලපිටකං) රැගෙන එන්නේය’ ආදී තැන්හි යම්කිසි භාජනයක් (කූඩයක්) සඳහා ද යෙදේ.

Haṭa dittiyaṃ. Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

හට ධාතුව බැබළීම (දිත්ති) අර්ථයෙහි වැටේ. හටති, හාටකං, හටකං. යම් රනක් (ජාතරූපයක්) වේද, එය ‘හටක’ (රන්) යැයි කියනු ලැබේ.

Saṭa avayave. Saṭati.

සට ධාතුව කොටස/අවයවය (අවයව) අර්ථයෙහි වැටේ. සටති.

Luṭa viloṭhane. Loṭati.

ලුට ධාතුව පෙරළීම/ඇවිස්සීම (විලෝඨන) අර්ථයෙහි වැටේ. ලොටති.

Ciṭa pesane. Ceṭati. Ceṭako.

චිට ධාතුව මෙහෙයවීම/පණිවිඩ යැවීම (පේසන) අර්ථයෙහි වැටේ. චෙටති, චෙටකෝ.

Viṭa sadde. Veṭati. Veṭako.

විට ධාතුව ශබ්ද කිරීම (සද්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. වෙටති, වෙටකෝ.

Aṭa paṭa iṭa kiṭa kaṭa gatiyaṃ. Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo icceva nāmikapadaṃ diṭṭhaṃ. Paṭati jiṇṇabhāvaṃ [Pg.54] gacchatīti paṭo. Paṭoti vatthaṃ. Vatthassa hi anekāni nāmāni –

අට, පට, ඉට, කිට, කට යන ධාතූන් ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. අටති, පටති, එටති, කෙටති, කටති. ‘පටෝ’ යන නාම පදය ද දක්නට ලැබේ. ‘පටති’ යනු දිරාපත් භාවයට යයි යන අර්ථයෙන් ‘පටෝ’ නම් වේ. ‘පටෝ’ යනු වස්ත්‍රයයි. වස්ත්‍රය සඳහා නොයෙක් නම් ඇත්තේය –

Paṭo coḷo sāṭako ca, vāso vasanamaṃsukaṃ;

Dussamacchādanaṃ vatthaṃ, celaṃ vasani ambaraṃ.

පට, චෝල, සාටක, වාස, වසන, අංශුක, දූස්ස, අච්ඡාදන, වත්ථ, චේල, වසනි, අම්බර (යන මේවා වස්ත්‍රයෙහි නම් වේ).

Muṭa pamaddane. Moṭati.

‘මුට’ ධාතුව පොඩි කිරීම (මඩිනු ලැබීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මෝටති’ යනු එහි රූපයයි.

Cuṭa appībhāve. Coṭati.

‘චුට’ ධාතුව අල්ප බවට (අඩු බවට) පත්වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චෝටති’ යනු එහි රූපයයි.

Vaṭi vibhājane. Vaṭati. Vaṇṭo.

‘වටි’ ධාතුව බෙදීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වටති’, ‘වණ්ඨෝ’ යනු එහි රූපයන්ය.

Ruṭi luṭi theyye. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.

‘රුටි’ සහ ‘ලුටි’ යන ධාතූන් සොරකම් කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රුණ්ඨති’, ‘ලුණ්ඨති’, ‘රුණ්ඨකෝ’, ‘ලුණ්ඨකෝ’ යනු රූපයන්ය.

Phuṭa visaraṇe phoṭati. Phoṭo.

‘ඵුට’ ධාතුව පැතිරීම (හෝ පිපිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඵෝටති’, ‘ඵෝටෝ’ යනු එහි රූපයන්ය.

Ceṭa ceṭāyaṃ. Ceṭati. Ceṭako.

‘චේට’ ධාතුව ක්‍රියා කිරීම (උත්සාහ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චේටති’, ‘චේටකෝ’ යනු එහි රූපයන්ය.

Ghuṭa parivattane. Ghoṭati.

‘ඝුට’ ධාතුව පෙරළීම (හෝ හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝෝටති’ යනු එහි රූපයයි.

Ruṭa luṭa paṭighāte. Roṭati. Loṭati.

‘රුට’ සහ ‘ලුට’ යන ධාතූන් ගැටීම (හෝ ප්‍රතිඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රෝටති’, ‘ලෝටති’ යනු රූපයන්ය.

Ghaṭa cetāyaṃ. Ghaṭati. Ghaṭo. Ghaṭo vuccati kumbho. Imāni tadabhidhānāni –

‘ඝට’ ධාතුව උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝටති’, ‘ඝටෝ’ යනු රූපයන්ය. ‘ඝට’ යනු කළයට (කුම්භයට) කියන නමකි. ඒ සඳහා භාවිත වන සමාන පද මෙසේය –

Ghaṭo kumbho ghaṭī kumbhī, tuṇḍikiro tu ukkhalī;

Mahantabhājanaṃ cāṭi, atikhuddaṃ kuṭṭaṃ bhave;

“ඝට, කුම්භ, ඝටී, කුම්භී (කළය සඳහා ද), තුණ්ඩිකිර, උක්ඛලී (සැළිය සඳහා ද යෙදේ). විශාල භාජනය ‘චාටි’ (හැලිය) වන අතර, ඉතා කුඩා භාජනය ‘කුට්ට’ නම් වේ.”

Caṭa bhaṭa paribhāsane deṭa ca. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.

‘චට’, ‘භට’ සහ ‘දේට’ යන ධාතූන් නින්දා කිරීම (බැණ වැදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චටති’, ‘භටති’, ‘දේටති’ යනු රූපයන්ය.

Kuṭa koṭille. Kuṭati. Paṭikuṭati.

‘කුට’ ධාතුව ඇද බව (කුටිල බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුටති’, ‘පටිකුටති’ යනු එහි රූපයන්ය.

Puṭa saṃkilesane. Puṭati.

‘පුට’ ධාතුව කෙලෙසීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුටති’ යනු එහි රූපයයි.

Cuṭa chuṭa kuṭa chedane. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.

‘චුට’, ‘ඡුට’ සහ ‘කුට’ යන ධාතූන් කැපීම (සිඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චුටති’, ‘ඡුටති’, ‘කුටති’ යනු රූපයන්ය.

Phuṭa vikasane. Phuṭati.

‘ඵුට’ ධාතුව පිපීම (විකසිත වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඵුටති’ යනු එහි රූපයයි.

Muṭa aggisaddapakkhepamaddanesu. Muṭati.

‘මුට’ ධාතුව ගින්න, ශබ්ද කිරීම, දැමීම (විසි කිරීම) සහ තලා දැමීම (පොඩි කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘මුටති’ යනු එහි රූපයයි.

Tuṭa kalahakammani. Tuṭati.

‘තුට’ ධාතුව කලහ කිරීම (රණ්ඩුවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තුටති’ යනු එහි රූපයයි.

Ghuṭa paṭighāte. Ghuṭati. Ghoṭako.

‘ඝුට’ ධාතුව ගැටීම (ප්‍රතිඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝුටති’, ‘ඝෝටකෝ’ යනු රූපයන්ය.

Ṭakārantadhāturūpāni.

‘ට’ කාරාන්ත ධාතූන්ගේ රූපයන් මෙසේ අවසන් වේ.

Ṭhakārantadhātu

‘ඨ’ කාරාන්ත ධාතූන්

Ṭhā [Pg.55] gatinivattiyaṃ. Gatinivatti uppajjamānassa gamanassupacchedo. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Yāvassa kāyo ṭhassati. Tiṭṭhissati. Upassuti tiṭṭhissatha. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Pabbataṭṭho bhūmaṭṭho. Upaṭṭhahaṃ iccādīni.

‘ඨා’ ධාතුව ගමන නැවැත්වීම (ගතිනිවත්ති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ගමන නැවැත්වීම යනු උපදින්නා වූ ගමන වැළැක්වීමයි. ‘ඨාති’, ‘ඨන්ති’, ‘තිට්ඨති’, ‘පතිට්ඨාති’, ‘අධිට්ඨාති’, ‘අධිට්ඨේති’, ‘සණ්ඨාති’, ‘සණ්ඨහති’, ‘අධිට්ඨහති’, ‘උපට්ඨහති’ යනු ක්‍රියා රූපයන්ය. ‘ඨාතු’, ‘තිට්ඨතු’, ‘තිට්ඨෙය්‍ය’ (විධි අර්ථයේද) වේ. ‘අට්ඨ’, ‘අට්ඨු’, ‘අට්ඨා’, ‘අට්ඨූ’, ‘අට්ඨාසි’, ‘අට්ඨංසු’ (අතීත කාලයේද) වේ. “යාවස්ස කායෝ ඨස්සති” (යම්තාක් ඔහුගේ කය පවතින්නේද), ‘තිට්ඨිස්සති’, “උපස්සුති තිට්ඨිස්සථ” (අනාගත කාලයේද) වේ. ‘අට්ඨිස්සා’, ‘අට්ඨිස්සංසු’, ‘අතිට්ඨිස්සා’, ‘අතිට්ඨිස්සංසු’ (ප්‍රත්‍යක්ෂ හෝ ව්‍යතිරේක අර්ථයේද) වේ. ‘ඨාතුං’, ‘උපට්ඨාතුං’, ‘උපට්ඨහිතුං’, ‘අධිට්ඨාතුං’, ‘අධිට්ඨහිතුං’ (තුම් ප්‍රත්‍යයෙන්ද) වේ. ‘ඨත්වා’, ‘අධිට්ඨිත්වා’, ‘උපට්ඨහිත්වා’, ‘අධිට්ඨහිත්වා’ (ක්ත්වා ප්‍රත්‍යයෙන්ද) වේ. ‘ඨානං’, ‘ඨිති’, ‘සණ්ඨිති’, ‘අවට්ඨිති’, ‘සණ්ඨානං’, ‘පට්ඨානං’, ‘උපට්ඨාකෝ’, ‘ඨිතෝ’, ‘පබ්බතට්ඨෝ’ (පර්වතයෙහි සිටින), ‘භූමට්ඨෝ’ (පොළොවෙහි සිටින), ‘උපට්ඨහං’ ආදී රූප මෙසේ සිද්ධ වේ.

Tattha ṭhānasaddo issariyaṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’tiādīsu kāraṇe. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.

එහි ‘ඨාන’ යන ශබ්දය ඓශ්වර්යය (ස්ථානාන්තරය), පැවැත්ම (සිටීම), අවස්ථාව (ක්ෂණය) සහ හේතුව (කාරණය) යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. “කිං පනායස්මා දේවානමින්දෝ කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තෝ” (ආයුෂ්මත් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා කිනම් කර්මයක් කොට මේ ස්ථානයට/තනතුරට පැමිණියේද) යනාදී තන්හි එය ‘ඓශ්වර්යය’ (තනතුර) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. “ඨානකුසලෝ හෝති අක්ඛණවේධී” (ඉරියව්වෙහි/සිටගැනීමෙහි දක්ෂයෙක් වෙයි) යනාදී තන්හි ‘පැවැත්ම’ (සිටීම) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. “ඨානසෝපේතං තථාගතං පටිභාති” (සුදුසු අවස්ථාවෙන් යුක්තව තථාගතයන් වහන්සේට වැටහෙයි) යනාදී තන්හි ‘අවස්ථාව’ (ක්ෂණය) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. “ඨානඤ්ච ඨානසෝ ඤත්වා අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානසෝ” (හේතුව හේතුවක් ලෙසද අහේතුව අහේතුවක් ලෙසද දැනගෙන) යනාදී තන්හි ‘හේතුව’ (කාරණය) යන අර්ථයෙහි දැක්වේ. යම් හෙයකින් ඵලය (ප්‍රතිඵලය) එම හේතුව මත රඳා පවතිමින් එහිම පිහිටන්නේද, එබැවින් හේතුව ‘ඨාන’ (ස්ථානය/හේතුව) යැයි කියනු ලැබේ.

Issariye ṭhitiyañca, khaṇasmimpi ca kāraṇe;

Catūsvatthesu etesu, ṭhānasaddo pavattatīti.

“ඓශ්වර්යය, පැවැත්ම (සිටීම), අවස්ථාව (ක්ෂණය) සහ හේතුව යන මේ සතර අර්ථයන්හි ‘ඨාන’ ශබ්දය පවතී” යනුයි.

Ṭhe saddasaṅkātesu. Ṭhīyati.

‘ඨේ’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ සැක කිරීම (හෝ සැලකීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඨීයති’ යනු එහි රූපයයි.

Ṭhe veṭhane. Ṭhāyati.

‘ඨේ’ ධාතුව වෙලීම (එතීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඨායති’ යනු එහි රූපයයි.

Paṭha [Pg.56] viyattiyaṃ vācāyaṃ. Dhammaṃ paṭhati. Pāṭho, nakkhattapāṭhako, so horapāṭhakaṃ pucchi. Sabbapāṭhī bhavissati. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.

‘පඨ’ ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙන් පැවසීම (ප්‍රකාශ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. “ධම්මං පඨති” (ධර්මය කියවයි/සජ්ඣායනා කරයි), ‘පාඨෝ’ (පාඨය), ‘නක්ඛත්තපාඨකෝ’ (නැකත් කියවන්නා), “සෝ හෝරපාඨකං පුච්ඡි” (ඔහු කේන්දර කියවන්නාගෙන් ඇසුවේය), “සබ්බපාඨී භවිස්සති” (සියල්ල උගත්/කියවිය හැකි කෙනෙක් වන්නේය) යනාදී රූප වේ. ‘පඨිතුං’, ‘පඨිතවේ’ (තුම් ප්‍රත්‍යයෙන්ද), ‘පඨිත්වා’, ‘පඨිත්වාන’, ‘පඨිතුන’, ‘පඨිය’, ‘පඨියාන’ (ක්ත්වා ප්‍රත්‍යයෙන්ද) රූප සිද්ධ වේ.

Evaṃvidhaṃ tuṃpaccayantādivibhāgaṃ sabbattha yathārahaṃ vattukāmāpi gantha vitthārabhayena na vadāma. Avuttopi īdiso vibhāgo nayānusārena yathāsambhavaṃ sabbattha yojetabbo. Yattha pana pāḷinidassanādiviseso icchitabbo hoti, tatthevetaṃ dassessāma.

මෙවැනි වූ ‘තුම්’ ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන පද ආදී විභාගයන් සෑම තැනකදීම සුදුසු පරිදි පැවසීමට කැමති වුවද, ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වේ යැයි බියෙන් (එසේ) නොකියමු. මෙසේ නොකියන ලද මෙබඳු විභාගයන්ද ක්‍රමෝපාය අනුව හැකි සෑම තැනකදීම ගළපාගත යුතුය. යම් තැනක පාලි නිදසුන් ආදී විශේෂත්වයක් අවශ්‍ය වන්නේද, එහිදී පමණක් එය දක්වන්නෙමු.

Vaṭha thūliye. Vaṭhati. Vaṭharo. Vaṭharoti thūlaghanasarīrasmiṃ vattabbavacanaṃ. Tathā hi vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vaṭharoti thūlo, thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.

‘වඨ’ ධාතුව මහත් බව (ස්ථූල බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වඨති’, ‘වඨරෝ’ යනු රූපයන්ය. ‘වඨර’ යනු මහත් වූ, ඝන වූ ශරීරයක් ඇති අයෙකු හැඳින්වීමට කියන වචනයකි. එහෙයින්ම විනය අට්ඨකථාවෙහි “වඨර යනු ස්ථූල (මහත්) කෙනෙකි; මේ භික්ෂුව මහත් වූ, ඝන වූ ශරීරයක් ඇත්තෙකි යන්න මෙයින් අදහස් වේ” යැයි දක්වා ඇත.

Maṭha nivāse. Maṭhati. Maṭho.

‘මඨ’ ධාතුව වාසය කිරීම (වාසස්ථානය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මඨති’, ‘මඨෝ’ යනු රූපයන්ය.

Kaṭha kicchajīvane. Kaṭhati. Kaṭho.

‘කඨ’ ධාතුව දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කිරීම (දුකසේ ජීවත්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කඨති’, ‘කඨෝ’ යනු රූපයන්ය.

Raṭha paribhāsane. Raṭhati.

‘රඨ’ ධාතුව පරිභාසන (නින්දා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රඨති’ යනු රූපයයි.

Sāṭha balakkāre. Balakkāro nāma attano balena yathājjhāsayaṃ dabbalassa abhibhavanaṃ. Sāṭhati. Sāṭho.

‘සාඨ’ ධාතුව බලත්කාර (බලහත්කාරකම් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. බලත්කාරය නම් තමාගේ බලයෙන් තමාගේ කැමැත්ත පරිදි දුබලයා මැඩපැවැත්වීමයි. ‘සාඨති’ යනු ක්‍රියාපදය වන අතර ‘සාඨෝ’ යනු නාමපදයයි.

Uṭha ruṭha luṭha upaghāte. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.

‘උඨ’, ‘රුඨ’, ‘ලුඨ’ යන ධාතූහු උපඝාත (පෙළීම හෝ විනාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ඕඨති’, ‘රෝඨති’, ‘ලෝඨති’ යනු රූප වෙති.

Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu. Peṭhati. Piṭharo.

‘පිඨ’ ධාතුව හිංසා කිරීම සහ කෙලෙසීම (සංකිලෙස) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘පේඨති’, ‘පිඨරෝ’ යනු රූප වෙති.

Saṭha ketave ca. Pubbatthesu cakāro. Saṭhati. Saṭho saṭhoti kerāṭiko vuccati.

‘සඨ’ ධාතුව කේතව (කෛරාටිකකම/වංචාව) සහ පෙර කී අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ච’ කාරයෙන් පෙර අර්ථයන් අදහස් කෙරේ. ‘සඨති’ යනු ක්‍රියාපදයයි. වංචනිකයා ‘සඨෝ’ (කෛරාටිකයා) යයි කියනු ලැබේ.

Suṭha gatipaṭighāte. Gamanapaṭihananaṃ gatipaṭighāto. Soṭhati.

‘සුඨ’ ධාතුව ගතිපටිඝාත (ගමන වැළැක්වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගමන වැළැක්වීම ‘ගතිපටිඝාත’ නම් වේ. ‘සෝඨති’ යනු රූපයයි.

Kuṭhi luṭhi ālassiye ca. Cakāro pubbatthe ca. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.

‘කුඨි’, ‘ලුඨි’ යන ධාතූහු ආලස්‍ය (අලසකම) සහ පෙර කී අර්ථයන්හි වැටෙති. ‘ච’ කාරයෙන් පෙර අර්ථයන්ද අදහස් වේ. ‘කුණ්ඨති’, ‘කුණ්ඨෝ’, ‘ලුණ්ඨති’, ‘ලුණ්ඨෝ’ යනු රූප වෙති.

Suṭhi [Pg.57] sosane. Suṇṭhati.

‘සුඨි’ ධාතුව සෝසන (වියළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුණ්ඨති’ යනු රූපයයි.

Ruṭhi luṭhi aṭhi gatiyaṃ. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.

‘රුඨි’, ‘ලුඨි’, ‘අඨි’ යන ධාතූහු ගති (ගමන) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘රුණ්ඨති’, ‘ලුණ්ඨති’, ‘අණ්ඨති’ යනු රූප වෙති.

Veṭha veṭhane. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ.

‘වේඨ’ ධාතුව වේඨන (වෙළීම/වට කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වේඨති’, ‘නිබ්බේඨති’ යනු ක්‍රියාපද වන අතර ‘වේඨනං’, ‘නිබ්බේඨනං’ යනු නාමපද වෙති.

Vaṭhi ekacariyāyaṃ. Vaṇṭhati.

‘වඨි’ ධාතුව ඒකචරියා (හුදකලාව හැසිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වණ්ඨති’ යනු රූපයයි.

Maṭha kuṭhi soke. Maṭhati. Kuṇṭhati.

‘මඨ’, ‘කුඨි’ යන ධාතූහු සෝක (ශෝකය) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘මඨති’, ‘කුණ්ඨති’ යනු රූප වෙති.

Eṭha heṭha vibādhāyaṃ. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.

‘ඒඨ’, ‘හේඨ’ යන ධාතූහු විබාධා (පෙළීම/හිංසා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ඒඨති’, ‘හේඨති’, ‘විහේඨති’ (ක්‍රියාපද) සහ ‘විහේඨනං’ (නාමපදය) යනු රූප වෙති.

Luṭha paṭighāte. Loṭhati.

‘ලුඨ’ ධාතුව පටිඝාත (ප්‍රතිඝාතය/ගැටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලෝඨති’ යනු රූපයයි.

Paṭha vikhyāne. Paṭhati.

‘පඨ’ ධාතුව විඛ්‍යාන (පැහැදිලිව පැවසීම/විස්තර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පඨති’ යනු රූපයයි.

Luṭha saṃkilese. Loṭhati.

‘ලුඨ’ ධාතුව සංකිලෙස (කෙලෙසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලෝඨති’ යනු රූපයයි.

Ṭhakārantadhāturūpāni.

මෙය ‘ඨ’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතු රූපයන් පිළිබඳ විස්තරයයි.

Ḍakārantadhātu

‘ඩ’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූහු (ඩකාරාන්ත ධාතූහු) මෙසේය.

Ḍi vihāyasagatiyaṃ gamanamatte ca. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Ucce sakuṇa ḍemāna. Ye maṃ pure paccuḍḍenti.

‘ඩි’ ධාතුව විහායසගති (අහසින් යාම) සහ ගමනමාත්‍ර (යෑම පමණක්) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඩේති’, ‘ඩයති’, ‘ඩේමානෝ’ යනු රූප වෙති. “උච්චේ සකුණ ඩේමාන” (අහසෙහි උඩින් පියඹා යන පක්ෂියා) සහ “යේ මං පුරේ පච්චුඩ්ඩෙන්ති” (යමෙක් මට පෙර පෙරමුණට පියාඹා ආවාහුද) යන්න නිදසුන්ය.

Ḍi khipanuḍḍanesu. Ḍeti. Uḍḍeti.

‘ඩි’ ධාතුව ක්ෂේපණ (දැමීම/විසි කිරීම) සහ උඩ්ඩන (ඉහළට පියාසර කිරීම) අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඩේති’, ‘උඩ්ඩේති’ යනු රූප වෙති.

Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te;

Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, na te dhammassa kovidā.

“මීට බාහිර වූ (සාසනයෙන් පිටත වූ) මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ තමන්ගේ දෘෂ්ටීන්හිම පැහැදෙති; මම ඔවුන්ගේ ධර්මයට නොකැමැත්තෙමි, ඔවුහු සැබෑ ධර්මයෙහි දක්ෂයෝද නොවෙති.”

Ettha ca pāsaṇḍāti pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Atha vā taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti uḍḍentīti pāsaṇḍā.

මෙහි ‘පාසණ්ඩා’ යනු (මිථ්‍යාදෘෂ්ටි නමැති) පාසය (මලපුඩුව) හෙළන්නාහු යන අර්ථයෙන් ‘පාසණ්ඩ’ නම් වෙති. සත්වයන්ගේ සිත් තුළ දෘෂ්ටි නමැති පාසය හෙළන්නාහු යන අර්ථයයි. නැතහොත් තණ්හා පාසය සහ දෘෂ්ටි පාසය හෙළන්නාහු, උඩට විසි කරන්නාහු (පතුරුවන්නාහු) යන අර්ථයෙන් ‘පාසණ්ඩ’ නම් වෙති.

Muḍi [Pg.58] kaṇḍane. Muṇḍati. Kumāraṃ muṇḍiṃsu. Muṇḍo.

‘මුඩි’ ධාතුව කණ්ඩන (හිස බෑම/මුඩු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුණ්ඩති’ යනු රූපයයි. “කුමාරං මුණ්ඩiංසු” (කුමාරයා මුඩු කළහ), ‘මුණ්ඩෝ’ (මුඩු වූ තැනැත්තා) යනු නිදසුන්ය.

Cuḍḍa hāvakaraṇe. Cuḍḍati.

‘චුඩ්ඩ’ ධාතුව හාවකරණ (ශෘංගාරාත්මක ඉඟිබිඟි පෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චුඩ්ඩති’ යනු රූපයයි.

Aḍḍa abhiyoge. Aḍḍati.

‘අඩ්ඩ’ ධාතුව අභියෝග (උත්සාහ කිරීම හෝ චෝදනා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අඩ්ඩති’ යනු රූපයයි.

Gaḍi vadanekadese. Gaṇḍati. Gaṇḍo.

‘ගඩි’ ධාතුව වදනේකදේශ (මුහුණේ එක් කොටසක්/කම්මුල හෝ ගෙඩිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගණ්ඩති’, ‘ගණ්ඩෝ’ යනු රූප වෙති.

Huḍi piḍi saṅghāte. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo.

‘හුඩි’, ‘පිඩි’ යන ධාතූහු සංඝාත (එක් කිරීම/ගොඩ ගැසීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘හුණ්ඩති’, ‘පිණ්ඩති’ (ක්‍රියාපද) සහ ‘පිණ්ඩෝ’ (පිඬු/ගුලිය) යනු රූප වෙති.

Hiḍi gatiyaṃ. Hiṇḍati, āhiṇḍati.

‘හිඩි’ ධාතුව ගති (හැසිරීම/ගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හිණ්ඩති’, ‘ආහිණ්ඩති’ යනු රූප වෙති.

Kuḍi dāhe. Kuṇḍati. Kuṇḍo.

‘කුඩි’ ධාතුව දාහ (දැවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුණ්ඩති’, ‘කුණ්ඩෝ’ යනු රූප වෙති.

Vaḍi maḍi veṭhane. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ.

‘වඩි’, ‘මඩි’ යන ධාතූහු වේඨන (වට කිරීම/වෙළීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘වණ්ඨති’, ‘මණ්ඩති’ (ක්‍රියාපද) සහ ‘මණ්ඩලං’ (මණ්ඩලය/රවුම) යනු රූප වෙති.

Bhaḍi paribhāsane. Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ. Bhaṇḍo.

භඩි ධාතුව පරිභාසන (භාෂණය කිරීම, නින්දා කිරීම හෝ කෝලාහල කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. භණ්ඩති (කෝලාහල කරයි). භණ්ඩනං (කෝලාහලය). භණ්ඩො (භාණ්ඩය හෝ කෝලාහල කරන්නා).

Maḍi majjane. Maṇḍati. Maṇḍanaṃ.

මඩි ධාතුව මජ්ජන (පිරිසිදු කිරීම හෝ සැරසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මණ්ඩති (සරසයි). මණ්ඩනං (සැරසීම).

Tuḍi toḷane. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya.

තුඩි ධාතුව තෝළන (එසවීම හෝ තුඩින් ඇල්ලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තුණ්ඩති (තුඩින් ගනී). තුණ්ඩො (තුඩ/හොට). තුණ්ඩේනාදාය ගච්ඡෙය්‍ය (තුඩින් ගෙන යා යුතුය).

Bhuḍi bharaṇe. Bhuṇḍati.

භුඩි ධාතුව bharaṇe (පෝෂණය කිරීම හෝ දරා සිටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. භුණ්ඩති (පෝෂණය කරයි).

Caḍi kope. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ.

චඩි ධාතුව කෝප (කෝප වීම හෝ චණ්ඩ වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. චණ්ඩති (කෝප වෙයි). චණ්ඩො (චණ්ඩ වූ/දරුණු). චණ්ඩාලො (සැඩොල් තැනැත්තා), චණ්ඩික්කං (චණ්ඩ බව/කෝප සහගත බව).

Saḍi rujāyaṃ. Saṇḍati. Saṇḍo.

සඩි ධාතුව රුජා (වේදනාව හෝ රෝගය) අර්ථයෙහි වැටේ. සණ්ඩති (රිදවයි). සණ්ඩො (වේදනාව හෝ සමූහය).

Taḍi tāḷane. Taṇḍati. Vitaṇḍā.

තඩි ධාතුව තාලන (පහරදීම හෝ තැළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තණ්ඩති (පහරදෙයි). විතණ්ඩා (විතණ්ඩ වාදය).

Paḍi gatiyaṃ. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Ettha paṇḍāti paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paṇḍati gacchati dukkhādīnaṃ pīḷanādikampi ākāraṃ jānātīti ‘‘paṇḍā’’ti vuccati. Paṇḍitoti paṇḍāya ito gato pavattoti paṇḍito. Atha vā sañjātā paṇḍā etassāti paṇḍito. Paṇḍati ñāṇagatiyā gacchatītipi paṇḍito. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ [Pg.59] vuttaṃ ‘‘paṇḍantīti paṇḍitā. Sandiṭṭhikasamparāyikatthesu ñāṇagatiyā gacchantīti attho’’ti.

පඩි ධාතුව ගති (යෑම හෝ අවබෝධය) අර්ථයෙහි වැටේ. පණ්ඩති (යයි/නුවණින් දකියි). පණ්ඩා (ප්‍රඥාව), පණ්ඩිතො (පණ්ඩිතයා). මෙහි ‘පණ්ඩා’ යනු ප්‍රඥාවයි. ඕ තොමෝ (එම ප්‍රඥාව) සියුම් වූ ද කරුණුවල හැසිරෙයි (යයි), දුක් ආදියේ පෙළීම් ආදී ආකාරය ද දනියි, එහෙයින් ‘පණ්ඩා’ යයි කියනු ලැබේ. ‘පණ්ඩිතො’ යනු පණ්ඩාවෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) යුක්තව ගිය, පවත්නා තැනැත්තා ය. නැතහොත් උපන් ප්‍රඥාව (පණ්ඩා) ඇත්තේ යම් කෙනෙකුට ද හෙතෙම ‘පණ්ඩිත’ නම් වේ. ඥානගමනයෙන් යයි (දැනගනී) යන අර්ථයෙන් ද ‘පණ්ඩිත’ නම් වේ. එසේම අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වන ලදී: ‘පණ්ඩති (යත්/දනිත්) යන අර්ථයෙන් පණ්ඩිතයෝ වෙති. මෙලොව පරලොව අර්ථයන් කෙරෙහි ඥානගමනයෙන් (නුවණින්) යෙදෙති යනු මෙහි අර්ථයයි’.

Gaḍi made. Gaṇḍati.

ගඩි ධාතුව mada (මත්වීම හෝ උඩඟු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගණ්ඩති (මත්වෙයි/උඩඟු වෙයි).

Khaḍi manthe. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo.

ඛඩි ධාතුව මන්ථ (කලඹීම හෝ කැබලි කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛණ්ඩති (කලඹයි/කැබලි කරයි). ඛණ්ඩිතො (කැබලි කරන ලද/කැඩුණු), ඛණ්ඩො (කැබැල්ල).

Laḍi jivhāmathane. Laṇḍati. Laṇḍo.

ලඩි ධාතුව ජිව්හාමථන (දිව සෙලවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලණ්ඩති (දිව සොලවයි/දොඩවයි). ලණ්ඩො (අසූචි හෝ ලැඩ).

Ḍakārantadhāturūpāni.

මේවා ඩකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප (ඩකාරාන්ත ධාතු) වේ.

Ḍakārantadhātu

ඩකාරාන්ත ධාතූහු

Vaḍḍha vaḍḍhane. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Ettha ca vakārassa bakāro, akārassa cukāro.

වඩ්ඪ ධාතුව වඩ්ඪන (වැඩීම/දියුණු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වඩ්ඪති (වැඩෙයි). සිරිවඩ්ඪකො (ශ්‍රියාව වඩන්නා), ධනවඩ්ඪකො (ධනය වඩන්නා), වඩ්ඪිතො (වැඩුණු/දියුණු වූ), buḍḍho (මහලු වූ). මෙහි වකාරයට බකාරය ද, අකාරයට උකාරය ද (පැමිණේ).

Kaḍḍha ākaḍḍhane. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā.

කඩ්ඪ ධාතුව ආකඩ්ඪන (ඇදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. කඩ්ඪති (අදියි), ආකඩ්ඪති (ළඟට අදියි), නිකඩ්ඪති (පිටතට අදියි). ‘අකැමැත්තෙන් ම බකමූණා වට කර ඇදගෙන යන්නාක් මෙන් කාවුන් (වට කර ඇදගෙන යති)’.

Imāni ḍhakārantadhāturūpāni.

මේවා ඪකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප (ඪකාරාන්ත ධාතු) වේ.

Ṇakārantadhātu

ණකාරාන්ත ධාතූහු

Aṇa raṇa vaṇa bhaṇa maṇa kaṇa sadde. Aṇati. Aṇako brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Tattha brāhmaṇoti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo’’ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇoti.

අණ, රණ, වණ, භණ, මණ, කණ යන ධාතූහු සද්ද (ශබ්ද කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. අණති (ශබ්ද කරයි). අණකො, බ්‍රාහ්මණො. රණති (හඬ නඟයි). රණං (යුද්ධය/ක්ලේශය). වණති (ශබ්ද කරයි). වාණකො. භණති (කියයි/දේශනා කරයි). භාණකො (භාණක/දේශකයා). මණති (ශබ්ද කරයි). මණිකො (මැණික/කලකය). කණති (ශබ්ද කරයි). කාණො (කණ වූ තැනැත්තා). එහි ‘බ්‍රාහ්මණො’ යනු: ‘බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො’ (වේදය ශබ්ද කරයි/උච්චාරණය කරයි යන අර්ථයෙන් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ), මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කරයි යනු අර්ථයයි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (වියරණ ඇදුරෝ) වනාහි ‘මහා බ්‍රහ්මයාගේ දරුවා බ්‍රාහ්මණයා ය’ (බ්‍රහ්මුනො අපච්චං) යි පවසති. ආර්යයෝ වනාහි බැහැර කරන ලද පාප ඇති හෙයින් ‘බ්‍රාහ්මණ’ යයි කියති.

Brāhmaṇo [Pg.60] sottiyo vippo, bhovādī brahmabandhu ca;

Brahmasūnu dvijo brahmā, kamalāsanasūnu ca;

බ්‍රාහ්මණ, සොත්ථිය, විප්ප, භෝවාදී, බ්‍රහ්මබන්ධු, බ්‍රහ්මසූනු, ද්විජ, බ්‍රහ්මා, කමලාසනසූනු (යන මේවා බ්‍රාහ්මණයාට සමාන පද වේ).

Raṇasaddo ‘‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’’tiādīsu kilesesu vattati. Kilesā hi raṇanti kandanti etehīti raṇāti vuccanti.

‘සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’ (කෙලෙස් සහිත ධර්ම, කෙලෙස් රහිත ධර්ම) යනාදී තැන්හි ‘රණ’ ශබ්දය කෙලෙස් අර්ථයෙහි වැටේ. කෙලෙස්හු වනාහි යම් හෙයකින් තමන් නිසා (සත්ත්වයන් ලවා) හඬවන්නාහු ද, එහෙයින් ‘රණ’ (කෙලෙස්) යයි කියනු ලැබෙති.

‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo;

Sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti

‘අසදෘශ වූ, මහා බලසම්පන්න වූ ඒ රාජකුමාර තෙමේ (දුනුවායා), සියලු සතුරන් සමඟ යුද්ධ කොට, සංයමයට (හික්මීමට) පැමිණියේ ය’ යන්නෙහි,

Ettha yuddhe vattati. Raṇaṃ katvāti hi yuddhaṃ katvāti attho. ‘‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’’ti ettha cuṇṇavicuṇṇakaraṇe vattati. Raṇaṃ karontāti hi cuṇṇavicuṇṇaṃ karontāti attho. Evaṃ atthavivaraṇampi saddasaṅkhātamatthaṃ antoyeva katvā adhippāyatthavasena kataṃ, na dhātunānatthavasenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnamatthātisayayogopi bhavati, tena evaṃ atthavivaraṇaṃ katantipi daṭṭhabbaṃ.

මෙහි (රණ ශබ්දය) යුද්ධය යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රණං කත්වා’ යනු යුද්ධ කොට යන අර්ථයයි. ‘තණ ද දර ද කුඩුපට්ටම් කරමින් (රණං කරොන්තා) ඔවුහු හැම අතින් ම අටදිශාවට දිව ගියහ’ යන මෙහි කුඩුපට්ටම් කිරීම (සුනුවිසුනු කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රණං කරොන්තා’ යනු සුනුවිසුනු කරමින් යන අර්ථයයි. මෙසේ අර්ථ විවරණය ද ශබ්දයෙන් කියැවෙන අර්ථය ඇතුළත් කොට, අභිප්‍රාය (අදහස) අනුව කරන ලද්දක් මිස, ධාතූන්ගේ නානා අර්ථයන් නිසා නොවන බව දත යුතුය. නැතහොත් ධාතූන්ගේ අතිශය අර්ථ යෝගයක් ද පවතී, එහෙයින් මෙසේ අර්ථ විවරණය කළ බව ද දත යුතුය.

Bhaṇa bhaṇane. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Ettha bhāṇavāroti –

භණ ධාතුව භණන (කීම/සජ්ඣායනා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පරිත්තං භණති (පිරිත් සජ්ඣායනා කරයි), වචනං භණති (වචන පවසයි). දීඝභාණකො (දීඝ නිකාය සජ්ඣායනා කරන්නා), පියභාණී (ප්‍රිය වචන පවසන්නා), භාණවාරො (භාණවාරය). මෙහි භාණවාරය යනු:

‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekā gāthā catuppadaṃ;

Gāthā cekāmato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo;

‘අකුරු අටක් එක් පදයක් වේ, පද සතරක් එක් ගාථාවක් වේ; එක් ගාථාවක් ග්‍රන්ථයක් ලෙස ද, ග්‍රන්ථයක් යනු අකුරු තිස් දෙකක් ද වේ;

Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsaṃ dvisataṃ pana;

Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti.

තිස් දෙකක් අකුරු ඇති ග්‍රන්ථවලින් දෙසිය පනහක් (250) එක් භාණවාරයක් ලෙස පිළිගැනේ, එය අකුරු අටදහසකින් (8000) යුක්ත වේ’.

Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati.

මෙසේ අකුරු අටදහසක ප්‍රමාණයක් ඇති පෙළ (පාඨය) භාණවාරයක් යැයි කියනු ලැබේ.

Oṇaṃ apanayane. Oṇati.

ඕණ ධාතුව අපනයන (පහකිරීම හෝ නැමීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඕණති (නමයි/පහකරයි).

Soṇa vaṇṇagatīsu. Soṇati, soṇo.

සෝණ ධාතුව වර්ණ (පැහැපත් වීම) සහ ගති (යෑම) අර්ථයන්හි වැටේ. සෝණති (බැබළෙයි/යයි). සෝණො (රතු පැහැති තැනැත්තා/බල්ලා).

Soṇa [Pg.61] siloṇa saṅghāte. Soṇati. Siloṇati.

සෝණ, සිලෝණ යන ධාතූහු සංඝාත (එක්රැස් කිරීම/රාශි කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. සෝණති (එක්රැස් කරයි). සිලෝණති (එක්රැස් කරයි).

Ghiṇi ghuṇi ghaṇi gahaṇe. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.

ඝිණි, ඝුණි, ඝණි යන ධාතූහු ගහණ (ගැනීම/ග්‍රහණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ඝිණ්ණති (ගනී). ඝුණ්ණති (ගනී). ඝණ්ණති (ගනී).

Ghuṇa ghuṇṇa gamane. Ghoṇati. Ghuṇṇati.

‘ඝුණ’, ‘ඝුණ්ණ’ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ඝෝණති’, ‘ඝුණ්ණති’ යනු රූපයි.

Paṇa byavahāre, thutiyañca. Paṇati vāṇijo, vohāraṃ karoti iccattho. Saddho buddhaṃ paṇati, thomayati iccattho, āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo.

‘පණ’ ධාතුව ව්‍යවහාරයෙහි (වෙළඳාමෙහි) සහ ස්තුති කිරීමෙහි ද වැටේ. ‘පණති වාණිජෝ’ යනු වෙළෙන්දා ව්‍යවහාරය (වෙළඳාම) කරයි යන අර්ථයයි. ‘සද්ධෝ බුද්ධං පණති’ යනු ශ්‍රද්ධාවන්තයා බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්තුති කරයි (පසසයි) යන අර්ථයයි. ‘ආපණං’ (කඩපිල), ‘සාපණෝ ගාමෝ’ (කඩපිල් සහිත ගම) යනු නිදසුන් වේ.

Gaṇa raṇa gatiyaṃ. Gaṇati. Raṇati.

‘ගණ’, ‘රණ’ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි වැටෙති. ‘ගණති’, ‘රණති’ යනු රූපයි.

Caṇa saṇa dāne. Caṇati. Saṇati.

‘චණ’, ‘සණ’ යන ධාතූහු දානාර්ථයෙහි (දීමෙහි) වැටෙති. ‘චණති’, ‘සණති’ යනු රූපයි.

Phaṇa gatiyaṃ. Phaṇati. Phaṇaṃ.

‘ඵණ’ ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඵණති’ යනු රූපයයි. ‘ඵණං’ (පෙනය) යන්න ද ඉන් සැදේ.

Veṇu ñāṇacintānisāmanesu. Veṇati.

‘වේණු’ ධාතුව ඥානය (දැනගැනීම), චින්තාව (සිතීම) සහ නිශාමනය (ඇසීම/අවධානය යොමු කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘වේණති’ යනු රූපයයි.

Pīṇa pīṇane. Pīṇanaṃ paripuṇṇatā. Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati, pīṇorakkhaṃsabāhu.

‘පීණ’ ධාතුව ප්‍රීණනයෙහි (පුෂ්ටිමත් කිරීමෙහි/සන්තර්පණයෙහි) වැටේ. ප්‍රීණනය යනු පරිපූර්ණ බවයි. ‘පීණති’ යනු රූපයයි. ‘පීණෝ දිවා න භුඤ්ජති’ (පුෂ්ටිමත් තැනැත්තා දහවල් කාලයේ නොබුදී), ‘පීණොරක්ඛංසබාහු’ (මහත් වූ උරහිස් හා බාහු ඇති) යනු නිදසුන්ය.

Miṇa hiṃsāyaṃ. Miṇati.

‘මිණ’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘මිණති’ යනු රූපයයි.

Duṇa gatiyañca. Hiṃsāpekkhako cakāro. Duṇati.

‘දුණ’ ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි වැටේ. සූත්‍රයේ ‘ච’ ශබ්දයෙන් හිංසා කිරීම් අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. ‘දුණති’ යනු රූපයයි.

Saṇa abyattasadde. Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ. Saṇatevāti nadati viya.

‘සණ’ ධාතුව අප්‍රකට ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘සණති’ යනු රූපයයි. ‘සණතේව බ්‍රහ්මාරඤ්ඤං’ (මහ වනය නොපැහැදිලි ලෙස හඬ නඟන්නාක් වැනිය). ‘සණතේ’ යනු ශබ්ද කරයි (නාද කරයි) යන අර්ථයයි.

Tuṇa koṭille. Toṇati.

‘තුණ’ ධාතුව කුටිලත්වයෙහි (ඇද බවෙහි) වැටේ. ‘තෝණති’ යනු රූපයයි.

Puṇa nipuṇe. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo. Ettha ca nipuṇasaṇhasukhumasaddā vevacanasaddā kusalachekadakkhasaddā viyāti daṭṭhabbaṃ.

‘පුණ’ ධාතුව නිපුණත්වයෙහි (දක්ෂතාවෙහි/සියුම් බවෙහි) වැටේ. ‘පුණති’, ‘නිපුණති’ යනු රූපයි. ‘නිපුණධම්මෝ’ (සූක්ෂ්ම ධර්මය) යන්න නිදසුනකි. මෙහි ‘නිපුණ’, ‘සණ්හ’ (සිනිඳු), ‘සුඛුම’ (සියුම්) යන වචන, ‘කුසල’, ‘ඡේක’, ‘දක්ඛ’ (දක්ෂ) යන වචන මෙන් සමානාර්ථවාචී පද ලෙස දත යුතුය.

Muṇa paṭiññāṇe. Muṇati.

‘මුණ’ ධාතුව ප්‍රතිඥා දීමෙහි (පිළිගැනීමෙහි) වැටේ. ‘මුණති’ යනු රූපයයි.

Kuṇa saddopakaraṇe. Koṇati.

‘කුණ’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි හෝ ශබ්ද උපකරණයෙහි වැටේ. ‘කෝණති’ යනු රූපයයි.

Cuṇa [Pg.62] chedane. Coṇati.

‘චුණ’ ධාතුව ඡේදනයෙහි (කැපීමෙහි) වැටේ. ‘චෝණති’ යනු රූපයයි.

Maṇa cāge. Veraṃ maṇatīti veramaṇi.

‘මණ’ ධාතුව ත්‍යාගයෙහි (අත්හැරීමෙහි) වැටේ. ‘වේරං මණතීති වේරමණී’ (වෛරය/පාපය අත්හරින බැවින් වේරමණී නම් වේ) යනු නිදසුනයි.

Phuṇa vikiraṇe vidhunane ca. Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti.

‘ඵුණ’ ධාතුව විකිරණයෙහි (විසුරුවා හැරීමෙහි) සහ විධූනනයෙහි (සැලීමෙහි) වැටේ. ‘ඵුණති’ යනු රූපයයි. ‘අංගාරකාසුං අපරේ ඵුණන්ති’ (අනෙක් අය අඟුරු වළ විසුරුවති) යනු නිදසුනයි.

Imāni ṇakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ණ’ කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතු රූපයන්ය.

Iti bhūvādigaṇe ṭavaggantadhāturūpāni

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි ‘ට’ වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝ,

Samattāni.

සමාප්ත වූහ.

Takārantadhātu

‘ත’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු:

Atha tavaggantadhāturūpāni vuccante –

දැන් ‘ත’ වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් දක්වනු ලැබේ –

Te pālane. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Tāyati. Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. Aghassa tātā. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ. Tattha gottanti gaṃ tāyatīti gottaṃ. ‘‘Gotamo kassapo’’ti hi ādinā pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, tathā abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasammuditaṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpaṃ.

‘තේ’ ධාතුව පාලනයෙහි (රැකීමෙහි) වැටේ. පාලනය යනු ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘තායති’ යනු රූපයයි. ‘තාණං’ (ආරක්ෂාව), ‘ගොත්තං’ (ගෝත්‍රය), ‘නක්ඛත්තං’ (නැකත) යනු නිදසුන්ය. ‘අඝස්ස තාතා’ (දුකින් මුදවන්නා වූ), ‘කිච්ඡේනාධිගතා භෝගා, තේ තාලෝ විධමි ධමං’ (කෘච්ඡ්‍රයෙන් උපයන ලද භෝගයන්, පියා විනාශ කළේය) යනු තවත් නිදසුන්ය. එහි ‘ගොත්තං’ යනු ‘ගං තායතීති ගොත්තං’ (වචනය හෝ බුද්ධිය රක්නා බැවින් ගෝත්‍රය නම් වේ) යන්නයි. එනම් ‘‘ගෝතම, කස්සප’’ ආදී වශයෙන් පවතින ‘ග’ නම් වූ වචනය සහ බුද්ධිය ඒකාන්තික විෂයභාවයෙන් රක්නා බැවින් ‘ගෝත්‍රය’ නම් වේ. යම් සේ බුද්ධිය අරමුණු වූ අර්ථයක් නොමැතිව නොපවතින්නේ ද, එමෙන්ම අභිධානය (නම) ද අභිධෙය (නම් කටයුතු අර්ථය) නොමැතිව නොපවතී. එබැවින් ‘ගෝත්‍ර’ නමින් හැඳින්වෙන ඒ අර්ථය ඒවා රකියි යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ඒ කවරෙක්ද යත්? වෙනත් කුල පරම්පරාවලට පොදු නොවූ, එම කුලයේ ආදි පුරුෂයාගෙන් ආරම්භ වූ, එම කුලයට අයත් සියල්ලන්ට පොදු වූ සාමාන්‍ය ස්වරූපයයි.

Nakkhattanti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ, taṃ pana assayujādivasena sattavīsatividhaṃ hoti. Tathā hi assayujo [Pg.63] bharaṇī kattikā rohaṇī migasiro addā punabbasu phusso assaliso māgho pubbaphagguṇī uttaraphagguṇī hattho cittaṃ svāti visākhā anurādhā jeṭṭhā mūlaṃ pubbāsaḷhaṃ uttarāsaḷhaṃ sāvaṇaṃ dhanasiṭṭhā satabhisattaṃ pubbabhaddapadaṃ uttarabhaddapadaṃ revatī cāti sattavīsati nakkhattāni. Tāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ īsakampi na vijahanti kiñci sīghaṃ kiñci dandhaṃ, kadāci sīghaṃ, kadāci dandhaṃ, etto ito cāti evaṃ visamagatiyā agantvā yantacakke paṭipāṭiyā yojitāni viya samappamāṇagatiyā attano vīthiyāva gacchantāni maṇḍalākārena sineruṃ parivattanti. Evaṃ imāni nakkhanaṃ gamanaṃ tāyanti rakkhantīti nakkhattānīti vuccanti. Porāṇā pana kharadhātuvasena ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti āvocuṃ, ‘‘nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ’’ iccetāni nakkhattatārakānaṃ nāmāni. ‘‘Uḷu tārā tārakā’’ti imāni pana sabbāsampi tārakānaṃ sādhāraṇanāmāni. Osadhīti pana tārakāvisesassa nāmaṃ.

‘නක්ඛත්ත’ (නැකත) යනු විෂම ගමනකින් නොගොස්, තමාගේම වීථියෙහි (කක්ෂයෙහි) ගමන් කිරීමෙන් ‘නක්ඛන’ හෙවත් ගමන ආරක්ෂා කරන (තායති) බැවින් ‘නක්ඛත්ත’ නම් වේ. එය අස්විද ආදී වශයෙන් විසිහත් වැදෑරුම් වේ. එනම්: අස්විද (අස්සයුජ), බෙරණ (භරණී), කැති (කත්තිකා), රෙහෙන (රෝහිණී), මුවසිරස (මිගසිර), අද (අද්දා), පුනාවස (පුනබ්බසු), පුෂ (ඵුස්ස), අස්ලෙෂ (අස්සලේස), මා (මාඝ), පුවපල් (පුබ්බඵග්ගුණී), uttaraphal (උත්තරඵග්ගුණී), හත (හත්ථ), සිත (චිත්ත), සාති (ස්වාති), විසා (විසාඛා), අනුර (අනුරාධා), දෙට (ජෙට්ඨා), මුල (මූල), පුවසල (පුබ්බසළ්හ), උත්තරසල (උත්තරසළ්හ), සුවණ (සාවණ), දෙනට (ධනසිට්ඨ), සියාවස (සතභිසජ්ජ/සතභිසත්ත), පුවපුටුප (පුබ්බභද්දපද), උත්තරපුටුප (උත්තරභද්දපද) සහ රේවතී (රේවතී) යන විසිහත් නැකත්ය. ඒවා තමන් ගමන් කරන මාවත මඳකුදු අත්නොහරිති. ඇතැම් විට වේගයෙන් ද, ඇතැම් විට සෙමින් ද, මෙසේ එහා මෙහා යමින් විෂම ගමනකින් නොගොස්, යන්ත්‍ර චක්‍රයක පිළිවෙළින් යොදන ලද්දාක් මෙන් සමාන ප්‍රමාණයේ ගමනින් තමන්ගේම වීථියෙහි ගමන් කරමින්, මණ්ඩලාකාරයෙන් මහා මේරු පර්වතය වටා කැරකෙති. මෙසේ මේවා තමන්ගේ ගමන (නක්ඛන) ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘නක්ඛත්ත’ (නැකත්) යැයි කියනු ලැබේ. පුරාණාචාර්යවරු ‘ඛර’ ධාතුව ඇසුරින් ‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානි’ (නොදිරන බැවින්, විනාශ නොවන බැවින් නක්ඛත්ත නම් වේ) යැයි පැවසූහ. ‘නක්ඛත්තං’, ‘ජෝති’, ‘රික්ඛං’ යන මේවා නැකත් තාරකාවලට නම් වේ. ‘උළු’, ‘තාරා’, ‘තාරකා’ යන මේවා සියලු තාරකාවලට පොදු වූ නම් වේ. ‘ඕසධී’ යනු සුවිශේෂී තාරකාවකට (සිකුරු තරුවට) කියන නමකි.

Citi saññāṇe. Saññāṇaṃ cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ. Cetati. Cihanaṃ karotīti attho. Īkārantavasena vuttattā asmā dhātuto saki saṅkāyanti dhātuto viya niggahītāgamo na hoti. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.

‘චිති’ ධාතුව සංඥාණයෙහි (සලකුණු කිරීමෙහි) වැටේ. සංඥාණය යනු සලකුණු කිරීම හෝ ලක්ෂණ කිරීමයි. ‘චේතති’ යනුකළ රූපයයි. සලකුණු කරයි යන්න අර්ථයයි. ‘ඊ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුවක් ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, ‘සකි’, ‘සංකා’ යන ධාතූන්ගෙන් මෙන් මෙම ධාතුවෙන් නිග්ගහීතාගමය (බිංදුවක් එකතු වීම) සිදු නොවේ. සෙසු මෙවැනි ස්ථානවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Pata gatiyaṃ. Patati. Papatati papātaṃ, papateyyahaṃ. Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ. Ahaṃsaddena yojetabbaṃ, pāpattaṃ papatitosmīti attho. Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti yojetabbaṃ, pāpattha papatitoti attho. Parokkhāpadañhietaṃ dvayaṃ. ‘‘Pāvadaṃ pāvadā’’tiādīsu viya upasaggapadassa dīghabhāvo, tato aṃsaddassa ttaṃādeso, asaddassa ca tthādeso bhavati. Acinteyyo hi pāḷinayo.

‘පත’ ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි (වැටීමෙහි) වැටේ. ‘පතති’ යනු රූපයයි. ‘පපතති පපාතං’ (හෙළකට වැටේ), ‘පපතෙය්‍යහං’ (මම වැටෙන්නෙමි) යනු නිදසුන්ය. ‘පාපත්තං නිරයං භුසං’ යන්න ‘අහං’ (මම) යන ශබ්දය සමඟ යෙදිය යුතුය. ‘පාපත්තං’ යනු මම වැටුණෙමි (පපතිතෝස්මි) යන අර්ථයයි. ‘පාපත්ථ නිරයං භුසං’ යන්න ‘සොකුමාරෝ’ (සුකොමල තැනැත්තා) යන්න සමඟ යෙදිය යුතුය, ‘පාපත්ථ’ යනු වැටුණේය (පපතිතෝ) යන අර්ථයයි. මේ දෙකම පරොක්ඛා (අතීත කාලීන) පදයන්ය. ‘‘පාවදං’’, ‘‘පාවදා’’ යනාදී ස්ථානවල මෙන් මෙහි ද උපසර්ග පදයේ දීර්ඝ වීමක් සිදු වේ. ඉන්පසු ‘අං’ ශබ්දයට ‘ත්තං’ ආදේශය ද, ‘අ’ ශබ්දයට ‘ත්ථ’ ආදේශය ද සිදු වේ. සැබවින්ම පාලි භාෂා ක්‍රමය අචින්ත්‍යය.

Ata [Pg.64] sātaccagamane. Sātaccagamanaṃ nirantaragamanaṃ. Atati. Yasmā pana atadhātu sātaccagamanatthavācikā, tasmā bhavābhavaṃ dhāvanto jātijarābyādhimaraṇādibhedaṃ anekavihitaṃ saṃsāradukkhaṃ atati satataṃ gacchati pāpuṇāti adhigacchatīti attātipi nibbacanamicchitabbaṃ. Atthantaravasena pana ‘‘āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo’’ti ca ‘‘sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā’’ti ca ‘‘attamanoti pītisomanassena gahitamano’’ti ca attho daṭṭhabbo, yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā atthassa gahetabbatoti.

‘අත’ ධාතුව සාතච්ච ගමනයෙහි (නිරන්තරයෙන් යෑමෙහි) වැටේ. සාතච්ච ගමනය යනු නිරන්තර ගමනයි. ‘අතති’ යනු රූපයයි. යම් හෙයකින් ‘අත’ ධාතුව නිරන්තර ගමනාර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේ ද, එබැවින් භවාභවයන්හි දුවන්නා වූ, ජාති-ජරා-ව්‍යාධි-මරණ ආදී ප්‍රභේද සහිත අනේකවිධ සන්සාර දුක කරා නිරන්තරයෙන් යන (ළඟා වන/අත්විඳින) බැවින් ‘අත්තා’ (ආත්මය) යැයි ද නිරුක්තිය අපේක්ෂා කළ යුතුය. වෙනත් අර්ථයන් අනුව ද, ‘‘මම යන මානය (අහංමානය) මෙහි පිහිටා ඇති බැවින් ‘අත්තා’ (අත්භාවය)’’ කියා ද, ‘‘සැප දුක අනුභව කරන බැවින් ‘අත්තා’’’ කියා ද, ‘‘‘අත්තමනෝ’ යනු ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුත් සිතක් ඇති තැනැත්තා’’ කියා ද අර්ථ දත යුතුය. ඒ ඒ තැන්වල යම් යම් අයුරින් අර්ථ ලැබේද, ඒ ඒ අයුරින්ම අර්ථය ග්‍රහණය කළ යුතුය.

Cuta āsecane kharaṇe ca. Cotati.

‘චුත’ ධාතුව ආසේචනයෙහි (ඉසීමෙහි) සහ ඛරණයෙහි (වැගිරීමෙහි) වැටේ. ‘චෝතති’ යනු රූපයයි.

Ati bandhane. Antati. Antaṃ. Antiyatibandhiyati antaguṇenāti antaṃ. Idha anta saddassa atthuddhāro vuccate ‘‘antaṃ antaguṇaṃ udariya’’nti ettha dvattiṃsākārantogadhaṃ kuṇapantaṃ antaṃ nāma. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā’’ti ettha antimamariyādanto anto nāma. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave jīvikāna’’nti ettha lāmakanto. ‘‘Sakkāyo eko anto’’ti ettha koṭṭhāsanto. ‘‘Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā’’ti ettha koṭanto. Iccevaṃ –

‘අති’ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘අන්තති’ යනු රූපයයි. ‘අන්තං’ (බඩවැල) යන්න ද ඉන් සැදේ. අන්තගුණයෙන් (බඩවැල බඳනා රැහැනෙන්) බඳිනු ලබන බැවින් ‘අන්තං’ නම් වේ. මෙහි ‘අන්ත’ ශබ්දයේ අර්ථ විභාගය දක්වනු ලැබේ: ‘‘අන්තං අන්තගුණං උදරියං’’ යන තන්හි, දෙතිස් කුණප කොටස්වලට අයත් කුණප අන්තය (බඩවැල) ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තෝ ජීරති, හරිතන්තං වා’’ යන තන්හි, අවසාන සීමාව (කෙළවර) ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවේ ජීවිකානං’’ (මහණෙනි, මේ වෘත්තීන් අතුරින් මෙය ඉතා පහත් එකකි) යන තන්හි, ලාමක (පහත්) අර්ථය ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘සක්කායෝ ඒකෝ අන්තෝ’’ යන තන්හි, කොටස (කොට්ඨාසය) ‘අන්ත’ නම් වේ. ‘‘ඒසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස සප්පච්චයසංඛයා’’ (ප්‍රත්‍යයන් ක්ෂය වීමෙන් මෙයම දුකෙහි කෙළවර වේ) යන තන්හි, කෝටිය (අවසානය/නිමාව) ‘අන්ත’ නම් වේ. මෙසේ –

Kuṇapantaṃ [Pg.65] antimañca, mariyādo ca lāmakaṃ;

Koṭṭhāso koṭi’me attho, antasaddena bhāsitā.

කුණප බඩවැල, අවසානය, සීමාව, ලාමක (පහත්) බව, කොට්ඨාසය සහ කෝටිය (නිමාව) යන මේ අර්ථයන් ‘අන්ත’ යන ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ.

Kita nivāse rogāpanayane ca. Ketati. Sāketaṃ na garaṃ, niketo, niketaṃ pāvisi. Āmodamāno gacchati sanniketaṃ. Tikicchati, cikicchati, cikicchā, cikicchako. Tattha sāketanti sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā sāketaṃ, yaṃsaddalopo.

කිති ධාතුව වාසය කිරීමෙහි සහ රෝග දුරුකිරීමෙහි වැටේ. කේතති (වාසය කරයි/රෝග දුරු කරයි). සාකේතං නගරං (සාකේත නුවර), නිකේතෝ (වාසස්ථානය), නිකේතං පාවිසි (වාසස්ථානයට ඇතුල් විය). ආමෝදමානෝ ගච්ඡති සන්නිකේතං (සතුටු වන්නා තමාගේ නිවාසයට යයි). තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති (ප්‍රතිකාර කරයි), චිකිච්ඡා (වෛද්‍යකර්මය/ප්‍රතිකාරය), චිකිච්ඡකෝ (වෛද්‍යවරයා). එහි සාකේත යනු සවස් කාලයෙහි ගන්නා ලද වාසස්ථානයක් වූ බැවින් සාකේත නම් වේ, මෙහි යං ශබ්දය ලොප් වී ඇත.

Yata patiyatane. Patiyatanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Ettha āyatananti āyatanato āyatanaṃ, cakkhurūpādīni. Etāni hi taṃdvārārammaṇacittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti etesūti ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Ettha pana nītanudhātūnaṃ vasenapi āyatanasaddattho vattabbo siyā, so uttari āvibhavissati.

යත ධාතුව උත්සාහ කිරීමෙහි වැටේ. පටියතන යනු වීර්යය කිරීමයි. යතති (උත්සාහ කරයි). යති (හිමිනම/සංවර වූ තැනැත්තා), යතවා (උත්සාහවන්තයා), පයතනං (ප්‍රයත්නය/උත්සාහය), ආයතනං (ආයතනය), ලෝකායතං (ලෝකායත ශාස්ත්‍රය). මෙහි ආයතන යනු පැතිරීම හෝ ප්‍රභවය යන අර්ථයෙන් ආයතන නම් වූ චක්ඛු, රූප ආදියයි. මන්ද යත්, ඒ ඒ ද්වාර හා අරමුණු නිසා උපදින චිත්ත-චෛතසික ධර්මයෝ තමන්ට අදාළ විඳීම ආදී කෘත්‍යයන්ගෙන් යුක්තව මෙහි පැනනගින බැවින්ද, උත්සාහ කරන බැවින්ද, වීර්යය කරන බැවින්ද මේවා ආයතන යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිලා නී සහ තනු යන ධාතූන්ගේ වශයෙන් ද ආයතන ශබ්දයේ අර්ථය කිව යුතු අතර, එය මතුෙහි පැහැදිලි වනු ඇත.

Āyatanasaddo nivāsaṭṭhāne ākare samosaraṇaṭṭhāne sañjātidese kāraṇe ca. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhāne āyatanasaddo vattati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākare. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhāne. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātidese. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇe vattatīti [Pg.66] veditabbo. So ca nānāpavattinimittavasena gahetabbo.

ආයතන ශබ්දය වාසස්ථානය, ආකරය (පතල/උල්පත), රැස්වන ස්ථානය, උපදින දේශය සහ හේතුව යන අර්ථයන්හි වැටේ. එසේම, ලෝකේ ඉස්සරායතනං වාසුදේවායතනං (ලෝකයෙහි ඊශ්වරයාගේ වාසස්ථානය, වාසුදේවගේ වාසස්ථානය) යනාදී තැන්හි ආයතන ශබ්දය වාසස්ථාන අර්ථයෙහි වැටේ. සුවණ්ණායතනං rජතායතනං (රන් ආකරය, රිදී ආකරය) යනාදී තැන්හි ආකර අර්ථයෙහි වැටේ. ශාසනයෙහි (දේශනයෙහි) නම්, මනෝරමේ ආයතනේ, සේවන්ති නං විහංගමා (මනරම් වූ රැස්වන ස්ථානයෙහි පක්ෂීහු එය සේවනය කරති) යනාදී තැන්හි රැස්වන ස්ථාන අර්ථයෙහි වැටේ. දක්ඛිණාපථෝ ගුන්නං ආයතනං (දක්ෂිණාපථය ගවයන්ගේ උපදින දේශයයි) යනාදී තැන්හි උපදින දේශය යන අර්ථයෙහි වැටේ. තත්‍ර තත්‍රේව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනේ (හේතුව/ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ඒ ඒ අභිඥා කෘත්‍යයන්හි සූදානම් බවට පැමිණේ) යනාදී තැන්හි හේතු අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය. එය විවිධ ප්‍රවෘත්ති නිමිති අනුව තේරුම් ගත යුතුය.

Nivāse ākāre ceva, jātidese ca kāraṇe;

Samosaraṇaṭṭhāne ca, āyatanaravo gato.

ආයතන යන ශබ්දය වාසස්ථානය, ආකරය, උපදින දේශය, හේතුව සහ රැස්වන ස්ථානය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

Lokāyataṃ nāma ‘‘sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ nucchiṭṭhaṃ. Seto kāko, kāḷo bako iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ, yaṃ loke ‘‘vitaṇḍasattha’’nti vuccati, yañca sandhāya bodhisatto asamadhuro vidhurapaṇḍito ‘‘na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhana’’nti āha. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ, kintaṃ? Vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti. Aññatthāpi hi evaṃ vuttaṃ ‘‘lokāyatasippanti ‘kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā, lohitassa rattattā’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippa’’nti.

ලෝකායත යනු සියල්ල ඉතිරි වූ දෙයකි, සියල්ල ඉතිරි නොවූ දෙයකි. කපුටා සුදු පාටය, කොකා කළු පාටය, මේ මේ කරුණු නිසාය යනාදී වශයෙන් වූ නිශ්ඵල හේතුන්ගෙන් යුක්ත වූ තීර්ථක ශාස්ත්‍රයකි. එය ලෝකයෙහි විතණ්ඩ ශාස්ත්‍රය (තර්ක ශාස්ත්‍රය) යැයි කියනු ලැබේ. අසමසම ධුර දැරූ විධුර පණ්ඩිත බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳව ලෝකායතික ශාස්ත්‍රය සේවනය නොකළ යුතුය, එය ප්‍රඥාව වැඩීමට හේතු නොවේ යැයි වදාළ සේක. මතු යහපත පිණිස ලෝකයා එයින් උත්සාහ නොකරන බැවින් එය ලෝකායත නම් වේ. ඒ කුමක්ද? විතණ්ඩ ශාස්ත්‍රයයි. මක්නිසාද යත්, ඒ ග්‍රන්ථය ඇසුරු කරගෙන සත්වයෝ පින්කම් සඳහා සිතක්වත් නූපදවන බැවිනි. අනෙක් තැනකද මෙසේ පවසා ඇත: ලෝකායත ශිල්පය යනු කටු පක්ෂියා (කපුටා) සුදු පාටය, ඇට සුදු පැහැති බැවිනි; කොකා රතු පාටය, ලේ රතු පැහැති බැවිනි යනාදී ක්‍රමයෙන් පවත්නා වූ, පරලොව සහ නිවන ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා වූ විතණ්ඩ ශාස්ත්‍ර ශිල්පයයි.

Yuta juta bhāsane. Bhāsanaṃ udīraṇaṃ. Yotati. Jotati.

යුත සහ ජුත ධාතූන් බැබළීම/කථා කිරීමෙහි වැටේ. භාසන යනු පැවසීමයි. යෝතති, ජෝතති (බබළයි/කියයි).

Jutadittiyaṃ. Jotati, vijjotati. Juti, joti. Kārite ‘‘joteti, jotayitvāna saddhamma’’nti payogā. Ettha ca jutīti āloko siri vā. Jotīti patāpo. Atha vā jotīti candādīni. Vuttampi ceta sirimāvimāna vatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘jotīti candimasūriyanakkhattatārakānaṃ sādhāraṇanāma’’nti. Atha vā ‘‘joti jotiparāyaṇo’’ti vacanato yo koci jotati khattiyakulādīsu jātattā ca rūpasobhāyuttattā ca, so ‘‘jotī’’ti vuccati.

ජුත ධාතුව දීප්තියෙහි (බැබළීමෙහි) වැටේ. ජෝතති, විජෝතති (බබළයි, විශේෂයෙන් බබළයි). ජුති, ජෝති (දීප්තිය/ආලෝකය). කාරක ප්‍රත්‍යය යෙදූ කල ජෝතේති (බබළවයි), ජෝතයිත්වාන සද්ධම්මං (සද්ධර්මය බබළවා) යනු ප්‍රයෝගයන්ය. මෙහි ජුති යනු ආලෝකය හෝ ශ්‍රීයයි. ජෝති යනු ප්‍රතාපයයි. නැතහොත් ජෝති යනු චන්ද්‍රයා ආදියයි. සිරිමාවිමානවත්ථු අට්ඨකථාවෙහි ද ජෝති යනු චන්ද්‍ර, සූර්ය, නක්ෂත්‍ර සහ තාරකාවන්ට පොදු නාමයකි යි පවසා ඇත. එසේත් නැතහොත් ජෝති ජෝතිපරායණෝ (එළියෙන් එළියට යන තැනැත්තා) යන වචනයෙන් පැවසෙන පරිදි, යමෙක් ක්ෂත්‍රිය කුලාදියෙහි උපන් බැවින්ද, රූප සෝභාවෙන් යුක්ත බැවින්ද බබළයිද, හෙතෙම ජෝති (දීප්තිමත් තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ.

Sita [Pg.67] vaṇṇo. Sitadhātu setavaṇṇe vattati. Kiñcāpettha vaṇṇasāmaññaṃ vuttaṃ, tathāpi idha nīlapītādīsu setavaṇṇoyeva gahetabbo payogadassanavasena. Setati. Setaṃ vatthaṃ. Vāccaliṅgattā pana setasaddo tiliṅgo gahetabbo.

සිත ධාතුව වර්ණයෙහි වැටේ. සිත ධාතුව විශේෂයෙන් සුදු වර්ණයෙහි වැටේ. මෙහි පොදුවේ වර්ණය යැයි පැවසුවද, ව්‍යවහාරයන් දෙස බැලීමේදී නිල්, කහ ආදී වර්ණ හැර සුදු වර්ණයම ගත යුතුය. සේතති (සුදු වේ). සේතං වත්ථං (සුදු රෙද්ද). විශේෂණ පදයක් වන බැවින් සේත ශබ්දය ත්‍රිලිංගිකව (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංග තුනෙන්ම) ගත යුතුය.

Setaṃ sitaṃ suci sukkaṃ, paṇḍaraṃ dhavalampi ca;

Akaṇhaṃ goramodātaṃ, setanāmāni honti hi.

සේත, සිත, සුචි, සුක්ක, පණ්ඩර, ධවල, අකණ්හ, ගෝර සහ ඕදාත යන මේවා සුදු පැහැය සඳහා යෙදෙන නාම පදයන් වේ.

Vatu vattane. Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ.

වතු ධාතුව පැවතීමෙහි වැටේ. වත්තති (පවතියි), පවත්තති (ඉදිරියට පවතියි), සංවත්තති (සංවර්තනය වේ/පවතියි), අනුවත්තති (අනුව පවතියි), පරිවත්තති (පරිවර්තනය වේ/වෙනස් වේ). පවත්තං (පැවැත්ම/ප්‍රවෘත්තිය).

Kilota addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Kilotati, pakilotati, temetīti attho. Kārite pakiloteti, pakilotayati. Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā, temetvāti attho.

කිලෝත ධාතුව තෙත් බවෙහි වැටේ. අද්දභාව යනු තෙත් බවයි. කිලෝතති, පකිලෝතති යනු තෙමයි යන අර්ථයයි. කාරක ප්‍රත්‍යය යෙදූ කල පකිලෝතේති, පකිලෝතයති වේ. උණුසුම් ජලයෙහි පකිලෝතයිත්වා යනු තෙමා යන අර්ථයයි.

Vata yācane. Vatati.

වත ධාතුව අයැදීමෙහි (ඉල්ලීමෙහි) වැටේ. වතති (අයදියි).

Kita ñāṇe. Ketati. Ketanaṃ, ketako, saṅketo.

කිත ධාතුව දැනුමෙහි (ඥානයෙහි) වැටේ. කේතති (දනියි). කේතනං (ධජය/සංකේතය), කේතකෝ (වැටකේ ගස), සංකේතෝ (සංකේතය).

Kati suttajanane. Suttaṃ kantati.

කති ධාතුව නූල් කැටීමෙහි වැටේ. සුත්තං කන්තති (නූල් කටියි).

Kati chedane. Maṃsaṃ kantati, vikantati, ayokanto. Sallakanto mahāvīro. Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase.

කති ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ. මංසං කන්තති (මස් කපයි), විකන්තති (කැබලිවලට කපයි), අයෝකන්තෝ (යකඩ කපන චුම්බකය). සල්ලකන්තෝ මහාවීරෝ (මහා වීර වූ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා). මා නෝ අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤෝ සූදා මහානසේ (රජුගේ මුළුතැන්ගෙයි සූපවේදියෝ අද අප කපා නොදැමුවාහුය).

Catī hiṃsāgandhesu. Īkārantattā imasmā niggahītāgamo na hoti. Catati.

චතී ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි සහ සුවඳ දැනීමෙහි වැටේ. මෙය ඊකාරාන්ත වන බැවින් මෙයින් නිග්ගහීත ආගමය සිදු නොවේ. චතති.

Takārantadhāturūpāni.

තකාරාන්ත (ත-අකුරෙන් කෙළවර වන) ධාතු රූපයන් නිමි.

Thakārantadhātu

ථකාරාන්ත (ථ-අකුරෙන් කෙළවර වන) ධාතු.

Thā [Pg.68] gatinivattiyaṃ. Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. ‘‘Chetvā vanaṃ vanathañcā’’ti ettha hi mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā pana tasmiṃ vane ṭhitattā vanatho nāma vuccanti.

ථා ධාතුව ගමන නැවැත්වීමෙහි (නැවතීමෙහි) වැටේ. ඨාති (සිටියි). අවත්ථා (අවස්ථාව), වවත්ථානං (ව්‍යවස්ථාව/තීරණය කිරීම), වවත්ථිතං (ස්ථිර කරන ලද/තීරණය කරන ලද), වනථෝ (වනයේ හටගත් කුඩා වෘක්ෂ/ආශාව). ඡෙත්වා වනං වනථඤ්ච (වනය සහ වනථය කපා දමා) යන්නෙහි විශාල වෘක්ෂයන් වන නම් වන අතර, ඒ වනයෙහි පිහිටි කුඩා වෘක්ෂයන් වනථ නම් වේ.

Thu thutiyaṃ. Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.

ථු ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීමෙහි වැටේ. ථවති, අභිත්ථවති (ප්‍රශංසා කරයි/වැඩිපුර පසසයි). ථවනා, අභිත්ථවනා (ප්‍රශංසාව), ථුති, අභිත්ථුති (ස්තුතිය/ප්‍රශංසාව).

Yadi hi rūpinī siyā, paññā me vasumatī na sameyya;

Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya.

මාගේ ප්‍රඥාව ඉදින් රූපවත් එකක් වූයේ නම්, මෙම පොළොවද එයට සමාන නොවන්නේය; අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය ප්‍රශංසා කිරීමේ ඵලය මෙසේය.

Tehi thutippasattho so, yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito. Tatra thavanāti pasaṃsanā. Pasaṃsāya hi anekāni nāmāni.

යම් කෙනෙකු විසින් මේ ඥානය පසසන ලද්දේද, උතුම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පසසන ලද්දාහුද, උන්වහන්සේ ඒ ප්‍රශංසාවන්ගෙන් පසසන ලද්දේ වෙති. එහි ථවනා යනු ප්‍රශංසාවයි. ප්‍රශංසාව සඳහා බොහෝ නාම පද පවතී.

Thavanā ca pasaṃsā ca, silāghā vaṇṇanā thuti;

Panuti thomanā vaṇṇo, katthanā guṇakittanaṃ;

ථවනා, පසංසා, සිලාඝා, වණ්ණනා, ථුති, පනුති, ථෝමනා, වණ්ණෝ, කත්ථනා සහ ගුණකිත්තනං යන මේවා ප්‍රශංසාවට පර්යාය පද වේ.

The saddasaṅghātesu. Thīyati, patitthīyati. Thī. Atrimā pāḷiyo – abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti. Tatra ‘‘thīyati patitthīyatī’’timāni ekārassīyādesavasena sambhūtāni. Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissāti thī. Ācariyā pana itthīsaddasseva evaṃ nibbacanaṃ vadanti, na thīsaddassa.

ථේ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි සහ එක් රැස් කිරීමෙහි වැටේ. ථීයටි, පතිට්ඨීයටි (එක් රැස් වේ/තරහ ගනියි). ථී. මේවා පාලි පාඨයන්හි මෙසේ එයි - අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිට්ඨීයති, කෝපඤ්ච දෝසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරෝති (කිපෙයි, කෝපයට පත්වෙයි, ව්‍යාපාදයට පත්වෙයි, තරහෙන් බැඳෙයි, කෝපයද ද්වේෂයද නොසතුටද පහළ කරයි). ථියෝ නං පරිභාසිංසු (ස්ත්‍රීහු ඔහුට පරිභව කළහ). එහි ථීයටි, පතිට්ඨීයටි යන මේවා ඒ කාරයට ඊ කාරය ආදේශ වීමෙන් සිදුවූවකි. ඇය තුළ ගර්භය පිහිටන (එක් රැස් වන) බැවින් ථී (ස්ත්‍රිය) නම් වේ. එහෙත් ආචාර්යවරුන් මෙවැනි නිර්වචනයක් පවසන්නේ ඉත්ථි ශබ්දයට මිස ථී ශබ්දයට නොවේ.

Gabbho thīyati etissā, iti thī iti no ruci;

Gabbho thīyati etissā, iti itthīti ācariyā.

ඇය තුළ ගර්භය පිහිටන බැවින් ථී නම් වේ යන්න අපට රුචි නොවේ. ඇය තුළ ගර්භය පිහිටන බැවින් ඉත්ථි නම් වේ යන්න ආචාර්යවරුන්ගේ මතයයි.

Tesaṃ sudukkarovāde, ‘‘itthī’’ti padasambhavo;

Ayaṃ vinicchayo patto, nicchayaṃ bho suṇātha me.

ඔවුන්ගේ ඒ ඉතා දුෂ්කර වූ ප්‍රකාශයෙහි ඉත්ථි යන පදයෙහි උපත සිදු වේ. මේ පිළිබඳව පැමිණි විනිශ්චය, පින්වත්නි, මාගෙන් අසන්න.

Thīsaddena [Pg.69] samānattho, itthīsaddo yato tato;

Thīsadde labbhamānatthaṃ, itthīsaddamhi ropiya.

යම් හෙයකින් ඉත්ථි ශබ්දය ථී ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේද, එබැවින් ථී ශබ්දයෙහි ලැබෙන අර්ථය ඉත්ථි ශබ්දයෙහි ද ආරෝපණය කර ගත යුතුය.

Appānaṃ bahutā ñāye, gahite sati yujjati;

Tathā hi ‘‘dve duve, taṇhā, tasiṇā’’ti nidassanaṃ.

අල්ප ප්‍රත්‍යයන් බහුල වශයෙන් ගැනීමේ න්‍යාය පිළිගත් කල්හි එය ගැලපේ. එසේම ද්වේ යන්නට දුවේ කියාද, තණ්හා යන්නට තසිණා කියාද යෙදීම නිදර්ශන වේ.

Atha vā pana ‘‘itthī’’ti-idaṃ vaṇṇāgamādito;

Niruttilakkhaṇenāpi, sijjhatīti pakāsaye.

නැතහොත් "ඉත්ථී" (ස්ත්‍රී) යන මෙම පදය අකුරු පැමිණීම (වර්ණාගම) ආදී නිරුක්ති ලක්ෂණයෙන් ද සිද්ධ වන්නේ යැයි ප්‍රකාශ කළ යුතු ය.

Icchatīti nare itthī, icchāpetīti vā pana;

Idaṃ nibbacanañcāpi ñeyyaṃ nibbacanatthinā.

පුරුෂයන් කෙරෙහි කැමැත්ත දක්වන බැවින් හෝ පුරුෂයන් ලවා තමා කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති කරවන බැවින් 'ඉත්ථී' (ස්ත්‍රී) නම් වේ. අර්ථය සොයන්නන් විසින් මෙම නිරුක්තිය ද දත යුතු ය.

Atrimāni itthīnamabhidhānāni –

මෙහි ස්ත්‍රීන් සඳහා වූ නාමයන් (පර්යාය පද) මේවා ය:

Itthī thī vanitā nārī, abalā bhīru sundarī;

Kantā sīmaninī mātu-gāmo piyā ca kāminī.

ඉත්ථී, ථී, වනිතා, නාරී, අබලා, භීරු, සුන්දරී, කන්තා, සීමන්තිනී, මාතුගාම, පියා සහ කාමිනී යනු ඒ නාමයන් ය.

Ramaṇī pamadā dayitā, lalanā mahilā’ṅganā;

Tāsaṃyeva ca nāmāni, avatthāto imānipi.

රමණී, පමදා, දයිතා, ලලනා, මහිතා (මහිලා), අංගනා යනු ද ඔවුන්ගේ ම නාමයන් වන අතර, වයස් අවස්ථා අනුව ද මේ නාමයන් ද වේ.

Gorī ca dārikā kaññā, kumārī ca kumārikā;

Yuvatī taruṇī māṇa-vikā therī mahallikā.

ගෝරී, දාරිකා, කඤ්ඤා (කන්‍යා), කුමාරී, කුමාරිකා, යුවතී, තරුණී, මාණවිකා, ථේරී, මහල්ලිකා යනු ඒ අවස්ථා අනුව යෙදෙන නාමයන් ය.

Tathā hi aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccati. Dasavassikā kaññāti vuccati. Anibbiddhā vā yobbanitthī kaññāti vuccati. Dvādasavassikā kumārītipi vuccati kumārikātipi. Atho jaraṃ appattā yuvatītipi taruṇītipi māṇavikātipi vuccati. Jaraṃ pattā pana therītipi mahallikātipi vuccati. Purisesupi ayaṃ nayo yathārahaṃ veditabbo.

එසේ හෙයින් අට හැවිරිදි දැරිය "ගෝරී" කියා ද "දාරිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. දස හැවිරිදි දැරිය "කඤ්ඤා" (කන්‍යාව) කියා කියනු ලැබේ. නොවිදින ලද (කන් පෙති හෝ කන්‍යා පටලය නොවිදින ලද) යෞවනිය "කඤ්ඤා" කියා කියනු ලැබේ. දොළොස් හැවිරිදි දැරිය "කුමාරී" කියා ද "කුමාරිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. එසේ ම මහලු වියට පත් නොවූ තැනැත්තිය "යුවතී" කියා ද "तरुणී" කියා ද "මාණවිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. මහලු වියට පත් වූ තැනැත්තිය "ථේරී" කියා ද "මහල්ලිකා" කියා ද කියනු ලැබේ. පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් ද සුදුසු පරිදි මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi katthaci aniyamavasenapi vohāro pavattati. Tathā hi ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘acchā kaṇhājinaṃ kañña’’nti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsaddena vattabbā, sā kaññāsaddenapi vattabbā jātā. Yāpi [Pg.70] ca kaññāsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Tathā ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘kumāriye upaseniye, niccaṃ nigaḷamaṇḍite’’ti ca imāsaṃ pana pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsadena vattabbā, sā kumārikāsaddenapi vattabbā jātā. Yā ca pana kumārīsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Apicettha ‘‘rājakaññā rucā nāmā’’ti ca ‘‘tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā’’ti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ dassanato yā anibbiddhā vā hotu nibbiddhā vā, yāva jaraṃ na pāpuṇāti, tāva sā kaññāyeva nāmātipi veditabbaṃ.

මෙහි මෙබඳු නියමයක් පවසා තිබුණ ද, ඇතැම් තැනක අනියමිත වශයෙන් ද ව්‍යවහාරය පවතී. එසේ හෙයින්, "රජු කුමාරයා ද රජදුව දාරිකාව ද ගෙන" සහ "නිර්මල වූ කණ්හාජිනා නම් කන්‍යාව..." යන පාලි පාඨ ද්විත්වය අනුව යම් ස්ත්‍රියක් "දාරිකා" යන ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "කඤ්ඤා" (කන්‍යා) යන ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. යම් ස්ත්‍රියක් "කඤ්ඤා" ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "දාරිකා" ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. එමෙන්ම, "රජු කුමාරයා ද රජදුව දාරිකාව ද ගෙන" සහ "කුමාරිකාවනි, උපසේනියෙනි, නිතර විලංගු ලෑවා වැනියි" යන පාලි පාඨයන් අනුව යම් ස්ත්‍රියක් "දාරිකා" ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "කුමාරිකා" ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. යම් ස්ත්‍රියක් "කුමාරී" ශබ්දයෙන් කිව යුතු වුවත්, ඇය "දාරිකා" ශබ්දයෙන් ද කියනු ලබයි. තවද මෙහි "රුචා නම් රාජ කන්‍යාව" සහ "ඉන්පසු සිවි කන්‍යාවෝ රැස්ව මද්ද්‍රී දේවිය ද නෑවූහ" යන පාලි පාඨ ද්විත්වය දැකීමෙන්, ඇය නොවිදින ලද හෝ විදින ලද වුව ද මහලු වියට පත් නොවන තාක් කල්, ඇය "කඤ්ඤා" (කන්‍යාව) යනුවෙන් ම දත යුතු ය.

Kecettha vadeyyuṃ – yaṃ tumhehi ‘‘aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccatī’’ti vuttaṃ, etasmiṃ pana vacane ‘‘yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko’’ti vacanato aṭṭhavasso dārako hotu, ‘‘tatthaddasakumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure’’ti pāḷiyaṃ pana puttadārehi saṃvaddho vessantaramahārājā kathaṃ ‘‘kumāro’’ti vattuṃ yujjissati dvādasavassātikkantattā? Yujjateva bhagavato icchāvasena. Bhagavā hi dhammissarattā vohārakusalatāya ca yaṃ yaṃ veneyyajanānurūpaṃ desanaṃ desetuṃ icchati, taṃ taṃ deseti eva, tasmā bhagavatā tassa mātāpitūnaṃ atthitaṃ sandhāya kumāraparihārena vaddhitattañca evaṃ desanā katā. Tathā hi āyasmā kumārakassapo kumāraparihārena vaddhitattā mahallakopi samāno kumārakassapotveva vohariyati. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha pana sirasmiṃ palitesu jātesupi āyasmantaṃ ānandaṃ āyasmā mahākassapo tasmiṃ there adhimattavissāso [Pg.71] hutvā komāravādena ovadanto kumārakoti avocāti gahetabbaṃ. Udānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassaṃ, tāva kumārakā, bālāti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni yuvāno’’ti vuttaṃ.

මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ කිව හැක්කේ ය: "අට හැවිරිදි දැරිය ගෝරී කියා ද දාරිකා කියා ද කියනු ලැබේ" යැයි ඔබ පැවසූ ඒ වචනයෙහි "මම උපතින් අට හැවිරිදි දාරකයෙක් වූ කල..." යන වචනයෙන් අට හැවිරිදි තැනැත්තා 'දාරක' වේවා. එහෙත් "එහි තම නුවර කෙළිදෙලෙන් වෙසෙන කුමාරයා ඔහු දුටුවේය" යන පාලි පාඨයෙහි අඹුදරුවන් සමඟ හැදී වැඩුණු වෙස්සන්තර මහාරාජයා දොළොස් වසර ඉක්මවා ගොස් තිබියදීත්, ඔහුට "කුමාරයා" යැයි කීම කෙසේ නම් ගැලපේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කැමැත්තේ බලයෙන් එය මැනවින් ගැලපේ. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මේශ්වර (දහමට අධිපති) වූ බැවින් ද, ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ බැවින් ද, විනෙය ජනයාට අනුකූල වන පරිදි යම් යම් දේශනාවක් කිරීමට කැමති සේක් ද, ඒ ඒ දේශනාව ම පවත්වන සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ මව්පියන්ගේ ජීවතුන් අතර සිටීම සහ කුමාර සත්කාරයෙන් (රාජකීය අයුරින්) ඇති දැඩි කරන ලද බව සලකා මෙසේ දේශනා කළ සේක. එසේ හෙයින්, ආයුෂ්මත් කුමාර කස්සප තෙරුන් වහන්සේ වයසින් මහලු වුව ද, කුමාර පරිහරණයෙන් (කුමාර සත්කාරයෙන්) හැදී වැඩුණු බැවින් "කුමාර කස්සප" යනුවෙන් ම ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. "මේ කුමාරයා පමණ නොදනී" යන මෙහි දී හිසෙහි කෙස් පැසී තිබියදීත්, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ අධික විශ්වාසය නිසා, තරුණ වචනයෙන් (ළදරු ව්‍යවහාරයෙන්) අවවාද කරමින් "කුමාරයා" යැයි පැවසූ සේක් යැයි දත යුතු ය. උදාන අටුවාවෙහි වනාහි "සත්වයන් උපන් දින පටන් පාලොස් වසරක් වන තෙක් 'කුමාරකයෝ' සහ 'බාලයෝ' යැයි කියනු ලබති. ඉන්පසු වසර විස්සක් යන තෙක් 'යුවානෝ' (තරුණයෝ) යැයි කියනු ලබති" යැයි පවසා ඇත.

Mantha mattha viloḷane. Manthati. Manthañca madhupiṇḍikañca ādāya. Abhimatthati dummedhaṃ vajiraṃvamhamayaṃ maṇiṃ. Sineruṃ matthaṃ katvā.

"මන්ථ්, මත්ථ්" (Manth, Matth) යන ධාතු කලඹීම (හෙල්ලීම/පෙළීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කලඹයි (මන්ථති). "මන්ථය (කලතන ලද කිරි/මමනය) ද මී පිඬ ද ගෙන" (මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච ආදාය). "ශෛලමය මැණිකක් වජ්‍රයෙන් මෙන් මෝඩයා පෙළයි/විනාශ කරයි" (අභිමත්ථති දුම්මේධං vajiraṃva asmamayaṃ maṇiṃ). "මහා මේරු පර්වතය රම්භකයක් (කලතන දණ්ඩක්) කොට" (සිනේරුං මත්ථං කත්වා).

Kuthi puthi luthi hiṃsāsaṃkilesesu. Kunthati. Kuntho, kunthakipillikaṃ. Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ. Punthati. Lunthati.

"කුථ්, පුථ්, ලුථ්" (Kuth, Puth, Luth) යන ධාතු හිංසා කිරීම සහ කෙලෙසීම (කුණුවීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. පෙළයි/හිංසා කරයි (කුන්ථති). 'කුන්ථ' යනු කුන්ථ කිඹුලන් (කුඩා කෘමීන්/කුහුඹුවන්) ය. "වැලි හා කෘමීන්ගෙන් වැසුණු (පංශුකුන්ථිත), ඇද වැටී සිටි තම ප්‍රිය පුත්‍ර සාම කුමරු දැක" (දිස්වාන පතිතං සාමං පුත්තකං පංසුකුන්ථිතං). 'පුන්ථති' (පුන්ථ ධාතුවෙන්). 'ලුන්ථති' (ලුන්ථ ධාතුවෙන්).

Nātha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthadhātu yācane upatāpe issariye āsīsane cāti catūsvatthesu vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu bhikkhave bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’tiādinā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho, paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘nātho’ti vuccatīti nāthatīti nātho’’ti. Saddasatthavidū pana tesu catūsu atthesu nātha nādha iti dhātudvayaṃ paṭhanti. Attanobhāsattā pana tassa ‘‘nāthate nādhate’’ti rūpāni bhavanti.

"නාථ්" (Nāth) යන ධාතුව යැදීම (යාචන), තැවීම (උපතාප), ඊශ්වරභාවය (පාලනය/ඓශ්චර්ය) සහ ආශීර්වාදය (පැතුම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'නාථ' ධාතුව යාචනය, උපතාපය, ඓශ්චර්යය සහ ආශීංසනය යන සතර අර්ථයෙහි ම පවතී. එහෙයින් පූර්වාචාරීහු මෙසේ කීහ: "පිළිසරණ වන බැවින් 'නාථ' නම් වේ. විනෙය ජනයාගේ හිතසුව පතන බැවින් (ආශීංසති), අන්‍යයන්ගේ සිත්හි උපදින කෙලෙස් ව්‍යසනයන් තවන බැවින් (උපතාපේති), 'මහණෙනි, භික්ෂුව කලින් කලට තමාගේ ආත්මසම්පත්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නේ නම් මැනවි' යනාදීන් ඒ ඒ හිතකර පිළිවෙතෙහි යොදන (යාචති) බැවින් ද, උතුම් වූ චිත්ත ඓශ්චර්යයෙන් යුක්තව සියලු සත්වයන් තමාගේ ගුණයෙන් යටපත් කර පාලනය කරන (ඊසති) බැවින් ද, පරම ඊශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාථ' යැයි කියනු ලැබෙති. මෙසේ පිහිට වන බැවින් 'නාථ' නම් වේ." ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) වනාහි ඒ සතර අර්ථයෙහි 'නාථ, නාධ' යන ධාතු ද්විත්වය ම කියවති. ආත්මනේපද ප්‍රත්‍යයන් ගන්නා බැවින් එහි රූප 'නාථතේ, නාධතේ' යනුවෙන් ද සිද්ධ වේ.

Ettha siyā ‘‘yadi yācanatthena nāthatīti nātho, evaṃ sante yo koci yācako daliddo, so eva nātho [Pg.72] siyā. Yo pana ayācako samiddho, so na nāthati na yācatīti anātho siyā’’ti? Na, nāthasaddo hi yācanatthādīsu pavattamāno lokasaṅketavasena uttamapurisesu nirūḷho, bhagavā ca uttamesu sātisayaṃ uttamo, tena taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti nāthasaddassattho vutto. Anāthasaddo pana ittarajanesu nirūḷho, so ca kho ‘‘na nāthoti anātho. Natthi nātho etassāti vā anātho’’ti dabbapaṭisedhavasena, na pana ‘‘na nāthati na yācatīti anātho’’ti dhātuatthapaṭisedhavasena. Yo hi aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so nātho, yo ca aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā na hoti, nāpi attano añño saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so anāthoti vuccati saṅketavasena. Tathā hi ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vuttaṃ. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘lokanātho tuvaṃ eko, saraṇaṃ sabbapāṇina’’nti ca ‘‘anāthānaṃ bhavaṃ nātho’’ti ca –

මෙහිදී මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය: "ඉල්ලීම (යාචන) යන අර්ථයෙන් 'නාථති' වන බැවින් 'නාථ' වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි හිඟන යම් දිළින්දෙක් වේ ද, ඔහු ම 'නාථ' විය යුතුය. යමෙක් නොඉල්ලන පොහොසතෙක් වේ ද, ඔහු නොඉල්ලන (නොයදින) බැවින් 'අනාථ' විය යුතු නොවේද?" එසේ නොවේ. 'නාථ' යන ශබ්දය යාචන ආදී අර්ථයන්හි වැටුණ ද, ලෝක සම්මුතිය (සංකේතය) අනුව එය උත්තම පුද්ගලයන් විෂයෙහි ම රූඪ වී (ප්‍රසිද්ධ වී) ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි උත්තමයන් අතර ද අතිශයින් ම උත්තම වන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ ඒ හිතකර පිළිවෙත්හි (ජනයා) යොදන (යදින) බැවින් 'නාථ' යන ශබ්දයේ අර්ථය පවසන ලදී. 'අනාථ' යන ශබ්දය වනාහි සාමාන්‍ය (හීන) ජනයා කෙරෙහි රූඪ වී ඇත. එය ද "පිහිටක් නැත්තේ අනාථ වේ" හෝ "මොහුට පිහිටක් නැත, එබැවින් අනාථ වේ" යැයි පුද්ගලයා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙන් මිස, "නොයදියි (නොඉල්ලයි), එබැවින් අනාථ වේ" යැයි ධාතු අර්ථය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නොවේ. යමෙක් අන්‍යයන්ට සරණක්, පිහිටක්, ප්‍රතිෂ්ඨාවක් වේ ද, හේ 'නාථ' නම් වේ. යමෙක් අන්‍යයන්ට සරණක්, පිහිටක්, ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නොවේ ද, තමාට ද අන්‍ය වූ සරණක්, පිහිටක්, ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නැත්තේ ද, හේ ලෝක සම්මුතියෙන් 'අනාථ' යැයි කියනු ලැබේ. එසේ හෙයින් "සංකේත වචනය සත්‍යයකි, එය ලෝක සම්මුතියට හේතුව වේ" යැයි වදාරන ලදී. මේ අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මේ ස්ථානයෙහි "ඔබ වහන්සේ තනිව ම ලෝක නාථ වන සේක, සියලු ප්‍රාණීන්ගේ සරණ වන සේක" කියා ද, "අසරණයන්ගේ (අනාථයන්ගේ) පිහිට ඔබ වහන්සේ ය" කියා ද...

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;

Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgami’’nti ca

‘‘මෙසේ මම සිතා, බොහෝ කෝටි සිය ගණන් ධනය පිහිට පිළිසරණ ඇත්තන්ට සහ නැත්තන්ට (නාථ අනාථයන්ට) දී හිමාලයට පැමිණියෙමි’’ යන්නද,

Pāḷiyo nidassanāni bhavanti. Yasmā pana sāsane ca loke ca yācako ‘‘nātho’’ti na vuccati, ayācako ca ‘‘anātho’’ti. Lokassa pana saraṇaṃ ‘‘nātho’’ti vuccati. Yassa saraṇaṃ na vijjati, so ‘‘anātho’’ti vuccati, tathā samiddho ‘‘nātho’’ti vuccati, asamiddho ‘‘anātho’’ti. Tasmā paññavatā sabbesu ṭhānesu dhātuatthamattena lokasamaññaṃ anatidhāvitvā yathānurūpaṃ attho gahetabbo. Ayañca nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

යනු පාළි නිදර්ශනයෝ වෙති. යම් හෙයකින් ශාසනයෙහි ද ලෝකයෙහි ද යාචකයා ‘‘නාථ’’ (පිහිට ඇත්තෙක්) යැයි නොකියනු ලැබේ, නොඉල්ලන්නා ‘‘අනාථ’’ (පිහිට නැත්තෙක්) යැයි ද නොකියනු ලැබේ. ලෝකයාගේ සරණ (පිහිට) ‘‘නාථ’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට සරණක් නැද්ද, හෙතෙම ‘‘අනාථ’’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම සමෘද්ධිමත් තැනැත්තා ‘‘නාථ’’ යැයි ද, අසමෘද්ධිමත් (දුප්පත්) තැනැත්තා ‘‘අනාථ’’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයා විසින් සියලු තැන්හි ධාතු අර්ථ මාත්‍රයෙන් ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොගොස්, යෝග්‍ය පරිදි අර්ථය ගත යුතුය. මේ නීතිය ද මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

Vithu [Pg.73] yācane. Vethati.

විථු (vithu) ධාතුව යැදීම (ඉල්ලීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘වේථති’’ (vethati) යන්න වේ.

Satha seṭhille. Sathati. Sathalo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. Siṭhilotipi pāḷi dissati. Tadā ṭhikāro muddhajo gahetabbo.

සථ (satha) ධාතුව ලිහිල් බව (ලිහිල් කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘සථති’’ (sathati) යන්න වේ. ‘‘සථලෝ හි පරිබ්බාජෝ, භිය්‍යෝ ආකිරතේ රජං’’ (ලිහිල් ප්‍රතිපත්ති ඇති පැවිද්දා වනාහි බොහෝ කොට කෙලෙස් රජස් රැස් කරයි). ‘‘සිථිලෝ’’ (siṭhilo) කියා ද පාළියෙහි පෙනේ. එවිට ඨකාරය මූර්ධජ (ඨ) ලෙස ගත යුතුය.

Kathi koṭille. Kanthati.

කථි (kathi) ධාතුව ඇද බව (කුටිල බව) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘කන්ථති’’ (kanthati) යන්න වේ.

Kattha silāghāyaṃ. Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Tattha katthatīti pasaṃsati. Vikatthatīti virūpaṃ katthati abhūtavatthudīpanato. Ettha ca ‘‘bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato’’ti ca ‘‘idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati ‘ahamasmi sīlasampannoti vā vattasampannoti vā vikatthatī’ti’’ ca ādayo payogā.

කත්ථ (kattha) ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම (වර්ණනා කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘කත්ථති’’ (katthati), ‘‘විකත්ථති’’ (vikatthati) යන්න වේ. ‘‘කත්ථනා’’, ‘‘විකත්ථනා’’ යනු නාමපදයි. එහි ‘‘කත්ථති’’ යනු පසසයි (ප්‍රශංසා කරයි) යන්නයි. ‘‘විකත්ථති’’ යනු නොවූ දෙයක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් විකෘති ලෙස පසසයි (පුරසාරම් දොඩයි) යන්නයි. මෙහි ‘‘වෙනත් ජනපදයකට ගිය ඔහු බොහෝ දේ පුරසාරම් දොඩන්නේය (විකත්ථෙය්‍ය)’’ යන්න ද, ‘‘මෙහි ඇතැමෙක් පසසන්නෙක්, පුරසාරම් දොඩන්නෙක් වෙයි. හෙතෙම ‘මම සිල්වත් වෙමි’ කියා හෝ ‘වත්සම්පන්න වෙමි’ කියා හෝ පසසයි, පුරසාරම් දොඩයි’’ යන්න ද ආදී ප්‍රයෝගයන් වේ.

Byatha dukkhabhayacalanesu. Byathati. Bhantā byathitamānasā. Tato kumārābyathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca.

බ්‍යථ (byatha) ධාතුව දුක, බිය සහ සැලීම (කම්පනය) අර්ථයන්හි වෙයි. ‘‘බ්‍යථති’’ (byathati) යන්න වේ. ‘‘භ්‍රාන්ත වූ, කම්පිත සිත් ඇති (භන්තා බ්‍යථිතමානසා)’’ යන්න ද, ‘‘ඉන්පසු වැද්දාගේ බස අසා කුමාරවරු කම්පා නොවූහ (අබ්‍යථිතා)’’ යන්න ද වෙයි. මෙහි සෙලවීම (චලන) සහ කම්පනය (බ්‍යථ) යන දෙකම දැක්වේ.

Sutha kutha katha hiṃsāyaṃ. Sothati. Kothati. Kathati.

සුථ (sutha), කුථ (kutha), කථ (katha) යන ධාතූන් හිංසා කිරීම (පීඩා කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘සෝථති’’ (sothati), ‘‘කෝථති’’ (kothati), ‘‘කථති’’ (kathati) යන්න වෙයි.

Patha gatiyaṃ. Pathati. Patho. Pathoti maggo. So duvidho mahājanena padasā paṭipajjitabbo pakatimaggo ca paṇḍitehinibbānatthikehi paṭipajjitabbo paṭipadāsaṅkhāto ariyamaggo cāti. Tattha pakatimaggo uppannakiccākiccehi janehi pathiyati gacchiyatīti patho, paṭipadā pana amatamahāpuraṃ gantukāmehi kulaputtehi saddhāpātheyyaṃ gahetvā pathiyati paṭipajjiyatīti patho. Atha vā pātheti kārakaṃ puggalaṃ gameti nibbānaṃ sampāpetīti vā patho[Pg.74], paṭipadāyeva. Maggābhidhānaṃ curādigaṇe maggadhātukathanaṭṭhāne kathessāma.

පථ (patha) ධාතුව ගමන (ගමනාර්ථයෙහි) වෙයි. ‘‘පථති’’ (pathati) යන්න වේ. ‘‘පථෝ’’ (patho) යනු මාර්ගයයි. එය දෙවැදෑරුම් වේ: මහාජනයා විසින් පයින් යා යුතු සාමාන්‍ය මාර්ගය (පකති මග්ග) සහ නිවන් කැමති පණ්ඩිතයන් විසින් යා යුතු, ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගය (අරිය මග්ග) යන්නයි. එහි සාමාන්‍ය මාර්ගය වනාහි විවිධ කටයුතු ඇති මිනිසුන් විසින් ගමන් කරනු ලබන බැවින් ‘‘පථ’’ නම් වේ. ප්‍රතිපදාව වනාහි අමෘත මහා නිවනට යන්නට කැමති කුලපුත්‍රයන් විසින් ශ්‍රද්ධා නැමැති මඟවිදම (පාථෙය්‍ය) රැගෙන යා යුතු බැවින් ‘‘පථ’’ නම් වේ. නැතහොත් ක්‍රියා කරන්නා වූ පුද්ගලයා නිවන කරා පමුණුවන බැවින් ද ‘‘පථ’’ යනු ප්‍රතිපදාවම වේ. ‘‘මග්ග’’ යන නාමය පිළිබඳ විස්තරය චුරාදි ගණයේ ‘‘මග්ග’’ ධාතුව ගැන කියන තැනක පවසන්නෙමු.

Katha nippāke. Kathati.

කථ (katha) ධාතුව පැසවීම (ඉදවීම/පිසීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘කථති’’ (kathati) යන්න වේ.

Matha vilothane. Mathati.

මථ (matha) ධාතුව කැළඹීම (විලෝලනය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘මථති’’ (mathati) යන්න වේ.

Potha pariyāyanabhāve. Pothati. Pothako. Pothetīti ayaṃ curādigaṇepi vattati. Tena ‘‘samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā’’ti payogo dissati.

පොථ (potha) ධාතුව නැවත නැවත පැවැත්ම (පරියායනභාවය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘පොථති’’ (pothati) යන්න වේ. ‘‘පොථකෝ’’ (pothako) යන්න නාමයකි. ‘‘පොථේති’’ (potheti) යන්න චුරාදි ගණයෙහි ද වැටේ. එබැවින් ‘‘සතර දිශාවෙන් වට කරමින් තළමින් (නිප්පෝථෙන්තා) යන්නාහුය’’ යන ප්‍රයෝගය පෙනේ.

Gottha vaṃse. Gotthati. Gotthulo, gotthu.

ගොත්ථ (gottha) ධාතුව වංශය (ගෝත්‍රය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘ගොත්ථති’’ (gotthati) යන්න වේ. ‘‘ගොත්ථුලෝ’’ (gotthulo), ‘‘ගොත්ථු’’ (gotthu) යනු නාමපදයි.

Puthu vitthāre. Pothati. Puthavī.

පුථු (puthu) ධාතුව පැතිරීම (විස්තාරය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘පොථති’’ (pothati) යන්න වේ. ‘‘පුථවී’’ (puthavī - පෘථිවිය) යනු නාමයයි.

Thakārantadhāturūpāni.

ථකාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතු රූපයන් නිමි.

Dakārantadhātu

දකාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූහු.

Dā dāne. Āpubbo gahaṇe. Saddho dānaṃ dadāti deti, sīlaṃ ādadāti ādeti. Imāni suddhakattupadāni taddīpakattā. Saddho assaddhaṃ dānaṃ dāpeti, sīlaṃ ādapeti, samādapeti. Ye dhammamevādapayanti santo. Imāni kāritapadāni hetukattupadānīti ca vuccanti taddīpakattā. Saddhena dānaṃ dīyati, sīlaṃ ādīyati, samādīyati, imāni kammapadāni taddīpakattā. Ayañca dā dāneti dhātu sāsanānurūpasutivasena divādigaṇaṃ patvā supanakriyaṃ vadanto ‘‘dāyati niddāyati niddā’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Dānamavakhaṇḍanañca vadanto ‘‘diyati dānaṃ dātta’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Suddhiṃvadanto ‘‘dāyati vedāyati vodāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati, imasmiṃ pana bhūvādigaṇe dānaṃ vadanto āpubbavasena gahaṇañca [Pg.75] vadanto ‘‘dadāti deti ādadāti ādeti dānaṃ ādāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Tathā kucchitagamanaṃ vadanto ‘‘dāti suddāti suddo suddī’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayatīti ayaṃ viseso daṭṭhabbo. Yathā cettha, evamaññatrāpi yathāsambhavaṃ viseso upaparikkhitabbo nayaññūhi.

දා (dā) ධාතුව දීම (දානය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘ආ’’ උපසර්ගය මුලට ආ විට ගැනීම අර්ථය දෙයි. ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්තයා දානය දෙයි (දදාති/දේති), සීලය සමාදන් වෙයි (ආදදාති/ආදේති)’’. මේවා කර්තෘකාරක පද වේ. ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්තයා අශ්‍රද්ධාවන්තයා ලවා දානය දෙවයි (දාපේති), සීලය සමාදන් කරවයි (ආදාපේති/සමාදාපේති)’’. ‘‘යම් සත්පුරුෂ කෙනෙක් ධර්මයම සමාදන් කරවන්නාහු ද (ආදාපයන්ති)’’. මේවා කාරිත (හෙතු කර්තෘ) පද වේ. ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්තයා විසින් දානය දෙනු ලැබේ (දීයති), සීලය සමාදන් කරනු ලැබේ (ආදීයති/සමාදීයති)’’. මේවා කර්ම කාරක පද වේ. තවද මේ ‘‘දා’’ ධාතුව දීම අර්ථයෙහි වුවත්, ශාසනයට අනුරූප සූත්‍ර පාඨයන්හි වසයෙන් දිවාදි ගණයට පැමිණ, නිදීමේ ක්‍රියාව පවසන කල්හි ‘‘දායති’’ (නිදයි), ‘‘නිද්දායති’’ (නිදයි), ‘‘නිද්දා’’ (නිද්‍රාව) යන නාමපද සහිත ශුද්ධ කර්තෘ පද උපදවයි. කැපීම (ඡේදනය) අර්ථය පවසන කල්හි ‘‘දීයති’’, ‘‘දානං’’, ‘‘දාත්තං’’ යන නාම සහිත කර්තෘ පද උපදවයි. පිරිසිදු බව (ශුද්ධිය) පවසන කල්හි ‘‘දායති’’, ‘‘වේදායති’’, ‘‘වෝදානං’’ යන නාම සහිත කර්තෘ පද උපදවයි. එහෙත් මේ භූවාදි ගණයෙහි දීම අර්ථය පවසන කල්හි සහ ‘‘ආ’’ උපසර්ගය මුලට වීමෙන් ගැනීම පවසන කල්හි ‘‘දදාති’’, ‘‘දේති’’, ‘‘ආදදාති’’, ‘‘ආදේති’’, ‘‘දානං’’, ‘‘ආදානං’’ යන නාම සහිත ශුද්ධ කර්තෘ පද උපදවයි. එමෙන්ම ලාමක ගමන පවසන කල්හි ‘‘දාති’’, ‘‘සුද්දාති’’, ‘‘සුද්දෝ’’, ‘‘සුද්දී’’ යන නාම සහිත ශුද්ධ කර්තෘ පද උපදවන්නේය යන මේ විශේෂය දත යුතුය. යම් සේ මෙහි ද, එසේම අන් තැන්හි ද සුදුසු පරිදි විශේෂය න්‍යාය දන්නන් විසින් විමසා බැලිය යුතුය.

Idānissa nāmapadāni tumantādīni brūma. ‘‘Dānaṃ, deyyaṃ, dātabbaṃ, brahmadeyyaṃ, dinnaṃ, dāyako, dāyikā, dakkhiṇā’’ iccādīni, ‘‘dātuṃ, padātuṃ, dātave, padātave, datvā, datvāna, dadātuna, daditvā, daditvāna, dadiya, dajjā, dadiyāna, ādātuṃ, ādāya, ādiya’’ iccādīni ca yojetabbāni.

දැන් මෙහි ‘‘තුමන්’’ ප්‍රත්‍යාදී නාමපද පවසමු. ‘‘දානං’’, ‘‘දෙය්‍යං’’, ‘‘දාතබ්බං’’, ‘‘බ්‍රහ්මදෙය්‍යං’’, ‘‘දින්නං’’, ‘‘දායකෝ’’, ‘‘දායිකා’’, ‘‘දක්ඛිණා’’ යනාදීන් ද, ‘‘දාතුං’’, ‘‘පදාතුං’’, ‘‘දාතවේ’’, ‘‘පදාතවේ’’, ‘‘දත්වා’’, ‘‘දත්වාන’’, ‘‘දදාතුන’’, ‘‘දදිත්වා’’, ‘‘දදිත්වාන’’, ‘‘දදිය’’, ‘‘දජ්ජා’’, ‘‘දදියාන’’, ‘‘ආදාතුං’’, ‘‘ආදාය’’, ‘‘ආදිය’’ යනාදීන් ද යෙදිය යුතුය.

Tattha dānanti dātabbaṃ, dadanti etenāti atthe na deyyadhammo dānacetanā ca vuccati. Kasmā pana tattha dinnasaddoyeva kathiyati, na dattasaddoti? Akathane kāraṇamatthi. ‘‘Dānaṃ dinna’’ntiādīsu hi dinnasaddaṭṭhāne dattasaddo na dissati, tasmā na kathiyati.

එහි ‘‘දානං’’ යනු දිය යුතු දෙයයි. මෙයින් දෙත් යන අර්ථයෙන් දේයධර්මය ද, දීමේ චේතනාව (දාන චේතනාව) ද කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින් එහි ‘‘දින්න’’ (dinna) යන වචනයම කියනු ලැබේද, ‘‘දත්ත’’ (datta) යන වචනය නොකියනු ලැබේද? නොකීමට හේතුවක් ඇත. ‘‘දානං දින්නං’’ (දානය දෙන ලදී) යනාදී තැන්වල ‘‘දින්න’’ යන වචනය වෙනුවට ‘‘දත්ත’’ යන වචනය නොපෙනේ, එබැවින් නොකියනු ලැබේ.

Guṇabhūto dattasaddo, na diṭṭho jinabhāsite;

‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ’’, iti dinnapadaṃ viya.

‘‘මා විසින් මනසින් දානය දෙන ලදී (මයා දින්නං)’’ යන මෙහි ‘‘දින්න’’ පදය මෙන්, බුද්ධ භාෂිතයෙහි තනිව විශේෂණයක් (ගුණභූත) වූ ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය නොපෙනේ.

‘‘Devadatto yaññadatto, datto’’ iti ca ādiko;

Paṇṇattivacane diṭṭho, samāsabyāsato pana.

‘‘දේවදත්ත, යඤ්ඤදත්ත, දත්ත’’ යනාදී සංඥා නාම (පඤ්ඤත්ති වචන) වල වනාහි සමාස වීමෙන් හා ව්‍යස්ත වීමෙන් ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය දැකිය හැකිය.

Tasmā ‘‘devadatto’’tiādīsu ‘‘devena dinno’’ti samāsaṃ katvā paṇṇattivacanattā dinnasaddassa dattādeso kātabbo sāsanānurūpena. Upari hi ‘‘dinnassa datto kvaci paṇṇattiya’’nti lakkhaṇaṃ passissatha. Ayameva hi sāsane nīti avilaṅghanīyā. Idaṃ panettha vavatthānaṃ –

එබැවින් ‘‘දේවදත්ත’’ යනාදී තැන්හි ‘‘දෙවියන් විසින් දෙන ලද (දේවේන දින්නෝ)’’ කියා සමාස කොට, සංඥා නාමයක් වන බැවින් ශාසනයට අනුකූලව ‘‘දින්න’’ ශබ්දයට ‘‘දත්ත’’ ආදේශය කටයුතුය. මතුයෙහි ‘‘සංඥාවන්හි සමහර තැන්වල දින්න යන්නට දත්ත ආදේශ වේ’’ යන ලක්ෂණය දකින්නෙහුය. ශාසනයෙහි මේ නීතිය වනාහි ඉක්මවිය නොහැක්කකි. මෙහි මේ නියමයයි:

Sakkaṭe dattasaddova, dinnasaddo na dissati;

Byāsamhi dinnasaddova, dattasaddo na pāḷiyaṃ.

සංස්කෘතයෙහි ‘‘දත්ත’’ ශබ්දයම මිස ‘‘දින්න’’ ශබ්දය නොපෙනේ; පාළියෙහි වනාහි ව්‍යස්ත (තනි) පදවල ‘‘දින්න’’ ශබ්දයම මිස ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය නොපෙනේ.

‘‘Manasā [Pg.76] dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;

‘‘Dhammadinnā mahāmāyā’’, iccādīsu ca pāḷisu.

‘‘මා විසින් සිතින් දානය දෙන ලදී (මයා දින්නං)’’, ‘‘දානය දෙන ලදී (දානං දින්නෝ)’’ යනාදී තැන්වල ද, ‘‘ධම්මදින්නා’’, ‘‘මහාමායා’’ යනාදී පාළි පාඨයන්හි ද,

Iti byāsasamāsānaṃ, vasā dvedhā pavattati;

Dinnasaddoti dīpeyya, na so sakkaṭabhāsite.

මෙසේ ව්‍යස්ත හා සමාස වශයෙන් ‘‘දින්න’’ ශබ්දය දෙපරිදිව පවතින බව පෙන්විය යුතුය. එය සංස්කෘත භාෂාවෙහි එසේ නොවේ.

Guṇabhūto dattasaddo, asamāsamhi kevalo;

Na dissati munimate, dinnasaddova kevalo.

බුදු වදනෙහි (මුනි මතයෙහි) අසමාස වූ තනි විශේෂණයක් ලෙස ‘‘දත්ත’’ ශබ්දය නොපෙනේ, තනිව ‘‘දින්න’’ ශබ්දයම පෙනේ.

Teneva dinnasaddassa, dattādeso kato mayā;

‘‘Dattaṃ sirappadāna’’nti, kavayo pana abravuṃ.

එහෙයින්ම මා විසින් ‘‘දින්න’’ ශබ්දයට ‘‘දත්ත’’ ආදේශය කරන ලදී. එහෙත් කවීහු වනාහි ‘‘දත්තං සිරප්පදානං’’ (හිස දීම දෙන ලදී) යනාදීන් පැවසූහ.

Ediso pāḷiyaṃ natthi, nayo tasmā na so varo;

‘‘Datto’’ti bhūridattassa, saññā paṇṇattiyaṃ gatā.

එවැනි ක්‍රමයක් පාලි භාෂාවෙහි නැත. එබැවින් ඒ ක්‍රමය උතුම් (නිවැරදි) නොවේ. භූරිදත්ත යන්නෙහි 'දත්ත' යන්න, සංඥා පැනවීමක් (නමක්) ලෙස ව්‍යවහාරයට පැමිණ තිබේ.

‘‘Brahmadatto buddhadatto, datto’’ iti hi sāsane;

Paṇṇattiyaṃ dattasaddo, asamāsasamāsiko.

ශාසනයෙහි 'බ්‍රහ්මදත්ත, බුද්ධදත්ත, දත්ත' යනාදී වශයෙන් පැනවීම්වල (නමෙහි) එන 'දත්ත' යන ශබ්දය, සමාස නොවූත් සමාස වූත් වශයෙන් යෙදේ.

‘‘Paradattabhojana’’nti, evamādīsu pāḷisu;

Samāse guṇabhūtoyaṃ, dattasaddo patiṭṭhito.

'පරදත්තභෝජන' (අන්‍යන් දුන් භෝජනය) යනාදී පාලි පාඨයන්හි, මෙම 'දත්ත' ශබ්දය සමාසයකදී ගුණභූත (විශේෂණයක්) ලෙස පිහිටා ඇත.

‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;

Guṇabhūto dinnasaddo, asamāsamhi dissati.

'මනසා දානං මයා දින්නං' (මා විසින් සිතින් දෙන ලද දානය), 'දානං දින්නො' යනාදී තැන්වල, ගුණභූත වූ (විශේෂණ වූ) 'දින්න' ශබ්දය අසමාසයෙහි (සමාස නොවූ පදවල) දක්නට ලැබේ.

‘‘Dinnādāyī dhammadinnā’’, iccevamādīsu pana;

Samāse guṇapaṇṇatti-bhāvenesa padissati.

එහෙත්, 'දින්නාදායී', 'ධම්මදින්නා' යනාදී පදයන්හි, මෙය සමාසයෙහි ගුණ පැනවීමක් (විශේෂණ සංඥාවක්) වශයෙන් පෙනී යයි.

Koci [Pg.77] pana saddasatthavidū garu evaṃ saddaracanamakāsi –

එක්තරා ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥ ගුරුභවතුන් වහන්සේ නමක් මෙසේ පද රචනයක් කළ සේක:

‘‘Yassaṅkurehi jimutambujaloditehi,Vāteritehi patitehi suṇehi tehi.

වලාකුළු හා නෙළුම් මල් මෙන් බබළන, සුළඟින් සෙලවී වැටෙන, ඒ මංගල්‍ය සම්පන්න අංකුරයන්ගෙන් යුක්ත වූ,

Jenantacīvaramasobhatha brahmadattaṃ,Vandāmi taṃ caladalaṃ varabodhirukkha’’nti.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) සිවුර බ්‍රහ්මයා විසින් දෙන ලද්දක් සේ බැබළවූ, සෙලවෙන පත්‍ර ඇති ඒ උතුම් බෝධි වෘක්ෂයට මම නමස්කාර කරමි.

Ettha ca brahmadattanti idaṃ sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttaṃ, na pāḷito. Pāḷinayañhipatvā ‘‘brahmadattiya’’nti vā ‘‘brahmadinna’’nti vā ‘‘devadattiya’’nti vā ‘‘devadinna’’nti vā rūpena bhavitabbaṃ. Tathā hi ‘‘bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsū’’ti pāḷinayānurūpo aṭṭhakathāpāṭho dissati. Tasmā etthevaṃ vadāma –

මෙහි 'බ්‍රහ්මදත්ත' යන්න සංස්කෘත භාෂාවේ ක්‍රමය ගෙන පවසන ලද්දක් මිස, පාලි ක්‍රමයෙන් නොවේ. පාලි ක්‍රමයට අනුව නම් එය 'බ්‍රහ්මදත්තිය' හෝ 'බ්‍රහ්මදින්න' හෝ 'දේවදත්තිය' හෝ 'දේවදින්න' යන රූපයන්ගෙන් පැවතිය යුතුය. එසේම, 'බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සහ මද්දී දේවිය සතුටු වෙමින් සක් දෙවිඳුන් විසින් දෙන ලද (සක්කදත්තිය) අසපුවෙහි විසූහ' යනුවෙන් පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූ අට්ඨකථා පාඨයක් දක්නට ලැබේ. එබැවින්, මේ සම්බන්ධයෙන් අපි මෙසේ පවසමු:

‘‘Dattasaddassa ṭhānamhi, ‘‘dattiya’’nti ravo gato;

Devadattiyapatto ca, assamo sakkadattiyo’’ti.

'දත්ත' යන ශබ්දය වෙනුවට 'දත්තිය' යන ශබ්දය ව්‍යවහාරයට පැමිණ ඇත. 'දේවදත්තියපත්ත' (දේවදත්ත විසින් දෙන ලද පාත්‍රය) සහ 'සක්කදත්තිය අස්සම' (ශක්‍රයා විසින් දෙන ලද අසපුව) යන්න ඊට නිදසුන් වේ.

Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atra pana paripuṇṇāparipuṇṇavasena yathārahaṃ padakkamo bhavati.

මෙම න්‍යාය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය. මෙහිදී සම්පූර්ණ හෝ අසම්පූර්ණ භාවයට අනුව, සුදුසු පරිදි පද පිළිවෙළ සිදුවේ.

Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. Dajjā sappuriso dānaṃ. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjuṃ. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi iccapi. Dajjāsi abhayaṃ mama. Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Sīlavantesu dajjesi, dānaṃ maddi yathārahaṃ. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. Neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Ayamasmākaṃ khanti. Garūnaṃ pana khanti aññathā bhavati. Tathā hi –

දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම, දදාමසෙ. දදෙය්‍ය, දදෙ, දජ්ජා. 'දජ්ජා සප්පුරිසො දානං' (සත්පුරුෂයා දානය දිය යුතුය). දදෙය්‍යුං, දජ්ජුං. 'පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුං' (තොපගේ මව සහ පියා තොපට දෙත්වා). දදෙය්‍යාසි, දජ්ජාසි, දජ්ජෙසි යනාදී වශයෙන්. 'දජ්ජාසි අභයං මම' (මට අභය දෙන්නෙහිද). 'මාතරං කෙන දොසෙන, දජ්ජාසි දකරක්ඛිනො' (කවර වරදක් නිසා මව දිය රකුසාට දෙන්නෙහිද). 'සීලවන්තෙසු දජ්ජෙසි, දානං මද්දි යථාරහං' (මද්දී දේවියනි, සිල්වතුන් කෙරෙහි සුදුසු පරිදි දන් දෙන්නෙහිය). දදෙය්‍යාථ, දජ්ජාථ. දදෙය්‍යාමි, දජ්ජාමි, දදෙය්‍යාම, දජ්ජාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො, දජ්ජාව්හො. දදෙය්‍යං, දජ්ජං. 'නෙව දජ්ජං මහෝසධං' (මහෝසධයන් කිසිසේත් නොදෙන්නෙමි). දදෙය්‍යාම්හෙ, දජ්ජාම්හෙ. මෙය අපගේ කැමැත්ත (මතය) වේ. ගුරුභවතුන්ගේ මතය වනාහි මීට වෙනස් වේ. එනම් —

Garū ‘‘dajjati dajjanti’’, itiādinayena tu;

Aṭṭhannampi vibhattīnaṃ, vasenāhu padakkamaṃ.

ගුරුභවතුන් වහන්සේලා වනාහි 'දජ්ජති, දජ්ජන්ති' යනාදී ක්‍රමයෙන්, විභක්ති අටෙහිම වසයෙන් පද ක්‍රමය පවසති.

Pāḷiṃ upaparikkhitvā, tañce yujjati gaṇhatha;

Na hi sabbappakārena, pāḷiyo paṭibhanti no.

පාලි පාඨයන් මැනවින් විමසා බලා, එය ගැලපේ නම් පිළිගන්න. සියලු ආකාරයෙන්ම පාලි නිදසුන් අපට වැටහෙන්නේ නැත.

Tattha [Pg.78] asmākaṃ khantiyā ‘‘dajjā dajja’’ntiādīni yyakārasahiteyeva sattamiyā padarūpe sijjhanti. ‘‘Dajjā sappuriso dāna’’nti ettha hi ‘‘dajjā idaṃ ‘‘dadeyyā’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā tato tiṇṇaṃ byañjanānaṃ saṃyogañca tīsusaññogabyañjanesu dvinnaṃ sarūpānamekassa lopañca dyakārasaññogassa ca jakāradvayaṃ katvā tato dīghavasenuccāritabbattā animittaṃ dīghabhāvaṃ katvā nipphajjati. Evaṃ sāsanassānurūpo vaṇṇasandhi bhavati. Duvidho hi sandhi padasandhi vaṇṇasandhīti. Tesu yattha padacchedo labbhati, so padasandhi. Yathā? Tatrāyaṃ. Yattha pana na labbhati, so vaṇṇasandhi. Yathā? Atrajo. Yathā ca sugato, yathā ca paddhāni. Evaṃ duvidhesu sandhīsu ‘‘dajjā’’ti ayaṃ vaṇṇasandhi eva.

එහිදී අපගේ මතය අනුව 'දජ්ජා, දජ්ජ' යනාදී පද සිද්ධ වන්නේ 'ය්' කාරය සහිත වූ සත්තමී (විධි ක්‍රියා) පද රූපයන්හිමය. 'දජ්ජා සප්පුරිසො දානං' යන මෙහි 'දජ්ජා' යන්න, 'දදෙය්‍යා' යන පද රූපය තබා, පසුව 'ය්‍ය' කාරය ඇති කල්හි ස්වර ලෝපය කොට, ඉන්පසු ව්‍යඤ්ජන තුනක සංයෝගය කොට, එම ත්‍රිත්ව සංයෝග ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සමාන රූප ඇති දෙකකින් එකක් ලෝප කොට, 'ද්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වය කොට, ඉන්පසු දීර්ඝ වශයෙන් උච්චාරණය කළ යුතු බැවින් නිමිත්තක් නොමැතිවම දීර්ඝ භාවය කොට සිද්ධ වේ. මෙසේ ශාසනයට අනුකූල වූ වර්ණ සන්ධියක් සිදුවේ. සන්ධිය වනාහි පද සන්ධිය හා වර්ණ සන්ධිය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඔවුන් අතුරෙන් යම් තැනක පද බෙදීමක් ලැබේද, එය පද සන්ධියයි. නිදසුන්: 'තත්‍රායං' (තත්‍ර + අයං). යම් තැනක පද බෙදීමක් නොලැබේද, එය වර්ණ සන්ධියයි. නිදසුන්: 'අත්‍රජො'. 'සුගතො' සහ 'පද්ධානි' යන්නද එසේමය. මෙවැනි දෙවැදෑරුම් සන්ධීන් අතුරෙන් 'දජ්ජා' යන්න වර්ණ සන්ධියක්ම වේ.

Aparopi rūpanayo bhavati tvāpaccayantavasena –

ත්වා ප්‍රත්‍යය (පූර්ව ක්‍රියා ප්‍රත්‍යය) කෙළවර කොට ඇති වසයෙන් තවත් පද සාධන ක්‍රමයක් මෙසේ වේ —

‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;

Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā’’ti

'මේ ඒ ඉන්දක යක්ෂයාය. හේ ස්වල්ප වූ දානයක් දී (දජ්ජා), තාරකා සමූහයා මැද චන්ද්‍රයා බබළන්නාක් මෙන් අප අභිබවා බබළයි' යනුවෙන්

Dassanato. Ettha hi dajjāti datvāti attho. Idaṃ pana datvāsaddena samānatthaṃ ‘‘dadiyya’’ iti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā saññogesu sarūpalopañca tato dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ dīghattañca katvā nipphajjati.

පෙනෙන බැවිනි. මෙහි 'දජ්ජා' යන්නෙහි අර්ථය 'දත්වා' (දී) යන්නයි. මෙය 'දත්වා' යන ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති 'දදිය්‍ය' යන පද රූපය තබා, 'ය්‍ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය කොට, සංයෝගයන්හි සරූප ලෝපයද, ඉන්පසු 'ද්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වය සහ දීර්ඝ භාවයද කොට සිද්ධ වේ.

Athāparopi rūpanayo bhavati kammani yapaccayavasena. Tathā hi ‘‘petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’ti ca ‘‘dakkhiṇā dajjā’’ti ca dve pāṭhā dissanti. Tattha pacchimassa dajjāti dātabbāti attho kammani yapaccayavasena. Idha pana dādhātuto yapaccayaṃ katvā dhātussa dvittañca pubbassa rassattañca tato yakāre pare [Pg.79] saralopaṃ saññogabhāvañca jjakāradvayañca itthiliṅgattā āpaccayādiñca katvā ‘‘dajjā’’ti nipphajjati. Evaṃ ‘‘dajjā dadeyyā’’ti ca ‘‘dajjā dadiyya datvā’’ti ca ‘‘dajjā dātabbā’’ti ca etāni paccekaṃ pariyāyavacanāni bhavanti. ‘‘Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja’’nti etānipi ‘‘dadeyyuṃ dadeyyāsī’’tiādinā padarūpāni patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ saññogesu sarūpalopaṃ dyakārasamaññogassa jjakāradvayañca katvā nipphajjanti. Etesu dajjāsīti yaṃ rūpaṃ tassāvayavassa ākārassa ekāraṃ katvā aparampi ‘‘dajjesī’’ti rūpaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.

මීට අමතරව කර්මකාරක 'ය' ප්‍රත්‍යය වසයෙන් තවත් පද සාධන ක්‍රමයක්ද වෙයි. එසේම, 'පේතානං දක්ඛිණං දජ්ජා' සහ 'දක්ඛිණා දජ්ජා' යනුවෙන් පාඨයන් දෙකක් දක්නට ලැබේ. එහි දෙවැනි පාඨයෙහි එන 'දජ්ජා' යන්නෙහි අර්ථය, කර්මකාරක 'ය' ප්‍රත්‍යය වසයෙන් 'දාතබ්බා' (දිය යුතුය) යන්නයි. මෙහිදී වනාහි, 'දා' ධාතුවෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය කොට, ධාතුව ද්විත්ව කොට, පූර්ව ස්වරය ලඝු (ලස්ස) කොට, ඉන්පසු 'ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය, සංයෝග භාවය සහ 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වය කොට, ස්ත්‍රී ලිංග භාවය නිසා 'ආ' ප්‍රත්‍යය ආදිය යොදා 'දජ්ජා' යන්න සිද්ධ වේ. මෙසේ 'දජ්ජා - දදෙය්‍යා' යන්නද, 'දජ්ජා - දදිය්‍ය - දත්වා' යන්නද, 'දජ්ජා - දාතබ්බා' යන්නද යන මේවා එකිනෙකට පර්යාය වචන (සමානාර්ථ පද) වෙති. 'දජ්ජුං, දජ්ජාසි, දජ්ජාථ, දජ්ජාමි, දජ්ජාම, දජ්ජාව්හො, දජ්ජං' යන මේවාද 'දදෙය්‍යුං, දදෙය්‍යාසි' යනාදී පද රූපයන් තබා, 'ය්‍ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපයද, සංයෝගයන්හි සරූප ලෝපයද, 'ද්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ජ්ජ' කාර ද්විත්වයද කොට සිද්ධ වේ. මේවා අතරින් 'දජ්ජාසි' යන යම් රූපයක් වේද, එහි අවයවයක් වූ 'ආ' කාරයට 'ඒ' කාරය කොට, 'දජ්ජෙසි' යන තවත් රූපයක්ද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්වලද ගැලපෙන පරිදි යෙදිය යුතුය.

Acinteyyānubhāvassa hi sammāsambuddhassa pāḷinayo acinteyyoyeva hoti, gambhīro dukkhogāḷho, na yena kenaci lakkhaṇena sādhetabbo, yathātanti viraciteheva lakkhaṇehi sādhetabbo. Tathā hi ‘‘khattiyā titthiyā cetiyānī’’tiādīsu yakāre pare saralopo bhavati, tena ‘‘athetthekasataṃ khatyā. Evampi titthyā puthuso vadanti. Ārāmarukkhacetyānī’’ti payogā dissanti. Tathā ‘‘sākacchati taccha’’nti etthāpi ‘‘saha kathayatī’’tivā ‘‘saṃkathayatī’’ti vā ‘‘tathya’’nti ca padarūpaṃ patiṭṭhapetvā sahasaddassa hakāralopaṃ, saṃsadde ca niggahītalopaṃ katvā sakāragatassa sarassa dīghaṃ katvā yakāre pare saralopaṃ katvā tato thyakārasaññogassa cchayugaṃ katvā visabhāgasaññoge eko ekassa sabhāgattamāpajjati. Tena ‘‘sākacchati taccha’’nti rūpāni sijjhanti. Tathā hi ‘‘aññamaññaṃ sākacchiṃsu. Kālena dhammasākacchā. Bhūtaṃ tacchaṃ. Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā’’ti [Pg.80] savikapāni payogāni dissanti. ‘‘Najjā’’tiādīsupi ‘‘nadiyā’’tiādīni padarūpāni patiṭṭhapetvā vaṇṇasandhivasena yakāre pare lopavidhi labbhatiyeva. Vividho hi sāsanānukūlo rūpanipphādanupāyo, upari ca etesaṃ sādhanatthaṃ ‘‘saralopo yamanarādīsū’’tiādīni lakkhaṇāni bhavissanti. Tattha –

අචින්ත්‍ය අනුභාව ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාලි ක්‍රමය ද අචින්ත්‍ය ම ය, ගැඹුරු ය, වටහා ගැනීමට දුෂ්කර ය, යම් කිසි ලක්ෂණයකින් සිද්ධ කළ නොහැක්කේ ය, තන්ත්‍රයට අනුකූල ව කරන ලද ලක්ෂණවලින් ම සිද්ධ කළ යුත්තේ ය. එසේ ම, 'ඛත්තියා තිත්ථියා චේතියානි' යනාදී තැන්හි යකාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය වෙයි. එයින් 'අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා, ඒවම්පි තිත්ථ්‍යා පුථුසෝ වදන්ති, ආරාමරුක්ඛචේත්‍යානි' යන යෙදීම් පෙනේ. එසේ ම 'සාකච්ඡති තච්ඡං' යන්නෙහි ද 'සහ කථයති' කියා හෝ 'සංකථයති' කියා හෝ 'තථ්‍යං' කියා හෝ පදරූපය පිහිටුවා, 'සහ' ශබ්දයේ හකාර ලෝපය ද, 'සං' ශබ්දයේ නිග්ගහීත ලෝපය ද කර, සකාරයට පැමිණි ස්වරය දීර්ඝ කර, යකාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය කර, ඉන්පසු 'ථ්‍ය' කාර සංයෝගයට 'ච්ඡ' යුගල කර, විසභාග සංයෝගයෙහි එකක් තවෙකක සභාග භාවයට පැමිණෙයි. එයින් 'සාකච්ඡති තච්ඡං' යන රූපයන් සිද්ධ වෙයි. එසේ ම 'අඤ්ඤමඤ්ඤං සාකච්ඡිංසු, කාලේන ධම්මසාකච්ඡා, භූතං තච්ඡං, යථාතථියං විදිත්වාපි ධම්මං, සම්මා සෝ ලෝකේ පරිබ්බජෙය්‍යා' යන විකල්ප සහිත යෙදීම් පෙනේ. 'නජ්ජා' යනාදී තැන්හි ද 'නදියා' යනාදී පදරූප පිහිටුවා, වර්ණ සන්ධි වශයෙන් යකාරය පර වූ කල්හි ලෝප විධිය ලැබෙන්නේ ම ය. ශාසනයට අනුකූල වූ රූප සිද්ධි ක්‍රම විවිධ ය. මතු ද මේවා සාධනය කිරීම පිණිස 'සරලෝපෝ යමනරාදීසු' යනාදී ලක්ෂණ වන්නාහ. එහි -

‘‘Dajjā dajju’’ntiādīni, sattamīnaṃ vasena me;

Vuttāni yogirājassa, sāsanatthaṃ mahesino.

'දජ්ජා දජ්ජු' යනාදී රූප, මහා සෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනාර්ථය පිණිස යෝගී රාජයාණන් උදෙසා සත්තමී විභක්තියේ වශයෙන් මා විසින් පවසන ලදී.

Atridaṃ vattabbaṃ, kiñcāpi aṭṭhakathācariyehi ‘‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti ettha dajjanti padassa ‘‘dammī’’ti vattamānāvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva. Ācariyā hi ‘‘sattamīpayogo aya’’nti jānantāpi ‘‘kadāci aññe parikappatthampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkāya evaṃ vivaraṇamakaṃsu. Tathā kiñcāpi tehi ‘‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti ettha na dajjanti padassa ‘‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’’ti bhavissantīvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva, anāgataṃ pana paṭicca vattabbatthattā evaṃ vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Neva dajjaṃ mahosadha’’nti ettha pana ‘‘na tveva dadeyya’’nti sattamīpayogavaseneva vivaraṇaṃ katanti. Evaṃ dajjaṃpadassa vinicchayo veditabbo.

මෙහි ලා මේ කිව යුතු ය: අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් 'මාතරං තේන දෝසේන, දජ්ජාහං දකරක්ඛිනෝ' යන්නෙහි 'දජ්ජා' යන පදයට 'දම්මි' (දෙමි) යන වර්තමාන කාල වශයෙන් විවරණය කරන ලද්දේ වී නමුත්, එය සත්තමී යෙදීමක් ම ය. ආචාරීන් වහන්සේලා 'මෙය සත්තමී යෙදීමකි' යි දැන දැනත්, 'කලෙක වෙනත් අය උපකල්පන අර්ථයෙන් ද ගනිත්වා' යන සැකය නිසා මෙසේ විවරණය කළහ. එසේ ම, ඔවුන් විසින් 'අනාපරාධකම්මන්තං, න දජ්ජං දකරක්ඛිනෝ' යන්නෙහි 'න දජ්ජං' යන පදයට 'නාහං දකරක්ඛස්ස දස්සාමි' (මම දිය රකුසාට නොදෙන්නෙමි) යන අනාගත කාල වශයෙන් විවරණය කරන ලද්දේ වී නමුත්, එය ද සත්තමී යෙදීමක් ම ය. අනාගතය නිමිති කොට කිව යුතු බැවින් මෙසේ විවරණය කරන ලදී. 'නේව දජ්ජං මහෝසධං' යන්නෙහි දී නම් 'න ත්වේව දදෙය්‍ය' (නොම දිය යුතු ය) යන සත්තමී යෙදීමේ වශයෙන් ම විවරණය කරන ලදී. මෙසේ 'දජ්ජං' යන පදයෙහි විනිශ්චය දත යුතු ය.

Idāni parokkhādivasena padakkamo kathiyati. ‘‘Dada, dadū. Dadū’’ti ca idaṃ ‘‘nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū’’tiādīsu vidūsaddena samaṃ. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

දැන් පරොක්ඛා ආදී වශයෙන් පද අනුපිළිවෙළ කියනු ලැබේ. 'දද, දදූ. දදූ' යන්න 'නාරදෝ ඉති නාමේන, kස්සපෝ ඉති මං විදූ' යනාදී තැන්හි 'විදූ' යන ශබ්දය හා සමාන ය. දදේ, දදිට්ඨ, දදං, දදිම්හ. දදිට්ඨ, දදිරේ. දදිට්ඨෝ, දදිව්හෝ.

Ettha ca daditthoti idaṃ ‘‘sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho’’tiādīsu ‘‘sañjagghittho’’tiādīhi [Pg.81] samaṃ. Iminā nayena sabbattha labbhamānavasena sadisatā upaparikkhitabbā. Dadaṃ, dadimhe. Parokkhāsahibharūpāni.

මෙහි 'දදිට්ඨෝ' යන්න 'සඤ්ජග්ඝිට්ඨෝ මයා සහ, මා කිසිට්ඨෝ මයා විනා, මා නං කලලේ අක්කමිට්ඨෝ' යනාදී තැන්හි 'සඤ්ජග්ඝිට්ඨෝ' යනාදී රූපයන් හා සමාන ය. මේ ක්‍රමයෙන් හැම තැන ම ලැබෙන ආකාරය අනුව සමාන බව විමසිය යුතු ය. දදං, දදිම්හේ. මේවා පරොක්ඛා විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Iti anakārapubbampi rūpaṃ gahetabbaṃ ‘‘yesaṃ no na dadamhase’’ti dassanato. Hiyyattanīsahitarūpāni.

අදදා, අදදූ. අදදේ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදත්ථුං. අදදසේ, අදදව්හං. අදදිං, අදදම්හසේ. මෙසේ 'අ' කාරය මුලට නොමැති රූප ද 'යේසං නෝ න දදම්හසේ' යන යෙදීමෙන් ගත යුතු ය. මේවා හිය්‍යත්තනී විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Ajjatanīsahitarūpāni.

අදදි, අදදුං, අදදිංසු. අදදෝ, අදදිට්ඨ. අදදිං, අදදිම්හා. අදදා, අදදූ. අදදසේ, අදදිව්හං. අදදං, අදදිම්හේ. මේවා අජ්ජතනී විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

‘‘Dadissati, dadissanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Bhavissantīsahitarūpāni.

'දදිස්සති, දදිස්සන්ති' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. මේවා භවිස්සන්ති විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

‘‘Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ. Kālātipattisahitarūpāni.

'අදදිසා, දදිස්සා, අදදිස්සංසු, දදිස්සංසු' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. මේවා කාලාතිපත්ති විභක්ති සහිත රූපයන් ය.

Aparānipi vattamānādisahitarūpāni bhavanti. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Attanopadāni appasiddhāni. Sattamīnayo ca parokkhānayo ca appasiddho. Hiyuttanīnayo pana ajjatanīnayo ca koci koci pasiddho pāḷiyaṃ āgatattā, sakkā ca ‘‘adā, adū, ado, ada’’ntiādinā yojetuṃ. Tathā hi nayo dissati. Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadāti. ‘‘Dassati, dassanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ.

වර්තමාන කාලය ආදී වශයෙන් වෙනත් රූප ද වෙයි. දේති, දෙන්ති. දේසි, දේථ. දේමි, දම්මි, දේම, දම්ම. දේතු, දෙන්තු. දේහි, දේථ. දේමි, දම්මි, දේම, දම්ම. අත්තනෝපද රූප ද දැකිය යුතු ය. සත්තමී ක්‍රමය හා පරොක්ඛා ක්‍රමය ද දැකිය යුතු ය. හිය්‍යත්තනී ක්‍රමය සහ අජ්ජතනී ක්‍රමය ද පාලි සාහිත්‍යයෙහි පැමිණි බැවින් තැනින් තැන ප්‍රසිද්ධ ය. 'අදා, අදූ, අදෝ, අදං' යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය හැකි ය. එසේ ම ක්‍රමය පෙනේ: 'අදා දානං පුරින්දදෝ', 'වරඤ්චේමේ අදෝ සක්ක', 'බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජං', 'අදාසිමේ', 'අදංසු තේ මමෝකාසං', 'අදාසිං බ්‍රාහ්මණේ තදා' යනුවෙනි. 'දස්සති, දස්සන්ති' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. 'අදස්සා, දස්සා, අදස්සංසු, දස්සංසු, දස්සිංසු' යනාදී සියල්ල ද දත යුතු ය.

Tathā [Pg.82] ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. Kaccāyanamate ‘‘ādatte’’ti attanopadaṃ vuttaṃ. Evaṃ ‘‘ādadātu, ādadeyya’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Ādetu ādeyya iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Evameva ca ‘‘dāpeti, ādāpetī’’tiādīnipi yathārahaṃ yojetabbāni.

එසේ ම ආදදාති, ආදදන්ති. ආදදාසි, ආදදාථ. ආදදාමි, ආදදාම. කච්චායන මතයෙහි 'ආදත්තේ' යන අත්තනෝපද රූපය කියන ලදී. මෙසේ 'ආදදාතු, ආදදෙය්‍ය' යනාදී සියල්ල දත යුතු ය. ආදේතු, ආදෙය්‍ය යනාදිය ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතු ය. එමෙන්ම 'දාපේති, ආදාපේති' යනාදිය ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතු ය.

Dākucchite gamane. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Tattha suddoti suddātīti suddo, parapothanādiluddācārakammunā dārukammādikhuddācārakammunā ca lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchatīti attho. Tathā hi su iti sīghatthe nipāto, dā iti garahattho dhātu kucchitagativācakattā. Suddassa bhariyā suddī.

'දා' ධාතුව නින්දිත ගමනෙහි වැටේ. දාති. සුද්දාති. සුද්දෝ, සුද්දී. එහි 'සුද්දෝ' යනු: සුද්දාති යන අර්ථයෙන් 'සුද්දෝ' නම් වේ. අනුන් පෙළීම ආදී කෲර ක්‍රියාවන්ගෙන් ද, දර කැපීම ආදී පහත් කර්මාන්තයන්ගෙන් ද ඉක්මනින් ම නින්දිත භාවයට පැමිණෙන්නේ ය යනු අර්ථයයි. එසේ ම, 'සු' යනු වහා යාම යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි, 'දා' යනු නින්දා කිරිමේ අර්ථය දෙන, නින්දිත ගමන හඟවන ධාතුවකි. ශුද්‍රයාගේ බිරිඳ 'සුද්දී' නම් වේ.

Du gatiyaṃ. Davati. Dumo. Ettha ca davati gacchati mūlakkhandhasākhāviṭapapattapallavapupphaphalehi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇātīti dumo.

'දු' ධාතුව ගමනෙහි වැටේ. දවති. දුමෝ. මෙහි 'දවති' යනු: මුල්, කඳ, අතු, අනුඅතු, කොළ, දලු, මල් හා ගෙඩිවලින් වැඩීමට, ලියලීමට හා විපුලත්වයට පැමිණෙන්නේ ද, එහෙයින් 'දුම' නම් වේ.

Desodhane. Sodhanaṃ pariyodāpanaṃ. Dāyati. Dāyanaṃ. Yathā gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā, dhātāvayavassekārassa āyādeso. ‘‘Dātuṃ, datvā’’ iccapi rūpāni.

'දේ' ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. පිරිසිදු කිරීම යනු පිරිසුදු බවට පැමිණවීමයි. දායති. දායනං. ගායති, ගායනං යන්නාක් මෙනි. දායිතුං, දායිත්වා, ධාතු අවයවයෙහි 'ඒ' කාරයට 'ආය' ආදේශය වීමෙනි. 'දාතුං, දත්වා' යනුවෙන් ද රූප වෙයි.

Tatra dātunti sodhetuṃ. Datvāti sodhetvāti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātu’’nti ettha dātunti padassa sodhetunti attho. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo parehi anuyuñjiyati, so anuyogaṃ deti nāmāti. Tasmā ‘‘ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī’’tiādīsupi anuyogaṃ datvāti anuyogaṃ sodhetvāti atthoyeva gahetabbo. Tathā [Pg.83] hi pubbācariyehi ‘‘anuyogadāpanattha’’nti etasmiṃ padese esoyevattho vibhāvito. Kathaṃ? Anuyogadāpanatthanti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ sodheti nāma, anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāmāti. Idampi ca tehi vuttaṃ. Dātunti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhanādaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti. Samantapaṭṭhānamahāpakaraṇa saṃvaṇṇanāyampi pubbācariyehi ‘‘dānaṃ datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā’’ti sodhanattho vutto. Dullabhā ayaṃ nīti sādhukaṃ citte ṭhapetabbā.

එහි 'දාතුං' යනු පිරිසිදු කිරීමටයි. 'දත්වා' යනු පිරිසිදු කර යන අර්ථය ගත යුතුය. එසේ හෙයින්, 'අඥාන වූ, අදක්ෂ වූ, ප්‍රශ්න කරනු ලබන කල්හි පිළිතුරු දීමට (අනුයෝගය පිරිසිදු කිරීමට) අසමත් වූ' යන මෙහි 'දාතුං' යන පදයේ අර්ථය 'පිරිසිදු කිරීමට' යන්නයි. ඇතැමෙක් 'දීමේ අර්ථය' යැයි කියති, එය සුදුසු නොවේ. අන්‍යන් විසින් ප්‍රශ්න කරනු ලබන යමෙක් වේද, ඔහු අනුයෝගය (ප්‍රශ්න කිරීම්) දෙන්නේ නොවේමය. එබැවින් 'ආචාර්යවරයාගේ ප්‍රශ්න කිරීම් පිරිසිදු කර (විමසා බලා) බරණැසට පෙරළා පැමිණියේය' යනාදී තැන්වල ද 'අනුයෝගං දත්වා' යනු 'අනුයෝගය පිරිසිදු කර' (සෝධෙත්වා) යන අර්ථයම ගත යුතුය. එසේම පූර්වාචාරීන්ද 'අනුයෝගදාපනත්ථං' යන මේ පදයෙහි මේ අර්ථයම පැහැදිලි කර ඇත. ඒ කෙසේද? 'අනුයෝගදාපනත්ථං' යනු අනුයෝගය (ප්‍රශ්න කිරීම්) පිරිසිදු කරවීම පිණිස යන්නයි. විමර්ශනය ඉවසන සිංහනාද පවත්වන්නා අර්ථ වශයෙන් අනුයෝගය පිරිසිදු කරයි නම් වේ, ප්‍රශ්න කරන්නා ද එය පිරිසිදු කරවයි නම් වේ. මෙය ද ඔවුන් විසින් පවසන ලදි. 'දාතුං' යනු පිරිසිදු කිරීමටයි. ඇතැමෙක් 'දීමේ අර්ථය' යැයි කියති, එය සුදුසු නොවේ. යමෙක් සිංහනාද පවත්වයිද, ඔහුම එහිදී අනුයෝගය දෙන්නේ නොවේමය. සමන්තපට්ඨාන මහාපකරණ වර්ණනාවෙහි ද පූර්වාචාරීන් විසින් 'දානං දත්වා යනු ඒ චේතනාව පිරිසිදු කොට' යැයි සෝධන (පිරිසිදු කිරීම්) අර්ථය පවසා ඇත. මේ ක්‍රමය දුර්ලභය, එය සිතෙහි මැනවින් තබා ගත යුතුය.

De pālane. Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ dāyituṃ, dāyitvā. Tattha dānanti duggatito dāyati rakkhatīti dānaṃ, dānacetanā. Uddānanti vuttassa atthassa vakkhamānassa vā vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Atha vā uddānanti pacchuddānādikaṃ uddānaṃ.

'දේ' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'දීයති', 'දානං', 'උද්දානං', 'දායිතුං', 'දායිත්වා' (යන රූප වේ). එහි 'දානං' යනු දුගතියෙන් ගලවා ගන්නා බැවින්, ආරක්ෂා කරන බැවින් 'දාන' නම් වේ, එනම් දාන චේතනාවයි. 'උද්දානං' යනු පවසන ලද හෝ පැවසීමට නියමිත හෝ අර්ථය විසිරී යාමෙන් විනාශ වීමට ඉඩ නොදී, උඩින් රඳවා තබා ගැනීම හෙවත් ආරක්ෂා කිරීම 'උද්දාන' නම් වේ, එහි අර්ථය සංග්‍රහ වචනය (සාරාංශය) යන්නයි. නැතහොත් 'උද්දාන' යනු පශ්චාත් උද්දාන ආදියයි.

Khāda bhakkhane. Khādati. Khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā. Pubbaphalakhādikā, khajjaṃ, khādanīyaṃ, khandhā.

'ඛාද' ධාතුව අනුභව කිරීම (කෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛාදති' (යන රූපය වේ). 'ඛාදිකා', 'ඛාදනං', 'අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා' (එකිනෙකා කා ගැනීම), 'පුබ්බඵලඛාදිකා' (පූර්ව ඵල අනුභවය), 'ඛජ්ජං' (කැවිලි), 'ඛාදනීයං' (ඛාද්‍ය ද්‍රව්‍ය), 'ඛන්ධා' (ස්කන්ධයන්) යන්නයි.

Tattha khajjanti pūvo. Khādanīyanti pūvaphalāphalādi. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti visuṃ bhojanīyassa vacanato khādanaṃ nāma khajjassa vā khādanīyassa vā bhakkhanaṃ. Apica hiṃsāpi ‘‘khādana’’nti vuccati. Jātijarābyādhidukkhādīhi khajjantīti khandhā, rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni. ‘‘Cīvarāni nassantipi ḍayhantipi undūrehipi khajjantī’’ti ettha viya khajjanti saddo kammattho.

එහි 'ඛජ්ජං' යනු කැවිලි වර්ගයි. 'ඛාදනීයං' යනු කැවිලි, පළතුරු ආදියයි. 'ඛාදනීය හෝ භෝජනීය' යනුවෙන් භෝජනීය දේ වෙන් කොට පැවසීම නිසා, 'ඛාදනය' යනු කැවිලි (ඛජ්ජ) හෝ ඛාදනීය දෑ අනුභව කිරීමයි. තවද, හිංසාව ද 'ඛාදනය' (කෑම) යැයි කියනු ලැබේ. ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, දුක්ඛ ආදියෙන් පෙළනු ලබන (කනු ලබන) බැවින් රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන මේවා 'ඛන්ධා' (ස්කන්ධ) නම් වේ. 'සිවුරු විනාශ වෙයි, දැවෙයි, මීයන් විසින් ද කනු ලැබෙයි' යන මෙහි මෙන් 'ඛජ්ජන්ති' යන ශබ්දය කර්ම කාරකයෙහි (කර්මාර්ථයෙහි) වැටේ.

Bada [Pg.84] theriye. Thirabhāvo theriyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Badati. Badarī, badaraṃ. Atridaṃ vuccati –

'බද' ධාතුව ස්ථිර බව (ස්ථෛර්යය) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්ථිර ස්වභාවය 'ථේරිය' නම් වේ, 'දක්ඛිය' (දක්ෂ බව) මෙනි. 'බදති', 'බදරී' (මහදෙබර ගස), 'බදරං' (මහදෙබර ඵලය) යන්නයි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙය කියනු ලැබේ –

Kakkandhu badarī kolī, kolaṃ kulavamiccapi;

Tenilaṃ badarañcāti, nāmaṃ rukkhassa koliyāti.

'කක්කන්ධු, badarī, කෝලී, කෝල, කුලවම්, තේනිල, බදර' යන මේවා කෝලී (මහදෙබර) වෘක්ෂයේ නම් වේ.

Khada dhitihiṃsāsu ca. Theriyāpekkhāya cakāro. Khadati. Khadiro.

'ඛද' ධාතුව ධෛර්යය සහ හිංසාව අර්ථයන්හි ද වැටේ. (මෙහි) 'ච' කාරය ස්ථිර භාවය (ථේරිය) අපේක්ෂාවෙනි. 'ඛදති', 'ඛදිරෝ' (කිහිරි ගස) යන්නයි.

Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Gadati. Āgadanaṃ, tatho āgado etassāti tathāgato. Suṭṭhu gadatīti sugado.

'ගද' ධාතුව ප්‍රකාශිත (පැහැදිලි) වචනයෙහි වැටේ. 'ගදති' (යන රූපය වේ). 'ආගදනය' (ප්‍රකාශ කිරීම), තථ්‍ය වූ (සත්‍ය වූ) ආගදයක් (දේශනාවක්) ඇත්තේ යම් සේ ද, එසේ හෙයින් 'තථාගත' නම් වේ. මැනවින් පවසන බැවින් 'සුගද' නම් වේ.

Rada vilekhane. Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Atra radanoti danto.

'රද' ධාතුව හෑරීම (ලියා තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රදති' (යන රූපය වේ). 'රදන', 'රද', 'දාඨාරද' (දළ සහිත සත්වයා). මෙහි 'රදන' යනු දතයි.

Nada abyattasadde. Sīho nadati, paṇadati. Nādo, nadī. Pabbatesu vanādīsu nadatīti nadī. Nada i iti dhātudvayavasena pana ‘‘nadantī gacchatīti nadī’’tipi nibbacanaṃ vadanti.

'නද' ධාතුව නොපැහැදිලි (අව්‍යක්ත) ශබ්දය අර්ථයෙහි වැටේ. සිංහයා ගොරවයි (නදති), පණදති. 'නාද', 'නදී' (ගඟ). පර්වත සහ වනාන්තර ආදියෙහි ශබ්ද කරමින් ගලා යන බැවින් 'නදී' නම් වේ. 'නද' සහ 'ඉ' යන ධාතු ද්විත්වය අනුව 'ශබ්ද කරමින් යන්නේ යම් ගංගාවක් ද, එය නදී යි' යනුවෙන් ද නිරුක්ති පවසති.

Kecettha vadeyyuṃ yā panesā ‘‘nada abyattasadde’ti dhātu tumhehi vuttā, sā kiṃniccamabyattasaddeyeva vattati, udāhu katthaci viyattiyampi vācāyaṃ vattatī’’ti? Niccamabyattasaddeyeva vattatīti. Yajjevaṃ ‘‘sīho nadatī’’tiādīsu tiracchānagatādisaddabhāvena avibhāvitatthatāya nadasaddo abyattasaddo hotu, ‘‘sīho viya ayaṃ puriso nadatī’’tiādīsu pana manussabhāsāpi abyattasaddo siyāti? Tanna viyattāpi samānā manussabhāsā sīho viyāti evaṃ samupekkhāvasena sīhapadatthassāpekkhanato nadasaddena niddisiyati[Pg.85], na purisāpekkhanavasena. Yathā hi valāhakūpamāvasena kathitaṃ, ‘‘kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī’’ti pāḷiyaṃ gajjanaṃ vassanañca puggale alabbhamānampi valāhakassa gajjanavassanasadisatāya bhāsanakaraṇakriyāyūpalabbhanato vattabbameva hoti, evameva nibbhayabhāvena sīhanādasadisiyā vācāya niccharaṇato sīho viya nadatīti avibhāvitatthavantena nadasaddena manussabhāsāpi niddisitabbā hoti.

ඔබ විසින් පවසන ලද 'නද අව්‍යක්ත සද්දේ' (නොපැහැදිලි ශබ්දයෙහි වැටෙන නද ධාතුව) යන්න සැමවිටම නොපැහැදිලි ශබ්දයටම වැටේද? නැතහොත් කිසියම් තැනක පැහැදිලි (ව්‍යක්ත) වචනයෙහි ද වැටේද? යි මෙහිදී ඇතැමෙක් විමසිය හැකිය. එය නිතරම නොපැහැදිලි ශබ්දයටම වැටෙන්නේය. ඉදින් එසේ නම්, 'සිංහයා නාද කරයි' යනාදී තැන්වල තිරිසන් සතුන්ගේ ශබ්දයක් වන බැවින් අර්ථය පැහැදිලි නොවන නිසා 'නද' ශබ්දය අව්‍යක්ත ශබ්දයක් වේවා! නමුත් 'මේ මිනිසා සිංහයෙකු මෙන් නාද කරයි' යනාදී තැන්වල මිනිස් භාෂාව ද අව්‍යක්ත ශබ්දයක් වේද? එය එසේ නොවේ. මිනිස් භාෂාව පැහැදිලි වුවද, 'සිංහයෙකු මෙන්' යැයි උපමා වශයෙන් සලකා සිංහයාගේ ස්වභාවය අපේක්ෂා කරන බැවින් 'නද' ශබ්දයෙන් දක්වනු ලැබේ, මිනිසාගේ ස්වභාවය අපේක්ෂාවෙන් නොවේ. වළාකුළු උපමාවෙන් දක්වන ලද, 'පුද්ගලයා ගොරවන්නෙක් ද වසින්නෙක් ද වන්නේ කෙසේද?' යන පාලියෙහි ගර්ජනය කිරීම සහ වැස්ස වැසීම මිනිසා කෙරෙහි නොලැබුණ ද, වළාකුළේ ගර්ජනයට සහ වැස්සට සමාන කථන ක්‍රියාවක් ලැබෙන බැවින් එය එසේම කිව යුතුය. එමෙන්ම, නිර්භීත භාවයෙන් යුතුව සිංහනාදයකට සමාන වචන පිටවන බැවින්, 'සිංහයෙකු මෙන් නාද කරයි' යනුවෙන් අර්ථය විදහා නොපාන 'නද' ශබ්දයෙන් මිනිස් භාෂාව ද දැක්විය යුත්තේය.

Ettha ca ambaphalūpamādayopi āharitvā dassetabbā. Na hi pakkāmakatādīni puggalesu vijjanti, atha kho ambaphalādīsu eva vijjanti, evaṃ santepi bhagavatā aññenākārena sadisattaṃ vibhāvetuṃ ambaphalūpamādayo vuttā, evameva nadasaddo abyattasaddabhāvena tiracchānagatasaddādīsu eva vattabbopi atthantaravibhāvanatthaṃ ‘‘sīho viya nadatī’’tiādīsu manussabhāsāyampi rūḷhiyā vutto, na sabhāvato. Tathā hi sabhāvato nadasaddenapi vassitasaddādīhipi manussabhāsā niddisitabbā na hotīti. Yadi evaṃ –

මෙහිදී අඹ ඵල උපමාව ආදිය ද ගෙන හැර දැක්විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, පැසුණු අමු ස්වභාවය ආදිය පුද්ගලයන් කෙරෙහි නොපිහිටයි, නමුත් අඹ ඵල ආදියෙහිම පිහිටයි. එසේ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වෙනත් ආකාරයකින් සමාන බව පැහැදිලි කරනු පිණිස අඹ ඵල උපමාව ආදිය වදාරන ලදහ. එලෙසම, 'නද' ශබ්දය නොපැහැදිලි ශබ්දයක් ලෙස තිරිසන් සතුන්ගේ ශබ්ද ආදියෙහිම කිව යුතු වුවද, වෙනත් අර්ථයක් පැහැදිලි කරනු පිණිස 'සිංහයෙකු මෙන් නාද කරයි' යනාදී තැන්වල මිනිස් භාෂාවෙහි ද රූඪි වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලදී, ස්වභාවයෙන් නොවේ. එසේ හෙයින් ස්වභාවයෙන්ම 'නද' ශබ්දයෙන් හෝ 'වස්සිත' (කෑගැසීම) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් හෝ මිනිස් භාෂාව දැක්විය යුතු නොවේ. ඉදින් එසේ නම් –

‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ;

Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato’’ti

'හිවලුන්ගේ ද පක්ෂීන්ගේ ද හඬ (වැස්සීම) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. මහරජ, මිනිසාගේ වචන (මිනිස් වැස්සීම) ඊට වඩා වඩාත් දුෂ්කරය (හඳුනා ගැනීමට අසීරුය)' යන මෙහි

Ettha kasmā vassitasaddena manussabhāsā niddisiyatīti? Saccaṃ manussabhāsāpi vassitasaddena niddiṭṭhā dissati, evaṃ santepi sā ‘‘suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassita’’nti vassitasaddavasena payogassa vacanato tadanurūpaṃ niddisituṃ arahatīti mantvā vassitasaddasadisī niddiṭṭhā. Na hi ‘‘manusso vassatī’’tiādinā visuṃ payogā dissanti, ‘‘sakuṇo vassati, kūjatī’’tiādinā pana payogā dissanti, tasmā ‘‘saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso’’tiādīsu viya yathārahaṃ [Pg.86] attho gahetabbo. Evaṃ nadadhātu sabhāvato abyattasaddeyeva hoti, na viyattiyaṃ vācāyanti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි 'වස්සිත' ශබ්දයෙන් මිනිස් භාෂාව දක්වන්නේ කුමක් හෙයින්ද? සැබෑය, මිනිස් භාෂාව ද 'වස්සිත' ශබ්දයෙන් දක්වන ලද්දේ දක්නට ලැබේ. එසේ වුවද, එය 'හිවලුන්ගේ සහ පක්ෂීන්ගේ හඬ (වස්සිතය) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය' යනුවෙන් 'වස්සිත' ශබ්දය යෙදීම නිසා ඊට අනුරූපව දැක්වීමට සුදුසු යැයි සලකා 'වස්සිත' ශබ්දයට සමාන කොට දක්වන ලදි. මක්නිසාද යත්, 'මිනිසා හඬ නගයි' යනාදී වශයෙන් වෙනම යෙදුම් දක්නට නොලැබේ, නමුත් 'පක්ෂියා හඬ නගයි, කූජනය කරයි' යනාදී වශයෙන් යෙදුම් දක්නට ලැබේ. එබැවින් 'යුද බිමට බැස කුස රජු සිංහනාද පැවැත්වීය' යනාදී තැන්වල මෙන් සුදුසු පරිදි අර්ථය ගත යුතුය. මෙසේ 'නද' ධාතුව ස්වභාවයෙන්ම නොපැහැදිලි ශබ්දයෙහිම වැටේ, ප්‍රකාශිත (පැහැදිලි) වචනයෙහි නොවන බව දත යුතුය.

Adda gatiyaṃ yācane ca. Addati.

'අද්ද' ධාතුව ගමන සහ යැදීම (ඉල්ලීම) අර්ථයන්හි වැටේ. 'අද්දති' (යන රූපය වේ).

Nadda gadda sadde. Naddati. Gaddati.

'නද්ද' සහ 'ගද්ද' යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'නද්දති', 'ගද්දති' (යන රූප වේ).

Tadda hiṃsāyaṃ. Taddati.

'තද්ද' ධාතුව හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'තද්දති' (යන රූපය වේ).

Kadda kucchite sadde. Kaddati. Kaddamo.

'කඩ්ඩ' ධාතුව නින්දිත ශබ්දයෙහි වැටේ. 'කඩ්ඩති' (ශබ්ද කරයි / අදියි). 'කද්දමෝ' (මඩ).

Khadda daṃsane. Daṃsanamiha dantasukatakattikā kriyā abhidhīyate. Sabhāvattā dhātuyā sādhanappayogasamavāyī. Khaddati.

'ඛඩ්ඩ' ධාතුව සපාකෑම (ඩැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි 'ඩැසීම' යන්නෙන් දත්වලින් පහසුවෙන් කපන්නා වූ හෝ සිදු කරන්නා වූ ක්‍රියාව අදහස් කෙරේ. ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ධාතුව සාධන (ක්‍රියා උපකරණ) ප්‍රයෝගයන්ගේ එක්වීමෙන් යුක්ත වේ. 'ඛඩ්ඩති' (සපාකයි/ඩසයි).

Adi bandhane. Andati. Andu. Andusaddopanettha itthiliṅgo gahetabbo pāḷiyaṃ itthiliṅgappayogadassanato ‘‘seyyathāpi vāseṭṭha ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā, atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo, so orimatīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanabandho’’ti. Tatra andūti yaṃ kiñci bandhanaṃ vā. ‘‘Yathā andughare puriso’’ti hi vuttaṃ. Bandhanaviseso vā, ‘‘andubandhanādīni chinditvā palāyiṃsū’’ti hi vuttaṃ. Apica andanaṭṭhena bandhanaṭṭhena andu viyātipi andu, pañca kāmaguṇā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi bandhanantipi vuccantī’’ti. Niggahītāgamavasenāyaṃ dhātu vuttā. Katthaci pana vigataniggahītāgamopi hoti, taṃ yathā? ‘‘Avijjā bhikkhave pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anvadeva ahirika’’nti pāḷi. Ettha anuandati anubandhatīti anvadi. Anvadi eva anvadevāti kitaviggaho sandhiviggaho ca [Pg.87] veditabbo. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘anvadevāti anubandhamānamevā’’ti vuttaṃ, taṃ avijjamahirikaṃ anubandhamānameva hotīti attho.

'අදි' ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. 'අන්දති' (බඳියි). 'අන්දු' (විලංගුව/බැඳීම). මෙහි 'අන්දු' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ගත යුතුය, මන්ද යත් පාලියෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝග දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එනම්: 'වාසෙට්ඨය, යම් සේ මේ අචිරවතී නදිය උතුරා යන පරිදි, කපුටෙකුට වුවද පහසුවෙන් පැන් බිවිය හැකි තරමට දියෙන් පිරී පවතින්නේ ද, එකල්හි එතෙර වීමට කැමති, එතෙර සොයන, එතෙර යා යුතු, එතෙර වීමට කැමති පුරුෂයෙක් පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහු මෙතෙර ඉවුරේ ස්ථිර වූ විලංගුවකින් (බැඳීමකින්) පිටුපසට දෑත් තබා දැඩි සේ බඳින ලද්දේ ද...' යනාදී වශයෙනි. එහි 'අන්දු' යනු යම්කිසි බැඳීමක් හෝ වේ. 'යම් සේ විලංගු ගෙයි (සිරගෙයි) මිනිසා' යැයි පවසන ලද්දේමය. නැතහොත් එය සුවිශේෂී බැඳීමකි, 'විලංගු බැඳීම් ආදිය කපා දමා පලා ගියහ' යැයි පවසා ඇති බැවිනි. තවද, බැඳීමේ අර්ථයෙන් 'අන්දු' (විලංගු) බඳු වන බැවින් පංච කාමගුණයෝ ද 'අන්දු' නම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: 'වාසෙට්ඨය, ආර්ය විනයෙහි මේ පංච කාමගුණයෝ අන්දු කියා ද බන්ධන කියා ද කියනු ලැබෙත්.' මේ ධාතුව නිග්ගහීත ආගමය (අංකාරය එක්වීම) ඇසුරෙන් පවසන ලදී. සමහර තැනක නිග්ගහීත ආගමය තොරව ද වෙයි, ඒ කෙසේද? 'මහණෙනි, අකුසල් දහම්හි පැමිණීමට අවිද්‍යාව පෙරටුකොට යයි, ලැජ්ජා නැතිකම (අහිරිකය) එය අනුවම යයි' යනු පාලියයි. මෙහි 'අනුවන්දුති' (ලුහුබඳියි) යන අර්ථයෙන් 'අන්වදි' යන්න වේ. 'අන්වදි' යන්නම 'අන්වදේව' වූ බව කෘත් විග්‍රහයෙන් හා සන්ධි විග්‍රහයෙන් දත යුතුය. එසේම අටුවාවෙහි ද 'අන්වදේව යනු ලුහුබඳින්නේම ය' යැයි පවසන ලදී. එයින් අදහස් කරන්නේ එම අවිද්‍යාව අහිරිකය පසුපසම ලුහුබඳින්නේ වේ යන්නයි.

Idi paramissariye indati. Indanaṃ, indo.

'ඉදි' ධාතුව පරම ඓශ්චර්යය (අධිපති බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉන්දති'. 'ඉන්දනං' (අධිපතිකම), 'ඉන්දෝ' (අධිපතියා).

Ettha indoti adhipatibhūto yo koci. So hi indati paresu issariyaṃ pāpuṇātīti indoti vuccati. Apica indoti sakko. Sakkassa hi anekāni nāmāni –

මෙහි 'ඉන්දෝ' යනු අධිපති බවට පත් වූ යම් කිසිවෙකි. ඔහු අන්‍යයන් කෙරෙහි අධිපතිකම් කරන බැවින් 'ඉන්ද්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. තවද 'ඉන්ද්‍ර' යනු සක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ය. සක්‍රයාට බොහෝ නාමයන් ඇත.

Sakko purindado indo, vatrabhū pākasāsano;

Sahassanetto maghavā, devarājā sujampati.

සක්ක (සක්‍ර), පුරින්දද, ඉන්ද (ඉන්ද්‍ර), වත්‍රභූ, පාකසාසන, සහස්සනෙත්ත (සහස්‍රනේත්‍ර), මඝවා, දේවරාජ, සුජම්පති,

Sahassakkho dasasata-locano vajirāvudho;

Hūtapati mahindo ca, kosiyo devakuñjaro.

සහස්සක්ඛ, දසසතලෝචන, වජිරාවුධ, හූතපති, මහින්ද, කෝසිය, දේවකුඤ්ජර,

Surādhipo suranātho, vāsavo tidivādhibhū;

Jambāri ceva vajira-hattho asurasāsano;

Gandharājā devindo, surindo asurābhibhūti.

සුරාධිප, සුරනාථ, වාසව, තිදිවාධිභූ, ජම්බාරි, වජිරහත්ථ, අසුරසාසන, ගන්ධරාජ, දේවින්ද, සුරින්ද සහ අසුරාභිභූ යනු ඒ නාමයන් ය.

Evaṃ anekāni nāmāni. Ekopi hi attho anekasaddappavattinimittatāya anekanāmo. Tenāha bhagavā –

මෙසේ බොහෝ නාමයන් ඇත්තේය. එක් අර්ථයක් වුවද විවිධ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිති (ශබ්ද භාවිත වීමට හේතු) ඇති බැවින් බොහෝ නාමයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvāsaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo sahassaṃ atthānaṃ muhuttena [Pg.88] cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Sakkassa mahāli devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccatīti.

"මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල 'මඝ' නම් මානවකයෙක් විය, එබැවින් ඔහුට 'මඝවා' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල පෙර දන් දුන්නේය, එබැවින් ඔහුට 'පුරින්දද' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල මනාව (සකස් කොට) දන් දුන්නේය, එබැවින් ඔහුට 'සක්ක' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල ආවාස (වාසස්ථාන) දන් දුන්නේය, එබැවින් ඔහුට 'වාසව' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ එක් මොහොතකින් කරුණු දහසක් සිතයි, එබැවින් ඔහුට 'සහස්සක්ඛ' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍රයාට 'සුජා' නම් අසුර කන්‍යාව භාර්යාව වූවාය, එබැවින් ඔහුට 'සුජම්පති' යැයි කියනු ලැබේ. මහාලී, දේවේන්ද්‍ර වූ සක්‍ර තෙමේ තව්තිසා වැසි දෙවියන් කෙරෙහි අධිපති රාජ්‍යය කරවයි, එබැවින් ඔහුට 'දේවානමින්ද' යැයි කියනු ලැබේ."

Evamekassāpi atthassa anekāni saddappavattinimittāni dissanti.

මෙසේ එක් අර්ථයක් සඳහා වුවද බොහෝ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිති දක්නට ලැබේ.

Tathā hi yena pavattinimittena tāvatiṃsādhipatimhi indasaddo pavatto, na tena tattha sakkādisaddā pavattā, atha kho aññena. Tathā yena sammādiṭṭhiyaṃ paññāsaddo pavatto, na tena tattha vijjādisaddā. Yena sampayuttadhammānaṃ pubbaṅgamabhāvena uppannadhammasmiṃ cittasaddo pavatto, na tena tattha viññāṇādisaddā. Na hi vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti. Ekopi attho sammutyattho ca paramattho ca anekasaddappavttinimittatāya anekanāmoti daṭṭhabbaṃ.

එසේම යම් ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් නිසා තව්තිසා අධිපතියා කෙරෙහි 'ඉන්ද' යන ශබ්දය යෙදුණේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එහි 'සක්ක' ආදී ශබ්ද නොයෙදුණි, වෙනත් හේතුවකින් යෙදුණි. එසේම යම් හේතුවකින් සම්මාදිට්ඨිය කෙරෙහි 'පඤ්ඤා' (ප්‍රඥා) ශබ්දය යෙදුණේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එහි 'විජ්ජා' (විද්‍යා) ආදී ශබ්ද නොයෙදේ. යම් හේතුවකින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට පෙරටු වන බැවින් උපන් ධර්මයක් කෙරෙහි 'චිත්ත' ශබ්දය යෙදුණේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එහි 'විඤ්ඤාණ' ආදී ශබ්ද නොයෙදේ. කිසිදු ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් නොමැතිව ශබ්දයක් නොපවතින්නේමය. සම්මුති අර්ථයක් හෝ පරමාර්ථ අර්ථයක් වුවද, විවිධ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිති හේතුවෙන් එක් අර්ථයකට බොහෝ නාමයන් ලැබෙන බව දත යුතුය.

Ettha siyā ‘‘nāmānīti vadatha, kiṃ nāmaṃ nāmā’’ti. Vuccate – īdise ṭhāne atthesu saddappavattinimittaṃ ‘‘nāma’’nti gahitaṃ, yaṃ ‘‘liṅga’’ntipi vuccati. Tathā hi ‘‘nāma’’nti ca ‘‘liṅga’’nti ca saddopi vuccati, ‘‘aññaṃ sobhanaṃ nāmaṃ pariyesissāmi. Liṅgañca nippajjate’’tiādīsu viya. Asabhāvadhammabhūtaṃ nāmapaññattisaṅkhātaṃ atthesu saddappavattinimittampi vuccati ‘‘nāmagottaṃ na jīrati. Sataliṅgo’’tiādīsu viya. Iti nāmasaddenapi liṅgasaddenapi saddappavattinimittassa kathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddappavattinimittañca nāma lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāravisesoti gahetabbaṃ. So evaṃbhūtoyeva sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā vadanti[Pg.89]. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti tassa tassa atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti ca. Saviññattivikārassa pana saddassa sammutiparamatthasaccānaṃ pakārehi ñāpanato paññattibhāve vattabbameva natthi. Saddasseva hi ekantena paññattibhāvo icchitabbo ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā bahiddhārammaṇā’’ti ca pāḷidassanato. Idha pana saddappavattinimittādhikārattā nāmavasena attho pakāsito. Evaṃ anekavidhassa sāmaññākāravisesoti pubbācariyehi gahitassa nāmapaññattisaṅkhātassa saddappavattinimittassa vasena ekopi ñeyyattho anekaliṅgoti gahetabbo. Tenāha āyasmā suhemanto pabhinnapaṭisambhido –

මෙහිදී "ඔබ නාමයන් යැයි පවසන්නෙහිය, නාමය යනු කුමක්ද?" යන ප්‍රශ්නය මතු විය හැකිය. ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: මෙබඳු ස්ථානයක අර්ථයන් කෙරෙහි ශබ්දයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත (යෙදීමට හේතුව) 'නාමය' කියා ගනු ලැබේ, එය 'ලිංගය' කියා ද කියනු ලැබේ. මන්ද යත්, "මම වෙනත් අලංකාර නාමයක් සොයන්නෙමි, ලිංගය ද නිපදවෙයි" යනාදී තැන්හි මෙන් 'නාමය' කියා ද 'ලිංගය' කියා ද ශබ්දයටම කියනු ලැබේ. සභාව ධර්මයක් නොවූ (අස්වභාව ධර්ම වූ), නාම ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත, අර්ථයන් කෙරෙහි ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ද "නාමගෝත්‍රය නොදිරයි, සියයක් ලිංගයන් ඇත්තේය" යනාදී තැන්හි මෙන් (නාම හෝ ලිංග කියා) කියනු ලැබේ. මෙසේ 'නාම' ශබ්දයෙන් ද 'ලිංග' ශබ්දයෙන් ද ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ගැනම පැවසීමක් බව දත යුතුය. ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත නම්, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ, ඒ ඒ වචනාර්ථයන්ට නියමිත වූ සුවිශේෂී සාමාන්‍ය ආකාරයක් ලෙස ගත යුතුය. එබඳු වූම සාමාන්‍ය ආකාර විශේෂය 'නාම ප්‍රඥප්තිය' යැයි පූර්වාචාරීහු පවසති. මන්ද යත්, එය ඒ ඒ අර්ථයන් කෙරෙහි ශබ්දය නැඹුරු කරවන බැවින් ද, ඒ ඒ අර්ථයන්ට නාම සංඥාව ලබා දෙන බැවින් ද 'නාමය' වන අතර, විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් 'ප්‍රඥප්තිය' ද වේ. විඥප්ති විකාරයෙන් යුත් ශබ්දයාගේ, සම්මුති සහ පරමාර්ථ සත්‍යයන් විවිධ ආකාරයෙන් හඟවන බැවින් ප්‍රඥප්ති භාවය ගැන කිව යුතු දෙයක්ම නැත. "නිරුක්ති පටිසම්භිදාව පරිත්තාරම්මණ වේ", "නිරුක්ති පටිසම්භිදාව පච්චුප්පන්නාරම්මණ වේ", "නිරුක්ති පටිසම්භිදාව බහිද්ධාරම්මණ වේ" යන පාලි පාඨයන්ට අනුව ශබ්දයාගේම ඒකාන්තයෙන් ප්‍රඥප්ති භාවය පිළිගත යුතුය. මෙහිදී ද ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත පිළිබඳ අධිකාරය (මාතෘකාව) වන බැවින් නාම වශයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙසේ පූර්වාචාරීන් විසින් ගන්නා ලද විවිධ ආකාර වූ සාමාන්‍ය ආකාර විශේෂය නම් වූ නාම ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත නිසා එක් දත යුතු අර්ථයක් වුවද බොහෝ ලිංගයන්ගෙන් යුක්ත වන බව ගත යුතුය. එහෙයින් සිව්පිළිසිඹියාපත් ආයුෂ්මත් සුහේමන්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino;

Ekaṅgadassī dummedho, satadassīva paṇḍito’’ti.

"සියයක් ලිංගයන් (ලකුණු) ඇති, සියයක් ලක්ෂණ දරන්නා වූ අර්ථයෙහි, අඥානයා දකින්නේ එක් අංශයක් පමණි; එහෙත් ප්‍රඥාවන්තයා සියයම දකින්නෙකු බඳු වේ."

Evaṃ sabbābhidhānesupi iminā nayena yathārahaṃ attho vibhāvetabbo nayaññūhi.

මෙසේ සියලු අභිධානයන්හි (නාමයන්හි) ද නය දන්නවුන් විසින් මේ ක්‍රමයෙන් සුදුසු පරිදි අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතුය.

Vidi avayave. Vindati. Yadi abhidhānamatthi, ‘‘vindo’’ti dissati. Yathā kaṇḍati. Kaṇḍo.

'විදි' ධාතුව අවයව (කොටස්) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'වින්දති' (ලබයි) යන්න වේ. ඉදින් (එයින් සිද්ධ වූ) නාමයක් වේ නම්, 'වින්දෝ' (vindo) යන්න පෙනේ. 'කණ්ඩති' (kaṇḍati) යන්නෙන් 'කණ්ඩෝ' (kaṇḍo) වන්නාක් මෙනි.

Khidi avayaveti candaviduno vadanti. Tesaṃ mate ‘‘khindatī’’ti rūpaṃ.

'ඛිදි' ධාතුව අවයව අර්ථයෙහි වැටේ යැයි චන්ද්‍ර ව්‍යාකරණඥයෝ පවසති. ඔවුන්ගේ මතයෙහි 'ඛින්දති' (khindatī) යනු රූපයයි.

Nidi kucchāyaṃ. Kucchāsaddo garahattho. Nindati. Nindā.

'නිදි' ධාතුව කුත්සනය (නින්දා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුත්සා' ශබ්දය ගර්හා (කැලැල් කීම/නින්දා කිරීම) අර්ථය ඇත්තේය. 'නින්දති' (නින්දා කරයි), 'නින්දා' (nindā) යනු වේ.

Porāṇametaṃ atula, netaṃ ajjatanāmiva;

Nindanti tuṇhimāsīnaṃ, nindanti bahubhāṇinaṃ;

Mitabhāṇimpi nindanti, natthi loke anindito.

අතුලය, මෙය පැරණි සිරිතකි, අද පමණක් සිදු වන්නක් නොවේ. නිශ්ශබ්දව සිටින්නාට ද නින්දා කරති; බොහෝ දේ කථා කරන්නාට ද නින්දා කරති; පමණ දැන කථා කරන්නාට ද නින්දා කරති; ලෝකයෙහි නින්දා නොලැබූ කිසිවෙක් නැත.

Avaṇṇo [Pg.90] aguṇo nindā, garahā ayasopi ca;

Asiloko akitti ca, asilāghā ca atthuti.

අවර්ණ (අගුණ කීම), අගුණ, නින්දා, ගර්හා, අයස (අපකීර්තිය), අසිලෝක (අපකීර්තිමත් ශ්ලෝක), අකිත්ති (අපකීර්තිය), අසිලාඝා (ප්‍රශංසා නොකිරීම) සහ අත්ථුති (අප්‍රශංසාව) යනු (නින්දාවට පර්යාය පද වේ).

Nanda samiddhiyaṃ. Akammikā dhātu. Nandati puttehi puttimā. Nandāya nuna maraṇena. Nandasi sirivāhana. Nandanaṃ vanaṃ. Abhisaddayoge panāyaṃ sakammakopi. Abhinandanti āgataṃ nābhinandanti maraṇaṃ.

'නන්ද' ධාතුව සමෘද්ධිය (දියුණුව/ප්‍රීතිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය අකර්මක ධාතුවකි. 'පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තා පුත්‍රයන් නිසා සතුටු වෙයි' (නන්දති පුත්තේහි පුත්තිමා). 'නන්දාවගේ මරණයෙන් නිසැකවම'. 'සිරිවාහනය, ඔබ සතුටු වෙන්නෙහිද'. 'නන්දන වනය' (නන්දනං වනං). 'අභි' උපසර්ගය යෙදුණු කල මෙය සකර්මක ද වෙයි. 'පැමිණි තැනැත්තා සතුටින් පිළිගනිති' (අභිනන්දන්ති ආගතං), 'මරණය සතුටින් පිළි නොගනිති' (නාභිනන්දන්ති මරණං).

Sirīva rūpiniṃ disvā, nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ;

Tena nandāti me nāmaṃ, sundaraṃ pavaraṃ ahu.

රූපවත් ශ්‍රියා කාන්තාවක් බඳු ඇය දැක, ඒ පවුල (කුලය) ප්‍රීතියට පත් විය. එබැවින් මගේ නම සුන්දර වූ ද උතුම් වූ ද 'නන්දා' යැයි විය.

Rammaṃ veḷuvanaṃ yena, na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ;

Na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ, iti maññe mahesayaṃ.

සුගත තථාගතයන් වහන්සේගේ වාසස්ථානය වූ, රමණීය වූ වේළුවනාරාමය යමෙකු විසින් නොදක්නා ලද්දේ ද, ඔහු විසින් (දෙවියන්ගේ) නන්දන වනය ද නොදක්නා ලද්දේ යැයි මහා සෘෂීන් වහන්සේ (කෙරෙහි) සිතමි.

Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ, naranandananandanaṃ;

Sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena, amarindasunandanaṃ.

මිනිසුන් ප්‍රීතිමත් කරවන වේළුවනාරාමය යමෙකු විසින් දක්නා ලද්දේ ද, සුරේන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) සතුටු කරවන නන්දන වනය ද ඔහු විසින් මැනවින් දක්නා ලද්දේ වෙයි.

Cadi hilādane dittiyañca. Hilādanaṃ sukhanaṃ. Ditti sobhā. Candati. Candano, cando.

'චදි' ධාතුව ප්‍රීතිමත් කිරීම (හ්ලාදනය) සහ බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'හ්ලාදනය' යනු සැපවත් කිරීමයි. 'දීප්තිය' යනු සෝභාව (බැබළීම) යි. 'චන්දති' (බබළයි). 'චන්දනෝ' (සඳුන්), 'චන්දෝ' (සඳ) යනු වේ.

Ettha ca candanassapi anekāni nāmāni – candanaṃ, gandhasāro, malayajo, suvaṇṇacandanaṃ, haricandanaṃ, rattacandanaṃ, gosītacandanaṃ. Candayati hilādayati sītaguṇasamaṅgitāya sattānaṃ paliḷāhaṃ vūpasamentaṃ sukhaṃ uppādetīti candanaṃ. Candoti somo, sopi candayati hilādayati sītaguṇasampattiyā attano pabhāya sattānaṃ pariḷāhaṃ vūpasamento sukhaṃ uppādetīti candoti vuccati. Atha vā candati dibbati siriyā virocatīti cando. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘‘chandaṃ janetīti cando’’ti vuttaṃ. Tassāpi anekāni nāmāni –

මෙහි සඳුන් සඳහා ද බොහෝ නාමයන් ඇත්තේය. එනම්: චන්දන, ගන්ධසාර, මලයජ, සුවණ්ණචන්දන (රන් සඳුන්), හරීචන්දන, rattacandana (රත් සඳුන්), ගෝසීතචන්දන යනාදියයි. සිසිල් ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් සත්ත්වයන්ගේ දැවිල්ල (පරිළාහය) සංසිඳුවා, සතුට ඇති කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් 'චන්දන' නම් වේ. 'චන්ද්‍රයා' යනු සෝම (සඳ) වෙයි. එය ද සිසිල් ගුණයෙන් යුක්ත වූ තමාගේ ප්‍රභාවෙන් සත්ත්වයන්ගේ දැවිල්ල සංසිඳුවමින්, සතුට ඇති කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් 'චන්ද්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, ශ්‍රීයෙන් බබළන්නේය යන අර්ථයෙන් ද 'චන්ද්‍ර' නම් වේ. සූත්‍ර අටුවාවල වනාහි 'කැමැත්ත උපදවන්නේය යන අර්ථයෙන් චන්ද්‍රයා' යැයි දක්වා ඇත. එම චන්ද්‍රයාට ද බොහෝ නාමයන් ඇත්තේය:

Cando [Pg.91] nakkhattarājā ca, indu somo nisākaro;

Candimā mā nisānātho, osadhī so nisāpati.

චන්ද, නක්ඛත්තරාජ, ඉන්දු, සෝම, නිසාකර, චන්දිම, මා, නිසානාථ, ඕසධී, නිසාපති,

Uḷurājā sasaṅko ca, himaraṃsi sasīpi ca;

Dvijarājā sasadharo, tārāpati himaṃsu ca.

උළුරාජ, සසංක, හිමරංසි, සසී, ද්විජරාජ, සසධර, තාරාපති, හිමංසු,

Kumudabandhavo ceva, migaṅko ca kalānidhi;

Sudhaṃ sudhi dhūpi yūpa-rasmi ceva khamākaro;

Nakkhatteso ca rajanī-karo subbhaṃsu eva ca.

කුමුදබන්ධව, මිගංක, කලානිධි, සුධං, සුධි, ධූපී, යූපරස්මි, ඛමාකර, නක්ඛත්තීස, රජනීකර සහ සුබ්භංසු යනාදියයි.

Tadi cetāyaṃ. Tandati. Tandī.

'තදි' ධාතුව සිතීම (චේතනාව) හෝ අලසකම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තන්දති' (අලස වෙයි). 'තන්දී' (අලසකම) යනු වේ.

Kadi kaladi avhāne rodane ca. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako.

'කදි' සහ 'කලදි' යන ධාතූහු කැඳවීම (අභ්වාහනය) සහ හැඬීම (රෝදනය) යන අර්ථයන්හි වැටෙති. 'කන්දති' (හඬයි), 'පක්කන්දති' (මොරගා හඬයි). 'පක්කන්දුං', 'කන්දන්තෝ', 'කලන්දකෝ' (ලේනා) යනු වේ.

Kalidi paridevane. Kalindati.

'කලිදි' ධාතුව වැලපීම (පරිදේවනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කලින්දති' (වැලපෙයි) යනුයි.

Khoda paṭighāte. Khodati.

'ඛෝද' ධාතුව ඝට්ටනය (ප්‍රතිඝාතය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛෝදති' යනුයි.

Khanda gatisosanesu. Khandati. Khando. Khando nāma eko devo, yo ‘‘kumāro sattidharo’’ti ca vuccati.

'ඛන්ද' ධාතුව ගමන (ගති) සහ වියළීම (ශෝෂණය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඛන්දති'. 'ඛන්දෝ'. 'ඛන්ද' යනු එක්තරා දෙවියෙකි, ඔහු 'කුමාර සත්තිධර' (හෙල්ලක් දරන කුමාරයා හෙවත් කතරගම දෙවියෝ) යැයි ද කියනු ලැබේ.

Khudi āpavane. Khundati.

'ඛුදි' ධාතුව පිඹීම හෝ පිරිසිදු කිරීම (ආපවනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛුන්දති' යනුයි.

Sidi sītiye. Sītiyaṃ sītibhāvo. Sindati. Sosindo, sotatto.

'සිදි' ධාතුව සිසිල් බව (ශීතීකරණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ශීතිය' යනු සිසිල් බවයි (ශීතීභාවය). 'සින්දති'. 'සෝසින්දෝ', 'සෝතත්තෝ' යනු වේ.

Vanda abhivādanathutīsu. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako.

'වන්ද' ධාතුව වැඳීම (අභිවාදනය) සහ ප්‍රශංසා කිරීම (ස්තුතිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'වන්දති' (වඳියි), 'අභිවන්දති' (මැනවින් වඳියි). 'අභිවන්දනා', 'වන්දනං' (වැඳීම), 'වන්දකෝ' (වඳින්නා) යනු වේ.

Ettha pana vandatīti padassa namassati thometi vāti attho. Tathā hi suttantaṭīkākāro ‘‘vandeti vandāmi thomemi vā’’ti āha.

මෙහි වනාහි 'වන්දති' යන පදයේ අර්ථය 'නමස්කාර කරයි' හෝ 'ප්‍රශංසා කරයි' යන්නයි. එහෙයින් ම සූත්‍රාන්ත ටීකාකාරයන් වහන්සේ 'වන්දේ යනු වඳිමි හෝ ස්තුති කරමි' (vandeti vandāmi thomemi vā) යැයි වදාළහ.

Bhadi kallāṇe sokhiye ca. Kallāṇaṃ kalyāṇaṃ, sokhiyaṃ sukhino bhāvo, sukhamiccevattho. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro.

'භදි' ධාතුව කල්‍යාණ (යහපත) සහ සෞඛ්‍ය (සැපවත් බව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කල්ලාණ' යනු කල්‍යාණ (යහපත) යි. 'සෞඛ්‍ය' යනු සැප ඇත්තාගේ ස්වභාවයයි, එනම් සැපය යන්නයි. 'භන්දති'. 'භන්දකෝ', 'භද්දෝ' (භද්‍ර/යහපත්), 'භද්‍රෝ' යනු වේ.

Madi [Pg.92] thutimodamadasupanagatīsu. Mandati. Mando.

'මදි' ධාතුව ප්‍රශංසාව (ස්තුති), සතුට (මෝද), මත්වීම (මද), නිදාගැනීම (සුපන) සහ ගමන (ගති) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මන්දති'. 'මන්දෝ' (මෝඩ/අලස/කුඩා) යනු වේ.

Ettha pana mandoti aññāṇīpi bāladārakopi vuccati. Tattha aññāṇī mandati aññāṇabhāvena appasaṃsitabbampi puggalaṃ thometīti mando. Mandati amoditabbaṭṭhānepi modatīti mando. Mandati dānasīlādipuññakriyāsu pamajjatīti mando. Mandati attano ca paresañca hitāhitaṃ acintento khādanīyabhojanīyādīhi attano kāyaṃ sañjātamedaṃ kurumāno supatīti mando. Mandati ayuttaṃ paresaṃ kriyaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena gacchati gaṇhātīti mando. Atha vā mandati punappunaṃ paṭisandhiggahaṇavasena gabbhaṃ gacchatīti mando. Vuttañhi bhagavatā ‘‘punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. Bāladārako pana mandati yuttāyuttamajānanto uttānaseyyaṃparivattanaseyyaṃ vā supatīti mando. Tathā hi –

මෙහි වනාහි 'මන්ද' (mando) යනුවෙන් අඥානයා ද, බාල දරුවා ද කියනු ලැබේ. එහි අඥානයා තමාගේ නොදැනුවත්කම හේතුවෙන් ප්‍රශංසා නොකළ යුතු පුද්ගලයාට ද ප්‍රශංසා කෙරෙයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' (mando) නම් වේ. සතුටු නොවිය යුතු තැන ද සතුටු වෙයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. දාන සීලාදී පින්කම්හි ප්‍රමාද වෙයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. තමාගේ සහ අන්‍යයන්ගේ යහපත හෝ අයහපත ගැන නොසිතා, කෑම් බීම් ආදියෙන් තමාගේ ශරීරය තර කරගනිමින් නිදයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. අන්‍යයන්ගේ අයහපත් ක්‍රියාවන් අන්ධ අනුකරණයෙන් පිළිගනියි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. නැතහොත්, නැවත නැවත ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම් වශයෙන් මව්කුසට යයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මන්දයා (අඥානයා) නැවත නැවතත් මව්කුසට පැමිණෙයි' (punappunaṃ gabbhamupeti mando) යැයි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. බාල දරුවා වනාහි සුදුසු අසුදුසු දේ නොදැන, උඩුකුරුව හෝ ඇලයට හැරී නිදයි යන අර්ථයෙන් 'මන්ද' නම් වේ. එසේම මැයි:

‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ;

Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā.

"වෙඬරු මෙන් සුකුමාල වූ, අලුතින් වැඩුණු දලු මෙන් කෝමල වූ, උඩුකුරුව සැතපෙන්නා වූ මන්ද (බාල) දරුවා වූ මා කෙරෙහි, යක්ෂ බියෙන් තැතිගත් (මව්පියෝ),"

Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā;

Idaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyakā’’ti

"මහත් ශෝකයෙන් යුත් සිත් ඇතිව, මහා සෘෂීන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් පාමුල (මා) හොවා, 'නාථයන් වහන්ස, අපි මුහු ඔබ වහන්සේට පූජා කරමු, නායකයන් වහන්ස, අපට සරණ වනු මැනව' යැයි කීහ."

Vuttaṃ, iti uttānasayanato paṭṭhāya yāva mandadasakaṃ, tāva ‘‘mando’’ti ‘‘dārako’’ti daṭṭhabbo. Appatthavācakopi pana mandasaddo hoti, so pāṭipadikattā idha nādhippeto, atha vā mandati appabhāvena gacchati pavattatīti nipphannapāṭipadikavasenapi gahetabbo.

යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ උඩුකුරුව සැතපීමේ සිට 'මන්ද දශකය' (ජීවිතයේ පළමු වසර දහය) දක්වා වූ කාලයෙහි සිටින්නා 'මන්ද' හෙවත් 'දරුවා' යැයි දත යුතුය. 'මන්ද' ශබ්දය 'ස්වල්ප' (අඩු) යන අර්ථය පැවසීමට ද යෙදේ, එහෙත් ප්‍රාතිපදික වශයෙන් එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ. නැතහොත්, 'මන්ද' ශබ්දය 'අඩු බලයකින් පවතී/ගමන් කරයි' යන අර්ථයෙන් නිපන් ප්‍රාතිපදිකයක් වශයෙන් ද ගත හැකිය.

Muda hāse. Hasanaṃ hāso tuṭṭhi. Modati, pamodati. Sammodati. Sammodako. Sammodamānā gacchanti muditā. Mudā.

'මුද' ධාතුව ප්‍රීතිය (හාසය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. හාසය යනු තුටු වීම (තුට්ඨි) යි. 'මෝදති' (සතුටු වෙයි), 'පමෝදති' (ප්‍රමෝදවත් වෙයි). 'සම්මෝදති' (සතුටින් පිළිසඳරෙහි යෙදෙයි). 'සම්මෝදකෝ' (සතුටු කරවන්නා). 'මුදිතා (කරුණාවෙන් පිරුණු සිත් ඇතිව) සතුටු වෙමින් යති'. 'මුදා' (ප්‍රීතිය) යනුයි.

Hada [Pg.93] karīsossagge. Karīsossaggo nāma karīsassa ossajjanaṃ vissajjanaṃ. Hadati. Uhadati. Hadano.

'හද' ධාතුව මළපහ කිරීම (කරීසෝස්සග්ග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කරීසෝස්සග්ග' යනු මළපහ කිරීම හෙවත් මළ මුදාහැරීමයි. 'හදති' (මළපහ කරයි). 'උහදති' (ඇඟ මත මළපහ කරයි). 'හදනෝ' යනුයි.

Ettha ca ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī’’ti ayaṃ pāḷi nidassanaṃ, tatra uhadantipīti vaccampi karonti. Ummihantipīti passāvampi karonti. Pacchimapadassattho miha secaneti dhātuvasena daṭṭhabbo. Ayaṃ pana curādigaṇepi vattati dvigaṇikattā. Imasmiñhi ṭhāne ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti cariyāpiṭakapāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti.

මෙහි 'යමෙකුගේ ඇතිරිලි මත දරුවෝ මළපහ ද කරති, මුත්‍රා ද කරති' (yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī) යන මේ පාලි පාඨය උදාහරණයකි. එහි 'උහදන්ති' යනු මළපහ කරති (වැක්කම් කරති) යන්නයි. 'උම්මිහන්ති' යනු මුත්‍රා කරති යන්නයි. පසුපස පදයේ (උම්මිහන්ති යන්නෙහි) අර්ථය 'මිහ' (සෙචනයෙහි/වැගිරීමෙහි) ධාතුව ඇසුරින් දත යුතුය. මෙම ධාතුව වනාහි ගණ දෙකකට අයත් බැවින් (ද්විගණික බැවින්) චුරාදි ගණයෙහි ද වැටේ. මේ සම්බන්ධයෙන් 'මුත්‍රා කරයි, මළපහ කරයි' (mutteti ohadeti cā) යන චරියාපිටක පාලි පාඨය උදාහරණ වේ. එහි 'මුත්තේති' යනු මුත්‍රා කරයි යන්නයි. 'ඕහදේති' යනු මළපහ කරයි යන්නයි.

Uda mode kīḷāyañca. Udati. Udānaṃ. Udaggo.

'උද' ධාතුව ප්‍රීතිය (මෝද) සහ ක්‍රීඩාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'උදති' (udati). 'උදානය' (ප්‍රීති වාක්‍යය), 'උදග්ගෝ' (උදම් වූ/ප්‍රීතිමත් වූ) යනු වේ.

Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānanaṃ nāma? Pībhivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃgahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ hadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā vacīdvārena nikkhamanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Udaggoti sañjātasomanasso.

එහි ‘උදානය’ යනු කිනම් අර්ථයකින් උදානයක් වේ ද? උදාන වීම් (ප්‍රකාශ වීම්) අර්ථයෙනි. මේ උදාන වීම නම් කුමක්ද? ප්‍රීති වේගයෙන් හටගත් ප්‍රකාශ කිරීමයි. යම් සේ තෙල් ආදී මැනිය යුතු ද්‍රව්‍යයක් මිනුම් භාජනයෙහි රඳවා ගැනීමට නොහැකිව පිටතට ගලා යයි ද, එය ‘අවසේක’ (ඉතිරී යාම) යයි කියනු ලැබේ. යම් සේ වැවක ජලය එහි රඳවා ගැනීමට නොහැකිව පිටාර ගලා යයි ද, එය ‘ඕඝ’ (මහා ජල ප්‍රවාහය) යයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම ප්‍රීති වේගයෙන් හටගත්, සිතේ පැතිර පවත්නා යම් සිතුවිල්ලක් හෘදයෙහි රඳවා තබා ගැනීමට නොහැකි වේ ද, එය අතිශය බලවත් වී සිත තුළ නොරැඳී, වචන ද්වාරයෙන් නික්මෙන්නේ, අසන්නෙකුගේ බලාපොරොත්තුවකින් තොරව සිදුවන සුවිශේෂී ප්‍රකාශය ‘උදානය’ යයි කියනු ලැබේ. ‘උදග්ග’ යනු උපන් සෝමනස්ස ඇත්තේ (හටගත් සතුටින් යුක්ත වූවෙක්) යන්නයි.

Kuda khuda guda kīḷāyameva. Kodati. Khodati. Godati.

‘කුද’, ‘ඛුද’, ‘ගුද’ යන ධාතූන් ක්‍රීඩා කිරීමෙහි ම වැටේ. ‘කෝදති’, ‘ඛෝදති’, ‘ගෝදති’ (ක්‍රීඩා කරයි).

Sūda paggharaṇe. Sūdati. Suttaṃ. Sūdo. Rañño sūdā mahānase.

‘සූද’ ධාතුව වැගිරීම (පැවතීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සූදති’. ‘සුත්තං’ (සූත්‍රය), ‘සූදෝ’ (සූපවේදියා). ‘රඤ්ඤෝ සූදා මහානසේ’ (රජුගේ සූපවේදීහු මුළුතැන්ගෙයි වෙති).

Ettha [Pg.94] ca suttanti sūdati dhenu viya khīraṃ atthe paggharāpetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Sakammikadhātuttā pana ‘‘paggharāpetī’’ti kāritavasena attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘karotī’’ti padassa ‘‘nipphādetī’’ti attho kathetuṃ labbhati. Sūdoti bhattakāro. Yo ‘‘āḷāriko, odaniko, sūpakāro, rasako’’ti ca vuccati. Sūdati ‘‘evañcevañca kate khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sugandhaṃ manāpaṃ surasañca bhavissatī’’ti randhanakriyāya sukusalatāya rasaṃ paggharāpeti abhinibbattetīti sūdo.

මෙහි ‘සුත්ත’ (සූත්‍රය) යනු දෙනකගෙන් කිරි වැගිරෙන්නා සේ අර්ථයන් වගුරුවන බැවින් ‘සූත්‍රය’ නම් වේ, එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි. සකර්මක ධාතුවක් බැවින් ‘වගුරුවයි’ යන කාරිත අර්ථයෙන් අර්ථ පැවසීමට හැකිවේ. යම් සේ ‘කරෝති’ (කරයි) යන පදයට ‘නිපදවයි’ යන අර්ථය කිව හැකි වන්නා සේය. ‘සූද’ යනු බත් පිසින්නා (සූපවේදියා) ය. ඔහුට ‘ආළාරික’, ‘ඕදනික’, ‘සූපකාර’, ‘රසක’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘සූදති’ යනු ‘මෙසේ මෙසේ කළ විට කෑමට හෝ බීමට සුදුසු දේ සුවඳවත්, මනෝඥ සහ රසවත් වන්නේය’ කියා පිසීමේ ක්‍රියාවෙහි මනා කුසලතාවයෙන් රසය වගුරුවයි (උපදවයි) යන අර්ථයෙන් ‘සූද’ (සූපවේදියා) නම් වේ.

Rahada abyattasadde. Rahadati. Rahado.

‘රහද’ ධාතුව අපැහැදිලි ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘රහදති’. ‘රහදෝ’ (විල/පොකුණ).

Hilādi sukhe ca. Cakāro pubbatthāpekkhako. Hilādati. Hilādanaṃ, hilādo, mettāsahāyakatasattamahāhilādo.

‘හිලාද්’ ආදී ධාතූන් සතුට (සුවය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් පූර්ව අර්ථය අපේක්ෂා කෙරේ. ‘හිලාදති’. ‘හිලාදනං’, ‘හිලාදෝ’ (සතුට), ‘මෙත්තාසහායකතසත්තමහාහිලාදෝ’ (මෛත්‍රී සහායක සත්ත්වයාගේ මහා සතුට).

Sadda kucchite sadde. Saddati.

‘සද්ද’ ධාතුව නින්දිත (පිළිකුල් සහගත) ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘සද්දති’.

Mida snehe. Sneho nāma vasāsaṅkhāto sneho pītisnehoti duvidho. Idha pana vasāsaṅkhāto sneho adhippeto, medati medo.

‘මිද’ ධාතුව ස්නෙහය (තෙල් හෝ ඇල්ම) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්නෙහය යනු වසාව (තෙල්) සංඛ්‍යාත ස්නෙහය සහ ප්‍රීති ස්නෙහය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. මෙහිදී වසාව (ශරීරයේ ඇති තෙල්) සංඛ්‍යාත ස්නෙහය අදහස් කෙරේ. ‘මේදති’, ‘මේදෝ’ (මේදය/තෙල්).

Ettha ca medatīti medasahito bhavati ayaṃ purisoti attho. Medo nāma thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho, so vaṇṇena haliddivaṇṇo hoti. Kārite ‘‘medeti medayatī’’ti rūpāni. Tathā hi ‘‘te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma brūhenti nāma medenti nāmā’’ti pāḷi dissati. Tattha medentīti sañjātamedaṃ karontīti attho. Imissā pana dhātuyā divādigaṇaṃ pattāya pītisinehatthe ‘‘mejjatī’’ti suddhakatturūpaṃ bhavati. Curādigaṇaṃ pana [Pg.95] pattāya ‘‘medeti medayatī’’ti suddhakatturūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි ‘මේදති’ යන්නෙන් ‘මෙම පුරුෂයා මේද සහිත (මහත් වූ) කෙනෙක් වේ’ යන්න අර්ථයයි. ‘මේදය’ නම් ස්ථූල පුද්ගලයාගේ මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවත්නා, කෘෂ පුද්ගලයාගේ කෙණ්ඩ මස් ආදිය ඇසුරු කර පවත්නා උකු තෙල් ගතියයි. එය වර්ණයෙන් කහ පැහැති වේ. කාරිත ක්‍රියාවේදී ‘මේදේති’, ‘මේදයති’ යන රූප සිද්ධ වේ. ඒ අනුව ‘ඔවුහු මේ කය බලවත් කරති, වර්ධනය කරති, තර කරති (තෙල් සහිත කරති)’ යැයි පාලියෙහි පෙනේ. එහි ‘මේදෙන්ති’ යනු හටගත් මේදය ඇති කරති යන අර්ථයයි. මේ ධාතුව දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි, ප්‍රීති ස්නෙහය (ආදරය) අර්ථයෙහි ‘මේජ්ජති’ යන ක්‍රියා රූපය වේ. චුරාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘මේදේති’, ‘මේදයති’ යන ක්‍රියා රූපයන් වන බව දත යුතුය.

Sida mocane. Sidati. Sedo.

‘සිද’ ධාතුව මුදා හැරීම (හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සිදති’. ‘සේදෝ’ (දහඩිය).

Sanda pasavane. Pasavanaṃ sandanaṃ avicchedappavatti. Sandati udakaṃ. Mahanto puññābhisando.

‘සන්ද’ ධාතුව ගලා යාම (වැගිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වැගිරීම හෙවත් ගලා යාම යනු නොකඩවා පැවතීමයි. ‘සන්දති උදකං’ (ජලය ගලා යයි). ‘මහන්තෝ puññābhisando’ (මහා පින් ගලා යාම/පින් දහර).

Ettha ca puññābhisandoti puññappavāho, puññanadītipi vattuṃ yujjati.

මෙහි ‘පුඤ්ඤාභිසන්ද’ යනු පින් ගඟ, පින් නදිය කියා ද කීමට සුදුසුය.

Madda maddane. Maddabhi, pamaddati. Mārasenappamaddano. Kaṇṭakaṃ maddati.

‘මද්ද’ ධාතුව මැඩලීම (පෑගීම/මර්ධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මද්දති’, ‘පමද්දති’. ‘මාරසේනප්පමද්දනෝ’ (මාර සේනාව මැඬලූ තැනැන් වහන්සේ). ‘කණ්ටකං මද්දති’ (කටුව පාගයි).

Kadi velambe. Vilambabhāvo velambo. Kandati.

‘කදි’ ධාතුව ප්‍රමාද වීම (පසුබට වීම/එල්ලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘විලම්බ’ භාවය යනු ‘වේලම්බ’ යි. ‘කන්දති’.

Kada avhāne rodane ca. Kadati.

‘කද’ ධාතුව කැඳවීම සහ හැඬීම අර්ථයන්හි වැටේ. ‘කදති’.

Khadi ujjhane. Chandati.

‘ඛදි’ ධාතුව කෝප වීම (අවමන් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡන්දති’.

Sada sādane. Sadati. Assādo.

‘සද’ ධාතුව රස විඳීම (සුවය ලැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සදති’. ‘අස්සාදෝ’ (ආශ්වාදය).

Sīda visaraṇagatyāvasānesu. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gamanassa avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti attho. Sīdati, lābūni sīdanti. Saṃsīdati, osīdati, pasīdati, vippasīdati. Pasādo. Pasanno. Vippasanno. Pasādako. Pasādito. Pāsādo. Osīdāpako. Kusīto. Āsīno. Nisinno. Nisinnako. Sannisīvesu pakkhisu. Nisīdanaṃ, nisinnaṃ. Nisajjā. Gonisādo, upanisā. Sīdeti. Sīdayati. Sīdāpeti. Sīdāpayati. Pasādeti. Nisīdituṃ. Nisīdāpetuṃ, nisādetuṃ, nisīdāpeti, nisīdāpetvā. Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati. Nisīditvātipi pāṭho. Nisīditvā. Nisīditvāna. Nisīdituna[Pg.96]. Nisīdiya. Nisīdiyāna. Saṃsīditvā. Avasīditvā. Osīditvā.

‘සීද’ ධාතුව පැතිරීම, ගමන, සහ කෙළවර වීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. පැතිරීම යනු ‘විප්ඵාරය’ (පැතිර යාම) යි. ‘ගත්‍යාවසානය’ යනු ගමනේ කෙළවර වීම, නිමාව, නැති කිරීම හෙවත් ඉඳගැනීම (නිසීදන) යන අර්ථයයි. ‘සීදති’ (ගිලෙයි/ඉඳගනියි), ‘ලාබූනි සීදන්ති’ (දියලබු ගිලෙත්). ‘සංසීදති’, ‘ඕසීදති’, ‘පසීදති’, ‘විප්පසීදති’. ‘පසාදෝ’ (ප්‍රසාදය), ‘පසන්නෝ’ (පැහැදුණේ), ‘විප්පසන්නෝ’ (මනා කොට පැහැදුණේ), ‘පසාදකෝ’ (පැහැදීම ඇතිකරන්නා), ‘පසාදිතෝ’ (පැහැදවූයේ), ‘පාසාදෝ’ (ප්‍රාසාදය), ‘ඕසීදාපකෝ’ (ගිල්වන්නා), ‘කුසීතෝ’ (අලසයා), ‘ආසීනෝ’ (හුන්නේ/වැඩි සිටියේ), ‘නිසින්නෝ’ (වැඩි සිටියේ/හිඳගත්තේ), ‘නිසින්නකෝ’ (වැඩිසිටින්නා වූ), ‘සන්නිසීවේසු පක්ඛීසු’ (පක්ෂීන් ලැගුම් ගත් කල්හි), ‘නිසීදනං’ (හිඳගැනීම/අසුන), ‘නිසින්නං’ (හිඳගැනීම), ‘නිසජ්ජා’ (හිඳගැනීම), ‘ගෝනිසාදෝ’ (ගවයන් ලැගුම් ගන්නා ස්ථානය), ‘උපනිසා’ (හේතුව/උපනිශ්‍රය), ‘සීදේති’, ‘සීදයකී’, ‘සීදාපේති’, ‘සීදාපයති’. ‘පසාදේති’ (පහදවයි). ‘නිසීදිතුං’ (හිඳගන්නට). ‘නිසීදාපේතුං’, ‘නිසාදේතුං’ (ඉන්දවන්නට), ‘නිසීදාපේති’, ‘නිසීදාපෙත්වා’. ‘උච්ඡංගේ මං නිසාදෙත්වා, පිතා අත්ථානුසාසති’ (මා උකුලෙහි වාඩි කරවා පියාණෝ අර්ථය අනුශාසනා කරති - ‘නිසීදිත්වා’ කියා ද පාඨයක් ඇත). ‘නිසීදිත්වා’, ‘නිසීදිත්වාන’, ‘නිසීදිතුන’, ‘නිසීදිය’, ‘නිසීදියාන’, ‘සංසීදිත්වා’, ‘අවසීදිත්වා’, ‘ඕසීදිත්වා’.

Tattha kusītoti vīriyenādhigantabbassa atthassa alābhato kucchitenākārena sīdatīti kusīto. Atha vā sayampi kucchitenākārena sīdati aññepi sīdāpeti taṃ nissāya aññesaṃ sīdanassa sambhavatoti kusīto. Tathā hi vuttaṃ –

එහි ‘කුසීත’ (අලසයා) යනු, වීර්යයෙන් පැමිණිය යුතු යහපත (යහපත් අර්ථය) නොලැබීම නිසා, ලාමක ආකාරයෙන් ගිලෙන (පිරිහෙන) බැවින් ‘කුසීත’ නම් වේ. නැතහොත් තමා ද ලාමක ආකාරයෙන් පිරිහෙයි, අන්‍යයන් ද පිරිහීමට පත් කරයි, ඔහු ඇසුරු කිරීම නිසා අන්‍යයන්ගේ පිරිහීම (ගිලීම) සිදුවන බැවින් ‘කුසීත’ නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Parittaṃ kaṭṭhamārūyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhajīvīpi sīdatī’’ti;

“කුඩා ලී කැබැල්ලකට නැඟී මහා සාගරයෙහි ගිලෙන්නා සේ, අලසයා ඇසුරු කිරීම නිසා යහපත් ජීවිතයක් ගත කරන්නා ද පිරිහෙන්නේය (ගිලෙන්නේය).”

Kusītoti cettha dassa tattaṃ ‘‘sugato’’ti ettha viya ‘‘satasmīti hotī’’ti ettha viya ca. Tathā hi sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā ucchedadiṭṭhi vuttā. Sataiti cettha avibhattiko niddeso. Sannisīvesūti parissamavinodanatthaṃ sabbaso nisīdantesu, vissamamānesūti attho, dakārassa vakāraṃ katvā niddeso. Nisīdananti nisīdanakriyā. Mañcapīṭhādikaṃ vā āsanaṃ. Tañhi nisīdanti etthāti nisīdananti vuccati. Nisinnanti nisīdanakriyā eva. Ettha pana ‘‘gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnanti kukkuccaṃ upadahatītiādīsu cassa payogo veditabbo. Ettha hi gamanaṃ gabhaṃ, ṭhānaṃ ṭhitaṃ, nisīdanaṃ nisannaṃ, supanaṃ suttaṃ, jāgaraṇaṃ jāgaritaṃ, bhāsanaṃ bhāsitanti vuccati. Nisajjāti nisīdanā. Gonisādoti gonisajjanā. Upanisāti upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā, kāraṇaṃ. Nisādetunti nisīdāpetuṃ. Nisādetvāti nisīdāpetvā.

මෙහි ‘කුසීත’ යන්නෙහි ‘ද’ යන්නට ‘ත’ යන්න පැමිණීම, ‘සුගත’ යන්නෙහි මෙන් ද ‘සතස්මීති හෝති’ යන්නෙහි මෙන් ද වේ. ‘සීදති’ (පිරිහෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘සතං’ යනු අනිත්‍යයට නමකි. මෙයින් උච්ඡේද දිට්ඨිය කියන ලදී. ‘සත’ යනු මෙහි ප්‍රත්‍ය රහිත (විභක්ති රහිත) නිර්දේශයකි. ‘සන්නිසීවේසු’ යනු මහන්සිය නිවා ගැනීම පිණිස සම්පූර්ණයෙන්ම හිඳගන්නා කල්හි, එනම් ‘විවේක ගන්නා කල්හි’ යන අර්ථයයි. මෙය ‘ද’ කාරයට ‘ව’ කාරය ආදේශ කොට කරන ලද නිර්දේශයකි. ‘නිසීදනං’ යනු හිඳගැනීමේ ක්‍රියාවයි. නැතහොත් ඇඳ පුටු ආදී අසුනයි. යම් හෙයකින් මෙහි හිඳගනිත් ද, එබැවින් එය ‘නිසීදන’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නිසින්න’ යනු හිඳගැනීමේ ක්‍රියාවම වේ. මෙහිදී ‘යන කල්හි, සිටින කල්හි, හිඳගෙන සිටින කල්හි, නිදා සිටින කල්හි, පිබිද සිටින කල්හි, කථා කරන කල්හි, නිශ්ශබ්දව සිටින කල්හි සත්ප්‍රජන්‍යයෙන් යුක්ත වෙයි.’ ‘ස්ත්‍රියක සමඟ රහසිගතව තොප හිඳගෙන සිටියා සේ මට හැඟේ යැයි කුක්කුච්චය (සැකය) උපදවයි’ යනාදී තැන්හි මෙහි යෙදීම දත යුතුය. මෙහි යාම ‘ගත’ ද, සිටීම ‘ඨිත’ ද, හිඳීම ‘නිසින්න’ ද, නිදීම ‘සුත්ත’ ද, පිබිදීම ‘ජාගරිත’ ද, කථා කිරීම ‘භාසිත’ ද යැයි කියනු ලැබේ. ‘නිසජ්ජා’ යනු හිඳීමයි. ‘ගෝනිසාද’ යනු ගවයන් ලැගීමයි. ‘උපනිසා’ යනු මෙහි ඵලය උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘උපනිශ්‍රය’ හෙවත් හේතුවයි. ‘නිසාදේතුං’ යනු හිඳුවන්නට යන්නයි. ‘නිසාදෙත්වා’ යනු හිඳුවා යන්නයි.

Bhāve [Pg.97] napuṃsako ñeyyo, nisinnanti ravo pana;

Vāccaliṅgo tiliṅgo so, gatādīsupyayaṃ nayo.

භාව අර්ථයෙහි නපුංසක ලිංග බව දත යුතුය. ‘නිසින්න’ යන්නෙහි හඬ ද (ශබ්දය ද), වාච්‍ය ලිංග හෙවත් තුන් ලිඟු ඇත්තේ වේ. ‘ගත’ (ගිය) ආදී ශබ්දයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Cada yācane. Yācanaṃ ajjhesanaṃ. Cadati.

‘චද’ ධාතුව අයැදීම (යැදීම) අර්ථයෙහි වැටේ. යැදීම යනු ආරාධනා කිරීමයි. ‘චදති’.

Mida meda medhāhiṃsāsu. Midati. Medati.

‘මිද’, ‘මේද’ යන ධාතූන් ප්‍රඥාව සහ හිංසාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘මිදති’, ‘මේදති’.

Nida neda kucchāsannikarisesu. Kucchā garahā. Sannikarisaṃ vohāraviseso. Nidati. Nedati.

‘නිද’, ‘නේඩ’ යන ධාතූන් නින්දාව සහ සමීප කිරීම (ආකර්ෂණය) අර්ථයන්හි වැටේ. නින්දාව යනු ගැරහීමයි. ‘සන්නිකරිස’ යනු ව්‍යවහාර විශේෂයකි. ‘නිදති’, ‘නේඩති’.

Bundi nisāne. Nisānaṃ tejanaṃ tikkhatā. Bundati. Bondi.

‘බුන්දි’ ධාතුව තියුණු කිරීම (මුවහත් තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තියුණු කිරීම යනු තේජවත් කිරීම හෙවත් තියුණු බවයි. ‘බුන්දති’. ‘බොන්දි’ (ශරීරය).

Ettha ca bondīti sarīraṃ. Tañhi bundāni tikkhāni pisuṇapharusavācādīni vā paññāvīriyādīni vā ettha santīti bondīti vuccati, saññogaparattepi ukārassokārādeso, pāpakalyāṇajanavasenesa attho daṭṭhabbo. Bondisaddassa sarīravācakatā pana –

මෙහි ‘බොන්දි’ යනු ශරීරයයි. කේලාම්, රළු වචන ආදී වූ තියුණු ‘බුන්ද’ (කටු/ආයුධ) හෝ ප්‍රඥාව, වීර්යය ආදිය හෝ මෙහි ඇති බැවින් ‘බොන්දි’ යැයි කියනු ලැබේ. සඤ්ඤෝගයක් පර වූ කල්හි ද ‘උ’ කාරයට ‘ඕ’ කාරය ආදේශ වීමෙන්, ලාමක (පාපී) හෝ යහපත් (කල්‍යාණ) පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් මෙම අර්ථය දත යුතුය. ‘බොන්දි’ ශබ්දයේ ශරීර වාචක බව වනාහි –

‘‘Nāhaṃ puna na ca puna, na cāpi apunappunaṃ;

Hatthibondiṃ pavekkhāmi, tathā hi bhayatajjito’’tiādīsu

“මම නැවතත්, නැවත නැවතත්, එසේම කිසිසේත්ම නැවතත් ඇත් ශරීරයකට නොපැමිණෙන්නෙමි. එසේ මම භයෙන් තැතිගත්තේ වෙමි” යනාදී තැන්හි –

Daṭṭhabbā. Imānissa nāmāni –

දත යුතුය. මෙයට අයත් ශරීරය යන අර්ථය දෙන නාමයන් මෙසේය –

Kāyo dehaṃ sarīrañca, vapu bimbañca viggahaṃ;

Bondi gattaṃ tanu ceva, attabhāvo tathūpadhi;

Samussayoti cetāni, dehanāmāni honti hi.

කාය, දේහ, ශරීර, වපු, බිම්බ, විග්ගහ, බොන්දි, ගත්ත, තනු, අත්තභාව, උපධි සහ සමුස්සය යන මේවා ශරීරයෙහි නාමයන් වේ.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Vadati, vajjati. Vadeti, ovadati, ovadeti, paṭivadati. Abhivadati, anuvadati, upavadati, apavadati. Nivadati. Aññānipi yojetabbāni. Tattha ‘‘vajjantu bhonto amma’’nti pāḷidassanato vajjatīti padaṃ vuttaṃ. Keci pana garū ‘‘vajjetī’’ti rūpaṃ icchanti, taṃ upaparikkhitvā yuttañce gahetabbaṃ, ‘‘upāsako bhikkhuṃ vadeti. Tena yogena janakāyaṃ, ovadeti mahāmunī’’ti ca dassanato vadeti ovadetīti ca vuttaṃ. Sabbānetāni suddhakattupadāni.

‘වද’ ධාතුව පැහැදිලි කථාවෙහි වැටේ. වදති, වජ්ජති, වදේති, ඕවදති, ඕවදේති, පටිවදති, අභිවදති, අනුවදති, උපවදති, අපවදති, නිවදති යනාදී වශයෙන් වේ. අනෙකුත් පද ද මෙසේ යෙදිය යුතුය. එහි “වජ්ජන්තු භොන්තො අම්ම” යන පාලි පාඨය අනුව ‘වජ්ජති’ යන පදය කියන ලදී. ඇතැම් ගුරුවරු වනාහි ‘වජ්ජේති’ යන රූපය කැමති වෙති, එය විමසා බලා සුදුසු නම් ගත යුතුය. “උපාසකයා භික්ෂුවට පවසයි. ඒ යෝගයෙන් (සබඳතාවයෙන්) මහා මුණිවරයාණෝ ජනකාය අවවාද කරති” යන ප්‍රකාශනයට අනුව ‘වදේති’ සහ ‘ඕවදේති’ යන පද ද කියන ලදි. මේ සියල්ල ශුද්ධ කර්තෘ පද (කර්තෘකාරක ක්‍රියාපද) වේ.

Ovādeti[Pg.98], vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto, imāni hetukattupadāni.

ඕවාදේති, වාදේති (වාදයති), වාදාපේති, වාදාපයති, වජ්ජෙන්තෝ, වජ්ජයන්තෝ යන මේවා හේතු කර්තෘ පද (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘකාරක පද) වේ.

Kamme ‘‘vadiyati, ovadiyati, vajjiyati. Vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ’’ iccādīni bhavanti. ‘‘Vādo, ovādo, paṭivādo, pavādo, abhivādanaṃ, anuvādo, upavādo, apavādo, vivādo, nivādanaṃ, vajjaṃ, vadanaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni yojetabbāni.

කර්ම කාරකයෙහි දී “වදියති, ඕවදියති, වජ්ජියති” යනාදී වශයෙන් ද, “වදියමානෝ, වජ්ජමානෝ, ඕවදියමානෝ, ඕවජ්ජමානෝ න කරෝති සාසනං” (අවවාද කරනු ලබන්නා සසුන නොපිළිපදියි) යනාදී වශයෙන් ද වේ. “වාදෝ, ඕවාදෝ, පටිවාදෝ, පවාදෝ, අභිවාදනං, අනුවාදෝ, උපවාදෝ, අපවාදෝ, විවාදෝ, නිවාදනං, වජ්ජං, වදනං” යන මෙබඳු නාම පද ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Vadituṃ, vaditvā, vivaditvā’’ iccevamādīni ca tumantādīni padāni.

“වදිතුං, වදිත්වා, විවදිත්වා” යන මෙබඳු පද තුමන්ත (කෘදන්ත නිපාත) ආදී පද වේ.

Tattha vādoti kathā. Vaditabbaṃ vattabbanti vajjaṃ, kiṃ taṃ? Vacanaṃ. Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homīti ettha hi vacanaṃ ‘‘vajja’’nti vuccati. Vadanti etenāti vadanaṃ, mukhaṃ. Mukhassa hi imāni nāmāni –

එහි ‘වාද’ යනු කථාවයි. කිවයුතු දෙය (වදිතබ්බං වත්තබ්බං) ‘වජ්ජ’ නම් වේ. ඒ කුමක්ද? වචනයයි. “එතේන සච්චවජ්ජේන, සමංගිනී සාමිකේන හෝමි” (මේ සත්‍ය වචනයෙන් මම සැමියා හා එක්වෙම්වා) යන්නෙහි ‘වජ්ජ’ යනු වචනයට නමකි. මෙයින් කතා කරත් යනු ‘වදන’ (කට/මුඛය) යි. මුඛයෙහි නාමයන් මෙසේය –

Vadanaṃ lapanaṃ tuṇḍaṃ, mukha massañca ānanaṃ;

Sūkarādimukhaṃ tuṇḍa-miti ñeyyaṃ visesato.

වදන, ලපන, තුණ්ඩ, මුඛ, අස්ස සහ ආනන (යනු මුඛයට නම්‍ ය). විශේෂයෙන් ඌරන් ආදීන්ගේ මුඛය ‘තුණ්ඩ’ යැයි දත යුතුය.

Tatra vadatīti pitā puttaṃ vadati. Apica vadatīti bherī vadati, nādaṃ muñcatīti attho. Esa nayo vajjatīti etthāpi.

එහි ‘වදති’ යන්නට උදාහරණ – “පියා පුතාට පවසයි” යන්නයි. තවද ‘වදති’ යන්නෙන් “බෙරය වදති (වැයේ)” යනු ද වේ, එහි අර්ථය “නාද පතුරුවයි” යන්නයි. ‘වජ්ජති’ යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Tatrāyaṃ padamālā, vadati, vadanti. Vadasi, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadate, vadante. Vadase, vadavhe. Vade, vadamhe.

එහි ක්‍රියා පද මාලාව මෙසේය: වදති, වදන්ති, වදසි, වදථ, වදාමි, වදාම, වදතේ, වදන්තේ, වදසේ, වදව්හේ, වදේ, වදම්හේ.

Vadatu, vadantu. Vadāhi, vada, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ. Vadassu, vadavho. Vade, vadāmase.

(පංචමී විභක්ති පද මාලාව:) වදතු, වදන්තු, වදාහි, වද, වදථ, වදාමි, වදාම, වදතං, වදන්තං, වදස්සු, වදව්හෝ, වදේ, වදාමසේ.

Vajjati, vajjanti. Vajjasi, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante. Vajjase, vajjavhe. Vajje, vajjamhe.

වජ්ජති, වජ්ජන්ති, වජ්ජසි, වජ්ජථ, වජ්ජාමි, වජ්ජාම, වජ්ජතේ, වජ්ජන්තේ, වජ්ජසේ, වජ්ජව්හේ, වජ්ජේ, වජ්ජම්හේ.

Vajjatu[Pg.99], vajjantu. Vajjāhi, vajja, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ. Vajjassu, vajjavho. Vajje, vajjāmhase. Imā dve padamālā vadadhātussa vajjādesavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atrāyaṃ sukhumatthavinicchayo, ‘‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’’ti pāḷi. Ettha vajjantīti idaṃ suddhakattupadaṃ taddīpakattā. Kiṃ viya?

වජ්ජතු, වජ්ජන්තු, වජ්ජාහි, වජ්ජ, වජ්ජථ, වජ්ජාමි, වජ්ජාම, වජ්ජතං, වජ්ජන්තං, වජ්ජස්සු, වජ්ජව්හෝ, වජ්ජේ, වජ්ජාම්හසේ. මේ ක්‍රියා පද මාලා දෙක වද ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය වීමෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි සූක්ෂ්ම අර්ථ විනිශ්චය මෙසේය: “එකල්හි මානුෂික වූ ද දිව්‍යමය වූ ද තූර්යයෝ නාද වූහ (වැයුණහ)” යනු පාලියයි. මෙහි ‘වජ්ජන්ති’ යනු එය දක්වන ශුද්ධ කර්තෘ පදයකි. ඒ කුමකට බඳු ද යත්?

‘‘Udīrayantu saṅkhapaṇavā, vadantu ekapokkharā;

Nadantu bheī sannaddhā, vaggū vadantu dundubhī’’ti

“හක්ගෙඩි හා පණව බෙර හඬ නගත්වා, එකැස් බෙර වැයෙත්වා, වෙළුම් ලූ මහා බෙර නාද කෙරෙත්වා, මිහිරි හඬැති දුන්දුභී බෙර හඬ දෙත්වා” යන්නයි.

Ettha ‘‘udīrayantu vadantu’’ādīni viya. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vajjiṃsūti atītavacane vattamānavacanaṃ veditabba’’nti suddhakattuvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu vadadhātussa vajjādeso daṭṭhabbo.

මෙහි “උදීරයන්තු, වදන්තු” යනාදිය මෙනි. එසේම අට්ඨකථාවෙහි “වජ්ජන්ති යන්නෙන් වජ්ජිංසු (වැයුණාහ) යන අතීත කාලයෙහි වර්තමාන කාල ප්‍රකාශනය දත යුතුය” කියා ශුද්ධ කර්තෘ කාරක ක්‍රමයට විස්තර කර තිබේ. එබැවින් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ‘වද’ ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය දත යුතුය.

‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū;

Antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti

“අහසෙහි ඇති වූ ආශ්චර්යය දැක, හක්ගෙඩි ද, පණව බෙර ද, එමෙන්ම බොහෝ ඩින්ඩිම බෙර ද අහස් කුසෙහි වැයෙති” යන්නෙහි –

Ettha pana vajjantīti hetukattupadaṃ taddīpakattā. Tañca kho vaṇṇasandhivisayattā vādayantīti kāritapadarūpena siddhaṃ. Tathā hi ‘‘vādayantī’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yakāre pare saralopo kato, dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ pubbakkharassa rassattañca bhavati. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti hetukattuvasena vivaraṇaṃ. Tathā hi ‘‘devatā nabhe accherakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā antalikkhe etāni saṅkhapaṇavādīni tūriyāni vādayantī’’ti hetukattuvasena attho gahetabbo bhavati, tasmā īdisesu ṭhānesu vadassa vajjādeso na bhavati.

මෙහි ‘වජ්ජන්ති’ යනු හේතු කර්තෘ පදයකි. එය වර්ණ සන්ධි විෂයයෙහි ‘වාදයන්ති’ යන කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) පද රූපයෙන් සිද්ධ වේ. එනම් ‘වාදයන්ති’ යන පද රූපය තබා, ‘ය’ කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය වී, ‘ද්‍ය’ සංයෝගයට ‘ජ්ජ’ කාර ද්වය ද ඊට පෙර අකුර කෙටි වීම ද සිදු වේ. එබැවින් අට්ඨකථාවෙහි “වජ්ජන්ති යනු වාදයන්ති (වයති)” යි හේතු කර්තෘ ක්‍රමයෙන් විස්තර කරන ලදී. එසේම “දේවතාවෝ අහසෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දැක අහස් කුසෙහි මේ හක්ගෙඩි, පණව ආදී තූර්යයන් වයන්නාහ” යනුවෙන් හේතු කර්තෘ අර්ථය ගත යුතු වේ. එබැවින් මෙබඳු ස්ථානවල ‘වද’ ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය සිදු නොවේ.

Kecettha vadeyyuṃ ‘‘antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti etthāpi ‘‘vajjantī’’ti padaṃ suddhakattupadameva, na hetukattupadaṃ [Pg.100] ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇe katepi, tathā hi ‘‘ye kecime diṭṭhiparibbasānā, ‘‘idameva sacca’nti vivādayantī’’ti ca ‘‘evampi viggayha vivādayantī’’ti ca evamādīsu vadantipadena samānatthaṃ ‘‘vādayantī’’ti padañca sāsane diṭṭha’’nti? Tanna, ‘‘disvā’’ti dassanakriyāvacanato. Na hi saṅkhapaṇavādīnaṃ pāṭihāriyādidassanaṃ upapajjati dassanacittassa abhāvatoti. Saccaṃ, tathāpi –

මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ කිව හැකිය: “අහස් කුසෙහි වජ්ජන්ති (වැයෙති), අහසෙහි ආශ්චර්යය දැක” යන්නෙහි ද ‘වජ්ජන්ති’ යනු ශුද්ධ කර්තෘ පදයක්ම මිස, ‘වජ්ජන්ති යනු වාදයන්ති’ යි විස්තර කළ ද හේතු කර්තෘ පදයක් නොවේ. මන්දයත් “යම් කෙනෙක් දෘෂ්ටිවල එල්බගෙන ‘මෙයම සත්‍යය’ කියා විවාද කරත් ද (විවාදයන්ති)” සහ “මෙසේ ද විග්‍රහ කොට විවාද කරත් ද (විවාදයන්ති)” යනාදී තැන්හි ‘වදන්ති’ පදයට සමානාර්ථයෙන් ‘වාදයන්ති’ යන පදය ද සසුනෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එය එසේ නොවේ, මන්දයත් “දිස්වා” (දැක) යන දැකීමේ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ වන බැවිනි. හක්ගෙඩි, පණව බෙර ආදියට ප්‍රාතිහාර්ය දැකීමක් සිදු විය නොහැක්කේ, දැකීමේ සිතක් (දර්ශන චිත්තයක්) ඒවාට නොමැති බැවිනි. එය සත්‍යයකි, එසේ වුව ද –

‘‘Rādante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā;

Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti

“හඬන්නා වූ දරුවන් දැක, උස් වූ මහත් වෘක්ෂයෝ තමන් විසින්ම නැමී දරුවන් වෙත පැමිණෙති” යන්නෙහි –

Ettha viya upacaritattā upapajjateva dassanavacanaṃ. Tasmā ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇaṃ suddhakattuvasena katanti? Tanna, heṭṭhā –

මෙහි මෙන් ආරෝපිත (උපචාර) වශයෙන් දැකීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය සුදුසු වේ. එබැවින් “වජ්ජන්ති යනු වාදයන්ති” යන විස්තරය ශුද්ධ කර්තෘ පදය උදෙසා කරන ලද්දක් ද? එය එසේ නොවේ, පහත සඳහන් –

‘‘Saṅgītiyo ca vattanti, ambare anilañjase;

Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti

“අහස් මඟෙහි සංගීතයෝ පවතිති, අහසෙහි ආශ්චර්යය දැක සම් බෙර වයන්නාහ” යන්නෙහි –

Iminnā gāthāya ‘‘vādentīti vādayanti devatā’’ti sapāṭhasesassa atthavivaraṇassa hetukattuvasena katattā. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū’ti paccattavacanavasena vuttattā vajjantīti padaṃ kammavācakapada’’nti ce? Tampi na, kammavasena vivaraṇassa akatattā, kattuvasena pana katattāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

මේ ගාථාවෙන් "වාදෙන්ති යනු දෙවියෝ වයත් (හෙවත් වස්වන්නාහුය)" යි මෙසේ ශේෂ පාඨයක් සහිතව අර්ථ විවරණය කර තිබෙන්නේ හේතුක (කර්තෘ) අර්ථයෙන් කරන ලද බැවිනි. වැලිදු, "සංඛා ච පණවා චේව, අථොපි ඩිණ්ඩිමා බහූ" (සංඛයෝ ද පණවයෝ ද එසේම බොහෝ ඩිණ්ඩිමයෝ ද) යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත) වචන වශයෙන් පවසා ඇති බැවින් "වජ්ජන්ති" යන පදය කර්ම වාචක පදයක් යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්? එය ද නිවැරදි නොවේ. මක්නිසාද යත්, එහි කර්ම වශයෙන් විවරණය කර නොමැති බැවිනි. එහෙත් එය කර්තෘ (හේතු) වශයෙන් කරන ලද්දක් බව මෙහිදී නිගමනය කළ යුතුය.

Ayamettha vinicchayo veditabbo. Dvigaṇiko vadadhātu bhūvādigaṇiko ca curādigaṇiko ca. So hi bhūvādigaṇe vattanto ‘‘vadati vajjatī’’ti suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayatī’’ti cattāri hetukatturūpāni janeti, curādigaṇe pana ‘‘vādeti, vādayatī’’ti [Pg.101] suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādāpeti, vādāpayatī’’ti ca dve hetukatturūpāni janeti, tasmā sāsane ‘‘vādenti vādayantī’’ti suddhakattupadāni dissanti. ‘‘Vadeyya, vadeyyuṃ’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Vajjeyya, vajjeyyuṃ’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ vajjādesavasena.

මෙහිලා මේ විනිශ්චය දත යුතුය: 'වද' ධාතුව භූවාදි ගණයට සහ චුරාදි ගණයට අයත් වන ද්වි-ගණික ධාතුවකි. එම ධාතුව භූවාදි ගණයෙහි පවතින කල්හි, "වදති, වජ්ජති" යන කර්තෘකාරක රූප උපදවා, "වාදේති, වාදයති, වාදාපේති, වාදාපයති" යන කාරිත (හේතුකර්තෘ) රූප හතරක් උපදවයි. චුරාදි ගණයෙහි දී නම් "වාදේති, වාදයති" යන කර්තෘකාරක රූප උපදවා, "වාදාපේති, වාදාපයති" යන කාරිත රූප දෙකක් උපදවයි. එබැවින් සාසනයෙහි "වාදෙන්ති, වාදයන්ති" යන ශුද්ධ කර්තෘ පද දක්නට ලැබේ. "වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං" යනාදී සියල්ල දත යුතුය. "වජ්ජෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං" යනාදී සියල්ල ද 'වජ්ජ' ආදේශය වශයෙන් දත යුතුය.

Atha vā vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjunti padamiva. Ettha ca ‘‘vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Vadeyyuṃ vāna vadeyyuṃvāti attho. Vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi iccapi. Vutto vajjāsi vandanaṃ. Vajjesi kho tvaṃ vāmūraṃ. Vadeyyātha, vajjātha. Ammaṃ arogaṃ vajjātha. Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma. Vadetha, vaderaṃ. Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho. Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe. Pubbe viya idhāpi yakāre pare saralopo daṭṭhabbo. Aññānipi upaparikkhitvā gahetabbāni.

නොහොත් "වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං, වජ්ජුං" යන්නයි. එය "පිතා මාතා ච තේ දජ්ජුං" යන්නෙහි (දජ්ජුං) පදය මෙනි. මෙහි ද "වජ්ජුං වා තේ න වා වජ්ජුං, නත්ථි නාසාය රූහනා" යනු පාලි නිදර්ශනයයි. එහි අර්ථය "ඔවුහු පවසත් හෝ නොපවසත් හෝ" යන්නයි. "වදෙය්‍යාසි, වජ්ජාසි, වජ්ජේසි" යනු ද එසේමය. "වුත්තෝ වජ්ජාසි වන්දනං", "වජ්ජේසි ඛෝ ත්වං වාමූරං" යනු නිදසුන්ය. "වදෙය්‍යාථ, වජ්ජාථ" යන්නට "අම්මං අරෝගං වජ්ජාථ" (මව නිරෝගී යැයි පවසන්න) යනු නිදසුනකි. "වදෙය්‍යාමි, වජ්ජාමි, වදෙය්‍යාම, වජ්ජාම" යන්න ද, "වදේථ, වදේරං" යන්න ද, "වදේථෝ, වදෙය්‍යාව්හෝ, වජ්ජාව්හෝ" යන්න ද, "වදෙය්‍යං, වජ්ජං, වදෙය්‍යාම්හේ, වජ්ජාම්හේ" යන්න ද එසේමය. පෙර පරිදිම මෙහි ද 'ය' කාරය පර වූ කල්හි ස්වර ලෝපය සිදුවන බව දත යුතුය. අනෙක් රූපයන් ද විමසා බලා ගත යුතුය.

Idāni parokkhādirūpāni kathayāma. Vada, pāvada, yathā babhuva. Dakāralope ‘‘pāva’’ itipi rūpaṃ bhavati, ‘‘paṭipaṃ vadehi bhaddante’’ti ettha ‘‘paṭipa’’nti padaṃ viya. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāva’’ iti pāḷi dissati. Ettha pasaddo upasaggo dīghaṃ katvā vutto ‘‘pāvadati pāvacana’’ntiādīsu viya, pāvāti ca idaṃ atītavacanaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana atītavacanaṃ idanti jānantopi garu vattamānavacanavasena ‘‘pāvāti vadatī’’ti vivaraṇamakāsi īdisesu ṭhānesu kālavipallāsavasena atthassa vattabbattā.

දැන් අපි පරොක්ඛා (අතීත කාල) ආදී රූපයන් පවසමු. "භභූව" යන්න මෙන් "වද, පාවද" යනු රූප වෙති. 'ද' කාරය ලෝප වීමෙන් "පාව" යන රූපය ද සිද්ධ වෙයි. ඒ "පටිපං වදේහි භද්දන්තේ" යන්නෙහි "පටිපං" යන පදය මෙනි. එසේම "යෝ ආතුමානං සයමේව පාව" යනුවෙන් පාලිය දක්නට ලැබේ. මෙහි 'ප' උපසර්ගය දීර්ඝ කොට "පාවදති, පාවචනං" යනාදී තැන්හි මෙන් "පාව" යයි කියන ලදී. "පාවා" යනු අතීත කාල වචනයකි. එහෙත් අටුවාවෙහි මෙය අතීත කාල වචනයක් බව දැන දැනත්, ගුරුභවතුන් වහන්සේ වර්තමාන කාල වශයෙන් "පාවා යනු වදති (පවසයි)" යනුවෙන් විවරණය කළේ මෙවැනි තැන්හි කාල-විපල්ලාසය (කාලය වෙනස් වීම) අනුව අර්ථය කිව යුතු බැවිනි.

Āyasmāpi ca sāriputto niddese ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti padaṃ nikkhipitvā ātumā vuccati attā, sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati, ‘‘ahamasmi [Pg.102] sīlasampanno’’ti vā ‘‘vatasampanno’’ti vāti vattamānavacanena atthaṃ niddisi. Atha vā pāvāti idaṃ na kevalaṃ vadadhātuvaseneva nipphannaṃ, atha kho udhātuvasenapi. Tathā hi idaṃ papubbassa usadde iti dhātussa payoge ukārassa okārādesaṃ katvā tato parokkhābhūte akāre pare okārassa āvādesaṃ tato ca sandhikiccaṃ katvā sijjhati, tasmā udhātussa vadadhātuyā samānatthattā tannipphannarūpassa ca vadadhātuyā nipphannarūpena samānarūpattā ‘‘sayameva attānaṃ pāvadatī’’ti vadadhātuvasena niddisīti daṭṭhabbaṃ.

ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ ද නිද්දේසයෙහි "යෝ ආතුමානං සයමේව පාවා" යන පදය තබා, "ආතුමා යනු තමා (අත්තා) යැයි කියනු ලැබේ, සයමේව පාවා යනු තමාම තමා ගැන පවසයි, එනම් 'මම සීලසම්පන්න වෙමි' හෝ 'වතසම්පන්න වෙමි' යි" යනුවෙන් වර්තමාන කාල වචනයෙන් අර්ථය දැක්වූහ. නොහොත් "පාවා" යන්න කේවල වශයෙන් 'වද' ධාතුවෙන්ම පමණක් සිද්ධ වූවක් නොවේ, එහෙත් 'උ' (ශබ්ද අර්ථයෙහි එන 'උ') ධාතුවෙන් ද සිද්ධ වෙයි. එනම්, 'ප' උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති 'උ' ධාතුවේ යෙදීමෙහි දී, 'උ' කාරයට 'ඕ' කාරාදේශ කොට, ඉන්පසු පරොක්ඛා විභක්තියේ 'අ' කාරය පර වූ කල්හි 'ඕ' කාරයට 'ආව' ආදේශය කර, ඉන්පසු සන්ධි කාර්යය කිරීමෙන් එය සිද්ධ වෙයි. එබැවින් 'උ' ධාතුව 'වද' ධාතුව හා සමානාර්ථ වන බැවින් ද, එයින් සිද්ධ වූ රූපය 'වද' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ රූපය හා සමාන වන බැවින් ද "තමාම තමා ගැන පවසයි" යනුවෙන් 'වද' ධාතුව ඇසුරින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

Idāni vicchinnā padamālā ghaṭīyati. Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva iccapi. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. Tathā ‘‘vajja, vajju’’ iccādīni parokkhārūpāni.

දැන් විසිරී ගිය පද මාලාව ගළපනු ලැබේ: "වද, වදුං. වදේ, වදිත්ථ, වදං, වදිම්හ. වදිත්ථ, වදිරේ. වදිත්ථෝ, වදිව්හෝ. වදිං, වදිම්හේ" යන්න ද, "පාවද, පාව" යන්න ද, "පාවදු. පාවදේ, පාවදිත්ථ. පාවදං, පාවදිම්හ. පාවදිත්ථ, පාවදිරේ. පාවදිත්ථෝ, පාවදිව්හෝ. පාවදිං, පාවදිම්හේ" යන්න ද එසේමය. එමෙන්ම "වජ්ජ, වජ්ජු" යනාදිය පරොක්ඛා රූප වෙති.

‘‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’’ iccādīni hiyyattanīrūpāni.

"අවදා, අවදූ. අවජ්ජා, අවජ්ජූ" යනාදිය හිය්‍යත්තනී (අතීත කාල) රූප වෙති.

‘‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’’ iccādīni ajjatanīrūpāni.

"අවදි, වදි, අවදුං, වදුං, අවදිංසු, වදිංසු. අවජ්ජි, වජ්ජි" යනාදිය අජ්ජතනී (අතීත කාල) රූප වෙති.

‘‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’’ iccādīni bhavissantīrūpāni.

"වදිස්සති, වදිස්සන්ති. වජ්ජිස්සති, වජ්ජිස්සන්ති" යනාදිය භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) රූප වෙති.

‘‘Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā’’ iccādīni kālātipattirūpāni. Sesāni sabbānipi yathāsambhavaṃ vitthāretabbāni. Yā panettha vadadhātu viyattiyaṃ vācāyaṃ vuttā, sā katthaci ‘‘vadantaṃ ekapokkharā. Bherivādako’’tiādīsu abyattasaddepi vattati upacaritavasenāti daṭṭhabbaṃ.

"අවදිස්සා, වදිස්සා, අවජ්ජිස්සා, වජ්ජිස්සා" යනාදිය කාලාතිපත්ති (අතීත කාලීන ක්‍රියාතිපන්න) රූප වෙති. සෙසු සියල්ල ද සුදුසු පරිදි විස්තර කටයුතුය. මෙහි යම් 'වද' ධාතුවක් ප්‍රකාශිත/පැහැදිලි වචනයෙහි වැටේ යැයි පවසන ලද්දේ ද, එය ඇතැම් තැනක "වදන්තං ඒකපොක්ඛරා" (එක් තලැති බෙරය හඬවන කල්හි) හෝ "භේරිවාදකෝ" (බෙර වයන්නා) යනාදී තැන්හි උපචාර වශයෙන් අව්‍යක්ත (නොපැහැදිලි) ශබ්දයෙහි ද පවතින බව දත යුතුය.

Vida [Pg.103] ñāṇe. Ñāṇaṃ jānanaṃ. Vidati. Vedo. Vidū. Kārite ‘‘vedeti. Vedayati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. Vedayanti ca te tuṭṭhiṃ, devā mānusakā ubho’’ti payogā. Tattha pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti. Vedoti vidati sukhumampi kāraṇaṃ ājānātīti vedo, paññāyetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vedehamunī’’ti ettha hi ñāṇaṃ vedoti vuccati. Vedoti vā vedaganthassapi nāmaṃ vidanti jānanti etena uccāritamattena tadādhāraṃ puggalaṃ ‘‘brāhmaṇo aya’’nti, vidanti vā etena brāhmaṇā attanā kattabbakiccanti vedo. So pana iruvedayajuvedasāmavedavasena tividho. Āthabbaṇavedaṃ pana paṇītajjhāsayā na sikkhanti parūpaghātasahitattā. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’ti vuttaṃ. Eteyeva ‘‘chando, manto, sutī’’ti ca vuccanti.

'විද' ධාතුව දැනුම (ඥානය) අර්ථයෙහි වෙයි. ඥානය යනු දැනගැනීමයි. "විදති, වේදෝ, විදූ" යනු රූප වෙති. කාරිත (හේතුක) අවස්ථාවෙහි දී "වේදේති, වේදයති" යන්න ද, "සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති" (තෙමේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට ප්‍රකාශ කරයි) සහ "වේදයන්ති ච තේ තුට්ඨිං, දේවා මානුසකා උභෝ" (දෙවි මිනිස් දෙපිරිසම තමන්ගේ සතුට ප්‍රකාශ කරති) යන්න ද යෙදීම් වෙති. එහි 'පවේදේති' යනු අවබෝධ කරවයි, දැනුම් දෙයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. 'වේද' යනු සියුම් කරුණක් වුවද දැනගනියි, වටහාගනියි යන අර්ථයෙන් 'වේද' නම් වෙයි. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. "වේදේහමුනී" යන්නෙහි ඥානය 'වේද' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. නොහොත් 'වේද' යනු වේද ග්‍රන්ථයන්ට ද නමකි. මෙය උච්චාරණය කළ පමණින් එය උගත් තැනැත්තා "මොහු බ්‍රාහ්මණයෙකි" යි හඳුනාගනිති. නැතහොත් බ්‍රාහ්මණයෝ තමන් විසින් කළ යුතු යුතුකම් මෙයින් දැනගන්නා බැවින් ද 'වේද' නම් වෙයි. එය සෘග්වේදය (ඉරුවේදය), යජුර්වේදය (යජුවේදය) සහ සාමවේදය වශයෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි. උදාර අදහස් ඇති උත්තමයෝ අන්‍යයන්ට හිංසා පමුණුවන කරුණු අන්තර්ගත වන බැවින් අථර්වන් වේදය (ආථබ්බණවේදය) නොඉගෙන ගනිති. එබැවින් පාලියෙහි "ත්‍රිවේදයන්හි පරතෙරට ගිය" (තිණ්ණං වේදානං පාරගූ) යනුවෙන් පවසන ලදී. මේවාටම "ඡන්දස්, මන්ත්‍ර, ශ්‍රැති" (ඡන්දෝ, මන්තෝ, සුතී) යැයි ද කියනු ලැබේ.

Paññāyaṃ tuṭṭhiyaṃ vede, vedasaddo pavattati;

Pāvakepi ca so diṭṭho, jātasaddapurecaro;

'වේද' ශබ්දය ප්‍රඥාව, සතුට (තුෂ්ටිය) සහ වේදය යන අර්ථයන්හි පවතී. එමෙන්ම 'ජාත' යන ශබ්දය පෙරටු කොට ඇති කල්හි (ජාතවේද යනුවෙන්) එය ගින්න (පාවක) යන අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ.

Pacchānuge jātasadde, sati tuṭṭhajanepi ca;

‘‘Vedagū sabbadhamme’’ti etthāpi viditesu ca.

'ජාත' යන්න පසුව යෙදෙන කල්හි (වේදජාත යනුවෙන්) එය උපන් සතුට ඇති තැනැත්තා යන අර්ථයෙහි ද, "වේදගූ සබ්බධම්මේ" (සියලු ධර්මයන්හි කෙළවරට ගිය) යන්නෙහි දැනගත යුතු ධර්මයන් (විදිත) යන අර්ථයෙහි ද පවතී.

Vidūti paṇḍitamanusso. So hi yathāsabhāvato kammañca phalañca kusalādibhede ca dhamme vidatīti ‘‘vidū’’ti vuccati.

'විදූ' යනු පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයාය. ඔහු ස්වභාවය පරිදි කර්මය ද එහි විපාකය ද කුසලාදී භේද සහිත වූ ධර්මයන් ද දන්නා බැවින් 'විදූ' යැයි කියනු ලැබේ.

Ruda assuvimocane, sakammikavasenimissā attho gahetabbo. Rodati, rudati iccapi. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā. Rudaṃ. Rudanto.

"රැද" ධාතුව කඳුළු සැලීම (හැඬීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සකර්මක වශයෙන් ද මෙහි අර්ථය ගත යුතුය. රොදති, රුදති (හඬයි). රුණ්ණං, රුදිතං (හැඬීම/හඬන ලද්දේ), රොදනං (හැඬීම), රොදන්තෝ, රොදමානෝ (හඬන්නා වූ), රොදන්තී, රොදමානා (හඬන්නී වූ), රුදමුඛා (හඬන මුහුණැති), රුදං, රුදන්තෝ (හඬමින්).

Tattha [Pg.104] rodatīti kiṃ rodati? Mataṃ puttaṃ vā bhātaraṃ vā rodati. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha’’. Ayaṃ panettha attho – ‘‘yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha, ahaṃ etaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na parodāmi na paridevāmi na anutthunāmī’ti evaṃ sakammikavasenattho veditabbo, na assumuñcanamattena.

එහි "රොදති" (හඬයි) යන්නෙන් කුමක් හඬයිද? මළාවූ පුත්‍රයා හෝ සහෝදරයා උදෙසා හඬයි. එහි මේ පාළියයි: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට යමක් වදාළ සේක් ද, මම ඒ ගැන නොහඬමි". මෙහි අර්ථය මෙසේය - "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට යමක් වදාළ සේක් ද, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ප්‍රකාශය (ව්‍යාකරණය) ගැන නොහඬමි, නොවැලපෙමි, ශෝක නොකරමි" යි මෙසේ සකර්මක වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය, කඳුළු සැලීමක් පමණකින්ම නොවේ.

‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;

Jīvantaṃ amma passanti, kasmā maṃ amma rodasī’ti

"මෑණියනි, එක්කෝ මළවුන් උදෙසා හඬති, නැතහොත් ජීවත්ව සිටිනු නොපෙනෙන අයෙකු උදෙසා හඬති. මෑණියනි, ජීවත්ව සිටින මා දකිමින්ම, ඔබ කුමන හෙයින් මට (මගේ කරුණෙහි) හඬන්නීද?"

Ayañcettha payogo’’ti idamaṭṭhakathāvacanaṃ. Idaṃ pana ṭīkāvacanaṃ – ‘‘yathā sakammakā dhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassetuṃ ‘na paridevāmi na anutthunāmī’ti āha. Anutthunasaddo sakammakavasena payujjati ‘purāṇāni anutthuna’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāya anutthunanaṃ rudanaṃ adhippetanti dassetī’’ti.

"මෙය මෙහි යෙදීමයි" යනු මේ අටුවා වචනයයි. මේ වනාහි ටීකා වචනයයි - "යම් සේ අකර්මක ධාතු ශබ්දයෝ අර්ථ විශේෂය නිසා සකර්මක වෙත්ද, 'පිපුණු (අවදි වූ) පුරුෂයා, පිපුණු නෙළුම් වනය' යන්නෙහි මෙන්, එසේම අර්ථ විශේෂය නිසා අකර්මක වූ දෑ ද සකර්මක වෙති යි දැක්වීම පිණිස 'නොවැලපෙමි, ශෝක නොකරමි' යි පැවසූහ. 'අනුත්ථුන' ශබ්දය සකර්මක වශයෙන් 'පැරණි දෑ ගැන ශෝක කරමින්' යනාදියේ යෙදේ. 'මෙය මෙහි යෙදීමයි' යන මෙයින්, ගාථාවෙහි ශෝක කිරීම හැඬීම අර්ථවත් කරන බව දක්වයි" යනුයි.

Dalidda duggatiyaṃ. Dukkhassa gati patiṭṭhāti duggatīti ayaṃ attho ‘‘apāyaṃ duggatiṃvinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādīsu yujjati, idha pana idaṃ atthaṃ aggahetvā añño attho gahetabbo. Kathaṃ duggatīti? Dukkhena kicchena gati gamanaṃ annapānādilābho duggatīti. Daliddati. Daliddo, daliddī, dāliddiyaṃ. Tattha daliddatīti sabbaṃ icchiticchitaṃ paraṃ yācitvā eva dukkhena adhigacchati, na ayācitvāti attho. Duliddoti duggatamanusso. Daliddīti duggatā nārī. Daliddassa bhāvo dāliddiyaṃ. Ettha ca sabbameva ‘‘daliddatī’’ti lokikappayogadassanato ‘‘daliddatī’’ti kriyāpadaṃ vibhāvitaṃ. Sāsane pana [Pg.105] taṃ kriyāpadaṃ na āgataṃ, ‘‘daliddo daliddī’’ti nāmapadāniyeva āgatāni. Anāgatampi taṃ ‘‘nāthatī’’ti padamiva sāsanānulomattā gahetabbameva. Garū pana kaccāyanamatavasena dala duggatimhīti duggativācakadaladhātuto iddapaccayaṃ katvā ‘‘daliddo’’ti nāmapadaṃ dassesuṃ.

"දලිද්ද" ධාතුව දුර්ගතියෙහි (දිළිඳුකමෙහි) වැටේ. "දුක් සහිත පැවැත්ම දුර්ගතියයි" යන මේ අර්ථය "අපාය නම් වූ දුර්ගතියට, විනිපාතයට, නිරයට පැමිණෙයි" යනාදී තැන්වල ගැලපේ. නමුත් මෙහිදී ඒ අර්ථය නොගෙන වෙනත් අර්ථයක් ගත යුතුය. දුර්ගතිය කෙසේද යත්? දුකෙන්, අපහසුවෙන් පැවැත්ම හෙවත් ආහාර පාන ආදිය ලැබීම දුර්ගතියයි. දලිද්දති (දිළිඳු වෙයි). දලිද්දෝ, දලිද්දී, දාලිද්දියං. එහි "දලිද්දති" යනු තමා කැමති කැමති සෑම දෙයක්ම අන්‍යයන්ගෙන් ඉල්ලාම දුකෙන් ලබයි, නොඉල්ලා නොලබයි යනු අර්ථයයි. "දලිද්දෝ" යනු දුප්පත් මිනිසාය. "දලිද්දී" යනු දුප්පත් ස්ත්‍රියය. දිළිඳු බව "දාලිද්දිය" (දිළිඳුකම) නම් වේ. මෙහිදී ලෞකික ප්‍රයෝගයන්හි දැක්වෙන බැවින් "දලිද්දති" යන සියලුම ක්‍රියාපද පැහැදිලි කරන ලදී. ශාසනයෙහි (ත්‍රිපිටකයෙහි) වනාහි එම ක්‍රියාපදය නොපැමිණියේය, "දලිද්දෝ, දාලිද්දී" යන නාමපදයන්ම පැමිණ ඇත. ශාසනයෙහි නොපැමිණියද, එය "නාථති" යන පදය මෙන් ශාසනයට අනුකූල බැවින් ගත යුතුමය. ගුරුභවතුන් වනාහි කච්චායන මතය අනුව "දල" යන්න දුර්ගතියෙහි වැටෙන බැවින්, දුර්ගති වාචක "දල" ධාතුවෙන් "ඉද්ද" ප්‍රත්‍යය කොට "දලිද්දෝ" යන නාමපදය දක්වූහ.

Tuda byathane. Tudati, vitudati. Kammani ‘‘tujjati, vitujjamāno, vedanābhibhunno’’ti rūpāni.

"තුද" ධාතුව පෙළීම (රිදවීම/කෙටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තුදති, විතුදති. කර්ම කාරකයෙහි "තුජ්ජති (පෙළනු ලැබෙයි), විතුජ්ජමානෝ (පෙළනු ලබන්නේ), වේදනාභිභුන්නෝ (වේදනාවෙන් මඩනා ලද්දේ)" යන රූප වෙති.

Tudanti vācāhi janā asaññatā,Sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaraṃ;

Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ,Adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacitto;

සංවර නොවූ මිනිස්සු යුද බිමට පත් ඇතෙකුට ඊතලවලින් විදින්නාක් මෙන් වචනවලින් පෙළති. භික්ෂුව තමාට එරෙහිව පවසන ලද රළු පරළු වචන අසා, දූෂිත නොවූ සිතින් යුතුව එය ඉවසා වදාරන්නේය.

Nuda peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ, nudati, panudati. Panudanaṃ.

"නුද" ධාතුව තල්ලු කිරීම (පලවා හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තල්ලු කිරීම යනු කුඩු කිරීම හා ඇඹරීමයි. නුදති, පනුදති. පනුදනං (පලවා හැරීම).

Vidi lābhe. Vindati. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Govindo.

"විදි" ධාතුව ලැබීම අර්ථයෙහි වැටේ. වින්දති (ලබයි). "උත්සාහවන්තයා ධනය ලබයි" (උට්ඨාතා වින්දතේ ධනං). ගෝවින්දෝ.

Khadi parighāte. Parighātaṃ samantato hananaṃ. Khandati.

"ඛදි" ධාතුව සිඳීම (වටකර නැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පරිඝාත යනු හාත්පසින් නැසීමයි. ඛන්දති.

Dakārantadhāturūpāni.

දකාරාන්ත ධාතු රූපයන් නිමිණි.

Dhakārantadhātu

ධකාරාන්ත ධාතු.

Dhā dhāraṇe. Dadhāti, vidadhāti. Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti. Nidhiṃ nidheti. Nidhi nāma nidhīyati. Tāva sunihito santo. Yato nidhiṃ parihari. Nidahati. Kuhiṃ deva nidahāmi. Paridahati. Yo vattaṃ paridahissati. Dhassati. Paridhassati. Bāloti paraṃ padahati. Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ [Pg.106] ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Saddahati tathāgatassa bodhiṃ. Saddhā, saddahanā, saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ, saddhāyiko, paccayiko. Saddheyyavacasā upāsikā. Saddahituṃ, saddahitvā. Visesādhānaṃ. Sotāvadhānaṃ. Sotaṃ odahati. Ohitasoto. Sotaṃ odahitvā. Maccudheyyaṃ, māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ, dhātu, dhātā, vidhātā. Vidhi. Abhidhānaṃ, abhidheyyaṃ, nidhānavatī vācā, ādhānagāhī, sandhi. Aññānipi yojetabbāni.

"ධා" ධාතුව දැරීම (තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දධාති, විදධාති. "පණ්ඩිතයා යමක් මැනවින් සංවිධානය කරයිද" (සංවිධේති). නිධියක් තබයි (නිධිං නිධේති). නිධිය නම් තැන්පත් කරනු ලබන්නකි (නිධීති). තාවකාලිකව මනාව තැන්පත් කරන ලද්දේය (සුනිහිතෝ). යම් හෙයකින් නිධිය පැහැර ගත්තේය. නිදහති (තැන්පත් කරයි). "දේවයන් වහන්ස, මම කොහි තැන්පත් කරම්ද?". පරිදහති (පළදියි / පොරවයි). "යමෙක් වස්ත්‍රය පොරවන්නේද". ධස්සති. පරිධස්සති. "අඥාන පුද්ගලයා අනුන් ඉක්මවා තබයි (පදහති)". "අම්බට්ඨය, ශාක්‍යයෝ වනාහි උක්කාක රජු තමන්ගේ මුතුන්මිත්තා ලෙස සලකති (දහන්ති)". තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය අදහයි (සද්දහති). සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), සද්දහනා (ඇදහීම), සද්ධාතබ්බං, සද්දහිතබ්බං (ඇදහිලි කටයුතු), සද්ධායිකෝ, පච්චයිකෝ (විශ්වාස කටයුතු). විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති උපාසිකාව (සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා). අදහා ගැනීමට (සද්දහිතုံ), අදහාගෙන (සද්දහිත්වා). විශේෂයෙන් තැබීම (විශේෂාධානං). කන් යොමු කිරීම (සෝතාවධානං). කන් යොමු කරයි (සෝතං ඕදහති). යොමුකළ කන් ඇත්තේ (ඕහිතසෝතෝ). කන් යොමුකොට (සෝතං ඕදහිත්වා). මෘත්‍ය වසඟය (මච්චුධෙය්‍යං), මාර වසඟය (මාරධෙය්‍යං), නාමකරණය (නාමධෙය්‍යං), ධාතුව, ධාතෘ (මවන්නා), විධාතෘ. විධිය. අභිධානය, අභිධෙය්‍ය, පිළිගත් වචන ඇති (නිධානවතී වාචා), දැඩිව ගන්නා වූ (ආධානගාහී), සන්ධිය. අන්‍යයන් ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane;

Nyāsaṃpubbo yathāyogaṃ, nyāsāropanasandhisu.

"වි" උපසර්ගය මුලින් ඇති "ධා" ධාතුව කිරීම් අර්ථයෙහි ද, "අභි" උපසර්ගය මුලින් ඇති කල කීම (භාෂණය) අර්ථයෙහි ද, "නියාස" උපසර්ගය මුලින් ඇති කල සුදුසු පරිදි තැන්පත් කිරීම, ආරෝපණය කිරීම හා සන්ධි කිරීම් අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Imasmā pana dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Atra lopo vuccate, dvāraṃ pidahati, dvāraṃ pidahanto, pidahituṃ, pidahitvā, evaṃ akāralopo bhavati. Dvāraṃ apidahitvā, evaṃ akāralopo na bhavati. Ettha hi akāro apiupasaggassa avayavo na hoti. Kinti ce? Paṭisedhatthavācako nipātoyeva, upasaggāvayavo pana adassanaṃ gato, ayaṃ niccālopo. Evaṃ dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Idaṃ acchariyaṃ idaṃ abbhutaṃ. Yatra hi nāma bhagavato pāvacane evarūpapopi nayo sandissati viññūnaṃ hadayavimhāpanakaro, yo ekasmiṃyeva dhātumhi ekasmiṃyeva upasagge ekasmiṃyevatthe kvaci lopālopavasena vibhajituṃ labbhati. Idāni mayaṃ sotūnaṃ paramakosallajananatthaṃ tadubhayampi ākāraṃ ekajjhaṃ karontā tadākāravatiṃ jinavarapāḷiṃ ānayāma –

මේ "ධා" ධාතුවට පෙර ඇති "අපි" යන උපසර්ගයේ "අ" කාරය සමහර විටෙක නිත්‍ය වශයෙන්ම ලොප් වෙයි, සමහර විටෙක නිත්‍ය වශයෙන්ම ලොප් නොවෙයි. මෙහි ලෝපය කියනු ලැබේ: ද්වාරං පිදහති (දොර වසයි), ද්වාරං පිදහන්තෝ (දොර වසමින්), පිදහිතုံ (වැසීමට), පිදහිත්වා (වසා) මෙසේ අකාර ලෝපය වෙයි. ද්වාරං අපිදහිත්වා (දොර නොවසා) මෙසේ අකාර ලෝපය නොවේ. මෙහි වනාහි අකාරය "අපි" උපසර්ගයේ අවයවයක් (කොටසක්) නොවේ. එය කුමක්ද යත්? එය ප්‍රතිෂේධ අර්ථය දක්වන නිපාතයකි. උපසර්ගයෙහි කොටස වනාහි අදෘශ්‍යමාන වී ඇත. මෙය නිත්‍ය ලෝපයයි. මෙසේ "ධා" ධාතුවට පෙර ඇති "අපි" උපසර්ගයේ "අ" කාරය සමහර තැනක නිත්‍ය වශයෙන් ලොප් වෙයි, සමහර තැනක ලොප් නොවෙයි. මෙය ආශ්චර්යයකි, මෙය අද්භූතයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි බුද්ධිමතුන්ගේ හදවත් මවිත කරවන මෙබඳු ක්‍රමයක් ද දක්නට ලැබීම, එනම් එකම ධාතුවක, එකම උපසර්ගයක, එකම අර්ථයෙහි සමහර විටෙක ලෝප වීමෙන් ද සමහර විටෙක ලෝප නොවීමෙන් ද විභජනය කිරීමට ලැබීමයි. දැන් අපි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ උතුම් කුසලතාව වර්ධනය කරනු පිණිස, ඒ ආකාර දෙකම එක්තැන් කරමින්, ඒ ස්වභාවය සහිත උතුම් ජිනේන්ද්‍ර දේශනාව ගෙනහැර දක්වමු –

‘‘Gaṅgaṃ [Pg.107] me pidahissanti, na taṃ sakkomi brāhmaṇa;

Apidhetuṃ mahāsindhuṃ, taṃ kathaṃ so bhavissati;

Na te sakkomi akkhātuṃ, atthaṃ dhammañca pucchito.

"බ්‍රාහ්මණය, ඔවුහු මා උදෙසා ගඟ වසන්නාහ, මට එය වැළැක්විය නොහැක. මහා සාගරය වැසීමට (අපිධේතුං) ඔහුට කෙසේ නම් පුළුවන් වේද? ඔබ විසින් විමසන ලද අර්ථය සහ ධර්මය ඔබට ප්‍රකාශ කිරීමට මට නොහැකිය."

Cittatthasādhaniṃ etaṃ, gāthaṃ sambhavajātake;

Paññāsambhavamicchanto, kare citte sumedhaso’’ti.

"සිතේ අර්ථය සාක්ෂාත් කර දෙන මෙම ගාථාව සම්භව ජාතකයෙහි එයි; ප්‍රඥාවේ සම්භවය (දියුණුව) කැමති වන්නා වූ යහපත් නුවණැත්තා මෙය සිතෙහි ධාරණය කර ගන්නේය."

Dhu gatitheriyesu. Gati gamanaṃ, theriyaṃ thirabhāvo. Dhavati. Dhuvaṃ.

"ධු" ධාතුව ගමන (යාම) සහ ස්ථීරභාවය (තිර බව) අර්ථයන්හි වැටේ. ගමන යනු යාමයි, ථේරියං යනු ස්ථීර බවයි. ධවති (දුවයි), ධුවං (ස්ථීර වූ).

Ettha ca dhuvanti thiraṃ. ‘‘Nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’tiādīsu viya, tasmā dhuvanti thiraṃ kiñci dhammajātaṃ. Atha vā dhuvanti idaṃ gatitheriyatthavasena nibbānasseva adhivacanaṃ bhavitumarahati. Tañhi jātijarābyādhimaraṇasokādito muccitukāmehi dhavitabbaṃ gantabbanti dhuvaṃ, uppādavayābhāvena vā niccasabhāvattā dhavati thiraṃ sassataṃ bhavatīti dhuvaṃ. Yañhi sandhāya bhagavatā ‘‘dhuvañca vo bhikkhave desessāmi dhuvagāminiñca paṭipada’’nti vuttaṃ. Dhuvasaddo ‘‘vacanaṃ dhuvasassata’’nti ettha thire vattati. ‘‘Dhuvañca bhikkhave desessāmī’’ti ettha nibbāne. ‘‘Dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti ettha pana ekaṃse nipātapadabhāvena vattatīti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි 'ධුව' යනු ස්ථීර (නොසැලෙන) දෙයකි. "නිත්‍ය වූ, ස්ථීර වූ, ශාස්වත වූ, වෙනස් නොවන ස්වභාව ඇති" යනාදී තැන්වල මෙන්, එබැවින් 'ධුව' යනු කිසියම් ස්ථීර වූ ධර්මතාවකි. නැතහොත්, 'ධුව' යනු පැමිණිය යුතු ස්ථාවරය යන අර්ථයෙන් නිවනටම නාමයක් විය යුතුය. මන්ද, ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ, සෝක ආදියෙන් මිදීමට කැමති අය විසින් යා යුතු (ළඟා විය යුතු) බැවින් 'ධුව' නම් වේ. නැතහොත් ඇතිවීම හා නැතිවීම නොමැති බැවින්, නිත්‍ය ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින්, ස්ථීරව හා ශාස්වතව පවතින බැවින් 'ධුව' නම් වේ. යම් නිවනක් අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මම තොපට ධුවය (නිවන) ද, ධුවය කරා යන ප්‍රතිපදාව ද දේශනා කරමි" යි වදාරන ලද්දේ ද එයයි. 'ධුව' ශබ්දය "වචනය ස්ථීරය, ශාස්වතය" යන්නෙහි ස්ථීර යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මහණෙනි, මම ධුවය දේශනා කරමි" යන්නෙහි නිවනෙහි වැටේ. "ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය" යන්නෙහි නිපාත පදයක් ලෙස ඒකාන්ත (ස්ථිර) අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය.

Dhū vidhūnane. Ūkārassa ūvattaṃ. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Rassatte ‘‘dhuto, dhutavā’’ iccapi rūpāni bhavanti.

'ධූ' ධාතුව සැලීම (විධූනනය - දුරු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඌ-කාරයට ඌ-භාවය වේ (නැතහොත් දිගු බව ලැබේ). 'ධූවති', 'ධූවිතා', 'ධූවිතබ්බං' (යන රූප වේ). රස්ව වීමේදී 'ධුතො', 'ධුතවා' යනාදී රූප ඇතිවේ.

Dhe pāne. Dhayati, dhīyati. Dhena.

'ධේ' ධාතුව බීම (පොවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධයති', 'ධීයති', 'ධේන' (යන රූප වේ).

Ettha ca dhenūti dhayati pivati ito khīraṃ potakoti dhenu, ‘‘godhenu, assadhenu, migadhenū’’ti dhenusaddo sāmaññavasena sapotikāsu tiracchānagatitthīsu vattati, evaṃ santepi yebhuyyena gāviyaṃ vattati. Tathā hi ‘‘satta dhenusate datvā’’ti pāḷi dissati.

මෙහි 'ධේනු' යනු පැටවා මෙයින් කිරි බොයි යන අර්ථයෙන් 'ධේනු' (දෙන) නම් වේ. 'ගෝධේනු' (එළදෙන), 'අස්සධේනු' (වෙළඹ), 'මිගධේනු' (මුවදෙන) යනාදී වශයෙන් 'ධේනු' ශබ්දය පොදුවේ පැටවුන් සහිත තිරිසන් ගැහැණු සතුන් කෙරෙහි වැටේ. එසේ වුවද බහුල වශයෙන් එය එළදෙන කෙරෙහිම වැටේ. එසේම "ධේනුන් (දෙනුන්) සත්සියයක් දී" යනුවෙන් පාලියෙහි දැක්වේ.

Sidhu [Pg.108] gatiyaṃ sedhati, nisedhati, paṭisedhati. Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Idha acinteyyabalattā upasaggānaṃ taṃyoge sidhudhātussa nānappakārā atthā sambhavanti, aññesampi evameva.

'සිධු' ධාතුව ගමන (පැමිණීම) අර්ථයෙහි වැටේ; 'සේධති', 'නිසේධති', 'පටිසේධති'. 'සිද්ධෝ', 'පසිද්ධෝ', 'නිසිද්ධෝ', 'පටිසිද්ධෝ', 'පටිසේධිතෝ', 'පටිසේධකෝ', 'පටිසේධෝ', 'පටිසේධිතុំ', 'පටිසේධිත්වා' (යන රූප වේ). මෙහි උපසර්ගයන්ගේ අචින්ත්‍ය බලය නිසා, ඒවා එකතු වීමෙන් 'සිධු' ධාතුවෙහි විවිධාකාර අර්ථයන් උපදී; අනෙක් ධාතූන් කෙරෙහි ද එසේමය.

Sidhu satthe maṅgalye ca. Satthaṃ sāsanaṃ, maṅgalyaṃ pāpavināsanaṃ vuddhikāraṇaṃ vā. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi.

'සිධු' ධාතුව ශාස්ත්‍රය (අනුශාසනය) සහ මංගල්‍යය අර්ථයෙහි වැටේ. 'සත්ථ' යනු අනුශාසනාවයි; 'මංගල්‍යය' යනු පාපය විනාශ කිරීම හෝ දියුණුව සැලසීමයි. 'සේධති', 'සිද්ධෝ', 'පසිද්ධෝ', 'පසිද්ධි' (යන රූප වේ).

Dadha dhāraṇe. Janassa tuṭṭhiṃ dadhateti dadhi. Dhakārassa hakāratte ‘‘dahatī’’ti rūpaṃ. Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati. Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti. Cittaṃ samādahātabbaṃ. Samādahaṃ cittaṃ.

'දධ' ධාතුව දැරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ජනයාගේ සතුට දරයි (ඇති කරයි) යන අර්ථයෙන් 'දධි' (මුදවපු කිරි) නම් වේ. 'ධ' කාරයට 'හ' කාරය වීමෙන් 'දහති' යන රූපය වේ. මේ ස්ත්‍රිය, මේ ස්ත්‍රිය මුත්තණිය (ආච්චි) ලෙස සලකයි. මේ පුරුෂයෝ, මේ පුරුෂයා මුත්තණුවන් (සීයා) ලෙස සලකති. සිත සමාහිත කළ යුතුය (තැන්පත් කළ යුතුය). තැන්පත් කර ගන්නා වූ සිත.

Edha vuddhiyaṃ lābhe ca. Edhati. Edho, sukhedhito. Gambhīre gādhamedhati.

'ඒධ' ධාතුව වැඩීම (දියුණුව) සහ ලැබීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඒධති', 'ඒධෝ' (දර), 'සුඛේධිතෝ' (සුවසේ වැඩුණු). ගැඹුරු තැනක පිහිටක් ලබයි (ගාධමේධති).

Ettha ca edhoti edhati. Vaḍḍhati etena pāvakoti edho. Indanaṃ, upādānaṃ. Sukhedhitoti sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Gādhamedhatīti gādhaṃ patiṭṭhitaṃ edhati labhati.

මෙහි 'ඒධෝ' යනු වැඩෙන්නේය යන්නයි. මෙයින් ගින්න වැඩේ (ඇවිලේ) යන අර්ථයෙන් 'ඒධෝ' (දර) නම් වේ. එය ඉන්ධන හෙවත් උපාදාන (දර) වේ. 'සුඛේධිතෝ' යනු සුවසේ වැඩුණු, සැපෙන් පෝෂණය වූ යන අර්ථයයි. 'ගාධමේධති' යනු ස්ථාවර පිහිටක් ලබයි යන්නයි.

Baddha saṃharise. Saṃhariso vinibaddhakriyā. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā.

'බද්ධ' ධාතුව දැඩිව බැඳීම (සංහර්ෂය - එකට බැඳුණු ක්‍රියාව) අර්ථයෙහි වැටේ. සංහර්ෂය යනු දැඩිව බැඳුණු ක්‍රියාවයි. 'බද්ධති', 'විනිබද්ධති', 'විනිබද්ධා' (යන රූප වේ).

Gādha patiṭṭhānissayagandhesu. Gādhati. Gādhaṃ kattā. Gambhīrato agādhaṃ.

'ගාධ' ධාතුව පිහිටීම, ඇසුර ලැබීම සහ සෙවීම (ගන්ධ) අර්ථයන්හි වැටේ. 'ගාධති'. පිහිට සාදන්නා 'ගාධං කත්තා' වේ. ගැඹුරු බව නිසා පිහිටක් නැති තැන 'අගාධ' නම් වේ.

Bādha viloḷane bādhati, vibādhati. Ābādho. Ābādhati cittaṃ viloḷetīti ābādho.

'බාධ' ධාතුව පෙළීම (කලඹීම) අර්ථයෙහි වැටේ; 'බාධති', 'විබාධති'. 'ආබාධෝ' (ලෙඩ වැළඳීම). සිත පෙළන බැවින්, සිත කලඹන බැවින් 'ආබාධෝ' නම් වේ.

Nādha [Pg.109] yācanādīsu. Nādhati. Nādhanaṃ.

'නාධ' ධාතුව යැදීම (ඉල්ලීම) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. 'නාධති', 'නාධනං' (යන රූප වේ).

Bandha bandhane bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu.

'බන්ධ' ධාතුව බැඳීම අර්ථයෙහි වැටේ; 'බන්ධති'. 'බන්ධනකෝ', 'බන්ධෝ', 'බන්ධපිත්තෝ', 'පටිබන්ධෝ', 'බන්ධනං', 'බන්ධෝ', 'සම්බන්ධනං', 'සම්බන්ධෝ', 'පබන්ධෝ', 'බන්ධු' (යන රූප වේ).

Tattha bandhananti bandhanti satte etenāti bandhanaṃ, saṅkhalikādi. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ vaṃso’’ti sambandhitabbaṭṭhena bandhu, theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘pemabandhanena bandhū’’ti vuttaṃ.

එහි 'බන්ධන' යනු මෙයින් සතුන් බඳිති යන අර්ථයෙන් දම්වැල් ආදියයි. "මූ අපගේ වංශයෙහි (පරපුරෙහි) කෙනෙක" යනුවෙන් බැඳිය යුතු අර්ථයෙන් 'බන්ධු' (නෑයා) නම් වේ. ථේරගාථා අටුවාවෙහි (සංවර්ණනාවෙහි) නම්, "ප්‍රේම නැමැති බැඳීමෙන් බැඳුණු තැනැත්තා බන්ධු" යැයි කියන ලදී.

Dadhi asīghacāre. Asīghacāro asīghappavatti. Dandhati. Dandho, dandhapañño. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati.

'දධි' ධාතුව සෙමින් හැසිරීම (මන්දගාමී බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'අසීඝචාර' යනු වේගවත් නොවන පැවැත්මයි. 'දන්ධති' (ප්‍රමාද වේ). 'දන්ධෝ' (මන්දගාමී තැනැත්තා), 'දන්ධපඤ්ඤෝ' (මන්ද බුද්ධි ඇති තැනැත්තා). යමෙක් ප්‍රමාද විය යුතු කල්හි කලබල වේ ද, ඉක්මන් විය යුතු කල්හි ප්‍රමාද වේ ද (ඔහු විනාශයට පත්වේ).

Vaddha vaddhane. Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho, guṇavuddho, vayovuddho.

'වද්ධ' ධාතුව වැඩීම (වැඩිදියුණු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වද්ධති' (වැඩේ). 'වද්ධි', 'වුද්ධි' (වැඩීම), 'වද්ධෝ', 'වුද්ධෝ' (වැඩිහිටි), 'ජාතිවුද්ධෝ' (ජාතියෙන් වැඩිහිටි), 'ගුණවුද්ධෝ' (ගුණයෙන් වැඩිහිටි), 'වයෝවුද්ධෝ' (වයසින් වැඩිහිටි) (යන රූප වේ).

Ye vuddhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ.

ධර්මයෙහි දක්ෂ වූ යම් මිනිස්සු වයෝවෘද්ධ ගුණවෘද්ධයින්ට ගරු බුහුමන් කෙරෙත් ද, ඔවුහු මෙලොවෙහි ප්‍රශංසාවටත්, පරලොවෙහි සුගතියටත් පත්වෙති.

Sadhu saddakucchiyaṃ. Sadhati.

'සාධු' ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ බඩ (කුහරය) අර්ථයෙහි වැටේ; 'සාධති'.

Piḷadhi alaṅkāre. Piḷandhati. Piḷandhanaṃ.

'පිළධි' ධාතුව සැරසීම (අලංකාර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ; 'පිළන්ධති' (පලඳියි), 'පිළන්ධනං' (පැළඳීම/ආභරණය).

Piḷandhanamalaṅkāro, maṇḍanañca vibhūsanaṃ;

Pasādhanañcābharaṇaṃ, pariyāyā ime matā.

'පිළන්ධන', 'අලංකාර', 'මණ්ඩන', 'විභූසන', 'පසාධන' සහ 'ආභරණ' යන මේවා (සැරසීම යන අර්ථය දෙන) පර්යාය පද ලෙස සලකනු ලැබේ.

Medha hiṃsāyaṃ saṅgame ca. Medhati. Medhā, medhāvī. Atra medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Medhati vā siriyā sīlādīhi ca sappurisadhammehi saha gacchati na ekikā hutvā tiṭṭhatīti medhā, paññāyetaṃ nāmaṃ. Tathā hi –

'මේධ' ධාතුව හිංසා කිරීම සහ එක්වීම (සංගමය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මේධති'. 'මේධා' (ප්‍රඥාව), 'මේධාවී' (බුද්ධිමතා). මෙහි 'මේධා' යනු විදුලි කෙටීමක් මහා පර්වතයක් පළා දමන්නාක් මෙන් කෙලෙස් නසන (හිංසා කරන) බැවින් 'මේධා' (ප්‍රඥාව) නම් වේ. නැතහොත්, සිරියාව (ශ්‍රියාව), සීලය ආදී සත්පුරුෂ ධර්මයන් හා එක්ව පවතින බැවින්, තනිව නොපවතින බැවින් 'මේධා' නම් වේ. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. එය මෙසේය –

‘‘Paññā [Pg.110] hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti

"තරු පිරිවර මැද සඳු (නක්ෂත්‍ර රාජයා) මෙන්, ප්‍රඥාවම උතුම් යැයි දක්ෂයෝ පවසති. සීලය, ශ්‍රියාව සහ සත්පුරුෂ ධර්මයන් ද ප්‍රඥාවන්තයා පසුපස ලුහුබඳින්නාහු (පිරිවරන්නාහු) වෙති" යි

Vuttaṃ. Medhāvīti dhammojapaññāya ca samannāgato puggalo.

වදාරන ලදී. 'මේධාවී' යනු ධර්මයේ ඕජාවෙන් යුත් ප්‍රඥාවෙන් සමන්නාගත වූ පුද්ගලයාය.

Sadhu madhu unde. Sadhati. Madhati. Madhu.

'සාධු', 'මාධු' ධාතූන් තෙත් කිරීම (උන්‍ද - ක්ලේදනය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සාධති', 'මාධති'. 'මධු' (මී පැණි/මිහිරි දේ).

Budha bodhane. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. Divādigaṇepi ayaṃ dissati. Tatrahi ‘‘bujjhatī’’ti rūpaṃ, idha pana ‘‘bodhatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Yo nindaṃ apabodhatī’’ti pāḷi dissati. Kārite pana ‘‘bodheti’’ iccādīni.

'බුධ' ධාතුව අවබෝධ කිරීම (දැන ගැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'බෝධති', 'බුද්ධෝ', 'අභිසම්බුද්ධමානෝ', 'සම්බුද්ධං', 'අසම්බුද්ධං', 'බෝධි' (යන රූප වේ). දිවාදි ගණයෙහි ද මෙය පෙනේ. එහි 'බුජ්ඣති' යන රූපය ලැබෙන අතර, මෙහි 'බෝධති' යන රූපය ලැබේ. "යමෙක් නින්දාව බැහැර කෙරේ ද (අපබෝධති)" යනුවෙන් පාලියෙහි දැක්වේ. කාරක (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි 'බෝධේති' යනාදී රූප වේ.

Yudha sampahāre. Yodhati. Yodho. Yodhetha māraṃ paññāvudhena. Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, caraṇāvudho vā. Āvudhaṃ. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yujjhatī’’ti rūpaṃ.

'යුධ' ධාතුව සටන් කිරීම (සම්පහාරය) අර්ථයෙහි වැටේ; 'යෝධති', 'යෝධෝ' (හේවායා/යෝධයා). "ප්‍රඥා නැමැති ආයුධයෙන් මාරයා සමඟ සටන් කරනු." 'යුද්ධං', 'චරණායුධෝ' හෝ 'චරණාවුධෝ' (පාද ආයුධ කොට ඇත්තා - කුකුළා), 'ආවුධං' (ආයුධය). දිවාදි ගණයෙහි වූ මෙයට 'යුජ්ඣති' යන රූපය ලැබේ.

Dīdhi dittivedhanesu. Dīdhati. Dīdhiti. Ettha ca dīdhitīti rasmi. Anekāni hi rasmināmāni.

'දීධි' ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ විදීම අර්ථයෙහි වැටේ; 'දීධති', 'දීධිති'. මෙහි 'දීධිති' යනු කිරණය (රැස් විහිදීම) වේ. රශ්මිය (කිරණ) සඳහා බොහෝ නාම පද ඇත.

Rasmi ābhā pabhā raṃsi, ditti bhā ruci dīdhiti;

Marīci juti bhāṇva’su, mayūkho kiraṇo karo;

Nāgadhāmo ca āloko, iccete rasmivācakā.

'රස්මි', 'ආභා', 'පභා', 'රංසි', 'දිට්ඨි' (දින්ති), 'භා', 'රුචි', 'දීධිති', 'මරීචි', 'ජුති', 'භාණු', 'අංසු', 'මයූඛෝ', 'කිරණෝ', 'කරෝ', 'භාගධමෝ' (නාගධාමෝ) සහ 'ආලෝකෝ' යන මොහු රශ්මි (කිරණ) වාචක පද වෙති.

Cakārantarūpāni.

ච-කාරයෙන් අවසන් වන රූප (ධාතූන්).

Nakārantadhātu

න-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්.

Nī naye. Neti, nayati, vineti. Vineyya hadaye daraṃ. Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo[Pg.111]. Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso. Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati. Nīyanto. Nettaṃ. Netti. Bhavanetti samūhatā. Nettiko. Udakañhi nayanti nettikā. Nettā. Nette ujuṃ gate sati. Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā iccādīni.

'නී' ධාතුව මෙහෙයවීම (පැමිණවීම/නයන) අර්ථයෙහි වැටේ; 'නේති', 'නයති', 'විනේති'. "හදවතෙහි තැතිගැනීම (කලකිරීම) දුරු කොට..." 'ආනේති', 'ආනයති', 'නේතා' (නායකයා), 'විනේතා' (හික්මවන්නා), 'නායකෝ' (නායකයා). 'නෙය්යෝ' (දැනගත යුතු දේ), 'වෙනෙය්යෝ' (හික්මවිය යුත්තා), 'වෙනයිකෝ' (විනයධරයා). 'විනීතෝ පුරිසෝ' (හික්මුණු පුරුෂයා). "පිසාචයෙකු විසින් ගෙන යනු ලබද්දී, පියාණෙනි, කුමක් බලා සිටින්නෙහිද?" 'නීයන්තෝ' (ගෙන යනු ලබන), 'නෙත්තං' (ඇස/මගපෙන්වන්නා), 'නෙත්ති' (තණ්හාව). භව නෙත්තිය (තණ්හාව) මුලිනුපුටා දමන ලදී. 'නෙත්තිකෝ' (දිය කපන්නා); "දිය කපන්නෝ වතුර (තමන්ට කැමති දෙසට) හසුරුවති." 'නෙත්තා' (නායකයා/පෙරමුණ ගන්නා); "නායකයා ඍජු මගෙහි යද්දී (අනෙක් අයද එසේ යති)." 'නයෝ' (ක්‍රමය/න්‍යාය), 'විනයෝ' (හික්මවීම/විනය), 'ආයතනං' (ආයතනය/පිහිටීම). 'නේතුං', 'විනේතුං', 'නේත්වා', 'විනෙත්වා' යනාදී රූප වේ.

Tattha nettanti samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃ, cakkhu. Nettīti nenti etāya satteti netti, rajju. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ niyyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Nettikāti kassakā. Nettāti gavajeṭṭhako yūthapati. Nayoti nayanaṃ gamanaṃ nayo, pāḷigati. Atha vā tattha tattha netabboti nayo, sadisabhāvena netabbākāro. Nīyatīti nayo, tathattanayādi. Nīyati etenāti nayo, antadvayavivajjananayādi.

එහි ‘නෙත්ත’ යනු, සම සහ විෂම (දෑ) පෙන්වමින් ආත්මභාවය පමුණුවන බැවින් ‘නෙත්ත’ නම් වේ, එනම් ඇසයි. ‘නෙත්ති’ යනු, යමකින් සත්ත්වයන් ඇදගෙන යනු ලබන්නේද එයයි, එනම් ලණුවයි. ‘භවනෙත්ති’ යනු භව නමැති ලණුවයි, මෙය තණ්හාවට නමකි. ඇය විසින් (තණ්හාව විසින්) ගොනුන් බෙල්ලෙන් බැඳාක් මෙන් සත්ත්වයන් බැඳ, ඒ ඒ භවයන් කරා පමුණුවනු ලබන බැවින් ‘භවනෙත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නෙත්තිකා’ යනු (දිය පමුණුවන) ගොවියන් ය. ‘නෙත්තා’ යනු ගව නායකයා වූ රැළේ නායකයා ය. ‘නය’ යනු පැමිණවීම හෙවත් ගමනයි, එය ධර්ම මාර්ගයයි. නැතහොත්, ඒ ඒ තැනැත්තා විසින් පැමිණවිය යුතු (අවබෝධ කටයුතු) බැවින් ‘නය’ නම් වේ, එනම් සමාන ස්වභාවයෙන් පැමිණවිය යුතු ආකාරයයි. පැමිණවනු ලබන බැවින් ‘නය’ නම් වේ, තථත්තනය (යථාභූත ඥානය) ආදිය මෙනි. මෙයින් පමුණුවනු ලබන බැවින් ද ‘නය’ නම් වේ, අන්ත දෙකෙන් වැළකීමේ නය (අන්තද්වයවිවජ්ජනනය) ආදිය මෙනි.

Tathā hi chabbidho nayo tathattanayo pattinayo desanānayo antadvayavivajjananayo acinteyyanayo adhippāyanayoti. Tesu tathattanayo antadvayavivajjananayena nīyati, pattinayo acinteyyanayena, desanānayo adhippāyanayena nīyati. Etthādimhi tividho nayo kammasādhanena nīyatīti ‘‘nayo’’ti vuccati, pacchimo pana tividho nayo karaṇasādhanena nīyati etena tathattādinayattayamiti ‘‘nayo’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe papañciyamāne ganthavitthāro siyāti vitthāro na dassito.

එසේම නය සවැදෑරුම් වේ. එනම්; තථත්තනය, පත්තිනය, දේසනානය, අන්තද්වයවිවජ්ජනනය, අචින්තෙය්‍යනය, සහ අධිප්පායනය යනුවෙනි. ඒ අතුරින් තථත්තනය අන්තද්වයවිවජ්ජනනය (අන්ත දෙකින් වැළකීමේ ක්‍රමය) මඟින් පමුණුවනු ලබයි, පත්තිනය අචින්තෙය්‍යනය මඟින් ද, දේසනානය අධිප්පායනය මඟින් ද පමුණුවනු ලබයි. මෙහි මුල් නය තුන කර්ම සාධනයෙන් පමුණුවනු ලබන බැවින් ‘නය’ යැයි කියනු ලැබේ. අවසන් නය තුන කරණ සාධනයෙන් (පමුණුවන උපකරණයක් ලෙස) පමුණුවනු ලබන අතර, මෙයින් තථත්ත ආදී නය තුන පමුණුවන බැවින් ‘නය’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම අර්ථය තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීමට ගියහොත් ග්‍රන්ථය බෙහෙවින් දීර්ඝ වන බැවින් ඒ පිළිබඳ විස්තරයක් මෙහි නොදක්වන ලදී.

Aparopi [Pg.112] catubbidho nayo ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti.

තවත් ආකාරයක සිව්වැදෑරුම් නයක් ද වෙයි, එනම්: ඒකත්තනය (ඒකත්ව ක්‍රමය), නානත්තනය (නානත්ව ක්‍රමය), අබ්‍යාපාරනය (අව්‍යාපාර ක්‍රමය) සහ ඒවංධම්මතානය (ධර්මතා ක්‍රමය) යනුවෙනි.

Vineti satte ettha, etenāti vā vinayo. Kāyavācānaṃ vinayanatopi vinayo. Āyatananti anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayateva pavattatevāti āyatanaṃ.

මෙහි සත්ත්වයන් හික්මවන බැවින් හෝ මෙයින් හික්මවන බැවින් ‘විනය’ නම් වේ. කය හා වචනය හික්මවීම නිසා ද ‘විනය’ නම් වේ. ‘ආයතන’ යනු, කෙළවරක් නොපෙනෙන සංසාරයෙහි පවත්නා වූ, අතිශයින් දීර්ඝ වූ සංසාර දුක යම් තාක් කල් නොනවතියි ද, ඒ තාක් කල් පමුණුවනු ලබන (පවත්වනු ලබන) බැවින් ‘ආයතන’ නම් වේ.

Ayaṃ panettha atthuddhāro. ‘‘Āyatananti assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyaanaṃ nāma. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā.

මෙහි අර්ථ නිරූපණය මෙසේය: ‘ආයතන’ යන්නෙහි, ‘‘අශ්වයන්ට කාම්බෝජ දේශය ආයතනයකි, ගවයන්ට දක්ෂිණාපථය ආයතනයකි’’ යන තැන උපදින ස්ථානය (ජන්ම භූමිය) ‘ආයතන’ නම් වේ. ‘‘මනරම් වූ ආයතනයෙහි (වාසස්ථානයෙහි) පක්ෂීහු එය ඇසුරු කරති,

Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanānī’’ti ettha kāraṇaṃ. Aññepi pana payogā yata patiyataneti ettha pakāsitā.

සෙවණ සොයන්නෝ සෙවණට ද, ඵල සොයන්නෝ ඵල අනුභවය සඳහා ද යති’’ යන මෙහි රැස්වන ස්ථානය (වාසස්ථානය) ‘ආයතන’ නම් වේ. ‘‘මහණෙනි, මේ විමුක්ති ආයතනයෝ (කරුණු) පස්දෙනෙකි’’ යන මෙහි (ආයතන යනු) හේතුවයි. තවත් ප්‍රයෝගයන් ද ‘යත පතියතන’ (හික්මවීම සහ උත්සාහය) යන අර්ථයෙහි ප්‍රකාශ කර ඇත.

Nī pāpane. Neti, nayati. Nayanaṃ.

‘ණී’ (nī) ධාතුව පැමිණවීම (ළඟා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. නේති, නයති (පමුණුවයි). නයනං (පැමිණවීම/ඇස).

Nu thutiyaṃ. Noti, navati. Nuto.

‘නු’ (nu) ධාතුව ස්තුති කිරීම (ප්‍රශංසා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. නෝති, නවති (ස්තුති කරයි). නුතෝ (ස්තුති කරන ලද).

Thana pana dhana sadde. Thanati. Panati. Dhanati.

‘ථන’, ‘පන’ සහ ‘ධන’ යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ථනති (ශබ්ද කරයි/ගොරවයි), පනති, ධනති (ශබ්ද කරයි).

Kana dittikantīsu. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ.

‘කන’ (kana) ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) සහ කැමැත්ත (කාන්තිය) අර්ථයන්හි වැටේ. කනති (බබළයි). කඤ්ඤා (කන්‍යාව). කනකං (රත්තරන්).

Ettha ca yobbanibhāve ṭhitattā rūpavilāsena kanati dippati virocatīti kaññā. Atha vā kaniyati kāmiyabhi abhipatthiyati purisehītipi kaññā, yobbanitthī. Kanakanti kanati, kanīyatīti vā kanakaṃ, suvaṇṇaṃ. Suvaṇṇassa hi anekāni nāmāni.

මෙහි යොවුන් වියෙහි පසුවන බැවින් රූප විලාසයෙන් බබළන (කනති), දිලිසෙන, බැබළෙන තැනැත්තිය ‘කඤ්ඤා’ (කන්‍යාව) නම් වේ. නැතහොත්, පුරුෂයන් විසින් පතනු ලබන (කනීයති), කැමති වනු ලබන බැවින් ද ‘කඤ්ඤා’ (තරුණ කාන්තාව) නම් වේ. ‘කනක’ යනු බබළන බැවින් හෝ පතනු ලබන බැවින් ‘කනක’ නම් වේ, එනම් රන් ය. රන් සඳහා බොහෝ නම් තිබේ.

Suvaṇṇaṃ kanakaṃ hemaṃ, kañcanaṃ haṭakampi ca;

Jātarūpaṃ tapanīyaṃ, vaṇṇaṃ tabbhedakā pana;

Jambunadaṃ siṅgikañca, cāmikaranti bhāsitā.

‘‘සුවණ්ණ, කනක, හේම, කඤ්චන, හාටක ද, ජාතරූප, තපනීය ද (වර්ණයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ඇතිවන භේදයන්ය), ජම්බුනද, සිංගී සහ චාමීකර’’ යනුවෙන් (රන් සඳහා නම්) පවසන ලදී.

Vana [Pg.113] sana sambhattiyaṃ. Vanati. Vanaṃ. Sanati.

‘වන’ (vana) සහ ‘සන’ (sana) යන ධාතූන් සේවනය කිරීම (ඇසුරු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වනති, සනති (සේවනය කරයි/ඇසුරු කරයි). වනං (වනය).

Tattha vananti. Taṃ sambhajanti mayūrakokilādayo sattāti vanaṃ, araññaṃ. Vanati sambhajati saṃkilesapuggalanti vanaṃ, taṇhā.

එහි ‘වන’ යනු: මොනරුන්, කොවුලන් ආදී සත්ත්වයෝ එය ඇසුරු කරති, එබැවින් ‘වන’ නම් වේ, එනම් වනාන්තරයයි (අරණ්‍යයයි). කෙලෙස් සහිත පුද්ගලයා එය ඇසුරු කරයි (ඇලෙයි), එබැවින් ‘වන’ නම් වේ, එනම් තණ්හාවයි.

Mana abbhāse. Manati. Mano.

‘මන’ (mana) ධාතුව අභ්‍යාස කිරීම (නැවත නැවත කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මනති (සිතයි/මනියි). මනෝ (සිත).

Māna vīmaṃsāyaṃ, vīmaṃsati. Vīmaṃsā.

‘මාන’ (māna) ධාතුව විමසීම (පරීක්ෂා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. විමංසති (විමසයි). විමංසා (විමසීම).

Jana suna sadde. Janati. Sunati.

‘ජන’ (jana) සහ ‘සුන’ (suna) යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ජනති, සුනති (ශබ්ද කරයි).

Ettha ca ‘‘kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha janatīti sunati saddaṃ karoti.

මෙහි ‘‘ඇයි ඔබගේ එක් අතක් ශබ්ද කරන්නේ (ජනති), එක් අතක් ශබ්ද නොකරන්නේද?’’ යන්න පාළි නිදර්ශනයයි. එහි ‘ජනති’ යනු ශබ්ද කරයි (ඇසෙන්නට සලස්වයි) යන්නයි.

Khanu avadāraṇe khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato āvāṭo.

‘ඛනු’ (khanu) ධාතුව හෑරීම (කැණීම) අර්ථයෙහි වැටේ, ඛනති (හාරයි). සුඛං (සුවය). දුක්ඛං (දුක). කතෝ ආවාටෝ (හාරන ලද වළ).

Tattha sukhanti suṭṭhu dukkhaṃ khanatīti sukhaṃ. Duṭṭhu khanati kāyikacetasikasukhanti dukkhaṃ. Aññamaññapaṭipakkhā hi ete dhammā. Dvidhā cittaṃ khanatīti vā dukkhaṃ. Curādigaṇavasena pana ‘‘sukhayatīti sukhaṃ, dukkhayatīti dukkha’’nti nibbacanāni gahetabbāni. Samāsapaavasena ‘‘sukaraṃ khamassāti sukhaṃ, dukkaraṃ khamassāti dukkha’’nti nibbacanānipi vividhā hi saddānaṃ byuppatti pavatti nimittañca.

එහි ‘සුඛ’ යනු මනාව දුක නසන (හාරා දමන) බැවින් ‘සුඛ’ නම් වේ. නපුරු ලෙස කායික හා චෛතසික සුවය නසන බැවින් ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. මන්දයත්, මේ ධර්මයෝ එකිනෙකාට ප්‍රතිවිරුද්ධ වෙති. නැතහොත්, සිත දෙකොටසකට කණින (පෙළන) බැවින් ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. චුරාදි ගණයට අනුව නම්, ‘‘සුවපත් කරයිද එය සුඛය, දුකට පත් කරයිද එය දුක්ඛය’’ යනුවෙන් ව්‍යුත්පන්නයන් (නිරුක්ති) ගත යුතුය. සමාස වශයෙන්, ‘‘ඉවසීමට පහසු බැවින් සුඛය, ඉවසීමට අපහසු බැවින් දුක්ඛය’’ යනුවෙන් ද විවිධ ව්‍යුත්පන්නයන් ගත හැක. මන්දයත්, වචනවල ව්‍යුත්පත්තිය (නිරුක්තිය), පැවැත්ම සහ නිමිත්ත විවිධාකාර වන බැවිනි.

Dāna avakhaṇḍane. Dānati. Apadānaṃ.

‘දාන’ (dāna) ධාතුව කපා දැමීම (ඛණ්ඩනය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දානති (කපයි). අපදානං (අපදානය).

Sāna tejane. Tejanaṃ nisānaṃ. Sānati.

‘සාන’ (sāna) ධාතුව මුවහත් කිරීම (තියුණු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තේජනං යනු මුවහත් තැබීමයි. සානති (මුවහත් කරයි).

Hana hiṃsāgatīsu. Ettha pana hiṃsāvacanena pharusāya vācāya pīḷanañca daṇḍādīhi paharaṇañca gahitaṃ, tasmā hana hiṃsāpaharaṇagatīsūti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā’’ti. Pāṭhassa atthaṃ saṃvaṇṇentehi ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti [Pg.114] vuttaṃ. Ettha ca chedanaṃ nāma hatthapādādichedanaṃ vā sīsacchedavasena māraṇaṃ vā. Hanassa vadhādeso ghātādeso ca bhavati, hanti hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

‘හන’ (hana) ධාතුව හිංසා කිරීම සහ ගමන යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙහි හිංසා යන වචනයෙන් පරුෂ වචනයෙන් පෙළීම ද, දඬු මුගුරු ආදියෙන් පහරදීම ද අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘හන’ ධාතුව හිංසාව, පහරදීම සහ ගමන යන අර්ථයන්හි වැටෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. එලෙසම, ‘‘රජවරු සොරා අල්ලා මරත්වා (පහර දෙත්වා) හෝ බඳිත්වා’’ යන පාඨයේ අර්ථය විස්තර කරන්නන් විසින් ‘‘හනෙය්‍යුං යනු තළත්වා සහ කපත්වා’’ යැයි දක්වන ලදී. මෙහි කැපීම නම් අත් පා ආදිය කැපීම හෝ හිස කැපීමෙන් මැරීමයි. ‘හන’ ධාතුවට ‘වධ’ සහ ‘ඝාත’ යන ආදේශයන් ද පැමිණේ; හන්ති, hනති, හනන්ති (නසයි/මරයි). හනසි, හනථ. සෙසු සියල්ල මෙසේම දත යුතුය.

Hiṃsādayo cattāro atthā labbhanti. ‘‘Hanti hatthehi pādehī’’ti ettha pana hantīti paharatīti attho. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. Ettha hantīti mārentīti attho. ‘‘Vadhati, vadheti, ghāteti’’ iccapi rūpāni bhavanti. Tattha ‘‘vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu vadho paharaṇaṃ. Pāṇaṃ vadheti. Pāṇavadho. ‘‘Esa vadho khaṇḍahālassa. Satte ghātetī’’ti ca ādīsu vadho māraṇaṃ.

හිංසාව ආදී අර්ථ සතරක් ලැබෙයි. ‘‘අත් පා වලින් පහර දෙයි’’ යන මෙහි ‘හන්ති’ යන්නෙහි අර්ථය පහරදීමයි. ‘‘කිපුණු තැනැත්තා පියා මරයි (හන්ති). මහත් හඬින් හඬමින් ඔවුන් අතරින් උතුම් උතුම් අය මරයි (හන්ති)’’ යන මෙහි ‘හන්ති’ යන්නෙහි අර්ථය මැරීමයි. ‘වධති’, ‘වධේති’, ‘ඝාතේති’ ආදී රූප ද සිද්ධ වෙයි. එහි, ‘‘තළා ගනී (වධති), නොහඬයි නම් දුකුළා ඇවැත් වේ. තමාටම නැවත නැවත තළා ගනිමින් (වධිත්වා) හඬයි’’ යනාදී තැන්වල ‘වධ’ යනු පහරදීමයි. ප්‍රාණීන් නසයි (වධේති), එය ප්‍රාණවධයයි. ‘‘මේ ඛණ්ඩහාලයා මැරීමයි (වධෝ). සත්ත්වයන් මරවයි (ඝාතේති)’’ යනාදී තැන්වල ‘වධ’ යනු මැරීමයි.

‘‘Upāhanaṃ, vadhū’’ti ca ettha hanavadhasaddatthogamanaṃ. ‘‘Purisaṃ hanati. Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati’’ iccādīni kattupadāni. Devadatto yaññadattena haññati. Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati. Paccattavacanassekārattaṃ, yathā ‘‘vanappagumbe’’ti. Vihārenāti padaṃ sambandhitabbaṃ, iccādīni kammapadāni. Hantā. Hato. Vadhako. Vadhū. Āghāto. Upaghāto. Ghātako. Paṭigho. Saṅgho. Byaggho. Sakuṇagghi. Hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā. Vajjhetvā, vadhitvā iccādīni sanāmikāni tumantādipadāni.

‘‘උපාහන (පාවහන්), වධූ (මනාලිය)’’ යන මෙහි ‘හන’ සහ ‘වධ’ ශබ්දයන්ගේ අර්ථය ගමන යන්නයි. ‘‘පුරුෂයා මරයි, සීතල සහ උණුසුම වළක්වයි’’ යනාදිය කර්තෘ කාරක පද වේ. ‘‘දේවදත්ත යඥදත්ත විසින් පහර දෙනු ලැබෙයි (හඤ්ඤති). ඉන්පසු දරුණු සුළඟ හා අව්ව ඇති වූ කල, එය වළක්වනු ලැබෙයි (පටිහඤ්ඤති).’’ ප්‍රථමා විභක්ති වචනයෙහි ඒකාරත්වයයි, ‘‘වනප්පගුම්බේ’’ යන්නාක් මෙනි. ‘‘විහාරේන’’ යන පදය සම්බන්ධ කළ යුතුය, යනාදිය කර්ම කාරක පද වේ. හන්තා (මරන්නා), හතෝ (මරන ලද), වධකෝ (වධකයා), වධූ (මනාලිය), ආඝාතෝ (වෛරය/තරහ), උපඝාතෝ (විනාශය/උපඝාතය), ඝාතකෝ (මරන්නා), පටිඝෝ (ක්‍රෝධය/පටිඝය), සංඝෝ (සංඝයා), බ්‍යග්ඝෝ (ව්‍යාඝ්‍රයා), සකුණග්ඝි (කුරුළු උකුස්සා) සහ හන්තුං, හනිතුං (මැරීමට), හන්ත්වා, හනිත්වා, වජ්ඣෙත්වා, වධිත්වා (මරා) යනාදිය නාම සහිත වූ ‘තුමන්ත’ ආදී ප්‍රත්‍යාන්ත පද වේ.

Tattha upāhananti taṃ taṃ ṭhānaṃ upahananti upagacchanti tato ca āhananti āgacchanti etenāti upāhanaṃ. Vadhūti kilesavasena sunakhampi upagamanasīlāti vadhū, sabbāsaṃ itthīnaṃ [Pg.115] sādhāraṇametaṃ. Atha vā vadhūti suṇisā. Tathā hi ‘‘tena hi vadhu yadā utunī ahosi, pupphaṃ te uppannaṃ, atha me āroceyyāsī’’ti ettha vadhūti suṇisā vuccati. Sā pana ‘‘ayaṃ no puttassa bhariyā’’ti sassusasurehi adhigantabbā jānitabbāti vadhūti vuccati. Gatyatthānaṃ katthaci buddhiyatthakathanato ayamattho labbhateva. ‘‘Suṇhā, suṇisā, vadhū’’ iccete pariyāyā. Saṅghoti bhikkhusamūho. Samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho, suṭṭhu vā kilese hanti tena tena maggāsinā māretītipi saṅgho, puthujjanāriyavasena vuttānetāni. Vividhe satte āhanati bhuso ghātetīti byaggho. So eva ‘‘viyaggho, vaggho’’ti ca vuccati. Aparampi puṇḍarīkoti tassa nāmaṃ. Dubbale sakuṇe hantīti sakuṇagghi, seno, ayaṃ pana hanadhātu divādigaṇe ‘‘paṭihaññatī’’ti akammakaṃ kattupadaṃ janeti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī’’tiādikā pāḷiyo dissanti.

එහි 'උපාහන' (පාවහන්) යනු - එයින් ඒ ඒ ස්ථානයට පැමිණෙත් ද (උපහනන්ති) එයින්ම නැවත එත් ද (ආහනන්ති), එබැවින් 'උපාහන' නම් වේ. 'වධූ' යනු - කෙලෙස් වසයෙන් බල්ලන් කරා ද යන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'වධූ' නම් වේ. මෙය සියලු ස්ත්‍රීන්ට සාධාරණ නමකි. නොහොත් 'වධූ' යනු ලේලියයි. එසේම, 'එසේ නම් ලේලියනි, යම් කලෙක තී සෘතු වූවා ද, තීට පුෂ්පය (ඔසප් වීම) උපන්නේ ද, එකල්හි මට දන්වන්න' යන්නෙහි 'වධූ' යන්නෙන් ලේලිය අදහස් කෙරේ. ඈ වනාහි 'මෑ අපගේ පුතුගේ භාර්යාවයි' කියා නැන්දම්මා සහ මාමන්ඩිය විසින් දත යුතු (අධිගන්තබ්බා) බැවින් ද 'වධූ' යැයි කියනු ලැබේ. ගමනාර්ථය ඇති ධාතූන් ඇතැම් තැනක අවබෝධාර්ථයෙහි ද වැටෙන බැවින් මේ අර්ථය ලැබෙන්නේමය. 'සුණ්හා, සුණිසා, vadhū' යනු මෙයට පර්යාය පද වේ. 'සංඝ' යනු භික්ෂු සමූහයයි. සමගි වූ කර්මයට (විනයකර්මයට) පැමිණෙන බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. නැතහොත් ඒ ඒ මාර්ග නමැති කඩුවෙන් කෙලෙස් හොඳින් නසන බැවින් ද 'සංඝ' නම් වේ. මේවා පෘථග්ජන හා ආර්ය වසයෙන් කියන ලද්දකි. විවිධ සත්ත්වයන් ඉතා දරුණු ලෙස නසන බැවින් 'ව්‍යාඝ්‍ර' (කොටියා) නම් වේ. එයම 'වියග්ඝ, වග්ඝ' කියා ද කියනු ලැබේ. ඔහුගේ තවත් නමක් වන්නේ 'පුණ්ඩරීක' යන්නයි. දුබල කුරුල්ලන් මරන බැවින් 'සකුණග්ඝි' (උකුස්සා) නම් වේ. එනම් සේන (කුරුල්ලා) ය. මේ 'හන' ධාතුව දිවාදි ගණයේ දී 'පටිහඤ්ඤති' කියා අකර්මක කර්තෘ පදයක් උපදවයි. එසේම 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය ලෝකයාගේ කනෙහි හැපෙයි (පටිහඤ්ඤති)' යනාදී පාඨ දක්නට ලැබේ.

Ana pāṇane. Pāṇanaṃ sasanaṃ. Anati. Ānaṃ, pānaṃ. ‘‘Tattha ānanti assāso. Pānanti passāso. Etesu assāsoti bahi nikkhamanavāto. Passāsoti anto pavisanavāto’’ti vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha yasmā sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati, tasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘assāsoti bahi nikkhamanavāto, passāsoti anto pavisanavāto’’ti vuttaṃ. Etesu [Pg.116] dvīsu nayesu vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso. Anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti veditabbaṃ.

'අන' ධාතුව ප්‍රාණනයෙහි (හුස්ම ගැනීමෙහි) වැටේ. ප්‍රාණනය යනු හුස්ම ගැනීමයි. අනති (හුස්ම ගනියි). ආන, පාන (හුස්ම ගැනීම හා හෙළීම) යනුයි. 'එහි ආන යනු ආශ්වාසයයි. පාන යනු ප්‍රශ්වාසයයි. මොවුන් අතුරින් ආශ්වාසය යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි. ප්‍රශ්වාසය යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි' කියා විනය අටුවාවෙහි කියන ලදී. සූත්‍රාන්ත අටුවාවල වනාහි මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස (පෙරළා) පැමිණ ඇත. එහි යම් හෙයකින් සියලු මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා සතුන්ගේ මව්කුසින් නික්මෙන කාලයෙහි පළමුව ඇතුළත වාතය පිටතට නික්මෙයි, පසුව බාහිර වාතය සියුම් ධූලි ගෙන ඇතුළට පිවිසෙමින් තල්ලේ හැපී සංසිඳෙයි, එබැවින් විනය අටුවාවෙහි 'ආශ්වාසය යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි, ප්‍රශ්වාසය යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි' කියා කියන ලදී. මේ ක්‍රම දෙක අතුරින් විනය ක්‍රමයට අනුව ඇතුළත උපදින හුස්ම ආශ්වාසය ද, පිටත උපදින හුස්ම ප්‍රශ්වාසය ද වේ. සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් වනාහි පිටත ඉපිද ඇතුළට හුස්ම ගන්නා බැවින් ආශ්වාසය ද, ඇතුළත ඉපිද පිටතට හුස්ම ගන්නා බැවින් ප්‍රශ්වාසය ද වේ. මෙම ක්‍රමයම 'ආශ්වාසයේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන්නහුගේ ඇතුළත විසිරුණු සිතින් කය ද සිත ද දැඩි වෙයි, සැලෙයි, වෙවුලයි' කියා ද, 'ප්‍රශ්වාසයේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන්නහුගේ බාහිරව විසිරුණු සිතින් කය ද සිත ද දැඩි වෙයි, සැලෙයි, වෙවුලයි' කියා ද මේ පාළිය සමඟ ගැළපෙන බව දත යුතුය.

Dhana dhaññe. Dhananaṃ dhaññaṃ, siripuññapaññānaṃ sampadāti attho. Dhātuattho hi yebhuyyena bhāvavasena kathiyati ṭhapetvā vakkarukkhataceti evamādippabhedaṃ. Yathā bhāvatthe vattamānena yapaccayena saddhiṃ nakārassa yyakāraṃ katvā thenanaṃ theyyanti vuccati, evamidha yapaccayena saddhiṃ nakārassa ññakāraṃ katvā dhananaṃ dhaññanti vuccati. Dhanino vā bhāvo dhaññaṃ, tasmiṃ dhaññe. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Yasmā pana dhaññasaddena siripuññapaññāsampadā gahitā, tasmā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī’’tiādīsu dhaññasaddena siripaññāva gahetabbā puññassa visuṃ vacanato.

'ධන' ධාතුව ධන්‍ය අර්ථයෙහි (ශ්‍රී-පුණ්‍ය-ප්‍රඥා සම්පත්තියෙහි) වැටේ. ධනනං යනු ධන්‍යයයි, ශ්‍රී, පුණ්‍ය, ප්‍රඥාවන්ගේ සම්පත්තිය යනු අර්ථයයි. වක්ක, රුක්ඛ, තච යනාදී ප්‍රභේදයන් හැර, ධාතු අර්ථය බොහෝ සෙයින් භාව වසයෙන් කියනු ලැබේ. යම් සේ භාවාර්ථයෙහි පවතින 'ය' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'න' කාරයට 'ය්‍ය' කාරය කර 'ථේනනං' යන්න 'ථෙය්‍යං' යැයි කියනු ලැබේද, එමෙන්ම මෙහි ද 'ය' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'න' කාරයට 'ඤ්ඤ' කාරය කර 'ධනනං' යන්න 'ධඤ්ඤං' (ධන්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ධනවතෙකුගේ භාවය ධන්‍යයයි, ඒ ධන්‍යයෙහි ය. ධන්ති, ධනති. ධනිතං. ධඤ්ඤං. යම් හෙයකින් ධන්‍ය ශබ්දයෙන් ශ්‍රී, පුණ්‍ය, ප්‍රඥා සම්පත්තිය ගන්නා ලද ද, එබැවින් 'ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී' යනාදී තැන්හි 'ධඤ්ඤ' ශබ්දයෙන් ශ්‍රී සහ ප්‍රඥාවම ගත යුතුය, මන්ද යත් 'පුණ්‍ය' යන්න වෙන් කොට පවසා ඇති බැවිනි.

‘‘Nadato parisāyante, vāditabbapahārino;

Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava.

“නරශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, පිරිස මැද සිංහනාද පවත්වන, වාදයට පැමිණෙන සතුරන් පරදවන ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය යම් කෙනෙක් දකිත් ද, ඔවුහු භාග්‍යවන්තයෝය (ධන්‍යයෝය).

Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike;

Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara.

ගුණධරයන් වහන්ස, දිගු ඇඟිලි ඇති, තඹවන් නිය ඇති, ශෝභන වූ, දිගු විලුම් ඇති ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්ට යම් කෙනෙක් නමස්කාර කරත් ද, ඔවුහු ද භාග්‍යවන්තයෝය.

Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca;

Yetevākyāni sossanti, tepi dhaññānaruttamā’’ti

නරුත්තමයන් වහන්ස, මිහිරි වූ, සතුට උපදවන, දොස් නසන, හිතකර වූ යම් ඒ ඔබ වහන්සේගේ වචනයන් යම් කෙනෙක් අසත් ද, ඔවුහු ද භාග්‍යවන්තයෝය” කියායි.

Evamādīsu [Pg.117] pana dhaññasaddena puññasampadā gahetabbā, puññasampadāya vā saddhiṃ siripaññāsampadāpi gahetabbā. Idamettha nibbacanaṃ ‘‘dhaññaṃ siripuññapaññāsampadā etesaṃ atthīti dhaññā’’ti. ‘‘Dhaññaṃ maṅgalasammata’’nti ettha tu ‘‘uttamaratanaṃ ida’’nti dhanāyitabbaṃ saddhāyitabbanti dhaññaṃ, sirisampannaṃ puññasampannaṃ paññāsampannantipi attho yujjati. ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpa’’nti ca ādīsu ‘‘natthi dhaññasamaṃ dhana’’nti vacanato dhanāyitabbanti dhaññaṃ, kiṃ taṃ? Pubbaṇṇaṃ. Apica osadhivisesopi dhaññanti vuccati. Dhanasaddassa ca pana samāsavasena ‘‘adhano, niddhano’’ti ca natthi dhanaṃ etassāti atthena daliddapuggalo vuccati. ‘‘Nidhanaṃ yātī’’tiettha tu kampanatthavācakassa dhūdhātussa vasena vināso nidhananti vuccatīti.

මෙසේ යනාදී තැන්හි වනාහි 'ධඤ්ඤ' ශබ්දයෙන් පුණ්‍ය සම්පත්තිය ගත යුතුය, නැතහොත් පුණ්‍ය සම්පත්තිය සමඟ ශ්‍රී හා ප්‍රඥා සම්පත්තිය ද ගත යුතුය. මෙහි නිරුක්තිය නම් - 'ශ්‍රී, පුණ්‍ය, ප්‍රඥා සම්පත්ති නමැති ධන්‍යය මොවුන්ට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ධන්‍ය (භාග්‍යවන්තයෝ) නම් වෙති' යන්නයි. 'ධඤ්ඤං මංගල සම්මතං' (ධන්‍යය මංගල සම්මතය) යන්නෙහි වනාහි 'මෙය උත්තම රත්නයකි' කියා ධනයක් සේ සිතිය යුතු බැවින්, විශ්වාස කටයුතු බැවින් 'ධඤ්ඤ' නම් වේ. ශ්‍රී සම්පන්න, පුණ්‍ය සම්පන්න, ප්‍රඥා සම්පන්න යන අර්ථය ද මෙහි යෙදේ. 'ධඤ්ඤං ධනං රජතං ජාතරූපං' (ධාන්‍යය, ධනය, රිදී, රන්) යනාදී තැන්හි 'ධාන්‍ය හා සමාන ධනයක් නැත' යන වචනයෙන් ධනයක් සේ සිතිය යුතු බැවින් 'ධාන්‍ය' නම් වේ. එය කුමක්ද? පූර්වාන්න (වී ආදී ධාන්‍ය) යි. තවද විශේෂ ඖෂධ වර්ග ද 'ධාන්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධන' ශබ්දය වනාහි සමාස වසයෙන් 'අධන, නිද්ධන' කියා මොහුට ධනයක් නැත යන අර්ථයෙන් දිළිඳු පුද්ගලයාට කියනු ලැබේ. 'නිධනං යාති' (විනාශයට යයි) යන්නෙහි වනාහි සෙලවීම් අර්ථය කියන 'ධූ' ධාතුව නිසා විනාශය 'නිධන' යැයි කියනු ලැබේ.

Muna gatiyaṃ. Munati.

'මුන' ධාතුව ගමනාර්ථයෙහි වැටේ. මුනති.

Cine maññanāyaṃ. Aluttantoyaṃ dhātu, yathā gile, yathā ca mile. Cināyati, ocināyati. ‘‘Sabbo taṃ jano ocināyatū’’ti idamettha pāḷi nidassanaṃ. Ocināyatati avamaññatūti.

'චිනේ' ධාතුව සිතීම (මැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගිලේ', 'මිලේ' ධාතූන් මෙන් මේ ධාතුව ද ලොප් නොවන (අලුත්තන්ත) ධාතුවකි. චිනායති, ඔචිනායති. 'සියලු ජනයා ඔහුව පහත් කොට සිතත්වා (කෙලෙසත්වා)' යනු මෙහි පාළි උදාහරණයයි. 'ඔචිනායතති' යනු අවඥා කෙරේවා යන්නයි.

Iti bhūvādigaṇe tavaggantadhāturūpāni

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි ත-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝ

Samattāni.

සමාප්ත වූහ.

Pakārantadhātu

ප-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු (පකාරාන්ත ධාතූහු)

Idāni pavaggantadhāturūpāni vuccante –

දැන් ප-වර්ගයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් කියනු ලැබේ –

Pā pāne. Pānaṃ pivanaṃ. ‘‘Pāti, pānti. Pātu, pāntu’’ iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ.

'පා' ධාතුව පානය කිරීමෙහි වැටේ. පානය යනු බීමයි. 'පාති, පාන්ති. පාතු, පාන්තු' යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ;

Ayañhite mayā rūḷho, saro pāssati lohitanti.

“වහා බෙල්ල දිගු කරව, මම තට ජීවිතය නොදෙන්නෙමි. මා විසින් දුන්නට නංවන ලද මේ ඊතලය තාගේ ලේ බොනු ඇත” කියායි.

Atra [Pg.118] hi pāssatīti pivissati. ‘‘Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma’’ iccādinā, ‘‘apassā, apassaṃsu’’ iccādinā ca nayena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ nayaññūhi. Ko hi samattho sabbāni buddhavacanasāgare vicitrāni vippakiṇṇarūpantararatanāni uddharitvā dassetuṃ, tasmā sabbāsupi dhātūsu saṅkhepena gahaṇūpāyamattameva dassitaṃ. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ. Kārite kumāraṃ khīraṃ pāyeti. Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā. Kamme pīyati, pītaṃ. Tumādīsu ‘‘pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā’’ iccādīni yojetabbāni. Aññesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena saddarūpāni evameva yojetabbāni.

මෙහි 'පෑස්සති' (pāssati) යනු 'බොනු ඇත' (pivissati) යන්නයි. ක්‍රමෝපායන් දන්නවුන් විසින් "පෑස්සති, පෑස්සන්ති. පෑස්සසි, පෑස්සථ. පෑස්සාමි, පෑස්සාම" යනාදී වශයෙන් ද, "අපස්සා, අපස්සංසු" යනාදී ක්‍රමයෙන් ද ශේෂ වූ සියල්ල යෙදිය යුතුය. බුද්ධ වචන නැමැති සාගරයෙහි විසිරී පවත්නා වූ නානාවිධ රූප රත්නයන් සියල්ල මතු කොට දැක්වීමට කවරෙක් නම් සමත් වේ ද? එබැවින් සියලු ධාතූන්හිදී සංක්ෂේපයෙන් (කෙටියෙන්) උගත හැකි උපක්‍රමයක් පමණක් දක්වන ලදී. 'පිවති' (බොයි), 'පිවන්ති' (බොති). 'පිවං', 'පිවන්තෝ', 'පිවමානෝ' (බොමින්), 'පිවං bhāgirasodakaṃ' (භාගීරථී ගඟෙහි පැන් බොමින්). කාරිත ක්‍රියාවේදී 'කුමාරං ඛීරං පායේති' (කුමාරයාට කිරි පොවයි). 'මුහුත්තං තණ්හාසමනං, ඛීරං ත්වං පායිතෝ මයා' (මොහොතක් තෘෂ්ණාව සන්සිඳුවන කිරි, මා විසින් ඔබට පොවන ලදී). කර්ම කාරකයෙහි 'පීයති' (පොවනු ලැබේ), 'පීතං' (බොන ලද). තුමාදී ප්‍රත්‍යයන්හි 'පාතුං', 'පිවිතුං' (බොන්නට), 'පිත්වා', 'පිවිත්වා' (බී), 'පායෙත්වා' (පොවා) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. සෙසු ස්ථානයන්හි ද පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ශබ්ද රූප මෙලෙසම යෙදිය යුතුය.

Pā rakkhaṇe. Pāti. Nipāti. Pitā, gopo.

'පා' (pā) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාති' (ආරක්ෂා කරයි). 'නිපාති' (පහළට ආරක්ෂා කරයි/නිරතුරුව ආරක්ෂා කරයි). 'පිතා' (පියා), 'ගෝපෝ' (ගොපල්ලා).

Pā pūraṇe. Pāti, vippāti. Vippo.

'පා' (pā) ධාතුව පිරවීම් අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාති' (පුරවයි), 'විප්පාති' (විශේෂයෙන් පුරවයි). 'විප්පෝ' (බ්‍රාහ්මණයා).

Vippoti brāhmaṇo. So hi vippeti pūreti visiṭṭhena veduccāraṇādinā attano brāhmaṇakammena lokassa ajjhāsayaṃ attano ca hadaye vedānīti vippoti vuccati. ‘‘Jāto vippakule aha’’nti ettha hi brāhmaṇo ‘‘vippo’’ti vuccati. Tassa kulaṃ vippakulanti.

'විප්පෝ' යනු බ්‍රාහ්මණයා ය. ඔහු උතුම් වූ වේද ගායනා කිරීම් ආදී ස්වකීය බ්‍රාහ්මණ කර්මයෙන් ලෝකයාගේ අදහස් ද ස්වකීය හෘදයේ වේදයන් ද පුරවන හෙයින් 'විප්ප' යැයි කියනු ලැබේ. "ජාතෝ විප්පකුලේ අහං" (මම බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි උපන්නෙමි) යන මෙහි බ්‍රාහ්මණයා 'විප්ප' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහුගේ කුලය 'විප්පකුල' (බ්‍රාහ්මණ කුලය) නම් වේ.

Pū pavane. Pavati. Putto, puññaṃ. Ettha puttoti attano kulaṃ pavati sodhetīti putto. Kiyādigaṇaṃ pana patvā ‘‘punātī’’ti vattabbaṃ.

'පූ' (pū) ධාතුව පවිත්‍ර කිරීමේ (ශෝධනය කිරීමේ) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පවති' (පවිත්‍ර කරයි). 'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා), 'පුඤ්ඤං' (පින). මෙහි 'පුත්තෝ' යනු තමාගේ කුලය පවිත්‍ර කරන්නේ (ශෝධනය කරන්නේ) යන අර්ථයෙන් 'පුත්‍රයා' ය. කියාදි ගණයට පැමිණි කල්හි 'පුනාති' (පවිත්‍ර කරයි) යැයි කිව යුතුය.

Putto’trajo suto sūnu,Tanujo tanayo’raso;

Puttanattādayo cātha,Apaccanti pavuccare.

'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා), 'අත්‍රජෝ' (තමාගෙන් උපන් තැනැත්තා), 'සුතෝ' (ලද පුත්‍රයා), 'සූනු' (පුත්‍රයා), 'තනුජෝ' (තමාගේ ශරීරයෙන් උපන් පුතා), 'තනයෝ' (තමාගේ දරුවා), 'ඖරසෝ' (ළයෙන් උපන් පුත්‍රයා) යන මොහු ද, පුත්‍ර, මුණුපුරු ආදීහු ද 'අපච්ච' (දරුවා/පරපුර) යැයි කියනු ලැබෙත්.

Itthiliṅgamhi [Pg.119] vattabbe, puttīti atrajāti ca;

Vattabbaṃ sesaṭṭhānesu, yathārahamudīraye;

Pāḷiyañhi atrajāti, itthī puttī kathiyati;

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'පුත්තී' සහ 'අත්‍රජා' යැයි කිව යුතුය. සෙසු ස්ථානයන්හි (වෙනත් ලිංගයන්හි) සුදුසු පරිදි පැවසිය යුතුය. පාලියෙහි ස්ත්‍රිය 'අත්‍රජා' සහ 'පුත්තී' (දියණිය) යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

Ettha pana –

මෙහිලා (උදාහරණයක් දක්වන්නේ නම්) -

‘‘Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā;

Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī’’ti

"ඉන්පසු සත් දිනක් දෙකක් (එනම් දහහතර දිනක්) ඇවෑමෙන්, විදේහ රජුගේ ප්‍රියතම දියණිය වූ රුජා නම් රාජකන්‍යාව කිරි මවට මෙසේ පැවසුවාය" යන්නයි.

Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Puttī, dhītā, duhitā, attajā’’ti iccete pariyāyā. Evaṃ atrajāti itthivācakassa itthiliṅgassa dassanato sutasaddādīsupi itthiliṅganayo labbhamānālabbhamānavasena upaparikkhitabbo. Tathā hi loke ‘‘vesso, suddo, naro, kiṃpuriso’’ iccādīnaṃ yugaḷabhāvena ‘‘vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī’’tiādīni itthivācakāni liṅgāni dissanti. ‘‘Puriso pumā’’ iccādīnaṃ pana yugaḷabhāvena itthivācakāni itthiliṅgāni na dissanti. Puññanti ettha pana attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ. Kiyādigaṇaṃ pana patvā punātīti puññanti vattabbaṃ.

මෙය පාලි නිදර්ශනයයි. 'පුත්තී', 'ධීතා', 'දුහිතා', 'අත්තජා' යන මේවා (දියණිය යන අර්ථය දෙන) පර්යාය පද වේ. මෙලෙස 'අත්‍රජා' යන්න ස්ත්‍රී වාචක ස්ත්‍රී ලිංගයක් ලෙස පෙනෙන බැවින්, 'සුත' ආදී සෙසු ශබ්දයන්හි ද ස්ත්‍රී ලිංගය ලැබෙන නොලැබෙන ආකාරය විමසා බැලිය යුතුය. එලෙසම ලෝකයෙහි 'වෙස්සෝ', 'සුද්දෝ', 'නරෝ', 'කිම්පුරිසෝ' යනාදී පද යුගල වශයෙන් ගත් කල 'වෙස්සී', 'සුද්දී', 'නාරී', 'කිම්පුරිසී' යනාදී ස්ත්‍රී ලිංග පද දක්නට ලැබේ. එහෙත් 'පුරිසෝ', 'පුමා' යනාදී ශබ්දයන්ට යුගල වශයෙන් ස්ත්‍රී වාචක ස්ත්‍රී ලිංග පද දක්නට නොලැබේ. 'පුඤ්ඤං' (පින) යන මෙහිදී, තමා කරන තැනැත්තා පවිත්‍ර කරයි (ශෝධනය කරයි) යන අර්ථයෙන් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. කියාදි ගණයට පැමිණි කල්හි 'පුනාති' (පවිත්‍ර කරයි) යන අර්ථයෙන් 'පුඤ්ඤ' යැයි කිව යුතුය.

Añño atthopi vattabbo, niruttilakkhaṇassito;

Tasmā nibbacanaṃ ñeyyaṃ, janapūjādito idha.

නිරුක්ති ලක්ෂණයන් ඇසුරු කොට ගත් වෙනත් අර්ථයක් ද පැවසිය යුතුය. එබැවින් මෙහි ජනයා විසින් පිදීම ආදී අර්ථයෙන් නිරුක්තිය දත යුතුය.

Paraṃ pujjabhavaṃ janetīti puññaṃ. Sadā pūjitaṃ vā janetīti puññaṃ. Janaṃ attakāraṃ punātīti puññaṃ. Asesaṃ apuññaṃ punātīti puññaṃ.

උතුම් වූ පූජ්‍ය භාවය උපදවන බැවින් 'පුඤ්ඤ' (පින) නම් වේ. නැතහොත් නිරන්තරයෙන් පිදුම් ලබන තත්ත්වය උපදවන බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. තමා කෙරෙහි ක්‍රියා කරන ජනයා පවිත්‍ර කරන බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. අකුසල් සියල්ල ඉතිරි නොකොට පවිත්‍ර කරන (දුරු කරන) බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ.

Kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ, subhamicceva niddise;

Kammassa kusalassādhi-vacanaṃ vacane paṭu.

'කල්‍යාණං' (යහපත), 'කුසලං' (කුසලය), 'පුඤ්ඤං' (පින), 'සුභං' (සුභය) යැයි වචන භාවිතයෙහි දක්ෂ තැනැත්තා විසින් කුසල් කර්මය සඳහා වූ අධිවචන (පර්යාය වචන) දැක්විය යුතුය.

Pe gatiyaṃ. Peti, penti. Pesi, petha. Idha bhikkhave ekacco assakhaḷuṅko pehīti vutto viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭisakkati, piṭṭhito rathaṃ paṭivatteti. Ummaggaṃ gaṇhāti, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti.

'පේ' (pe) ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පේති' (යයි), 'පෙන්ති' (යති). 'පේසි' (ගියේය), 'පේථ' (යවු). "මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් නපුරු අශ්වයෙක් 'යව' (පේහි) යැයි කී කල්හි, සාරථියා විසින් කෝටුවෙන් පහර දෙනු ලැබ උනන්දු කරනු ලබන්නේ, පසුපසට පසුබසී, රථය පසුපසට හරවයි. වැරදි මඟට බසියි, රථය මඟෙන් ඉවතට පදවයි."

Pe [Pg.120] vuddhiyaṃ payati. Pāyo, apāyo. Ettha apāyoti natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Ayadhātuvasenapi attho netabbo, ayato vuddhito, sukhato vā apetoti apāyo, nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā.

'පේ' (pe) ධාතුව වෘද්ධිය (දියුණුව/වැඩීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පායති' (වැඩේ). 'පායෝ' (දියුණුව), 'අපායෝ' (අපාය). මෙහි 'අපාය' යනු යමක දියුණුවක් (වැඩීමක්) නැද්ද, එය 'අපාය' නම් වේ. 'අය' ධාතුවේ අර්ථයෙන් ද මෙහි අර්ථය ගත යුතුය; 'අය' හෙවත් දියුණුවෙන් හෝ සැපයෙන් පහ වූයේ 'අපාය' නම් වේ. (ඒවා නම්) නරකය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය සහ අසුර කාය යන මේවාය.

Pe sosane. Pāyati, payati vā. Nipako. Ettha nipako nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno.

'පේ' (pe) ධාතුව වියළීම (ශෝෂණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පායති' හෝ 'පයති' (වියළයි). 'නිපකෝ' (ප්‍රඥාවන්තයා). මෙහි 'නිපකෝ' යනු ප්‍රතිපක්ෂයන් (කෙලෙසුන්) වියළා දමන හෙයින්, නොහොත් ඉන් තමා ආරක්ෂා කරගන්නා හෙයින් 'නිපක' (නුවණැති/ප්‍රඥාවන්ත) හෙවත් සතිසම්පජන්නයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

Gupa rakkhaṇe. Gopati. Gopako.

'ගුප' (gupa) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගෝපති' (ආරක්ෂා කරයි). 'ගෝපකෝ' (රකින්නා/ගොපල්ලා).

Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ sāntarabāhiraṃ.

"ඇතුළතත් පිටතත් ආරක්ෂා කරන ලද සීමාන්ත (ප්‍රත්‍යන්ත) නගරයක් යම් සේද..."

Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.

"එලෙසම තමා ආරක්ෂා කරගන්න. ක්ෂණය (උතුම් අවස්ථාව) ඔබ ඉක්මවා නොයත්වා."

Gopethāti gopeyya rakkheyya.

'ගෝපේථ' යනු ආරක්ෂා කරන්නේය, රකින්නේය යන්නයි.

Vapa santāne. Vapati.

'වප' (vapa) ධාතුව පරම්පරාව/පැතිරවීම (හෝ වැපිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වපති' (වපුරයි).

Sapa samavāye. Sapati.

'සප' (sapa) ධාතුව එකතු වීම (සමවාය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සපති' (සමඟි වෙයි/එක්වෙයි).

Cupa mandagatiyaṃ. Copati.

'චුප' (cupa) ධාතුව මන්දගාමී බව (හෙමින් යෑම/සෙලවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'චෝපති' (සෙලවෙයි/මන්දගාමීව යයි).

Tupa hiṃsāyaṃ. Topati. Tuppati.

'තුප' (tupa) ධාතුව හිංසා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'තෝපති', 'තුප්පති' (හිංසා කරයි/පහර දෙයි).

Gupa gopanajigucchanesu. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā iccādīni.

'ගුප' (gupa) ධාතුව රැකීම සහ පිළිකුල් කිරීම (පිළිකුල් කොට හැරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ගෝපති' (රකියි), 'ජිගුච්ඡති' (පිළිකුල් කරයි). 'ජිගුච්ඡං', 'ජිගුච්ඡමානෝ' (පිළිකුල් කරමින්). 'ජේගුච්ඡී' (පිළිකුල් සහගත තැනැත්තා). 'ජිගුච්ඡිත්වා' (පිළිකුල් කොට) යනාදියයි.

Kapu hiṃsātakkalagandhesu. Kappati. Kappūro.

'කපු' (kapu) ධාතුව හිංසාව, තර්කණය (කල්පනා කිරීම) සහ සුවඳ යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කප්පති' (හිංසා කරයි/කල්පනා කරයි/සුවඳ හමයි). 'කප්පූරෝ' (කපුරු).

Kapu sāmatthiye. Idaṃ amhākaṃ kappati. Netaṃ amhesu kappati.

'කපු' (kapu) ධාතුව යෝග්‍යතාව/හැකියාව (සමත් බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉදං අම්හාකං කප්පති' (මෙය අපට කැපය/යෝග්‍යය). 'නේතං අම්හේසු කප්පති' (මෙය අපට කැප නැත/නොයෝග්‍යය).

Kapa karuṇāyaṃ. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Tattha kapatīti karuṇāyati, kāpaññanti kapaṇabhāvo.

'කප' (kapa) ධාතුව කරුණාව අර්ථයෙහි වැටේ. 'කපති' (කරුණාව දක්වයි/දුක් වෙයි). 'කපණෝ' (අසරණයා/කෘපණයා), 'කාපඤ්ඤං' (අසරණ භාවය/කෘපණ භාවය). එහි 'කපති' යනු කරුණා කරයි යන්නයි, 'කාපඤ්ඤං' යනු අසරණ (දුප්පත්) බවයි.

Sapa [Pg.121] akkose. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako.

'සප' (sapa) ධාතුව ආක්‍රෝශ කිරීම (බැනවැදීම/දිවුරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සපති' (බණියි/ශාප කරයි). 'සපථෝ' (ප්‍රතිඥාව/දිවුරුම), 'අභිසපථෝ' (දැඩි ශාපය/දිවුරුම), 'අභිසපිතෝ' (ශාප ලත් තැනැත්තා), 'සපනකෝ' (ශාප කරන්නා).

Vapa bījanikkhepe. Bījaṃ vapati. Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ. Vuttaṃ bījaṃ purisena. Bījaṃ vappati. Vappamaṅgalaṃ.

'වප' (vapa) ධාතුව බීජ වැපිරීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'බීජං වපති' (බීජ වපුරයි). 'වාපකෝ' (වපුරන්නා). 'වාපිතං ධඤ්ඤං' (වපුරන ලද ධාන්‍යය). 'වුත්තං බීජං පුරිසේන' (පුරුෂයා විසින් වපුරන ලද බීජය). 'බීජං වප්පති' (බීජය වපුරනු ලැබේ). 'වප්පමංගලං' (වප් මඟුල/සීසෑමේ මංගල්‍යය).

Supa sayane. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare. Sutto puriso, supanaṃ, suttaṃ.

'සුප' (supa) ධාතුව සැතපීම (නින්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සුපති' (නිදයි/සැතපෙයි). "යම් මුනිවරයෙක් ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි නොබැඳෙත් ද, ඔවුහු සුවසේ සැතපෙති." 'සුත්තෝ පුරිසෝ' (නිදිගත් පුරුෂයා), 'සුපනං' (නින්ද), 'සුත්තං' (නින්ද/සූත්‍රය).

Khipa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ. Khepati. Khepako.

'ඛිප' (khipa) ධාතුව පෙළීම (පෙරණය/කුඩු කිරීම/ඇඹරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පෙළීම යනු කුඩු කිරීම හා ඇඹරීමයි. 'ඛේපති' (පෙළයි/කුඩු කරයි). 'ඛේපකෝ' (කුඩු කරන්නා/විසි කරන්නා).

Khipa abyattasadde. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako.

'ඛිප' (khipa) ධාතුව නොපැහැදිලි ශබ්දය (කිවිසුම් හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛිපති' (කිවිසුම් අරියි). 'ඛිපිතසද්දෝ' (කිවිසුම් ශබ්දය). "යම් කලෙක ලෝකනායක බුදුරජාණන් වහන්සේ දහම් දෙසමින් සිටියදී කිවිසුම් හැරිය සේක් ද..."

Khipa chaḍḍano. Khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati. Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ iccādīni.

'ඛිප' (khipa) ධාතුව ඉවත දැමීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛිපති' (දමයි), 'උක්ඛිපති' (ඔසවයි/උඩ දමයි), 'වික්ඛිපති' (විසුරුවයි), 'අවඛිපති' (පහත හෙළයි), 'සංඛිපති' (සංක්ෂේප කරයි/හකුළුවයි). 'ඛිත්තං' (දමන ලද), 'උක්ඛිත්තං' (ඔසවන ලද), 'පක්ඛිත්තං' (ඇතුළට දමන ලද), 'වික්ඛිත්තං' (විසුරුණු) යනාදියයි.

Opa niṭṭhubhane. Niṭṭhubhanaṃ kheḷapātanaṃ. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi.

'ඕප' (opa) ධාතුව කෙළ ගැසීම (කෙළ හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. කෙළ හෙළීම යනු ඛේටය බැහැර කිරීමයි. 'ඕපති' (කෙළ ගසයි). "බෙහෙත් සකස් කොට කටෙහි තිබූ කෙළ ඉවතට දැමුවේය."

Lipi upalepe. Lepati. Littaṃ paramena tejasā.

'ලිපි' (lipi) ධාතුව ආලේප කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලෙපති' (ආලේප කරයි). 'ලිත්තං පරමේන තේජසා' (උතුම් තේජසින් ආලේප කරන ලද/තැවරූ).

Khipi gatiyaṃ. Khimpati.

'ඛිපි' (khipi) ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛිම්පති' (යයි).

Ḍipa khepe. Ḍepati.

'ඩීප' (ḍīpa) ධාතුව හෙළීම (පෙරණය/ඉවත දැමීම) අර්ථyෙහි වැටේ. 'ඩේපති' (හෙළයි).

Nidapi nidampane. Nidampanaṃ nāma sassarukkhādīsu vīhisīsaṃ vā varakasīsaṃ vā acchinditvā khuddakasākhaṃ vā abhañjitvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva vā paṇṇamattasseva vā gahaṇaṃ. Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā.

'නිදපි' (nidapi) ධාතුව 'නිදම්පන' අර්ථයෙහි වැටේ. නිදම්පනය යනු ගොයම්, ගස් ආදියෙහි වී කරල හෝ වරක් කරල නොකඩා, කුඩා අත්තක් නොභාගා, තිබෙන ආකාරයෙන්ම අතින් අල්ලා ඇද බීජ පමණක් හෝ කොළ පමණක් උදුරා ගැනීමයි. "මිනිසා වී කරල උදුරා ගනී, ගසක කොළ උදුරා ගනී." 'නිදම්පකෝ' (උදුරන්නා), 'නිදම්පිතං' (උදුරන ලද), 'නිදම්පිතුං' (උදුරා ගැනීමට), 'නිදම්පිත්වා' (උදුරාගෙන).

Tapa [Pg.122] dittiyaṃ. Ditti virocanaṃ. Divā tapatiādicco.

'තප' (tapa) ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. දීප්තිය යනු බැබළීමයි. "සූර්යයා දහවල බබළයි."

Tapa ubbege. Ubbego utrāso bhīrutā. Tapati, uttapati. Ottappaṃ, ottappiyaṃ dhanaṃ.

'තප' ධාතුව තැතිගැනීම (බිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'උබ්බේග' යනු තැතිගැනීම, බිය, ත්‍රාසය යි. 'තපති', 'උත්තපති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ). 'ඔත්තප්පං' (පවට ඇති බිය), 'ඔත්තප්පියං ධනං' (ඔත්තප්ප සංඛ්‍යාත ධනය) යන්නයි.

Tapa dhūpa santāpe. Tapati. Tapodhanaṃ, ātāpo. Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano, kamme tāpiyati. Dhūpiyati. Bhāve tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo. Dhūpanaṃ.

'තප' සහ 'ධූප' යන ධාතූන් තැවීම (තැපීම හෝ දැවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තපති' (තවයි). 'තපෝධනං' (තපස ධනය කොට ඇත්තා), 'ආතාපෝ' (වීර්යය), 'ආතාපී' (කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති), 'ආතපං' (අව්ව/රශ්මිය) යන්නයි. 'ධූපති' (දුම් දමයි), 'සන්ධූපනෝ' (දුම් ගැසීම) යන්නයි. කර්ම කාරකයෙහි 'තාපියති', 'ධූපියති' (යනු වේ). භාව අර්ථයෙහි 'තාපනං' (තැවීම), 'තාපෝ' (තැවීම), 'පරිතාපෝ' (මහත් සේ තැවීම), 'සන්තාපෝ' (කෙලෙස් තැවීම), 'ධූපනං' (දුම් ගැසීම) යන්නයි.

Pakārantadhāturūpāni.

'ප' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ රූපයන් ය.

Phakārantadhātu

'ඵ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

Puppha vikasane. Akammako cāyaṃ sakammako ca. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade. Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati.

'පුප්ඵ' ධාතුව පිපීම (විකසිත වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය අකර්මක ද සකර්මක ද වේ. 'පුප්ඵති' (පිපෙයි). 'පුප්ඵං' (මල), 'පුප්ඵනං' (පිපීම), 'පුප්ඵිතෝ' (පිපුණු), 'පුප්ඵිතුං' (පිපෙන්නට), 'පුප්ඵිත්වා' (පිපී) යන්නයි. "මල් ඇති වෘක්ෂයෝ පිපෙති" (පුප්ඵන්ති පුප්ඵිනෝ දුමා). "ගොඩබිම උපන් හා ජලයෙහි උපන් යම් මල් වෙත් ද, ඒ සියල්ල එකෙණෙහි ම පිපෙයි" (ථලජා දකජා පුප්ඵා, සබ්බේ පුප්ඵන්ති තාවදේ). "මඤ්ජූසක නම් වෘක්ෂය, දියෙහි හෝ ගොඩෙහි හෝ යම්තාක් මල් ඇත්ද, ඒ සියලු මල් පිපෙයි" (මඤ්ජූසකෝ නාම රුක්ඛෝ යත්තකානි උදකේ වා ථලේ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි පුප්ඵති).

Tupha hiṃsāyaṃ. Tophati.

'තුඵ' ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තෝඵති' (හිංසා කරයි).

Dapha daphi vappha gatiyaṃ. Daphati. Damphati. Vapphati.

'දඵ', 'දඵි', 'වප්ඵ' යන ධාතූන් ගමනය (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දඵති', 'දම්ඵති', 'වප්ඵති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

Dipha kathanayuddhanindāhiṃsādānesu. Dephati. Depho.

'දිඵ' ධාතුව කථා කිරීම, යුද්ධ කිරීම, නින්දා කිරීම, හිංසා කිරීම සහ දීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දේඵති', 'දේඵෝ' (යන රූප සෑදේ).

Tapha tittiyaṃ. Titti tappanaṃ, taphati.

'තඵ' ධාතුව තෘප්තිය (සතුටු වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තෘප්තිය යනු සෑහීමට පත්වීමයි. 'තඵති' (තෘප්තිමත් වෙයි).

Dupha upakkilese. Upakkilissanaṃ upakkileso. Dophati.

'දුඵ' ධාතුව කෙලෙසීම (උපක්ලේශය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උපක්ලේශය යනු කෙලෙස් සහිත වීමයි. 'දෝඵති' (කෙලෙසෙයි).

Gupha ganthe. Gantho ganthikaraṇaṃ. Gophati.

'ගුඵ' ධාතුව ගෙතීම (බැඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගන්ථෝ' යනු ගෙතීම/බැඳීමයි. 'ගෝඵති' (ගොතයි/බඳියි).

Phakārantadhāturūpāni.

'ඵ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ රූපයන් ය.

Bakārantadhātu

'බ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

Bhabba [Pg.123] hiṃsāyaṃ. Bhabbati. Bhabbo.

'භබ්බ' ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භබ්බති', 'භබ්බෝ' (යන රූප සෑදේ).

Pabba vabba mabba kabba khabba gabba sabba cabba gatiyaṃ. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.

'පබ්බ', 'වබ්බ', 'මබ්බ', 'කබ්බ', 'ඛබ්බ', 'ගබ්බ', 'සබ්බ', 'චබ්බ' යන ධාතූන් ගමනය (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පබ්බති', 'වබ්බති', 'මබ්බති', 'කබ්බති', 'ඛබ්බති', 'ගබ්බති', 'සබ්බති', 'චබ්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

Abba sabba hiṃsāyañca. Gatyāpekkhāya cakāro. Abbati. Sabbati.

'අබ්බ' සහ 'සබ්බ' යන ධාතූන් හිංසා කිරීමෙහි ද වැටේ. 'ච' කාරයෙන් පෙර කී ගමන (යාම) යන අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'අබ්බති', 'සබ්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

Kubi acchādane. Kubbati.

'කුබි' ධාතුව වැසීම (වැසීම හෝ පෙරවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුබ්බති' (වසාලයි/පොරවයි).

Lubi tubi addane. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ. Udakatumbo. Athopi dve ca tumbāni.

'ලුබි' සහ 'තුබි' යන ධාතූන් පීඩා කිරීම (හෝ ඇදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලුම්බති', 'තුම්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ). 'ලුම්බිනීවනං' (ලුම්බිණි වනය), 'උදකතුම්බෝ' (පැන් කළය/දිය ලබු කබල), 'අථෝපි ද්වේ ච තුම්බානි' (එසේම තුම්බ දෙකක් ද වෙත්) යන්න නිදසුන් ය.

Cubi vadanasaṃyoge. Puttaṃ muddhani cumbati. Mukhe cumbati. Ettha siyā ‘‘yadi vadanasaṃyoge cubidhātu vattati, kathaṃ ambudharabinducumbitakūṭoti ettha avadane aviññāṇake pabbatakūṭe ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vutta’’nti? Saccaṃ, taṃ pana cumbanākārasadisenākārena sambhavaṃ cetasi ṭhapetvā vuttaṃ, yathā adassanasambhavepi dassanasadisenākārena sambhūtattā ‘‘rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā’’ti acakkhukānampi rukkhānaṃ dassanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi cumbanākārasadisenākārena sambhūtattā avadanānampi ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vuttaṃ. Sabhāvato pana aviññāṇakānaṃ dassanacumbanādīni ca natthi, saviññāṇakānaṃyeva tāni hontīti. Ayaṃ nayo kamu padavikkhepetiādīsupi netabbo.

'චුබි' ධාතුව මුඛ සංයෝගය (සිපගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "පුත්‍රයාගේ හිස මුදුන සිපගනියි" (පුත්තං මුද්ධනි චුම්බති). "මුඛයෙහි සිපගනියි" (මුඛේ චුම්බති). මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් ඇතිවිය හැකිය: "ඉදින් 'චුබි' ධාතුව මුඛ සංයෝගයෙහි වැටේ නම්, 'අම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටෝ' (මේඝ බින්දුවලින් ස්පර්ශිත/සිපගත් පර්වත මුදුන) යන මෙහි මුඛයක් නැති, අචේතනික වූ පර්වත මුදුනෙහි මේඝ බින්දුවන්ගේ සිපගැනීමක් පවසන්නේ කෙසේද?" යත්: එය සැබෑවකි, නමුත් එය පවසන ලද්දේ සිපගැනීමේ ආකාරයට සමාන වූ ආකාරයකින් සිදුවීම සිතෙහි තබාගෙන ය. යම් සේ දැකීමක් සිදුවිය නොහැකි වුව ද, දැකීම බඳු වූ ආකාරයකින් සිදුවන බැවින්, "හඬන දරුවන් දැක, උස් වූ මහත් වෘක්ෂයෝ (බලා සිටින්නාක් මෙන් වූහ)" යැයි ඇස් නැති වෘක්ෂයන්ට ද දැකීමක් පවසන ලද ද, එමෙන්ම මෙහි ද සිපගැනීම වැනි ආකාරයකින් සිදුවන බැවින් මුඛයක් නැති මේඝ බින්දුවලට ද සිපගැනීම පවසන ලදි. ස්වභාවයෙන් ම අචේතනිකයන්ට දැකීම, සිපගැනීම ආදිය නැත. ඒවා සචේතනිකයන්ට ම වන්නේ ය. මෙම ක්‍රමය 'කමු පදවික්ඛේපේ' (පියවර තැබීමෙහි 'කමු' ධාතුව) ආදී වෙනත් තැන්වල ද ගත යුතුය.

Ubbi tubbi thubbi dubbi dhubbi hiṃsatthā. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Ettha dubbāti dabbatiṇaṃ, yaṃ ‘‘tiriyā nāma tiṇajātī’’ti pāḷiyaṃ āgataṃ. Ettha ca dubbāti itthiliṅgaṃ, dabbanti napuṃsakaliṅganti daṭṭhabbaṃ.

'උබ්බි', 'තුබ්බි', 'ථුබ්බි', 'දුබ්බි', 'ධුබ්බි' යන ධාතූන් හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'උබ්බති', 'තුබ්බති', 'ථුබ්බති', 'දුබ්බති', 'දුබ්බා', 'ධුබ්බති' (යන රූප වේ). මෙහි 'දුබ්බා' යනු දබ්බ තෘණය (ඊතණ) යි. එය පාළියෙහි "තිරියා නම් වූ තෘණ ජාතියක්" ලෙස පැමිණ ඇත. තවද මෙහි 'දුබ්බා' යනු ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර 'දබ්බං' යනු නපුංසක ලිංග බව දත යුතුය.

Mubbi [Pg.124] bandhane. Mubbati.

'මුබ්බි' ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'මුබ්බති' (බඳියි).

Kubbi uggame. Kubbati.

'කුබ්බි' ධාතුව ඉහළට නැගීම (මතුවීම/උද්ගතවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුබ්බති' (ඉහළට නඟියි).

Pubba pabba sabba pūraṇe. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Etta siyā ‘‘nanu bho pubbasabbasaddā sabbanāmāni, kasmā panete dhātucintāyaṃ gahitā’’ti? Vuccate – sabbanāmesu ca tumantādivirahitesu ca nipātesu upasaggesu ca dhātucintā nāma natthi, imāni pana sabbanāmāni na honti. Kevalaṃ sutisāmaññena sabbanāmāni viya upaṭṭhahanti, tena te tabbhāvamuttattā dhātucintāyaṃ pubbācariyehi gahitā ‘‘pubbati sabbatī’’ti payogadassanatoti. Yadi evaṃ kasmā buddhavacane etāni rūpāni na santīti? Anāgamanabhāvena na santi, na avijjamānabhāvena. Kiñcāpi buddhavacanesu etāni rūpāni na santi, tathāpi porāṇehi anumatā purāṇabhāsāti gahetabbāni, yathā ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha ‘‘nāthatī’’ti rūpaṃ buddhavacane avijjamānampi gahetabbaṃ hoti, evaṃ imānipi. Tasmā vohāresu viññūnaṃ kosallatthāya sāsane avijjamānāpi sāsanānurūpā lokikappayogā gahetabbāti ‘‘pubbati sabbatī’’ti rūpāni gahitāni. Esa nayo aññesupi ṭhānesu veditabbo.

'පුබ්බ', 'පබ්බ', 'සබ්බ' යන ධාතූන් පිරීම (පිරවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පුබ්බති', 'පබ්බති', 'සබ්බති' (යන රූප සෑදේ). මෙහි ප්‍රශ්නයක් ඇතිවිය හැකිය: "පින්වත, 'පුබ්බ' සහ 'සබ්බ' යන ශබ්ද සර්වනාම නොවේද? එසේ නම් ඔවුන් ධාතු විභාගයෙහිලා ගන්නා ලද්දේ මන්ද?" පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: සර්වනාමයන්හි ද, 'තුමන්ත' ආදී ප්‍රත්‍ය රහිත නිපාතයන්හි ද, උපසර්ගයන්හි ද ධාතු විභාගයක් නැත. එහෙත් මේවා සර්වනාම නොවේ. ශ්‍රවණයෙහි ඇති සමානත්වය (ශබ්ද සමානත්වය) නිසා ම සර්වනාම සේ පෙනේ. එබැවින්, ඒවා සර්වනාම භාවයෙන් මිදුණු බැවින් "පුබ්බති, සබ්බති" යන ප්‍රයෝගයන් පෙන්වීම පිණිස පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් ධාතු විභාගයෙහිලා ගන්නා ලදි. ඉදින් එසේ නම්, බුද්ධ වචනයෙහි මේ රූපයන් නැත්තේ මන්ද? ඒවා නොපැමිණි බැවින් (අනාගමන භාවයෙන්) නැත, නැති බැවින් (අවිද්‍යාමාන භාවයෙන්) නොවේ. බුද්ධ වචනයෙහි මේ රූපයන් නොතිබුණ ද, පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් අනුමත කරන ලද පුරාණ භාෂාවන් ලෙස මේවා පිළිගත යුතුය. යම් සේ "නාථතීති නාථෝ" යන මෙහි "නාථති" යන රූපය බුද්ධ වචනයෙහි නොතිබුණ ද පිළිගත යුතු වේ ද, එමෙන්ම මේවා ද පිළිගත යුතුය. එබැවින් ව්‍යවහාරයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාව පිණිස ශාසනයෙහි නැතත්, ශාසනයට අනුකූල වූ ලෞකික ප්‍රයෝගයන් ගත යුතු යැයි සලකා "පුබ්බති, සබ්බති" යන රූපයන් ගන්නා ලදි. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්වල ද දත යුතුය.

Camba adane. Cambati.

'ចម្ប' ධාතුව අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චම්බති' (අනුභව කරයි).

Kabba khabba gabba dabbe. Dabbo ahaṅkāro. Kabbati. Khabbati. Gabbati.

'කබ්බ', 'ඛබ්බ', 'ගබ්බ' යන ධාතූන් අහංකාරය (දබ්බ/උඩඟුබව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දබ්බ' යනු අහංකාරය යි. 'කබ්බති', 'ඛබ්බති', 'ගබ්බති' (යන රූප සෑදේ).

Abi dabi sadde. Ambati. Ambā, ambu. Dambati.

'අබි' සහ 'දබි' යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අම්බති', 'අම්බා' (මව), 'අම්බු' (ජලය), 'දම්බති' (යන රූප සෑදේ).

Labi avasaṃsane. Avasaṃsanaṃ avalambanaṃ. Lambati, vilambati, byālambati. Nīce co’lambate sūriyo. Ālambati[Pg.125]. Ālambanaṃ, tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ, tadālambaṃ vā. Lābu. Alābu vā, akāro hi tabbhāve.

'ලබි' ධාතුව එල්ලීම (පහළට එල්ලීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අවසංසන' යනු එල්ලීම (අවලම්බනය) යි. 'ලම්බති', 'විලම්බති', 'බ්‍යාලම්බති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ). "සූර්යයා පහත් තැන එල්ලෙයි (බැස යයි)" (නීචේ චෝලම්බතේ සූරියෝ). 'ආලම්බති' (ඇසුරු කරයි). 'ආලම්බනං', 'තදාලම්බනං', 'තදාලම්බණං' හෝ 'තදාලම්බං' (අරමුණ) යන්නයි. 'ලාබු' (දිය ලබු), 'අලාබු' (ලබු) යනු ද වේ, එහි 'අ' කාරය එම භාවයෙහි වැටේ.

Bakārantadhāturūpāni.

'බ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ රූපයන් ය.

Bhakārantadhātu

'භ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

Bhā dittiyaṃ. Cando bhāti, pañhā maṃ paṭibhāti. Ratti vibhāti. Bhāṇu, paṭibhānaṃ. Vibhātā ratti.

'භා' ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සඳ බබළයි" (චන්දෝ භාති), "ප්‍රශ්නය මට වැටහෙයි/වැටහී යයි" (පඤ්හා මං පටිබ්භාති). "රාත්‍රිය පහන් වෙයි" (රත්ති විභාති). 'භාණු' (කිරණ/හිරු), 'පටිබ්භානං' (වැටහීම/ප්‍රතිභානය). 'විභාතා රත්ති' (පහන් වූ රාත්‍රිය) යන්නයි.

Bhī bhaye. Bhāyati. Bhayaṃ, bhayānako, bhīmo, bhīmaseno, bhīru, bhīruko, bhīrukajātiko. Kārite ‘‘bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayatī’’ti rūpāni.

'භී' ධාතුව බිය වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භායති' (බිය වෙයි). 'භයං' (බිය), 'භයානකෝ' (භයානක), 'භීමෝ' (භීෂණ/බියකරු), 'භීමසේනෝ' (භීමසේන), 'භීරු' (බියගුලු), 'භීරුකෝ' (බිය සුලු), 'භීරුකජාතිකෝ' (ස්වභාවයෙන් ම බියගුලු) යන්නයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි "භායේති, භායයති, භායාපේති, භායාපයති" (බිය ගන්වයි) යන රූපයන් වේ.

Sabhu sambhu hiṃsāyaṃ. Sabhati. Sambhati.

'සභු' සහ 'සම්භු' යන ධාතූන් හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සභති', 'සම්භති' (යන රූප සෑදේ).

Sumbha bhāsane ca. Cakāro hiṃsāpekkhako. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.

'සුම්භ' ධාතුව බැබළීමෙහි ද වැටේ. 'ච' කාරයෙන් හිංසා කිරීම ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'සුම්භති', 'සුම්භෝ', 'කුසුම්භෝ' (යන රූප සෑදේ).

Ettha sumbhoti āvāṭo. ‘‘Sumbhaṃ nikkhanāhī’’ti idamettha nidassanaṃ. Kusumbhoti khuddakaāvāṭo, ‘‘pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī’’ti idamettha nidassanaṃ.

මෙහි 'සුම්භෝ' යනු වළ (ආවාටය) යි. "වළක් හාරව" (සුම්භං නික්ඛනාහි) යන්න මෙයට නිදසුනයි. 'කුසුම්භෝ' යනු කුඩා වළයි. "පර්වත කන්දර, පැලුම් සහ ශාඛාවන් පුරවමින් ගලා යන ජලය කුඩා වළවල් පුරවයි" (පබ්බතකන්දරපදරසාඛාපරිපූරා කුසුම්භේ පරිපූරෙන්ති) යන්න මෙයට නිදසුනයි.

Abbha vabbha mabbha gatiyaṃ. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati.

'අබ්භ', 'වබ්භ', 'මබ්භ' යන ධාතූන් ගමනය (යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අබ්භති', 'අබ්භෝ' (යන රූප වේ), 'වබ්භති', 'මබ්භති' (යන ක්‍රියාපද සෑදේ).

Ettha abbhoti megho. So hi abbhati anekasatapaṭalo hutvā gacchatīti ‘‘abbho’’ti vuccati. ‘‘Vijjumālī satakkakū’’ti vuttaṃ. Satakkakūti ca anekasatapaṭalo. Ettha ca abbhasaddo tiliṅgiko daṭṭhabbo. Tathā [Pg.126] hi ayaṃ ‘‘abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti ettha pulliṅgo. ‘‘Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū’’ti ettha itthiliṅgo. ‘‘Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī’’ti ettha napuṃsakaliṅgo.

මෙහි 'අබ්භෝ' යනු වලාකුළ (මේඝය) යි. එය සිය ගණනක් ස්තර (පටල) සාදාගෙන යන (අබ්භති) බැවින් 'අබ්භෝ' යැයි කියනු ලැබේ. "විජ්ජුමාලී සතක්කකූ" (විදුලි වැල් ඇති සිය ගණනක් ස්තර සහිත) යැයි කියන ලදි. 'සතක්කකු' යනු සිය ගණනක් ස්තර (පටල) ඇති බවයි. මෙහි 'අබ්භ' ශබ්දය ලිංග තුනට ම අයත් (ත්‍රිලිංගික) බව දත යුතුය. එනම්, "ඔහු නැඟී එන වලාකුළක් මෙන් යයි, යන ඔහු ආපසු නොඑයි" (අබ්භුට්ඨිතෝව ස යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති) යන මෙහි පුල්ලිංග වේ. "වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිල්ල, රාහු" (අබ්භා, මහිකා, ධූමෝ, රජෝ, රාහූ) යන මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග වේ. "වලාකුළුවලින් චන්ද්‍ර මණ්ඩලය වැසෙයි" (අබ්භානි චන්දමණ්ඩලං ඡාදෙන්ති) යන මෙහි නපුංසක ලිංග වේ.

Imāni pana meghassa nāmāni –

මේවා වලාකුළෙහි (මේඝයාගේ) නාමයන් ය:

Megho valāhako laṅghi, jīmūto ambudo ghano;

Dhārādharo ambudharo, pajjunno himagabbhako.

මේඝ, වලාහක, ලංඝී, ජීමූත, අම්බුද, ඝන, ධාරාධර, අම්බුධර, පජ්ජුන්න, හිමගබ්භක (යන මේවා වලාකුළට/වැසි වලාවට නම් වෙති).

Yabha methune. Mithunassa janadvayassa idaṃ kammaṃ methūnaṃ, tasmiṃ methune yabhadhātu vattati. Yabhati. Yābhassaṃ.

"යභ්" ධාතුව මෛථුනයෙහි (හැසිරීමෙහි) වැටේ. ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනෙකුගේ (මිථුනයකගේ) ක්‍රියාව මෛථුනය නම් වේ. ඒ මෛථුනයෙහි 'යභ්' ධාතුව වැටේ. 'යභති', 'යාභස්සං' (යනු එහි රූපයි).

Ettha ca ‘‘methuna’’nti esā sabbhivācā, lajjāsampannehi puggalehi vattabbabhāsābhāvato. Tathā hi ‘‘methuno dhammo na paṭisevitabbo’’ti ca ‘‘na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno’’ti ca sobhane vācāvisaye ayaṃ bhāsā āgatā. ‘‘Yabhatī’’tiādikā pana bhāsā ‘‘sikharaṇī’’tiādikā bhāsā viya asambhivācā. Na hi hirottappasampanno lokiyajanopi īdisiṃ vācaṃ bhāsati. Evaṃ santepi adhimattukkaṃsagatahirottappopi bhagavā mahākaruṇāya sañcoditahadayo lokānukampāya parisamajjhe abhāsi. Aho tathāgatassa mahākaruṇāti.

මෙහි 'මෙථුන' (මෛථුන) යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ශිෂ්ට වචනයකි; මක්නිසාද යත්, ලජ්ජාසහගත පුද්ගලයන් විසින් එය නොවැසිය යුතු/පැවසිය නොහැකි භාෂාවක් නොවන බැවිනි. එසේම, "මෛථුන ධර්මයෙහි නොහැසිරිය යුතුය" කියා ද "රජු මාගේ යහළුවෙක් නොවේ, රජු මාගේ සහකාරයෙක් (මෛථුනයෙක්) නොවේ" කියා ද ශෝභන වචන පථයෙහි මෙම භාෂාව පැමිණ ඇත. එහෙත් "යභති" යනාදී භාෂාව වනාහි, "සිඛරණී" (යනාදී අශිෂ්ට වචන) මෙන් අශිෂ්ට භාෂාවකි (අසම්භිවාචා). හිරි-ඔතප් සහිත ලෞකික ජනයා පවා මෙබඳු වචන කතා නොකරති. එසේ වුවත්, අතිශයින්ම උත්කෘෂ්ට හිරි-ඔතප් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද හදවත් ඇතිව, ලෝකානුකම්පාවෙන් යුතුව පිරිස මැද (විනය ප්‍රඥප්ති දේශනා කිරීමේදී) මෙය වදාළ සේක. අහෝ! තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කරුණාවක මහත!

Imāni pana methunadhammassa nāmāni –

මෛථුන ධර්මයේ (පර්යාය) නාමයන් මෙසේය -

Saṃvesanaṃ niddhuvanaṃ, methunaṃ sūrataṃ rataṃ;

Byathayo gāmadhammo ca, yābhassaṃ mohanaṃ rati.

සංවේසන, නිද්ධුවන, මෙථුන, සූරත, රත, බ්‍යථය, ගාමධම්ම, යාභස්ස, මෝහන, රති (යනු මෛථුනයට නම් වේ).

Asaddhammo ca vasala-dhammo mīḷhasukhampi ca;

Dvayaṃdvayasamāpatti, dvando gammo’dakantiko.

අසද්ධම්ම, වසලධම්ම, මීළ්හසුඛ, ද්වයංද්වයසමාපත්ති, ද්වන්ද, ගම්ම, උදකන්තික (යනු ද මෛථුනයට නම් වේ).

Sibha vibha katthane. Sibhati. Vibhati.

"සිභ්" සහ "විභ්" ධාතූහු කත්ථන (පාරට්ටු කිරීම/විශේෂයෙන් පැවසීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. 'සිභති', 'විභති' (යනු රූපයි).

Debha [Pg.127] abhi dabhi sadde. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.

"දෙභ්", "අභ්", "දභ්" ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. 'දෙභති', 'අම්භති', 'අම්භෝ', 'දම්භති' (යනු රූපයි).

Ettha ca ambho vuccati udakaṃ. Tañhi nijjīvampi samānaṃ oghakālādīsu vissandamānaṃ ambhati saddaṃ karotīti ambhoti vuccati.

මෙහි 'අම්භෝ' යනු ජලයට කියනු ලැබේ. එය අචේතනික (පණ නැති) දෙයක් වුවද, මහා වතුර ගලන කාලවලදී ගලායද්දී 'අම්භති' (ශබ්ද කරයි) යනුවෙන් ශබ්ද කරන බැවින් 'අම්භෝ' යැයි කියනු ලැබේ.

Imānissa nāmāni –

එහි (ජලයේ) නාමයන් මෙසේය -

Pānīyaṃ udakaṃ toyaṃ, jalaṃ pāto ca ambu ca;

Dakaṃ kaṃ salilaṃ vāri, āpo ambho papampi ca.

පානීය, උදක, තෝය, ජල, පාත, අම්බු, දක, ක, සලිල, වාරි, ආප, අම්භ, පප (යනු ජලයට නම් වේ).

Nīrañca kepukaṃ pāni, amataṃ elameva ca,Āponāmāni etāni, āgatāni tato tato.

නීර, කේපුක, පානි, අමත, ඒල යනු ද ජලයේ නම් වේ. මේවා නොයෙක් තැන්වලින් සොයාගත් ජලයට කියන නම්ය.

Ettha ca ‘‘vālaggesu ca kepuke. Pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī’’tiādayo payogā dassetabbā.

මෙහිදී "වාලග්ගේසු ච කේපුකේ" සහ "පිවිතං ච තේසං භුසං හෝති පානී" යනාදී ප්‍රයෝගයන් දැක්විය යුතුය.

Thabhi khabhi paṭibaddhe thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso.

"ථභ්" සහ "ඛභ්" ධාතූහු බාධා කිරීම/තද කිරීම/සම්බන්ධ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටෙති. 'ථම්භති', 'විත්ථම්භති', 'ඛම්භති', 'වික්ඛම්භති' (යන රූප වේ). තවද ථම්භ (කණුව), ථද්ධ (තද/දැඩි), උපත්ථම්භ (උපස්තම්භය/රකුල), උපත්ථම්භිනී, වික්ඛම්භ (විෂ්කම්භය), වික්ඛම්භිතකිලේස (යටපත් කරන ලද කෙලෙස්) යනාදී රූප ද වේ.

Jabha jabhi gattavināme. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito.

"ජභ්" සහ "ජභි" ධාතූහු ශරීරය නැමීම (ඈනුම් ඇරීම/අඟපසඟ ඇදීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. 'ජභති', 'ජම්භති', 'විජම්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'විජම්භනං', 'විජම්භිතා', 'විජම්භන්තෝ', 'විජම්භමානෝ', 'විජම්භිතෝ' (යන නාමපද ද) වේ.

Sabbha kathane. Sabbhati.

"සබ්භ්" ධාතුව කථා කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'සබ්භති' (යනු රූපයයි).

Vabbha bhojane. Vabbhati.

"වබ්භ්" ධාතුව අනුභව කිරීමේ (භෝජනයෙහි) අර්ථයෙහි වැටේ. 'වබ්භති' (යනු රූපයයි).

Gabbha dhāraṇe. Gabbhati. Gabbho.

"ගබ්භ්" ධාතුව (ගැබක්) දැරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගබ්භති', 'ගබ්භෝ' (යනු රූපයි).

Ettha gabbhoti mātukucchipi vuccati kucchigataputtopi. Tathā hi ‘‘yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo’’ti ettha mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuccati. ‘‘Gabbho me deva patiṭṭhito. Gabbho ca patito chamā’’ti ca ettha pana kucchigataputto. Apica gabbhoti āvāsaviseso. ‘‘Gabbhaṃ [Pg.128] paviṭṭho’’tiādīsu hi ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati.

මෙහි 'ගබ්භ' (ගර්භ) යනු මව්කුසට ද කියනු ලැබේ, කුසෙහි සිටින දරුවාට ද කියනු ලැබේ. එසේමය, "යම් එක් රැයක් පළමුව මව්කුසෙහි වෙසේද..." යන මෙහි මව්කුස 'ගබ්භ' යනුවෙන් හැඳින්වේ. "දේවයන් වහන්ස, මාගේ ගැබ පිහිටියේය" සහ "ගැබ බිම ඇද වැටුණේය" යන මෙහි කුසෙහි සිටින දරුවා අදහස් වේ. තවද 'ගබ්භ' යනු වාසස්ථාන විශේෂයකි (කාමරයකි). "ගැබට (කාමරයට) ඇතුළු විය" යනාදී තැන්වල කුටිය/කාමරය 'ගබ්භ' යනුවෙන් හැඳින්වේ.

Rabha rābhasse. Āpubbo rabha hiṃsākaraṇavāyamanesu. Rābhassaṃ rābhasabhāvo. Taṃsamaṅgino pana pāḷiyaṃ ‘‘caṇḍā ruddhā rabhasā’’ti evaṃ āgatā.

"රභ්" ධාතුව චණ්ඩ බව (රභස බව) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ආ' උපසර්ගය මුලට ආ විට 'ආ-රභ්' ධාතුව හිංසා කිරීම සහ වීර්යය කිරීමට උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'රාභස්ස' යනු චණ්ඩ භාවයයි. එයින් යුක්ත වූවෝ පාලි පාඨයන්හි "චණ්ඩා රුද්ධා රභසා" (කෝප සහගත වූ, රෞද්‍ර වූ, චණ්ඩ වූ) යනුවෙන් පැමිණ ඇත.

Tattha rabhasāti karaṇuttariyā. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Āraddhaṃ me vīriyaṃ. Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. Sārambho te na vijjati. Pakāraṇārambho. Vīriyārambho. Ārabhituṃ. Ārabhitvā. Ārabbha.

එහි 'රභසා' යනු ක්‍රියාවෙහි ඉක්මවා යන්නෝ (බලහත්කාරයෙන් කරන්නෝ) ය. 'රභති', 'ආරභති', 'සමාරභති', 'ආරම්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'රභසෝ', 'ආරම්භෝ', 'සමාරම්භෝ', 'ආරභන්තෝ', 'සමාරභන්තෝ' (යන නාමපද ද වේ). "මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" (ආරද්ධං මේ වීරියං). 'සාරම්භං' (ක්‍රෝධ සහගත බව/තරඟකාරී බව), 'අනාරම්භං' (සන්සුන් බව/හිංසා නොකිරීම). "ඔබ තුළ සාරම්භයක් නැත" (සාරම්භෝ තේ න විජ්ජති). ප්‍රකරණාරම්භය (ග්‍රන්ථාරම්භය), වීර්යාරම්භය (වීර්යය වැඩීම). 'ආරභිතුං' (පටන් ගැනීමට), 'ආරභිත්වා' (පටන් ගෙන), 'ආරබ්භ' (අරභයා/පටන් ගෙන) යනාදී රූප ද වේ.

Ettha vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kriyāya vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.

මෙහි 'වීර්යාරම්භය' යනු වීර්යය සංඛ්‍යාත ආරම්භයයි. 'ආරම්භ' යන ශබ්දය කර්මය, ඇවැත (ආපත්තිය), ක්‍රියාව, වීර්යය, හිංසාව සහ විකෝපනය (විනාශ කිරීම/වෙනස් කිරීම) යන අනේක අර්ථයන්හි පැමිණ ඇත.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhobhi, sabbaṃ ārambhapaccayā;

Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti

"යම් කිසි දුකක් උපදී නම්, ඒ හැම (කර්ම සංඛ්‍යාත) ආරම්භය ප්‍රත්‍ය කොට උපදී. ආරම්භයන්ගේ නිරුද්ධ වීමෙන් දුකෙහි ඉපදීමක් නැත."

Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā’’ti ettha yūpussāpanādikriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Iccevaṃ –

මෙහි (පළමු ගාථාවෙහි) කර්මය 'ආරම්භ' යනුවෙන් පැමිණ ඇත. "වැරදි සිදු කරයි (ආරම්භ කරයි), පසුව පසුතැවෙයි" යන මෙහි ඇවැත (ආපත්තිය) අදහස් වේ. "මහත් පරිශ්‍රම සහිත (මහාරම්භ) මහා යාගයෝ මහත් ඵල නොවෙති" යන මෙහි යූප කණු ඉන්දවීම් ආදී ක්‍රියාවන් අදහස් වේ. "පටන් ගනිව්, නික්මෙව්, බුදු සසුනෙහි යෙදෙව්" යන මෙහි වීර්යය අදහස් වේ. "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් උදෙසා ප්‍රාණීන් නසති (ආරම්භ කරති)" යන මෙහි හිංසාව (මැරීම) අදහස් වේ. "බීජගාම භූතගාමයන් සිඳලීම් බිඳලීම්වලින් වැළකුණේ වෙයි" යන මෙහි සිඳීම්, බිඳීම් ආදී විකෝපනය (විනාශ කිරීම) අදහස් වේ. මෙසේ -

Kamme [Pg.129] āpattiyañceva, vīriye hiṃsākriyāsu ca;

Vikopane ca ārambha-saddo hotīti niddise;

කර්මයෙහි ද, ඇවැතෙහි ද, වීර්යයෙහි ද, හිංසාවෙහි ද, ක්‍රියාවෙහි ද සහ විකෝපනයෙහි (විනාශයෙහි) ද 'ආරම්භ' යන ශබ්දය යෙදෙන බව දැක්විය යුතුය.

Labha lābhe. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.

"ලභ්" ධාතුව ලැබීම (ලාභය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලභති', 'ලබ්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'ලාභෝ', 'ලද්ධං' (ලැබුණු), 'අලත්ථ', 'අලත්ථුං' (ලැබුණි) යනාදී රූප ද වේ.

Subha dittiyaṃ. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.

"සුභ්" ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සෝභති' (බබළයි). 'සෝභා', 'සෝභනං', 'සෝභිතෝ' (යන රූප වේ).

Khubha sañcalane. Khobhati, saṅkhobhati. Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā. Khobhā, saṅkhobho.

"ඛුභ්" ධාතුව සෙලවීම (කැලඹීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඛෝභති', 'සංඛෝභති' (කලඹයි). "එකල්හි මඟුල් ඇතා කුපිත වූ කල්හි මුළු නුවරම කැළඹුණේය" (ඛුබ්භිත්ථ නගරං තදා). 'ඛෝභා', 'සංඛෝභෝ' (යන රූප ද වේ).

Nabha tubha hiṃsāyaṃ. Nabhati. Tubhati.

"නභ්" සහ "තුභ්" ධාතූහු හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටෙති. 'නභති', 'තුභති' (යනු රූපයි).

Sambha vissāse. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.

"සම්භ්" ධාතුව විශ්වාසය අර්ථයෙහි වැටේ. 'සම්භති' (ක්‍රියාපදයයි). 'සම්භත්ති' (භක්තිය/විශ්වාසය), 'සම්භත්තෝ' (විශ්වාසවන්තයා) යනු රූපයි.

Lubha vimohane. Lobhati, palobhati. Thullakumārīpalobhanaṃ. Kārite pana ‘‘lobheti, palobheti, palobhetvā’’ti rūpāni bhavanti. Divādigaṇaṃ pana patvā giddhiyatthe ‘‘lubbhatī’’ti rūpaṃ bhavati.

"ලුභ්" ධාතුව මුළා කිරීම (පොළඹවා ගැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලෝභති', 'පලෝභති' (පොළඹවයි). "ස්ථූල කුමාරිකාවක මුළා කිරීම (පලෝභනය)" යනු උදාහරණයකි. ප්‍රේරණ (කාරිත) ක්‍රියාවෙහි දී 'ලෝභේති', 'පලෝභේති', 'පලෝභෙත්වා' යන රූප වෙයි. දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ලෝභ කිරීම (ගිජු වීම) අර්ථයේ දී 'ලුබ්භති' යන රූපය වෙයි.

Dabhi ganthane. Dambhati. Dambhanaṃ.

"දභ්" ධාතුව බැඳීම (ගෙතීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'දම්භති', 'දම්භනං' (යනු රූපයි).

Rubhi nivāraṇe. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.

"රුභ්" ධාතුව වැළැක්වීම (නිරුද්ධ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රුම්භති', 'සන්නිරුම්භති' (යනු ක්‍රියාපදයි). 'සන්නිරුම්භෝ' (වැළැක්වීම), 'සන්නිරුම්භිත්වා' (වළක්වා) යනු රූපයි.

Ubha ubbha umbha pūraṇe. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. Kārite ‘‘obheti. Ubbheti. Umbhetī’’ti rūpāni bhavanti.

"උභ්", "උබ්භ්", "උම්භ්" ධාතූහු පිරවීම අර්ථයෙහි වැටෙති. 'උභති', 'උබ්භති', 'උම්භති' (යන ක්‍රියාපද ද), 'උභනා', 'උබ්භනා', 'උම්භනා' (යන නාමපද ද) වෙති. 'ඕභෝ' (දෙපස), 'කේටුභං' (කේටුභ ශාස්ත්‍රය), 'උබ්භං' (ඉහළ), 'කුම්භෝ' (කලස), 'කුම්භී' (කළය) යන රූප ද වේ. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි 'ඕභේති', 'උබ්භේති', 'උම්භේති' යන රූප වෙයි.

Tattha keṭubhanti kriyākappavikappo kavīnaṃ upakāriyasatthaṃ. Idaṃ panettha nibbacanaṃ kiṭeti gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato keṭento gamento obheti pūretīti keṭutaṃ kiṭaubhadhātuvasena. Ubbhati ubbheti [Pg.130] pūretīti ubbhaṃ, pūraṇanti attho. Cariyāpiṭakepi hi īdisī saddagati dissati, taṃ yathā? ‘‘Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpama’’nti. Tattha ca accubbhanti ativiya yācakānaṃ ajjhāsayaṃ pūraṇaṃ. Akkhumbhantipi pāṭho. Kumbhoti kaṃ vuccati udakaṃ, tena ubbhetabboti kumbho, so eva itthiliṅgavasena kumbhī. Ettha ca ‘‘kumbhī dhovati onato’’ti payogo.

එහි 'කේටුභ' යනු කවීන්ට උපකාරී වන ක්‍රියා-කල්ප විකල්ප ශාස්ත්‍රයයි (කාව්‍ය උපදෙස් හා විධික්‍රම පිළිබඳ ශාස්ත්‍රයයි). මෙහි නිරුක්තිය මෙසේය: 'කිඨ්' ධාතුවෙන් ක්‍රියා ආදී විභාගයන් අවබෝධ කරවයි (යවයි), නැතහොත් එය කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සම්පූර්ණයෙන්ම අවබෝධ කරවමින් බබළවයි, පුරවයි යන අර්ථයෙන් 'කිඨ්' සහ 'උබ්භ' ධාතූන්ගේ බලයෙන් 'කේටුභ' යන පදය සෑදේ. 'උබ්භති' හෝ 'උබ්භේති' යනු පුරවයි යන අර්ථය ඇති බැවින් 'උබ්භං' යනු පිරීමයි. චරියාපිටකයෙහි ද මෙවැනි ශබ්ද සිද්ධියක් පෙනේ. ඒ කෙසේද යත්? 'මහා සාගරය බඳු වූ, අතිශයින් පුරවන සුලු (අච්චුබ්භං) මහා දානයක් පැවැත්වීය' යන්නයි. එහි 'අච්චුබ්භං' යනු යාචකයන්ගේ අදහස් අතිශයින්ම පිරවීමයි. 'අක්ඛුම්භං' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'කුම්භ' යන්නෙහි 'කං' යනු ජලයට කියනු ලැබේ, එයින් පිරවිය යුතු බැවින් 'කුම්භ' (කළය) නම් වේ. එයම ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'කුම්භී' වේ. මෙහි 'කුම්භී ධෝවති ඕනතෝ' (නැමී කළය සෝදයි) යන්න යෙදුමයි.

Kumbhasaddo ghaṭe hatthi-siropiṇḍe dasambaṇe;

Pavattatīti viññeyyo, viññunā nayadassinā.

නය දන්නා නුවණැත්තා විසින් 'කුම්භ' ශබ්දය කළය, හස්ති කුම්භය (ඇතාගේ හිසෙහි ඇති පින්ඩය) සහ වණ විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි වැටෙන බව දත යුතුය.

Bhakārantadhāturūpāni.

'භ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Makārantadhātu

'ම' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ය.

Mā māne sadde ca. Māti. Mātā. Ettha mātāti janikā vā cūḷamātā vā mahāmātā vā.

'මා' ධාතුව මැනීම සහ ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මාති' යන්න රූපයයි. 'මාතා' (මව) යන්න ද ඉන් සෑදේ. මෙහි 'මාතා' යනු වැදූ මව හෝ කුඩම්මා හෝ ලොකු අම්මා ය.

Mū bandhane. Mavati. Kiyādigaṇassa panassa ‘‘munātī’’ti rūpaṃ.

'මූ' ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'මවති' යන්න රූපයයි. කියාදි ගණයට අයත් වන විට මෙහි 'මුනාති' කියා රූපයක් වේ.

Me paṭidānaādānesu. Meti, mayati. Medhā.

'මේ' ධාතුව පෙරළා දීම සහ පිළිගැනීම (හුවමාරුව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මේති', 'මයති' යන්න රූපයන්ය. 'මේධා' (ප්‍රඥාව) යන්න ද ඉන් සෑදේ.

Ettha medhāti paññā. Sā hi sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhāti vuccati. Ettha pana metīti gaṇhāti. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti. Saṅgamatthavācakassa pana medhadhātussa vasena medhati sīlasamādhiādīhi saddhammehi siriyā ca saṅgacchatīti medhāti attho gahetabbo. Etthetaṃ vuccati –

මෙහි 'මේධා' යනු ප්‍රඥාවයි. ඇය (එම ප්‍රඥාව) ඉතා සියුම් වූ ද අර්ථය සහ ධර්මය ද ඉතා ඉක්මනින්ම ග්‍රහණය කරන්නේ ද (මේති) දරන්නේ ද වන බැවින් 'මේධා' යයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'මේති' යනු ග්‍රහණය කරයි (පිළිගනියි) යන්නයි. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි මෙසේ පවසා ඇත: 'මහා පර්වතයකට ගසන හෙනයක් මෙන් කෙලෙසුන් නසන (හිංසා කරන) බැවින් 'මේධා' නම් වේ, නැතහොත් වහා ග්‍රහණය කරගැනීමේ හා දරාගැනීමේ අර්ථයෙන් 'මේධා' නම් වේ' යන්නයි. එකතු වීම (සංගම) යන අර්ථය දක්වන 'මේධ්' ධාතුවේ වසයෙන් නම්, ශීල සමාධි ආදී සද්ධර්මයන් හා ශ්‍රී භාග්‍යය සමඟ එක්වන බැවින් 'මේධා' යන අර්ථය ගත යුතුය. මෙහි මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘Dvidhātuyekadhātuyā[Pg.131], dviratthavatiyāpi ca;

Medhāsaddassa nipphattiṃ, jaññā sugatasāsane’’ti.

'ධාතූන් දෙකකින් (මේ සහ ධා) හෝ එක් ධාතුවකින් (මේධ්), එමෙන්ම අර්ථ දෙකක් ඇතිව ද 'මේධා' යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය (සෑදීම) සුගත ශාසනයෙහි දත යුතුය' යන්නයි.

Omā sāmatthiye. Sāmatthiyaṃ samatthabhāvo. Aluttantoyaṃ dhātu, omāti, omanti.

'ඕමා' ධාතුව සාමර්ථ්‍යය (හැකියාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සාමර්ථ්‍යය යනු සමත් බවයි. මෙම ධාතුව විභක්ති ලොප් නොවන (අලුත්තන්ත) එකකි; 'ඕමාති', 'ඕමන්ති' යනු රූපයන්ය.

Atrāyaṃ pāḷi ‘‘omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamitu’’nti. Tattha omātīti pahoti sakkoti.

මෙහිදී පාලි පාඨය මෙසේය: 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සෘද්ධියෙන් මනෝමය කයකින් බ්‍රහ්ම ලෝකයට එළඹෙන්නට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමත් වන සේක් ද (ඕමාති)?' යන්නයි. එහි 'ඕමාති' යනු සමත් වෙයි, හැකියාව ඇත (පහෝති, සක්කෝති) යන්නයි.

Timu addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Temati. Tinto, temiyo. Temitukāmā temiṃsu.

'තිමු' ධාතුව තෙත් බව (අද්‍රභාවය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අද්‍රභාවය යනු තෙත් වූ ස්වභාවයයි. 'තේමති' යන්න රූපයයි. 'තින්තෝ' (තෙත් වූ), 'තේමියෝ' (තේමිය) යනු ධාතු සිද්ධීන්ය. 'තේමිතුකාමා' (තෙමීමට කැමති වූවෝ), 'තේමිංසු' (තෙමූහ) යනු ද රූපයන්ය.

Ettha temiyoti evaṃnāmako kāsirañño putto bodhisatto. So hi rañño ceva mahājanassa ca hadayaṃ temento addabhāvaṃ pāpento sītalabhāvaṃ janento jātoti ‘‘temiyo’’ti vuccati.

මෙහි 'තේමිය' යනු ඒ නම ඇති කාසි රජුගේ පුත්‍ර වූ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ උපන් කල්හි රජුගේ ද මහා ජනයාගේ ද හෘදයන් (සතුටින්) තෙත් කරමින්, සන්සිඳවමින්, සිහිල් බවක් ඇති කරමින් උපන් බැවින් 'තේමිය' යයි කියනු ලැබේ.

Nitami kilamane. Nitammati. Hadayaṃ dayhate nitammāmi.

'නි-තමු' ධාතුව ක්ලාන්ත වීම (පීඩාවට පත්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නිතම්මති' යන්න රූපයයි. 'හෘදය දැවෙයි, මම ක්ලාන්ත වෙමි (නිතම්මාමි)' යන්න උදාහරණයකි.

Camu chamu japu jhamu umu jimu adane. Camati. Camū. Camūti senā. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.

'චමු', 'ඡමු', 'ජපු', 'ඣමු', 'උමු', 'ජිමු' යන ධාතූන් අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චමති' යන්න රූපයයි. 'චමූ' යන්න ද ඉන් සෑදේ. 'චමූ' යනු සේනාවයි. 'ඡමති', 'ජමති', 'ඣමති', 'උමති', 'ජේමති' යනු ඉතිරි ධාතූන්ගේ රූපයන්ය.

Kamu padavikkhepe. Padavikkhepo padasā gamanaṃ. Idaṃ pana vohārasīsamattaṃ vacanaṃ, tasmā ‘‘nāssa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī’’tiādīsu apadavikkhepatthopi gahetabbo. Kamati. Caṅkamati, atikkamati. Abhikkamati. Paṭikkamati. Pakkamati. Parakkamati. Vikkamati. Nikkamati. Saṅkamati. Saṅkamanaṃ. Saṅkanti. Kamanaṃ. Caṅkamanaṃ. Atikkamo. Abhikkamo. Paṭikkamo. Pakkamo. Vikkamo. Nikkamo. Atikkanto puriso. Abhikkantā ratti. Nikkhamati. Abhinikkhamati. Kārite [Pg.132] nikkhāmeti. Aññānipi yojetabbāni. Yasmā panāyaṃ dhātu curādigaṇaṃ patvā icchākanti yatthesu vattati, tasmā tepi atthe upasaggavisesite katvā idha abhikkantasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upari curādigaṇeyeva kathessāma.

'කමු' ධාතුව පියවර තැබීම (පදවික්ඛේපය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පියවර තැබීම යනු පයින් යාමයි. මෙය ව්‍යවහාරයෙහි ප්‍රධාන කොට දැක්වූවක් පමණි, එබැවින් 'ඔහුගේ ශරීරයෙහි ගින්නක් හෝ විෂක් හෝ ආයුධයක් හෝ ක්‍රියා නොකරයි (නොවදියි - කමති)' යනාදී තැන්වල පියවර තැබීම නොවන වෙනත් අර්ථ ද ගත යුතුය. 'කමති' යන්න රූපයයි. 'චංකමති' (සක්මන් කරයි), 'අතික්කමති' (ඉක්මවා යයි), 'අභික්කමති' (ඉදිරියට යයි), 'පටික්කමති' (ආපසු යයි), 'පක්කමති' (පිටත්ව යයි), 'පරක්කමති' (උත්සාහ කරයි), 'වික්කමති' (පරාක්‍රම දක්වයි), 'නික්කමති' (නික්මෙයි), 'සංකමති' (සංක්‍රමණය වෙයි) යනු රූපයන්ය. 'සංකමනං' (සංක්‍රමණය), 'සංකන්ති' (සංක්‍රාන්තිය), 'කමනං' (යාම), 'චංකමනං' (සක්මන), 'අතික්කමෝ' (ඉක්මවීම), 'අභික්කමෝ' (ඉදිරියට යාම), 'පටික්කමෝ' (ආපසු යාම), 'පක්කමෝ' (පිටත්ව යාම), 'වික්කමෝ' (පරාක්‍රමය), 'නික්කමෝ' (නික්මීම) යනු නාම පදයන්ය. 'අතික්kන්තෝ පුරිසෝ' (ඉක්ම ගිය පුරුෂයා), 'අභික්කන්තා රත්ති' (ගෙවී ගිය රාත්‍රිය), 'නික්ඛමති' (නික්මෙයි), 'අභිනික්ඛමති' (අභිනිෂ්ක්‍රමණය කරයි) යන්න ද, ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයේ) 'නික්ඛාමේති' (පිටත් කරවයි) යන්න ද වේ. අනෙක් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. යම් හෙයකින් මෙම ධාතුව චුරාදි ගණයට පැමිණි විට කැමැත්ත සහ ප්‍රාර්ථනාව යන අර්ථයන්හි වැටෙන බැවින්, උපසර්ගයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව ලැබෙන ඒ අර්ථයන් ද මෙහි ඇති 'අභික්කන්ත' ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය ද කිව යුතුව තිබුණත් මෙහි නොකියා, ඉදිරියේදී චුරාදි ගණයේදීම පවසන්නෙමු.

Yamu uparame. Uparamo viramanaṃ. Yamabhi. Yamo. ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase’’ti idamettha nidassanaṃ. Tattha yamāmaseti uparamāma, nassāma, marāmāti attho.

'යමු' ධාතුව වැළකීම (උපරමය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උපරමය යනු සන්සිඳීම හෝ වැළකීමයි. 'යමභි', 'යමෝ' යනු රූපයන්ය. 'අන්‍යයෝ (නුවණ නැත්තෝ) අප මෙහිදී විනාශයට පත්වන බව (මියයන බව) නොදනිති' (පරේ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසේ) යන්න මෙහි නිදසුනයි. එහි 'යමාමසේ' යනු අපි වැළකෙමු, විනාශ වෙමු, මියයමු (උපරාමාම, නස්සාම, මරාම) යන අර්ථයයි.

Nama bahutte sadde. Bahutto saddo nāma uggatasaddo. Namati.

'නම' ධාතුව මහත් ශබ්දය යන අර්ථයෙහි වැටේ. මහත් ශබ්දය යනු උස් හඬින් නැඟෙන ශබ්දයයි. 'නමති' යන්න රූපයයි.

Ama dama hamma mima chama gatimhi. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā.

'අම', 'දම', 'හම්ම', 'මිම', 'ඡම' යන ධාතූන් ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අමති', 'දමති', 'හම්මති', 'මිමති', 'ඡමති' යනු රූපයන්ය. 'ඡමා' (පොළොව) යන්න ද ඉන් සෑදේ.

Chamāti pathavī. Chamāsaddo itthiliṅgo daṭṭhabbo, ‘‘na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā’’ti ca ‘‘chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme’’ti ca payogadassanato. So ca kho sattahi aṭṭhahi vā vibhattīhi dvīsu ca vacanesu yojetabbo. Chamanti gacchanti etthāti chamā.

'ඡමා' යනු පෘථිවියයි (පොළොවයි). 'නොගිලන්ව අසුනක හුන් අයෙකුට බිම (ඡමායං) හිඳ ධර්මය දේශනා නොකරන්නෙමි කියා හික්මිය යුතුය' යන්නෙන් ද, 'ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිතව දියෙන් ගොඩදැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන් මම බිම (ඡමායං) පෙරළෙමි' යන්නෙන් ද යෙදුම් පෙනෙන බැවින් 'ඡමා' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය. එය සත් හෝ අට ආකාර විභක්තීන්ගෙන් හා වචන දෙකෙන් (ඒකවචන, බහුවචන) යුක්තව යෙදිය යුතුය. මිනිස්සු මෙහි හැසිරෙති (ගමන් කරති) යන අර්ථයෙන් 'ඡමා' (පොළොව) නම් වේ.

Dhama saddaggisaṃ yogesu. Dhamadhātu sadde ca mukhavātena saddhiṃ aggisaṃyoge ca vattati. Tattha paṭhamatthe ‘‘saṅkhaṃ dhamati. Saṅkhadhamako. Bheriṃ dhamati. Bheridhamako. Dhame dhame nātidhame’’ti payogo. Dutiyatthe ‘‘aggiṃ dhamati. Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti payogo.

'ධම' ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ මුඛ වාතයෙන් (පිඹීමෙන්) ගින්න දැල්වීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. එහි පළමු අර්ථයෙහි 'සක් පිඹියි' (සංඛං ධමති), 'සක් පිඹින්නා' (සංඛධමකෝ), 'බෙරය වයයි (පිඹියි)' (භේරිං ධමති), 'බෙර වයන්නා' (භේරිධමකෝ), 'පිඹිය යුතුය, පිඹිය යුතුය, නමුත් පමණට වඩා නොපිඹිය යුතුය' (ධමේ ධමේ නාතිධමේ) යනු යෙදුම්ය. දෙවැනි අර්ථයෙහි 'ගින්න පිඹියි' (අග්ගිං ධමති), 'තමාම නැඟී සිටියි, කුඩා ගින්නක් පිඹ දිලවන්නාක් මෙන්' (සමුට්ඨාපේති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධමං) යනු යෙදුම්ය.

Bhāma kodhe. Bhāmati.

'භාම' ධාතුව ක්‍රෝධය (කෝපය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භාමති' යන්න රූපයයි.

Namu [Pg.133] namane. Namati. Namo. Nataṃ, namanaṃ. Nati. Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna. Namitvā, namitvāna, namituna. Kārite ‘‘nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā’’ti rūpāni bhavanti. Tatra hi ‘‘namati namitvā’’ti evaṃpakārāni padāni namanatthe vandanāyañca daṭṭhabbāni, ‘‘namo natvā’’ti evaṃpakārāni pana vandanāyameva. Atrāyamupalakkhaṇamattā payogaracanā –

'නමු' ධාතුව නැමීම (නමස්කාරය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නමති' (නමයි), 'නමෝ' (නමස්කාරය), 'නතං' (නැමුණු), 'නමනං' (නැමීම), 'නති' (නැමීම), 'නමං' (නමන), 'නමමානෝ' (නැමෙමින්), 'නමන්තෝ' (නැමෙන), 'නමිතෝ' (නමන ලද), 'නාමං' (නම/නැමීම), 'නාමිතං' (නමන ලද), 'නමිතුං' (නැමීමට), 'නත්වා', 'නත්වාන' (වැඳ/නැමී), 'නමිත්වා', 'නමිත්වාන', 'නමිතුන' (වැඳ/නැමී) යනු රූපයන්ය. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයේ) 'නාමේති', 'නාමයති', 'නාමේත්වා', 'නාමයිත්වා' යන රූපයන් වේ. එහි 'නමති, නමිත්වා' වැනි පද නැමීම සහ වැඳීම යන අර්ථ දෙකෙහිම දත යුතුය. 'නමෝ, nත්වා' වැනි පද වැඳීමෙහි (නමස්කාරයෙහි) ම පමණක් දත යුතුය. මෙහි ඒ ඒ තැන්වලට ගැළපෙන යෙදුම් නිර්මාණයන් මෙසේය -

Rukkho phalī phalabhāragarutāya namitvāna bhijjati;

Vuddho jarājajjaratāya namati namitvā gacchati;

Saddho buddhaṃ namati namitvā gacchati;

Namo buddhassa satthāraṃ natvāna agamāsīti;

'පලතුරු බරින් බර වූ ගස නැමී බිඳී යයි; මහල්ලා ජරාවෙන් දිරාපත්ව නැමී, නැමී (නැමෙමින්) යයි; ශ්‍රද්ධාවන්තයා බුදුන් වහන්සේ වඳියි, වැඳ (නැමී) යයි; බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ ගියේය' යන්නයි.

Ettha namoti padaṃ nipātesupi labbhati. Tena hi paccattopayogavacanāni abhinnarūpāni dissanti ‘‘devarāja namo tyatthu. Namo katvā mahesino’’ti. Upasaggehipi ayaṃ yojetabbā ‘‘paṇamati, paṇāmo, uṇṇamati, uṇṇati’’ iccādinā.

මෙහි 'නමෝ' යන පදය නිපාතයන්හි ද ලැබේ. එබැවින් ප්‍රථමා හා ද්විතීයා විභක්තීන්හි වෙනස් නොවන රූප පෙනේ. 'දේවරාජයෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා' (දේවරාජ නමෝ ත්‍යත්ථු), 'මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කොට' (නමෝ කත්වා මහේසිනෝ) යනු උදාහරණයි. මෙය උපසර්ගයන් සමඟ ද යෙදේ; 'පණමති' (නමදියි), 'පණාමෝ' (නමස්කාරය), 'උණ්ණමති' (ඉහළට නැමෙයි), 'උණ්ණති' (ඉහළට නැමීම) යනාදී වශයෙනි.

Khamu sahane. Khamati. Khanti. Khamo, khamanaṃ, evaṃ bhāve. Kattari pana ‘‘khantā. Khamitā. Khamo hoti sītassapi uṇhassapī’’ti payogā.

‘ඛමු’ ධාතුව ඉවසීම යන අර්ථයේ වෙයි. ‘ඛමති’ (ඉවසයි). ‘ඛන්ති’ (ඉවසීම). ‘ඛමෝ’, ‘ඛමනං’ යනු භාව අර්ථයෙහි යෙදේ. කර්තෘ අර්ථයෙහි (කර්තෘ කාරකයෙහි) නම් ‘ඛන්තා’, ‘ඛමිතා’ යන්න වෙයි. ‘ශීතලට මෙන්ම උෂ්ණත්වයට ද ඉවසන්නේ වෙයි’ යනු එහි යෙදීම් ය.

Sama adassane. Samati, vūpasamati aggi.

‘සම’ ධාතුව නොපෙනී යාම (නැති වී යාම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘සමති’ (සන්සිඳෙයි), ගින්න සන්සිඳෙයි (නිවී යයි).

Yama parivesane. Yamati. Yamo. Yamarājā.

‘යම’ ධාතුව පිරිවැරීම (හෝ පාලනය කිරීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘යමති’. ‘යමෝ’. ‘යමරාජා’ (යම රජු).

Sama sadde. Samati.

‘සම’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයේ වෙයි. ‘සමති’.

Sama thama velambe. Samati. Thamati.

‘සම’, ‘ථම’ යන ධාතූන් ප්‍රමාද වීම (හෝ එල්ලීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘සමති’. ‘ථමති’.

Vāyama īhāyaṃ. Vāyamati. Vāyāmo.

‘වායම’ ධාතුව උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයේ වෙයි. ‘වායමති’ (උත්සාහ කරයි). ‘වායාමෝ’ (උත්සාහය/වෑයම).

Gamu [Pg.134] gatiyaṃ. Gacchati. Gamako. Gato. Gati. Gamanaṃ. Kārite ‘‘gameti, gamayati, gacchāpetī’’tiādīni bhavanti.

‘ගමු’ ධාතුව ගමන (යෑම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘ගච්ඡති’ (යයි), ‘ගමකෝ’ (යන්නා), ‘ගතෝ’ (ගියේය), ‘ගති’ (ගමන/ගතිය), ‘ගමනං’ (යෑම) යන්න වෙයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයෙහි ‘ගමේති’, ‘ගමයේති’, ‘ගච්ඡාපේති’ ආදී රූප වෙයි.

Ramu kīḷāyaṃ. Ramati. Viramati. Paṭiviramati. Uparamati. Ārati. Virati. Paṭivirati. Uparati. Veramaṇi. Viramaṇaṃ. Rati. Ramaṇaṃ. Rato. Ārato virato paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo.

‘රමු’ ධාතුව ක්‍රීඩා කිරීම (හෝ ඇලීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘රමති’ (ඇලෙයි/සතුටු වෙයි). ‘විරමති’ (වැලකෙයි), ‘පටිවිරමති’ (විශේෂයෙන් වැලකෙයි), ‘උපරමති’ (සන්සිඳෙයි). ‘ආරති’ (වැලකීම), ‘විරති’ (විරතිය), ‘පටිවිරති’, ‘උපරති’, ‘වේරමණී’ (වැලකීම), ‘විරමණං’, ‘රති’ (ඇල්ම), ‘රමණං’, ‘රතෝ’ (ඇලුනු). ‘ආරතෝ’, ‘විරතෝ’, ‘පටිවිරතෝ’ (වැලකුණු). ‘උපරතෝ’, ‘උපරමෝ’ (සන්සිඳුණු). ‘ආරාමෝ’ (ආරාමය).

Vamu uggiraṇe. Vamati. Vamathu. Vammiko.

‘වමු’ ධාතුව බැහැර කිරීම (වමනය කිරීම/මතු කිරීම) යන අර්ථයේ වෙයි. ‘වමති’ (වමාරයි/බැහැර කරයි). ‘වමථු’ (වමනය). ‘වම්මිකෝ’ (වේයියා/හුඹහ).

Dhīratthu taṃ visaṃ vantaṃ, yamahaṃ jīvitakāraṇā;

Vantaṃ paccāvamissāmi, mataṃ me jīvitā varaṃ.

ජීවත් වීම උදෙසා මා විසින් වමනය කරන ලද යම් විෂක් නැවත අනුභව කරන්නේ නම්, වමනය කළ ඒ විෂට ධික් (නින්දා) වේවා! මට එවැනි ජීවිතයකට වඩා මරණය උතුම්ය.

Tattha vammikoti vamatīti, vantakoti, vantussayoti, vantasinehasambandhoti vammiko. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirayati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sinehova nikkhamati, evaṃ vantasinehasambandhoti vammiko.

එහි ‘වම්මික’ (හුඹහ) යනු, වමනය කරන බැවින් ද, වමනය කරන ලද්දක් බැවින් ද, වමනය කරන ලද්දේ උස්ව නැගුණු බැවින් ද, වමනය කරන ලද සෙනෙහසින් (තෙතමනයෙන්) බැඳී ඇති බැවින් ද ‘වම්මික’ නම් වෙයි. හේතු කොට ගෙන, එය සර්පයන්, මුගටියන්, මීයන්, හූනන් ආදී විවිධ සතුන් පිටතට වමනය කරන (බැහැර කරන) බැවින් ‘වම්මික’ යි. වේයන් විසින් වමාරන ලද බැවින් ද ‘වම්මික’ යි. වේයන් විසින් තම කටින් වමාරා ඉවත දැමූ පස් කුඩුවලින් ඉණක් පමණ උසට හෝ මිනිසෙකු උසට හෝ ඔසවා තබන ලද බැවින් ද ‘වම්මික’ යි. වේයන්ගේ වමනය කරන ලද කෙළෙහි තෙතමනයෙන් බැඳී තිබීම නිසා සත් සතියක් වැසි වැටුණත් එය විසිරී නොයයි. ගිම්හාන කාලයෙහි ද එයින් පස් මිටක් ගෙන මිරිකූ කල තෙතමනය මතු වෙයි. මෙසේ වමාරන ලද තෙතමනයෙන් බැඳී ඇති බැවින් ‘වම්මික’ නම් වෙයි.

Ettha pana ‘‘bhagavā, himavā’’tiādīni padāni na kevalaṃ vantupaccayavaseneva nipphādetabbāni, atha kho vamudhātuvasenapi nipphādetabbāni, tenāha visuddhimaggakārako ‘‘yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ, gamanasaddato gakāraṃ, vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya bhagavāti vuccati, yathā loke ‘mehanassa [Pg.135] khassa mālā’ti vattabbe mekhalā’’ti vadatā niruttinayena saddasiddhi dassitā.

මෙහි ‘භගවා’, ‘හිමවා’ ආදී පදයන් කේවලව ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය නිසාම පමණක් සිද්ධ කටයුතු නොවේ, වැරදීමකින් තොරව ‘වමු’ ධාතුවෙන් ද සිද්ධ කටයුතුය. එහෙයින් විසුද්ධිමාර්ග කර්තෘන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘යම් හෙයකින් තුන් භවයන්හි තණ්හා සංඛ්‍යාත ගමන උන්වහන්සේ විසින් වමනය කරන ලද (බැහැර කරන ලද) ද, එබැවින් ‘භවේසු වන්තගමනෝ’ (භවයන්හි ගමන වමනය කළ තැනැත්තා) යැයි කිව යුතු තැන, භව ශබ්දයෙන් ‘භ’ කාරය ද, ගමන ශබ්දයෙන් ‘ග’ කාරය ද, වන්ත ශබ්දයෙන් ‘ව’ කාරය ද ගෙන, එය දීර්ඝ කොට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ලෝකයෙහි ‘මේහනස්ස ඛස්ස මාලා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘මේඛලා’ (නූල් පොට/පටිය) යැයි පවසන්නාක් මෙනි.’ මෙසේ පැවසීමෙන් නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව ශබ්ද සිද්ධිය පෙන්වා දී ඇත.

Ettha, siyā ‘‘visamamidaṃ nidassanaṃ, yena ‘mehanassa khassa mālā’ti ettha mekārakhakāralākārānaṃ kamato gahaṇaṃ dissati, ‘‘bhavesu vantagamano’ti ettha pana bhakāravakāragakārānaṃ kamato gahaṇaṃ na dissatī’’ti? Saccaṃ, idha pana ‘‘aggāhito, vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu viya guṇasaddassa paranipātavasena ‘‘bhavesu gamanavanto’’ti vattabbepi evamavatvā saddasatthe yebhuyyena guṇasaddānaṃ pubbanipātabhvassa icchitattā saddasatthavidūnaṃ kesañca viññūnaṃ manaṃ tosetuṃ ‘‘bhagavā’’ti pade akkharakkamaṃ anapekkhitvā atthamattanidassanavasena ‘‘āhitaggi, sampannavijjācaraṇo’’tiādīni viya pubbanipātavasena ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vuttaṃ. Īdisasmiñhi ṭhāne ‘‘āhitaggī’’ti vā ‘‘aggāhito’’ti vā ‘‘chinnahattho’’ti vā ‘‘hatthacchinno’’ti vā padesu yathā tathā ṭhitesupi atthassa ayutti nāma natthi aññamaññaṃ samānatthattā tesaṃ saddānaṃ.

මෙහිදී, ‘මේ උදාහරණය අසමාන වෙයි. මන්ද, ‘මේහනස්ස ඛස්ස මාලා’ යන්නෙහි මේ-කාර, ඛ-කාර, ලා-කාරයන් පිළිවෙළින් ගැනීම පෙනේ. නමුත් ‘භවේසු වන්තගමනෝ’ යන්නෙහි භ-කාර, ව-කාර, ග-කාරයන් පිළිවෙළින් ගැනීම නොපෙනේ’ යැයි චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. එය සත්‍යයකි. එහෙත් මෙහි ‘අග්ගාහිතෝ’ (ගිනි පිදූ), ‘විජ්ජාචරණසම්පන්නෝ’ (විද්‍යාචරණයෙන් යුත්) යනාදියෙහි මෙන් ගුණ වාචක ශබ්දය පසුව යෙදීමේ ක්‍රමයෙන් ‘භවේසු ගමනවන්තෝ’ යැයි කිව යුතු වුවත්, එසේ නොකියා ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි බොහෝ සෙයින් ගුණ ශබ්දයන් පෙරට යෙදීම අපේක්ෂිත බැවින්, ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන්ගේ හා ඇතැම් ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ මනස සතුටු කරනු පිණිස ‘භගවා’ යන පදයෙහි අක්ෂර අනුපිළිවෙළ නොසලකා, අර්ථය පමණක් දැක්වීමේ වශයෙන් ‘ආහිතග්ගි’, ‘සම්පන්නවිජ්ජාචරණෝ’ යන්නා සේ පූර්ව නිපාත වශයෙන් ‘භවේසු වන්තගමනෝ’ යැයි කියන ලදී. මෙබඳු තැන්වල ‘ආහිතග්ගී’ කියා හෝ ‘අග්ගාහිතෝ’ කියා හෝ ‘ඡින්නහත්ථෝ’ කියා හෝ ‘හත්ථච්ඡින්නෝ’ කියා හෝ පදයන් කෙසේ පිහිටියත්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඒවා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් අර්ථයේ කිසිදු නොගැලපීමක් සිදු නොවේ.

Vedajātotiādīsu pana ṭhānesu atthevāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ visuddhimagge ‘‘bhagavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, taṭṭīkāyampi ca dassitā ‘‘bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā’’ti. Nibbacanaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokā, visesasannissayasobhākappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavā.

‘වේදජාතෝ’ (ප්‍රීතිය උපන්) ආදී තැන්වල ද මෙම අර්ථයම ඇති බව දත යුතුය. මෙසේ විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ‘භගවා’ යන පදයේ ‘වමු’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වීම දක්වන ලදී. එහි ටීකාවෙහි ද ‘භගේ වමීති භගවා, භාගේ වමීති භගවා’ (භගයන්/භාගයන් වමනය කළ බැවින් භගවා වේ) යැයි දක්වන ලදී. එහි නිරුක්තිය මෙසේ දත යුතුය: භග යැයි කියනු ලබන ශ්‍රීය, ඓශ්චර්යය හා යසස කෙළ පිඬක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව වමනය කළ (බැහැර කළ/අතහැර දැමූ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත්, ‘භා’ යනු තරු ය, ඒවා සමඟ ගමන් කරන බැවින් (පවතින බැවින්) මහාමේරු, යුගන්ධර, උතුරුකුරු, හිමාලය ආදී භාජන ලෝකයන් ‘භග’ නම් වේ. විශේෂ ආශ්‍රය, සෝභාව හා ස්ථාවර භාවය ඇති බැවින් ඒවා එසේ හැඳින්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වසන සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන ඉක්මවා යාමෙන් ද, ඒ කෙරෙහි බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ද ඒවා ද වමනය කළ (අතහැර දැමූ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ.

Cakkavattisiriṃ [Pg.136] yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ සක්විති සැපත ද, යසස ද, ඓශ්චර්යය හා සැපය ද, ලෞකික සිත ද අත්හළ සේක් ද, එබැවින් සුගතයන් වහන්සේ ‘භගවා’ (භාග්‍යවත්) නම් වන සේක.

Tathā khandhāyatanadhātādibhede dhammakoṭṭhāse sabbaṃ papañca sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvamīti bhagavā. Atha vā sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnappaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahīti bhagavā.

එසේම, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වශයෙන් බෙදුණු ධර්ම කොට්ඨාසයන්හි සියලු ප්‍රපංචයන්, සියලු යෝගයන්, සියලු ග්‍රන්ථයන් හා සියලු සංයෝජනයන් සහමුලින්ම සිඳදමා, අමා මහ නිවන් ධාතුව අවබෝධ කරගනිමින්, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව (සංසාරය) වමනය කළ, බැහැර කළ, අතහැර දැමූ, නැවත නොපිළිගත් බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. නැතහොත්, කුසල් අකුසල් වූ ද, සාවද්‍ය අනවද්‍ය වූ ද, හීන ප්‍රණීත වූ ද, කළු සුදු ප්‍රතිභාග ඇති සියලු ධර්මයන් ආර්ය මාර්ග ඥානය නමැති මුඛයෙන් වමනය කළ, බැහැර කළ, අපේක්ෂාවෙන් තොරව අත්හළ බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

Khandhāyatanadhātādī, dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bagavā mato.

යම් හෙයකින් මහා සෘෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වූ ද, කළු සුදු වූ ද සියලු ධර්ම කොට්ඨාසයන් වමනය කරන ලද (අත්හරින ලද) ද, එබැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ (භාග්‍යවත්) යැයි සලකනු ලැබේ.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana himavāti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā. Tathā hi sambhavajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavāti himapātasamaye himayuttoti himavā. Gimhakāle himaṃ vamatīti himavā’’ti vuttaṃ. Evaṃ jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, ayaṃ nayo īdisesu ṭhānesupi netabbo. ‘‘Guṇavāgaṇavā’’tiādīsu pana na netabbo. Yadi nayeyya, ‘‘guṇavā gaṇavā’’ti padānaṃ ‘‘nigguṇo parihīnaguṇo’’ti evamādiattho bhaveyya, tasmā ayaṃ nayo sabbatthapi na netabbo. Ettha siyā ‘‘yadi ‘‘bhagavā’tiādipadānaṃ vamudhātuvasena nipphatti hoti, kathaṃ ‘‘bhagavanto, bhagavanta’’ntiādīni sijjhantī’’ti? Yathā ‘‘bhagavā’’ti padaṃ niruttinayena sijjhati, tathā tānipi teneva sijjhanti. Acinteyyo hi niruttinayo kevalaṃ atthayuttipaṭibandhamattova, atthayuttiyaṃ sati nipphādetumasakkuṇeyyānipi rūpāni aneneva sijjhanti. Ettha ca [Pg.137] yaṃ niruttilakkhaṇaṃ āharitvā dassetabbaṃ siyā, taṃ upari rūpanipphādanādhikāre udāharaṇehi saddhiṃ pakāsessāma.

ජාතකට්ඨකතාවෙහි 'හිමවා' යන පදයේ සිද්ධිය (නිෂ්පත්තිය) 'වමු' ධාතුවෙන් ද දක්වා ඇත. එසේම ය, සම්භව ජාතකට්ඨකතාවෙහි 'හිමවා යනු හිම පතනය වන කාලයෙහි හිමයෙන් යුක්ත වන බැවින් හිමවා වේ. ගිම්හාන කාලයෙහි හිම වමාරන (නිදහස් කරන) බැවින් හිමවා වේ' යැයි දක්වා ඇත. මෙසේ ජාතකට්ඨකතාවෙහි 'හිමවා' යන පදයේ 'වමු' ධාතුවෙන් ද සිද්ධිය දක්වා ඇති අතර, මෙම ක්‍රමය මෙබඳු වෙනත් ස්ථානවල ද ගත යුතුය. නමුත් 'ගුණවා', 'ගණවා' යනාදී පදවල දී මෙය නොගත යුතුය. ඉදින් ගන්නේ නම්, 'ගුණවා, ගණවා' යන පදවලට 'ගුණ නැති', 'ගුණ පිරිහුණු' යනාදී අර්ථයන් ලැබෙනු ඇත. එබැවින් මෙම ක්‍රමය සෑම තැනකදීම නොගත යුතුය. මෙහිදී, 'ඉදින් 'භගවා' යනාදී පදවල 'වමු' ධාතුවෙන් සිද්ධිය වන්නේ නම්, 'භගවන්තො, bhagavanta' යනාදී රූප කෙසේ සිද්ධ වේද?' යන සැකය ඇති විය හැක. 'භගවා' යන පදය නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් යම් සේ සිද්ධ වේද, එසේම ඒවාද එයින්ම සිද්ධ වේ. නිරුක්ති ක්‍රමය අචින්ත්‍ය වේ, එය හුදෙක් අර්ථ ගැළපීම මත පමණක් රඳා පවතී. අර්ථ ගැළපීමක් ඇති කල්හි වෙනත් ක්‍රමවලින් සාදාගත නොහැකි රූප වුවද මෙයින්ම සිද්ධ වේ. මෙහිදී යම් නිරුක්ති ලක්ෂණයක් ගෙන හැර දක්විය යුතු වේද, එය මතු රූප සිද්ධි අධිකාරයෙහි උදාහරණ සමඟ ප්‍රකාශ කරන්නෙමු.

Idha sāramate munirājamate,Paramaṃ paṭutaṃ sujano pihayaṃ;

Vipulatthadharaṃ dhaninītimimaṃ,Satataṃ bhajataṃ matisuddhakaraṃ.

මුනිරාජයන් වහන්සේගේ උතුම් දහම් මතය නමැති සාරයෙහි, පරම දක්ෂතාව පතන්නා වූ සත්පුරුෂයා, මහා අර්ථ දරන්නා වූ ද, බුද්ධිය පිරිසිදු කරන්නා වූ ද, මෙම ව්‍යාකරණ නීතිය (ධනිනීතිය) නිරන්තරයෙන් ඇසුරු කෙරේවා!

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññunaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ද ත්‍රිපිටකයෙහි ද පද මාර්ගයන්හි ව්‍යාවෘත වූ නුවණැත්තන්ගේ...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

...දක්ෂතාව පිණිස කරන ලද ශබ්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

Saravaggapañcakantiko nāma dhātuvibhāgo

'සරවග්ග පඤ්චකන්තික' නම් වූ ධාතු විභාගය නිමි.

Pannarasamo paricchedo.

පසළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

16. Bhūvādigaṇikapariccheda

16. භූවාදි ගණික පරිච්ඡේදය (භූවාදි ගණයට අයත් ධාතු පිළිබඳ පරිච්ඡේදය)

Ito paraṃ avaggantā, missakā ceva dhātuyo;

Vakkhāmi dhātubhedādi-kusalassa matānugā.

මීට පසුව, ධාතු භේදයන් පිළිබඳව දක්ෂ වූවන්ගේ මතයට අනුකූලව, වර්ගවලට ඇතුළත් නොවන (අවර්ගාන්ත) සහ මිශ්‍ර ධාතූන් පවසන්නෙමි.

Yakārantadhātu

යකාරාන්ත ධාතු (ය් අකුරෙන් කෙළවර වන ධාතු)

Yā gatipāpuṇesu. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Yanto puriso. Yantī itthī. Yantaṃ kulaṃ. Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ iccādīni. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yāyati, yāyantī’’tiādīni rūpāni bhavanti.

ය් (යා) - ගමනෙහි ද පැමිණීමෙහි ද වැටේ. යාති, යන්ති. යාතු, යන්තු. යෙය්‍ය, යෙය්‍යුං, අනුපරියෙය්‍යුං. සම්භවය වන පරිදි පදමාලාව යෙදිය යුතුය. යන්තො පුරිසො (යන්නා වූ පුරුෂයා), යන්තී ඉත්ථී (යන්නා වූ ස්ත්‍රිය), යන්තං කුලං (යන්නා වූ කුලය). යානං, උපයානං, උය්‍යානං යනාදියයි. දිවාදි ගණයෙහි දී මෙයට 'යායති, යායන්ති' යනාදී රූප වෙති.

Tatra yānantiādīsu yanti etenāti yānaṃ, rathasakaṭādi. Upayanti etena issarassa vā piyamanāpassa vā santikaṃ gacchantīti upayānaṃ, paṇṇākāraṃ. ‘‘Upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayi gate’’ti ettha hi paṇṇākārāni ‘‘upayānānī’’ti [Pg.138] vuccanti. Sampannadassanīyapupphaphalāditāya uddhaṃ olokentā yanti gacchanti etthāti uyyānaṃ.

එහි 'යාන' යනාදී පද අතුරින්, මෙයින් යෙත්ද (යන්නට උපකාරී වේද) එබැවින් 'යාන' නම් වේ, එනම් රථ, කරත්ත ආදියයි. මෙයින් ප්‍රධානියෙකුගේ හෝ ප්‍රිය මනාප කෙනෙකුගේ සමීපයට යෙත්ද (තෑගි රැගෙන යෙත්ද) එබැවින් 'උපයාන' නම් වේ, එනම් පඬුරු (තෑගි) ය. 'රාජපුත්‍රය, ඔබ ගිය කල්හි මට පඬුරු දෙන්නාහුය' (උපයානානි මෙ දජ්ජුං, රාජපුත්ත තයි ගතෙ) යන මෙහි පඬුරු 'උපයාන' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මනහර ලෙස දක්නට ලැබෙන මල්, ඵල ආදිය ඇති බැවින් උඩ බලමින් මෙහි ඇවිදිත්ද (යෙත්ද) එබැවින් 'උය්‍යාන' (උද්‍යානය) නම් වේ.

Byā ummīsane. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Tatra panāyaṃ pāḷi ‘‘yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati, purāṇabhāsā esā, ayañhi yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhiparibbājako ahosi, tasmiṃ kāle manussānaṃ vohāro.

ව්‍යා - ඇස් ඇරීමෙහි (උම්මීසන) වැටේ. ව්‍යාති, ව්‍යන්ති. ව්‍යාසි, ව්‍යාථ. ව්‍යාමි, ව්‍යාම. සම්භවය වන පරිදි පදමාලා යෙදිය යුතුය. එහි මේ පාළිය වෙයි: 'යාව ව්‍යාති නිම්මීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො' (යම් තාක් ඇස ඇර පියවයිද, එහිද රසය තදින් දැනේ) යන්නයි. එහි 'යාව ව්‍යාති' යනු යම් තාක් ඇස අරීද යන්නයි. මෙය පැරණි භාෂාවකි. මක්නිසාද යත්, යම් කලෙක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ චූළබෝධි පරිව්‍රාජකයා වූ සේක්ද, එසමයෙහි මිනිසුන්ගේ ව්‍යවහාරයයි.

Yu missane gatiyañca. Yoti, yavati. Āyu, yoni.

යු - මිශ්‍ර කිරීමෙහි ද ගමනෙහි ද වැටේ. යොති, යවති. ආයු, යොනි (යන පද මින් සැදේ).

Tattha ‘‘āyū’’ti āsaddo upasaggo. Āyavanti missībhavanti sattā etenāti āyu. Atha vā āyavanti āgacchanti pavattanti tasmiṃ sati arūpadhammāti āyu. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘āyavanaṭṭhena āyu. Tasmiñhi sati arūpadhammā āyavanti āgacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccatī’’ti. ‘‘Āyu, jīvitaṃ, pāṇo’’ iccete pariyāyā lokavohāravasena. Abhidhammavasena pana ‘‘ṭhiti yapanā yāpanā jīvitindriyaṃ’’ iccetepi teheva saddhiṃ pariyāyā. Yonīti aṇḍajādīnaṃ aṇḍajādīhi saddhiṃ yāya missībhāvo hoti, sā yoni. Idaṃ panettha nibbacanaṃ ‘‘yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññaṃ missakā hontīti yoni’’ iti. Ettha ca yonisaddassa atthuddhāro nīyate. Yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo. Catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni [Pg.139] hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ettha passāvamaggo. Etthetaṃ vuccati –

එහි 'ආයු' යන පදයෙහි 'ආ' ශබ්දය උපසර්ගයකි. සත්වයෝ මෙයින් එක්වෙත්ද (මිශ්‍ර වෙත්ද) එබැවින් 'ආයු' නම් වේ. නැතහොත් එය ඇති කල්හි අරූප ධර්මයෝ පැමිණෙත්ද, පවතිත්ද එබැවින් 'ආයු' නම් වේ. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි දක්වන ලදී: 'මිශ්‍ර වීමේ (පැමිණීමේ) අර්ථයෙන් ආයු නම් වේ. එය ඇති කල්හි අරූප ධර්මයෝ පැමිණෙත්, පවතිත්, එබැවින් 'ආයු' යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙනි. 'ආයු, jīvitaṃ, pāṇo' යන්න ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව පර්යාය පද වේ. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව නම් 'ස්ථිතිය, යාපනය (පැවැත්ම), යාපනා, jīvitindriyaṃ' යන මේවාද ඒ සමඟම පර්යාය පද වේ. 'යෝනි' යනු අණ්ඩජ ආදී සතුන්ගේ අණ්ඩජ ආදීන් සමඟ යම් මිශ්‍ර වීමක් (එක්වීමක්) වේද, එය යෝනියයි. මෙහි නිරුක්තිය නම් 'මෙහි සත්වයෝ එකම ජාතියකට අයත් වීමෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මිශ්‍ර වෙත්ද එබැවින් යෝනි නම් වේ' යන්නයි. මෙහිදී යෝනි ශබ්දයේ විවිධ අර්ථයන් ගෙන හැර දක්වනු ලැබේ. යෝනි යනු ස්කන්ධ කොට්ඨාසයට ද, හේතුවට ද, මූත්‍ර මාර්ගයට (ප්‍රසූත මාර්ගයට) ද නමකි. 'සිව්වැදෑරුම් නාග යෝනීහුය, සිව්වැදෑරුම් සුපර්ණ යෝනීහුය' යන මෙහි ස්කන්ධ කොට්ඨාසය 'යෝනි' නම් වේ. 'භූමිජය, ඵල ලැබීම පිණිස මෙය හේතුවකි' යන මෙහි 'හේතුව' (කාරණය) යන්නයි. 'මවකගෙන් උපන් පමණින් මම ඔහුව බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි නොකියමි' යන මෙහි මූත්‍ර මාර්ගය (ප්‍රසූත මාර්ගය) යෝනි නම් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

Khandhānañcāpi koṭṭhāse, muttamagge ca kāraṇe;

Imesu tīsu atthesu, yonisaddo pavattati.

ස්කන්ධයන්ගේ කොට්ඨාසයෙහි ද, මූත්‍ර මාර්ගයෙහි ද, හේතුවෙහි ද යන මෙම අර්ථ තුනෙහි 'යෝනි' ශබ්දය පවතී.

Bye saṃvaraṇe. Byāyati.

ව්‍යේ - වැසීමෙහි (සංවරණයෙහි) වැටේ. ව්‍යායති.

Bye pavattiyaṃ. Byeti sahabyo.

ව්‍යේ - පැවැත්මෙහි (ප්‍රවෘත්තියෙහි) වැටේ. ව්‍යේති, සහබ්‍යො.

Ettha sahabyoti saha byeti saha pavattatīti sahabyo, sahāyo, ekabhavūpago vā. Tathā hi ‘‘tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno’’tiādīsu ekabhavūpago ‘‘sahabyo’’ti vuccati.

මෙහි 'සහබ්‍ය' යනු එක්ව පවතින්නේය යන අර්ථයෙන් සහබ්‍ය (සහකාරයා/මිතුරා) හෝ එකම භවයකට පැමිණියා වූ තැනැත්තායි. එසේම 'තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ සහභාවයට (එකම භවයකට) පැමිණියේය' යනාදී තැන්වල එකම භවයකට පැමිණි තැනැත්තා 'සහබ්‍ය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

Haya gatiyaṃ. Hayati. Hayo. Hayoti asso. So hi hayati sīghaṃ gacchatīti hayoti vuccati. Imāni panassa nāmāni –

හය - ගමනෙහි වැටේ. හයති. හයො. හය යනු අශ්වයා ය. හේ තෙමේ වහා දුවන බැවින් (යන බැවින්) 'හය' යැයි කියනු ලැබේ. මේවා ඔහුගේ නම් වේ -

Asso turaṅgo turago, vājī vāho hayopi ca;

Tabbhedā sindhavo ceva, gojo assataropi ca.

අස්ස, තුරංග, තුරග, වාජී, වාහ, හය යන මේවා අශ්වයාගේ නම් වන අතර, එහි ප්‍රභේද ලෙස සින්ධව, ගෝජ සහ අස්සතර (කන්වේවැල් අශ්වයා) ද වෙති.

Kāraṇākāraṇaññū tu, ājānīyo hayuttamo;

Ghoṭako tu khaḷuṅkasso, vaḷavoti ca vuccati;

Assapoto kisoroti, khaḷuṅkotipi vuccati;

කරුණු අකරුණු දන්නා (නුවණැති), උත්තම අශ්වයා 'ආජානීය' නම් වේ. සාමාන්‍ය අශ්වයා 'ඝෝටක' ද, නොහික්මුණු අශ්වයා 'ඛළුංක' ද, වෙළඹ 'වළවා' ද, අශ්ව පැටවා 'කිසෝර' සහ 'ඛළුංක' ද යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

Hariya gatigelaññesu. Hariyati.

හරිය - ගමනෙහි ද ගිලන් බවෙහි ද වැටේ. හරියති.

Aya vaya paya maya taya caya raya gatiyaṃ. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Mayatayacayadhātūnaṃ nāmikapadāni upaparikkhitabbāni.

අය, වය, පය, මය, තය, චය, රය - ගමනෙහි වැටේ. අයති, වයති, පයති, මයති, තයති, චයති, රයති. අයො, සමයො, වයො, පයො, රයො (යන පද මින් සැදේ). මය, තය, චය යන ධාතූන්ගේ නාම පදයන් විමසා බැලිය යුතුය.

Tattha [Pg.140] ayoti kāḷalohaṃ, ayati nānākammārakiccesu upayogaṃ gacchatīti ayo. Vayoti paṭhamavayādiāyukoṭṭhāso, vayati parihāniṃ gacchatīti vayo. Payoti khīrassapi udakassapi nāmaṃ, payati janena pātabbabhāvaṃ gacchatīti payo. Rayoti vego, yo ‘‘javo’’tipi vuccati, tasmā rayanaṃ javanaṃ rayo. Ettha samayasaddassa atthuddhāro vuccate aha nibbacanena. Samayasaddo –

එහි 'අයො' යනු කළු යකඩය. විවිධ කම්මල් කටයුතුවලදී උපයෝගීතාවයට පැමිණෙන බැවින් 'අයො' නම් වේ. 'වයො' යනු ප්‍රථම වයස ආදී ආයු කොටස්ය. පිරිහීමට යන්නා වූ බැවින් 'වයො' (වයස) නම් වේ. 'පයො' යනු කිරිවලට ද ජලයට ද නමකි. මිනිසුන් විසින් පානය කළ යුතු බවට පැමිණෙන බැවින් 'පයො' නම් වේ. 'රයො' යනු වේගයයි, එය 'ජවය' යැයි ද කියනු ලැබේ, එබැවින් වේගයෙන් යාම 'රය' නම් වේ. මෙහිදී 'සමය' ශබ්දයේ අර්ථයන් උපුටා දැක්වීම (උද්ධාරය) උදාහරණ ගෙන හැර දැක්වීමෙන් කියනු ලැබේ. සමය ශබ්දය -

Samavāye khaṇe kāle, samaye hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

(සමය යන වචනය) සමවාය (එක්වීම), ක්ෂණය, කාලය, සමූහය, හේතුව, දෘෂ්ටිය, ලැබීම (ප්‍රතිලාභය), ප්‍රහාණය සහ අවබෝධය (ප්‍රතිවේධය) යන අර්ථයන්හි දැක්වේ (යෙදේ).

Tathā hi ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī’’tiādīsu hetu. ‘‘Tena samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu diṭṭhi.

එසේමය, ‘සැබවින්ම අපි හෙට දිනෙහි ද සුදුසු කාලය හා අවස්ථාව බලා එළඹෙන්නෙමු නම් මැනවි’ යනාදී තැන්හි 'සමවාය' (එක්වීම/සුදුසු අවස්ථාව එක්වීම) යන්න අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම පිණිස ඇත්තේ එක් ක්ෂණයක් හා එක් සමයක් (අවස්ථාවක්) පමණකි’ යනාදී තැන්හි 'ක්ෂණය' යන්න අර්ථයයි. ‘උෂ්ණ සමය, දැවිලි සහිත සමය’ යනාදී තැන්හි 'කාලය' යන්න අර්ථයයි. ‘මහාවනයෙහි මහා රැස්වීමක් (මහා සමය) විය’ යනාදී තැන්හි 'සමූහය' යන්න අර්ථයයි. ‘භද්දාලිය, තට ඒ (ධර්මාවබෝධයට සුදුසු) හේතුව ද අවබෝධ නොකරන ලද්දේ විය’ යනාදී තැන්හි 'හේතුව' යන්න අර්ථයයි. ‘ඒ සමයෙහි සමණමුණ්ඩිකාපුත්ත නම් වූ උග්ගාහමාන පරිබ්‍රාජකයා විවිධ මතවාද (දෘෂ්ටි) පවසන ස්ථානයක් වූ, එකම ශාලාවක් ඇති, මල්ලිකා දේවියගේ තින්දුකාචීර ආරාමයෙහි වාසය කරයි’ යනාදී තැන්හි 'දෘෂ්ටිය' යන්න අර්ථයයි.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti

‘මෙලොව යම් අර්ථයක් ඇද්ද, පරලොව යම් අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කරගැනීමෙන් (ලඟා කරගැනීමෙන්) ප්‍රඥාවන්තයා 'පණ්ඩිතයා' යැයි කියනු ලැබේ’

Ādīsu [Pg.141] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu paṭivedho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo vutto.

යනාදී ස්ථානයන්හි ලැබීම හෙවත් 'ප්‍රතිලාභය' යන්න අර්ථයයි. ‘මානය මැනවින් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් දුක කෙළවර කළේය’ යනාදී තැන්හි 'ප්‍රහාණය' යන්න අර්ථයයි. ‘දුකෙහි පෙළන අර්ථය, සංස්කෘත අර්ථය, දැවෙන අර්ථය සහ අවබෝධ වන (ප්‍රතිවේධ) අර්ථය’ යනාදී තැන්හි 'ප්‍රතිවේධය' (අවබෝධය) යන්න අර්ථයයි. මෙහිදී උපසර්ගයන් අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් උපකාරී වන බැවින්, ඒ ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේ 'සමය' යන ශබ්දයම වේ. එබැවින් සමය ශබ්දයේ අර්ථ විශ්ලේෂණයේදී (අත්ථුද්ධාරයේදී) උපසර්ග සහිත 'අභිසමය' යන ශබ්දය ද දක්වන ලදී.

Tattha sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggaloti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṅgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena vohariyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu, yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandhā eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti samayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo, abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti samayo. Yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.

එහි (එම අර්ථ අතරින්) සහකාරී හේතූන්ගේ එකතුවෙන් නිපදවීමක් සඳහා එකඟ වන බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් සමවාය (එක්වීම) යි. මෙහිදී (යම් අවස්ථාවක) මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව ද, එයට ආධාරක වූ පුද්ගලයා ද එකට එකතු වන බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් ක්ෂණයයි. මෙහිදී, නැතහොත් මෙයින් සහජාත ධර්මයන් හා උත්පාදාදී ලක්ෂණයන් සමඟ ධර්මයෝ එකට එකතු වෙති (පවතිති) යන අර්ථයෙන් 'සමය' නම් වේ, එනම් කාලයයි. ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක්ම පවතින බැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් කාලය කියා දෙයක් නැතත්, ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට අධිකරණයක් (ආධාරයක්) හෝ කරණයක් (හේතුවක්) මෙන් හුදු කල්පිත ස්වරූපයකින් කාලය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. කොටස්වල (අවයවයන්ගේ) සමානව හෝ එක්ව පැවැත්ම 'සමය' නම් වේ, එනම් සමූහයයි, 'සමුදාය' යන්නාක් මෙනි. කොටස්වල එක්ව පැවැත්මම සමූහයයි. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් ඵලය උපදී (පවතී) යන අර්ථයෙන් 'සමය' නම් වේ, එනම් හේතුවයි, 'සමුදය' යන්නාක් මෙනි. සංයෝජන ස්වභාවයෙන් බැඳී තමාගේ විෂයයෙහි පවතින බැවින්, නැතහොත් දැඩිව ග්‍රහණය කරගැනීමේ ස්වභාවය නිසා සත්වයෝ මෙයින් බැඳී තමන් පිළිගත් ආකාරයට හැසිරෙති (පවතිති) යන අර්ථයෙන් 'සමය' නම් වේ, එනම් දෘෂ්ටියයි. දෘෂ්ටි සංයෝජනය නිසා සත්වයෝ අතිශයින් බැඳෙති. එක්වීම හෙවත් සමාගමය 'සමය' නම් වේ, එනම් ලැබීමයි (ප්‍රතිලාභයයි). සමය හෙවත් නිරෝධයට පැමිණීම, නැතහොත් මැනවින් ක්ලේශයන්ගෙන් ඉවත්වීම (අපවත්වීම) 'සමය' නම් වේ, එනම් ප්‍රහාණයයි. ඥානයෙන් ඉදිරියෙහි මැනවින් අවබෝධ කටයුතු (ළඟා විය යුතු) බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් ධර්මයන්ගේ නොවෙනස්වන (අවිපරීත) ස්වභාවයයි. අභිමුඛ භාවයෙන් මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් 'සමය' නම් වේ, එනම් යථාභූත ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමයි. මෙසේ ඒ ඒ අර්ථයන්හි 'සමය' යන ශබ්දයේ පැවැත්ම (යෙදීම) දත යුතුය.

Nanu [Pg.142] ca atthamattaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite. Saddavisese hi apekkhamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati. Na hi yo kālattho samayasaddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ samaya saddavacanīyatā sāmaññamupādāya anekatthatā samayasaddassa vuttā. Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo.

වචන යෙදෙන්නේ යම් එක් අර්ථයක් සඳහා පමණක් නොවේද, එබැවින් එක් වචනයකින් බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කළ නොහැකි නොවේද? යම් සුවිශේෂී වචනයක් (ශබ්ද විශේෂයක්) අපේක්ෂා කරන විට එය සත්‍යයකි. ශබ්ද විශේෂයක් අපේක්ෂා කරන විට, එක් වචනයකින් බොහෝ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීම සිදු විය නොහැක්කකි. මක්නිසාද යත්, කාලය යන අර්ථය දෙන 'සමය' යන ශබ්දයම සමූහය ආදී අනෙක් අර්ථයන් නොකියන බැවිනි. නමුත් මෙහිදී ඒ ඒ අර්ථයන් 'සමය' යන ශබ්දයෙන් පැවසිය හැකි පොදු බව සලකා, 'සමය' ශබ්දයේ අනේකාර්ථවත් බව පවසන ලදී. සෑම තැනකදීම අර්ථ විශ්ලේෂණය කිරීමේ (අත්ථුද්ධාරයේ) අදහස මෙසේ දත යුතුය.

Ito yāto ayato ca, nipphattiṃ samudīraye;

Viññū samayasaddassa, samavāyādivācino.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් සමවාය (එක්වීම) ආදී අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන 'සමය' යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය (නිපදවීම), 'ඉ' ධාතුවෙන් ද, 'යා' ධාතුවෙන් ද, 'අය්' ධාතුවෙන් ද සිදුවන බව පැවසිය යුතුය.

Ito yāto ayato ca, samānatthehi dhātuhi;

Evaṃ samānarūpāni, bhavantīti ca īraye.

සමාන අර්ථ ඇති 'ඉ', 'යා', 'අය්' යන ධාතූන්ගෙන් (සැදුණු වචන) මෙලෙස සමාන රූප (සමාන ස්වරූප) ඇති වන බව ද පැවසිය යුතුය.

Naya rakkhaṇe ca. Cakāro gatipekkhako. Nayati. Nayo. Nayoti nayanaṃ gamananti nayo, pāḷigati. Nayanti vā rakkhanti atthaṃ etenāti nayo, tathattanayādi.

'නී' (නය) ධාතුව පැමිණවීමෙහි (ගමනෙහි) සහ ආරක්ෂා කිරීමෙහි වැටේ. 'ච' කාරයෙන් ගමන ද අපේක්ෂා කෙරේ. නයති යන්නෙන් 'නය' යන්න වේ. 'නය' යනු පැමිණවීම හෙවත් ගමනයි, එය පාලි භාෂාවෙහි ගමන (ප්‍රවෘත්තිය) යි. නැතහොත් මෙයින් අර්ථය මෙහෙයවති, ආරක්ෂා කරති යන අර්ථයෙන් 'නය' නම් වේ, තථතා නය ආදිය මෙනි.

Daya dānagatihiṃsādānarakkhāsu. Dayati. Dayā.

'දයා' (දයි) ධාතුව දීම, ගමන, හිංසාව, ලැබීම (ග්‍රහණය කිරීම) සහ ආරක්ෂා කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. (එයින්) 'දයති' (දයාව දක්වයි/දෙයි/රකියි), 'දයා' (දයාව) යන්න වේ.

Dayāti mettāpi vuccati karuṇāpi. ‘‘Dayāpanno’’ti ettha hi mettā ‘‘dayā’’ti, mettacittataṃ āpannoti hi attho. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana karuṇā ‘‘dayā’’ti vuccati. Nikkaruṇataṃ āpannoti hi attho. Evaṃ dayāsaddassa mettākaruṇāsu pavatti veditabbā. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘dayāsaddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayāsaddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatī’’ti.

‘දයා’ යන්නෙන් මෛත්‍රිය ද කරුණාව ද කියනු ලැබේ. ‘දයාපන්න’ (දයානුකම්පිත) යන මෙහි 'දයා' යනු මෛත්‍රියයි, මක්නිසාද යත් එහි අර්ථය 'මෛත්‍රී සිතට පැමිණි' යන්න බැවිනි. ‘අදයාපන්න’ (දයා විරහිත) යන මෙහි 'දයා' යන්නෙන් කරුණාව කියනු ලැබේ, මක්නිසාද යත් එහි අර්ථය 'කරුණාවක් නැති බවට පැමිණි' යන්න බැවිනි. මෙසේ දයා ශබ්දය මෛත්‍රිය හා කරුණාව යන අර්ථයන්හි යෙදෙන බව දත යුතුය. එසේමය, අභිධර්ම ටීකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: 'දයා ශබ්දය යම් යම් තැනක යෙදේ ද, ඒ ඒ තැන අදහසට අනුව ගැලපිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය තමා තුළ ගැබ් කරගනිමින් පවතින දයා ශබ්දය, මෛත්‍රිය සහ කරුණාව යන දෙකෙහිම පවතින බැවිනි'.

Vacanattho panettha evaṃ veditabbo – dayati dadāti sattānaṃ abhayaṃ etāyāti dayā. Dayati gacchati vibhāgaṃ akatvā [Pg.143] pāpakalyāṇajanesu samaṃ vattati, sītena samaṃ pharantaṃ rajomalañca pavāhentaṃ udakamivātipi dayā, mettā. Dayati vā hiṃsati kāruṇikaṃ yāva yathādhippetaṃ parassa hitanipphattiṃ na pāpuṇāti, tāvāti dayā. Dayati anuggaṇhāti pāpajanampi sajjano etāyātipi dayā. Dayati attano sukhampi pahāya khedaṃ gaṇhāti sajjano etāyāti dayā. Dayanti gaṇhanti etāya mahābodhisattā buddhabhāvāya abhinīhārakaraṇakāle hatthagatampi arahattaphalaṃ chaḍḍetvā saṃsārasāgarato satte samuddharitukāmā anassāsakaraṃ atibhayānakaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ, pacchimabhave ca saha amatadhātupaṭilābhena anekaguṇasamalaṅkataṃ sabbaññutaññāṇañcātipi dayā, karuṇā. Karuṇāmūlakā hi sabbe buddhaguṇā.

මෙහි වචනාර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ඇය කරණකොටගෙන සත්වයන්ට අභය දේ ද (දක්වයි ද), එබැවින් 'දයා' නම් වේ. බෙදීමක් නොකොට පවිටු හා යහපත් මිනිසුන් කෙරෙහි සමානව පවතින බැවින්, සීතලෙන් සමානව පැතිරෙන්නා වූ ද, ධූලි හා කිලුටු සෝදා හරින්නා වූ ද ජලය මෙන් (සියල්ලන් කෙරෙහි සමානව) පවතින බැවින් 'දයා' නම් වේ, එනම් මෛත්‍රියයි. නැතහොත්, පරාර්ථය සිද්ධ වන තුරු කරුණාවන්තයාගේ සිත පෙළන (හිංසා කරන) බැවින් 'දයා' නම් වේ. සත්පුරුෂයා මෙයින් පවිටු මිනිසාට ද අනුග්‍රහ දක්වන බැවින් 'දයා' නම් වේ. සත්පුරුෂයා තමාගේ සැපය ද අතහැර දුක (වෙහෙස) භාරගන්නේ ඇය නිසා බැවින් 'දයා' නම් වේ. මහා බෝධිසත්ත්වවරුන් බුදු බව ලැබීම පිණිස අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කරන අවස්ථාවෙහි, අතට පත් වූ අර්හත් ඵලය ද අතහැර, සංසාර සාගරයෙන් සත්වයන් මුදවා ගනු කැමැත්තෙන්, අස්වැසිල්ලක් නැති, අතිශයින් බියකරු වූ, මහත් වූ සංසාර දුක ද, අවසන් ආත්මභාවයෙහි අමා නිවන් ලැබීම සමඟ අනේක ගුණයෙන් සරසන ලද සර්වඥතා ඥානය ද ඇය කරණකොටගෙන වැළඳගන්නා (පිළිගන්නා) බැවින් 'දයා' නම් වේ, එනම් කරුණාවයි. සැබවින්ම සියලු බුදුගුණ කරුණාව මුල් කොට ඇත්තේය.

Aparo nayo – dayanti anurakkhanti satte etāya, sayaṃ vā anudayati, anudayamattameva vā etanti dayā, mettā ceva karuṇā ca. Kiñci payogamettha kathayāma ‘‘seyyathāpi gahapati gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya dayeyya. Puttesu maddī dayesi, sassuyā sasuramhi ca. Dayitabbo rathesabha’’. Tattha dayeyyāti uppatitvā gaccheyya, gatyatthavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Dayesīti mettacittaṃ kareyyāsi. Dayitabboti piyāyitabbo. Ubhayampetaṃ vivaraṇaṃ rakkhaṇatthaṃ antogadhaṃ katvā adhippāyatthavasena katanti veditabbaṃ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – මෙයින් සත්ත්වයන් රකිත්ද (අනුරක්ෂණය කෙරෙත්ද), නැතහොත් තෙමේම අනුකම්පා කෙරේද, නැතහොත් අනුකම්පාවම පමණක් වූයේද, එය 'දයා' නම් වේ, එනම් මෛත්‍රිය සහ කරුණාවයි. මෙහි කිසියම් යෙදීමක් පවසමු: 'ගෘහපතිය, යම් සේ ගිජුලිහිණියෙකු හෝ කොකෙකු හෝ උකුස්සෙකු මස් වැදැල්ලක් ගෙන පියාසර කරන්නේය (දයේය). මද්දී දේවිය පුතුන් කෙරෙහිද, නැන්දණිය සහ මාමණ්ඩිය කෙරෙහිද දයාව දැක්වූවාය. රථේශභය (රියදුරන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයාණෙනි), දයාව දැක්විය යුතුය.' එහි 'දයේය' යනු ඉගිලී යන්නේය යන්නයි, මෙය ගමනාර්ථය වශයෙන් දත යුතුය. 'දයේසි' යනු මෛත්‍රී සිත කළාය යන්නයි. 'දයිතබ්බ' යනු ප්‍රිය කළ යුතුය යන්නයි. මේ විවරණ දෙකම ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇතුළත් කොට, අදහස් කරන ලද අර්ථය අනුව කරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Ūyī tantasantāne. Ūyati. Ūto, ūtavā.

ඌයී (Ūyī) ධාතුව නූල් විවීම (තන්තු සන්තති) අර්ථයෙහි වැටේ. ඌයති. ඌතෝ, ඌතවා.

Pūyī visaraṇe duggandhe ca. Pūyati. Pūto, pūtavā. Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati.

පූයී (Pūyī) ධාතුව විසිරීම (කුණුවීම) සහ දුගඳ හැමීම අර්ථයෙහි වැටේ. පූයති. පූතෝ, පූතවා. 'යම් මිනිසෙක් කුස තණ අගකින් කුණු මාළුවකු බඳින්නේද...'

Kanuyī [Pg.144] sadde. Kanuyati. Kanuto, kanutavā.

කනුයී (Kanuyī) ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. කනුයති. කනුතෝ, කනුතවා.

Khamāya vidhūnane. Khamāyati. Khamāto, khamātavā.

ඛමාය (Khamāya) ධාතුව සැලීම (කම්පනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ඛමායති. ඛමාතෝ, ඛමාතවා.

Phāyi pāyi vuddhiyaṃ. Phāyati. Phīto, phatavā.

ඵායී (Phāyī) සහ පායී (Pāyī) ධාතූන් වැඩීම (වෘද්ධිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ඵායති. ඵීතෝ, ඵතවා.

Tattha tatavantupaccayā, yakāralopo, dhātvantassa sarassa ikārādeso ca daṭṭhabbo. Esa nayo ‘‘pūto pūtavā’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Ettha ca natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Atha vā pana ayato sukhato apetoti apāyotipi nibbacanīyaṃ. Apāyoti ca nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyoti cattāro apāyā.

එහි ත (ta), තවන්තු (tavantu) ප්‍රත්‍යයන්ද, ය-කාර ලෝපයද, ධාතු කෙළවර ස්වරයාගේ ඉ-කාර ආදේශයද දත යුතුය. මේ ක්‍රමය 'පූතෝ, පූතවා' යනාදී ස්ථානයන්හිද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. පායති. පායෝ. අපායෝ. මෙහි 'යමක වැඩීමක් (පායෝ) නැද්ද, එය අපායයි'. නැතහොත්, 'අය' නම් වූ සැපයෙන් බැහැර වූයේ අපායයිද නිර්වචනය කටයුතුය. අපාය යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, අසුර කාය යන සතර අපායයන්ය.

Tāyu santānapālanesu. Tāyati. Tāyanaṃ. Divādigaṇe pana tā pālaneti dhātuṃ passatha, tassa ‘‘tāyati tāṇa’’nti rūpāni. Ubhayesaṃ kriyāpadaṃ samaṃ. Akārayakārapaccayamatteneva nānattaṃ, nāmikapadāni pana visadisāni ‘‘tāyanaṃ, tāṇa’’nti.

තායු (Tāyu) ධාතුව පරම්පරා පැවැත්ම (සන්තාන) සහ ආරක්ෂා කිරීම (පාලන) අර්ථයෙහි වැටේ. තායති. තායනං. දිවාදි ගණයෙහි වනාහි 'තා' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථයෙහි දකින්න, එහි රූප 'තායති, තාණං' ලෙස වේ. දෙපාර්ශවයේම ක්‍රියාපදය සමාන වේ. අ-කාර සහ ය-කාර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පමණක් වෙනස්කම වේ, නමුත් නාම පද වනාහි 'තායනං, තාණං' ලෙස අසමාන වේ.

Cāyu pūjānisāmanesu. Pūjā pūjanā. Nisāmanaṃ olokanaṃ savanañca vuccati. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi. Nisāmayatha sādhavo’’ti ca ādīsu hi olokanasavanāni nisāmanasaddena vuttāni. Apica ñāṇena upaparikkhaṇampi nisāmanamevāti gahetabbaṃ. Cāyati, apacāyati. Anagāre pabbajite, apace brahmacāriye. Ye vuddhamapacāyanti. Apacitiṃ dasseti. Niccaṃ vuddhāpacāyino.

චායු (Cāyu) ධාතුව පිදීම (පූජා) සහ බැලීම/ඇසීම (නිසාමන) අර්ථයෙහි වැටේ. පූජා යනු පිදීමයි. නිසාමන යනු බැලීම සහ ඇසීම යැයි කියනු ලැබේ. 'මද්දිය, මෙහි බලන්න (නිසාමේහි)', 'සත්පුරුෂයෙනි, අසන්න (නිසාමයථ)' යනාදී තැන්හි බැලීම සහ ඇසීම 'නිසාමන' ශබ්දයෙන් කියන ලදී. තවද ඥානයෙන් පිරික්සීමද 'නිසාමන' ම යැයි ගත යුතුය. චායති, අපචායති. 'ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවන් කෙෙහිද, බ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහිද ගරු බුහුමන් කළේය (අපචේ)'. 'යම් කෙනෙක් වැඩිහිටියන්ට ගරු කරත්ද (අපචායන්ති)'. (මෙය) ගරු කිරීම (අපචිති) දක්වයි. 'නිරතුරුව වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන සුළු වූයේ (නිච්චං වුද්ධාපචායිනෝ)'.

Yakārantadhāturūpāni.

ය-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප නිමියේය.

Rakārantadhātu

ර-කාරාන්ත ධාතූහු

Rā [Pg.145] ādāne. Rāti.

රා (Rā) ධාතුව ගැනීම (ආදාන) අර්ථයෙහි වැටේ. රාති.

Ri santāne. Reti. Reṇu. Reṇūti rajo.

රි (Ri) ධාතුව පැතිරීම (සන්තාන) අර්ථයෙහි වැටේ. රේති. රේණු. 'රේණු' යනු ධූලි (රජස්) ය.

Ru gatiyaṃ rosane ca. Ravati, viravati.

රු (Ru) ධාතුව ගමන (ගති) සහ කෝපය (රෝසන) අර්ථයෙහි වැටේ. රවති, විරවති.

Ru sadde. Roti, ravati. Ravo, uparavo. Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi. Rutanti ravanaṃ rutaṃ, saddo.

රු (Ru) ධාතුව ශබ්ද කිරීම (සද්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. රෝති, رවති. රවෝ, උපරවෝ. 'මනාප වූ හඬ (රුතං මනුඤ්ඤං)...' රුත යනු ශබ්ද කිරීමයි, එනම් ශබ්දයයි.

Re sadde. Rāyati. Rā. Ratti. Ettha ca rāti saddo. Rattīti nisāsaṅkhāto sattānaṃ saddassa vūpasamakālo. Rā tiyyati ucchijjati etthāti ratti.

රේ (Re) ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. රායති. රා. රත්ති. මෙහිද 'රා' යනු ශබ්දයයි. 'රත්ති' (රාත්‍රිය) යනු රාත්‍රිය යැයි කියනු ලබන, සත්ත්වයන්ගේ ශබ්දය සන්සිඳෙන කාලයයි. යම් කාලයක ශබ්දය (රා) ගෙවී යයිද (තිය්‍යති - උච්ඡිජ්ජති), එය 'රත්ති' (රාත්‍රිය) නම් වේ.

Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ. Api hantvā hato brūti.

බෲ (Brū) ධාතුව පැහැදිලි කථනය (වියත්ති) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මරා දැමුවද, මළේයැයි (වැනසුණේයැයි) පවසයි (බෲති).'

Bravīti, brunti. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvhe. Bruve, brumhe.

බ්‍රවීති, බෲන්ති. බෲසි, බෲථ. බෲමි, බෲම. බෲතේ, බ්‍රුවන්‍තේ. බෲසේ, බ්‍රුව්හේ. බ්‍රුවේ, බෲම්හේ.

Brūtu, bruvitu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ.

බෲතු, බ්‍රුවිතු, බ්‍රුවන්තු. බෲහි, බෲථ. බෲමි, බෲම. බෲතං, බ්‍රුවන්‍තං.

Ettha ca ambaṭṭhasutte ‘‘puna bhavaṃ gotamo bruvitū’’ti pāḷidassanato ‘‘bruvitū’’ti vuttaṃ. Evaṃ sabbatthāpi upaparikkhitvā nayo gahetabbo.

මෙහිද අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ නැවතත් පවසත්වා (බ්‍රුවිතු)' යන පාලි දර්ශනයෙන් (පාඨයෙන්) 'බ්‍රුවිතු' යන්න කියන ලදී. මෙසේ සෑම තැනකදීම විමසා බලා ක්‍රමය ගත යුතුය.

Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe.

බ්‍රුවේය්‍ය, බ්‍රුවේ, බ්‍රුවේය්‍යුං. බ්‍රුවේය්‍යාසි, බ්‍රුවේය්‍යාථ. බ්‍රුවේය්‍යාමි, බ්‍රුවේය්‍යාම. බ්‍රුවේථ, බ්‍රුවේරං. බ්‍රුවේථෝ, බ්‍රුවේය්‍යාව්හෝ. බ්‍රුවේය්‍යං. බ්‍රුවේය්‍යාම්හේ.

Pabrūti. Anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. Evaṃ sabbattha paanuupasaggehipi yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā.

පබෲති, අනුබෲති. පබෲතු, අනුබෲතු. පබ්‍රුවේය්‍ය, අනුබ්‍රුවේය්‍ය. මෙසේ සෑම තැනකදීම 'ප', 'අනු' යන උපසර්ගයන්ගෙන්ද සුදුසු පරිදි පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය.

Āha, āhu. Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Parokkhāvasena vuttāni.

ආහ, ආහු. බ්‍රවේ, බ්‍රවිත්ථ, බ්‍රවිරේ. බ්‍රවිත්ථෝ, බ්‍රවිව්හෝ. බ්‍රවිං, බ්‍රවිම්හේ. (මේවා) පරොක්ඛා (පරෝක්ෂ විභක්ති) වශයෙන් කියන ලදී.

Abravā[Pg.146], abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Hiyyattanīvasena vuttāni.

අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවෝ, අබ්‍රවත්ථ. අබ්‍රවං, අබ්‍රවම්හා. අබ්‍රවත්ථ, අබ්‍රවත්ථුං. අබ්‍රවසේ, අබ්‍රව්හං. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හසේ. (මේවා) හිය්‍යත්තනී (හ්‍යස්තනී විභක්ති) වශයෙන් කියන ලදී.

Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Ajjatanīvasena vuttāni.

අබ්‍රවි, අබ්‍රවුං. අබ්‍රවෝ, අබ්‍රවිත්ථ. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හා. අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවසේ, අබ්‍රවිව්හං. අබ්‍රවං, අබ්‍රවිම්හේ. (මේවා) අජ්ජතනී (අද්‍යතනී විභක්ති) වශයෙන් කියන ලදී.

Bruvissati, bruvissanti. Abravissā, abravissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ netabbaṃ. Kammapadaṃ appasiddhaṃ. Sace pana siyā, ‘‘brūyatī’’ti siyā ‘‘luyati, lūyatī’’ti padāni viya.

බ්‍රුවිස්සති, බ්‍රුවිස්සන්ති. අබ්‍රවිස්සා, අබ්‍රවිස්සංසු. සෙසු සියල්ල මෙසේම ගත යුතුය. (මෙහි) කර්ම පදය (කර්ම කාරකය) දුර්ලභ වේ. ඉදින් යෙදෙන්නේ නම්, 'ලුයති, ලූයති' යන පද මෙන් 'බෲයති' කියා යෙදෙන්නේය.

Jīra brūhane. Brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati.

ජීර (Jīra) ධාතුව වැඩීම (බෲහන - වර්ධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. බෲහනය යනු වර්ධනයයි. ජීරති. ජීරං. ජීරමානෝ. ජීරණං. 'අල්පශ්‍රැත වූ මේ පුද්ගලයා, ගොනෙකු මෙන් (ශරීරයෙන් පමණක්) වැඩෙයි (ජීරති).'

Pūra pūraṇe. Pūrati. Pūratova mahodadhi. Sabbe pūrentu saṅkappā. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo kassapo. Kārite ‘‘pāramiyo pūreti, pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati. Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā’’ iccādīni bhavanti.

පූර (Pūra) ධාතුව පිරීම (පූරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. පූරති. 'මහා සමුද්‍රය පිරෙන්නේමය (පූරතෝව මහෝදධි)'. 'සියලු සංකල්පයෝ පිරෙත්වා (පූරෙන්තු)'. පූරිතුං, පූරිත්වා, පූරං, පූරිතං. පුණ්ණං, පරිපුණ්ණං. සම්පුණ්ණං, පූරණං. පූරණ කස්සප. කාරිත ප්‍රත්‍යයෙහි (ප්‍රේරණාර්ථයෙහි) 'පාරමී පුරයි (පූරේති, පූරයති), පුරවයි (පූරාපේති, පූරාපයති)'. 'පුරා (පූරෙත්වා, පූරයිත්වා), පුරවා (පූරාපෙත්වා, පූරාපයිත්වා), මැනවින් පුරා (පරිපූරෙත්වා)' යනාදිය වේ.

Ghora gatipaṭighāte. Gatipaṭighātaṃ gatipaṭihananaṃ. Ghorati.

ඝෝර (Ghora) ධාතුව ගමන වැළැක්වීම (ගතිපටිඝාත) අර්ථයෙහි වැටේ. ගතිපටිඝාත යනු ගමන වැළැක්වීමයි (ගතිපටිහනන). ඝෝරති.

Dhora gaticāturiye. Gaticāturiyaṃ gatichekabhāvo. Dhoreti.

ධෝර (Dhora) ධාතුව ගමනෙහි දක්ෂබව (ගතිචාතුරිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ගතිචාතුරිය යනු ගමනෙහි දක්ෂ බවයි (ගතිඡේකභාව). ධෝරේති.

Sara gatiyaṃ. Sarati, visarati, ussarati. Ussāraṇā. Saro. Saṃsāro iccādīni. Tattha saroti rahado. Saṃsāroti vaṭṭaṃ, yo ‘‘bhavo’’tipi vuccati.

සර (Sara) ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. සරති, විසරිති, උස්සරති. උස්සාරණā. සරෝ. සංසාරෝ යනාදියයි. එහි 'සරෝ' යනු විල (හ්‍රදය) යි. 'සංසාරෝ' යනු සංසාර වට්ටයයි, එය 'භවය' යැයිද කියනු ලැබේ.

Cara caraṇe. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati.

චර (Cara) ධාතුව හැසිරීම (චරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති.

Cara [Pg.147] gatibhakkhanesu. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati. Cariyā. Caritā. Cāro. Vicāro. Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ. Cārako. Ocarako. Brahmacariyaṃ iccādīni.

චර (Cara) ධාතුව ගමන සහ අනුභව කිරීම (ගති-භක්ඛන) අර්ථයන්හි වැටේ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති, පටිචරති. චරියා, චරිතා. චාරෝ, විචාරෝ, අනුවිචාරෝ, උපවිචාරෝ. චරණං, චාරකෝ, ඕචරකෝ, බ්‍රහ්මචරියං යනාදී පද වේ.

Tattha caratīti gacchati, bhakkhati vā. Tathā hi caranti padassa gacchanto khādanto cāti atthaṃ vadanti garū. Paṭicaratīti paṭicchādeti. Cārakoti taṃpavesitānaṃ sattānaṃ sukhaṃ carati bhakkhatīti cārako, rodho. Ocarakoti adhocārī. Brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihāropi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalaṃ sāsanampi ajjhāsayopi vuccati.

එහි ‘චරති’ යනු යයි, නැතහොත් භුක්ති විඳියි (කයි). එසේම ‘චරති’ යන පදයේ අර්ථය ‘යන්නේ’ සහ ‘කන්නේ’ යැයි ගුරුවරු පවසති. ‘පටිචරති’ යනු වසංගයි (සඟවයි). ‘චාරක’ යනු එහි ඇතුළු කරන ලද සත්ත්වයන්ට සුවසේ හැසිරෙන්නට හෝ කෑමට සලසන බැවින් ‘චාරක’ (හිරගෙය) යන්නයි, නැතහොත් වැට කඩොල්ලයි. ‘ඕචරක’ යනු රහසින් තොරතුරු සොයන්නා (චරපුරුෂයා) ය. ‘බ්‍රහ්මචරිය’ (බ්‍රහ්මචර්යාව) යන්නෙන් දානය ද, වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත් කිරීම) ද, ශික්ෂාපදය ද, බ්‍රහ්මවිහාර ද, ධර්ම දේශනාව ද, මෛථුන විරතිය (බඹසර රැකීම) ද, ස්වකීය භාර්යාව කෙරෙහි සතුටු වීම (සදාරසන්තෝෂය) ද, උපෝසථය ද, ආර්ය මාර්ගය ද, සමස්ත ශාසනය ද, අදහස (අධ්‍යාශය) ද කියනු ලැබේ.

Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca te nāga mahāvimānaṃ.

“නාග රාජයනි, ඔබගේ වත (ප්‍රතිපදාව) කුමක්ද? බ්‍රහ්මචර්යාව කුමක්ද? මනාව පුරන ලද කිනම් ප්‍රතිපත්තියක විපාකයක් ද මේ? මේ සෘද්ධිය, තේජස, බලය, වීරිය උපත සහ ඔබගේ මේ මහා විමානය ලැබුණේ කෙසේද?”

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

“මම ද මාගේ බිරිඳ ද මිනිස් ලොව වෙසෙන කල, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් දානපතියෝ වීමු. එකල මාගේ නිවස පැන් පොකුණක් බඳු විය. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ (එයින්) සතුටට පත් කරනු ලැබූහ.”

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti

“ප්‍රඥාවන්තයණී, එය මාගේ වත විය, එය මාගේ බ්‍රහ්මචර්යාව විය. මනාව පුරන ලද ඒ ප්‍රතිපත්තියේ විපාකය මෙයයි. මේ සෘද්ධිය, තේජස, බලය, වීරිය උපත සහ මාගේ මේ මහා විමානය ලැබුණේ එයිනි.”

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

මෙම පුණ්ණක ජාතකයෙහි දානය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘Kena [Pg.148] pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

“කවර හේතුවකින් ඔබගේ අත සිතු පැතූ සම්පත් දෙන්නේද? කවර හේතුවකින් අතින් මීපැණි වැගිරෙන්නේද? ඔබගේ කිනම් බ්‍රහ්මචර්යාවකින් (පින්කමකින්) මේ පින අත්ලෙහි පහළ වී තිබේද?”

Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti

“ඒ (වෙය්‍යාවච්ච) ක්‍රියාවෙන් මාගේ අත සිතු පැතූ සම්පත් දෙන්නේය. ඒ ක්‍රියාවෙන් මාගේ අතින් මීපැණි වැගිරෙන්නේය. මාගේ ඒ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් මේ පින අත්ලෙහි පහළ වී තිබේ.”

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ bhikkhave tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ tittirajātake sikkhāpadaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihārā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyino’’ti ettha dhammadesanā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti sallekhasutte methunavirati ‘‘brahmacariya’’nti vuttā.

මෙම අංකුර පේතවත්ථුවෙහි වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත් කිරීම) ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “මහණෙනි, මෙය ඒ තිත්තිරිය නම් බ්‍රහ්මචර්යාව විය” යන මෙම තිත්තිර ජාතකයෙහි ශික්ෂාපදය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “පඤ්චසිඛය, ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි කලකිරීම පිණිස, නොඇල්ම පිණිස... පෙ... බ්‍රහ්මලෝකයේ උපත පිණිසම පවතින්නේය” යන මෙම මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි බ්‍රහ්මවිහාර ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “එක් බ්‍රහ්මචර්යාවක (ධර්ම දේශනාවක) දහසක් දෙනා මාරයා (මරණය) පරදවති” යන්නෙහි ධර්ම දේශනාව ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “අන් අය අබ්‍රහ්මචාරී වෙත්වා, අපි මෙහි බ්‍රහ්මචාරී වන්නෙමු” යන සල්ලේඛ සූත්‍රයෙහි මෛථුන විරතිය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāha brahmacariyaṃ carāma;

Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti

“අපි ද අපගේ භාර්යාවන් ඉක්මවා නොයන්නෙමු, අපගේ භාර්යාවෝ ද අප ඉක්මවා නොයති. අපි අපගේ භාර්යාවන් හැර අන්‍යයන් සමඟ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි (මෛථුන විරතියෙහි) හැසිරෙමු. එබැවින් අපගේ තරුණයෝ (බාලයෝ) නොමැරෙති.”

Mahādhammapālajātake sadārasantoso ‘‘brahmacariya’’nti vutto.

මහාධම්මපාල ජාතකයෙහි සදාරසන්තෝෂය (ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වීම) ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devesu, uttamena visujjhatī’’ti

“හීන වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (උපෝසථ ශීලයෙන්) ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දෙවියන් අතර උපදියි. උත්තම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදී පිරිසිදු වෙයි.”

Evaṃ nimijātake avītikkamavasena kato uposatho ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti [Pg.149] mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi suppakāsita’’nti pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

මෙසේ නිමි ජාතකයෙහි ශික්ෂාපද නොයික්මවා රැකපු උපෝසථය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “පඤ්චසිඛය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම පිණිස, නොඇල්ම පිණිස... පෙ... මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයමය” යන මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහිම ආර්ය මාර්ගය ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. “මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව සෘද්ධිමත්ය, සමෘද්ධිමත්ය, පතළ එකකි, බොහෝ ජනයාට සාධාරණය, පැතිරී ගිය එකකි, මිනිසුන් විසින් මනාව ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි” යන පාසාදික සූත්‍රයෙහි ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සංගෘහිත සමස්ත ශාසනයම ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;

Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti

“ගාමණී, කලබල නොවන අයට (ධෛර්යවන්තයන්ට) ඵලය ලැබීමේ බලාපොරොත්තුව ඉටු වේ. මම පැසුණු බ්‍රහ්මචර්යාව (පරිණත අධ්‍යාශය) ඇත්තෙක්මි, මෙසේ දැනගන්න.”

Ettha ajjhāsayo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. Iccevaṃ –

මෙහි අධ්‍යාශය (අදහස) ‘බ්‍රහ්මචර්යාව’ යැයි පවසන ලදී. මෙලෙසින් -

Dānaṃ veyyāvaṭiyañca, sikkhā brahmavihārakā;

Dhammakkhānaṃ methunatā-virati ca uposatho.

දානය ද, වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත්) ද, ශික්ෂාපදය ද, බ්‍රහ්මවිහාරයෝ ද, ධර්ම දේශනාව ද, මෛථුන විරතිය ද, උපෝසථය ද,

Sadāresu ca santoso, ariyamaggo ca sāsanaṃ;

Ajjhāsayo cime brahma-cariyasaddena vuccare.

භාර්යාව කෙරෙහි සතුටු වීම (සදාරසන්තෝෂය) ද, ආර්ය මාර්ගය ද, ශාසනය ද, අධ්‍යාශය (අදහස) ද යන මොහු ‘බ්‍රහ්මචර්ය’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබෙති.

Hura koṭille. Hurati.

‘හුර’ ධාතුව ඇදකම (කුටිල බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හුරති’ (ඇද වේ).

Sara saddopatāpesu. Sarati. Saro, saraṇaṃ.

‘සර’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ තැවීම (හිංසා කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සරති’ (හඬ නඟයි/තවයි). ‘සරෝ’ (හඬ/ඊතලය), ‘සරණං’ (සරණ/පිහිට).

Ettha ca saroti saddopi vuccati usupi. Saraṇanti sarati upatāpeti hiṃsati saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāpaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesañcāti saraṇaṃ, buddhādiratanattayaṃ. Atha vā saddhā pasannā manussā ‘‘amhākaṃ saraṇamida’’nti saranti cintenti, taṃ tattha ca vācaṃ niccharanti gacchanti cātipi saraṇaṃ.

මෙහි ‘සර’ යන්නෙන් ශබ්දය ද, ඊතලය ද කියනු ලැබේ. ‘සරණ’ යනු - සරණ ගියවුන්ගේ බිය, සන්තාපය, දුක, දුග්ගතිය හා කෙලෙස්, ඒ සරණ යාමෙන්ම තවයි, හිංසා කරයි (නසයි) යන අර්ථයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රය ‘සරණ’ නම් වේ. නැතහොත්, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු මිනිස්සු “මේ අපගේ පිහිට (සරණ) ය” කියා සිතති (මතක් කරති), ඒ උදෙසා වචන නික්මවති, එහි යති යන අර්ථයෙන් ද ‘සරණ’ නම් වේ.

Sara cintāyaṃ. Sarati, susarati iccapi payogo. Appakkharānañhi bahubhāvo aññathābhāvo ca hoti, yathā ‘‘dve, duve, taṇhā tasiṇā, pamhaṃ, pakhuma’’nti. Anussarati, paṭissarati. Saranti etāya sattā, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā etanti sati. Anussati, paṭissati. Saratīti sato. Punappunaṃ saratīti paṭissato.

‘සර’ ධාතුව සිතීම (මතක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සරති’, ‘සුසරති’ යනාදී රූප සෑදේ. අකුරු අඩු පදවල අකුරු වැඩිවීම සහ වෙනස් වීම ද වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස ‘ද්වෙ’ යන්න ‘දුවෙ’ ද, ‘තණ්හා’ යන්න ‘තසිණා’ ද, ‘පම්හං’ යන්න ‘පඛුමං’ ද වීම මෙනි. ‘අනුස්සරති’, ‘පටිස්සරති’ (යන පද ද වේ). සත්ත්වයෝ මෙයින් සිතති, නැතහොත් තෙමේම සිතයි, නැතහොත් සිතීමක් පමණක්ම වේ යන අර්ථයෙන් ‘සති’ (සිහිය) නම් වේ. ‘අනුස්සති’, ‘පටිස්සති’ (යන පද ද වේ). සිතන්නේ ‘සතෝ’ නම් වේ. නැවත නැවත සිතන්නේ ‘පටිස්සතෝ’ නම් වේ.

Dvara [Pg.150] saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇā. Dvarati. Dvāraṃ. Dvisaddūpapadaaradhātuvasenapi idaṃ rūpaṃ sijjhati. Tatrimāni nibbacanāni – dvaranti saṃvaranti rakkhanti etenāti dvāraṃ, atha vā dve kavāṭā aranti gacchanti pavattanti etthātipi dvāranti. Gehadvārampi kāyadvārādīnipi upāyopi dvāranti vuccati. Pāḷiyaṃ tu ‘‘dvāraṃ dvārā’’ti ca itthinapuṃsakavasena dvārasaddo vutto. Tathā hi ‘‘dvārampi surakkhitaṃ hotī’’ti ca ‘‘dvārāpesā’’ti ca tassa dviliṅgatā vuttā.

‘ද්වර’ ධාතුව වැසීම (සංවරණය) අර්ථයෙහි වැටේ. සංවරණය යනු ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘ද්වරති’ (වසා තබයි). ‘ද්වාරං’ (දොර). ‘ද්වි’ ශබ්දය උපපද කොට ඇති ‘අර’ ධාතුවෙන් ද මෙම රූපය සිද්ධ වේ. එහි නිර්වචන මෙසේය: මෙයින් වසති, ආරක්ෂා කරති යන අර්ථයෙන් ‘ද්වාර’ (දොර) නම් වේ. නැතහොත් දොර පියන් දෙකක් මෙහි හැසිරෙයි (වැසෙයි විවර වෙයි) යන අර්ථයෙන් ද ‘ද්වාර’ නම් වේ. ගෙයි දොර ද, කායද්වාරාදිය ද, උපක්‍රමය (උපාය) ද ‘ද්වාර’ යැයි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි වනාහි ‘ද්වාරං’ සහ ‘ද්වාරා’ යැයි ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් ‘ද්වාර’ ශබ්දය යෙදී ඇත. එසේම “ද්වාරය ද මනාව ආරක්ෂා කරන ලද්දක් වෙයි” (ද්වාරම්පි සුරක්ඛිතං හෝති) සහ “මේ දොරටුය” (ද්වාරාපේසා) යැයි එහි ද්විලිංගික භාවය දක්වන ලදී.

Gara ghara secane. Garati. Gharati. Gharaṃ.

‘ගර’, ‘ඝර’ ධාතු සෙකනය (ඉසීම/තෙත් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගරති’, ‘ඝරති’ (තෙත් කරයි/වගුරුවයි). ‘ඝරං’ (ගෙය).

Dhūra hucchane. Hucchana koṭillaṃ. Dhūrati.

‘ධූර’ ධාතුව ඇදකම (කුටිල බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හුච්ඡන’ යනු ඇදකමයි. ‘ධූරති’ (ඇද වෙයි).

Tara plavanasaraṇesu. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ. Tiṇṇo. Uttiṇṇo. Otiṇṇo iccādīni. Tattha taraṇaṃ vuccati nāvā, tarati udakapiṭṭhe plavati, taranti uttaranti vā nadiṃ etenāti atthena.

‘තර’ ධාතුව පිහිනීම (පාවීම) සහ ගමන් කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘තරති’ (එතෙර වෙයි/පිහිනයි). ‘තරණං’ (එතෙර වීම/නැව). ‘තිත්ථං’ (තොටුපළ). ‘තිණ්ණෝ’ (එතෙර වූයේ). ‘උත්තිණ්ණෝ’ (ගොඩනැඟුණේ/එතෙර වූයේ). ‘ඕතිණ්ණෝ’ (බැසගත්තේ) යනාදියයි. එහි ‘තරණ’ යනු නැවට කියනු ලැබේ. ජල මතුපිට පාවෙයි, මිනිස්සු මෙයින් ගඟෙන් එතෙර වෙති යන අර්ථයෙනි.

Nāvā plavo taraṃ poto, taraṇaṃ uttaraṃ tathā;

Jalayānanti etāni, nāvānāmāni honti tu.

නාවා, ප්ලව, තර, පෝත, tarot (තරණ), උත්තර, ජලයානය යන මේවා නැවෙහි නාමයන් වෙති.

Tara sambhame. Sambhamo anavaṭṭhānaṃ. Tarati. Tarito. Turaṅgo.

‘තර’ ධාතුව කලබල වීම (සම්භ්‍රමය) අර්ථයෙහි වැටේ. සම්භ්‍රමය යනු නොසන්සුන් බව (අනස්ථානය) යි. ‘තරති’ (කලබල වෙයි). ‘තරිතෝ’ (කලබල වූයේ/වේගවත් වූයේ). ‘තුරංගෝ’ (අශ්වයා).

Ettha ca ‘‘so māsakhettaṃ tarito avāsari’’nti pāḷi nidassanaṃ. Tattha taritoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchiṃ upavisiṃ vā.

මෙහි “ඔහු කලබලයෙන් උඳු කුඹුරට පිවිසියේය” (සෝ මාසඛෙත්තං තරිතෝ අවාසරි) යන්න පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘තරිතෝ’ යනු කලබල වූ, ඉක්මන් වූ යන්නයි. ‘අවාසරි’ යනු පිවිසියේය (ළඟා විය) හෝ වාඩි විය යන්නයි.

Jara roge. Ettha jararogoyeva ‘‘rogo’’ti adhippeto payogavasena. Jarasaddassa hi jararoge pavattaniyamanatthaṃ ‘‘roge’’ti vuttaṃ. Tena añño rogo idha rogasaddena na vuccati. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo. Jarena pīḷitā manussā. Yattha tu ayaṃ vayohānivācako[Pg.151], tattha payoge ‘‘jīrati, jarā’’ti cassa rūpāni bhavanti.

‘ජර’ ධාතුව රෝග අර්ථයෙහි (වැටේ). මෙහි ප්‍රයෝගය අනුව ජරා රෝගය ම ‘රෝග’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. ‘ජර’ ශබ්දය ජරා රෝගයෙහි පැවැත්ම නියම කිරීම සඳහා ‘රෝගයෙහි’ යැයි කියන ලදී. එබැවින් මෙහි ‘රෝග’ ශබ්දයෙන් වෙනත් රෝගයක් කියවෙන්නේ නැත. ‘ජරති’ (දිරයි). ‘ජරො’ (උණ / දිරාපත්වීම). ‘සජ්ජරො’. ‘පජ්ජරරොගො’ (දැඩි උණ රෝගය). ‘ජරෙන පීළිතā මනුස්සā’ (උණෙන්/ජරාවෙන් පෙළෙන මිනිස්සු). යම් තැනක මෙය වයස පිරිහීම (වයෝහානිය) ප්‍රකාශ කරන්නේ ද, එහිදී ප්‍රයෝගයෙහි ‘ජීරති’, ‘ජරා’ යනුවෙන් එහි රූප වෙයි.

Dara bhaye. Darati. Darī. ‘‘Bīlāsayā darīsayā’’ti nidassanaṃ. Tattha darīti bhāyitabbaṭṭhena darī.

‘දර’ ධාතුව බිය අර්ථයෙහි (වැටේ). ‘දරති’. ‘දරී’ (ගුහාව). "බීලාසයා දරීසයා" (බෙනවල වෙසෙන, ගුහාවල වෙසෙන) යන්න නිදසුනයි. එහි ‘දරී’ යනු බිය විය යුතු ස්ථානයක් යන අර්ථයෙන් ‘දරී’ (ගුහාව) නම් වේ.

Dara ādarānādaresu. Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro.

‘දර’ ධාතුව ආදරය (ගෞරවය) සහ අනාදරය (නොසැලකිල්ල) යන අර්ථවල වැටේ. ‘දරති’, ‘ආදරති’, ‘අනාදරති’. ‘ආදරො’ (ගෞරවය), ‘අනාදරො’ (අනාදරය/නොසැලකිල්ල).

Ettha ca daratīti daraṃ karotīti ca anādaraṃ karotīti ca attho. Yathā hi ārakāsaddo dūrāsannavācako, tathāyampi daradhātu ādarānādaravācako daṭṭhabbo. Darasaddo ca kāyadarathe cittadarathe kilesadarathe ca vattati. Ayañhi –

මෙහි ‘දරති’ යන්නෙන් ආදරය කරයි යන අර්ථය ද, අනාදරය කරයි යන අර්ථය ද ලැබෙයි. ‘ආරක’ ශබ්දය දුර සහ ළඟ යන අර්ථ දෙකම පවසන්නාක් මෙන්, මෙම ‘දර’ ධාතුව ද ආදරය සහ අනාදරය පවසන එකක් ලෙස දත යුතුය. තවද, ‘දර’ ශබ්දය කායික පීඩාව (කායදරථ), මානසික පීඩාව (චිත්තදරථ) සහ කෙලෙස් පීඩාව (කිලෙසදරථ) යන අර්ථවල ද වැටේ. මෙසේය –

Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñci, sabbaṃ nibbāpaye dara’’nti

"ගිතෙල් වත්කළ ගින්නක් මෙන් දැවෙමින් සිටි මා හට, දියෙන් තෙමන්නාක් මෙන් (දහම් සිසිලස) වත්කොට සියලු පීඩාවන් (දර) නිවා දැමුවේය" යනුයි.

Ettha kāyadarathe cittadarathe ca vattati. ‘‘Vītaddaro vītasoko vītasallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho’’ti ettha pana kilesadarathe vattati. Vītaddaroti hi aggamaggena sabbakilesānaṃ samucchinnattā vigatakilesadarathoti attho.

මෙහි (ඉහත ගාථාවෙහි) කායික පීඩාව සහ මානසික පීඩාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. "වීතද්දරෝ වීතසෝකෝ වීතසල්ලෝ, සයං අභිඤ්ඤාය අභාසි බුද්ධෝ" (බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙලෙස් තැවුල් රහිතව, ශෝක රහිතව, රාගාදී හී රහිතව, තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන වදාළ සේක) යන්නෙහි දී නම්, කෙලෙස් පීඩාව (කිලෙසදරථ) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වීතද්දරෝ’ යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙසුන් මුළුමනින්ම සිඳලූ බැවින් පහව ගිය කෙලෙස් පීඩා ඇත්තා යන අර්ථයයි.

Nara nayane. Narati. Naro, nārī.

‘නර’ ධාතුව මෙහෙයවීම / මඟපෙන්වීම (නයන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘නරති’. ‘නරො’ (මිනිසා/පුරුෂයා), ‘නාරී’ (ස්ත්‍රිය).

Ettha naroti puriso. So hi narati netīti naro. Yathā paṭhamapakatibhūto satto datarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri uccāṭṭhāne seti pavattatīti purisoti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena naroti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Nārīti narena yogato, narassāyanti vā nārī. Aparampettha narasaddassa nibbacanaṃ, nariyati sakena [Pg.152] kammena niyyatīti naro, satto manusso vā. ‘‘Kammena niyyateo loko’’ti hi vuttaṃ. Tattha narasaddassa tāva purisavacane ‘‘narā ca atha nāriyo’’ti nidassanaṃ. Sattamanussavacane pana ‘‘buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū’’ti ca nidassanaṃ, tasmā ‘‘naroti puriso, naroti satto, naroti manusso’’ti tattha tattha yathāsambhavaṃ attho saṃvaṇṇetabbo.

මෙහි ‘නර’ යනු පුරුෂයා ය. ඔහු මෙහෙයවයි (නරති), මඟ පෙන්වයි යන අර්ථයෙන් ‘නර’ නම් වේ. ප්‍රථම ස්වභාවය ඇති සත්වයා උතුම් අර්ථයෙන් උස් තැනක (පුරි) වෙසෙන බැවින් ‘පුරිස’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, මෙහෙයවීම්/මඟපෙන්වීම් අර්ථයෙන් ‘නර’ යැයි කියනු ලැබේ. මන්ද, පුත්‍රයෙකු හෝ සහෝදරයෙකු වූ පුද්ගලයා පවා මවට සහ වැඩිමහල් සහෝදරියට මඟපෙන්වන්නෙකුගේ ස්ථානයෙහි සිටී, අනෙක් අය අනෙක් අයට එසේ වීම ගැන කවර කතාද? ‘නාරී’ යනු නරයා (පුරුෂයා) හා සම්බන්ධ වීමෙන් හෝ නරයාට අයිති යන අර්ථයෙන් ‘නාරී’ නම් වේ. මෙහි ‘නර’ ශබ්දයට තවත් නිර්වචනයක් ඇත: තමන්ගේ කර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලබන (නරීයති) බැවින් ‘නර’ නම් වේ, එනම් සත්වයා හෝ මනුෂ්‍යයා ය. "ලෝකය කර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලැබේ" යැයි වදාරා ඇතැයි. එහි ‘නර’ ශබ්දය පුරුෂයා යන අර්ථයෙන් යෙදීමට "නරා ච අථ නාරියෝ" (පුරුෂයෝ ද ස්ත්‍රීහු ද) යන්න නිදසුනකි. සත්වයා හෝ මනුෂ්‍යයා යන අර්ථයෙන් යෙදීමට "බුද්ධෝ අයං ඒදිසකෝ නරුත්තමෝ. ආමෝදිතා නරමරූ" (මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙබඳු වූ නරෝත්තමයාණෝ ය. මිනිස්සු ද දෙවියෝ ද සතුටු වූහ) යන්න නිදසුනකි. එබැවින් "නර යනු පුරුෂයා ය, නර යනු සත්වයා ය, නර යනු මනුෂ්‍යයා ය" කියා ඒ ඒ තැනට ගැළපෙන පරිදි අර්ථය විස්තර කළ යුතුය.

Hara haraṇe. Haraṇaṃ pavattanaṃ. Harati. Sāvatthiyaṃ viharati. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. Appamatto vihissati. Voharati. Saṃvoharati. sabbo harati vā. Rūpiyasaṃvohāro, rūpiyasabbohāro vā. Pāṭihāriyaṃ. Pītipāmojjahāro. Vihāro. Vohāro. Abhihāro. Cittaṃ abhinīharati. Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno. Vihātabbaṃ, viharituṃ. Viharitvā. Aññānipi yojetabbāni.

‘හර’ ධාතුව පැවැත්වීම / ගෙනයෑම (හරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. හරණය යනු පැවැත්මයි. ‘හරති’ (ගෙන යයි/පවත්වයි). ‘සාවත්ථියං විහරති’ (සැවැත් නුවර වෙසෙයි). ‘විහාසි’ (විසී ය). ‘විහංසු’ (විසූහ). ‘විහරිස්සති’ (වසනු ඇත). ‘අප්පමත්තෝ විහිස්සති’ (නොපමා ව වසනු ඇත). ‘වෝහරති’ (ව්‍යවහාර කරයි). ‘සංවෝහරති’. ‘සබ්බෝ හරති’ හෝ (සියල්ල ගෙන යයි). ‘රූපියසංවෝහාරෝ’ හෝ ‘රූපියසබ්බෝහාරෝ’ (රිදීවලින් ගනුදෙනු කිරීම). ‘පාටිහාරියං’ (ප්‍රාතිහාර්යය). ‘පීතිපාමොජ්ජහාරෝ’ (ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ගෙන දෙන්නා). ‘විහාරෝ’ (විහාරය/වාසය). ‘වෝහාරෝ’ (ව්‍යවහාරය). ‘අභිහාරෝ’ (පූජාව/ගෙන ඒම). ‘චිත්තං අභිනීහරති’ (සිත මෙහෙයවයි). ‘සාසනේ විහරං, විහරන්තෝ, විහරමානෝ’ (ශාසනයෙහි වෙසෙමින්). ‘විහාතබ්බං’ (විසිය යුතු ය), ‘විහරිතුං’ (වැසීමට). ‘විහරිත්වා’ (වාසය කොට). අනෙක් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

Tattha pāṭihāriyanti samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti pāṭihāriyaṃ. Paṭīti hi ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya. Vihāroti ṭhānanisajjādinā viharanti etthāti vihāro, bhikkhūnaṃ āvāso. Viharaṇaṃ vā vihāro, viharaṇakriyā. Vohāroti byavahāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha

එහි ‘පාටිහාරියං’ (ප්‍රාතිහාර්යය) යනු සිත සමාහිත වූ කල්හි, උපක්ලේශයන් පහව ගිය කල්හි, කළ යුතු කටයුතු නිම කළ තැනැත්තා විසින් පසුව (පච්ඡා) කළ යුතු, පැවැත්විය යුතු දෙයක් වන බැවින් ‘පාටිහාරියං’ නම් වේ. ‘පටි’ යන මෙම ශබ්දය "පසුව" (පච්ඡා) යන අර්ථය පවසයි; "තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤෝ ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණෝ" (ඔහු පසුව ඇතුල් වූ කල්හි, වෙනත් බ්‍රාහ්මණයෙක් පැමිණියේය) යනාදී තැන්හි මෙනි. ‘විහාරෝ’ යනු සිටීම, හිඳීම ආදියෙන් මෙහි වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘විහාරය’ (භික්ෂූන්ගේ ආවාසය) වේ. නැතහොත් වාසය කිරීම ම ‘විහාරය’ (වාසය කිරීමේ ක්‍රියාව) වේ. ‘වෝහාරෝ’ යනු ව්‍යවහාරය ද, පညප්තිය (ප්‍රඥප්තිය) ද, වචනය ද, චේතනාව ද වෙයි. එහි:

Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāti, vāṇijo so nabrāhmaṇo’’ti.

"මිනිසුන් අතර යම් කිසිවෙක් වෙළඳ ව්‍යාපාරයෙන් (ව්‍යවහාරයෙන්) ජීවත් වේ ද, වාසෙට්ඨය, ඔහු වෙළෙන්දෙකු මිස බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන බව මෙසේ දැනගන්න" යනුයි.

Ayaṃ [Pg.153] byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. Tathā tathā voharanti parāmasantīti ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā, aṭṭha anariyavohārā’’ti ayaṃ cetanāvohāro nāma. Iccevaṃ –

මෙය ‘ව්‍යවහාර වෝහාර’ (ගනුදෙනු ව්‍යවහාරය) නම් වේ. "සංඛ්‍යා, සමඤ්ඤා, පඤ්ඤත්ති, වෝහාර" යන්න ‘පඤ්ඤත්ති වෝහාර’ (ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරය) නම් වේ. ඒ ඒ අයුරින් ව්‍යවහාර කරති, පවසති යන මෙයින් මෙය ‘වචන වෝහාර’ (වචන ව්‍යවහාරය) නම් වේ. "අෂ්ට ආර්ය ව්‍යවහාරයෝ ද, අෂ්ට අනාර්ය ව්‍යවහාරයෝ ද" යන්නෙහි මෙය ‘චේතනා වෝහාර’ (චේතනා ව්‍යවහාරය) නම් වේ. මෙසේ:

Byavahāre vacane ca, paṇṇatticetanāsu ca;

Vohārasaddo catūsu, imesvatthesu dissati.

ව්‍යවහාරය (ගනුදෙනුව), වචනය, ප්‍රඥප්තිය සහ චේතනාව යන මෙම අර්ථ සතරෙහි ‘වෝහාර’ ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

Hara apanayane. Apanayanaṃ nīharaṇaṃ. Dosaṃ harati. Nīharati. Nīhāro, pariharati. Parihāro. Rajoharaṇaṃ. Sabbadosaharo dhammo. Bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhe titthiye haratīti pāṭihāriyaṃ. Mattāvaṇṇabhedenettha ‘‘pāṭiheraṃ pāṭihīraṃ pāṭihāriya’’nti tīṇi padarūpāni, bhavanti.

‘හර’ ධාතුව බැහැර කිරීම (අපනයන) අර්ථයෙහි ද වැටේ. අපනයනය යනු ඉවත් කිරීමයි. ‘දෝසං හරති’ (දෝෂය/තරහව දුරු කරයි). ‘නීහරති’ (බැහැර කරයි). ‘නීහාරෝ’ (බැහැර කිරීම/පිටතට ගැනීම). ‘පරිහරති’ (පරිහරණය කරයි/ආරක්ෂා කරයි). ‘පරිහාරෝ’. ‘රජෝහරණං’ (දූවිලි පිසදමන සිවුරු කඩ). ‘සබ්බදෝසහරෝ ධම්මෝ’ (සියලු දෝෂයන් දුරු කරන ධර්මය). භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සහ ශාසනයෙහි ප්‍රතිපක්ෂ වූ තීර්ථකයන් බැහැර කරන (පලවා හරින) බැවින් ‘පාටිහාරියං’ (ප්‍රාතිහාර්යය) නම් වේ. මෙහි මාත්‍රා සහ වර්ණ භේදය අනුව ‘පාටිහේරං’, ‘පාටිහීරං’, ‘පාටිහාරියං’ යනුවෙන් පද රූප තුනක් වෙයි.

Hara ādāne. Adinnaṃ harati. Harissati. Hāhiti iccapa. ‘‘Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī’’ti idamettha nidassanaṃ. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. Manoharo pāsādo. Parassaharaṇaṃ. Āhāro, avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Aññānipi yojetabbāni.

‘හර’ ධාතුව ගැනීම (ආදාන) අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘අදින්නං හරති’ (නොදුන් දෙය ගනියි). ‘හරිස්සති’ (ගනු ඇත). ‘හාහිති’ යන්න ද එසේම ය. "ඛරාජිනං පර සුඤ්ච, ඛාරිකාජඤ්ච හාහිති" (රළු අඳුන් දිවි සම ද... කද ද උසුලාගෙන යනු ඇත) යන්න මෙහි නිදසුනයි. ‘ආහරති’ (ගෙනෙයි), ‘අවහරති’ (සොරකම් කරයි/පහකරයි), ‘සංහරති’ (එකතු කරයි/හකුළයි), ‘අපහරති’ (පැහැර ගනියි), ‘උපහරති’ (උපහාර පවත්වයි/ළං කරයි), ‘පහරති’ (පහර දෙයි), ‘සම්පහරති’ (ගැටෙයි/පහර දෙයි), ‘සමාහරති’ (එක් රැස් කරයි). ‘මනෝහරෝ පාසාදෝ’ (සිත්ගන්නා සුලු ප්‍රාසාදය). ‘පරස්සහරණං’ (අනුන් සතු දෑ පැහැර ගැනීම). ‘ආහාරෝ’ (ආහාරය/ගෙන ඒම), ‘අවහාරෝ’ (සොරකම් කිරීම), ‘සංහාරෝ’ (සංහාරය/එක් රැස් කිරීම), ‘උපහාරෝ’ (පඬුර/පිදීම), ‘සම්පහාරෝ’ (ප්‍රහාරය/යුද්ධය), ‘සමාහාරෝ’ (සමූහය). ‘හරිය්‍යති’ (ගෙන යනු ලැබේ), ‘ආහරිය්‍යති’ (ගෙන එනු ලැබේ). ‘ආහරිය්‍යන්ති’. ‘ආහටං’ (ගෙනෙන ලද), ‘හරිතුං’ (ගෙන යෑමට), ‘ආහරිතුං’ (ගෙන ඒමට), ‘ආහරිත්වා’ (ගෙනැවිත්), ‘ආහරිත්වාන’ (ගෙනැවිත්). අනෙක් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

Dhara dharaṇe. Dharaṇaṃ vijjamānatā. Dharati. Dharate satthusāsanaṃ.

‘ධර’ ධාතුව දැරීම / පැවතීම (ධරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ධරණය යනු විද්‍යමාන බවයි (පැවැත්මයි). ‘ධරති’ (දරයි/පවතියි). ‘ධරතේ සත්ථුසාසනං’ (ශාස්තෘ ශාසනය පවතියි).

Dhara aviddhaṃsane. Nibbānaṃ niccaṃ dharati.

‘ධර’ ධාතුව විනාශ නොවීම (අවිද්ධංසන) අර්ථයෙහි ද වැටේ. ‘නිබ්බානං නිච්චං ධරති’ (නිර්වාණය නිබඳව නොනැසී පවතියි).

Khara khaye. Kharati. Kharaṇaṃ. Nakkharanti na khiyyantīti akkharāni. Nakkharanti na nassantīti nakkhattānīti porāṇā.

‘ඛර’ ධාතුව ක්ෂය වීම (ඛය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛරති’ (ක්ෂය වේ/වැගිරේ). ‘ඛරණං’ (ක්ෂය වීම). "ක්ෂය නොවන බැවින්, ගෙවී නොයන බැවින් ‘අක්ඛර’ (අක්ෂර) නම් වේ." පැරැන්නෝ පවසනුයේ "විනාශ නොවන බැවින්, නැති වී නොයන බැවින් ‘නක්ඛත්ත’ (නැකත්/තරු) නම් වන" බවයි.

Jāgaraniddakkhaye [Pg.154] jāgarati. Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti. Jāgaramāno. Ayañca dhātu tanādigaṇaṃ patvā ‘‘jāgaroti, paṭijāgarotī’’ti rūpāni janeti.

‘ජාගර’ ධාතුව අවදිව සිටීම හෙවත් නින්ද ක්ෂය කිරීම (නිද්දක්ඛය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජාගරති’ (අවදිව සිටියි). ‘ජාගරෝ’ (අවදි වූ), ‘ජාගරණං’, ‘ජාගරං’. "දීඝා ජාගරතෝ රත්ති" (අවදිව සිටින්නාට රාත්‍රිය දිගුය). ‘ජාගරමානෝ’ (අවදි වෙමින්). මෙම ධාතුව තනාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘ජාගරෝති’, ‘පටිජාගරෝති’ යන රූප සාදයි.

Īra vacane gatikampanesu ca. Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo. Jinerito dhammo. Kuppanti vātassapi eritassa.

‘ඊර’ ධාතුව කීම (වචන), ගමන (ගති) සහ සැලීම (කම්පන) යන අර්ථවල වැටේ. ‘ඊරති’. ‘ඊරිතං’ (කියන ලද/සලන ලද). ‘ඒරිතං’. ‘සමීරණෝ’ (සුළඟ). ‘ජිනේරිතෝ ධම්මෝ’ (ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ධර්මය). "සුළඟ හැමූ කල්හි ද කිපෙති" (කුප්පන්ති වාතස්සපි ඒරිතස්ස).

Tattha samīraṇoti vāto. So hi samīrati vāyati, samīreti ca rukkhasākhāpaṇṇādīni suṭṭhu kampetīti ‘‘samīraṇo’’ti vuccati.

එහි ‘සමීරණෝ’ යනු සුළඟයි. එය හමන බැවින් (සමීරති) ද, ගස්වල අතු පතර හා කොළ ආදිය මැනවින් සලන බැවින් (සමීරේති) ද ‘සමීරණ’ යැයි කියනු ලැබේ.

Hare lajjāyaṃ. Aluttantoyamekāranto dhātu, gile pītikkhayeti dhātu viya. Harāyati. Harāyanaṃ. Aṭṭīyāmi harāyāmi.

‘හරේ’ ධාතුව ලැජ්ජාව (ලජ්ජා) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගිලේ’ ධාතුව පානය ක්ෂය වීමෙහි (පීතික්ඛය) වැටෙන්නාක් මෙන්, මෙය අවසාන ස්වරය ලොප් නොවන ‘ඒ’ කාරාන්ත ධාතුවකි. ‘හරායති’ (ලැජ්ජා වෙයි). ‘හරායනං’ (ලැජ්ජා වීම). "අට්ඨීයාමි හරායාමි" (මම පීඩාවට පත් වෙමි, ලැජ්ජා වෙමි) යනුයි.

Ettha harāyatīti lajjati, hiriṃ karotīti attho.

මෙහි ‘හරායති’ යනු ලැජ්ජා වෙයි, හිරි (ලැජ්ජාව) ඇති කරගනියි යන අර්ථයයි.

Para pālanapūraṇesu. ‘‘Parati, paramo’’timassa rūpāni, nara nayaneti dhātussa ‘‘narati naro’’ti rūpāni viya.

‘පර’ ධාතුව රැකීම (පාලනය) සහ පිරවීම (පූරණය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘නර’ ධාතුවෙන් (නයන - පැමිණවීම යන අර්ථයෙහි) ‘නරති, නරෝ’ යන රූප සිද්ධ වන්නාක් මෙන්, මෙයට ‘පරති, පරමෝ’ යන රූප වෙත්.

Tattha paratīti pāleti, pūrati vā. Suddhakattuvasenidaṃ padaṃ vuttaṃ. Hetukattuvasena hi ‘‘pāreti pārayatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Paramoti pālako pūrako vā. Ettha ca ‘‘pāramī’’ti padaṃ etassatthassa sādhakaṃ. Tathā hi pāramīti parati, pāreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca mahābodhisatto. Paramassa idaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Garūhi pana ‘‘pūretīti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pūrako pālako cā’’ti vuttaṃ, taṃ vīmaṃsitabaṃ.

එහි ‘පරති’ යනු රකියි, නැතහොත් පුරවයි. මේ පදය ශුද්ධ කර්තෘ වශයෙන් පවසන ලද්දකි. හේතු කර්තෘහි වනාහි ‘පාරේති, පාරයති’ යනාදී රූප වෙත්. ‘පරමෝ’ යනු රකින්නා හෝ පුරවන්නා වේ. මෙහි ද ‘පාරමී’ යන පදය මේ අර්ථය සාධනය කරන්නකි. එසේම ‘පාරමී’ යනු - ‘පරති’ (රකියි), ‘පාරේති’ (එතෙර කරවයි) යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වූ, දානාදී ගුණයන් රකින්නා වූ ද පුරවන්නා වූ ද මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ය. උතුම් වූ (පරම වූ) ඒ බෝසතුන්ගේ යමක් ද, නැතහොත් උතුම් වූ බෝසතුන්ගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ, එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. ගුරුවරුන් විසින් වනාහි ‘පුරවන්නේ පරම නම් වේ, දානාදී ගුණයන් පුරවන්නා සහ රකින්නා ය’ යි කියන ලදි. එය විමසිය යුත්තකි.

Vara varaṇe. Varati. Vāraṇo, varuṇo.

‘වර’ ධාතුව තේරීම (වරණය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වරති’ යන්න රූපයයි. ‘වාරණෝ, වරුණෝ’ (යනු ද පදයන් වේ).

Gira [Pg.155] niggiraṇo. Niggiraṇaṃ paggharaṇaṃ. Girati, giri.

‘ගිර’ ධාතුව වැගිරීම (නිග්ගිරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. නිග්ගිරණ යනු වැගිරීමයි (පග්ඝරණ). ‘ගිරති, ගිරි’ යනු එහි රූපයන් ය.

Ettha girīti pabbatā, yo ‘selo’’tiādīhi anekehi nāmehi kathiyati. So hi sandhisaṅkhātehi pabbehi citattā pabbamassa atthīti pabbato. Himavamanādivasena jalassa sārabhūtānaṃ bhesajjādivatthūnañca giraṇato girīti vuccati.

මෙහි ‘ගිරි’ යනු පර්වතය යි, එය ‘සේල’ යනාදී බොහෝ නාමයන්ගෙන් කියනු ලැබේ. ඒ පර්වතය වනාහි සන්ධි යැයි කියනු ලබන පර්වයන්ගෙන් (ගැටවලින්) රැස් කරන ලද බැවින් පර්වයන් ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ‘පබ්බත’ (පර්වත) නම් වේ. හිම වැගිරීම් ආදී වශයෙන් ජලය ද, සාරභූත වූ ඖෂධාදී වස්තූන් ද ගිලගන්නා (දරන) බැවින් ‘ගිරි’ යයි කියනු ලැබේ.

Imāni panassa nāmāni –

මේවා වනාහි එහි නාමයන් ය -

Pabbato acalo selo, nago giri mahīdharo;

Addi siluccayo cāti, giripaṇṇattiyo imā.

පබ්බත (පර්වත), අචල, සේල, nago (නග), ගිරි, මහීධර, අද්දි (අද්‍රි) සහ සිලුච්චය යන මේවා කන්ද (ගිරි) හැඳින්වීමේ පර්යාය වචනයෝ ය.

Sura issariyadittīsu. Surati. Suro, asuro.

‘සුර’ ධාතුව ඓශ්වර්යය සහ දීප්තිය (දිලිසීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සුරති’ යන්න රූපයයි. ‘සුරෝ, අසුරෝ’ යනු පදයන් ය.

Tatra saroti surati īsati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti suro. Sundarā rā vācā assāti vā suro, devo. Devābhidhānāni divādigaṇe pakāsessāma. Asuroti devo viya na surati na īsati na virocati cāti asuro. Surānaṃ vā paṭipakkho mittapaṭipakkhā amittā viyāti asuro, dānavo, yo ‘‘pubbadevo’’tipi vuccati. Tathā hi kumbhajātake vuttaṃ –

එහි 'සුර' යනු - සුරති (දිලිසෙයි), ඊසති (ඊශ්වර වෙයි), දිව්‍ය ඓශ්වර්යයට පැමිණෙයි, විරෝචති (බබළයි) යන අර්ථයෙන් ‘සුර’ නම් වේ. නැතහොත් යමකුට සුන්දර වූ 'රා' (කටහඬ) ඇද්ද, හෙතෙම 'සුර' නම් වූ දෙවියා ය. දෙවියන් හැඳින්වීමේ නාමයන් දිවාදි ගණයේදී ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. ‘අසුර’ යනු - දෙවියකු මෙන් නොබබළන, ඓශ්වර්යවත් නොවන, බැබළීමක් නැති බැවින් ‘අසුර’ නම් වේ. නැතහොත් මිතුරන්ට විරුද්ධ වූවන් ‘අමිත්ත’ (අමිත්‍රයන්) වන්නාක් මෙන්, සුරයන්ගේ (දෙවියන්ගේ) ප්‍රතිපක්ෂය (හතුරා) බැවින් ‘අසුර’ නම් වේ, හෙතෙම ‘දානව’ ද වේ, ‘පුබ්බදේව’ (පූර්ව දේව) යැයි ද කියනු ලැබේ. එසේම කුම්භ ජාතකයෙහි මෙසේ පවසන ලදි -

‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,Tidivā cutā sassatiyā samāyā;

Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti.

“මහ රජතුමනි, යම් සුරාවක් බීමෙන් ප්‍රමාද වූ පූර්ව දෙවිවරු (අසුරයෝ) සදාකාලික වූ තව්තිසා දෙව්ලොවින් චුත වූවාහු ද, එවැනි වූ ද නිසරු වූ ද මේ මද්‍යය (මධ්‍යසාරය) දැන දැනම කෙසේ නම් බොමුද?”

Sagāthāvaggasaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘na suraṃ pivimha, na suraṃ pivimhā’ti āhaṃsu, tato paṭṭhāya asurā nāma jātā’’ti vuttaṃ.

සගාථාවග්ග අටුවාවෙහි වනාහි, ‘අපි සුරාව නොබීවෙමු, අපි සුරාව නොබීවෙමු’ යි පැවසූහ, එතැන් පටන් ඔවුහු ‘අසුර’ නමින් හැඳින්වුණාහු යැයි කියන ලදි.

Imāni [Pg.156] tadabhidhānāni –

මේවා ඔවුන්ගේ (අසුරයන්ගේ) නාමයන් ය -

Asuro pubbadevo ca, dānavo devatāri tu;

Nāmāni asurānanti, imāni niddise vidū.

අසුර, පුබ්බදේව (පූර්වදේව), දානව සහ දේවතාරි (දේව සතුරා) යන මේවා අසුරයන්ගේ නාමයන් බව නුවණැත්තෝ දක්වත්.

Pāko iti tu yaṃ nāmaṃ, ekassa asurassa tu;

Paṇṇattītipi ekacce, garavo pana abravuṃ.

‘පාක’ යනු එක්තරා අසුරයෙකුගේ නාමයකි. ඇතැම් ගුරුවරුන් වනාහි එය (අසුර සමූහය හැඳින්වීමේ) ප්‍රඥප්තියක් යැයි ද පැවසූහ.

Kura sadde akkose ca. Kurati. Kuraro, kurarī. Kummo, kummī.

‘කුර’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ ආක්‍රෝශ කිරීම (දොස් නැඟීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘කුරති’ යන්න රූපයයි. ‘කුරරෝ, kurarī’ (උකුස්සා, ගැහැනු උකුස්සා) සහ ‘කුම්මෝ, කුම්මී’ (ඉබ්බා, ගැහැනු ඉබ්බා) යන පදයන් වේ.

Khura chedane vilekhane ca. Khurati. Khuro.

‘ඛුර’ ධාතුව කැපීම (ඡේදන) සහ සීරීම (විලේඛන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ඛුරති’ යන්න රූපයයි. ‘ඛුරෝ’ (ඛුරය/කැපුම් මෙවලම) යනු පදයයි.

Mura saṃveṭhane. Murati. Muro, moro.

‘මුර’ ධාතුව වෙළීම (සංවේඨන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුරති’ යන්න රූපයයි. ‘මුරෝ, මෝරෝ’ (මොනරා) යනු පදයන් ය.

Ghura abhimatta saddesu. Ghurati. Ghoro.

‘ඝුර’ ධාතුව තදින් ශබ්ද කිරීම (අභිමත්ත ශබ්ද) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝුරති’ යන්න රූපයයි. ‘ඝෝරෝ’ (භයානක) යනු පදයයි.

Pura aggagamane. Aggagamanaṃ nāma padhānagamanaṃ, paṭhamameva gamanaṃ vā. Purati. Puraṃ, purī. Avāpurati. Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ. Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati.

‘පුර’ ධාතුව පෙරට යාම (අග්ගගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. අග්ගගමන යනු ප්‍රධාන කොට යාම හෝ ප්‍රථමයෙන් ම යාම යි. ‘පුරති’ යන්න රූපයයි. ‘පුරං, පුරී’ (නගරය) යනු පදයන් ය. ‘අවාපුරති’ (විවෘත කරයි), ‘අවාපුරේතං අමතස්ස ද්වාරං’ (නිර්වාණයේ ද්වාරය විවෘත වේවා), ‘අවාපුරණං ආදාය ගච්ඡති’ (යතුරක් ගෙන යයි).

Tattha puranti rājadhānī. Tathā hi ‘‘nagaraṃ puraṃ purī rājadhānī’’ti ete pariyāyā. ‘‘Eso āḷāriko poso, kumārī puramantare’’tiādīsu pana gehaṃ ‘‘pura’’nti vuccati. Padhānatāya purato purato gamanena gantabbanti puraṃ, rājadhānī ceva gehañca. Avāpuraṇanti avāpuranti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ, yaṃ ‘‘kuñcikā’’tipi ‘‘tāḷo’’tipi vuccati. Avāpuratītiādīsu ava āiccubho upasaggāti daṭṭhabbā.

එහි ‘පුරං’ යනු රාජධානිය යි. එසේම ‘නගරං, පුරං, පුරී, රාජධානී’ යන මේවා පර්යාය වචනයෝ ය. “එසෝ ආළාරිකෝ පෝසෝ, කුමාරී පුරමන්තරේ” (මේ මුළුතැන්ගෙයි සේවකයා ය, කුමරිය ගෘහයෙහි/අන්තඃපුරයෙහි ය) යනාදී තැන්හි ගෙය ‘පුර’ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රධානත්වය නිසා පෙරට පෙරට යමින් යා යුතු බැවින් රාජධානිය ද ගෘහය ද ‘පුර’ නම් වේ. ‘අවාපුරණ’ යනු - මෙයින් දොර හරින්නාහු ය, විවෘත කරන්නාහු ය යන අර්ථයෙන් ‘අවාපුරණ’ (යතුර) නම් වේ. එය ‘කුඤ්චිකා’ (යතුර) හෝ ‘තාළ’ (අගුල) යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘අවාපුරති’ යනාදී තැන්හි ‘අව’ සහ ‘ආ’ යන උපසර්ග ද්විත්වය ම ඇති බව දත යුතුය.

Phara pharaṇe. Pharaṇaṃ nāma byāpanaṃ gamanaṃ vā. Samaṃ pharati sītena. Āhāratthaṃ pharati. Pharaṇaṃ.

‘ඵර’ ධාතුව පැතිරීම (ඵරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ඵරණ යනු පැතිරී යාම හෝ ගමන යි. ‘සමං ඵරති සීතේන’ (සීතලෙන් සමසේ පැතිරේ), ‘ආහාරත්ථං ඵරති’ (ආහාරය සඳහා පැතිරේ), ‘ඵරණං’ (පැතිරීම).

Gara uggame. Garati. Garu.

‘ගර’ ධාතුව මතු වීම/උසස් වීම (උග්ගම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගරති’ යන්න රූපයයි. ‘ගරු’ (ගුරු/උතුම්) යනු පදයයි.

Garūti [Pg.157] mātāpitādayo gāravayuttapuggalā. Te hi garanti uggacchanti uggatā pākaṭā hontīti garūti vuccanti. Apica pāsāṇacchattaṃ viya bhāriyaṭṭhena garūti vuccanti. Garusaddo ‘‘idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu, bhavañhi me aññataro garūna’’nti ettha mātāpitūsu dissati. ‘‘Sanarāmaralokagaru’’nti ettha sabbalokācariye sabbaññumhi. Apica garusaddo aññesvatthesupi dissati. Sabbametaṃ ekato katvā atridaṃ vuccati –

‘ගරු’ යනු මව්පියන් ආදී ගෞරවයට සුදුසු පුද්ගලයෝ ය. ඔවුහු මතු වෙත්, උසස් බවට පැමිණෙත්, උසස් වූවාහු ප්‍රසිද්ධ වෙත් යන අර්ථයෙන් ‘ගරු’ යැයි කියනු ලැබෙත්. තවද, ගල් කුඩයක් මෙන් බර බව යන අර්ථයෙන් ද ‘ගරු’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ගරු’ යන ශබ්දය “මේ අසුනෙහි ඔබ වහන්සේ වැඩසිටින සේක්වා, ඔබ වහන්සේ මාගේ ගුරුවරුන්ගෙන් (ගරු කටයුත්තන්ගෙන්) කෙනෙකි” යන මෙහි මව්පියන් වෙනුවෙන් යෙදී තිබෙනු පෙනේ. “සනරාමරලෝකගරු” (දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට ගුරු වූ) යන මෙහි මුළු ලෝකයාට ම ආචාර්ය වූ සර්වඥයන් වහන්සේ උදෙසා යෙදී ඇත. තවද, ‘ගරු’ ශබ්දය වෙනත් අර්ථයන්හි ද දක්නට ලැබේ. ඒ සියල්ල එක්තැන් කර මෙසේ පවසනු ලැබේ -

Mātāpitācariyesu, dujjare alahumhi ca;

Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca;

Tathā vaṇṇavisesesu, garusaddo pavattati.

මවුපියන්, ආචාර්යවරුන් කෙරෙහි ද, දිරවීමට අපහසු දේ කෙරෙහි ද, සැහැල්ලු නොවන (බර) දේ කෙරෙහි ද, මහත් වූ ද උසස් වූ ද දේ කෙරෙහි ද, දක්ෂතා ඇති අය කෙරෙහි ද, එසේම විශේෂ වර්ණ කෙරෙහි ද ‘ගරු’ ශබ්දය පවතී.

Keci panācariyā ‘‘garu garū’’ti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte garusaddo ṭhito. Ācariyavācakatte pana gurusaddoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānaṃ atthānaṃ vācakatte garusaddoyeva icchitabbo, akārassa ākārabhāve ‘‘gārava’’nti savuddhikassa taddhitantapadassa dassanato. Sakkaṭabhāsāvisaye pana gurusaddoyeva icchitabbo, ukārassa vuddhibhāve aññathā taddhitantapadassa dassanato.

ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි ‘ගරු, ගරූ’ කියා දෙයාකාරයකින් ගෙන, බර යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘ගරු’ ශබ්දය ද, ආචාර්ය (ගුරු) යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘ගුරු’ ශබ්දය ද යෙදෙන බව පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, පාලි විෂයෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද සියලු අර්ථයන් පැවසීම සඳහා ‘ගරු’ ශබ්දය ම කැමති විය යුතුය (පිළිගත යුතුය). ‘අ’ කාරය ‘ආ’ කාරය බවට පත්වීමෙන් ‘ගාරව’ යන වෘද්ධි සහිත තද්ධිත පදය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. සංස්කෘත භාෂා විෂයෙහි වනාහි ‘ගුරු’ ශබ්දය ම කැමති විය යුතුය, එහි ‘උ’ කාරය වෘද්ධි වීමෙන් වෙනත් ආකාරයකින් තද්ධිත පදය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Mara pāṇacāge. Marati. Mattuṃ. Maritvā. Hetukattari ‘‘puriso purisaṃ māreti, mārayati. Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati. Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā’’ iccādīni rūpāni. Macco. Maru. Maraṇaṃ, maccu. Maṭṭu. Māro.

‘මර’ ධාතුව ප්‍රාණය හැරයාම (ප්‍රාණත්‍යාගය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මරති’ යන්න රූපයයි. ‘මත්තොං’ (මැරෙන්නට), ‘මරිත්වා’ (මැරී). හේතු කර්තෘහි ‘පුරිසෝ පුරිසං මාරේති, මාරයති’ (පුරුෂයා පුරුෂයෙකු මරයි, මරවයි), ‘පුරිසෝ පුරිසේන පුරිසං මාරාපේති, මාරාපයති’ (පුරුෂයා පුරුෂයෙකු ලවා පුරුෂයෙකු මරවයි), ‘පුරිසෝ පුරිසං මාරේතුං, මාරේත්වා’ (පුරුෂයා පුරුෂයෙකු මරන්නට, මරා) යනාදී රූප වෙත්. ‘මච්චෝ’ (මර්ත්‍යයා/මිනිසා), ‘මරු’ (දෙවියා), ‘මරණං, මච්චු’ (මරණය), ‘මට්ටු’ (මරණය), ‘මාරෝ’ (මාරයා) යනු පදයන් ය.

Tattha mattunti marituṃ. Tathā hi alīnasattujātake ‘‘yo mattumicche pituno pamokkhā’’ti pāḷi dissati. Maccoti maritabbasabhāvatāya ‘‘macco’’ti laddhanāmo satto[Pg.158]. Marūti dīghāyukopi samāno maraṇasīloti maru, devo. Maraṇanti cuti.

එහි 'මත්තොං' යනු මැරෙන්නට (මරිතුං) යන්නයි. එසේම අලීනසත්තු ජාතකයෙහි “යෝ මත්තුමිච්ඡේ පිතුනෝ පමොක්ඛා” (පියා මුදවා ගැනීම සඳහා යමෙක් මැරෙන්නට කැමති වන්නේද) යන පාලි පාඨය දක්නට ලැබේ. ‘මච්චෝ’ යනු මැරිය යුතු ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘මච්ච’ (මර්ත්‍ය) යන නාමය ලත් සත්වයා ය. ‘මරු’ යනු දීඝායුෂ ඇත්තෙකු වුව ද, මරණය උරුම කොට ඇති බැවින් ‘මරු’ නම් වූ දෙවියා ය. ‘මරණ’ යනු චුතිය (මියයාම) යි.

Maraṇaṃ antako maccu, hindaṃ kālo ca maṭṭu ca;

Nikkhepo cuti cetāni, nāmāni maraṇassa ve.

මරණ, අන්තක, මච්චු, හින්ද, කාල, මට්ටු, නික්ඛේප සහ චුති යන මේවා මරණය හැඳින්වීමේ නාමයන් ම වේ.

Māroti sattānaṃ kusalaṃ māretīti māro, kāmadevo.

‘මාරෝ’ යනු සත්වයන්ගේ කුසලය නසන (මරන) බැවින් ‘මාර’ නම් වූ කාමදේවයා ය.

Imānissa nāmāni –

මේවා ඔහුගේ (මාරයාගේ) නාමයන් ය -

Māro namuci kaṇho ca, vasavatti pajāpati;

Pamattabandhu maddano, pāpimā dabbakopi ca;

Kandappo ca ratipati, kāmo ca kusumāyudho.

මාර, නමුචි, කණ්හ, වසවත්ති, පජාපති, පමත්තබන්ධු, මද්දන, පාපිමත්, දබ්බක, කන්දප්ප, රතිපති, කාම සහ කුසුමායුධ (යන මේවා මාරයාගේ නාමයන් ය).

Aññe aññānipi nāmāni vadanti, tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattārova nāmāni āgatāni.

වෙනත් ආචාර්යවරු වෙනත් නාමයන් ද පවසති, ඒවා ශාසනයට අනුකූල නොවන බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදි. අටුවාවන්හි වනාහි ‘මාර, නමුචි, කණ්හ, පමත්තබන්ධු’ යන නාමයන් සතරක් ම පැමිණ ඇත (සඳහන් වේ).

Ettha ca māroti devaputtamārena saddhiṃ pañca mārā kilesamāro khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāroti.

මෙහි 'මාර' යන්නෙන් දේවපුත්ත මාරයා ද ඇතුළුව කෙලෙස් මාරයා, කන්ධ මාරයා, අභිසංඛාර මාරයා, මච්චු මාරයා සහ දේවපුත්ත මාරයා යන පංච මාරයන් අදහස් කරනු ලැබේ.

Dhara avatthāne. Dharati.

'ධර' ධාතුව රැඳී සිටීම (පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධරති' (පවතියි).

Bhara posane. Bharati. Bharito, bhattā.

'භර' ධාතුව පෝෂණය කිරීමෙහි වැටේ. 'භරති' (පෝෂණය කරයි). 'භරිතො' (පෝෂණය කරන ලද), 'භත්තා' (භර්තෘ/පෝෂකයා).

Thara santharaṇe. Tharati, santharati. Santharaṇaṃ.

'ථර' ධාතුව ඇතිරීම (පැතිරවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථරති', 'සන්ථරති' (අතුරයි, පතුරුවයි). 'සන්ථරණං' (ඇතිරීම).

Dara vidāraṇe. Bhūmiṃ darati. Kudālo.

'දර' ධාතුව පැලීම (බිඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භූමිං දරති' (පොළොව පළයි). 'කුදාලො' (උදැල්ල).

Dara dāhe. Kāyo darati. Daro, daratho.

'දර' ධාතුව දැවීම (පීඩාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කායො දරති' (කය දැවෙයි). 'දරො', 'දරථො' (තැවීම, කය-සිත වෙහෙසීම).

Tira adhogatiyaṃ. Tirati. Tiracchāno, tiracchā vā.

'තිර' ධාතුව හරස් අතට හෝ පහළට යාම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තිරති' (හරස් අතට යයි). 'තිරච්ඡානො' හෝ 'තිරච්ඡා' (තිරිසනා).

Ara gatiyaṃ. Arati. Atthaṃ, attho, utu.

'අර' ධාතුව ගමන (පැමිණීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අරති' (යයි/පැමිණෙයි). 'අත්ථං' (නිවන/අස්ත වීම), 'අත්ථො' (අර්ථය/යහපත), 'උතු' (ඍතුව).

Ettha [Pg.159] atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Taṃ taṃ sattakiccaṃ arati vattetīti utu.

මෙහි 'අත්ථ' යන්නෙන් නිවන කියනු ලැබේ. ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වයන් පවත්වන (ක්‍රියාත්මක කරන) බැවින් 'උතු' (ඍතුව) නම් වේ.

Rakārantadhāturūpāni.

'ර' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප මෙසේ යි.

Lakārantadhātu

'ල' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු.

Lā ādāne. Lāti. Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā.

'ලා' ධාතුව ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලාති' (ගනියි). 'ලානං' (ගැනීම), 'ගරුළො' (ගුරුළා), 'සීහළො' (සිංහලයා), 'රාහුලො' (රාහුල), 'කුසලං' (කුසලය), 'බාලො' (අඥානයා), 'මහල්ලකො' (මහල්ලා), 'මහල්ලිකා' (මැහැල්ල).

Tatra garuḷoti garuṃ lāti ādadāti gaṇhātīti garuḷo, yo ‘‘supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, karoṭī’’ti ca vuccati. Sīhaḷoti sīhaṃ lāti ādadāti gaṇhātīti sīhaḷo, pubbapuriso. Tabbaṃse jātā etarahi sabbepi sīhaḷā nāma jātā.

එහි 'ගරුළ' යනු බර දෙයක් ගන්නා (උසුලන) බැවින් 'ගරුළ' (ගුරුළා) නම් වේ. ඔහුට 'සුපණ්ණ' (පක්ෂිරාජයා), 'දිජාධිප' (පක්ෂීන්ට අධිපති), 'නාගාරි' (නාගයන්ගේ සතුරා), 'කරෝටී' යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. 'සීහළ' යනු සිංහයෙකු අල්ලාගත් බැවින් 'සිංහල' නම් වූ ආදි පුරුෂයා ය. එම වංශයෙහි උපන් දැනට වෙසෙන සියල්ලෝ ද 'සිංහල' නම් වෙති.

Rāhulotiādīsu pana rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ko so? Sikkhākāmo āyasmā rāhulabhaddo buddhaputto. Tassa hi jātadivase suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti uyyāne kīḷantassa bodhisattassa sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Puttassa hi jāyanaṃ rāhuggaho viya hoti. Taṇhākilissanatāpādanato bāḷhena ca saṅkhalikādibandhanena bandhaṃ viya hoti muccituṃ appadānatoti ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulo’ tveva hotū’’ti āha, tato paṭṭhāya kumāro rāhulo nāma jāto.

'රාහුල' යනාදී පදයන්හි රාහු මෙන් ග්‍රහණය කරන (අල්ලා ගන්නා) බැවින් 'රාහුල' නම් වේ. ඔහු කවුද? ශික්ෂාකාමී වූ ආයුෂ්මත් රාහුලභද්‍ර බුද්ධ පුත්‍රයන් වහන්සේ ය. උන්වහන්සේ උපන් දිනයෙහි සුද්ධෝදන මහරජතුමා උයනෙහි කෙළිමින් සිටි බෝසතුන්ට 'මාගේ පුත්‍රයාට (මුනුපුරා උපන් බව පවසා) සතුට දන්වන්න' යැයි පණිවිඩයක් යැවී ය. බෝසතුන් එය අසා 'රාහු උපන්නේ ය, බන්ධනයක් උපන්නේ ය' (රාහු ජාතෝ බන්ධනං ජාතං) යැයි පැවසූහ. සැබවින්ම පුතෙකු ලැබීම රාහු ග්‍රහණය හා සමාන ය. තණ්හාවෙන් කිලිටි කිරීම හා තැවීම් ඇති කරන බැවින් ද, දැඩි දම්වැල් ආදී බැඳුම් මෙන් මිදෙන්නට ඉඩ නොදෙන බැවින් ද 'රාහු උපන්නේ ය, බන්ධනයක් උපන්නේ ය' යි පැවසූහ. රජතුමා 'මාගේ පුතු කුමක් කීවේද?' යි විමසා ඒ වචනය අසා, 'මෙතැන් පටන් මාගේ මුනුපුරා "රාහුල" ම වේවා' යි කීවේ ය. එතැන් පටන් ඒ කුමාරයා 'රාහුල' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

Mahāpadānasuttaṭīkāyañhi [Pg.160] ‘‘rāhu jāto’’ti ettha ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘rāhulo’’ti vacanassatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ adhippāyatthavasena vuttaṃ. Na hi kevalo ‘‘rāhū’’ti saddo ‘‘rāhuggaho’’ti atthaṃ vadati, atha kho jātasaddasambandhaṃ labhitvā vadati. Tathā hi ‘‘rāhu jāto’’ti bodhisattena vuttavacanassa ‘‘rāhuggaho jāto’’ti atthौ bhavati, tasmā suddhodanamahārājā ‘‘mama nattā rāhu viya lātīti rāhuloti vattabbo’’ti cintetvā ‘‘rāhulotveva hotū’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.

මහාපදාන සූත්‍ර ටීකාවෙහි 'රාහු ජාතෝ' යන්නෙහි 'රාහු යනු රාහු ග්‍රහණයයි' (රාහුග්ගහ) යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය පවසන ලද්දේ 'රාහුල' යන වචනයේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමේ අදහසිනි. මන්ද, 'රාහු' යන තනි වචනයෙන් 'රාහු ග්‍රහණය' යන අර්ථය නොදැනෙන අතර, 'ජාත' යන වචනය හා සම්බන්ධ වීමෙන් එම අර්ථය ලැබෙයි. එසේ හෙයින් බෝසතුන් පැවසූ 'රාහු ජාතෝ' යන වචනයේ අර්ථය 'රාහු ග්‍රහණයක් ඇති විය' යන්නයි. එබැවින් සුද්ධෝදන මහරජතුමා 'මාගේ මුනුපුරා රාහු මෙන් ග්‍රහණය කරන බැවින් "රාහුල" යැයි කිව යුතු ය' යි සිතා 'රාහුල ම වේවා' යැයි පැවසූ බව වටහා ගත යුතු ය.

Keci pana ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti paṭhanti, katthaci potthake ca likhanti, taṃ na sundaraṃ, atthassa ayuttito ṭīkāya ca saddhiṃvirocato. Na hi ‘‘rāhulo’’ti kumārassa nāmaṃ paṭhamaṃ uppannaṃ, pacchāyeva pana uppannaṃ ayyakena dinnattā, tasmā tadā bodhisattena ‘‘rāhulo jāto’’ti vattuṃ na yujjati. Yathā hi anabhisitte arājini puggale ‘‘mahārājā’’ti vohāro nappavattati. Ṭīkāyañca ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ. Athāpi tesaṃ siyā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti padassa vijjamānattā eva ṭīkāyaṃ ‘‘rāhuggaho’’ti bhāvavasena lāsaddena samānattho ādānattho gahasaddo vuttoti evampi nupapajjati, ‘‘rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jāta’’nti pāṭhassa vattabbattā. Rāhuloti hi idaṃ padaṃ ‘‘sīhaḷo’’ti padaṃ viya dabbavācakaṃ, na kadācipi bhāvavācakaṃ, tasmā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti etaṃ ekaccehi duropitaṃ pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti ayameva pāṭho gahetabbo, sārato ca paccetabbo suparisuddhesu anekesu potthakesu diṭṭhattā, porāṇehi ca gambhīrasukhumañāṇehi ācariyapacāriyehi paṭhitattā.

ඇතැමෙක් 'රාහුලෝ ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යනුවෙන් කියවති, සමහර පොත්වල ද ලියති. එය නිවැරදි නොවේ, මන්ද එහි අර්ථය නොගැලපෙන බැවින් සහ ටීකාව සමඟ පරස්පර වන බැවිනි. කුමාරයාගේ 'රාහුල' යන නාමය මුලින්ම ඇති වූවක් නොවේ, පසුව සීයා විසින් දෙන ලද්දකි. එබැවින් එකල බෝසතුන් විසින් 'රාහුලෝ ජාතෝ' යැයි පැවසීම නොගැලපේ. අභිෂේක නොලත්, රජ නොවන පුද්ගලයෙකුට 'මහරජ' යැයි ව්‍යවහාර නොකරන්නාක් මෙනි. ටීකාවෙහි ද 'රාහු යනු රාහු ග්‍රහණයයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත. ඔවුන් 'රාහුලෝ ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යන පාඨය ඇති බැවින්ම ටීකාවෙහි 'රාහුග්ගහ' යන වචනයෙහි එන 'ගහ' යන්න භාව අර්ථයෙන් 'ලා' ධාතුවට සමාන අර්ථ ඇති ගැනීම් අර්ථයෙන් යුක්ත යැයි පැවසුව ද එය ද නොගැලපේ. එවිට 'රාහුලානං ජාතං බන්ධනං ජාතං' යනුවෙන් පාඨය තිබිය යුතු බැවිනි. මන්ද 'රාහුල' යන මෙම පදය 'සිංහල' පදය මෙන් ද්‍රව්‍ය වාචක පදයක් වන අතර කිසිවිටෙකත් භාව වාචක පදයක් නොවේ. එබැවින් ඇතැමුන් වැරදියට ඇතුළත් කර ඇති 'රාහුලෝ ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යන පාඨය නොගෙන, 'රාහු ජාතෝ බන්ධනං ජාතං' යන මෙම පාඨයම ගත යුතු ය. පිරිසිදු වූ නොයෙක් පොත්පත්වල දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, ගැඹුරු වූත් සියුම් වූත් නුවණ ඇති පැරණි ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් කියවන ලද බැවින් ද මෙය හරය වශයෙන් පිළිගත යුතු ය.

Ayaṃ [Pg.161] panettha sādhippāyā atthappakāsanā – rāhu jātoti bodhisatto puttassa jātasāsanaṃ sutvā saṃvegappatto ‘‘idāni mama rāhu jāto’’ti vadati, muccituṃ appadānavasena mama gahaṇatthaṃ rāhu uppannoti hi attho. Bandhanaṃ jātanti iminā ‘‘mama bandhanaṃ jāta’’nti vadati. Tathā hi ṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti. Tattha rāhuggahoti gaṇhātīti gaho, rāhu eva gaho rāhuggaho, mama gāhako rāhu jātoti attho. Atha vā gahaṇaṃ gaho, rāhuno gaho rāhuggaho, rāhuggahaṇaṃ mama jātanti attho. Putto hi rāhusadiso. Pitā candasadiso puttarāhunā gahitattā.

මෙහි අභිප්‍රාය සහිත අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම මෙසේ ය: 'රාහු ජාතෝ' යනු බෝසතුන් පුතු උපන් පණිවිඩය අසා සංවේගයට පත්ව 'දැන් මාගේ රාහු උපන්නේ ය' යැයි පැවසීමයි. එනම්, මිදෙන්නට ඉඩ නොදෙන අයුරින් මා ග්‍රහණය කර ගැනීමට රාහු උපන්නේ ය යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'බන්ධනං ජාතං' යන්නෙන් 'මාගේ බන්ධනය උපන්නේ ය' යැයි පවසති. එසේ හෙයින් ටීකාවෙහි 'රාහු යනු රාහු ග්‍රහණයයි' (රාහුග්ගහ) යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහි 'රාහුග්ගහ' යන්නෙහි ග්‍රහණය කරන බැවින් 'ගහ' නම් වේ. රාහු ම ග්‍රහයා (අල්ලන්නා) වන බැවින් 'රාහුග්ගහ' නම් වේ, එනම් මා අල්ලන්නා වූ රාහු උපන්නේ ය යනු අර්ථයයි. නැතහොත් ග්‍රහණය කිරීම 'ගහ' නම් වේ, රාහුගේ ග්‍රහණය 'රාහුග්ගහ' නම් වේ, එනම් මා රාහු විසින් ග්‍රහණය කිරීම සිදු විය යන්න අර්ථයයි. සැබවින්ම පුත්‍රයා රාහු වැනි ය. පියා, පුත්‍රයා නමැති රාහු විසින් ග්‍රහණය කරනු ලබන බැවින් චන්ද්‍රයා වැනි ය.

Ekacce pana ‘‘rāhulotveva hotū’’ti imaṃ padesaṃ disvā ‘‘rāhu jāto’’ti vutte iminā na sameti, ‘‘rāhulo jāto’’ti vutteyeva pana sametīti maññamānā evaṃ pāṭhaṃ paṭhanti likhanti ca, tasmā so anupaparikkhitvā paṭhito duropito pāṭho na gahetabbo, yathāvutto porāṇako porāṇācariyehi abhimato pāṭhoyeva āyasmantehi gahetabbo atthassa yuttito, ṭīkāya ca saddhiṃ avirodhatoti.

ඇතැමෙක් 'රාහුලෝත්වේව හෝතූ' යන මෙම පාඨය දැක, 'රාහු ජාතෝ' යනුවෙන් පැවසූ විට එය නොගැලපෙන බවත්, 'රාහුලෝ ජාතෝ' යනුවෙන් පැවසූ විට පමණක් ගැලපෙන බවත් සිතා, එලෙස පාඨය කියවති, ලියති ද කරති. එබැවින් විමසා බැලීමකින් තොරව කියවන ලද, වැරදියට ඇතුළත් කරන ලද එම පාඨය නොගත යුතු ය. අර්ථයේ ගැලපීම ඇති බැවින් ද, ටීකාව සමඟ පරස්පර නොවන බැවින් ද පැරණි ආචාර්යවරුන් විසින් පිළිගත්, ඉහත දක්වන ලද පැරණි පාඨයම ආයුෂ්මතුන් විසින් ගත යුතු ය.

Tattha kusalanti kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Bāloti diṭṭhadhammikasamparāyikasaṅkhāte dve anatthe devadattakokālikādayo viya lāti ādadātīti bālo. Imāni pana taṃnāmāni –

එහි 'කුසල' යනු පිළිකුල් සහගත අකුසල ධර්මයන් සිඳලන (හීන කරන) බැවින් ප්‍රඥාව 'කුස' නම් වේ. එම කුස නම් ප්‍රඥාවෙන් ගත යුතු (පැවැත්විය යුතු) දෙය 'කුසල' නම් වේ. 'බාල' (අඥානයා) යනු දේවදත්ත, කෝකාලික ආදීන් මෙන් මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවෙහිම අනර්ථය (අයහපත) ළඟා කර ගන්නා (ගන්නා) තැනැත්තා ය. ඔහුගේ නාමයන් මෙසේ යි:

Bālo avidvā añño ca, aññāṇī avicakkhaṇo;

Apaṇḍito akusalo, dummedho kumati jaḷo.

බාලයා, නොදන්නා තැනැත්තා, අඥානයා, ඥානය රහිත වූවා, විචාර බුද්ධියක් නැත්තා, පණ්ඩිත නොවන තැනැත්තා, අදක්ෂයා, දුර්වල ප්‍රඥාව ඇත්තා, ලාමක බුද්ධි ඇත්තා, අඥානයා.

Eḷamūgo [Pg.162] ca nippañño, dummedhī avidū mago;

Aviññū andhabālo ca, duppañño ca aviddasu.

කෙළතොල්ලන් වැනි ගොළු තැනැත්තා, ප්‍රඥාව නැත්තා, දුර්වල නුවණැත්තා, නොදන්නා තැනැත්තා, මෘගයා වැනි වූවා, වටහා නොගන්නා තැනැත්තා, අන්ධ බාලයා, මඳ නුවණැත්තා සහ නොදන්නා තැනැත්තා යනුයි.

Mahallakoti mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jiṇṇapuriso. Imānissa nāmāni –

'මහල්ලක' යනු මහත් බවට (වයසින් මුහුකුරා යෑමට) පත් වූ බැවින් 'මහල්ලක' (මහල්ලා) නම් වේ, එනම් දිරාපත් වූ පුරුෂයා ය. ඔහුගේ නාමයන් මෙසේ යි:

Jiṇṇo mahallako vuddho, buddho vuḍḍho ca kattaro;

Thero cāti ime saddā, jiṇṇapaññattiyo siyuṃ.

ජිණ්ණ (දිරාපත් වූ), මහල්ලක (මහල්ලා), වුද්ධ (වැඩිහිටි), බුද්ධ (වැඩිහිටි), වුඩ්ඪ (වැඩිහිටි), කත්තර (දිරාපත් වූ) සහ ථේර (තෙරුන්/වැඩිහිටි) යන මෙම ශබ්ද දිරාපත් වූවන් හැඳින්වීම සඳහා යෙදෙන පදයන් වේ.

Tathā hi –

එසේම:

‘‘Dure apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato’’;

Evamādīsu daṭṭhabbo, therasaddo mahallake.

'ඈත නොපෙනෙන මහල්ලෙකු මෙන් ඇස් ඉල්ලා පැමිණියේ ය' යනාදී තැන්හි 'ථේර' ශබ්දය මහල්ලා යන අර්ථයෙන් දත යුතු ය.

Imāni pana nāmāni itthiyā itthiliṅgavasena vattabbāni –

නමුත් මේ නාමයන් ස්ත්‍රිය සඳහා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් කියයුතුය –

Jiṇṇā mahallikā vuddhī, buddhī vuḍḍhī ca kattarā;

Therī cāti ime saddā, nāmaṃ jiṇṇāya itthiyā;

‘ජිණ්ණා’, ‘මහල්ලිකා’, ‘වුද්ධී’, ‘බුද්ධී’, ‘වුඩ්ඪී’, ‘කත්තරා’ සහ ‘ථේරී’ යන මේ ශබ්ද දිරාපත් වූ (මහලු) ස්ත්‍රියගේ නාමයන් වේ.

Dala phala visaraṇe. Dalati. Phalati. Dalito rukkho. Phalito bhūmibhāgo.

‘දල’ සහ ‘ඵල’ යන ධාතූහු පැලීම/පිපිරීම (විසරණය) යන අර්ථයෙහි වෙති. ‘දලති’ (පැලෙයි). ‘ඵලති’ (පැලෙයි/පිපිරෙයි). ‘දලිතො රුක්ඛො’ (පැලුණු ගස). ‘ඵලිතො bhūmibhāgo’ (පැලුණු භූමි භාගය).

Ala bhūsane. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. ‘‘Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā’’ti imissañhi kavīnaṃ kabbaracanāyaṃ alaṅkasaddo bhūsanavisesaṃ vadati. Keci panettha ala bhūsanapariyāpanavāranesūti dhātuṃ paṭhanti, ‘‘alatī’’ti ca rūpaṃ icchanti. Mayaṃ pana aladhātussa pariyattinivāraṇatthavācakattaṃ na icchāma payogādassanato. Nipātabhūto pana alaṃsaddo pariyattinivāraṇatthavācako dissati ‘‘alametaṃ sabbaṃ. Alaṃ me tena rajjenā’’tiādīsu.

‘අල’ ධාතුව සැරසීම (භූෂණ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අලති’ (සරසයි). ‘අලංකාරො’, ‘අලංකතො’, ‘අලංකතං’ (යන රූප වේ). කවීන්ගේ කාව්‍ය රචනයෙහි එන ‘‘සාලංකානනයොගෙපි, සාලංකානනවජ්ජිතා’’ යන්නෙහි ‘අලංක’ ශබ්දය විශේෂාභරණයක් (සැරසිල්ලක්) පවසයි. මෙහි ඇතැම්හු ‘අල’ ධාතුව සැරසීම, ප්‍රමාණවත් බව (පරියාපනය) සහ වැළැක්වීම (වාරණය) යන අර්ථයන්හි පඨනය කරති, ‘අලති’ යන රූපය ද කැමති වෙති. එහෙත් ‘අල’ ධාතුවෙහි ප්‍රමාණවත් බව සහ වැළැක්වීමේ අර්ථය පැවසීමක් ප්‍රයෝගයන්හි නොපෙනෙන බැවින් අපි එය නොපිළිගනිමු. නිපාතයක් වූ ‘අලං’ ශබ්දය නම්, ‘‘අලමෙතං සබ්බං’’ (මේ සියල්ල සෑහෙයි), ‘‘අලං මෙ තෙන රජ්ජෙන’’ (මට ඒ රජකමෙන් පලක් නැත) යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණවත් බව සහ වැළැක්වීමේ අර්ථය දක්වමින් පෙනේ.

Mīla nimelane. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ.

‘මීල’ ධාතුව (ඇස්) පියවීම (නිමේලන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘මීලති’, ‘නිමීලති’ (ඇස් පියවයි), ‘උම්මීලති’ (ඇස් අරියි). ‘නිමීලනං’ (පියවීම).

Bila patitthambhe. Bilati.

‘බිල’ ධාතුව වැළැක්වීම/ආධාර කිරීම (පතිට්ඨම්භ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘බිලති’.

Nīla [Pg.163] vaṇṇe. Nīlavatthaṃ.

‘නීල’ ධාතුව වර්ණය (පාට) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘නීලවත්ථං’ (නිල් වස්ත්‍රය).

Sīla samādhimhi. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

‘සීල’ ධාතුව සමාධිය (සමාධානය/එකඟ බව) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘සීලති’. ‘සීලං’, ‘සීලනං’ (යන රූප වේ).

Ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ, kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇentī’’ti. Tattha ‘‘atthadvayaṃ saddalakkhaṇa vidū anujānantī’’ti idaṃ ‘‘sīla samādhimhi sīla upadhāraṇe’’ti dvigaṇikassa sīladhātussa atthe sandhāya vuttaṃ. Imassa hi curādigaṇaṃ pattassa upadhāraṇe ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni bhavanti, upadhāretītipi tesaṃ attho. Idha pana bhūvādigaṇikattā samādhānatthe ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ bhavati, samādhiyatīti tassa attho. Punapi ettha sotūnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ nibbacanāni vuccante. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ. Atha vā sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ. Imāni bhūvādigaṇikavasena nibbacanāni. Curādigaṇikavasena pana sīleti kusale dhamme upadhāreti patiṭṭhābhāvena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti bhuso dhārenti sādhavoti sīlanti nibbacanāni.

මෙහි ‘සීල’ යනු සීලන (පිහිටුවන/එකඟ කරන) අර්ථයෙන් ‘සීල’ නම් වේ. ඒ බව විසුද්ධිමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘‘සීලය යනු කිනම් අර්ථයකින් සීල නම් වේ ද? සීලන අර්ථයෙන් සීල නම් වේ. මේ සීලනය යනු කුමක්ද? මනා හැසිරීම් ඇති බව නිසා කායකර්මාදිය විසුරුවා නොහැරීම වන ‘සමාධානය’ (සන්සිඳුවීම) යනු එහි අර්ථයයි. නැතහොත් කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීමෙහි උපකාරී වන ‘උපධාරණය’ (ආධාරකයක්/දරා සිටීමක් වීම) යනු එහි අර්ථයයි. ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා වියත්හු (ව්‍යාකරණඥයෝ) මෙහි මේ අර්ථ දෙකම අනුමත කරති. අන්‍යයෝ වනාහි ‘ශීර්ෂ (ප්‍රධාන) අර්ථයෙන් සීල නම් වේ’, ‘ශීතල අර්ථයෙන් සීල නම් වේ’ යනාදී වෙනත් ක්‍රමවලින් ද මෙහි අර්ථ වර්ණනා කරති’’ යනුවෙනි. එහි ‘‘ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා වියත්හු අර්ථ දෙකම අනුමත කරති’’ යන්න ‘‘සීල සමාධිම්හි, සීල උපධාරේ’’ යනුවෙන් (සමාධිය සහ දරාසිටීම යන) ගණ දෙකකට අයත් සීල ධාතුවෙහි අර්ථය අරභයා පවසන ලද්දකි. චුරාදි ගණයට අයත් වන කල්හි, දරාසිටීම (උපධාරණ) අර්ථයෙහි ‘‘සීලේති’’, ‘‘සීලයති’’ යන රූප ඇති වන අතර, ‘‘උපධාරේති’’ (දරාසිටියි/පිහිටුවයි) යන්න ද ඒවායේ අර්ථය වේ. මෙහිදී වනාහි, භූවාදි ගණයට අයත් වන බැවින් සමාධාන අර්ථයෙහි ‘‘සීලති’’ යන රූපය ඇති වන අතර, ‘‘සමාධියති’’ (සමාධිමත් වෙයි/එකඟ වෙයි) යන්න එහි අර්ථය වේ. නැවත ද මෙහි අසන්නන්ගේ පහසුවෙන් වටහා ගැනීම සඳහා නිරුක්ති (පද සාධන) කියනු ලැබේ: ‘‘කායකර්මාදිය මනා හැසිරීම් ඇති බව නිසා විසුරුවා නොහැර සමාධිමත් කරයි (එකඟ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’. නැතහොත් ‘‘මිනිස්සු මෙයින් සිත සමාධිමත් කරති (එකඟ කරති) යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’. මේවා භූවාදි ගණය අනුව සිදුවන නිරුක්තීහු ය. චුරාදි ගණය අනුව වනාහි: ‘‘කුසල ධර්මයන් පිහිටුවීමේ ආකාරයෙන් මැනවින් දරාසිටියි (උපධාරණය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’. නැතහොත් ‘‘සත්පුරුෂයෝ මෙයින් කුසල ධර්මයන් පිහිටුවා මැනවින් දරාසිටිති යන අර්ථයෙන් ‘සීලං’ (සීලය) වේ’’ යනු නිරුක්තීහු වෙති.

Kila bandhe. Kilati. Kilaṃ.

‘කිල’ ධාතුව බැඳීම (බන්ධ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘කිලති’. ‘කිලං’ (කීලය/ඇණය/කණුව).

Kūla āvaraṇe. Kulati. Kūlaṃ. Vahe rukkhe pakūlaje. Kūlaṃ bandhati. Nadīkūle vasāmahaṃ. Kūlati āvarati udakaṃ bahi nikkhamituṃ na detīti kūlaṃ.

‘කූල’ ධාතුව වැසීම/වැළැක්වීම (ආවරණ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘කුලති’. ‘කූලං’ (තෙර/ඉවුර). ‘‘වහේ රුක්ඛේ පකූලජේ’’. ‘‘කූලං බන්ධති’’ (වැටක්/ඉවුරක් බඳියි). ‘‘නදීකූලේ වසාමහං’’ (අපි ගං ඉවුරෙහි වාසය කරමු). ‘කූලති’ (වළකයි), ජලය පිටතට යා නොදී වළකයි (ආවරණය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කූලං’ (ඉවුර) නම් වේ.

Sūla [Pg.164] rujāyaṃ. Sūlati. Sūlaṃ. Kaṇṇasūlaṃ na janeti.

‘සූල’ ධාතුව වේදනාව/කැක්කුම (රුජා) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘සූලති’. ‘සූලං’ (සූලය/කැක්කුම). ‘‘කණ්ණසූලං න ජනේති’’ (කන් කැක්කුමක් ඇති නොකරයි).

Tūla nikkarīse. Nikkarīsaṃ nāma karīsamattenapi aminetabbato lahubhāvoyeva. Tūlati. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto.

‘තූල’ ධාතුව මළරහිත බව/සැහැල්ලු බව (නික්කරීස) අර්ථයෙහි වෙයි. නික්කරීස යනු කරීස ප්‍රමාණයකින් වුවද මැනිය නොහැකි බැවින් සැහැල්ලු බවම වෙයි. ‘තූලති’. ‘‘තූලං භට්ඨංව මාලුතො’’ (සුළඟින් ගිලිහී ගිය පුළුන් මෙන්).

Pula saṅghāte. Pulati. Pañcapuli.

‘පුල’ ධාතුව සමූහය/එක්වීම (සංඝාත) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘පුලති’. ‘පඤ්චපුලි’ (මිටි පහ/කළඹවල් පහ).

Mūla patiṭṭhāyaṃ mūlati. Mūlaṃ. Mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso ussīranāḷimattānipī’’tiādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvamajjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Atridaṃ vuccati –

‘මූල’ ධාතුව පිහිටීම (පතිට්ඨා) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘මූලති’. ‘මූලං’ (මුල). ‘මූල’ ශබ්දය, ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උස්සීරනාළිමත්තානිපි’’ (අවසානයේ සැවැන්දරා මුල් පමණක් වුව ද මුල් උදුරා දැමිය යුතුය) යනාදී තැන්හි ප්‍රධාන මුල (සැබෑ මුල) අර්ථයෙහි පෙනේ. ‘‘ලොභො අකුසලමූලං’’ (ලෝභය අකුසල මූලයකි) යනාදී තැන්හි අසාධාරණ හේතුව (සුවිශේෂී හේතුව) අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘යාවමජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණāනි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූලං’’ (මධ්‍යහ්න කාලයෙහි යම් තාක් සෙවණැල්ල පැතිරෙයි ද, සුළං නැති කල්හි කොළ වැටෙයි ද, ඒ තාක් ගස මුල / ගස අසල වේ) යනාදී තැන්හි සමීපය (අසල) අර්ථයෙහි යෙදේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

Mūlamūle mūlasaddo, padissati tatheva ca;

Asādhāraṇahetumhi, samīpamhi ca vattati.

‘මූල’ ශබ්දය සැබෑ මුල අර්ථයෙහි ද, එමෙන්ම අසාධාරණ හේතුවෙහි ද, සමීපය (අසල) යන අර්ථයෙහි ද වැටෙන්නේ ය (යෙදෙන්නේ ය).

Phala nibbattiyaṃ. Rukkho phalati. Rukkhaphalāni bhuñjantā. Mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ. Sotāpattiphalaṃ. Tattha phalanti mahānibbattikaṃ.

‘ඵල’ ධාතුව හටගැනීම/ඵල ලැබීම (නිබ්බත්ති) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘රුක්ඛො ඵලති’ (ගස පල දරයි). ‘‘රුක්ඛඵලානි භුඤ්ජන්තා’’ (ගසේ ගෙඩි/ඵල අනුභව කරමින්). ‘‘මහප්ඵලං මහානිසංසං’’ (මහත් ඵල මහා ආනිසංස ඇත). ‘‘සෝතාපත්තිඵලං’’ (සෝතාපත්ති ඵලය). එහි ‘ඵල’ යනු මහත් වූ හටගැනීමයි (විපාකයයි).

Phala bhede. Phalati. Muddhā te phalatu sattadhā. Pādā phaliṃsu. Tattha phalatūti bhajjitu.

‘ඵල’ ධාතුව පැලීම/බිඳීම (භේද) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඵලති’. ‘‘මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා’’ (තොපගේ හිස සත් කඩකට පැලේවා). ‘‘පාදා ඵලිංසු’’ (පාදයන් පැළුණහ). එහි ‘ඵලතු’ යනු බිඳේවා (පැලේවා) යන්නයි.

Phala abyattasadde. Asanī phalati. Dveme bhikkhave asaniyā phalantiyā na santasanti. Phalantiyāti saddaṃ karontiyā.

‘ඵල’ ධාතුව අප්‍රකට ශබ්දය (අව්‍යත්ත ශබ්ද) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අසනී ඵලති’ (හෙණ පිපිරෙයි/හඬ නගයි). ‘‘ද්වේමේ භික්ඛවේ අසනියා ඵලන්තියා න සන්තසන්ති’’ (මහණෙනි, හෙණ පිපිරෙන කල්හි තැති නොගන්නෝ මේ දෙදෙනෙක් වෙති). ‘ඵලන්තියා’ යනු ශබ්ද කරන කල්හි (පිපිරෙන කල්හි) යන්නයි.

Culla hāvakaraṇe. Hāvakaraṇaṃ vilāsakaraṇaṃ. Cullati.

‘චුල්ල’ ධාතුව හාවකරණය (විලාස දැක්වීම/ලීලා පෑම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘චුල්ලති’.

Phulla [Pg.165] vikasanabhedesu. Phullati. Phullaṃ. Phullito kiṃsuko. Suphullitamaravindavanaṃ.

‘ඵුල්ල’ ධාතුව පිපීම සහ පැලීම (විකසන-භේද) අර්ථයන්හි වෙයි. ‘ඵුල්ලති’. ‘ඵුල්ලං’ (පිපුණු). ‘ඵුල්ලිතො කිංසුකො’ (පිපුණු කෑල ගස). ‘සුඵුල්ලිතමරවින්දවනං’ (මැනවින් පිපුණු නෙළුම් වනය).

Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

අසූ රියනක් උසැති දීපංකර මහා මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ, පහන් රුකක් මෙන් ද, මැනවින් පිපුණු සල් රාජයකු මෙන් ද බබළන සේක.

Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ.

කඩතොලු වූ සහ බිඳුණු (පිපුණු) තැන් පිළිසකර කිරීම.

Cilla seṭhille. Siṭhilabhāvo seṭhillaṃ. Cillati.

‘චිල්ල’ ධාතුව ලිහිල් බව (සෙඨිල්ල/සිථිලභාවය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘චිල්ලති’.

Velu celu kelu khelu pelu belu selu sala tila gatiyaṃ. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ, belako. Ettha celanti vatthaṃ. Pelakoti saso.

‘වේලු’, ‘චේලු’, ‘කේලු’, ‘ඛේලු’, ‘පේලු’, ‘බේලු’, ‘සේලු’, ‘සල’, ‘තිල’ යන ධාතූහු ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වෙති. ‘වේලති’, ‘චේලති’, ‘කේලති’, ‘ඛේලති’, ‘පේලති’, ‘බේලති’, ‘සේලති’, ‘සලති’, ‘තිලති’ (යන රූප වේ). ‘චේලං’ (රෙද්ද), ‘බේලකෝ’. මෙහි ‘චේලං’ යනු වස්ත්‍රයයි. ‘පේලකෝ’ යනු හාවා ය.

Khala calane. Khalati. Khalo. Khaloti dujjano asādhu asappuriso pāpajano.

‘ඛල’ ධාතුව සෙලවීම/ලිස්සා යාම (චලන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඛලති’. ‘ඛලෝ’ (දුර්ජනයා). ‘ඛල’ යනු දුර්ජන වූ, අසත්පුරුෂ වූ, පවිටු පුද්ගලයා ය.

Khala sañcinane. Khalati. Khalaṃ. Khalanti vīhiṭṭhapanokāsabhūtaṃ bhūmimaṇḍalaṃ. Tañhi khalanti sañcinanti rāsiṃ karonti ettha dhaññānīti khalanti vuccati. ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇa’’nti payogo.

‘ඛල’ ධාතුව රැස් කිරීම (සංචිනන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඛලති’. ‘ඛලං’ (කමත). වී තබන ස්ථානයක් වූ භූමි භාගය ‘කමත’ (ඛලං) නම් වේ. එහි ධාන්‍ය රැස් කරන බැවින්, ගොඩ ගසන බැවින් එය ‘කමත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘ඛලං සාලං පසුං ඛෙත්තං, ගන්තා චස්ස අභික්ඛණං’’ (කමතට, ශාලාවට, ගවයන් වෙතට, කුඹුරට නිතර යන්නෙක් වේද...) යන්න ප්‍රයෝගයයි.

Gila ajjhoharaṇe. Gilati. Gilamakkhaṃ puriso na bujjhati.

‘ගිල’ ධාතුව ගිලීම/අනුභව කිරීම (අජ්ඣෝහරණ) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ගිලති’. ‘‘ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති’’ (බිලී කටුව ගිලින මිනිසා එය නොදනියි).

Gala adane. Galati. Galo. Galanti adanti ajjhoharanti etenāti galo. Galoti gīvā vuccati.

‘ගල’ ධාතුව අනුභව කිරීම (අදන) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ගලති’. ‘ගලෝ’ (ගලනාලය/උගුර). මිනිස්සු මෙයින් ගිලිති, අනුභව කරති යන අර්ථයෙන් ‘ගලෝ’ (උගුර) නම් වේ. ‘ගල’ යනු ගෙල (ග්‍රීවය) ද පවසනු ලැබේ.

Sala salla āsugatiyaṃ. Āsugati sīghagamanaṃ. Salati. Sallati. Sallaṃ. Ettha ca ‘‘sallaṃ usu saro sallo kaṇḍo tejano’’ti pariyāyā ete.

‘සල’ සහ ‘සල්ල’ යන ධාතූහු වේගයෙන් යාම (ආසුගති) අර්ථයෙහි වෙති. ආසුගති යනු වේගවත් ගමනයි. ‘සලති’, ‘සල්ලති’ (යන රූප වේ). ‘සල්ලං’ (හුල/ඊතලය). මෙහි ‘‘සල්ලං, උසු, සරො, සල්ලො, කණ්ඩො, තෙජනො’’ යනු (ඊතලය යන අර්ථය දෙන) පර්යාය වචනයෝ ය.

Khola gatipaṭighāte. Kholati.

‘ඛෝල’ ධාතුව ගමන වැළැක්වීම/කොරගැසීම (ගතිපටිඝාත) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ඛෝලති’.

Gile [Pg.166] pītikkhaye. Gilāyati. Gilāno, gelaññaṃ. Gilānoti akallako. Vinayepi hi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ akallako’’ti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘nāhaṃ akallakoti nāhaṃ gilāno’’ti vuttaṃ.

‘ගිලේ’ ධාතුව ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම/ග්ලාන වීම (පීතික්ඛය) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ගිලායති’ (ග්ලාන වෙයි/කෙලෙසෙයි). ‘ගිලානො’ (රෝගියා/ග්ලාන වූ තැනැත්තා), ‘ගෙලඤ්ඤං’ (ගිලන් බව). ගිලාන යනු නිරෝගී නොවන (අකල්ලක) තැනැත්තා ය. විනයෙහි ද ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ (මම නොගිලන් වෙමි) යනුවෙන් පවසා ඇත. අටුවාවෙහි ද ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ යනු ‘‘මම ගිලන් නොවෙමි’’ යන්න යැයි පවසා ඇත.

Mile gattavināme. Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno.

‘මිල’ ධාතුව ශරීරය නැමීම/මැලවීම (ගත්තවිනාම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘මිලායති’ (මැලවෙයි). ‘මිලායනො’, ‘මිලායන්තො’, ‘මිලායමානො’ (යන රූප වේ).

Kele mamāyane. Mamāyanaṃ taṇhādiṭṭhivasena ‘‘mama ida’’nti gahaṇaṃ. Kelāyati. Tvaṃ kaṃ kelāyati.

‘කේලේ’ ධාතුව මමයනය (මගේය යන හැඟීම ඇති කරගැනීම) අර්ථයෙහි වෙයි. මමයනය යනු තණ්හාව සහ දිට්ඨිය හේතුවෙන් ‘‘මෙය මගේය’’ කියා ගැනීමයි. ‘කේලායති’ (ආදරයෙන් රැකබලා ගනියි/මගේ කියා රකියි). ‘‘ත්වං කං කේලායති’’ (ඔබ කවුරුන් රැකබලා ගන්නේද?).

Sala calane saṃvaraṇe ca, vala valla calane ca. Saṃvaraṇāpekkhāyaṃ cakāro. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro.

'සල' ධාතුව සැලීම (චලනය) සහ වැළැක්වීම (සංවරය) යන අර්ථයන්හි ද, 'වල' සහ 'වල්ල' ධාතු සැලීම (චලනය) යන අර්ථයෙහි ද වේ. (සූත්‍රයෙහි එන) 'ච' ශබ්දය සංවරය අපේක්ෂාවෙනි. සලති. කුසලං. වලති. වල්ලති. වල්ලූරො.

Tattha kusalanti kucchite pāpadhamme salayati calayati kampeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ. Vallanti saṃvaranti rakkhanti ito kākasenādayo satte akhādanatthāyāti vallūro.

එහි 'කුසල' යනු: පිළිකුල් කටයුතු වූ පාපධර්මයන් සලිත කරවන, සැලීමට පත් කරවන, කම්පා කරවන, විනාශ කරවන බැවින් 'කුසල' නම් වේ. නැතහොත්, සත්පුරුෂයෝ මෙයින් පිළිකුල් කටයුතු වූ අපාය ද්වාරය වළකති, සංවර කරති, වසති යන අර්ථයෙන් 'කුසල' නම් වේ. කපුටන්, උකුස්සන් ආදී සතුන් විසින් මස් කෑමෙන් වැළැක්වීම පිණිස මෙයින් වළකති, සංවර කරති, රකිති යන අර්ථයෙන් 'වල්ලූර' (වියළි මස්) නම් වේ.

Mala malla dhāraṇe. Malati. Malaṃ. Mallati. Mallo.

'මල' සහ 'මල්ල' ධාතූන් දැරීම යන අර්ථයෙහි වේ. මලති. මලං. මල්ලති. මල්ලො.

Bhala bhalla paribhāsanahiṃsādānesu. Bhalati. Bhallati.

'භල' සහ 'භල්ල' ධාතූන් පරිභව කිරීම, හිංසා කිරීම සහ දීම යන අර්ථයන්හි වේ. භලති. භල්ලති.

Kala saṅkhyāne. Kalati. Kalā, kālo.

'කල' ධාතුව ගණන් කිරීම (සංඛ්‍යානය) යන අර්ථයෙහි වේ. කලති. කලා, කාලො.

Ettha kalāti soḷasabhāgādibhāgo. Kāloti ‘‘ettako atkkanto’’tiādinā kalitabbo saṅkhātabboti kālo, pubbaṇhādisamayo.

මෙහි 'කලා' යනු දහසයෙන් එකක් (සොළොස්වන කොටස) ආදී වූ කොටස්ය. 'කාල' යනු 'මෙපමණක් ඉක්ම ගියේය' යනාදී වශයෙන් ගණන් ගත යුතු (මැනිය යුතු) බැවින් 'කාලය' (පෙරවරු ආදී කාලය) නම් වේ.

Kalla asadde. Asaddo. Nissaddo. Kallati.

'කල්ල' ධාතුව ශබ්ද නොකිරීම (නිශ්ශබ්දතාව) යන අර්ථයෙහි වේ. 'අසද්දො' යනු ශබ්ද රහිත වීමයි. 'නිස්සද්දො' යනු නිශ්ශබ්දතාවයි. කල්ලති.

Jala dittiyaṃ. Jalati. Jalaṃ, jalanto, pajjalanto, jalamāno.

'ජල' ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වේ. ජලති. ජලං, ජලන්තො, පජ්ජලන්තො, ජලමානො.

Ko [Pg.167] eti siriyā jalaṃ. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti me sutaṃ. Saddhammapajjoto jalito.

ශ්‍රීයෙන් (ශෝභාවෙන්) බැබළීමට කවුද යන්නේ? දේවදත්ත තෙමේ කීර්තියෙන් ජලයක් මෙන් (බැබළීමක් මෙන්) සිටියේයැයි මා විසින් අසන ලදී. සද්ධර්ම ප්‍රදීපය බැබළුණි.

Hula calane. Hulati. Halo. Haloti phālo, so hi holeti bhūmiṃ bhindanto mattikakhaṇḍaṃ cāletīti ‘‘halo’’ti vuccati ukārassa akāraṃ katvā.

'හුල' ධාතුව සැලීම (චලනය) යන අර්ථයෙහි වේ. හුලති. හලො. 'හල' යනු නගුල් තලයයි. එය පොළොව පළමින් පස් පිඬු සොලවන (හෝලෙති) බැවින් 'හල' යයි කියනු ලැබේ. (මෙහි 'හුල' ධාතුවේ) උ-කාරයට අ-කාරය කිරීමෙනි.

Cala kampane. Calati. Calito, acalo. Mahanto bhūmicālo. Calanaṃ, cālo.

'චල' ධාතුව කම්පා වීම (සැලීම) යන අර්ථයෙහි වේ. චලති. චලිතො, අචලො. මහා භූමිකම්පාවයි. චලනය, චාලය.

Jala dhaññe. Jalati. Jalaṃ.

'ජල' ධාතුව ධාන්‍ය ලැබීම යන අර්ථයෙහි වේ. ජලති. ජලං.

Ṭala ṭula velambe. Ṭalati. Ṭulati.

'ටල' සහ 'ටුල' ධාතූන් එල්ලීම (ප්‍රලම්බනය වීම) යන අර්ථයෙහි වේ. ටලති. ටුලති.

Thala ṭhāne. Thalati. Thalo. Thaloti nirudakappadeso. Pabbajjānibbānesupi taṃsadisattā tabbohāro. Yathā hi loke udakoghena anottharaṇaṭṭhānaṃ ‘‘thalo’’ti vuccati, evaṃ kilesoghena anottharaṇīyattā pabbajjā nibbānañca ‘‘thalo’’ti vuccati, ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti hi vuttaṃ.

'ථල' ධාතුව පිහිටීම (ස්ථානය) යන අර්ථයෙහි වේ. ථලති. ථලො. 'ථල' යනු ජලය රහිත ගොඩබිමයි. පැවිද්ද සහ නිවන් කෙරෙහි ද ඊට සමාන බැවින් ඒ ව්‍යවහාරය (ථල යන නම) යෙදේ. ලෝකයෙහි ජල ගැලීමෙන් යට නොවන ස්ථානය 'ගොඩබිම' (ථල) යයි කියනු ලබන්නා සේම, කෙලෙස් සැඩපහරින් යට නොකළ හැකි බැවින් පැවිද්ද ද නිවන ද 'ගොඩබිම' (ථල) යයි කියනු ලැබේ. 'සංසාර සයුරෙන් එතෙර වී, පරතෙරට ගිය බ්‍රාහ්මණයා ගොඩබිම (නිවනෙහි) සිටියි' යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

Phāla vilekhane. Phālati bhūmiṃ vilekhati bhindatīti phālo.

'ඵාල' ධාතුව හෑරීම (පැළීම) යන අර්ථයෙහි වේ. පොළොව හාරන (පළන) හෙයින් 'ඵාල' (නගුල් තලය) නම් වේ.

Nala ganthe. Nalati.

'නල' ධාතුව බැඳීම (ග්‍රන්ථනය) යන අර්ථයෙහි වේ. නලති.

Bala pāṇane. Iha pāṇanaṃ jīvanaṃ sasanañca. Balati. Balaṃ, bālo.

'බල' ධාතුව ප්‍රාණවත් වීම (ජීවත් වීම) යන අර්ථයෙහි වේ. මෙහි ප්‍රාණනය යනු ජීවත් වීම සහ හුස්ම ගැනීමයි. බලති. බලං, බාලො.

Ettha balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalabhogabalādikaṃ balaṃ. Atha vā balanti sammājīvanaṃ jīvanti etenāti balaṃ, saddhādikaṃ balaṃ. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘assaddhiye na kampatīti saddhābala’’ntiādi vuttaṃ, taṃ daḷhaṭṭhena balanti vattabbānaṃ saddhādīnaṃ akampanabhāvadassanatthaṃ vuttanti [Pg.168] daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnaṃ atthātisayayogato assaddhiyādīnaṃ abhibhavanena saddhādibalānaṃ abhibhavanatthopi gahetabbo ‘‘abalā naṃ baliyantī’’ti ettha viya. Bāloti balati assasati ceva passasati cāti bālo, assasitapassasitamattena jīvati, na seṭṭhena paññājīvitenāti vuttaṃ hoti. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘balantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti attho’’ti. Paññājīvinoyeva hi jīvitaṃ seṭṭhaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti.

මෙහි 'බල' යනු: මෙයින් ජීවිතය පවත්වති යන අර්ථයෙන් 'බල' (ශක්තිය) නම් වේ. එනම් කාය බලය, භෝග බලය ආදියයි. නැතහොත් මෙයින් සම්මා ආජීවයෙන් ජීවත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'බල' නම් වේ. එනම් ශ්‍රද්ධාදී බලයන්ය. ආගම අට්ඨකථාවෙහි වනාහි 'අශ්‍රද්ධාව නිසා කම්පා නොවේද, එය ශ්‍රද්ධා බලයයි' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එය ස්ථිර යන අර්ථයෙන් 'බල' යයි කියනු ලබන ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ගේ නොසැලෙන ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දක් යැයි දත යුතුය. නැතහොත්, ධාතූන්ගේ අර්ථ අතිශයත්වයෙන් යුක්ත වන බැවින් අශ්‍රද්ධාව ආදිය මැඩපැවැත්වීමෙන්, ශ්‍රද්ධාදී බලයන් විසින් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථය ද ගත යුතුය. 'දුබලයෝ බලවත්තුන් විසින් මඩිනු ලැබෙති' (අබලා නං බලියන්ති) යන්නෙහි මෙනි. 'බාල' යනු: හුස්ම ඉහළට ගනියි ද හුස්ම පහළට හරියි ද එබැවින් 'බාල' නම් වේ. හුස්ම ගැනීම සහ හෙළීම පමණකින් ජීවත් වේ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රඥා ජීවිතයෙන් ජීවත් නොවේ යන්න මෙයින් කියවේ. එසේම අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: 'බලන්ති යනු බාලයෝ ය, ඔවුහු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීම් මාත්‍රයෙන් ජීවත් වෙති, ප්‍රඥා ජීවිතයෙන් නොවේ යනු අර්ථයයි.' ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නන්ගේම ජීවිතය වනාහි ශ්‍රේෂ්ඨතම වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නහුගේ ජීවිතය ශ්‍රේෂ්ඨතම යයි කියත්' (පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨං) යනුවෙන් වදාළ සේක.

Pula mahatte. Pulati. Vipulaṃ.

'පුල' ධාතුව මහත් බව (විශාලත්වය) යන අර්ථයෙහි වේ. පුලති. විපුලං.

Kula saṅkhāne bandhumhi ca. Kolati. Kulaṃ, kolo.

'කුල' ධාතුව ගණන් කිරීම සහ නෑදෑකම යන අර්ථයන්හි වේ. කොලති. කුලං, කොලො.

Sala gamane. Salati.

'සල' ධාතුව යෑම (ගමන) යන අර්ථයෙහි වේ. සලති.

Kila pītiya kīḷanesu. Pītassa bhāvo pītiyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kīḷanaṃ kīḷāyeva. Kilati.

'කිල' ධාතුව ප්‍රීතිය සහ ක්‍රීඩා කිරීම යන අර්ථයන්හි වේ. ප්‍රීතිමත් වූවහුගේ ස්වභාවය 'ප්‍රීතිය' (පීති) නම් වේ, 'දක්ඛිය' (දක්ෂකම) යන්න මෙනි. ක්‍රීඩනය යනු සෙල්ලම් කිරීමමය. කිලති.

Ila kampane. Ilati. Elaṃ, elā. Ettha elaṃ vuccati doso. Kenaṭṭhena? Kampanaṭṭhena. Dosoti cettha aguṇo veditabbo, na paṭigho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti idamettha nidassanaṃ.

'ඉල' ධාතුව කම්පා වීම (සැලීම) යන අර්ථයෙහි වේ. ඉලති. එලං, එලා. මෙහි 'එල' යනු දෝෂය යයි කියනු ලැබේ. කුමන අර්ථයකින්ද? කම්පා වන අර්ථයෙනි. මෙහි 'දෝෂ' යනු අගුණය (වරද) යයි දත යුතුය, ක්‍රෝධය (පටිඝය) නොවේ. 'නෙලංගො සේතපච්ඡාදො' (දෝෂ රහිත අවයව ඇති, සුදු වියන් සහිත වූ) යන්න මෙහි නිදසුනයි.

Apica elaṃ vuccati udakaṃ. Tathā hi ‘‘elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisanto āyasmā sāriputto ‘‘elaṃ vuccati udaka’’nti āha. Elāti lālā vuccati ‘‘elamūgo’’ti ettha viya. Apica elāti kheḷo vuccati ‘‘sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti ettha viya. Ettha nelapatiṃ vācanti kheḷabindunipātavirahitaṃ [Pg.169] vacananti attho. Lālākheḷavācakassa tu elāsaddassa aññaṃ pavattinimittaṃ pariyesitabbaṃ. Anekappavattinimittā hi saddā. Kiṃ vā aññena pavattinimittena, ila kampaneti evaṃ vuttaṃ kampanaṃ eva lālākheḷavācakassa elāsaddassa pavattinimittaṃ, tasmā ilanti jigucchitabbabhāvena kampenti hadayacalanaṃ pāpuṇanti janā etthāti elāti attho gahetabbo. Samānapavattinimittāyeva hi saddā lokasaṅketavasena nānāpadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Hinoti gacchatīti hetu, sappati gacchatīti sappo, gacchatīti goti. Tathā asamānappavattinimittāyeva samānapadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Rañcatīti rājā, bhūmiṃ pāletīti bhūmipālo, nare indatīti narindoti. Esa nayo sabbatthāpi vibhāvetabbo.

තවද 'එල' යනු ජලයට ද කියනු ලැබේ. එසේම 'එලම්බුජං කණ්ටකිං වාරිජං යථා' යන මේ පාඨයේ අර්ථය දක්වමින් ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර මහ රහතන් වහන්සේ 'එල යනු ජලයයි කියනු ලැබේ' යයි වදාළ සේක. 'එලා' යනු කෙළ ද වේ, 'එලමූගො' (කෙළ පෙරන ගොළු වූවා) යන්නෙහි මෙනි. තවද 'එලා' යනු කෙළ (ඛේටය) ද වේ, 'සුත්වා නෙලපතිං වාචං, වාළā පන්ථා අපක්කමුං' යන්නෙහි මෙනි. මෙහි 'නෙලපතිං වාචං' යනු කෙළ බිඳිති වැටීමෙන් තොර වූ වචනය යන අර්ථයයි. කෙළ හඟවන 'එලා' ශබ්දයේ වෙනත් ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තක් සෙවිය යුතුය. ශබ්ද වනාහි නොයෙක් ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ඒවා බැවිනි. වෙනත් ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තකින් ඇති ඵලය කිම? 'ඉල කම්පනෙ' යන්නෙහි වදාළ කම්පනය (සැලීම) ම කෙළ හඟවන 'එලා' ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත වේ. එබැවින් 'ඉලන්ති' යනු: පිළිකුල් කටයුතු බව නිසා මිනිස්සු මෙහිදී කම්පා වෙති, හෘදය කම්පනයට පත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'එලා' (කෙළ) යන අර්ථය ගත යුතුය. සමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ශබ්ද වුව ද ලෝක සම්මුතිය අනුව නොයෙක් පදාර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ඒවා වෙති. ඒ කෙසේද? 'හිනොති' (යයි) යන අර්ථයෙන් 'හේතු' ද, 'සප්පති' (ඇදෙයි/යයි) යන අර්ථයෙන් 'සප්පො' (සර්පයා) ද, 'ගච්ඡති' (යයි) යන අර්ථයෙන් 'ගො' (ගවයා) ද වේ. එමෙන්ම අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ශබ්ද ද සමාන පදාර්ථයන් දක්වන ඒවා වෙති. ඒ කෙසේද? 'රඤ්චති' (පිනවයි) යන අර්ථයෙන් 'රාජා' ද, 'භූමිං පාලෙති' (පොළොව රකියි) යන අර්ථයෙන් 'භූමිපාලො' ද, 'නරෙ ඉන්දති' (මිනිසුන් කෙරෙහි ප්‍රධාන වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'නරින්දො' ද වේ. මේ ක්‍රමය හැම තැනකදීම වටහා ගත යුතුය.

Ila gatiyaṃ. Ilati.

'ඉල' ධාතුව යෑම (ගමන) යන අර්ථයෙහි වේ. ඉලති.

Hila hāvakaraṇe. Helati.

'හිල' ධාතුව හාව (ලීලා) දැක්වීම යන අර්ථයෙහි වේ. හෙලති.

Sila uñche. Silati.

'සිල' ධාතුව ඇහිඳීම (උඤ්ඡනය) යන අර්ථයෙහි වේ. සිලති.

Tila sinehane. Tilati. Tilaṃ, telaṃ, tilo.

'තිල' ධාතුව සෙනෙහස ඇති කිරීම (ස්නේහනය) යන අර්ථයෙහි වේ. තිලති. තිලං, තෙලං, තිලො.

Cila vasane. Cilati.

'Ref' ධාතුව හැඳීම (වස්ත්‍ර හැඳීම) යන අර්ථයෙහි වේ. චිලති.

Vala vilāsane. Valati.

'වල' ධාතුව විලාස දැක්වීම යන අර්ථයෙහි වේ. වලති.

Pila gahaṇe. Pilati.

'පිල' ධාතුව ගැනීම (ග්‍රහණය) යන අර්ථයෙහි වේ. පිලති.

Mila sinehane. Milati.

'මිල' ධාතුව සෙනෙහස ඇති කිරීම යන අර්ථයෙහි වේ. මිලති.

Phula sañcale pharaṇe ca. Phulati.

'ඵුල' ධාතුව සැලීම (චලනය) සහ පැතිරීම (ස්ඵුරණය) යන අර්ථයන්හි වේ. ඵුලති.

Lakārantadhāturūpāni.

ල-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් නිමි.

Vakārantadhātu

ව-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ය.

Vā [Pg.170] gatigandhanesu. Vāti. Vāto.

'වා' ධාතුව යෑම (ගමන) සහ සුවඳ හැමීම යන අර්ථයන්හි වේ. වාති. වාතො.

Vī pajanakanti asanakhādana gatīsu. Pajanaṃ calanaṃ. Kanti abhiruci. Asanaṃ bhattaparibhogo. Khādanaṃ pūvādibhakkhanaṃ. Gati gamanaṃ. Veti.

'වී' ධාතුව සැලීම, කැමැත්ත, අනුභව කිරීම, හැපීම සහ යෑම යන අර්ථයන්හි වේ. පජනන යනු සැලීම (චලනය) යි. කාන්ති යනු දැඩි රුචිය (අභිරුචිය) යි. අසන යනු බත් අනුභව කිරීමයි. ඛාදන යනු කැවුම් ආදිය හැපීමයි. ගති යනු යෑමයි. වේති.

Ve tantasantāne. Vāyati. Tantavāyo.

'වේ' ධාතුව නූල් විහිදීම (වියමන) යන අර්ථයෙහි වේ. වායති. තන්තවායො.

Ve sosane. Vāyati.

'වේ' ධාතුව වියළීම යන අර්ථයෙහි වේ. වායති.

Dhivu khivu nidassane. Dhevati. Khevati.

'ධිවු' සහ 'ඛිවු' ධාතූන් පෙන්වා දීම (නිදර්ශනය) යන අර්ථයෙහි වේ. ධෙවති. ඛෙවති.

Thivu dittiyaṃ. Thevati. Madhumadhukā thevanti.

‘ථිවු’ (thivu) ධාතුව බැබළීම (හෝ වැගිරීම්) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථේවති’ (thevati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘මධුමධුකා ථේවන්ති’ (මී ගස්වලින් මී පැණි වැගිරෙයි) යන්න උදාහරණයකි.

Jīva pāṇadhāraṇe. Jīvati. Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā. Jīvitaṃ kappeti.

‘ජීව’ (jīva) ධාතුව ප්‍රාණය දැරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ජීවති’ (jīvati - ජීවත් වෙයි) යන්න ඉන් සෑදේ. ‘ජීවිතං’ (ජීවිතය), ‘ජීවෝ’ (ප්‍රාණියා), ‘ජීවිකා’ (ජීවිකාව) යනු එහි රූප වේ. ‘දේවයන් වහන්ස, අපට යම්කිසි ජීවිකාවක් ඇත්තේය, එයද කෙබඳු හෝ එකකි.’ ‘ජීවිතං කප්පේති’ (ජීවිතය ගෙවයි) යන්න උදාහරණ වේ.

Piva miva tiva niva thūliye. Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati.

‘පිව’, ‘මිව’, ‘තිව’, ‘නිව’ යන ධාතූහු ස්ථූල බව (මහත බව) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘පිවති’ (pivati), ‘පිවරෝ’ (pivaro), ‘මිවති’ (mivati), ‘තිවති’ (tivati), ‘නිවති’ (nivati) යනු උදාහරණ වේ.

Ettha ca pivaroti kacchapo, yo koci vā thūlasarīro. Tathā hi ‘‘pivaro kacchape thūle’’ti pubbācariyehi vuttaṃ.

මෙහි ‘පිවරෝ’ යනු කැස්බෑවා හෝ ස්ථූල ශරීරයක් ඇති යම් කිසිවෙකි. එසේ හෙයින් ‘පිවර යන්න කැස්බෑවා සහ මහත ශරීරය ඇති අය සඳහා යෙදේ’ යැයි පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලදී.

Ava pālane. Avati. Buddho mama avataṃ.

‘අව’ (ava) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අවති’ (avati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘බුද්ධෝ මම අවතං’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ මා ආරක්ෂා කරත්වා!) යන්න උදාහරණයකි.

Bhava gatiyaṃ. Savati.

‘භව’ (bhava) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සවති’ (savati) යනු ඉන් සෑදේ.

Kava vaṇṇe. Kavati.

‘කව’ (kava) ධාතුව වර්ණය අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කවති’ (kavati) යනු ඉන් සෑදේ.

Khivu made. Khivati.

‘ඛිවු’ (khivu) ධාතුව මත්වීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛිවති’ (khivati) යනු ඉන් සෑදේ.

Dhovu dhovane. Dhovati.

‘ධෝවු’ (dhovu) ධාතුව සේදීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ධෝවති’ (dhovati - සෝදයි) යනු ඉන් සෑදේ.

Devu [Pg.171] deva devane. Devati ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.

‘දේවු’ (devu) ධාතුව වැලපීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දේවති’ (devati), ‘ආදේවති’ (ādevati), ‘පරිදේවති’ (paridevati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘ආදේවෝ’ (ādevo), ‘පරිදේවෝ’ (paridevo), ‘ආදේවනා’ (ādevanā), ‘පරිදේවනා’ (paridevanā), ‘ආදේවිතත්තං’ (ādevitattaṃ), ‘පරිදේවිතත්තං’ (paridevitattaṃ) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

Sevu kevu khevu gevu gilevu mevu milevu secane. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati milevati.

‘සේවු’, ‘කේවු’, ‘ඛේවු’, ‘ගේවු’, ‘ගිලේවු’, ‘මේවු’, ‘මිලේවු’ යන ධාතූහු තෙත් කිරීම (සේදීම) අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘සේවති’ (sevati), ‘කේවති’ (kevati), ‘ඛේවු’ යන්නෙන් ‘ඛේවති’ (khevati), ‘ගේවති’ (gevati), ‘ගිලේවති’ (gilevati), ‘මේවති’ (mevati), ‘මිලේවති’ (milevati) යනු ඉන් සෑදෙන රූපයන්ය.

Devu plutagatiyaṃ. Plutagati pariplutagamanaṃ. Devati.

‘දේවු’ (devu) ධාතුව පැන පැන යාම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ප්ලුතගති’ යනු හාත්පස පැන පැන යාමයි. ‘දේවති’ (devati) යනු ඉන් සෑදේ.

Dhātu gatisuddhiyaṃ. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.

‘ධාතු’ (dhātu) ධාතුව වේගයෙන් යාම සහ පිරිසිදු කිරීම අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ධාවති’ (dhāvati), ‘විධාවති’ (vidhāvati), ‘ආධාවති’ (ādhāvati), ‘පරිධාවති’ (paridhāvati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘ධාවකෝ’ (dhāvako) යන නාම පදය ද ඉන් සෑදේ.

Civu ādānasaṃvaresu. Civati.

‘චිවු’ (civu) ධාතුව ගැනීම සහ සංවරය (ආවරණය කිරීම) අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චිවති’ (civati) යනු ඉන් සෑදේ.

Cevi cetanātulye. Cevati.

‘චේවි’ (cevi) ධාතුව සිතීම සහ සැසඳීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චේවති’ (cevati) යනු ඉන් සෑදේ.

Vakārantadhāturūpāni.

වකාරයෙන් (ව අකුරෙන්) කෙළවර වන ධාතු රූපයන් නිමා විය.

Sakārantadhātu

සකාරයෙන් (ස අකුරෙන්) කෙළවර වන ධාතූහු.

Sā pāke. Sāti.

‘සා’ (sā) ධාතුව පිසීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සාති’ (sāti) යනු ඉන් සෑදේ.

Si sevāyaṃ. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.

‘සි’ (si) ධාතුව ඇසුරු කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සේවති’ (sevati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘සේවනා’ (sevanā), ‘සේවකෝ’ (sevako), ‘සේවිතෝ’ (sevito), ‘සිවෝ’ (sivo), ‘සිවං’ (sivaṃ - නිවන/සෙත) යනු එහි අනෙකුත් රූප වේ.

Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttaritaraṃ bhajetha;

ලාමක පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නා පිරිහෙයි, තමා හා සමානයන් ඇසුරු කරන්නා කිසි කලෙකත් නොපිරිහෙයි; ශ්‍රේෂ්ඨයන් කරා පැමිණෙන්නා වහාම දියුණුවට පත්වෙයි. එබැවින් තමාට වඩා උසස් වූවන්ම ඇසුරු කළ යුතුය.

Si gatibuddhīsu. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.

‘සි’ (si) ධාතුව ගමන සහ අවබෝධය අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සේති’ (seti), ‘අතිසේති’ (atiseti) යන ක්‍රියා පද ද, ‘අතිසිතුං’ (atisituṃ), ‘අතිසිත්වා’ (atisitvā), ‘සේතු’ (setu) යන පද ද ඉන් සෑදේ.

Sī [Pg.172] saye. Sayo supanaṃ. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.

‘සී’ (sī) ධාතුව නිදාගැනීම (සයනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සයෝ’ යනු නිදාගැනීමයි. ‘සේති’ (seti), ‘සයති’ (sayati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘සේනං’ (senaṃ), ‘සයනං’ (sayanaṃ - යහන) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

Su gatiyaṃ. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.

‘සු’ (su) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සවති’ (savati), ‘පසවති’ (pasavati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘පසුතෝ’ (pasuto), ‘සුතෝ’ (suto - පුත්‍රයා/දූතයා) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

Ettha sutoti dūto, ‘‘vittiñhi maṃ vindati suta disvā’’ti ‘‘devasuto ca mātalī’’ti ca imāni tattha payogāni.

මෙහි ‘සුත’ යනු දූතයාය. ‘දූතයා දැක මට සතුටක් ලැබේ’ යන්න සහ ‘දේවදූත වූ මාතලී’ යන්න එහි ව්‍යවහාරයන් වේ.

Su savane. Savanaṃ sandanaṃ. Savati. Āsavo.

‘සු’ (su) ධාතුව ගැලීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සවන’ යනු ගැලීම (වැගිරීම) යි. ‘සවති’ (savati - ගලා යයි), ‘ආසවෝ’ (āsavo) යනු ඉන් සෑදේ.

Sū pasave. Pasavo jananaṃ. Savati, pasavati. Suttaṃ.

‘සූ’ (sū) ධාතුව බිහිකිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පසව’ යනු ඉපදවීමයි. ‘සවති’ (savati), ‘පසවති’ (pasavati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘සුත්තං’ (suttaṃ - සූත්‍රය) යන නාම පදය ද ඉන් සෑදේ.

Ettha pana suttanti atthe savati janetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, tadaññampi vā hatthisuttādi suttaṃ.

මෙහි ‘සූත්‍ර’ යනු අර්ථයන් උපදවන බැවින් සූත්‍රය නම් වේ. එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි; නැතහොත් ඊට වෙනස් වූ ඇත් සූත්‍ර ආදී ලෞකික සූත්‍රයන්ය.

Sū pāṇagabbhavimocanesu. Sūti. Pasūti. Pasūto.

‘සූ’ (sū) ධාතුව ප්‍රාණීන් ගැබෙන් මිදීම (ප්‍රසූත කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සූති’ (sūti), ‘පසූති’ (pasūti), ‘පසූතෝ’ (pasūto) යනු ඉන් සෑදෙන පද වේ.

Su peraṇe. Suti.

‘සු’ (su) ධාතුව මෙහෙයවීම (පෙලඹවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුති’ (suti) යනු ඉන් සෑදේ.

Se khaye. Sīyati. Ekārassīyādeso.

‘සේ’ (se) ධාතුව ක්ෂය වීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සීයති’ (sīyati) යනු ඉන් සෑදේ. මෙහි ‘ඒ’ කාරයට ‘ඊ’ කාරය ආදේශ වේ.

Se pāke. Seti.

‘සේ’ (se) ධාතුව පිසීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සේති’ (seti) යනු ඉන් සෑදේ.

Se gatiyaṃ. Seti. Setu.

‘සේ’ (se) ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සේති’ (seti), ‘සේතු’ (setu) යන පද ඉන් සෑදේ.

Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.

‘හිංස’ (hiṃsa) ධාතුව හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘හිංසති’ (hiṃsati) යනු ක්‍රියා පදය වන අතර, ‘හිංසකෝ’ (hiṃsako), ‘හිංසනා’ (hiṃsanā), ‘හිංසා’ (hiṃsā) යනු ඉන් සෑදෙන නාම පද වේ.

Issa issāyaṃ. Issati. Purisaparakkamassa devā na issanti. Issā, issāyanā.

‘ඉස්ස’ (issa) ධාතුව ඊර්ෂ්‍යා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඉස්සති’ (issati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘පුරුෂයාගේ වීර්යයට දෙවියෝ පවා ඊර්ෂ්‍යා නොකරති’ යන්න උදාහරණයකි. ‘ඉස්සා’ (issā), ‘ඉස්සායනා’ (issāyanā) යනු එහි නාම පද වේ.

Namassa vandanānatiyaṃ. Vandanānati nāma vandanāsaṅkhātaṃ namanaṃ, sakammakoyevāyaṃ dhātu, na namudhātu viya sakammako ceva akammako ca. Namassati.

‘නමස්ස’ (namassa) ධාතුව වැඳීම සහ නැමීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වන්දනානති’ යනු වැඳීම නම් වූ නැමීමයි. මෙම ධාතුව සකර්මකම වේ; ‘නමු’ ධාතුව මෙන් සකර්මක මෙන්ම අකර්මකද නොවේ. ‘නමස්සති’ (namassati) යනු ඉන් සෑදේ.

Ghusa sadde. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.

‘ඝුස’ (ghusa) ධාතුව ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඝුසති’ (ghusati), ‘ඝෝසති’ (ghosati) යන ක්‍රියා පද ද, ‘පටිඝෝසෝ’ (paṭighoso), ‘නිග්ඝෝසෝ’ (nigghoso), ‘වචීඝෝසෝ’ (vacīghoso) යන නාම පද ද ඉන් සෑදේ.

Cusa [Pg.173] pāne. Cusati.

‘චුස’ (cusa) ධාතුව බීම (උරා බීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චුසති’ (cusati) යනු ඉන් සෑදේ.

Pusa buddhiyaṃ. Pusati. Poso. Sampīḷe mama posanaṃ. Posananti vaḍḍhanaṃ.

‘පුස’ (pusa) ධාතුව වැඩීම (පෝෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුසති’ (pusati) යනු ඉන් සෑදේ. ‘පෝසෝ’ (poso - පුරුෂයා) යනු ඉන් සෑදෙන නාම පදයකි. ‘තදින් පෙළීමේදී මාගේ පෝෂණය වේ’ යන්නෙහි ‘පෝෂණය’ යනු වැඩීම (වැඩි දියුණු කිරීම) යි.

Musa theyye. Thenanaṃ theyyaṃ corikā. Musati. Duddikkho cakkhumusano. Musalo.

‘මුස’ (musa) ධාතුව සොරකම් කිරීම (මුලා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථේනන’ සහ ‘ථෙය්‍ය’ යනු සොරකමයි. ‘මුසති’ (musati - සොරකම් කරයි) යනු ඉන් සෑදේ. ‘දුෂ්කර දර්ශනය ඇස් මුලා කරන්නකි’ යන්නෙහි ‘මුසලෝ’ (musalo - මෝල්ගහ) යන්නද ඉන් සෑදේ.

Pusa pasave. Pusati.

‘පුස’ (pusa) ධාතුව බිහිකිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුසති’ (pusati) යනු ඉන් සෑදේ.

Vāsi bhūsa alaṅkāre. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

‘වාසි’ (vāsi) ධාතුව සැරසීම සහ අලංකාර කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. වාසති (vāsati) යි. භූසති, විභූසති යි. භූසනං, විභූසනං යි.

Usa rujāyaṃ. Usati.

‘උස’ (usa) ධාතුව රෝගය හෝ පීඩාව (රුජාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උසති (usati) යි.

Isa ucche. Esati. Isi.

‘ඉස’ (isa) ධාතුව සෙවීම (උච්ඡ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඒසති (esati) යි. ඉසි (isi) යනු නාම පදයයි.

Ettha pana sīlādayo guṇe esantīti isayo, buddhādayo ariyā tāpasapabbajjāya ca pabbajitā narā. ‘‘Isi tāpaso jaṭilo jaṭī jaṭādharo’’ti ete tāpasapariyāyā.

මෙහි වනාහි ශීලාදී ගුණයන් සොයන්නාහු ‘ඉසයෝ’ (ඍෂිවරු) නම් වෙති. බුද්ධාදී ආර්යයෝ ද තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වූ මිනිස්සු ද ඔවුහු ය. ‘ඉසි, තාපසෝ, ජටිලෝ, ජටී, ජටාධරෝ’ යන මොහු තාපසයාට පර්යාය වචනයෝ ය.

Kasa vilekhane. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.

‘කස’ (kasa) ධාතුව සීසෑම (විලේඛන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කසති, කස්සති යි. කස්සකෝ (ගොවියා), ආකාසෝ (ආකාශය) යනු එහි රූපයන් ය.

Ettha kassakoti kasikārako. Ākāsoti nabhaṃ. Tañhi na kassatīti ākāso. Kasituṃ vilekhituṃ na sakkāti attho. Imāni tadabhidhānāni –

මෙහි ‘කස්සක’ යනු ගොවියා ය. ‘ආකාස’ යනු අහස ය. ඒ අහස වනාහි නොසෑරිය හැකි (සීසෑ නොහැකි) බැවින් ‘ආකාශ’ නම් වේ. සීසෑමට හෝ ඉරි ඇඳීමට නොහැකිය යනු එහි අර්ථයයි. ඒ ආකාශයේ (අහසේ) නම් (පර්යාය පද) මෙසේ ය –

Ākāso ambaraṃ abbhaṃ, antalikkha’maghaṃ nabhaṃ;

Vehāso gaganaṃ devo, kha’mādiccapathopi ca.

ආකාස, අම්බර, අබ්භ, අන්තලික්ඛ, අඝ, නභ, වේහාස, ගගන, දේව, ඛ, ආදිච්චපථ ද,

Tārāpatho ca nakkhatta-patho ravipathopi ca;

Vehāyasaṃ vāyupatho, apatho anilañjasaṃ.

තාරාපථ, නක්ඛත්තපථ, රවිපථ ද, වේහායස, වායුපථ, අපථ, අනිලඤ්ජස යන මොහු අහසට නම් වෙති.

Kasa [Pg.174] sisa jasa jhasa vasa masa disa jusa yusa hiṃsatthā. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.

කස, සිස, ජස, ඣස, වස, මස, දිස, ජුස, යුස යන ධාතූහු හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙති. කසති, සිසති, ජසති, ඣසති, වසති, මසති යි. මසකෝ (මදුරුවා) යි. ඕමසති, ඕමසවාදෝ (උපහාස වචනය) යි. දිසති, ජුසති, යූසති යි.

Tattha omasatīti vijjhati. Omasavādoti paresaṃ sūciyā viya vijjhanavādo. Masakoti makaso.

එහි ‘ඕමසති’ යනු විදියි (රිදවයි). ‘ඕමසවාද’ යනු ඉදිකටුවකින් මෙන් අනුන් විදින (රිදවන) සුලු බස් ය. ‘මසක’ යනු මදුරුවා (මකස) ය.

Bhassa bhassane. Bhassanti kathanaṃ vuccati ‘‘āvāso gocaro bhassaṃ. Bhassakāraka’’ntiādīsu viya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhanti bhāsitaṃ, vacananti attho. Ettha pana –

‘භස්ස’ (bhassa) ධාතුව කථා කිරීම (භස්සන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආවාසෝ ගෝචරෝ භස්සං’, ‘භස්සකාරකං’ යනාදී තැන්හි මෙන් කථාව ‘භස්ස’ යයි කියනු ලැබේ. භස්සති, භට්ඨං යි. ‘භට්ඨ’ යනු දේශනා කරන ලද, කියන ලද වචනය යන අර්ථයයි. මෙහි වනාහි –

‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;

Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti

“මහාමුනිඳුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ගාථාවෝ සුභාෂිතයහ, අර්ථවත්හ. මම මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙන් පැහැදුණෙමි. ඔබ වහන්සේ මාගේ සරණ වන සේක්වා” යි

Pāḷi nidassanaṃ. Tattha nijjhattoti nijjhāpito dhammojapaññāya paññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti subhāsitena.

යනු පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘නිජ්ඣත්තෝ’ යනු ධර්ම රසයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධයට පත් වූවෙමි යන්නයි. ‘සුභට්ඨේන’ යනු සුභාෂිතයෙන් (මැනවින් දෙසූ බසින්) යන්නයි.

Jisu nisu visu misu vassa secane. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati.

ජිසු, නිසු, විසු, මිසු, වස්ස යන ධාතූහු වැස්සවීම/තෙමීම (සේචන) යන අර්ථයෙහි වෙති. ජේසති, නේසති, වේසති, මේසති යි. දේවෝ වස්සති (වැසි වසී) යන්නයි.

Marisu sahane ca. Cakāro secanāpekkhako. Marisati.

‘මරිසු’ (marisu) ධාතුව ඉවසීම (සහන) සහ සේචන (තෙමීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් සේචන අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. මරිසති යි.

Pusa posane. Posati. Poso. Kammacittautuāhiārehi posiyatīti poso. ‘‘Aññepi devo posetī’’ti dassanato pana curādigaṇepi imaṃ dhātuṃ vakkhāma.

‘පුස’ (pusa) ධාතුව පෝෂණය කිරීම (පෝෂණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පෝසති යි. පෝසෝ යි. කර්ම, චිත්ත, ඍතු, ආහාර යන මොවුන් විසින් පෝෂණය කරනු ලබන බැවින් ‘පෝස’ (පුද්ගලයා) නම් වේ. “අඤ්ඤේපි දේවෝ පෝසේති” (දෙවියා අන් අය ද පෝෂණය කරයි) යන ප්‍රයෝගය නිසා චුරාදි ගණයේදී ද මේ ධාතුව ගැන පවසන්නෙමු.

Pisu silisu pusu palusu usu upadāhe. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.

පිසු, සිලිසු, පුසු, පලුසු, උසු යන ධාතූහු දැවීම/තැවීම (උපදාහ) යන අර්ථයෙහි වෙති. පේසති, සිලෙසති, සිලෙසෝ, පෝසති, පලෝසති, ඕසති, උසු යි.

Ghasu saṃharise. Saṃhariso saṅghaṭṭanaṃ. Ghassati.

‘ඝසු’ (ghasu) ධාතුව ගැටීම/උරැදීම (සංහරිස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංහරිස’ යනු එකිනෙක ගැටීම (සංඝට්ටන) යි. ඝස්සති යි.

Hasu āliṅge. Āliṅgo upagūhanaṃ. Hassati.

‘හසු’ (hasu) ධාතුව වැළඳගැනීම (ආලිංග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ආලිංග’ යනු වැළඳගැනීම (උපගූහන) යි. හස්සති යි.

Hasa [Pg.175] hasane. Hasati. Assā hasanti, ājānīyā hasanti, pahasati, uhasati. Kārite ‘‘hāseti’’iccādi, uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. Hakāralopena mandahasanaṃ ‘‘sita’’nti vuccati ‘‘sitaṃ pātvākāsī’’tiādīsu.

‘හස’ (hasa) ධාතුව සිනාසීම (හසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. හසති යි. ‘අස්සා හසන්ති’ (අශ්වයෝ හේෂාරව කරති), ‘ආජානීයෝ හසන්ති’, ‘පහසති’, ‘උහසති’ යනු රූපයන් ය. කාරිත ප්‍රත්‍යයේදී ‘හාසේති’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘උහසියමානෝ’, ‘හාසෝ’, ‘පහාසෝ’, ‘හසනං’, ‘පහසනං’, ‘හසිතං’ යන රූප ද වෙති. ‘හ’ කාරය ලෝප වීමෙන් මද සිනහව ‘සිත’ (sita) යයි කියනු ලැබේ. “සිතං පාත්වාකාසි” (මන්දස්මිතයක් පහළ කළේය) යනාදී තැන්හි මෙනි.

Tattha uhasatīti avahasati. Udasiyamānoti avahasiyamāno. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā uhasati’’ iti ca ‘‘so mātugāmena uhasiyamāno’’ iti ca. Hāsoti hasanaṃ vā somanassaṃ vā ‘‘hāso me upapajjathā’’tiādīsu viya.

එහි ‘උහසති’ යනු අවඥාවෙන් සිනාසෙයි (අවහසති). ‘උහසියමානෝ’ යනු හෑල්ලුවට ලක් කරනු ලබන්නේ යන්නයි. ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේ ය: “මෙහි වනාහි ආරණ්‍යයකට හෝ රුක්මුලකට හෝ ශූන්‍යාගාරයකට ගිය භික්ෂුවක වෙත මව්ගුණ (ස්ත්‍රියක) පැමිණ සිනාසෙයි (උහසති)” කියා ද, “ඒ භික්ෂුව ස්ත්‍රියක විසින් සිනහවට ලක් කරනු ලබන්නේ (උහසියමානෝ)” කියා ද වෙයි. ‘හාස’ යනු සිනහව හෝ සෝමනස්සය (සතුට) ය. “හාසෝ මේ... උපපජ්ජථ” (මට සතුටක් උපන්නේය) යනාදී තැන්හි මෙනි.

Tusa hasa hisa rasa sadde. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘bheriyo sabbā vajjantu, vīṇā sabbā rasantu tā’’ iti.

තුස, හස, හිස, රස යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීම (සද්ද) යන අර්ථයෙහි වෙති. තුසති, හසති, හිසති, රසති, රසිතං යි. මේ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේ ය: “සියලු බෙර වැයෙත්වා, ඒ සියලු වීණාවෝ නාද කෙරෙත්වා (රසන්තු)” කියා ය.

Rasa assādane. Rasati. Raso.

‘රස’ (rasa) ධාතුව රස විඳීම (අස්සාදන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. රසති, රසෝ යි.

Rasa assādasinehesu. Rasati. Raso.

‘රස’ (rasa) ධාතුව රස විඳීම සහ ස්නේහය (ආදරය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. රසති, රසෝ යි.

Rasa hāniyaṃ. Rasati. Rasanaṃ, raso.

‘රස’ (rasa) ධාතුව පිරිහීම (හානි) යන අර්ථයෙහි වැටේ. රසති, රසුනං, රසෝ යි.

Atrāyaṃ pāḷi –

ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේ ය –

‘‘Naheva ṭhita nā’sīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ;

Yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti.

“සිටගෙන සිටින්නහු ද, ඉඳගෙන සිටින්නහු ද, සැතපී සිටින්නහු ද, මඟ යන්නහු ද යන මොවුන්ගේ ආයුෂය (වයස) ඇසිපිය හෙලන කෙටි කාලය තුළ පවා පිරිහෙන්නේ ය (නොනැවතී ගෙවී යන්නේ ය)” කියා ය.

Tattha rasatibbayoti so so vayo rasati parihāyati, na vaḍḍhatīti attho.

එහි ‘රසතිබ්බයෝ’ (රසති වයෝ) යනු ඒ ඒ වයස (ආයුෂ) පිරිහෙන්නේය, නොවැඩෙන්නේය යන අර්ථයයි.

Lasa silesanakīḷanesu. Lasati. Lāso. Lasī ca te nippalitā. Lasi vuccati matthaluṅgaṃ. Nippalitāti nikkhantā.

‘ලස’ (lasa) ධාතුව ඇලීම (සිලේසන) සහ ක්‍රීඩා කිරීම (කීළන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ලසති, ලාසෝ යි. “ලසී ච තේ නිප්පලිතා” (තොපගේ මොළය ද ගලා ගියේය) යන්නෙහි ‘ලසී’ යනු මොළය (මස්තිෂ්කය) යි. ‘නිප්පලිතා’ යනු නික්මුණා වූ (ගලා ගියා වූ) යන්නයි.

Nisa [Pg.176] samādhimhi. Samādhi samādhānaṃ cittekaggatā. Nesati.

‘නිස’ (nisa) ධාතුව සමාධිය (සමාධි) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සමාධි’ යනු සිතේ එකඟතාව (චිත්ත ඒකාග්‍රතාව) යි. නේසති යි.

Misa masa sadde rose ca. Mesati. Masati. Meso. Masako.

‘මිස’ සහ ‘මස’ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීම සහ කෝප වීම (රෝස) යන අර්ථයන්හි වෙති. මේසති, මසති, මේසෝ (බැටළුවා), මසකෝ යනු එහි රූපයන් ය.

Pisi pesu gatiyaṃ. Pisati. Pesati.

‘පිසි’ සහ ‘පේසු’ යන ධාතූහු ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වෙති. පිසති, පේසති යි.

Sasu hiṃsāyaṃ. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ vuccati asi.

‘සසු’ (sasu) ධාතුව හිංසා කිරීම/නැසීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. සසති, සත්ථං යි. ‘සත්ථ’ (ශස්ත්‍ර) යනු කඩුව (අසි) යි.

Saṃsa thutiyañca. Cakāro hiṃsāpekkhāya. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā iccādīni.

‘සංස’ (saṃsa) ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම (ථුති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් හිංසා අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. සංසති, පසංසති යි. පසංසා, පසංසනා, පසත්ථෝ භගවා (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශංසිත සේක), පසංසමානෝ, පසංසිතෝ, පසංසකෝ, පසංසිතබ්බෝ, පසංසනීයෝ, පාසංසෝ, පසංසිත්වා යනාදී රූප වෙති.

Disa pekkhane. Etissā pana nānārūpāni bhavanti – ‘‘dissati padissati’’ iccādi akammakaṃ. ‘‘Passati dakkhati’’iccādi sakammakaṃ.

‘දිස’ (disa) ධාතුව දැකීම (පෙක්ඛන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙයට නොයෙක් රූපයන් වෙති. ‘දිස්සති, පදිස්සති’ යනාදිය අකර්මක වන අතර, ‘පස්සති, දක්ඛති’ යනාදිය සකර්මක වෙති.

Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.

දිස්සතු, පස්සතු, දක්ඛතු යි. දිස්සෙය්‍ය, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය යි. දිස්සේ, පස්සේ, දක්ඛේ යි. දිස්ස, පස්ස, දක්ඛ යි. අදිස්සා, අපස්සා යි. “අද්දා සීදන්තරේ නගේ” යන්නෙහි ‘අද්දා’ ද, අද්දක්ඛා, අද්දක්ඛුං, අදස්සුං ද, අදස්සි, අපස්සි, අදක්ඛි ද වෙති.

Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Evaṃ vattamānapañcamiyādivasena vitthāretabbāni. Kārite ‘‘dasseti dassayatī’’ti rūpāni. Kamme ‘‘passiyati’’ iccādīni.

දස්සිස්සති, පස්සිස්සති, දක්ඛිස්සති යි. අදස්සිස්සා, අපස්සිස්සා, දක්ඛිස්සා යි. මෙසේ වර්තමාන, පංචමී (ආඥා) ආදී විභක්ති වශයෙන් විස්තර කටයුතු ය. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි ‘දස්සේති, දස්සයති’ යන රූප ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පස්සියති’ යනාදී රූප ද වෙති.

Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassananti nāmikapadāni. Tadatthe pana tumatthe ca ‘‘dakkhitāye’’ti rūpaṃ. ‘‘Āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti hi pāḷi. Imasmiṃ pana pāḷippadese ‘‘dakkhitāye’’ti idaṃ tadatthe tumatthe vā catutthiyā rūpaṃ. Tathā [Pg.177] hi dakkhitāyeti imassa dassanatthāyāti vā passitunti vā attho yojetabbo. Disātiādīsu pana puratthimādibhedāpi disāti vuccati. Yathāha –

දිසා, පස්සෝ, පස්සං, පස්සිතා, දස්සේතා, දස්සනං, විපස්සනා, ඤාණදස්සනං යන මොහු නාම පදයෝ ය. ඒ සඳහා යන අර්ථයෙහි (තදත්ථ) සහ ‘තුම්’ ප්‍රත්‍යාර්ථයෙහි (තුමත්ථ) ‘දක්ඛිතායේ’ යන රූපය වෙයි. “ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායේ අපරාජිතසංඝං” (අපි මේ ධර්ම සජ්ඣායනාවට නොදිනන ලද සඟ සෙනඟ දැකීම පිණිස පැමිණියෙමු) යන්න පාලි පාඨයයි. මේ පාලි පාඨයෙහි ‘දක්ඛිතායේ’ යන්න ‘තදත්ථ’ හෝ ‘තුමත්ථ’ යන අර්ථයෙහි යෙදුණු චතුර්ථී විභක්ති රූපයකි. එසේ හෙයින් ‘දක්ඛිතායේ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘දැකීම පිණිස’ (දස්සනත්ථාය) හෝ ‘දකිනු පිණිස’ (පස්සිතුං) යන්නයි. ‘දිසා’ යනාදී තැන්හි නැගෙනහිර ආදී බෙදීම්වලට ද ‘දිසා’ (දිශාව) යයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘Disā catasso vidisā catasso,Uddhaṃ adho dasa disatā imāyo;

Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā,Yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti.

“සතර දිශාවෝ ය, සතර අනුදිශාවෝ ය, උඩ සහ යට යයි මේ දිශාවෝ දසයකි. සිහිනයෙන් ඔබ දුටු ඒ දළ සයක් ඇති නාගරාජයා කිනම් දිශාවක සිටීද?” යන්නයි.

Mātāpitādayopi. Yathāha –

මව්පියන් ආදීහු ද (දිශා නම් වෙති). එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;

Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā;

මව්පියන් යනු පෙරදිග (පූර්ව දිශාව) ය, ආචාර්යවරු දකුණු දිග (දක්ෂිණ දිශාව) ය, අඹුදරුවන් පැසුළු දිග (පශ්චිම දිශාව) ය, යහළු මිතුරන් හා ඇමතියන් උතුරු දිග (උත්තර දිශාව) ය.

Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;

Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti;

දාසයන් හා කම්කරුවන් යට දිශාව (අධර දිශාව) ය, මහණ බමුණන් උඩ දිශාව (උර්ධව දිශාව) ය. ගෘහස්ථ පවුලක සුදුසුකම් ඇති (ප්‍රමාණවත්) ගිහියා විසින් මේ දිශාවන්ට නමස්කාර කළ යුතුය.

Paccayadāyakāpi. Yathāha – ‘‘agārino annadapānavatthadā, avhāyikā nampi disaṃ vadantī’’ti.

ප්‍රත්‍ය දායකයෝ ද (දිශා නම් වෙති). එය මෙසේ දක්වා ඇත – 'අන්නය, පානය හා වස්ත්‍ර දෙන ගිහියන් ද දිශාව යැයි කියනු ලැබේ' යි.

Nibbānampi. Yathāha –

නිවන් ද (දිශාව නම් වෙයි). එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘Etādisā paramā setaketu,Yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavantī’’ti;

'ශ්වේතකේතු (නොහොත් උතුම් ධජය බඳු වූ නිවන) යනු මෙබඳු උත්තම දෙයකි. යමකට පැමිණීමෙන් (සත්ත්වයෝ) දුකින් තොරව සුවපත් වෙත්ද' යි.

Evaṃ disāsaddena vuccamānaṃ attharūpaṃ ñatvā idānissa nibbacanamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Dissati candāvaṭṭanādivasena ‘‘ayaṃ purimā ayaṃ pacchimā’’tiādinā nānappakārato paññāyatīti disā, puratthimadisādayo. Tathā ‘‘ime amhākaṃ garuṭṭhāna’ntiādinā passitabbāti disā, mātāpitādayo. Dissanti sakāya puññakriyāya ime dāyakāti paññāyantīti disā, paccayadāyakā. Dissati uppādavayābhāvena niccadhammattā sabbakālampi vijjatīti disā, nibbānaṃ. Passoti kāraṇākāraṇaṃ [Pg.178] passatīti passo. Evaṃ passatīti passaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –

මෙසේ 'දිශා' ශබ්දයෙන් කියවෙන අර්ථ ස්වරූපය දැනගෙන, දැන් එහි නිර්වචනය මෙසේ දත යුතුය. චන්ද්‍රයාගේ හැසිරීම ආදිය අනුව 'මෙය පෙරදිග ය, මෙය අපරදිග ය' යනාදී වශයෙන් නොයෙක් ආකාරයෙන් පෙනෙන (ප්‍රඥප්ත වන) බැවින් පෙරදිග ආදී දිශාවෝ 'දිශා' නම් වෙති. එසේම 'මොවුහු අපගේ ගුරුස්ථාන (ගෞරව කටයුත්තෝ) ය' යනාදී වශයෙන් බැලිය යුතු (නැමදිය යුතු) බැවින් මව්පියන් ආදීහු 'දිශා' නම් වෙති. තමන්ගේ පින්කම් හේතුවෙන් 'මොවුහු (අපට උපකාරී වන) දායකයෝ ය' යි පෙනෙන බැවින් ප්‍රත්‍ය දායකයෝ 'දිශා' නම් වෙති. ඇතිවීම හා නැතිවීමක් නොමැති බැවින්, නිත්‍ය ධර්මයක් ලෙස හැම කල්හිම පවතින බැවින් නිවන 'දිශා' නම් වේ. 'පස්ස' යනු සුදුසු නුසුදුසු දේ (හේතු අහේතු) දක්නා බැවින් 'පස්ස' නම් වේ. මෙසේ දක්නේ 'පස්සං' නම් වේ. මේ පිළිබඳව එන පාලි පාඨය මෙසේය –

‘‘Passati passo passantaṃ, apassantampi passati;

Apassanto apassantaṃ, passantampi na passatī’’ti.

'දක්නා තැනැත්තා (ප්‍රඥාවන්තයා) දක්නා තැනැත්තා ද දකී, නොදක්නා තැනැත්තා ද දකී. නොදක්නා තැනැත්තා (අඥානයා) නොදක්නා තැනැත්තා ද නොදකී, දක්නා තැනැත්තා ද නොදකී' යි.

Passatīti passitā. Dassetīti dassitā. Dassananti dassanakriyā. Apica dassananti cakkhuviññāṇaṃ. Tañhi rūpārammaṇaṃ passatīti dassananti vuccati. Tathā ‘‘dassanena pahātabbā dhammā’’ti vacanato dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū paṭhamataraṃ passatīti? No na passati, disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato, tasmā ‘‘passatī’’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ajjāpi rājānaṃ na passāmīti vadanto gāmavāsī nidassanaṃ.

දකින බැවින් 'පස්සිතා' නම් වේ. දක්වන බැවින් 'දස්සිතා' නම් වේ. 'දස්සන' යනු දැකීමේ ක්‍රියාවයි. තවද 'දස්සන' යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණයයි. එය රූපාරම්මණයන් දකින බැවින් 'දස්සන' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්ම' (දස්සනේන පහාතබ්බා ධම්මා) යන වචනයට අනුව 'දර්ශන' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. කුමක් හෙයින් සෝතාපත්ති මාර්ගය 'දර්ශනය' නම් වේද? පළමු වරට නිවන දැකීම (දර්ශනය කිරීම) හේතුවෙනි. 'ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා ඊටත් වඩා පළමුව දකින්නේ නොවේද?' නැත, ඔහු නොදකිනවා නොවේ, නමුත් (නිවන) දැකීමෙන් කළ යුතු කාර්යය වන සංයෝජන ප්‍රහාණය නොකරන බැවින් ඔහු 'දකී' යැයි නොකිය යුතුය. යම් තැනකදී රජු දැක, පඬුරු ද දී, (තමාගේ) කාර්යය ඉෂ්ට නොවීම නිසා 'අද වනතුරුත් මම රජු දැක නැත' යි පවසන ගැමියෙකුගේ උපමාව මෙයට නිදසුනකි.

Vipassanāti aniccādivasena khandhānaṃ vipassanakaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti ettha hi dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti ettha maggo, ‘‘ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca [Pg.179] pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Etthetaṃ bhavati –

'විදර්ශනාව' (විපස්සනා) යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ස්කන්ධයන් විදර්ශනා කරන්නා වූ ඥානයයි. 'ඥාණදර්ශනය' (ඥාණදස්සන) යනු දිව්‍ය චක්ෂුස, විදර්ශනාව, මාර්ගය, ඵලය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානය යන සියල්ලටම කියනු ලැබේ. 'නොපමා වූයේ ඥාණදර්ශනය සාක්ෂාත් කරයි' යන මෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස 'ඥාණදර්ශනය' නම් වේ. 'ඥාණදර්ශනය සඳහා සිත මෙහෙයවයි, නැඹුරු කරයි' යන මෙහි විදර්ශනා ඥානය අදහස් වේ. 'ඔවුහු අනුත්තර සම්බෝධිය වන ඥාණදර්ශනය ලැබීමට අභව්‍යයෝ (නුසුදුස්සෝ) ය' යන මෙහි මාර්ග ඥානය අදහස් වේ. 'මේ මා විසින් අධිගමනය කරන ලද, ආර්යයන්ට සුදුසු වූ, උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයක් වූ, විශිෂ්ට ඥාණදර්ශනයකි, පහසු විහරණයකි' යන මෙහි ඵල ඥානය අදහස් වේ. 'මට (මේ) ඥාණදර්ශනය පහළ විය, මාගේ චේතෝවිමුක්තිය නොසැලෙන සුලුය, මේ මාගේ අවසාන උපතයි, දැන් නැවත උපතක් නැත' යන මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය අදහස් වේ. 'ආළාර කාලාම සත් දිනකට පෙර කළුරිය කළේය යි මට ඥාණදර්ශනය පහළ විය' යන මෙහි සර්වඥතා ඥානය අදහස් වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘Dibbacakkhupi maggopi, phalañcāpi vipassanā;

Paccavekkhaṇañāṇampi, ñāṇaṃ sabbaññutāpi ca;

Ñāṇadassanasaddena, ime atthā pavuccare’’ti.

'දිව්‍ය චක්ෂුස, මාර්ගය, ඵලය, විදර්ශනාව, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානය යන මේ අර්ථයෝ 'ඥාණදර්ශන' යන ශබ්දයෙන් කියනු ලැබෙත්' යි.

Daṃsa daṃsane. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Kārite ālokaṃ vidaṃseti.

'දංස' ධාතුව දැකීම අර්ථයෙහි වැටේ. දංසති (දකී), විදංසති (විශේෂයෙන් පෙන්වයි). දන්ත (දමනය වූ / දත්). කාරක රූපයේදී (ප්‍රේරණ ක්‍රියාවේදී) 'ආලෝකය පෙන්වයි' (ආලෝකං විදංසේති) යන්න වේ.

Esa buddhiyaṃ. Esati.

'එස' ධාතුව අවබෝධය (දැනගැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. එසති (අවබෝධ කරයි / සොයයි) යන්නයි.

Saṃsa kathane. Saṃsati. Yo me saṃse mahānāgaṃ.

'සංස' ධාතුව කීම (කථනය) අර්ථයෙහි වැටේ. සංසති (පවසයි). 'යමෙක් මට මහා නාගයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ගැන පවසන්නේද' යන්න මෙහි යෙදීමයි.

Kilisa bādhane. Kilisati. Kileso.

'කිලිස' ධාතුව පීඩා කිරීම (බාධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. කිලිසති (පීඩා විඳියි / කෙලෙසෙයි), කිලෙස (ක්ලේශය) යන්නයි.

Ettha bādhanaṭṭhena rāgādayopi ‘‘kilesā’’ti vuccanti dukkhampi. Etesu dukkhavasena –

මෙහි පීඩා කිරීමේ අර්ථයෙන් රාගය ආදී කෙලෙස් ද 'ක්ලේශයෝ' යැයි කියනු ලැබෙත්, දුක ද එසේම කියනු ලැබේ. ඒ අතුරෙන් දුක පිළිබඳව –

‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe kilesamattano;

Ānandiyaṃ vicariṃsu, ramaṇīye giribbaje’’ti

'තමන්ගේ පෙර පැවති ඒ දුකට (කෙලෙස්වලට) හේතුවක් වූ මේ ප්‍රත්‍යය ලබාගෙන, රමණීය වූ ගිරිව්‍රජයෙහි සතුටින් හැසිරුණාහුය' යි

Payogo veditabbo. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘kilissatī’’ti rūpaṃ.

යෙදීම දත යුතුය. දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි 'කිලිස්සති' (කෙලෙසෙයි) යන රූපය සිද්ධ වේ.

Vasa sinehane. Vasati. Vasā.

'වස' ධාතුව සෙනෙහස (තෙල් ගතිය) අර්ථයෙහි වැටේ. වසති, වසා (මේදය) යන්නයි.

Ettha ca vasā nāma vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati.

මෙහි 'වසා' යනු දිය වූ තෙල් ගතිය (මේදය) වේ. එය වර්ණයෙන් පොල්තෙල් පැහැතිය. බත් කඳෙහි (කැඳෙහි) ඉසින ලද තෙල්වල පැහැය වැනි යැයි කීම ද සුදුසුය.

Īsa hiṃsāgatidassanesu. Īsati. Īso.

'ඊස' ධාතුව හිංසා කිරීම, ගමන සහ දැකීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඊසති, ඊසෝ යන්නයි.

Bhāsabyattāyaṃ vācāyaṃ. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.

'භාස' ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙහි (ව්‍යක්ත කථනයෙහි) වැටේ. භාසති (කතා කරයි), භාෂා, භාසිත (පැවසූ දෙය), භාතා (සහෝදරයා), පරිභාසති (නින්දා කරයි / බණියි), පරිභාසා (නින්දාව), පරිභාසක (නින්දා කරන්නා) යන්නයි.

Tatra [Pg.180] bhāsanti atthaṃ etāyāti bhāsā, māgadhabhāsādi. Bhāsitanti vacanaṃ. Vacanattho hi bhāsitasaddo niccaṃ napuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘sutvā luddassa bhāsita’’nti. Vāccaliṅgo pana bhāsitasaddo tiliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘bhāsito dhammo, bhāsitaṃ catusaccaṃ, bhāsitā vācā’’ti. Pubbe bhāsatīti bhātā, jeṭṭhabhātāti vuttaṃ hoti. So hi pubbe jātattā evaṃ vattuṃlabhati. Kiñcāpi bhātusaddo ‘‘bhātikasataṃ, sattabhātaro. Bhātaraṃ kena dosena, dujjāsi dakarakkhino’’tiādīsu jeṭṭhakaniṭṭhabhātūsu vattati, tathāpi yebhuyyena jeṭṭhake nirūṭṭho, ‘‘bhātā’’ti hi vutte jeṭṭhabhātāti viññāyati, tasmā katthaci ṭhāne ‘‘kaniṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttaṃ.

එහි, යමකින් අර්ථය පවසත් ද (ප්‍රකාශ කරත් ද), එය 'භාෂා' නම් වේ; මාගධ භාෂාව ආදිය මෙනි. 'භාසිත' යනු වචනයයි. වචනය යන අර්ථයෙහි 'භාසිත' ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම නපුංසක ලිංගයේ පවතින්නක් ලෙස දත යුතුය. 'වැද්දා පැවසූ වචනය අසා' (සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිතං) යන්න නිදසුනකි. විශේෂණ පදයක් ලෙස යෙදෙන විට 'භාසිත' ශබ්දය ත්‍රිලිංගයෙහිම (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංග තුනෙහිම) පවතින බව දත යුතුය. 'දේශනා කරන ලද ධර්මය' (භාසිතෝ ධම්මෝ), 'පැහැදිලි කරන ලද චතුරාර්ය සත්‍යය' (භාසිතං චතුසච්චං), 'පවසන ලද වචනය' (භාසිතා වාචා) යනාදී වශයෙනි. 'පළමුව කථා කරයි' යන අර්ථයෙන් 'භාතා' යන්නෙන් වැඩිමහල් සහෝදරයා අදහස් වේ. ඔහු තමාට වඩා පළමුව උපන් බැවින් මෙසේ පැවසීමට සුදුසු වෙයි. 'භාතු' ශබ්දය 'සියයක් සහෝදරයෝ', 'සහෝදරයන් සත්දෙනා', 'කවර වරදක් නිසා සහෝදරයා දිය රකුසාට දුන්නෙහිද' යනාදී තැන්වල වැඩිමහල් මෙන්ම බාල සහෝදරයන් දෙපිරිස සඳහාම වැටුණ ද, බොහෝ දුරට එය වැඩිමහල් සහෝදරයා කෙරෙහිම රූඪ වී පවතී. මන්ද, 'භාතා' යැයි පැවසූ විට (සාමාන්‍යයෙන්) වැඩිමහල් සහෝදරයා ලෙස වටහා ගන්නා බැවිනි. එම නිසා යම් යම් ස්ථානවල 'බාල සහෝදරයා' (කනිට්ඨභාතා) යැයි විශේෂ කොට දක්වා ඇත.

Nanu ca bho katthaci ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana bhātāsaddassa kaniṭṭhepi vattanato pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Yathā hi hariṇesu vattamānassa migasaddassa kadāci avasesacatuppadesupi vattanato ‘‘hariṇamigo’’ti visesetvā vācaṃ bhāsanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Yathā ca gohatthimahiṃsaacchasūkarasasabiḷārādīsu sāmaññavasena migasadde vattamānepi ‘‘migacammaṃ migamaṃsa’’nti āgataṭṭhāne ‘‘hariṇassā’’ti visesanasaddaṃ vināpi ‘‘hariṇamigacammaṃ hariṇamigamaṃsa’’nti visesatthādhigamo hoti, ettha na gohatthiādīnaṃ cammaṃ vā maṃsaṃ vā viññāyati. Tathā ‘‘migamaṃsaṃ khādantī’’ti vacanassa gohatthiādīnaṃ maṃsaṃ khādantīti attho na sambhavati, evameva katthaci vināpi jeṭṭhakaiti visesanasaddaṃ ‘‘bhātā’’ti vutteyeva ‘‘jeṭṭhakabhātā’’ti attho viññāyatīti. Nanu ca bho ‘‘migacammaṃ, migamaṃsa’’nti ettha cammamaṃsasaddeheva [Pg.181] visesatthādhigamo hotīti? Na hoti, migasaddassa iva cammamaṃsasaddānaṃ sāmaññavasena vattanato, evañca sati kena visesatthādhigamo hotīti ce? Lokasaṅketavasena, tathā hi migasadde ca cammasaddādīsu ca sāmaññavasena vattamānesupi lokasaṅketena paricchinnattā gohatthiādīnaṃ cammādīni na ñāyanti lokena, atha kho hariṇacammādīniyeva ñāyanti. ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammuti kāraṇa’’nti hi vuttanti daṭṭhabbaṃ.

පින්වත, ඇතැම් තැනක 'ජෙට්ඨභාතා' (වැඩිමහල් සොහොයුරා) යැයි විශේෂ කොට පවසා නැද්ද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් 'භාතෘ' (සොහොයුරා) යන වචනය බාල සොහොයුරා සඳහා ද යෙදෙන බැවින්, එය පැහැදිලි කරනු පිණිස 'ජෙට්ඨභාතා' යැයි කියන ලදී. මුවන්ට ව්‍යවහාර වන 'මිග' (मृग - මෘග) යන වචනය ඇතැම් විට සෙසු සිවුපාවුන්ට ද යෙදෙන බැවින් 'හරිණමිග' (මුව මෘගයා) යැයි විශේෂ කොට ව්‍යවහාර කරන්නාක් මෙන්, මෙය ද එලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. ගව, ඇත්, මීහරක්, වලස්, ඌරු, හාවුන්, බළලුන් ආදීන් සඳහා පොදුවේ 'මිග' යන වචනය යෙදුණ ද, 'මිගචම්ම' (මෘග සම), 'මිගමංස' (මෘග මාංශ) යනුවෙන් යෙදෙන තැනක, 'හරිණ' (මුවා) යන විශේෂණ පදය රහිතව වුව ද, 'මුව සම', 'මුව මස්' යන විශේෂ අර්ථය ලැබෙන්නාක් මෙන්; මෙහිදී ගවයන්, ඇතුන් ආදීන්ගේ සමක් හෝ මසක් අදහස් නොවේ. එසේම 'මුව මස් කති' යන වචනයෙන් ගව, ඇත් ආදීන්ගේ මස් කති යන අර්ථය නොගැලපෙන්නාක් මෙන්, එලෙසම ඇතැම් තැනක 'ජෙට්ඨක' (වැඩිමහල්) යන විශේෂණ පදය රහිතව වුව ද, 'භාතා' (සොහොයුරා) යැයි පැවසූ පමණින් 'වැඩිමහල් සොහොයුරා' යන අර්ථයම වැටහෙන්නේය. පින්වත, 'මිගචම්ම, මිගමංස' යන මෙහිදී සම සහ මස් යන වචනවලින්ම විශේෂ අර්ථය වැටහෙන්නේ නැද්ද? නැත, 'මිග' යන වචනය මෙන්ම 'චම්ම' (සම) සහ 'මංස' (මස්) යන වචන ද පොදු වශයෙන් යෙදෙන බැවිනි. එසේ නම් විශේෂ අර්ථය ලැබෙන්නේ කුමකින්දැයි ඇසුවහොත්? ලෝක සංකේතය (ලෝක සම්මුතිය) නිසාය. එනම්, 'මිග' යන වචනය සහ 'චම්ම' ආදී වචන පොදුවේ යෙදුණත්, ලෝක සම්මුතියෙන් එය සීමා වී ඇති බැවින්, ලෝකයා විසින් ගව, ඇත් ආදීන්ගේ සම ආදිය අදහස් නොකරන අතර, මුව සම ආදියම අදහස් කරනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, 'සංකේත වචනය සත්‍යයකි, ලෝක සම්මුතිය ඊට හේතුවයි' යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින් එසේ දත යුතුය.

Gilesu anvicchāyaṃ. Punappunaṃ icchā anvicchā. Gilesati.

'ගිල්' ධාතුව නැවත නැවත කැමැති වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. නැවත නැවත කැමැති වීම 'අන්විච්ඡා' නම් වේ. 'ගිලෙසති' (නැවත නැවත කැමති වෙයි) යන්න රූපයයි.

Yesu payatane. Yesati.

'යෙස්' ධාතුව උත්සාහ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'යෙසති' (උත්සාහ කරයි) යන්න රූපයයි.

Jesu nesu esu hesu gatiyaṃ. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Dhātvantassa pana saññogavasena ‘‘jessati, nessatī’’tiādīnipi gahetabbāni. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Ettha ca –

'ජෙස්', 'නෙස්', 'එස්', 'හෙස්' යන ධාතූන් ගමන (යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජෙසති', 'නෙසති', 'එසති', 'හෙසති' යනු රූපයන්ය. ධාතුව අවසානයේ සංයෝගයක් ඇති වීම හේතුවෙන් 'ජෙස්සති', 'නෙස්සති' ආදී රූප ද ගත යුතුය. 'ජෙස්සමානෝ', 'ජෙස්සං', 'ජෙස්සන්තෝ' (යන්නේ) ආදී වශයෙනි. මෙහි ද -

‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;

Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu cā’’ti

‘‘කඳු දුර්ගයන්හි ද, සම තැන්හි ද, විෂම තැන්හි ද යන්නා වූ (හැසිරෙන්නා වූ), දමනය කරන ලද, වනයෙහි වසන ඇතා පසෙකින් ඇතින්නියක් ලුහුබඳින්නාක් මෙන්’’ යනුවෙන්

Pāḷi nidassanaṃ.

යනු පාලි නිදසුනයි.

Desu hesu abyattasadde. Desati. Hesati.

'දෙස්', 'හෙස්' යන ධාතූන් අපැහැදිලි හඬ නැඟීම (අව්‍යක්ත ශබ්දය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දෙසති', 'හෙසති' යනු රූපයන්ය.

Kāsa saddakucchāyaṃ. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati.

'කාස්' ධාතුව නින්දිත ශබ්දය (කැස්ස ආදී අප්‍රිය ශබ්දය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කාසති', 'උක්කාසති' (කැස්ස හඬ නඟයි) යනු රූපයන්ය. 'කාසෝ' (කැස්ස) යනු නාම පදයයි. 'නුවණ නැත්තා වූ, ශක්තිය ක්ෂය වූ තැනැත්තා කැස්ස ද, ඇදුම (ශ්වාසය) ද, බිය ද, බාල බව ද ලබයි' යන්න උදාහරණයකි.

Kāsu bhāsu dittiyaṃ. Dittīti pākaṭatā, virājanatā vā. Kāsati, pakāsati. Pakāsati tejo. Dūre santo pakāsenti. Bhāsati. Pabhāsati midaṃ byamhaṃ. Pakāso. Kāsu obhāso.

'කාස්', 'භාස්' යන ධාතූන් බැබළීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. බැබළීම යනු ප්‍රකට වීම හෝ බැබළීමයි. 'කාසති', 'පකාසති' (බබළයි). 'තේජස බබළයි', 'සත්පුරුෂයෝ දුර සිට වුව ද බබළති' යනු නිදසුන්ය. 'භාසති' (බබළයි), 'මේ විමානය බබළයි' (පභාසති). 'පකාසෝ' (ප්‍රකාශය) සහ 'ඕභාසෝ' (අවභාසය/එළිය) යන රූපයන් ද වේ.

Tatra [Pg.182] pakāsatīti pakāso, pākaṭo hotīti attho. Tucchabhāvena puñjabhāvena vā kāsati pakāsati pākaṭā hotīti kāsu. ‘‘Kāsu’’ iti āvāṭopi vuccati rāsipi.

එහි 'පකාසති' යනු ප්‍රකාශ වෙයි, ප්‍රකට වෙයි යන අර්ථයයි. හිස් බවෙන් හෝ සමූහයක් (ගොඩක්) වශයෙන් බබළන, ප්‍රකට වන බැවින් 'කාසු' නම් වේ. 'කාසු' යන්නෙන් වළ ද, ගොඩ (රාශිය) ද කියනු ලැබේ.

‘‘Kiṃnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathi;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃkāsuyā karissasī’’ti

‘‘සාරථිය, කුමක් හෙයින් කලබලයෙන් වළක් හාරන්නෙහිද? මා විසින් අසන ලදුව, යහළුව, මට පවසන්න; වළෙන් කුමක් කරන්නෙහිද?’’ යනුවෙන්

Ettha hi āvāṭo kāsu nāma. ‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti ettha rāsi. Kārite – pakāsetīti pakāsako. Obhāsetīti obhāsako. Kamme pakāsiyatīti pakāsito. Evaṃ bhāsito. Bhāve – kāsanā. Saṅkāsanā. Pakāsanā. Tumantāditte ‘‘pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ. Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā’’ti rūpāni bhavanti. Taddhite bhāsu etassa atthīti bhāsuro, pabhassaro yo koci. Bhāsuroti vā kesarasīho. Imasmiṃ atthe bhāsusaddo ‘‘rāja dittiya’’nti ettha rājasaddo viya virājanavācako siyā, tasmā rūpasiriyā virājanasampannatāya bhāsu virājanatā etassa atthīti bhāsuroti nibbacanaṃ ñeyyaṃ.

මෙහි 'කාසු' යනු වළ වේ. 'ගිනිකසළ ගොඩකට (අඟුරු ගොඩකට) අන්‍යයෝ දමති, පිළිස්සුණු ශරීර ඇති මිනිස්සු හඬති' යන මෙහිදී රාශිය (ගොඩ) යන අර්ථයයි. කාරිත ප්‍රත්‍යයෙහි - ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'පකාසකෝ' (ප්‍රකාශකයා) ද, බබළවයි යන අර්ථයෙන් 'ඕභāසකෝ' (බබළවන්නා) ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි - ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පකාසිතෝ' (ප්‍රකාශිත) වේ. 'භාසිතෝ' (භාෂිත) යන්න ද එසේමය. භාව අර්ථයෙහි - 'කාසනා', 'සංකාසනා', 'පකාසනා' (ප්‍රකාශ කිරීම්) වේ. තුමන් ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි - 'පකාසිතුං', 'පකාසේතුං', 'ඕභාසිතුං', 'ඕභාසේතුං' (ප්‍රකාශ කරනු පිණිස) ද, 'පකාසිත්වා', 'පකාසේත්වා', 'ඕභාසිත්වා', 'ඕභාසේත්වා' (ප්‍රකාශ කොට) ද යන රූපයන් වේ. තද්ධිතයෙහි - බැබළීම මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'භාසුරෝ' (බැබළෙන සුළු) වන අතර, එය යම් ප්‍රභාස්වර දෙයකි. නැතහොත් කේසර සිංහයාට 'භාසුර' යැයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථයෙහි 'භාසු' ශබ්දය 'රාජ දිත්තියං' යන තැන ඇති 'රාජ' ශබ්දය මෙන් බැබළීම ප්‍රකාශ කරන වචනයක් විය යුතුය. එබැවින් රූප ශ්‍රීයෙන් බැබළීමෙන් යුක්ත බැවින්, 'භාසු' (බැබළීම) මෙයට ඇත යනුවෙන් 'භාසුර' යන නිරුක්තිය දත යුතුය.

Nāsu rāsu sadde. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā.

'නාස්', 'රාස්' යන ධාතූන් ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නාසති', 'රාසති' යනු රූපයන්ය. 'නාසා' සහ 'නාසිකා' (නාසය) යන නාම පද ද ඉන් සැදේ.

Tatra nāsāti hatthisoṇḍāpi nāsāti vuccati ‘‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’tiādīsu viya. Manussādīnaṃ nāsikāpi nāsāti vuccati ‘‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’’tiādīsu viya. Nāsanti abyattasaddaṃ karonti etāyāti nāsā. Nāsā eva nāsikā. Yattha nibbacanaṃ na vadāma, tattha taṃ suviññeyyattā appasiddhattā [Pg.183] vā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, avuttampi payogavicakkhaṇehi upaparikkhitvā yojetabbaṃ. Atridaṃ vuccati –

එහි 'නාසා' යන්නෙන් ඇතාගේ සොඬවැල ද 'නාසා' යැයි කියනු ලැබේ; 'ඇතෙකුගේ සොඬක් වැනි කලවා ඇති ප්‍රභාවතී තොමෝ මා දෙස බලන්නේ නම්' යනාදී තැන්හි මෙනි. මිනිසුන් ආදීන්ගේ නාසය ද 'නාසා' යැයි කියනු ලැබේ; 'යමෙක් තොපගේ දෑත් ද, දෙපා ද, කන් නාසා ද කැපුවේද' යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇයගෙන් අපැහැදිලි ශබ්ද කරත් ද, එබැවින් 'නාසා' නම් වේ. 'නාසා' යනුම 'නාසිකා' වේ. යම් තැනක අප නිරුක්ති නොකියමු ද, එහිදී එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි බැවින් හෝ වෙනත් තැනක පවසා ඇති බැවින් (අවසාන වූ බැවින්) නොකියන ලදැයි දත යුතුය. නොකියන ලද දෙය ද ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂයන් විසින් විමසා බලා ගළපා ගත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ -

Nāsā soṇḍā karo hattho,Hatthidabbe samā matā;

Nāsā ca nāsikā ca dve,Narādīsu samā matā’’ti.

‘‘හස්ති වස්තුවෙහි (ඇතා සම්බන්ධයෙන්) නාසා, සොණ්ඩා, කර, හත්ථ යන වචන සමාන අර්ථවත් යැයි සම්මතය; මිනිසුන් ආදීන් කෙරෙහි නාසා සහ නාසිකා යන වචන දෙක සමාන අර්ථවත් යැයි සම්මතය’’ යනුවෙන්

Nasa koṭille. Nasati.

'නස්' ධාතුව ඇද (වක්‍ර) බව යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'නසති' යන්න රූපයයි.

Bhisi bhaye. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ. Bhesmākāyo.

'භිස්' ධාතුව බිය වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භිංසති' (බිය උපදවයි). 'භිංසනකෝ' (භයානක වූ). 'එකල යම් භීෂණයක් වූයේද' යනු නිදසුනකි. 'භෙස්මාකායෝ' (භයානක ශරීර ඇත්තා) යන්න ද එසේමය.

Āsisi icchāyaṃ. Āpubbo sisi icchāyaṃ vattati. Āsisati. Āsisateva puriso. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. ‘‘Suggatimāsamānā’’ti pāḷi ettha nidassanaṃ.

'ආසිස්' (පූර්ව ආ උපසර්ග සහිත 'සිස්') ධාතුව පැතීම (කැමැත්ත) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ආසිසති' (පතයි). 'පුරුෂයා පතන්නේමය', 'ආසිසනා' (පැතීම), 'ආසිසත්තං' (පතන සුළු බව). 'ආසිසන්තෝ', 'ආසිසමානෝ', 'ආසමානෝ' (පතන්නා වූ). 'සුගතිය පතන්නා වූ' (සුග්ගතිමාසමානා) යන පාලි පාඨය මෙහි නිදසුනයි.

Gasu adane. Gasati.

'ගස්' ධාතුව ආහාර අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගසති' (අනුභව කරයි) යන්න රූපයයි.

Ghusī kantikaraṇe. Īkārantoyaṃ, tena ito na niggahītāgamo. Ghusati.

'ඝුසී' ධාතුව ශෝභන කිරීම (ලස්සන කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊකාරාන්ත ධාතුවකි, එහෙයින් මෙයින් නිග්ගහීතයේ පැමිණීමක් (අනුස්වාර ආගමයක්) සිදු නොවේ. 'ඝුසති' යන්න රූපයයි.

Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane. Paṃsati. Bhaṃsati.

'පංස්', 'භංස්' යන ධාතූන් පහළට වැටීම (පිරිහීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පංසති', 'භංසති' යනු රූපයන්ය.

Dhaṃsu gatiyaṃ. Dhaṃsati. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ.

'ධංස්' ධාතුව ගමන (හැසිරීම/විසිරී යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධංසති'. 'දූවිල්ල ඉහළට විසිරෙයි (නැඟී යයි)' යනු නිදසුනකි.

Pasa vitthāre. Pasati. Pasu.

'පස්' ධාතුව පැතිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පසති' (පැතිරෙයි). 'පසු' (තිරිසනා/පැතිරෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් පසු නම් වේ) යනු නාම පදයයි.

Kusa avhāne rodane ca. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ.

'කුස්' ධාතුව කැඳවීම සහ හැඬීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කෝසති', 'පක්කෝසති' (කැඳවයි/හඬයි). 'පක්කෝසකෝ' (කැඳවන්නා), 'පක්කෝසිතෝ' (කැඳවන ලද), 'පක්කෝසනං' (කැඳවීම) යනු රූපයන්ය.

Kassa gatiyaṃ. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. Paṭikasseyyāti ākaḍḍheyya, mūlāpattiyaṃyeva patiṭṭhāpeyyāti attho.

'කස්ස්' ධාතුව ගමන (ඇදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කස්සති', 'පරිකස්සති' (අදියි). 'පටිකස්සති' (නැවත අදියි). 'මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය' (මුලට ඇද දැමිය යුතුය). 'පටිකස්සෙය්‍ය' යන්නෙහි අර්ථය නම් නැවත ඇද දැමිය යුතුය, මුල් ඇවතෙහිම පිහිටුවිය යුතුය යන්නයි.

Asa [Pg.184] dityādānesu ca. Cakāro gatipekkhako. Asati.

'අස්' ධාතුව බැබළීම සහ ගැනීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ච-කාරයෙන් ගමන යන අර්ථය ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'අසති' යන්න රූපයයි.

Disa ādānasaṃvaraṇesu. Dissati puriso.

'දිස්' ධාතුව ගැනීම සහ වැසීම (සංවර කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දිස්සති පුරිසෝ' (පුරුෂයා පෙනෙයි/ගනු ලැබේ).

Dāsu dāne. Dāsati.

'දාස්' ධාතුව දීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දාසති' යන්න රූපයයි.

Rosa bhaye. Rosati. Rosako.

'රෝස්' ධාතුව බිය වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'රෝසති' (කෝප වෙයි/බිය වෙයි). 'රෝසකෝ' (කෝප වන්නා/බිය වන්නා) යනු රූපයයි.

Bhesu calane. Bhesati.

'භෙස්' ධාතුව සෙලවීම (කම්පනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භෙසති' යන්න රූපයයි.

Pasa bādhanaphassanesu. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso.

'පස්' ධාතුව බැඳීම සහ ස්පර්ශය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පසති' (බඳියි/ස්පර්ශ කරයි). 'පාසෝ' (පාශය/ලණුව), 'නාගපාසෝ' (නාග පාශය), 'හත්ථපාසෝ' (හස්ත පාශය) යනු නාම පදයන්ය.

Lasa kantiyaṃ. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.

'ලස්' ධාතුව ප්‍රියාව (කැමැත්ත/බැබළීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලසති', 'අභිලසති' (පතයි/කැමති වෙයි), 'විලසති' (කෙළිලොල් වෙයි/බබළයි). 'ලාසෝ', 'විලාසෝ' (විලාසය), 'විලසනං' (විලසිතය/බැබළීම) යනු රූපයන්ය.

Casa bhakkhaṇe. Casati.

'චස්' ධාතුව අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චසති' යන්න රූපයයි.

Kasa hiṃsāyaṃ. Kasati.

'කස්' ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කසති' යන්න රූපයයි.

Tisa tittiyaṃ. Titti tappanaṃ paripuṇṇatā suhitatā. Tisati. Titti.

'තිස්' ධාතුව තෘප්තිය (පිනවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තෘප්තිය යනු සතුටු කිරීම, පිරිපුන් බව, සෑහීමට පත්වීමයි. 'තිසති' (තෘප්තිමත් වෙයි) යන්න රූපයයි. 'තිත්ති' (තෘප්තිය) යනු නාම පදයයි.

Vasa nivāse. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ iccādīni.

‘vasa’ ධාතුව වාසය කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. vasati (වාසය කරයි), vasiyati, vacchati (වාසය කරනු ඇත) යනු ක්‍රියා පදයි. vatthu (වස්තුව/භූමිය), vatthaṃ (වස්ත්‍රය), parivāso (පරිවාසය), nivāso (නිවාසය), āvāso (ආවාසය), upavāso (උපවාසය), uposatho (උපෝසථය), vippavāso (විප්‍රවාසය), cirappavāsī (බොහෝ කලක් බැහැරව වසන්නා), cirappavuttho (බොහෝ කලක් බැහැරව විසූ තැනැත්තා), vasitvā (වාසය කොට), vattuṃ (හැඳීමට/පැළඳීමට), vasituṃ (වාසය කිරීමට) යනාදිය මෙයින් සෑදෙන රූප වේ.

Atra upavāsoti annena vajjito vāso upavāso. Uposathoti upavasanti etthāti uposatho, upavasanti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso kappina uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso [Pg.185] uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu paññatti. ‘‘Na bhikkhave tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu upavasitabbadivasoti.

මෙහි ‘උපවාස’ යනු ආහාරයෙන් තොරව වාසය කිරීමයි. ‘උපෝසථ’ යනු මෙහි උපවාස කරත්ද (එළඹ වෙසෙත්ද) එයයි. එනම්, ශීලයෙන් හෝ ආහාර නොගැනීමෙන් යුක්තව වෙසෙත් යන අර්ථයයි. මෙහි අර්ථ විග්‍රහය මෙසේය – ‘ඇවැත්නි කප්පින, අපි උපෝසථයට යමු’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයයි. ‘විශාඛාවනි, මෙසේ අෂ්ටාංගයෙන් සමන්නාගත වූ උපෝසථය සමාදන් විය යුතුය’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු ශීලයයි. ‘පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා සුබ නැකතකි, පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා උපෝසථයකි’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු උපවාසයයි. ‘උපෝසථ නම් නාගරාජයා’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු ප්‍රඥප්තිය (නමක්) වේ. ‘මහණෙනි, එදින උපෝසථ දිනයෙහි භික්ෂූන් සහිත ආවාසයන්හි...’ යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු උපෝසථය කළ යුතු දිනයයි.

Vasa kantiyaṃ. Vacchati. Jinavacchayo.

‘vasa’ ධාතුව කැමැත්ත හෝ ශෝභාව (කාන්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. vacchati යනු ක්‍රියා පදයයි. jinavacchayo (ජින පුත්‍රයෝ) යන්න මෙයින් සෑදේ.

Sasa susane. Sasati. Saso.

‘sasa’ ධාතුව පෙළීම (හිංසා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. sasati යනු ක්‍රියා පදයයි. saso (හාවා) යනු නාම පදයයි.

Sasa pāṇane. Sasati. Satova assasati, satova passasati. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso assasanto passasanto.

‘sasa’ ධාතුව ප්‍රාණවත් වීම (හුස්ම ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. sasati යනු ක්‍රියා පදයයි. ‘සිහියෙන්ම හුස්ම ගනියි, සිහියෙන්ම හුස්ම පිට කරයි’ යන්න උදාහරණයකි. saso, sasanaṃ, assāso passāso (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය), assasanto passasanto (ආශ්වාස කරමින් ප්‍රශ්වාස කරමින්) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

Asa bhuvi. Atthi. Asa.

‘asa’ ධාතුව පැවතීම (ඇති බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. atthi (ඇත) යන්න ක්‍රියා පදයයි. asa යනු ධාතු රූපයයි.

Ettha atthīti ākhyātapadaṃ. Na atthi khīrā brāhmaṇī. Atthitā, atthibhāvo, ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthī’’tiādīsu viya nipātapadaṃ. Tasmā atthīti padaṃ ākhyātanipātavasena duvidhanti veditabbaṃ. Asaiti avibhattikaṃ nāmikapadaṃ. Ettha ca ‘‘asasmīti hotī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atthīti asa, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā sassatadiṭṭhi vuttā.

මෙහි ‘atthi’ යනු ආඛ්‍යාත පදයකි. ‘බැමිණියට කිරි නැත’ යන්නෙහි මෙනි. ‘atthitā’ (ඇති බව), ‘atthibhāvo’ (ඇති ස්වභාවය) සහ ‘යම් කිසි රත්නයක් ඇත්ද’ යනාදී තැන්හි මෙන් (atthi යන්න) නිපාත පදයක් ද වේ. එබැවින් ‘atthi’ යන පදය ආඛ්‍යාත සහ නිපාත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. ‘asa’ යනු විභක්ති රහිත නාම පදයකි. මෙහි ‘asasmīti hotī’ (මම වෙමි) යන්න පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘atthi’ යනු ‘asa’ (නිරන්තර පැවැත්ම) යන්නයි. මෙය නිත්‍ය බවට අධිවචනයකි. මෙයින් ශාස්වත දෘෂ්ටිය කියවේ.

Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha’’ iccetāni pasiddhāni. ‘‘Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha’’ iccetāni ca, ‘‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma’’ iccetāni ca pasiddhāni.

එහි පදමාලාව මෙසේය – ‘atthi, santi. asi, attha. asmi, asma, amhi, amha’ යන මේවා (වර්තමාන කාලයේ) ප්‍රසිද්ධය. ‘atthu, santu. āhi, attha. asmi, asma, amhi, amha’ යන මේවා ද, ‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. assa, assatha. siyaṃ, assa, assāma’ යන මේවා ද (සත්තමී විභක්තියෙන්) ප්‍රසිද්ධ රූප වේ.

Ettha pana ‘‘tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’ti pāḷi nidassanaṃ[Pg.186]. Tattha siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme.

මෙහි වනාහි ‘මහණෙනි, සමගි වූ, සතුටු වන... අභිධර්මයෙහි වෙනස් මත දරන භික්ෂූන් දෙනමක් වන්නාහු නම් (siyaṃsu)’ යන්න පාලි නිදර්ශනයයි. එහි ‘siyaṃsu’ යන්නෙහි අර්ථය ‘වන්නාහුය’ (bhaveyyuṃ) යන්නයි. ‘abhidhamma’ යනු විශිෂ්ට ධර්මයෙහි යන්නයි.

Idāni siyāsaddassa atthuddhāro pabhedo ca vuccate. Siyāti ekaṃse ca vikappane ca ‘‘pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo’’ti vikappane.

දැන් ‘siyā’ යන ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය සහ ප්‍රභේදය කියනු ලැබේ. ‘siyā’ යන්න ඒකාන්ත අර්ථයෙහි සහ විකල්ප අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පඨවි ධාතුව ආධ්‍යාත්මික විය හැකිය, බාහිර විය හැකිය’ යන්න ඒකාන්ත අර්ථයෙහිය. ‘යම්කිසි භික්ෂුවකගේ ඇවැත් ඉක්මවීමක් විය හැකිය’ යන්න විකල්ප අර්ථයෙහිය.

Siyāti ekamārakhyātapadaṃ, ekamabyayapadaṃ. Ākhyātatte ekavacanantaṃ, abyayatte yathāpāvacanaṃ. ‘‘Puttā matthi dhanā matthī’’ti ettha atthīti abyayapadamiva ekavacanantampi bahuvacanantampi bhavati. Tassākhyātatte payogoviditova. Abyayatte pana ‘‘sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagata’’nti ‘‘ime dhammā siyā parittārammaṇā’’ti ca ekavacanabahuvacanappayogā veditabbā. Ettha dhātuyā kiccaṃ natthi. Parokkhāyaṃ ‘‘itiha asa itiha asā’’ti dassanato asa iti padaṃ gahetabbaṃ. Hiyyattanīrūpāni appasiddhāni. Ajjataniyā pana ‘‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā’’ iccetāni pasiddhāni. Bhavissantiyā ‘‘bhavissati, bhavissanti’’ iccādīni. Kālātipattiyā ‘‘abhavissā, abhavissaṃsu’’ iccādīni bhavanti.

‘siyā’ යනු එක් අතකින් ආඛ්‍යාත පදයක් වන අතර, තවත් අතකින් අව්‍යය පදයකි. ආඛ්‍යාතයක් වන කල එය ඒකවචන අන්ත වන අතර, අව්‍යයක් වන කල ප්‍රකාශය අනුව (සැම තැනටම පොදුවේ) වැටේ. ‘මට පුත්‍රයෝ ඇත, ධනය ඇත’ යන්නෙහි ‘atthi’ යන්න අව්‍යය පදයක් සේ ඒකවචනාන්තව මෙන්ම බහුවචනාන්තව ද යෙදෙන්නාක් මෙනි. එහි ආඛ්‍යාත ස්වභාවයෙහි ප්‍රයෝගය ප්‍රකටය. අව්‍යය ස්වභාවයෙහි දී වනාහි, ‘සැපය, සැප සහගත නොවේ නම් ප්‍රීති සහගත විය හැකිය’ සහ ‘මේ ධර්මයෝ කුඩා අරමුණු ඇත්තෝ විය හැකිය’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන බහුවචන ප්‍රයෝග දත යුතුය. මෙහි ධාතුවෙහි කාර්යයක් නැත. පරෝක්ෂා විභක්තියෙහි ‘මෙසේ විය, මෙසේ වූහ’ යන දර්ශනයෙන් ‘asa’ යන පදය ගත යුතුය. හිය්‍යත්තනී (පෙර පරෝක්ෂ) රූප දුර්ලභය. අජ්ජතනී (සමීප අතීත) විභක්තියෙහි වනාහි ‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. āsi, āsittha. āsiṃ, āsimhā’ යන මේවා ප්‍රසිද්ධය. අනාගත කාලයෙහි ‘bhavissati, bhavissanti’ යනාදිය ද, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ‘abhavissā, abhavissaṃsu’ යනාදිය ද වේ.

Sāsa anusiṭṭhiyaṃ. Sāsati, anusāsati. Kammantaṃ vo sāsati, sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā.

‘sāsa’ ධාතුව අනුශාසනා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. sāsati, anusāsati යනු ක්‍රියා පදයි. ‘ඔබගේ කර්මාන්තය උගන්වයි’ (kammantaṃ vo sāsati) යන්න උදාහරණයකි. sāsanaṃ (ශාසනය/පණිවිඩය), anusāsanaṃ (අනුශාසනාව), anusāsanī (අනුශාසනාව), anusiṭṭhi (අනුශාසනාව), satthā (ශාස්තෘවරයා), satthaṃ (ශාස්ත්‍රය), anusāsako (අනුශාසකයා), anusāsikā (අනුශාසිකාව) යනාදිය මෙයින් සෑදෙන රූප වේ.

Tatra sāsananti adhisīlādisikkhattayasaṅgahitasāsanaṃ, pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ. Tañhi sāsati etena, ettha vāti ‘‘sāsana’’nti pavuccati. Apica sāsananti ‘‘rañño [Pg.187] sāsanaṃ pesetī’’tiādīsu viya pāpetabbavacanaṃ. Tathā sāsananti ovādo, yo ‘‘anusāsanī’’ti ca, ‘‘anusiṭṭhī’’ti ca vuccati. Satthāti tividhayānamukhena sadevakaṃ lokaṃ sāsatīti satthā, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti attho. Satthanti sadde ca atthe ca sāsati ācikkhati etenāti satthaṃ. Kiṃtaṃ? Byākaraṇaṃ.

එහි ‘ශාසනය’ (sāsana) යනු අධිශීල ආදී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සංගෘහිත වූ ශාසනයයි, නැතහොත් පරියත්ති, පටිපත්ති, පටිවේධ සංඛ්‍යාත ශාසනයයි. යමකින් හෝ යමක අනුශාසනා කරනු ලැබේද, එය ‘ශාසනය’ යැයි කියනු ලැබේ. තවද ‘ශාසන’ යනු ‘රජුගේ පණිවිඩය යවයි’ යනාදී තැන්හි මෙන් යැවිය යුතු පණිවිඩය (හසුන) යි. එසේම ‘ශාසන’ යනු අවවාදයයි, එය ‘අනුශාසනී’ කියා ද ‘අනුසිට්ඨි’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘ශාස්තෘ’ (satthā) යනු ත්‍රිවිධ යාන මුඛයෙන් (මාර්ගයන්ගෙන්) දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අනුශාසනා කරන බැවින් ශාස්තෘ නම් වේ. එනම් මෙලොව, පරලොව සහ පරමාර්ථ (නිවන්) සුභසිද්ධිය පිණිස සුදුසු පරිදි සත්වයන්ට අනුශාසනා කරන්නා යන අර්ථයයි. ‘ශාස්ත්‍රය’ (sattha) යනු යමකින් ශබ්දයෙහි සහ අර්ථයෙහි අනුශාසනා කරයිද, පවසයිද එයයි. එය කුමක්ද? ව්‍යාකරණයයි.

Īsa issariye. Issariyaṃ issarabhāvo. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.

‘īsa’ ධාතුව ඓශ්වර්යය (ප්‍රධානත්වය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. issariya යනු ඊශ්වර භාවයයි. īsati යනු ක්‍රියා පදයයි. vaṅgīso (වංගීස), janapadeso (ජනපදයේ ස්වාමියා), manujeso (මනුෂ්‍යයන්ගේ ස්වාමියා/රජු) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

Tatra vaṅgīsoti vācāya īso issaroti vaṅgīso. Ko so? Āyasmā vaṅgīso arahā. Āha ca sayameva –

එහි ‘වංගීස’ යනු වචනයට අධිපති වූ බැවින් වංගීස නම් වේ. ඒ කවුද? ආයුෂ්මත් වංගීස අරහත් උන්වහන්සේය. උන්වහන්සේ ද මෙසේ පැවසූහ:

‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti ca;

‘Vaṅgīso’ iti me nāmaṃ, abhavī lokasammata’’nti;

‘වංග දේශයෙහි උපන් බැවින් ද, වචනයට (කථාවට) අධිපති වූ බැවින් ද, ලෝක සම්මත වූ වංගීස යන නාමය මට ඇති විය.’

Āsa upavesane. Upavesanaṃ nisīdanaṃ ‘‘āsane upaviṭṭho saṅgho’’ti ettha viya. Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako.

‘āsa’ ධාතුව වාඩි වීම (ඉඳ ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. වාඩි වීම යනු ‘ආසනයෙහි සංඝයා වහන්සේ වැඩහුන් සේක’ යන්නෙහි මෙන් ඉඳ ගැනීමයි. āsati, acchati යනු ක්‍රියා පදයි. āsīno (වැඩහුන්/වාඩි වූ), āsanaṃ (ආසනය), upāsati (උපස්ථාන කරයි), upāsako (උපාසකයා) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

Tattha āsananti āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, yaṃ kiñci nisīdanayoggaṃ mañcapīṭhādi.

එහි ‘ආසනය’ යනු යමක ඉඳගන්නේ ද (වැඩසිටින්නේ ද) එයයි. එනම් ඇඳ, පුටු ආදී වාඩි වීමට සුදුසු වූ යම් කිසිවකි.

Kasī gatisosanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenito na niggahītāgamo. Kasati.

‘kasī’ ධාතුව ගමන සහ වියළීම (සීසෑම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි, එබැවින් මෙයින් නිග්ගහීත ආගමයක් (බින්දුවක් එක්වීමක්) සිදු නොවේ. kasati (සීසායි) යන්න ක්‍රියා පදයයි.

Nisī cumbane. Nisati.

‘nisī’ ධාතුව සිපගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. nisati යනු ක්‍රියා පදයයි.

Disī appītiyaṃ. Dhammaṃ dessati. Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo.

‘disī’ ධාතුව අප්‍රිය බව (ද්වේෂය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. dhammaṃ dessati (ධර්මයට ද්වේෂ කරයි) යන්න උදාහරණයකි. diso (සතුරා), diṭṭho (සතුරා), dessī (ද්වේෂ කරන්නා), desso (ද්වේෂ කටයුතු වූ), dessiyo (ද්වේෂ කටයුතු වූ) යනාදිය මෙයින් සෑදේ.

Tatra disoti ca diṭṭhoti ca paccāmittassādhivacanametaṃ. So hi pare dessati nappiyāyati, parehi vā dessiyati piyo [Pg.188] na kariyatīti ‘‘diso’’ti ca ‘‘diṭṭho’’ti ca vuccati. Atha vā disoti coro vāpaccāmitto vā. Diṭṭhoti paccāmittoyeva. Atrime payogā –

එහි ‘diso’ සහ ‘diṭṭho’ යනු සතුරාට (ප්‍රත්‍යමිත්‍රයාට) කියන වෙනත් නම් වේ. ඔහු අන්‍යයන්ට ද්වේෂ කරයි, ප්‍රිය නොකරයි; නැතහොත් අන්‍යයන් විසින් ඔහුට ද්වේෂ කරනු ලැබේ, ප්‍රිය කරනු නොලැබේ. එබැවින් ඔහු ‘diso’ කියා ද ‘diṭṭho’ කියා ද කියනු ලැබේ. නැතහොත් ‘diso’ යනු සොරා හෝ සතුරා ය. ‘diṭṭho’ යනු සතුරාම ය. මෙහි උදාහරණයෝ මෙසේය –

‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti ca.

‘සතුරෙක් සතුරෙකුට යම් හානියක් කෙරේද, වෛරක්කාරයෙක් වෛරක්කාරයෙකුට යම් හානියක් කෙරේද, වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද සිත පුද්ගලයාට ඊට වඩා වැඩි විපතක් කරන්නේය.’

‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantū’’ti ca, ‘‘disā hi me te manusse bhajantu ye dhammamevādapayanti santo’’ti ca,

‘මාගේ සතුරෝ දහම් කතා අසත්වා! සාන්ත වූ යම් සත්පුරුෂයෝ දහම ම පෙන්වා දෙත්ද, මාගේ සතුරෝ ඒ මිනිසුන් ඇසුරු කරත්වා!’

‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti ca.

‘වානරේන්ද්‍රය, ඔබ මෙන් යමෙකුට සත්‍යය, ධර්මය (ගුණය), ධෛර්යය සහ පරිත්‍යාගය යන මේ සිව් දහම් ඇද්ද, හෙතෙම සතුරා මැඩ පවත්වයි.’

Dessīti dessanasīlo appiyāyanasīloti dessī. ‘‘Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idamettha payoganidassanaṃ. Dessoti appiyo, tathā dessiyoti. Ettha ca –

'දෙස්සී' යනු ද්වේෂ කරන ස්වභාව ඇති, අප්‍රිය කරන ස්වභාව ඇති තැනැත්තා ය. 'ධර්මයට කැමති වන්නා දියුණු වෙයි, ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නා පිරිහෙයි' යන්න මෙහි ප්‍රයෝග නිදර්ශනයයි. 'දෙස්සෝ' යනු අප්‍රිය වූ තැනැත්තා ය, එසේම 'දෙස්සියෝ' යන්න ද එසේම ය. මෙහි ද -

‘‘Na me dessā ubho puttā, maddīdevī na dessiyā;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti ca,

'මට පුත්තු දෙදෙනා ද අප්‍රිය නොවෙති, මද්දී දේවිය ද අප්‍රිය නොවන්නී ය. මට සර්වඥතා ඥානය ම ප්‍රිය ය, එබැවින් මම ප්‍රියයන් දන් දුන්නෙමි' යන්න ද,

‘‘Na me sā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjatī’’ti ca,

'මට ඒ බැමිණිය අප්‍රිය නොවන්නී ය, මට බලයක් නැත්තේ ද නොවේ' යන්න ද,

‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti ca

'මට මව්පියෝ ද අප්‍රිය නොවෙති, මහත් යසස ද අප්‍රිය නොවේ. මට සර්වඥතා ඥානය ම ප්‍රිය ය, එබැවින් මම වත (ව්‍රතය) අධිෂ්ඨාන කළෙමි' යන්න ද

Payogā. Sabbattha meti ca mayhanti ca sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

ප්‍රයෝගයන් ය. සෑම තැනකම 'මේ' සහ 'මය්හං' යන්න සම්බන්ධ විභක්ති (සාමි වචන) රූප ලෙස දත යුතු ය.

Imāni pana paccāmittassa nāmāni –

මේවා වනාහි සතුරාගේ නාමයන් ය -

‘‘Paccamitto ripu diṭṭho, diso verī ca satva’ri;

Amitto ca sapatto ca, evaṃ paṇṇattikārisū’’ti.

'පච්චාමිත්ත, රිපු, දිට්ඨ, දිස, වේරී, සත්තු, අරි, අමිත්ත, සපත්ත යන මොහු (ශබ්දකෝෂකරුවන් විසින්) ප්‍රකාශ කරන ලද සතුරාගේ නම් වෙති.'

Esu gatiyaṃ. Esati.

'එසු' (ඉසු) ධාතුව ගමනෙහි වැටෙයි. 'එසති' (යයි).

Bhassa [Pg.189] bhassanadittīsu. Bhassanaṃ vacanaṃ. Ditti sobhā. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.

'භස්ස' ධාතුව කථා කිරීමෙහි හා බැබළීමෙහි වැටෙයි. 'භස්සන' යනු කථාවයි. 'දිත්ති' යනු ශෝභාවයි. 'භස්සති' (කථා කරයි, බබළයි). 'භස්සං' (කථාව), 'පභස්සරං' (ප්‍රභාස්වරය).

Dhisa sadde. Dhisati.

'ධිස' ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටෙයි. 'ධිසති' (ශබ්ද කරයි).

Disa atisajjane. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso iccādīni.

'දිස' ධාතුව දීමෙහි (හෝ දැක්වීමෙහි) වැටෙයි. 'දිසති', 'උපදිසති' (උපදෙස් දෙයි), 'සන්දිසති' (දක්වයි), 'නිද්දිසති' (නිර්දේශ කරයි), 'පච්චාදිසති' (ප්‍රතික්ෂේප කරයි), 'පටිසන්දිසති', 'උද්දිසති' (උදෙසයි). 'දේසෝ', 'උද්දේසෝ' යනාදියයි.

Pisu avayave. Pisati.

'පිසු' ධාතුව කොටස් කිරීමෙහි (ඇඹරීමෙහි) වැටෙයි. 'පිසති' (අඹරයි, කොටස් කරයි).

Isi gatiyaṃ. Isati.

'ඉසි' ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉසති' (isati) යනුයි.

Phusa samphasse. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Evarūpo kāyasamphasso ahosi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Devo ca ekamekaṃ phusāyati. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Phussa phussa byantiṃ karoti.

‘ඵුස’ (phusa) ධාතුව ඵස්සය (ස්පර්ශ කිරීම) කෙරෙහි වැටේ. ‘ඵුසති’ (phusati - ස්පර්ශ කරයි). ‘ඵස්සෝ’ (phasso), ‘ඵුසනා’ (phusanā), ‘සම්ඵුසනා’ (samphusanā), ‘සම්ඵුසිතත්තං’ (samphusitattaṃ) [ස්පර්ශය, ස්පර්ශ කිරීම, මැනවින් ස්පර්ශ කිරීම, මැනවින් ස්පර්ශ කරන ලද බව]. ‘එවරූපෝ කායසම්ඵස්සෝ අහෝසි’ (මෙබඳු වූ කායස්පර්ශයක් විය). ‘ඵොට්ඨබ්බං’ (phoṭṭhabbaṃ - ස්පර්ශ කටයුත්ත/ස්පර්ශය), ‘ඵුසිතං’ (phusitaṃ - ස්පර්ශ කරන ලද්ද). ‘දේවෝ ච ඒකමේකං ඵුසායති’ (වැහි පොද ද එකිනෙක ස්පර්ශ කරයි / වැසි වසී). ‘ඵුට්ඨුං’ (phuṭṭhuṃ), ‘ඵුසිතුං’ (phusituṃ) [ස්පර්ශ කරනු පිණිස], ‘ඵුසිත්වා’ (phusitvā), ‘ඵුසිත්වාන’ (phusitvāna), ‘ඵුසිය’ (phusiya), ‘ඵුසියාන’ (phusiyāna) [ස්පර්ශ කොට]. ‘ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරෝති’ (නැවත නැවත ස්පර්ශ කොට/අත්දැක අවසන් කරයි).

Tatra phassoti ārammaṇaṃ phusanti etena, sayaṃ vā phusati, phusanamattameva vā etanti phasso, ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo.

එහි ‘ඵස්ස’ (ස්පර්ශය) යනු - මෙයින් අරමුණ ස්පර්ශ කෙරෙත්ද, නැතහොත් තෙමේම අරමුණ ස්පර්ශ කරයිද, නැතහොත් ස්පර්ශ කිරීමේ මාත්‍රයක් පමණක්ම වේද, එහෙයින් එය ‘ඵස්ස’ නම් වේ. එය අරමුණෙහි ස්පර්ශ වන ලක්ෂණය ඇති ධර්මයකි.

Rusa risa hiṃsāyaṃ. Rosati. Risati. Puriso.

‘රුස’ (rusa) සහ ‘රිස’ (risa) යන ධාතූන් හිංසා කිරීමෙහි (පෙළීමෙහි) වැටේ. ‘රෝසති’ (rosati), ‘රිසති’ (risati) [හිංසා කරයි]. ‘පුරිසෝ’ (puriso - පුරුෂයා).

Ettha ca ‘‘puṃ vuccati nirayo, taṃ risatīti puriso’’ti ācariyā vadanti.

මෙහි ද, ‘‘‘පුං’ යනුවෙන් නිරය (අපාය) කියනු ලැබේ, එය (ඒ නිරයෙහි දුක) පෙළන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘පුරිස’ (පුරුෂයා) යැයි කියනු ලැබේ’’ යි ආචාර්යවරු පවසති.

Risa gatiyaṃ. Resati.

‘රිස’ (risa) ධාතුව ගමනෙහි (යෑමෙහි) වැටේ. ‘රේසති’ (resati - යයි).

Visa pavesane. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Ettha nivesanaṃ vuccati gehaṃ.

‘විස’ (visa) ධාතුව පිවිසීමෙහි වැටේ. ‘විසති’ (visati), ‘පවිසති’ (pavisati) [පිවිසෙයි]. ‘පවේසෝ’ (paveso), ‘පවේසනං’ (pavesanaṃ) [ඇතුළු වීම / පිවිසීම], ‘නිවේසනං’ (nivesanaṃ), ‘පවිසං’ (pavisaṃ). මෙහි ‘නිවේසනං’ යනුවෙන් නිවස (ගෙය) කියනු ලැබේ.

Masa āmasane. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.

‘මස’ (masa) ධාතුව අතගෑමෙහි (ඇල්ලීමෙහි) වැටේ. ‘මසති’ (masati), ‘ආමසති’ (āmasati) [අතගායි], ‘පරාමසති’ (parāmasati - වැරදි ලෙස දැඩිව ගනියි/පරාමර්ශනය කරයි). ‘පරාමාසෝ’ (parāmāso), ‘පරාමසනං’ (parāmasanaṃ) [වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම / පරාමර්ශනය].

Ettha [Pg.190] parāmāsoti parato āmasatīti parāmāso, aniccādidhamme niccādivasena gaṇhātīti attho. ‘‘Parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho’’tiādīni bahūni vevacanapadāni abhidhammato gahetabbāni.

මෙහි ‘පරාමාස’ යනු - (අරමුණෙහි ස්වභාවය) වෙනස් ආකාරයකින් (වැරදි ලෙස) ග්‍රහණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පරාමාස’ නම් වේ. එනම් අනිත්‍ය ආදී ධර්මයන් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් (වැරදි ලෙස) දැඩිව ග්‍රහණය කිරීම යන අර්ථයයි. ‘‘පරාමාසය යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි, කුමාර්ගයයි, මිථ්‍යා පථයයි (වැරදි මාවතයි)’’ ආදී වූ බොහෝ සමාන පද අභිධර්මයෙන් ගත යුතුය.

Isu icchāyaṃ. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.

‘ඉසු’ (isu) ධාතුව කැමැත්තෙහි වැටේ. ‘ඉච්ඡති’ (icchati - කැමති වෙයි), ‘සම්පටිච්ඡති’ (sampaṭicchati - පිළිගනියි). ‘සම්පටිච්ඡනං’ (sampaṭicchanaṃ - පිළිගැනීම), ‘ඉච්ඡා’ (icchā - කැමැත්ත), ‘අභිච්ඡා’ (abhicchā - දැඩි කැමැත්ත), ‘ඉච්ඡං’ (icchaṃ), ‘ඉච්ඡමානෝ’ (icchamāno) [කැමති වන්නා වූ].

Vesu dāne. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.

‘වේසු’ (vesu) ධාතුව දීමෙහි වැටේ. ‘වේච්ඡති’ (vecchati), ‘පවේච්ඡති’ (pavecchati), ‘පවේච්ඡේති’ (paveccheti) [දෙයි]. ‘පවේච්ඡං’ (pavecchaṃ), ‘පවේච්ඡන්තෝ’ (pavecchanto) [දෙන්නා වූ].

Nisa baddhāyaṃ. Baddhāti vinibaddho, ahaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Nisati.

‘නිස’ (nisa) ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘බද්ධ’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් මැනවින් බැඳුණු බවයි, මෙය අහංකාරයට (මමත්වයට) තවත් නමකි. ‘නිසති’ (nisati - බඳියි).

Jusi pītisevanesu. Josati.

'ජුසි' ධාතුව ප්‍රීතියෙහි හා සේවනයෙහි වැටෙයි. 'ජෝසති' (සතුටු වෙයි, සේවනය කරයි).

Isa pariyesane. Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno.

'ඉස' ධාතුව සෙවීමෙහි වැටෙයි. 'එසති' (සොයයි). 'ඉසි' (ඍෂිවරයා), 'ඉට්ඨං' (කැමති දේ), 'අනිට්ඨං' (අකමැති දේ), 'එසං' (සොයන්නේ), 'එසමානෝ' (සොයන්නේ).

Saṃkase acchane. Acchanaṃ nisīdanaṃ. Saṅkasāyati.

'සංකස' ධාතුව හිඳීමෙහි වැටෙයි. 'අච්ඡනං' යනු හිඳීම යි. 'සංකසායති' (හිඳියි).

Sakārantadhāturūpāni.

ස-කාරාන්ත ධාතු රූපයන් ය.

Hakārantadhātu

හ-කාරාන්ත ධාතූහු

Hā cāge. Jahati, vijahati. Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya.

'හා' ධාතුව හැර දැමීමෙහි වැටෙයි. 'ජහති', 'විජහති' (හරියි, අත්හරියි). 'විජහනං' (අත්හැරීම), 'ජහිතුං', 'ජහාතවේ' (අත්හරිනු පිණිස), 'ජහිත්වා', 'ජහාය' (අත්හැර).

Mhī īsaṃhasane. Mhayate, umhayate vimhayate.

'ම්හී' ධාතුව මදක් සිනාසීමෙහි වැටෙයි. 'ම්හයතේ', 'උම්හයතේ', 'විම්හයතේ'.

Tattha mhayateti sitaṃ karoti. Umhayateti pahaṭṭhākāraṃ dasseti. Vimhayateti vimhayanaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘na naṃ umhayate disvā. Pekkhitena mhitena ca. Mhitapubbaṃva [Pg.191] bhāsati. Yadā umhayamānā maṃ, rājaputtī udikkhati. Umhāpeyya pabhāvatī. Pamhāpeyya pabhāvatī’’ti.

එහි 'ම්හයතේ' යනු සිනාසෙයි. 'උම්හයතේ' යනු ප්‍රීතිමත් ස්වභාවය දක්වයි. 'විම්හයතේ' යනු විස්මයට පත්වෙයි (පුදුම කිරීම කරයි). එහි මේ පාළියයි 'ඈ දැක සිනාසෙන්නේ නැත. බැලීමෙන් හා මදහසින් ද, පෙර සිනාසුණාක් මෙන් ම කථා කරයි. රාජපුත්‍රිය වූ ප්‍රභාවතී තොමෝ සිනාසෙමින් මා දෙස බලන කල්හි, ප්‍රභාවතී තොමෝ (මා) සිනාස්සවන්නී ය. ප්‍රභාවතී තොමෝ මහත් සේ සිනාස්සවන්නී ය' යන්නයි.

Tattha umhayamānāti pahaṭṭhākāraṃ dassetvā hasamānā. Umhāpeyyāti sitavasena pahaṃseyya. Pamhāpeyyāti mahāhasitavasena parihāseyya.

එහි 'උම්හයමානා' යනු ප්‍රීතිමත් ස්වභාවය දක්වමින් සිනාසෙන්නී ය. 'උම්හාපෙය්‍ය' යනු මදහසින් ප්‍රීතිමත් කරවන්නේ ය. 'පම්හාපෙය්‍ය' යනු මහත් සිනාවෙන් යුතුව සිනහ ගන්වන්නේ ය.

Hu dāne. Havati. Huti.

'හු' ධාතුව දීමෙහි වැටෙයි. 'හවති' (දෙයි). 'හුති' (පූජාව).

Hu pasajjakaraṇe. Pasajjakaraṇaṃ pakārena sajjanakriyā. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti.

'හු' ධාතුව සූදානම් කිරීමෙහි වැටෙයි. 'පසජ්ජකරණං' යනු ප්‍රකාරයෙන් සූදානම් කිරීමේ ක්‍රියාවයි. 'හවති'. 'හුතෝ' (පූජා කරන ලද්ද), 'හුතවා', 'හුතාවී' (පූජා කළ තැනැත්තා), 'ආහුති' (ආහුතිය).

Hū sattāyaṃ. Hoti, honti. Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti. Pahūtaṃ, pahūtā, kuto pahūtā kalahā vivādā. Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Hotuṃ hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Vattamānāvibhattirūpādīni. Ettha pasiddharūpāneva gahitāni.

'හූ' ධාතුව පැවැත්මෙහි (වීමෙහි) වැටෙයි. 'හෝති', 'හොන්ති'. 'හෝසි', 'හොථ'. 'හෝමි', 'හෝම'. 'පහෝති', 'පහොන්ති' (ප්‍රමාණවත් වෙයි). 'පහූතං', 'පහූතා' (බොහෝ, පහළ වූ), 'කලහ සහ විවාදයන් කොයින් පහළ වූවාහු ද?'. 'හොන්තෝ', 'හොන්තා', 'හොන්තං' (වන්නා වූ), 'පහොන්තෝ' (ප්‍රමාණවත් වන්නා වූ). 'පසුපසින් වඩින මහණෙකු විය යුතු ය'. 'හෝතුං', 'හෝතුයේ' (වනු පිණිස), 'පහෝතුං', 'හුත්වාන' (වී). වර්තමාන විභක්ති රූප ආදියයි. මෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ රූප ම ගන්නා ලදී.

Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Pañcamīvibhattirūpāni. Etthāpi pasiddharūpāneva gahitāni.

'හෝතු', 'හොන්තු'. 'හෝසි', 'හොථ'. 'හෝමි', 'හෝම'. පංචමී විභක්ති රූපයන් ය. මෙහි ද ප්‍රසිද්ධ වූ රූප ම ගන්නා ලදී.

Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Sattamiyā rūpāni. Ettha pana ‘‘upako ājīvako ‘huveyya pāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkamī’’ti pāḷiyaṃ huveyyāti padassa dassanato nayavasena ‘huveyya, huveyyu’’ntiādīni vuttāni. Hupeyyātipi pāṭho dissati, yathā paccapekkhaṇā. Tabbasena ‘‘hupeyya, hupeyyuṃ[Pg.192]. Hupeyyāsī’’tiādinā vakārassa pakārādesabhūtāni rūpānipi gahetabbāni.

'හුෙවය්‍ය', 'හුෙවය්‍යුං'. 'හුෙවය්‍යාසි', 'හුෙවය්‍යාථ'. 'හුෙවය්‍යාමි', 'හුෙවය්‍යාම'. 'හුවේථ', 'හුවේරං'. 'හුවේථෝ', 'හුෙවය්‍යාව්හෝ'. 'හුෙවය්‍යං', 'හුෙවය්‍යාම්හේ'. සත්තමී විභක්ති රූපයන් ය. මෙහි වනාහි 'උපක ආජීවක තෙමේ ඇවැත්නි, විය හැකිය කියා හිස සලා, වෙනත් මඟක් ගෙන නික්ම ගියේ ය' යන පාළියෙහි 'හුෙවය්‍ය' යන පදය දැක්වෙන බැවින්, ක්‍රමයක් වශයෙන් 'හුෙවය්‍ය, හුෙවය්‍යුං' යනාදී රූප කියන ලදී. 'හුපෙය්‍ය' යන පාඨය ද පෙනේ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය මෙන් ය. ඒ අනුව 'හුපෙය්‍ය, හුපෙය්‍යුං, හුපෙය්‍යාසි' යනාදී වශයෙන් ව-කාරයට ප-කාරය ආදේශ වීමෙන් සිදුවන රූප ද ගත යුතු ය.

Aparo nayo – heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Imāni aṭṭhakathānayena gahitarūpāni. Ettha pana ‘‘na ca uppādo hoti. Sace heyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyā’’ti idampi nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - 'හෙය්‍ය', 'හෙය්‍යුං'. 'හෙය්‍යාසි', 'හෙය්‍යාථ'. 'හෙය්‍යාමි', 'හෙය්‍යාම'. 'හේථ', 'හේරං'. 'හේථෝ', 'හෙය්‍යාව්හෝ'. 'හෙය්‍යං', 'හෙය්‍යාම්හේ'. මේවා අටුවා ක්‍රමයට ගන්නා ලද රූපයන් ය. මෙහි ද 'උත්පාදයක් ද නොවේ. ඉදින් වන්නේ නම්, උත්පාදයාගේ ද උත්පාදයට පැමිණෙන්නේ ය' යන මේ නිදර්ශනය ද දත යුතු ය.

Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha iccapi saññogatakāralopena ahosīti attho. Tathāhi ‘‘kasirā jīvikā hothā’’ti padassatthaṃ vaṇṇentehi ‘‘dukkhā no jīvikā ahosī’’ti attho vutto. huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Parokkhāya rūpāni.

'හුව', 'හුවු'. 'හුවේ', 'හුවිත්ථ'. 'හුවං', 'හුවිම්හ'. 'හුවිත්ථ', 'හොථ' යනාදී රූපයන්හි සංයෝග ත-කාර ලෝපයෙන් 'අහෝසි' (විය) යන අර්ථය ලැබේ. එසේම 'කසිරා ජීවිකා හොථා' (දිවි පැවැත්ම දුෂ්කර විය) යන පදයෙහි අර්ථය වර්ණනා කරන්නන් විසින් 'අපගේ ජීවිතය දුක්ඛිත විය' යන අර්ථය පවසන ලදී. 'හුවිරේ'. 'හුවිත්ථෝ', 'හුවිව්හෝ'. 'හුවිං', 'හුවිම්හේ'. පරොක්ඛා විභක්ති රූපයන් ය.

Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Hiyyattanīrūpāni.

අහුවා, අහුවූ. අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසේ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසේ. (මේවා) හිය්‍යත්තනී (අතීත කාල) රූපයෝ ය.

Ettha ahuvamhaseti mayaṃ bhavamhaseti attho. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase’’ti pāḷiyaṃ pana ‘‘ahuva amhase’’ iti vā padacchedo kātabbo ‘‘ahu amhase’’ti vā. Pacchimanaye vakārāgamo ‘‘ahuvā’’ti ca ‘‘ahū’’ti ca dvinnampi ahosīti attho. Amhanti amhākaṃ. Seti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ yaṃ balaṃ ahosi, mayaṃ tena balena tava kiccaṃ akaramhāti.

මෙහි ‘අහුවම්හසේ’ යන්නෙන් ‘අපි වූවෙමු (භවම්හසේ)’ යන්න අර්ථයයි. ‘අකරම්හස තෙ කිච්චං, යං බලං අහුවම්හසේ’ යන පාළියෙහි වනාහි, ‘අහුව අම්හසේ’ කියා හෝ ‘අහු අම්හසේ’ කියා හෝ පද බෙදීම කටයුතුය. පසු ක්‍රමයට අනුව ‘ව’ කාරය පැමිණීම (වකාරාගමය) වේ. ‘අහුවා’ කියා ද ‘අහූ’ කියා ද යන දෙකෙහිම ‘විය’ යන්න අර්ථයයි. ‘අම්හං’ යනු ‘අපගේ’ යන්නයි. ‘සේ’ යනු නිපාතයක් පමණි. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි – ‘අපගේ යම් බලයක් වී ද, අපි ඒ බලයෙන් ඔබගේ කාර්යය කළෙමු’ යනුයි.

Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. Ahositthaiccapi. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ iccapi, ahosimhā, ahumhā[Pg.193]. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ iccapi. Ahuvimhe. Ajjataniyā rūpāni.

අහෝසි, අහුං, අහේසුං. අහුවො, අහුවිත්ථ. අහෝසිත්ථ යනු ද වේ. අහෝසිං, අහුවාසිං ආදී වශයෙන් ද, අහෝසිම්හා, අහුම්හා. අහුවා, අහුවු, අහුවසේ, අහුවිව්හං. අහුවං, අහුං ආදී වශයෙන් ද වේ. අහුවිම්හේ. (මේවා) අජ්ජතනී (අද්‍යතන අතීත කාල) රූපයෝ ය.

Ettha ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako’’ti dassanato ‘‘ahu’’nti vuttaṃ, ahosinti attho. ‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsiṃ pubbe sumedhanāmassa jinassa sāvako’’ti dassanato ‘‘ahuvāsi’’nti iccevattho. Tathā hi anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ imissā pāḷiyā atthaṃ vaṇṇentehi ahuvāsinti ahosinti attho pakāsito.

මෙහි ‘මම කෙවට්ට ගමෙහි කෙවට්ට දරුවෙක් වීමි (අහුං)’ යන දර්ශනයෙන් ‘අහුං’ යන්න පවසන ලදී, ‘වීමි (අහෝසිං)’ යන්න එහි අර්ථයයි. ‘ස්වාමීනි, මම පෙර සුමේධ නම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් වීමි (අහුවාසිං)’ යන දර්ශනයෙන් ‘අහුවාසිං’ යන්නෙහි අර්ථය ද එයම (වීමි යන්න) වේ. එසේම මැයි, අනේකවණ්ණ විමානවත්ථු අටුවාවෙහි මේ පාළියේ අර්ථය වර්ණනා කරන්නන් විසින් ‘අහුවාසිං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අහෝසිං (වීමි)’ යන්න යැයි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

‘‘Hessati, hehissati, hehiti, hohitī’’ti imāni cattāri bhavissantiyā mātikāpadāni veditabbāni.

‘හෙස්සති, හේහිස්සති, හේහිතී, හෝහිතී’ යන මේ සතර භවිෂ්‍යත් කාලයේ මාතෘකා පද බව දැනගත යුතුය.

Idāni tāni vibhajissāmi – hessāti, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Imāni ‘‘anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti dassanato vuttāni.

දැන් මම ඒවා බෙදා දක්වන්නෙමි – හෙස්සති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. හෙස්සතේ, හෙස්සන්තේ. හෙස්සසේ, හෙස්සව්හේ. හෙස්සං, හෙස්සාම්හේ. මේවා ‘අනාගත කාලයෙහි මේ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) ඉදිරියෙහි වන්නෙමු (හෙස්සාම)’ යන දර්ශනයෙන් පවසන ලදී.

Hehissati, hehissanti. Hehissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

හේහිස්සති, හේහිස්සන්ති. හේහිස්සසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය.

Hohissati, hohissanti. Hohissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

හෝහිස්සති, හෝහිස්සන්ති. හෝහිස්සසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය.

Hehiti, hehinti. Hehisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

හේහිති, හේහින්ති. හේහිසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය.

Hohiti, hohinti. Hohisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bhavissantiyā rūpāni.

හෝහිති, හෝහින්ති. හෝහිසි. ඉතිරි කොටස විස්තර කටයුතුය. (මේවා) භවිෂ්‍යත් කාලයේ රූපයෝ ය.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase[Pg.194], ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Kālātipattirūpāni.

අහුවිස්සා, අහුවිස්සංසු. අහුවිස්සසේ, අහුවිස්සථ. අහුවිස්සං, අහුවිස්සම්හා. අහුවිස්සථ, අහුවිස්සිසු. අහුවිස්සසේ, අහුවිස්සව්හේ. අහුවිස්සිං, අහුවිස්සාම්හසේ. (මේවා) කාලාතිපත්ති (ක්‍රියාතිපත්ති) රූපයෝ ය.

Vhe avhāyane baddhāyaṃ sadde ca. Avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Baddhāti ahaṅkāro, ghaṭṭanaṃ vā sārambhakaraṇaṃ vā. Saddo ravo. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi iccapi. Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti. Āsaddo upasaggova, so saññogaparattā rasso jāto. Avhito. Anavhito tato āgā. Avhā, avhāyanā. Vāraṇavhayanā rukkhā. Kāmavhe visaye. Kumāro candasavhayo.

‘ව්හේ’ ධාතුව ඇමතීමෙහි (අව්හායන), බැඳීමෙහි (බද්ධා) සහ ශබ්දයෙහි (සද්ද) වැටේ. ඇමතීම යනු කැඳවීමයි. ‘බද්ධා’ යනු අහංකාරය හෙවත් ගැටීම හෝ තරඟකාරී බව දැක්වීමයි. ශබ්දය යනු හඬයි. ව්හේති, ව්හායති, අව්හේති, අව්හායති, අව්හාසි ආදී රූප වේ. ‘රජතුමනි, මම කච්චායන නම් මානවකයා වෙමි, මට අනූනනාම යැයි අමතති (මව්හයන්ති)’. ‘ආ’ ශබ්දය උපසර්ගයක්ම වන අතර, එය සංයෝගයට පරව ලුහු (ලඝු) විය. අව්හිත (කැඳවන ලද). ‘නොකැඳවන ලද්දේ එතැනින් ආවේය’. අව්හා, අව්හායනා (ඇමතීම). වාරණ නම් වූ වෘක්ෂයෝ. කාම නම් වූ විෂයෙහි. චන්ද්‍ර යන නාමය ඇති කුමාරයා.

‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ,Rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti,Saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti.

‘සප්ත තන්ත්‍රියෙන් යුත් ඉතා මිහිරි, රමණීය (වීණාව) මම වැයුවෙමි; ඔහු රඟමඬලෙහි මට අභියෝග කරයි (කැඳවයි/ගැටෙයි), කෝසිය (ශක්‍රය), මට සරණ වන්න’ යන්නයි.

Ettha avhetīti sārambhavasena attano visayaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭatīti attho. ‘‘Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno’’ti etthāpi sārambhavasena ghaṭṭanaṃ avhāyanaṃ nāma.

මෙහි ‘අව්හේති’ යන්නෙන් තරඟකාරී බවින් තමාගේ විෂය දැක්වීමට ගැටෙයි (තරඟ කරයි) යන්න අර්ථයයි. ‘සමඟි වූ එක්සියයක් දෙනා රැස් වූ කල්හි, නොසැලෙන යක්ෂයා අභියෝග කළේය (අව්හෙත්ථ)’ යන මෙහි ද තරඟකාරී බවින් ගැටීම ‘අව්හායන’ (කැඳවීම/අභියෝග කිරීම) නම් වේ.

‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhāyanti varāvaraṃ;

Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti

‘එහි හොඳින් සැරසුණු ස්ත්‍රීහු, දෙවියන් අතර අප්සරාවන් මෙන්, නටති, ගයති, උසස් පහත් අය කැඳවති (අව්හායන්ති)’ යන්නයි.

Ettha pana avhāyanti varāvaranti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo sārambhaṃ karontīti attho daṭṭhabbo.

මෙහි වනාහි ‘අව්හායන්ති වරාවරං’ යන්නෙන් උසස් අය කෙරෙහි නර්තනය හා ගීතය කරමින් තරඟකාරී බව කරති යන්න අර්ථය ලෙස දැක්විය යුතුය.

Pañha pucchāyaṃ. Bhikkhu garuṃ pañhaṃ pañhati. Pañho. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘paripucchati paripañhati idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho’’ti. Pañhasaddo pulliṅgavasena gahetabbo. ‘‘Pañho maṃ [Pg.195] paṭibhāti, taṃ suṇā’’ti yebhuyyena pulliṅgappayogadassanato. Katthaci pana itthiliṅgopi bhavati napuṃsakaliṅgopi. Tathā hi ‘‘pañhā mesā kusalehi cintitā. Koṇḍañña pañhāni viyākarohī’’ti taddīpikā pāḷiyo dissanti, liṅgavipallāso vā tattha daṭṭhabbo.

‘පඤ්හ’ ධාතුව ප්‍රශ්න කිරීමෙහි වැටේ. භික්ෂුව ගුරු ප්‍රශ්නයක් අසයි (පඤ්හති). ‘පඤ්හ’ යනු ප්‍රශ්නයයි. මේ වනාහි ‘ස්වාමීනි, නැවත නැවත අසයි, නැවත නැවත ප්‍රශ්න කරයි (පරිපඤ්හති), මෙය කෙසේද, මෙහි අර්ථය කුමක්ද’ යන පාළියයි. ‘පඤ්හ’ ශබ්දය පුල්ලිංග වශයෙන් ගත යුතුය. ‘මට ප්‍රශ්නයක් (පඤ්හෝ) වැටහෙයි, එය අසනු’ යන්නෙන් බොහෝ සෙයින් පුල්ලිංග ප්‍රයෝග දක්නට ලැබෙන බැවිනි. ඇතැම් තැනක වනාහි ස්ත්‍රී ලිංග ද නපුංසක ලිංග ද වෙයි. එසේම මැයි, ‘කුසලයන් විසින් සිතන ලද මේ ප්‍රශ්නය (පඤ්හා)’, ‘කොණ්ඩඤ්ඤ, ප්‍රශ්න (පඤ්හානි) විසඳන්න’ යන එය දක්වන පාළි පාඨයෝ දක්නට ලැබෙති, නැතහොත් එහි ලිංග විපර්යාසයක් (ලිංගය වෙනස් වීමක්) දැක්විය යුතුය.

Pañha icchāyaṃ. Pañhati. Pañho. Ettha ca pañhoti ñātuṃ icchito attho. Idaṃ panettha nibbacanaṃ pañhiyati ñātuṃ icchiyati soti pañhoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vissajjitamhi pañhe’’ti imissā nettipāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentena ‘‘pañheti ñātuṃ icchite atthe’’ti.

‘පඤ්හ’ ධාතුව කැමැත්තෙහි (ඉච්ඡා) ද වැටේ. පඤ්හති (කැමති වෙයි). පඤ්හ (ප්‍රශ්නය). මෙහි ද ‘පඤ්හ’ යනු දැනගැනීමට කැමති වූ අර්ථයයි. මෙහි වනාහි විග්‍රහය (නිර්වචනය) මෙසේය – දැනගනු කැමති වනු ලබන්නේ යමක් ද, එය ‘පඤ්හ’ (ප්‍රශ්නය) නම් වේ. එසේම මැයි, ‘ප්‍රශ්නය විසඳන කල්හි (විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හේ)’ යන මේ නෙත්තිපාළියේ අර්ථය වර්ණනා කරන්නන් විසින් ‘ප්‍රශ්නය (පඤ්හ) යනු දැනගනු කැමති වූ අර්ථයෙහි’ යැයි පවසන ලදී.

Miha secane. Mihati, ummihati. Megho, mehanaṃ.

‘මිහ’ ධාතුව තෙමීමෙහි (සේචන - වැගිරීමෙහි) වැටේ. මිහති, උම්මිහති. මේඝ (වැහි වලාකුළ), මේහන (මුත්‍ර කිරීම/ලිංගය).

Tattha ummihatīti passāvaṃ karoti. Meghoti mihati siñcati lokaṃ vassadhārāhīti megho, pajjunno. Mehananti itthīnaṃ guyhaṭṭhānaṃ.

එහි ‘උම්මිහති’ යනු මුත්‍ර කරයි යන්නයි. ‘මේඝ’ යනු වර්ෂා ධාරාවන්ගෙන් ලෝකය තෙමයි (සිංචති) යන අර්ථයෙන් ‘මේඝ’ (වැහි වලාකුළ - පජ්ජුන්න) නම් වේ. ‘මේහන’ යනු ස්ත්‍රීන්ගේ ගුහ්‍ය ස්ථානයයි.

Daha bhasmīkaraṇe dhāraṇe ca. Āgārāni aggi dahati. Ayaṃ puriso imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati, mama ayyikāti dhāretīti attho. Imassa purisassa ayaṃ itthī ayyikā hotīti adhippāyo. Atra panāyaṃ pāḷi ‘‘sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti. Agginā daḍḍhaṃ gehaṃ, dayhati, dayhamānaṃ. Dassa ḍādese ‘‘ḍahatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmāchannova pāvako’’tiādayo payogā ettha nidassanāni bhavanti.

‘දහ’ ධාතුව අළු කිරීමෙහි (භස්මීකරණ) සහ දැරීමෙහි (ධාරණ) වැටේ. ගින්න ගෙවල් දවයි (දහති). ‘මේ පුරුෂයා මේ ස්ත්‍රිය මිත්තණියක කොට සලකයි (දහති)’, ‘මගේ මිත්තණියයි දරයි (පිළිගනියි)’ යන්න අර්ථයයි. මේ පුරුෂයාට මේ ස්ත්‍රිය මිත්තණියක් වන්නීය යනු අදහසයි. මෙහි වනාහි මේ පාළියයි – ‘අම්බට්ඨ, ශාක්‍යයෝ වනාහි උක්කාක රජු තම මුතුන්මිත්තා කොට සලකති (දහන්ති)’. ගින්නෙන් දවන ලද ගෙය, දය්හති (දැවෙයි), දය්හමාන (දැවෙන). ‘ද’ කාරයට ‘ඩ’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ‘ඩහති’ යන රූපය වේ. ‘අළු වලින් වැසුණු ගින්නක් මෙන්, දවන්නාවූ (ඩහන්තං) එය අනුවණයා ලුහුබඳියි’ ආදී ප්‍රයෝගයන් මෙහි නිදසුන් වෙයි.

Caha parisakkane. Cahati.

‘චහ’ ධාතුව හැසිරීමෙහි (පරිසක්කන - සෙවීමෙහි) වැටේ. චහති.

Raha cāge. Rahati. Raho, rahito.

‘රහ’ ධාතුව හැර දැමීමෙහි (ත්‍යාගයෙහි) වැටේ. රහති. රහෝ (රහස), රහිත (තොර වූ).

Rahi gatiyaṃ. Rahati. Raho, rahaṃ.

‘රහි’ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ. රහති. රහෝ, රහං.

Dahi [Pg.196] bahi vuddhiyaṃ. Dahati. Bahati.

‘දහී’, ‘බහී’ ධාතූන් වැඩීමෙහි (වෘද්ධියෙහි) වැේ. දහති. බහති.

Bahi saddhe ca. Cakāro vuddhāpekkho. Bahati.

‘බහී’ ධාතුව ශ්‍රද්ධාවෙහි (සහ වැඩීමෙහි) ද වැටේ. ච කාරයෙන් ‘වැඩීම’ අපේක්ෂා කෙරේ. බහති.

Tuhi duhi addane. Tuhati. Duhati.

‘තුහි’, ‘දුහි’ ධාතූන් පීඩාවෙහි (පීඩනයෙහි) වැටේ. තුහති. දුහති.

Araha maha pūjāyaṃ. Arahati. Arahaṃ, arahā. Mahati.

‘අරහ’, ‘මහ’ ධාතූන් පිදීමෙහි (පූජායෙහි) වැටේ. අරහති. අරහං, අරහා. මහති.

Mahanaṃ, maho. Vihāramaho. Cetiyamaho.

මහන (පිදීම), මහෝ (පූජාව/උත්සවය). විහාර පූජාව (විහාරමහෝ). චෛත්‍ය පූජාව (චේතියමහෝ).

Tatra nikkilesattā ekantadakkhiṇeyyabhāvena attano katapūjāsakkārādīnaṃ mahapphalabhāvakaraṇena arahaṇīyo pūjanīyoti arahā, khīṇāsavo.

එහි කෙලෙසුන් කෙරෙන් තොර බැවින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම දක්ෂිණෙය්‍ය (පූජාවට සුදුසු) බැවින් ද, තමාට කරන ලද පූජා සත්කාර ආදියෙහි මහා ඵල ඇති කරන බැවින් ද, පිදිය යුතු වූ බැවින් (අරහණීය) ‘අරහා’ (රහතන් වහන්සේ - ඛීණාසව) නම් වේ.

Īha cetāyaṃ. Īhati. Īhā. Īhā vuccati vīriyaṃ.

‘ඊහ’ ධාතුව උත්සාහයෙහි (චේතනාවෙහි) වැටේ. ඊහති. ඊහා. ඊහා යනු වීර්යයයි කියනු ලැබේ.

Vaha maha buddhiyaṃ. Vahati, mahati.

‘වහ’, ‘මහ’ ධාතූන් වැටහීමෙහි (ඥානයෙහි/බුද්ධියෙහි) වැටේ. වහති, මහති.

Ahi pilahi gatiyaṃ. Ahati. Pilahati, ahi.

‘අහි’, ‘පිලහි’ ධාතූන් ගමනෙහි වැටේ. අහති. පිලහති, අහි (සර්පයා).

Ettha ca ahīti nippādopi samāno ahati gacchati gantuṃ sakkotīti ahi.

මෙහි ද ‘අහි’ යනු නිපන් පදයක් වුවද, ඇදෙමින් යයි (අහති) හෙවත් යාමට හැක්කේ ය යන අර්ථයෙන් ‘අහි’ (සර්පයා) නම් වේ.

Garaha kalaha kucchane. Garahati. Garahā, kalahati, kalaho.

‘ගරහ’, ‘කලහ’ ධාතූන් නින්දා කිරීමෙහි (කුච්ඡනයෙහි) වැටේ. ගරහති. ගරහා (ගැරහීම), කලහති (කලහ කරයි), කලහෝ (කලහය).

Varaha valaha padhāniye paribhāsanahiṃsādānesu ca. Varahati. Valahati. Varāho.

‘වරහ්’, ‘වලහ්’ ධාතූහු උත්සාහය, පරිභාෂණය (බැණ වැදීම), හිංසාව සහ ගැනීම යන අර්ථයන්හි වැටෙති. ‘වරහති’, ‘වලහති’ යි රූප වේ. ‘වරාහො’ යන්න ද නිපදවේ.

Ettha ca varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. Tathā hi ‘‘eneyyā ca varāhā ca. Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho’’tiādīsu sūkaro ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. ‘‘Mahāvarāhassa nadīsu jaggato, bhisaṃ ghasamānassā’’tiādīsu pana hatthī ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. Mahāvarāhassāti hi mahāhatthinoti attho.

එහි ‘වරාහ’ යන්නෙන් ඌරා ද ඇතා ද කියනු ලැබේ. එසේමය; “එනෙයියා ච වරාහා ච” සහ “මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො” යනාදී තැන්හි ඌරා ‘වරාහ’ යන නමින් කියනු ලැබේ. “මහාවරාහස්ස නදීසු ජග්ගතො, භිසං ඝසමානස්ස” යනාදී තැන්හි ඇතා ‘වරාහ’ යන නමින් කියනු ලැබේ. ‘මහාවරාහස්ස’ යනු මහා හස්තියාගේ යන අර්ථයයි.

Vehu jehu vāhu payatane. Vehati, jehati. Vāhati. Vāhano.

‘වෙහු’, ‘ජෙහු’, ‘වාහු’ යන ධාතූහු ප්‍රයත්නය (උත්සාහය) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘වෙහති’, ‘ජෙහති’, ‘වාහති’ යි රූප වේ. ‘වාහනො’ යන්න ද නිපදවේ.

Vāhano [Pg.197] vuccati asso. So hi vāhanti saṅgāmādīsu kicce uppanne payatanti vīriyaṃ karonti, etenāti vāhanoti vuccati.

‘වාහන’ යැයි අශ්වයාට කියනු ලැබේ. ඔහු යුද්ධ ආදී කටයුතු පැමිණි කල්හි උත්සාහ කරති, වීර්යය කරති, ඒ හේතුවෙන් (අශ්වයා) ‘වාහන’ යැයි කියනු ලැබේ.

Dāhu niddakkhaye. Dāhati.

‘දාහු’ ධාතුව නිද්‍රාව (කලකිරුණු බව) ක්ෂය කිරීමෙහි වැටේ. ‘දාහති’ යි රූප වේ.

Ūha vitakke. Ūhati, āyūhati, viyūhati, byūhati apohati. Ūhanaṃ, āyūhanaṃ, byūho, apoho.

‘ඌහ්’ ධාතුව විතර්කයෙහි (කල්පනාවෙහි) වැටේ. ‘ඌහති’, ‘ආයූහති’, ‘වියූහති’, ‘බ්‍යූහති’, ‘අපොහති’ යි රූප වේ. ‘ඌහනං’, ‘ආයූහනං’, ‘බ්‍යූහො’, ‘අපොහො’ යනු නාම පද වේ.

Tattha ūhatīti vitakketi, āyūhatīti vāyamati, viyūhatīti paṃsuṃ uddharati. Evaṃ byūhatīti etthāpi. Apohatīti chaḍḍeti, atha vā viveceti.

එහි ‘ඌහති’ යනු කල්පනා කරයි, ‘ආයූහති’ යනු වීර්යය කරයි, ‘වියූහති’ යනු පස් ඉවත් කරයි. ‘බ්‍යූහති’ යන්නෙහි ද අර්ථය එසේම වේ. ‘අපොහති’ යනු අත්හරියි (බැහැර කරයි), නැතහොත් වෙන් කරයි.

Gāhu viloḷane. Gāhati. Gāho, candaggāho, sūriyaggāho, nakkhattaggāho.

‘ගාහු’ ධාතුව කලඹීම (ඇතුළු වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගාහති’ යි රූප වේ. ‘ගාහො’, ‘චන්දග්ගාහො’, ‘සූරියග්ගාහො’, ‘නක්ඛත්තග්ගාහො’ යනු නාම පද වේ.

Gaha gahaṇe. Gahati, paggahati. Āhutiṃpaggahissāmi. Paggaho, paggāho.

‘ගහ්’ ධාතුව ගැනීමෙහි වැටේ. ‘ගහති’, ‘පග්ගහති’ යි රූප වේ. “ආහුතිං පග්ගහිස්සාමි” යන්න නිදර්ශනයකි. ‘පග්ගහො’, ‘පග්ගාහො’ යනු නාම පද වේ.

Paggahoti patto. Paggāhoti vīriyaṃ.

‘පග්ගහො’ යනු පාත්‍රය යි. ‘පග්ගාහො’ යනු වීර්යය යි.

Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Sahati. Saho, asaho, asayho.

‘සහ්’ ධාතුව ඉවසීමෙහි වැටේ. ඉවසීම යනු ක්‍ෂාන්තිය යි. ‘සහති’ යි රූප වේ. ‘සහො’, ‘අසහො’, ‘අසය්හො’ යනු නාම පද වේ.

Ruha cammani pātubhāve. Ruhati. Rukkho.

‘රුහ්’ ධාතුව සමෙහි (තුවාල සුව වීමෙහි) සහ පහළ වීමෙහි වැටේ. ‘රුහති’ යි රූප වේ. ‘රුක්ඛො’ යනු නිපන්නකි.

Mātu māne. Māhati.

‘මාතු’ ධාතුව මැනීමෙහි වැටේ. ‘මාහති’ යි රූප වේ.

Guhū saṃvaraṇe. Guhati nigguhati. Guho, guyhako.

‘ගුහූ’ ධාතුව වැසීම (සැඟවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගුහති’, ‘නිග්ගුහති’ යි රූප වේ. ‘ගුහො’, ‘ගුය්හකො’ යනු නාම පද වේ.

Vaha pāpuṇe. Vahati. Vārivaho.

‘වහ්’ ධාතුව පැමිණවීම (ගෙනයෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වහති’ යි රූප වේ. ‘වාරිවහො’ යනු නිදර්ශනයකි.

Duha papūraṇe. Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī.

‘දුහ්’ ධාතුව පිරවීම (දෙවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දුහති’, ‘දොහති’ යි රූප වේ. “දුය්හමානා ගාවී” යන්න නිදර්ශනයකි.

Diha upacaye. Dehati. Deho. Dehoti sarīraṃ.

‘දිහ්’ ධාතුව රැස් කිරීම (වැඩීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දේහති’ යි රූප වේ. ‘දේහො’ යනු නිපදවේ. ‘දේහො’ යනු ශරීරය යි.

Liha [Pg.198] assādane. Lehati, palehati. Lehanīyaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘sunakhā himassa palihiṃsu pāde’’ti. Ayaṃ panattho – sunakhā imassa kumārassa pādatale attano jivhāya palihiṃsūti.

‘ලිහ්’ ධාතුව රස බැලීම (ලෙවකෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලේහති’, ‘පලේහති’ යි රූප වේ. ‘ලේහනීයං’ යන්න නිපදවේ. මෙහි ලා පාලි පාඨය මෙයයි: “සුනඛා හිමස්ස පලිහිංසු පාදේ”. මෙහි අර්ථය නම් – බල්ලෝ මේ කුමාරයාගේ පතුල් තම දිවෙන් ලෙවකෑහ යන්නයි.

Oha cāge. Ohati. Sabbamanatthaṃ apohati. Apoho.

‘ඕහ්’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි වැටේ. ‘ඕහති’ යි රූප වේ. “සබ්බමනත්ථං අපොහති” යන්න නිදර්ශනයකි. ‘අපොහො’ යනු නාම පද වේ.

Brahma uggame. Brahati. Brahā.

‘බ්‍රහ්ම’ ධාතුව ඉහළ නැඟීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බ්‍රහති’ යි රූප වේ. ‘බ්‍රහා’ යනු නිපන්නකි.

Daha thaha hiṃsatthā. Dahati. Thahati.

‘දහ්’ සහ ‘ථහ්’ යන ධාතූහු හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ‘දහති’, ‘ථහති’ යි රූප වේ.

Brūha vaḍḍhane. Uparūpari brūhatīti brahmā. Kārite ‘‘vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭatī’’ti payogo.

‘බ්‍රූහ්’ ධාතුව වැඩීම (දියුණු කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඉහළින් ඉහළට වැඩෙන්නේ යමෙක් ද, හෙතෙම ‘බ්‍රහ්මා’ නම් වේ. කාරිතයෙහි “විවේකමනුබ්‍රූහේතුං වට්ටති” යන්න නිදර්ශනයකි.

Brahmāti tehi tehi guṇavisesehi brūhitoti brahmā. Brahmāti mahābrahmāpi vuccati tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu hi mahābrahmā ‘‘brahmā’’ti vuccati. ‘‘Brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato.

‘බ්‍රහ්ම’ යනු ඒ ඒ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් වැඩුණු බැවින් ‘බ්‍රහ්ම’ නම් වේ. ‘බ්‍රහ්ම’ යන්නෙන් මහා බ්‍රහ්මයා ද, තථාගතයන් වහන්සේ ද, බ්‍රාහ්මණයා ද, මව්පියෝ ද, ශ්‍රේෂ්ඨයා ද කියනු ලැබෙත්. “සහස්සො බ්‍රහ්මා dvisahasso බ්‍රහ්මා” යනාදී තැන්හි මහා බ්‍රහ්මයා ‘බ්‍රහ්ම’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ. “බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං” යන මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ අදහස් කෙරේ.

‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu,Lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhappahīno,Saccavhayo brahme upāsito me’’ti

“අඳුර දුරලන, සමන්තචක්ඛු (සියල්ල දක්නා නුවණැති) වූ, ලෝකාන්තයට ගියා වූ, සියලු භවයන් ඉක්මවා සිටියා වූ, ආශ්‍රව රහිත වූ, සියලු දුක් ප්‍රහීණ කළා වූ, සත්‍යයම නාමය කොට ඇති ඒ බ්‍රහ්මයා (ශ්‍රේෂ්ඨයා) මා විසින් උපස්ථාන කරන ලදී” යන්නෙහි,

Ettha brāhmaṇo. ‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti ettha seṭṭhaṃ. Etthetaṃ vuccati –

මෙහි ‘බ්‍රාහ්මණයා’ අදහස් කෙරේ. “බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ” යන මෙහි මව්පියෝ අදහස් කෙරෙත්. “බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති” යන මෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථය අදහස් කෙරේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Mahābrahmani [Pg.199] vippe ca, atho mātāpitūsu ca;

Tathāgate ca seṭṭhe ca, brahmasaddo pavattatī’’ti.

“මහා බ්‍රහ්මයා කෙරෙහි ද, බ්‍රාහ්මණයා කෙරෙහි ද, එමෙන්ම මව්පියන් කෙරෙහි ද, තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, ශ්‍රේෂ්ඨයා කෙරෙහි ද ‘බ්‍රහ්ම’ යන ශබ්දය පවතී.”

Aparo nayo – brahmāti tividhā brahmāno sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘බ්‍රහ්ම’ යනු සම්මුති බ්‍රහ්ම, උපපත්ති බ්‍රහ්ම සහ විසුද්ධි බ්‍රහ්ම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe,Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti ca

“කෝසියයෙනි, සරුසාර හැල් කුඹුර ගිරව් බුදිති; බ්‍රහ්මය, මම ඔබට එය දන්වමි, ඔවුන් වැළැක්වීමට මම උත්සාහ නොකරමි; මහා බ්‍රහ්මය, අනෙක් සත්තු ද අනුභව කෙරෙත්, එබැවින් ඔබ ද හැසිරෙන්න” යනාදී තැන්හි,

Evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā.

මෙබඳු ස්ථානයන්හි ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයෙන් සම්මුති බ්‍රහ්මයෝ කියනු ලැබෙති.

‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme,

“කන් ඇති අය ශ්‍රද්ධාව මුදාහරිත්වා, ඔවුන්ට අමෘතයේ ද්වාරයෝ විවෘත කරන ලදහ. බ්‍රහ්මය, වෙහෙසක් වේ යැයි සිතා මම ප්‍රගුණ කළා වූ ප්‍රණීත ධර්මය මිනිසුන් අතර දේශනා නොකළෙමි.”

Atha kho brahmā sahampatī’’ti ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādivacanato brahmanti ariyadhammo vuccati. Tato nibbattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Etthetaṃ vuccati –

“ඉන්පසු සහම්පතී බ්‍රහ්මයා...” යනාදී තැන්හි ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයෙන් උපපත්ති බ්‍රහ්මයා අදහස් කෙරේ. “බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති” යනාදී වචනවලින් ‘බ්‍රහ්ම’ යන්නෙන් ආර්ය ධර්මය කියනු ලැබේ. එයින් උපන්, විශේෂයක් නැතිව සියලුම ආර්යයෝ පරමාර්ථ වශයෙන් බ්‍රහ්ම බැවින් ‘විසුද්ධි බ්‍රහ්ම’ නම් වෙති. විශේෂයෙන්ම, “මහණෙනි, ‘බ්‍රහ්ම’ යනු තථාගතයන් වහන්සේට නමකි” යන වචනයෙන්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බ්‍රහ්ම ස්වරූපී ගුණයන්ගෙන් උත්කෘෂ්ට පාරමිතාවන්ට පැමිණි බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘උත්තම බ්‍රහ්ම’ නම් වෙති. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Sammutiyupapattīnaṃ, visuddhīnaṃ vasena ca;

Brahmāno tividhā honti, uttamena catubbidhā’’ti.

“සම්මුති බ්‍රහ්ම, උපපත්ති බ්‍රහ්ම සහ විසුද්ධි බ්‍රහ්ම වශයෙන් බ්‍රහ්මයෝ තෙවැදෑරුම් වෙති; උත්තම බ්‍රහ්මයා ද සමඟ සිව්වැදෑරුම් වෙති.”

Dhimha [Pg.200] niṭṭhubhane. Dhimheti. ‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohita’’nti pāḷi nidassanaṃ.

‘ධිම්හ්’ ධාතුව කෙළ ගැසීම (බැහැර කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ධිම්හේති’ යි රූප වේ. “පටිවාමගතං සල්ලං, පස්ස ධිම්හාමි ලොහිතං” යන්න පාලි නිදර්ශනයයි.

Tattha dhimhāmīti niṭṭhubhāmīti attho.

එහි ‘ධිම්හාමි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘කෙළ ගසමි’ (බැහැර කරමි) යන්නයි.

Hakārantadhāturūpāni.

‘හ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප නිමි.

Ḷakārantadhātu

Ḷ අකාරන්ත ධාතූහු (අකාරයෙන් අවසන් වන ධාතූහු).

Biḷa akkose. Beḷati. Biḷāro.

‘බිළ්’ ධාතුව බැණ වැදීම (ආක්‍රෝශ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘බේළති’ යි රූප වේ. ‘බිළාරො’ යන්න නිපන්නකි.

Kīḷa vihāre. Kīḷati. Kīḷā.

‘කීළ්’ ධාතුව ක්‍රීඩා කිරීම (විනෝද වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කීළති’ යි රූප වේ. ‘කීළා’ යනු නාම පදයකි.

Aḷa uggame. Aḷati. Vāḷo.

‘අළ්’ ධාතුව ඉහළ නැඟීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අළති’ යි රූප වේ. ‘වාළො’ යනු නිපන්නකි.

Laḷa vilāse. Laḷati. Laḷito asso.

‘ලළ්’ ධාතුව ලීලාව (විලාසය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලළති’ යි රූප වේ. “ලළිතො අස්සො” යන්න නිදර්ශනයකි.

Kaḷa made kakkasse ca. Kakkassaṃ kassasiyaṃ pharusabhāvo. Kaḷati.

කළ ධාතුව මදයෙහි සහ රළුබවෙහි වැටේ. ‘කක්කස්සං’ යනු කර්කශභාවය හෙවත් රළුබවයි. ‘කළති’ (යනු රූපයයි).

Tuḷa toḷane. Toḷati.

තුළ ධාතුව කිරුමෙහි (සැසඳීමෙහි) වැටේ. ‘තොළති’ (යනු රූපයයි).

Huḷa hoḷa gatiyaṃ. Huḷati. Hoḷati.

හුළ, හොළ යන ධාතූහු ගමනෙහි වැටෙති. ‘හුළති’, ‘හොළති’ (යනු රූප වෙති).

Roḷa anādare. Roḷati.

රොළ ධාතුව අනාදරයෙහි (නොසැලකීමෙහි) වැටේ. ‘රොළති’ (යනු රූපයයි).

Loḷa ummāde. Loyati.

ලොළ ධාතුව උන්මාදයෙහි (පිස්සු වැටීමෙහි) වැටේ. ‘ලොයති’ (යනු රූපයයි).

Heḷa hoḷa anādare. Heḷati. Hoḷati.

හෙළ, හොළ යන ධාතූහු අනාදරයෙහි වැටෙති. ‘හෙළති’, ‘හොළති’ (යනු රූප වෙති).

Vāḷa ālape. Vāḷati.

වාළ ධාතුව ඇමතීමෙහි (කථා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘වාළති’ (යනු රූපයයි).

Dāḷa dhāḷa visaraṇe. Dāḷati. Dhāḷati.

දාළ, ධාළ යන ධාතූහු විසුරුවීමෙහි (පැතිරීමෙහි) වැටෙති. ‘දාළති’, ‘ධාළති’ (යනු රූප වෙති).

Haḷa silāghāyaṃ. Haḷati.

හළ ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘හළති’ (යනු රූපයයි).

Hīḷa anādare. Hīḷati. Hīḷā, hīḷiko, hīḷito.

හීළ ධාතුව අනාදරයෙහි වැටේ. ‘හීළති’ (යනු රූපයයි). ‘හීළා’, ‘හීළිකො’, ‘හීළිතො’ (යනු නිපන්න රූප වෙති).

Kaḷa [Pg.201] secane. Kaḷati. Kaḷanaṃ.

කළ ධාතුව ඉසීමෙහි වැටේ. ‘කළති’, ‘කළනං’ (යනු රූප වෙති).

Heḷa veṭhane. Heḷati.

හෙළ ධාතුව වෙලීමෙහි වැටේ. ‘හෙළති’ (යනු රූපයයි).

Īḷa thutiyaṃ. Īḷati.

ඊළ ධාතුව ස්තුති කිරීමෙහි වැටේ. ‘ඊළති’ (යනු රූපයයි).

Juḷa gatiyaṃ. Juḷati, joḷati.

ජුළ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ. ‘ජුළති’, ‘ජොළති’ (යනු රූප වෙති).

Puḷa muḷa sukhane. Puḷati. Muḷati.

පුළ, මුළ යන ධාතූහු වියළීමෙහි වැටෙති. ‘පුළති’, ‘මුළති’ (යනු රූප වෙති).

Guḷa rakkhāyaṃ. Guḷati. Guḷo.

ගුළ ධාතුව රැකීමෙහි වැටේ. ‘ගුළති’, ‘ගුළො’ (යනු රූප වෙති).

Juḷa bandhane. Juḷati.

ජුළ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘ජුළති’ (යනු රූපයයි).

Kuḷa ghasane. Kuḷati.

කුළ ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ. ‘කුළති’ (යනු රූපයයි).

Khuḷa bālye ca. Cakāro ghasanāpekkhako. Khuḷati.

ඛුළ ධාතුව බාලභාවයෙහි ද වැටේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් අනුභව කිරීම ද අපේක්ෂා කෙරේ. ‘ඛුළති’ (යනු රූපයයි).

Suḷa buḷa saṃvaraṇe. Suḷati. Buḷati.

සුළ, බුළ යන ධාතූහු සංවර කිරීමෙහි වැටෙති. ‘සුළති’, ‘බුළති’ (යනු රූප වෙති).

Puḷa saṅghāte. Puḷati. Puḷinaṃ.

පුළ ධාතුව සමූහයෙහි වැටේ. ‘පුළති’, ‘පුළිනං’ (යනු රූප වෙති).

Saḷa abyattasadde. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā.

සළ ධාතුව නොපැහැදිලි ශබ්දයෙහි වැටේ. ‘සළති’, ‘සාළිකො’, ‘සාළිකා’ (යනු රූප වෙති).

‘‘Usabhova mahī nadati,Migarājāva kūjati;

Susumārova saḷati,Kiṃ vipāko bhavissatī’’ti nidassanaṃ;

“වෘෂභයෙකු සේ පොළොවෙහි හඬතලයි, සිංහ රාජයෙකු මෙන් ගොරවයි; කිඹුලෙකු මෙන් නොපැහැදිලි හඬ නගයි, මෙහි විපාකය කුමක් වේද?” යනු නිදසුනයි.

Imāni ḷakārantadhāturūpāni.

මොහු ළ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයෝය.

Iti bhūvādigaṇe avaggantadhāturūpāni samattāni. Ettāvatā sabbāpi bhūvādigaṇe dhātuyo pakāsitā.

මෙසේ භූවාදි ගණයෙහි අවර්ගාන්ත ධාතු රූපයෝ නිමාවට පත් වූහ. මෙතෙකින් භූවාදි ගණයෙහි සියලු ම ධාතූන් ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Idāni bhūvādigaṇikadhātūnaṃyeva kāci asamānasutikā, kāci asamānantikā. Tāsu kāci samānatthavasena samodhānetvā pubbācariyehi vuttā, tāyeva dhātuyo ekadesena rūpavibhāvanādīhi saddhiṃ pakāsayissāma. Taṃ yathā?

දැන් වනාහි භූවාදි ගණයට ම අයත් ධාතූන් කෙරෙන් ඇතැම් ධාතූහු අසමාන ශබ්ද ඇත්තාහු ද, ඇතැම්හු අසමාන අවසාන ඇත්තාහු ද වෙති. ඔවුන් අතරින් ඇතැම් ධාතූන් සමාන අර්ථ ඇති බැවින් එක්තැන් කොට පූර්වාචාරීහු පැවසූහ. ඒ ධාතූන් ම රූප විභාග ආදිය ද සමඟින් කොටසක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. ඒ කෙසේද යත්?

Hū [Pg.202] bhū sattāyaṃ hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso. Sace uppādo heyya. Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva. Ambā’yaṃ ahuvā pure. Ahu rājā videhānaṃ. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka. Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. Pahūtavitto puriso. Pahūtajivho bhagavā. Piyappabhūtā kalahā vivādā. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna.

‘හූ’, ‘භූ’ යන ධාතූහු පැවැත්ම (ඇති බව) යන අර්ථයෙහි වෙති. ‘හොති’, ‘භවති’ (යනු රූප වෙති). ‘පහොති’, ‘පභවති’ (යනු උපසර්ග සහිත රූප වෙති). ‘හුවේය්‍ය පාවුසො’ (ඇවැත්නි, විය හැකිය), ‘සචෙ උප්පාදො හෙය්‍ය’ (ඉදින් උපතක් වන්නේ නම්), ‘අජෙසි යක්ඛො නරවීරසෙට්ඨං, තත්ථප්පනාදො තුමුලො බහූව’ (යක්ෂයා නරවීර ශ්‍රේෂ්ඨයන් ජයගත්තේය, එහි මහත් වූ කෝලාහල ශබ්දය බෙහෙවින් විය), ‘අම්බා’යං අහුවා පුරෙ’ (මෑත පෙර අපගේ මෑණියන් වූවාය), ‘අහු රාජා විදෙහානං’ (විදේහයන්ට රජෙක් විය), ‘පහූතං මෙ ධනං සක්ක’ (ශක්‍රය, මාගේ ධනය බොහෝය), ‘පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං’ (ආර්යයා බොහෝ පින් රැස් කරයි), ‘පහූතවිත්තො පුරිසො’ (බොහෝ වස්තුව ඇති පුරුෂයා), ‘පහූතජිව්හො භගවා’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා දිවක් ඇති සේක), ‘පියප්පභූතා කලහා විවාදා’ (ප්‍රිය දේ නිසා හටගත් කලහ සහ විවාදයන්), ‘පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං’ (පසුපස වඩින මහණෙකු විය යුතුය), ‘භවිතබ්බං’ (විය යුතුය) යනු නිදසුන් වෙති. ‘හොතුං’, ‘හෙතුයෙ’, ‘භවිතුං’ (යන්න තොමුන්නර්ථක රූප වෙති). ‘හුත්වා’, ‘හුත්වාන’, ‘භවිත්වා’, ‘භවිත්වාන’ (යන්න පූර්වක්‍රියා රූප වෙති).

Ettha pana ‘‘atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nahetuyeti abhavituṃ. Hūdhātuto tuṃpaccayassa tavepaccayassa vā tuye ādeso, ūkārassa ca ekārādeso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā hetubhāvāya na na sakkātipi attho. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto hotissa dhātuno payogabhāvāya udāharitapadassatthabhāvato. Tattha pahotīti idaṃ vatthaṃ vipulabhāvena cīvaraṃ kātuṃ pahoti, no nappahoti. Pahotīti vā puriso arayo jetuṃ sakkoti. Atha vā pahotīti hoti. Pabhavatīti sandati. Pahūtanti vipulaṃ, mahantanti attho. Pahūtavittoti vipulavitto mahaddhano. Pahūtajivhoti suputhulasudīghasumudukajivho, piyappabhūtāti piyato nibbattā.

මෙහි වනාහි “අත්ථි හෙහිටි සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ” (එවැනි මඟක් ඇත, එය නොවී සිටීමට නොහැකිය) යනු පාලි නිදසුනයි. එහි ‘න හෙතුයෙ’ යනු ‘නොවී සිටීමට’ (අභවිතුං) යන්නයි. ‘හූ’ ධාතුවෙන් පර වූ ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයට හෝ ‘තවෙ’ ප්‍රත්‍යයට හෝ ‘තුයෙ’ ආදේශය ද, ‘ඌ’ කාරයට ‘එ’ කාර ආදේශය ද කරන ලදැයි දත යුතුය. නැතහොත් ‘හේතු භාවය පිණිස නොහැකි නොවේ’ යන අර්ථය ද වේ. එහෙත් මේ අර්ථය මෙහි අභිප්‍රේත නොවේ, පෙර කී අර්ථය ම අභිප්‍රේත වේ; ‘හු’ ධාතුවේ ප්‍රයෝගය දැක්වීම සඳහා උදාහරණයට ගත් පදයේ අර්ථය එය වන බැවිනි. එහි ‘පහොති’ යන්නෙන්, ‘මේ වස්ත්‍රය විශාල බැවින් සිවුරක් කිරීමට ප්‍රමාණවත් වේ (පහොති), ප්‍රමාණවත් නොවන්නේ නොවේ’ යන්නයි. නැතහොත් ‘පහොති’ යනු පුරුෂයා සතුරන් පරාජය කිරීමට සමත් වේ (සක්කොති) යන්නයි. නැතහොත් ‘පහොති’ යනු ‘හොති’ (වෙයි) යන්නයි. ‘පභවති’ යනු ගලා යයි (සන්දති) යන්නයි. ‘පහූතං’ යනු බහුල වූ හෙවත් විශාල වූ යන අර්ථයයි. ‘පහූතවිත්තො’ යනු බොහෝ වස්තුව ඇති මහා ධනවතෙකි. ‘පහූතජිව්හො’ යනු ඉතා පළල්, ඉතා දිගු, ඉතා මෘදු දිවක් ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘පියප්පභූතා’ යනු ප්‍රිය දෙයින් හටගත් යන්නයි.

Gamu sappa gatiyaṃ. Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. Aññānipi yojetabbāni. ‘‘Samuggacchatī’’tiādinā upasaggadvayavasenapi [Pg.203] yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Sappati, saṃsappati, parisappati. Aññānipi yojetabbāni.

‘ගමු’, ‘සප්ප’ යන ධාතූහු ගමනෙහි වැටෙති. ‘ගච්ඡති’, ‘ගමති’, ‘ඝම්මති’, ‘ආගච්ඡති’, ‘උග්ගච්ඡති’, ‘අතිගච්ඡති’, ‘පටිගච්ඡති’, ‘අවගච්ඡති’, ‘අධිගච්ඡති’, ‘අනුගච්ඡති’, ‘උපගච්ඡති’, ‘අපගච්ඡති’, ‘විගච්ඡති’, ‘නිගච්ඡති’, ‘නිග්ගච්ඡති’ (යනාදී රූප වෙති). සෙසු රූප ද යොදාගත යුතුය. ‘සමුග්ගච්ඡති’ යනාදී වශයෙන් උපසර්ග දෙකක් යෙදීමෙන් ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. ‘සප්පති’, ‘සංසප්පති’, ‘පරිසප්පති’ (යනු සප්ප ධාතුවේ රූප වෙති). සෙසු රූප ද යොදාගත යුතුය.

Tattha gamatīti gacchati. Kārite ‘‘devadattaṃ gameti gamayatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Apāyaṃ gametīti apāyagamanīya’’nti idamettha nidassanaṃ. Curādigaṇaṃ pattassa āpubbassa imassa ‘‘āgameti, āgamayati, āgamento, āgamayamāno’’ti suddhakatturūpāni bhavanti.

එහි ‘ගමති’ යනු ‘ගච්ඡති’ (යයි) යන්නයි. කාරිත ක්‍රියාවෙහි ‘දෙවදත්තං ගමෙති, ගමයති’ (දේවදත්තයා යවයි) යන රූප වෙති. ‘අපායං ගමෙතීති අපායගමනීයං’ (අපායට පමුණුවන බැවින් අපායගමනීය නම් වේ) යන්න මෙහි නිදසුනයි. චුරාදි ගණයට පැමිණි, ‘ආ’ උපසර්ගය මුලින් ඇති මේ ධාතුවේ ‘ආගමෙති’, ‘ආගමයති’, ‘ආගමන්තො’, ‘ආගමයමානො’ යනාදී ක්‍රියා පද රූප වෙති.

Tattha āgametīti muhuttaṃ adhivāsetīti attho. Ghammatīti gacchati. Āgacchatīti āyāti. Uggacchatīti uyyāti uddhaṃ gacchati. Atigacchatīti atikkamitvā gacchati. Paṭigacchatīti puna gacchati. Avagacchatīti jānāti. Adhigacchatīti labhati jānāti vā. Anugacchatīti pacchato gacchati. Upagacchatīti samīpaṃ gacchati. Apagacchatīti apeti. Vigacchatīti vigamati. Nigacchatīti labhati. ‘‘Yasaṃ poso nigacchatī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Niggacchatīti nikkhamati. Sappatīti gacchati. Saṃsappatīti saṃsaranto gacchati. Parisappatīti samantato gacchati.

එහි ‘ආගමෙති’ යනු මොහොතක් ඉවසයි (බලා සිටියි) යන අර්ථයයි. ‘ඝම්මති’ යනු යයි (ගච්ඡති) යන්නයි. ‘ආගච්ඡති’ යනු පැමිණෙයි (ආයාති). ‘උග්ගච්ඡති’ යනු ඉහළට යයි. ‘අතිගච්ඡති’ යනු ඉක්මවා යයි. ‘පටිගච්ඡති’ යනු නැවත යයි. ‘අවගච්ඡති’ යනු දැනගනියි. ‘අධිගච්ඡති’ යනු ලබයි හෝ දැනගනියි. ‘අනුගච්ඡති’ යනු පසුපස යයි. ‘උපගච්ඡති’ යනු සමීපයට යයි. ‘අපගච්ඡති’ යනු ඉවත් වෙයි. ‘විගච්ඡති’ යනු පහව යයි. ‘නිගච්ඡති’ යනු ලබයි, “යසං පොසො නිගච්ඡති” (පුරුෂයා කීර්තිය ලබයි) යන්න නිදසුනයි. ‘නිග්ගච්ඡති’ යනු නික්මෙයි. ‘සප්පති’ යනු යයි. ‘සංසප්පති’ යනු ඇදී යයි (සංසරණය වෙමින් යයි). ‘පරිසප්පති’ යනු හාත්පස හැසිරෙයි (හැසිරෙමින් යයි).

Idāni pana viññūnaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane paramakosallajananatthaṃ sappayogaṃ padamālaṃ kathayāma. Seyyathidaṃ? So gacchati, te gacchanti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. Vattamānāya rūpāni.

දැන් වනාහි, නුවණැත්තන් හට අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි පරම කෞශල්‍යය ඇති කරනු පිණිස යෝග්‍ය වූ පදමාලාව පවසන්නෙමු. ඒ මෙසේය: සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ. ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ. (යන මොහු) වර්තමාන විභක්තියෙහි රූප වෙති.

So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. Pañcamiyā rūpāni.

සො ගච්ඡතු, තෙ ගච්ඡන්තු. ත්වං ගච්ඡāහි, ගච්ඡ, ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡāමි, මයං ගච්ඡāම. සො ගච්ඡතං, තෙ ගච්ඡන්තං. ත්වං ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡව්හො. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡāමසෙ. (යන මොහු) පංචමී විභක්තියෙහි රූප වෙති.

So [Pg.204] gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. Sattamiyā rūpāni.

සො ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡෙ, තෙ ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. අහං ගච්ඡෙය්‍යාමි, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙමු. සො ගච්ඡෙථ, තෙ ගච්ඡෙරං. ත්වං ගච්ඡෙථො, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. අහං ගච්ඡෙය්‍යං, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. (යන මොහු) සත්තමී විභක්තියෙහි රූප වෙති.

So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. Parokkhāya rūpāni.

සො ගච්ඡ, තෙ ගච්ඡු. ත්වං ගච්ඡෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං ගච්ඡං, මයං ගච්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ. සො ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ, තෙ ගච්ඡිරෙ. ත්වං ගච්ඡිත්ථො, තුම්හෙ ගච්ඡිව්හො. අහං ගච්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං ගච්ඡිම්හෙ. (යන මොහු) පරොක්ඛා විභක්තියෙහි රූප වෙති.

So agacchā, te agacchū. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. Ajjataniyā rūpāni.

ඔහු ගියේය, ඔවුහු ගියහ. ඔබ ගියෙහිය, ඔබලා ගියහුය. මම ගියෙමි, අපි ගියෙමු. (ආත්මනෙපදයෙන්) ඔහු ගියේය, ඔවුහු ගියහ. ඔබ ගියෙහිය, ඔබලා ගියහුය. මම ගියෙමි, අපි ගියෙමු. මේවා අජ්ජතනී (සමීප අතීත) විභක්ති රූපයන්ය.

So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. Bhavissantiyā rūpāni.

ඔහු යන්නේය, ඔවුහු යන්නාහ. ඔබ යන්නෙහිය, ඔබලා යන්නාහුය. මම යන්නෙමි, අපි යන්නෙමු. (ආත්මනෙපදයෙන්) ඔහු යන්නේය, ඔවුහු යන්නාහ. ඔබ යන්නෙහිය, ඔබලා යන්නාහුය. මම යන්නෙමි, අපි යන්නෙමු. මේවා භවිස්සන්ති (අනාගත) විභක්ති රූපයන්ය.

So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. Kālātipattiyā rūpāni.

ඔහු ගියේ නම්, ඔවුහු ගියෝ නම්. ඔබ ගියේ නම්, ඔබලා ගියෝ නම්. මම ගියේ නම්, අපි ගියෙමු නම්. (ආත්මනෙපදයෙන්) ඔහු ගියේ නම්, ඔවුහු ගියෝ නම්. ඔබ ගියේ නම්, ඔබලා ගියෝ නම්. මම ගියේ නම්, අපි ගියෙමු නම්. මේවා කාලාතිපත්ති (අතීතානාගත සංශය) විභක්ති රූපයන්ය.

Tattha ajjataniyā kālātipattiyā ca akārāgamaṃ sabbesu purisesu sabbesu vacanesu labbhamānampi sāsane aniyataṃ hutvā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā’’tiādinā dve dve rūpāni dissanti. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. Sesaṃ sabbaṃ vitthāretabbaṃ.

එහි අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති විභක්තිවලදී ‘අ’ කාරය ආගම වීම සියලු පුරුෂයන්හි ද සියලු වචනයන්හි ද ලැබෙතත්, ශාසන ව්‍යවහාරයෙහි එය නියත නොවී ලැබෙන බව දත යුතුය. එසේ මැයි, ‘‘අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සා’’ යනාදී වශයෙන් රූප දෙක බැගින් පෙනේ. ගමති, ගමන්ති, ගමතු, ගමන්තු, ගමෙය්‍ය, ගමෙය්‍යුං යනාදී සෙසු සියල්ල විස්තර කටයුතුය.

Idāni [Pg.205] parokkhāhiyyattanajjatanīsu viseso vuccate – so puriso maggaṃ ga, sā itthī ghara’māga. Te maggaṃ gu, tā ghara’māgu. Ekārassa akārādesaṃ tvaṃ maggaṃ ga, tvaṃ ghara’’māga. Tumhe maggaṃ guttha, tumhe ghara’māguttha. Ahaṃ maggaṃ gaṃ, ahaṃ ghara’māgaṃ. Ahaṃ taṃ purisaṃ anvagaṃ, mayaṃ maggaṃ gumha, mayaṃ gharaṃ āgumha, mayaṃ taṃ purisaṃ anvagumha. Ayaṃ tāva parokkhāya viseso.

දැන් පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්තිවල විශේෂය කියනු ලැබේ: ඒ පුරුෂයා මාර්ගයට ගියේය (ග), ඒ ස්ත්‍රිය නිවසට පැමිණියාය (ආග). ඔවුහු මාර්ගයට ගියහ (ගු), ඒ ස්ත්‍රීහු නිවසට පැමිණියහ (ආගු). එකාරයට අකාරය ආදේශ වීමෙන්, ‘ඔබ මාර්ගයට ගියෙහිය’ (ග), ‘ඔබ නිවසට පැමිණියෙහිය’ (ආග) ද වේ. ‘ඔබලා මාර්ගයට ගියහුය’ (ගුත්ථ), ‘ඔබලා නිවසට පැමිණියහුය’ (ආගුත්ථ) ද වේ. ‘මම මාර්ගයට ගියෙමි’ (ගං), ‘මම නිවසට පැමිණියෙමි’ (ආගං) ද වේ. ‘මම ඒ පුරුෂයා අනුව ගියෙමි’ (අන්වගං) ද, ‘අපි මාර්ගයට ගියෙමු’ (ගුම්හ), ‘අපි නිවසට පැමිණියෙමු’ (ආගුම්හ), ‘අපි ඒ පුරුෂයා අනුව ගියෙමු’ (අන්වගුම්හ) ද වේ. මෙය පළමුව පරොක්ඛා විභක්තියේ විශේෂයයි.

‘‘So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū’’ iccādi hiyyattaniyā rūpaṃ. ‘‘So agami, te agamuṃ, te guṃ’’ iccādi ajjataniyā rūpaṃ.

‘‘සෝ මග්ගං අගමා, තේ මග්ගං අගමූ’’ යනාදිය හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ රූපයන්ය. ‘‘සෝ අගමි, තේ අගමුං, තේ ගුං’’ යනාදිය අජ්ජතනී විභක්තියේ රූපයන්ය.

Idāni tesaṃ padarūpāni pākaṭīkaraṇatthaṃ kiñci suttaṃ kathayāma – ‘‘sopāgā samitiṃ vanaṃ. Athettha pañcamo āgā. Āguṃ devā yasassino. Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ. Agamā rājagahaṃ buddho. Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ. Brāhmaṇā upagacchu ma’’nti evamādīni bhavanti.

දැන් ඒ පදරූප පැහැදිලි කරනු පිණිස ඇතැම් සූත්‍ර පාඨයන් පවසමු: ‘‘ඔහු වනයෙහි රැස්වීමට පැමිණියේය’’ (සෝපාගā සමිතිං වනං), ‘‘ඉක්බිති මෙහි පස්වැන්නා පැමිණියේය’’ (අථෙත්ථ පඤ්චමෝ ආගා), ‘‘යසස් ඇති දෙවියෝ පැමිණියහ’’ (ආගුං දේවා යසස්සිනෝ), ‘‘අඥාන කපුටෙකු මෙන් මම කාමයන්ගේ වසඟයට නොයෙම්වා’’ (මාහං කාකෝව දුම්මේධෝ, කාමානං වසමන්වගං), ‘‘බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළහ’’ (අගමා රාජගහං බුද්ධෝ), ‘‘ඔවුහු වංක පර්වතයට ගියහ’’ (වංකං අගමු පබ්බතං), ‘‘බ්‍රාහ්මණයෝ මා වෙත පැමිණියහ’’ (බ්‍රාහ්මණා උපගච්ඡු මං) යනාදී වශයෙන් රූපයන් වේ.

Ga gu ga guttha gaṃ gumha, agu agamu agamuṃ;

Agamā’gami gacchanti, ādibhedaṃ mane kare.

ග, ගු, ග, ගුත්ථ, ගං, ගුම්හ, අගු, අගමු, අගමුං, අගමා, අගමි, ගච්ඡන්ති යනාදී ප්‍රභේදයන් සිතෙහි ධාරණය කරගත යුතුය.

Idāni nāmikapadāni vuccante – gato, gantā, gacchaṃ, gacchantī, gacchantaṃ kulaṃ, sahagataṃ, gati, gamanaṃ, gamo, āgamo, avagamo, gantabbaṃ, gamanīyaṃ, gammaṃ, gammamānaṃ, gamiyamānaṃ, go, mātugāmo, hiṅgu, jagu, indagū, medhago iccādīni, kārite – gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti. Kamme – gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati. Tumantāditte ‘‘gantuṃ, gamituṃ, gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā’’ iccādīni[Pg.206]. Sappadhātussa pana ‘‘sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi’’ iccādīni rūpāni bhavanti.

දැන් නාම පදයන් කියනු ලැබේ: ගතෝ (ගිය), ගන්තා (යන්නා), ගච්ඡං (යන), ගච්ඡන්තී (යන්නී), ගච්ඡන්තං කුලං (යන්නා වූ කුලය), සහගතං (සහගත වූ), ගති (ගමන/උපත), ගමනං (යාම), ගමෝ (ගමන), ආගමෝ (ආගමනය/ධර්මය), අවගමෝ (අවබෝධය), ගන්තබ්බං (ගත යුතු), ගමනීයං (යා යුතු), ගම්මං (හීන වූ/යා යුතු), ගම්මමානං (යනු ලබන), ගමියමානං (යනු ලබන), ගෝ (ගවයා/පෘථිවිය), මාතුගාමෝ (ස්ත්‍රිය), හිඟු (පෙරුම්කායම්), ජගු, ඉන්දගූ, මේධගෝ යනාදියයි. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහිදී: ගච්ඡාපේති, ගච්ඡාපයති, ගච්ඡේති, ගච්ඡයති, ගම්මේති (යවයි) ද, කර්ම කාරකයෙහිදී: ගම්මති, ගමියති, අධිගම්මති, අධිගමියති (යනු ලැබේ, අවබෝධ කරගනු ලැබේ) ද වේ. ‘තුමුන්’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී: ගන්තුං (යාමට), ගමිතුං (යාමට), ගන්ත්වා (ගොස්), ගන්ත්වාන (ගොස්), ගමිත්වා (ගොස්), ගමිත්වාන (ගොස්), ගමිය (ගොස්), ගමියාන (ගොස්), ගම්ම (ගොස්), ආගම්ම (පැමිණ/ඇසුරු කොට), ආගන්ත්වා (පැමිණ), අධිගම්ම (අධිගමනය කොට), අධිගන්ත්වා (අධිගමනය කොට) යනාදියයි. ‘සප්ප්’ ධාතුවෙහි වනාහි: සප්පෝ (සර්පයා), සප්පිනී (සැපින්න), පීඨසප්පී (පිළිකන්නා/කොර වූ තැනැත්තා), සප්පි (ගිතෙල්) යනාදී රූපයන් වේ.

Tattha sahagatasaddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti vokiṇṇe veditabbo, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti nissaye veditabbo, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti ārammaṇe, rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayutta’’nti saṃsaṭṭhe, imissā pītiyā saṃsaṭṭhanti attho. Etthetaṃ vuccati –

එහි ‘සහගත’ යන ශබ්දය තද්භාවය (එම ස්වභාවය ඇති බව), වෝකිණ්ණ (මිශ්‍ර බව), නිස්සය (ආශ්‍රය), ආරම්මණ (අරමුණ) සහ සංසට්ඨ (එක්වීම) යන මේ අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහි, ‘‘යම් මේ තෘෂ්ණාවක් පුනර්භවය ඇති කරන, නන්දිරාගය සහගත (නන්දිරාගයෙන් යුක්ත) වූවක්ද’’ (යායං තණ්හා පෝනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා) යන්නෙහි තද්භාවයෙහි (එම ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව) දත යුතුය, නන්දිරාගී වූ යන අර්ථයයි. ‘‘මහණෙනි, යම් මේ විමංසාව කුසීතකමින් සහගත වූ, කුසීතකමින් සම්ප්‍රයුක්ත වූවක්ද’’ (යායං භික්ඛවේ වීමංසා කෝසජ්ජසහගතා කෝසජ්ජසම්පයුත්තා) යන්නෙහි වෝකිණ්ණ (මිශ්‍ර වූ) අර්ථයෙන් දත යුතුය, අතරින් අතර ඇති වන කුසීතකමෙන් මිශ්‍ර වූ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘‘අස්ථි සංඥාව සහගත වූ සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි’’ (අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣංගං භාවේති) යන්නෙහි නිස්සය (ආශ්‍රය) අර්ථයෙන් දත යුතුය, අස්ථි සංඥාව ඇසුරු කොට, අස්ථි සංඥාව වඩා ලබා ගන්නා ලද යන අර්ථයයි. ‘‘රූප සහගත වූ හෝ අරූප සහගත වූ හෝ සමාපත්ති ලබන්නෙක් වෙයි’’ (ලාභී හෝති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා) යන්නෙහි ආරම්මණ (අරමුණු) අර්ථයෙන් දත යුතුය, රූප සහ අරූප අරමුණු කොට ඇති යන අර්ථයයි. ‘‘මෙම සුඛය, මේ ප්‍රීතිය හා සහගත වූ, සහජාත වූ, සම්ප්‍රයුක්ත වූවකි’’ (ඉදං සුඛං imāya පීතියා සහගතං සහජාතං සම්පයුත්තං) යන්නෙහි සංසට්ඨ (එක්ව මිශ්‍ර වූ) අර්ථයෙන් දත යුතුය, මේ ප්‍රීතිය හා එක්ව මිශ්‍ර වූ යන අර්ථයයි. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

Tabbhāve ceva vokiṇṇe, nissayārammaṇesu ca;

Saṃsaṭṭhe ca sahagata-saddo dissati pañcasu;

තද්භාවය, වෝකිණ්ණ, නිස්සය, ආරම්මණ සහ සංසට්ඨ යන අර්ථ පහෙහි ‘සහගත’ යන ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

Gatīti gatigati nibbattigabhi ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigati ñāṇagatīti bahuvidhā gati nāma.

‘ගති’ යනු ගතිගති, නිබ්බත්තිගති, අජ්ඣාසයගති, විභවගති, නිප්ඵත්තිගති සහ ඥාණගති යනුවෙන් බොහෝ ආකාර වූ ගති නම් වේ.

Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti ca ayaṃ gatigatināma. ‘‘Imesaṃ [Pg.207] kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā’’ti ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī’’ti ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dve gatiyo bhavanti anaññā’’ti ayaṃ nipphattigati nāma. ‘‘Taṃ tattha gatimā dhibhimā’’ti ca ‘‘sundaraṃ nibbānaṃ gato’’ti ca ayaṃ ñāṇagati nāma. Etthetaṃ vuccati –

එහි ‘‘මියගොස් ඒ ගතියට යන්නෙමි’’ (තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමි) සහ ‘‘යමෙකුගේ ගමන (ගතිය) දෙවියෝ, ගන්ධබ්බයෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ නොදනිත්ද’’ (යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දේවා ගන්ධබ්බමානුසා) යන්න ‘ගතිගති’ නම් වේ. ‘‘මම මේ සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ ගතිය හෝ අගතිය නොදනිමි’’ (ඉමේසං ඛෝ අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නේව ජානාමි ගතිං වා අගතිං වා) යන්න ‘නිබ්බත්තිගති’ (උත්පත්ති ස්ථානය) නම් වේ. ‘‘බ්‍රහ්මය, මම ඔබගේ ගතිය ද (පැමිණීම) ජුතිය ද (චුත වීම) දනිමි’’ (ඒවං ඛෝ තේ අහං බ්‍රහ්මේ ගතිඤ්ච ජානාමි ජුතිඤ්ච ජානාමි) යන්න ‘අජ්ඣාසයගති’ නම් වේ. ‘‘ධර්මයන්ගේ විනාශය ගතියයි, රහතන් වහන්සේගේ ගතිය නිවනයි’’ (විභවෝ ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතෝ ගති) යන්න ‘විභවගති’ නම් වේ. ‘‘වෙනත් නොවන ගති දෙකක් වෙයි’’ (ද්වේ ගතියෝ භවන්ති අනඤ්ඤා) යන්න ‘නිප්ඵත්තිගති’ නම් වේ. ‘‘එහි ඔහු ගති ඇත්තෙක්, බුද්ධි ඇත්තෙක්’’ (තං තත්ථ ගතිමා ධිභිමා) සහ ‘‘යහපත් නිවනට පැමිණියේය’’ (සුන්දරං නිබ්බානං ගතෝ) යන්න ‘ඥාණගති’ නම් වේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

Gatigatyañca nibbatyaṃ, vibhavajjhāsayesu ca;

Nipphattiyañca ñāṇe ca, gatisaddo pavattati.

ගතිගති, නිබ්බත්ති, විභව, අජ්ඣාසය, නිප්ඵත්ති සහ ඥාණ යන අර්ථයන්හි ‘ගති’ යන ශබ්දය පවතී.

Gacchatīti go. Mātuyā samabhāvaṃ missībhāvañca gacchati pāpuṇātīti mātugāmo. Rogaṃ hiṃsantaṃ gacchatīti hiṅgu.

යන්නේ යම් හෙයකින්ද එය ‘ගෝ’ (ගවයා/පෘථිවිය/වචනය) නම් වේ. මවකගේ සමාන ස්වභාවයට හා මිශ්‍ර භාවයට පැමිණෙන්නේ යම් හෙයකින්ද එය ‘මාතුගාම’ (ස්ත්‍රිය) නම් වේ. රෝගය නසමින් පවතින්නේ යම් හෙයකින්ද එය ‘හිඟු’ (පෙරුම්කායම්) නම් වේ.

Imāni tassa nāmāni

මේවා එහි නාමයන් වේ.

Hiṅgu hiṅgujatucceva, tathā hiṅgusipāṭikā;

Hiṅgujātīti kathitā, vinayaṭṭhakathāya hi.

විනය අටුවාවෙහි වනාහි හිඟු, හිඟුජතු, හිඟුසිපාටිකා සහ හිඟුජාති යනුවෙන් පවසන ලදී.

Jagūti cutito jātiṃ gacchatīti jagu. Indriyena gacchatīti indagū. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti indagu. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Tattha hindanti maraṇaṃ. Taṃ gacchatīti hindagū. Sabbametaṃ sattādhivacanaṃ, liṅgato pulliṅgaṃ. Medhagoti attano nissayañca parañca medhamāno hiṃsamāno gacchati pavattatīti medhago, kalaho. ‘‘Tato sammanti medhagā’’ti ettha hi kalaho medhagasaddena bhagavatā vutto. Gamitvāti ettha –

'ජගූ' යනු චුතවීමෙන් උපත කරා යන්නේ යම් සත්වයෙක්ද, ඔහු 'ජගු' නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් මඟින් යන්නේ 'ඉන්දගූ' නම් වේ. නැතහොත්, අධිපති වූ (ප්‍රධාන වූ) කර්මය හේතුවෙන් යන්නේ 'ඉන්දගු' නම් වේ. 'හින්දගූ' කියා ද පාඨයක් ඇත. එහි 'හින්ද' යනු මරණයයි. එය කරා යන්නේ 'හින්දගූ' නම් වේ. මේ සියල්ලම සත්ත්වයා හැඳින්වීමට යෙදෙන නාමයන් වන අතර, ව්‍යාකරණ ලිංග වශයෙන් පුරුෂ ලිංග වේ. 'මේධග' යනු තමා ඇසුරු කරන්නාට ද අන්‍යයන්ට ද හිංසා කරමින් පවතින දෙයයි, එනම් කලහයයි. 'එතැන් සිට කලහයෝ සංසිඳෙත්' (තතෝ සමන්ති මේධගා) යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මේධග' ශබ්දයෙන් කලහය දක්වන ලදී. 'ගමිත්වා' යන මෙහි –

‘‘Isivhayaṃ gamitvāna, vinitvā pañcavaggiye;

Tato vinesi bhagavā, gantvā gantvā tahiṃ tahi’’nti

“ඉසිපතනයට වැඩම කොට, පස්වග මහණුන් හික්මවා; ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්වලට වැඩම කරමින් (ජනයා) හික්මවූ සේක” යන්නයි.

Ayaṃ [Pg.208] pāḷi nidassanaṃ. Sappoti sappatīti sappo, saṃsappanto gacchatīti attho. Tenāha āyasmā sāriputto ‘‘yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro’’ti imissā pāḷiyā niddese ‘‘sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti sappo. Bhujanto gacchatīti bhujago. Urena gacchatīti urago. Pannasiro gacchatīti pannago. Sarīrena sappatīti sarīsapo. Bile sayatīti bilāsayo. Dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho. Visaṃ tassaghoranti ghoraviso. Jivhā tassa duvidhāti dujivho. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū’’ti. Sappinīti uragī. Pīṭhasappīti pīṭhena sappati gacchatīti pīṭhasappī, paṅguḷo. Sappīti yo na paribhuñjati, tassa balāyuvaḍḍhanatthaṃ sappati gacchati pavattatīti sappi, ghataṃ.

මේ ඊට පාලි නිදසුනයි. 'සප්ප' යනු ඇදී ඇදී යන බැවින් 'සප්ප' (සර්පයා) නම් වේ, ඇදෙමින් යන්නේය යනු එහි අර්ථයයි. එහෙයින් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ “යමෙක් කාමයන් වර්ජනය කෙරේද, සර්පයෙකුගේ හිස පයින් මඩින්නාක් මෙන්” යන මේ පාලි නිර්දේශයෙහි මෙසේ වදාළහ: “සර්පයා යනු අහියා (නයා) යි. කිනම් අර්ථයකින් සර්පයා ද? ඇදී ඇදී යන බැවින් 'සර්ප' නම් වේ. ඇදෙමින් (වක්‍රව) යන බැවින් 'භුජග' නම් වේ. පපුවෙන් යන බැවින් 'උරග' නම් වේ. බිමට නැමූ හිසින් යුතුව යන බැවින් 'පන්නග' නම් වේ. ශරීරයෙන් ඇදී යන බැවින් 'සරීසප' නම් වේ. බෙනෙහි වසන බැවින් 'බිලාසය' නම් වේ. දළ ආයුධය කරගත් බැවින් 'දාඨාවුධ' නම් වේ. විෂ උග්‍ර බැවින් 'ඝෝරවිෂ' නම් වේ. දිව දෙබෑ වී ඇති බැවින් 'දුජිව්හ' නම් වේ. දිවවල් දෙකකින් රස බලන බැවින් 'ද්විරසඤ්ඤූ' නම් වේ.” 'සප්පිනී' යනු සර්ප ධේනුවයි. 'පීඨසප්පී' යනු පීඨයකින් (ලෑල්ලකින්/පුටුවකින්) ඇදී යන බැවින් 'පීඨසප්පී' නම් වේ, එනම් කොර පුද්ගලයාය. 'සප්පි' යනු යමෙක් අනුභව කරයිද, ඔහුගේ බලය හා ආයුෂ වැඩීම පිණිස ශරීරය පුරා පැතිර යන බැවින් 'සප්පි' නම් වේ, එනම් ගිතෙල් ය.

Sakka ṭeka laṅgha gatyattā. Sakkati, nisakkati, parisakkati. Nisakko, parisakkanaṃ. Ṭekati. Ṭīkā. Laṅghati, ullaṅghati, olaṅghati, laṅghako, ullaṅghikā pīti.

සක්ක, ටේක, ලංඝ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි (යෑමෙහි) වැටෙති. සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති. නිසක්කෝ, පරිසක්කනං. ටේකති. ටීකා. ලංඝති, උල්ලංඝති, ඕලංඝති, ලංඝකෝ, උල්ලංඝිකා පීති.

Ke re ge sadde. Kāyati. Rāyati. Gāyati. Jātakaṃ. Rā. Gītaṃ. Kāyituṃ. Rāyituṃ, gāyituṃ. Kāyitvā. Rāyitvā. Gāyitvā.

කේ, රේ, ගේ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. කායති. රායති. ගායති. ජාතකං. රා. ගීතං. කායිතුං. රායිතුං, ගායිතුං. කායිත්වා. රායිත්වා. ගායිත්වා.

Tattha jātakanti jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ attano caritaṃ kāyati katheti bhagavā etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha jātakanti vuttaṃ. Aññatra pana jātaṃ evaṃ jātakanti gahetabbā. Tathā hi jātakasaddo pariyattiyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu, jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu. Rā vuccati saddo. Gītanti gāyanaṃ.

එහි 'ජාතක' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමකින් තමන් වහන්සේගේ පෙර සිදු වූ අතීත චරිතය පවසන සේක්ද, එය 'ජාතකය' යි. මෙහි 'ජාතක' යන්නෙන් අදහස් කළේ ජාතක පාලියයි. අනෙක් තැන්වලදී නම් උපන් දෙයම 'ජාතක' ලෙස ගත යුතුය. එසේමය, 'ජාතක' ශබ්දය ධර්ම පර්යාප්තියෙහි ද වැටේ; එනම් “ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං” යනාදී තැන්වලදීය. උත්පත්තිය (භවය) පිළිබඳ අර්ථයෙහි ද වැටේ; එනම් “ජාතකය සමෝධානය කළේය” යනාදී තැන්වලදීය. 'රා' යනු ශබ්දයට නමකි. 'ගීතං' යනු ගායනයයි.

Khe [Pg.209] je se khaye. Khāyati. Jāyati. Sāyati. Khayaṃ gacchatīti attho.

ඛේ, ජේ, සේ යන ධාතූහු ක්ෂය වීම (ගෙවී යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ඛායති. ජායති. සායති. ක්ෂය වීමට (අඩුවීමට) පැමිණේ යනු අර්ථයයි.

Ettha pana siyā ‘‘nanu ca bho khāyatīti padassa khādatīti vā paññāyatīti vā attho bhavati, tathā jāyatīti padassa nibbattatīti attho, sāyatīti padassa rasaṃ assādetīti attho, evaṃ sante bho kasmā idha evaṃ attho tumhehi kathiyatī’’ti? Saccaṃ, dhātūnantu anekatthattā evaṃ attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīratī’’ti ettha jīratīti ayaṃ saddo jaraṃ pāpuṇātīti atthaṃ avatvā vaḍḍhatīti atthameva vadati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

මෙහිදී මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය: “පින්වත, 'ඛායති' යන පදයට 'කයි' (අනුභව කරයි) යන අර්ථය හෝ 'ප්‍රකට වේ' යන අර්ථය ලැබේ නොවේද? එසේම 'ජායති' යන පදයට 'උපදී' යන අර්ථයද, 'සායති' යන පදයට 'රස විඳියි' යන අර්ථයද ලැබේ නොවේද? එසේ තිබියදී ඔබ විසින් මෙහිදී (ක්ෂය වීම යන) අර්ථයක් පවසන්නේ මන්ද?” කියායි. එය සත්‍යයකි, නමුත් ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව (බොහෝ අර්ථ ඇති බව) නිසා මෙබඳු අර්ථයක් කීමට ද ඉඩ ලැබෙන්නේය. එසේමය, “අල්පශ්‍රැත වූ මේ මිනිසා, ගොනෙකු මෙන් දිරා යයි” යන මෙහි 'ජීරති' යන ශබ්දයෙන් 'ජරාවට (දිරාපත්වීමට) පත්වේ' යන අර්ථය නොකියා (ශරීරය) 'වැඩේ' යන අර්ථයම පවසයි. මේ කරුණ ද එසේම සලකා ගත යුතුය.

Gu ghu ku u sadde. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati.

ගු, ඝු, කු, උ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. ගවති. ඝවති. කවති. අවති.

Khu ru ku sadde. Khoti. Roti. Koti.

ඛු, රු, කු යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙති. ඛෝති. රෝති. කෝති.

Cu ju pu plu gā se gatiyaṃ. Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti. Javanaṃ, javo. Pavanaṃ, plavanaṃ. Gānaṃ. Setu. Poto. Plavo.

චු, ජු, pu, ප්ලු, ගා, සේ යන ධාතූහු ගමනාර්ථයෙහි (යෑමෙහි) වැටෙති. චවති. ජවති. පවති. ප්ලවති. ගාති. සේති. චවනං, චුති. ජවනං, ජවෝ. පවනං, ප්ලවනං. ගානං. සේතු. පෝතෝ. ප්ලවෝ.

Ettha gānanti gamanaṃ. Pototi pavati gacchati udake etenāti poto, nāvā. Tathā plavati na sīdatīti plavo, nāvā eva. ‘‘Bhinnaplavo sāgarasseva majjhe’’ti hi jātakapāḷi dissati. ‘‘Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇa’’nti nāvābhidhānāni.

මෙහි 'ගානං' යනු ගමනයයි (යෑමයි). 'පෝත' යනු යමකින් ජලයෙහි පාවෙමින් යන්නේද එය 'පෝත' නම් වේ, එනම් නැවයි. එසේම, ගිලෙන්නේ නැතිව පාවෙන බැවින් 'ප්ලව' නම් වේ, එය ද නැව (හෝ පරුව) ම ය. “මහ සයුර මැද බිඳුණු නැවක් මෙන්” යනුවෙන් ජාතක පාලියෙහි පෙනේ. “නාවා, පෝත, ප්ලව, ජලයාන, තරණ” යනු නැවට (ඔරුවට) කියන පර්යාය නාමයන්ය.

Dhe the saddasaṅghātesu. Dhāyati. Thāyati. Bhāve – dhiyati, thiyati. Itthī. Thī.

ධේ, ථේ යන ධාතූහු ශබ්ද කිරීම සහ එකතු කිරීම (සංඝාතය) යන අර්ථයන්හි වැටෙති. ධායති. ථායති. භාව කාරකයෙහි – ධියති, තියති. ඉත්ථී. ථී.

De te pālane. Dāyati. Dayā. Tāṇaṃ.

දේ, තේ යන ධාතූහු ආරක්ෂා කිරීම (රැකබලා ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. දායති. දයා. තාණං.

Rā lā ādāne. Rāti. Lāti.

රා, ලා යන ධාතූහු ලබාගැනීම (ග්‍රහණය කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. රාති. ලාති.

Ati adi bandhane. Antati. Andati. Antaṃ. Andu.

අති, අදි යන ධාතූහු බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටෙති. අන්තති. අන්දති. අන්තං. අන්දු.

Jutasubha [Pg.210] ruca dittiyaṃ. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati.

ජුත, සුභ, රුච යන ධාතූහු බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. ජෝතති. සෝභති. රෝචති, විරෝචති.

Aka aga kuṭilāyaṃ gatiyaṃ. Akati. Agati.

අක, අග යන ධාතූහු ඇදැති (වක්‍ර) ගමන යන අර්ථයෙහි වැටෙති. අකති. අගති.

Nātha nādha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthati. Nādhati.

නාථ, nාධ යන ධාතූහු යැදීම, පීඩා කිරීම, ඓශ්චර්යය සහ ආශිංසනය යන අර්ථයන්හි වැටෙති. නාථති. නාධති.

Sala hula cala kampane. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ.

සල, හුල, චල යන ධාතූහු කම්පනය වීම (සැලීම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති. සලති. හුලති. චලති. කුසලං.

Ettha ca kucchite pāpake dhamme salayatīti kusalaṃ, hetukattuvasenidaṃ nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā’’ti hetukattuvasena attho kathito. Idaṃ saladhātuvasena kusalasaddassa nibbacanaṃ. Aññesampi dhātūnaṃ vasena kusalasaddassa nibbacanaṃ bhavati. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Kathaṃ? ‘‘Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, te akusaladhammasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbāti kusalā, gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantītipi kusalā’’ti. Evaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Tatra ‘‘dhammā’’ iti padāpekkhaṃ katvā tadanurūpaliṅgavacanavasena ‘‘kusalā’’ti niddeso kato, idha pana sāmaññaniddesavasena ‘‘kusala’’nti napuṃsakekavacananiddeso amhehi kato. Puññavācako hi kusalasaddo ārogyavācako ca ekantena napuṃsakaliṅgo, itaratthavācako pana tiliṅgiko, yathā kusalo phasso, kusalā vedanā. Kusalaṃ cittanti. Kusalasaddo [Pg.211] imasmiṃ bhūvādigaṇe lādhātusaladhātuvasena nipphattiṃ gatoti veditabbo. Iti bhūvādigaṇe samodhānagatadhātuyo samattā.

මෙහි ලා, ලාමක වූ පාපී ධර්මයන් සලිත කරවන (කම්පනය කරවන) බැවින් 'කුසල' නම් වේ. මෙය හේතු කර්තෘ කාරක වශයෙන් දක්වන ලද නිරුක්තියක් ලෙස සලකා ගත යුතුය. එසේමය, අට්ඨසාලිනියෙහි “ලාමක වූ පාපී ධර්මයන් සලිත කරවන, චලනය කරවන, කම්පනය කරවන, විනාශ කරවන බැවින් කුසල් නම් වෙති” යනුවෙන් හේතු කර්තෘ අර්ථය පවසන ලදී. මෙය 'සල' ධාතුව ඇසුරෙන් දක්වන ලද 'කුසල' ශබ්දයේ නිරුක්තියයි. අන්‍ය වූ ධාතූන් ඇසුරෙන් ද 'කුසල' ශබ්දයේ නිරුක්ති සිද්ධ වේ. එසේමය, අට්ඨසාලිනියෙහි වෙනත් නිරුක්තීන් ද දක්වා ඇත. ඒ කෙසේද යත්: “ලාමක වූ ආකාරයකින් වසන බැවින් 'කුස' නම් වෙති, අකුසල ධර්මයන් නැමැති ඒ කුසයන් කපා දමන, සිඳලන බැවින් 'කුසල' නම් වෙති.” නැතහොත්, “ලාමක දේ කපා දමන (සිහින් කරන) බැවින් ප්‍රඥාව 'කුස' නම් වේ. ඒ ප්‍රඥාව නැමැති කුසයෙන් ගත යුතු (පැවැත්විය යුතු) බැවින් 'කුසල' නම් වේ යනු අර්ථයයි.” නැතහොත්, “යම් සේ කුස තණ දෙපසින්ම අත කපා දමන්නේද, එමෙන්ම මොහුද උපන් නොඋපන් වශයෙන් දෙකොටසකට අයත් කෙලෙස් පක්ෂය කපා දමති. එබැවින් කුස තණ මෙන් කපන බැවින් ද 'කුසල' නම් වෙත්” කියායි. මෙසේ වෙනත් නිරුක්තීන් ද දක්වා ඇත. එහි “ධම්මා” (ධර්මයෝ) යන පදයට අපේක්ෂාවෙන් ඒ අනුව යන ලිංග හා වචන වශයෙන් “කුසලා” (කුසල්හු) යන නිර්දේශය කරන ලද අතර, මෙහිදී අප විසින් සාමාන්‍ය නිර්දේශයක් වශයෙන් “කුසලං” කියා නපුංසක ලිංග ඒකවචන නිර්දේශයක් කරන ලදී. මක්නිසාද යත්, පුණ්‍ය අර්ථය හා ආරෝග්‍ය (නිරෝගී) අර්ථය පවසන 'කුසල' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වේ. වෙනත් අර්ථ දක්වන විට ත්‍රිලිංගික වේ. නිදසුනක් ලෙස: 'කුසලෝ ඵස්සෝ', 'කුසලා වේදනා', 'කුසලං චිත්තං' යනාදී වශයෙනි. 'කුසල' ශබ්දය මේ භූවාදි ගණයෙහි 'ලා' ධාතුව හා 'සල' ධාතුව ඇසුරෙන් නිපන්නක් බව දත යුතුය. මෙසේ භූවාදි ගණයට අයත් වූ (එකට දක්වන ලද) ධාතූහු නිමාවට පත්වූහ.

Iccevaṃ –

මෙලෙසින් -

Vitthārato ca saṅkhepā, bhūvādīnaṃ gaṇo mayā;

Yo vibhatto sauddeso, saniddeso yathārahaṃ.

මා විසින් විස්තර වශයෙන් ද සංක්ෂිප්ත වශයෙන් ද, සුදුසු පරිදි උද්දේශ සහිතව සහ නිද්දේශ සහිතව භූවාදී ආදී ගණය මෙසේ බෙදන ලදී.

Upasagganipātehi, nānāatthayutehi ca;

Yojetvāna padānettha, dassitāni visuṃ visuṃ.

විවිධ අර්ථයන්ගෙන් යුත් උපසර්ග සහ නිපාතයන්ගෙන් මෙහි පදයන් ගළපා, වෙන වෙනම දක්වන ලදී.

Pāḷinidassanādīhi, dassitāni saheva tu;

Tyādyantāni ca rūpāni, syānyantāni ca sabbaso.

පාළි නිදර්ශන ද සමඟින්, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති ක්‍රියාවන් ද, ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති නාමයන් ද සියලු ආකාරයෙන් දක්වන ලදී.

Padānaṃ sadisattañca, tathā visadisattanaṃ;

Codanāparihārehi, sahito catthanicchayo.

පදයන්ගේ සමානත්වය ද එසේම අසමානත්වය ද, චෝදනා සහ පරිහාරයන්ගෙන් යුත් අර්ථ නිශ්චය ද මෙහි දැක්වේ.

Atthuddhāro’bhidhānañca, liṅgattayavimissanaṃ;

Abhidheyyakaliṅgesu, savisesapadāni ca.

අර්ථ මතු කර දැක්වීම ද, අභිධානය ද, ලිංග තුන මිශ්‍ර වීම ද, අභිධෙය්‍ය සහ ලිංගයන්හි සවිශේෂ පදයන් ද,

Nānāpadabahuppada-samodhānañca dassitaṃ;

Rūḷhīsaddādayo ceva, suvibhattā anākulā.

විවිධ පද සහ බහු පදයන්ගේ එක්වීම ද, රූඪි ශබ්ද ආදිය ද මනාව බෙදා නිරවුල්ව දක්වන ලදී.

Sabbanāmaṃ sabbanāma-sadisāni padāni ca;

Nānāpadehi yojetuṃ, dassitāni yathārahaṃ.

සර්වනාම පද සහ සර්වනාමයන්ට සමාන පද ද, විවිධ පදයන් සමඟ ගැලපීමට සුදුසු පරිදි දක්වන ලදී.

Tumantāni ca rūpāni, tvādyantāni ca viññūnaṃ;

Piṭake pāṭavatthāya, sabbametaṃ pakāsitaṃ.

ප්‍රඥාවන්තයින්ගේ ත්‍රිපිටකයෙහි නිපුණත්වය පිණිස ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති රූප ද, ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති රූප ද යන මේ සියල්ල ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Ye saddanītimhi imaṃ vibhāgaṃ,Jānanti sammā munisāsane te;

Atthesu sabbesupi vītakaṅkhā,Acchambhino sīhasamā bhavanti.

යම් කෙනෙක් සද්දනීතියෙහි මෙම බෙදීම මනාව දනිත් ද, ඔවුහු බුද්ධ ශාසනයෙහි සියලු අර්ථයන් කෙරෙහි සැක හැර, බිය රහිතව සිංහයන් වැනි වෙති.

Vibhūtabhutaggasayambhucakke[Pg.212],Subhūtabhūriṃ vadatā narānaṃ;

Yo saddanītimhi bhuvādikaṇḍo,Vutto mayā taṃ bhajathatthakāmo.

ප්‍රකට වූ, සත්‍ය වූ, ස්වයම්භූ ධර්ම චක්‍රය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ මිනිසුන්ට අතිශයින් වැඩදායී වූ යම් ධර්මයක් දෙසූ සේක් ද, සද්දනීතියෙහි මා විසින් පවසන ලද ඒ භූවාදි කාණ්ඩය අර්ථය (අභිවෘද්ධිය) කැමති තැනැත්තා ඇසුරු කෙරේවා.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි හා ත්‍රිපිටකයෙහි පදයන්ගේ හැසිරීම් පිළිබඳව ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

Pannarasahi paricchedehi maṇḍito bhūvādigaṇo nāma

පරිච්ඡේද පහළොවකින් සරසන ලද භූවාදි ගණය නම් වූ

Soḷasamo paricchedo.

දහසයවන පරිච්ඡේදයයි.

17. Rudhādichakka

17. රුධාදි ෂට්කය

Rudhādigaṇika

රුධාදි ගණය

Ito paraṃ pavakkhāmi, rudhādikagaṇādayo;

Sāsanassopakārāya, gaṇe tu chabbidhe kathaṃ.

මීට පසුව, ශාසනයේ උපකාරය පිණිස රුධාදි ගණය ආදී කොට ඇති ගණ හය පිළිබඳ විස්තරය පවසන්නෙමි.

Rudhi āvaraṇe. Rudhidhātu āvaraṇe vattati. Ettha āvaraṇaṃ nāma pidahanaṃ vā parirundhanaṃ vā palibuddhanaṃ vā harituṃ vā appadānaṃ, sabbametaṃ vaṭṭati. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. Kammani – maggo purisena rundhiyati. Rodho, orodho, virodho, paṭivirodho, viruddho, paṭiviruddho, pariruddho. Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā.

‘රුධි’ ධාතුව වැසීම (ආවරණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ආවරණය යනු වැසීම, අවහිර කිරීම, වට කිරීම හෝ රැගෙන යාමට ඉඩ නොදීම යන මේ සියල්ලටම යෙදේ. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධේති, අවරුන්ධේති (යනු ක්‍රියා රූප වේ). කර්ම කාරකයෙහි – ‘මග්ගෝ පුරිසේන රුන්ධියති’ (මිනිසා විසින් මාර්ගය අවහිර කරනු ලැබේ). රෝධෝ, ඕරෝධෝ, විරෝධෝ, පටිවිරෝධෝ, විරුද්ධෝ, පටිවිරුද්ධෝ, පරිරුද්ධෝ (යනු නාම පද වේ). රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා, පරිරුන්ධිත්වා (යනු කෘදන්ත පද වේ).

Tatra rodhoti cārako. So hi rundhati pavesitānaṃ kurūrakammantānaṃ sattānaṃ gamanaṃ āvaratīti rodhoti vuccati. Orodhoti rājubbarī, sā pana yathākāmacāraṃ carituṃ appadānena orundhiyati avarundhiyatīti orodho. Virodhoti ananukūlatā. Paṭivirodhoti punappunaṃ ananukūlatā. Viruddhoti virodhaṃ āpanno. Paṭiviruddhoti paṭisattubhāvena [Pg.213] virodhaṃ āpanno. Pariruddhoti gahaṇatthāya samparivārito. Vuttañhi ‘‘yathā arīhi pariruddho, vijjante gamane pathe’’ti. Avaruddhoti pabbājito.

එහි ‘රෝධ’ යනු සිරගෙයයි. එය සිරගත කරන ලද, ක්‍රූර ක්‍රියාවන් කළ සත්වයන්ගේ ගමන අවහිර කරන බැවින් (ආවරණය කරන බැවින්) ‘රෝධ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඕරෝධ’ යනු අන්තඃපුරයයි (රාජ බිසවුන් සිටින තැනයි). ඇය කැමති පරිදි හැසිරීමට ඉඩ නොදී වට කරනු ලබන (රඳවනු ලබන) බැවින් ‘ඕරෝධ’ නම් වේ. ‘විරෝධ’ යනු අනුකූල නොවීමයි. ‘පටිවිරෝධ’ යනු නැවත නැවතත් අනුකූල නොවීමයි. ‘විරුද්ධ’ යනු විරෝධයට පත් වූ තැනැත්තාය. ‘පටිවිරුද්ධ’ යනු සතුරු භාවයෙන් විරෝධයට පත් වූ තැනැත්තාය. ‘පරිරුද්ධ’ යනු අල්ලා ගැනීම පිණිස වට කරන ලද්දේය. ‘සතුරන් විසින් වට කරන ලදුව, යන මඟක් ඇති කල්හි...’ යැයි පවසන ලද්දේ එහෙයිනි. ‘අවරුද්ධ’ යනු පිටුවහල් කරන ලද්දේය.

Muca mocane. Migaṃ bandhanā muñcati. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Dukkhappamocanaṃ, moco.

‘මුච’ ධාතුව මිදීම (මෝචන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මිගං බන්ධනා මුඤ්චති’ (මුවා බැම්මෙන් මුදා හරියි). මුඤ්චනං, මෝචනං, දුක්ඛප්පමෝචනං, මෝචෝ (යනු නාම පද වේ).

Mocoti cettha aṭṭhikakadalīrukkho. Muñcituṃ. Muñcitvā. Kārite ‘‘moceti, mocetuṃ, mocetvā’’tiādīni.

මෙහි ‘මෝචෝ’ යනු ඇට සහිත කෙසෙල් ගසට නමකි. මුඤ්චිතුං, මුඤ්චිත්වා (යන රූප වේ). කාරක ක්‍රියාවෙහි ‘මෝචේති, මෝචේතුං, මෝචේත්වා’ ආදී වශයෙන් වේ.

Rica virecane. Riñcati. Riñcanaṃ, virecanaṃ, vireko, virecako. Riñcituṃ. Riñcitvā.

‘රිච’ ධාතුව හිස් කිරීම (විරේචන) අර්ථයෙහි වැටේ. රිඤ්චති (හිස් කරයි). රිඤ්චනං, විරේචනං, විරේකෝ, විරේචකෝ. රිඤ්චිතුං, රිඤ්චිත්වා.

Sica paggharaṇe. Udakena bhūmiṃ siñcati. Puttaṃ rajje abhisiñci. Abhiseko. Muddhābhisitto khattiyo. Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati. Sittaṭṭhānaṃ. Siñcituṃ. Siñcitvā.

‘සිච’ ධාතුව ඉසීම (පග්ඝරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘උදකේන භූමිං සිඤ්චති’ (දියෙන් බිම තෙමයි). ‘පුත්තං රජ්ජේ අභිසිඤ්චි’ (පුත්‍රයාව රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කළේය). අභිසේකෝ. මුද්ධාභිසිත්තෝ ඛත්තියෝ (මුදුනෙහි අභිෂේක ලත් ක්ෂත්‍රියයා). ‘සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තේ ලහුමෙස්සති’ (මහණ, මේ නැවෙහි දිය ඉස දමන්න, ඉසින ලද නැව ඔබට සැහැල්ලු වනු ඇත). සිත්තට්ඨානං (ඉසින ලද ස්ථානය). සිඤ්චiතුං, සිඤ්චිත්වා.

Yuja yoge. Yuñjati, anuyuñjati. Kammani ‘‘yuñjiyatī’’ti rūpāni. Keci ‘‘yuñjate’’ti icchanti. Yuñjanaṃ, saṃyogo, anuyogo, bhāvanānuyutto, saññogo, saññojanaṃ, atthayojanā. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Tattha saṃyojananti bandhanaṃ kāmarāgādi. Yojananti –

‘යුජ’ ධාතුව යෙදීම (යෝග) අර්ථයෙහි වැටේ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කර්ම කාරකයෙහි ‘යුඤ්ජියති’ යන රූප වේ. ඇතැම්හු ‘යුඤ්ජතේ’ යන්න ද කැමති වෙති. යුඤ්ජනං, සංයෝගෝ, අනුයෝගෝ, භාවනානුයුත්තෝ, සඤ්ඤෝගෝ, සඤ්ඤෝජනං, අත්ථයෝජනා (අර්ථ ගැලපීම). ‘දීඝං සන්තස්ස යෝජනං’ (වෙහෙසට පත් වූවහුට යොදුන දිගුය). යුඤ්ජiතුං, අනුයුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිත්වා, යෝජේති. එහි ‘සංයෝජනං’ යනු කාමරාග ආදී බැඳීම්ය. ‘යෝජනං’ (යොදුන) යනු –

Vidatthi dvādasaṅgulyo, tadvayaṃ ratanaṃ mataṃ;

Sattaratanikā yaṭṭhi, usabhaṃ vīsayaṭṭhikaṃ;

Gāvutaṃ usabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ.

ඇඟිලි දොළහක් වියතක් වේ. එයින් දෙගුණයක් රියනක් යැයි සැලකේ. රියන් හතක් යෂ්ටියක් වේ. යෂ්ටි විස්සක් උසභයකි. උසභ අසූවක් ගාවුතයකි. ගාවුත හතරක් යොදුනකි.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Byavaharaṇaṃ ajjhoharaṇaṃ. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Dāsaparibhogena paribhuñji. Kārite ‘‘bhojeti bhojayatī’’tiādīni rūpāni. Bhojanaṃ, sambhogo, mahibhujo, gāmabhojako[Pg.214], upabhogo, paribhogo. Bhutto odano bhavatā. Sace bhutto bhaveyyāhaṃ. Odanaṃ bhutto bhuttavā bhuttāvī. Tumantāditte ‘‘bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna’’ iccādīni parisaddādīhi visesitabbāni.

‘භුජ’ ධාතුව රැකීම (පාලන) සහ අනුභව කිරීම (ව්‍යවහරණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. පාලන යනු රැකීමයි. ව්‍යවහරණ යනු අනුභව කිරීමයි. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සම්භුඤ්ජති. ‘දාසපරිභෝගෙන පරිභුඤ්ජි’ (දාස පරිභෝගයෙන් පරිභෝග කළේය). කාරක ක්‍රියාවෙහි ‘භෝජේති, භෝජයති’ ආදී රූප වේ. භෝජනං, සම්භෝගෝ, මහීභුජෝ (රජු), ගාමභෝජකෝ, උපභෝගෝ, පරිභෝගෝ. ‘භුත්තෝ ඕදනෝ භවතා’ (ඔබ විසින් බත් අනුභව කරන ලදී). ‘සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං’ (ඉදින් මම අනුභව කළේ නම්). ‘ඕදනං භුත්තෝ, භුත්තවා, භුත්තාවී’ (බත් අනුභව කළේය). ‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භෝජේතුං, භෝජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භෝජේත්වා, භෝජේත්වාන, භෝජයිත්වා, භෝජයිත්වාන’ ආදී කෘදන්ත පද ‘පරි’ ශබ්දය ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් විශේෂ කොට දත යුතුය.

Tatra bhuñjatīti bhattaṃ bhuñjati, bhojanīyaṃ bhuñjati. Tathā hi ‘‘khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā’’tiādi vuttaṃ. Apica kadāci khādanīyepi ‘‘bhuñjatī’’ti vohāro dissati. ‘‘Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varāvara’’nti hi vuttaṃ. Paribhuñjatīti cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, paṭisevatīti vuttaṃ hoti. Teneva ca paṭisevatīti paribhuñjatīti attho saṃvaṇṇiyati. Apica ‘‘kāme bhuñjatī’’ti ca ‘‘pañcakāmaguṇe paribhuñjatī’’ti ca dassanato pana bhuñjanaparibhuñjanasaddā paṭisevanatthena katthaci samānatthāpi hontīti avagantabbā. Saṃbhuñjatīti sambhogaṃ karoti, ekato vāsaṃ karotīti attho. Ettha siyā ‘‘nanu ca bho atra bhujadhātu pālanabyavaharaṇesu vutto, so kathaṃ ettakesupi atthesu vattatī’’ti? Vattateva, anekatthā hi dhātavo, te upasaggasahāye labhitvāpi anekatthatarāva honti. Ito paṭṭhāya tumantādīni rūpāni na vakkhāma. Yattha pana viseso dissati, tattha vakkhāma.

එහි ‘භුඤ්ජති’ යන්නෙන් බත් අනුභව කරයි, භෝජනය අනුභව කරයි (යන්න අදහස් වේ). මක්නිසාද යත් ‘ඛාදනයක් හෝ භෝජනයක් හෝ කයි හෝ අනුභව කරයි හෝ’ යනාදී වශයෙන් පවසා ඇති බැවිනි. තවද, සමහර විට ඛාද්‍ය දේ පිළිබඳව ද ‘භුඤ්ජති’ (අනුභව කරයි) යන ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. ‘මහරජ, උතුම් වූ ද පහත් වූ ද කුඩා ඵලවැල අනුභව කරන්න’ යැයි පවසා ඇත්තේ එහෙයිනි. ‘පරිභුඤ්ජති’ යන්නෙන් සිවුරු පරිභෝග කරයි, පිණ්ඩපාතය පරිභෝග කරයි, ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකර පරිභෝග කරයි, එනම් ‘සේවනය කරයි’ යන්න ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් ම ‘සේවනය කරයි’ යන්නෙන් ‘පරිභෝග කරයි’ යන අර්ථය විස්තර කරනු ලැබේ. තවද, ‘කාමයන් අනුභව කරයි’ (කාමේ භුඤ්ජති) සහ ‘පංච කාමගුණයන් පරිභෝග කරයි’ (පඤ්චකාමගුණේ පරිභුඤ්ජති) යන ව්‍යවහාරයන් අනුව, ‘භුඤ්ජන’ සහ ‘පරිභුඤ්ජන’ යන ශබ්දයන් සේවනය කිරීමේ අර්ථයෙහි ඇතැම් තැනක සමාන අර්ථ ඇත්තේ ද වන බව දත යුතුය. ‘සම්භුඤ්ජති’ යන්නෙන් එක්ව පරිභෝග කරයි, නැතහොත් එක්ව වාසය කරයි යන අර්ථය ලැබේ. මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් විය හැකිය: ‘භවත්නි, මෙහි භුජ් ධාතුව පාලන සහ ව්‍යවහරණ අර්ථයන්හි පැවසේ නම්, එය මෙතරම් අර්ථ රාශියක කෙසේ වැටේ ද?’ (පිළිතුර:) වැටෙන්නේමය, මක්නිසාද යත් ධාතූහු බහු අර්ථවත් වෙති. ඔවුහු උපසර්ගයන්ගේ සහාය ලැබූ විට තවත් බොහෝ අර්ථ ගෙන දෙති. මෙතැන් සිට ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය ආදී රූපයන් (වෙන වෙනම) නොකියන්නෙමු. යම් තැනක විශේෂයක් දක්නට ලැබෙන්නේ නම්, එහිදී පවසන්නෙමු.

Kati chedane. Kantati, vikantati. Sallakatto.

‘කති’ ධාතුව කැපීම (ඡේදන) අර්ථයෙහි වැටේ. කන්තති, විකන්තති (කපයි). සල්ලකත්තෝ (ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා).

Bhidi vidāraṇe. Bhindati. Anāgatatthe vattabbe ‘‘bhejjissati, bhindissatī’’ti dvidhā bhavanti rūpāni. Pāpake akusale dhamme bhindatīti bhikkhu. Tenāha –

'භිදි' ධාතුව බිඳීම (පැළීම) යන අර්ථයේ වැටේ. 'භින්දති' (බිඳියි) යන්න රූපයයි. අනාගත කාලීන අර්ථය පැවසිය යුතු කල්හි 'භෙජ්ජිස්සති', 'භින්දිස්සති' යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් රූප වෙති. ලාමක වූ අකුසල් දහම් බිඳින බැවින් 'භික්ෂු' (භික්ඛු) නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී —

‘‘Na [Pg.215] tena bhikkhu so hoti, yāvatā bhikkhate pare;

Visaṃ dhammaṃ samādāya, bhikkhu hoti na tāvatā.

අනුන්ගෙන් සිඟා කෑ පමණින් කෙනෙක් මහණෙක් (භික්ෂුවක්) නොවේ. විසම වූ අකුසල් දහම් සමාදන්ව පිළිපදින්නේ, ඒ පමණකින් මහණෙක් නොවේ.

Yodha puññañca pāpañca, bāhitvā brahmacariyaṃ;

Saṅkhāya loke carati, save ‘bhikkhū’ti vuccatī’’ti.

මෙලොව යමෙක් පින හා පව යන දෙකම බැහැර කොට, උතුම් බඹසර හැසිරෙමින්, නුවණින් යුතුව ලෝකයෙහි හැසිරෙයිද, හෙතෙම ඒකාන්තයෙන්ම 'භික්ෂු' යැයි කියනු ලැබේ.

Idañca khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ, sekkhaputhujjanasamaṇāpi yathāsambhavaṃ ‘‘bhikkhū’’ti vattabbataṃ pāpuṇantiyeva. Saṅghaṃ bhindatīti saṅghabhedako. Devadattena saṅgho bhinno,. Bhindiyatīti bhinnoti hi nibbacanaṃ. Na te kaṭṭhāni bhinnāni. Bhindatīti bhettā.

මෙහි 'භික්ෂු' යන්න රහතන් වහන්සේ අරභයා වදාරන ලද්දකි. එසේ වුවද සේඛ සහ පෘථග්ජන ශ්‍රමණයෝ ද සුදුසු පරිදි 'භික්ෂූන්' යැයි කියනු ලැබීමට පැමිණෙති. සංඝයා බිඳින්නා 'සංඝභේදක' නම් වේ. දේවදත්තයා විසින් සංඝයා බිඳින ලදී. 'බිඳිනු ලබයි' යන අර්ථයෙන් 'භින්න' යනු නිරුක්තියයි. 'ඒ දර කැබලි බිඳිනු ලැබූ ඒවා නොවේ'. බිඳින්නා 'භෙත්තා' නම් වේ.

Chidi dvedhākaraṇe. Chindatīti chedako, evaṃ chettā. Kese chettuṃ vaṭṭati. Chindiyatīti chinno. Chinnopi rukkho punadeva rūhati. Idaṃ pana bhidichididvayaṃ divādigaṇaṃ patvā ‘‘bhijjati chijjatī’’ti suddhakattuvācakaṃ rūpadvayaṃ janeti, tasmā ‘‘bhijjatīti bhinno’’tiādinā suddhakattuvasenapi nibbacanaṃ kātabbaṃ.

'ඡිදි' ධාතුව දෙකට කිරීම (කැපීම) යන අර්ථයේ වැටේ. කපන්නේ 'ඡේදක' වේ, එමෙන්ම 'ඡෙත්තා' ද වේ. කෙස් කැපීම සුදුසුය. කපනු ලබන්නේ 'ඡින්න' (කපන ලද) නම් වේ. කපන ලද වෘක්ෂය ද නැවතත් ලියලයි. මේ 'භිදි', 'ඡිදි' යන ධාතු යුගලය දිවාදි ගණයට පැමිණ 'භිජ්ජති', 'ඡිජ්ජති' යන කර්මකාරක රූප දෙකක් උපදවයි. එබැවින් 'භිජ්ජති (බිඳෙයි) යන්නෙන් භින්න' යනාදී වශයෙන් ශුද්ධ කර්තෘ වශයෙන් ද නිරුක්ති දැක්විය යුතුය.

Tadi hiṃsānādaresu. Tandati. Tandī, taddu. Taddati kacchu.

'තදි' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි සහ අනාදරයෙහි වැටේ. 'තන්දති' (මැලිකම් කරයි). 'තන්දී' (මැලිකම), 'තද්දු' (කඩුවේගන). කැසීම (හොරි) පීඩා කරයි.

Udi pasavakiledanesu. Pasavanaṃ sandanaṃ. Kiledanaṃ tindatā. Undati. Undūro, samuddo.

'උදි' ධාතුව වැගිරීම (වැස්සීම) සහ තෙත්වීම (ක්ලේදනය) යන අර්ථයේ වැටේ. වැගිරීම (පසවන) යනු ගැලීමයි. තෙත්වීම (ක්ලේදනය) යනු තෙත බවයි. 'උන්දති' (තෙත් කරයි). 'උන්දූර' (මීයා), 'සමුද්ද' (සමුද්‍රය).

Vida lābhe. Vindati. Govindo, vitti. Ettha vittīti anubhavanaṃ, vedanā vā.

'විද' ධාතුව ලැබීම අර්ථයේ වැටේ. 'වින්දති' (ලබයි). 'ගෝවින්ද' (ගවයන් ලබන්නා), 'විත්ති' (විඳීම / ලාභය). මෙහි 'විත්ති' යනු අනුභව කිරීම (විඳීම) හෝ වේදනාවයි.

Vida tuṭṭhiyaṃ. Vindati, nibbindati. Nibbindanaṃ. Virajjati. Nibbindo kāmaratiyā. Vitti, vittaṃ, vedo. Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ.

'විද' ධාතුව සතුට (තුෂ්ටිය) අර්ථයේ වැටේ. 'වින්දති' (සතුටු වෙයි), 'නිබ්බින්දති' (කලකිරෙයි). 'නිබ්බින්දන' (කලකිරීම), 'විරජ්ජති' (නොඇලෙයි). කාම රතියෙහි කලකිරුණේ 'නිබ්බින්ද' නම් වේ. 'විත්ති' (සතුට), 'විත්ත' (ධනය), 'වේද' (ඥානය). අර්ථ වේදය සහ ධර්ම වේදය ලබයි.

Ettha vittīti somanassaṃ. ‘‘Vitti hi maṃ vindati suta disvā’’ti hi vuttaṃ. Vittanti vittijananattā vittasaṅkhātaṃ dhanaṃ. Vedoti [Pg.216] ganthopi ñāṇampi somanassampi vuccati. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’tiādīsu hi gantho ‘‘vedo’’ti vuccati. ‘‘Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’ntiādīsu ñāṇaṃ. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu somanassaṃ.

මෙහි 'විත්ති' යනු සෝමනස්සය (සතුට) යි. 'පුතණුවන් දැක මට සැබවින්ම සතුටක් ඇති වේ' යැයි වදාරන ලදී. 'විත්ත' යනු සතුට උපදවන බැවින් ධනයට නමකි. 'වේද' යන්නෙන් ග්‍රන්ථය ද, ඥානය ද, සෝමනස්සය ද කියනු ලැබේ. 'ත්‍රිවේදයන්ගේ පරතෙරට පත්' යනාදී තැන්හි ග්‍රන්ථය 'වේද' යැයි කියනු ලැබේ. 'කිසිවක් නැති, කාම භවයෙහි නොඇලුණු, වේදගු (නුවණැති) බ්‍රාහ්මණයා හඳුනාගත යුතුය' යනාදී තැන්හි ඥානය 'වේද' නම් වේ. 'ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් සතුට උපදවාගෙන හැසිරෙත්ද' යනාදී තැන්හි සෝමනස්සය 'වේද' නම් වේ.

Vedaganthe ca ñāṇe ca, somanasse ca vattati;

Vedasaddo imaṃ nānā-dhātuto samudīraye.

'වේද' ශබ්දය ග්‍රන්ථයෙහි ද, ඥානයෙහි ද, සෝමනස්සයෙහි ද වැටේ. මේ වේද ශබ්දය විවිධ ධාතූන්ගෙන් උපදින්නේ යැයි කිව යුතුය.

Lipa limpane. Limpati, limpako. Avalepo. Avalepoti ahaṅkāro.

'ලිප' ධාතුව ආලේප කිරීම (තැවරීම) අර්ථයේ වැටේ. 'ලිම්පති' (තවරයි), 'ලිම්පක' (තවරන්නා). 'අවලේප' යනු අහංකාරයට (මමායනයට) නමකි.

Lupa acchedane. Lumpati. Vilumpako, vilutto vilopo.

'ලුප' ධාතුව පැහැර ගැනීම (කපා දැමීම) අර්ථයේ වැටේ. 'ලුම්පති' (පැහැර ගනියි / කොල්ලකයි). 'විලුම්පක' (කොල්ලකරුවා), 'විලුත්ත' (පැහැර ගන්නා ලද), 'විලෝප' (කොල්ලකෑම).

Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati;

Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatīti.

මිනිසා තමන්ට යහපතක් වන තාක් (අනුන්) පැහැර ගනියි (කොල්ලකයි). යම් කලෙක අන් අය තමා පැහැර ගනිත් ද, එවිට පැහැර ගනු ලැබූ ඔහු (නැවත) පැහැර ගනියි.

Pisa cuṇṇane. Piṃsati. Pisako. Pisuṇā vācā. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ yāya vācāya bhāsati, sā pisuṇā vācā’’ti vuttaṃ, taṃ niruttilakkhaṇena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

'පිස' ධාතුව කුඩු කිරීම (ඇඹරීම) අර්ථයේ වැටේ. 'පිංසති' (අඹරයි). 'පිසක' (අඹරන්නා). 'පිසුණා වාචා' (කේලාම් බස). ආගමික අටුවාවෙහි වනාහි 'යම් වචනයකින් තමන්ගේ ප්‍රියභාවය ද, අනුන්ගේ හිස් බව ද පවසයි ද, එය පිසුණු වදන (කේලාම් බස) යැයි වදාරන ලදී' යන්න දක්වා ඇත. එය නිරුක්ති ලක්ෂණයෙන් පවසන ලද්දක් යැයි දත යුතුය.

Hisi vihiṃsāyaṃ. Hiṃsati, vihiṃsati. Hiṃsako.

'හිසි' ධාතුව හිංසා කිරීම (පෙළීම) අර්ථයේ වැටේ. 'හිංසති', 'විහිංසති' (පෙළයි / හිංසා කරයි). 'හිංසක' (හිංසා කරන්නා).

Ahiṃsakoti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;

Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ.

පෙර හිංසා කරන්නෙකුව සිටි මාගේ නම 'අහිංසක' යන්නයි; අද මම සැබෑ නමක් ඇත්තෙක් වෙමි, කිසිවෙකුටත් කිසිදු හිංසාවක් නොකරමි.

Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti sīho. Ādiantakkharavipallāsavasena saddasiddhi, yathā ‘‘kantanaṭṭhena takka’’nti. Vihesako, vihesanaṃ.

හිංසා කටයුතු සතුන් පෙළන (මරන) බැවින් 'සීහ' (සිංහයා) නම් වේ. මුල් සහ අග අකුරුවල පෙරළීමෙන් මෙහි ශබ්ද සිද්ධිය වේ, එය 'කැපීම යන අර්ථයෙන් තක්ක' යන්නාක් මෙනි. 'විහේසක' (වෙහෙසවන්නා), 'විහේසන' (වෙහෙසීම).

Sumbha [Pg.217] pahāre. Yo no gāvova sumbhati. Parisumbhati. Sumbhoti. Atrime pāḷito payogā –

'සුම්භ' ධාතුව පහර දීම අර්ථයේ වැටේ. 'යමෙක් අපට ගොනෙකු මෙන් පහර දෙයි ද' යන්න මෙයට උදාහරණයකි. 'පරිසුම්භති' (හාත්පසින් පහර දෙයි / පොළොවෙහි ගසයි). 'සුම්භති' (පහර දෙයි). මෙයට පාළියෙන් නිදසුන් මෙසේය —

‘‘Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti ca,

'(පපුවට) තලා ගනිමින්, මරණ කාලය අපේක්ෂා කරමු' යන්න ද,

‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā;

Datvā ca no pakkamati, bahudukkhaṃ anappaka’’nti ca,

'කෙස්වැටියෙන් ගෙන ඔසවා පොළොවෙහි ගැසීමෙන්, අපට මහත් වූ දොම්නසක් හා බොහෝ දුක් දී යන්නේය' යන්න ද,

‘‘Bhūmiṃ sumbhāmi vegasā’’ti ca.

'මම වේගයෙන් පොළොවට ගසමි' යන්න ද වේ.

Aññattha pana aññāpi vuttā. Tā idha anupapattito na vuttā. Kecettha maññeyyuṃ, yathā bhūvādigaṇe ‘‘saki saṅkāyaṃ khaji gativekalle’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘saṅkati khañjatī’’ti rūpāni bhavanti, tathā imasmiṃ rudhādigaṇe ‘‘muca mocane kati chedane’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘muñcati kantatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Evaṃ sante ko imesaṃ tesañca visesoti? Ettha vuccate – ye bhūvādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantā ikārantavasena niddiṭṭhā, te ākhyātattañca nāmikattañca patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na katthacipi tesaṃ vinā niggahītāgamena rūpappavatti dissati. Taṃ yathā? Saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo iccādi. Ayaṃ anekassarānaṃ ikārantavasena niddiṭṭhānaṃ bhūvādigaṇikānaṃ viseso.

වෙනත් තැන්හි වෙනත් කරුණු ද දක්වා ඇත. ඒවා මෙහි නොගැලපෙන බැවින් සඳහන් නොකෙරේ. මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ සිතන්නට පුළුවන: භූවාදි ගණයෙහි 'සකි සංකායං', 'ඛජි ගතිවෙකල්ලේ' යනාදී ධාතූන්ට, වර්ගාන්ත භාවයට පත් නිග්ගහීතාගමය ලැබීමෙන් 'සංකති', 'ඛඤ්ජති' යන රූප ලැබෙන්නාක් මෙන්, මේ රුධාදි ගණයෙහි 'මුච මෝචනේ', 'කති ඡේදනේ' යනාදී ධාතූන්ට වර්ගාන්ත භාවයට පත් නිග්ගහීතාගමය ලැබීමෙන් 'මුඤ්චති', 'කන්තති' යනාදී රූප ද සිද්ධ වේ. එසේ නම්, මේවායේ වෙනස කුමක්ද? මෙයට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ: භූවාදි ගණයෙහි යම් අනේක ස්වර ඇති, සංයෝගයක් නොමැති, 'ඉ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන් දක්වන ලද්දේ ද, ඒවා ආඛ්‍යාත භාවයට හා නාමික භාවයට පැමිණි කල්හි, ශුද්ධ කර්තෘ සහ හේතු කර්තෘ විෂයන්හි ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීතාගමයෙන් සිද්ධ වූ රූප ඇති කරයි. නිග්ගහීතාගමයෙන් තොරව ඒවායේ කිසිදු රූපයක් ඇති වීමක් නොපෙනේ. එය කෙසේද යත්? 'සංකති', 'සංකා', 'ඛඤ්ජති', 'ඛඤ්ජෝ' යනාදියයි. 'ඉ' කාරයෙන් කෙළවර වන, අනේක ස්වර ඇති භූවාදි ගණයේ ධාතූන්ගේ වෙනස මෙයයි.

Ye ca rudhādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantvā akārantavasena vā ukārantavasena vā niddiṭṭhā, te ākhyātattaṃ patvā suddhakattuvisayeyeva ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na hetukattuvisaye. Nāmikattaṃ pana sahaniggahītāgamena vinā ca niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti. Yattha [Pg.218] vinā niggahītāgamena nipphannarūpā, tattha sasaṃyogarūpāyeva bhavanti. Taṃ yathā? Muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti. Chindāpeti. Chedeti, chedāpeti. Chindanaṃ, chedo. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Kantati, kantanaṃ, sallakatto. Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi iccādīni. Tattha ukkaccāti ukkantitvā, chinditvāti attho.

රුධාදි ගණයෙහි යම් අනේක ස්වර ඇති, සංයෝග රහිත වූ, 'අ' කාරයෙන් හෝ 'උ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන් දක්වන ලද්දේ ද, ඒවා ආඛ්‍යාත භාවයට පැමිණි කල්හි, ශුද්ධ කර්තෘ විෂයෙහි පමණක් ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීතාගමයෙන් සිද්ධ වූ රූප ඇති වේ, හේතු කර්තෘ විෂයෙහි නොවේ. නාම පද බවට පැමිණි කල්හි වනාහි, නිග්ගහීතාගමය සහිතව මෙන්ම නිග්ගහීතාගමයෙන් තොරව ද රූප සිද්ධ වේ. යම් තැනක නිග්ගහීතාගමයෙන් තොරව රූප සිද්ධ වේ ද, එහි සංයෝග සහිත රූපම වේ. එය කෙසේද යත්? 'මුඤ්චති', 'මුඤ්චාපේති', 'මෝචේති', 'මෝචාපේති'. 'ඡින්දාපේති', 'ඡේදේති', 'ඡේදාපේති'. 'ඡින්දනං', 'ඡේදෝ', 'මුඤ්චනං', 'මෝචනං'. 'කන්තති', 'කන්තනං', 'සල්ලකත්තෝ' (ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා). 'තමාගේම පිටුමස් තමා විසින්ම කපාගෙන කන්නෙහිය' යනාදියයි. එහි 'උක්කච්ච' යනු උක්කන්තිත්වා හෙවත් කපා දමා (ඡින්දිත්වා) යන අර්ථයයි.

Nanu ca bho evaṃ sante ākhyātanāmikabhāvaṃ patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato paṭiladdhaniggahītāgamehi saki khaji ādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ, na pana mucachidiādīhīti? Tanna, mucachidiādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ rucadhātuyā samānagatikattā, tathā hi yathā ‘‘rundhissa, rundhayati, rundhāpeti, rundhanaṃ, rodho, virodho’’tiādīsu niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakārāni rūpāni dissanti, tathā mucachidiādīnampīti.

භවත්නි, මෙසේ ඇති කල්හි, ආඛ්‍යාත සහ නාමික භාවයට පැමිණ, ශුද්ධ කර්තෘ සහ හේතු කර්තෘ විෂයන්හි ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීතාගමය ලබන 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන් ම රුධාදි ගණයට අයත් විය යුතු ය, 'මුච', 'ඡිදි' ආදී ධාතූන් නොවේ ද? එය එසේ නොවේ; 'මුච', 'ඡිදි' ආදී ධාතූන් ම රුධාදි ගණයට අයත් විය යුත්තේ ය. මන්ද යත්, ඒවා 'රුච' ධාතුව හා සමාන ගමනක් ඇති බැවිනි. එසේම, යම් සේ 'රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපේති, රුන්ධනං, රෝධෝ, විරෝධෝ' ආදියේ දී නිග්ගහීතාගම සහ අනිග්ගහීතාගම වශයෙන් ආකාර දෙකක රූප දක්නට ලැබේද, එසේම 'මුච', 'ඡිදි' ආදියේ ද ආකාර දෙකක රූප දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Nanu kaccāyane niggahītāgamassa niccavidhānatthaṃ ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti lakkhaṇaṃ vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana kriyāpadattaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi ca nāmikapadattampi sandhāya vuttaṃ bhaveyya, ‘‘virodho’’tiādīnaṃ dassanato vāsaddaṃ pakkhipitvā vattabbaṃ siyā, na ca vāsaddaṃ pakkhipitvā vuttaṃ, tena ñāyati kriyāpadattaṃyeva sandhāya vuttanti.

කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි නිග්ගහීතාගමය නිත්‍ය වශයෙන් විධිමත් කිරීම සඳහා 'රුධාදිතෝ නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච' යන ලක්ෂණ සූත්‍රය පවසන ලද්දේ නොවේ ද? සත්‍යයකි, එහෙත් එය පවසන ලද්දේ ක්‍රියාපද භාවය අරභයා ය. ඉදින් නාමික පද භාවය ද අරභයා පවසන ලද්දේ නම්, 'විරෝධෝ' ආදී නාමපද දක්නට ලැබෙන බැවින් 'වා' ශබ්දය ඇතුළත් කොට පැවසිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් 'වා' ශබ්දය ඇතුළත් කොට පවසා නැත. එබැවින් ක්‍රියාපද භාවය ම අරභයා පවසන ලද බව දැනගත යුතු ය.

Nanu ca bho evaṃ sante sakikhajiādīnaṃ niccaṃ saniggahītāgamakriyāpadattaṃyeva sandhāya ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti idaṃ vuttanti sakkā mantunti? Na sakkā, sakikhajiādīnaṃ rudhadhātuyā asamānagatikattā nāmikatte dvippakārassa asambhavato. Tathā hi yesaṃ yā nāmikatte niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakāravantatā, sā [Pg.219] eva tesaṃ rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ. Tañca sakikhajiādīnaṃ natthi. ‘‘Saṅkā khañjo’’tiādinā hi nāmatte ekoyeva pakāro dissati saniggahītāgamo, ‘‘kamu padavikkhepe’’iccādīnaṃ pana ‘‘kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamana’’ntiādinā nāmikatte dvippakāravantatāsambhavepi niggahītāgamassa abbhāsavisaye pavattattā sā dvippakāravantatā rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ na hoti, tasmā abbhāsavisaye pavattaṃ niggahītāgamaṃ vajjetvā yā dvippakāravantatā, sāyeva rudhādigaṇikabhāvassa lakkhaṇanti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ nayo atīva sukhumo sammā manasi kātabbo.

භවත්නි, මෙසේ ඇති කල්හි, 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන්ගේ නිත්‍ය වූ නිග්ගහීතාගම සහිත ක්‍රියාපද භාවය ම අරභයා 'රුධාදිතෝ නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච' යන්න පවසන ලදැයි සිතිය හැකි නොවේ ද? සිතිය නොහැක්කේ ය. මන්ද යත්, 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන් රුධ ධාතුව හා සමාන ගති නොමැති බැවින්, නාමික භාවයෙහි ලා ආකාර දෙකක් සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. එසේම, යම් ධාතූන්ගේ නාමික භාවයෙහි නිග්ගහීතාගම සහ අනිග්ගහීතාගම වශයෙන් ආකාර දෙකක් පවතී ද, එයම ඔවුන්ගේ රුධාදි ගණභාවයේ ලක්ෂණය වෙයි. එය 'සකි', 'ඛජි' ආදී ධාතූන්ට නැත. 'සංකා, ඛඤ්ජෝ' යනාදී වශයෙන් නාම භාවයෙහි නිග්ගහීතාගම සහිත එක් ආකාරයක් පමණක් දක්නට ලැබේ. 'කමු පදවික්ඛේපේ' යනාදී ධාතූන්ගේ 'කමෝ, කමනං, චංකමෝ, චංකමනං' යනාදී වශයෙන් නාමික භාවයෙහි ආකාර දෙකක් පැවතිය හැකි වුව ද, නිග්ගහීතාගමය අභ්‍යාස විෂයයෙහි පවතින බැවින්, එම ආකාර දෙක ඇති බව රුධාදි ගණභාවයේ ලක්ෂණයක් නොවේ. එබැවින්, අභ්‍යාස විෂයයෙහි පවතින නිග්ගහීතාගමය හැර, යම් ආකාර දෙකක් පැවතීමක් වේ ද, එයම රුධාදි ගණික භාවයේ ලක්ෂණය යැයි නිගමනය කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමය අතිශයින්ම සියුම් ය, මැනවින් මනසෙහි ධාරණය කරගත යුතු ය.

Rudhādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

මා විසින් මාගේ ශක්ති පමණින් මෙපමණක් වූ රුධාදි ධාතූහු දක්නා ලදහ. සූත්‍රයන්හි එන අනෙකුත් ධාතූන් ද බලා, අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ඒවා ද ග්‍රහණය කරත්වා.

Dudhādigaṇoyaṃ.

මෙය දුධාදි ගණයයි.

Divādigaṇika

දිවාදි ගණය

Divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutikantigatisattīsu. Ettha ca kīḷāti laḷanā, vihāro vā. Laḷanāti ca laḷitānubhavanavasena ramaṇaṃ. Vihāro iriyāpathaparivattanādinā vattanaṃ. Vijigisāti vijayicchā. Byavahāroti vohāro. Jutīti sobhā. Thutīti thomanā. Kantīti kamanīyatā. Gatīti gamanaṃ. Sattīti sāmatthiyaṃ. Imesu atthesu divudhātu vattati. Dibbati. Devo. Devī. Devatā.

'දිවු' ධාතුව ක්‍රීඩාව, විජිගීෂාව (ජය ගැනීමට කැමැත්ත), ව්‍යවහාරය (ගනුදෙනුව), ද්‍යුතිය (බැබළීම), ස්තුතිය (ප්‍රශංසා කිරීම), කාන්තිය (කමනීය බව), ගතිය (ගමන) සහ ශක්තිය යන අර්ථයන්හි වැටේ. මෙහි 'කීළා' යනු සෙල්ලම් කිරීම හෝ විහරණයයි. 'ලළනා' යනු සුන්දර අත්දැකීම් විඳීමෙන් සතුටු වීමයි. 'විහාර' යනු ඉරියව් පැවැත්වීම ආදියෙන් යුතුව විසීමයි. 'විජිගීෂා' යනු ජය ගැනීමට ඇති කැමැත්තයි. 'ව්‍යවහාර' යනු ලෝක ව්‍යවහාරයයි. 'ද්‍යුති' යනු ශෝභාවයි. 'ස්තුති' යනු ප්‍රශංසාවයි. 'කාන්ති' යනු ප්‍රියමනාප බවයි (කමනීයත්වයයි). 'ගති' යනු ගමනයි. 'ශක්ති' යනු සාමර්ථ්‍යයයි. මේ අර්ථයන්හි 'දිවු' ධාතුව වැටේ. දිබ්බති. දේවෝ. දේවී. දේවතා.

Ettha devoti tividhā devā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Tesu mahāsammatakālato paṭṭhāya lokena ‘‘devā’’ti sammatattā rājarājakumārādayo sammutidevā [Pg.220] nāma. Devaloke upapannā upapattidevā nāma. Khīṇāsavā visuddhidevā nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘sammutidevā nāma rājāno deviyo kumārā. Upapattidevā nāma bhummadeve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā’’ti.

මෙහි 'දේව' යන්නෙන් සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව, විසුද්ධි දේව යැයි ත්‍රිවිධ දේව කෙනෙක් වෙති. ඔවුන් අතරින්, මහාසම්මත රජුගේ කාලයේ සිට ලෝකයා විසින් 'දෙවියෝ' යැයි සම්මත කරන ලද බැවින් රජවරු, රාජකුමාරවරු ආදීහු 'සම්මුති දේව' නම් වෙති. දෙව්ලොව උපන් අය 'උප්පත්ති දේව' නම් වෙති. ක්ෂීණාස්‍රව (රහතන්) වහන්සේලා 'විසුද්ධි දේව' නම් වෙති. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී: 'සම්මුති දේව නම් රජවරු, දේවීහු සහ කුමාරවරු ය. උප්පත්ති දේව නම් භූමාටු දෙවියන් පටන් ඉන් ඉහළ දෙවිවරු ය. විසුද්ධි දේව නම් බුදුරජාණන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලා ය' යි.

Idaṃ panettha nibbacanaṃ – dibbanti kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi kīḷanti, tesu vā viharantīti devā. Dibbanti yathābhilāsitaṃ visayaṃ appaṭighātena gacchantīti devā. Dibbanti yathicchitanipphādane sakkontīti devā. Atha vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti devanīyā abhitthavanīyāti devā. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā.

මෙහි නිරුක්තිය මෙසේ ය: 'දිබ්බන්ති' - කාමගුණ, ධ්‍යාන, අභිඥා, චිත්ත, ඓශ්චර්යය ආදියෙන් ක්‍රීඩා කරත් ද, නැතහොත් ඒවායෙහි වෙසෙත් ද, එබැවින් 'දේවා' (දෙවියෝ) නම් වෙති. 'දිබ්බන්ති' - කැමති වූ අරමුණ කරා කිසිදු බාධාවකින් තොරව යත් ද, එබැවින් 'දේවා' නම් වෙති. 'දිබ්බන්ති' - කැමති පරිදි කටයුතු සිදු කිරීමට සමත් වෙත් ද, එබැවින් 'දේවා' නම් වෙති. නැතහොත්, ඒ ඒ විපත්තිවලින් මිදීමට කැමති අය විසින් සරණ යති, පිහිට කොට ගනිති යන අර්ථයෙන් වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වූ, ප්‍රශංසා ලැබීමට සුදුසු වූ බැවින් 'දේවා' නම් වෙති. විශේෂ ශෝභාවකින් යුක්ත වන බැවින් ප්‍රියමනාප (කමනීය) වෙත් ද, එබැවින් ද 'දේවා' නම් වෙති.

Ettha ca thutikanti atthā kammasādhanavasena daṭṭhabbā, kīḷādayo cha atthā kattusādhanavasena. Keci pana ‘‘divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘gatī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutithutīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘thutī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutigatīsū’’ti paṭhanti, keci pana divudhātuṃ ‘‘sattithutika’’ntiatthepi icchanti. Tenāha abhidhammassa anuṭīkākāro ‘‘devasaddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvato’’tiādi.

මෙහි 'ස්තුති' සහ 'කාන්ති' යන අර්ථ කර්ම සාධන වශයෙන් දත යුතු ය. 'කීළා' (ක්‍රීඩා) ආදී අර්ථ හය කර්තෘ සාධන වශයෙන් දත යුතු ය. ඇතැමෙක් 'දිවු කීළා විජිගීසා ව්‍යවහාර ජුති ථුති ගතීසු' ලෙස කියවති. ඇතැමෙක් 'ගති' යන පදය හැර 'ජුති ථුතීසු' ලෙස කියවති. ඇතැමෙක් 'ථුති' යන පදය හැර 'ජුති ගතීසු' ලෙස කියවති. ඇතැමෙක් 'දිවු' ධාතුව 'ශක්ති' සහ 'ස්තුති/කාන්ති' යන අර්ථයන්හි ද පිළිගනිති. එබැවින් අභිධර්ම අනුටීකාකාරයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'දේව ශබ්දය යම් සේ ක්‍රීඩා, විජිගීෂා, ව්‍යවහාර, ද්‍යුති, ගති යන අර්ථ ඇත්තේද, එසේම ධාතු ශබ්දයන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා ශක්තිය, අභිස්තවය (ප්‍රශංසාව) සහ කාමය (ප්‍රිය බව) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ' යනාදී වශයෙනි.

Idaṃ pana yathāvuttesu sammutidevādīsu paccekaṃ nibbacanaṃ – dibbanti kīḷanti attano visaye issariyaṃ karontīti devā, rājāno. Dibbanti kīḷanti pañcahi kāmaguṇehi, paṭipakkhe vā vijetuṃ icchanti, voharanti ca lokassa yuttāyuttaṃ, jotanti paramāya sarīrajutiyā, thomiyanti tabbhāvatthikehi, kāmiyanti daṭṭhuṃ sotuñca [Pg.221] sobhāvisesayogena, gacchanti ca yathicchitaṭṭhānaṃ appaṭihatagamanena, sakkonti ca ānubhāvasampattiyā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetunti devā, cātumahārājikādayo. Kīḷanti paramāya jhānakīḷāya, vijetuṃ icchanti paṭipakkhaṃ, paramasukhumañāṇavisesavisayaṃ atthañca voharanti, jotanti sabbakilesadosakalusābhāvā paramavisuddhāya ñāṇajutiyā, thomiyanti ca viññātasabhāvehi paramanimmalaguṇavisesayogato, kāmiyanti ca anuttarapuññakkhettatāya daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca, gacchanti ca amatamahānibbānaṃ apaccāgamanīyāya gatiyā, sakkonti ca cittācāraṃ ñatvā te te satte hite niyojetuṃ amatamahānibbānasukhe ca patiṭṭhāpetunti devā, visuddhidevā.

මෙය වනාහි කලින් කියන ලද සම්මුති දේව ආදීන් කෙරෙහි වෙන වෙනම දක්වන නිරුක්තියයි: තමන්ගේ විෂයයෙහි ක්‍රීඩා කරති (හෙවත්) ඓශ්චර්යය පවත්වති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති, එනම් රජවරු ය. පංච කාම ගුණයෙන් ක්‍රීඩා කරති, සතුරන් (ප්‍රතිපක්ෂයන්) ජය ගැනීමට කැමති වෙති, ලෝකයාගේ යුක්ති අයුක්ති පිළිබඳ ව්‍යවහාර කරති (විනිශ්චය කරති), උතුම් වූ ශරීර ප්‍රභාවෙන් බබළති, ඒ දේවත්වය ප්‍රාර්ථනා කරන අය විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලබති, විශේෂ ශෝභාවෙන් යුක්ත බැවින් දැකීමට හා ඇසීමට කැමති කරනු ලබති, කැමති ස්ථානයකට කිසිදු බාධාවකින් තොර ගමනින් යති, තමන්ගේ ආනුභාව සම්පත්තියෙන් ඒ ඒ කටයුතු සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සමත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති, එනම් චාතුම්මහාරාජිකාදී දෙවිවරු ය. උතුම් වූ ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවෙන් ක්‍රීඩා කරති, කෙලෙස් සතුරන් ජය ගැනීමට කැමති වෙති (ජය ගනිති), පරම සූක්ෂ්ම වූ ඥාන විශේෂයට විෂය වූ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරති, සියලු කෙලෙස් දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින් පරම පිරිසිදු වූ ඥාන ප්‍රභාවෙන් බබළති, ස්වභාවය දත් බුද්ධිමතුන් විසින් උතුම් වූ නිර්මල ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ප්‍රශංසා කරනු ලබති, අනුත්තර පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් වන බැවින් දැකීමට, ඇසීමට හා පිදීමට කැමති කරනු ලබති, නැවත නොපැමිණෙන ගමනින් අමෘත මහා නිර්වාණයට යති, සත්ත්වයන්ගේ සිත්වල හැසිරීම් දැන ඒ ඒ සත්ත්වයන් යහපතෙහි යෙදවීමටත් අමෘත මහා නිර්වාණ සුවයෙහි පිහිටුවීමටත් සමත් වෙති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති, එනම් විසුද්ධි දේවයන් (රහතන් වහන්සේලා) ය.

Devasadda ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’tiādīsu ajaṭākāse āgato. ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’tiādīsu meghe. ‘‘Ayañhi deva kumāro’’tiādīsu khattiye. ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmī’’tiādīsu issarapuggale. ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’tiādīsu upapattideve. ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathi’’ntiādīsu visuddhideve āgato.

‘දේව’ යන ශබ්දය ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’ (වලාකුළු රහිත නිර්මල අහසෙහි) යනාදී තැන්වල අහස (අජටාකාශය) යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyati’’ (වැස්ස ටිකෙන් ටික වසින්නේය) යනාදී තැන්වල වැහි වලාකුළු යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Ayañhi deva kumāro’’ (දේවයන් වහන්ස, මේ කුමාරයා...) යනාදී තැන්වල ක්ෂත්‍රියයා යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmi’’ (දේවයන් වහන්ස, මම මුළු දඹදිවම වෙනත් රජෙකුගෙන් කිසිදු බියක් නොදකිමි) යනාදී තැන්වල අධිපති (පාලක) පුද්ගලයා යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’ (පංචකාම ගුණයෙන් සමන්විතව හැසිරෙන ඔහු දෙවියෙකු වැනිය) යනාදී තැන්වල උප්පත්ති දේව (දිව්‍යලෝකයේ උපන් දෙවියන්) යන අර්ථයෙන් ද, ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathiṃ’’ (දේවාතිදේව වූ, පුරුෂදම්මසාරථී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ) යනාදී තැන්වල විශුද්ධි දේව (රහතන් වහන්සේලා සහ බුදුවරුන්) යන අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත.

Devīti rājabhariyāpi devadhītāpi ‘‘devī’’ti vuccati. Devassa bhariyāti hi devī, sāpi atthato ‘‘dibbatīti devī’’ti vattabbā, yathā ‘‘bhikkhatīti bhikkhunī’’ti. Tathā hi vuttaṃ vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘dibbati attano puññiddhiyā kīḷatīti devī’’ti.

‘දේවි’ යන්නෙන් රජ බිරිඳ ද දේව දියණිය ද ‘දේවි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘දෙවියන්ගේ බිරිඳ දේවිය’ වන බැවින්, ‘bhikkhatīti bhikkhunī’ (සිඟමන් යදින්නී භික්ෂුණියයි) යන්නා සේ අර්ථ වශයෙන් ‘dibbati (ක්‍රීඩා කරයි/බබළයි) යන බැවින් දේවිය’ යැයි කිව යුතුය. එසේම විමානවස්තු අටුවාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘තම පුණ්‍ය ශක්තියෙන් ක්‍රීඩා කරයිද (සතුටු වෙයිද) ඕ තොමෝ දේවියයි’’.

Devatāti [Pg.222] devaputtopi brahmāpi devadhītāpi. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto ‘‘devoyeva devatā’’ti katvā, tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.

‘දේවතා’ යන්නෙන් දේවපුත්‍රයා ද, බ්‍රහ්මයා ද, දේව දියණිය ද අදහස් වේ. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’ (ඉක්බිති එක්තරා දේවතාවෙක් මැදියම් රැයෙහි අතිශයින් බැබළෙන ශෝභා ඇතිව...) යනාදී තැන්වල ‘දෙවියාම දේවතාවා වේ’ යන අර්ථයෙන් දේවපුත්‍රයා ‘දේවතා’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එමෙන්ම, ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’ (මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ සත්සියයක් දේවතාවෝ බ්‍රහ්ම විමානයෙන් නික්ම...) යනාදී තැන්වල බ්‍රහ්මයෝ ද ‘දේවතා’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti-

‘‘අතිශයින් බැබළෙන වර්ණයෙන් යුතුව, ඕෂධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින පින්වත් දේවතාවිය...’’ යන්නෙන් -

Ādīsu devadhītā.

යනාදී තැන්වල දේව දියණිය (අදහස් වේ).

Imāni upapattidevānaṃ nāmāni –

මේවා උප්පත්ති දේවයන්ගේ (දෙවියන්ගේ) නාමයන්ය -

Devo suro ca vibudho, nijjaro amaro maru;

Sudhāsī tidaso sagga-vāsī animisopi ca;

Divoko’matapāyī ca, saggaṭṭho devatāni ca.

දේව, සුර, විබුධ, නිජ්ජර, අමර, මරු, සුධාසී, තිදස, සග්ගවාසී, අනිමිස, දිවෝක, අමතපායී, සග්ගට්ඨ, දේවතා යනු (උප්පත්ති දෙවියන් හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය පද වේ).

Khi khaye. Khiyati. Khayo. Khiyanaṃ. Rāgakkhayo.

‘ඛි’ ධාතුව විනාශ වීම (ගෙවී යාම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛීයති’ (ගෙවී යයි), ‘ඛයෝ’ (ගෙවී යාම/ක්ෂය වීම), ‘ඛීයනං’ (ගෙවීම), ‘රාගක්ඛයෝ’ (රාගය ක්ෂය වීම).

Khi nivāse kodhahiṃsāsu ca. Khiyati. Na gacchasi yamakkhayaṃ. Nāgadānena khiyanti.

‘ඛි’ ධාතුව වාසය කිරීම, ක්‍රෝධය සහ හිංසා කිරීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. ‘ඛීයති’ (වාසය කරයි/කිපෙයි/හිංසා කරයි). ‘Na gacchasi yamakkhayaṃ’ (නුඹ යමයාගේ නිවසට නොයන්නෙහිය). ‘Nāgadānena khiyanti’ (ඇතුන් දීමෙන් කිපෙති/කනස්සල්ලට පත්වෙති).

Tattha khiyatīti nivasati. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ. Khiyantīti kujjhanti hiṃsanti vā.

එහි ‘khiyati’ යනු වාසය කරයි යන්නයි. ‘yamakkhayaṃ’ යනු යම රජුගේ නිවසයි. ‘khiyanti’ යනු කිපෙති (කෝප වෙති) හෝ හිංසා කරති යන්නයි.

Ghā gandhopādāne. Ghāyatīti ghānaṃ. Ghānena gandhaṃ ghāyituṃ ghāyitvā.

‘ඝා’ ධාතුව සුවඳ ග්‍රහණය කිරීම (ඉව කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ඝානං’ (නාසය) වේ. නාසයෙන් සුවඳ ආඝ්‍රාණය කිරීමට, ආඝ්‍රාණය කර (ඉව කර).

Ruca rocane. Rocanaṃ ruci. Bhattaṃ me ruccati. Bhattampitassa na ruccati. Pabbajjā mama ruccati. Ruccituṃ, ruccitvā. Keci pana imasmiṃ divādigaṇe ‘‘ruca dittimhī’’ti paṭhanti. Taṃ na yuttaṃ katthacipi dittisaṅkhātasobhanatthavācakassa [Pg.223] rucadhātuno ‘‘ruccatī’’ti rūpābhāvato. Tasmā evaṃ sallakkhetabbaṃ, dittirucīnaṃ vācako rucadhātu bhuvādigaṇiko. Tassa hi ‘‘rocati, virocati. Ekattamuparocita’’nti rūpāniyeva bhavanti, na ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ. Ruciyāyeva vācako pana divādigaṇikopi hoti curādigaṇikopi. Tassa hi divādigaṇikakāle ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti rūpaṃ. Curādigaṇikakāle ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’ti rūpaṃ. Āpubbo ce ācikkhane vattati, ‘‘āroceti, ārocayatī’’ti rūpāni dissanti.

‘රුච’ ධාතුව රුචි වීම (ප්‍රිය වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. රුචි වීම ‘රුචි’ නම් වේ. ‘‘Bhattaṃ me ruccati’’ (මට බත රුචි වෙයි). ‘‘Bhattampitassa na ruccati’’ (ඔහුට ද බත රුචි නොවේ). ‘‘Pabbajjā mama ruccati’’ (මට පැවිද්ද රුචි වෙයි). ‘Ruccituṃ’ (රුචි වීමට), ‘ruccitvā’ (රුචි වී). ඇතැම්හු මෙම දිවාදි ගණයෙහි ‘‘ruca dittimhī’’ (බැබළීම අර්ථයෙහි රුච ධාතුව) යැයි කියවති. එය සුදුසු නොවේ. මන්ද යත්, බැබළීම නම් වූ ශෝභන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘රුච’ ධාතුවට කිසිදු තැනක ‘‘ruccati’’ යන රූපය නැති බැවිනි. එබැවින් මෙසේ වටහා ගත යුතුය: බැබළීම සහ රුචිය ප්‍රකාශ කරන ‘රුච’ ධාතුව භුවාදි ගණයට අයත් වේ. එහි ‘‘rocati, virocati, ekattamuparocitaṃ’’ යන රූපයන්ම මිස ‘‘ruccati’’ යන රූපය සිදු නොවේ. රුචි වීම පමණක් දක්වන ධාතුව දිවාදි ගණයට මෙන්ම චුරාදි ගණයට ද අයත් වේ. දිවාදි ගණයේදී එහි රූපය ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccati’’ (යෑම මට රුචි වෙයි) යන්නයි. චුරාදි ගණයේදී එහි රූපය ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesi’’ (නුඹ ඉපදීම රුචි නොකරන්නෙහිද?) යන්නයි. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට යෙදුණු විට එය දැන්වීම (ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. එවිට ‘‘āroceti, ārocayati’’ (දන්වයි) යන රූප දක්නට ලැබේ.

Muca mokkhe. Dukkhato muccati. Saddhāya adhimuccati. Mutti, vimutti, adhimutti, muccamāno.

‘මුච’ ධාතුව මිදීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘‘Dukkhato muccati’’ (දුකින් මිදෙයි). ‘‘Saddhāya adhimuccati’’ (ශ්‍රද්ධාවෙන් දැඩිව විශ්වාස කරයි/අධිමෝක්ෂය කරයි). ‘Mutti’ (මිදීම), ‘vimutti’ (විමුක්තිය/මිදීම), ‘adhimutti’ (අධිමුක්තිය/අදහස), ‘muccamāno’ (මිදෙන්නා වූ).

Uca samavāye. Uccati. Oko, ūkā, ukkā.

‘උච’ ධාතුව එකතු වීම (සමවාය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘Uccati’ (එකතු වෙයි/කියනු ලැබේ). ‘Oko’ (නිවස/ජලය), ‘ūkā’ (උකුණා), ‘ukkā’ (පන්දම).

Okoti udakampi āvāsopi. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehī’’ti ca, ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ti cettha payogo. Ūkāti sīse nibbattakimiviseso.

‘ඕක’ යනු ජලය ද වාසස්ථානය ද වේ. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehi’’ (ජලයෙන් පිරුණු සිවුරු ඇතිව) යන්නෙහි සහ ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ (ජලයෙන් ගොඩට දැමූ, තම නිවහන වන ජලයෙන් බැහැර කරන ලද මත්ස්‍යයෙකු මෙන්) යන්නෙහි මෙහි යෙදීම දක්නට ලැබේ. ‘ඌකා’ යනු හිසෙහි උපදින විශේෂ පණුවෙකි (උකුණෙකි).

Ukkāti dīpikādayo vuccanti. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ [Pg.224] gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. Iccevaṃ –

‘උක්කා’ යනු පන්දම් ආදියට කියනු ලැබේ. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ (පන්දම් දල්වාගෙන සිටින කල්හි) යනුවෙන් පැමිණි තැන ‘උක්කා’ යනු පන්දමයි. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ (අඟුරු කබලක් බඳින්නේය, අඟුරු කබලක් බැඳ, අඟුරු කබල් මුවවිට දල්වන්නේය) යනුවෙන් පැමිණි තැන එය අඟුරු කබලයි. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ (කම්මල්කරුවන්ගේ උඳුන මෙන්, ඇතුළත දැවෙයි පිටත නොවේ) යනුවෙන් පැමිණි තැන එය කම්මල් උඳුනයි. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissati’’ (මෙසේ විපාක දෙන උල්කාපාතයක්/වාතවේගයක් වන්නේය) යනුවෙන් පැමිණි තැන වාතවේගය (හුළං වේගය) ‘උක්කා’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ (අඬුවෙන් රන් ගෙන මූසා මුවෙහි දමන්නේය) යනුවෙන් පැමිණි තැන රන්කරුවන්ගේ මූසාව ‘උක්කා’ යනුවෙන් දත යුතුය. මෙසේ -

Dīpikāvātavegesu, kammārānañca uddhane;

Mūsāyampi ca aṅgāra-kapalle cāti pañcasu;

Visayesu panetesu, ukkāsaddo pavattati;

පන්දම, වාතවේගය, කම්මල්කරුවන්ගේ උඳුන, මූසාව සහ අඟුරු කබල යන පංචවිධ අර්ථයන්හි ‘උක්කා’ යන ශබ්දය පවතී.

Che chedane. Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ.

‘ඡෙ’ ධාතුව කැපීම (සිඳීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡීයති’ (කැපෙයි), ‘ඡීයන්ති’ (කැපෙති). ‘අවච්ඡිතං’/‘අවච්ඡාතං’ (කපන ලද/සිඳින ලද). ‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ’’ (සුවඳ ගල්වන ලද කෙස් කළඹ සිඳ...).

Saja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sajjati. Sajjanaṃ, sajjito, satto.

‘සජ’ ධාතුව ඇලීම (සම්බන්ධ වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංග’ යනු ලැගීම (ඇලීම) යි. ‘සජ්ජති’ (ඇලෙයි). ‘සජ්ජනං’ (ඇලීම), ‘සජ්ජිතෝ’ (ඇලුණු/සැරසුණු), ‘සත්තෝ’ (ඇලුණු සත්වයා).

Yuja samādhimhi. Samādhānaṃ samādhi, kāyakammādīnaṃ sammāpayogavasena avippakiṇṇatāti attho. Yujjati. Yogo, yogī.

‘යුජ’ ධාතුව සමාධිය (සිත එක්තැන් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සමාධානය යනු සමාධියයි, එනම් කායකර්මාදියේ මනා යෙදීම නිසා සිත විසිරී නොයාමයි. ‘යුජ්ජති’ (යෙදේ/ගැළපේ). ‘යෝගෝ’ (වීරිය/යෝගය), ‘යෝගී’ (යෝගාවචරයා).

Ettha yogoti vīriyaṃ. Tañhi –

මෙහි ‘යෝග’ යනු වීර්යයයි. මන්ද යත් -

‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vo’ha’mattānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu’’nti

‘‘නුවණැති පුරුෂයා උත්සාහ කළ යුතුමය, කලකිරී පසුබට නොවිය යුතුය. මම මා දෙස බලමි, මා යම් සේ කැමති වූයේද එසේම විය’’ යන -

Vacanato avassaṃ kātuṃ yujjati upapajjatīti yogoti vuccati.

වචනයට අනුව, ඒකාන්තයෙන්ම කිරීමට සුදුසු වන බැවින් (ගැළපෙන බැවින්) ‘යෝග’ යැයි කියනු ලැබේ.

Ranja rāge. Rajjati. Virajjati. Rajjamāno, rajjaṃ, rajjanto, rāgo, virāgo, rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Upasaggavasena añño attho bhavati. Samhā raṭṭhā nirajjati, attano raṭṭhā niggacchatīti attho.

‘රඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීම (රාගය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘රජ්ජති’ (ඇලෙයි), ‘විරජ්ජති’ (නොඇලෙයි/විරක්ත වෙයි). ‘රජ්ජමානෝ’ (ඇලෙන්නා වූ), ‘රජ්ජං’ (රාජ්‍යය), ‘රජ්ජන්තෝ’ (ඇලෙමින්), ‘රාගෝ’ (රාගය), ‘විරාගෝ’ (විරාගය), ‘රජ්ජනං’ (ඇලීම), ‘විරජ්ජනං’ (නොඇලීම), ‘රජනීයං’ (ඇලීමට සුදුසු වූ). උපසර්ගයන්ගේ බලපෑමෙන් වෙනත් අර්ථයක් ද ඇතිවේ. ‘‘Samhā raṭṭhā nirajjati’’ යන්නෙහි තේරුම තම රටෙන් පිටව යයි යන්නයි.

Tattha virāgoti virajjanti ettha saṃkilesadhammāti virāgo, nibbānaṃ maggo ca.

එහි ‘විරාග’ යනු, යමක කෙලෙස් දහම්හු නොඇලෙත්ද (විරක්ත වෙත්ද) එය විරාගයයි, එනම් නිවන සහ මාර්ගයයි.

Vijī bhayacalanesu. Vijjati, saṃvijjati. Saṃvego, saṃvejanīyaṃ. Ubbijjati. Ubbego, ubbiggahadayo.

‘විජී’ ධාතුව බිය වීම සහ සැලීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘විජ්ජති’ (සැලෙයි/බිය වෙයි), ‘සංවිජ්ජති’ (තැති ගනියි/සැලෙයි). ‘සංවේගෝ’ (සංවේගය), ‘සංවේජනීයං’ (සංවේගය උපදවන සුලු වූ). ‘උබ්බිජ්ජති’ (තැති ගනියි). ‘උබ්බේගෝ’ (තැතිගැනීම/උද්වේගය), ‘උබ්බිග්ගහදයෝ’ (තැතිගත් හදවත් ඇත්තා).

Luja [Pg.225] vināse. Lujjatīti loko. Lopo, lutti, lujjanaṃ, lutto.

‘ලුජ’ ධාතුව විනාශ වීම අර්ථයෙහි වැටේ. විනාශ වන බැවින් ‘ලෝක’ (ලෝකය) නම් වේ. ‘ලෝපෝ’ (ලොප් වීම/කැපී යාම), ‘ලුත්ති’ (නැති වීම/ලෝපය), ‘ලුජ්ජනං’ (බිඳී යාම), ‘ලුත්තෝ’ (නැසුණු/ලුප්ත වූ).

Ṭhā gatinivattiyaṃ. Ṭhāyati. Ṭhāyī, ṭhiti, ṭhānaṃ, ṭhito, tatraṭṭho, tiṭṭhaṃ, kappaṭṭhāyī, āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī.

‘ඨා’ ධාතුව ගමන නැවැත්වීම (නැවතීම/පැවතීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඨායති’ (සිටියි). ‘ඨායී’ (පවතින්නා), ‘ඨිති’ (පැවැත්ම), ‘ඨානං’ (ස්ථානය), ‘ඨิตෝ’ (සිටි), ‘තත්‍රට්ඨෝ’ (එහි සිටි), ‘තිට්ඨං’ (සිටින්නා වූ), ‘කප්ပඨායී’ (කල්පයක් පවතින්නා), ‘ආසභට්ඨානට්ඨායී’ (ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයෙහි පවතින්නා).

‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;

Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampako’’ti

‘‘මම සුවසේ නිදමි, සුවසේ සිටිමි, සුවසේ ජීවිතය ගෙවමි. මාරයාගේ අතට අසු නොවූයෙමි, අහෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කරුණාවක මහත!’’ යන -

Pāḷi nidassanaṃ. Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinanti ca. Tattha ṭhāyāmīti tiṭṭhāmi.

පාලි නිදර්ශනය ද, ‘‘Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinaṃ’’ (තම ගොදුරු බිමෙහි හැසිරෙන වටුවා) යන්න ද (නිදර්ශන වේ). එහි ‘ṭhāyāmi’ යනු සිටිමි (වාසය කරමි) යන්නයි.

Ḍigatiyaṃ. Ḍiyati. Ḍemāno. Ḍino vā. ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama. Vajjesi kho tvaṃ vāmūru’’nti nidassanaṃ.

‘ඩී’ ධාතුව ගමන (පියාසර කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඩීයති’ (පියාසර කරයි). ‘ඩේමානෝ’ (පියාසර කරන්නා වූ) හෝ ‘ඩීනෝ’ (පියාසර කළ). ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama...’’ (අහසෙහි පියාසර කරන, පියාපත්වලින් යන පක්ෂියාණෙනි...) යන්න නිදර්ශනයයි.

Ettha ḍiyatīti ḍemānoti nibbacanaṃ gahetabbaṃ.

මෙහි ‘ḍiyati’ යන්නෙන් ‘ḍemāno’ යන නිර්වචනය ගත යුතුය.

Tā pālane. Tāyati. Aghassa tātā. So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame. Tāṇaṃ, parittaṃ, gottaṃ. Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo.

‘තා’ ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තායති’ (ආරක්ෂා කරයි). ‘Aghassa tātā’ (පවෙන් ගලවන්නා/ආරක්ෂා කරන්නා). ‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame’ (ඒ අසරණ පියාණෝ බොහෝ කලක් අසපුවෙහි රෝගාතුරව වෙසෙති). ‘තාණං’ (ආරක්ෂාව/පිහිට), ‘පරිත්තං’ (පිරිත/ආරක්ෂාව), ‘ගොත්තං’ (ගෝත්‍රය/ආරක්ෂාව). ‘‘Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo’’ (උපාසකය, ඔබ වනාහි කල්‍යාණ ධර්මයන් කළා වූ, බියෙන් බේරීමට ආරක්ෂාව සලසා ගත්තා වූ අයෙකි).

Tatra parittanti mahātejavantatāya samantato sattānaṃ bhayaṃ upaddavaṃ upasaggañca tāyati rakkhatīti parittaṃ, gaṃ tāyatīti gottaṃ.

එහි ‘පරිත්ත’ (පිරිත්) යනු මහා තේජවන්ත භාවය නිසා සත්වයන්ගේ හැම පැත්තෙන්ම පැමිණෙන භය, උපද්‍රව සහ උපසර්ගයන්ගෙන් රකින (ආරක්ෂා කරන) බැවින් ‘පරිත්ත’ නම් වේ. ‘ගං’ (ගෝත්‍රය/පෘථිවිය) රකින බැවින් ‘ගොත්ත’ (ගෝත්‍රය) නම් වේ.

Nata gattavināme. Gattavināmo gattavikkhepo. Naccati. Naccaṃ. Nigaṇṭho nāṭaputto.

‘නත’ ධාතුව ශරීරය නැමීම (අඟපසඟ නැමීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ශරීරය නැමීම යනු අඟපසඟ විසි කිරීමයි (චලනය කිරීමයි). නටයි (නච්චති). නැටුම (නච්චං). නිගණ්ඨ නාටපුත්ත.

Dā sodhane. Dāyati. Dānaṃ. Anuyogadāpanatthaṃ. Anuyogaṃ datvā. Dānaṃ datvā.

‘දා’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීම (ශෝධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. පිරිසිදු කරයි (දායති). දානය (දානං). උත්සාහය කරවීම පිණිස (අනුයෝගදාපනත්ථං). උත්සාහය දී (අනුයෝගං දත්වා). දානය දී (දානං දත්වා).

Dā [Pg.226] supane. Dāyati. Niddāyati. Niddāyanaṃ, niddāyamāno, niddāyanto.

‘දා’ ධාතුව නිදාගැනීම (සුපන) අර්ථයෙහි වැටේ. නිදයි (දායති). නිදාගනියි (නිද්දායති). නිදාගැනීම (නිද්දායනං), නිදාගන්නා වූ (නිද්දායමානෝ, නිද්දායන්තෝ).

Dādāne. Puriso dānaṃ dāyati. Āpubbo gahaṇe. Adinnaṃ ādiyati. Sīlaṃ samādiyati. Kamme – purisena dānaṃ dīyati, adinnaṃ ādiyati. Kārite – ādapeti, samādapeti, ādapayati, samādapayati, ye dhammamevādapayanti santo.

‘දා’ ධාතුව දීම (දාන) අර්ථයෙහි වැටේ. පුරුෂයා දානය දෙයි (පුරිසෝ දානං දායති). ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට ආ විට ගැනීම් අර්ථයෙහි වැටේ. නුදුන් දෙය ගනියි (අදින්නං ආදියති). සීලය සමාදන් වෙයි (සීලං සමාදියති). කර්ම කාරකයෙහි - පුරුෂයා විසින් දානය දෙනු ලැබේ (පුරිසේන දානං දීයති), නුදුන් දෙය ගනු ලැබේ (අදින්නං ආදියති). කාරක (ප්‍රේරක) රූපයෙහි - ගන්වයි (ආදාපේති, ආදාපයති), සමාදන් කරවයි (සමාදාපේති, සමාදාපයති), ‘යම් ශාන්ත වූ උතුමෝ ධර්මයම සමාදන් කරවත්ද’ (යේ ධම්මමේවාදපයන්ති සන්තෝ).

Dā avakhaṇḍane. Diyati, diyanti. Parittaṃ.

‘දා’ ධාතුව කැපීම/කැබලි කිරීම (අවඛණ්ඩන) අර්ථයෙහි වැටේ. කැපෙයි (දීයති, දීයන්ති). පරිත්ත (කොටසක්/ස්වල්පය).

Ettha ca parittanti samantato khaṇḍitattā parittaṃ. Appamattakañhi gomayapiṇḍaṃ parittanti vuccati. Tasmā parittanti appakassa nāmaṃ kāmāvacarassa ca dhammassa appesakkhattā.

මෙහි ‘පරිත්ත’ යනු හැම පැත්තෙන්ම කපන ලද බැවින් (සිඳින ලද බැවින්) ‘පරිත්ත’ (ස්වල්පය) නම් වේ. ස්වල්ප වූ ගොම පිඬක් ද ‘පරිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘පරිත්ත’ යනු ස්වල්ප වූ දෙයට නමකි. කාමාවචර ධර්මයන්ගේ ද අල්ප ආනුභාව ඇති බැවින් (එයට පරිත්ත යැයි කියනු ලැබේ).

Dā suddhiyaṃ. Dāyati. Vodāyati. Vodānaṃ. Akammakoyaṃ dhātu. Tathā hi ‘‘vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ, samathavipassanā’’ti nettisaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ.

‘දා’ ධාතුව පිරිසිදුකම (ශුද්ධිය) අර්ථයෙහි වැටේ. පිරිසිදු වෙයි (දායති). විශේෂයෙන් පිරිසිදු වෙයි (වෝදායති). පිරිසිදු බව (වෝදානං). මෙම ධාතුව අකර්මක වේ. එසේමය, නෙත්ති අටුවාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: “යමකින් පිරිසිදු වේද (වෝදායති), ශුද්ධ වෙයිද, එබැවින් එය ‘වෝදාන’ (පිරිසිදු බව) නම් වේ, එනම් සමථය හා විපස්සනාවයි”.

Dī khaye. Dīyate. Dīno, ādīnavo.

‘දී’ ධාතුව ක්ෂය වීම (විනාශ වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ක්ෂය වෙයි (දීයතේ). දීන (දුක්ඛිත/පහත්), ආදීනව (දෝෂය).

Tatra dīnoti parikkhīṇañātidhanādibhāvena dukkhito. Ādīnavotiādīnaṃ dukkhaṃ vāti adhigacchati etenātiādīnavo, doso.

එහි ‘දීන’ යනු නෑයන්, ධනය ආදිය පිරිහී යාමෙන් දුකට පත් වූ තැනැත්තායි. ‘ආදීනව’ යනු යමකින් දැඩි දුකකට පත් වේද, එබැවින් එය ‘ආදීනව’ (දෝෂය/වරද) නම් වේ.

Du paritāpe. Duyate. Duno, dūto.

‘දු’ ධාතුව දැවීම (පරිතාපය/තැවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. තැවෙයි (දුයතේ). තැවුණු (දුනෝ), දූතයා (දූතෝ).

Bhidi bhijjane. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Bhijjatīti bhinno. Bhijjanaṃ bhedo.

‘භිදි’ ධාතුව බිඳීම (භිජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. බිඳෙන සුලු ස්වභාවය ඇති දෙය බිඳෙයි (භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති). බිඳෙන්නේ යම් සේද, එය බිඳුණු (භින්න) නම් වේ. බිඳීම ‘භේද’ (බෙදීම) නම් වේ.

Chidi chijjane. Suttaṃ chijjati. Chijjatīti chinno. Evaṃ chiddaṃ. Chijjanaṃ chedo.

‘ඡිදි’ ධාතුව කැපීම/සිඳීම (ඡිජ්ජන) අර්ථයෙහි වැටේ. නූල සිඳෙයි (සුත්තං ඡිජ්ජති). සිඳෙන්නේ යම් සේද, එය සිඳුණු (ඡින්න) නම් වේ. සිදුර (ඡිද්ද) යන්නද එසේමය. සිඳීම ‘ඡේද’ (කැපීම) නම් වේ.

Khidi [Pg.227] dīniye. Dīnabhāvo dīniyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Khijjati, khinno, akhinnamati, khedo, khedaṅgato lokahitāya nātho.

‘ඛිදි’ ධාතුව විඩාවට පත්වීම/දීන බව (දීනිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දීනිය’ යනු දීන බවයි (දීන භාවයයි), එය ‘දක්ඛිය’ (දක්ෂ බව) මෙනි. ක්ලමථයට (විඩාවට) පත් වෙයි (ඛිජ්ජති). විඩාවට පත් වූ (ඛින්න). වෙහෙස නොවන සිත් ඇති (අඛින්නමති). වෙහෙස/දුක (ඛේද). ලෝකයේ යහපත පිණිස වෙහෙසට පත් වූ (දුක් අනුභව කළ) නාථයන් වහන්සේ (ඛේ दंगතෝ ලෝකහිතාය නාථෝ).

Ettha khedaṅgatoti kāyikadukkhasaṅkhātaṃ parissamaṃ patto, dukkhamanubhavīti attho.

මෙහි ‘ඛේදංගතෝ’ යනු කායික දුක යැයි කියනු ලබන වෙහෙසට පත් වූ, දුක් අනුභව කළ යන අර්ථයයි.

Pada gatiyaṃ. Pajjati. Maggaṃ paṭipajjati. Paṭipattiṃ paṭipajjati. Addhānamaggappaṭipanno hoti, phalasamāpattiṃ samāpajjati. Āpattiṃ āpajjati. Akammakampi bhavati, tesaṃ adhammo āpajjati, pajjo, byagghapajjo, sampadāyo.

‘පද’ ධාතුව ගමන (ගති) අර්ථයෙහි වැටේ. යයි/පැමිණෙයි (පජ්ජති). මාර්ගයට පිළිපදියි (මග්ගං පටිපජ්ජති). ප්‍රතිපත්තියෙහි පිළිපදියි (පටිපත්තිං පටිපජ්ජති). දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්නේ වෙයි (අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෝ හෝති). ඵලසමාපත්තියට සමවදියි (ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති). ඇවතට පැමිණෙයි (ආපත්තිං ආපජ්ජති). අකර්මක ද වෙයි, එනම් ‘ඔවුනට අධර්මය පැමිණෙයි’ (තේසං අධම්මෝ ආපජ්ජති). මාවත (පජ්ජෝ), ව්‍යග්ඝපජ්ජ (ව්‍යග්ඝපජ්ජෝ), සම්ප්‍රදාය (සම්පදායෝ).

Ettha ca pajjoti maggo. Byagghapajje saddulapathe jātoti byagghapajjo, evaṃnāmako kulaputto. Sampadiyati ñāpiyati dhammo etenāti sampadāyo, akkhātā.

මෙහි ‘පජ්ජ’ යනු මාර්ගයයි. ‘ව්‍යග්ඝපජ්ජ’ යනු කොටින් හැසිරෙන මාවතක උපන් බැවින් ‘ව්‍යග්ඝපජ්ජ’ නම් වූ කුලපුත්‍රයායි. යමකින් ධර්මය පමුණුවනු ලැබේද (දන්වනු ලැබේද), එය ‘සම්පදාය’ (සම්ප්‍රදාය) නම් වේ, එනම් දේශකයන් වහන්සේලායි.

Vida sattāyaṃ. Sattā vijjamānākāro. Vijjati, saṃvijjati. Jātavedo, vijjā, avijjā, vidito.

‘විද’ ධාතුව පැවැත්ම (සත්තා/ඇති බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සත්තා’ යනු පවතින ස්වභාවයයි. පවතී (විජ්ජති), හොඳින් පවතී (සංවිජ්ජති). ජාතවේද (ගින්න), විද්‍යාව (විජ්ජා), අවිද්‍යාව (අවිජ්ජා), දන්නා ලද (විදිතෝ).

Tattha jātavedoti aggi. So hi jātova vedayati dhūmajāluṭṭhānena paññāyati, tasmā jātavedoti vuccati. Vijjāti dhammānaṃ sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā, ñāṇaṃ. Avijjāti khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, moho.

එහි ‘ජාතවේද’ යනු ගින්නයි. එය උපන් කෙණෙහිම දුම් රැල්ල නැගීමෙන් තමා ඇති බව දැනුම් දෙයි (පෙනී යයි), එබැවින් එය ‘ජාතවේද’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘විජ්ජා’ (විද්‍යාව) යනු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ කරවන බැවින් ‘විද්‍යාව’ හෙවත් ඥානයයි. ‘අවිජ්ජා’ (අවිද්‍යාව) යනු ස්කන්ධයන්ගේ රැස් කිරීමේ අර්ථයද, ආයතනයන්ගේ පැතිරීමේ අර්ථයද, ධාතූන්ගේ ශූන්‍ය අර්ථයද, සච්චයන්ගේ තථා (ඇති සැටි) අර්ථයද, indriyānaṃ අධිපති අර්ථයද නොදැනුවත් කරවන (වැසූ) බැවින් ‘අවිද්‍යාව’ නම් වේ. දුක් ආදියේ පෙළීම ආදී වශයෙන් දක්වන ලද සිවු වැදෑරුම් අර්ථය නොදැනුවත් කරවන බැවින් ‘අවිද්‍යාව’ හෙවත් මෝහයයි.

Mada ummāde. Ummādo nāma muyha naṃ vā sativippavāso vā cittavikkhepo vā. Majjati, pamajjati. Matto, surāmadamatto. Matto ahaṃ mahārāja. Puttamaṃsāni khādayiṃ. Mattahatthī, pamatto, ummatto.

‘මද’ ධාතුව උන්මාදය (මත්වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘උන්මාදය’ යනු මුළාවීම හෝ සිහිය මුළාවීම හෝ සිතේ වික්ෂිප්ත භාවයයි. මත්වෙයි (මජ්ජති), ප්‍රමාද වෙයි (පමජ්ජති). මත් වූ (මත්තෝ), සුරා මදයෙන් මත් වූ (සුරාමදමත්තෝ). “මහාරාජයෙනි, මම මත් වී මගේ පුත්‍රයාගේ මස් කෑවෙමි.” මත් වූ ඇතා (මත්තහත්ථී), ප්‍රමාද වූ (පමත්තෝ), උන්මත්තකයා (උම්මත්තෝ).

Appamādo [Pg.228] amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padaṃ;

Appamattā na miyyanti, ye pamattā yathā matā.

නොප්‍රමාදය අමෘත (නිවන්) පදයයි, ප්‍රමාදය මෘත්‍යුගේ (මාරයාගේ) පදයයි. නොප්‍රමාදීහු නොමැරෙති (අමරණීය වෙති), යම් ප්‍රමාදීහු වෙත්ද ඔවුහු මළවුන් වැනිය.

Mida sinehane. Mejjati. Mettā, metti, mittaṃ, mitto.

‘මිද’ ධාතුව සෙනෙහස (ස්නේහය/හිතවත්කම) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්නේහ කරයි (මේජ්ජති). මෛත්‍රිය (මෙත්තා), මිත්‍රත්වය (මෙත්ති), කල්‍යාණ මිත්‍රයා/මිතුරා (මිත්තං, මිත්තෝ).

Antaradhā adassane. Antarapubbo dhādhātu vijjamānassa vatthuno adassane vattati. Antaradhāyati. Antaradhānaṃ, antaradhāyanto. Sā devatā antarahitā. Antarāpidhāyati.

‘අන්තරධා’ යනු නොපෙනී යාම (අදර්ශනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අන්තර’ යන්න මුලට ඇති ‘ධා’ ධාතුව පවතින වස්තුවක නොපෙනී යාම අර්ථයෙහි වැටේ. අතුරුදන් වෙයි (අන්තරධායති). අතුරුදන් වීම (අන්තරධානං), අතුරුදන් වන්නා වූ (අන්තරධායන්තෝ). ඒ දේවතාවිය අතුරුදන් වූවාය (සා දේවතා අන්තරහිතා). අතරතුර වැසෙයි/අතුරුදන් වෙයි (අන්තරාපිධායති).

Budha avagamane. Avagamanaṃ jānanaṃ. Bujjhati, buddho, buddhi, buddhaṃ, bodho, bodhi. Bujjhitā saccāni. Sakalaṃ buddho, buddhavā, vibodheti, bodhetā, buddho, vibuddho iccādīni.

‘බුධ’ ධාතුව අවබෝධය (අවගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. අවබෝධය යනු දැනගැනීමයි. අවබෝධ කරයි (බුජ්ඣති), බුද්ධ (බුද්ධෝ), බුද්ධිය (බුද්ධි), අවබෝධ කළ දෙය (බුද්ධං), අවබෝධය (බෝධෝ), බෝධිය (බෝධි). සත්‍යයන් අවබෝධ කළ තැනැත්තා (බුජ්ඣිතා සච්චානි). සියල්ල අවබෝධ කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ (සකලං බුද්ධෝ), බුද්ධිමත් තැනැත්තා (බුද්ධවා), අවදි කරවයි/අවබෝධ කරවයි (විබෝධේති), අවබෝධ කරවන්නා (බෝධේතා), බුද්ධ (බුද්ධෝ), පිබිදුණු (විබුද්ධෝ) ආදී වශයෙනි.

Tatra buddhoti bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho. Atha vā pāramitāparibhāvitāya paññāya sabbampi ñeyyaṃ abujjhīti buddho. Keci pana kammenapi buddhasaddassa siddhaṃ icchantā evaṃ nibbacanaṃ karonti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavāti adhigataguṇavisesehi khīṇāsavehi bujjhitabboti buddho’’ti. Vitthāro pana niddese vuttanayena gahetabbo. Buddhīti bujjhatīti buddhi. Evaṃ buddhaṃ bodho bodhi ca. Atha vā bujjhanaṃ buddhi. Evaṃ bodho bodhi ca, sabbametaṃ paññāyādhivacanaṃ.

එහි ‘බුද්ධ’ යනු සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ, ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවන බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ. නැතහොත්, පාරමිතාවන්ගෙන් පිරිපුන් ප්‍රඥාවෙන් සියලු දතයුතු දේ (ඥෙය ධර්මයන්) අවබෝධ කළ බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ. ඇතැම් කෙනෙක් කර්ම කාරකයෙන් ද ‘බුද්ධ’ ශබ්දයේ සිද්ධිය කැමති වන්නාහු මෙසේ නිරුක්ති දක්වති: “ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක, පත් වූ සුවිශේෂී ගුණයන් ඇති රහතන් වහන්සේලා විසින් අවබෝධ කටයුතු බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වන සේක” යනුවෙනි. මෙහි විස්තරය නිද්දේසයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ගත යුතුය.

Idāni bodhisaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Bodhīti hi rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi evaṃpaṇṇattiko puggalopi vuccati, tathā hi ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti ca, ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti ca āgataṭṭhāne rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Catūsu maggesu ñāṇa’’nti [Pg.229] āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūri sumedhaso’’ti āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Bodhi bhante rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti ‘‘ariyasāvako bodhīti vuccatī’’ti ca āgataṭṭhāne evaṃpaṇṇattiko puggalo.

දැන් ‘බෝධි’ ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය (විවිධ අර්ථයන් වෙන් කර දැක්වීම) පවසමු. ‘බෝධි’ යන්නෙන් වෘක්ෂය ද, මාර්ගය ද, සර්වඥතා ඥානය ද, නිවන ද සහ එබඳු පැනවීමක් ඇති පුද්ගලයා ද කියනු ලැබේ. එසේමය, “බෝධි වෘක්ෂ මූලයේදී ප්‍රථමයෙන් අභිසම්බෝධියට පත් වූ සේක” යන්නෙහි ද, “බෝධිය හා ගයාව අතරතුර” යන්නෙහි ද පැමිණි තැන්වල වෘක්ෂයට ‘බෝධි’ යැයි කියනු ලැබේ. “සිව් මඟෙහි ඥානය” යනුවෙන් පැමිණි තැන මාර්ගයයි. “මහා ප්‍රඥාවන්ත උතුමා උතුම් වූ බෝධියට පැමිණෙයි” යනුවෙන් පැමිණි තැන සර්වඥතා ඥානයයි. “අමෘත වූ අසංඛත වූ බෝධියට (නිවනට) පැමිණ” යනුවෙන් පැමිණි තැන නිවනයි. “ස්වාමීනි, බෝධි රාජකුමාරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් හිසින් වඳියි” යන්නෙහි ද “ආර්ය ශ්‍රාවකයා බෝධි යැයි කියනු ලැබේ” යන්නෙහි ද පැමිණි තැන එබඳු ප්‍රඥප්තියක් (නමක්) ඇති පුද්ගලයායි.

Atridaṃ vuccati –

මේ සම්බන්ධයෙන් මෙය කියනු ලැබේ –

Rukkhe magge ca nibbāne, ñāṇe sabbaññutāya ca;

Tathā paṇṇattiyañceva, bodhisaddo pavattati.

බෝධි වෘක්ෂයෙහි ද, මාර්ගයෙහි ද, නිවනෙහි ද, සර්වඥතා ඥානයෙහි ද, එමෙන්ම (පුද්ගල) ප්‍රඥප්තියෙහි ද ‘බෝධි’ ශබ්දය පවතී.

Bujjhatīti bujjhitā, bodhetīti bodhetā.

අවබෝධ කරගන්නේ යමෙක්ද හේ ‘බුජ්ඣිතා’ (අවබෝධ කරන්නා) නම් වේ, අවබෝධ කරවන්නේ යමෙක්ද හේ ‘බෝධේතා’ (අවබෝධ කරවන්නා) නම් වේ.

Ettha ca koci payogo tumantādīni ca rūpāni vuccante – ‘‘guyhamatthamasambuddhaṃ, sambodhayati yo naro. Paraṃ sambuddhumarahati. Bujjhituṃ, buddhuṃ, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna’’ iti bhavanti.

මෙහිදී ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් සහ තුමන්තාදී (තුං ප්‍රත්‍යය ආදී) රූපයන් දක්වනු ලැබේ – “යම් මිනිසෙක් සැඟවුණු, අවබෝධ නොවූ අර්ථය අවබෝධ කරවයිද, හේ අනෙකා සම්බුද්ධ වීමට (අවබෝධ කරවීමට) සුදුසු වෙයි. අවබෝධ කරගනු පිණිස (බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං), අවබෝධ කරගෙන (බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන)” යනාදී වශයෙන් රූප සිද්ධ වෙයි.

Tatra asambuddhanti parehi aññātaṃ, ‘‘asambodha’’ntipi pāṭho, paresaṃ bodhetuṃ ayuttanti attho. Sambuddhunti saṃbujjhituṃ. Buddhāti bujjhitvā, evaṃ buddhānāti etthāpi.

එහි 'අසම්බුද්ධං' (asambuddhaṃ) යනු අන්‍යන් විසින් නොදන්නා ලද්දේ යන්නයි. 'අසම්බෝධ' (asambodha) යන්න ද පාඨයකි, අන්‍යන්ට අවබෝධ කරවීමට නුසුදුසු යන්න එහි අර්ථයයි. 'සම්බුද්ධුං' (sambuddhunti) යනු මැනවින් අවබෝධ කරගැනීමටයි. 'බුද්ධා' (buddhā) යනු අවබෝධ කරගෙන යන්නයි, 'බුද්ධානා' (buddhānā) යන්නෙහි ද මෙසේම වේ.

Keci pana ‘‘nāmarūpaparicchede ‘bodhimaggena budhvā’ti ca, ‘‘budhvā bodhitale yamāha sugato’ti ca dhakāravakārasaññogavato padassa dassanato tvāpaccayantabhāvato ca dhakāravakārasaṃyogavasena ‘‘budhvā’’ti padasiddhi icchitabbā’’ti vadanti, taṃ tādisassa padarūpassa buddhavacane adassanato ca, buddhavacanassa ananukūlatāya ca, parisuddhe ca porāṇapotthake [Pg.230] vakārasaṃyogavigatassa ‘‘bodhimaggena buddhā’’tica, ‘‘buddhā bodhitale’’ti ca padassa dassanato na gahetabbaṃ. Tathā hi na tādiso pāṭho buddhavacanassa anukūlo hotīti. Na hi buddhavacane vassasatampi vassasahassampi pariyesantā tādisaṃ vakāradhakārasaññogapadaṃ passissanti. Evaṃ ‘‘budhvā’’ti padarūpassa buddhavacanassa ananukūlatā daṭṭhabbā. Tañhi sakkaṭaganthe kataparicayabhāvena vañcitehi vidūhi icchitaṃ, na saddhammanītividūhi. Ettha imāni nidassanapadāni veditabbāni –

කවුරුන් හෝ 'නාමරූපපරිච්ඡේදයෙහි 'බෝධිමග්ගේන බුධ්වා' කියා ද, 'බුධ්වා බෝධිතලේ යමාහ සුගතෝ' කියා ද 'ධ' කාර සහ 'ව' කාර සංයෝගය ඇති පදයේ දැක්මෙන් ද, 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන භාවය නිසා ද, ධකාර-වකාර සංයෝගය සහිතව 'බුධ්වා' යන පද සිද්ධිය කැමති විය යුතු යැයි' පවසත් ද, එවැනි පද රූපයක් බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට නොලැබෙන බැවින් ද, බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවන බැවින් ද, පිරිසිදු පැරණි පොත්වල 'ව' කාර සංයෝගයෙන් තොර වූ 'බෝධිමග්ගේන බුද්ධා' කියා ද, 'බුද්ධා බෝධිතලේ' කියා ද පදය දක්නට ලැබෙන බැවින් ද එය නොගත යුතුය. මන්ද, එවැනි පාඨයක් බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවේ. බුද්ධ වචනයෙහි වසර සියයක් හෝ වසර දහසක් සෙව්වත් එවැනි 'ව' කාර සහ 'ධ' කාර සංයෝග පදයක් නොදකින්නාහ. මෙසේ 'බුධ්වා' යන පද රූපයේ බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවන බව දත යුතුය. එය වනාහි සංස්කෘත ග්‍රන්ථවල හුරුපුරුදු බවින් මුළා වූ උගතුන් විසින් කැමති වන ලද්දකි, සද්ධර්ම නීති දන්නවුන් විසින් නොවේ. මෙහිදී මෙම නිදසුන් පද දත යුතුය –

Ko maṃ viddhā nilīyati. Laddhā macco yadicchati. Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ, adassanaṃ maccurājassa gacche.

'කවුරුන් මට විද සැඟවෙයිද? මනුෂ්‍යයා තමා කැමති දේ ලබා ගනියි. පෙර පසු විශේෂය ලබාගෙන, මාරයාට නොපෙනී යා යුතුය.'

Ummādantimahaṃ diṭṭhā, āmukkamaṇikuṇḍalaṃ;

Na supāmi divārattiṃ, sahassaṃva parājito’’ti;

'පළඳන ලද මැණික් කුණ්ඩලාභරණ ඇති උම්මාදන්තිය දැක, දහසක් (කහවණු) පරාජය වූවෙකු මෙන් මම දිවා රෑ නොනිදමි.'

Tattha viddhāti vijjhitvā. Laddhāti labhitvā. Laddhānāti labhitvāna. Diṭṭhāti disvā. Iti ‘‘viddhā laddhā laddhāna diṭṭhā’’ti padāni tvāpaccayena saddhiṃ gatānipi saññogavasena vakārapaṭibaddhāni na honti, tasmā ‘‘buddhā buddhāna’’ iccetānipi ‘‘laddhā laddhāna’’ iccādīni viya parihīnavakārasaññogāni eva gahetabbāni. Ye ‘‘budhvā’’ti rūpaṃ icchanti paṭhanti ca, maññe te tvāpaccayo vañceti, tena te vañcanaṃ pāpuṇanti, tasmā tādisaṃ rūpaṃ aggahetvā yo saddanītiyaṃ saddavinicchayo vutto, soyeva āyasmantehi sārato paccetabbo.

එහි 'විද්ධා' (viddhā) යනු විද යන්නයි (vijjhitvā). 'ලද්ධා' (laddhā) යනු ලබාගෙන යන්නයි (labhitvā). 'ලද්ධානා' (laddhānā) යනු ලබාගෙනම යන්නයි (labhitvāna). 'දිට්ඨා' (diṭṭhā) යනු දැක යන්නයි (disvā). මෙසේ 'විද්ධා, ලද්ධා, ලද්ධානා, දිට්ඨා' යන පද 'ත්වා' ප්‍රත්‍යය සමඟ ගියද සංයෝගය හේතුවෙන් 'ව' කාරයෙන් බැඳුණු ඒවා නොවේ. එබැවින් 'බුද්ධා, බුද්ධානා' යන මේවා ද 'ලද්ධා, ලද්ධානා' ආදිය මෙන් 'ව' කාර සංයෝගයෙන් තොරවම ගත යුතුය. යම් කෙනෙක් 'බුධ්වා' (budhvā) යන රූපය කැමති වෙත් ද, පවසත් ද, මට සිතෙන්නේ ඔවුන් 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයෙන් මුළා වී ඇති බවයි. එයින් ඔවුහු මුළාවට පත් වෙති. එබැවින් එවැනි රූපයක් නොගෙන, ශබ්දනීතියෙහි යම් ශබ්ද විනිශ්චයක් පවසන ලද්දේ ද, එයම ආයුෂ්මතුන් විසින් සාරය කොට පිළිගත යුතුය.

Budha bodhane. Sakammakākammakoyaṃ dhātu. Tathā hi bodhanasadduccāraṇena jānanaṃ vikasanaṃ niddakkhayo ca gahito, tasmā ‘‘budha ñāṇe, budha vikasane, budha niddakkhaye’’ti vuttaṃ hoti. Bujjhati bhagavā, dhamme bujjhati, pabujjhati, padumaṃ bujjhati. Puriso buddho, pabuddho, bodhati, pabodhati iccādīni.

'බුධ' (budha) ධාතුව අවබෝධය (bodhana) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය සකර්මක මෙන්ම අකර්මක ද වන ධාතුවකි. එසේම 'බෝධන' ශබ්දය උච්චාරණය කිරීමෙන් දැනගැනීම (jānana), විකසිත වීම (vikasana) සහ නින්ද ප්‍රහාණය කිරීම (niddakkhaya) ද ගනු ලැබේ. එබැවින් 'බුධ ඥාණයේ, බුධ විකසනයේ, බුධ නින්ද ප්‍රහාණයේ' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කරති (bujjhati), ධර්මය අවබෝධ කරති, අවදි වෙති (pabujjhati), නෙළුම විකසිත වෙයි (padumaṃ bujjhati). පුරුෂයා අවබෝධ කළේය (buddho), පිබිදුණේය (pabuddho), අවබෝධ කරයි (bodhati), පිබිදෙයි (pabodhati) ආදී වශයෙනි.

Saṃdhā [Pg.231] sandhimhi. Saṃpubbo dhādhātu sandhimhi vattati. Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhiyati na rodati. Na sandhiyatīti idaṃ aññehi pakaraṇehi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

'සං-ධා' (saṃ-dhā) ධාතුව සන්ධානය කිරීම (එක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සං' පූර්ව 'ධා' ධාතුව සන්ධානයෙහි පවතී. 'මද්දී දේවියට බැම හැකිළීමක් නැත, ඇය අමනාප නොවෙයි (සන්ධානය බිඳ නොගනියි), නොහඬයි.' 'න සන්ධියති' (na sandhiyati) යනු අනෙක් ප්‍රකරණවලින් අසාධාරණ වූ දිවාදි ගණයේ රූපයකි.

Dhanu yācane. Mātā hi tava irandhati, vidharassa hadayaṃ dhaniyyati. Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

'ධනු' (dhanu) ධාතුව යැදීම (ඉල්ලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉරන්දතිය, තමාගේ මෑණියන් විසින් විධුරගේ හෘදය වස්තුව ඉල්ලනු ලැබේ (පතනු ලැබේ).' මෙය ද අසාධාරණ දිවාදි ගණයේ රූපයකි.

Dhī anādare. Dhīyate. Dhīno.

'ධී' (dhī) ධාතුව අනාදරය (නොසලකා හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධීයතේ' (dhīyate), 'ධීනෝ' (dhīno) යනු රූපයන්ය.

Yudha sampahāre. Yujjhati. Yodho, yuddhaṃ, caraṇāyudho, yakārassa vakārabhāve ‘‘āvudha’’nti rūpaṃ. Tatra caraṇāyudhoti kukkuṭo.

'යුධ' (yudha) ධාතුව සටන් කිරීම (sampahāra) අර්ථයෙහි වැටේ. 'යුජ්ඣති' (yujjhati) යනුයි. 'යෝධෝ' (yodho), 'යුද්ධං' (yuddhaṃ), 'චරණāයුධෝ' (caraṇāyudho) වෙති. 'ය' කාරයට 'ව' කාරය වීමෙන් 'ආවුධං' (āvudhaṃ) යන රූපය වේ. එහි 'චරණායුධ' (පාද ආයුධ කොට ඇත්තා) යනු කුකුළාය.

Kudha kope. Kujjhati. Kodho, kujjhanā, kujjhitattaṃ. Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati.

'කුධ' (kudha) ධාතුව කෝප වීම (kopa) අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුජ්ඣති' (kujjhati) යනුයි. 'කෝධෝ' (kodho), 'කුජ්ඣනා' (kujjhanā), 'කුජ්ඣිතත්තං' (kujjhitattaṃ) ආදී රූප වේ. 'කෝප වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, කෝප වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි.'

Sudha soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Sujjhati. Suddhi, visuddhi, sujjhanaṃ, suddho, visuddho, parisuddho. Kārite ‘‘sodheti, sodhako’’ iccādīni.

'සුධ' (sudha) ධාතුව පිරිසිදු බව (soceyya) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සෝචෙය්‍ය' යනු පිරිසිදු බවයි (sucibhāva). 'සුජ්ඣති' (sujjhati) යනුයි. 'සුද්ධි' (suddhi), 'විසුද්ධි' (visuddhi), 'සුජ්ඣනං' (sujjhanaṃ), 'සුද්ධෝ' (suddho), 'විසුද්ධෝ' (visuddho), 'පරිසුද්ධෝ' (parisuddho) යනු රූප වේ. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයේ) 'සෝධේති' (sodheti), 'සෝධකෝ' (sodhako) ආදී වශයෙනි.

Sidhu saṃrādhane. Sijjhati. Siddhi.

'සිධු' (sidhu) ධාතුව සඵල වීම/සතුටු කිරීම (saṃrādhana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'සිජ්ඣති' (sijjhati) යනුයි. 'සිද්ධි' (siddhi) යනු රූපයයි.

Radha hiṃsāyaṃ. Rajjhati, virajjhati, aparajjhati. Aparādho.

'රධ' (radha) ධාතුව හිංසා කිරීම (hiṃsā) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රජ්ඣති' (rajjhati), 'විරජ්ඣති' (virajjhati), 'අපරජ්ඣති' (aparajjhati) යනුයි. 'අපරාධෝ' (aparādho) යනු රූපයකි.

Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhayati, sādhayati. Ārādhanaṃ, sādhanaṃ. Saparahitaṃ sādhetīti sādhu, sappuriso. Accantaṃ sādhetabbanti sādhu, laddhakaṃ sundaraṃ dānasīlādi.

'රාධ' (rādha) සහ 'සාධ' (sādha) යන ධාතුහු සම්පූර්ණ කිරීම/සාර්ථක කිරීම (saṃsiddhi) අර්ථයෙහි වැටෙති. 'රාධයති' (rādhayati), 'සාධයති' (sādhayati) යනුයි. 'ආරාධනං' (ārādhanaṃ), 'සාධනං' (sādhanaṃ) යනු රූපයන්ය. තමාගේත් අන්‍යයන්ගේත් යහපත සිදු කරයි යන අර්ථයෙන් 'සාධු' (sādhu) යනු සත්පුරුෂයාය. ඒකාන්තයෙන්ම සම්පූර්ණ කළ යුතු වූ දාන, ශීල ආදී සුන්දර වූ, උතුම් වූ දේ 'සාධු' (sādhu) නම් වේ.

Vidha vijjhane. Vijjhati. Paṭivijjhati. Khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna. Ko maṃ viddhā nilīyati.

'විධ' (vidha) ධාතුව විදීම (vijjhana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'විජ්ඣති' (vijjhati), 'පටිවිජ්ඣති' (paṭivijjhati) යනුයි. 'ඛණ විද්ධ' (khaṇa viddha), 'විධු' (vidhu), 'විජ්ඣනකෝ' (vijjhanako), 'විද්ධෝ' (viddho), 'පටිවිද්ධෝ' (paṭividdho), 'විජ්ඣනං' (vijjhanaṃ), 'වේධෝ' (vedho), 'පටිවේධෝ' (paṭivedho), 'විජ්ඣිත්වා' (vijjhitvā), 'විද්ධා' (viddhā), 'විද්ධාන' (viddhāna) යනු රූපයන්ය. 'කවුරුන් මට විද සැඟවෙයිද?'

Idha vuddhiyaṃ. Ijjhati, samijjhati. Iddhi, ijjhanaṃ, samijjhanaṃ, iddho. Tattha iddhīti ijjhanaṃ iddhi. Ijjhanti vā sattā etāya iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi.

'ඉධ' (idha) ධාතුව වර්ධනය වීම (vuddhi) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉජ්ඣති' (ijjhati), 'සමිජ්ඣති' (samijjhati) යනුයි. 'ඉද්ධි' (iddhi), 'ඉජ්ඣනං' (ijjhanaṃ), 'සමිජ්ඣනං' (samijjhanaṃ), 'ඉද්ධෝ' (iddho) යනු රූපයන්ය. එහි 'ඉද්ධි' (iddhī) යනු සමෘද්ධිමත් වීම (සඵල වීම) යි. නැතහොත් සත්වයෝ ඇය කරණකොට ගෙන සමෘද්ධිමත් (ඉද්ධ), වෘද්ධ (වර්ධනය වූ) සහ උත්කෘෂ්ට භාවයට පත් වෙත් ද, එබැවින් එය 'ඉද්ධි' (සෘද්ධිය) නම් වේ.

Gidhu [Pg.232] abhikaṅkhāyaṃ. Gijjhati, gijjho. Gaddho. Gaddhabādhipubbo. Kāmagiddho na jānāsi. Gedho.

'ගිධු' (gidhu) ධාතුව දැඩි ලෙස කැමති වීම (abhikaṅkhā) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගිජ්ඣති' (gijjhati), 'ගිජ්ඣෝ' (gijjho) යනුයි. 'ගද්ධෝ' (gaddho), 'ගද්ධ' යන්න මුලින් ඇති 'ගද්ධබාධි' (gaddhabādhi) ආදී රූප වේ. 'කාමයන්ට දැඩි සේ ගිජු වූවෙක් බව ඔබ නොදන්නේද?' 'ගේධෝ' (gedho) යනු ද රූපයකි.

Rudhi āvaraṇe. Rujjhati, virujjhati, paṭivirujjhati. Virodhako, viruddho. Rodho, virodho, paṭivirodho, anuvirodho.

'රුධි' (rudhi) ධාතුව වැළැක්වීම (āvaraṇa) අර්ථයෙහි වැටේ. 'රුජ්ඣති' (rujjhati), 'විරුජ්ඣති' (virujjhati), 'පටිවිරුජ්ඣති' (paṭivirujjhati) යනුයි. 'විරෝධකෝ' (virodhako), 'විරුද්ධෝ' (viruddho), 'රෝධෝ' (rodho), 'විරෝධෝ' (virodho), 'පටිවිරෝධෝ' (paṭivirodho), 'අනුවිරෝධෝ' (anuvirodho) යනු රූපයන්ය.

Anuvidhā anukaraṇe. Anuvipubbo dhādhātu anukriyāyaṃ vattati. Puriso aññassa purisassa kriyaṃ anuvidhīyati tatrāyaṃ pāḷi –

'අනුවි-ධා' (anuvidhā) ධාතුව අනුකරණය කිරීම (anukaraṇa) අර්ථයෙහි වැටේ. 'අනුවි' පූර්ව 'ධා' ධාතුව අනුක්‍රියාව (යමෙකු අනුගමනය කරමින් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. යම් පුරුෂයෙක් වෙනත් පුරුෂයෙකුගේ ක්‍රියාව අනුකරණය කරයි. ඒ පිළිබඳ මෙම පාලි පාඨයයි –

Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhīyatī’’ti.

'ගිරිදත්ත (අශ්ව පාලකයා) විසින් දූෂිත කරන ලද (නරක් කරන ලද), සාම රජුගේ "පණ්ඩව" නම් අශ්වයා, තමාගේ පැරණි ස්වභාවය හැරදමා, ඔහුගේම ක්‍රියාවන් අනුකරණය කරයි (ඔහු අනුව යයි).'

Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ.

මෙය ද අසාධාරණ දිවාදි ගණයේ රූපයකි.

Anurudha kāme. Kāmo icchā. Anupubbo rudhadhātu icchāyaṃ vattati. Anuruddho, anurodho. Anusmāti kiṃ virodho.

'අනු-රුධ' (anurudha) ධාතුව කැමැත්ත (කාමය) අර්ථයෙහි වැටේ. කාමය යනු කැමැත්තයි. 'අනු' පූර්ව 'රුධ' ධාතුව කැමැත්ත අර්ථයෙහි වැටේ. 'අනුරුද්ධෝ' (anuruddho), 'අනුරෝධෝ' (anurodho) යනු රූපයන්ය. අනුරෝධය යනු කුමක්ද? එය විරෝධය නොවීමයි (අනුකූලතාවයි).

Tattha anuruddhoti anurujjhati paṇītaṃ paṇītaṃ vatthuṃ kāmetīti anuruddho. Anurodhoti anukūlatā. Ayaṃ pāḷi ‘‘so uppannaṃ lābhaṃ anurujjhati, alābhe paṭivirujjhatī’’ti.

එහි 'අනුරුද්ධ' (anuruddho) යනු අනුකූල වන, ප්‍රණීත ප්‍රණීත වස්තූන් කැමති වන තැනැත්තායි. 'අනුරෝධ' (anurodho) යනු අනුකූලතාවයයි. ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේය: 'ඔහු උපන් ලාභයට අනුකූල වෙයි (ඇලෙයි), අලාභයේදී විරුද්ධ වෙයි (ගැටෙයි).'

Byadha tāḷane. Byajjhati. Byādho. Byādhoti luddho. Taṃ taṃ migaṃ byajjhati tāḷeti hiṃsatīti byādho.

'බ්‍යධ' (byadha) ධාතුව තැලීම/විදීම (tāḷana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'බ්‍යජ්ඣති' (byajjhati) යනුයි. 'බ්‍යාධෝ' (byādho) යනු රූපයකි. 'බ්‍යාධ' යනු වැද්දාය (luddha). ඒ ඒ මෘගයන්ට විදින, තලන, හිංසා කරන බැවින් ඔහු 'බ්‍යාධ' (වැද්දා) නම් වේ.

Gudha pariveṭhane. Gujjhati. Godhā.

'ගුධ' (gudha) ධාතුව වෙළීම/වට කිරීම (pariveṭhana) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ගුජ්ඣති' (gujjhati) යනුයි. 'ගෝධා' (godhā - තලගොයා) යනු රූපයයි.

Mana ñāṇe. Maññati, avamaññati, atimaññati. Seyyādivasena maññatīti māno. ‘‘Maññanā, maññitattaṃ, māno, ahaṅkāro, unnati, ketu, paggaho, avalepo’’ti pariyāyā.

'මන' (mana) ධාතුව දැනගැනීම (ඥානය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මඤ්ඤති' (maññati), 'අවමඤ්ඤති' (avamaññati), 'අතිමඤ්ඤති' (atimaññati) යනුයි. ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ආදී වශයෙන් සිතන බැවින් 'මාන' (māno) නම් වේ. 'මඤ්ඤනා' (සිතීම), 'මඤ්ඤිතත්තං' (සිතන ස්වභාවය), 'මානෝ' (මානය), 'අහංකාරෝ' (අහංකාරය), 'උන්නති' (ඉහළින් සිතීම), 'කේතු' (කොඩිය), 'පග්ගහෝ' (දැඩිව ගැනීම), 'අවලේපෝ' (ආලේපය/ගෑම) යනු එහි පර්යාය ශබ්දයන්ය.

Jana [Pg.233] janane. Sakammakoyaṃ dhātu. ‘‘Jaññatī’’timassa rūpaṃ, karotīti attho. Kārite – janesi phussatī mamaṃ. Janayati, sukhaṃ janeti, janayatīti janako, pitā, yo koci vā nibbattetā. Puthu kilese janetīti puthujjano. Tattha ‘‘janeti janayatī’’ti rūpāni curādigaṇaṃ patvā suddhakatturūpāni bhavanti. Karotīti hi tesaṃ attho. Hetukattuvasenapi tadattho vattabbo ‘‘nibbattetī’’ti.

‘ජන’ ධාතුව උපදවීම් (ජනන) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය සකර්මක ධාතුවකි. ‘ජඤ්ඤති’ යනු මෙහි රූපයකි, ‘කරයි’ යනු එහි අර්ථයයි. කාරිතයෙහි - ‘ජනේසි ඵුස්සතී මමං’ (ඇය මා ලැබුවාය / මා ස්පර්ශ කළාය) යන්නයි. ‘ජනයති’, ‘සුඛං ජනේති’ (සැප උපදවයි), ‘ජනයතීති ජනකෝ’ (උපදවන්නේ යම් සේද හේ ජනක නම් වේ), පියා හෝ යම් කිසිවක් උපදවන්නෙක් වේද ඔහුය. බොහෝ කෙලෙසුන් උපදවන බැවින් ‘පුථුජ්ජන’ (පෘථග්ජන) නම් වේ. එහි ‘ජනේති ජනයති’ යන රූප චුරාදි ගණයට පැමිණ චුරාදි රූප බවට පත්වේ. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ අර්ථය ‘කරයි’ යන්නයි. හේතුකර්තෘ වශයෙන් ද ‘නිපදවයි’ (නිබ්බත්තේති) යනුවෙන් එහි අර්ථය කිව යුතුය.

Janī pātubhāve. Īkārantoyaṃ akammako dhātu, vipubbo ce, sakammako. Putto jāyati, jāto. Puthu kilesā jāyanti etthāti puthujjano. Jananaṃ jāti, ‘‘sañjāti, nibbatti, abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo’’ti pariyāyā. Itthī puttaṃ vijāyati, itthī puttaṃ vijātā. So puriso vijātamātuyāpi amanāpo. Upavijaññā itthī. Kārite ‘‘jāpeti, jāpayati. Atthajāpikā paññā’’ti rūpāni.

‘ජනී’ ධාතුව පහළවීම (ප්‍රාදුර්භාවය) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත අකර්මක ධාතුවකි, ‘වි’ උපසර්ගය මුලට ආවොත් සකර්මක වේ. පුත්‍රයා උපදියි (ජායති), උපන්නේය (ජාතො). බොහෝ කෙලෙස් මෙහි උපදින බැවින් ‘පුථුජ්ජන’ (පෘථග්ජන) නම් වේ. ඉපදීම ‘ජාති’ නම් වේ. ‘සඤ්ජාති, නිබ්බත්ති, අභිනිබ්බත්ති, ඛන්ධානං පාතුභාවො’ (ස්කන්ධයන්ගේ පහළවීම) යනු එහි පර්යාය වචනයෝය. ස්ත්‍රිය පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කරයි (විජායති), ස්ත්‍රිය පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කළාය (විජාතා). ඒ පුරුෂයා ප්‍රසූත කළ මවට ද අමනාප විය. ප්‍රසූත කිරීමට ආසන්න ස්ත්‍රිය ‘උපවිජඤ්ඤා’ නම් වේ. කාරිතයෙහි ‘ජාපේති, ජාපයති’ යන්නයි. ‘අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා’ (අර්ථය උපදවන ප්‍රඥාව) යනාදී රූප වේ.

Hana hiṃsāyaṃ. Idha hiṃsāvacanena ghaṭṭanaṃ gahetabbaṃ. Saddo sotamhi haññati. Paṭihaññati. Buddhassa bhagavato vohāro lokile sote paṭihaññati. Imāni kattupadāni. Bhūvādigaṇaṃ pana patvā ‘‘lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti loha’’nti pāḷiyaṃ ‘‘haññatī’’ti padaṃ kammapadaṃ, jātarūpaṃ lohena kammārehi haññatīti attho. ‘‘Hanantī’’ti padaṃ kattupadaṃ, lohaṃ jātarūpena kammārā hanantīti hi attho. Ettha hananaṃ paharaṇanti gahetabbaṃ.

‘හන’ ධාතුව හිංසා කිරීම (පෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි හිංසා යන වචනයෙන් ගැටීම (ඝට්ටනය) ගත යුතුය. ශබ්දය කනෙහි ගැටෙයි (හඤ්ඤති), ප්‍රතිඝටනය වෙයි (පටිහඤ්ඤති). භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ව්‍යවහාරය (දේශනාව) ලෝකයෙහි කනෙහි ගැටෙයි. මේවා කර්තෘ පදයන්ය. භූවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘ලෝහයෙන් සැබවින්ම රන් තැලෙයි (නසනු ලැබෙයි), රනින් ලෝහය නොතලති’ යන පාලියෙහි ‘හඤ්ඤති’ යන පදය කර්ම පදයකි. රත්තරන් ලෝහය (යකඩ ආදිය) මඟින් කම්කරුවන් විසින් තලනු ලැබෙයි යනු එහි අර්ථයයි. ‘හනන්ති’ යන පදය කර්තෘ පදයකි, කම්කරුවෝ රන් උපකරණවලින් ලෝහය තලති යන්න එහි අර්ථයයි. මෙහි ‘හනන’ යන්නෙන් පහරදීම (තැලීම) ගත යුතුය.

Rūpa ruppane. Ruppanaṃ kuppanaṃ ghaṭṭanaṃ pīḷanaṃ. Ruppati. Rūpaṃ, ruppanaṃ. Imassa pana ‘‘rūpa rūpakriyāya’’nti curādigaṇe ṭhitassa ‘‘rūpeti rūpayatī’’ti rūpāni bhavanti.

‘රූප’ ධාතුව පෙළීම (රුප්පන) අර්ථයෙහි වැටේ. රුප්පනය යනු වෙනස් වීම (කැළඹීම), ගැටීම සහ පෙළීමයි. ‘රුප්පති’ (පෙළෙයි). ‘රූපං’ (රූපය), ‘රුප්පනං’ (පෙළීම). චුරාදි ගණයෙහි පවතින ‘රූප රූපක්‍රියායං’ (රූපය ඇති කිරීමේ ක්‍රියාවෙහි) යන මෙයට ‘රූපේති, rūpayati’ යන රූපයෝ වෙති.

Tattha [Pg.234] rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ? Ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati, ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rupa’nti vuccatī’’ti.

එහි ‘රූප’ යන්න කුමන අර්ථයකින් ‘රූප’ නම් වේද? පෙළෙන (රුප්පන) අර්ථයෙන් රූප නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: ‘මහණෙනි, රූපය යනු කුමක්ද? මහණෙනි, පෙළෙන (වෙනස්වන) බැවින් එයට රූප යැයි කියනු ලැබේ. කුමකින් පෙළේද? සීතලෙන් ද පෙළෙයි, උෂ්ණයෙන් ද පෙළෙයි, බඩගින්නෙන් ද පෙළෙයි, පිපාසයෙන් ද පෙළෙයි, මැසි මදුරු සුළං අව් සර්ප ආදීන්ගේ ස්පර්ශයෙන් ද පෙළෙයි. මහණෙනි, පෙළෙන බැවින් එයට රූප යැයි කියනු ලැබේ’ කියාය.

Tattha ruppatīti kuppati ghaṭṭiyati pīḷiyati, bhijjatīti attho. Bhijjatīti vikāraṃ āpajjati, vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpappavattiyeva. Ettha ca kuppatīti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, ghaṭṭiyati pīḷiyatīti etehi kammatthe. Kopādikriyāyeva hi ruppanakriyāti, so pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘bhijjatīti attho’’ti vuttaṃ.

එහි ‘රුප්පති’ යනු කෝප වෙයි (කැළඹෙයි), ගැටෙයි, පෙළෙයි, බිඳෙයි (භිජ්ජති) යන අර්ථයයි. බිඳෙයි යනු වෙනස්වීමට (විකාරයට) පත්වෙයි. වෙනස්වීමට පත්වීම නම් සීතල ආදියේ එකතුවීමෙන් අසදෘශ රූපයන්ගේ පැවැත්මම වේ. මෙහි ද ‘කුප්පති’ (කැළඹෙයි) යන්නෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘රූප’ පදයේ සිද්ධිය දක්වයි. ‘ඝට්ටියති, පීළියති’ (ගැටෙයි, පෙළෙයි) යන්නෙන් කර්ම අර්ථයෙහි (සිද්ධිය දක්වයි). කැළඹීම ආදී ක්‍රියාවම රුප්පන ක්‍රියාවයි. කර්තෘ බවට පත් වූ ද කර්ම බවට පත් වූ ද ඒ අර්ථය බිඳෙනසුලු (වෙනස්වනසුලු) දෙයක්ම වන බැවින්, මෙම අර්ථය පෙන්වීම සඳහා ‘බිඳෙයි (භිජ්ජති) යනු අර්ථයයි’ කියා වදාරන ලදී.

Atha vā ruppatīti rūpanti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti vuccati, teneva bhijjatīti atthoti kammakattutthena bhijjatīti saddena atthaṃ dasseti. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādi kattuatthe karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

නැතහොත්, ‘රුප්පති’ යනුවෙන් ‘රූපං’ යන්න කර්ම-කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘රූප’ පදයේ සිද්ධිය දක්වන ලදී. වෙනස්වීම (විකාරය) ‘රුප්පනය’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘බිඳෙයි’ (භිජ්ජති) යනු එහි අර්ථයයි කියා කර්ම-කර්තෘ අර්ථයෙන් ‘භිජ්ජති’ යන ශබ්දයෙන් අර්ථය දක්වයි. එහි යම් කලෙක කර්ම අර්ථයෙහි ‘රුප්පති’ යන පදය යෙදේද, එකල්හි ‘සීතලෙන්’ යනාදිය කර්තෘ අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය වේ. යම් කලෙක ‘රුප්පති’ යන පදය කර්තෘ අර්ථයෙහි හෝ කර්ම-කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදේද, එකල්හි එය හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය ලෙස දැකිය යුතුය.

Rūpasaddo khandha bhava nimitta paccaya sarīra vaṇṇasaṇṭhānādīsu atthesu vattati. Ayañhi ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ettha rūpakkhandhe vattati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhārūpāni passatī’’ti [Pg.235] ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā bhikkhave uppajjanti pāpakā akusalā dhammā, no arūpā’’ti ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti ettha saṇṭhāne. Iccevaṃ –

රූප ශබ්දය ස්කන්ධ, භව, නිමිත්ත, ප්‍රත්‍යය, ශරීරය, වර්ණය, සටහන (හැඩය) ආදී අර්ථයන්හි පවතී. එනම්, ‘අතීත, අනාගත, වර්තමාන යම් කිසි රූපයක් වේද’ යන මෙහි රූපස්කන්ධය අර්ථයෙහි පවතී. ‘රූප භවයෙහි ඉපදීම පිණිස මාර්ගය වඩයි’ යන මෙහි රූප භවය අර්ථයෙහි පවතී. ‘තමා කෙරෙහි අරූප සංඥා ඇතිව බාහිර රූපයන් බලයි’ යන මෙහි කසිණ නිමිත්ත අර්ථයෙහි පවතී. ‘මහණෙනි, ලාමක අකුසල් දහම් ප්‍රත්‍යය සහිතවම උපදී, ප්‍රත්‍යය රහිතව නොවෙයි’ යන මෙහි ප්‍රත්‍යය අර්ථයෙහි පවතී. ‘පිරිවරන ලද ආකාශය ශරීරය (රූපය) යන සංඛ්‍යාවටම පැමිණෙයි’ යන මෙහි ශරීරය අර්ථයෙහි පවතී. ‘ඇසත් රූපයත් (වර්ණයත්) නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී’ යන මෙහි වර්ණය අර්ථයෙහි පවතී. ‘රූපය (හැඩය) ප්‍රමාණ කොට ඇති, රූපයෙහි (හැඩයෙහි) පැහැදුණු’ යන මෙහි සටහන (හැඩය) අර්ථයෙහි පවතී. මෙසේ -

Khandhe bhave nimitte ca, sarīre paccayepi ca;

Vaṇṇe saṇṭhānaādimhi, rūpasaddo pavattati.

ස්කන්ධයෙහි ද, භවයෙහි ද, නිමිත්තෙහි ද, ශරීරයෙහි ද, ප්‍රත්‍යයෙහි ද, වර්ණයෙහි ද, සටහන (හැඩය) ආදියෙහි ද රූප ශබ්දය පවතී.

Kupa kope. Kuppati. Kuppanti vātassapi eritassa. Kopo, pakopo. Vacīpakopaṃ rakkheyya.

‘කුප’ ධාතුව කෝප වීම (කැළඹීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුප්පති’ (කැළඹෙයි / කිපෙයි). සුළඟින් සෙලවුණු කල්හි ද කැළඹෙති. කෝපය, ප්‍රකෝපය. වාචසික ප්‍රකෝපය (වචනයෙන් සිදුවන ක්‍රෝධය) ආරක්ෂා කරගත යුතුය (මර්ධනය කළ යුතුය).

Tapa santāpe. Tappati, santappati. Santāpo.

‘තප’ ධාතුව තැවීම (සන්තාප) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තප්පති’ (තැවෙයි), ‘සන්තප්පති’ (දැඩිව තැවෙයි). සන්තාපය.

Tapa pīṇane. Tappati. Tappanaṃ.

‘තප’ ධාතුව තෘප්තිමත් කිරීම (පීණන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘තප්පති’ (තෘප්තිමත් වෙයි / සතුටු වෙයි). තෘප්තිමත් කිරීම (තප්පනං).

Dapa hāse. Dappati.

‘දප’ ධාතුව සිනහවීම / සතුටුවීම (හාස) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දප්පති’ (සිනාසෙයි / සතුටු වෙයි).

Dīpa dittiyaṃ. Dippati. Dīpo.

‘දීප’ ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දිප්පති’ (බබළයි). පහන (දීපය).

Lupa adassane. Luppanaṃ, lopo, lutti.

‘ලුප’ ධාතුව නොපෙනී යාම (අදර්ශන) අර්ථයෙහි වැටේ. ලොප් කිරීම (ලුප්පනං), ලෝපය (ලෝපෝ), ලොප් කිරීම (ලුත්ති).

Khipa peraṇe. Khippati. Khippaṃ.

‘ඛිප’ ධාතුව යැවීම (ප්‍රේරණය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛිප්පති’ (දමයි/විදියි). වහා / ඉක්මනින් (ඛිප්පං).

Lubha giddhiyaṃ. Lubbhati. Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati. Lubbhanaṃ, lobho, lubbhitvā, lubbhitvāna, lubbhiya, lubbhiyāna, olubbhitvā, olubbhitvāna, olubbhiya, olubbhiyāna, lubbhituṃ, olubbhituṃ.

‘ලුභ’ ධාතුව ගිජුකම (ගිද්ධි) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලුබ්භති’ (ගිජු වෙයි). තමාගේම දණහිසට හේත්තු වී සිටියි (ඔලුබ්භ තිට්ඨති). ‘ලුබ්භනං’ (ගිජුබව), ‘ලෝභෝ’ (ලෝභය), ‘ලුබ්භිත්වා, ලුබ්භිත්වාන, ලුබ්භිය, ලුබ්භියාන’ (ලොබ බැඳ), ‘ඔලුබ්භිත්වා, ඔලුබ්භිත්වාන, ඔලුබ්භිය, ඔලුබ්භියාන’ (හේත්තු වී / එල්ලී), ‘ලුබ්භිතුං’ (ලොබ බඳිනු පිණිස), ‘ඔලුබ්භිතුං’ (හේත්තු වනු පිණිස).

Tattha lobhoti lubbhanti tena sattā, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Ettha pana ‘‘lobho lubbhanā [Pg.236] lubbhitattaṃ rāgo taṇhā tasiṇā mucchā ejā vanaṃ vanatho’’ iccādīni lobhassa bahunāmāni veditabbāni.

එහි ‘ලෝභ’ යනු යමකින් සත්වයෝ ලොබ බඳිත්ද, නැතහොත් තෙමේම ලොබ බඳීද, නැතහොත් ලොබ බැඳීමක් පමණක්ම වේද එය ලෝභයයි. මෙහි තවද ‘ලෝභෝ’ (ලෝභය), ‘ලුබ්භනා’ (ලොබ බැඳීම), ‘ලුබ්භිතත්තං’ (ලොබ බැඳි බව), ‘රාගෝ’ (රාගය), ‘තණ්හා’ (තණ්හාව), ‘තසිණා’ (තෘෂ්ණාව), ‘මුච්ඡා’ (මුළාව), ‘ඒජා’ (කැළඹීම), ‘වනං’ (කෙලෙස් වනය), ‘වනථෝ’ (කෙලෙස් ලැහැබ) යනාදීහු ලෝභයෙහි බොහෝ නාම පද (පර්යාය වචන) බව දත යුතුය.

Khubha sañcalane. Khubbhati, saṃkhubbhati. Khubbhitthanagaraṃ. Saṅkhobho. Kārite – khobheti, khobhayati.

‘ඛුභ’ ධාතුව කැළඹීම (සංචලන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛුබ්භති’ (කැළඹෙයි), ‘සංඛුබ්භති’ (මැනවින් කැළඹෙයි). ‘ඛුබ්භිත්ථ නගරං’ (කැළඹුණු නගරය). ‘සංඛෝභෝ’ (මහත් කැළඹීම). කාරිතයෙහි - ‘ඛෝභේති’, ‘ඛෝභයති’ (කලඹවයි).

Samu upasame. Cittaṃ sammati, upasammati, vūpasammati, samaṇo, santi, santo.

‘සමු’ ධාතුව සන්සිඳීම (උපසම) අර්ථයෙහි වැටේ. සිත සන්සිඳෙයි (සම්මති), මැනවින් සන්සිඳෙයි (උපසම්මති), ව්‍යුපසමනය වෙයි (වූපසම්මති). ‘සමණෝ’ (ශ්‍රමණයා), ‘සන්ති’ (ශාන්තිය), ‘සන්තෝ’ (ශාන්ත වූ තැනැත්තා).

Ettha samaṇoti sammati santacitto bhavatīti samaṇo. Kāritavasena pana kilese sameti upasametīti samaṇoti nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘yaṃ sametīti idaṃ ariyaṃ. Samayatītidha sattāna’’nti dve kāritarūpāni.

මෙහි ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) යනු - සන්සිඳෙයි, සන්සුන් සිත් ඇත්තේ වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) නම් වේ. කාරිත වශයෙන් වනාහි, කෙලෙසුන් සන්සිඳුවයි (සමේති), දුරු කරයි/සන්සිඳුවයි (උපසමේති) යන අර්ථයෙන් ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) යන නිර්වචනය දත යුතුය. එසේමය - ‘යම් හෙයකින් සන්සිඳුවයිද, මෙය ආර්යයකි. මෙහි සත්ත්වයන් සන්සිඳුවයි’ යනුවෙන් කාරිත රූප දෙකක් වේ.

Samu khede nirodhe ca. Khedo. Kilamanaṃ. Nirodho abhāvagamanaṃ. Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati. Aggi sammati. Santo.

‘සමු’ ධාතුව විඩාව (ඛේද) සහ නිරුද්ධ වීම (නිරෝධ) අර්ථයන්හි ද වැටේ. ‘ඛේද’ යනු විඩාවයි (කිලමන). ‘නිරෝධ’ යනු නැති වී යාමයි (අභාවගමන). දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කරන්නාගේ ශරීරය විඩාපත් වෙයි (සම්මති). ගින්න නිවී යයි/නිරුද්ධ වෙයි (සම්මති). ‘සන්තෝ’ (නිවුණු/විඩාපත් වූ).

Santasaddo ‘‘dīghaṃ santassa yojana’’ntiādīsu kilantabhāve āgato. ‘‘Ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā’’tiādīsu niruddhabhāve. ‘‘Adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto’’tiādīsu santañāṇagocaratāyaṃ. ‘‘Upasantassa sadā satīmato’’tiādīsu kilesavūpasame. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’tiādīsu sādhūsu. ‘‘Pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu atthibhāve. Etthetaṃ vuccati –

"සන්ත" යන ශබ්දය "දීඝං සන්තස්ස යෝජනං" (ක්ලාන්ත වූවහුට යොදුන දිගු වේ) යනාදී තැන්හි ක්ලාන්ත වූ බව අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. "අයඤ්ච විතක්කෝ අයඤ්ච විචාරෝ සන්තා හොන්ති සමිතා" (මේ විතර්කය ද මේ විචාරය ද නිරුද්ධ වෙත්, සංසිඳෙත්) යනාදී තැන්හි නිරුද්ධ වූ බව අර්ථයෙහි ය. "අධිගතෝ ඛෝ ම්‍යායං ධම්මෝ ගම්භීරෝ දුද්දසෝ දුරනුබෝධෝ සන්තෝ පණීතෝ" (මා විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලද මේ ධර්මය ගැඹුරු ය, දැකීමට අපහසු ය, වටහා ගැනීමට අපහසු ය, ශාන්ත ය, ප්‍රණීත ය) යනාදී තැන්හි ශාන්ත ඥානයට ගෝචර වන බව අර්ථයෙහි ය. "උපසන්තස්ස සදා සතීමතෝ" (සංසිඳුණු කෙලෙස් ඇති, සැමවිටම සිහි ඇති තැනැත්තාගේ) යනාදී තැන්හි කෙලෙස් සංසිඳීම අර්ථයෙහි ය. "සන්තෝ හවේ සබ්භි පවේදයන්ති" (සත්පුරුෂයෝ සැබවින්ම සත්පුරුෂයන් සමඟ මනා කොට ප්‍රකාශ කරති) යනාදී තැන්හි සත්පුරුෂයන් යන අර්ථයෙහි ය. "පඤ්චිමේ භික්ඛවේ මහාචෝරා සන්තෝ සංවිජ්ජමානා" (මහණෙනි, පවත්නා වූ, විද්‍යාමාන වන්නා වූ මේ මහා සොරු පස්දෙනෙක් වෙති) යනාදී තැන්හි ඇති බව (විද්‍යාමාන බව) අර්ථයෙහි ය. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘Kilantatte [Pg.237] niruddhatte, santadhīgocarattane;

Kilesūpasame ceva, atthibhāve ca sādhusu;

Imesu chasu ṭhānesu, santasaddo panāgato’’ti.

"ක්ලාන්ත බව, නිරුද්ධ වූ බව, ශාන්ත ඥානයට ගෝචර වන බව, කෙලෙස් සංසිඳීම, ඇති බව (විද්‍යාමාන බව) සහ සත්පුරුෂයන් යන මේ කරුණු හයෙහි 'සන්ත' ශබ්දය පැමිණ තිබේ."

Damu damane. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. Kārite ‘‘cittaṃ dameti, damayatī’’ti rūpāni.

"දමු" ධාතුව දැමීම (දමනය කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "දම්මති" (දමනය වෙයි) යන්න සෑදේ. "දන්තෝ" (දමනය වූ), "දමෝ" (දමනය), "දමනං" (දමනය කිරීම) යන්නයි. ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි "චිත්තං දමේති, දමයති" (සිත දමනය කරයි) යන රූප වෙත්.

Tattha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto. Vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti ettha hi indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti ettha paññā ‘‘damo’’ti vuttā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti ettha uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti vuttaṃ. ‘‘Damupasamenā’’ti ettha khanti ‘‘damo’’ti vuttā. Iccevaṃ –

එහි "දම" යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදියට නමකි. "සච්චේන දන්තෝ දමසා උපේතෝ. වේදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියෝ" (සත්‍යයෙන් දමනය වූ, දමනයෙන් යුක්ත වූ, වේදාන්තයට ගිය, වැස නිම කළ බඹසර ඇති) යන මෙහි ඉන්ද්‍රිය සංවරය "දම" යැයි කියන ලදී. "යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යෝධ විජ්ජති" (යම් හෙයකින් සත්‍යය, දමනය, ත්‍යාගය, ඉවසීම යන මෙයට වඩා වැඩි යමක් මෙහි විද්‍යාමාන වේ නම්) යන මෙහි ප්‍රඥාව "දම" යැයි කියන ලදී. "දානේන දමේන සංයමේන සච්චවජ්ජේන" (දානයෙන්, දමනයෙන්, සංයමයෙන් හා සත්‍ය වචනයෙන්) යන මෙහි උපෝසථ කර්මය (පොහෝ දිනය රැකීම) "දම" යැයි කියන ලදී. "දමුපසමේන" යන මෙහි ඉවසීම "දම" යැයි කියන ලදී. මෙසේ -

‘‘Indriyasaṃvaro paññā, khanti cāpi uposatho;

Ime atthā pavuccanti, damasaddena sāsane’’ti.

"ශාසනයෙහි 'දම' යන ශබ්දයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය, ප්‍රඥාව, ඉවසීම මෙන්ම උපෝසථය ද යන මේ අර්ථයන් කියනු ලැබේ."

Yā gatipāpuṇesu. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yāyanto. Yāyantamanuyāyati. Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā iccādīni.

"යා" ධාතුව ගමන හා පැමිණීම අර්ථයන්හි ය. "යායති", "යායන්ති" (යයි, යති). "පරියායෝ" (ක්‍රමය/පරියාය). "යායමානෝ මහාරාජා, අද්දා සීදන්තරේ නගේ" (යන්නා වූ මහරජ තෙමේ, සීදන්තර පර්වතයන් දුටුවේ ය). "යායන්තෝ" (යන්නා වූ). "යායන්තමනුයායති" (යන්නා වූ පුද්ගලයා අනුව යයි). "යාතානුයායී" (ගිය මඟ යන්නා). "යායිතුං" (යාමට), "යායිත්වා" (ගොස්) යනාදියයි.

Ettha pariyāyasaddassa atthuddhāro vuccate, pariyāyasaddo vāradesanākāraṇesu samantato gantabbaṭṭhāne ca sadise ca vattati. ‘‘Kassa nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu hi vāre vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotinaṃ dhārehī’’tiādīsu desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho te rājañña pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu [Pg.238] kāraṇe. ‘‘Pariyāyapatho’’tiādīsu samantato gantabbaṭṭhāne. ‘‘Kopasaddo khobhapariyāyo’’tiādīsu sadise vattati. Iccevaṃ –

මෙහි "පරියාය" ශබ්දයේ අර්ථ විවරණය කියනු ලැබේ. "පරියාය" ශබ්දය වාරය, දේශනාව, කාරණය, හැමතැනින්ම යා යුතු තැන (පථය) සහ සමාන දෙය යන අර්ථයන්හි වැටේ. "කස්ස නු ඛෝ ආනන්ද අජ්ජ පරියායෝ භික්ඛුනියෝ ඕවදිතුං" (ආනන්දය, අද මෙහෙණන් වහන්සේලාට අවවාද කිරීමට කාගේ වාරය ද?) යනාදී තැන්හි වාරය අර්ථයෙහි වැටේ. "මධුපිණ්ඩිකපරියායෝතිනං ධාරේහි" (මෙය මධුපිණ්ඩික දේශනාව යැයි දරාගන්න) යනාදී තැන්හි දේශනාව අර්ථයෙහි ය. "ඉමිනාපි ඛෝ te රාජඤ්ඤ පරියායේන ඒවං හෝතු" (රාජන්‍යය, මේ කරුණෙන් ද ඔබට මෙසේ වේවා) යනාදී තැන්හි කාරණය අර්ථයෙහි ය. "පරියායපථෝ" යනාදී තැන්හි හැමතැනින්ම යා යුතු ස්ථානය අර්ථයෙහි ය. "කෝපසද්දෝ ඛෝභපරියායෝ" (කෝප ශබ්දය වනාහි කැලඹීමේ සමාන වචනයකි) යනාදී තැන්හි සමාන දෙය යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙසේ -

Pariyāyaravo vāra-desanākāraṇesu ca;

Samantatova gantabba-ṭṭhāne ca sadise siyā.

"පරියාය යන වචනය වාරය, දේශනාව, කාරණය, හැමතැනින්ම යා යුතු ස්ථානය සහ සමාන දෙය යන අර්ථයන්හි වැටෙන්නේ ය."

Ri vasane. Riyati.

"රි" ධාතුව හැඳීම (වැසීම) අර්ථයෙහි ය. "රියති" යන්නයි.

Vilī vilīnabhāve. Sappi vilīyati. Kārite vilāpayati.

"විලී" ධාතුව දියවන සුළු බව (දියවීම) අර්ථයෙහි ය. "සප්පි විලීයති" (ගිතෙල් දියවෙයි). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයෙහි "විලාපයති" (දිය කරවයි) යන්නයි.

Vā gatigandhanesu. Vāyati. Vāyo, vāto.

"වා" ධාතුව ගමන සහ සුවඳ හැමීම යන අර්ථයන්හි ය. "වායති" (හමයි/යයි). "වායෝ", "වාතෝ" (සුළඟ).

Sivu tantasantāne. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ, sibbanto. Kārite – sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati.

"සිවු" ධාතුව නූල්වලින් එකතු කිරීම (මැසීම) අර්ථයෙහි ය. "සිබ්බති" (මසයි), "සංසිබ්බති" (එකට මසයි). "සිබ්බං" (මැහුම), "සිබ්බන්තෝ" (මසන්නා වූ). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "සිබ්බේති, සිබ්බයති, සිබ්බාපේති, සිබ්බාපයති" (මස්වයි) යන්නයි.

Sivu gatisosanesu. Sibbati.

"සිවු" ධාතුව ගමන සහ වියළීම අර්ථයන්හි ය. "සිබ්බති" යන්නයි.

Dhivu khivu nidassane. Dhibbati. Khibbati.

"ධිවු" සහ "ඛිවු" ධාතූන් දැක්වීම (නිදර්ශනය) අර්ථයෙහි ය. "ධිබ්බති", "ඛිබ්බති" යන්නයි.

Sā tanukaraṇe. Siyati, siyanti.

"සා" ධාතුව සියුම් කිරීම (කෘශ කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "සීයති", "සීයන්ති" යන්නයි.

Sā antakammani. Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasanti hi vuttaṃ.

"සා" ධාතුව කෙළවර කිරීම (අවසාන කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "සීයති" යනු ඉතිරි නොකොට මානය නැති කරයි, සිඳලයි යන අර්ථයෙන් අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) මානය කෙළවර කරයි ("මානසන්ති") යැයි කියන ලදී.

Sā assādane. Rasaṃ sāyati. Sāyitaṃ, sāyanaṃ.

"සා" ධාතුව රස විඳීම අර්ථයෙහි ය. "රසං සායති" (රස විඳියි). "සායිතං" (රස විඳින ලද), "සායනං" (රස විඳීම).

Si pāṇippasave. Sūyati, pasūyati. Pasūtā gāvī.

"සි" ධාතුව ප්‍රසූත කිරීම (බිහි කිරීම) අර්ථයෙහි ය. "සූයති", "පසූයති" (බිහි කරයි). "පසූතා ගාවී" (පැටවෙකු වැදූ දෙන).

Kusu haraṇadittīsu. Kusayati.

"කුසු" ධාතුව පැහැර ගැනීම සහ බැබළීම අර්ථයන්හි ය. "කුසයති" යන්නයි.

Silisa āliṅgane. Silissati. Sileso.

"සිලිස" ධාතුව වැළඳගැනීම අර්ථයෙහි ය. "සිලිස්සති" (වැළඳගනී). "සිලෙසෝ" (බන්ධනය/ශ්ලේෂය).

Kilisa upatāpe. Kilissati, saṃkilissati. Kileso, saṃkileso. Ikāralope klissati kleso [Pg.239] iccādīni. Apica malīnatāpi kilisasaddena vuccati, kiliṭṭhavatthaṃ paridahati. ‘‘Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā’’tiādīsu dhātūnaṃ anekatthatāya.

"කිලිස" ධාතුව තැවීම (පීඩාවට පත්වීම) අර්ථයෙහි ය. "කිලිස්සති" (කෙලෙසෙයි/පීඩාවට පත්වෙයි), "සංකිලිස්සති" (මැනවින් කෙලෙසෙයි). "කිලේසෝ" (කෙලෙස්), "සංකිලේසෝ" (සංක්ලේශය). 'ඉ' කාරය ලොප් වීමෙන් "ක්ලිස්සති", "ක්ලේසෝ" යනාදී රූප සෑදේ. තවද මලින බව ද "කිලිස" ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ, "කිලිට්ඨවත්ථං පරිදහති" (කිලිටි වස්ත්‍රයක් අදියි) යනාදී වශයෙනි. "චිත්තේන සංකිලිට්ඨේන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා" (සිත කෙලෙසීමෙන් සත්වයෝ කෙලෙසෙති) යනාදී තැන්හි ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව පෙනේ.

Masa appībhāve khamāyañca. Massati.

"මස" ධාතුව අල්ප බව (කුඩා බව) සහ ඉවසීම අර්ථයන්හි ය. "මස්සති" යන්නයි.

Līsa appībhāve. Lissati. Leso. ‘‘Lisa lesane’’tipi paṭhanti ācariyā.

"ලීස" ධාතුව අල්ප බව (අඩු බව) අර්ථයෙහි ය. "ලිස්සති" (ලෙස්සයි/අඩුවේ). "ලේසෝ" (ලේශය/සුළු කරුණ). ආචාර්යවරු "ලිස ලේසනේ" (සූක්ෂ්ම ලෙස දැක්වීම) කියා ද කියවති.

Tasa pipāsāyaṃ. Tassati, paritassati. Paritassanā, tasiṇā, tasito.

"තස" ධාතුව පිපාසය (තෘෂ්ණාව) අර්ථයෙහි ය. "තස්සති" (පිපාසිත වෙයි/තැතිගනී), "පරිතස්සති" (වටින් පිටින් තැතිගනී/තෘෂ්ණාවෙන් පෙළෙයි). "පරිතස්සනා" (තැතිගැනීම/තෘෂ්ණාව), "තසිණා" (තෘෂ්ණාව), "තසිතෝ" (පිපාසිත වූ/තෘෂ්ණාවෙන් පෙළුණු).

Dusa dosane. Dussati. Doso, dosanaṃ, dosito.

"දුස" ධාතුව ද්වේෂ කිරීම (කෝප වීම) අර්ථයෙහි ය. "දුස්සති" (ද්වේෂ කරයි). "දෝසෝ" (ද්වේෂය/වරද), "දෝසනං" (ද්වේෂ කිරීම), "දෝසිතෝ" (දුෂිත වූ/කෝප වූ).

Dusa appītiyaṃ. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho, paduṭṭho, dūsako, dūsito, dūsanā.

"දුස" ධාතුව අප්‍රසාදය (අප්‍රිය බව) අර්ථයෙහි ය. "දුස්සති" (දුෂිත වෙයි), "පදුස්සති" (දැඩි සේ කිපෙයි). "දෝසෝ" (දෝෂය), "පදෝසෝ" (ප්‍රදෝෂය/වෛරය), "දුට්ඨෝ" (දූෂිත වූ/කිපුණු), "පදුට්ඨෝ" (දැඩි සේ කිපුණු), "දූසකෝ" (දූෂණය කරන්නා), "දූසිතෝ" (දූෂිත කරන ලද), "දූසනා" (දූෂණය කිරීම) යන්නයි.

Asu khepe. Khepo khipanaṃ. Assati. Nirassatiādiyati ca dhammaṃ. Issāso.

"අසු" ධාතුව දැමීම (හෙළීම/විදීම) අර්ථයෙහි ය. හෙළීම යනු විදීමයි. "අස්සති" යන්නයි. "නිරස්සති ආදියති ච ධම්මං" (ධර්මය බැහැර කරයි ද වැළඳගනී ද) යන්නයි. "ඉස්සාසෝ" (දුනුවායා) යන්නයි.

Ettha ca nirassatīti chaḍḍeti satthāraṃ tathā dhammakkhānādīni. Issāsoti usuṃ assati khipatīti issāso, dhanuggaho.

මෙහි "නිරස්සති" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේව ද එසේම ධර්ම දේශනා ආදිය ද බැහැර කරයි (අත්හරියි) යන අර්ථයයි. "ඉස්සාසෝ" යනු ඊතල විදියි (හෙළයි) යන අර්ථයෙන් 'ඉස්සාස' හෙවත් දුනුවායා යන්නයි.

Yasu payatane. Yassati. Niyasakammaṃ.

"යසු" ධාතුව උත්සාහ කිරීම (ප්‍රයත්නය) අර්ථයෙහි ය. "යස්සති" යන්නයි. "නියසකම්මං" (නියස්ස කර්මය) යන්නයි.

Ettha ca yena vinayakammena ‘‘nissāya te vatthabba’’nti niyassiyati bhajāpiyatīti niyaso bālaṃ, taṃ niyasakammaṃ nāma. ‘‘Karohi me yakkha niyasakamma’’nti ettha pana niggahakammaṃ niyasakammaṃ nāma.

මෙහි "නුඹ නිශ්‍රය කොට (ඇසුරු කොට) වාසය කළ යුතු ය" කියා යම් විනය කර්මයකින් බාලයා මෙහෙයවනු ලැබේද (නතු කරනු ලැබේද), එය "නියස" (නියස්ස) නම් වේ. එම ක්‍රියාව "නියසකම්ම" (නියස්ස කර්මය) නම් වේ. "කරෝහි මේ යක්ඛ නියසකම්මං" (යක්ෂය, මට නියස්ස කර්මය කරව) යන මෙහි වනාහි නිග්‍රහ කර්මය (දඬුවම් පැමිණවීම) "නියසකම්ම" නම් වේ.

Bhassa bhassane. Bhassati. Bhassaṃ, bhassakārako.

"භස්ස" ධාතුව කථා කිරීම (දෙඩවීම) අර්ථයෙහි ය. "භස්සති" (කතා කරයි). "භස්සං" (සල්ලාපය/කථාව), "භස්සකාරකෝ" (කතා කරන්නා).

Vasa sadde. Sakuṇo vassati. Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati. Maṇḍūko vassati.

"වස" ධාතුව ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි ය. "සකුණෝ වස්සති" (කුරුල්ලා හඬයි). "අධමෝ මිගජාතානං, siṅgālo තාත වස්සති" (පියතුමනි, මෘගයන් අතුරින් අධම වූ හිවලෙක් හඬයි). "මණ්ඩූකෝ වස්සති" (ගෙම්බා හඬයි).

Nasa [Pg.240] adassane. Nassanadhammaṃ nassati. Panassati. Vinassati. Nassa vasali, cara pire vinassa. Naṭṭho, vinaṭṭho. Kārite – nāseti, nāsayati.

"නස" ධාතුව නොපෙනී යාම (විනාශ වීම) අර්ථයෙහි ය. විනාශ වන ස්වභාවය ඇති දෙය "නස්සති" (විනාශ වෙයි). "පනස්සති" (ප්‍රණාශ වෙයි). "විනස්සති" (විනාශ වෙයි). "නස්ස වසලි, චර පිරේ විනස්ස" (වැහැලිය, විනාශ වන්න, සැරිසරන්න, විනාශයට පත්වන්න). "නට්ඨෝ" (නැසුණු), "විනට්ඨෝ" (විනාශ වූ). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "නාසේති", "නාසයති" (නසයි/විනාශ කරයි).

Susa sosane. Paṇṇaṃ sussati. Kārite – vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati. Kamme – vātena paṇṇaṃ sosiyati. Bhāve kriyāpadamappasiddhaṃ. Soso, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ. Sussaṃ, sussanto. Sussamāno dahado.

"සුස" ධාතුව වියළීම අර්ථයෙහි ය. "පණ්ණං සුස්සති" (කොළය වියළෙයි). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "වාතෝ පණ්ණං සෝසේති, සෝසයති" (සුළඟ කොළය වියළවයි). කර්ම කාරකයෙහි - "වාතේන පණ්ණං සෝසීයති" (සුළඟින් කොළය වියළවනු ලැබේ). භාව කාරකයෙහි ක්‍රියාපදය අප්‍රසිද්ධ ය. "සෝසෝ" (වියළීම/ක්ෂය රෝගය), "සුක්ඛං කට්ඨං" (වියළි ලීය). "සුස්සං" (වියළෙන්නා වූ), "සුස්සන්තෝ" (වියළෙමින්). "සුස්සමානෝ දහදෝ" (වියළෙන්නා වූ විල) යන්නයි.

Tusa tuṭṭhiyaṃ. Tussati, santussati. Santuṭṭhi, santoso, tosanaṃ, tuṭṭhabbaṃ, tussitabbaṃ, tusitā. Kārite ‘‘toseti’’ iccādīni.

"තුස" ධාතුව සතුටු වීම අර්ථයෙහි ය. "තුස්සති" (සතුටු වෙයි), "සන්තුස්සති" (මැනවින් සතුටු වෙයි). "සන්තුට්ඨි" (සතුට), "සන්තෝසෝ" (සන්තෝෂය), "තෝසනං" (සතුටු කිරීම), "තුට්ඨබ්බං", "තුස්සිතබ්බං" (සතුටු විය යුතු), "තුසිතා" (තුසිත දිව්‍ය ලෝකය). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයෙහි "තෝසේති" (සතුටු කරවයි) යනාදියයි.

Hā parihāniyaṃ. Hāyati, parihāyati. Hāyanti tattha vaḷavā. Bhāve ‘‘bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatī’’ti ca ‘‘rāgo pahīyatī’’ti ca rūpaṃ. Kamme kriyāpadamappasiddhaṃ. ‘‘Rāgo pahīyatī’’ti idaṃ pana ‘‘hā cāge’’ti vuttassa bhūvādigaṇikadhātussa rūpaṃ ‘‘rāgaṃ pajahatī’’ti kattupadassa dassanato.

"හා" ධාතුව පිරිහීම අර්ථයෙහි ය. "හායති", "පරිහායති" (පිරිහෙයි). "හායන්ති තත්ථ වළවා" (එහි වෙළඹුන් පිරිහෙති/අඩු වෙති). භාව කාරකයෙහි "භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලෝමහංසෝ වා, සෝ පහීයිස්සති" (බියක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදැහැගැනීමක් හෝ වේ ද, එය ප්‍රහීණ වනු ඇත) සහ "රාගෝ පහීයති" (රාගය ප්‍රහීණ වෙයි) යනු රූපයන් ය. කර්ම කාරකයෙහි ක්‍රියාපදය අප්‍රසිද්ධ ය. "රාගෝ පහීයති" යන මෙය වනාහි "හා චාගේ" (අත්හැරීම අර්ථයෙහි වන 'හා' ධාතුව) යැයි කියන ලද භූවාදි ගණයේ ධාතුවෙහි රූපයකි, මක්නිසාද යත් එය "රාගං පජහති" (රාගය අත්හරියි) යන කර්තෘ පදයෙන් දක්වා ඇති බැවිනි.

Naha bandhane. Nayhati. Upanayhati. Sannayhati. Sannāho. Sannaddho.

"නහ" ධාතුව බැඳීම අර්ථයෙහි ය. "නය්හති" (බඳියි). "උපනය්හති" (වෛර බඳියි). "සන්නය්හති" (සන්නද්ධ වෙයි). "සන්නාහෝ" (සන්නාහය/ආයුධ සන්නද්ධ වීම). "සන්නද්ධෝ" (සන්නද්ධ වූ/බැඳුණු).

Muha vecitte. Muyhati, sammuyhati, pamuyhati. Moho, pamoho. Mūḷho. Momūho puriso. Momūhaṃ cittaṃ. Kārite – moheti. Pamohako. Ettha ca momūhoti avisadatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.

"මුහ" ධාතුව මෝහයට පත්වීම (මුළාවීම) අර්ථයෙහි ය. "මුය්හති" (මුළා වෙයි), "සම්මුය්හති" (මැනවින් මුළා වෙයි), "පමුය්හති" (දැඩි සේ මුළා වෙයි). "මෝහෝ" (මෝහය), "පමෝහෝ" (ප්‍රමෝහය). "මූළ්හෝ" (මුළා වූ). "මෝමූහෝ පුරිසෝ" (අතිශයින් මුළා වූ පුරුෂයා). "මෝමූහං චිත්තං" (අතිශයින් මුළා වූ සිත). ප්‍රේරණ ක්‍රියා (කාරිත) රූපයන්හි - "මෝහේති" (මුළා කරවයි). "පමෝහකෝ" (මුළා කරන්නා). මෙහි "මෝමූහ" යනු අවිශද බව නිසා අතිශයින් මුළා වූ හෙවත් "මහාමූළ්හ" (මහා මුළා වූ) යන අර්ථයයි.

Saha suha sattiyaṃ. Sayhati. Suyhati.

‘සහ’ (saha), ‘සුහ’ (suha) යන ධාතූන් ඉවසීම (හෝ ශක්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සය්හති’ (sayhati), ‘සුය්හති’ (suyhati) යනු රූප වෙත්.

Nhā [Pg.241] soceyye. Nhāyati, appakkharānaṃ bahubhāve nahāyati. Nahāyitvā, nhāyitvā. Nahānaṃ, nhānaṃ. Sīsaṃ nhāto. Ettha ca sīsaṃ nhātoti sīsaṃ dhovitvā nhātoti attho gahetabbo porāṇehi anumatattā.

‘න්හා’ (nhā) ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි (නෑවීමෙහි) වැටේ. ‘න්හායති’ (nhāyati) යන්න අකුරු අඩු බව ඇති කල්හි ද, ස්වර භක්තියෙන් අකුරු වැඩි වූ කල්හි ‘නහායති’ (nahāyati) කියා ද වේ. ‘නහායිත්වා’ (nahāyitvā), ‘න්හායිත්වා’ (nhāyitvā) ද, ‘නහානං’ (nahānaṃ), ‘න්හානං’ (nhānaṃ) ද වේ. ‘සීසං න්හාතෝ’ (හිස නෑවේය) යනු ද වේ. මෙහි ‘සීසං න්හාතෝ’ යන්නෙන් ‘හිස සෝදා නෑවේය’ යන අර්ථය පැරැන්නන් විසින් අනුමත කරන ලද බැවින් ගත යුතුය.

Siniha pītiyaṃ. Siniyhati. Sinehako, sinehito, siniddho. Putte sineho ajāyatha. Ikāralopena sneho. Tathā hi ‘‘nisnehamabhikaṅkhāmī’’ti pāḷi dissati.

‘සිනිහ’ (siniha) ධාතුව ප්‍රේමය (සෙනෙහස) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සිනිය්හති’ (siniyhati) යන්න වේ. ‘සිනේහකෝ’ (sinehako), ‘සිනේහිතෝ’ (sinehito), ‘සිනිද්ධෝ’ (siniddho) යනු ද වේ. ‘පුත්තේ සිනේහෝ අජායථ’ (පුතු කෙරෙහි සෙනෙහස උපන්නේය) යන්න උදාහරණයකි. ‘ඉ’ කාරය ලොප් වීමෙන් ‘ස්නේහෝ’ (sneho) යන්න වේ. එසේ හෙයින් ‘නිස්නේහමභිකංඛාමි’ යන පාඨය පාලියෙහි පෙනේ.

Viriḷa lajjāyaṃ codane ca. Viriḷito. Lajjāvasena attho pasiddho, na codanāvasena. Tathā hi ‘‘viriḷitoti lajjito’’ti atthasaṃvaṇṇakā garū vadanti ‘‘lajjanākārappatto’’ti ca.

‘විරිළ’ (viriḷa) ධාතුව ලැජ්ජාවෙහි සහ මෙහෙයවීමෙහි (චෝදනා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘විරිළිතෝ’ (viriḷito) යනු රූපයයි. ලැජ්ජා අර්ථයෙන් මෙහි අර්ථය ප්‍රසිද්ධය, මෙහෙයවීම් අර්ථයෙන් නොවේ. එසේ හෙයින් ‘විරිළිතෝ යනු ලැජ්ජිත වූයේ’ යැයි ද, ‘ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවයට පත් වූයේ’ යැයි ද අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසති.

Divādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

දිවාදි ගණයට අයත් මේ තාක් ධාතූහු මා විසින් ශක්ති පමණින් දක්වන ලදහ. සූත්‍රයන්හි ඇති වෙනත් ධාතූන් ද බලා, අර්ථයට ගැළපෙන සේ ඒවා ද ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

Divādigaṇoyaṃ.

මෙය දිවාදි ගණයයි.

Svādigaṇika

ස්වාදි ගණයට අයත් ධාතූන් (ස්වාදිගණික)

Su savane. ‘‘Suṇoti, suṇāti. Suṇiṃsu. Paṭissuṇi, paṭissuṇiṃsu. Assosi, assosuṃ. Paccassosi, paccassosuṃ’’ iccādīni, ‘‘suṇissati, sossati’’ iccādīni ca bhavanti. Abbhāsavisaye ‘‘sussūsati, sussūsā’’ iccādīni. Anabbhāsavisaye – sāvako, soto, suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, suyyamāno, savanaṃ, sutaṃ. Asuyitthāti vā sutaṃ. Sutavā, sotaṃ, soṇo, suṇituṃ, sotuṃ. Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna. Kārite – sāveti, sāvayati. Kamme – saddo suyyati, sūyati ca. Bhāve padarūpamappasiddhaṃ.

‘සු’ (su) ධාතුව ඇසීමෙහි වැටේ. ‘සුණෝති’, ‘සුණාති’, ‘සුණිංසු’, ‘පටිස්සුණි’, ‘පටිස්සුණිංසු’, ‘අස්සෝසි’, ‘අස්සෝසුං’, ‘පච්චස්සෝසි’, ‘පච්චස්සෝසුං’ යනාදී රූප ද, ‘සුණිස්සති’, ‘සොස්සති’ යනාදී රූප ද වේ. ද්විත්ව වීම් (අබ්භාස) විෂයෙහි ‘සුස්සූසති’ (ඇසීමට කැමති වෙයි), ‘සුස්සූසා’ (ඇසීමට ඇති කැමැත්ත/ගෞරවයෙන් ඇසීම) යනාදිය වේ. ද්විත්ව නොවීම් විෂයෙහි - ‘සාවකෝ’, ‘සෝතෝ’, ‘සුණං’, ‘සුණන්තෝ’, ‘සුණමානෝ’, ‘සුය්‍යමානෝ’, ‘සවනං’, ‘සුතං’ (ඇසුණේය යන අර්ථයෙන් ‘අසුයිත්ථ’ යන්නෙන් ද ‘සුතං’ යන්න වේ), ‘සුතවා’, ‘සෝතං’, ‘සෝණෝ’, ‘සුණිතුං’, ‘සෝතුං’, ‘සුණිත්වා’, ‘සුණිය’, ‘සුණියාන’, ‘සුත්වා’, ‘සුත්වාන’ යන රූප වෙත්. කාරිත අවස්ථාවෙහි - ‘සාවේති’, ‘සාවයති’ වේ. කර්ම කාරකයෙහි - ‘සද්දෝ සුය්‍යති’ (ශබ්දය ඇසෙයි) සහ ‘සූයති’ ද වේ. භාව කාරකයෙහි පද රූපය අප්‍රසිද්ධය.

Tattha [Pg.242] sāvakoti antevāsiko, so duvidho āgatapphalo anāgatapphalo ca, tattha āgatapphalo savanante ariyāya jātiyā jātoti ‘‘sāvako’’ti vuccati, itaro garūnaṃ ovādaṃ suṇātīti ‘‘sāvako’’ti. Sāvako, antevāsiko, sissoti pariyāyā.

එහි ‘සාවක’ (ශ්‍රාවක) යනු අතවැසියා (ශිෂ්‍යයා) ය. ඔහු ඵල ලැබූ (ආගතඵල) සහ ඵල නොලැබූ (අනාගතඵල) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ඵල ලැබූ තැනැත්තා බණ ඇසීම කෙළවර ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් ‘සාවක’ (ශ්‍රාවක) යැයි කියනු ලැබේ. අනෙක් තැනැත්තා ගුරුවරුන්ගේ අවවාද අසන බැවින් ‘සාවක’ යැයි කියනු ලැබේ. සාවක, අන්තේවාසික, සිස්ස (ශ්‍රාවක, අතවැසි, ශිෂ්‍ය) යනු පර්යාය පද වේ.

Ettha sutasaddassa atthuddhāraṃ vadāma saddhiṃ sotasaddassa atthuddhārena. Sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca anupapadena, sutasaddo ca –

මෙහිදී අපි ‘සුත’ (suta) ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධරණය (අර්ථ විග්‍රහය), ‘සෝත’ (sota) ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය ද සමඟ පවසමු. උපසර්ග සහිත වූ ද, උපසර්ග රහිත වූ ද, උපපද රහිත වූ ද ‘සුත’ ශබ්දය ද -

Gamane vissute tinte, niyogo’pacitepi ca;

Sadde ca sotadvārānu-sārañātesu dissati.

ගමනෙහි ද, පතළ (ප්‍රසිද්ධ) අර්ථයෙහි ද, තෙත් වූ අර්ථයෙහි ද, යෙදීමෙහි (නියෝගයෙහි) ද, රැස් කරන ලද (උපචිත) අර්ථයෙහි ද, ශබ්දයෙහි ද, කන් ද්වාරය ඔස්සේ දැනගත් (අසන ලද) අර්ථයෙහි ද (‘සුත’ ශබ්දය) පෙනේ.

Tathā hi ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu tintassāti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu sotadvārānusāraviññātadhammadharoti attho.

එසේ හෙයින්, ‘සේනාය පසුතෝ’ යනාදී තැන්හි ‘යන්නා වූ’ (යෙදුණු) යන අර්ථය වේ. ‘සුතධම්මස්ස පස්සතෝ’ යනාදී තැන්හි ‘ප්‍රසිද්ධ ධර්ම ඇත්තා වූ’ යන අර්ථය වේ. ‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස’ යනාදී තැන්හි ‘කෙලෙස් තෙතමනය සහිත වූ’ යන අර්ථය වේ. ‘යේ ඣානප්පසුතා ධීරා’ යනාදී තැන්හි ‘භාවනාවෙහි යෙදුණු’ යන අර්ථය වේ. ‘තුම්හේහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’ යනාදී තැන්හි ‘රැස් කරන ලද’ යන අර්ථය වේ. ‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං’ යනාදී තැන්හි ‘ශබ්දය’ (ඇසූ දේ) යන අර්ථය වේ. ‘බහුස්සුතෝ හෝති සුතධරෝ සුතසන්නිචයෝ’ යනාදී තැන්හි ‘සෝත ද්වාරය ඔස්සේ දැනගත් ධර්මය දරන්නා වූ’ යන අර්ථය වේ.

Sotasaddopi anekatthappabhedo. Tathā hesa –

‘සෝත’ (sota) ශබ්දය ද නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්තය. එය මෙසේය -

Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati;

Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.

මාංශමය කනෙහි ද, කන් විඤ්ඤාණයෙහි (ශ්‍රවණ විඥානයෙහි) ද, ඥානයෙහි ද, තණ්හාව ආදියෙහි ද, ජල ධාරාවෙහි ද, ආර්ය මාර්ගයෙහි ද, චිත්ත සන්තතියෙහි ද (‘සෝත’ ශබ්දය) පෙනේ.

‘‘Sotāyatanaṃ[Pg.243], sotadhātu, sotindriya’’ntiādīsu sotasaddo maṃsasote dissati, ‘‘sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti, yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu cittasantatiyanti.

‘සෝතායතනං, සෝතධාතු, සෝතින්ද්‍රියං’ යනාදී තැන්හි ‘සෝත’ ශබ්දය මාංශමය කනෙහි වැටේ. ‘සෝතේන සද්දං සුත්වා’ යනාදී තැන්හි ශ්‍රවණ විඥානයෙහි වැටේ. ‘දිබ්බාය සෝතධාතුයා’ යනාදී තැන්හි ඥානමය කනෙහි (දිව්‍ය ශ්‍රවණ ඥානයෙහි) වැටේ. ‘ලෝකයෙහි යම් සෝතයෝ වෙත්ද, මා විසින් පවසන ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද... ඒවා කවරේද යත්: තණ්හා සෝතය, දිට්ඨි සෝතය, කිලේස සෝතය, දුච්චරිත සෝතය, අවිජ්ජා සෝතය’ යනාදී තැන්හි (තෘෂ්ණාව ආදී) ධර්ම පහෙහි වැටේ. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නම් නදියේ සැඩ පහරෙහි (ජල ධාරාවෙහි) ගසාගෙන යන මහත් ලී කඳක් දුටු සේක’ යනාදී තැන්හි ජල ධාරාවෙහි වැටේ. ‘ඇවැත්නි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට මේ ‘සෝත’ (සැඩපහර/ගඟ) යන්න නමකි’ යනාදී තැන්හි ආර්ය මාර්ගයෙහි වැටේ. ‘පුද්ගලයාගේ විඥාන සන්තතිය (විඥාන ප්‍රවාහය) දෙපසින් නොසිඳී මෙලොව පිහිටියා වූ ද පරලොව පිහිටියා වූ ද දනියි’ යනාදී තැන්හි චිත්ත සන්තතියෙහි වැටේ.

Soṇoti sunakho. So hi sāmikassa vacanaṃ suṇātīti soṇoti vuccati.

‘සෝණ’ (soṇa) යනු බල්ලා (සුනඛයා) ය. හේ සිය ස්වාමියාගේ වචනය අසන (කීකරු වන) බැවින් ‘සෝණ’ යැයි කියනු ලැබේ.

Imāni tadabhidhānāni –

ඒ සඳහා වන (සුනඛයා හැඳින්වීමට යෙදෙන) පර්යාය නම් මෙසේය -

Sunakho sārameyyo ca, suṇo sūno ca kukkuro;

Soṇo svāno suvāno ca, sāḷuro migadaṃsano.

සුනඛෝ, සාරමෙය්යෝ, සුණෝ, සූනෝ, කුක්කුරෝ, සෝණෝ, ස්වානෝ, සුවානෝ, සාළුරෝ, මිගදංසනෝ (යනු සුනඛයාට නම් වෙත්).

Sā sunidhāti’me saddā, pumānesu pavattare;

Sunakhī kukkurī sī’ti, ime itthīsu vattare.

‘සා’, ‘සුනිධා’ යන මේ ශබ්ද පුරුෂ ලිංගයෙහි (පිරිමි සතුන් හැඳින්වීමට) වැටෙත්. ‘සුනඛී’, ‘කුක්කුරී’, ‘සී’ යන මේ ශබ්ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (බැල්ලන් හැඳින්වීමට) වැටෙත්.

Sunakhā sārameyyāti, ādi bahuvaco pana;

Pavattati pumitthīsu, aññatrāpi ayaṃ nayo;

එහෙත් ‘සුනඛා’, ‘සාරමෙය්‍යා’ යනාදී බහුවචන රූප ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයටම පොදුවේ වැටේ. අනෙක් තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Kukkuroti [Pg.244] ayaṃ tattha, bālakāle ravena ve;

Mahallakepi sunakhe, rūḷhiyā sampavattati.

මෙහි ‘කුක්කුර’ යන ශබ්දය බාල කාලයෙහි (පැටිකාලයේ) හඬ නගන බැවින් ඇති වූවක් වුවද, රූඪි වශයෙන් වයසින් වැඩුණු සුනඛයා හැඳින්වීමට ද යෙදේ.

Tathā hi aṭṭhakathācariyā kukkurajātake ‘‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’’tiimasmiṃpadese evamatthaṃ vaṇṇayiṃsu ‘‘ye kukkurāti ye sunakhā. Yathā hi taruṇopi passāvo pūtimuttanti tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’ti, komalāpi gaḷācīlatā ‘pūtilatā’ti, suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘pūtikāyo’ti vuccati, evameva vassasatikopi sunakho ‘kukkuro’ti vuccati, tasmā mahallakā kāyūpapannāpi te ‘kukkurā’tveva vuttā’’ti.

එසේ හෙයින්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා කුක්කුර ජාතකයෙහි ‘යේ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වද්ධා, කෝලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා’ යන පාඨයෙහි මෙසේ අර්ථ වර්ණනා කළහ: ‘යේ කුක්කුරා යනු යම් සුනඛ කෙනෙක්ද යන්නයි. තරුණ (අලුත්) මූත්‍ර ද ‘පූතිමුත්ත’ (කුණු මූත්‍ර) යැයි ද, එදින උපන් හිවලෙකු ද ‘ජරසිඟාල’ (මහලු හිවලා) යැයි ද, නොමේරූ රසකිඳ වැල ද ‘පූතිලතා’ යැයි ද, රන්වන් වූ ශරීරය ද ‘පූතිකාය’ (කුණුකය) යැයි ද කියනු ලබන්නා සේම, සියක් අවුරුදු වයසැති සුනඛයා ද ‘කුක්කුර’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් වයසින් වැඩුණු, සිරුරින් මහත් වූ සතුන් ද ‘කුක්කුර’ යනුවෙන් ම හඳුන්වන ලදහ.’

Ki hiṃsāyaṃ. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti.

‘කි’ (ki) ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘කිණෝති’, ‘කිණාති’, ‘කිණන්ති’ යනු එහි රූප වෙත්.

Saka sāmatthiye. Samatthabhāvo sāmatthiyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Asakkhi. Sakkhissati. Sakko. Sakkī.

‘සක’ (saka) ධාතුව සමර්ථභාවය (හැකියාව) අර්ථයෙහි වැටේ. දක්ෂභාවය (දක්ඛිය) මෙන් සමර්ථභාවය යනු හැකියාවයි. ‘සක්කුණාති’, ‘සක්කුණන්ති’, ‘අසක්ඛි’, ‘සක්ඛිස්සති’, ‘සක්කෝ’, ‘සක්කී’ යනු රූප වෙත්.

Ettha sakkoti devarājā. So hi parahitaṃ sakahitañca kātuṃ sakkuṇātīti sakko. Apica sakyakulajāto yo kocipi. Tathā hi ‘‘atha kho mahānāmo sakko’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Bhagavantañca piṅgiyo maṃ sakka samuddharāhīti ālapi. Sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā’’ti vacanamupādāya sabbepi sakyakule jātā ‘‘sakyā’’ti ca ‘‘sākiyā’’ti ca ‘‘sakkā’’ti ca vuccanti. Ettha svādittepi anekassaradhātuto ekova uṇāpaccayo hoti, na ṇu ṇāpaccayāti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි ‘සක්ක’ (sakka) යනු දේවේන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) ය. හේ පරහිත සුව මෙන්ම ස්වකීය හිත සුව ද කිරීමට සමර්ථ වන බැවින් ‘සක්ක’ නම් වේ. තවද ශාක්‍ය වංශයෙහි උපන් ඕනෑම කෙනෙකුට ද මේ නම යෙදේ. එසේ හෙයින් ‘අථ ඛෝ මහානාමෝ සක්කෝ’ (එකල්හි මහානාම ශාක්‍යයා...) යනාදිය වදාරන ලදී. පිංගිය තෙරුන් වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ශාක්‍යයන් වහන්ස, මා මුදාගත මැනව’ (මං සක්ක සමුද්ධරාහි) යැයි ආමන්ත්‍රණය කළහ. ‘භවත්නි, කුමාරවරු ඒකාන්තයෙන්ම ශාක්‍යයෝය...’ යන වචනය අනුව යමින් ශාක්‍ය වංශයෙහි උපන් සියල්ලෝම ‘සක්‍ය’, ‘සාකිය’ සහ ‘සක්ක’ යනුවෙන් කියනු ලැබෙත්. මෙහි ස්වාදි ගණයට අයත් වුව ද, අනේක ස්වර (ස්වර කිහිපයක් ඇති) ධාතුවලින් එක් ‘උණ’ ප්‍රත්‍යයක් පමණක් ම වන අතර, ‘ණු’ හෝ ‘ණා’ ප්‍රත්‍යයන් නොවන බව දත යුතුය.

Khī [Pg.245] khaye. Khīṇoti. Khīṇāti. Khīṇā jāti. Khīṇo. Ayogā bhūrisaṅkhayo.

‘ඛී’ (khī) ධාතුව ක්ෂය වීමෙහි වැටේ. ‘ඛීණෝති’, ‘ඛීණාති’ යනු රූප වෙත්. ‘ඛීණා ජාති’ (ඉපදීම ක්ෂය විය), ‘ඛීණෝ’ යනු උදාහරණයි. ‘අයෝගා භූරිසංඛයෝ’ (ප්‍රඥාව ක්ෂය වීම) යනු ද එසේමය.

Ge sadde. Giṇoti, giṇāti.

‘ගේ’ (ge) ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘ගිණෝති’, ‘ගිණාති’ යනු එහි රූප වෙත්.

Ci caye. Ṇakārassa nakārattaṃ. Pākāraṃ cinoti. Citaṃ kusalaṃ. Ceto puggalo.

‘චි’ ධාතුව රැස්කිරීමෙහි වෙයි. ණකාරයට නකාර වීම වෙයි. ‘පාකාරං චිනෝති’ (පවුරක් බඳියි). ‘චිතං කුසලං’ (රැස් කරන ලද කුසලය). ‘චේතෝ’ යනු (ගොඩනඟන) පුද්ගලයා ය.

Ru upatāpe. Ruṇoti, ruṇāti.

‘රු’ ධාතුව තැවීමෙහි/පීඩාවෙහි වෙයි. ‘රුණෝති’, ‘රුණාති’ (තැවෙයි/පීඩා කරයි).

Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ.

‘රාධ’, ‘සාධ’ යන ධාතූහු සාර්ථක වීමෙහි (සිද්ධියෙහි) වෙති. ‘රාධුණාති’, ‘සාධුණාති’. ‘රාධනං’ (සාර්ථක කිරීම), ‘ආරාධනං’ (ආරාධනය/ප්‍රසාදයට පත්කිරීම), ‘සාධනං’ (සාධනය/සිද්ධ කිරීම) ය.

Pī pītiyaṃ. Pīṇoti, pīṇāti. Pīti, piyo.

‘පී’ ධාතුව ප්‍රීතියෙහි වෙයි. ‘පීණෝති’, ‘පීණාති’ (සතුටු වෙයි/පිනවයි). ‘පීති’ (ප්‍රීතිය), ‘පියෝ’ (ප්‍රියයා) ය.

Apa pāpuṇe sambhu ca. Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Patto. Sabbaññutaṃ satthā patto. Sampatto yamasādhanaṃ. Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti. Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno.

‘අප’ ධාතුව පැමිණීමෙහි (ළඟාවීමෙහි) ද ‘සම්භු’ (සම්පූර්ණයෙන් පැමිණීමෙහි) ද වෙයි. ‘පාපුණෝති’, ‘පාපුණාති’ (පැමිණෙයි/ළඟාවෙයි). ‘පත්තෝ’ (පැමිණි). ‘සබ්බඤ්ඤුතං සත්ථා පත්තෝ’ (ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි සේක). ‘සම්පත්තෝ යමසාධනං’ (යම රජුගේ වාසස්ථානයට හෙවත් මරණයට පැමිණියේය). ‘සම්භුණාති’ (ළඟාවේ/සිද්ධ කරයි), ‘න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති’ (කිසිදු යහපතක් ළඟා කර නොගනියි). ‘සම්භුණන්තෝ’, ‘අභිසම්භුණමානෝ’ ය.

Tattha pattoti pasaddo upasaggo ‘‘pappotī’’ti ettha pasaddo viya. Tathā hi ‘‘patto’’ti ettha pāpuṇīti atthe papubbassa apadhātussa pakāre lutte tapaccayassa dvibhāvo bhavati. Tattha na abhisambhuṇātīti na sampāpuṇāti, na sādhetīti vuttaṃ hoti.

එහි ‘පත්තෝ’ යන්නෙහි ‘ප’ ශබ්දය, ‘පප්පෝති’ යන්නෙහි ‘ප’ ශබ්දය මෙන් උපසර්ගයකි. එසේම ‘පත්තෝ’ යන්නෙහි ‘පැමිණියේය’ යන අර්ථයෙහි ‘ප’ පූර්ව ‘අප’ ධාතුවේ පකාරය ලොප් වී ‘ත’ ප්‍රත්‍යය ද්විත්ව (ද්විභාව) වෙයි. එහි ‘න අභිසම්භුණාති’ යන්නෙන් ‘ළඟා නොවේ’, ‘සිද්ධ නොකරයි’ යන අර්ථය කියවේ.

Khipa khepe. Khipuṇāti. Khippaṃ. Khippanti macchapañjaro.

‘ඛිප’ ධාතුව දැමීමෙහි/හෙළීමෙහි වෙයි. ‘ඛිපුණාති’ (දමයි/පතුරුවයි). ‘ඛිප්පං’ (වහා/ඉක්මනින්). ‘ඛිප්පං’ යනු මස් වැට (මාළු අල්ලන දැල) ය.

Āpa byāpane. Āpuṇāti. Āpo.

‘ආප’ ධාතුව පැතිරීමෙහි (ව්‍යාප්ත වීමෙහි) වෙයි. ‘ආපුණාති’ (පැතිරෙයි). ‘ආපෝ’ (ජලය) ය.

Mi pakkhepane. Minoti. Mitto.

‘මි’ ධාතුව ඇතුළත් කිරීමෙහි (දැමීමෙහි) වෙයි. ‘මිනෝති’ (මනියි/දමයි). ‘මිත්තෝ’ (මිතුරා) ය.

Ettha ca sabbaguyhesu nimiyati pakkhipiyatīti mitto. ‘‘Mitto have sattapadena hotī’’ti vacanaṃ pana vohāravasena vuttaṃ, na atthavasena. Vucceyya ce, yo koci avissāsiko [Pg.246] attano paṭiviruddhopi ca mitto nāma bhaveyya, na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañca pana daṭṭhabbaṃ ‘‘sattapadavītihāramattenapi saha gacchanto saha gacchantassa piyavācānicchāraṇena aññamaññaṃ ālāpasallāpakaraṇamattena mitto nāma hotīti vattabbaṃ. Kiṃkāraṇā? Daḷhavissāso mitto nāma na bhaveyyāti mittassa guṇapasaṃsāvasena evaṃ vutta’’nti.

මෙහි සියලු රහස්‍ය කරුණුවලදී ඇතුළත් කරනු ලබන (තබා ගන්නා) බැවින් ‘මිත්‍රයා’ (මිත්තෝ) නම් වෙයි. ‘මිත්‍රයා සැබවින්ම පියවර හතකින් (සත්පදයකින්) ඇතිවේ’ යන වචනය ව්‍යවහාර වශයෙන් පවසන ලද්දක් මිස, පරමාර්ථ වශයෙන් නොවේ. ඉදින් එසේ පැවසුවහොත්, විශ්වාස කළ නොහැකි, තමාට විරුද්ධ වූ යමෙකු වුවද මිතුරෙකු විය හැකිය. එසේ නොසැලකිය යුතුය. එහෙත් මෙය මෙසේ දැකිය යුතුය: ‘පියවර හතක් පමණක් එකට යන්නා වූ ද, එකට යන්නාට ප්‍රිය වචන පැවසීමෙන් හා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිළිසඳරෙහි යෙදීමෙන් පමණක් ද මිත්‍රයා නම් වේ’ යැයි කිව යුතුය. කුමන හේතුවක් නිසාද යත්? දැඩි විශ්වාසවන්ත මිතුරෙකු නොවේ යැයි නොසිතා, මිතුරාගේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේ වසයෙන් මෙය මෙසේ පවසන ලද්දකි.

Vu saṃvaraṇe. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. Paṇḍito sīlasaṃvuto.

‘වු’ ධාතුව සංවර වීමෙහි වෙයි. ‘වුණෝති’, ‘වුණාති’, ‘සංවුණෝති’, ‘සංවුණාති’ (සංවර වෙයි/වසා ගනියි). ‘පණ්ඩිතෝ සීලසංවුතෝ’ (නුවණැත්තා සීලයෙන් සංවර වූයේ වෙයි).

Su abhisave. Abhisavo nāma pīḷanaṃ manthanaṃ sandhānaṃ sinhānaṃ vā. Suṇoti, suṇāti.

‘සු’ ධාතුව අභිසවනයෙහි (පීඩනය/මිශ්‍ර කිරීම ආදියෙහි) වෙයි. අභිසවනය යනු පීඩා කිරීම, ඇලලීම/කැලඹීම, එක් කිරීම හෝ නෑවීම (දිය ඉසීම) ය. ‘සුණෝති’, ‘සුණාති’.

Si bandhane. Sinoti.

‘සි’ ධාතුව බැඳීමෙහි වෙයි. ‘සිනෝති’ (බඳියි).

Si nisāne. Siṇoti, siṇāti. Nisitasatthaṃ.

‘සි’ ධාතුව තියුණු කිරීමෙහි වෙයි. ‘සිණෝති’, ‘සිණාති’. ‘නිසිතසත්ථං’ (මුවහත් තබන ලද ආයුධය).

Na hi nūnāyaṃ sā khujjā, labhati jivhāya chedanaṃ;

Sunisitena satthena, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ;

මෙබඳු දුර්භාෂිතයක් (නරක වචනයක්) පවසන ඒ කුදු ස්ත්‍රිය, මැනවින් මුවහත් කරන ලද ආයුධයකින් තමාගේ දිව කපා දැමීමක් ලබන්නීය (ඇගේ දිව කැපීමට ලක්වනු ඒකාන්තය).

Ettha bhaṇanti bhaṇantī.

මෙහි ‘භණං’ යනු ‘භණන්තී’ (පවසන්නී) යන්නයි.

Vusa pāgabbiye. Pāgabbiyaṃ nāma kāyavācāmanehi pagabbabhāvo. Vusuṇāti.

‘වුස’ ධාතුව දැඩි බවෙහි (ප්‍රගල්භභාවයෙහි) වෙයි. ප්‍රගල්භභාවය යනු කය, වචනය හා සිත යන තිදොරින් වන දැඩි බව (නොහික්මුණු බව) ය. ‘වුසුණාති’.

Asu byāpane. Asuṇāti. Assu.

‘අසු’ ධාතුව පැතිරීමෙහි වෙයි. ‘අසුණාති’ (පැතිරෙයි). ‘අස්සු’ (කඳුළු) ය.

Hi gatibuddhīsu upatāpe ca. Hinoti.

‘හි’ ධාතුව ගමනෙහි, අවබෝධයෙහි හා තැවීමෙහි/පීඩාවෙහි වෙයි. ‘හිනෝති’.

Ettha pana asamānantattepi samānatthānaṃ samodhānaṃ vuccati.

මෙහි අවසානය එක සමාන නොවුවද, සමාන අර්ථ ඇති ධාතූන් එක් කිරීමක් (එක්ව දැක්වීමක්) පැවසේ.

Tika tiga sagha dikkha kivi ciri jiri dāsa du hiṃsāyaṃ. Tikuṇāti. Tiguṇāti. Saghuṇāti. Dikkhuṇāti. Kivuṇāti[Pg.247]. Ciruṇāti. Jiruṇāti. Dāsuṇāti. Duṇoti, duṇātīti rūpāni hiṃsāvācakāni bhavanti.

‘තික’, ‘තිග’, ‘සඝ’, ‘දික්ඛ’, ‘කිවි’, ‘චිරි’, ‘ජිරි’, ‘දාස’, ‘දු’ යන ධාතූහු හිංසා කිරීමෙහි වෙති. ‘තිකුණාති’, ‘තිගුණාති’, ‘සඝුණාති’, ‘දික්ඛුණාති’, ‘කිවුණාති’, ‘චිරුණාති’, ‘ජිරුණාති’, ‘දාසුණාති’, ‘දුණෝති’, ‘දුණාති’ යන රූපයෝ හිංසාව ප්‍රකාශ කරන්නාහු වෙති.

Suvādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇavho atthayuttito.

මා විසින් මගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙතෙක් ‘ස්වාදි’ ගණයට අයත් ධාතූන් දක්වන ලදී. සූත්‍රයන්හි වෙනත් ධාතූන් ද බලා, අර්ථ ගැලපෙන පරිදි ගොනු කරගත යුතුය.

Svādigaṇoyaṃ.

මේ ස්වාදි ගණයයි.

Kiyādigaṇika

කියාදි ගණයයි.

Kī dabbavinimaye. Dabbavinimayo kayavikkayavasena bhaṇḍassa parivattanaṃ. Kiṇāti, kiṇanti. Vikkiṇāti, vikkiṇanti. Ketuṃ, kiṇituṃ. Vikketuṃ, vikkiṇituṃ. Kiṇitvā, vikkiṇitvā. Kītaṃ bhaṇḍaṃ. Kayo, vikkayo. Vikkiṇeyya haneyya vā.

‘කී’ ධාතුව බඩු බාහිරාදිය හුවමාරු කිරීමෙහි (ද්‍රව්‍ය විනිමයෙහි) වෙයි. ද්‍රව්‍ය විනිමය යනු ගැනීම හා විකිණීම වශයෙන් බඩු හුවමාරු කිරීමයි. ‘කිණාති’, ‘කිණන්ති’ (මිලදී ගනියි/ගනිති). ‘විකිණාති’, ‘විකිණන්ති’ (විකුණයි/විකුණති). ‘කේතුං’, ‘කිණිතුං’ (මිලදී ගැනීමට). ‘විකේතුං’, ‘විකිණිතුං’ (විකිණීමට). ‘කිණිත්වා’, ‘විකිණිත්වා’ (මිලදී ගෙන, විකුණා). ‘කීතං භණ්ඩං’ (මිලදී ගත් බඩු). ‘කයෝ’ (මිලදී ගැනීම), ‘වික්කයෝ’ (විකිණීම). ‘විකිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා’ (විකුණන්නේය හෝ මරන්නේය).

Khi gatiyaṃ. Khiṇāti. Atikhiṇo saro. Khaṃ, khāni. Nakārassa ṇakārattaṃ.

‘ඛි’ ධාතුව ගමනෙහි වෙයි. ‘ඛිණාති’ (යයි). ‘අතිඛිණෝ සරෝ’ (ඉක්මවා ගිය ඊතලය). ‘ඛං’, ‘ඛානි’ (ආකාශය, ඉන්ද්‍රියයන්/සිදුරු). මෙහි නකාරයට ණකාර වීම වෙයි.

Tattha khiṇātīti gacchati. Atikhinoti atigato. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthuna’’nti. Tattha cāpātikhiṇā’ti cāpato atikhiṇā atigatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cāpātikhiṇāti cāpato atikhiṇā cāpā vinimuttāti attho’’ti padatthavivaraṇaṃ kataṃ, tampi gatatthaññeva sandhāya adhippāyatthavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Tatra khanti saggo. So hi katapuññehi gantabbattā ‘‘kha’’nti vuccati. Khānīti saggā.

එහි ‘ඛිණාති’ යනු ‘යයි’ යන්නයි. ‘අතිඛිණෝ’ යනු ‘ඉක්මවා ගිය’ යන්නයි. මේ සඳහා පාලි පාඨය මෙසේය: ‘සෙන්ති චාපාතිඛිණාව, පුරාණානි අනුත්ථුනං’ (දුන්නෙන් මිදුණු ඊතල මෙන් වැතිරෙති, පැරණි දෑ ගැන පසුතැවෙති). එහි ‘චාපාතිඛිණා’ යනු දුන්නෙන් ඉක්මවා ගිය (මිදුණු) යන්නයි. අටුවාවෙහි ද ‘චාපාතිඛිණා යනු දුන්නෙන් ඉක්මවා ගිය, දුන්නෙන් මිදුණු යන අර්ථයයි’ කියා පද විවරණය කර ඇත. එය ද ‘ගිය’ යන අර්ථයම අදහස් කරමින් අභිප්‍රාය වශයෙන් කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. එහි ‘ඛං’ යනු ස්වර්ගයයි. එය පින් කළවුන් විසින් යා යුතු බැවින් ‘ඛ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඛානි’ යනු ස්වර්ගයන් ය.

Ci caye. Puññaṃ cināti. Pākāraṃ cināti. Pāramiyo vicināti, vicinati ca. Pupphaṃ ocināti, ocinati vā. Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ. Cayo sañcayo. Cito pākāro. Cinātīti ceto, iṭṭhakavaḍḍhakī. Yo satto puññasañcayo[Pg.248]. ‘‘Sañcayo rāsi samūho piṇḍo gaṇo saṅgho kadambo vaggo karo ghaṭā’’iccevamādayo pariyāyā.

‘චි’ ධාතුව රැස්කිරීමෙහි වෙයි. ‘පුඤ්ඤං චිනාති’ (පින් රැස් කරයි). ‘පාකාරං චිනාති’ (පවුරක් බඳියි). ‘පාරමියෝ විචිනාති’, ‘විචිනති ච’ (පැරුම් දම් පුරයි/තෝරා බේරා ගනියි). ‘පුප්ඵං ඔචිනාති’ හෝ ‘ඔචිනති’ (මල් නෙළයි). ‘පචිනාති’ (නෙළයි/රැස් කරයි). ‘පචිනිත්වා’ (නෙළා/රැස් කර). ‘චිතං කුසලං’ (රැස් කළ කුසලය). ‘චයෝ’, ‘සංචයෝ’ (රැස් කිරීම/රැස්වීම). ‘චිතෝ පාකාරෝ’ (බඳින ලද පවුර). රැස් කරන බැවින් ‘චේතෝ’ යනු ගඩොල් වඩුවා (පෙදරේරුවා) ය. යම් සත්වයෙක් පින් රැස් කිරීමක් ද, ‘සංචයෝ, රාසි, සමූහෝ, පිණ්ඩෝ, ගණෝ, සඞ්ඝෝ, kදම්බෝ, වග්ගෝ, කරෝ, ඝටා’ යනු (රැස්වීම, සමූහය යන අර්ථ දෙන) පර්යාය වචනයෝ වෙති.

Ji jaye. Jināti, vijināti, jiniyati. Jetā, jino. Jito māro. Māraṃ jito. Jitavā, jitāvī, jitabbo, jeyyo, jayanaṃ, jitaṃ, vijitaṃ, jayo, parājayanaṃ, parājayo. Yassa jitaṃ nāvajīyati. Jitamassa noyāti koci loke. Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo.

‘ජි’ ධාතුව ජයග්‍රහණයෙහි වෙයි. ‘ජිනාති’, ‘විජිනාති’ (ජයගනියි), ‘ජිනියති’ (පරදවනු ලැබෙයි). ‘ජේතා’ (දිනන්නා), ‘ජිනෝ’ (දිනූ තැනැත්තා - බුදුරජාණන් වහන්සේ). ‘ජිතෝ මාරෝ’ (මාරයා පැරදවිය/මාරයා පරදවන ලදී). ‘මාරං ජිතෝ’ (මාරයා පැරදවූ තැනැත්තා). ‘ජිතවා’, ‘ජිතාවී’ (ජයගත් තැනැත්තා). ‘ජිතබ්බෝ’, ‘ජෙය්‍යෝ’ (ජයගත යුතු). ‘ජයනං’, ‘ජිතං’, ‘විජිතං’ (ජයගැනීම/ජයගන්නා ලදී). ‘ජයෝ’ (ජයග්‍රහණය), ‘පරාජයනං’, ‘පරාජයෝ’ (පරාජය වීම). ‘යස්ස ජිතං නාවජීයති’ (යමෙකුගේ ජයග්‍රහණය නැවත පරාජය කළ නොහැකිද). ‘ජිතමස්ස නොයාති කොචි ලෝකේ’ (ඔහුගේ ජයග්‍රහණය ලෝකයෙහි කිසිවෙකුට පැරදිය නොහැකිය). ‘ජයෝ හි බුද්ධස්ස සිරිමතෝ අයං, මාරස්ස ච පාපිමතෝ පරාජයෝ’ (මේ සිරිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජයග්‍රහණයයි, පවිටු මාරයාගේ පරාජයයි).

Tattha jetāti jinātīti jetā, yo koci puggalo. Ajinīti jino, sabbaññū dhammarājā. Kiṃ so ajini? Pāpake akusale dhamme mārādiarayo ca. Iti pāpake akusale dhamme mārādayo ca arayo ajinīti jino. Vuttampi cetaṃ –

එහි ‘ජේතා’ යනු දිනන්නා වූ ඕනෑම පුද්ගලයෙකි. ‘අජිනී’ (ජය ගත්තේය) යන අර්ථයෙන් ‘ජිනෝ’ නම් වන සේක් සර්වඥ ධර්මරාජයන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ කුමක් ජයගත් සේක්ද? ලාමක අකුසල ධර්මයන් ද, මාරයා ඇතුළු සතුරන් ද ජයගත් සේක. මෙසේ ලාමක අකුසලයන් ද මාරයා ඇතුළු සතුරන් ද ජයගත් හෙයින් ‘ජින’ (ජිත) නම් වන සේක. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;

Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhaṃ upaka jino’’ti,

‘යම් කෙනෙක් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට පැමිණියාහු ද, ඔවුහු මා බඳු වූ ජයග්‍රාහකයෝ (ජින) වෙති. මා විසින් ලාමක (අකුසල) ධර්මයෝ ජය ගන්නා ලදහ, එබැවින් උපකය, මම ජයග්‍රාහකයෙක් (ජින) වෙමි’ යි,

‘‘Tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto’’ti ca.

‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ (සියල්ල) මැඩපැවැත්වූ සේක, අන්‍යයන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි වූ සේක’ යන්න ද එසේමය.

Jinasaddo hi kevalo sabbaññumhi pavattati, sopapado pana paccekabuddhādīsu tamhi ca yathārahaṃ pavattati. ‘‘Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino’’ti imānettha nidassanapadāni.

‘ජින’ යන ශබ්දය තනිව යෙදෙන විට සර්වඥයන් වහන්සේ උදෙසාම පවතියි. උපපද සහිතව (වචනයක් මුලට එක්කර) යෙදෙන විට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආදීන් උදෙසා ද උන්වහන්සේ උදෙසා ද සුදුසු පරිදි පවතියි. ‘පච්චේකජිනෝ’ (පසේබුදු රදුන්), ‘ඕධිජිනෝ’ (ප්‍රදේශ ජයගත්තා වූ), ‘අනෝධිජිනෝ’ (සියල්ල ජයගත්තා වූ), ‘විපාකජිනෝ’, ‘අවිපාකජිනෝ’ යන්න මෙහි නිදසුන් පද වෙයි.

Ji jāniyaṃ. Jināti, na jināti na jāpaye, jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jino. Jino dhanañca dāse ca.

‘ජි’ ධාතුව විනාශයෙහි/පිරිහීමෙහි (හානියෙහි) වෙයි. ‘ජිනාති’ (පිරිහෙයි/නැතිකර ගනියි). ‘න ජිනාති න ජාපයේ’ (පිරිහෙන්නේ නැත, පිරිහීමට පත් කරන්නේ ද නැත). ‘ජිනෝ rඅථස්සං මණිකුණ්ඩලේ ච’ (රථය, අසුන් ද මිණි කොඬොල් ද නැතිකර ගත්තේය/පිරිහුණේය). ‘පුත්තේ ච දාරේ ච තථේව ජිනෝ’ (එසේම දරුවන් ද බිරිය ද නැතිකර ගත්තේය). ‘ජිනෝ ධනඤ්ච දාසේ ච’ (ධනය ද දාසයන් ද නැතිකර ගත්තේය).

Ñā [Pg.249] avabodhane. Jānāti, ñāyati, nāyati. Animittā na nāyare. Jaññā so yadi hāpaye. Mā maṃ jaññūti icchati. ‘‘Ime amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñāti, ñātako. Ñātimittā suhajjā ca. Ñātako no nisinnoti. Ñātabbaṃ ñeyyaṃ, saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattidhammā. Īdisesu ṭhānesu ñeyyasaddo ekantena napuṃsako, vāccaliṅgatte sabbaliṅgiko, yathā? Ñeyyo phasso. Ñeyyā vedanā. Ñeyyaṃ cittaṃ. Ñeyyo puriso, ñeyyā itthī, ñeyyaṃ dhananti ca.

‘ඤා’ ධාතුව අවබෝධයෙහි වෙයි. ‘ජානාති’, ‘ඤායති’, ‘නායති’ (දැනගනියි/දැනගනු ලැබේ). ‘අනිමිත්තා න නායරේ’ (ලකුණු නැති බැවින් නොදැනෙති). ‘ජඤ්ඤා සෝ යදි හාපයේ’ (ඉදින් පිරිහෙන්නේ නම් ඔහු දැනගන්නේය). ‘මා මං ජඤ්ඤූති ඉච්ඡති’ (මා නොදනිත්වායි කැමති වෙයි). ‘මොහු අපගේය’ යන දැනගත යුතු අර්ථයෙන් ‘ඥාතියා’ (ඤාති/ඤාතකෝ) නම් වෙයි. ‘ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච’ (ඥාතීහු ද මිත්‍රයෝ ද හිතවත්තු ද). ‘ඤාතකෝ නෝ නිසින්නෝති’ (අපගේ ඥාතියා වාඩි වී සිටින්නේය). දැනගත යුතු දෑ ‘ඥෙය්‍ය’ (ඤේය්‍යං) නම් වෙයි; එනම් සංස්කාර, විකාර, ලක්ෂණ, නිවන් සහ ප්‍රඥප්ති යන ධර්මයෝය. මෙබඳු ස්ථානයන්හි ‘ඥෙය්‍ය’ ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වෙයි. විශේෂණයක් වශයෙන් යෙදෙන විට සියලු ලිංගයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි. කෙසේද යත්? ‘ඥෙය්‍යෝ ඵස්සෝ’ (දැනගත යුතු ස්පර්ශය), ‘ඥෙය්‍යා වේදනා’ (දැනගත යුතු වේදනාව), ‘ඥෙය්‍යං චිත්තං’ (දැනගත යුතු සිත). ‘ඥෙය්‍යෝ පුරිසෝ’ (දැනගත යුතු පුරුෂයා), ‘ඥෙය්‍යා ඉත්ථී’ (දැනගත යුතු ස්ත්‍රිය), ‘ඥෙය්‍යං ධනං’ (දැනගත යුතු ධනය) යනාදී වශයෙනි.

Thu abhitthave. Thunāti. Abhitthunāti. Thuti, abhitthuti. Thavanā, abhitthavanā, thuto, abhitthuto.

'ථු' ධාතුව පැසසීම (ස්තුති කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථුනාති' (පසසයි), 'අභිත්ථුනාති' (මැනවින් පසසයි). 'ථුති' (පැසසීම), 'අභිත්ථුති' (මැනවින් පැසසීම). 'ථවනා' (පැසසීම), 'අභිත්ථවනා' (මැනවින් පැසසීම), 'ථුතෝ' (පසසන ලද), 'අභිත්ථුතෝ' (මැනවින් පසසන ලද) යන්නයි.

Thu nitthunane. Thunāti.

'ථු' ධාතුව කෙඳිරිගෑම (වැළපීම) අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'ථුනාති' (කෙඳිරිගායි/වැළපෙයි).

Uṭṭhehi revate supāpadhamme,Apārutadvāre adānasīle;

Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā,Samappitā nerayikā dukkhena;

Purāṇāni anutthuna’’nti ca payogo.

"ලාමක ධර්මයන් ඇති, දොරවල් වසාගත්, දන් නොදෙන ස්වභාවය ඇති රේවතී, නැඟිටින්න; පැරණි කර්මයන් ගැන නැවත නැවතත් වැළපෙමින්, දුකින් පෙළෙමින්, නිරිසතුන් වැළපෙන (නරකයට) අපි ඔබව රැගෙන යන්නෙමු" යන්න මෙහි යෙදීමයි.

Du hiṃsāyaṃ. Dunāti. Mittaddu. Dumo.

'දු' ධාතුව හිංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'දුනාති' (පෙළයි/හිංසා කරයි). 'මිත්තද්දු' (මිත්‍රද්‍රෝහියා), 'දුමෝ' (වෘක්ෂය/ගස) යනු උදාහරණයි.

Ettha mittaddūti mittaṃ dunāti hiṃsati dubbhatīti mittaddu. Atra ‘‘vedā na tāṇāya bhavanti tassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Dumoti duniyati gehasambhārādiatthāya hiṃsiyati chindiyati, paṇṇapupphādiatthikehi vā paṇṇapupphādiharaṇena pīḷiyatīti dumo.

මෙහි 'මිත්තද්දු' යනු මිතුරාට හිංසා කරයි ද, ද්‍රෝහි වෙයි ද හේ මිත්‍රද්‍රෝහියා යි. "මිත්‍රද්‍රෝහී වූ ද, කළල නසන්නා වූ (වැඩීමට බාධා කරන්නා වූ) ද ඒ මිනිසාට වේදයෝ රැකවරණය පිණිස නොවෙති" යන පාලි පාඨය මෙයට නිදසුනකි. 'දුමෝ' (ගස) යනු ගෙවල් සෑදීමේ ද්‍රව්‍ය ආදිය ලබාගැනීම පිණිස කපනු ලබන (හිංසා කරනු ලබන) බැවින් හෝ කොළ, මල් ආදිය සොයන්නන් විසින් කොළ සහ මල් නෙළා ගැනීමෙන් පීඩාවට පත් කරනු ලබන බැවින් 'දුම' නම් වේ.

Dhū kampane. Dhunāti. Dhūmo, dhonā, dhono, dhuto. Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

'ධූ' ධාතුව සැලීම (සෙලවීම/කම්පනය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධුනාති' (සලයි). 'ධූමෝ' (දුම), 'ධෝනා' (ප්‍රඥාව), 'ධෝනෝ' (ප්‍රඥාවන්තයා/ධෝත තැනැත්තා), 'ධුතෝ' (ධුත කරන්නා/කෙලෙස් සලන්නා) යනු උදාහරණයි. "එකල්හි මම ගස් පොතු සිවුරු සලමින් අහසින් යන්නෙමි" යන්න මෙහි නිදසුනකි.

Tattha [Pg.250] dhūmoti dhunāti kampatīti dhūmo. Dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāyaṃ pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmāni mosavajja’’nti ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchā dhūmāyito sadā’’ti ettha taṇhāyaṃ. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.

එහි 'ධූමෝ' යනු සලිත වන බැවින් (සැලෙන බැවින්) 'ධූම' (දුම) නම් වේ. 'ධූම' යන වචනය ක්‍රෝධය, තණ්හාව, විතර්කය, පස්කම් සැප, ධර්ම දේශනාව සහ සාමාන්‍ය දුම යන අර්ථයන්හි වැටේ. "ක්‍රෝධය දුමය, බොරු කීම අළුය" යන්නෙහි ක්‍රෝධය අර්ථයෙහි ද, "ආශාව සැමවිටම දුම් දමයි" යන්නෙහි තණ්හාව අර්ථයෙහි ද, "එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් (සිතුවිලිවලින්) දුම් දමමින් (කල්පනා කරමින්) හුන්නේය" යන්නෙහි විතර්කය අර්ථයෙහි ද වැටේ.

‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,Bhayañca metaṃ timulaṃ pavuttaṃ;

Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsito,Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti

"කාමයෝ මඩ වගුරක් බඳුය, කාමයෝ මඩ ගොහොරුවක් බඳුය, මෙය මුල් තුනක් ඇති මහා බියක් යැයි කියනු ලැබේ. කෙලෙස් රජස් ද, දුම ද මා විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. බ්‍රහ්මදත්තය, ඔබ මෙය හැරදමා පැවිදි වන්න" යන්නෙහි,

Ettha pañcasu kāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti ettha dhammadesanāyaṃ. ‘‘Dhajo rathassa paññāno, dhūmo paññānamaggino’’ti ettha pakatidhūme. Iccevaṃ –

මෙහි පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි (දුම යන්න යෙදී ඇත). "දුම් දමන්නෙකු වේ" යන්නෙහි ධර්ම දේශනාව අර්ථයෙහි ද, "ධජය රථයේ සංඥාවයි, දුම ගින්නේ සංඥාවයි" යන්නෙහි සාමාන්‍ය දුම අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙසේ -

Kodhataṇhāvitakkesu, pañcakāmaguṇesu ca;

Desanāyañca pakati-dhūme dhūmo pavattati.

ක්‍රෝධය, තණ්හාව, විතර්කය, පංච කාමගුණයන්, (ධර්ම) දේශනාව සහ සාමාන්‍ය දුම යන මේවායෙහි 'ධූම' (දුම) යන වචනය පවතී.

Dhonāti paññā. Vuttañhetaṃ niddese ‘‘dhonā vuccati paññā, yā paññā pajānanā sammādiṭṭhi, kiṃkāraṇā dhonāti vuccati paññā? Yaṃ tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā. Atha vā sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā’’ti. ‘‘Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti ayamettha pāḷi nidassanaṃ[Pg.251]. Atra dhonā assa atthīti dhono, tassa dhonassāti nibbacanaṃ. Dhātūnamanekatthatāya dhūdhātu kampanatthepi dhovanatthepi vattati.

'ධෝනා' යනු ප්‍රඥාවයි. නිර්දේශයෙහි මෙසේ පවසන ලදී: "'ධෝනා' යැයි කියනු ලබන්නේ ප්‍රඥාවට ය. යම් ප්‍රඥාවක්, මැනවින් දැනගැනීමක්, සම්මා දිට්ඨියක් වේ ද, කුමන හේතුවකින් ප්‍රඥාව 'ධෝනා' යැයි කියනු ලැබේද යත්? ඒ ප්‍රඥාවෙන් කාය දුශ්චරිතය බැහැර කරන ලද (සලන ලද), සෝදන ලද, මැනවින් සෝදන ලද, පිරිසිදු කරන ලද බැවිනි; වචී දුශ්චරිතය හා මනෝ දුශ්චරිතය බැහැර කරන ලද, සෝදන ලද, මැනවින් සෝදන ලද, පිරිසිදු කරන ලද බැවිනි. එම හේතුවෙන් ප්‍රඥාව 'ධෝනා' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් සම්මා දිට්ඨිය විසින් මිච්ඡා දිට්ඨිය බැහැර කර, සෝදා, මැනවින් සෝදා, පිරිසිදු කරන ලද බැවින් ඒ හේතුවෙන් ප්‍රඥාව 'ධෝනා' යැයි කියනු ලැබේ." "ලෝකයෙහි භවාභවයන්හි (නැවත නැවත ඉපදීමෙහි) පිරිසිදු වූ (ධෝන) රහතන් වහන්සේට කල්පිත දෘෂ්ටියක් කිසි තැනක නැත" යන්න මෙහි පාලි නිදසුනයි. මෙහි 'ධෝනා' (ප්‍රඥාව) ඇත්තේ 'ධෝන' නම් වේ, 'ඒ ධෝන තැනැත්තාගේ' යනු විග්‍රහයයි. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා 'ධූ' ධාතුව සෙලවීම අර්ථයෙහි මෙන් ම සේදීම (පිරිසිදු කිරීම) අර්ථයෙහි ද වැටේ.

Muna ñāṇe. Munāti. Monaṃ, muni. Imasmiṃ ṭhāne dhātuyā ākhyātatte ekantena antalopo bhavati. Sobhitattheragāthāyaṃ pana anāgatavacane ukārassa vuddhivasena ‘‘ahaṃ monena monissa’’nti rūpantarañca dissati. Tattha monissanti jānissaṃ. Nāmatte antalopo na hoti. Tattha monanti kiñcāpi ‘‘na monena muni hotī’’ti ettha tuṇhībhāvo ‘‘mona’’nti vuccati, tathāpi idha ‘‘ñāṇe’’ti vacanato na so adhippeto, ñāṇamevādhippetaṃ, tasmā moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ maggañāṇamonampi gahetabbaṃ. Munīti munāti jānāti hitāhitaṃ paricchindatīti muni. Atha vā khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā’’tiādinā nayena ime ubho atthe munātīti muni. Tenāha bhagavā –

'මුන' ධාතුව ඥානය (දැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මුනාති' (දැනගනියි). 'මෝනං' (ප්‍රඥාව/මුනිභාවය), 'මුනි' (මුනිවරයා) යනු එහි රූපයන්ය. මේ ස්ථානයෙහි ක්‍රියා පදයේදී ධාතුවේ අග අකුර අනිවාර්යයෙන්ම ලොප් වේ. සෝභිත තෙරණුවන්ගේ ගාථාවෙහි අනාගත කාලයේදී 'උ' කාරය වෘද්ධි වීමෙන් "අහං මෝනේන මෝනිස්සං" (මම මුනිභාවයෙන් දැනගන්නෙමි) යන වෙනත් රූපයක් ද පෙනේ. එහි 'මෝනිස්සං' යනු දැනගන්නෙමි යන්නයි. නාම පදවලදී අග ලොප් වීමක් සිදු නොවේ. එහි 'මෝන' යන්න, "නිශ්ශබ්ද වූ පමණින් මුනිවරයෙකු නොවේ" යන්නෙහි නිශ්ශබ්දතාව 'මෝන' යැයි කියනු ලැබුවද, මෙහි "ඥානය" යන අර්ථය පැවසූ බැවින් ඒ (නිශ්ශබ්දතාව) අදහස් නොකෙරේ; ඥානයම අදහස් කෙරේ. එබැවින් මෞනෙය්‍ය ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලබන මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත 'මෝනය' ද මෙහි ගත යුතුය. 'මුනි' යනු යහපත හා අයහපත වෙන්කොට දැනගන්නා (මුනාති) බැවින් 'මුනි' නම් වේ. නැතහොත් ස්කන්ධ ආදී ලෝකයෙහි තරාදියකට දමා කිරන්නාක් මෙන් "මේවා ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන්ය, මේවා බාහිර ස්කන්ධයන්ය" ආදී ක්‍රමයෙන් මේ උභය අර්ථයන්ම මැනවින් දැනගන්නා බැවින් 'මුනි' නම් වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Na monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu;

Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.

"මුළා වූ ස්වභාව ඇති, නූගත් තැනැත්තා නිශ්ශබ්ද වූ පමණින් මුනිවරයෙකු නොවේ. යම් පණ්ඩිතයෙක් තරාදියක් අතින් ගත්තාක් මෙන් උතුම් දෙය (කුසල්) ගෙන,"

Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni;

Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti.

"පව් දුරු කරයි ද, හෙතෙම ඒ හේතුවෙන් මුනිවරයෙක් වේ. යමෙක් මෙලොව පරලොව (හෝ අභ්‍යන්තර බාහිර) දෙකම දැනගනියි ද, හෙතෙම ඒ හේතුවෙන් 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ."

Aparāpettha bhavati atthavibhāvanā. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, kāyamoneyyādīsu vā aññataraṃ, tena samannāgatattā puggalo ‘‘munī’’ti vuccati. So panesa agāriyamuni anagāriyamuni sekkhamuni asekkhamuni paccekamuni munimunīti anekavidho[Pg.252]. Tattha agāriyamunīti gihipi āgataphalo viññātasāsano. Anagāriyamunīti tathārūpova pabbajito. Sekkhamunīti satta sekkhā. Asekkhamunīti khīṇāsavo. Paccekamunīti paccekabuddho. Munimunīti sammāsambuddho. Tathā hi āyasmāpi sāriputto āha ‘‘munīti vuccati tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti.

මෙහි තවත් අර්ථ විග්‍රහයක් ද වෙයි. 'මුනි' යන්නෙහි 'මෝන' යැයි කියනු ලබන්නේ ඥානයට හෝ කායමෞනෙය්‍ය ආදීන්ගෙන් එකකටය. එයින් සමන්නාගත වූ (යුක්ත වූ) පුද්ගලයා 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මුනිවරයා ද ගිහි මුනි (අගාරියමුනි), පැවිදි මුනි (අනගාරියමුනි), සේඛ මුනි (සේක්ඛමුනි), අසේඛ මුනි (අසේක්ඛමුනි), පසේ බුදු මුනි (පච්චේකමුනි) සහ මුනි ශ්‍රේෂ්ඨ මුනි (මුනිමුනි) වශයෙන් නොයෙක් ආකාර වේ. එහි 'ගිහි මුනි' යනු මාර්ගඵල ලැබූ, ශාසනය හඳුනාගත් ගිහියා ය. 'පැවිදි මුනි' යනු එවැනි ස්වභාව ඇති පැවිද්දා ය. 'සේඛ මුනි' යනු සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයෝ ය. 'අසේඛ මුනි' යනු රහතන් වහන්සේ ය. 'පසේ බුදු මුනි' යනු පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේ ය. 'මුනි ශ්‍රේෂ්ඨ මුනි' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. එහෙයින්ම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද "භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ" යැයි වදාළ සේක.

Pū pavane. Pavanaṃ sodhanaṃ. Punāti. Puññaṃ, putto, dantapoṇaṃ.

'පූ' ධාතුව පවිත්‍ර කිරීම (පිරිසිදු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'පවන' යනු පිරිසිදු කිරීමයි. 'පුනාති' (පිරිසිදු කරයි). 'පුඤ්ඤං' (පින), 'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා/පුතා), 'දන්තපෝණං' (දැහැටි/දැත්කූර) යනු උදාහරණයි.

Ettha ca puññanti attano kārakaṃ punāti sodhetīti puññaṃ. Atha vā yattha sayaṃ uppannaṃ taṃsantānaṃ punāti visodhetīti puññaṃ. Kintaṃ? Sucaritaṃ kusalakammaṃ. Sakammikattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṃ labbhati. Puttoti attano kulaṃ punāti sodhetīti putto. Evañca sati hīnajaccānaṃ caṇḍālādīnaṃ putto nāma na bhaveyyāti na vattabbaṃ saddānamatthakathanassa nānappakārena pavattito, tasmā attano pitu hadayaṃ pūretīti puttoti evamādināpi nibbacanaṃ gahetabbameva. Nānādhātuvasenapi hi padāni siddhiṃ samupagacchanti.

මෙහි 'පුඤ්ඤ' (පින) යනු තමා කළ තැනැත්තා පවිත්‍ර කරන (පිරිසිදු කරන) බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. නැතහොත් තමා යම් සන්තානයක උපන්නේ ද ඒ සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින් 'පුඤ්ඤ' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? සුචරිත වූ කුසල් කර්මයයි. ධාතුව සකර්මක බැවින් කාරිත (ප්‍රේරක) වශයෙන් ද මෙහි අර්ථ විවරණය ලැබෙයි. 'පුත්තෝ' (පුත්‍රයා) යනු තම කුලය පිරිසිදු කරන බැවින් 'පුත්‍ර' නම් වේ. මෙසේ ඇති කල්හි, සැඩොල් ආදී හීන ජාතිකයන්ගේ පුත්‍රයාට 'පුත්‍ර' යන නම නොලැබේ යැයි නොකිය යුතුය; මන්ද යත් වචනවල අර්ථ පැවසීම විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සිදුවන බැවිනි. එබැවින් "තම පියාගේ හදවත පුරවයි (සතුටු කරයි) යන අරුතින් පුත්‍රයා වේ" යනාදී වශයෙන් ද ව්‍යුත්පත්තිය ගත යුතුම වේ. විවිධ ධාතූන් ඇසුරින් ද පදයන්ගේ සිද්ධිය සිදුවන බැවිනි.

Putto ca nāma atrajo khetrajo antevāsiko dinnakoti catubbidho. Tattha attānaṃ paṭicca jāto atrajo nāma. Sayanapīṭhe pallaṅke ureti evamādīsu nibbatto khetrajo nāma. Santike sippuggaṇhanako antevāsiko nāma. Posāpanatthāya dinno dinnako nāma dantapoṇanti dante punanti visodhenti etenāti dantapoṇaṃ, dantakaṭṭhaṃ.

පුත්‍රයා ද තමාගෙන් උපන් පුත්‍රයා (අත්‍රජ), ක්ෂේත්‍රජ පුත්‍රයා (භාර්යාවගේ වෙනත් පුත්‍රයා ආදී), අතවැසි පුත්‍රයා (අන්තේවාසික) සහ හදාගැනීමට ගත් පුත්‍රයා (දින්නක) යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි තමා නිසා උපන් පුත්‍රයා 'අත්‍රජ' නම් වේ. යහන, පුටුව, පලඟ, ළය ආදියෙහි උපන් (භාර්යාවට දාව උපන් හෝ ඇකයේ හැදී වැඩුණු) පුත්‍රයා 'ක්ෂේත්‍රජ' නම් වේ. තමා සමීපයෙහි ශිල්ප හදාරන තැනැත්තා 'අන්තේවාසික' (අතවැසි) පුත්‍රයා නම් වේ. ඇතිදැඩි කිරීම පිණිස දෙන ලද පුත්‍රයා 'දින්නක' පුත්‍රයා නම් වේ. 'දන්තපෝණ' යනු මෙයින් දත් පිරිසිදු කරන බැවින් 'දන්තපෝණ' (දැහැටි/දැත්කූර) නම් වේ.

Pī tappanakantīsu. Piṇātīti pīti. Ettha ca pītīti pīṇanaṃ pīti, tappanaṃ kantīti ca vuttaṃ hoti. Idaṃ bhāvavasena nibbacanaṃ. Idaṃ [Pg.253] pana hetukattuvasena piṇayatīti pīti, tappetīti attho.

'පී' ධාතුව තෘප්තිමත් කිරීම (සතුටු කිරීම) සහ කැමැත්ත (ප්‍රිය බව) අර්ථයන්හි වැටේ. 'පිණාති' (සතුටු කරයි/තෘප්තිමත් කරයි) යන අරුතින් 'පීති' (ප්‍රීතිය) යන්න වේ. මෙහි 'පීති' යනු සතුටු වීම 'ප්‍රීතිය' වන අතර, තෘප්තිමත් කිරීම සහ ප්‍රිය බව ද කියන ලදී. මෙය භාව අර්ථයෙන් දක්වන ලද ව්‍යුත්පත්තියකි. හේතුකර්තෘ අර්ථයෙන් ගත් කල 'පිණේති' (සතුටු කරවයි) යන අරුතින් 'පීති' යන්න වේ, එනම් තෘප්තිමත් කරවයි යන්නයි.

Sā panesā khuddakāpīti khaṇikāpīti okkantikāpīti ubbegāpīti pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddakāpīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti, evaṃ pañcavidhā pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇattā ‘‘piṇātī’’ti pītīti suddhakattuvasenapi vattuṃ yujjati. Ettha ‘‘piyāyati, pitā, piyo, pemo’’tiādīni pīdhātuyā eva rūpāni. Tattha ‘‘puttaṃ piyāyatīti pitā’’ti vadanti. Piyāyitabboti piyo. Pemanaṃ pemo.

ඒ මේ ප්‍රීතිය වනාහි ඛුද්දකා ප්‍රීතිය, ක්ෂණික ප්‍රීතිය, ඔක්කන්තිකා ප්‍රීතිය, උබ්බේගා ප්‍රීතිය, ඵරණා ප්‍රීතිය යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. එහි ඛුද්දකා ප්‍රීතිය යනු ශරීරයෙහි ලොමුදැහැගැන්වීමක් පමණක් සිදු කිරීමට සමත් වෙයි. ක්ෂණික ප්‍රීතිය වනාහි ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය විදුලි කෙටීමක් බඳු වෙයි. ඔක්කන්තිකා ප්‍රීතිය වනාහි මුහුදු වෙරළෙහි රළ මෙන් ශරීරය කරා පැමිණෙමින් පැමිණෙමින් බිඳී යයි. උබ්බේගා ප්‍රීතිය වනාහි බලවත් වන අතර, ශරීරය ඉහළට ඔසවා අහසෙහි පැනීමට පවා සමත් වෙයි. ඵරණා ප්‍රීතිය උපන් කල්හි මුළු ශරීරයම පිඹ පුරවන ලද හමක් මෙන් ද, මහත් ජල ගැල්මකින් යට වූ පර්වත ගුහාවක් මෙන් ද මුළුමනින්ම පැතිරී පිරී යයි. මෙසේ ප්‍රීතිය පස් වැදෑරුම් වේ. ඇලුම් කරන ලක්ෂණ ඇති බැවින්, 'පිනවයි' යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රීතිය' යැයි කර්තෘ කාරකයෙන් ද පැවසීම සුදුසුය. මෙහි 'පියායති' (ප්‍රිය කරයි), 'පිතා' (පියා), 'පියෝ' (ප්‍රිය), 'පේමෝ' (ප්‍රේමය) ආදී වූ රූපයන් 'පී' ධාතුවෙන්ම උපන්නාහු වෙයි. එහි 'පුතුට ආදරය කරයි යන අර්ථයෙන් පියා' යැයි පවසති. ප්‍රිය කටයුත්තා 'ප්‍රිය' නම් වේ. ප්‍රේම කිරීම 'ප්‍රේමය' නම් වේ.

Mā parimāṇe. Mināti. Mānaṃ, parimāṇaṃ, mattaṃ, mattā, mano, vimānaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ, chāyā metabbā. Īdisesu ṭhānesu anīyapaccayo na labbhati.

'මා' ධාතුව මැනීමෙහි වැටේ. 'මිනාති' (මනියි). මාන (මැනීම), පරිමාණ, මත්ත (ප්‍රමාණය), මත්තා, මන, විමාන, මිනිතබ්බ, මෙතබ්බ, ඡායා මෙතබ්බා යනු උදාහරණයි. මෙබඳු ස්ථානවල 'අනීය' ප්‍රත්‍යය නොලැබේ.

Ettha manoti ekāya nāḷiyā ekāya ca tulāya minamāno viya ārammaṇaṃ mināti paricchindatīti mano. Visesato miniyate paricchindiyateti vimānaṃ, devānaṃ puññabalena nibbattabyamhaṃ devaniketaṃ. Yaṃ vimānaṃ upasobhitaṃ, pabhāsatimidaṃ byamhanti ca ādinā thomiyati.

මෙහි 'මනස්' යනු එක් නැලියකින් හෝ තරාදියකින් මනින්නාක් මෙන් අරමුණ මනින, වෙන් කර ගන්නා බැවින් 'මන' නම් වේ. විශේෂයෙන් මනිනු ලබන, සීමා කරනු ලබන බැවින් 'විමාන' නම් වේ. එය දෙවියන්ගේ පින් බලයෙන් උපදින දිව්‍ය භවනයයි. 'යම් විමානයක් අලංකාරවත් ද, මේ විමානය බබළයි' යනාදී වශයෙන් වර්ණනා කරනු ලැබේ.

Mī hiṃsāyaṃ. Mināti. Mīno, kumīnaṃ.

'මී' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැේ. 'මිනාති' (හිංසා කරයි). මීන (මත්ස්‍යයා), කුමීන (කෙම) යනු උදාහරණයි.

Ettha [Pg.254] mīnoti maccho. Macchassa hi ‘‘mīno maccho ambujo vārijo vāricaro’’ti anekāni nāmāni. Visesanāmāni pana ‘‘amaro khaliso candakulo kandaphali indaphali indavalo kuliso vāmi kuṅkutalo kaṇḍiko sakulo maṅguro siṅgī satavaṅko rohito pāṭhīno kāṇo savaṅko pāvuso’’ iccevamādīni, ‘‘timi timiṅgalo’’ iccevamādīni ca bhavanti. Kumīnanti kucchitenākārena macche minanti hiṃsanti etenāti kumīnaṃ, macchabandhanapañjaro. So pana pāḷiyaṃ kumīnasaddena vuccati. Tathā hi –

මෙහි 'මීන' යනු මත්ස්‍යයා ය. මත්ස්‍යයාට 'මීන, මච්ඡ, අම්බුජ, වාරිජ, වාරිචර' යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් ඇත. විශේෂ නාමයන් වනාහි 'අමර, කලිස, චන්දකුල, කන්දඵලී, ඉන්දඵලී, ඉන්දවල, kuලිස, වාමී, කුංකුතල, කණ්ඩික, සකුල, මංගුර, සිංගී, සතවංක, රෝහිත, පාඨීන, කාණ, සවංක, පාවුස' ආදීහු ද 'තිමි, තිමිංගල' ආදීහු ද වෙති. 'කුමීන' යනු ලාමක ආකාරයෙන් මෙයින් මසුන්ට හිංසා කරති (මරති) යන අර්ථයෙන් 'කුමීන' නම් වේ, එනම් මසුන් බඳින කූඩුවයි (කෙමයි). එය පාලි භාෂාවෙහි 'කුමීන' ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ. එසේම -

‘‘Vārijasseva me sato, bandhassa kumināmukhe;

Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti

'කෙම කටෙහි බැඳුනු මත්ස්‍යයෙකු මෙන් වූ, ප්‍රිය පුත්‍රයන් නොදක්නා මට බණියි, පහර දෙයි' යනුවෙන්

Pāḷi dissati.

පාලියෙහි දැක්වේ.

Mū bandhane. Munāti. Muni.

'මූ' ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. 'මුනාති' (බඳියි). මුනි යනු උදාහරණයි.

Ettha munīti attano cittaṃ munāti mavati bandhati rāgadosādivasaṃ gantuṃ na detīti muni.

මෙහි 'මුනි' යනු තමාගේ සිත බඳින්නා වූ, පාලනය කරන්නා වූ, රාග ද්වේෂ ආදියේ වසඟයට යාමට නොදෙන්නා වූ තැනැත්තා ය.

Ri gatidesanesu. Rikāti. Reṇu. Nakārassa ṇattaṃ.

'රි' ධාතුව ගමනෙහි සහ දේශනයෙහි (දැනුම් දීමෙහි) වැටේ. 'රිකාති' (යයි/දක්වයි). රේණු. 'න' කාරයට 'ණ' කාරය වීම සිදු වේ.

Lī silese. Lināti, nilināti. Līnaṃ, sallīnaṃ, paṭisallānaṃ.

'ලී' ධාතුව ඇලීමෙහි වැටේ. 'ලිනාති' (ඇලෙයි), 'නිලිනාති' (ඇලෙයි/සැඟවෙයි). ලීන, සල්ලීන, පටිසල්ලාන යනු උදාහරණයි.

Vī tantasantāne. Vatthaṃ vināti. Iminā suttena cīvaraṃ vināhi. Kamme – idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati. Vītaṃ. Suvītaṃ. Appakaṃ hoti vetabbaṃ. Kārite ‘‘vāyāpeti, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpessāmā’ti cīvaraṃ vāyāpesuṃ’’ iccevamādīni bhavanti.

'වී' ධාතුව නූල් පැතිරවීමෙහි (වියමනෙහි) වැටේ. වස්ත්‍රය වියයි. 'මේ නූලෙන් සිවුර වියන්න'. කර්ම කාරකයෙහි - 'ඇවැත්නි, මේ සිවුර මා උදෙසා වියනු ලැබේ'. වියන ලද (වීතං). මැනවින් වියන ලද (සුවීතං). විය යුතු දේ ස්වල්පයක් වෙයි. කාරිත ක්‍රියාවෙහි - 'වියවයි, සළුවියන්නන් ලවා සිවුරක් වියවන්නෙමු යි සිවුරක් වියැවූහ' යනාදී රූප වෙති.

Vī hiṃsāyaṃ. Vināti. Veṇu. Veṇūti vaṃso.

'වී' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. 'විනාති' (හිංසා කරයි). වේණු. 'වේණු' යනු උණ ගසයි.

Lū [Pg.255] chedane. Lunāti. Loṇaṃ, kusalaṃ, bālo, lūto.

'ලූ' ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ. 'ලුනාති' (කපයි). ලෝණ, කුසල, බාල, ලූත යනු උදාහරණයි.

Ettha ca loṇanti lunāti vītarasabhāvaṃ vināseti sarasabhāvaṃ karotīti loṇaṃ, lavaṇaṃ. Kuso viya hatthappadesaṃ akusaladhamme lunātīti kusalaṃ, anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇo dhammo. Diṭṭhadhammikasamparāyike dve atthe lunātīti bālo, avidvā. Lūtoti makkaṭako vuccati. Tassa hi suttaṃ ‘‘lūtasutta’’nti vadanti. Yūsaṃ pātuṃ paṭaṅgamakkhikādīnaṃ jīvitaṃ lunātīti lūto.

මෙහි 'ලෝණ' යනු, නීරස බව කපා හරින (නැති කරන), රසවත් බව ඇති කරන බැවින් 'ලෝණ' (ලුණු) නම් වේ. කුස තණ පතක් අත කපන්නාක් මෙන් අකුසල් දහම් කපා දමන බැවින් 'කුසල' නම් වේ, එය නිවැරදි වූ ද ඉෂ්ට විපාක ලක්ෂණ ඇති වූ ද ධර්මයකි. මෙලොව පරලොව දෙලොවම යහපත කපා දමන (විනාශ කරන) බැවින් 'බාල' (අඥාන පුද්ගලයා) නම් වේ. 'ලූත' යනු මකුළුවාට කියනු ලැබේ. ඔහුගේ නූලට 'ලූතසුත්ත' (මකුළු නූල) යැයි කියති. යුෂ බීම සඳහා පළඟැටියන්, මැස්සන් ආදීන්ගේ ජීවිතය කපා දමන (නැති කරන) බැවින් 'ලූත' නම් වේ.

Si bandhane. Sināti. Sīmā, sīsaṃ.

'සි' ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. 'සිනාති' (බඳියි). සීමා, සීස යනු උදාහරණයි.

Ettha sīmāti sinīyate samaggena saṅghena kammavācāya bandhiyateti sīmā. Sā duvidhā baddhasīmā abaddhasīmāti. Tāsu abaddhasīmā mariyādakaraṇavasena ‘‘sīmā’’ti veditabbā. Sināti bandhati kese moḷikaraṇavasena etthāti sīsaṃ. Aññānipi yojetabbāni.

මෙහි 'සීමා' යනු සමගි සංඝයා විසින් කර්ම වාක්‍යයෙන් බඳිනු ලබන බැවින් 'සීමා' නම් වේ. එය බද්ධ සීමාව හා අබද්ධ සීමාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් අබද්ධ සීමාව සීමා නිර්ණය කිරීම් වශයෙන් 'සීමා' යැයි දත යුතුය. කොණ්ඩය බැඳීම නිමිත්තෙන් කෙස් බඳිනු ලබන (රැඳෙන) ස්ථානය බැවින් 'සීස' (හිස) නම් වේ. අනෙක්වා ද මෙසේ ගැලපිය යුතුය.

Sā pāke. Sināti.

'සා' ධාතුව පැසවීමෙහි වැටේ. 'සිනාති' (පසවයි).

Su hiṃsāyaṃ. Suṇāti. Parasu. Paraṃ suṇanti hiṃsanti etenāti parasu.

'සු' ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. 'සුණාති' (හිංසා කරයි). පරසු. මෙයින් සතුරන් නසති (හිංසා කරති) යන අර්ථයෙන් 'පරසු' (කෙටේරිය) නම් වේ.

Asa bhojane. Vuttānaṃ phalamasnāti. Asanaṃ.

'අස' ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ. වපුරන ලද දෙයෙහි ඵලය අනුභව කරයි. අසන යනු උදාහරණයි.

Ettha asananti āhāro. So hi asiyati bhuñjiyatīti ‘‘asana’’nti vuccati. ‘‘Asnātha khādatha pivathā’’ti idamettha nidassanaṃ.

මෙහි 'අසන' යනු ආහාරයයි. එය අනුභව කරනු ලබන බැවින් 'අසන' යැයි කියනු ලැබේ. 'අනුභව කරව්, කවව්, බොව්' යන්න මෙයට නිදසුනකි.

Kilisa vibādhane. Kilisnāti. Kileso.

'කිලිස' ධාතුව පීඩා කිරීමෙහි වැටේ. 'කිලිස්නාති' (පීඩා කරයි). කිලේස යනු උදාහරණයි.

Ettha ca kilesoti rāgādayopi dukkhampi vuccati.

මෙහි 'කිලේස' යනු රාගාදී කෙලෙසුන්ට ද දුකට ද කියනු ලැබේ.

Uddhasa uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uddhasnāti.

'උද්ධස' ධාතුව සෙවීමෙහි වැටේ. 'උඤ්ඡ' යනු සෙවීමයි. 'උද්ධස්නාති' (සොයයි).

Isa [Pg.256] abhikkhaṇe. Isnāti.

'ඉස' ධාතුව නැවත නැවත සෙවීමෙහි (නිතර ළඟාවීමෙහි) වැටේ. 'ඉස්නාති' (නිතර ළඟා වෙයි).

Visa vippayoge. Visnāti. Visaṃ.

'විස' ධාතුව වෙන්වීමෙහි වැටේ. 'විස්නාති' (වෙන්වෙයි). විස යනු උදාහරණයි.

Pusa sinehasavanapūraṇesu. Pusnāti.

'පුස' ධාතුව සෙනෙහස දැක්වීම, ගලා යෑම සහ පිරීම යන අර්ථවල වැටේ. 'පුස්නාති' (පුරවයි/සෙනෙහස දක්වයි).

Pusa posane. Pusnāti.

'පුස' ධාතුව පෝෂණය කිරීමෙහි වැටේ. 'පුස්නාති' (පෝෂණය කරයි).

Musa theyye. Musnāti. Musalo.

'මුස' ධාතුව සොරකම් කිරීමෙහි වැටේ. 'මුස්නාති' (සොරකම් කරයි). මුසල (මෝල්ගස) යනු උදාහරණයි.

Kiyādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

මා විසින් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙතෙක් කියාදී ගණයේ ධාතූන් දක්වන ලදී. සූත්‍රවල ඇති වෙනත් ධාතූන් ද බලා අර්ථයට ගැලපෙන සේ වටහා ගත යුතුය.

Sāsanā lokato cete,Dassitā tesu lokato;

Sāsanassopakārāya,Vuttā tadanurūpakā.

මේ ධාතූහු ශාසනයෙන් ද ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් ද දක්වන ලදහ. ඒවායින් ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් දක්වන ලද ධාතූහු ශාසනයට උපකාර පිණිස ඊට අනුකූලව පවසන ලදහ.

Kiyādigaṇoyaṃ.

මෙය කියාදී ගණයයි.

Gahādigaṇika

ගහාදී ගණය.

Idāni gahādigaṇo vuccate. Ettheke evaṃ maññanti.

දැන් ගහාදී ගණය කියනු ලැබේ. මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ සිතති.

Gahādīnaṃ gaṇo nāma, paccekaṃ nupalabbhati;

Athameko gahadhātu, gahādīnaṃ gaṇo siyā.

ගහාදීන්ගේ ගණය කියා වෙන්වූ වෙනම එකක් දැකිය නොහැක. එහෙයින් එක් 'ගහ්' ධාතුවක් පමණක් ගහාදීන්ගේ ගණය විය හැකිය.

Yato ppaṇhā parā heyyuṃ, dhātuto jinasāsane;

Tepi aññe na vijjanti, aññatra gahadhātuyā.

ජින ශාසනයෙහි යම් හෙයකින් ධාතූන්ගෙන් පරව 'ප්ප' සහ 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයන් වේ ද, ඒ ධාතූහු 'ගහ්' ධාතුව හැර අන්‍ය ධාතූන්හි නොදැක්ක හැකිය.

Iti cintāya ekacce, gahadhātuṃ kiyādinaṃ;

Pakkhipiṃsu gaṇe evaṃ, na vadiṃsu gahādikaṃ.

මෙසේ සිතා ඇතැම්හු 'ගහ්' ධාතුව කියාදී ගණයෙහිම ඇතුළත් කළහ. මෙසේ ඔවුහු වෙනම ගහාදී ගණයක් නොපැවසූහ.

Na tesaṃ gahaṇaṃ dhīro, gaṇheyya suvicakkhaṇo;

Yato kaccāyane vutto, gahādīnaṃ gaṇo visuṃ.

මනා නුවණ ඇති ධීමතා ඔවුන්ගේ ඒ පිළිගැනීම නොගත යුතුය. මන්දයත්, කච්චායනයෙහි ගහාදී ගණය වෙනමම දක්වා ඇති බැවිනි.

‘‘Gahādito ppaṇhā’’ iti, lakkhaṇaṃ vadatā hi so;

Kaccāyanena garunā, dassito nanu sāsane.

'ගහාදිතෝ ප්පණ්හා' යැයි ලක්ෂණ පවසමින් ගෞරවනීය කච්චායන පඬිවරයා විසින් ශාසනයෙහි එය දක්වන ලද්දේ නොවේද?

Sace [Pg.257] visuṃ gahādīnaṃ, gaṇo nāma na labbhati;

Gahādidīpake sutte, hitvāna bāhiraṃ idaṃ.

ඉදින් ගහාදීන්ගේ වෙනමම ගණයක් නොලැබේ නම්, ගහාදී ගණය පැහැදිලි කරන සූත්‍රයෙහි බාහිර වූ මෙය හැර...

‘‘Gahato ppaṇhā’’ icceva, vattabbaṃ atha vā pana;

‘‘Kiyādito nāppaṇhā’’ti, kātabbaṃ ekalakkhaṇaṃ.

නැතහොත් 'ගහ් (gaha) ධාතුවෙන් ප්ප සහ ණ්හා ප්‍රත්‍යයෝ වෙති' යි කිව යුතුය. එසේත් නැත්නම් 'කියාදි ආදී ධාතූන්ගෙන් නා සහ ප්ප, ණ්හා ප්‍රත්‍යයෝ වෙති' යි එකම ලක්ෂණයක් (නීතියක්) කළ යුතුය.

Yasmā tathā na vuttañca, na katañcekalakkhaṇaṃ;

Tasmā ayaṃ visuṃyeva, gaṇo icceva ñāyati.

යම් හෙයකින් එසේ නොකියන ලද්දේද, එකම ලක්ෂණයක් නොකරන ලද්දේද, එබැවින් මෙම ධාතු සමූහය වෙන් වූ ම ගණයක් (ගහ් ආදි ගණය) ලෙස ම හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘Sarā sare lopa’’miti-ādīni lakkhaṇāniva;

Gambhīraṃ lakkhaṇaṃ etaṃ, dujjānaṃ takkagāhinā.

'සරා සරේ ලෝපං' (ස්වරයක් පර වූ කල්හි ස්වරය ලොප් වේ) ආදී ලක්ෂණ (ව්‍යාකරණ සූත්‍ර) මෙන්, මෙම ලක්ෂණය ද ඉතා ගැඹුරුය; තර්ක ග්‍රහණය කරන්නන් (තර්ක කරන්නන්) විසින් වටහා ගැනීම දුෂ්කරය.

Usādayopi sandhāya, ādiggaho kato tahiṃ;

Tathā hi ‘‘uṇhāpetī’’ti, ādirūpāni dissare.

එහි 'උස' (usa) ආදී ධාතූන් ද අදහස් කොට 'ආදි' යන්න යොදන ලදී. එහෙයින් ම 'උණ්හාපේති' (uṇhāpeti) ආදී රූපයෝ දෘශ්‍යමාන වෙති.

Idāni pākaṭaṃ katvā, ādisaddaphalaṃ ahaṃ;

Sappayogaṃ gahādīnaṃ, gaṇaṃ vakkhāmi me suṇa.

දැන් මම 'ආදි' ශබ්දයේ ඵලය පැහැදිලි කරමින්, යෙදීම් සහිතව 'ගහ්' ආදී ධාතුන්ගේ සමූහය (ගහ් ආදි ගණය) පවසන්නෙමි; එය මගෙන් අසන්න.

Gaha upādāne. Upādānaṃ gahaṇaṃ, na kilesupādānaṃ. Upasaddo hettha na kiñci atthavisesaṃ vadati. Atha vā kāyena cittena vā upagantvā ādānaṃ gahaṇaṃ upādānanti samīpattho upasaddo. Katthaci hi upasaddo ādānasaddasahito daḷhaggahaṇe vattati ‘‘kāmupādāna’’ntiādīsu. Idha pana daḷhaggahaṇaṃ vā hotu sithilaggahaṇaṃ vā, yaṃ kiñci gahaṇaṃ upādānameva, tasmā gahadhātu gahaṇe vattatīti attho gahetabbo. Gheppati, gaṇhāti vā. Pariggaṇhāti, paṭiggaṇhāti, adhigaṇhāti, paggaṇhāti, niggaṇhāti. Padhānagaṇhanako. Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ. Gaṇhitvā, uggaṇhitvā. Aññathāpi rūpāni bhavanti. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi. Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako, saṅgāhako, ajjhogāḷho. Kārite ‘‘gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti, saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā. Upajjhaṃ gāhāpetabbo. Upajjhaṃ gāhāpetvā[Pg.258]. Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā’’ iccādīni. Kammani – gayhati, saṅgayhati, gaṇhiyati vā. Tathā hi ‘‘gaṇhiyanti uggaṇhiyantī’’ti niddesapāḷi dissati. ‘‘Gehaṃ, gāho, pariggaho, saṅgāhako, saṅgahetā’’ iccādīni yojetabbāni.

'ගහ්' (gaha) ධාතුව උපාදාන (ග්‍රහණය කිරීම/ලබා ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි උපාදානය යනු සාමාන්‍යයෙන් අල්ලා ගැනීමයි, කෙලෙස් උපාදානය නොවේ. මෙහි 'උප' (upa) උපසර්ගය විශේෂ අර්ථයක් නොදක්වයි. නැතහොත් කයින් හෝ සිතින් සමීපයට ගොස් ගැනීම 'උපාදාන' නම් වේ, එහිදී 'උප' උපසර්ගය සමීප අර්ථය දෙයි. සමහර තැනක 'කාමුපාදාන' ආදියේදී මෙන් 'උප' උපසර්ගය 'ආදාන' ශබ්දය හා එක්ව තදින් අල්ලා ගැනීම (දැඩි ග්‍රහණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. නමුත් මෙහිදී දැඩි ග්‍රහණය හෝ ලිහිල් ග්‍රහණය වේවා, යම්කිසි ගැනීමක් වේ නම් එය උපාදානය ම වේ; එබැවින් 'ගහ්' ධාතුව ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ යයි අර්ථ දැක්විය යුතුය. 'ඝෙප්පති' (gheppati) හෝ 'ගණ්හාති' (gaṇhāti) [ගනී]. 'පරිග්ගණ්හාති' (වටකොට ගනී), 'පටිග්ගණ්හාති' (පිළිගනී), 'අධිග්ගණ්හාති' (යටපත් කරයි), 'පග්ගණ්හාති' (උත්සාහ කරයි/ප්‍රගුණ කරයි), 'නිග්ගණ්හාති' (නිග්‍රහ කරයි). 'පධානගණ්හනකෝ' (ප්‍රධාන වශයෙන් ගන්නා තැනැත්තා). 'ගණ්හිතුං' (ගැනීමට), 'උග්ගණ්හිතුං' (ඉගෙන ගැනීමට). 'ගණ්හිත්වා' (ගෙන), 'උග්ගණ්හිත්වා' (ඉගෙනගෙන). වෙනත් ආකාරයේ රූප ද වෙති. 'අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි' (මම දැල ගන්නෙමි). 'ගහේතුං'. 'ගහේත්වා'. 'උග්ගාහකෝ' (ඉගෙනගන්නා), 'සංගාහකෝ' (සංග්‍රහ කරන්නා), 'අජ්ඣෝගාළ්හෝ' (ගිලුණු/බැසගත්). ප්‍රේරණ (කාරිත) රූපවල: 'ගණ්හාපේති', 'ගණ්හාපයති' (ගන්වයි), 'අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති' (යම්කිසි සතිපට්ඨානයක් උගන්වති), 'සද්ධිං අමච්චසහස්සේන ගණ්හාපෙත්වා' (ඇමතිවරුන් දහසක් සමඟ අල්ලාගෙන/ගන්වා). 'උපජ්ඣං ගාහාපේතබ්බෝ' (උපාධ්‍යායන් වහන්සේව පිළිගන්වා ගත යුතුය). 'උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා' (උපාධ්‍යායන් වහන්සේව පිළිගන්වා ගෙන). 'ගාහේති', 'ගාහයති', 'ගාහාපෙස්සති'. 'ගාහාපයන්ති සබ්භාවං'. 'ගාහකෝ', 'ගාහෙත්වා' යනාදියයි. කර්ම කාරකයෙහි: 'ගය්හති', 'සංගය්හති' හෝ 'ගණ්හියති' වේ. එහෙයින් ම 'ගණ්හියන්ති උග්ගණ්හියන්ති' යන නිර්දේශ පාළිය දක්නට ලැබේ. 'ගේහං', 'ගාහෝ', 'පරිග්ගහෝ', 'සංගාහකෝ', 'සංගහේතා' යනාදී රූප ද යෙදිය යුතුය.

Tatra akārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gheppati, gheppanti. Gheppasī’’ti ca ‘‘gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī’’ti ca ādinā nayena sabbāsu vibhattīsu sabbathā padamālā yojetabbā. Ākārekārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gaṇhāti gaṇhāpetī’’tiādinā yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā.

එහි 'අ' කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා පදයන්ගේ පදමාලාව 'ඝෙප්පති, ඝෙප්පන්ති, ඝෙප්පසි' සහ 'ගණ්හති, gණ්හන්ති, ගණ්හසි' ආදී ක්‍රමයෙන් සියලු විභක්තීන්හි හැම අයුරින් ම යෙදිය යුතුය. 'ආ' කාරයෙන් සහ 'ඊ' කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියා පදයන්ගේ පදමාලාව 'ගණ්හාති, ගණ්හාපේති' ආදී වශයෙන් වර්ජනය කළ යුතු තැන් වර්ජනය කොට, හැකි පරිදි යෙදිය යුතුය.

Imāni pana pasiddhāni kānici ajjatanīrūpāni ‘‘aggahī mattikāpattaṃ. Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu’’nti. Bhavissantīādīsu gahessati, gahessanti. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ. Aggahissā, aggahissaṃsu. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ.

ප්‍රකට වූ ඇතැම් අජ්ජතනී (අතීත කාලීන) රූප මෙසේය: 'අග්ගහී මත්තිකාපත්තං' (මැටි පාත්‍රය ගත්තේය), 'අග්ගහුං', 'අග්ගහිංසු', 'අග්ගහේසුං' යනාදියයි. භවිෂ්‍යත් (අනාගත) කාලය ආදියේදී 'ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති' වේ. ඉතිරිය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. කාලාතිපත්ති ක්‍රියාවන්හි 'අග්ගහිස්සා, අග්ගහිස්සංසු' වේ. ඉතිරිය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

Usa dāhe. Dāho uṇhaṃ. Usati dahatīti uṇhaṃ. Uṇhasaddo ‘‘uṇhaṃ bhattaṃ bhuñjatī’’tiādīsu dabbamapekkhati, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihanatī’’tiādīsu pana guṇaṃ uṇhabhāvassa icchitattā. Uṇhabhāvo hi sītabhāvo ca guṇo.

'උස' (usa) ධාතුව දැවීම (දහනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. දහනය යනු උණුසුමයි. දවයි (උසති, දහති) යන අර්ථයෙන් 'උණ්හ' (උණුසුම්) නම් වේ. 'උණ්හං භත්තං භුඤ්ජති' (උණුසුම් බත් අනුභව කරයි) ආදියේදී 'උණ්හ' ශබ්දය ද්‍රව්‍යයක් අපේක්ෂා කරයි (ද්‍රව්‍යය හඟවයි). 'සීතං උණ්හං පටිහනති' (සීතල උණුසුම දුරු කරයි) ආදියේදී උණුසුම් බව (ගුණය) අදහස් කරන බැවින් එය ගුණයක් හඟවයි. මන්ද, උණුසුම් බව සහ සීතල බව ගුණාංගයන් වන බැවිනි.

Tasa vipāsāyaṃ. Taṇhā. Kenaṭṭhena taṇhā? Tassati paritassatīti atthena.

'තස' (tasa) ධාතුව පිපාසය යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තණ්හා' (තෘෂ්ණාව) යන්නයි. කිනම් අර්ථයකින් තණ්හා නම් වේද? තැතිගනී, දැඩි සේ පතයි (තස්සති, පරිතස්සති) යන අර්ථයෙනි.

Jusi pītisevanesu. Juṇho samayo. Kāḷe vā yadi vā juṇhe, yadā vāyati māluto.

'ජුසි' (jusi) ධාතුව ප්‍රීතිය සහ සේවනය (ඇසුරු කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ජුණ්හෝ සමයෝ' (සුක්ඛ පක්ෂය/පුර පක්ෂය හෙවත් සඳ එළිය ඇති කාලය). කළු පක්ෂයෙහි (අඳුරු කාලයෙහි) හෝ වේවා, පුර පක්ෂයෙහි (සඳ එළිය ඇති කාලයෙහි) හෝ වේවා, යම් කලෙක සුළඟ හමයි ද...

Tattha juṇhoti joseti lokassa pītiṃsomanassañca uppādetīti juṇho.

එහි 'ජුණ්හෝ' යනු (ලෝකයා) සතුටු කරවයි, ලෝකයාට ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සය උපදවයි යන අර්ථයෙන් 'ජුණ්හ' නම් වේ.

Juta [Pg.259] dittiyaṃ. Juṇhā ratti. Jotati sayaṃ nippabhāpi samānā candatārakappabhāsenapi dibbati virocati sappabhā hotīti juṇhā.

'ජුත' (juta) ධාතුව බැබළීම (දීප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජුණ්හා රත්ති' (සඳ එළිය ඇති රාත්‍රිය). තමා ස්වභාවයෙන් ම දීප්තියෙන් තොර වුවද, චන්ද්‍රයාගේ හා තාරකාවන්ගේ ආලෝකයෙන් බබළයි, බැබළෙයි, සප්‍රභා (ආලෝකවත්) වෙයි යන අර්ථයෙන් 'ජුණ්හා' නම් වේ.

Sā tanukaraṇe. Saṇhavācā. Siyati tanukariyati, na pharusabhāvena kakkasā kariyatīti saṇhā.

'සා' (sā) ධාතුව සියුම් කිරීම (කෘශ කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සණ්හවාචා' (මෘදු/සිනිඳු වචන). සියුම් කරනු ලැබේ, රළු බවින් යුක්තව කර්කශ නොකරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සණ්හා' නම් වේ.

So antakammani. Saṇhaṃ, ñāṇaṃ. Siyati sayaṃ sukhumabhāvena atisukhumampi atthaṃ antaṃ karoti nipphattiṃ pāpetīti saṇhaṃ.

'සෝ' (so) ධාතුව අවසන් කිරීම (නිමාවට පත් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සණ්හං ඤාණං' (සියුම් ඥානය). තමා සියුම් වූ බැවින්, අතිශයින් සියුම් වූ ද අර්ථය කෙළවරට පමුණුවයි, නිමාවට පත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'සණ්හං' නම් වේ.

Tija nisāne. Nisānaṃ tikkhatā. Tiṇho parasu. Titikkhatīti tiṇho.

'තිජ' (tija) ධාතුව මුවහත් කිරීම (තේජවත් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මුවහත් කිරීම යනු තියුණු බවයි. 'තිණ්හෝ පරසු' (තියුණු පොරව). ඉවසයි/මුවහත් වෙයි (තිතික්ඛති) යන අර්ථයෙන් 'තිණ්හ' නම් වේ.

Si sevāyaṃ. Attano hitamāsīsantehi seviyateti sippaṃ, yaṃ kiñci jīvitahetu sikkhitabbaṃ sippāyatanaṃ. Apica sippanti aṭṭhārasa mahāsippāni – suti sūramati byākaraṇaṃ chandoviciti nirutti jotisatthaṃ sikkhā mokkhañāṇaṃ kriyāvidhi dhanubbedo hatthisikkhā kāmatantaṃ assalakkhaṇaṃ purāṇaṃ itihāso nīti takko vejjakañcāti.

'සි' (si) ධාතුව ඇසුරු කිරීම (සේවනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තමාට යහපතක් අපේක්ෂා කරන්නන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබේ (ප්‍රගුණ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් 'සිප්ප' (ශිල්පය) නම් වේ. එය ජීවිකාව උදෙසා උගත යුතු වූ යම් ශිල්පස්ථානයකි. තවද ශිල්ප නම් මහා ශිල්ප දහඅටකි (අෂ්ටාදශ මහා ශිල්ප): ශ්‍රැතිය (වේදය), ශූරමතිය (වීරත්වය/ශූරභාවය), ව්‍යාකරණය, ඡන්දෝවිචිතිය (ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය), නිරුක්තිය, ජ්‍යෝතිෂ ශාස්ත්‍රය, ශික්ෂාව (ශබ්ද ශාස්ත්‍රය), මෝක්ෂ ඥානය, ක්‍රියාවිධිය, ධනුර්වේදය (දුනු ශිල්පය), හස්ති ශිල්පය, කාමතන්ත්‍රය, අශ්ව ලක්ෂණය, පුරාණය, ඉතිහාසය, නීතිය, තර්ක ශාස්ත්‍රය සහ වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රය යන මේවාය.

Ku kucchāyaṃ. Kucchā garahā. Kaṇhā dhammā. Kaṇho puriso.

'කු' (ku) ධාතුව පිළිකුල් කිරීම (කුත්සනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කුත්සනය යනු ගැරහීමයි. 'කණ්හා ධම්මා' (අකුසල් දහම්/කළු ධර්මයන්). 'කණ්හෝ පුරිසෝ' (කළු මිනිසා).

Tattha kaṇhāti apabhassarabhāvakaraṇattā paṇḍitehi kucchitabbā garahitabbāti kaṇhā, akusaladhammā. Kāḷavaṇṇattā suvaṇṇavaṇṇādikaṃ upanidhāya kucchitabbo ninditabboti kaṇho, kāḷavaṇṇo. Vuttampi cetaṃ –

එහි 'කණ්හා' යනු: ප්‍රභා රහිත බව (කිලිටු බව) ඇති කරන බැවින් පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිකුල් කටයුතු වූ, ගැරහිය යුතු වූ බැවින් 'කණ්හා' නම් අකුසල ධර්මයෝය. 'කණ්හෝ' යනු: කළු පැහැති බැවින් ස්වර්ණ වර්ණය ආදිය සමඟ සසඳන කල පිළිකුල් කටයුතු වූ, නින්දා කටයුතු වූ බැවින් 'කණ්හ' නම් කළු පැහැයයි. මේ බව දේශනා කර ඇත:

‘‘Kaṇho vatāyaṃ puriso, kaṇhaṃ bhuñjati bhojanaṃ;

Kaṇhe bhūmippadesasmiṃ, na mayhaṃ manaso piyo’’ti ca,

'මේ පුරුෂයා ඒකාන්තයෙන් ම කළු ය, ඔහු අනුභව කරන්නේ ද කළු ආහාරයකි, ඔහු සිටින්නේ ද කළු භූමි ප්‍රදේශයක ය, ඔහු මාගේ සිතට ප්‍රිය නොවේ' යන්න සහ,

‘‘Na [Pg.260] kaṇho tacasā hoti,Antosāro hi brāhmaṇo;

Yasmiṃ pāpāni kammāni,Sa ve kaṇho sujampatī’’ti ca.

'සමෙහි පැහැයෙන් කෙනෙක් කළු (ලාමක) නොවේ; බ්‍රාහ්මණයා යනු අභ්‍යන්තර ගුණයෙන් සාරවත් වූ තැනැත්තා ය. යමෙකු තුළ පාපී ක්‍රියාවන් ඇත්ද, සුජම්පතී (ශක්‍රය), ඒකාන්තයෙන් ම ඔහු ම කළු (ලාමක) තැනැත්තා වේ' යන්නයි.

Iccevaṃ –

මෙසේ:

Gahādike dhātugaṇe, sandhāya tasiādayo;

Ādiggaho kato ppaṇhā, gahādīsu yathārahaṃ.

ගහ් ආදී ධාතු ගණයේදී, 'තස' (tasa) ආදී ධාතූන් ද අදහස් කොට 'ආදි' යන්න ග්‍රහණය කරන ලදී. ඒ අනුව ගහ් ආදී ධාතූන් කෙරෙන් සුදුසු පරිදි 'ප්ප' සහ 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Gahato dhātuto hi ppo,ākhyātattevadissati;

Ākhyātatte ca nāmatte, ṇhāsaddo usato tathā.

'ගහ්' ධාතුවෙන් 'ප්ප' ප්‍රත්‍යය ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) අවස්ථාවන්හිදී ම දෘශ්‍යමාන වේ; එසේම 'උස' ධාතුවෙන් 'ණ්හා' ශබ්දය ආඛ්‍යාත අවස්ථාවන්හිදී සහ නාම අවස්ථාවන්හිදී ද දැකිය හැකිය.

Usagahehi aññasmā, nāmatteva duve matā;

Evaṃ visesato ñeyyo, gahādigaṇanicchayo.

'උස' සහ 'ගහ්' යන ධාතූන් හැර අන්‍ය ධාතූන්ගෙන්, (ප්‍රත්‍යය දෙක) නාම පදයන්හිදී ම ලැබෙන බව පිළිගත යුතුය. මෙසේ ගහ් ආදි ගණය පිළිබඳ නිශ්චය සුවිශේෂී ලෙස වටහා ගත යුතුය.

Ettha pana kiñcāpi sāsane ‘‘taṇhāyatī’’ti kriyāpadampi dissati, tathāpi tassa ‘‘pabbatāyati, mettāyatī’’tiādīni viya nāmasmā vihitassa āyapaccayassa vasena siddhattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Taṇhāyatī’’ti hi idaṃ ṇhāpaccayavatā tasadhātuto nipphannataṇhāsaddasmā parassa āyapaccayassa vasena nipphannaṃ. Tathā kiñcāpi rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ ‘‘vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘uṇhāpetī’’ti hetukattuvācakaṃ kriyāpadaṃ dissati, tathāpi tassa ṇhāpaccayavatā usadhātuto nipphannauṇhāsaddato vihitassa kāritasaññassa ṇāpepaccayassa vasena nipphannattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Uṇhāpetī’’ti idaṃ vuttappakārauṇhāsaddato ṇāpepaccayavasena nipphannaṃ, etasmiṃ diṭṭhe ‘‘uṇhāpayatī’’ti padampi diṭṭhameva hoti.

මෙහි ලා ශාසනයෙහි 'තණ්හායති' (තෘෂ්ණා කරයි) යන ක්‍රියාපදය ද දක්නට ලැබුණ ද, එය 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙයි), 'මෙත්තāයති' (මෛත්‍රී කරයි) ආදිය මෙන් නාම පදයකින් පැනනැඟුණු 'ආය' ප්‍රත්‍යය නිසා සිද්ධ වූවක් බැවින් ක්‍රියා පදයක් වුව ද, එහි 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය ප්‍රධාන වශයෙන් ලැබෙන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, 'තණ්හායති' යන්න 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය සහිත වූ 'තස' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'තණ්හා' ශබ්දයට පසුව යෙදුණු 'ආය' ප්‍රත්‍යයේ බලයෙන් නිපන්නක් වන බැවිනි. එමෙන්ම රූපිය සංවෝහාර සික්ඛාපද වර්ණනාවෙහි 'වාසිඵලං තාපෙත්වා උදකං වා ඛීරං වා උණ්හාපේති' (කැති තලය රත් කර ජලය හෝ කිරි හෝ රත් කරයි) යන මේ පෙදෙසෙහි 'උණ්හාපේති' යන කාරිත ක්‍රියා පදය දක්නට ලැබුණ ද, එය ද 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය සහිත 'උස' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'උණ්හ' ශබ්දයෙන් පනවන ලද කාරිත සංඥාවැති 'ණාපේ' ප්‍රත්‍යය නිසා සිද්ධ වූවක් බැවින්, ක්‍රියා පදයක් වුව ද, එහි 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය ප්‍රධාන වශයෙන් ලැබෙන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. 'උණ්හාපේති' යන්න ඉහත දැක්වුණු 'උණ්හ' ශබ්දයෙන් 'ණාපේ' ප්‍රත්‍යය නිසා සිද්ධ වූවක් වන අතර, එය දක්නට ලැබුණු කල්හි 'උණ්හාපයති' යන පදය ද දක්නා ලද්දක්ම වෙයි.

Kiñca [Pg.261] bhiyyo vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uṇhāpetī’’ti kāritapadassa diṭṭhattāyeva ‘‘uṇhatī’’ti kattupadampi nayato diṭṭhameva hoti kattukāritapadānaṃ ekadhātumhi upalabbhamānattā, yathā? Gaṇhati, gaṇhāpeti, gacchati, gacchāpetīti, tasmā ‘‘usa dāhe’’ti dhātussa ‘‘uṇhatī’’ti rūpaṃ upalabbhatīti mantvā ‘‘uṇhatīti uṇha’’nti nibbacanaṃ kātabbaṃ. Iti ppapaccayo gahato ca aññato ca ekadhā labbhati, ṇhāpaccayo pana gahato usato ca dvidhā aññato ekadhā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane aññānipi ekekassa dhātussa nāmikapadāni dve dve kriyāpadāni vicinitabbāni. Yena pana buddhavacanānurūpena nayena gahādigaṇe ādisaddena tasadhātādayo amhehi gahitā, imasmā nayā añño nayo pasatthataro natthi, ayameva pasatthataro, tasmā ayaṃ nīti sāsanaṭṭhitiyā āyasmantehi sādhukaṃ dhāretabbā vācetabbā ca.

තවද, විනය අටුවාවෙහි 'උණ්හාපේති' යන කාරිත පදය දක්නට ලැබෙන බැවින්ම, කර්තෘ සහ කාරිත පද එකම ධාතුවකින් ලැබෙන බැවින් 'උණ්හති' යන කර්තෘ පදය ද ක්‍රමයෙන් දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. ඒ කෙසේද යත්? 'ගණ්හාති, ගණ්හාපේති, ගච්ඡති, ගච්ඡාපේති' යන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'උස දාහේ' (දැවීමෙහි) යන ධාතුවෙන් 'උණ්හති' යන රූපය ලැබෙන්නේ යැයි සලකා 'උණ්හතීති උණ්හං' (යමක් රත් කෙරේ ද එය උණුසුමයි) යන ව්‍යුත්පත්තිය කටයුතුය. මෙසේ 'ප්ප' ප්‍රත්‍යය 'ගහ' ධාතුවෙන් සහ අනෙක් ධාතුවකින් එක් ආකාරයකින් ලැබෙන අතර, 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය 'ගහ' සහ 'උස' යන ධාතුන්ගෙන් දෙයාකාරයකින් ද අනෙක් ධාතුවකින් එක් ආකාරයකින් ද ලැබෙන බව දත යුතුය. මෙහි මෙවැනි නියමයක් ප්‍රකාශ කරන ලද නමුත්, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි එක් එක් ධාතුව සඳහා වූ වෙනත් නාම පද ද ක්‍රියා පද දෙක බැගින් ද සෙවිය යුතුය. අප විසින් බුද්ධ වචනයට අනුකූල වූ යම් ක්‍රමයකින් 'ගහාදි' ගණයෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'තස' ආදී ධාතුන් ගන්නා ලද්දේ ද, මේ ක්‍රමයට වඩා උතුම් වූ වෙනත් ක්‍රමයක් නැත. මෙම ක්‍රමයම ඉතා උතුම්ය. එබැවින් ශාසනයේ පැවැත්ම සඳහා ආයුෂ්මතුන් විසින් මෙම ක්‍රමය මැනවින් දරාගත යුතු අතර ඉගැන්විය යුතු ද වෙයි.

Gahādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

'ගහ' ආදී වූ මෙතෙක් ධාතුහු මා විසින් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දක්නා ලදහ. සූත්‍රයන්හි අනෙකුත් ධාතූන් ද බලා අර්ථයට ගැළපෙන සේ (ඒවා) ග්‍රහණය කරත්වා.

Gahādigaṇoyaṃ.

මේ 'ගහාදි' ගණයයි.

Tanādigaṇika

තනාදි ගණය.

Tanu vitthāre. Tanoti. Āyatanaṃ, tanu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Vitaniyyatī’’ti rūpāni. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyatī’’ti. Garū pana ‘‘patāyate, pataññatī’’ti rūpāni vadanti. Tanituṃ, tanitvāna. Tumantādirūpāni.

'තනු' ධාතුව පැතිරවීම (විස්තාරය) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'තනෝති' (පතුරුවයි). 'ආයතනං', 'තනු' (යන නාමපද සිද්ධ වෙයි). කර්ම කාරකයෙහි 'තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති, විතනිය්‍යති' යන රූප වෙයි. එහි මේ පාළිය වෙයි: "යථා හි ආසභං චම්මං, පථබ්‍යා විතනිය්‍යති" (යම් සේ ගොන් සමක් පොළොවෙහි පතුරුවනු ලැබේ ද). ගුරුභවතුන් වහන්සේලා වනාහි 'පතායතේ, පතඤ්ඤති' යන රූපයන් පවසති. 'තනිතුං', 'තනිත්වාන' යනු තුමන්නාදි ප්‍රත්‍යාන්ත රූප වෙයි.

Tattha [Pg.262] āyatananti āyabhūte dhamme tanoti vitthāretīti āyatanaṃ. Tanūti sarīraṃ. Tañhi kalalato paṭṭhāya kammādīhi yathāsambhavaṃ taniyyati vitthāriyati mahattaṃ pāpiyatīti ‘‘tanū’’ti vuccati. ‘‘Tanu vapu sarīraṃ puṃ kāyo deho’’tiādayo sarīravācakā saddā. Sarīraṃ khandhapañcakaṃ. Yañhi mahājano sarīranti vadati, taṃ paramatthato khandhapañcakamattameva, na tato attā vā attaniyaṃ vā upalabbhati. ‘‘Kāmarāgabyāpādānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacitta’’ntiādīsu pana tanusaddo appatthavācako, appatthavācakassa ca tassa kriyāpadaṃ na passāma, tasmā nipātapadena tena bhavitabbaṃ. Tanusaddo nipātapadanti vuttaṭṭhānampi na passāma, nicchayena pana anipphannapāṭipadikoti gahetabbo.

එහි 'ආයතන' යනු ලැබීමක් (ආය) බඳු වූ ධර්මයන් පතුරුවන (විස්තාරණය කරන) බැවින් 'ආයතනය' නමි. 'තනු' යනු ශරීරයයි. එය කලල අවස්ථාවේ සිට ආරම්භ වී කර්ම ආදිය හේතුවෙන් සුදුසු පරිදි පැතිරෙන (විස්තාරණය වන) බැවින් ද මහත් භාවයට පැමිණෙන බැවින් ද 'තනු' යැයි කියනු ලැබේ. 'තනු, වපු, සරීර, පුං, කාය, දේහ' ආදීහු ශරීරය හඟවන ශබ්ද වෙයි. ශරීරය යනු පංචස්කන්ධයයි. මක්නිසාද යත්, මහා ජනයා 'ශරීරය' යැයි පවසන යමක් වේ ද, එය පරමාර්ථ වශයෙන් පංචස්කන්ධ මාත්‍රයක්ම වෙයි, එයින් බාහිරව ආත්මයක් හෝ ආත්මයකට අයත් යමක් නොලැබේ. එහෙත් 'කාමරාගව්‍යාපාදානං තනුත්ථකරං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං' (කාමරාග හා ව්‍යාපාදයන් තුනී කරන්නා වූ සකෘදාගාමී මාර්ග චිත්තය) ආදෙහි 'තනු' ශබ්දය කුඩා/අඩු (තුනී) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එම අඩු අර්ථය දක්වන ශබ්දයට ක්‍රියා පදයක් අප නොදක්නා බැවින්, එය නිපාත පදයක් විය යුතුය. 'තනු' ශබ්දය නිපාත පදයක් යැයි පැවසුණු තැනක් ද අප නොදක්නා නමුත්, ඒකාන්තයෙන්ම එය නිෂ්පන්න නොවූ ප්‍රාතිපදිකයක් (අනිෂ්පන්න ප්‍රාතිපදිකයක්) ලෙස ගත යුතුය.

Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. Sesaṃ yathāsambhavaṃ vitthāretabbaṃ.

තනෝති, තනොන්ති. තනෝසි, තනෝථ. තනෝමි, තනෝම. තනුතේ, තනුන්තේ. තනුසේ, තනුසේ, තනුව්හේ. තනේ, තනුම්හේ. ඉතිරි කොටස සුදුසු පරිදි විස්තර කටයුතුය.

Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. Ammāya patanu kesā. Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Taniyyasī’’tiādinā vitthāretabbaṃ.

තනෝතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනේ, තනෙය්‍යුං. විතන, විතනු. අතනා, අතනු. අම්මාය පතනු කේසා. අතනි, අතනිංසු. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. අතනිස්සා, අතනිස්සංසු. කර්ම කාරකයෙහි 'තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති, තනිය්‍යසි' ආදී වශයෙන් විස්තර කටයුතුය.

Saka sattiyaṃ. Satti samatthabhāvo. Sakkoti sakko. Viññāpetuṃ asakkhi. Sakkhissasi. Sakkhati. Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi. Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātunti pāḷi.

'සක' ධාතුව ශක්තිය (හැකියාව) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'සත්ති' යනු සමර්ථභාවයයි (හැකියාවයි). 'සක්කෝති' (හැකිය), 'සක්කෝ' (ශක්‍රයා). 'විඤ්ඤාපේතුං අසක්ඛි' (දන්වන්නට නොහැකි විය). 'සක්ඛිස්සසි' (හැකි වන්නෙහිය). 'සක්ඛති'. 'ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසි' (මෑණියනි, ඔබ ද පැවිදි වන්නට හැකි වන්නෙහිය). 'සක්කතේ ජරාය පටිකම්මං කාතුං' (ජරාවට පිළියම් කරන්නට පිළිවන) යනු පාළියයි.

Tattha [Pg.263] sakkoti devarājā. So hi atthānaṃ sahassampi muhuttena cintanasamatthatāya saparahitaṃ kātuṃ sakkotīti ‘‘sakko’’ti vuccati. Aññatra pana dhātūnaṃ avisaye taddhitavasena sakkaccaṃ dānaṃ adāsīti sakkoti evampi atthaṃ gahetvā sakkasaddo niruttinayena sādhetabbo. Vuttañhi bhagavatā ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘sakko’ti vuccatī’’ti. Sakkonto. Sakkontī. Sakkontaṃ kulaṃ.

එහි 'සක්කෝ' යනු දේවරාජයාය. ඔහු වනාහි මොහොතකින් කරුණු දහසක් වුව ද සිතීමේ සමර්ථභාවය ඇති බැවින් තමාටත් අන් අයටත් යහපත කරන්නට හැකි වන බැවින් 'සක්කෝ' (ශක්‍රයා) යැයි කියනු ලැබේ. වෙනත් තැනක වනාහි, ධාතූන්ගේ විෂයයෙහි නොවන පරිදි තද්ධිත ක්‍රමයෙන් 'සක්කච්චං දානං අදාසි' (ගෞරව සහිතව දන් දුන්නේය) යන අර්ථය ගෙන ද නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් 'සක්ක' ශබ්දය සිද්ධ කටයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: "මහාලී, දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර තෙමේ පෙර මිනිසකුව ඉපිද සිටි කාලයේ ගෞරව පූර්වකව (සක්කච්චං) දන් දුන්නේය, එබැවින් 'සක්කෝ' යැයි කියනු ලැබේ." 'සක්කොන්තෝ' (හැකි වන්නා), 'සක්කොන්තී' (හැකි වන්නී), 'සක්කොන්තං කුලං' (හැකි වන්නා වූ කුලය).

Khuṇu khiṇu hiṃsāyaṃ. Khuṇoti. Khiṇoti.

'ඛුණු, ඛිණු' යන ධාතූහු හිංසා කිරීමෙහි වෙති. 'ඛුණෝති', 'ඛිණෝති'.

Iṇu gatiyaṃ. Iṇoti. Iṇaṃ iṇāyiko.

'ඉණු' ධාතුව ගමනෙහි වෙයි. 'ඉණෝති'. 'ඉණං' (ණය), 'ඉණායිකෝ' (ණයගැතියා).

Tiṇu adane. Tiṇoti. Tiṇaṃ. Ettha tiṇanti yavasaṃ. Tañhi tiṇiyate tiṇabhakkhehi goṇādīhi adiyate khādiyateti tiṇaṃ.

'තිණු' ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි (කෑමෙහි) වෙයි. 'තිණෝති'. 'තිණං' (තණකොළ). මෙහි 'තිණ' යනු තණකොළයි. එය තණකොළ කන්නා වූ ගවයන් ආදීන් විසින් අනුභව කරනු ලබන (කනු ලබන) බැවින් 'තිණ' (තණ) යැයි කියනු ලැබේ.

Ghiṇu dittiyaṃ. Ghiṇoti.

'ඝිණු' ධාතුව බැබළීමෙහි වෙයි. 'ඝිණෝති'.

Hanu apanayane. Apanayanaṃ anālāpakaraṇaṃ nibbacanatākaraṇaṃ. Hanoti. Hanute.

'හනු' ධාතුව ඉවත් කිරීම (අපනයනය) යන අර්ථයෙහි වෙයි. ඉවත් කිරීම යනු කථා නොකිරීම හෝ නිරුක්ති රහිත කිරීමයි. 'හනෝති', 'හනුතේ'.

Panu dāne panoti. Panute.

'පනු' ධාතුව දීමෙහි වෙයි. 'පනෝති', 'පනුතේ'.

Manu bodhane. Manoti. Manute. Mano. Manaṃ. Mānasaṃ. Manusso. Mānavo. Māṇavo.

'මනු' ධාතුව අවබෝධ කර ගැනීම (දැන ගැනීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'මනෝති', 'මනුතේ'. 'මනෝ', 'මනං' (සිත). 'මානසං' (මානසය/සිත). 'මනුස්සෝ' (මනුෂ්‍යයා). 'මානවෝ', 'මාණවෝ' (තරුණයා/මානවකයා).

Ettha manoti manute bujjhatīti mano, evaṃ manaṃ. Imesaṃ pana dvinnaṃ manasaddānaṃ ‘‘yasmiṃ mano nivisati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’tiādīsu punnapuṃsakaliṅgatā daṭṭhabbā. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ [Pg.264] carati mānaso’’ti ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto’’ti ettha arahattaṃ. Etthetaṃ vuccati –

මෙහි 'මනෝ' යනු දැනගන්නා (අවබෝධ කරගන්නා) බැවින් 'මනෝ' (සිත) නම් වෙයි, 'මනං' යන්න ද එසේමය. මෙම 'මන' ශබ්ද දෙකෙහි වනාහි 'යස්මිං මනෝ නිවිසති' (යමෙහි සිත පිහිටයි ද) සහ 'සන්තං තස්ස මනං හෝති' (ඔහුගේ සිත ශාන්ත වෙයි) ආදියෙහි පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග බව දත යුතුය. 'මානස' යන්නෙන් රාගය ද සිත ද අර්හත්ත්වය ද අදහස් වේ. "අන්තලික්ඛචරෝ පාසෝ, ය්වායං චරති මානසෝ" (අහසෙහි හැසිරෙන යම් මේ රාග නැමති මලපුඩුවක් වේ ද) යන්නෙහි 'මානස' යන්නෙන් රාගය අදහස් වේ. "චිත්තං මනෝ මානසං" යන්නෙහි සිත අදහස් වේ. "අප්පත්තමානසෝ සෙක්ඛෝ, කාලං කයිරා ජනේ සුතෝ" (අර්හත්ත්වයට පත් නො වූ සේඛ පුද්ගලයා...) යන්නෙහි 'මානස' යන්නෙන් අර්හත්ත්වය අදහස් වේ. ඒ පිළිබඳව මේ කියනු ලැබේ –

Rāgo cittaṃ arahattañca, ‘‘mānasa’’nti samīritaṃ;

Satthuno sāsane pāpa-sāsane’khilasāsane.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, එනම් පාපයන් දුරු කරන ශාසනයෙහි ද කෙලෙස් රහිත වූ මුළු මහත් ශාසනයෙහි ද ‘මානස’ යන වචනයෙන් රාගය ද, සිත ද, අර්හත්ත්වය ද කියනු ලැබේ.

Tattha sampayuttamanasi bhavoti rāgo mānaso. Mano eva mānasanti katvā cittaṃ mānasaṃ. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattattā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Manūti satto. ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manu passatī’’ti ettha hi ‘‘manū’’ti satto vutto. Atha vā manūti paṭhamakappikakāle manussānaṃ mātāpibhuṭṭhāne ṭhito manunāmako puriso, yo sāsane ‘‘mahāsammatarājā’’ti vutto. So hi sakalalokassa hitaṃ kātuṃ manute jānātīti ‘‘manū’’ti vuccati. Yathābalaṃ attano hitaṃ manute jānātīti manusso, manassa vā ussannattā manusso. Atha vā vuttappakārassa manuno apaccaṃ manusso. Evaṃ mānavo māṇavo ca, nakārassa hi ṇakāre kate ‘‘māṇavo’’ti rūpaṃ sijjhati. Keci panāhu ‘‘dantajanakārasahito mānavasaddo sabbasattasādhāraṇavacano, muddhajaṇakārasahito pana māṇavasaddo kucchitamūḷhāpaccavacano’’ti, taṃ vīmaṃsitvā yuttañce, gahetabbaṃ, na panettha vattabbaṃ ‘‘māṇavasaddassa atthuddhāravacane idaṃ vacanaṃ virujjhatī’’ti antarasaddassa atthuddhāre antaraantarikāsaddānampi āharaṇassa dassanato.

එහි (ඒ ත්‍රිවිධ අර්ථ අතුරින්) සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි උපදින බැවින් රාගය ‘මානස’ නම් වේ. මනස ම ‘මානස’ යැයි සලකා සිත ද ‘මානස’ නම් වේ. කෙලෙස් මානය ඉතිරි නැතිව සිඳලන බැවින් අර්හත් මාර්ගය ‘මානස’ නම් වේ. එයින් හටගන්නා බැවින් රහත් බවෙහි (අර්හත්ත්වයෙහි) ‘මානස’ භාවය දත යුතුය. ‘මනු’ යනු සත්වයා ය. "යම් ඇස් ප්‍රසාදයකින් සත්වයා රූපයන් දකී ද" යන මෙහි ‘මනු’ යන්නෙන් සත්වයා කියන ලදී. නැතහොත් ‘මනු’ යනු ප්‍රථම කල්පික කාලයෙහි මනුෂ්‍යයන්ට මවුපියන්ගේ ස්ථානයෙහි සිටි ‘මනු’ නම් වූ පුරුෂයා ය, ඔහු ශාසනයෙහි ‘මහාසම්මත රජු’ යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු මුළු ලොවට හිත සුව සැලසීමට සිතන (දන්නා) බැවින් ‘මනු’ යැයි කියනු ලැබේ. තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් තමාගේ යහපත සිතන (දන්නා) බැවින් ‘මනුෂ්‍ය’ නම් වේ, නැතහොත් මනසෙහි උදාර (උසස්) බව නිසා ‘මනුෂ්‍ය’ නම් වේ. නැතහොත් ඉහත කී මනුගේ දරුවා (පරපුර) මනුෂ්‍ය නම් වේ. මෙසේ ‘මානව’ සහ ‘මාණව’ යන්න ද වේ. ‘න’ කාරයට ‘ණ’ කාරය වීමෙන් ‘මාණව’ යන රූපය සිද්ධ වේ. ඇතමෙක් මෙසේ කියති: "දන්තජ ‘න’ කාරය සහිත ‘මානව’ ශබ්දය සියලු සත්වයන්ට පොදු වචනයකි, මූර්ධජ ‘ණ’ කාරය සහිත ‘මාණව’ ශබ්දය වනාහි නින්දිත වූ ද මුළා වූ ද දරුවන් හැσηςවීමේ වචනයකි" කියා ය. එය විමසා බලා සුදුසු නම් ගත යුතුය. මෙහි "මාණව ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය පැවසීමේදී මේ වචනය පරස්පර වේ" යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, 'අන්තර' ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහයේදී 'අන්තර', 'අන්තරිකා' යන ශබ්දයන් ද ගෙනහැර දක්වා ඇති බව පෙනෙන බැවිනි.

Tatra [Pg.265] panāyaṃ vīmaṃsanā – cūḷakammavibhaṅgasuttasmiñhi ‘‘subho māṇavotodeyyaputto’’ti imasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya ‘subho’tveva nāmaṃ akaṃsu. ‘Māṇavo’ti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyatī’’ti evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito, taṭṭīkāyampi garūhi ‘‘yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ muddhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle muddhadhātukā hontīti vuttaṃ ‘taruṇakāle vohariṃsū’’ti, evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito. Idāni māṇavasaddassa atthuddhāro bhavati, māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati. ‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā’’tiādīsu hi satto ‘‘māṇavo’’ti vutto. ‘‘Māṇavehi saha gacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo’’tiādīsu taruṇo ‘‘māṇavo’’ti vutto.

එහි වනාහි මේ විමසීමයි: චූළකම්මවිභංග සූත්‍රයෙහි "තෝදෙය්‍ය පුත්‍ර වූ සුභ මාණවකයා" යන මේ පාඨයෙහි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් "සුභ යනු - ඔහු දැකීමට ප්‍රිය උපදවන ප්‍රසාදජනක අයෙක් විය, එබැවින් ශරීරයේ සුන්දරත්වය නිසා ඔහුට 'සුභ' යන නම තබන ලදී. තරුණ වියෙහිදී ඔහුට 'මාණව' යැයි ව්‍යවහාර කළහ, මහලු වියෙහිදී ද ඒ ව්‍යවහාරයෙන් ම හඳුන්වනු ලැබීය" යනුවෙන් මෙසේ මූර්ධජ ‘ණ’ කාරය සහිත ‘මාණව’ ශබ්දයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි ටීකාවෙහි ද ගුරුභවතුන් විසින් "නින්දිත වූ හෝ මුළා වූ යම් දරුවෙක් වේ ද, ලෝකයෙහි ඔහු උදෙසා 'මාණව' ව්‍යවහාරය කෙරේ, බොහෝ සෙයින් සත්වයෝ ළමා වියෙහි මුළා වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වෙති යන අර්ථයෙන් 'තරුණ වියෙහිදී ව්‍යවහාර කළහ' යි කියන ලදී" යනුවෙන් මෙසේ මූර්ධජ ‘ණ’ කාරය සහිත ‘මාණව’ ශබ්දයේ අර්ථය දක්වන ලදී. දැන් ‘මාණව’ ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහය වෙයි: ‘මාණව’ යන්නෙන් සත්වයා ද, සොරා ද, තරුණයා ද කියනු ලැබේ. "දේවදූතයන් විසින් අවදි කරවන ලදුව, යම් මාණවකයෝ ප්‍රමාද වෙත් ද" යනාදී තැන්වල ‘මාණව’ යන්නෙන් සත්වයා කියන ලදී. "කළ වැරදි ඇති හෝ නොකළ වැරදි ඇති සොරුන් (මාණවකයන්) සමඟ යති" යනාදී තැන්වල සොරා ‘මාණව’ යනුවෙන් කියන ලදී. "අම්බට්ඨ මාණවකයා" යනාදී තැන්වල තරුණයා ‘මාණව’ යැයි කියන ලදී.

Appa pāpuṇe. Appoti. Āpo.

‘අප්ප’ ධාතුව පැමිණීම (ළඟාවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අප්පෝති’ (පැමිණෙයි) යන්න ද, ‘ආපෝ’ (ජලය) යන්න ද ඉන් සිද්ධ වේ.

Ettha āpoti appoti taṃ taṃ ṭhānaṃ vissaratīti āpo.

මෙහි ‘ආපෝ’ යනු, ඒ ඒ ස්ථානය කරා ගලා යන බැවින් (පැතිරෙන බැවින්) ‘ආපෝ’ (ජලය) නම් වේ.

Mā parimāṇe. Minoti. Upamā, upamānaṃ, vimānaṃ. Aññānipi yojetabbāni.

‘මා’ ධාතුව මැනීම (ප්‍රමාණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මිනෝති’ (මනියි) යන්න ද, ‘උපමා’, ‘උපමාන’, ‘විමාන’ යන රූපයන් ද (එයින් සිද්ධ වේ). වෙනත් රූප ද මෙසේ යොදාගත යුතුය.

Ettha ca yā accantaṃ na minoti na vicchindati, sā mānassa samīpe vattatīti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavajo’’ti. Upamānanti [Pg.266] upamā eva. Tathā hi ‘‘vītopamānamappamāṇamanāthanātha’’nti. Ettha vītopamānanti imassa vītopamaṃ, nirupamanti attho. Atha vā upamānanti upametabbākāro ‘‘sīho viya bhagavā’’ti. Ettha hi sīho upamā, bhagavā upameyyo tejoparakkamādīhi upametabbattā, tejoparakkamādayo upametabbākāro. Ettha pana sātisayattā kiñcāpi sīhassa tejādīhi bhagavato tejādiupametabbākāro natthi, tathāpi hīnūpamāvasena ‘‘sīho viya bhagavā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vimānanti utusamuṭṭhānattepi kammapaccayautusamuṭṭhānattā kammena visesato miniyati paricchindiyatīti vimānaṃ.

මෙහි යමක් සම්පූර්ණයෙන්ම නොමනින්නේ ද, කපා කොටා වෙන් නොකරන්නේ ද, එය ප්‍රමාණයට (මැනීමට) සමීපව පවතින බැවින් ‘උපමා’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස "ගවයා මෙන් ගවයාට සමාන සත්වයා" යන්නයි. ‘උපමාන’ යනු ද උපමාව ම ය. එසේ හෙයින් "උපමාවක් නැති, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි, අනාථයන්ට නාථ වූ" (වීතෝපමානං අප්පමාණං අනාථනාථං) යැයි කියන ලදී. මෙහි ‘වීතෝපමානං’ යන්නෙහි තේරුම 'වීතෝපම' (උපමා ඉක්මවා ගිය), 'නිරුපම' (උපමා රහිත) යන්නයි. නැතහොත්, ‘උපමාන’ යනු උපමේයයෙහි ආකාරයයි; එනම් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිංහයෙකු වැනිය" යන්නයි. මෙහි ‘සිංහයා’ යනු උපමාවයි. තේජස, පරාක්‍රමය ආදියෙන් උපමා කළ යුතු බැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ උපමේයය වේ. තේජස, පරාක්‍රමය ආදිය උපමේය ආකාරයයි. මෙහිදී අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා සිංහයාගේ තේජස ආදිය සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තේජස ආදිය සැබවින් ම උපමා කළ නොහැකි වුව ද, හීන උපමාවක් (පහත් දෙයක් උපමා කිරීමක්) වශයෙන් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිංහයෙකු වැනිය" කියා වදාරන ලදැයි දත යුතුය. ‘විමාන’ යනු සෘතු සමුත්ථාන වුවද, කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා සෘතු සමුත්ථානයෙන් හටගන්නා බැවින් කර්මය මඟින් විශේෂයෙන් ප්‍රමාණ කරනු ලබන (මනිනු ලබන) හෙයින් ‘විමාන’ (විමානය) නම් වේ.

Kara karaṇe. ‘‘Karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti’’ iccevamādīni kattari bhavanti. Kamme pāḷinayavasena ikārāgamaṭṭhāne yakārassa dvebhāvo. Tasmiṃyevaṭhāne rayakārānaṃ vipariyāye sati na dvebhāvo. Tathā īkārāgamaṭṭhāne ‘‘kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati’’ iccevamādīni kammani bhavanti.

‘කර’ ධාතුව කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කරෝති, කයිරති, කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, පකරෝති, උපකරෝති, අපකරෝති, පටිකරෝති, නිරාකරෝති, පටිසංඛරෝති, අභිසංඛරෝති’ යනාදී රූපයන් කර්තෘ කාරකයෙහි සිද්ධ වේ. කර්ම කාරකයෙහි පාලි ක්‍රමයට අනුව ‘ඉ’ කාරය පැමිණෙන ස්ථානයෙහි ‘ය’ කාරය ද්විත්ව වේ. ඒ ස්ථානයෙහි ම ‘ර’ සහ ‘ය’ අක්ෂරයන් පෙරළීමක් සිදු වූ විට ද්විත්ව වීමක් සිදු නොවේ. එමෙන්ම ‘ඊ’ කාරය පැමිණෙන ස්ථානයෙහි ‘කරිය්‍යති, කයිරති, කරීයති, කය්‍යති, පකරීයති, පකරිය්‍යති, පටිසංඛරිය්‍යති, අභිසංඛරිය්‍යති’ යනාදී රූපයන් කර්ම කාරකයෙහි සිද්ධ වේ.

Ettha ca kayiratīti padaṃ dvīsu ṭhānesu dissati kattari kamme ca. Tesa kattuvasena ‘‘puriso kammaṃ kayiratī’’ti yojetabbaṃ, kammavasena pana ayaṃ pāḷi ‘‘kuṭi me kayirati adesitavatthukā’’ti. Tattha ca kattuvasena vuttaṃ kattupadaṃ yirapaccayena siddhaṃ. Kammavasena pana vuttaṃ kammapadaṃ ikārāgamassa ādiantabhūtānaṃ rayakārānaṃ vipariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’ti cattāri kāritarūpāni, yāni ‘‘hetukatturūpānī’’ti vuccanti taddīpakattā.

මෙහි ‘කයිරති’ යන පදය කර්තෘ සහ කර්ම යන කාරක දෙක්හි ම දක්නට ලැබේ. ඒවායින් කර්තෘ කාරකයෙහි "මිනිසා කර්මය කරයි" (පුරිසෝ කම්මං කයිරති) යන්න යෙදිය යුතුය. කර්ම කාරක වශයෙන් වනාහි "මගේ (අනුන් ලවා) නොපැවසූ වස්තුවක් ඇති කුටිය කරනු ලැබේ" (කුටි මේ කයිරති අදේසිතවත්ථුකා) යන මේ පාලි පාඨය වේ. එහි කර්තෘ කාරකයෙහි කියන ලද ක්‍රියා පදය ‘යිර’ ප්‍රත්‍යයෙන් සිද්ධ වේ. කර්ම කාරක වශයෙන් කියන ලද ක්‍රියා පදය වනාහි ‘ඉ’ කාරාගමයේ මුල සහ අග වූ ‘ර’ සහ ‘ය’ අක්ෂරයන්ගේ පෙරළීමෙන් සිද්ධ වූවක් බව දත යුතුය. ‘කාරේති, kārayati, කාරාපේති, කාරාපයති’ යනු කාරිත රූප හතරයි. ඒවා එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘හේතු කර්තෘ රූප’ යැයි කියනු ලැබේ.

Idāni [Pg.267] pana padamālā vattabbā, tatra paṭhamaṃ ‘‘kubbatī’’ti padasseva padamālaṃ yojessāma sabbāsu vibhattīsu ekākārena yojetabbattā. ‘‘Karotī’’ti okārānantaratyantapadassa pana ‘‘kāretī’’ti ekārānantaratyantapadassa ca padamālaṃ yathāsambhavaṃ pacchā yojessāma ekākārena ayojetabbattā.

දැන් වනාහි පදමාලාව කිව යුතුය. එහි පළමුව ‘කුබ්බති’ යන පදයෙහි ම පදමාලාව යොදන්නෙමු. මන්ද යත්, සියලු විභක්තීන්හි එය එකම ආකාරයකින් යෙදිය යුතු බැවිනි. ‘ඕ’ කාරය අග ඇති ‘කරෝති’ යන පදයෙහි ද, ‘ඒ’ කාරය අග ඇති ‘කාරේති’ යන පදයෙහි ද පදමාලාව එකම ආකාරයකින් නොයෙදෙන බැවින්, පසුව සුදුසු පරිදි යොදන්නෙමු.

Tatra kubbati, kubbanti. Kubbasi, kubbatha. Kubbāmi, kubbāma. Kubbate, kubbante. Kubbase, kubbavhe. Kubbe, kubbamhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

එහි ‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසි, කුබ්බථ. කුබ්බාමි, කුබ්බාම. කුබ්බතේ, කුබ්බන්තේ. කුබ්බසේ, කුබ්බව්හේ. කුබ්බේ, කුබ්බම්හේ’ යනු වර්තමාන කාලය (වත්තමානා විභක්තිය) අනුව දක්වන ලද රූපයන් වේ.

Pañcamiyādīnaṃ vasena pana kubbatu, kubbantu. Kubbeyya, kubbeyyuṃ. Sesaṃ ‘‘bhavati, bhavantī’’ti vuttanayānusārena sabbattha vitthāretabbaṃ.

පංචමී (ආඥා/ආශිර්වාද) ආදී විභක්තීන්ගේ වශයෙන් වනාහි ‘කුබ්බතු, කුබ්බන්තු. කුබ්බෙය්‍ය, කුබ්බෙය්‍යුං’ යනාදී වශයෙන් වේ. ඉතිරි කොටස "භවති, භවන්ති" යනුවෙන් ඉහත දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව සෑම තැනම විස්තර කළ යුතුය.

‘‘Kariyatī’’tiādīnipi a kārānantaratyantapadāni evameva yojetabbāni. Ettha ca ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’tiādinā vuttā ayaṃ padamālā pāḷinayadassanato edisī vuttā. Saddasatthavidū pana sāsanikā saddasattheyeva ādaraṃ katvā ‘‘kubbati, kubbasī’’ti evaṃpakārāni rūpāni pāḷiyaṃ natthīti maññantā na icchanti. Tehi saddasatthe viya pāḷiyampi ‘‘asanto nānukubbantī’’tiādīsu okārapaccayassādesabhūto ukāro sareyeva pare vakāraṃ pappotīti maññamānā ‘‘kubbanti, kubbante’’tiādīniyeva rūpāni icchanti, parasarassābhāvato ‘‘kubbati, kubbasī’’tiādīni pāḷiyaṃ natthīti na icchanti. Mayaṃ pana pāḷinayadassanato tāni rūpāni icchāma. Atra sotārānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ kiñci pāḷinayaṃ vadāma – ‘‘sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī’’ti ca, ‘‘kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī’’ti ca, ‘‘pharusāhi vācāhi pakrubbamāno’’ti ca. Īdisesu pana ṭhānesu akārāgamo kātabbo[Pg.268]. Acinteyyo hi pāḷinayo, yebhuyyena saddasatthanayavidūro ca. Tathā hi yathā ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’ti padamālā kātabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva.

‘‘කරියති’’ යනාදී අකාරාන්ත ආඛ්‍යාත පද ද මේ අයුරින් ම යෙදිය යුතු ය. මෙහි ද ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති, කුබ්බසි’’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද මේ පදමාලාව පාලි ක්‍රමයට අනුව මෙසේ දක්වන ලදි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ වූ ශාසනික වියත්හු වනාහි ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය කෙරෙහි ම උනන්දුවක් දක්වා, ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසි’’ වැනි රූප පාලි භාෂාවෙහි නැතැයි සිතා ඒවා පිළිගැනීමට අකමැති වෙති. ඔවුහු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි මෙන් පාලි භාෂාවෙහි ද ‘‘අසන්තෝ නානුකුබ්බන්ති’’ යනාදී තැන්හි 'ඕ' කාර ප්‍රත්‍යයට ආදේශ වූ 'උ' කාරය ස්වරයක් පර වූ කල්හි ම 'ව' කාරයට පැමිණේ යැයි සිතමින්, ‘‘කුබ්බන්ති, කුබ්බන්තේ’’ යනාදී රූපයන් ම පිළිගනිති; පර ස්වරයක් නොමැති බැවින් ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසි’’ යනාදී රූප පාලි භාෂාවෙහි නැතැයි සලකා ඒවා පිළිගැනීමට අකමැති වෙති. එහෙත් අපි පාලි ක්‍රමයට අනුව ඒ රූපයන් පිළිගනිමු. මෙහි දී ශ්‍රාවකයන්ගේ සැක දුරු කරනු පිණිස පාලි ක්‍රමයට අනුව කිහිපයක් දක්වමු: ‘‘සීලවන්තෝ න කුබ්බන්ති, බාලෝ සීලානි කුබ්බති’’ කියා ද, ‘‘කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතෝ, තපෝ ඉධ ක්‍රුබ්බති’’ කියා ද, ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානෝ’’ කියා ද දැක්වේ. මෙවැනි ස්ථානයන්හි දී අකාරාගමය (අ කාරය පැමිණීම) කළ යුතු ය. පාලි ක්‍රමය වනාහි සිතාගත නොහැකි ය, බොහෝ සෙයින් එය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයෙන් බැහැර වූවකි. එසේ ම, යම් සේ ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්ති’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය දැකීමෙන් ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ, අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ, අග්ගිනිනා’’ යන පදමාලාව කළ යුතු වන්නේ ද, එලෙසම ‘‘බාලෝ සීලානි කුබ්බති’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය දැකීමෙන් ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති, කුබ්බසි’’ යන පදමාලාව ද යෙදිය යුතු ම ය.

Yathā ca ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti pāḷigatidassanato ‘‘santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī’’ti aṭṭhakathāgatidassanato ca ‘‘sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā’’ti padamālā yojetabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva. Tathā ‘‘krubbati, krubbanti. Krubbasī’’tiādi sabbaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

යම් සේ ‘‘බහුම්පේතං අසබ්භි ජාතවේදා’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය අනුව ද, ‘‘සන්තෝ සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මෝ න ජරං උපේතීති පවේදයන්ති’’ යන අට්ඨකථා ප්‍රයෝගය අනුව ද ‘‘සබ්භි, සබ්භී, සබ්භයෝ, සබ්භිං, සබ්භී, සබ්භයෝ, සබ්භිනා’’ යන පදමාලාව යෙදිය යුතු වන්නේ ද, එලෙසම ‘‘බාලෝ සීලානි කුබ්බති’’ යන පාලි ප්‍රයෝගය අනුව ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති, කුබ්බසි’’ යන පදමාලාව ද යෙදිය යුතු ම ය. එසේ ම ‘‘ක්‍රුබ්බති, ක්‍රුබ්බන්ති, ක්‍රුබ්බසි’’ යනාදී සියල්ල ද සෑම තැනක දී ම යෙදිය යුතු ය.

Idāni yathāpaṭiññātā padamālā anuppattā. Karoti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

දැන්, පොරොන්දු වූ පරිදි පදමාලාව පැමිණ තිබේ: කරෝති, කරොන්ති. කරෝසි, කරෝථ. කරෝමි, කුම්මි, කරෝම, කුම්ම. කුරුතේ, කුබ්බන්තේ. කුරුසේ, කුරුව්හේ. කරේ, කරුම්හේ. මේවා වර්තමාන කාලය (වත්තමානා විභක්තිය) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Pañcamīvasena vuttarūpāni.

කරෝතු, කුරුතු, කරොන්තු. කරෝහි, කරෝථ. කරෝමි, කුම්මි, කරෝම, කුම්ම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කරස්සු, කුරුස්සු, කුරුව්හෝ. කරේ, කුබ්බාමසේ. මේවා පංචමී විභක්තිය (ආඥා/ආශිංසන ක්‍රියාවන්) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

Ettha pana koci vadeyya –

මෙහි දී යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකි ය:

‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ;

Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti

‘‘අපට කිසි කලෙකත් නාගයන් සමඟ විවාහයක් පෙර සිදු නොවී ය; නොගැලපෙන ඒ විවාහය අප කෙසේ කරමුද?’’ (න නෝ විවාහෝ නාගේහි, කතපුබ්බෝ කුදාචනං; තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හේ කරෝමසේ) කියා යි.

Pāḷidassanato [Pg.269] ‘‘karomase’’ti padaṃ kasmā idha na vuttaṃ, nanu karadhātuto paraṃ okāraṃ paṭicca āmasevacanassāvayavabhūto ākāro lopaṃ pappotīti? Tanna, ‘‘karomase’’ti ettha ‘‘āmase’’ti vacanassa abhāvato mavacanassa sabbhāvato. Ettha hi sekāro āgamo, tasmā ‘‘karomā’’ti vattamānāvacanavasena attho gahetabbo, na pana pañcamīvacanavasena. Evaṃbhūto ca sekāro katthaci nāmikapadato paro hoti ‘‘ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse. Yaṃ balaṃ ahuvamhase’’tiādīsu. Katthaci panākhyātikapadato sādesanirādesavasena –

පාලි ප්‍රයෝගයෙහි එන ‘‘කරෝමසේ’’ යන පදය මෙහි (පදමාලාවෙහි) කුමක් හෙයින් නොදක්වන ලද්දේ ද? කර ධාතුවට පසුව ඇති 'ඕ' කාරය හේතුවෙන් 'ආමසේ' විභක්ති ප්‍රත්‍යයේ අවයවයක් බඳු වූ 'ආ' කාරය ලෝප වීමට පැමිණෙන්නේ නොවේ ද? එය එසේ නොවේ; ‘‘කරෝමසේ’’ යන්නෙහි ‘‘ආමසේ’’ යන ප්‍රත්‍යය නොමැති අතර, ‘‘ම’’ යන ප්‍රත්‍යය පවතී. මෙහි වනාහි 'සේ' කාරය ආගමයක් (වැඩිපුර පැමිණි අකුරක්) වේ. එබැවින් ‘‘කරෝමා’’ යන වර්තමාන කාල ප්‍රත්‍යය වශයෙන් අර්ථය ගත යුතු ය, මිස පංචමී (ආඥා) ප්‍රත්‍යය වශයෙන් නොවේ. මෙසේ වූ 'සේ' කාරය ඇතැම් තැනක නාම පදවලට පසුව ද යෙදේ; ‘‘යේ කේචි බුද්ධං සරණං ගතාසේ’’, ‘‘යං බලං අහුවම්හසේ’’ යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක ආඛ්‍යාත පදවලට පසුව ද ආදේශ හෝ නිරාදේශ වශයෙන් යෙදේ –

‘‘Akaramhasa te kiccaṃ;

Okkantāmasi bhūtāni;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase’’ti

‘‘අපි ඔබට කළ යුතු දේ කළෙමු; භූතයෝ පැමිණියහ; මෙය නිතර අසන ලද්දකි, එබැවින් අපි මෙසේ කියමු’’ (අකරම්හස තේ කිච්චං; ඔක්කන්තාමසි භූතානි; සුතං නේතං අභිණ්හසෝ, තස්මා ඒවං වදේමසේ) යනාදී

Ādīsu.

ස්ථානයන්හි ය.

Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.

කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාtha. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. කුබ්බේථ, කුබ්බේරං. කුබ්බේථෝ, කුබ්බෙය්‍යව්හෝ. කරෙය්‍යං, කරේ, කරෙය්‍යාම්හේ. මේවා සත්තමී විභක්තිය (විධි/අනුමාන ක්‍රියාවන්) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Parokkhāvasena vuttarūpāni.

කර, කරු. කරේ, කරිත්ථ. කරං, කරිම්හ. කරිත්ථ, කරිරේ. කරිත්ථෝ, කරිව්හෝ. කරිං, කරිම්හේ. මේවා පරොක්ඛා විභක්තිය (පරෝක්ෂ කාලය) අනුව දක්වන ලද රූපයන් ය.

Ettha karāti puriso kammaṃ karīti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. ‘‘Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭa’’nti etthāpi ‘‘mahārāja bhavaṃ āguṃ karī’’ti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. Evañhi sati ayaṃ payogo ‘‘maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādayo viya paṭhamapurisappayogo bhavati.

මෙහි ‘‘කර’’ යන්න ‘‘පුරිසෝ කම්මං කරී’’ (පුරුෂයා වැඩක් කරයි) යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ යෙදුමෙන් යෙදිය යුතු ය. ‘‘ආගුං කර මහාරාජ, අකරං කම්මදුක්කටං’’ යන මෙහි ද ‘‘මහාරාජ භවං ආගුං කරී’’ (මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේ වරදක් කළ සේක) යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ යෙදුමෙන් ම යෙදිය යුතු ය. මෙසේ වූ කල්හි, මේ ප්‍රයෝගය ‘‘මඤ්ඤේ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤෝ භරියං පතිබ්බතං’’ යනාදිය මෙන් ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයක් වෙයි.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.270] pana majjhimapurisappayogo vutto ‘‘āguṃ karāti mahārāja tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ kari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti,taṃ lāmakaṃ kammaṃ akara’’nti, tasmā jātakaṭṭhakathāvasenāpi kadāci karaiti ca karīti ca akaranti ca majjhimapurisappayogo bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Yebhuyyavasena pana ‘‘puriso kammaṃ kara, puriso kammaṃ kari, ahaṃ kammaṃ akara’’nti paṭhamuttamapurisappayogo daṭṭhabbo. Ettha ca karaiti yathāvuttavibhattivasena, karīti ajjatanīvasena, akaranti hiyyattanīvasena vuttaṃ. Tattha ‘‘karittho’’ti padaṃ ‘‘aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti ettha ‘‘kisittho’’ti padena samaṃ parokkhāyattanopadamajjhimapurisekavacanavasena, ediso pana nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.

ජාතකට්ඨකථාවෙහි වනාහි මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයක් දක්වන ලදි: ‘‘'ආගුං කරා' යනු 'මහරජතුමනි, ඔබ මහත් වූ අපරාධයක්, මහත් වූ පාපයක් කළෙහිය' යන්නයි. 'දුක්කටං' යනු යමක් කරන ලද්දේ ද එය දුෂ්කෘතයක් (වැරදි දෙයක්) වෙයි ද, ඒ ලාමක වූ කර්මය කළෙහිය යන්නයි.’’ එබැවින් ජාතකට්ඨකථා ක්‍රමයට අනුව ද ඇතැම් විට ‘‘කර’’ ද, ‘‘කරී’’ ද, ‘‘අකර’’ ද මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයන් වන බව දත යුතු ය. බොහෝ සෙයින් වනාහි ‘‘පුරිසෝ කම්මං කර’’, ‘‘පුරිසෝ කම්මං කරී’’, ‘‘අහං කම්මං අකර’’ යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ සහ උත්තම පුරුෂ ප්‍රයෝගයන් ලෙස දත යුතු ය. මෙහි ‘‘කර’’ යන්න කලින් කියන ලද විභක්තිය අනුව ද, ‘‘කරී’’ යන්න අජ්ජතනී විභක්තිය අනුව ද, ‘‘අකර’’ යන්න හියියත්තනී විභක්තිය අනුව ද දක්වන ලදි. එහි ‘‘කරිත්ථෝ’’ යන පදය, ‘‘අන්‍ය වූ ස්වාමියෙකු සොයා ගන්න, මා නොමැතිව කෘශ නොවන්න’’ යන මෙහි ‘‘කිසිත්ථෝ’’ යන පදය මෙන්, පරොක්ඛා සහ හියියත්තනී උපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනය වශයෙන් යෙදී ඇත. මෙවැනි ක්‍රමයන් වෙනත් ස්ථානයන්හි ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතු ය.

Akā, akarā, akara iti rassapāṭhopi. Akaru. Ettha ‘‘sabbārivijayaṃ akā’’ti padaṃ nidassanaṃ. Akarāti puriso kammaṃ akāsīti atītakriyāvācako paṭhamapurisappayogo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū’’ti pāḷi dissati. ‘‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’’ti ettha pana santepi atītavācakapaṭṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato hiyyattanajjatanīvibhattiyo pañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘tvaṃ mā karosi, mā āharasī’’ti majjhimapurisappayogārahā bhavanti.

‘අකා’, ‘අකරා’, ‘අකර’ යනු ලුහු (රස්ස) පාඨයයි. ‘අකරු’ ද වේ. මෙහි ‘සබ්බාරිවිජයං අකා’ (සියලු සතුරන් ජයගත්තේය) යන පදය නිදසුනකි. ‘අකරා’ යනු ‘පුරුෂයා කාර්යය කළේය’ (පුරිසො කම්මං අකාසි) යන අතීත ක්‍රියාව හඟවන ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයක් ලෙස දත යුතුය. එසේම ‘රජ්ජස්ස කිර සො භීතො, අකරා ආලයෙ බහූ’ (ඔහු රාජ්‍යයට බියෙන් බොහෝ වාසස්ථාන තැනුවේය) යන පාලිය ද පෙනේ. ‘මා මෙතං අකරා කම්මං, මා මෙ උදකමාහරී’ (මට මේ කර්මය නොකරන්න, මට පැන් නොගෙනෙන්න) යන මෙහි වනාහි අතීත කාලය පවසන ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝග භාවය තිබුණ ද, ‘මා’ යන නිපාත ශබ්දයේ යෙදීම නිසා හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීහු පංචමී විභක්ති අර්ථයෙහි කාලත්‍රයෙන් විනිර්මුක්තව (අනුත්තකාලිකව) ‘ඔබ නොකරන්න, නොගෙනෙන්න’ (ත්වං මා කරොසි, මා ආහරසි) යන මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයට සුදුසු වෙති.

Kiñca bhiyyo ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhāna’’ntiādīsupi santepi atītavācakapaṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato ajjatanīvibhattipañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘mā jīratū’’tiādinā paṭhamapurisappayogārahā [Pg.271] bhavanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīritu. Esa nayo sesesupī’’ti. Yaṃ panamhehi ‘‘akara iti rassapāṭhopī’’ti vuttaṃ, tassa ‘‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’’ti imāya pāḷiyā vasena atthitā veditabbā. Tassāyamattho ‘‘ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā’’ti paṭhamapurisavasena gahetabbo. Apica ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe ‘‘tva’’nti vacanaṃ vattabbamevāti adhippāyavasena ‘‘ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī’’ti yojanāpi kātabbāva.

තවද, ‘ජරාධම්මං මා ජීරිති අලබ්භනෙය්‍යං ඨානං’ (ජරාව ස්වභාවය කොට ඇත්තක් නොදිරාවා යන්න ලැබිය නොහැකි කරුණකි) යනාදී ස්ථානයන්හි ද අතීතය පවසන ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝග භාවය තිබුණ ද, ‘මා’ ශබ්දයේ යෙදීම නිසා අජ්ජතනී විභක්තිය පංචමී විභක්ති අර්ථයෙහි අනුත්තකාලික (කාලත්‍රයෙන් තොර) වී, ‘මා ජීරතු’ (නොදිරාවා) යනාදී වශයෙන් ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයට සුදුසු වෙයි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ: ‘ජරාධම්මං මා ජීරි යනු මාගේ යම් ජරා ස්වභාවයක් ඇද්ද, එය නොදිරාවා යන්නයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ’. අප විසින් ‘අකර යනු ද ලුහු (රස්ස) පාඨයකි’ යි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි පැවැත්ම ‘අතිකිරමකරාචරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති’ යන මේ පාලි පාඨය ඇසුරින් දත යුතුය. එහි අර්ථය ‘ආචාරීන් වහන්සේ ඉක්මවා ගිය ක්‍රියාවක් කළේය’ (ආචරිය භවං අතික්කන්තකරණං අකරා) යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන් ගත යුතුය. එසේම ‘භවං’ (භවත් තෙමේ) යැයි කිව යුතු තැන ‘ත්වං’ (ඔබ) යන වචනය ද කිව යුතුමය යන අදහසින් ‘ආචාරීනි, ඔබ සීමාව ඉක්මවා ක්‍රියා කරන්නේය’ (ආචරිය ත්වං අතික්කන්තකරණං කරොසි) යනුවෙන් ද පද සම්බන්ධය කළ යුතුය.

Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Ettha ‘‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiya’’nti pāḷi nidassanaṃ. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Hiyyattanīvasena vuttarūpāni.

‘අකරො, අකත්ථ, අකරොථ. අකරං, අකං, අකරම්හ, අකම්හ’ යනුයි. මෙහි ‘සංවඩ්ඪයිත්වා පුළිනං, අකං puළිනචෙතියං’ (වැලි ගොඩගසා, මම වැලි සෑයක් කළෙමි) යන පාලි පාඨය නිදසුනයි. ‘අකත්ථ, අකත්ථුං. අකුරුසෙ, අකරව්හං. අකරීං, අකරං, අකරම්හසෙ’ යනු හිය්‍යත්තනී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Ettha ca pañcavidho sekāro āharitvā dassetabbo. Tathā hi pañcavidho sekāro padāvayava apadāvayavaanekantapadāvayava sosaddattha ādesavasena. Tattha padāvayavo sekāro ‘‘tvaṃ kammaṃ kuruse, tvaṃ atthakusalo abhavase’’tiādīsu daṭṭhabbo. Apadāvayavo pana ‘‘tasmā evaṃ vademase. Mūlā akusalā samūhatāse’’tiādīsu daṭṭhabbo. Anekantapadāvayavo ‘‘arogā ca bhavāmase. Maṇiṃ tāta gaṇhāmase’’ādīsu daṭṭhabbo. Ettha hi sekāro yadi pañcamīvibhattiyaṃ āmasevacanassāvayavo, tadā pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāmase, gaṇhāmase’’ti padānaṃ avayavo hoti. Yadi pana āgamo, pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāma, gaṇhāmā’’ti padānaṃ avayavo na hoti, evaṃ ‘‘bhavāmase’’tiādīsu [Pg.272] sekārassa anekantapadāvayavattaṃ veditabbaṃ. Sosaddattho ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha daṭṭhabbo. Eseseti imassa hi ‘‘esoso eko ekaṭṭho’’ti attho. Ādeso ‘‘akaramhasa te kicca’’nti ettha, ‘‘okkantāmasi bhūtānī’’ti cettha daṭṭhabbo ekārassa akārikārādesakaraṇavasena. Tattha ‘‘akaramhasa te kicca’’nti imassa ‘‘akaramhase te kicca’’nti attho. ‘‘Akaramhase’’ti cettha sace sekāro āgamo, tadā ‘‘karamhā’’ti padaṃ hiyyattanīparassapade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Sace pana mhasevacanassāvayavo, tadā ‘‘akaramhase’’ti padaṃ hiyyattanīattanopade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Evaṃ pañcavidho sekāro bhavatīti avagantabbaṃ.

මෙහි පංචවිධ වූ ‘සෙ’ කාරය (සෙ-අක්ෂරය) ගෙනහැර දැක්විය යුතුය. එනම්: පදාවයව (පදයක කොටසක් වීම), අපදාවයව (පදයක කොටසක් නොවීම), අනේකාන්තපදාවයව (ඒකාන්ත නොවන පද කොටසක් වීම), ‘සො’ ශබ්දාර්ථය දීම සහ ආදේශ වීම යනුවෙන් ‘සෙ’ කාරය පස්වැදෑරුම් වේ. එහි පදාවයව වූ ‘සෙ’ කාරය ‘ත්වං කම්මං කුරුසෙ’ (ඔබ කර්මය කරන්නේය), ‘ත්වං අත්ථකුසලො අභවසෙ’ (ඔබ යහපතෙහි දක්ෂයෙක් වූයෙහිමය) යනාදී තන්හි දත යුතුය. අපදාවයව වූ ‘සෙ’ කාරය වනාහි ‘තස්මා එවං වදෙමසෙ’ (එහෙයින් මෙසේ කියමු), ‘මූලා අකුසලා සමූහතාසෙ’ (අකුසල් මුල් මුළුමනින්ම උදුරා දමන ලද්දේය) යනාදී තන්හි දත යුතුය. අනේකාන්තපදාවයව වූ ‘සෙ’ කාරය ‘අරොගා ච භවාමසෙ’ (නීරෝගී ද වෙමු), ‘මණිං තාත ගණ්හාමසෙ’ (පුතණුවනි, මැණික ගනිමු) යනාදී තන්හි දත යුතුය. මෙහි ‘සෙ’ කාරය ඉදින් පංචමී විභක්තියෙහි ‘ආමසෙ’ වචනයෙහි කොටසක් වේ නම්, එවිට ප්‍රාර්ථනා හා ආශීර්වාද අර්ථයෙහි යෙදෙන පංචමී විභක්ති සහිත ‘භවාමසෙ, ගණ්හාමසෙ’ යන පදයන්ගේ අවයවයක් (කොටසක්) වෙයි. ඉදින් එය ආගමයක් (මැදට පැමිණි අකුරක්) වේ නම්, එවිට ප්‍රාර්ථනා හා ආශීර්වාද අර්ථයෙහි යෙදෙන පංචමී විභක්ති සහිත ‘භවාම, ගණ්හාමා’ යන පදයන්ගේ අවයවයක් නොවේ. මෙසේ ‘භවාමසෙ’ යනාදී තන්හි ‘සෙ’ කාරයාගේ අනේකාන්තපදාවයව භාවය (පද කොටසක් වීම හෝ නොවීම පිළිබඳ අනියත බව) දත යුතුය. ‘සො’ යන ශබ්දයේ අර්ථය දෙන ‘සෙ’ කාරය ‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’ යන මෙහි දත යුතුය. ‘එසෙසෙ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘එසොසො එකො එකට්ඨො’ යනුයි. ආදේශය වනාහි ‘අකරම්හස තෙ කිච්චං’ යන මෙහි ද, ‘ඔක්කන්තාමසි භූතානී’ යන මෙහි ද ‘එ’ කාරයට ‘අ’ කාර සහ ‘ඉ’ කාර ආදේශ කිරීමෙන් දත යුතුය. එහි ‘අකරම්හස තෙ කිච්චං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අකරම්හසෙ තෙ කිච්චං’ යනුයි. ‘අකරම්හසෙ’ යන මෙහි ඉදින් ‘සෙ’ කාරය ආගමයක් වේ නම්, එවිට ‘කරම්හා’ යන පදය හිය්‍යත්තනී පරස්සපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනාන්ත පදයක් වේ. ඉදින් එය ‘ම්හසෙ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයෙහි කොටසක් වේ නම්, එවිට ‘අකරම්හසෙ’ යන පදය හිය්‍යත්තනී අත්තනොපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනාන්ත පදයක් වෙයි. මෙසේ ‘සෙ’ කාරය පස්වැදෑරුම් වන බව වටහාගත යුතුය.

Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha.

‘අකරි, කරි, අකාසි, අකරුං, අකරිංසු, අකංසු, අකංසුං. අකරො, අකරිත්ථ, අකාසිත්ථ’ යනු (අජ්ජතනී ක්‍රියා රූපයන්) වේ.

Ettha ca akaroti tvaṃ akaroti yojetabbaṃ. ‘‘Akaro’’ iti hi padaṃ ‘‘varañce me ado sakkā’’ti ettha majjhimapurisekavacanatthaṃ ‘‘ado’’ti padamiva daṭṭhabbaṃ pāḷiyaṃ avijjamānattepi nayavasena gahetabbattā. Garū pana ‘‘akaro’’ti vuttaṭṭhāne ‘‘akāsī’’ti majjhimapurisavacanaṃ icchanti. Tādisañhi padaṃ yebhuyyena paṭhamapurisavacanameva hoti. Tathā hi ‘‘adāsi me, akāsi me’’ti paṭhamapurisapāḷiyo bahū sandissanti. ‘‘Mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’’tiādīsu pana māsaddayogato ‘‘tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī’’ti padayojanā kātabbā hotīti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි ද ‘අකරො’ යන්න ‘ත්වං අකරො’ (ඔබ කළෙහිය) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘අකරො’ යන පදය වනාහි ‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කා’ යන මෙහි මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචන අර්ථයෙහි යෙදුණු ‘අදො’ යන පදය මෙන් දත යුතුය. එය පාලියෙහි ඒ අයුරින්ම නොතිබුණ ද න්‍යායානුකූලව ගත යුතු බැවිනි. ගුරුභවතුන් (ආචාර්යවරුන්) වනාහි ‘අකරො’ යැයි කියන ලද තැන ‘අකාසි’ යන මධ්‍යම පුරුෂ වචනය කැමති වෙති. එබඳු පදයක් බොහෝ සෙයින් ප්‍රථම පුරුෂ වචනයක්ම වෙයි. එසේම ‘අදාසි මෙ, අකාසි මෙ’ (මට දුන්නේය, මට කළේය) යන ප්‍රථම පුරුෂ පාලි පාඨයෝ බොහෝ සෙයින් පෙනෙති. ‘මාකාසි මුඛසා පාපං, mā ඛො සූකරමුඛො අහූ’ (කටින් පව් නොකරන්න, ඌරු මූණක් ඇති නොවන්න) යනාදී තන්හි වනාහි ‘මා’ ශබ්දයේ යෙදීම නිසා ‘ඔබ පව් නොකරන්න, ඌරු මූණක් ඇති නොවන්න’ (ත්වං පාපං මා අකාසි, මා සූකරමුඛො අහොසි) යනුවෙන් පද සම්බන්ධය කළ යුතු බව දත යුතුය.

Akariṃ[Pg.273], kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Ajjatanīvasena vuttarūpāni.

‘අකරිං, කරිං, අකාසිං, අකරිම්හ, කරිම්හ, අකාසිම්හ. අකරා, අකරූ. අකරසෙ, අකරිව්හං. අකරං, අකරිම්හෙ’ යනු අජ්ජතනී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ iccapi. Tathā hi pāḷi dissati ‘‘kassaṃ purisakāriya’’nti. Karissamhe. Tathā kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi iccevamādinā yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Bhavissantīvasena vuttarūpāni.

‘කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කස්සං’ යනාදී වශයෙනි. එසේම ‘කස්සං පුරිසකාරියං’ (මම පුරුෂ වීරිය කරන්නෙමි) යන පාලි පාඨය පෙනේ. ‘කරිස්සම්හෙ’ ද වේ. එසේම ‘කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. කාහිටි, කාහින්ති. කාහිසි’ යනාදී වශයෙන් ද සුදුසු පරිදි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා භවිස්සන්ති විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Akarissā, akarissa, akarissaṃsūti sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ. Kālātipattivasena vuttarūpāni.

‘අකරිස්සා, අකරිස්ස, අකරිස්සංසු’ යනාදී වශයෙන් ඉතිරි සියල්ල සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා කාලාතිපත්ති විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. Sesaṃ yojetabbaṃ. Vattamānāvasena vuttarūpāni.

‘කයිරති, கයිරන්ති. කයිරසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරතෙ’ යනුයි. ඉතිරි ඒවා ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා වත්තමානා විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Kayiratu, kayirantu. Sesaṃ yojetabbaṃ. Pañcamīvasena vuttarūpāni.

‘කයිරතු, කයිරන්තු’ යනුයි. ඉතිරි ඒවා ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේවා පංචමී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇa’’nti. Tattha kumbhimhipi añjalinti chedo. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.

‘කයිරා, කුයිරා. කයිරුං’ යනුයි. මෙහි ලා ‘කුම්භිම්හිපඤ්ජලිං කුයිරා, චාතඤ්චාපි පදක්ඛිණං’ යන පාලි පාඨය තිබේ. එහි පද කැඩීම ‘කුම්භිම්හිපි අඤ්ජලිං’ යනුවෙන් විය යුතුය. ‘කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරෙථ, කයිරෙරං. කයිරෙථො, කයිරාව්හො. කයිරං, කයිරාම්හෙ’ යනු සත්තමී විභක්තිය ඇසුරින් දක්වන ලද රූපයන්ය.

Tattha kayirāti idaṃ ‘‘puññañce puriso kayirā’’ti dassanato paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti etthāpi ‘‘sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā’’ti [Pg.274] paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, na majjhimapurisavasena. Atha vā ‘‘kayirāsī’’ti vattabbe sikāralopaṃ katvā ‘‘kayirā’’ti majjhimapurisavacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ.

එහි ‘කයිරා’ (kayirā) යන මේ පදය, “පුඤ්ඤඤ්චේ පුරිසෝ කයිරා” (පුරුෂයෙක් පින් කරන්නේ නම්) යන්නෙහි පෙනෙන පරිදි ප්‍රථම පුරුෂ ක්‍රියා පදයක් ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි ද “භවත් සාරථිය, අධර්මය නොකරන්නේය” යන අර්ථයෙන් ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන්ම සම්බන්ධ කළ යුතුය; මධ්‍යම පුරුෂ වශයෙන් නොවේ. නැතහොත්, “කයිරාසී” (කයිරාසි) යැයි කිව යුතු තැන ‘සි’ කාරය ලෝප කොට “කයිරා” කියා මධ්‍යම පුරුෂ වචනයක් වදාරන ලදැයි ගත යුතුය.

Ettha pana siyā – yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti pāḷiyaṃ ‘‘labhethā’’ti imassa padassa ‘‘sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava’’ntiādīsu ‘‘samāsethā’’tiādīnaṃ viya paṭhamapurisavasena atthaṃ aggahetvā purisavipallāsaṃ katvā ‘‘labheyya’’nti uttamapurisavasenattho aṭṭhakathācariyehi gahito, tathā tumhehipi ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha ‘‘kayirā’’ti padassa purisavipallāsaṃ katvā ‘‘kareyyāsī’’ti majjhimapurisavasenattho vattabbo, aṭṭhakathācariyehipi ‘‘kareyyāsī’’ti tadattho vuttoti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathācariyehi vohāratthesu paramakosallasamannāgatattā ‘‘tva’’nti vattabbe atthe bhavaṃsaddo pavattati, ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe tvaṃsaddo pavattatīti cintetvā adhippāyatthavasena ‘‘kareyyāsī’’ti attho vutto, na purisavipallāsavasena. Tathā hi ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti imassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘labhethā’’ti ulliṅgitvā ‘‘labheyya’’nti purisavipallāsavasena vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Adhammaṃ sārathi kayirā’’ti imassa pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kayirā’’ti ulliṅgitvā ‘‘kareyyāsī’’ti vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha purisavipallāso na cintetabbo. Atha vā yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti ettha ca ‘‘kāye rajo na limpethā’’tiādīsu ethavacanaṃ gahitaṃ, evaṃ ethavacanaṃ aggahetvā ‘‘labhe athā’’ti padacchedo karaṇīyo. Evañhi sati purisavipallāsena kiccaṃ natthi. Tattha labheti sattamiyā [Pg.275] uttamapurisavacanaṃ ‘‘vajjhañcāpi pamocaye’’ti padamiva. Athāti adhikārantare nipāto padapūraṇe vā. Ettha ca adhikārantaravasena aparampi varaṃ puttaṃ labheyyanti attho. Yasmā panettha dvinnamatthānaṃ uppatti dissati, yasmā cetesu dvīsu dujjāno bhagavato adhippāyo, tasmā dvepi atthā gahetabbāva.

මෙහිදී මෙසේ විය හැකිය: යම් සේ “පුත්තං labhetha වරදං” යන පාලියෙහි “ලභේථ” යන පදයේ අර්ථය, “සබ්භිරේව සමාසේථ, සබ්භි කුබ්බේථ සන්ථවං” ආදී තැන්හි එන “සමාසේථ” ආදී පද මෙන් ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන් නොගෙන, පුරුෂ විපර්යාසයක් කොට, “ලභෙය්‍යං” (මම ලබන්නෙමි) යනුවෙන් උත්තම පුරුෂ වශයෙන් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ගන්නා ලද ද, එමෙන්ම ඔබලා විසින් ද “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි “කයිරා” යන පදය පුරුෂ විපර්යාස කොට “කරෙය්‍යාසී” (ඔබ කරන්නෙහිය) කියා මධ්‍යම පුරුෂ වශයෙන් අර්ථය කිව යුතු නොවේද? අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ද “කරෙය්‍යාසී” යනුවෙන් එහි අර්ථය දක්වන ලද්දේ නොවේද? සැබෑය, එසේ වුව ද අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ලෝක ව්‍යවහාරයන්හි අතිශය නිපුණත්වයෙන් යුක්ත බැවින්, “ත්වං” (තෝ/නුඹ) යැයි කිව යුතු තැන “භවං” (ඔබ වහන්සේ) යන ශබ්දය ද, “භවං” යැයි කිව යුතු තැන “ත්වං” යන ශබ්දය ද යෙදෙන බව සලකා, අභිප්‍රාය අර්ථය වශයෙන් “කරෙය්‍යාසී” යන අර්ථය වදාරන ලදී; පුරුෂ විපර්යාසයක් නිසා නොවේ. එසේමය, “පුත්තං labhetha වරදං” යන්නෙහි අටුවාවෙහි “ලභේථ” යන්න දක්වා “ලභෙය්‍යං” යනුවෙන් පුරුෂ විපර්යාස වශයෙන් විවරණය කරන ලදී. නමුත් “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි අටුවාවෙහි “කයිරා” යන්න දක්වා “කරෙය්‍යාසී” යනුවෙන් විවරණය කරන ලදී. එබැවින් “අධම්මං සාරථි කයිරා” යන්නෙහි පුරුෂ විපර්යාසයක් ගැන නොසිතිය යුතුය. නැතහොත් යම්සේ “පුත්තං labhetha වරදං” යන්නෙහි සහ “කායේ රජෝ න ලිම්පේථ” ආදී තැන්හි ‘එථ’ (etha) ප්‍රත්‍යය ගන්නා ලද ද, එසේ ‘එථ’ ප්‍රත්‍යය නොගෙන “ලභේ අථ” යනුවෙන් පද බෙදීම කළ යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි පුරුෂ විපර්යාසයකින් අවශ්‍යතාවක් නැත. එහි “ලභේ” යන්න සප්තමී විභක්තියේ උත්තම පුරුෂ වචනයකි; “වජ්ඣඤ්චාපි පමෝචයේ” යන පදය මෙනි. “අථ” යනු වෙනත් කරුණක් හැඟවීමේ හෝ පද පූරණය පිණිස වූ නිපාතයකි. මෙහිදී වෙනත් කරුණක් දැක්වීම් වශයෙන් ‘තවද උතුම් පුතෙකු ලබන්නෙමි’ යනු අර්ථයයි. යම් හෙයකින් මෙහි අර්ථ දෙකක් පෙනෙන්නේ ද, මේ අර්ථ දෙක අතුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක්දැයි දැනගැනීම අපහසු බැවින්, ඒ අර්ථ දෙකම ගත යුතුමය.

Ettha pana kiñcāpi liṅgavipallāso vibhattivipallāso vacanavipallāso kālavipallāso purisavipallāso akkharavipallāsoti chabbidho vipallāso āharitvā dassetabbo, tathāpi so upari āvibhavissatīti na dassito. Tatra kayirāthāti padaṃ sattamiyā parassapadavasena attanopadavasena ca dvidhā bhijjati, tathā majjhimapurisabahuvacanavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca. Tathā hi ‘‘yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti ettha ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā parassapadavasena majjhimapurisabahuvacanavasena ca vuttaṃ. Yathānurūpaṃ puññāni kareyyāthayevāti hi attho. ‘‘Kayirātha dhīro puññānī’’ti ettha pana ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā attanopadavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca vuttaṃ. Kareyyāti hi attho. Idha parokkhādivasena yirapaccayasahitāni rūpāni yebhuyyena sāsane appasiddhānīti na dassitāni.

මෙහිදී ලිංග විපර්යාසය, විභක්ති විපර්යාසය, වචන විපර්යාසය, කාල විපර්යාසය, පුරුෂ විපර්යාසය, අක්ෂර විපර්යාසය යැයි සවැදෑරුම් විපර්යාසයන් ගෙනහැර දැක්විය යුතු වුව ද, එය මතු මත්තෙහි පැහැදිලි වන බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදී. එහි ‘කයිරාථ’ යන පදය සප්තමී විභක්තියේ පරස්මෛපද වශයෙන් සහ ආත්මනේපද වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව බෙදේ; එමෙන්ම මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචන වශයෙන් ද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන වශයෙන් ද බෙදේ. එසේමය, “යථා පුඤ්ඤානි කයිරාථ, දදන්තා අපරාපරං” යන්නෙහි “කයිරාථ” යන්න සප්තමී පරස්මෛපද වශයෙන් සහ මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචන වශයෙන් වදාරන ලදී. “යථානුරූපව නැවත නැවතත් පින් කරවු” යන්නම එහි අර්ථයයි. “කයිරාථ ධීරෝ පුඤ්ඤානී” යන්නෙහි “කයිරාථ” යන්න සප්තමී ආත්මනේපද වශයෙන් සහ ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන වශයෙන් වදාරන ලදී. “පණ්ඩිත තෙමේ පින් කරන්නේය” යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි පරෝක්ෂා විභක්ති ආදියෙන් ‘යිර’ ප්‍රත්‍යය සහිත රූපයන් බොහෝ සෙයින් බුදු සසුනෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙහි නොදක්වන ලදී.

Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ. Karotīti kattā, evaṃ kārako kārakaṃ vā. Ettha hi kārakasaddo yattha kattukārakakammakārakādivācako, tattha pulliṅgopi hoti, yebhuyyena napuṃsakaliṅgopi. Yattha pana rajatakārakammakāralohakārādivācako, tattha pulliṅgo eva. Kārāpetīti kārāpako. Karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno[Pg.276]. Kārikā, kārāpikā. Karontī, kubbantī. Kārakaṃ kulaṃ. Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Akkharacintakā pana ‘‘kriyā’’ iccapi padamicchanti. Ettha kriyāsaddo kiñcāpi ‘‘aphalā hoti akrubbato’’tiādīsu kakārarakārasaṃyogavantāni padāni dissanti, tathāpi klesasaddo viya pāḷiyaṃ na dissati, adissamānopi so aṭṭhakathācariyādīhi garūhi gahitattā gahetabbova. Tathā hi ‘‘kriyākriyāpattivibhāgadesako’’tiādikā saddaracanā dissati.

තමාගේ ඵලය සිදු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කාරණ’ (හේතුව) නම් වේ. කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කර්තෘ’ වේ, මෙසේ ‘කාරක’ හෝ ‘කාරකම්’ වේ. මෙහි ‘කාරක’ ශබ්දය යම් තැනක කර්තෘ කාරක, කර්ම කාරක ආදිය ප්‍රකාශ කරයි ද, එහිදී පුල්ලිංගය ද වෙයි, බොහෝ සෙයින් නපුංසක ලිංගය ද වෙයි. යම් තැනක රන්කරුවා, කම්කරුවා, ලෝකුරුවා ආදිය ප්‍රකාශ කරයි ද, එහිදී පුල්ලිංගයම වෙයි. කරවයි යන අර්ථයෙන් ‘කාරාපක’ (කරවන්නා) වේ. කරමින් (කරං, කුබ්බං, ක්‍රුබ්බං, කරොන්තෝ, කුබ්බන්තෝ, කුබ්බානෝ, කුරුමානෝ, පක්‍රැම්බමානෝ). කාරිකා (කරන්නිය), කාරාපිකා (කරවන්නිය). කරොන්තී, කුබ්බන්තී (කරමින් සිටින ස්ත්‍රිය). කාරක කුලය (කරන පවුල). කාරාපකං, කරොන්තං, කුබ්බන්තං, කුරුමානං (කරවන්නා වූ, කරන්නා වූ). සංස්කාර, පරිෂ්කාර, පිරික්ඛත (පිරිවරන ලද), පුරක්ඛත (පෙරටු කොට ගත්), කරණය, ක්‍රියාව. ව්‍යාකරණවේදීහු (අක්ෂරචින්තකයෝ) වනාහි ‘ක්‍රියා’ (kriyā) යන පදය කැමති වෙති. මෙහි ‘ක්‍රියා’ ශබ්දය, “අඵලා හෝති අක්‍රැබ්බතෝ” ආදී තැන්හි කකාර-රකාර සංයෝග සහිත පද දක්නට ලැබුණ ද, කෙලෙස් (ක්ලේශ) ශබ්දය මෙන් පාලියෙහි (ඍජුව) දක්නට නොලැබේ. එසේ නොදක්නට ලැබුණ ද, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා වැනි ගුරුභවතුන් විසින් එය පිළිගෙන ඇති බැවින් එය ගත යුතුම වේ. එසේමය, “ක්‍රියාක්‍රියාපත්තිවිභාගදේසකෝ” ආදී ශබ්ද රචනා දක්නට ලැබේ.

Kātuṃ, kattuṃ. Kātave, kāretuṃ. Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. Aññānipi tumantādīni yojetabbāni.

කරනු පිණිස (කාතුං, කත්තුං). කරනු පිණිස, කරවනු පිණිස (කාතවේ, කාරේතුං). කර (කත්වා, කත්වාන, කාතුන, කරිත්වා, කරිත්වාන, කච්ච, අධිකච්ච, කරිය, කරියාන, පුරක්ඛිත්වා, කාරෙත්වා). වෙනත් ද ‘තුමුන්’ ප්‍රත්‍යාන්ත ආදී පද ද මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

Tatra kaccāti katvā. Adhikaccāti adhikaṃ katvā. Akkharacintakā pana saddasatthanayaṃ nissāya ‘‘adhikicca’’ iti rūpaṃ icchanti, mayaṃ panetādisaṃ rūpaṃ pāḷiyā anukūlaṃ na hotīti na icchāma. Tathā hi therikāgāthāyaṃ gotamiyā parinibbānavacane ‘‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’’ti pāḷi dissati. Tattha hi padakkhiṇaṃ katvāti attho. Kaccāti padassa dassanena adhikaccāti padampi diṭṭhameva hoti, esa nayo aññatrāpi yathārahaṃ veditabbo.

එහි ‘කච්ච’ යනු කර (කත්වා) යන්නයි. ‘අධිකච්ච’ යනු අධික කොට (වැඩිපුර කොට) යන්නයි. ව්‍යාකරණවේදීහු (අක්ෂරචින්තකයෝ) වනාහි ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය ඇසුරු කොට ‘අධිකිච්ච’ (adhikicca) යන රූපයට කැමති වෙති. නමුත් අපි මෙබඳු රූපයක් පාලි භාෂාවට අනුකූල නොවන බැවින් ඊට අකමැති වෙමු. එසේමය, ථේරීගාථාවෙහි ගෝතමියගේ පරිනිර්වාණ වචනයෙහි “පදක්ඛිණං කච්ච නිපච්ච පාදේ” යන පාලිය දක්නට ලැබේ. එහි “පැදකුණු කොට” (පදක්ඛිණං කත්වා) යනු අර්ථයයි. ‘කච්ච’ යන පදය දැකීමෙන් ‘අධිකච්ච’ යන පදය ද දක්නා ලද්දක්ම වෙයි. මේ ක්‍රමය වෙනත් තැන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය.

Idāni karotissa dhātussa appamattakaṃ atthātisayayogaṃ kathayāma – taṇhaṅkaro. Kāraṇā. Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno. Sante na kurute piyanti.

දැන් ‘කරෝති’ (කෘ) ධාතුවේ ස්වල්ප වූ අර්ථ විශේෂයන්ගේ යෙදීම පවසමු: ‘තණ්හංකරෝ’ (තෘෂ්ණාව කරන්නා - තණ්හංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ). ‘කාරණා’ (කාරණයෙන්). ‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රැම්බමානෝ’ (පරුෂ වචනවලින් ක්‍රියා කරන්නේ). ‘සන්තේ න කුරුතේ පියං’ (සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ප්‍රියත්වයක් නොකරයි) යනාදියයි.

Tatra [Pg.277] taṇhaṅkaroti veneyyānaṃ taṇhaṃ lobhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro. Atha vā rūpakāyadhammakāyasampattiyā attani sakalalokassa taṇhaṃ sinehaṃ karoti janetīti taṇhaṅkaro. Kāraṇāti hiṃsanā. Pakrubbamānoti hiṃsamāno. Sante na kurute piyanti sappurise attano piye iṭṭhe kante manāpe na karotīti attho. Atha vā piyaṃ piyāyamāno tussamāno modamāno sante na kurute na sevatīti attho. Yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiṃ atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddasatthavidū mantenti, dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.

එහි 'තණ්හංකර' යනු: වෙනෙය්‍ය (හික්මවිය යුතු) ජනයාගේ තෘෂ්ණාව, ලෝභය නැති කරන, නසන බැවින් 'තණ්හංකර' නම් වේ. නැතහොත්, රූපකාය සහ ධර්මකාය සම්පත්තිය හේතුවෙන් තමා කෙරෙහි මුළු ලෝකයාගේම තෘෂ්ණාව, සෙනෙහස ඇති කරන, උපදවන බැවින් 'තණ්හංකර' නම් වේ. 'කාරණා' යනු හිංසාව (නැසීම) යි. 'පක්රුබ්බමානෝ' යනු හිංසා කරනු ලබන (නසනු ලබන) යන්නයි. 'සන්තේ න කුරුතේ පියං' යනු සත්පුරුෂයන් තමන්ට ප්‍රිය, ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප නොකෙරේ යන්න අර්ථයයි. නැතහොත්, ප්‍රිය වූ, ප්‍රිය කරන, සතුටු වන, මෝදනය වන සත්පුරුෂයන් සේවනය නොකෙරේ යන්න අර්ථයයි. යම් සේ "රජු සේවනය කරයි" යන මේ අර්ථයෙහි 'රජු ප්‍රිය කරයි' (රන්ඤං පියං කුරුතේ) කියා ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති. මේ දුර්ලභ වූ නීතිය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

Ettha ca parikkhārasaddassa atthuddhāro nīyate, ‘‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hotī’’tiādīsu parivāro vuccati. ‘‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu sambhāro. Etthetañhi vuccati –

මෙහි 'පරික්ඛාර' (පිරිකර) යන වචනයේ අර්ථ විග්‍රහය දක්වනු ලැබේ: "පරික්ඛාරෝති සත්තහි නගරපරික්ඛාරේහි සූපරික්ඛිත්තං හෝති" (ප්‍රාකාර පවුරු ආදී නගර උපාංග සතකින් මැනවින් වට කරන ලද්දේ වෙයි) යනාදී තැන්හි පරිවාරය (පිරිවර) පිරිකර යයි කියනු ලැබේ. "රථෝ සේතපරික්ඛාරෝ, ඣානක්ඛෝ චක්කවීරියෝ" (සුදු පැහැති සැරසිලිවලින් යුත් රථය...) යනාදී තැන්හි අලංකාරය (සැරසිල්ල) පිරිකර යයි කියනු ලැබේ. "යේ චිමේ පබ්බජිතේන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානේතබ්බා" (පැවිද්දෙකු විසින් රැස් කළ යුතු යම් මේ ජීවන උපකරණ වෙත්ද...) යනාදී තැන්හි සම්භාරය (උපකරණ) පිරිකර යයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී:

Sāsanaññūhi viññūhi, parikkhāroti sāsane;

Parivāro alaṅkāro, sambhāro ca pavuccati.

ශාසනය දන්නා වූ නුවණැත්තන් විසින් ශාසනයෙහි 'පරික්ඛාර' (පිරිකර) යන්නෙන් පිරිවර, අලංකාරය සහ සම්භාරය (උපකරණ) යන මේවා කියනු ලැබෙත්.

Jāgara niddakkhaye. Jāgaroti. Jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti.

'ජාගර' ධාතුව නිද්‍රාව (නින්ද) ක්ෂය කිරීමෙහි (නොනිදා සිටීමෙහි) වැටේ. 'ජාගරෝති' (අවදිව සිටියි). 'ජාගරං' (අවදිවීම). "දීඝා ජාගරතෝ රත්ති" (නොනිදා අවදිව සිටින්නාට රාත්‍රිය දිගුය).

Tanādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.

මා විසින් තනාදී ගණයෙහි මෙතෙක් වූ ධාතූන් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දක්වන ලදී. සූත්‍ර දේශනාවන්හි එන වෙනත් ධාතූන්ද බලා, අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ග්‍රහණය කරත්වා.

Tanādigaṇoyaṃ.

මෙය තනාදී ගණයයි.

Rudhādichakkaṃ [Pg.278] vividhatthasāraṃ,Matiṅkaraṃ viññujanādhirāmaṃ;

Uḷārachandehi susevanīyaṃ,Suvaṇṇahaṃsehi suciṃva ṭhānaṃ.

නානාවිධ අර්ථසාරයෙන් යුත්, බුද්ධිය වර්ධනය කරන්නා වූ, ප්‍රඥාවන්ත ජනයාට මහත් සතුටක් ගෙන දෙන්නා වූ ද, ස්වර්ණ හංසයන් විසින් පිරිසිදු විලක් සෙවනය කරන්නාක් මෙන් උදාර වූ කැමැත්තක් ඇති (උගතුන්) විසින් මැනවින් සේවනය කටයුතු වූ ද 'රුධාදී ෂට්කය' (රුධාදී ගණය ඇතුළත් පරිච්ඡේද හය) නිමවන ලදී.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පද පථයන්හි නුවණැත්තන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe rudhādichakkaṃ

දක්ෂතාව (කෞශල්‍යය) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි රුධාදී ෂට්කය

Nāma

නම් වූ

Sattarasamo paricchedo.

සතළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

18. Curādigaṇaparidīpana

18. චුරාදී ගණය පැහැදිලි කිරීම

Ito paraṃ pavakkhāmi, pacuratthahitakkaraṃ;

Curādikagaṇanāmaṃ, nāmato aṭṭhamaṃ gaṇaṃ.

මීට පසුව, බොහෝ අර්ථයන්ගෙන් යුත් යහපත සලසන, නමින් අටවන ගණය වන 'චුරාදී' නම් වූ ගණය ප්‍රකාශ කරමි.

Cura theyye. Thenanaṃ theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ theyye curadhtu vattati. Coreti, corayati, coro, corī, corikā, coretu, corayituṃ, coretvā, corayitvā. Kattutthesu ṇeṇayatā curādigaṇalakkhaṇaṃ. Kārite – corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. Kammedhanaṃ corehi coriyati, coritaṃ dhanaṃ. Esa nayo sabbattha.

'චුර' ධාතුව සොරකම් කිරීමෙහි වැටේ. 'ථේය්‍යං' යනු සොරකම් කිරීමයි, එය 'චෝරිකා' (සොරකම) යි කියනු ලැබේ. එම සොරකම් කිරීම යන අර්ථයෙහි 'චුර' ධාතුව වැටේ. 'චෝරේති', 'චෝරයති' (සොරකම් කරයි), 'චෝරෝ' (සොරා), 'චෝරී' (සොර තැනැත්තිය), 'චෝරිකා' (සොරකම), 'චෝරේතු', 'චෝරයිතුං' (සොරකම් කරනු පිණිස), 'චෝරෙත්වා', 'චෝරයිත්වා' (සොරකම් කොට). කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ණේ' සහ 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම චුරාදී ගණයෙහි ලක්ෂණයයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) අර්ථයෙහි - 'චෝරාපේති', 'චෝරාපයති' (සොරකම් කරවයි), 'චෝරාපේතුං', 'චෝරාපයිතුං' (සොරකම් කරවනු පිණිස), 'චෝරාපෙත්වා', 'චෝරාපයිත්වා' (සොරකම් කරවා). කර්ම අර්ථයෙහි - 'ධනං චෝරේහි චෝරියති' (ධනය සොරුන් විසින් සොරාගනු ලැබේ), 'චෝරිතං ධනං' (සොරාගත් ධනය). හැම තැනම මේ ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය.

Kakārantadhātu

'ක' කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතූහු

Loka dassane. Loketi, lokayati, oloketi, olokayati, ulloketi, ullokayati, apaloketi, apalokayati, āloketi, ālokayati, viloketi, vilokayati. Loko, āloko, lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ. Oloketuṃ, olokayituṃ, oloketvā, olokayitvā. Kārite pana ‘‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā[Pg.279], olokāpayitvā’’ iccevamādīni yojetabbāni. Esa nayo sabbatthāpi.

'ලෝක' ධාතුව දැකීමෙහි වැටේ. 'ලෝකේති', 'ලෝකයති' (බලයි), 'ඕලෝකේති', 'ඕලෝකයති' (නිරීක්ෂණය කරයි/බලයි), 'උල්ලෝකේති', 'උල්ලෝකයති' (උඩ බලයි), 'අපලෝකේති', 'අපලෝකයති' (අවසර ඉල්ලයි/වටපිට බලයි), 'ආලෝකේති', 'ආලෝකයති' (ආලෝකය පතුරවයි/බලයි), 'විලෝකේති', 'විලෝකයති' (විශේෂයෙන් බලයි). 'ලෝකෝ' (ලෝකය), 'ආලෝකෝ' (ආලෝකය), 'ලෝකනං' (බැලීම), 'ඕලෝකනං' (නිරීක්ෂණය), 'උල්ලෝකනං' (උඩ බැලීම), 'ආලෝකනං' (ආලෝකවත් කිරීම/බැලීම), 'විලෝකනං' (විශේෂයෙන් බැලීම), 'අපලෝකනං' (අවසර ඉල්ලීම), 'අවලෝකනං' (පහළ බැලීම). 'ඕලෝකේතුං', 'ඕලෝකයිතුං' (බලනු පිණිස), 'ඕලෝකෙත්වා', 'ඕලෝකයිත්වා' (බලා). කාරිත (ප්‍රේරණ) අර්ථයෙහි වනාහි 'ඕලෝකාපේති', 'ඕලෝකාපයති' (බලවයි), 'ඕලෝකාපේතුං', 'ඕලෝකාපයිතුං' (බලවනු පිණිස), 'ඕලෝකාපෙත්වා', 'ඕලෝකාපයිත්වා' (බලවා) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. හැම තැනම මේ ක්‍රමයම වේ.

Tattha lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā’’ti āgataṭṭhāne sattaloko.

එහි 'ලෝකය' යනු: සංස්කාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය, ඕකාස (අවකාශ) ලෝකය යැයි ලෝකයෝ තිදෙනෙකි. එහි "එකෝ ලෝකෝ සබ්බේ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා" (එක් ලෝකයක් නම් සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති) යනුවෙන් පැමිණි තැන සංස්කාර ලෝකය යැයි දත යුතුය. "සස්සතෝ ලෝකෝ" (ලෝකය ශාස්වතය) හෝ "අසස්සතෝ ලෝකෝ" (ලෝකය අශාස්වතය) හෝ යනුවෙන් පැමිණි තැන සත්ව ලෝකය යැයි දත යුතුය.

‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,Disā bhanti virocamānā;

Tāva sahassadhā loko,Ettha te vattate vaso’’ti

"යම් තාක් සඳු සහ හිරු ගමන් කෙරෙත්ද, දිශාවන් බබළවමින් බැබළෙත්ද, එතෙක් වූ දහසක් ලෝකයෙහි (සහස්‍ර ලෝක ධාතුවෙහි) ඔබගේ බලය පවතී" යනුවෙන්

Āgataṭṭhāne okāsaloko.

පැමිණි තැන ඕකාස (අවකාශ) ලෝකය වේ.

Atha vā lokoti tividho loko kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ.

නැතහොත්, 'ලෝකය' යනු: ක්ලේශ ලෝකය, භව ලෝකය, ඉන්ද්‍රිය ලෝකය යැයි තෙවැදෑරුම් ලෝකයකි. එහි rāgādi ක්ලේශයන් බහුල බැවින් කාමාවචර සත්වයෝ 'ක්ලේශ ලෝකය' වෙති. ධ්‍යාන අභිඥාවන්ගෙන් පිබිදුණු බැවින් රූපාවචර සත්වයෝ 'භව ලෝකය' වෙති. ආනෙඤ්ජ සමාධිය බහුල බැවින් හා ප්‍රසන්න (පැහැදිලි) ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බැවින් අරූපාවචර සත්වයෝ 'ඉන්ද්‍රිය ලෝකය' වෙති. නැතහොත්, කෙලෙසීම ක්ලේශයයි, එනම් විපාක දුක යන අර්ථයයි. එබැවින් දුක බහුල වීම හේතුවෙන් අපායගත සත්වයෝ 'ක්ලේශ ලෝකය' වෙති. ඊට වෙනස් වූ (අනෙක්) සත්වයෝ සම්පත් භවයක් ඇති බැවින් 'භව ලෝකය' වෙති. එහි යම් සත්ව කෙනෙක් විමුක්තිය මුහුකුරා යවන ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වෙත්ද, එය 'ඉන්ද්‍රිය ලෝකය' යැයි දත යුතුය.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana –

ජාතක අටුවාවෙහි වනාහි මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘Saṅkhāraloko sattaloko okāsaloko khandhaloko āyatanaloko dhātulokoti [Pg.280] anekavidho loko. Ettha ‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’ti ettha saṅkhāraloko vutto. Khandhalokādayo tadantogadhāyeva. ‘Ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako’tiādīsu pana sattaloko vutto. ‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā. Tāva sahassadhā loko, ettha tevattate vaso’ti ettha okāsaloko vutto’’ti vuttaṃ.

"සංස්කාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය, ඕකාස ලෝකය, ස්කන්ධ ලෝකය, ආයතන ලෝකය, ධාතු ලෝකය යැයි අනේකවිධ ලෝකයෝ වෙති. එහි 'එක් ලෝකයක් නම් සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති...පෙ... අටළොස් ලෝකයක් නම් අටළොස් ධාතූන්ය' යන මෙහි සංස්කාර ලෝකය කියන ලදී. ස්කන්ධ ලෝකය ආදීහු එහිම අන්තර්ගත වෙති. 'මෙලොව, පරලොව, දෙවියන් සහිත බ්‍රහ්ම ලෝකය' යනාදී තැන්හි සත්ව ලෝකය කියන ලදී. 'යම් තාක් සඳු සහ හිරු ගමන් කෙරෙත්ද, දිශාවන් බබළවමින් බැබළෙත්ද, එතෙක් වූ දහසක් ලෝකයෙහි ඔබගේ බලය පවතී' යන මෙහි ඕකාස ලෝකය කියන ලදී" යනුවෙන් දක්වන ලදී.

Atthato pana indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca sattaloko, rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokiyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti. Anindriyabaddhānaṃ rūpānaṃ samūho santāno ca okāsaloko, lokiyanti ettha tasā thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti, tadādhāraṇatāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Duvidhopi cesa rūpādidhamme upādāya paññattattā upādāpaññattibhūto aparamatthasabhāvo sappaccaye pana rūpārūpadhamme upādāya paññattattā tadubhayassāpi upādānānaṃ vasena pariyāyato paccayāyattavuttitā upacaritabbā, tadubhaye khandhā saṅkhāraloko, paccayehi saṅkhariyanti, lujjanti palujjanti cāti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi satipi lujjanapalujjanatte tebhūmikadhammānaṃyeva ‘‘loko’’ti adhippetattā natthi lokatāpajjanaṃ. Tathā hi te ‘‘lokuttarā’’ti vuttā.

අර්ථ වශයෙන් වනාහි, ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ස්කන්ධයන්ගේ සමූහය හා සන්තතිය සත්ව ලෝකයයි. රූප ආදියෙහි ඇලෙන බැවින් 'සත්ව' නම් වේ. මෙහි කුසල්, අකුසල් සහ එහි විපාක දක්න ලැබෙන බැවින් ද සත්ව ලෝකයයි. ඉන්ද්‍රියයන් හා නොබැඳුණු රූපයන්ගේ සමූහය හා සන්තතිය ඕකාස (අවකාශ) ලෝකයයි. මෙහි චලනය වන (තස) සහ නොවන (ථාවර) සත්වයෝ දක්න ලැබෙත්, ඔවුන්ට අවකාශය (ඉඩකඩ) වූ බැවින් ද, එය දරන බැවින් ද මෙයට 'භාජන ලෝකය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙවදෑරුම් ලෝකයම රූපාදී ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන පනවන ලද බැවින්, උපාදාය ප්‍රඥප්ති ස්වභාවයක් ඇති, පරමාර්ථ නොවන ස්වභාවයෝ වෙති. ප්‍රත්‍යයන් සහිත රූප හා අරූප ධර්මයන් ඇසුරු කරගෙන පනවන ලද බැවින්, ඒ දෙවැදෑරුම් ලෝකයෙහිම ඇති උපාදානයන්ගේ (ග්‍රහණයන්ගේ) වශයෙන්, පර්යායයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පැවැත්ම ආරෝපණය කළ යුතුය. ඒ දෙවැදෑරුම් ලෝකයෙහි ස්කන්ධයෝ සංස්කාර ලෝකය වෙති. ප්‍රත්‍යයන් විසින් සකස් කරනු ලබන බැවින් ද, නැසෙන හා විනාශ වන බැවින් ද මෙහි ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් පැවැත්මක් ඇත. මාර්ග හා ඵල ධර්මයන්ටද නැසෙන-විනාශ වන ස්වභාවය තිබුණද, ත්‍රෛභූමික (කාම, රූප, අරූප) ධර්මයන්ම 'ලෝකය' යනුවෙන් අදහස් කරන බැවින්, මාර්ග ඵල ධර්මයන් ලෝක ගණයට වැටීමක් සිදු නොවේ. එහෙයින්ම ඒවා 'ලෝකෝත්තර' (ලෝකයෙන් එතෙර වූ) යැයි කියනු ලැබේ.

Ālokoti rasmi, ālokenti etena bhuso passanti janā cakkhuviññāṇaṃ vāti āloko. Olokananti [Pg.281] heṭṭhā pekkhanaṃ. Vilokananti uddhaṃ pekkhanaṃ. Ālokananti purato pekkhanaṃ. Vilokananti dvīsu passesu pekkhanaṃ, vividhā vā pekkhanaṃ. Apalokananti ‘‘saṅghaṃ apaloketvā’’tiādīsu viya jānāpanaṃ. Avalokananti ‘‘nāgāvalokitaṃ avaloketvā’’tiādīsu viya purimakāyaṃ parivattetvā pekkhanaṃ. ‘‘Ālokite vilokite sampajānakārī hotī’’ti etthāpi bhāvavasena ālokanaṃ ālokitaṃ vilokanaṃ vilokitanti attho gahetabbo.

"ආලෝක" යනු රශ්මියයි. නැතහොත් මෙයින් ජනයා බොහෝ සෙයින් දකිති, නැතහොත් ඇසෙහි විඤ්ඤාණය (චක්ඛුවිඤ්ඤාණය) උපදීද, එය ආලෝකයයි. "ඕලෝකන" යනු පහළ බැලීමයි. "විලෝකන" යනු උඩ බැලීමයි. "ආලෝකන" යනු ඉදිරිය බැලීමයි. "විලෝකන" යනු දෙපස බැලීමයි, නැතහොත් විවිධ අයුරින් බැලීමයි. "අපලෝකන" යනු "සංඝයා වහන්සේ දැනුවත් කර" (සංඝං අපලෝකෙත්වා) යනාදියේ මෙන් දැනුම් දීමයි (අවසර ගැනීමයි). "අවලෝකන" යනු "නාගාවලෝකිතයෙන් බලා" (නාගාවලෝකිතං අවලෝකෙත්වා) යනාදියේ මෙන් මුළු සිරුරම හරවා බැලීමයි. "ආලෝකිතයේදී සහ විලෝකිතයේදී සිහි නුවණින් යුක්තව ක්‍රියා කරයි" (ආලෝකිතේ විලෝකිතේ සම්පජානකාරී හෝති) යන මෙහිද භාව (ක්‍රියා) වශයෙන් ආලෝකනය යන්නෙන් ආලෝකිතය කියාද, විලෝකනය යන්නෙන් විලෝකිතය කියාද අර්ථ ගත යුතුය.

Thaka paṭighāte. Thaketi, thakayati dvāraṃ puriso.

"ථක්" ධාතුව වැසීම (බාධා කිරීම/වැළැක්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පුරුෂයා දොර වසයි යන අර්ථයෙන් "ථකේති", "ථකයති" යනුවෙන් යෙදේ.

Takka vitakke. Takketi, vitakketi, vitakkayati. Takko, vitakko, vitakkitā.

"තක්ක්" ධාතුව කල්පනා කිරීම (විතර්කය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "තක්කේති", "විතක්කේති", "විතක්කයති" (කල්පනා කරයි/තර්ක කරයි) යන ක්‍රියා රූප ද, "තක්කෝ" (තර්කය), "විතක්කෝ" (විතර්කය), "විතක්කිතා" (කල්පනා කරන්නා) යන නාම රූප ද සෑදේ.

Tattha takkanaṃ takko, ūhananti vuttaṃ hoti, evaṃ vitakko. Atha vā vitakkenti etena, sayaṃ vā vitakketi, vitakkanamattameva vā etanti vitakko. ‘‘Takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā’’ti abhidhamme pariyāyasaddā vuttā. Vitakketīti vitakkitā, puggalo. ‘‘Avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷi.

එහි "තක්කන" (තර්ක කිරීම) යනු "තක්ක" යි. එය විමසීම (ඌහන) යැයි කියනු ලැබේ. විතර්කය ද එසේමය. නැතහොත්, මෙයින් කල්පනා කරති, නැතහොත් තෙමේම කල්පනා කරයි, නැතහොත් කල්පනා කිරීම පමණක්ම වේද, එය "විතක්ක" (විතර්කය) යි. අභිධර්මයෙහි "තර්කය, විතර්කය, අර්පණාව, ව්‍යර්පණාව, සිත පිහිටුවීම" (තක්කෝ, විතක්කෝ, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චේතසෝ අභිනිරෝපනා) යනුවෙන් පර්යාය පද දක්වා ඇත. කල්පනා කරයි යන අර්ථයෙන් "විතක්කිතා" යනු පුද්ගලයායි. "නුවණින් නොවිමසූවෝ මෘත්‍යුව කරා යෙති" (අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්ති) යනු පාළියයි.

Aki lakkhaṇe. Lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ, sañjānanakāraṇanti vuttaṃ hoti. Atridaṃ sallakkhitabbaṃ. Ye imasmiṃ curādigaṇe anekassarā asaṃyogantā ikārānubandhavasena niddiṭṭhā dhātavo, te evaṃvuttehi imehi tīhi lakkhaṇehi samannāgatā ākhyātattaṃ nāmikattañca pāpuṇantā ekantato niggahītāgamena nipphannarūpāyeva bhavanti, na katthacipi vigataniggahītāgamarūpāni bhavanti. Aṅketi, aṅkayati. Aṅkanaṃ, aṅko[Pg.282]. Samāse pana ‘‘sasaṅko, cakkaṅkitacaraṇo’’tiādīni rūpāni bhavanti.

"අක්" (අකි) ධාතුව ලකුණු කිරීම (ලක්ඛණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලක්ඛණ' යනු සංඥාවයි, එනම් හඳුනාගැනීමට හේතුවයි. මෙහිදී මෙය වටහාගත යුතුය: මෙම චුරාදි ගණයෙහි ස්වර කිහිපයක් ඇති (අනෙකස්සර), සංයුක්ත අකුරකින් කෙළවර නොවන (අසංයෝගන්ත), 'ඉ' කාරය අනුබන්ධ වශයෙන් දක්වන ලද යම් ධාතූහු වෙත්ද, ඔවුහු ඉහත කී ලක්ෂණ තුනෙන් යුක්තව ආඛ්‍යාත භාවයට හෝ නාමික භාවයට පැමිණීමේදී ඒකාන්තයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය (බින්දුවක් එක්වීම) සහිතවම සිද්ධ රූප බවට පත්වෙති. කිසිදු තැනක නිග්ගහීත ආගමය රහිත රූප නොවෙති. "අංකේති", "අංකයති" (ලකුණු කරයි) යනු ක්‍රියා රූප වන අතර "අංකනං", "අංකෝ" (ලකුණු කිරීම, ලකුණ) යනු නාම රූපයි. සමාසයේදී නම් "සසංකෝ" (හාවා ලකුණක් කොට ඇත්තේ - හඳ), "චක්කංකිතචරණෝ" (සක් ලකුණින් යුත් පාද ඇත්තේ) යනාදී රූප සෑදේ.

Sakka vakka bhāsane. Sakketi, sakkayati. Vakketi, vakkayati.

"සක්ක්", "වක්ක්" යන ධාතූන් කථා කිරීම (භාසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සක්කේති", "සක්කයති" ද, "වක්කේති", "වක්කයති" ද වේ.

Nakka vakka nāsane. Nakketi, nakkayati. Vakketi, vakkayati.

"නක්ක්", "වක්ක්" යන ධාතූන් විනාශ කිරීම (නාසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "නක්කේති", "නක්කයති" ද, "වක්කේති", "වක්කයති" ද වේ.

Cakka cukka byathane. Cakketi, cakkayati. Cukketi, cukkayati. Cakkaṃ. Cakkanti kenaṭṭhena cakkaṃ? Cakketi byathati hiṃsatīti atthena cakkaṃ. Cakkasaddo –

"චක්ක්", "චුක්ක්" යන ධාතූන් පීඩා කිරීම/තැතිගැන්වීම/හිංසා කිරීම (බ්‍යථන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "චක්කේති", "චක්කයති" ද, "චුක්කේති", "චුක්කයති" ද වේ. "චක්කං" (චක්‍රය/රෝදය). කුමන අර්ථයකින් 'චක්ක' නම් වේද? පීඩා කරයි, තැතිගන්වයි, හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් 'චක්ක' (චක්‍රය) නම් වේ. 'චක්ක' යන වචනය —

Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;

Dāne ratnadhammakhura-cakkādīsu padissati;

සම්පත්තියෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද, රථයේ කොටසක් (රෝදය) කෙරෙහි ද, ඉරියාපථයෙහි ද, දානයෙහි ද, රත්න චක්‍රය, ධර්ම චක්‍රය, ක්‍ෂුර චක්‍රය (දැලිපිහි රෝදය) යනාදියෙහි ද දක්නට ලැබේ.

‘‘Cattārimāni bhikkhave cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti ettha iriyāpathe. ‘‘Dada bhuñja ca mā cappamādo, cakkaṃ vattassu pāṇina’’nti ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti ettha khuracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti ettha asanimaṇḍaleti.

"මහණෙනි, මේ චක්‍ර (සම්පත්) සතරකි, මෙයින් සමන්නාගත වූ දෙවි මිනිසුන්ගේ..." යනාදී තන්හි මෙය සම්පත්තියෙහි දක්නට ලැබේ. "යටි පතුල්හි සක් ලකුණු උපන්නේය" යන මෙහි ලක්ෂණයෙහි වැටේ. "ගොනා පසුපස යන රෝදය මෙන්" යන මෙහි රථයේ කොටසක් (රෝදය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සිව් රෝදයක් (ඉරියව් සතරක්) සහ නව දොරටුවක් ඇති" යන මෙහි ඉරියාපථයෙහි වැටේ. "දෙන්න, අනුභව කරන්න, ප්‍රමාද නොවන්න, සත්ත්වයන් කෙරෙහි දාන චක්‍රය පවත්වන්න" යන මෙහි දානයෙහි වැටේ. "දිව්‍යමය චක්‍ර රත්නය පහළ විය" යන මෙහි රත්න චක්‍රයෙහි වැටේ. "මා විසින් පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රය" යන මෙහි ධර්ම චක්‍රයෙහි වැටේ. "ආශාවෙන් මත් වූ පුරුෂයාගේ හිස මත දැලිපිහි රෝදය කැරකේ" යන මෙහි ක්ෂුර චක්‍රයෙහි (දැලිපිහි රෝදයෙහි) වැටේ. "දැලිපිහි මෙන් තියුණු දාර ඇති චක්‍රයකින් වුවද" යන මෙහි ප්‍රහාරක චක්‍රයෙහි වැටේ. "අසනිවිචක්ක" යන මෙහි විදුලි වළල්ල (අසනි මණ්ඩලය) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

Taki [Pg.283] bandhane. Taṅketi, taṅkayati.

"තක්" (තකි) ධාතුව බැඳීම (බන්ධන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඉ' කාරය අනුබන්ධ වීම නිසා "තංකේති", "තංකයති" (බඳියි) යනුවෙන් රූප සෑදේ.

Akka thavane. Thavanaṃ thuti. Akketi, akkayati. Akko. Akkoti sūriyo. So hi mahājutitāya akkiyati abhitthaviyati tappasannehi janehīti akko. Tathā hi tassa ‘‘natthi sūriyasamā ābhā. Udetayaṃ cakkhumā ekarājā’’tiādinā abhikkhuti dissati.

"අක්ක්" ධාතුව ස්තුති කිරීම (ථවන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථවන' යනු ප්‍රශංසාවයි (ස්තුතියි). "අක්කේති", "අක්කයති" (ප්‍රශංසා කරයි) වේ. "අක්කෝ" යනු සූර්යයාට නමකි. ඔහු මහා තේජසින් (දිදුලන සුලු බවෙන්) යුක්ත බැවින්, ඔහු කෙරෙහි පැහැදුණු ජනයා විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලබන (අක්කියති/අභිත්ථවීයති) හෙයින් 'අක්කෝ' නම් වේ. එසේම ඔහුගේ ප්‍රශංසාව "සූර්යයා හා සමාන ආලෝකයක් නැත. ඇස් ඇත්තා වූ, ඒක රාජයා වූ මේ සූර්යයා උදාවේ" යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබේ.

Hikka hiṃsāyaṃ. Hikketi, hikkayati.

"හික්ක්" ධාතුව හිංසා කිරීම (හිංසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "හික්කේති", "හික්කයති" වේ.

Nikka parimāṇe. Nikketi, nikkayati.

"නික්ක්" ධාතුව මැනීම (පරිමාණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "නික්කේති", "නික්කයති" වේ.

Bukka bhassane. Ettha sunakhabhassanaṃ bhassananti gahetabbaṃ, na vācāsaṅkhātaṃ bhassanaṃ. Bukketi, bukkayati. Ettha ca ‘‘bukkayati sā core’’ iti lokiyappayogo veditabbo. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bukkati sā’’ti rūpaṃ bhavati. Añño tu ‘‘bukka paribhāsane’’ iti paṭhati, evaṃ paṭhantepi sunakhabhassanamevādhippetaṃ.

"බුක්ක්" ධාතුව බුරීම (භස්සන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී 'භස්සන' යනු බල්ලෙකු බුරීම ලෙස ගත යුතුය, වචනයෙන් කරන කථා බහ නොවේ. "බුක්කේති", "බුක්කයති" (බුරයි) වේ. මෙහිදී "ඈ (බැල්ල) සොරුන්ට බුරයි" (බුක්කයති සා චෝරේ) යන්න ලෞකික ව්‍යවහාරය ලෙස දත යුතුය. භූවාදි ගණයෙහි නම් "ඈ බුරයි" (බුක්කති සා) යන රූපය වේ. වෙනත් අයෙක් "බුක්ක් පරිභාසනෙ" (බැන වැදීම) කියා කියවයි. එසේ කියවූවත් බල්ලෙකු බුරීමම අදහස් කෙරේ.

Daka laka assādane. Daketi, dakayati. Laketi, lakayati.

"දක්", "ලක්" යන ධාතූන් රස විඳීම (ආස්වාදන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "දකේති", "දකයති" ද, "ලකේති", "ලකයති" ද වේ.

Takka loka bhāsāyaṃ. Takketi, takkayati. Loketi, lokayati.

"තක්ක්", "ලෝක්" යන ධාතූන් කථා කිරීම (භාසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "තක්කේති", "තක්කයති" ද, "ලෝකේති", "ලෝකයති" ද වේ.

Cika sika āmasane. Ciketi, cikayati. Siketi, sikayati.

"චික්", "සික්" යන ධාතූන් ඇල්ලීම/ස්පර්ශ කිරීම (ආමසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "චිකේති", "චිකයති" ද, "සිකේති", "සිකයති" ද වේ.

Kakārantadhāturūpāni.

කකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප නිමා විය.

Khakārantadhātu

ඛකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු.

Lakkha dassanaṅkesu. Dassanaṃ passanaṃ. Aṅko lañjanaṃ. Lakkheti, lakkhayati. Sallakkheti, sallakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā, lakkhaṃ karoti.

"ලක්ඛ්" ධාතුව දැකීම සහ ලකුණු කිරීම (දස්සනංක) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'දස්සන' යනු දැකීමයි. 'අංක' යනු මුද්‍රා තැබීමයි (ලකුණු කිරීමයි). "ලක්ඛේති", "ලක්ඛයති" ද, "සල්ලක්ඛේති", "සල්ලක්ඛයති" (මැනවින් සටහන් කරගනියි) ද වේ. "ඊතලයෙන් ඉලක්කයට විදියි" (ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා), "ඉලක්කයක් කරයි" (ලක්ඛං කරෝති) යනු උදාහරණයි.

Gaṅgāya [Pg.284] vālukā khīye, udakaṃ khīye mahaṇṇave;

Mahiyā mattikā khīye, lakkhe na mama buddhiyā.

"ගඟෙහි වැලි අවසන් විය හැකිය, මහා සාගරයෙහි ජලය අවසන් විය හැකිය, පොළොවෙහි මැටි අවසන් විය හැකිය, එහෙත් මාගේ බුද්ධියෙහි සීමාවක් (කෙළවරක්) නැත."

Kappalakkhaṇaṃ. Golakkhaṇaṃ. Itthilakkhaṇaṃ. Dhammānaṃ lakkhaṇaṃ. Sallakkhanā. Upalakkhanā. Paccupalakkhanā. Lakkhadhātuyā yupaccayantāya samādipubbānaṃ rūpānaṃ nakāro dantajo.

කල්ප ලක්ෂණය, ගව ලක්ෂණය, ස්ත්‍රී ලක්ෂණය, ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණය. 'සල්ලක්ඛනා' (මැනවින් වටහා ගැනීම), 'උපලක්ඛනා' (ළංකර බැලීම/වෙන්කොට වටහා ගැනීම), 'පච්චුපලක්ඛනා' (ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දැනගැනීම). 'ලක්ඛ්' ධාතුව 'යු' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති කල්හි, 'සම්' ආදී උපසර්ග පූර්ව වූ රූපයන්හි න-කාරය දන්තජ (න) වේ.

Bhakkha adane. Bhakkheti, bhakkhayati. Bhakkho no laddho. Bhakkhayanti migādhamā. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhakkhatī’’ti rūpaṃ.

"භක්ඛ්" ධාතුව අනුභව කිරීම (අදන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "භක්ඛේති", "භක්ඛයති" (අනුභව කරයි). "අපට ආහාරයක් නොලැබුණි" (භක්ඛෝ නෝ ලද්ධෝ). "හීන මෘගයෝ (සත්තු) අනුභව කරති" (භක්ඛයන්ති මිගාධමා). භූවාදි ගණයෙහි නම් "භක්ඛති" යන රූපය වේ.

Nakkha sambandhe. Nakkheti, nakkhayati.

"නක්ඛ්" ධාතුව සම්බන්ධ කිරීම (සම්බන්ධ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "නක්ඛේති", "නක්ඛයති" වේ.

Makkha makkhane. Makkheti, makkhayati. Makkho, makkhī. Tattha makkhoti parehi kataguṇaṃ makkheti pisatīti makkho, guṇadhaṃsanā. ‘‘Makkhaṃ asahamāno’’ti ettha pana attani parehi kataṃ avamaññanaṃ makkhoti vuccati.

"මක්ඛ්" ධාතුව ආලේප කිරීම/ගෑම/ගුණ මැකීම (මක්ඛන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මක්ඛේති", "මක්ඛයති" (ආලේප කරයි/ගුණ මකයි) වේ. "මක්ඛෝ" (ගුණ මැකීම), "මක්ඛී" (ගුණ මකන්නා) වේ. එහි 'මක්ඛ' යනු අනුන් විසින් කරන ලද ගුණ මකා දමන (පතුරුවන/පෑගීමට ලක් කරන) බැවින් 'මක්ඛ' නම් වේ, එනම් ගුණ විනාශ කිරීමයි. "මක්ඛය ඉවසිය නොහැකිව" (මක්ඛං අසහමානෝ) යන මෙහිදී තමාට අන්‍යන් විසින් කරන ලද අවමානය 'මක්ඛ' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

Yakkha pūjāyaṃ. Yakkheti, yakkhayati. Yakkho. Yakkhoti mahānubhāvo satto. Tathā hi ‘‘pucchāmi taṃ mahāyakkha, sabbabhūtānamissarā’’ti ettha sakko devarājā ‘‘yakkho’’ti vutto. Atha vā yakkhoti yakkhayoniyaṃ nibbattasatto. Sabbepi vā sattā ‘‘yakkhā’’ti vuccanti. ‘‘Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī’’ti ettha hi yakkhasaddo satte vattati. Tathā hi yakkhopi sattopi devopi sakkopi khīṇāsavopi yakkhoyeva nāma, mahānubhāvatāya yakkhiyati saraṇagatehi janehi nānāpaccayehi nānābalīhi ca pūjiyatīti yakkho.

"යක්ඛ්" ධාතුව පිදීම (පූජා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "යක්ඛේති", "යක්ඛයති" (පුදයි) වේ. "යක්ඛෝ" (යක්ෂයා) යනු මහානුභාවසම්පන්න සත්ත්වයෙකි. එසේ හෙයින් "සියලු භූතයන්ට අධිපති වූ මහා යක්ෂය, මම ඔබෙන් විමසමි" යන මෙහි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා "යක්ෂයා" යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. නැතහොත් යක්ෂ යෝනියෙහි උපන් සත්ත්වයා 'යක්ෂයා' යි. නැතහොත් සියලු සත්ත්වයෝම 'යක්ෂ' යනුවෙන් කියනු ලැබෙති. "පරම යක්ෂ (සත්ත්ව) ශුද්ධිය පනවති" යන මෙහි 'යක්ෂ' ශබ්දය සත්ත්වයා කෙරෙහි වැටේ. එසේ හෙයින් යක්ෂයා ද, සත්ත්වයා ද, දෙවියා ද, ශක්‍රයා ද, ක්ෂීණාස්‍රව (රහතන්) වහන්සේ ද 'යක්ෂ' නම් වෙති. මහානුභාවසම්පන්න බව නිසා සරණ ගිය ජනයා විසින් විවිධ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා විවිධ පූජාවන්ගෙන් (බලි බිලි පූජාවන්ගෙන්) පුදනු ලබන (යක්ඛියති/පූජියති) හෙයින් 'යක්ෂයා' (යක්ඛෝ) නම් වේ.

Satte deve ca sakke ca, khīṇāsave ca rakkhase;

Pañcasvetesu atthesu, yakkhasaddo pavattati.

'යක්ඛ' (යක්ෂ) යන ශබ්දය සත්ත්වයා, දේවතාවා, සක්දෙවිඳු, ක්ෂීණාස්‍රව (රහත්) වහන්සේ සහ රාක්ෂසයා යන මේ අර්ථ පහෙහි යෙදේ.

Lakkha [Pg.285] ālocane. Lakkheti, lakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā.

ලක්ඛ (ලක්ඛ්) ධාතුව බැලීම (හෝ ඉලක්ක කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලක්ඛේති', 'ලක්ඛයති' යනුවෙන් රූප වේ. 'උසුනා ලක්ඛං විජ්ඣති' (ඊතලයෙන් ඉලක්කයට විදියි) යනු උදාහරණයයි.

Mokkha āsane. Mokkheti, mokkhayati.

මොක්ඛ (මොක්ඛ්) ධාතුව මුදාහැරීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මොක්ඛේති', 'මොක්ඛයති' යනුවෙන් රූප වේ.

Rukkha phārusse. Phārussaṃ pharusabhāvo. Rukkheti, rukkhayati. Samāse ‘‘rukkhakeso, atirukkhavacano’’ti rūpāni. Ettha ca ‘‘samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atirukkhavācoti atipharusavacanoti attho.

රුක්ඛ (රුක්ඛ්) ධාතුව රළු බව අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාරුස්සං' යනු රළු ස්වභාවයයි. 'රුක්ඛේති', 'රුක්ඛයති' යනුවෙන් රූප වේ. සමාසයේදී 'රුක්ඛකේසෝ', 'අතිරුක්ඛවචනෝ' යනුවෙන් රූප වේ. මෙහි 'සමණෝ අයං පාපෝ අතිරුක්ඛවාචෝ' (මේ ලාමක මහණ තෙමේ ඉතා රළු වචන ඇත්තෙකි) යනු පාලි නිදර්ශනයයි. එහි 'අතිරුක්ඛවාචෝ' යන්නෙහි අර්ථය ඉතා රළු වචන ඇත්තා යනුයි.

Khakārantadhāturūpāni.

මේවා ඛ-කාරයෙන් අවසන් වන (ඛකාරාන්ත) ධාතු රූපයන් ය.

Gakārantadhātu

ග-කාරයෙන් අවසන් වන (ගකාරාන්ත) ධාතු.

Liṅga cittīkaraṇe. Cittīkaraṇaṃ vicitrabhāvakaraṇaṃ. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Ettha liṅgaṃ nāma dīgharassakisathūlaparimaṇḍalādibhedaṃ saṇṭhānanti gahaṇe atīva yujjati. Tañhi nānappakārehi vicitraṃ hoti, liṅgīyati vicittaṃ kariyati avijjātaṇhākammehi utunā vā cuṇṇādīhi vā sarīramiti liṅgaṃ, ajjhattasantānatiṇarukkhādikuṇḍalakaraṇḍakādīsu pavattasaṇṭhānavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Liṅgasaddo sadde saddappavattinimitte itthibyañjane purisabyañjane saññāṇe ākāre cāti imesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘rukkhoti vacanaṃ liṅga’’nti ettha sadde dissati. ‘‘Sataliṅgassa atthassā’’ti ettha saddappavattinimitte. ‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavatī’’ti ettha itthibyañjane. ‘‘Purisaliṅganimittakuttākappāna’’nti ettha purisabyañjane. ‘‘Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ettha saññāṇe[Pg.286]. ‘‘Tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘‘āgantukā ime’’ti ettha ākāre dissati.

ලිංග (ලිංග්) ධාතුව විචිත්‍ර කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. විචිත්‍ර කිරීම යනු නන් අයුරින් අලංකාර කිරීමයි. 'ලිංගේති', 'ලිංගයති', 'ලිංගං' යනුවෙන් රූප වේ. මෙහි 'ලිංග' යනු දිග, කොට, කෙට්ටු, මහත, වටකුරු ආදී වශයෙන් වූ සටහන (හැඩය) ලෙස ගැනීම ඉතාමත් සුදුසුය. එය විවිධ ආකාරයෙන් විචිත්‍ර වෙයි. අවිද්‍යාව, තණ්හාව, කර්මය විසින් හෝ සෘතුව විසින් හෝ සුණු ආදියෙන් ශරීරය විචිත්‍ර කරනු ලැබීමේ (ලකුණු කරනු ලැබීමේ) අර්ථයෙන් 'ලිංග' නම් වේ. මෙය ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි මෙන්ම තණකොළ, ගස්වැල්, කුණ්ඩලාභරණ, කරඬු ආදියෙහි පවත්නා හැඩතල අනුව වටහා ගත යුතුය. 'ලිංග' ශබ්දය - වචනය (ශබ්දය), ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත, ස්ත්‍රී ව්‍යංජනය (ස්ත්‍රී ලකුණ), පුරුෂ ව්‍යංජනය (පුරුෂ ලකුණ), සලකුණ සහ ආකාරය (ස්වභාවය) යන අර්ථවල යෙදේ. 'රුක්ඛෝති වචනං ලිංගං' (රුක්ඛ යන වචනය ලිංගයකි) යන්නෙහි ශබ්ද අර්ථයෙහි ද, 'සතලිංගස්ස අත්ථස්ස' යන්නෙහි ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත අර්ථයෙහි ද, 'තේන ඛෝ පන සමයේන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනෝ ඉත්ථිලිංගං පාතුභවති' (එකල්හි එක්තරා භික්ෂුවකට ස්ත්‍රී ලිංගය පහළ විය) යන්නෙහි ස්ත්‍රී ලකුණ අර්ථයෙහි ද, 'පුරිසලිංගනිමිත්තකැත්තාකප්පානං' යන්නෙහි පුරුෂ ලකුණ අර්ථයෙහි ද, 'තේන ලිංගේන ජානාම, ධුවං බුද්ධෝ භවිස්සති' (ඒ සලකුණෙන් අපි දැනගනිමු, ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය) යන්නෙහි සලකුණ අර්ථයෙහි ද, 'තේහි ලිංගේහි තේහි නිමිත්තේහි තේහි ආකාරේහි...' යන්නෙහි ආකාරය (ස්වභාවය) යන අර්ථයෙහි ද 'ලිංග' ශබ්දය යෙදේ.

Sadde ca tannimitte ca, kāṭakoṭacikāya ca;

Lakkhaṇe ceva ākāre, liṅgasaddo pavattati.

'ලිංග' ශබ්දය ශබ්දයෙහි ද, එහි නිමිත්තෙහි ද, ස්ත්‍රී-පුරුෂ ව්‍යංජනයෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි (සලකුණෙහි) ද, ආකාරයෙහි ද යෙදේ.

Maga anvesane. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno.

මග (මග්) ධාතුව සෙවීම (ගවේෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මගේති', 'මගයති' යනුවෙන් රූප වන අතර, 'මිගෝ', 'මගෝ', 'මගයමානෝ' යනු නිදර්ශන වේ.

Ettha ca ‘‘yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno’’ti pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Migo’’ti ca ‘‘mago’’ti ca catuppado pavuccati. Ettha migoti magayati ito cito gocaraṃ anvesati pariyesatīti migo. Evaṃ mago. Ettha visesato hariṇa migo migo nāma. Sāmaññato pana avasesāpi catuppadā ‘‘migo’’ icceva vuccanti. Tathā hi susīmajātake ‘‘kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā’’ti etasmiṃ pāḷippadese hatthinopi migasaddena vuttā ‘‘kāḷamigā’’ti. Atha vā magiyati jīvitakappanatthāya maṃsādīhi atthikehi luddehi anvesiyati pariyesiyatīti migo, araññajātā sasapasadahariṇeṇeyyādayo catuppādā, evaṃ mago. ‘‘Atthaṃ na labhate mago’’ti ettha pana mago viyāti mago, bāloti attho.

මෙහි 'යථා බිළාරෝ මූසිකං මගයමානෝ' (යම් සේ බළලෙකු මීයෙකු සොයන්නේද) යනු පාලි නිදර්ශනයයි. 'මිගෝ' සහ 'මගෝ' යන වචනවලින් සිවුපාවුන් හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි එහෙන් මෙහෙන් ගොදුරු සොයන (ගවේෂණය කරන) බැවින් 'මිගෝ' නම් වේ. 'මගෝ' යන්නද එසේමය. මෙහි විශේෂයෙන්ම මුවා 'මිග' නමින් හැඳින්වෙන අතර, පොදුවේ සෙසු සිවුපාවුන් ද 'මිග' යනුවෙන් ම හැඳින්වේ. එසේ හෙයින් සුසීම ජාතකයෙහි 'කාළා මිගා සේතදන්තා tava ඉමේ, පරෝසහස්සං හේමජාලාභිසඤ්ඡන්නා' යන පාලි පාඨයෙහි ඇතුන් පවා 'කාළමිගා' (කළු සිවුපාවුන්) යනුවෙන් මිග ශබ්දයෙන් හඳුන්වා ඇත. නැතහොත්, ජීවත් වීම සඳහා මස් ආදිය අපේක්ෂා කරන වැද්දන් විසින් සොයනු ලබන (ලුහුබඳිනු ලබන) බැවින් වනයෙහි වසන හාවා, මුවා, ගෝනා ආදී සිවුපාවුන් 'මිග' නම් වේ; 'මග' යන්නද එසේමය. 'අත්ථං න ලභතේ මගෝ' යන්නෙහි 'මගෝ' යනු මෝඩයා (බාලයා) යන අර්ථය දෙයි.

Magga gavesane. Maggeti, maggayati. Maggo, magganaṃ.

මග්ග (මග්ග්) ධාතුව සෙවීම (ගවේෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'මග්ගේති', 'මග්ගයති' යනුවෙන් රූප වන අතර, 'මග්ගෝ', 'මග්ගනං' යනු නිදර්ශන වේ.

Ettha ca maggoti paṭipadāya ca pakatimaggassa ca upāyassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissita’’ntiādīsu pana kathāpabandhopi ‘‘maggo’’ti vuccati. Tatra paṭipadā ekantato jātijarābyādhidukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti maggo. Pakatimaggo [Pg.287] pana maggamūḷhehi maggitabboti maggo. Pakatimaggamūḷhehi ca paṭipadāsaṅkhātāriyamaggamūḷhā eva bahavo santi. Pakatimaggo hi kadāci eva addhikānaṃ muyhati, ‘‘esa maggo’’ti nāyakā na dullabhā. Ariyamaggo pana sabbadāyeva sabbalokassa muyhati, nāyakā paramadullabhā. Tasmā so eva avijjāsammūḷhehi maggitabboti maggo. Aññesaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ vasenapi atthaṃ vadanti garū ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti. Taṃ taṃ kiccaṃ hitaṃ vā nipphādetukāmehi maggiyati gavesiyatīti maggo, upāyo. Maggasaddo hi ‘‘abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī’’ti ettha upāyepi vattati. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘maggoti upāyo, khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato abhidhammakathāmaggo’’ti vutto, pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho abhidhammakathāmaggoti vutto. Idāni pakatipaṭipadāmaggānaṃ nāmāni kathayāma. Tesu pakatimaggassa –

මෙහි 'මග්ග' යනු ප්‍රතිපදාවට (ආර්ය මාර්ගයට), සාමාන්‍ය මඟට සහ උපායට ද නමකි. 'මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිතං' යනාදී තැන්හි දේශනා ප්‍රබන්ධය ද 'මග්ග' (මාර්ගය) යනුවෙන් හැඳින්වේ. එහි ප්‍රතිපදාව නම්, ජාති, ජරා, ව්‍යාධි ආදී දුකෙන් පීඩිත වූ සත්ත්වයන් විසින් දුක් කෙළවර කොට නිවනට පැමිණීම සඳහා සෙවිය යුතු (ගවේෂණය කළ යුතු) බැවින් 'මග්ග' නම් වේ. සාමාන්‍ය මාර්ගය වනාහි මංමුළා වූවන් විසින් සෙවිය යුතු බැවින් 'මග්ග' නම් වේ. සාමාන්‍ය මඟ මුළා වූවන්ට වඩා ප්‍රතිපදා සංඛ්‍යාත ආර්ය මාර්ගය මුළා වූවෝ ම බෙහෙවින් වෙති. මන්ද, සාමාන්‍ය මඟ සංචාරකයන්ට මුළා වන්නේ කලාතුරකිනි; 'මේ මාර්ගයයි' පෙන්වන මඟපෙන්වන්නෝ ද දුර්ලභ නොවෙති. ආර්ය මාර්ගය වනාහි සැමදා මුළු ලෝකයාටම මුළා වෙයි; මඟපෙන්වන උතුමෝ (බුදුවරු) අතිශයින්ම දුර්ලභයහ. එබැවින් අවිද්‍යාවෙන් මුළා වූවන් විසින් සෙවිය යුතු බැවින් එයම 'මග්ග' නම් වේ. වෙනත් ධාතුන් දෙකක වසයෙන් ද ආචාර්යවරු 'කෙලෙසුන් මරමින් යන්නේ මග්ග නම් වේ' යැයි අර්ථ දක්වති. ඒ ඒ කාර්යය හෝ යහපත සිදුකර ගැනීමට කැමති අය විසින් සෙවිය යුතු බැවින් 'මග්ග' යනු උපායයි. 'මග්ග' ශබ්දය 'අභිධම්මකථාමග්ගං, දේවානං සම්පවත්තයී' යන්නෙහි උපාය අර්ථයෙහි ද වැටේ. එසේ හෙයින් අභිධර්ම ටීකාවෙහි 'මග්ග යනු උපායයි; ස්කන්ධ, ආයතන ආදී කුසලාදී ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමට හෝ සත්‍යාවබෝධයට උපායක් වන බැවින් අභිධම්මකථාමග්ග යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් හෝ ප්‍රබන්ධය 'මග්ග' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය දීර්ඝ බැවින් මඟක් බඳු යැයි 'මග්ග' නම් වේ. එබැවින් අභිධර්ම කථා ප්‍රබන්ධය 'අභිධම්මකථාමග්ග' යැයි කියන ලදී. දැන් අපි සාමාන්‍ය මාර්ගය සහ ප්‍රතිපදා මාර්ගයන්හි නම් පවසමු. ඒවායින් සාමාන්‍ය මාර්ගයට -

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjhasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Addhāna’maddhā padavī, vattani ceva santatī’’ti

‘‘මග්ගෝ, පන්තෝ, පථෝ, පජ්ජෝ, අඤ්ජසං, වටුමං, අයනං, අද්ධානං, අද්ධා, පදවී, වත්තනී සහ සන්තතී’’ යන මේවා (සාමාන්‍ය මාර්ගයේ) නම් වේ.

Imāni nāmāni. Paṭipadāmaggassa pana –

යන මේවා (සාමාන්‍ය මාර්ගයේ) නම් වෙති. ප්‍රතිපදා මාර්ගයට වනාහි -

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Nāva uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti

‘‘මග්ගෝ, පන්තෝ, පථෝ, පජ්ජෝ, අඤ්ජසං, වටුමං, අයනං, නාවා, උත්තර, සේතු, කුල්ල, භිසි, සංකම’’ යන මේවා (ප්‍රතිපදා මාර්ගයේ) නම් වේ.

Anekāni nāmāni. Ettha pana keci ‘‘nāvātiādīni pakatimaggassa nāmānī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, pakatimaggassa kismiñcipi pāḷippadese ‘‘nāvā’’tiādīhi padehi vuttaṭṭhānābhāvato, abhidhānasatthesu ca ‘‘nāvā’’ iccādikānaṃ tadabhidhānānaṃ anāgatattā.

යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් තිබේ. මෙහි ඇතැම්හු 'නාවා' ආදී වචන සාමාන්‍ය මාර්ගයේ නම් යැයි පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මන්දයත්, සාමාන්‍ය මාර්ගය සඳහා කිසිදු පාලි පාඨයක 'නාවා' ආදී වචන යෙදී නොමැති බැවින් ද, අභිධාන ශාස්ත්‍රයන්හි ද 'නාවා' ආදී වචන එම අර්ථය සඳහා සඳහන් වී නොමැති බැවින් ද වේ.

Ayaṃ [Pg.288] panettha vacanattho – nāvāviyāti nāvā, uttaranti etenāti uttaraṃ, nāvāyeva uttaranti. Ayañhi nāvāpariyāyo ‘‘taraṃ, taraṇaṃ, poto, plavo’’ti. Imepi taṃpariyāyāyeva. Uttaraṃ viyāti uttaraṃ. Setu viyāti setu. Kullo viyāti kullo. Bhisi viyāti bhisi. Saṅkamo viya, saṅkamanti vā etenāti saṅkamo, sabbametaṃ ariyamaggasseva nāmaṃ, na pakatimaggassa. Tathā hi ‘‘dhammanāvaṃ samārūyha, santāressaṃ sadevaka’’nti ca, ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho’’ti ca, ‘‘kullo’ti kho bhikkhave ariyamaggassetaṃ adhivacana’’nti ca evamādinā tattha tattha bhagavatā ariyamaggo ‘‘nāvā’’tiādīhi anekehi nāmehi vutto. Aṭṭhakathācariyehipi suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā’’ti etasmiṃ padese evaṃ atthasaṃvaṇṇanā katā ‘‘bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhā ‘kullā’ti vuccati loke, ariyassa vinaye pana ariyamaggo’ti.

මෙහි වචනාර්ථය මෙසේය - ඔරුවක් (නැවක්) වැනි බැවින් 'නාවා' නම් වේ, මෙයින් එතෙර වන බැවින් 'උත්තර' නම් වේ, නැවම එතෙර වීමේ උපකරණයයි. 'තරං, තරණං, පෝතෝ, ප්ලවෝ' යනු නැවෙහිම පර්යාය වචන වේ. මේවාද එහි පර්යාය වචනයෝමය. උත්තරයක් (එතෙර වන්නක්) බඳු බැවින් 'උත්තර' නම් වේ. ඒදණ්ඩක් (සේතුවක්) බඳු බැවින් 'සේතු' නම් වේ. පහුරක් බඳු බැවින් 'කුල්ල' නම් වේ. බිස්සක් (කොට්ටයක්) බඳු බැවින් 'භිසි' නම් වේ. සතර මඟ (සංක්‍රමණය) බඳු බැවින් හෝ මෙයින් සංක්‍රමණය වන බැවින් 'සංක්‍රම' නම් වේ. මේ සියල්ලම ආර්ය මාර්ගයටම නාමයන් වන අතර, සාමාන්‍ය මාර්ගයට නාමයන් නොවේ. එසේ හෙයින් 'ධර්ම නෞකාවට නැඟී, දෙවියන් සහිත ලෝකයා එතෙර කරවන්නෙමි' කියාද, 'ධර්ම සේතුව (පාලම) ස්ථිරව සාදා, ඒ නරශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක' කියාද, 'මහණෙනි, කුල්ල (පහුර) යනු ආර්ය මාර්ගයට නමකි' කියාද ආදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආර්ය මාර්ගය 'නාවා' (නැව) ආදී බොහෝ නාමයන්ගෙන් වදාරන ලද්දේය. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින්ද සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි 'බද්ධා භිසි සුසංඛතා භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්ස, බිස්ස මනාව සාදා බඳින ලදී) යන මෙහි මෙසේ අර්ථ වර්ණනාවක් කරන ලදී: 'භිසි' යනු පතුරුවා පළල් කොට බඳින ලද 'පහුරට' ලෝකයෙහි කියනු ලැබේ. ආර්ය විනයෙහි (බුදු සසුනෙහි) වනාහි එය ආර්ය මාර්ගයයි.

‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;

Nāvā uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo;

Addhānaṃ pabhavo’cceva, tattha tattha pakāsito’’ti.

'මග්ග, පජ්ජ, පථ, පන්ථ, අංජස, වටුම, අයන' ද, 'නාවා, උත්තර, සේතු, කුල්ල, භිසි, සංක්‍රම' ද, 'අද්ධාන' හා 'ප්‍රභව' ද යන මේවා ඒ ඒ තැන (ආර්ය මාර්ගයට නාමයන් ලෙස) ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය.

Evaṃ ācariyehi katāya atthasaṃvaṇṇanāya dassanato ca ‘‘nāvātiādīnipi pakatimaggassa nāmānī’’ti vacanaṃ na gahetabbaṃ, yathāvuttameva vacanaṃ gahetabbaṃ.

මෙසේ ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද අර්ථ වර්ණනාවෙන් සහ (ධර්ම) දර්ශනයෙන් ද, 'නාවා' ආදී වචනද සාමාන්‍ය මාර්ගයෙහි නම් වේ යන වචනය පිළිගත යුතු නොවේ. ඉහත සඳහන් කරන ලද වචනයම (අර්ථයම) පිළිගත යුතුය.

Koci panettha evaṃ vadeyya ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā’ti ettha ‘dhammasetunti maggasetu’nti vacanato dhammasaddo magge vattati, na setusaddo’’ti. Tanna, dhammasaddo viya setusaddopi magge vattatīti setu viyāti setu, dhammo eva setu dhammasetūti atthavasena, esa nayo aññatrāpi. Aparampi vadeyya [Pg.289] ‘‘nanu brahmajālasuttantaṭṭhakathāyaṃ ‘dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā assatthadumarājānaṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarabhāge ṭhito’ti imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇuttarasaddena dakkhiṇo maggo vutto’’ti. Na, anekesu pāḷippadesesu aṭṭhakathāpadesesu ca abhidhānasatthesu ca maggavācakassa uttarasaddassa anāgatattā, tasmā tattha evamattho daṭṭhabbo ‘‘dakkhiṇadisato gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaroti vuccati, evaṃbhūtena dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍapavisanaṃ sandhāya dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāti vutta’’nti. Atha vā dakkhiṇuttarenāti dakkhiṇapacchimuttarena, ettha ādiavasānaggahaṇena majjhassapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ gahaṇaṃyeva hi yaṃ jātakanidāne vuttaṃ ‘‘bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ ārūyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi, tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi, bodhisatto idaṃ sambodhipāpuṇaṭṭhānaṃ na bhavati maññeti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthābhimukho aṭṭhāsī’’tiādi, tena sameti. Athāpi vadeyya ‘‘yadi uttarasaddo disāvācako, evañca sati ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti enayogaṃ avatvā ‘‘dakkhiṇuttarāyā’’ti āyayogo vattabbo’’ti. Tanna, disāvācakassapi saddassa ‘‘uttarena nadī sītā, gambhīrā duratikkamā’’ti enayogavasena vacanato. Apica disābhāgaṃ sandhāya ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti vacanaṃ vuttaṃ. Disābhāgo hi disā evāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

මෙහි යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'ධම්මසේතුං දළ්හං කත්වා' යන්නෙහි 'ධම්මසේතු යනු මාර්ග සේතුවයි' යන වචනයෙන් ධර්ම ශබ්දය මාර්ගයෙහි වැටේ, සේතු ශබ්දය නොවේ කියාය. එය එසේ නොවේ. ධර්ම ශබ්දය මෙන්ම සේතු ශබ්දයද මාර්ගයෙහි වැටෙන බැවිනි. සේතුවක් බඳු බැවින් සේතු නම් වේ, ධර්මයම සේතුව ධර්මසේතුවය යන අර්ථය අනුව අනෙක් තැන්හිද මෙසේම ක්‍රමය දත යුතුය. වෙනත් අයෙක් මෙසේද කිව හැකිය: 'බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර අටුවාවෙහි දක්ඛිණුත්තරයෙන් බෝමැඩට වැද, ඇසතු රජු පැදකුණු කොට, ඊසාන දිශාභාගයෙහි සිටියේය යන මෙහි දක්ඛිණුත්තර ශබ්දයෙන් දකුණු මාර්ගය කියන ලද්දේ නොවේද?' කියාය. එය එසේ නොවේ. බොහෝ පාලි පාඨයන්හිද, අටුවා පාඨයන්හිද, අභිධාන (ශබ්දකෝෂ) ග්‍රන්ථයන්හිද මාර්ගය හැඟවීම සඳහා උත්තර ශබ්දය භාවිත නොවන බැවිනි. එබැවින් එහි මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: 'දකුණු දිශාවෙන් යා යුතු උතුරු දිශා භාගය දක්ඛිණුත්තර නම් වේ. මෙබඳු වූ දක්ඛිණුත්තරයෙන් බෝමැඩට පිවිසීම අදහස් කොට දක්ඛිණුත්තරයෙන් බෝමැඩට වැද යැයි කියන ලදී.' නැතහොත්, දක්ඛිණුත්තරයෙන් යනු දකුණු, බස්නාහිර සහ උතුරු දිශාවෙනි. මෙහි මුල සහ අග ගැනීමෙන් මැද කොටසද ගැනීම දත යුතුය. මෙසේ ගැනීමම ජාතක නිදානයෙහි මෙසේ දක්වන ලදී: 'බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තණ ගෙන බෝමැඩට නැඟී, දකුණු දිශාභාගයෙහි උතුරු දෙස බලා සිටි සේක. ඒ මොහොතෙහි දකුණු සක්වළ ගිලී යට අවීචියට පැමිණියාක් මෙන් විය. උතුරු සක්වළ උඩට පැන නැඟී ඉහළ භවග්ගයට පැමිණියාක් මෙන් විය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මේ සම්බෝධියට පැමිණෙන ස්ථානය නොවේ යැයි සිතා පැදකුණු කරමින් බටහිර දිශාභාගයට ගොස් පෙරදිග බලා සිටි සේක' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද පාඨය සමඟ මෙය ගැලපේ. තවද යමෙක් මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'ඉදින් උත්තර ශබ්දය දිශා වාචක වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි දක්ඛිණුත්තරේන කියා එන ප්‍රත්‍යය නොයොදා දක්ඛිණුත්තරාය කියා ආය ප්‍රත්‍යය යෙදිය යුතුය' කියාය. එය එසේ නොවේ. දිශාවාචක ශබ්දයටද 'උත්තරේන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා' (උතුරු දෙසින් සීතා නම් ගැඹුරු, එතෙර වීමට අපහසු නදිය ඇත) යනුවෙන් එන ප්‍රත්‍යය යෝගය දක්නට ලැබෙන බැවිනි. තවද දිශාභාගය අරභයා දක්ඛිණුත්තරේන යන වචනය කියන ලදී. දිශාභාගය යනු දිශාවම බව මෙහිදී නිශ්චය වශයෙන්ම දත යුතුය.

Gakārantadhāturūpāni.

'ග' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයෝය.

Ghakārantadhātu

'ඝ' කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ය.

Lighi [Pg.290] bhāsane. Laṅgheti, laṅghayati. Etāni buddhavacane appasiddhānipi lokikappayogadassanavasena āgatāni. Sāsanasmiñhi bhūvādigaṇacurādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakaullaṅghanatthaparidīpakassa dhātussa rūpaṃ atīva pasiddhaṃ.

'ලිඝි' ධාතුව කීම/බැබළීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලංඝේති', 'ලංඝයති' යනු එහි රූපයන්ය. මේවා බුද්ධ දේශනාවන්හි දුර්ලභ වුවද, ලෞකික ප්‍රයෝගයන් දැක්වීම් වශයෙන් පැමිණ ඇත. ශාසනයෙහි වනාහි භූවාදි ගණයට සහ චුරාදි ගණයට අයත්, ගමන් කිරීමේ අර්ථය ඇති, ඉක්මවා යාම (පැනීම) යන අර්ථය පෙන්වන ධාතුවෙහි රූපය ඉතා ප්‍රසිද්ධය.

Laṅgha laṅghane. Laṅgheti, laṅghayati.

'ලංඝ' ධාතුව ඉක්මවා යාම (පැනීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලංඝේති', 'ලංඝයති' යනු එහි රූපයන්ය.

‘‘Atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccati;

Catutthe laṅghayitvāna, pañcamiyampi āvuto’’ti

'ආචාර්යවරයෙනි, ඔබ පමණට වඩා වැඩි යමක් කළේය. මෙය මට රුචි නොවේ. සතරවැනි (කඩුව) ඉක්මවා පැන, පස්වැනි එකෙහිද ඇමුණුනේය.'

Imasmiṃ sattilaṅghanajātake curādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakassa ullaṅghanatthaparidīpakassa laṅghadhātussa ‘‘laṅghayitvā, laṅghayitvānā’’ti rūpe diṭṭheyeva ‘‘laṅgheti, laṅghayatī’’ti rūpāni diṭṭhāni eva honti. Bhāsatthavācakassa pana tathārūpāni rūpāni na diṭṭhāni, evaṃ santepi pubbācariyehi dīghadassīhi abhimatattā bhāsatthavācikāpi laṅghadhātu atthīti gahetabbā, evaṃ sabbesupi bhūvādigaṇādīsu sāsane appasiddhānampi rūpānaṃ sāsanānukūlānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, ananukūlānañca appasiddhānaṃ chaḍḍanaṃ.

මේ සත්තිලංඝන ජාතකයෙහි චුරාදි ගණයට අයත්, ගමන් කිරීමේ අර්ථය ඇති, ඉක්මවා යාම (පැනීම) අර්ථය පෙන්වන 'ලංඝ' ධාතුවෙහි 'ලංඝයිත්වා', 'ලංඝයිත්වානා' යන රූප දුටු කල්හිම, 'ලංඝේති', 'ලංඝයති' යන රූපද දක්නා ලද්දේම වෙයි. කීම/බැබළීම අර්ථය ඇති ධාතුවෙහි වනාහි එබඳු රූප නොදක්නා ලදී. එසේ වුවද දීර්ඝදර්ශී වූ පූර්වාචාරීන් වහන්සේලා විසින් කැමති වන ලද බැවින් කීම අර්ථය ඇති 'ලංඝ' ධාතුවද ඇතැයි ගත යුතුය. මෙසේ සියලුම භූවාදි ගණ ආදියෙහි ශාසනයෙහි දුර්ලභ වූද, ශාසනයට අනුකූල වූද රූපයන් පිළිගත යුතු බව දත යුතුය. අනුකූල නොවූද, දුර්ලභ වූද රූප බැහැර කළ යුතුය.

Agha pāpakaraṇe. Agheti, aghayati. Aghaṃ, agho, anagho.

'අඝ' ධාතුව පව් කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'අඝේති', 'අඝයති' යනු රූපයන්ය. 'අඝං', 'අඝෝ', 'අනඝෝ' (යනු නිපන් පදයන්ය).

Tattha aghanti dukkhaṃ. ‘‘Aghantaṃ paṭisevissaṃ. Vane vāḷamigākiṇṇe. Khaggadīpinisevite’’ti idaṃ nidassanaṃ. Aghoti kileso. Tena aghena arahā anagho. Tattha aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti aghaṃ, kintaṃ? Dukkhaṃ, evaṃ agho. Nanu ca sappurisā dukkhahetupi kilesahetupi ca attano sukhatthāya pāpaṃ na karonti. Tathā hi –

එහි 'අඝ' යනු දුකයි. 'කඩොල් ඇතින්නන් හා දිවියන් ගැවසෙන, චණ්ඩ මෘගයන්ගෙන් ගහණ වූ වනයෙහි මම ඒ දුක විඳින්නෙමි' යන්න මෙයට උදාහරණයකි. 'අඝ' යනු කෙලෙස්ය. ඒ කෙලෙස් නැති බැවින් රහතන් වහන්සේ 'අනඝ' (කෙලෙස් රහිත) නම් වෙති. එහි, සත්වයෝ යමකින් පව් කරත්ද, එය 'අඝ' නම් වේ. එය කුමක්ද? දුකයි, එසේම කෙලෙස්ය. සත්පුරුෂයෝ වනාහි තමන්ගේ සැපය උදෙසා දුකට හේතු වන හෝ කෙලෙස්වලට හේතු වන හෝ පව් නොකරන්නාහුමය. එසේ හෙයින් -

‘‘Na [Pg.291] paṇḍitā attasukhassa hetu,Pāpāni kammāni samācaranti;

Dukkhena phuṭṭhā khalitāpi santā,Chandā ca dosā na jahanti dhamma’’nti

'පණ්ඩිතයෝ තමන්ගේ සැපය උදෙසා පව්කම් නොකරති. සත්පුරුෂයෝ දුකෙන් පෙළුණද, වැරදීම් සිදු වුවද, ඡන්දයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් ධර්මය අත්නොහරිති.'

Vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā ‘‘agha pāpakaraṇe’’ti dhātu ca ‘‘aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti agha’’ntiādivacanañca vuttanti? Saccaṃ, yebhuyyena pana sattā dukkhādihetu pāpakammaṃ karonti, etesu sappurisā eva na karonti, itare karonti. Evaṃ pāpakaraṇassa hi dukkhaṃ kileso ca hetu. Tathā hi –

එසේ කියන ලදී. එසේ නම්, කුමක් හෙයින් “අඝ පාපකරණෙ” (අඝ ධාතුව පාපය කිරීමෙහි වෙයි) යන ධාතුව ද, “සත්ත්වයෝ මෙයින් පව් කරති, එහෙයින් අඝ නම් වේ” (අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං) යන ආදි වචනය ද කියන ලද්දේ ද? එය සත්‍යයකි, නමුත් බහුතරයක් සත්ත්වයෝ දුක ආදි හේතු නිසා පව්කම් කරති. ඔවුන් අතරෙන් සත්පුරුෂයෝ ම පව් නොකරති, සෙස්සෝ පව් කරති. මෙසේ පව් කිරීමට දුක සහ කෙලෙස් හේතු වේ. එසේ මැයි –

Sukhīpi heke na karonti pāpaṃ,Avaṇṇasaṃsaggabhayā puneke;

Pahū samāno vipulatthacintī,Kiṃkāraṇā me na karosi dukkha’’nti

“ඇතැම්හු සැපවත් වුව ද පව් නොකරති, තවත් ඇතැම්හු අපකීර්තියට හා අකුසල සංසර්ගයට ඇති බියෙන් පව් නොකරති. මහත් වූ අර්ථයන් සිතන්නා වූ, සමර්ථ වූ ඔබ කුමන කරුණක් නිසා මට දුකක් නොකරන්නෙහිද?”

Vuttaṃ. Ayañhi gāthā dukkhahetupi sattā pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti, kuddho hanti samātara’’nti ayaṃ pana kilesahetupi pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti, tasmā amhehi ‘‘agha pāpakaraṇe’’tiādivacanaṃ vuttaṃ.

යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙම ගාථාව සත්ත්වයෝ දුක හේතුවෙන් ද පව් කරති යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි. “කිපුණු තැනැත්තා පියා මරයි, කිපුණු තැනැත්තා තමාගේ මව ද මරයි” යන මෙය වනාහි කෙලෙස් හේතුවෙන් ද පව් කරති යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එබැවින් අප විසින් “අඝ පාපකරණෙ” (අඝ ධාතුව පාපය කිරීමෙහි වෙයි) යන ආදි වචන පවසන ලදී.

Ghakārantadhāturūpāni.

ඝ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Cakārantadhātu

ච-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු ය.

Loca dassane. Loceti, locayati. Locanaṃ. Rūpārammaṇaṃ locayati passatīti locanaṃ, cakkhu.

ලොච ධාතුව දැකීමෙහි (බැලීමෙහි) වෙයි. ලොචෙති, ලොචයති. ‘ලොචන’ (ඇස) යන්නයි. රූපාරම්මණය දකියි (ලොචනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ලොචන නම් වේ, එනම් ඇසයි.

Kici maddane. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcanaṃ, akiñcano.

කිචි ධාතුව මර්ධනය කිරීමෙහි (පෙළීමෙහි) වෙයි. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. ‘කිඤ්චන’ (පෙළීම/බාධකය) සහ ‘අකිඤ්චන’ (පෙළීමක් නැත්තා) යන්නයි.

Tattha [Pg.292] kiñcananti palibodho. Kiñceti satte maddatīti kiñcanaṃ. Kiñcanasaddo maddanatthe vattati. Manussā hi vīhiṃ maddantā goṇaṃ ‘‘kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā’’ti vadanti.

එහි ‘කිඤ්චන’ යනු පලිබෝධය (බාධාව) යි. සත්ත්වයන් පෙළයි (මර්ධනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කිඤ්චන’ නම් වේ. ‘කිඤ්චන’ ශබ්දය මර්ධනය කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. මිනිස්සු වී පාගන (මර්ධනය කරන) කල ගොනාට, “කපිල ගොන, පාගන්න (කිඤ්චේහි), කපිල ගොන, පාගන්න” යැයි කියති.

Paci vitthāre. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.

පචි ධාතුව පැතිරවීමෙහි (විස්තර කිරීමෙහි) වෙයි. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. ‘පපඤ්ච’ යන්නයි.

Ettha papañcāti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Etā hi attanissitānaṃ sattānaṃ saṃsāraṃ papañcenti vitthinnaṃ karontīti papañcāti vuccanti. Atha vā papañcenti yattha sayaṃ uppannā taṃsantānaṃ vitthārenti ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Lokiyā pana ‘‘amhākaṃ tumhehi saddhiṃ kathentānaṃ papañco hotī’’tiādīni vadantā kālassa cirabhāvaṃ papañcoti vadanti, sāsane pana dvayampi labbhati.

මෙහි ‘පපඤ්ච’ (ප්‍රපංච) යනු තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටිය යි. මන්ද යත්, මේවා තමන් ඇසුරු කළ සත්ත්වයන්ගේ සංසාරය දීර්ඝ (ප්‍රසාරණය) කෙරෙත් ද, එබැවින් ‘පපඤ්ච’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, යම් තැනක තමන් උපන්නේ ද, එම සත්ත්ව සන්තානය ප්‍රසාරණය කෙරෙත් ද, දීර්ඝ කාලයක් පවත්වත් ද, එබැවින් ‘පපඤ්ච’ නම් වෙති. ලෞකිකයෝ වනාහි “ඔබ සමඟ කතා කරන අපට ප්‍රමාදයක් (කාලය ගතවීමක්) වෙයි” යනාදී වශයෙන් පවසමින් කාලයෙහි දීර්ඝ බව ‘පපඤ්ච’ යැයි කියති. ශාසනයෙහි වනාහි මේ අර්ථ දෙක ම ලැබෙයි.

Sicca kuḍḍane. Sicceti, siccayati.

සිච්ච ධාතුව බිත්ති බැඳීමෙහි (හෝ ආලේප කිරීමෙහි) වෙයි. සිච්චෙති, සිච්චයති.

Vañcu palambhane. Palambhanaṃ upalāpanaṃ. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcanaṃ. Bhūvādigaṇe pana vañcadhātu gatyatthe vattati. ‘‘Santi pādā avañcanā’’ti hi pāḷi

වඤ්චු ධාතුව රැවටීමෙහි (ප්‍රලාම්භනයෙහි) වෙයි. ප්‍රලාම්භනය යනු රවටාලීමයි. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. ‘වඤ්චක’ (රවටන්නා), ‘වඤ්චන’ (රැවටීම) යන්නයි. භූවාදි ගණයේ දී වනාහි වඤ්ච ධාතුව ගමන් කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. “නොසැලෙන (නොයන) පාදයෝ වෙති” (සන්ති පාදා අවඤ්චනා) යන්න පාළියයි.

Cacca ajjhayane. Cacceti, caccayati.

චච්ච ධාතුව අධ්‍යයනය කිරීමෙහි (ඉගෙනීමෙහි) වෙයි. චච්චෙති, චච්චයති.

Cu cavane. Cāveti, cāvayati. Añño ‘‘cu sahane’’ iti brute. Cāveti, cāvayati, sahatīti attho.

චු ධාතුව චුතවීමෙහි (පහවීමෙහි) වෙයි. චාවේති, චාවයති. වෙනත් මතයකට අනුව “චු ධාතුව ඉවසීමෙහි වෙයි” යැයි කියනු ලැබේ. එවිට චාවේති, චාවයති යන්නෙහි අර්ථය ‘ඉවසයි’ යන්නයි.

Añcu visesane. Añceti, añcayati.

අඤ්චු ධාතුව විශේෂ කිරීමෙහි වෙයි. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

Loca bhāsāyaṃ. Loceti, locayati. Locanaṃ, locayati samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya bhavatīti locanaṃ, cakkhu.

ලොච ධාතුව කථා කිරීමෙහි (භාෂණයෙහි) වෙයි. ලොචෙති, ලොචයති. ‘ලොචන’ යනු, සම සහ විෂම දේ පවසන්නාක් මෙන් වන බැවින් ලොචන නම් වේ, එනම් ඇසයි.

Raca patiyatane. Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, kesaracanā, gāthāracanā.

රච ධාතුව පිළියෙළ කිරීමෙහි (සැකසීමෙහි) වෙයි. rචෙති, රචයති. ‘රචනා’, ‘විරචිත’ (සකසන ලද), ‘කේශරචනා’ (කෙස් සැකසීම), ‘ගාථාරචනා’ (ගාථා සැකසීම) යන්නයි.

Sūca [Pg.293] pesuññe. Pisuṇabhāvo pesuññaṃ. Sūceti, sūcayati. Sūcako.

සූච ධාතුව කේලාම් කීමෙහි (පේසුඤ්ඤයෙහි) වෙයි. පිසුණු බව (කේලාම් කීම) පේසුඤ්ඤය නම් වේ. සූචෙති, සූචයති. ‘සූචක’ (කේලාම් කියන්නා) යන්නයි.

Pacca saṃyamane. Pacceti, paccayati.

පච්ච ධාතුව සංයමයෙහි (හික්මවීමෙහි) වෙයි. පච්චෙති, පච්චයති.

Rica viyojanasampajjanesu. Receti, recayati. Seṭṭhiputtaṃ vireceyya. Vireceti, virecayati. Virecako, virecanaṃ.

රිච ධාතුව වෙන් කිරීමෙහි (වියෝජනයෙහි) සහ සම්පාදනයෙහි වෙයි. රෙචෙති, රෙචයති. “සිටු පුත්‍රයා විරේචනය කරවන්නේය” (බඩ බුරුල් කරවන්නේය). විරේචේති, විරේචයති. ‘විරේචක’, ‘විරේචන’ යන්නයි.

Vaca bhāsane. Vaceti, vacayati. Bhūvādigaṇepi ayaṃ vattati. Tadā tassā ‘‘vatti, vacati, avoca, avocu’’ntiādīni rūpāni bhavanti. Kārite pana ‘‘antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī’’ti rūpāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.

වච ධාතුව කථා කිරීමෙහි (භාෂණයෙහි) වෙයි. වචෙති, වචයති. භූවාදි ගණයේ ද මෙය වැටේ. එකල්හි එහි “වත්ති, වචති, අවොච, අවොචුං” ආදි රූපයන් වේ. කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) ප්‍රත්‍යයේ දී වනාහි “අතවැසියා ලවා ධර්මය කියවයි (උගන්වයි)” යන්නෙහි ‘වාචේති’, ‘වාචයති’ යන රූපයන් වේ. ‘වත්තුං’, ‘වත්තවේ’, ‘වත්වා’, ‘වුත්තං’, ‘වුච්චති’ යන්න ද වෙයි.

Acca pūjāyaṃ. Acceti, accayati. Brahmāsurasuraccito.

අච්ච ධාතුව පිදීමෙහි (පූජා කිරීමෙහි) වෙයි. අච්චෙති, අච්චයති. “බ්‍රහ්මයන්, අසුරයන් සහ සුරයන් විසින් පුදන ලද්දා වූ” (බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො) යන්නයි.

Sūca gandhane. Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ.

සූච ධාතුව බැඳීමෙහි (ගැටගැසීමෙහි) වෙයි. සුචෙති, සූචයති. ‘සූචක’ (ඉඳිකටුව), ‘සුත්ත’ (නූල) යන්නයි.

Ettha ca attatthaparatthādibhede atthe sūcetīti suttaṃ. Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ.

මෙහි තමාගේ අර්ථය, පරාර්ථය ආදි වශයෙන් වෙනස් වූ අර්ථයන් දක්වයි (ගොනු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සුත්ත’ (සූත්‍රය) නම් වේ. එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි.

Kaca dittiyaṃ. Kacceti, kaccayati. Kacco.

කච ධාතුව බැබළීමෙහි (දීප්තියෙහි) වෙයි. කච්චෙති, කච්චයති. ‘කච්ච’ යන්නයි.

Ettha kaccoti rūpasampattiyā kacceti dibbati virocatīti kacco, evaṃnāmako ādipuriso, tabbaṃse jātā purisā ‘‘kaccānā’’tipi ‘‘kaccāyanā’’tipi ‘‘kātiyānā’’tipi vuccanti, itthiyo pana ‘‘kaccānī’’tipi ‘‘kaccāyanī’’tipi ‘‘kātiyānī’’tipi vuccanti.

මෙහි ‘කච්ච’ යනු රූප සම්පත්තියෙන් බබළයි, දිදුලයි, විරාජමාන වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කච්ච’ නම් වූ, එම නම ඇති ආදි පුරුෂයා ය. ඔහුගේ වංශයෙහි උපන් පුරුෂයෝ “කච්චාන” යැයි ද, “කච්චායන” යැයි ද, “කාතියාන” යැයි ද කියනු ලැබෙති. ස්ත්‍රීහු වනාහි “කච්චානී” යැයි ද, “කච්චායනී” යැයි ද, “කාතියානී” යැයි ද කියනු ලැබෙති.

Cakārantadhāturūpāni.

ච-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Chakārantadhātu

ඡ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු ය.

Milecha [Pg.294] abyattāyaṃ vācāyaṃ. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu.

මිලෙච්ඡ ධාතුව නොපැහැදිලි (අව්‍යක්ත) වචන කථා කිරීමෙහි වෙයි. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. ‘මිලක්ඛු’ (මිලේච්ඡයා) යන්නයි.

Ettha milakkhūti mileccheti abyattavācaṃ bhāsatīti milakkhu.

මෙහි ‘මිලක්ඛු’ යනු, නොපැහැදිලි වචන කථා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මිලක්ඛු’ (මිලේච්ඡයා) නම් වේ.

Kuccha avakkhepe. Avakkhepo adhokhipanaṃ. Kuccheti, kucchayati.

කුච්ඡ ධාතුව පහත් කොට හෙළීමෙහි (අවක්ෂේපණයෙහි) වෙයි. අවක්ෂේපණය යනු පහතට හෙළීමයි. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

Viccha bhāsāyaṃ. Viccheti, vicchayati.

විච්ඡ ධාතුව කථා කිරීමෙහි (භාෂණයෙහි) වෙයි. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

Chakārantadhāturūpāni.

ඡ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Jakārantadhātu

ජ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූහු ය.

Vajja vajjane. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti.

වජ්ජ ධාතුව වර්ජනය කිරීමෙහි (දුරු කිරීමෙහි) වෙයි. වජ්ජේති, වජ්ජයති. ‘පරිවජ්ජනක’ යන්නයි. “සිල්වතුන් විසින් දුරු කරන ලද්දේ නම්, මහණ, ඔබ කෙසේ කරන්නෙහිද?” (වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසි) යන්නයි.

Tujja balapālanesu. Tujjeti, tujjayati.

තුජ්ජ ධාතුව බලය රැකීමෙහි (බල පාලනයෙහි) වෙයි. තුජ්ජේති, තුජ්ජයති.

Tuji piji hiṃsābaladānaniketanesu. Niketanaṃ nivāso. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti. Piñjayati.

තුජි සහ පිජි ධාතූහු හිංසා කිරීම, බලය දීම සහ වාසස්ථානය (නිකේතනය) යන අර්ථයන්හි වෙති. නිකේතනය යනු වාසස්ථානය යි. තුඤ්ජේති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජේති, පිඤ්ජයති.

Khaji kicchajīvane. Khañjeti, khañjayati. Khañjo.

ඛජි ධාතුව අමාරුවෙන් ජීවත්වීමෙහි (කෘච්ඡ ජීවනයෙහි) වෙයි. ඛඤ්ජේති, ඛඤ්ජයති. ‘ඛඤ්ජ’ (කොර ගසන්නා) යන්නයි.

Khaji rakkhaṇe. Tādisāniyeva rūpāni. Bhūvādigaṇe ‘‘khaji gativekalleti imissā ‘‘khañjatī’’ti rūpaṃ.

ඛජි ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමෙහි (රැකීමෙහි) වෙයි. රූපයන් ද එවැනිම වේ. භූවාදි ගණයේ දී “ඛජි ධාතුව ගමනෙහි දුබල බවෙහි (කොර ගැසීමෙහි) වෙයි” යන මෙයින් ‘ඛඤ්ජති’ යන රූපය වේ.

Pūja pūjāyaṃ. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esāva pūjanā seyyo. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.

පූජ ධාතුව පිදීමෙහි (පූජා කිරීමෙහි) වෙයි. පූජේති, පූජයති. ‘පූජා’ යන්නයි. “මේ පූජාව ම උතුම් වේ” (එසාව පූජනා සෙය්‍යො). ‘පූජක’ (පුදන්නා), ‘පූජිත’ (පුදන ලද), ‘පූජනීය’, ‘පූජනෙය්‍ය’, ‘පූජේතබ්බ’, ‘පූජ්ජ’ යන්නයි.

Gaja [Pg.295] maddanasaddesu. Gajeti, gajayati. Gajo.

ගජ ධාතුව තෙරපීම (පෑගීම) සහ ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ගජේති, ගජයති (යනු රූප වේ). ගජෝ (අලියා යනු නාම පදයයි).

Tija nisāne. Tejeti, tejayati.

තිජ ධාතුව මුවහත් තැබීමෙහි වැටේ. තේජේති, තේජයති.

Vaja magganasaṅkhāresu. Vajeti, vajayati.

වජ ධාතුව සෙවීම සහ සැකසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. වජේති, වජයති.

Tajja santajjane. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.

තජ්ජ ධාතුව බියවැද්දීම (තැතිගැන්වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තජ්ජේති, තජ්ජයති. (සං උපසර්ගය සමඟ) සන්තජ්ජේති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතෝ (බියගන්වන ලද).

Ajja paṭisajjane. Ajjeti, ajjayati.

අජ්ජ ධාතුව පිළිසැකසීමෙහි වැටේ. අජ්ජේති, අජ්ජයති.

Sajja sajjane. Sajjeti, sajjayati dānaṃ. Gamanasajjo hutvā.

සජ්ජ ධාතුව සූදානම් කිරීමෙහි වැටේ. සජ්ජේති, සජ්ජයති දානං (දානය පිළියෙළ කරයි). ගමනසජ්ජෝ හුත්වා (ගමනට සූදානම් වූයේ වී).

Bhaja vissāse. Bhajeti, bhajayati. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhajatī’’ti rūpaṃ, bhatti, sambhatti.

භජ ධාතුව විශ්වාසය (ඇසුරු කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. භජේති, භජයති. භූවාදි ගණයෙහි වනාහි 'භජති' යන රූපය ද, භත්ති (භක්තිය), සම්භත්ති (ඇසුර/ගෞරවය) යන නාම රූප ද වේ.

Tuji piji luji bhaji bhāsāyaṃ. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. Kathetīti attho.

තුජි, පිජි, ලුජි, භජි යන ධාතූන් කථනය (කථා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තුඤ්ජේති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජේති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජේති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජේති, භඤ්ජයති. 'කථා කරයි' යනු අර්ථයයි.

Ruja hiṃsāyaṃ. Rojeti, rojayati. Rogo.

රුජ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. රෝජේති, රෝජයති. රෝගෝ (රෝගය).

Bhāja puthakammani. Puthakammaṃ puthakkaraṇaṃ, visuṃ kriyāti attho. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti.

භාජ ධාතුව වෙන් වෙන්ව ක්‍රියා කිරීමෙහි වැටේ. වෙන් වෙන්ව ක්‍රියා කිරීම යනු වෙනම ක්‍රියා කිරීමයි. භාජේති, භාජයති. විභාජේති, විභාජයති. විභත්ති (විභක්තිය).

Sabhāja sītisevanesu. Sabhājeti, sabhājayati.

සභාජ ධාතුව ගෞරව කිරීම සහ සිහිල් ඇසුර පැතීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. සභාජේති, සභාජයති.

Laja pakāsane. Lajeti, lajayati. Lājā.

ලජ ධාතුව ප්‍රකාශ කිරීමෙහි වැටේ. ලජේති, ලජයති. ලාජා (විලඳ).

Yuja saṃyamane. Saṃpubbo bandhane. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ.

යුජ ධාතුව සංයමනය කිරීමෙහි වැටේ. 'සං' උපසර්ගය පූර්ව වූ කල බැඳීමෙහි වැටේ. යෝජේති, යෝජයති. සංයෝජේති, සංයෝජයති. සංයෝජනං (සංයෝජනය).

Majja soceyyālaṅkāresu. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā.

මජ්ජ ධාතුව පිරිසිදු කිරීම සහ අලංකාර කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. මජ්ජේති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජේති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා (කොස්ස).

Bhāja [Pg.296] bhājanadānesu. Bhājeti, bhājayati. Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañcaya.

භාජ ධාතුව බෙදා දීම සහ දන් දීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. භාජේති, භාජයති. 'සංජය රජතුමනි, වෙස්සන්තර පුත්‍රයා ඇතු බෙදා දෙන්නේ කෙසේද?' යනු උදාහරණයි.

Jakārantadhāturūpāni.

ජකාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයන් ය.

Jhañantā appasiddhā. Saddasatthe pana ‘‘ñā niyojane’’ti paṭhanti, rūpaṃ pana buddhavacanānukūlaṃ na bhavati, tasmā na dassitaṃ amhehi.

ඣකාර සහ ඤකාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් නැත. ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි වනාහි 'ඤා නියෝජනේ' (නියම කිරීමෙහි ඤා ධාතුව) යනුවෙන් උගන්වති. එහෙත් එම රූපය බුද්ධ වචනයට අනුකූල නොවන බැවින් අප විසින් දක්වන ලද්දේ නැත.

Ṭakārantadhātu

ටකාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන් ය.

Ghaṭṭa ghaṭṭane. Ghaṭṭanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Ettha tu ‘‘ghaṭṭesi, ghaṭṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭṭesi, ahaṃ taṃ jānāmī’’ti nidassanaṃ.

ඝට්ට ධාතුව ඝට්ටනය කිරීමෙහි වැටේ. ඝට්ටනය යනු වීර්යය කිරීමයි. ඝට්ටේති, ඝට්ටයති. මෙහි 'ඝට්ටේසි, ඝට්ටේසි, කුමන කරුණක් නිසා ඝට්ටනය කළෙහිද? මම තා හඳුනමි' යන්න උදාහරණයි.

Ghaṭa saṅghāte. Pubbe viya kriyāpadāni, nāmikatte ‘‘ghaṭo, ghaṭā’’ti rūpāni. Ettha gaṭoti pānīyaghaṭo. Ghaṭāti samūho ‘‘macchaghaṭā’’tiādīsu viya.

ඝට ධාතුව සමූහය (එක් රැස් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ක්‍රියාපද පෙර පරිදිම වේ. නාම පද වශයෙන් 'ඝටෝ', 'ඝටා' යන රූප වේ. මෙහි 'ඝටෝ' යනු පැන් කළයයි. 'ඝටා' යනු 'මච්ඡඝටා' (මස්‍ය සමූහය) යනාදියෙහි මෙන් සමූහයයි.

Ghaṭṭa calane. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati.

ඝට්ට ධාතුව සෙලවීමෙහි වැටේ. ඝට්ටේති, ඝට්ටයති.

Naṭa avasandane. Avasandanaṃ gattavikkhepo. Naṭeti, naṭayati.

නට ධාතුව නැටීම (අවසන්දනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අවසන්දනය යනු ශරීර අවයව හැසිරවීම (රඟපෑම) යි. නටේති, නටයති.

Cuṭa chuṭa kuṭṭa chedane. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭṭayati.

චුට, ඡුට, කුට්ට යන ධාතූන් සිඳීම (කැපීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. චුටේති, චුටයති. ඡුටේති, ඡුටයති. කුට්ටේති, කුට්ටයති.

Puṭṭa caṭṭa appabhāve. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati, appaṃ bhavatīti attho.

පුට්ට, චුට්ට යන ධාතූන් අල්ප බවෙහි වැටේ. පුට්ටේති, පුට්ටයති. චුට්ටේති, චුට්ටයති. 'අල්ප වෙයි' යනු මෙහි අර්ථයයි.

Muṭa sañcuṇṇane. Moṭeti, moṭayati.

මුට ධාතුව කුඩු කිරීමෙහි වැටේ. මෝටේති, මෝටයති.

Aṭṭa suṭṭa anādare. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati.

අට්ට, සුට්ට යන ධාතූන් නොසලකා හැරීම (අනාදරය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. අට්ටේති, අට්ටයති. සුට්ටේති, සුට්ටයති.

Khaṭṭa [Pg.297] saṃvaraṇe khaṭṭeti, khaṭṭayati.

ඛට්ට ධාතුව සංවර කිරීම (වැසීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඛට්ටේති, ඛට්ටයති.

Saṭṭa hiṃsābaladānaniketanesu. Saṭṭeti, saṭṭayati.

සට්ට ධාතුව හිංසා කිරීම, ශක්තිය දීම සහ වාසස්ථානය යන අර්ථයන්හි වැටේ. සට්ටේති, සට්ටයති.

Tuvaṭṭa nipajjāyaṃ. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Chabbaggiyā bhikkhū ekamañce tuvaṭṭenti.

තුවට්ට ධාතුව වැතිරීම (සැතපීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තුවට්ටේති, තුවට්ටයති. 'ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූහු එක් ඇඳෙහි සැතපෙති' යනු උදාහරණයි.

Chaṭṭa chaṭṭane. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Atrāyaṃ pāḷi – sace so chaṭṭeti, iccetaṃ kusalaṃ. Noce chaṭṭeti, pañcahaṅgehi samannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo.

ඡට්ට ධාතුව බැහැර කිරීමෙහි වැටේ. ඡට්ටේති, ඡට්ටයති. මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය - 'ඉදින් හෙතෙම බැහැර කෙරේ නම් එය යහපති. ඉදින් බැහැර නොකෙරේ නම්, අංග පහකින් යුත් භික්ෂුවක් රන් රිදී බැහැර කරන්නෙකු (රූපියඡට්ටක) ලෙස සම්මත කළ යුතුය'.

Puṭa hiṃsāyaṃ. Poṭeti, poṭayati.

පුට ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. පෝටේති, පෝටයති.

Kīṭa bandhe. Bandho bandhanaṃ. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo.

කීට ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. බන්ධ යනු බැඳීමයි. කීටේති, කීටයති. කීටෝ (කෘමියා).

Cuṭi chedane. Cuṇṭeti, cuṇṭayati.

චුටි ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ. චුණ්ටේති, චුණ්ටයති.

Luṭi theyye. Luṇṭeti, luṇṭayati.

ලුටි ධාතුව සොරකම් කිරීමෙහි වැටේ. ලුණ්ටේති, ලුණ්ටයති.

Kūṭa appasāde. Kūṭeti, kūṭayati. Kūṭaṃ rajataṃ. Kūṭā gāvī. Kuṭatāpaso.

කූට ධාතුව අප්‍රසාදය (වංචාව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. කූටේති, කූටයති. කූටං රජතං (ව්‍යාජ රිදී), කූටා ගාවී (කපටි දෙන), කුටතාපසෝ (කපටි තපස්වියා).

Cuṭa puṭa phuṭa vibhede. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Aṅguliyo phoṭesuṃ.

Refers to 'චුට', 'පුට', 'ඵුට' යන ධාතූන් බිඳීමෙහි වැටේ. චුටේති, චුටයති. පෝටේති, පෝටයති. ඵෝටේති, ඵෝටයති. 'ඇඟිලි ගැසූහ (පුපුරුවාහ)' යන්න උදාහරණයයි.

Ghaṭa saṅghāṭe hantyatthe ca. Ghaṭeti, ghaṭayati.

ඝට ධාතුව එක් කිරීම සහ මැරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඝටේති, ඝටයති.

Paṭa puṭa luṭa ghaṭa ghaṭi bhāsāyaṃ. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati.

පට, පුට, ලුට, ඝට, ඝටි යන ධාතූන් කථනය (කථා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පාටේති, පාටයති. පෝටේති, පෝටයති. ලෝටේති, ලෝටයති. ඝාටේති, ඝාටයති. ඝණ්ඩේති, ඝණ්ඩයති.

Paṭa vaṭa ganthe. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati.

පට, වට යන ධාතූන් බැඳීමෙහි වැටේ. පටේති, පටයති. වටේති, වටයති.

Kheṭa bhakkhaṇe. Kheṭeti, kheṭayati.

ඛේට ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ. ඛේටේති, ඛේටයති.

Khoṭa khepe. Khoṭeti, khoṭayati.

‘ඛොට’ ධාතුව දැමීම (හෙළීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛොටේති’, ‘ඛොටයති’ (දමයි, හෙළයි).

Kuṭi dāhe. Kuṭeti, kuṭayati.

‘කුටි’ ධාතුව දැවීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුටේති’, ‘කුටයති’ (දවයි).

Yuṭa saṃsagge. Yoṭeti, yoṭayati.

‘යුට’ ධාතුව සංසර්ගය (එක්වීම/මිශ්‍රවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘යෝටේති’, ‘යෝටයති’ (මිශ්‍ර කරයි/එක් කරයි).

Vaṭa vibhajane. Vaṭeti, vaṭayati.

‘වට’ ධාතුව බෙදීම (විභජනය) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වටේති’, ‘වටයති’ (බෙදයි).

Ṭakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ට’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Ṭhakārantadhātu

‘ඨ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

Saṭha [Pg.298] saṅkhāragatīsu. Saṭheti, saṭhayati.

‘සඨ’ ධාතුව වංචාව සහ පැමිණීම (ක්‍රියාව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සඨේති’, ‘සඨයති’ (වංචා කරයි).

Suṭha ālasiye. Soṭheti, soṭhayati.

‘සුඨ’ ධාතුව අලසකම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෝඨේති’, ‘සෝඨයති’ (අලස වෙයි).

Suṭhi sosane. Suṇṭheti, suṇṭhayati.

‘සුඨි’ ධාතුව වියළීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුණ්ඨේති’, ‘සුණ්ඨයති’ (වියළයි).

Saṭha silāghāyaṃ. Saṭheti, saṭhayati.

‘සඨ’ ධාතුව ප්‍රශංසා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සඨේති’, ‘සඨයති’ (ප්‍රශංසා කරයි).

Saṭha asammābhāsane. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho.

‘සඨ’ ධාතුව වැරදි ලෙස (අසත්‍ය ලෙස) කථා කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සඨේති’, ‘සඨයති’, ‘සඨෝ’ (වංචනිකයා).

Ettha saṭhoti kerāṭiko. Saṭhayatīti saṭho, na sammā bhāsatīti attho.

මෙහි ‘සඨ’ යනු කෛරාටිකයා (වංචනිකයා) ය. වංචා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සඨෝ’ නම් වේ, නිවැරදිව කථා නොකරයි යන අර්ථයයි.

Saṭha ketave. Rūpaṃ tādisameva.

‘සඨ’ ධාතුව වංචාව (කෛරාටිකකම) අර්ථයෙහි වැටේ. රූපය එබඳුම වේ.

‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ…pe…Attano pana chādeti, kaliṃva kitavāsaṭho’’ti.

‘‘අන්‍යන්ගේ වැරදි දැකීම පහසුය, නමුත් තමාගේ වැරදි දැකීම අපහසුය... දූ කෙළින්නා වංචනික ලෙස (අන්‍යයන් රවටමින්) තමාගේ පරාජය වසන්නාක් මෙන්, තමාගේ වැරදි වසා ගනියි.’’

Ettha sākuṇiko ‘‘kitavā’’ti vutto. Tassa idaṃ ketavaṃ, tasmiṃ ketave ayaṃ dhātu vattatīti attho.

මෙහි වැද්දා (පක්ෂීන් අල්ලන්නා) ‘කිතවා’ (කෛරාටිකයා) යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. ඔහුගේ ඒ කෛරාටික ක්‍රියාව ‘කේතව’ නම් වේ, එම කෛරාටික ක්‍රියාව අර්ථයෙහි මෙම ධාතුව වැටේ යන අර්ථයයි.

Kaṭhi soke. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati.

‘කඨි’ ධාතුව ශෝකය අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කණ්ඨේති’, ‘කණ්ඨයති’ (ශෝක කරයි).

Ṭhakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ඨ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Ḍakārantadhātu

‘ඩ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

Paṭi parihāse. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. Manussānaṃ naṃ bhikkhuniṃ uppaṇḍiṃsu.

‘පටි’ ධාතුව උපහාස කිරීම (විහිළු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පණ්ඩේති’, ‘පණ්ඩයති’, ‘උප්පණ්ඩේති’, ‘උප්පණ්ඩයති’ (කවටකම් කරයි/උපහාස කරයි). මිනිස්සු ඒ භික්ෂුණියට උපහාස කළහ.

Laḍi ukkhepe. Laṇḍeti, laṇḍayati.

‘ලඩි’ ධාතුව ඉහළට දැමීම (ඔසවා හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ලණ්ඩේති’, ‘ලණ්ඩයති’.

Khaḍi kaḍi chede. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo.

‘ඛඩි’ සහ ‘කඩි’ ධාතූන් කැපීම (සිඳීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඛණ්ඩේති’, ‘ඛණ්ඩයති’, ‘කණ්ඩේති’, ‘කණ්ඩයති’. ‘ඛණ්ඩෝ’ (කැබැල්ල), ‘කණ්ඩෝ’ (කොටස/හී සැරය).

Piḍi [Pg.299] saṅghāte. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo.

‘පිඩි’ ධාතුව එක් රැස් කිරීම (සමූහයක් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පිණ්ඩේති’, ‘පිණ්ඩයති’, ‘පිණ්ඩෝ’ (පිණ්ඩය/පිඬු).

Ettha ca piṇḍoti samūhasaṅkhāto kalāpopi ‘‘coḷaṃ piṇḍo rati khiḍḍā’’ti ettha vutto āhārasaṅkhāto piṇḍopi piṇḍoyeva.

මෙහි ‘පිණ්ඩ’ යනු සමූහයක් යන අර්ථය ඇති කළඹ (රැස) ද වේ. ‘‘චෝළං පිණ්ඩෝ රති ඛිඩ්ඩා’’ (ඇඳුම් පැළඳුම්, ආහාරය, ඇල්ම, කෙළිය) යන්නෙහි දැක්වෙන ආහාරය හඳුන්වන පිණ්ඩය ද ‘පිණ්ඩ’ ම වේ.

Kuḍi vedhane. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ.

‘කුඩි’ ධාතුව විදීම (හෝ වටකිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුණ්ඩේති’, ‘කුණ්ඩයති’, ‘කුණ්ඩලං’ (කුණ්ඩලාභරණය/කණකර).

Maḍi bhūsāyaṃ hasane ca. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito.

‘මඩි’ ධාතුව සැරසීම (අලංකාර කිරීම) සහ සිනාසීම අර්ථයන්හි වැටේ. ‘මණ්ඩේති’, ‘මණ්ඩයති’, ‘මණ්ඩෝ’ (සාරය), ‘මණ්ඩනං’ (සැරසීම), ‘මණ්ඩිතෝ’ (සැරසුණු).

Bhaḍi kalyāṇe. Kalyāṇaṃ kalyāṇatā. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo.

‘භඩි’ ධාතුව යහපත (කල්‍යාණ බව) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘භණ්ඩේති’, ‘භණ්ඩයති’, ‘භණ්ඩෝ’ (භාණ්ඩය).

Ettha ca bhaṇḍoti dhanaṃ, alaṅkāro vā. ‘‘Bhaṇḍaṃ gaṇhāti. Samalaṅkaritvā bhaṇḍenā’’ti ca ādīsu viya.

මෙහි ‘භණ්ඩ’ යනු ධනය හෝ ආභරණයයි. ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාති’’ (භාණ්ඩ ලබාගනියි), ‘‘සමලංකරිත්වා භණ්ඩේන’’ (ආභරණයෙන් මනාව සරසා) යනාදී තැන්හි මෙනි.

Daṇḍa daṇḍavinipāte. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo.

‘දණ්ඩ’ ධාතුව දඬුවම් පැමිණවීම (දඬු පහර දීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දණ්ඩේති’, ‘දණ්ඩයති’, ‘දණ්ඩෝ’ (දඬුවම/දණ්ඩ).

Chaḍḍa chaḍḍane. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā.

‘ඡඩ්ඩ’ ධාතුව ඉවත දැමීම (අත්හැරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡඩ්ඩේති’, ‘ඡඩ්ඩයති’, ‘ඡඩ්ඩනකෝ’ (ඉවත දමන්නා), ‘ඡඩ්ඩියති’ (ඉවත දමනු ලැබේ), ‘ඡඩ්ඩිතෝ’ (ඉවත දමන ලද), ‘ඡඩ්ඩිතුම්/ඡඩ්ඩයිතුම්’ (ඉවත දැමීමට), ‘ඡඩ්ඩෙත්වා/ඡඩ්ඩයිත්වා’ (ඉවත දමා).

Ḍakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ඩ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Ḍhakārantadhātu

‘ඪ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

Vaḍḍha ākiraṇe. Kaṃsapātiyā pāyāsaṃ vaḍḍheti, vaḍḍhayati. Bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi.

‘වඩ්ඪ’ ධාතුව බෙදීම (ආහාර පිළිගැන්වීම/ඉසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලෝකඩ තලියක කිරිපිඬු බෙදයි (පිළිගන්වයි). බත් බෙදා දුන්නේය.

Imāni ḍhakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ඪ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Ṇakārantadhātu

‘ණ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහු.

Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Vaṇṇo pasaṃsā. Kriyā karaṇaṃ. Vitthāro vitthinnatā. Guṇo sīlādidhammo. Vacanaṃ [Pg.300] vācā. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā.

‘වණ්ණ’ ධාතුව වර්ණය, ක්‍රියාව, විස්තර කිරීම (විතාරය), ගුණය සහ වචනය යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘වණ්ණෝ’ යනු ප්‍රශංසාවයි, ‘ක්‍රියා’ යනු කිරීමයි, ‘විත්ථාරෝ’ යනු පැතිරුණු බවයි, ‘ගුණෝ’ යනු ශීලාදී ධර්මයන් ය, ‘වචනං’ යනු වචනයයි. ‘වණ්ණේති’, ‘වණ්ණයති’. ‘වණ්ණෝ’, ‘වණ්ණං’, ‘සුවණ්ණං’, ‘සංවණ්ණනා’.

Vaṇṇasaddo chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome bho gotama vaṇṇā’’tievamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tievamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyataneti.

‘වණ්ණ’ ශබ්දය ශරීරයේ පැහැය (ඡවි), ස්තුතිය (ප්‍රශංසාව), කුල පන්තිය (කුල වර්ගය), හේතුව (කාරණය), හැඩය (සංස්ථානය), ප්‍රමාණය සහ රූප ආයතනය යනාදියෙහි දක්නට ලැබේ. එහි ‘‘සුවණ්ණවණ්ණෝසි භගවා’’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති වන සේක) යනාදී තැන්හි ශරීර පැහැයෙහි ය. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තේ ගහපති සමණස්ස ගෝතමස්ස වණ්ණා’’ (ගෘහපතිය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ගුණ/ප්‍රශංසා ඔබට කවදා එක්රැස් වූයේද?) යනාදී තැන්හි ප්‍රශංසාවෙහි ය. ‘‘චත්තාරෝමේ භෝ ගෝතම වණ්ණා’’ (භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ කුල සතරක් වෙති) යනාදී තැන්හි කුල වර්ගයෙහි ය. ‘‘අථ කේන නු වණ්ණේන, ගන්ධථේනෝති වුච්චති’’ (එසේ නම් කුමන කරුණක් නිසා සුවඳ සොරා ගන්නෙක් යැයි කියනු ලැබේද?) යනාදී තැන්හි හේතුවෙහි ය. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ (මහා ඇත් රජකුගේ හැඩයක් මවාගෙන) යනාදී තැන්හි හැඩයෙහි ය. ‘‘තයෝ පත්තස්ස වණ්ණා’’ (පාත්‍රයේ ප්‍රමාණ තුනකි) යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණයෙහි ය. ‘‘වණ්ණෝ ගන්ධෝ රසෝ ඕජා’’ (වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව) යනාදී තැන්හි රූප ආයතනයෙහි ය.

Tattha chaviyanti chavigatā vaṇṇadhātu eva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare. Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti vaṇṇo, thuti. Vaṇṇiyati asaṅkarato vavatthapiyatīti vaṇṇo, kulavaggo. Vaṇṇiyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāviyatīti vaṇṇo, kāraṇaṃ, vaṇṇaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti vaṇṇo, saṇṭhānaṃ. Vaṇṇiyati aḍḍhamahantādivasena pamiyatīti vaṇṇo, pamāṇaṃ. Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo, rūpāyatanaṃ. Evaṃ tena tena pavattinimittena vaṇṇasaddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā.

එහි ‘ඡවි’ යනු ශරීරගත වර්ණ ධාතුවම ‘‘සුවණ්ණවණ්ණෝ’’ යන්නෙහි ‘වණ්ණ’ යන වචනයෙන් ගන්නා ලද්දේ යැයි තවත් අය කියති. කීර්තිය ප්‍රකාශ කිරීම (පැසසීම) ‘වණ්ණ’ (ප්‍රශංසාව) නම් වේ. මිශ්‍ර වීමකින් තොරව වෙන් කර දක්වනු ලබන බැවින් ‘වණ්ණ’ (කුල වර්ගය) නම් වේ. මෙයින් ඵලය ස්වභාවය අනුව විස්තර කරනු ලබන (පැහැදිලි කරන) බැවින් ‘වණ්ණ’ (හේතුව) නම් වේ. දිග, කොට ආදී වශයෙන් හැඩගැසෙන බැවින් ‘වණ්ණ’ (හැඩය) නම් වේ. අඩක්, මහා ආදී වශයෙන් මනිනු ලබන බැවින් ‘වණ්ණ’ (ප්‍රමාණය) නම් වේ. වෙනස් වෙමින් හෘදගත ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘වණ්ණ’ (රූප ආයතනය) නම් වේ. මෙලෙස ඒ ඒ පවතින නිමිත්ත අනුව ‘වණ්ණ’ ශබ්දයේ ඒ ඒ අර්ථයන්හි පැවැත්ම තේරුම් ගත යුතුය.

Aparampi [Pg.301] vaṇṇasaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Vaṇṇasaddo saṇṭhānajāti rūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsājātarūpapuḷinakkharādīsu dissati. Ayañhi ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne dissati, ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu jātiyaṃ. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu rūpāyatane.

අපි ‘වණ්ණ’ ශබ්දයේ තවත් අර්ථ විග්‍රහයක් පවසමු. ‘වණ්ණ’ ශබ්දය හැඩය, ජාතිය (කුලය), රූප ආයතනය, හේතුව, ප්‍රමාණය, ගුණය, ප්‍රශංසාව, රත්තරන් (ජාතරූප), වැලි, අකුර යනාදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. මෙය ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ (මහා නාග රාජයකුගේ හැඩයක් මවාගෙන) යනාදී තැන්හි හැඩය අර්ථයෙහි ද, ‘‘බ්‍රාහ්මණෝව සෙට්ඨෝ වණ්ණෝ, හීනෝ අඤ්ඤෝ වණ්ණෝ’’ (බ්‍රාහ්මණයාම ශ්‍රේෂ්ඨතම කුලය වෙයි, අනෙක් කුලය පහත් වෙයි) යනාදී තැන්හි ජාතිය (කුලය) අර්ථයෙහි ද, ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතෝ’’ (උතුම් වූ ශරීර වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වූ) යනාදී තැන්හි රූප ආයතනයෙහි ද දක්නට ලැබේ.

‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti

‘‘මම (නෙළුම් මල) නොගනිමි, නොකඩමි, දුර සිටම දියෙහි හටගත් මල සිඹිමි; එසේ නම් මම කුමන කරුණක් නිසා සුවඳ සොරා ගන්නෙක් යැයි කියනු ලැබෙම්ද?’’

Ādīsu kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu pamāṇe. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu guṇe. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kāliṅgamhi vanimhase’’ti ettha jātarūpe. ‘‘Akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā’’ti ettha puḷine. ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’tiādīsu akkhare dissati. Iccevaṃ sabbathāpi –

යනාදී තැන්හි හේතුව අර්ථයෙහි ද, ‘‘තයෝ පත්තස්ස වණ්ණා’’ යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණය අර්ථයෙහි ද, ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තේ ගහපති සමණස්ස ගෝතමස්ස වණ්ණා’’ යනාදී තැන්හි ගුණය අර්ථයෙහි ද, ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසති’’ (ප්‍රශංසාවට සුදුස්සාගේ ගුණ පවසයි) යනාදී තැන්හි ප්‍රශංසාවෙහි ද, ‘‘වණ්ණං අඤ්ජනවණ්ණේන, කාලිංගම්හි වනිම්හසේ’’ (කාලිංග දේශයෙහිදී අඳුන් වැනි කළු කුඩු සඳහා අපි රන් හුවමාරු කරමු) යන්නෙහි රත්තරන් අර්ථයෙහි ද, ‘‘අකිලාසුනෝ වණ්ණපථේ ඛණන්තා’’ (නොපසුබට උත්සාහය ඇති අය වැලි කතරෙහි හාරන්නාහු) යන්නෙහි වැලි අර්ථයෙහි ද, ‘‘වණ්ණාගමෝ වණ්ණවිපරියායෝ’’ (අකුරු පැමිණීම, අකුරු පෙරළීම) යනාදී තැන්හි අකුර අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම —

Chaviyaṃ thutiyaṃ heme, kulavagge ca kāraṇe;

Saṇṭhāne ca pamāṇe ca, rūpāyatanajātisu;

Guṇakkharesu puḷine, vaṇṇasaddo pavattati;

‘වණ්ණ’ (වර්ණ) යන ශබ්දය; ශරීරයේ සම (ඡවි), ප්‍රශංසාව, රන්, කුලය, වර්ගය, කරුණ (හේතුව), හැඩය (සංස්ථානය), ප්‍රමාණය, රූප ආයතනය, ජාතිය, ගුණය, අකුරු සහ වැලි යන අර්ථයන්හි පවතී.

Suvaṇṇasaddo chavisampattigaruḷajātarūpesu āgato. Ayañhi ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate’’ti, ‘‘suvaṇṇatā sussaratā’’ti [Pg.302] ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu jātarūpeti.

‘සුවණ්ණ’ (සුවර්ණ) යන ශබ්දය ශරීර පැහැයේ සම්පත්තිය (ඡවිසම්පත්තිය), ගුරුළා සහ රත්තරන් යන අර්ථයන්හි පැමිණේ. එනම්, 'සුවණ්ණේ දුබ්බණ්ණේ, සුගතේ දුග්ගතේ' යන්නෙහි සහ 'සුවණ්ණතා සුස්සරතා' යනාදී තැන්වලදී ශරීර වර්ණයේ පැහැපත් බව (ඡවිසම්පත්තිය) යන අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. 'කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති' යනාදී තැන්වලදී 'ගුරුළා' යන අර්ථයෙන් ද, 'සුවණ්ණවණ්ණෝ කඤ්චනසන්නිභත්තචෝ' යනාදී තැන්වලදී 'රත්තරන්' (ජාතරූප) යන අර්ථයෙන් ද පැමිණ ඇත.

Puṇa saṅghāte. Puṇeti, puṇayati.

‘පුණ’ ධාතුව එකතු කිරීම (සංඝාත) අර්ථයෙහි පවතී. ‘පුණේති’, ‘පුණ්යති’ ලෙස රූප සෑදේ.

Cuṇa saṅkocane. Cuṇeti, cuṇayati.

‘චුණ’ ධාතුව හැකිලීම (සංකෝචනය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘චුණේති’, ‘චුණයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

Cuṇṇa peraṇe. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ. Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti.

‘චුණ්ණ’ ධාතුව කුඩු කිරීම (පෙරණ - ඇඹරීම/කැබලි කිරීම) අර්ථයෙහි පවතී. ‘චුණ්ණේති’, ‘චුණ්ණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘චුණ්ණං’ යනු කුඩු (සුනුවම්) ය. ‘චුණ්ණවිචුණ්ණං කරෝති’ යනු කුඩුපට්ටම් කරයි.

Saṇa dāne. Saṇeti, saṇayati.

‘සණ’ ධාතුව දීම (දාන) අර්ථයෙහි පවතී. ‘සණේති’, ‘සණයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

Kuṇa saṅkocane. Kuṇeti, kuṇayati. Kuṇo. Kuṇahattho. Hatthena kuṇī.

‘කුණ’ ධාතුව හැකිලීම (සංකෝචනය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කුණේති’, ‘කුණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘කුණෝ’ යනු ඇද වුණු තැනැත්තා ය. ‘කුණහත්ථෝ’ යනු ඇද වුණු අත් ඇති තැනැත්තා ය. ‘හත්ථේන කුණී’ යනු අතින් කොර වූ තැනැත්තා ය.

Tūṇa pūraṇe. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī.

‘තූණ’ ධාතුව පිරවීම (පූරණය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘තූණේති’, ‘තූණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘තූණී’.

Ettha tūṇīti sarakalāpo. Sā hi tūṇenti pūrenti sare etthāti tūṇī.

මෙහි ‘තූණී’ යනු ඊතල කෝපුව (හීකලඹ) යි. එයට ඊතල පුරවන බැවින් (තූණෙන්ති) ‘තූණී’ යැයි කියනු ලැබේ.

Bhūṇa bhāsāyaṃ. Bhūṇeti, bhūṇayati.

‘භූණ’ ධාතුව කථා කිරීම (භාෂණය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘භූණේති’, ‘භූණයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

Kaṇa nimīlane. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo.

‘කණ’ ධාතුව ඇස් පියාගැනීම (නිමිලනය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කාණේති’, ‘කාණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘කාණෝ’ (කණ තැනැත්තා).

Ettha kāṇoti ekena vā dvīhi vā akkhīhi parihīnakkhi. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘kāṇo nāma ekakkhinā kāṇo, andho nāma ubhayakkhikāṇo’’ti vadanti, taṃ kāṇandhasaddānaṃ ekatthasannipāte yujjati. Itarathā kāṇakacchapopamasutte vutto kacchapo ekasmiṃ kāṇo siyā, ekakkhikāṇo ca pana puriso ‘‘andho’’ti na vattabbo siyā, tasmā tesamayugaḷatte ekekassa yathāsambhavaṃ dvinnaṃ dvinnamākārānaṃ vācakatā daṭṭhabbā. Tathā hi kosalasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo vā [Pg.303] ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ovadeyyānusāseyyā’’ti ettha ovādānusāsanānaṃ viya savisesatā avisesatā ca daṭṭhabbā.

මෙහි ‘කාණ’ යනු එක් ඇසක් හෝ ඇස් දෙකම අහිමි වූ තැනැත්තා ය. එහෙත්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘කාණ යනු එක් ඇසක් කණ වූ තැනැත්තා ය, අන්ධ යනු ඇස් දෙකම කණ වූ තැනැත්තා ය’ යි පවසති. එය ‘කාණ’ සහ ‘අන්ධ’ යන වචන දෙක එක්ව යෙදෙන තැනකදී ගැලපේ. එසේ නොවන කල, කාණකච්ඡපෝපම සූත්‍රයෙහි (කණ කැස්බෑවාගේ උපමා සූත්‍රයෙහි) දැක්වෙන කැස්බෑවා එක් ඇසක් පමණක් කණ වූවෙක් විය හැකි අතර, එක් ඇසක් පමණක් කණ වූ මිනිසකුට ‘අන්ධ’ යැයි නොකිව යුතු වන්නේය. එබැවින්, ඒ වචන දෙක තනි තනිව යෙදෙන කල, ඒ එක එකකින් අවස්ථාවට අනුව ඇස් එකක් හෝ දෙකම අන්ධ වීමේ ස්වභාවයන් දෙකම අදහස් වන බව දත යුතුය. එහෙයින් ම කෝසල සංයුත්ත අටුවාවෙහි ‘කාණ යනු එක් ඇසක් කණ වූ හෝ ඇස් දෙකම කණ වූ තැනැත්තා ය’ යැයි පවසා ඇත. එසේත් නැතහොත්, 'ඕවදෙය්‍ය අනුසාසෙය්‍ය' (අවවාද අනුශාසනා කරයි) යන්නෙහි අවවාද සහ අනුශාසනා අතර ඇති විශේෂ සහ පොදු බව මෙන් මෙහි ද විශේෂ හා සාමාන්‍ය බව දත යුතුය.

Gaṇa saṅkhyāne. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā, gaṇo.

‘ගණ’ ධාතුව ගණන් කිරීම (සංඛ්‍යානය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘ගණේති’, ‘ගණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘ගණනා’, ‘ගණෝ’.

Ettha gaṇanāti saṅkhyā. Gaṇoti bhikkhusamūho. Yesaṃ vā kesañci samūho. Samūhassa ca anekāni nāmāni. Seyyathidaṃ –

මෙහි ‘ගණනා’ යනු සංඛ්‍යාවයි. ‘ගණෝ’ යනු භික්ෂු සමූහයයි, නැතහොත් යම් කිසිවෙකුගේ සමූහයකි. සමූහය සඳහා බොහෝ නාමයන් ඇත. එනම්:

Saṅgho gaṇo samūho ca,Khandho sannicayo cayo;

Samuccayo ca nicayo,Vaggo pūgo ca rāsi ca.

සංඝ, ගණ, සමූහ, ඛන්ධ, සන්නිචය, චය, සමුච්චය, නිචය, වග්ග, පූග, රාසි,

Kāyo nikāyo nikaro,Kadambo visaro ghaṭā;

Samudāyo ca sandeho,Saṅghāto samayo karo.

කාය, නිකාය, නිකර, කදම්බ, විසිර, ඝටා, සමුදාය, සන්දේහ, සංඝාත, සමය, කර,

Ogho puñjo kalāpo ca,Piṇḍo jālañca maṇḍalaṃ;

Saṇḍo pavāho iccete,Samūhatthābhidhāyakāti.

ඕඝ, පුඤ්ජ, කලාප, පිණ්ඩ, ජාල, මණ්ඩල, සණ්ඩ, පවාහ යන මේවා සමූහය යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචන වේ.

Kiñcāpi ete saṅghagaṇasamūhādayo saddā samūhatthavācakā, tathāpi saṅghagaṇasaddāyeva vināpi visesakapadena bhikkhusamūhe vattanti, nāññe, aññe pana saṅghagaṇasaddehi saddhiṃ aññamaññañca kadāci samānatthavisayā honti, kadāci asamānatthavisayā, tasmā yathāpāvacanaṃ asammuyhantena yojetabbā. ‘‘Eko, dve’’tiādinā gaṇetabboti gaṇo.

මේ සංඝ, ගණ, සමූහ ආදී වචන සමූහ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන නමුත්, ‘සංඝ’ සහ ‘ගණ’ යන වචන පමණක් කිසිදු විශේෂණ පදයක් නොමැතිව වුවද භික්ෂු සමූහයා හැඟවීම සඳහා යෙදේ; අනෙක් වචන එසේ නොවේ. අනෙක් වචන සමහර විට ‘සංඝ’, ‘ගණ’ යන වචන සමඟ හෝ එකිනෙක සමඟ සමාන අර්ථ ඇතිව ද, සමහර විට අසමාන අර්ථ ඇතිව ද යෙදේ. එබැවින් ධර්ම විනයට අනුකූලව මුළා නොවී මේවා යෙදිය යුතුය. ‘එක, දෙක’ යනාදී වශයෙන් ගණන් කළ යුතු බැවින් ‘ගණ’ නම් වේ.

Kaṇṇa [Pg.304] savane. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo. Kaṇṇayanti saddaṃ suṇanti etenāti kaṇṇo, yo loke ‘‘savanaṃ, sota’’nti ca vuccati.

‘කණ්ණ’ ධාතුව ශ්‍රවණය කිරීම (ඇසීම) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කණ්ණේති’, ‘කණ්ණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘කණ්ණෝ’. මෙයින් ශබ්දය අසන (කණ්ණයන්ති) බැවින් ‘කණ්ණෝ’ නම් වේ. එය ලෝකයෙහි ‘සවනය’ සහ ‘සෝතය’ (කන) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ.

Kuṇa guṇa āmantane. Kuṇeti, kuṇayati. Guṇeti, guṇayati. Guṇo. Goṇo.

‘කුණ’ සහ ‘ගුණ’ යන ධාතූන් ඇමතීම (ආමන්ත්‍රණය) අර්ථයෙහි පවතී. ‘කුණේති’, ‘කුණයති’ ද ‘ගුණේති’, ‘ගුණයති’ ද ලෙස රූප සෑදේ. ‘ගුණෝ’, ‘ගෝණෝ’ (ගොනා).

Ettha guṇoti sīlādayo dhammā, kenaṭṭhena te guṇā. Goṇāpiyati āmantāpiyati attani patiṭṭhito puggalo daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca icchantehi janehīti guṇo. Ettha kiñcāpi sīlādidhammānaṃ āmantāpanaṃ natthi, tathāpi taṃhetuāmantanaṃ nimantanañca teyeva karonti nāmāti evaṃ vuttaṃ. Tathā hi –

මෙහි ‘ගුණ’ යනු සීලාදී ධර්මයන් ය. කිනම් අර්ථයකින් ඒවා ගුණ නම් වේ ද? තමන් කෙරෙහි පිහිටි පුද්ගලයා, ඔහුව දැකීමට, ඇසීමට සහ පිදීමට කැමති ජනයා ලවා ඇමතීමට/කැඳවීමට සලස්වන බැවින් ‘ගුණ’ නම් වේ. මෙහි සීලාදී ධර්මයන්ට තමන් විසින් ම ඇමතීමේ ශක්තියක් නැතත්, ඒවා හේතුවෙන් සිදුවන ආරාධනා සහ නිමන්ත්‍රණ එම ධර්මයන් ම සිදුකරන්නාක් බඳු බැවින් මෙසේ කියන ලදී. එනම් මෙසේ ය–

‘‘Yathāpi khettasampanne,Bījaṃ appampi ropitaṃ;

Sammā dhāraṃ pavassante,Phalaṃ toseti kassaka’’nti

‘පොහොසත් කුඹුරක, ඉතා කුඩා බීජයක් වුවද වපුරන ලද කල, මැනවින් වැසි වසින විට, එහි ඵලය ගොවියා සතුටු කරයි.’

Ettha kassakassa tuṭṭhiuppattikāraṇattā hetuvasena niccetanassapi phalassa tosanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi āmantāpanakāraṇattā evaṃ vuttaṃ. Aññe pana ‘‘guñjante abyayante iti guṇā’’ti atthaṃ vadanti. Tadanurūpaṃ pana dhātusaddaṃ na passāma, ‘‘guṇa āmantane’’ icceva passāma, vicāretvā gahetabbaṃ.

මෙහි ගොවියාට සතුට ඇතිවීමේ හේතුව වන බැවින්, අචේතනික වූ ඵලය (අස්වැන්න) ගොවියා සතුටු කරන බව හේතු වශයෙන් කියන ලදී; එලෙසම මෙහි ද ආරාධනා කිරීමට හේතුව වන බැවින් මෙසේ කියන ලදී. අනෙක් අය ‘හඬ නඟන හෝ ක්ෂය නොවන දේ ගුණ වේ’ යැයි අර්ථ පවසති. එහෙත් ඊට ගැළපෙන ධාතු ශබ්දයක් අප නොදකිමු. ‘ගුණ ආමන්තනේ’ (ඇමතීමෙහි ගුණ ධාතුව) යන්නම පමණක් දකිමු. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය.

Vaṇa gattavicuṇṇane. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo.

‘වණ’ ධාතුව ශරීරය තුවාල කිරීම/පළුදු කිරීම (ගත්තවිචුණ්ණන) අර්ථයෙහි පවතී. ‘වණේති’, ‘වණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘වණෝ’.

Ettha vaṇoti aru. Sā hi sarīraṃ vaṇayati vicuṇṇeti chiddāvachiddaṃ karotīti vaṇoti vuccati.

මෙහි ‘වණෝ’ යනු ශරීරයේ ඇතිවන තුවාලයයි (අරු). එය ශරීරය තුවාල කරන බැවින්, පළුදු කරන බැවින් සහ තැනින් තැන සිදුරු කරන බැවින් ‘වණෝ’ යැයි කියනු ලැබේ.

Paṇṇa harite. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ. Sūpeyyapaṇṇaṃ.

‘පණ්ණ’ ධාතුව කොළ පැහැය (හරිත) අර්ථයෙහි පවතී. ‘පණ්ණේති’, ‘පණ්ණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘තාලපණ්ණං’ (තල් කොළය), ‘සූපෙය්‍යපණ්ණං’ (කරපිංචා/ව්‍යංජනයට දමන කොළ).

Ettha [Pg.305] ca haritabhāvavigatepi vatthusmiṃ paṇṇabhāvo rūḷhito pavattoti daṭṭhabbo. ‘‘Paṇṇaṃ, pattaṃ, palāso, dalaṃ’’ iccete samānatthā.

මෙහිදී කොළ පැහැය පහව ගිය වස්තුවෙහි වුවද කොළය යන ස්වභාවය (පණ්ණභාවය) රූඪි වශයෙන් පවතින බව දත යුතුය. ‘පණ්ණං’, ‘පත්තං’, ‘පලාසෝ’, ‘දලං’ යන මේවා සමාන අර්ථ ඇති වචන වේ.

Paṇa byavahāre. Paṇeti, paṇayati. Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti.

‘පණ’ ධාතුව ව්‍යවහාර කිරීම (නියම කිරීම/කටයුතු කිරීම) අර්ථයෙහි පවතී. ‘පණේති’, ‘පණයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘රාජා ච දණ්ඩං ගරුකං පණේති’ (රජතුමා ද බරපතළ දඬුවම් නියම කරයි).

Imāni ṇakārantadhāturūpāni.

මේවා ‘ණ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප වේ.

Takārantadhātu

‘ත’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්.

Cinta cintāyaṃ. Cinteti, cintayati. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako. Kārite ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’ti rūpāni.

‘චින්ත’ ධාතුව සිතීම (චින්තාව) අර්ථයෙහි පවතී. ‘චින්තේති’, ‘චින්තයති’ ලෙස රූප සෑදේ. ‘චිත්තං’ (සිත), ‘චින්තා’, ‘චින්තනා’, ‘චින්තනකෝ’. කාරක (ප්‍රේරණ) ක්‍රියාවෙහි ‘චින්තාපේති’, ‘චින්තාපයති’ ලෙස රූප සෑදේ.

Tattha cittanti ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho, sabbacittasādhāraṇavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha siyā – kasmā ‘‘ārammaṇaṃ cintetīti citta’’nti vatvāpi ‘‘vijānātīti attho’’ti vuttaṃ, nanu cintanavijānanā nānāsabhāvā. Na hi ‘‘cintetī’’ti padassa ‘‘vijānātī’’ti attho sambhavati, duppaññassa hi nānappakārehi cintayatopi sukhumatthādhigamo na hotīti? Saccaṃ, ‘‘vijānātī’’ti idaṃ padaṃ cittassa saññāpaññākiccehi visiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ vuttaṃ sabbacittasādhāraṇattā cittasaddassa. Yañhi dhammajātaṃ ‘‘citta’’nti vuccati, tadeva viññāṇaṃ, tasmā vijānanatthaṃ gahetvā saññāpaññākiccāvisiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ.

එහි ‘චිත්ත’ (සිත) යනු අරමුණ සිතන බැවින් ‘චිත්ත’ නම් වේ, ‘දැනගනියි’ යන්න එහි අර්ථයයි. මෙය සියලු සිත්වලට පොදු ස්වභාවය (සබ්බචිත්තසාධාරණ) අනුව දත යුතුය. මෙහිදී යමෙකු මෙසේ කිව හැකිය – ‘අරමුණ සිතන බැවින් සිත යැයි’ පවසා තිබියදීත්, නැවත ‘දැනගනියි යනු අර්ථයයි’ කියා පැවසුවේ මන්ද? සිතීම සහ දැනගැනීම වෙනස් ස්වභාවයන් නොවේද? ‘සිතයි’ යන පදයට ‘දැනගනියි’ යන අර්ථය ලැබිය නොහැක්කේමය. මන්ද, අඥාන පුද්ගලයෙකු විවිධ ආකාරයෙන් සිතුවද ඔහුට සියුම් අර්ථයන් නොවැටහෙන බැවිනි. එය සැබෑවකි, ‘දැනගනියි’ යන මේ පදය පවසන ලද්දේ, ‘චිත්ත’ ශබ්දය සියලු සිත්වලට පොදු බැවින්, සංඥා සහ ප්‍රඥා කෘත්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ සිතෙහි අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ ස්වභාවය දැක්වීමටය. යම් ධර්මතාවක් ‘චිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේද, එයම ‘විඤ්ඤාණය’ ද වේ. එබැවින් දැනගැනීමේ අර්ථය ගෙන, සංඥා සහ ප්‍රඥා කෘත්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ අරමුණු ග්‍රහණය කිරීම දැක්වීම සඳහා ‘දැනගනියි’ යැයි පවසන ලදී.

Idāni aññagaṇikadhātuvasenapi nibbacanaṃ pakāsayāma – sabbesu cittesu yaṃ lokiyakusalākusalamahākriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, vipākaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ, idaṃ cidhātuvasena nibbacanaṃ. Yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbassa tassa [Pg.306] citteneva karaṇato citteti vicitteti vicittaṃ kariyati etenāti cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti vuttaṃ hoti, idaṃ cittadhātuvasena nibbacanaṃ. Cittatāya cittaṃ, idaṃ pāṭipadikavasena nibbacanaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti evamettha attho veditabbo’’ti.

දැන් අපි වෙනත් ධාතු ගණයක් ඇසුරින් ද (සිතෙහි) නිර්වචනය ප්‍රකාශ කරමු. සියලු සිත් අතුරින් යම් ලෞකික කුසල්, අකුසල් සහ මහා ක්‍රියා සිතක් වේ ද, එය ජවන වීථි වශයෙන් තමාගේ සන්තානය රැස් කරයි ද, එබැවින් එය 'සිත' (චිත්ත) නම් වේ. විපාකය, කර්ම හා ක්ලේශයන් විසින් රැස් කරනු ලබන බැවින් 'සිත' (චිත්ත) නම් වේ. මෙය 'චි' (ci) ධාතුව ඇසුරින් ලැබෙන නිර්වචනයයි. ලෝකයෙහි යම්කිසි විසිතුරු ශිල්ප සමූහයක් වේ ද, ඒ සියල්ල සිතින්ම කරනු ලබන බැවින් 'සිත' (චිත්ත) නම් වේ. නැතහොත්, මෙයින් (සිතින්) විසිතුරු දේ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සිත' නම් වේ. විසිතුරු බවක් ඇති කරන බැවින් 'චිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'චිත්‍ර' (citra) ධාතුව ඇසුරින් ලැබෙන නිර්වචනයයි. විසිතුරු (සිතන) ස්වභාවය ඇති බැවින් 'චිත්ත' නම් වේ, මෙය ප්‍රාතිපදිකය (පද මූලය) ඇසුරින් ලැබෙන නිර්වචනයයි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ: 'සියල්ල ද සුදුසු පරිදි විසිතුරු ස්වභාවයෙන් චිත්ත නම් වේ, විසිතුරු බව ඇති කරන බැවින් චිත්ත නම් වේ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය.'

Ettha hi cittassa sarāgasadosādibhedabhinnattā sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittassa cittatā veditabbā. Kiñcāpi ekassa cittassa evaṃ vicittatā natthi, tathāpi vicittānaṃ antogadhattā samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati, yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃ kiñci ekampi cittatāya ‘citta’nti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.

මෙහි සිතෙහි රාග සහිත, ද්වේෂ සහිත ආදී වශයෙන් පවතින විවිධ භේදයන් නිසා ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම, භූමි (තල), ආරම්මණ (අරමුණු) සහ හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත, අධිපති ආදියේ වශයෙන් සිතෙහි විසිතුරු බව (චිත්තතාව) දත යුතුය. යම් හෙයකින් එක් සිතක් තුළ මෙවැනි විවිධත්වයක් (විසිතුරු බවක්) නොමැති වුව ද, විසිතුරු දේ ඒ තුළ අන්තර්ගත වන බැවින්, සමූහ ව්‍යවහාරයෙන් එහි එක් කොටසක් වුව ද 'සිත' (චිත්ත) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එය කන්දක, ගඟක හෝ මහා සාගරයක එක් කොටසක් දුටු විට, 'කන්ද දුටුවෙමි' ආදී වශයෙන් පවසන්නාක් මෙනි. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ: 'මෙහි සැබවින්ම එක් සිතක් පමණක් මෙසේ විසිතුරු නොවේ, එහෙත් සිත් සමූහයෙහි එය අන්තර්ගත වන බැවින්, මෙයින් යම්කිසි එක් සිතක් වුව ද විසිතුරු ස්වභාවය නිසා සිත (චිත්ත) යැයි පැවසීම සුදුසුය.'

Ettha ca vuttappakārānamatthānaṃ vinicchayo bavati. Kathaṃ? Yasmā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo. Tasmā yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tena kāraṇena cittanti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena cittanti veditabbaṃ, hasituppādo pana aññajavanagatikoyevāti.

මෙහි දැක්වුණු ආකාරයේ අර්ථයන් පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ වේ. කෙසේ ද? යම් හෙයකින් යම් යම් තැනක යම් යම් අයුරින් අර්ථය ලැබෙන්නේ ද, ඒ ඒ තැන ඒ ඒ අයුරින් එය ගත යුතුය. එබැවින්, යමක් ආසේවන ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් (නැවත නැවත භාවිතයෙන්) රැස් කරයි ද, යමක් කර්මය විසින් සකස් කරන ලද බැවින් රැස් කරන ලද්දක් වේ ද, එය ඒ හේතුවෙන් 'සිත' (චිත්ත) යැයි කියනු ලැබේ. යමක් එසේ (රැස් කරන සුලු) නොවේ ද, ඒ පරිත්ත ක්‍රියා සිත් ද්විත්වය ද අවසාන ජවනය ද, එහි පවත්නා සිතීමේ හෝ විසිතුරු බවේ ස්වභාවය ආදී වශයෙන් 'සිත' යැයි දත යුතුය. හසිතුප්පාද (සිනහ උපදවන) සිත වනාහි වෙනත් ජවන ගතියක්ම ඇත්තේය.

Imāni cittassa nāmāni –

මේවා සිතට කියන (වෙනත්) නම් වේ –

Cittaṃ mano mānasañca, viññāṇaṃ hadayaṃ manaṃ;

Nāmānetāni vohāra-pathe vattanti pāyato.

චිත්තය, මනස, මානසය, විඤ්ඤාණය, හෘදය, මන යන මේවා ව්‍යවහාර මාර්ගයෙහි බහුලව යෙදෙන (සිතෙහි) නාමයන් වේ.

Cittasaddo [Pg.307] paññattiyaṃ viññāṇe vicitte cittakamme acchariyeti evamādīsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘citto gahapati. Cittamāso’’tiādīsu paññattiyaṃ dissati. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu viññāṇe. ‘‘Vicittavatthābharaṇā’’tiādīsu vicitte. ‘‘Diṭṭhaṃ vo bhikkhave caraṇaṃ nāma citta’’ntiādīsu cittakamme. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissatī’’tiādīsu acchariyeti.

'චිත්ත' යන ශබ්දය ප්‍රඥප්තිය, විඤ්ඤාණය, විසිතුරු බව, චිත්‍ර කර්මාන්තය, පුදුමය (ආශ්චර්යය) ආදී අර්ථයන්හි දැකිය හැකිය. එනම්, 'චිත්ත ගෘහපති, චිත්ත මාසය (මැදින් මාසය)' ආදී යෙදීම්වල දී එය ප්‍රඥප්තියෙහි දැකිය හැකිය. 'චිත්තං මනෝ මානසං' ආදී යෙදීම්වල දී විඤ්ඤාණයෙහි දැකිය හැකිය. 'විචිත්තවත්ථාභරණා' (විසිතුරු වස්ත්‍ර හා ආභරණ) ආදී යෙදීම්වල දී විසිතුරු බවෙහි දැකිය හැකිය. 'මහණෙනි, චරණ නම් චිත්‍රය තොප දැක තිබේද?' ආදී යෙදීම්වල දී චිත්‍ර කර්මාන්තයෙහි දැකිය හැකිය. 'මද්දිය, බලන්න, මෙය ඉතා විසිතුරු (පුදුමාකාර) රූපයක් මෙන් පෙනේ' ආදී යෙදීම්වල දී පුදුමය (ආශ්චර්යය) යන අර්ථයෙහි ද දැකිය හැකිය.

Cita sañcetane. Ceteti, cetayati. Ratto kho brāhmaṇa rāgena abhibhūto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. Cetanā, sañcetanā. Cetayitaṃ, cetetvā, cetayitvā. Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeti.

'චිත' (cita) ධාතුව සිතීම/චේතනාව (සංචේතනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චේතේති', 'චේතේති' (සිතයි, සිත මෙහෙයවයි). 'බ්‍රාහ්මණය, රාගයෙන් මැඬුණා වූ, රාගයෙන් වෙළුණා වූ පුද්ගලයා තමාට ව්‍යසනයක් පිණිස ද සිතයි, පරහට ව්‍යසනයක් පිණිස ද සිතයි, දෙපාර්ශවයටම ව්‍යසනය පිණිස ද සිතයි.' 'දිදුලන තේජස් ඇත්තාණෙනි, (ඔහු) කැමති වෙයි, සිතයි; එය වළක්වන්න.' 'චේතනා', 'සංචේතනා' (යන පද ලැබෙයි). 'චේතයිතං', 'චේතෙත්වා', 'චේතයිත්වා' (යන පද ලැබෙයි). 'දැන දැනම (සිතාමතාම) ප්‍රාණියෙකු ජීවිතයෙන් තොර කරයි.'

Tattha cetanāti cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sañcetanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cetayitanti cetanākāro. Sañciccāti sayaṃ ñatvā, cecca abhivitaritvāti attho. Imāni cetanāya nāmāni –

එහි 'චේතනා' යනු සිතන බැවින් චේතනාවයි, තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි එකට එක් කර බැඳ තබයි යනු අර්ථයයි. 'සංචේතනා' යනු උපසර්ගයක් (සං) එක්වීමෙන් පදය වර්ධනය වූවකි. 'චේතයිත' යනු චේතනාවේ ආකාරයයි. 'සංචිච්ච' යනු තමාම දැනගෙන, සිතාමතා තීරණය කර යන අර්ථයයි. මේවා චේතනාවට කියන (වෙනත්) නම් වේ –

Sañcetanā cetayitaṃ, cetanā kammameva ca;

Kammañhi ‘‘cetanā’’ tveva, jinenāhacca bhāsitaṃ.

සංචේතනාව, චේතයිතය, චේතනාව සහ කර්මය යනු ඒවාය. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් 'චේතනාවම කර්මය' යැයි කෙළින්ම වදාරන ලදී.

Atrāyaṃ pāḷi ‘‘cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ti.

මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය: 'මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි. සිතාමතා කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් කර්ම රැස් කරයි.'

Manta [Pg.308] guttabhāsane. Manteti, mantayati, nimanteti, nimantayati, āmanteti, āmantayati. Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā. Nimantayittha rājānaṃ. Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ. Mantā, manto. Kārite ‘‘mantāpeti, mantāpayatī’’ti rūpāni.

'මන්ත' (manta) ධාතුව රහස් කතාකිරීමෙහි (ගුප්ත භාෂණයෙහි) වැටේ. 'මන්තේති', 'මන්තයති', 'නිමන්තේති', 'නිමන්තයති', 'ආමන්තේති', 'ආමන්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'ජනයා එක්රැස් වී රහසින් සාකච්ඡා (මන්ත්‍රණය) කරති, සාකච්ඡා කළහ.' 'රජුට ආරාධනා කළේය (නිමන්ත්‍රණය කළේය).' 'දේවේන්ද්‍ර තෙමේ මහත් ඍද්ධි ඇති විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා ඇමතුවේය (කතා කළේය).' 'මන්තා', 'මන්තෝ' (යන නාම පද ලැබෙයි). කාරක (ප්‍රේරණ) ක්‍රියාවෙහි දී 'මන්තාපේති', 'මන්තාපයති' යන රූප සෑදේ.

Ettha mantāti paññā, ‘‘gavesanasaññā’’tipi vadanti. Mantoti guttabhāsanaṃ. ‘‘Upassutikāpi suṇanti mantaṃ, tasmā hi manto khippamupeti bheda’’nti ettha hi guttabhāsanaṃ ‘‘manto’’ti vuccati. Apica mantoti chaḷaṅgamanto. Vuttañca ‘‘ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintita’’nti. Ettha sikkhā nirutti kappa byākaraṇa jotisattha chandovicitivasena manto ‘‘chaḷaṅgo’’ti veditabbo. Etāni eva cha ‘‘vedaṅgānī’’ti vuccanti. Vedo eva hi ‘‘manto, sutī’’ti ca vutto. Atha vā mantoti vedādivijjā.

මෙහි 'මන්තා' යනු ප්‍රඥාවයි, එයට 'ගවේෂණ සංඥාව' යැයි ද කියති. 'මන්ත' යනු රහස් කතාවයි. 'රහසින් අසා සිටින්නන් ද රහස් මන්ත්‍රණයන් අසති, එබැවින් රහස් කතාව වහාම හෙළිදරව් වෙයි' යන මෙහි රහස් භාෂණය 'මන්ත' යනුවෙන් හැඳින්වේ. තවද 'මන්ත' යනු ෂඩංග මන්ත්‍රයයි (අංග හයකින් යුත් වේදයයි). 'යමෙක් බ්‍රහ්මයා විසින් සිතන ලද, අංග හයකින් යුත් මන්ත්‍රය (වේදය) ප්‍රගුණ කරත් ද' යැයි වදාරන ලදී. මෙහි ශික්ෂා, නිරුක්ති, කල්ප, ව්‍යාකරණ, ජ්‍යොතිෂ ශාස්ත්‍රය සහ ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය යන මේවා ඇසුරින් මන්ත්‍රය 'ෂඩංග' (අංග හයක් ඇත්තේ) යැයි දත යුතුය. මේවාටම 'වේදාංග' සය යැයි ද කියනු ලැබේ. වේදයම 'මන්ත' සහ 'ශ්‍රැති' (සූති) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. නැතහොත් 'මන්ත' යනු වේද ආදී විද්‍යාවන් ය.

Yanta saṅkocane. Yanteti, yantayati. Yantaṃ, telayantaṃ yathācakkaṃ, evaṃ kampati medanī.

'යන්ත' (yanta) ධාතුව හැකිලීම/පාලනය කිරීම (සංකෝචනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'යන්ථේති', 'යන්ථයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'තෙල් සිඳින යන්ත්‍රයක රෝදය කැරකෙන්නාක් මෙන්, මේ පොළොව කම්පා වෙයි.'

Satta gatiyaṃ. Satteti, sattayati.

'සත්ත' (satta) ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සත්තේති', 'සත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

Santa āmappayoge. Āmappayogo nāma ussannakriyā. Santeti, santayati.

'සන්ත' (santa) ධාතුව වේගවත් හෝ දැඩි උත්සාහය (ආමප්‍රයෝගය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ආමප්‍රයෝගය යනු බලවත් හෝ අධික ක්‍රියාවයි. 'සන්තේති', 'සන්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

Kitta saṃsandane. Kitteti, kittayati. ‘‘Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. Kittanā parikittanā’’tiādīsu pana katthanā ‘‘kittanā’’ti vuccati.

'කිත්ත' (kitta) ධාතුව සැසඳීම/එක් කිරීම (සංසන්දනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කිත්තේති', 'කිත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'මම යමෙකු අනුපිළිවෙලින් වචනයෙන් වර්ණනා (කීර්තනය) කරන්නෙම් ද, එහි කිත්තනා, පරිකිත්තනා ආදියේ දී වර්ණනා කිරීම (කීර්තනය) කිත්තනා යනුවෙන් හැඳින්වේ.'

Tanta kuṭumbadhāraṇe. Tanteti, tantayati. Satanto, sappadhānoti attho.

'තන්ත' (tanta) ධාතුව පවුල/පරපුර රැකබලා ගැනීම (කුටුම්බ ධාරණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'තන්තේති', 'තන්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'සතන්තෝ' යනු ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් (ප්‍රධානියා) යනු අර්ථයයි.

Yata [Pg.309] nikāropakāresu. Yateti, yatayati. Nīto ca paṭidāne, yatadhātu niupasaggato paro paṭidāne vattati, niyyāteti, niyyātayati. Takārassa pana dakāratte kate ‘‘niyyādeti, niyyādayati. Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī’’ti rūpāni.

'යත' (yata) ධාතුව නින්දාව/පහත් කිරීම (නිකාරය) සහ උපකාරය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'යතේති', 'යතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'නී' ධාතුව ද නැවත දීමෙහි වැටේ. 'යත' ධාතුව 'නි' උපසර්ගයට පසුව යෙදුණු විට නැවත දීමෙහි වැටේ; එනම් 'නිය්‍යාතේති', 'නිය්‍යාතයති' වේ. 'ත' කාරය 'ද' කාරය බවට පත් වූ විට 'නිය්‍යාදේති', 'නිය්‍යාදයති' යන රූප සෑදේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'සාරථිය, රථය නැවත භාර දී, ණයෙන් නිදහස්ව එව.'

Vatu bhāsāyaṃ. Vatteti, vattayati.

'වතු' (vatu) ධාතුව කතා කිරීම (භාෂණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'වත්තේති', 'වත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

Pata gatiyaṃ. Pateti, patayati.

'පත' (pata) ධාතුව වැටීම හෝ ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පතේති', 'පතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ).

Vāta gatisukhasevanesu. Gati sukhaṃ sevananti tayo atthā. Tattha sukhanaṃ sukhaṃ. Vāteti, vātayati. Vāto, vātapupphaṃ. Cīvarassa anuvāto.

'වාත' (vāta) ධාතුව ගමන (ගති), සුවය (සුඛ) සහ සේවනය යන අර්ථයන්හි වැටේ. ගමන, සැපය සහ සේවනය යන අර්ථ තුනයි. එහි 'සුඛන' යනු සැපයයි. 'වාතේති', 'වාතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'වාතෝ' (සුළඟ), 'වාතපුප්ඵං' (වාත පුෂ්පය / සුළං මල) සහ සිවුරක 'අනුවාතය' (සිවුරේ දාරය පටිය) යන්නයි.

Keta āmantane. Keteti, ketayati. Ketako.

'කේත' (keta) ධාතුව ඇමතීම/කතා කිරීම (ආමන්ත්‍රණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කේතේති', 'කේතයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'කේතකෝ' (වැටකේ ගස).

Satta santānakriyāyaṃ. Santānakriyā nāma pabandhakriyā avicchedakaraṇaṃ. Satteti, sattayati. Satto.

'සත්ත' (satta) ධාතුව අඛණ්ඩව පැවතීමෙහි (සන්තාන ක්‍රියාවෙහි) වැටේ. සන්තාන ක්‍රියාව යනු අඛණ්ඩව ගලා යාම (ප්‍රබන්ධ ක්‍රියාව) හෙවත් නොකැඩී පැවතීමයි. 'සත්තේති', 'සත්තයති' (යන ක්‍රියා පද සෑදේ). 'සත්තෝ' (සත්ත්වයා).

‘‘Kinnu santaramānova, lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ;

Khāda khādāti lapasi, gatasattaṃ jaraggava’’nti

අමු තණකොළ කපාගෙන, බොහෝ කලබල වී, ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූ ජරපත් ගොනාට 'කාපන් කාපන්' යැයි කුමකට පවසන්නෙහිද?

Pāḷiyaṃ pana ‘‘gatasattaṃ jaraggava’’nti pāṭhassa ‘‘vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Iminā sattasaddassa jīvitavacanaṃ viya dissati, ‘‘na sukarā uñchena paggahena yāpetu’’nti ettha paggahasaddassa pattakathanaṃ viya. Suṭṭhu vicāretabbaṃ.

පාලියෙහි වනාහි "ගතසත්තං ජරග්ගවං" යන පාඨයේ අර්ථය "විගතජීවිතං ජිණ්ණගෝණං" (ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූ, දිරාගිය ගොනා) යනුවෙන් අටුවාචාරීහු විස්තර කළහ. මෙයින් 'සත්ත' යන වචනය 'ජීවිතය' යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇති බව පෙනේ; "න සුකරා උඤ්ඡේන පග්ගහේන යාපේතුං" යන්නෙහි 'පග්ගහ' යන වචනයෙන් 'පාත්‍රය' යන්න පැවසෙන්නාක් මෙනි. මෙය මැනවින් විමසිය යුතුය.

Sutta avamocane. Sutteti, suttayati.

‘සුත්ත’ ධාතුව මිදීම (මුදා හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සුත්තේති’, ‘සුත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Mutta pasavane. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Muttaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti. Kārite ‘‘muttāpeti, muttāpayatī’’ti rūpāni.

‘මුත්ත’ ධාතුව වැගිරීම (මුදා හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුත්තේති’, ‘මුත්තයති’, ‘ඕමුත්තේති’, ‘ඕමුත්තයති’, ‘මුත්තං’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). මෙහි පාලිය නම්: "මුත්තේති ඕහදේති චා" යන්නයි. එහි ‘මුත්තේති’ යනු මුත්‍රා කරයි (පස්සාව කරයි). ‘ඕහදේති’ යනු මලපහ කරයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයන්හි ‘මුත්තාපේති’, ‘මුත්තාපයති’ යනුවෙන් රූප සෑදේ.

Kattara [Pg.310] sethille. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo, kattarasuppaṃ.

‘කත්තර’ ධාතුව ලිහිල් බව (දිරාපත් බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කත්තරේති’, ‘කත්තරයති’, ‘කත්තරෝ’, ‘කත්තරදණ්ඩෝ’, ‘කත්තරසුප්පං’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Tattha kattaroti jiṇṇo. Mahallakoti vuttaṃ hoti. Kenaṭṭhena? Kattarayati aṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo bhavatīti atthena. Kattaradaṇḍoti kattarehi jiṇṇamanussehi ekantato gahetabbatāya kattarānaṃ daṇḍo kattaradaṇḍo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kattaradaṇḍoti jiṇṇakāle gahetabbadaṇḍo’’ti. Kattarasuppanti jiṇṇasuppaṃ. Kattarañca taṃ suppañcāti kattarasuppanti samāso.

එහි ‘කත්තරෝ’ යනු දිරාගිය (මහලු) යන්නයි. ‘මහල්ලකෝ’ (වැඩිහිටි/මහලු) යන්න පවසන ලදී. කිනම් අර්ථයකින්ද? අවයවයන්ගේ ලිහිල් බව හේතුවෙන් දුර්වල වෙයි යන අර්ථයෙනි. ‘කත්තරදණ්ඩෝ’ යනු දිරාගිය මහලු මිනිසුන් විසින් ඒකාන්තයෙන්ම ගතයුතු බැවින්, මහල්ලන්ගේ දණ්ඩ (සැරයටිය) ‘කත්තරදණ්ඩ’ නම් වේ. එහෙයින් අටුවාචාරීහු "කත්තරදණ්ඩෝ යනු මහලු වියේදී ගතයුතු සැරයටියයි" වදාළහ. ‘කත්තරසුප්පං’ යනු දිරාගිය කුල්ලයි. ‘කත්තර’ ද වූ ‘සුප්ප’ ද වූයේ ‘කත්තරසුප්පං’ යනුවෙන් සමාස වේ.

Citta cittakaraṇe, kadāci dassanepi. Cittakaraṇaṃ vicittabhāvakaraṇaṃ. Citteti, cittayati. Cittaṃ.

‘චිත්ත’ ධාතුව විසිතුරු කිරීම (විවිධ හැඩතල ගැන්වීම) යන අර්ථයෙහිද, ඇතැම් විට දැකීම යන අර්ථයෙහිද වැටේ. ‘චිත්තකරණං’ යනු විසිතුරු බවක් ඇති කිරීමයි. ‘චිත්තේති’, ‘චිත්තයති’, ‘චිත්තං’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Takārantadhāturūpāni.

‘ත’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයි.

Thakārantadhātu

‘ථ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුහුය.

Katha kathane. Katheti, kathayati. Dhammaṃ sākacchati. Sākacchā, kathā, parikathā, aṭṭhakathā.

‘කථ’ ධාතුව කීම (කථනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කථේති’, ‘කථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). ‘ධම්මං සාකච්ඡති’ (දහම් සාකච්ඡා කරයි). ‘සාකච්ඡා’, ‘කථා’, ‘පරිකථා’, ‘අට්ඨකථා’ (යනු එහි රූපයන්ය).

Tattha sākacchatīti saha kathayati. Attho kathiyati etāyāti aṭṭhakathā, tthakārassa ṭṭhakārattaṃ.

එහි ‘සාකච්ඡති’ යනු එක්ව කථා කරයි යන්නයි. ඇය (ඒ කථාව) මඟින් අර්ථය කියනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘අට්ඨකථා’ (අටුවාව) නම් වේ. ‘ත්ථ’ කාරයට ‘ට්ඨ’ කාරය වීම සිදු වේ.

Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṃ;

Nidānavatthusambandhaṃ, esā aṭṭhakathā matā.

"යම් කථාවක් මඟින් ව්‍යඤ්ජන සහ අර්ථ පදයන් අනුගමනය කරමින්, නිධාන සහ වස්තූන්ගේ සම්බන්ධය දක්වමින් අර්ථය වර්ණනා කෙරේද, එය ‘අට්ඨකථා’ (අටුවාව) යැයි පිළිගනු ලැබේ."

‘‘Aṭṭhakathā’’ti ca ‘‘atthasaṃvaṇṇanā’’ti ca ninnānākaraṇaṃ.

"අට්ඨකථා" යන්නෙහි සහ "අත්ථසංවණ්ණනා" යන්නෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත (එකම අර්ථය ගෙන දෙයි).

Pathi gatiyaṃ. Panthenti, panthayanti. Pantho. Bhūvādigaṇe ‘‘patha gatiya’’nti akārantavasena kathitassa ‘‘pathati, patho’’ti [Pg.311] niggahītāgamavajjitāni rūpāni bhavanti, idha pana ikārantavasena kathitassa saniggahītāgamāni rūpāni niccaṃ bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

‘පථි’ ධාතුව ගමන (යෑම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පන්තේති’, ‘පන්තයති’, ‘පන්තෝ’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). භූවාදි ගණයෙහි "පථ ගතීයං" යනුවෙන් අකාරාන්ත වශයෙන් කියන ලද ධාතුවේ, නිග්ගහීත (අනුස්වාර) ආගමයක් රහිතව ‘පථති’, ‘පථෝ’ යනුවෙන් රූප සෑදේ. නමුත් මෙහි ඉකාරාන්ත වශයෙන් කියන ලද ධාතුවට නිග්ගහීත ආගමය සහිත රූපයන් සැමවිටම සිදුවන බව දත යුතුය.

Puttha ādarānādaresu. Puttheti, putthayati.

‘පුත්ථ’ ධාතුව ආදරය (ගෞරවය) සහ අනාදරය (නොසැලකිල්ල) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘පුත්තේති’, ‘පුත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Muttha saṅghāte. Muttheti, mutthayati.

‘මුත්ථ’ ධාතුව සමූහය (රැස් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මුත්තේති’, ‘මුත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Vattha addane. Vattheti, vatthayati.

‘වත්ථ’ ධාතුව ඇඳීම (පැළඳීම හෝ ඇදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘වත්තේති’, ‘වත්තයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Putha bhāsāyaṃ. Potheti, pothayati. Kathetīti attho.

‘පුථ’ ධාතුව කථා කිරීම (භාෂණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පෝථේති’, ‘පෝථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). එහි අර්ථය ‘කථේති’ (කියයි) යන්නයි.

Putha pahāre. Potheti, pothayati. Kumāre pothetvā agamāsi.

‘පුථ’ ධාතුව පහර දීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පෝථේති’, ‘පෝථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). "කුමාරවරුන්ට පහර දී (පෝථෙත්වා) ගියේය."

Katha vākyapabandhe. Katheti, kathayati. Kathā.

‘කථ’ ධාතුව වාක්‍ය ප්‍රබන්ධය (දේශනය/කථා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කථේති’, ‘කථයති’, ‘කථා’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Satha dubbalye. Satheti, sathayati.

‘සථ’ ධාතුව දුර්වල බව යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සථේති’, ‘සථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Attha pattha yācanāyaṃ. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. Paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti paccatthikā.

‘අත්ථ’ සහ ‘පත්ථ’ යන ධාතූන් යැදීම (පැතීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘අත්තේති’, ‘අත්තයති’, ‘අත්තෝ’ ද, ‘පත්තේති’, ‘පත්තයති’, ‘පත්තනා’ ද (යනුවෙන් රූප සෑදේ). ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ පාර්ශවය) පතන්නාහු, කැමති වන්නාහු ‘පච්චත්ථිකා’ (ප්‍රත්‍යර්ථිකයෝ/සතුරෝ) නම් වෙති.

Thoma silāghāyaṃ. Thometi, thomayati. Thomanā.

‘ථෝම’ ධාතුව පැසසීම (ප්‍රශංසා කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ථෝමේති’, ‘ථෝමයති’, ‘ථෝමනා’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Kātha hiṃsāyaṃ. Kātheti, kāthayati.

‘කාථ’ ධාතුව හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කාථේති’, ‘කාථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Satha bandhane. Satheti, sathayati.

‘සථ’ ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සථේති’, ‘සථයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Santha gantha santhambhe. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho.

‘සන්ථ’ සහ ‘ගන්ථ’ යන ධාතූන් වැළැක්වීම (තද කිරීම/බන්ධනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සන්තේති’, ‘සන්තයති’ ද, ‘ගන්තේති’, ‘ගන්තයති’, ‘ගන්තෝ’ ද (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Thakārantadhāturūpāni.

‘ථ’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූපයි.

Dakārantadhātu

‘ද’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුහුය.

Hada [Pg.312] karīsussagge. Karīsussaggo karīsassa ussaggo vissajjanaṃ. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati.

‘හද’ ධාතුව මලපහ කිරීම (මල විසර්ජනය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කරීසුස්සග්ගෝ’ යනු මල ද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමයි (විසර්ජනයයි). ‘හදේති’, ‘හදයති’, ‘ඕහදේති’, ‘ඕහදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Vida lābhe. Imasmiṃ ṭhāne lābho nāma anubhavanaṃ, tasmā vidadhātu anubhavane vattatīti attho gahetabbo. Sukhaṃ vedanaṃ vedeti. Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno.

‘විද’ ධාතුව ලැබීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී ලැබීම යනු වින්දනය කිරීමයි (අත්විඳීමයි), එහෙයින් ‘විද’ ධාතුව වින්දනය කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘සුඛං වේදනං වේදේති’ (සුවදායක වේදනාවක් විඳියි). ‘දුක්ඛං වේදනං වේදේති’ (දුක්ඛිත වේදනාවක් විඳියි). ‘වේදයති’, ‘වේදනා’, ‘විත්ති’, ‘වේදයිතං’, ‘සුඛං වේදනං වේදයමානෝ’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Kudi anatabhāsane. Kundeti, kundayati.

‘කුදි’ ධාතුව පහත් කොට කථා කිරීම (කොඳුිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘කුන්දේති’, ‘කුන්දයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Mida sinehane. Atra sineho nāma pīti. Medeti, medayati.

‘මිද’ ධාතුව සෙනෙහස (ආදරය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි සෙනෙහස යනු ප්‍රීතියයි. ‘මේදේති’, ‘මේදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Chada saṃvaraṇe. Gehaṃ chādeti, chādayati. Dosaṃ chādeti, chādayati. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi.

‘ඡද’ ධාතුව වසා දැමීම (ආවරණය කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගේහං ඡාදේති’, ‘ඡාදයති’ (ගෙය වසයි). ‘දෝසං ඡාදේති’, ‘ඡාදයති’ (වරද වසයි). ‘පටිච්ඡාදේති’, ‘පටිච්ඡාදයති’, ‘ඡත්තං’, ‘ඡන්නා කුටි’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Tatra chattanti ātapattaṃ. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ. Paṭicchādiyateti channā.

එහි ‘ඡත්තං’ යනු අව්වෙන් වැළකීම පිණිස ගන්නා කුඩයයි (ආතපත්තය). අව්ව (රශ්මිය) වසනු ලබන බැවින් ‘ඡත්තං’ (කුඩය) නම් වේ. වසනු ලබන බැවින් ‘ඡන්නා’ (වැසූ තැනැත්තී/වැසූ කුටිය) නම් වේ.

Cuda sañcodane āṇattiyañca. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānando buddhacodito.

‘චුද’ ධාතුව මෙහෙයවීම (උනන්දු කරවීම) සහ අණ කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චෝදේති’, ‘චෝදයති’, ‘චෝදකෝ’, ‘චුදිතකෝ’, ‘චෝදනා’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). "ආනන්දෝ බුද්ධචෝදිතෝ" (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙහෙයවන ලද ආනන්ද තෙරණුවෝ).

Tatra codanāti cālanā. Cālanāti dosāropanāti attho.

එහි ‘චෝදනා’ යනු චලනය කිරීමයි (සලිත කිරීමයි). ‘චාලනා’ යනු වරද පැටවීම (දෝෂාරෝපණය) යන අර්ථයයි.

Chadda vamane. Chaddeti, chaddayati.

‘ඡද්ද’ ධාතුව වමනය කිරීම (බැහැර කිරීම/අත්හැරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඡද්දේති’, ‘ඡද්දයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Mada vittiyoge. Madeti, madayati.

‘මද’ ධාතුව ප්‍රීතිය ලැබීම (සන්තෝෂ වීම/මත් වීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘මදේති’, ‘මදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

Vida cehanākhyānanivāsesu. Cehanā saññāṇaṃ. Ākhyānaṃ kathanaṃ. Nivāso nivasanaṃ. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Paṭivedayāmi te mahārāja.

‘විද’ ධාතුව හැඟවීම (දැනුම් දීම), කීම (ප්‍රකාශ කිරීම) සහ වාසය කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘චේහනා’ යනු හැඳිනීමයි (සංඥාවයි). ‘ආඛ්‍යානං’ යනු කීමයි. ‘නිවාසෝ’ යනු වාසය කිරීමයි. ‘වේදේති’, ‘වේදයති’, ‘පටිවේදේති’, ‘පටිවේදයති’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). "පටිවේදයාමි තේ මහාරාජ" (මහරජතුමනි, ඔබට සැළ කරමි/දන්වමි).

Sadda [Pg.313] saddane. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Dīghatte ‘‘saddāyatī’’ti rūpaṃ.

‘සද්ද’ ධාතුව ශබ්ද කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සද්දේති’, ‘සද්දයති’, ‘විසද්දේති’, ‘විසද්දයති’, ‘සද්දෝ’, ‘සද්දිතෝ’ (යනුවෙන් රූප සෑදේ). දීර්ඝ වීමේදී ‘සද්දායති’ යනුවෙන් රූපය සෑදේ.

Ettha ca ‘‘maṃ saddāyatīti saññāya vegena udake patī’’ti aṭṭhakathāpāṭho nidassanaṃ, idaṃ ‘‘pabbatāyatī’’ti rūpaṃ viya dhātuvasena nipphannaṃ na hotīti na vattabbaṃ, dhātuvasena nipphannaṃyevāti gahetabbaṃ. Saddoti saddiyatīti saddo, yathāvuccatīti vacanaṃ. Atha vā saddiyati attho anenāti saddo. Garavo pana ‘‘sappatīti saddo. Udīriyati abhilapiyatīti attho’’ti vadanti.

මෙහි ‘‘මා කැඳවයි (හඬගසයි) යන හැඟීමෙන් වේගයෙන් ජලයට පැන්නේය’’ යන අටුවා පාඨය නිදසුනකි. මෙය ‘‘පබ්බතායති’’ (පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙයි) යන රූපය මෙන් ධාතු වශයෙන් නිෂ්පන්න වූවක් නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. ධාතු වශයෙන්ම නිෂ්පන්න වූවක් යැයි පිළිගත යුතුය. 'සද්ද' යනු ශබ්ද කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සද්ද' (ශබ්දය) නම් වේ, යම් සේ කියනු ලැබේද එය වචනයයි. නැතහොත් මෙයින් අර්ථය ශබ්ද කරනු ලැබේ (ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ද 'සද්ද' නම් වේ. ගුරුන් වහන්සේලා (ගරුතර ඇදුරන්) වනාහි, ‘‘ශබ්ද කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් සද්ද නම් වේ. උච්චාරණය කරනු ලැබේ, අභිලාප කරනු ලැබේ (කථා කරනු ලැබේ) යනු මෙහි අර්ථයයි’’ කියා පවසති.

Sūda āsecane. Sūdeti, sūdayati. Sūdo.

‘සූද’ ධාතුව ආසේචන (තෙත් කිරීම/ඉසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සූදේති, සූදයති. සූදෝ.

Sūdoti bhattakārako, yo ‘‘rasako’’tipi vuccati.

‘සූද’ යනු බත් පිසින්නා (කෙක්) වේ. ඔහුට ‘රසක’ (රස සාදන්නා) යැයි ද කියනු ලැබේ.

Kanda sātacce. Sātaccaṃ satatabhāvo nirantarabhāvo. Kandeti, kandayati.

‘කන්ද’ ධාතුව සාතච්ච (නොකඩවා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සාතච්ච යනු සතතභාවය හෙවත් නිරන්තරභාවයයි. කන්දේති, කන්දයති.

Muda saṃsagge. Ekatokaraṇaṃ saṃsaggo. Modeti, modayati sattūni sappinā.

‘මුද’ ධාතුව සංසග්ග (මිශ්‍ර කිරීම/එකට එකතු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. එක්තැන් කිරීම සංසග්ග නම් වේ. ‘මෝදේති, මෝදයති සත්තූනි සප්පිනා’ (ගිතෙල්වලින් සතුන්/සියලු දෙනා සතුටු කරයි) යන්නයි.

Nada bhāsāyaṃ. Nādeti, nādayati. Hetukatturūpānīti na vattabbāni pāḷidassanato ‘‘sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayī’’ti. Aññatrāpi saṃsayo na kātabbo. Imasmiṃ curādigaṇe hetukatturūpasadisānampi suddhakatturūpānaṃ sandissanato.

‘නද’ ධාතුව භාෂා (කථා කිරීම/හඬ නැඟීම) අර්ථයෙහි වැටේ. නාදේති, නාදයති. ‘සීහො ca සීහනාදේන, දද්දරං අභිනාදයි’ (සිංහයා ද සිංහ නාදයෙන් දද්දර පර්වතය ශබ්දවත් කළේය) යන පාලි දර්ශනයෙන් (පෙළ පාඨයෙන්) මේවා හේතුකර්තෘ රූපයන් යැයි නොකිය යුතුය. වෙනත් තැනක ද සැක නොකට යුතුය. මේ චුරාදි ගණයෙහි හේතුකර්තෘ (කාරිත) රූප හා සමාන වූ ශුද්ධ කර්තෘ රූපයන් ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Sada assādane. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Ettha āupasaggo rassavasena ṭhito.

‘සද’ ධාතුව අස්සාදන (ආස්වාද කිරීම/රස විඳීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සාදේති, සාදයති, අස්සාදේති, අස්සාදයති. මෙහි ‘ආ’ උපසර්ගය (අස්සාදේති යන්නෙහි) රස්ව වීමෙන් (ලුහු වීමෙන් ‘අ’ ලෙස) පිහිටා ඇත.

Gada devasadde. Devasaddo vuccati meghasaddo. Gadeti, gadayati.

‘ගද’ ධාතුව දේවසද්ද (මේඝ ශබ්දය/අකුණු ගැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දේව ශබ්දය යනු මේඝ ශබ්දය යැයි කියනු ලැබේ. ගදේති, ගදයති.

Pada [Pg.314] gatiyaṃ. Padeti, padayati. Padaṃ. Imissā divādigaṇe ‘‘pajjatī’’ti rūpaṃ bhavati, idha pana īdisāni.

‘පද’ ධාතුව ගති (ගමන) අර්ථයෙහි වැටේ. පදේති, පදයති, පදං. මෙම (ධාතුවේ) දිවාදි ගණයෙහි ‘පජ්ජති’ යන රූපය වෙයි. මෙහි (චුරාදි ගණයෙහි) වනාහි මෙබඳු (පදේති, පදයති ආදී) රූප වෙයි.

Chidda kaṇṇabhede. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ.

‘ඡිද්ද’ ධාතුව කණ්ණභේද (කන් සිදුරු කිරීම/සිදුරු කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඡිද්දේති, ඡිද්දයති, ඡිද්දං (සිදුර).

Chida dvedhākaraṇe. Nanu bho yo catudhā vā pañcadhā vā anekasatadhā vā chindati, tassa taṃ chedanaṃ dvedhākaraṇaṃ nāma na hoti, evaṃ sante kasmā sāmaññena avatvā ‘‘dvedhākaraṇe’’ti dvidhā gahaṇaṃ katanti? Dvidhākaraṇaṃ nāma na hotīti na vattabbaṃ, anekasatadhā chedanampi dvidhākaraṇaṃyeva. Aparassa hi aparassa chinnakoṭṭhāsassa pubbena ekena koṭṭhāsena saddhiṃ apekkhanavasena dvidhākaraṇaṃ hotiyeva. Chedeti, chedayati.

‘ඡිද’ ධාතුව ද්වේධාකරණ (දෙකොටසකට කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පින්වත, යමෙක් සතර ආකාරයකින් හෝ පස් ආකාරයකින් හෝ අනේක සිය ගණන් ආකාරයකින් හෝ කපයිද (සිඳියිද), ඔහුගේ ඒ කැපීම 'ද්වේධාකරණ' (දෙකොටසකට කිරීම) නම් නොවේමය. එසේ නම්, පොදු වශයෙන් නොකියා ‘ද්වේධාකරණෙ’ කියා දෙකොටසකට කිරීම ලෙස ගත්තේ මන්ද? 'ද්වේධාකරණය' නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. සිය ගණනක් ආකාරයෙන් කැපීම ද දෙකොටසකට කිරීමක්මය. මන්දයත්, නැවත නැවත කපන ලද කොටස්, කලින් කපන ලද එක් කොටසක් හා සසඳා බැලීමේදී (නිරන්තරයෙන්) කොටස් දෙකකට බෙදීමක්ම වන බැවිනි. ඡේදේති, ඡේදයති.

Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ;

"මහා වීරයණෙනි, යමෙක් ඔබගේ දෑත් ද දෙපා ද කන් සහ නාසය ද කැපුවේ ද (ඡේදනය කළේ ද), ඔහු කෙරෙහි ක්‍රෝධ කරනු මැනවි. මේ රට විනාශ වන්නට නොදෙනු මැනවි."

Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Ciraṃ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisāti.

"යමෙක් මාගේ දෑත් ද දෙපා ද කන් සහ නාසය ද කැපුවේ ද, ඒ රජතුමා බොහෝ කල් ජීවත් වේවා! මා බඳු වූවෝ ක්‍රෝධ නොකරති."

Chada apavāraṇe. Chādeti, chādayati. Chattaṃ. Purisassa bhattaṃ chādayati.

‘ඡද’ ධාතුව අපවාරණ (වැසීම/ආවරණය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඡාදේති, ඡාදයති. ඡත්තං (කුඩය). පුරුෂයාගේ බත වසයි (ආවරණය කරයි).

Īdī sandīpane. Īdeti, īdayati. Īkārantavasena niddiṭṭhattā saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti.

‘ඊදී’ ධාතුව සන්දීපන (පැහැදිලි කිරීම/ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඊදේති, ඊදයති. ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් දක්වා ඇති බැවින් අනුස්වාර (නිග්ගහීත) ආගමය සහිත රූප (ඉන්දේති වැනි) සිදු නොවේ.

Adda hiṃsāyaṃ. Addeti, addayati.

‘අද්ද’ ධාතුව හිංසා (හිංසා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. අද්දේති, අද්දයති.

Vada bhāsāyaṃ. Vādeti, vādayati. Vādo.

‘වද’ ධාතුව භාසා (කථා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වාදේති, වාදයති. වාදෝ (වාදය/වචනය).

Tattha ‘‘vādeti, vādayatī’’ti imesaṃ ‘‘vadatī’’ti suddhakattuvaseneva attho daṭṭhabbo, na hetukattuvasena. Tathā hi ‘‘saṅketaṃ katvā visaṃvādeti. Ovadeyyānusāseyya. Idameva saccanti ca vādayanti. Avisaṃvādako lokassā’’ti suddhakattudīpakapāḷinayā dissanti[Pg.315], saddasatthe ca ‘‘vādayatī’’ti suddhakattupadaṃ dissati. Tattha visaṃvādetīti musā vadeti, atha vā vippalambheti, vādoti vacanaṃ. ‘‘Vādo jappo vitaṇḍā’’ti evaṃvidhāsu tīsu kathāsu vādasaṅkhātā kathā. ‘‘Vādāpeti, vādāpayatī’’ti dveyeva hetukattupadāni bhavanti.

එහි ‘වාදේති, වාදයති’ යන මොවුන්ගේ අර්ථය ‘වදති’ (කියයි) යන ශුද්ධ කර්තෘ වශයෙන්ම දත යුතුය, හේතුකර්තෘ (කාරිත) වශයෙන් නොවේ. එසේමය, ‘‘සම්මුතියක් (පොරොන්දුවක්) කර බොරු කියයි (පොරොන්දු කඩ කරයි). අවවාද කරන්නේය, අනුශාසනා කරන්නේය. මෙයම සත්‍යයයි පවසති. ලෝකයා රවටන්නෙකු නොවේ’’ යනාදී වශයෙන් කාරිත (හේතුකර්තෘ) නොවන බව දක්වන පාලි ක්‍රම දක්නට ලැබේ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද ‘වාදයති’ යනු ශුද්ධ කර්තෘ පදයක් ලෙස දැක්වේ. එහි ‘විසංවාදේති’ යනු බොරු කියයි, නැතහොත් රවටයි යන්නයි. ‘වාද’ යනු වචනයයි. ‘‘වාදය, ජප්පය, විතණ්ඩාව’’ යන මෙබඳු කථා තුන අතුරින් ‘වාද’ යැයි කියන ලද කථාවයි. ‘වාදාපේති, වාදාපයති’ යනු හේතුකර්තෘ පද දෙකක්ම වෙයි.

Chadī icchāyaṃ. Īkārantoyaṃ dhātu, tasmā saniggahītāgamānissa rūpāni na bhavanti. Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati, ruccatīti attho. Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati chādentaṃ vā.

‘ඡදී’ ධාතුව ඉච්ඡා (කැමැත්ත/ප්‍රිය බව) අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි. එබැවින් මෙයට අනුස්වාර (නිග්ගහීත) ආගමය සහිත රූප (ඡන්දේති වැනි) සිදු නොවේ. ‘පුරිසස්ස භත්තං ඡාදේති, ඡාදයති’ යනු පුරුෂයාට බත ප්‍රිය කරයි (රුචි කරයි) යන අර්ථයයි. ‘පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයමානං තිට්ඨති ඡාදෙන්තං වා’ (පුරුෂයාට බත ප්‍රිය වෙමින් පවතී) යන්නයි.

Vadī abhivādanathutīsu. Ayampi īkāranto dhātu, tasmā imassapi saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Vādeti, vādayati, vandati, thometi vāti attho. Imāni anupasaggāni rūpāni. Saddasatthepi ca ‘‘vādayatī’’ti anupasaggavandanathutiatthaṃ padaṃ vuttaṃ, sāsane pana ‘‘abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā’’tiādīni sopasaggāni rūpāni dissanti.

‘වදී’ ධාතුව අභිවාදන (වැඳීම/ගරු කිරීම) සහ ථුති (ප්‍රශංසා කිරීම) අර්ථයන්හි වැටේ. මෙය ද ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි. එබැවින් මෙයට ද අනුස්වාර (නිග්ගහීත) ආගමය සහිත රූප සිදු නොවේ. වාදේති, වාදයති යනු වඳියි, ප්‍රශංසා කරයි යන අර්ථයයි. මේවා උපසර්ග රහිත රූප වේ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද ‘වාදයති’ යනු උපසර්ග රහිතව වැඳීම හා ප්‍රශංසා කිරීම යන අර්ථය දෙන පදයක් ලෙස දක්වා ඇත. ශාසනයෙහි (පාලි පෙළෙහි) වනාහි ‘‘අභිවාදේති, අභිවාදයති, අභිවාදනං, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා’’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ) යනාදී උපසර්ග සහිත රූප දක්නට ලැබේ.

Tattha abhivādetvāti vanditvā, thometvā vā, ayamasmākaṃ ruci. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vutto, amhehi pana vandanasaddaṃ saddasatthanayamaggahetvā suddhakattuvasena attho kathito. Abhivādanañhi vandanaṃyeva, na vadāpanaṃ abhisaddena sambandhitattā ‘‘abhivādanasīlissā’’ti ettha viya. Idañhi ‘‘abhivādāpanasīlissā’’ti na vuttaṃ. Yadi ca saddasatthe vadāpanamadhippetaṃ siyā, ‘‘vadī vadāpanathutīsū’’ti nissandehavacanaṃ vattabbaṃ siyā[Pg.316], evañca na vuttaṃ, evaṃ pana vuttaṃ ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti, tena vadāpanamanadhippetanti ñāyati.

එහි ‘අභිවාදෙත්වා’ යනු වැඳ, නැතහොත් ප්‍රශංසා කර යන්නයි. මෙය අපගේ කැමැත්තයි (මතයයි). ආගමික අටුවාවන්හි (ආගමට්ඨකථා) වනාහි, ‘‘අභිවාදෙත්වා යනු ‘සුවපත් වේවා, නීරෝගී වේවා’ යි කියවා (ප්‍රාර්ථනා කරවා) යන්නයි. මන්දයත්, වඳින්නා වනාහි අර්ථ වශයෙන් මෙසේ කියවන්නේමය’’ කියා හේතුකර්තෘ (කාරිත) වශයෙන් අභිවාදන ශබ්දයේ අර්ථය දක්වා ඇත. අප විසින් වනාහි ‘වන්දන’ ශබ්දය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය අනුව ගෙන ශුද්ධ කර්තෘ අර්ථය පවසන ලදී. ‘අභිවාදනසීලිස්ස’ (වැදීමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට) යන මෙහි මෙන් ‘අභි’ ශබ්දය හා සම්බන්ධ වී ඇති බැවින් ‘අභිවාදන’ යනු වැඳීමම වේ, කියවීම (වැඳවීම) නොවේ. මෙහි ‘‘අභිවාදාපනසීලිස්ස’’ (වැඳවීමේ ස්වභාවය ඇත්තාට) කියා පවසා නැත. ඉදින් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ‘වදවා ගැනීම’ (කියවීම) අදහස් කළේ නම්, සැකයක් නැති වන පරිදි ‘‘වදී වදාපනථුතීසු’’ කියා පැවසිය යුතුව තිබුණි. එසේ පවසා නැත, පවසන ලද්දේ ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසු’’ කියාය. එබැවින් වදාපනය (කියවීම/වැඳවීම) අදහස් නොකළ බව දත යුතුය.

Athāpi siyā ‘‘kassaci vuddhena visiṭṭhaṃ vadāpanaṃ abhivādana’’nti, evampi nupapajjati kāritavasena dhātuatthassa akathetabbato. Tathā hi ‘‘paca pāke, chidi dvidhākaraṇe’’tiādinā bhāvavasena atthappakāsanamatteyeva ‘‘pacati, paccati, pāceti. Chindati, chijjati, chedāpetī’’tiādīni sakammakāni ceva akammakāni ca sakāritāni ca rūpāni nipphajjanti, na ca tadatthāya visuṃ visuṃ dhātuniddeso kariyati. Tasmā ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti ettha kāritavasena dhātuattho kathitotipi vattuṃ na sakkā kriyāsabhāvattā dhātūnaṃ. Yathā pana ‘‘takketi, vitakketi. Takko, vitakko’’tiādīni samānatthāni, tathā ‘‘vādeti, abhivādetī’’tiādīni samānatthāni. Ato saddasatthepi saddasatthavidūhi ‘‘takka vitakke, vadī abhivādanathutīsū’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ ‘‘takkayati, vādayatī’’tiādīni anupasaggāniyeva rūpāni dassitāni, tāni ca kho suddhakattupadāniyeva, na hetukattupadāni, tasmā ‘‘abhivādanathutīsū’’ti etassa ‘‘vadāpanathutīsū’’ti attho nupapajjati.

තවද, ‘වැඩිහිටියෙකු ලවා (තමන්ට) විශිෂ්ට ලෙස ප්‍රකාශ කරවා ගැනීම (කීමට සැලැස්වීම) අභිවාදනය යැයි’ යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එසේ වුව ද, කාරිත (ප්‍රේරණ) අර්ථයෙන් ධාතු අර්ථය ප්‍රකාශ නොකළ යුතු බැවින් එය ද නොගැලපේ. එසේම ‘පච පාකෙ (පිසීමෙහි), ඡිදි ද්විධාකරණෙ (දෙකට කැපීමෙහි)’ යනාදී වශයෙන් භාව (ක්‍රියා) වශයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම පමණක්, ‘පචති (පිසයි), පච්චති (පිසෙයි), පාචේති (පිස්වයි), ඡින්දති (කපයි), ඡිජ්ජති (කැපෙයි), ඡේදාපේති (කප්පවයි)’ යනාදී සකර්මක වූ ද, අකර්මක වූ ද, සකාරිත (කාරිත ප්‍රත්‍ය සහිත) වූ ද රූප සිද්ධ වෙයි. ඒ ඒ අර්ථ සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් ධාතු නිර්දේශ නොකරනු ලැබේ. එබැවින්, ‘වදී අභිවාදනථුතීසු’ යන්නෙහි කාරිත වශයෙන් ධාතු අර්ථය කියන ලද්දේ යැයි පැවසීමට නොහැකි වනුයේ, ධාතූන් ක්‍රියා ස්වභාවය ඇති බැවිනි. යම් සේ ‘තක්කේති, විතක්කේති. තක්කෝ, විතක්කෝ’ යනාදිය සමානාර්ථ ඇත්තේද, එමෙන්ම ‘වාදේති, අභිවාදේති’ යනාදිය ද සමානාර්ථ ඇත්තේමය. එබැවින් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ද ශබ්දඥයන් විසින් ‘තක්ක විතක්කේ, වදී අභිවාදනථුතීසු’ යනාදී ධාතූන්ගේ ‘තක්කයති, වාදයති’ යනාදී උපසර්ග රහිත රූපයන්ම දක්වන ලදී. ඒවා ද ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ම වන අතර හේතු කර්තෘ පද නොවේ. එබැවින් ‘අභිවාදනථුතීසු’ යන්නෙහි ‘වදාපනථුතීසු’ (කියවීමට සැලැස්වීම සහ ස්තුති කිරීම්හි) යන අර්ථය නොගැලපේ.

Kiñca bhiyyo – ‘‘abhivādeti, abhivādayati. Abhivādetvā, abhivādayitvā’’tiādīni samānatthāni, ṇeṇayamattena hi savisesāni. Yadi ‘‘abhivādetvā’’ti imassa padassa ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti attho siyā, ‘‘sirasā abhivādayi’’nti ettha ‘‘sirasā’’ti padaṃ na vattabbaṃ siyā vadāpanena asambandhattā. Yasmā vuttaṃ taṃ padaṃ, tena ñāyati ‘‘abhivādetvā’’tiādīsu vadāpanattho na icchitabbo, vandanattho icchitabbo thomanattho ca. Yasmā bhūvādigaṇe ‘‘vanda abhivādānathutīsū’’ti imassa dhātussa ‘‘vandatī’’ti [Pg.317] padarūpassa ‘‘abhivandati, thometi cā’’ti atthoyeva icchitabbo, na vadāpanattho. Tathā hi ‘‘vande sugataṃ gativimutta’’nti padānamatthaṃ vadantena ṭīkācariyenapi ‘‘vandeti vandāmi, thomemi cā’’ti vandanathomanatthoyeva dassito, na abhivādanasaddatthaṃ paṭicca vadāpanattho, tasmā ‘‘abhivādetvā’’ti etthāpi vandanathomanatthāyeva icchitabbā, na vadāpanattho.

තවද - ‘අභිවාදේති, අභිවාදයති, අභිවාදෙත්වා, අභිවාදයිත්වා’ යනාදිය සමානාර්ථ ඇත්තාහ. මේවා ‘ණෙ’ සහ ‘ණය’ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පමණක් විශේෂිත වේ. ඉදින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යන මෙම පදයට ‘සුවපත් වේවා! නිරෝගී වේවා!’ යි (වෙනත් අයෙකු ලවා) කියවාගෙන’ යන අර්ථය වන්නේ නම්, ‘සිරසා අභිවාදයි’ (හිසින් වැන්දේය) යන මෙහි ‘සිරසා’ (හිසින්) යන පදය නොකිය යුතු වන්නේය; මන්ද යත්, කීමෙහි (කියවීමෙහි) එය සම්බන්ධ නොවන බැවිනි. යම් හෙයකින් ඒ පදය පවසන ලද ද, එහෙයින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යනාදියේදී කීමට සැලැස්වීමේ (කාරිත) අර්ථය නොගත යුතු බවත්, වැඳීමේ සහ පැසසීමේ (ස්තුති කිරීමේ) අර්ථයම ගත යුතු බවත් දත යුතුය. මන්ද යත්, භූවාදි ගණයෙහි ‘වන්ද අභිවාදනථුතීසු’ යන මෙම ධාතුවෙන් ‘වන්දති’ යන පද රූපයේ ‘වඳියි, පසසයි’ යන අර්ථයම ඉච්ඡා කටයුතු (ගත යුතු) වන අතර, කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථය නොගත යුතුය. එසේම ‘වන්දේ සුගතං ගතිවිමුත්තං’ (ගතිවලින් මිදුණු සුගතයන් වහන්සේට වඳිමි) යන පදයන්හි අර්ථය පවසන ටීකාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ද ‘වන්දේති වන්දාමි, ථෝමේමි ච’ (වන්දේ යනු වඳිමි, පසසමි ද වේ) යනුවෙන් වැඳීම සහ පැසසීම යන අර්ථයම දක්වන ලදී. ‘අභිවාදන’ ශබ්දයේ අර්ථය ඇසුරින් කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථයක් නොදක්වන ලදී. එබැවින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යන්නෙහි ද වැඳීම සහ පැසසීම යන අර්ථයම ගත යුතු අතර, කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථය නොගත යුතුය.

Athāpi siyā ‘‘vande’ti pade kāritapaccayo natthi, ‘abhivādetvā’ti imasmiṃ pana atthi, tasmā tattha vadāpanattho na labbhati, idha pana labbhatī’’ti. Tanna, ‘‘karotī’’tisuddhakattupadassapi ‘‘nipphādetī’’ti hetukattupadavasena vivaraṇassa viya ‘‘vande’’ti padassapi ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti vivaraṇassa vattabbattā. ‘‘Abhivādetvā’’ti idañca ‘‘vande’’ti padamiva kāritapaccayantaṃ na hoti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘cinteti, cintayati. Manteti, mantayatī’’tiādīnaṃ curādigaṇikānaṃ suddhakattupadānaṃ ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’tiādīniyeva hetukattupadāni dissanti, tasmā yadi hetukattupadaṃ adhippetaṃ siyā, ‘‘abhivādāpetvā’’ti vā ‘‘abhivādāpayitvā’’ti vā vattabbaṃ siyā, yasmā panevaṃ na vuttaṃ, tasmā taṃ kāritapaccayantaṃ na hotīti siddhaṃ.

තවද, ‘වන්දේ’ යන පදයෙහි කාරිත ප්‍රත්‍යයක් නැත, ‘අභිවාදෙත්වා’ යන මෙහි වනාහි (කාරිත ප්‍රත්‍යය) ඇත, එබැවින් එහි කීමට සැලැස්වීමේ අර්ථය නොලැබෙන නමුත් මෙහි ලැබෙන්නේ යැයි යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එය එසේ නොවේ. ‘කරෝති’ (කරයි) යන ශුද්ධ කර්තෘ පදයට ද ‘නිප්ඵාදේති’ (නිපදවයි/කරවයි) යන හේතු කර්තෘ පද වශයෙන් විවරණයක් කරන්නාක් මෙන්, ‘වන්දේ’ යන පදයට ද ‘සුවපත් වේවා! නිරෝගී වේවා!’ යි කියවාගෙන’ යන විවරණය පැවසිය යුතු බැවිනි. ‘අභිවාදෙත්වා’ යන්න ද ‘වන්දේ’ යන පදය මෙන් කාරිත ප්‍රත්‍යාන්තයක් (කාරිත ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වූවක්) නොවේ. ඒ මන්ද යත්? ‘චින්තේති, චින්තයති. මන්තේති, මන්තයති’ යනාදී චුරාදි ගණයට අයත් ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ගේ ‘චින්තාපේති, චින්තාපයති’ යනාදී වශයෙන්ම හේතු කර්තෘ පද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබැවින් ඉදින් හේතු කර්තෘ පදයක් අදහස් කරන ලද්දේ නම්, ‘අභිවාදාපෙත්වා’ කියා හෝ ‘අභිවාදාපයිත්වා’ කියා හෝ පැවසිය යුතුව තිබුණි. යම් හෙයකින් එසේ පවසා නැද්ද, එබැවින් එය කාරිත ප්‍රත්‍යාන්තයක් නොවන බව සිද්ධ වේ.

Imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sāṭṭhakathaṃ vidhurajātakappadesaṃ vadāma.

මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මේ ස්ථානයෙහි අටුවාව සහිත විධුර ජාතක දේශනාව පවසමු.

‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;

Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti

‘යම් මිනිසෙකු (තවකෙකු) මරා දැමීමට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු කෙසේ නම් (ඔහුට) වඳින්නේ ද? කෙසේ නම් (තමන් ලවා) වැන්දවීමට සලස්වන්නේ ද? ඒ ක්‍රියාව නොගැලපෙන්නේමය’

Ayaṃ tāva jātakapāḷi. Ayaṃ pana aṭṭhakathāpāṭho ‘‘yañhi naro hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā [Pg.318] tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjatī’’ti. Tattha pāḷiyaṃ abhivādeyyāti suddhakattupadaṃ tabbācakattā. Abhivādāpayetha veti hetukattupadaṃ tabbācakattā. Evaṃ vibhāgaṃ pana ñatvā pāḷiyā aṭṭakathāya ca adhippāyo gahetabbo ‘‘naro yaṃ puggalaṃ hantuṃ iccheyya, so hantā taṃ vajjhaṃ puggalaṃ kathaṃ nu abhivādeyya, so vā hantā, tena vajjhena maṃ vandāhīti attānaṃ kathaṃ vandāpeyyā’’ti. Ettha pana ‘‘rājāno coraṃ sunakhehipi khādāpentī’’tiādīsu viya karaṇavasena ‘‘tena vajjhenā’’ti padaṃ yojitaṃ, attho pana ‘‘taṃ vajjha’’nti upayogavacanavasena daṭṭhabbo dvikammakattā sakāritapaccayassa sakammakadhātuyāti. Nanu evaṃ sante ‘‘aṭṭhakathācariyā passitabbaṃ na passanti, atitthe pakkhandantī’’ti tesaṃ doso hotīti? Na hoti, suṇātha asmākaṃ sodhanaṃ, tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘abhivādetvā’’ti ettha ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti dhātuyā atthamaggahetvā vohāravisaye kosallasamannāgatattā saṇhasukhumamatthaṃ sotūnaṃ bodhetuṃ ‘‘vada viyattiyaṃ vācāya’’nti dhātuyevatthaṃ gahetvā kāritapaccayaparikappanena kāritatthamādāya ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vuttoti na koci tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ karoma, idampi ṭhānaṃ sukhumaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Evañhi karoto paññā vaḍḍhatīti.

පළමුව මෙය ජාතක පාලියයි. මෙය වනාහි අටුවා පාඨයයි: ‘යම් හෙයකින් මිනිසෙක් (යමෙකු) මරා දැමීමට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු ඔහුට කෙසේ නම් වඳින්නේ ද? නැතහොත් ඔහු ලවා තමාට කෙසේ නම් වැන්දවීමට සලස්වන්නේ ද? ඔහුට ඒ ක්‍රියාව නොගැලපෙන්නේමය’ යනුයි. එහි පාලියෙහි ‘අභිවාදෙය්‍ය’ යනු එය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ශුද්ධ කර්තෘ පදයකැයි ද, ‘අභිවාදාපයේථ වේ’ යනු එය ප්‍රකාශ කරන බැවින් හේතු කර්තෘ පදයකැයි ද දත යුතුය. මෙසේ බෙදීම දැනගෙන, පාලියෙහි ද අටුවාවෙහි ද අදහස මෙසේ ගත යුතුය: ‘මිනිසෙකු යම් පුද්ගලයෙකු මැරීමට කැමති වේ නම්, ඒ ඝාතකයා මරණයට නියම වූ ඒ පුද්ගලයාට කෙසේ නම් වඳින්නේ ද? නැතහොත් ඒ ඝාතකයා, මරණයට නියම වූ ඒ තැනැත්තා ලවා ‘මට වඳින්න’ යැයි පවසා තමාට කෙසේ වැන්දවා ගන්නේ ද?’ මෙහි වනාහි ‘රජවරු සොරාව බල්ලන් ලවා ද කාවත්’ යනාදියේදී මෙන්, කරණ විභක්ති වශයෙන් ‘තේන වජ්ඣේන’ (ඒ වධ්‍යයා ලවා) යන පදය යොදන ලදී. අර්ථය වනාහි ද්විකර්මක සකාරිත ප්‍රත්‍ය සහිත සකර්මක ධාතුවක් වන බැවින්, ‘තං වජ්ඣං’ (ඒ වධ්‍යයා) යනුවෙන් උපයෝග (කර්ම) විභක්ති වශයෙන් දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, ‘අටුවාචාරීන් වහන්සේලා දැකිය යුතු දේ නොදකිති, නොමඟ යති’ කියා උන්වහන්සේලාට දෝෂයක් වන්නේ නොවේ ද? නොවේමය, අපගේ විග්‍රහය (පිරිසිදු කිරීම) අසන්න: එසේම අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ‘අභිවාදෙත්වා’ යන මෙහි ‘වදී අභිවාදනථුතීසු’ යන ධාතුවේ අර්ථය නොගෙන, ව්‍යවහාර ක්ෂේත්‍රයෙහි දක්ෂතාවයෙන් යුක්ත වූ බැවින් සියුම් හා සූක්ෂ්ම අර්ථය අසන්නන්ට වටහා දෙනු පිණිස ‘වද වියත්තියං වාචායං’ (පැහැදිලි වචනයෙන් කීමෙහි) යන ධාතුවේ අර්ථයම ගෙන, කාරිත ප්‍රත්‍යයක් උපකල්පනය කරමින් කාරිත අර්ථය ගෙන, ‘අභිවාදෙත්වා යනු සුවපත් වේවා, නිරෝගී වේවා යි කියවාගෙන’ යනුවෙන් ද, වඳින්නා වනාහි අර්ථ වශයෙන් මෙසේ කියවන්නේමය යන හේතුවෙන් හේතු කර්තෘ (හේතු ක්‍රියා) වශයෙන් අභිවාදන ශබ්දයේ අර්ථය පවසන ලදී. එබැවින් උන්වහන්සේලාට කිසිදු දෝෂයක් නැත. ඒ ආයුෂ්මත්න් වහන්සේලා පිදිය යුත්තෝමය, උන්වහන්සේලාට නමස්කාරයම කරමු. මේ කරුණ ද සියුම් බැවින් මනාව මනසෙහි තබාගත යුතුය. මෙසේ කරන්නාට ප්‍රඥාව වැඩෙන්නේය.

Dakārantadhāturūpāni.

දකාරාන්ත ධාතු රූපයන්ය.

Dhakārantadhātu

ධකාරාන්ත ධාතු

Randha [Pg.319] pāke. Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati. Kākaṃ sokāya randhehi. Randhako. Sūdena odano randhiyati. Randhito. Randhanaṃ. Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati. Randhetuṃ, randhayituṃ. Randhitvā, randhayitvā, randhiya iccādīni.

රන්ධ පාකේ (පිසීමෙහි). සූදෝ භත්තං රන්ධේති, රන්ධයති (සූපවේදියා බත් පිසෙයි). කාකං සෝකාය රන්ධේහි (කපුටා ශෝකයට පත් කරවන්න). රන්ධකෝ (පිසින්නා). සූදේන ඕදනෝ රන්ධියති (සූපවේදියා විසින් බත් පිසිනු ලැබේ). රන්ධිතෝ (පිසින ලද). රන්ධනං (පිසීම). පුරිසෝ සූදං සූදේන වා ඕදනං රන්ධාපේති, රන්ධාපයති (පුරුෂයා සූපවේදියා ලවා බත් පිස්වයි). රන්ධේතුං, රන්ධයිතුං (පිසිනු පිණිස). රන්ධිත්වා, රන්ධයිත්වා, රන්ධිය (පිස) යනාදියයි.

Dhū kampane. Dhāveti, dhāvayati.

ධූ කම්පනේ (සෙලවීමෙහි/වෙව්ලීමෙහි). ධාවේති, ධාවයති (දුවවයි/සලිත කරයි).

Gandha sūcane addane ca. Sūcanaṃ. Pakāsanaṃ. Addanaṃ pariplutā. Gandheti, gandhayati, gandho.

'ගන්ධ' (ගන්ධ්) ධාතුව හැඟවීම (දැනවීම) සහ තෙත්වීම (පෙඟීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'සූචන' යනු ප්‍රකාශ කිරීම (හෙළිදරව් කිරීම) යි. 'අද්දන' යනු තෙත්වීම (පෙඟීම) යි. ගන්ධේති, ගන්ධයති, ගන්ධෝ (යන රූප වේ).

Ettha gandhoti gandheti attano vatthuṃ sūcayati pakāsetīti gandho. Paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ upasaṃharanto viya pakāsetīti gandho. Gamudharadhātudvayavasenapi gandhasaddattho vattabbo ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho’’ iti, āha ca ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho, sūcanatopi vā’’ti. Gandhasaddo ca ‘‘uppalagandhatheno’’ti ettha chedane vattatīti daṭṭhabbo.

මෙහි 'ගන්ධ' යනු තමාගේ වස්තුව (තමන් පවතින තැන) හඟවයි, ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'ගන්ධ' (සුවඳ) නම් වේ. නැතහොත්, සැඟවුණු මල්, ගෙඩි ආදිය 'මෙතැන මෙබඳු දෙයක් ඇතැයි' කේලාම් කියන්නෙකු මෙන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'ගන්ධ' නම් වේ. 'ගමු' (යාම) සහ 'ධර' (දැරීම) යන ධාතුන් දෙකෙහි වසයෙන් ද 'ගන්ධ' ශබ්දයේ අර්ථය කිව යුතුය. එනම්, 'යමින් දරනු ලැබේ ද එය ගන්ධය' යනුයි. 'යමින් දරනු ලබන බැවින් ද, නැතහොත් හැඟවීම් අර්ථයෙන් ද ගන්ධය' යැයි (පූර්වාචාරීහු) පැවසූහ. තවද 'උප්පලගන්ධථේනෝ' (නෙළුම් සුවඳ සොරකම් කරන්නා) යන තැන 'ගන්ධ' ශබ්දය සිඳීම/කැපීම යන අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය.

Vadha saṃyame. Vadheti, vadhayati.

'වධ' (වධ්) ධාතුව සංයමය (පාලනය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වධේති, වධයති (යන රූප වේ).

Budhi hiṃsāyaṃ. Bundheti, bundhayati. Palibundheti, palibundhayati. Palibodho, parisaddo upasaggo, so vikāravasena aññathā jāto. Tattha palibodhoti āvāsapalibodhādi. Apica palibodhoti taṇhāmānadiṭṭhittayañca.

'බුධි' (බුධ්) ධාතුව හිංසාව (පීඩා කිරීම/බාධා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. බුන්ධේති, බුන්ධයති, පලිබුන්ධේති, පලිබුන්ධයති (යන රූප වේ). 'පලිබෝධ' යන්නෙහි 'පරි' යන්න උපසර්ගය වන අතර, එය විකාර වසයෙන් (වෙනස් වීමකින්) වෙනත් ආකාරයකට (පලි ලෙස) පෙරළුණකි. එහි 'පලිබෝධ' යනු ආවාස පලිබෝධ (නවාතැන් පිළිබඳ බාධා) ආදියයි. තවද පලිබෝධ යනු තණ්හාව, මානය සහ දිට්ඨිය යන ත්‍රිත්වය ද වේ.

Vaddha chedanapūraṇesu. Vaddheti, vaddhayati. Vaddhakī. Vaddhakīti gahakārako.

'වද්ධ' (වද්ධ්) ධාතුව කැපීම (සිඳීම) සහ පිරවීම (සම්පූර්ණ කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. වද්ධේති, වද්ධයති, වද්ධකී (යන රූප වේ). 'වද්ධකී' යනු වඩුවා (ගෙවල් සාදන්නා) යි.

Gaddha abhikaṅkhāyaṃ. Gaddheti, gaddhayati. Gaddho. Gaddhoti gijjho. ‘‘Gaddhabādhipubbo’’ti idamettha nidassanaṃ.

'ගද්ධ' (ගද්ධ්) ධාතුව තද ආශාව (කැමැත්ත) අර්ථයෙහි වැටේ. ගද්ධේති, ගද්ධයති, ගද්ධෝ (යන රූප වේ). 'ගද්ධ' යනු ගිජුලිහිණියා යි. 'ගද්ධබාධිපුබ්බෝ' යන්න මෙහි නිදසුනකි.

Sadhu [Pg.320] pahaṃsane. Sadheti, sadhayati.

'සධු' (සධ්) ධාතුව සතුටු කිරීම (ප්‍රීති කරවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සධේති, සධයති (යන රූප වේ).

Vaddha bhāsāyaṃ. Vaddheti, vaddhayati.

'වද්ධ' (වද්ධ්) ධාතුව කථා කිරීම (භාෂණය) අර්ථයෙහි වැටේ. වද්ධේති, වද්ධයති (යන රූප වේ).

Andha diṭṭhūpasaṃhāre. Diṭṭhūpasaṃhāro nāma cakkhusaññitāya diṭṭhiyā upasaṃhāro apanayanaṃ vināso vā. Cakkhu hi passanti etāyāti diṭṭhīti vuccati. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu ‘‘sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhaṃ ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale’’ti vuttaṃ. Ṭīkāyampi ca ‘‘diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṭṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā maṇḍale’’ti vuttaṃ. Evaṃbhūtāya diṭṭhiyā upasaṃhāre andhadhātu vattati. Andheti, andhayati. Cakkhūni andhayiṃsu, andho. Andhoti andhetīti andho. Dvinnaṃ cakkhūnaṃ ekassa vā vasena naṭṭhanayano, evamidha andhadhātu vutto. Kaccāyane pana ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti vacanena amadhātussa andhādesakaraṇavasena rūpanipphatti dassitā.

'අන්ධ' (අන්ධ්) ධාතුව පෙනීම විනාශ කිරීම (පෙනීම නැති කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දිට්ඨූපසංහාර' යනු ඇස නමැති පෙනීම විනාශ කිරීම, ඉවත් කිරීම හෝ විනාශ කිරීමයි. ඇසින් බලන බැවින් එයට 'දිට්ඨි' (පෙනීම) යැයි කියනු ලැබේ. එය අරභයා අටුවාවන්හි "සසම්භාර චක්ෂුසෙහි සුදු මණ්ඩලයෙන් වට වූ කළු මණ්ඩලය මැද, ඉදිරියෙහි සිටින්නන්ගේ ශරීර සටහන් උපදින ස්ථානය වූ දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි" යැයි පවසන ලදී. ටීකාවෙහි ද "දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි යනු ඉදිරියෙහි සිටින්නන්ගේ ශරීර සටහන් උපදින ස්ථානය වූ ඇස නමැති පෙනීමේ මණ්ඩලයෙහි" යැයි පවසන ලදී. මෙබඳු වූ පෙනීම නැති කිරීමෙහි 'අන්ධ' ධාතුව වැටේ. අන්ධේති, අන්ධයති, චක්ඛූනි අන්ධයිංසු (ඇස් අන්ධ කළහ), අන්ධෝ (අන්ධයා) යනුයි. අන්ධ කරනු ලබන බැවින් 'අන්ධ' නම් වේ. ඇස් දෙකෙහිම හෝ එක් ඇසක පෙනීම නැති වූ තැනැත්තා යන අර්ථයෙන් මෙහි 'අන්ධ' ධාතුව පවසන ලදී. කච්චායනයෙහි සූත්‍රයෙහි "ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා" යන වචනයෙන් 'අම' ධාතුවට 'අන්ධ' ආදේශ කිරීමෙන් රූප සිද්ධිය දක්වන ලදී.

Badha bandhane. Migaṃ bādheti, bādhayati. Baddho migo, baddhosi mārapāsena.

'බන්ධ' (බධ්/බාධ්) ධාතුව බැඳීම (බන්ධනය) අර්ථයෙහි වැටේ. මිගං බාධේති, බාධයති (මුවා බඳියි), බද්ධෝ මිගෝ (බැඳුණු මුවා), බද්ධෝසි මාරපාසේන (තෝ මාර පාශයෙන් බැඳුණේ වෙහි) යනු නිදසුන්ය.

Tattha bādhetīti bandhatīti suddhakattuvasena attho gahetabbo. Evaṃ bādhayatīti etthāpi. Tathā hi ‘‘vātaṃ jālena bādhesi, yo anicchantimicchasī’’ti ettha bādhesīti bandhasīti suddhakattuvasena attho. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bādha baddhāya’’nti bādhadhātussa vasena ‘‘bādhatī’’ti kattupadaṃ ‘‘bādheti, bādhayatī’’ti hetukattupadaṃ bhavati. Baddhoti bādhiyate bandhiyate soti baddho.

එහි 'බාධේති' යනු 'බඳියි' යන කර්තෘ කාරක (ශුද්ධ කර්තෘ) අර්ථයෙන් ගත යුතුය. 'බාධයති' යන්නෙහි ද එසේමය. එසේ හෙයින් "අකමැති දෙය කැමති වන්නා වූ යමෙක් වේ ද, හෙතෙම සුළඟ දැලකින් බඳින්නේය (බාධේසි)" යන මෙහි 'බාධේසි' යනු 'බඳින්නෙහිය' යන කර්තෘ කාරක අර්ථයයි. භූවාදි ගණයෙහි "බාධ බන්ධායං" යන සූත්‍රයෙන් බාධ ධාතුවෙන් 'බාධති' යන කර්තෘ පදයක් ද, 'බාධේති, බාධයති' යන හේතු කර්තෘ පදයක් ද වෙයි. 'බද්ධෝ' යනු බඳිනු ලබන්නේ යමෙක් ද හෙතෙම 'බද්ධ' නම් වේ.

Dhakārantadhāturūpāni.

ධකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූප නිමියේය.

Nakārantadhātu

නකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහුය.

Māna [Pg.321] pūjāyaṃ pemane vīmaṃsāyaṃ. Māneti, mānayati. Mātā. Vimāneti, vimānayati, paṭimāneti, paṭimānayati. Mānanā, sammānanā, vimānanā, vimānaṃ, vimānanaṃ, mānito.

'මාන' (මාන්) ධාතුව පිදීම, ප්‍රේම කිරීම (ආදරය කිරීම) සහ විමසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. මානේති, මානයති, මාතා (මව), විමානේති, විමානයති, පටිමානේති, පටිමානයති (යන රූප වේ). මානනා, සම්මානනා, විමානනා, විමානං, විමානනං, මානිතෝ (යනු නාම පද වේ).

Amānanā yattha santo, santānaṃ vā vimānanā;

Hīnasammānanā vāpi, na tattha vasatiṃ vase.

යම් තැනක සත්පුරුෂයන්ට සැලකීමක් නැත්ද, නැතහොත් සත්පුරුෂයන්ට අවඥා කිරීමක් (අගෞරවයක්) වේද, එසේත් නැතහොත් හීන වූ (පහත්) සැලකීමක් වේද, එහි වාසය නොකළ යුතුය.

Vīmaṃsati, vīmaṃsā, vīmaṃsiyatīti vīmaṃsiyamāno. Vīmaṃsanto.

වීමංසති, වීමංසා, වීමංසියති යන අර්ථයෙන් වීමංසියමානෝ, වීමංසන්තෝ (යන රූප වේ).

Tattha mānetīti pūjeti, aṭṭhakathāsu pana ‘‘mānentī’’ti etasmiṃ ṭhāne ayamattho dassito ‘‘mānentīti manena piyāyanti. Pūjentīti paccayehi pūjentī’’ti. So vevacanatthappakāsanavasena vuttoti gahetabbo. Mānanapūjanasaddā hi pariyāyasaddattā vevacanasaddā eva. Vimānetīti avamaññati. Vimānanti sobhāvisesayogato visiṭṭhamāniyatāya vimānaṃ, visesato mānetabbanti hi vimānaṃ, devānaṃ vasanaṭṭhānabhūtaṃ byamhaṃ.

එහි 'මානේති' යනු පුදයි (ගරු කරයි) යන්නයි. අටුවාවන්හි "මානෙන්ති" යන තැන මෙසේ අර්ථ දක්වා ඇත: "'මානෙන්ති' යනු සිතින් ප්‍රේම කරති, 'පූජෙන්ති' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පුදති" යනුයි. එය සමාන පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ වසයෙන් පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. 'මානන' සහ 'පූජන' යන ශබ්දයන් පර්යාය ශබ්ද බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම සමාන පද වේ. 'විමානේති' යනු අවඥා කරයි (අගෞරව කරයි) යන්නයි. 'විමාන' යනු සුවිශේෂී අලංකාරයෙන් යුක්ත බැවින් විශේෂයෙන් ගරු කටයුතු වූවකි. විශේෂයෙන් පිදිය යුතු බැවින් 'විමාන' නම් වේ, එනම් දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය වූ විමානය (ප්‍රාසාදය) යි.

Mana thambhe. Thambho cittassa thaddhatā. Māneti, mānayati. Māno.

'මන' (මන්) ධාතුව දැඩි බව (තද බව/ස්තම්භය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ථම්භ' යනු සිතේ දැඩි බව (තද බව) යි. මානේති, මානයති, මානෝ (මානය/අහංකාරය) යන රූප වේ.

Thana devasadde. Devasaddo meghasaddo, thaneti, thanayati.

'ථන' (ථන්) ධාතුව මේඝ නාදය (වැසි වලාකුළු ගර්ජනය කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'දේවසද්ද' යනු මේඝ ශබ්දයයි. ථනේති, ථනයති (ගර්ජනා කරයි) යන රූප වේ.

Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku.

විදුලි මාලාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, සිය ගණන් ශිඛරයන්ගෙන් යුත් වලාකුළක් ගර්ජනා කරන්නාක් මෙන්...

Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ.

ගොඩබිම ද මිටියාවත ද පුරවමින්, පොළොවට මහත් සේ වසිමින්...

Yathā pāvusako megho, thanayanto savijjuko.

වැසි කලෙහි උපදින වලාකුළක් විදුලි කෙටීම් සහිතව ගර්ජනා කරන්නාක් මෙන්...

Ūna parihāniyaṃ. Ūneti, ūnayati. Ūno loko.

'ඌන' (ඌන්) ධාතුව පිරිහීම (අඩුවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ඌනේති, ඌනයති (අඩු කරයි), ඌනෝ ලෝකෝ (ලෝකය අසම්පූර්ණය/අඩුපාඩු සහිතය) යන රූප වේ.

Dhana sadde. Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati. Dhani, dhanaṃ.

'ධන' (ධන්) ධාතුව ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. ධනේති, ධනයති, ධනීය්‍යති, ධනී, ධනං (ධනය) යන රූප වේ.

Tattha [Pg.322] dhanīti saddo. Dhananti santakaṃ, tañhi mama idanti dhanāyitabbaṃ saddāyitabbanti dhananti. Ayaṃ pana dhātu icchāyampi vattati. ‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha dhaniyyatīti pattheti icchati.

එහි 'ධනී' යනු ශබ්දයයි. 'ධන' යනු තමා සතු වස්තුවයි. 'මේ මාගේය' කියා ශබ්ද නැඟිය යුතු (හිමිකම් කිය යුතු) බැවින් එය 'ධන' නම් වේ. මෙම ධාතුව කැමැත්ත (ඉච්ඡා) අර්ථයෙහි ද වැටේ. "ඉරන්දතී, තාගේ මව විධුරයන්ගේ හෘදය ප්‍රාර්ථනා කරයි (ධනීය්‍යති)" යන පාලි පාඨය මෙයට නිදසුනකි. එහි 'ධනීය්‍යති' යනු ප්‍රාර්ථනා කරයි, කැමති වෙයි යන්නයි.

Thena coriye. Corassa bhāvo coriyaṃ. Yathā sūriyaṃ, yathā ca dakkhiyaṃ. Theneti, thenayati. Theno, thenetvā.

'ථේන' (ථේන්) ධාතුව සොරකම් කිරීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'චොරිය' යනු සොරාගේ ස්වභාවයයි. එය 'සූරිය' (වීරභාවය) සහ 'දක්ඛිය' (දක්ෂභාවය) යන්නාක් මෙනි. ථේනේති, ථේනයති, ථේනෝ (සොරා), ථේනෙත්වා (සොරකම් කොට) යන රූප වේ.

Tanu saddopatāpesu. Tāneti, tānayati. Idhāyaṃ savuddhikā. Tanādigaṇe vitthāratthavasena ‘‘tanoti, tanute’’ti avuddhikā.

'තනු' (තන්) ධාතුව ශබ්ද කිරීම සහ තැවීම (පීඩා කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. තානේති, තානයති (යන රූප වේ). මෙහිදී මෙය වෘද්ධි සහිතව (සවුද්ධික) සිදුවේ. තනාදි ගණයෙහි පැතිරවීම (විස්තාරය) අර්ථය නිසා වෘද්ධි රහිතව (අවුද්ධික) 'තනෝති, තනුතේ' යන රූප වෙයි.

Tavaggantadhāturūpāni.

ත-වර්ගයෙන් (තකාරාදී අකුරු වලින්) කෙළවර වන ධාතු රූප නිමියේය.

Pakārantadhātu

පකාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුහුය.

Ñapa tosananisānesu. Ñāpeti, ñāpayati, paññāpeti, paññāpayati, paññatti.

'ඤප' (ඤප්) ධාතුව සතුටු කිරීම (තෝෂණය) සහ තියුණු කිරීම (නැණවත් කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඤාපේති, ඤාපයති, පඤ්ඤාපේති, පඤ්ඤාපයති, පඤ්ඤත්ති (යන රූප වේ).

Ettha ca niddese ‘‘paññāpetī’’ti padaṃ nidassanaṃ. Tattha paññāpetīti katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca karotīti attho. Papubbo nikkhipane. Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati. ‘‘Āsanaṃ paññapetī’’ti rassattampi dissati. Amatassa dvāraṃ paññapeti, paññā. Kārite ‘‘puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī’’ti ekameva padaṃ. Tāni ‘‘paññāpeti, paññāpayatī’’ti rūpāni yadā ‘‘ñā avabodhane’’ti imissā rūpāni siyuṃ, tadā [Pg.323] hetukatturūpāni bhavanti. Ettha pana suddhakatturūpāni tabbācakattā.

මෙහි නිර්දේශයෙහි 'පඤ්ඤාපේති' යන පදය නිදසුනකි. එහි 'පඤ්ඤාපේති' යනු කරන ලද නිර්වචන සහිත වූ, විස්තර වසයෙන් ශේෂයක් නොමැතිව දේශනා කරන ලද වාක්‍ය කොටස් මඟින් විනෙය ජනයාගේ සිත් සතුටු කිරීම සහ වටහා ගැනීමේ බුද්ධිය තියුණු කිරීම කෙරේ යනුයි. 'ප' උපසර්ගය මුල් වූ විට එළීම/පැනවීම (තැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ආසනං පඤ්ඤාපේති, පඤ්ඤාපයති (අසුනක් පනවයි). 'ආසනං පඤ්ඤපේති' කියා ලුහු (රස්ව) බව ද පෙනේ. 'අමතස්ස ද්වාරං පඤ්ඤාපේති' (නිවන් දොර පනවයි/විවෘත කරයි), පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව) යනුයි. ප්‍රේරණ ක්‍රියාවෙහි (කාරිතයෙහි) "පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා අසුන පනවත්වා ගනියි (පඤ්ඤාපාපේති)" යනු එකම පදයකි. ඒ 'පඤ්ඤාපේති, පඤ්ඤාපයති' යන රූපයන් යම් කලෙක 'ඤා අවබෝධනේ' (අවබෝධ කිරීම) යන මෙහි රූප වන්නේ ද, එකල්හි ඒවා ණිචන්ත (ප්‍රේරණ) රූප වෙයි. මෙහිදී ද ඒවා ණියන්ත රූප වන්නේ එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවිනි.

Lapa viyattiyaṃ vācāyaṃ. Lapeti, lapayati. Lāpo, lapanaṃ, ālāpo, sallāpo, kathāsallāpo, lapitaṃ.

'ලප' ධාතුව පැහැදිලි වචන කථා කිරීමෙහි වැටේ. 'ලපේති', 'ලපයති' (කථා කරයි) යනු එහි රූපයන් ය. 'ලාපෝ' (කථාව), 'ලපනං' (දොඩමළු බව/කථා කිරීම), 'ආලාපෝ' (ආලපනය/ඇමතීම), 'සල්ලාපෝ' (පිළිසඳර), 'කථාසල්ලාපෝ' (කථාබහ), 'ලපිතං' (කථා කරන ලද්ද) යනු ද එහි රූපයන් ය.

Byapa dāhe. Jhāpeti, jhāpayati. Jhatto, jhānaṃ.

'ඛ්‍යප' (හෝ ජප) ධාතුව දැවීමෙහි වැටේ. 'ඣාපේති', 'ඣාපයති' (දවයි/ගිනිතබයි) යනු එහි රූපයන් ය. 'ඣත්තෝ' (දවන ලද්දේ/ක්ෂය වූයේ), 'ඣානං' (ධ්‍යානය - කෙලෙස් දවන බැවින්) යනු ද එහි රූපයන් ය.

Tattha jhattoti khuddāpareto pācanagginā jhāpitoti jhatto, ‘‘jhattā assu kilantā’’ti ca pāḷi. Jhānanti nīvaraṇadhamme jhāpetīti jhānaṃ, savuddhikaṃ. Kārite pana – jhāpāpeti, jhāpāpayati.

එහි 'ඣත්ත' යනු සාගින්නෙන් පෙළුණු, (කුසෙහි ඇති) පැසවන ගින්නෙන් (ජඨරාග්නියෙන්) දැවුණු තැනැත්තා ය. "ඣත්තා අස්සු කිලන්තා" (සාගින්නෙන් දැවුණාහු වෙහෙසට පත් වූහ) යන්න පාළියයි. 'ඣාන' යනු නීවරණ ධර්මයන් දවාලන බැවින් 'ඣාන' (ධ්‍යානය) නම් වේ. එය අභිවෘද්ධිය සහිත ය. කාරිත ක්‍රියාවෙහි දී 'ඣාපාපේති', 'ඣාපාපයති' (දවවයි) යනුවෙන් රූප සෑදේ.

Rūpa rūpakriyāyaṃ. Rūpakriyā nāma pakāsanakriyā. Rūpeti, rūpayati. Rūpaṃ.

'රූප' ධාතුව රූප ක්‍රියාවෙහි වැටේ. 'රූප ක්‍රියාව' නම් ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රියාවයි. 'රූපේති', 'රූපයති' (ප්‍රකාශ කරයි/පෙනී යයි) යනු එහි රූපයන් ය. 'රූපං' (රූපය) යනු ද එහි රූපයයි.

Tattha rūpanti rūpayatīti rūpaṃ. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Divādigaṇe panāyaṃ ‘‘rūpaṃ ruppane’’ti bhijjanādiatthaṃ gahetvā ṭhitā.

එහි 'රූප' යනු ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් 'රූප' නම් වේ. වර්ණ විකෘතියට (පැහැය වෙනස් වීමට) පැමිණෙමින් සිතේ පවතින අදහස ප්‍රකාශ කරයි යනු එහි අර්ථයයි. දිවාදි ගණයෙහි දී නම් මෙය "රූපං රුප්පනේ" යනුවෙන් බිඳීම, පෙළීම ආදී අර්ථය ගෙන පවතී.

Kappa vidhimhi. Vidhi kriyā. Sīhaseyyaṃ kappeti. Kappayati. Moro vāsamakappayi. Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ.

'කප්ප' ධාතුව විධිවිධානයෙහි (සැකසීමෙහි) වැටේ. 'විධි' යනු ක්‍රියාවයි. 'සීහසෙය්‍යං කප්පේති', 'කප්පයති' (සීහසෙය්‍යාව සකසයි) යනු රූපයන් ය. 'මෝරෝ වාසමකප්පයි' (මොනරා වාසය සකස් කරගත්තේය) යනු උදාහරණයකි. "සීහසෙය්‍යාව පනවන (සකස් කරන) ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි" යනු ද උදාහරණයකි.

Kappa vitakke vidhimhi chedane ca. Kappeti, kappayati, moro vāsamakappayi. Kappitamassu. Pakappeti, pakappayati. Saṅkappeti, saṅkappayati. Kappo, saṅkappo, vikappo. Kappasamaṇo iccādīni.

'කප්ප' ධාතුව විතර්කයෙහි (කල්පනාවෙහි), විධිවිධානයෙහි සහ කැපීමෙහි (ඡේදනයෙහි) ද වැටේ. 'කප්පේති', 'කප්පයති' (කල්පනා කරයි/පිළියෙල කරයි). 'මෝරෝ වාසමකප්පයි' (මොනරා වාසය පිළියෙල කළේය). 'කප්පිතමස්සු' (කපන ලද රැවුල ඇත්තේ). 'පකප්පේති', 'පකප්පයති' (යොදයි/සිතයි). 'සංකප්පේති', 'සංකප්පයති' (කල්පනා කරයි). 'කප්පෝ' (කල්පය), 'සංකප්පෝ' (සංකල්පය), 'විකප්පෝ' (විකල්පය), 'කප්පසමණෝ' (කප්පසමණ) යනාදී රූපයන් වේ.

Tattha kappoti paricchedavasena kappiyatīti kappo. Saṅkappoti saṅkappanaṃ. Vikappoti vividhā kappanaṃ, atthassa anekantikabhāvo. Idha kappasaddassa atthuddhāro bhavati.

එහි 'කප්ප' යනු සීමා නියම කිරීම් වශයෙන් පරිච්ඡේද කරනු ලබන බැවින් 'කල්ප' නම් වේ. 'සංකප්ප' යනු සිතීමයි (සංකල්පනාවයි). 'විකප්ප' යනු විවිධ ආකාරයෙන් සිතීම හෙවත් අර්ථයෙහි අනේකාන්තික (ස්ථිර නොවන) ස්වභාවයයි. මෙහි දී 'කප්ප' ශබ්දයේ විවිධ අර්ථයන් උපුටා දැක්වේ.

Kappasaddo [Pg.324] abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu samantabhāvo.

'කප්ප' ශබ්දය විශ්වාසය (ඇදහීම), ව්‍යවහාරය, කාලය, පැනවීම (සංඥාව), කැපීම, විකල්පය, උපක්‍රමය (කාරණය) සහ හාත්පස පැතිරීම (සම්පූර්ණත්වය) ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ මෙසේ ය: "ඕකප්පනීයමේතං භෝතෝ ගෝතමස්ස..." යනාදී තන්හි එහි අර්ථය විශ්වාස කිරීමයි (අභිසද්දහන). "අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං..." යනාදී තන්හි ව්‍යවහාරයයි (වෝහාර). "යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි" යනාදී තන්හි කාලයයි (කාල). "ඉච්චායස්මා කප්පෝ" යනාදී තන්හි පැනවීමයි (පඤ්ඤත්ති). "අලංකතෝ කප්පිතකේසමස්සු" යනාදී තන්හි කැපීමයි (ඡේදන). "කප්පති ද්වංගුලකප්පෝ" යනාදී තන්හි විකල්පයයි (විකප්ප). "අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං" යනාදී තන්හි උපක්‍රමය හෙවත් හේතුවයි (ලේස). "කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසේත්වා" යනාදී තන්හි හාත්පස පැතිරීමයි (සමන්තභාව).

Atha vā kappasaddo saupasaggo anupasaggo ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyuvohārasamantabhāvābhisaddahana chedana viniyoga vinaya kriyā lesantara kappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo’’tiādīsu vitakke āgato. ‘‘Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā’’tiādīsu vidhāne, adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti hi attho. ‘‘Satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu paṭibhāge, satthusadisenāti ayañhi tattha attho. ‘‘Iccāyasmā kappo’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Yena [Pg.325] sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu kāle. ‘‘Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’tiādīsu paramāyumhi. Āyukappo hi idha ‘‘kappo’’ti adhippeto. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’ntiādīsu samaṇavohāre. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu samantabhāve. ‘‘Saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo’’tiādīsu abhisaddahane, saddhāyanti attho. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’tiādīsu chedane. ‘‘Evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī’’tiādīsu viniyoge. ‘‘Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’tiādīsu vinayakriyāyaṃ. ‘‘Atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’’tiādīsu lese. ‘‘Āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ca ādīsu antarakappe.

නැතහොත් උපසර්ග සහිතව හෝ රහිතව 'කප්ප' ශබ්දය විතර්කය, විධානය, සමානත්වය (ප්‍රතිභාගය), පැනවීම, කාලය, උපරිම ආයුෂය, ව්‍යවහාරය, හාත්පස පැතිරීම, විශ්වාස කිරීම, කැපීම, පැමිණීම (උපකාර වීම), විනය ක්‍රියාව, උපක්‍රමය, අන්තර කල්පය, තණ්හා-දිට්ඨි කල්පය, අසංඛ්‍ය කල්පය, මහා කල්පය ආදියෙහි දැක්වේ. ඒ කෙසේද යත්: "නෙක්ඛම්මසංකප්පෝ, අබ්‍යාපාදසංකප්පෝ" යනාදී තන්හි විතර්කයෙහි පැමිණ ඇත. "චීවරේ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍ය" යනාදී තන්හි විධානයෙහි (නියමයෙහි) වැටේ, එහි අර්ථය විශේෂ නියමයකට පැමිණෙන්නේය යන්නයි. "සත්ථුකප්පේන වත භෝ සාවකේන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා" යනාදී තන්හි ප්‍රතිභාගයෙහි (සමානත්වයෙහි) වැටේ, එහි අර්ථය ශාස්තෘවරයා හා සමාන වූ යන්නයි. "ඉච්චායස්මා කප්පෝ" යනාදී තන්හි පැනවීමෙහි ද, "යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි" යනාදී තන්හි කාලයෙහි ද, "ආකංඛමානෝ ආනන්ද තථාගතෝ කප්පං වාතිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසේසං වා" යනාදී තන්හි උපරිම ආයුෂයෙහි ද වැටේ. මෙහි 'කප්ප' යන්නෙන් ආයු කල්පය අදහස් කෙරේ. "අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං..." යනාදී තන්හි ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයෙහි ද, "කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසේත්වා" යනාදී තන්හි හාත්පස පැතිරීමෙහි ද, "සද්ධාසද්දහනා ඕකප්පනා..." යනාදී තන්හි විශ්වාස කිරීමෙහි ද (ශ්‍රද්ධාවෙන් යන අර්ථයයි), "අලංකතෝ කප්පිතකේසමස්සු" යනාදී තන්හි කැපීමෙහි ද, "එවමේව ඉතෝ දින්නං, පේතානං උපකප්පති" යනාදී තන්හි යෙදීමෙහි (උපකාර වීමෙහි) ද, "කප්පකතේන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හෝති" යනාදී තන්හි විනය ක්‍රියාවෙහි ද, "අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමි" යනාදී තන්හි උපක්‍රමයෙහි ද, "ආපායිකෝ නේරයිකෝ, කප්පට්ඨෝ සංඝභේදකෝ, කප්පං නිරයම්හි පච්චති" යනාදී තන්හි අන්තර කල්පයෙහි ද දැක්වේ.

‘‘Na kappayanti na purakkharonti,Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo,Pāraṅgato na ca pacceti tādī’’ti

"ඔවුහු (තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන්) කල්පනා නොකරති, පෙරටු නොකරති, ඔවුන් විසින් කිසිදු ධර්මයක් (දෘෂ්ටියක්) පිළිගනු නොලැබේ. ඒ බ්‍රාහ්මණයා (රහතන් වහන්සේ) ශීල ව්‍රතයන්ගෙන් මෙහෙයවිය නොහැකිය, එතෙරට ගිය ඒ තාදී ගුණැති උතුමා නැවත නොපැමිණේ."

Ādīsu taṇhādiṭṭhīsu. Tathā hi vuttaṃ niddese ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo’’ti. ‘‘Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe’’tiādīsu asaṅkhyeyyakappe[Pg.326]. ‘‘Cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu mahākappe. Iccevaṃ –

යනාදී තන්හි තණ්හා සහ දෘෂ්ටි යන අර්ථයන්හි වැටේ. එසේම නිද්දේසයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: "කල්පය යනු සාරාංශ වශයෙන් දෙකකි: තණ්හා කල්පය සහ දිට්ඨි කල්පය" යි. "අනේකේපි සංවට්ටකප්පේ අනේකේපි විවට්ටකප්පේ" යනාදී තන්හි අසංඛ්‍ය කල්පයෙහි ද, "චත්තාරීමානි භික්ඛවේ කප්පස්ස අසංඛ්‍යෙය්‍යානි" යනාදී තන්හි මහා කල්පයෙහි ද වැටේ. මෙසේ -

Vitakke ca vidhāne ca, paṭibhāge tatheva ca;

Paññattiyaṃ tathā kāle, paramāyumhi ca chedane.

විතර්කයෙහි ද, විධානයෙහි ද, එසේම සමානත්වයෙහි ද (ප්‍රතිභාගයෙහි), පැනවීමෙහි ද, එසේම කාලයෙහි ද, උපරිම ආයුෂයෙහි ද, කැපීමෙහි ද,

Samantabhāve vohāre, abhisaddahanepi ca;

Viniyoge ca vinaya-kriyāyaṃ lesakepi ca.

හාත්පස පැතිරීමෙහි ද, ව්‍යවහාරයෙහි ද, විශ්වාස කිරීමෙහි ද, යෙදීමෙහි (උපකාර වීමෙහි) ද, විනය ක්‍රියාවෙහි ද, උපක්‍රමයෙහි (හේතුවෙහි) ද,

Vikappantarakappesu, taṇhādiṭṭhisvasaṅkhaye;

Kappe ca evamādīsu, kappasaddo pavattati.

විකල්පය, අන්තර කල්පය, තණ්හාව, දෘෂ්ටිය, අසංඛ්‍ය කල්පය සහ මහා කල්පය යනාදී වූ බොහෝ අර්ථයන්හි 'කප්ප' ශබ්දය පවතී (වැටේ).

Kapi gatiyaṃ. Kampeti, kampayati, gacchatīti attho. Imāni calanatthe pavattahetukatturūpasadisāni bhavanti. Calanatthe hi ‘‘kampa kampane’’ti dhātuyā ‘‘kampatī’’ti akammakasuddhakatturūpaṃ. ‘‘Kampetī’’tiādīni sakammakāni hetukatturūpāni ‘‘idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamā’’ti akammakāya dhātuyā sakammakarūpadassanato.

'කපි' ධාතුව ගමනයෙහි (යාමෙහි) වැටේ. 'කම්පේති', 'කම්පයති' යන්නෙහි අර්ථය "යයි" යන්නයි. මේ රූපයන්, සෙලවීම් අර්ථයෙහි පවතින කාරක (ප්‍රයෝජ්‍ය) කර්තෘ රූපයන්ට සමාන වේ. සෙලවීම් අර්ථයෙහි ලා "කම්ප කම්පනේ" යන ධාතුවෙන් "කම්පති" යන්න අකර්මක ශුද්ධ කර්තෘ රූපයයි. 'කම්පේති' යනාදී රූප සකර්මක ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ රූපයන් වේ. "මේ දෙවන හී සැරය ද මාගේ හෘදය කම්පා කරයි" යන්නෙහි සකර්මක ධාතුවෙන් සකර්මක රූප දැකිය හැකි බැවිනි.

Khapi khantiyaṃ. Khampeti, khampayati.

'ඛපි' ධාතුව ක්ෂාන්තියෙහි (ඉවසීමෙහි) වැටේ. 'ඛම්පේති', 'ඛම්පයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Thūpa samussaye. Samussayo āroho ubbedho. Thūpeti, thūpayati. Thūpo, thūpikā.

'ථූප' ධාතුව උස් කිරීමෙහි (ගොඩගැසීමෙහි) වැටේ. 'සමුච්ඡය' යනු උස හෙවත් උස් බවයි. 'ථූපේති', 'ථූපයති' (උස් කරයි/ගොඩගසයි) යනු ක්‍රියා රූපයන් ය. 'ථූපෝ' (ස්තූපය), 'ථූපිකා' (කොත/කුඩා ස්තූපය) යනු එහි නාම රූපයන් ය.

Tapa khaye. Tapeti, tapayati.

'තප' ධාතුව ක්ෂය කිරීමෙහි (නැසීමෙහි) වැටේ. 'තපේති', 'තපයති' (ක්ෂය කරයි/දවයි) යනු එහි රූපයන් ය.

Upa pajjane. Upeti, upayati.

'උප' ධාතුව පැමිණීමෙහි (ළඟාවීමෙහි) වැටේ. 'උපේති', 'උපයති' (ළඟා වෙයි) යනු එහි රූපයන් ය.

Capa kakkane. Capeti, capayati.

'චප' ධාතුව කක්කනයෙහි (කොක්හඬලෑමෙහි හෝ කථා කිරීමෙහි) වැටේ. 'චපේති', 'චපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Suppa māne. Suppeti, suppayati.

'සුප්ප' ධාතුව මැනීමෙහි (හෝ පිදීමෙහි) වැටේ. 'සුප්පේති', 'සුප්පයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Ḍapa ḍipa saṅghāte. Ḍāpeti. Ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati.

'ඩප' සහ 'ඩිප' ධාතූන් සංඝාතයෙහි (එක් රැස් කිරීමෙහි හෝ ගැටීමෙහි) වැටේ. 'ඩාපේති', 'ඩාපයති' සහ 'ඩේපේති', 'ඩේපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Kapa [Pg.327] avakampane. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇoti karuṇāyitabbo. Aññattha pana ‘‘kappatī’’ti rūpaṃ vadanti.

'කප' ධාතුව අවකම්පනයෙහි (වෙව්ලීමෙහි/දුකට පත්වීමෙහි) වැටේ. 'කපේති', 'කපයති' යනු ක්‍රියා රූපයන් ය. 'කපණෝ' යනු (අසරණයා) කරුණාව දැක්විය යුතු (අනුකම්පා කටයුතු) තැනැත්තා ය. වෙනත් ව්‍යාකරණයක දී නම් 'කප්පති' යන රූපය පවසති.

Gupa kupa dhūpa bhāsāyaṃ. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati.

'ගුප', 'කුප', 'ධූප' යන ධාතූන් භාසනයෙහි (කථා කිරීමෙහි/ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) වැටේ. 'ගෝපේති', 'ගෝපයති', 'කෝපේති', 'කෝපයති', 'ධූපේති', 'ධූපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Kipa dubballe. Kipeti, kipayati.

'කිප' ධාතුව දුර්වලභාවයෙහි වැටේ. 'කිපේති', 'කිපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Khepa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ, khepeti, khepayati.

'ඛේප' ධාතුව පේරණයෙහි (කුඩු කිරීමෙහි/යැවීමෙහි) වැටේ. 'පේරණ' යනු කුඩු කිරීමයි. 'ඛේපේති', 'ඛේපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Tapa pīṇane. Tapeti, tapayati.

'තප' ධාතුව පිනවීමෙහි (ප්‍රීති කිරීමෙහි) වැටේ. 'තපේති', 'තපයති' යනු එහි රූපයන් ය.

Āpu lambane. Āpeti, āpayati. Āpo.

'ආපු' ධාතුව එල්ලීමෙහි (ලැබීමෙහි/පැතිරීමෙහි) වැටේ. 'ආපේති', 'ආපයති' යනු ක්‍රියා රූපයන් ය. 'ආපෝ' (ජලය) යනු එහි නාම රූපයයි.

Tapa dāhe. Tapeti, tapayati. Tapo, tāpo. Ātāpo, santāpo. Kārite – tāpeti, tāpayati. Tattha tapoti akusalānaṃ tāpanaṭṭhena tapo, sīlaṃ.

තප ධාතුව දැවීම් අර්ථයෙහි වැටේ. තපෙති, තපයති. තපෝ (තපස), තාපෝ (තාපය). ආතාපෝ, සන්තාපෝ. කාරිත ප්‍රත්‍යයයෙහි - තාපෙති, තාපයති. එහි 'තපෝ' යනු අකුසල් තැවීම් (දැවීම්) අර්ථයෙන් තපස හෙවත් සීලයයි.

Opathapa thapane. Opeti, opayati. Na tesaṃ koṭṭhe openti. Thapeti, thapayati. Thapito. Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti. Voṭṭhabbanaṃ.

ඕප, ථප යන ධාතූන් තැබීමෙහි (තැන්පත් කිරීමෙහි) වැටේ. ඕපේති, ඕපයති. 'න තේසං කොට්ඨේ ඕපෙන්ති' (ඔවුහු ඒවා ගබඩාවල තැන්පත් නොකරති). ථපේති, ථපයති. ථපිතෝ. 'ථපයිත්වා පටිච්ඡාදං වවඨපේති' (වැස්ම ඉවත් කර/තබා විනිශ්චය කරයි). වොට්ඨබ්බනං (විනිශ්චය කිරීම/තීරණය).

Ettha ca ‘‘vi ava thapeti, vi ava thapana’’nti chedo. Ettha purime saralopo thassa ṭhattaṃ visadisabhāvena dvittañca. Pacchime pana saralopo, avassa okārattaṃ, thassa ṭhattaṃ, passa vattaṃ, vassa dvittaṃ, vakāradvayassa ca bakāradvayaṃ bhavati. Voṭṭhabbananti ca byavatthāpakacittassa nāmaṃ. Nakāralope ‘‘voṭṭhabba’’nti aparampi rūpaṃ bhavati.

මෙහි 'වි අව ථපේති', 'වි අව ථපන' ලෙස පද බෙදීම වේ. මෙහි මුල් පදයෙහි ස්වර ලෝපය ද, 'ථ' යන්න 'ඨ' වීම ද, අසදෘශ ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ. පසු පදයෙහි ස්වර ලෝපය ද, 'අව' යන්න 'ඕ' වීම ද, 'ථ' යන්න 'ඨ' වීම ද, 'ප' යන්න 'ව' වීම ද, 'ව' යන්න ද්විත්ව වීම ද, ද්විත්ව වකාරය ද්විත්ව බකාරය වීම ද සිදු වේ. 'වොට්ඨබ්බන' යනු ව්‍යවස්ථාපක (තීරණය කරන) සිතට නමකි. නකාරය ලෝප වීමෙන් 'වොට්ඨබ්බ' යන වෙනත් රූපයක් ද වෙයි.

Māpa māpane. Paṇṇasālaṃ māpeti, māpayati. Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā.

මාප ධාතුව මැවීම් (නිර්මාණය කිරීම්) අර්ථයෙහි වැටේ. පණ්ණසාලං මාපේති, මාපයති (පන්සල මවයි/කරවයි). 'යෝ පාණමතිමාපේති' (යමෙක් ප්‍රාණීන් නසයි ද), 'පණ්ණසාලා සුමාපිතා' (පන්සල මැනවින් මවන ලදී).

Yapa yāpane. Yāpanaṃ pavattanaṃ. Tena so tattha yāpeti. Yāpayati. Yāpanā.

යප ධාතුව යැපීම (පැවැත්ම) අර්ථයෙහි වැටේ. යැපීම යනු පැවැත්මයි. 'තේන සෝ තත්ථ යාපේති' (ඔහු එයින් එහි යැපෙයි). යාපයති. යාපනා.

Tattha [Pg.328] yāpetīti idaṃ yādhātussa payogatte sati kāritapadaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘uyyāpenti nāmā’’ti pāḷi dissati.

එහි 'යාපේති' යන්න 'යා' ධාතුව යෙදෙන කල්හි කාරිත (ප්‍රේරණ) පදයක් වෙයි. එසේම 'උය්‍යාපෙන්ති නාම' යන පාළි පාඨය ද දක්නට ලැබේ.

Pakārantadhāturūpāni.

පකාරාන්ත ධාතු රූප නිමි.

Phakārantādhāturūpāni appasiddhāni.

ඵකාරාන්ත ධාතු රූප දක්වා නැත.

Bakārantadhātu

බකාරාන්ත ධාතූහු.

Samba sambandhe. Sambandho daḷhabandhanaṃ. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ.

සම්බ ධාතුව සම්බන්ධ කිරීම් (බැඳීම්) අර්ථයෙහි වැටේ. සම්බන්ධය යනු තදින් බැඳීමයි. සම්බේති, සම්බයති. සම්බලං (මඟ වියදම).

Sabi maṇḍale. Maṇḍalaṃ parimaṇḍalatā. Rūpaṃ tādisameva.

සබි ධාතුව මණ්ඩල (වටකුරු බව) අර්ථයෙහි වැටේ. මණ්ඩලය යනු වටකුරු බවයි. රූපය ද එබඳුම වේ (සබේති, සබයති).

Kubi acchādane. Kumbeti, kumbayati.

කුබි ධාතුව වැසීම අර්ථයෙහි වැටේ. කුම්බේති, කුම්බයති.

Lubi dubi addane. Addanaṃ hiṃsā. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati.

ලුබි, දුබි යන ධාතූන් හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ. අද්දනය යනු හිංසාවයි. ලුම්බේති, ලුම්බයති. දුම්බේති, දුම්බයති.

Pubba niketane. Niketanaṃ nivāso. Pubbeti, pubbayati.

පුබ්බ ධාතුව වාසය කිරීම (නිවහන) අර්ථයෙහි වැටේ. නිකේතනය යනු වාසස්ථානයයි. පුබ්බේති, පුබ්බයති.

Gabba māne. Māno ahaṃkāro. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Tattha gabbatīti na saṅkucati.

ගබ්බ ධාතුව මානය (අහංකාරය) අර්ථයෙහි වැටේ. මානය යනු අහංකාරයයි. ගබ්බේති, ගබ්බයති. ගබ්බනං, ගබ්බිතෝ. එහි 'ගබ්බති' යනු නොහැකිළෙයි (පසුබට නොවේ) යන අර්ථයයි.

Bakārantadhāturūpāni.

බකාරාන්ත ධාතු රූප නිමි.

Bhakārantadhātu

භකාරාන්ත ධාතූහු.

Bhū pattiyaṃ. Patti pāpanaṃ. Sakammikā dhātu. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto.

භූ ධාතුව පැමිණීම (ළඟාවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පැමිණීම යනු ළඟාවීමයි. මෙය සකර්මක ධාතුවකි. භාවේති, භාවයති. පභාවේති, පභාවයති. ඉත්ථම්භූතෝ. චක්ඛුභූතෝ, ඤාණභූතෝ, ධම්මභූතෝ, බ්‍රහ්මභූතෝ.

Tattha [Pg.329] bhāvetīti puriso gacchantaṃ purisamanugacchanto pāpuṇātīti attho. Esa nayo sesakriyāpadesupi. Ettha ca ‘‘bhāvetī’’tiādīni yattha sace ‘‘bhū sattāya’’nti dhātuyā rūpāni honti, tattha hetukatturūpāni nāma honti. ‘‘Bhāveti kusalaṃ dhamma’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Bhāvetīti hi vaḍḍhetīti attho. Idha pana suddhakatturūpattā pāpuṇātīti attho. Itthambhūtoti imaṃ pakāraṃ bhūto patto. ‘‘Cakkhubhūto’’tiādīni pana ‘‘bhū sattāyaṃ, bhū pattiya’’nti dvigaṇikānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena aṭṭhakathāṭīkānayanissitaṃ atthaṃ pakāsayissāma āgamikānaṃ kosallatthāya. Tattha cakkhubhūtoti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanato dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtotipi cakkhubhūto. Paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto, asādhāraṇaṃ vā ñāṇaṃ bhūto pattoti ñāṇabhūto, aviparītasabhāvaṭṭhena, pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Bodhipakkhiyadhammehi vā uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ bhūto pattoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā brahmaṃ vuccati maggo tena uppannattā lokassa ca taduppādanattā, tañca sayambhūñāṇena bhūto pattoti brahmabhūto. Evaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena vutto attho veditabbo.

එහි 'භාවේති' යනු, පුරුෂයෙක් යන තවත් පුරුෂයෙකු අනුව යමින් ළඟාවෙයි (පැමිණෙයි) යන අර්ථයයි. සෙසු ක්‍රියාපදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ද 'භාවේති' ආදී පද යම් තැනක 'භූ සත්තායං' (පැවැත්මෙහි) ධාතුවේ රූප වෙත් ද, එහි කාරිත (ප්‍රේරණ) රූප නම් වේ. 'භාවේති කුසලං ධම්මං' (කුසල් දහම් වඩයි) ආදිය මෙහි නිදසුන් පද වේ. එහි 'භාවේති' යනු වඩයි යන අර්ථයයි. මෙහි දී (ප්‍රාප්ති අර්ථයෙහි) කාරිත රූප බැවින් 'ළඟාවෙයි' යන අර්ථයයි. 'ඉත්ථම්භූතෝ' යනු මේ ආකාරයට පැමිණි (වූ) යන්නයි. 'චක්ඛුභූතෝ' ආදී පදයන්හි අර්ථය, 'භූ සත්තායං' සහ 'භූ පත්තියං' යන ද්වි-ගණික ධාතූන් දෙක ඇසුරින්, ආගමධාරීන්ගේ නිපුණතාව උදෙසා, අටුවා ටීකා ක්‍රමයන්ට අනුකූලව දක්වන්නෙමු. එහි 'චක්ඛුභූත' යනු - ඇස සත්ත්වයන්ට දැකීම පිණිස මඟ පෙන්වන්නා සේ, ලෝකයාට තතු පරිදි දැකීම සලසා දෙන බැවින් ද, දැකීමේ කාර්යයෙහි පෙරමුණ ගන්නා බැවින් ද 'චක්ඛුභූත' නම් වේ. නැතහොත් ඇසක් බඳු වූ බැවින් ද 'චක්ඛුභූත' වේ. නැතහොත් ප්‍රඥා ඇසින් යුක්ත බැවින්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ප්‍රඥා ඇසට පැමිණි (ළඟා වූ) බැවින් 'චක්ඛුභූත' වේ. සියල්ල දන්නා බවට පත් කරන බැවින් 'ඤාණභූත' වේ, නැතහොත් අසාධාරණ (විශේෂ) ඥානයට පැමිණි බැවින් 'ඤාණභූත' වේ. අවිපරීත (නොවෙනස්වන) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද, පර්යාප්ති ධර්මය පවත්වන බැවින් ද, සිතින් සිතා වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්මයෙන් මය වූ බැවින් ද 'ධම්මභූත' වේ. නැතහොත් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගෙන් උපන් බැවින් සහ ලෝකයාට එය උපදවන බැවින්, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ධර්මයට පැමිණි බැවින් 'ධම්මභූත' වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් 'බ්‍රහ්මභූත' වේ. නැතහොත් 'බ්‍රහ්ම' යනු මාර්ගයයි, එයින් උපන් බැවින් සහ ලෝකයාට එය උපදවන බැවින්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් එයට පැමිණි බැවින් 'බ්‍රහ්මභූත' වේ. මෙසේ ධාතූන් දෙකේ බලපෑමෙන් කියන ලද අර්ථය දත යුතුය.

Aparāni cettha nidassanapadāni veditabbāni. ‘‘Tātā mayaṃ mahallakā suddhodanamahārājaputtaṃ buddhabhūtaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti ca ‘‘atha [Pg.330] kho therā bhikkhū āyasmantaṃ revataṃ sahajātiyaṃ sambhāviṃsū’’ti cāti. Aññānipi panettha ‘‘manussabhūto, devabhūto’’tiādīni yojetabbāni. Tathā hi saṃsāramocakapetavatthu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manussabhūtātimanussesu jātā, manussabhāvaṃ vā pattā’’ti attho saṃvaṇṇito.

මෙහි වෙනත් නිදසුන් පද ද දත යුතුය. 'දරුවෙනි, අපි වයෝවෘද්ධයෝ වෙමු. සුද්ධෝදන මහරජුගේ පුත් බුද්ධත්වයට පැමිණි (බුද්ධභූත) උතුමන් ඇසුරු කරන්නෙමු හෝ නොකරන්නෙමු, ඔබලා උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන්න' යන්න ද, 'ඉක්බිති තෙරණුවරු ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් සහජාතියෙහි දී මුණගැසුණාහ (ඇසුරු කළහ)' යන්න ද වේ. මෙහි 'මනුස්සභූත', 'දේවභූත' ආදී වෙනත් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. එසේම සංසාරමෝචක පේතවත්ථු අටුවාවෙහි 'මනුස්සභූතා' යන්නෙන් 'මිනිසුන් අතර උපන්, නැතහොත් මනුෂ්‍ය භාවයට පැමිණි' යන අර්ථය විස්තර කරන ලදී.

Bhū avakampane. Ayampi sakammako. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū.

භූ ධාතුව අනුකම්පා කිරීම (කම්පනය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙය ද සකර්මකයකි. භාවේති, භාවයති. 'මනෝභාවනීයා භික්ඛූ' (සිතින් අනුකම්පා කටයුතු භික්ෂූන් වහන්සේලා).

Ettha ca bhāvetīti anukampati puttaṃ vā bhātaraṃ vā yaṃkiñci. Manobhāvanīyāti ‘‘dīghāyukā hontu bhadantā arogā abyāpajjā’’ti evamādinā bhāvetabbā anukampitabbāti manobhāvanīyā. Aññattha pana manobhāvanīyāti manovaḍḍhanakāti attho. Yesu hi diṭṭhesu mano vaḍḍhati, ‘‘te manobhāvanīyā’’ti vuccanti.

මෙහි ද 'භාවේති' යනු පුත්‍රයෙකුට හෝ සහෝදරයෙකුට හෝ යම් කිසිවෙකුට අනුකම්පා කරයි යන්නයි. 'මනෝභාවනීයා' යනු 'භදන්තයන් වහන්සේලා දීර්ඝායුෂ ලබත්වා, නීරෝගී වෙත්වා, දුක් පීඩා රහිත වෙත්වා' යනාදී වශයෙන් සිතින් පැතිය යුතු, අනුකම්පා කටයුතු වූ යන්නයි. වෙනත් තැනක නම් 'මනෝභාවනීයා' යනු සිත වඩන්නා වූ (ප්‍රසාදය වඩන) යන අර්ථයයි. යම් කෙනෙකු දුටු විට සිතෙහි ගුණ වැඩේ ද, ඔවුහු 'මනෝභාවනීය' උතුමෝ යැයි කියනු ලැබෙති.

Labha ābhaṇḍane. Labheti, labhayati.

ලභ ධාතුව සැරසීම (ලැබීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලභේති, ලභයති.

Jabhi nāsane. Jambheti, jambhayati.

ජභි ධාතුව විනාශ කිරීම (ඈනුම් ඇරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ජම්බේති, ජම්බයති.

Lābha pesane. Lābheti, lābhayati. ‘‘Labha lābheti dhātussa rūpāni ce, kāritarūpāni bhavanti.

ලාභ ධාතුව යැවීම (මෙහෙයවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ලාභේති, ලාභයති. 'ලභ', 'ලාභ' යන ධාතූන්ගේ රූපයන් කාරිත (ප්‍රේරණ) රූප ද වෙයි.

Dabhī bhaye. Īkārantāyaṃ dhātu, tena saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Dabheti, dabhayati.

දභී ධාතුව බිය අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ඊ-කාරාන්ත ධාතුවකි, එබැවින් නිග්ගහීත ආගමය සහිත රූප සිදු නොවේ. දභේති, දභයති.

Dūbha santhambhe. Dūbheti, dūbhayati.

දූභ ධාතුව ස්තම්භනය (නැවැත්වීම/දැඩි කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. දූභේති, දූභයති.

Vambha viddhaṃsane. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti.

වම්භ ධාතුව විනාශ කිරීම (හෙළා දැකීම/නින්දා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. වම්භේති, වම්භයති. වම්භනා (නින්දාව). 'ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුං වම්භෙන්ති' (සදවගී භික්ෂූහු භික්ෂුවකට නින්දා කරති).

Bhakārantadhāturūpāni.

භකාරාන්ත ධාතු රූප නිමි.

Makārantadhātu

මකාරාන්ත ධාතූහු.

Ātena [Pg.331] camu dhovane. Āpubbo camudhātu dhovane vattati. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī.

'ආ' උපසර්ගය මුලින් ඇති 'චමු' ධාතුව සේදීම අර්ථයෙහි වැටේ. 'ආ' පූර්ව කොට ඇති 'චමු' ධාතුව සේදීමෙහි වැටේ. ආචමේති, ආචමයති. ආචමනකුම්භී (මුඛය හෝ අත් සෝදන පැන් කළය).

Ettha pana ‘‘tato hi so ācamayitvā licchavī, therassa datvā yugāni aṭṭhā’’ti appasakkārapetavatthupāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha ācamayitvāti hatthapādadhovanapubbakaṃ mukhaṃ vikkhāletvā. Ayaṃ pana dhātu bhūvādigaṇikatte ‘‘camatī’’ti bhakkhanatthaṃ gahetvā tiṭṭhati.

මෙහි දී, 'ඉන්පසු ඒ ලිච්ඡවි රජු (අත් පා සෝදා මුඛය) පිරිසිදු කරගෙන, තෙරුන් වහන්සේට සළු යුගලක් දී සිටියේය' යන අප්පසක්කාර පේතවත්ථු පාළි කොටස නිදසුනක් වේ. එහි 'ආචමයිත්වා' යනු අත් පා සේදීම පෙරටු කොටගෙන මුඛය සේදීමයි. මේ ධාතුව භූවාදි ගණයෙහි දී නම් 'චමති' යනුවෙන් අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථය ගෙන පවතී.

Kamu icchākantīsu. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno,kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā.

‘කමු’ (kamu) ධාතුව කැමැත්ත සහ කාන්තිය (ප්‍රිය බව) යන අර්ථයන්හි වැටේ. කාමේති, කාමයේති (කැමති වෙයි). කාමෝ (කාමය/කැමැත්ත), කන්ති (කාන්තිය/ප්‍රිය බව), නිකන්ති (ආශාව/ඇල්ම), කාමනා (කැමැත්ත), කාමයමානෝ, කාමේන්තෝ (කැමති වන්නා වූ), අභික්කන්තං (ඉතා මනරම්/අභික්‍රාන්ත). අභික්කන්තවණ්ණා (විශිෂ්ට වර්ණ ඇති තැනැත්තිය).

Ettha ca kāmoti rūpādivisayaṃ kāmetīti kāmo. Kāmiyatīti vā kāmo, kilesakāmavatthukāmavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Kileso hi tebhūmakavaṭṭasaṅkhātañca vatthu ‘‘kāmo’’ti vuccati. Māropi vā devaputto ‘‘kāmo’’ti vuccati. So hi accantakaṇhadhammasamaṅgitāya papañcasamatikkantepi buddhapaccekabuddhabuddhasāvake attano vase ṭhapetuṃ kāmetīti ‘‘kāmo’’ti vuccati.

මෙහි ‘කාම’ යන්නෙන් රූප ආදී විෂයන් කැමති වන බැවින් ‘කාම’ නම් වේ. නැතහොත් කැමති වනු ලබන බැවින් ‘කාම’ නම් වේ. මෙය කෙලෙස් කාම සහ වස්තු කාම වශයෙන් දත යුතුය. කෙලෙස් ද, ත්‍රෛභූමක වෘත්තය සංඛ්‍යාත වස්තුව ද ‘කාම’ යයි කියනු ලැබේ. මාර දිව්‍යපුත්‍රයා ද ‘කාම’ යයි කියනු ලැබේ. ඔහු අතිශයින්ම අඳුරු (පාපී) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, ප්‍රපංචයන් ඉක්මවා ගිය බුදු, පසේබුදු, බුදුසවුවන් පවා තමාගේ වසඟයෙහි තබා ගැනීමට කැමති වන හෙයින් ‘කාම’ යයි කියනු ලැබේ.

Vuttañcetaṃ porāṇakaviracanāyaṃ –

පැරණි කවි රචනාවක ද මෙය මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Vande vandehamassatthaṃ, yattha santajjito jito;

Kāmo kāmoghatiṇṇena, buddhena vasatā satā’’ti;

“කාම ඕඝය (ආශා නමැති සැඩපහර) තරණය කළා වූ, සිහි නුවණින් යුක්තව වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් යම් තැනකදී තැතිගන්වනු ලැබූ කාමයා (මාරයා) පරාජය කරන ලද්දේ ද, ඒ ඇසතු (බෝධි) වෘක්ෂයට මම නැවත නැවතත් වන්දනා කරමි” යි.

Imāni panassa nāmāni –

මේවා වනාහි ඔහුගේ (මාරයාගේ) නාමයන් ය –

Kāmo namuci kaṇho ca, vasavattī pajāpati;

Pamattabandhu madano, pāpimā dammakopi ca;

Kandappo ca ratipati, māro ca kusumāyudho;

කාම, නමුචි, කණ්හ, වසවත්ති, පජාපති, පමත්තබන්ධු, මදන, පාපිමා, දම්මක, කන්දප්ප, රතිපති, මාර සහ කුසුමායුධ යනු ඒ නාමයන්ය.

Aññe [Pg.332] aññānipi vadanti. Tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattāriyeva nāmāni āgatāni.

අනෙකුත් අය වෙනත් නම් ද පවසති. ඒවා ශාසනයට අනුකූල නොවන බැවින් මෙහි දක්වා නැත. අටුවාවල වනාහි “මාර, නමුචි, කණ්හ, පමත්තබන්ධු” යන නාමයන් සතරක් පමණක් පැමිණ ඇත.

Idāni abhikkantasaddassa bhūvādigaṇe ‘‘kamu padavikkhepe’’ti vohārasīsena vuttassa kamudhātussa vasena idha ca ‘‘kamu icchākantīsū’’ti vuttassa kamudhātussa vasena atthuddhāraṃ kathayāma. Abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu sundare.

දැන් අපි භූවාදි ගණයෙහි “කමු පදවික්ඛේපේ” (පියවර තැබීමෙහි) යන ව්‍යවහාර ප්‍රධාන කොට දක්වන ලද කමු ධාතුවෙහි ද, මෙහි “කමු ඉච්ඡාකන්තීසු” (කැමැත්ත හා කාන්තියෙහි) යනුවෙන් දක්වන ලද කමු ධාතුවෙහි ද බලයෙන් ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය පවසමු. ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දය ක්ෂය වීම (ගෙවී යාම), සුන්දර බව, අභිරූප බව (රූපවත් බව) සහ අනුමෝදනාව යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. “ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ බොහෝ වේලාවක් වැඩ සිටියහ” යනාදී තන්හි එය ක්ෂය වීම (ගෙවී යාම) යන අර්ථයේ වැටේ. “මේ පුද්ගලයන් සතර දෙනා අතුරින් මොහු වඩාත් අභික්‍රාන්ත (ශ්‍රේෂ්ඨ/සුන්දර) ද ප්‍රණීත ද වෙයි” යනාදී තන්හි සුන්දර යන අර්ථයේ වැටේ.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti

“ඍද්ධියෙන් හා කීර්තියෙන් බබළමින්, ඉතා මනහර (අභික්කන්ත) වර්ණයෙන් සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් මාගේ පාද වන්දනා කරන්නේ කවුද?” යන්නෙහි,

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bhante’’tiādīsu abbhanumodane. Iccevaṃ –

යනාදී තැන්හි අභිරූප (අතිශයින් රූපවත්/කාන්තිමත්) අර්ථයෙහි වැටේ. “ස්වාමීනි, ඉතා යහපති (අභික්කන්තං)” යනාදී තන්හි අනුමෝදනාවෙහි වැටේ. මෙසේ:

Khayasmiṃ sundare ceva, atho abbhanumodane;

Abhirūpe abhikkanta-saddo dissati sāsane.

ක්ෂය වීමෙහි ද, සුන්දරත්වයෙහි ද, එමෙන්ම අනුමෝදනාවෙහි ද, අභිරූප (සුරූපී) බවෙහි ද යන අර්ථයන්හි ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දය ශාසනයෙහි දක්නට ලැබේ.

Thoma silāghāyaṃ. Silāghā pasaṃsā. Thometi, thomayati. Thomito, thomanā.

‘ථෝම’ (thoma) ධාතුව ස්ලඝනය (ප්‍රශංසාව) අර්ථයෙහි වැටේ. ස්ලාඝා යනු ප්‍රශංසාවයි. ථෝමේති, ථෝමයේති (ප්‍රශංසා කරයි). ථෝමිතෝ (ප්‍රශංසා කරන ලද), ථෝමනා (ප්‍රශංසා කිරීම).

Yama aparivesane. Yameti, yamayati. Yamo.

‘යම’ (yama) ධාතුව අපරිවේෂණය (සීමා කිරීම/නැවැත්වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. යමේති, යමයේති. යමෝ.

Sama [Pg.333] vitakke. Sāmeti, sāmayati. Samā. Nisāmeti, nisāmayati. Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati. Paṭisāmanaṃ.

‘සම’ (sama) ධාතුව විතර්කය (කල්පනා කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. සාමේති, සාමයේති. සමා. නිසාමේති, නිසාමයේති (නිරීක්ෂණය කරයි/කල්පනා කරයි/අසයි). නිසාමනං (නිරීක්ෂණය කිරීම/ඇසීම). පටිසාමේති, පටිසාමයේති (පිළිබෙදයි/සඟවයි/තැන්පත් කරයි). පටිසාමනං (තැන්පත් කිරීම).

Tattha samāti saṃvaccharo, so ‘‘samā’’ti itthiliṅgavasena vuccati. ‘‘Yo yajetha sataṃ sama’’nti ettha hi samāsaddo itthiliṅgo, upayogavasena pana ‘‘sama’’nti vutto.

එහි ‘සමා’ යනු සංවත්සරය (අවුරුද්ද) යි. එය ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ‘සමා’ යයි කියනු ලැබේ. “යෝ යජේථ සතං සමං” (යමෙක් සියයක් අවුරුදු යාග කරන්නේ නම්) යන්නෙහි ‘සමා’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වුවද, උපයෝග (ද්වීතියා) විභක්ති වශයෙන් ‘සමං’ යයි කියන ලදී.

Imāni saṃvaccharassa nāmāni ‘‘saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso’’tiādīni bhavanti. Nisāmetīti vitakketi upadhāreti. Ettha hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nisāmehīti vitakkehi upadhārehīti attho. Paṭisāmetīti bhaṇḍaṃ guttaṭṭhāne nikkhipati.

සංවත්සරයෙහි (අවුරුද්දෙහි) නාමයන් මෙසේය: “සංවච්ඡරෝ, වච්ඡරෝ, සමා, හායනෝ, සරදෝ, වස්සෝ” යනාදියයි. ‘නිසාමේති’ යනු විතර්ක කරයි, පිරික්සයි (මෙනෙහි කරයි). මෙහි පාලි නිදර්ශනය නම්, “ඉංඝ මද්දි නිසාමේහි, නිග්ඝෝසෝ යාදිසෝ වනේ” (මද්දී, වනයෙහි ඇසෙන මේ ශබ්දය කෙබඳු දැයි සිතා බලන්න/පිරික්සන්න) යන්නයි. එහි ‘නිසාමේහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘විතර්ක කරන්න, මෙනෙහි කරන්න’ යන්නයි. ‘පටිසාමේති’ යනු භාණ්ඩයන් ආරක්ෂිත ස්ථානයක තැන්පත් කිරීමයි.

Sama ālocane. Ālocanaṃ pekkhanaṃ. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ.

‘සම’ (sama) ධාතුව ආලෝචනය (බැලීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ආලෝචනය යනු බැලීමයි. සාමේති, සාමයේති. නිසාමනං.

Ettha pana nisāmetīti pekkhati oloketi. Tathā hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, cittaṃ rūpaṃva dissatī’’ti pāḷi dissati. Tattha hi nisāmehīti olokehīti attho. Dhātūnamatthātisayena yogoti vacanato pana upasaggayogato vā savanepi ayaṃ vattati. Tathā hi ‘‘tato kaṇhājināyāpi, nisāmehi rathesabhā’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tattha nisāmehīti suṇohīti attho.

මෙහි වනාහි ‘නිසාමේති’ යන්නෙන් බලයි, නිරීක්ෂණය කරයි යන අර්ථය දේ. එසේම “ඉංඝ මද්දි නිසාමේහි, චිත්තං rūpaṃva දිස්සති” (මද්දී, සිතුවම් කළ රූපයක් මෙන් පෙනෙන මෙය දෙස බලන්න) යන පාලිය දක්නට ලැබේ. එහි ‘නිසාමේහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘බලන්න’ යන්නයි. එහෙත් “ධාතූනමත්ථාතිසයේන යෝගෝ” (ධාතූන්ගේ අර්ථ අතිශයත්වයෙන් යෙදීම) යන වචනය නිසා හෝ උපසර්ග යෙදීමෙන් හෝ මෙය ඇසීම (ශ්‍රවණය) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. එසේම “තතෝ කණ්හාජිනායාපි, නිසාමේහි රථේසභා” (රියදුරු ශ්‍රේෂ්ඨය, ඉන්පසු කණ්හාජිනාවගේ ද වචන අසන්න) යනාදී පාලි පාඨයන් දක්නට ලැබේ. එහි ‘නිසාමේහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අසන්න’ යන්නයි.

Ama roge. Ameti, amayati. Andho. Bilaṅkapādo andhanakho.

‘අම’ (ama) ධාතුව රෝගය (ලෙඩවීම) අර්ථයෙහි වැටේ. අමේති, අමයේති. අන්ධෝ (ඇස් නොපෙනෙන තැනැත්තා), බිලංගපාදෝ (විකෘති වූ පාද ඇත්තා), අන්ධනඛෝ (කුණු වූ නියපොතු ඇත්තා).

Tattha andhoti naṭṭhanayano vuccati. Andhanakhoti pūtinakho. Ubhayathāpi sarogattaṃ sūcitaṃ.

එහි ‘අන්ධ’ යනු ඇස් අහිමි වූ තැනැත්තායි. ‘අන්ධනඛ’ යනු කුණු වූ නියපොතු ඇත්තායි. මේ දෙයාකාරයෙන්ම රෝගී බව (සරෝගීභාවය) සූචනය වේ.

Bhāma [Pg.334] kodhe. Bhāmeti, bhāmayati.

‘භාම’ (bhāma) ධාතුව ක්‍රෝධය (කෝපය) අර්ථයෙහි වැටේ. භාමේති, bhāmayati.

Goma upalepane. Gometi, gomayati.

‘ගෝම’ (goma) ධාතුව උපලේපනය (ගොම ආදියෙන් පිරිබඩ කිරීම/ලෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගෝමේති, ගෝමයේති.

Sāma svāntane āmantane. Svāntanaṃ sāmappayogo. Āmantanaṃ avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Sāmeti, sāmayati.

‘සාම’ (sāma) ධාතුව ස්වාන්තනය (සමනය කිරීම/සාමකාමීව ඇමතීම) සහ ආමන්ත්‍රණය (කැඳවීම) අර්ථයන්හි වැටේ. ස්වාන්තනය යනු සාමෝපදේශය (මෘදු ලෙස කතා කිරීම) යි. ආමන්ත්‍රණය යනු ඇමතීම, කැඳවීමයි. සාමේති, සාමයේති.

Saṅgāma yuddhe. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dve rājāno saṅgāmesuṃ. Saṅgāmo. Āto gamu īsamadhivāsane. Āgameti, āgamayati, kāmāvacaradhamme nissāya rūpārūpadhammo samudāgameti, samudāgamayati. Upāsako dhammasavanantarāyaṃ anicchanto ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Samudāgamanaṃ, āgamanaṃ. Āgamento, āgamayamāno.

‘සංගාම’ (saṅgāma) ධාතුව යුද්ධය අර්ථයෙහි වැටේ. සංගාමේති, සංගාමයේති. “ද්වේ රාජානෝ සංගාමේසුං” (රජවරු දෙදෙනෙක් යුද්ධ කළහ). සංගාමෝ. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලින් ඇති ‘ගමු’ (gamu) ධාතුව ස්වල්පයක් ඉවසීම (රැඳී සිටීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ආගමේති, ආගමයේති. කාමාවචර ධර්මයන් ඇසුරු කොට රූප-අරූප ධර්මයෝ හටගනිති (සමුදාගමේති, සමුදාගමයේති). ධර්ම ශ්‍රවණයට බාධාවක් වනු අකමැති වූ උපාසකයා “මඳක් ඉවසන්න, මඳක් ඉවසන්න” (ආගමේථ ආගමේථ) යයි පැවසීය. සමුදාගමනං, ආගමනං. ආගමේන්තෝ, ආගමයමානෝ.

Tatra āgametīti īsakaṃ adhivāseti. Samudāgametīti sampavattati. Bhūvādigaṇe ‘‘gamayatī’’ti hetukattuvasena vuttaṃ, idha pana upasagganipātapubbakāni katvā ‘‘āgametī’’tiādīni suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

එහි ‘ආගමේති’ යන්නෙන් මඳක් ඉවසයි (රැඳී සිටියි) යන්න අර්ථවත් වේ. ‘සමුදාගමේති’ යනු මනාව පවතියි (හටගනියි) යන්නයි. භූවාදි ගණයෙහි “ගමයේති” යනු හේතුකර්තෘ (ප්‍රේරණ) ක්‍රියාවක් ලෙස දක්වා ඇතත්, මෙහි වනාහි උපසර්ග හා නිපාත පූර්ව කොට “ආගමේති” යනාදිය ශුද්ධකර්තෘ (කර්තෘකාරක) ක්‍රියා පද ලෙස දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

Makārantadhāturūpāni.

මකාරාන්ත (ම-අකුරෙන් අවසන් වන) ධාතු රූපයන් නිමි.

Iti cu rādigaṇe pavaggantadhāturūpāni

මෙසේ චුරාදි ගණයෙහි ප-වර්ගාන්ත ධාතු රූපයන්:

Samattāni.

නිමාවට පත්වේ.

Yakārantadhātu

යකාරාන්ත (ය-අකුරෙන් අවසන් වන) ධාතු:

Yu jigucchāyaṃ. Yāveti, yāvayati. Yavo.

‘යු’ (yu) ධාතුව පිළිකුල (ජිගුප්සාව) අර්ථයෙහි වැටේ. යාවේති, යාවයේති. යවෝ (යව ඇට).

Byaya khaye. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo.

‘ව්‍යය’ (byaya) ධාතුව ක්ෂය වීම (විනාශ වීම/වියදම් වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ව්‍යයේති, ව්‍යයයේති. අව්‍යයීභාවෝ.

Byaya cittasamussagge. Tādisaṃyeva rūpaṃ.

‘ව්‍යය’ (byaya) ධාතුව සිතෙහි උත්සාහය (වීරිය) අර්ථයෙහි ද වැටේ. රූපය ද එබඳුම වේ.

Yakārantadhāturūpāni.

යකාරාන්ත ධාතු රූපයන් නිමි.

Rakārantadhātu

රකාරාන්ත (ර-අකුරෙන් අවසන් වන) ධාතු:

Para gatiyaṃ. Pareti, parayati. Ettha ca ‘‘iti kho ānanda kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti.

‘පර’ (para) ධාතුව ගමන (යෑම) අර්ථයෙහි වැටේ. පරේති, පරයේති. මෙහි පාලි නිදර්ශනය නම්, “ඉති ඛෝ ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බේන අග්ගාය පරෙන්ති” (ආනන්දය, මෙසේ වනාහි කුසල් සීලයන් අනුපිළිවෙලින් අග්‍ර ස්ථානය කරා පමුණුවයි) යන්නයි. එහි ‘අග්ගාය පරෙන්ති’ යන්නෙන් රහත් බව පිණිස පවතියි (යයි) යන්න අර්ථවත් වේ.

Gara uggame. Gareti, garayati. Garu.

‘ගර’ (gara) ධාතුව උද්ගමනය (ඉහළට නැඟීම/මතු වීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ගරේති, ගරයේති. ගරු (ගුරු/බරපතල).

Cara asaṃsaye. Careti, carayati.

‘චර’ (cara) ධාතුව අසංශය (සැක නොමැති බව/ඒකාන්ත බව) අර්ථයෙහි වැටේ. චරේති, චරයේති.

Pūri appāyane. Pūreti, pūrayati.

‘පූරි’ (pūri) ධාතුව පිරවීම (තෘප්තිමත් කිරීම) අර්ථයෙහි වැටේ. පූරේති, පූරයේති.

Vara icchāyaṃ. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. Ete varānaṃ caturo varemi. Etaṃ sakka varaṃ vare.

‘වර’ (vara) ධාතුව කැමැත්ත (ප්‍රාර්ථනාව) අර්ථයෙහි වැටේ. වරේති, වරයේති. වරෝ, වරං, වරන්තෝ. “ඒතේ වරානං චතුරෝ වරේමි” (මම මොවුන් අතුරින් වරයන් සතරක් තෝරා ගනිමි). “ඒතං සක්ක වරං වරේ” (සක්දෙවිඳුනි, ඒ වරය තෝරා ගන්න).

Tattha varoti variyate varitabboti varo. Varanti varetīti varaṃ, icchanto patthentoti attho.

එහි ‘වරෝ’ යනු තෝරාගනු ලබන හෝ තෝරාගත යුතු දෙයයි. ‘වරං’ යනු තෝරාගන්නේ යන්නයි, එනම් කැමති වන්නා, ප්‍රාර්ථනා කරන්නා යන්න අර්ථයයි.

‘‘Mahāmahārahaṃ sakya-muni nīvaraṇā raṇā;

Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ, vande bodhivaraṃ vara’’nti

“මහත් සේ පිදිය යුතු වූ, නීවරණ නමැති කෙලෙස් යුද්ධයෙන් මිදුණා වූ, මිදුණා වූ, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන්නා වූ, ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ බෝධීන් වහන්සේට මම වඳිමි” යි.

Purāṇakaviracanāyaṃ ‘‘vara’’nti padassa viya. Evaṃ varetīti varanto. Vareti varemi icchāmi yācāmi. Kārite ‘‘pavāretī’’ti rūpaṃ, icchāpetīti attho. Nisedhanatthe panidaṃ kāritaṃ na hoti.

පුරාණ කවීන්ගේ නිර්මාණවල එන ‘වර’ යන වචනය මෙනි. මෙසේ වරණය කරයි (තෝරාගනී හෝ වළක්වයි) යන අර්ථයෙන් ‘වරන්ත’ (වරණය කරන්නා) වේ. ‘වරේති’ (වරණය කරයි, පතයි) යනු වරේමි, ඉච්ඡාමි (කැමති වෙමි), යාචාමි (ඉල්ලමි) යන්නයි. කාරිත (ප්‍රේරණ) රූපයේදී ‘පවාරේති’ යන රූපය ලැබෙන අතර එහි අර්ථය ‘කැමති කරවයි’ (ඉච්ඡාපේති) යන්නයි. වැළැක්වීමේ (නිෂේධන) අර්ථයේදී නම් මෙම කාරිත රූපය යෙදෙන්නේ නැත.

Sara akkhepe. Sareti, sarayati. Saro. Saroti saddo.

‘සර’ (sara) ධාතුව විසි කිරීම (හෙළීම) යන අර්ථයේ වැටේ. සරේති, සරයති (විදියි, හෙළයි). සර (ඊතලය, හඬ, ස්වරය). ‘සර’ යනු ශබ්දයයි.

Sāra dubbalye. Sāreti, sārayati. Dubbalo bhavatīti attho.

‘සාර’ (sāra) ධාතුව දුර්වල වීම යන අර්ථයේ වැටේ. සාරේති, සාරයති. දුර්වල වෙයි යන අර්ථයයි.

Kumāra kīḷāyaṃ. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā.

‘කුමාර’ (kumāra) ධාතුව ක්‍රීඩා කිරීම යන අර්ථයේ වැටේ. කුමාරේති, කුමාරයති. කුමාර, කුමාරක (ළමයා) සහ කුමාරී, කුමාරිකා (ළදැරිය) යන්නයි.

Ettha [Pg.336] kumārayati tattha tattha kīḷatīti kumāro. So eva atidaharattā kumārako. Esa nayo itaratrāpi.

මෙහි ඒ ඒ තැන ක්‍රීඩා කරයි (කුමාරයති) යන අර්ථයෙන් ‘කුමාර’ නම් වේ. ඔහු ම ඉතා ළදරු (බාල) බැවින් ‘කුමාරක’ නම් වේ. අනෙක් පද (කුමාරී ආදිය) සඳහා ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

Sūra vīra vikkantiyaṃ. Vikkanti vikkamanaṃ. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sāsanikehi pana saddhammavidūhi evaṃ dhātusabhāvānampi sūravīrasaddānaṃ nibbacanaṃ na dassitaṃ, kevalaṃ pana tattha tattha ‘‘sūroti visiṭṭhauro’’ti ca ‘‘mahāvīroti mahāvikkanto’’ti ca ‘‘vīroti vīriyavā’’ti ca atthavivaraṇamattameva dassitaṃ.

‘සූර’ සහ ‘වීර’ ධාතුන් වික්‍රමාන්විත බව (වික්කන්ති) යන අර්ථයේ වැටේ. වික්කන්ති යනු පරාක්‍රමයයි. සූරේති, සූරයති. වීරේති, වීරයති. සූර, වීර. එහෙත්, ශාසනධාරී සද්ධර්මවිශාරදයන් වහන්සේලා විසින් මෙසේ ධාතු ස්වභාවය අනුව ‘සූර’ ‘වීර’ යන වචනවල නිරුක්ති දක්වා නැත. ඒ ඒ තැන්වල “සූර යනු විශිෂ්ට ළරක් (පපුවක්) ඇති තැනැත්තා” යන්නෙන් ද, “මහාවීර යනු මහා වික්‍රම ඇත්තා” යන්නෙන් ද, “වීර යනු වීර්යය ඇත්තා” යන්නෙන් ද හුදෙක් අර්ථ විවරණයක් පමණක් ම දක්වා ඇත.

Pāra tīra kammasampattiyaṃ. Kammasampatti nāma kammassa parisamāpanaṃ niṭṭhāpanaṃ. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ. Tīraṃ. Vikkamāmi na pāremi, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā. Taṃ kiccaṃ tīretvā gato. Santīraṇaṃ, tīraṇapariññāti ca ādīni ettha dassetabbāni.

‘පාර’ සහ ‘තීර’ ධාතුන් කර්මසම්පත්තිය (ක්‍රියාව සම්පූර්ණ කිරීම) යන අර්ථයේ වැටේ. කර්මසම්පත්ති යනු ක්‍රියාව අවසන් කිරීම, නිමාවට පත් කිරීමයි. පාරේති, පාරයති. තීරේති, තීරයති. පාර (එතෙර), තීර (තෙර/ඉවුර). “මම වීර්යය කරමි, නමුත් කෙළවරක් දැකිය නොහැකි වෙමි (න පාරේමි), වේගයෙන් පොළොවෙහි හෙළමි.” “එම කාර්යය නිමවා (තීරෙත්වා) ගියේය.” සන්තීරණ, තීරණපරිඤ්ඤා ආදී පද මෙහි උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය.

Tattha na pāremīti chindituṃ na sakkomīti attho.

එහි ‘න පාරේමි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘කපා දැමීමට (කෙළවරක් කිරීමට) නොහැකි වෙමි’ යන්නයි.

Īra khepane. Īreti, īrayati.

‘ඊර’ (īra) ධාතුව විසි කිරීම (ප්‍රකාශ කිරීම/සෙලවීම) යන අර්ථයේ වැටේ. ඊරේති, ඊරයති.

Jara vayohānimhi. Jareti, jarayati. Jarā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jīratī’’ti pāṭho.

‘ජර’ (jara) ධාතුව වයස පිරිහීම (ජරාවට පත්වීම) යන අර්ථයේ වැටේ. ජරේති, ජරයති. ජරා. ධර්ම පාඨයන්හි (පාළියෙහි) නම් ‘ජීරති’ යනුවෙන් යෙදේ.

Vara āvaraṇe. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. Pavāraṇanti nisedhanaṃ vā kāmyadānaṃ vā.

‘වර’ (vara) ධාතුව වැසීම (වැළැක්වීම) යන අර්ථයේ වැටේ. වාරේති, වාරයති. නිවාරේති, නිවාරයති (වළක්වයි). නිවාරේතා (වළක්වන්නා). පරිවාරේති, පරිවාරයති (පිරිවරයි). පරිවාර (පිරිවර). පවාරේති, පවාරයති (පවාරණය කරයි/ආරාධනා කරයි). පවාරණ. පවාරණ යනු වැළැක්වීම හෝ කැමති දෙයක් දීම (ප්‍රාර්ථනා සම්පූර්ණ කිරීම) යන්නයි.

Dhara dhāraṇe. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo iccādīni.

‘ධර’ (dhara) ධාතුව දැරීම යන අර්ථයේ වැටේ. ධාරේති, ධාරයති. ආධාර, ආධාරක, ධම්ම (ධර්මය) යනු මෙයින් ලැබෙන පද වේ.

Tattha dhammoti anekavidhesu dhammesu lokuttaro uppādito sacchikato ca catūsu apāyesu saṃsāre vā [Pg.337] satte apatamāne dhāretīti dhammo. Atha vā sotāpannādīhi ariyehi dhāriyati, nu puthujjanehītipi dhammo. Catubhūmiko pana sakalakkhaṇaṃ dhāretīti dhammo. Kakkhaḷattādinā phusanādinā santiādinā sakasakabhāvena paṇḍitehi dhāriyati sallakkhiyatītipi dhammo. Tepiṭako pana pāḷidhammo sakatthaparatthādibhee atthe dhāretīti dhammo. Keci tu vidū ‘‘pāpake akusale dhamme dhunāti kampeti viddhaṃsetīti dhammo’’ti dhūdhātuvasenapi nibbacanaṃ vadanti, taṃ maggadhamme atīva yujjati, phalanibbānapariyattidhammesu pana pariyāyena yujjati.

එහි ‘ධම්ම’ (ධර්මය) යනු: නොයෙක් ආකාර වූ ධර්මයන් අතුරින්, උපදවන ලද සහ සාක්ෂාත් කරන ලද ලෝකෝත්තර ධර්මය සත්ත්වයන් සතර අපායෙහි හෝ සංසාරයෙහි වැටෙන්නට නොදී දරන බැවින් ‘ධම්ම’ (ධර්මය) නම් වේ. නැතහොත් සෝතාපන්න ආදී ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දරනු ලබන (පිළිපදිනු ලබන) බැවින් ද, පෘථග්ජනයන් විසින් (එසේ) නොදරනු ලබන බැවින් ද ‘ධම්ම’ නම් වේ. සිව්භූමික (කාම, රූප, අරූප, ලෝකෝත්තර) ධර්මය තමන්ගේ ස්වලක්ෂණ දරන බැවින් ‘ධම්ම’ නම් වේ. තද බව ආදියෙන් ද, ස්පර්ශය ආදියෙන් ද, ශාන්ත බව ආදියෙන් ද ඒ ඒ ස්වභාවයෙන් යුතුව පණ්ඩිතයන් විසින් දරනු ලබන (වටහාගනු ලබන) බැවින් ද ‘ධම්ම’ නම් වේ. ත්‍රිපිටක පාලි ධර්මය ස්වාර්ථය, පරාර්ථය ආදී අර්ථයන් දරන බැවින් ‘ධම්ම’ නම් වේ. ඇතැම් පඬිවරු “ලාමක වූ අකුසල් ධර්මයන් සලකා හරී (කම්පා කරයි/විසිරුවා හරී)” යන අර්ථයෙන් ‘ධූ’ ධාතුව ඇසුරින් ද නිරුක්ති පවසති. එය මාර්ග ධර්මයට බෙහෙවින් ගැළපෙන අතර ඵල, නිවන් සහ පර්යාප්ති ධර්මයන්හිදී ක්‍රමයකින් (පර්යාය වශයෙන්) ගැළපේ.

Dhammasaddo pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu hetumhi.

‘ධම්ම’ ශබ්දය පර්යාප්තිය (ධර්ම ග්‍රන්ථ), හේතුව, ගුණය, සත්ත්ව නොවන බව සහ නිර්ජීවී බව ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදේ. “ධර්මය ප්‍රගුණ කරයි, සූත්‍ර, ගෙය්‍ය...” ආදී තැන්වල මෙය ‘පර්යාප්තිය’ යන අර්ථයෙන් දැකිය හැකිය. “හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි” ආදී තැන්වල ‘හේතුව’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti

“ධර්මය සහ අධර්මය යන දෙක ම සමාන විපාක ඇත්තෝ නොවෙති; අධර්මය නිරයට පමුණුවයි, ධර්මය සුගතියට පමුණුවයි” යනාදී...

Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ.

තැන්වල ‘ගුණය’ (කුසල්/යහපත) යන අර්ථයේ වැටේ. “එසමයෙහි ධර්මයෝ වෙති”, “ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි” ආදී තැන්වල සත්ත්ව නොවන බව සහ නිර්ජීවී බව යන අර්ථයේ වැටේ.

Atha vā dhammasaddo sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattanijjīvatāvikāraguṇapacca- yapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu sabhāve dissati.

නැතහොත් ‘ධම්ම’ ශබ්දය ස්වභාවය, ප්‍රඥාව, පින, පැනවීම (ප්‍රඥප්තිය), ඇවත (ආපත්තිය), පර්යාප්තිය, සත්ත්ව නොවන බව හා නිර්ජීවී බව, විකාරය (වෙනස් වීම), ගුණය, ප්‍රත්‍යය (හේතුව), ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙය (ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න) ආදී අර්ථයන්හි දැකිය හැකිය. “කුසල් ධර්ම, අකුසල් ධර්ම, අව්‍යාකෘත ධර්ම” ආදී තැන්වල මෙය ‘ස්වභාවය’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ.

Yassete [Pg.338] caturo dhammā, saddhassa gharamesino;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti

“ගිහිගෙය සොයන, ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ යමෙකුට සත්‍යය, ධර්මය (ප්‍රඥාව), ධෛර්යය, පරිත්‍යාගය යන මේ ධර්ම සතර ඇත්ද, හෙතෙම පරලොව ගොස් සැබවින් ම ශෝක නොකරයි” යනාදී...

Ādīsu paññāyaṃ.

තැන්වල ‘ප්‍රඥාව’ යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’ntiādīsu

“ධර්මය සහ අධර්මය යන දෙක ම සමාන විපාක ඇත්තෝ නොවෙති; අධර්මය නිරයට පමුණුවයි, ධර්මය සුගතියට පමුණුවයි” යනාදී...

Puññe. ‘‘Paññattidhammā, niruttidhammā, adhivacanādhammā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā, saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu paccaye. ‘‘Ṭhitāvasā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu paccayuppanne.

තැන්වල ‘පින’ (පුණ්‍ය) යන අර්ථයේ යෙදේ. “ප්‍රඥප්ති ධර්ම, නිරුක්ති ධර්ම, අධිවචන ධර්ම” ආදී තැන්වල ‘පැනවීම’ (ප්‍රඥප්තිය) යන අර්ථයේ ද, “පාරාජිකා ධර්ම, සංඝාදිසේස ධර්ම” ආදී තැන්වල ‘ඇවත’ (ආපත්තිය) යන අර්ථයේ ද, “මෙහි මහණතෙමේ ධර්මය (සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ...) දනියි” ආදී තැන්වල ‘පර්යාප්තිය’ යන අර්ථයේ ද, “එසමයෙහි ධර්මයෝ වෙති”, “ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි” ආදී තැන්වල ‘සත්ත්ව නොවන බව සහ නිර්ජීවී බව’ යන අර්ථයේ ද, “ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති, ජරාවට පත්වීම ස්වභාව කොට ඇති, මරණය ස්වභාව කොට ඇති” ආදී තැන්වල ‘විකාරය’ (වෙනස් වන සුලු බව) යන අර්ථයේ ද, “සදෑ වැදෑරුම් බුද්ධ ධර්මයන් (බුදුගුණ)” ආදී තැන්වල ‘ගුණය’ යන අර්ථයේ ද, “හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රත්‍යය’ (හේතුව) යන අර්ථයේ ද, “ඒ ධාතුව (ස්වභාවය) පිහිටා තිබේ, ධර්මතාවය, ධර්ම නියාමතාවය” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න’ (හේතූන්ගෙන් හටගත් දෙය) යන අර්ථයේ ද යෙදේ.

Atha vā dhammasaddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’nti evamādīsu pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti evamādīsu puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu [Pg.339] āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā’’tiādīsu ñeyye. Evaṃ dhammasaddappavattivisayā vividhā aṭṭhakathācariyehi dassitā, tattha tattha pana ādisaddena yuttivisayādayo ca atthā gahetabbā. Tathā hi dhammasaddo –

නැතහොත් ‘ධම්ම’ ශබ්දය පර්යාප්තිය, සත්‍යය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, ප්‍රකෘතිය (ස්වභාවය), පින, ඇවත, ඥෙය්‍ය (දතයුතු දෑ) ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙනු දක්නට ලැබේ. එනම්, “මෙහි මහණතෙමේ ධර්මය ප්‍රගුණ කරයි” ආදී තැන්වල ‘පර්යාප්තිය’ යන අර්ථයෙන් ද, “දුටු දහම් ඇති, පත් වූ දහම් ඇති” ආදී තැන්වල ‘සත්‍යය’ (චතුරාර්ය සත්‍යය) යන අර්ථයෙන් ද, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු ධර්ම (සමාධි) ඇතිව විසූහ” ආදී තැන්වල ‘සමාධිය’ යන අර්ථයෙන් ද, “සත්‍යය, ධර්මය, ධෛර්යය, ත්‍යාගශීලී බව” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රඥාව’ යන අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, උපදින ස්වභාවය ඇති සත්ත්වයන්ගේ” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රකෘතිය’ (නෛසර්ගික ස්වභාවය) යන අර්ථයෙන් ද, “ධර්මය සැබවින් ම ධර්මයේ හැසිරෙන්නා රකියි” ආදී තැන්වල ‘පින’ යන අර්ථයෙන් ද, “සතර පාරාජිකා ධර්මයෝ” ආදී තැන්වල ‘ඇවත’ යන අර්ථයෙන් ද, “කුසල් ධර්මයන්” ආදී තැන්වල ‘ඥෙය්‍ය’ (දතයුතු දේ) යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. මෙසේ ‘ධම්ම’ ශබ්දය යෙදෙන විවිධ විෂයපථයන් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් දක්වා ඇති අතර, ඒ ඒ තැන්වල ‘ආදි’ (ආදී) ශබ්දයෙන් යුක්ති විෂය ආදී අර්ථයන් ද ගත යුතුය. ඒ මෙසේ ය:

‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako;

Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiyā’’ti

“මහරජාණෙනි, ඔබ තනිව යාම යුක්ති සහගත නොවේ; ක්ෂත්‍රියයෙනි, ඔබ යම් මඟකින් යන්නේ ද මම ද ඒ මඟින් ම යන්නෙමි” යනාදී...

Ādīsu yuttiyaṃ vattati. ‘‘Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīsu visaye. ‘‘Satañca dhammo na jaraṃ upetī’’ti ettha nibbāne vattati. Tatra yā nissattatā, sā eva nijjīvatā. Yo ca hetu, so eva paccayo.

තැන්වල ‘යුක්තිය’ (සුදුසු බව) යන අර්ථයේ වැටේ. “මනස ද, ධර්මයන් (අරමුණු) ද ඇසුරු කොට මනෝ විඤ්ඤාණය උපදී” ආදී තැන්වල ‘විෂය’ (අරමුණ) යන අර්ථයේ වැටේ. “සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය (නිවන) ජරාවට පත් නොවේ” යන මෙහි ‘නිවන’ යන අර්ථයේ වැටේ. එහි යම් සත්ත්ව නොවන බවක් ඇත් ද, එය ම නිර්ජීවී බවයි. යම් හේතුවක් ඇත් ද, එය ම ප්‍රත්‍යයයි.

Iccevaṃ –

මෙසේ -

Pariyattipaccayesu, guṇe nissattatāya ca;

Sabhāve ceva paññāyaṃ, puññe paññattiyampi ca.

පරියත්තිය, ප්‍රත්‍යය, ගුණය, නිස්සත්තභාවය (සත්ත්ව නොවන බව) ද, ස්වභාවය, ප්‍රඥාව, පුණ්‍යය සහ ප්‍රඥප්තිය ද,

Āpattiyaṃ vikāre ca, paccayuppannakepi ca;

Saccasamādhipakati-ñeyyesu yuttiyampi ca;

Visaye ceva nibbāne, dhammasaddo pavattati.

ඇවැත, විකාරය, ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්හි ද, සත්‍යය, සමාධිය, ප්‍රකෘතිය, ඥෙයය (දතයුත්ත) සහ යුක්තිය ද, අරමුණ (විෂයය) සහ නිවන ද යන මෙකී අර්ථයන්හි 'ධම්ම' ශබ්දය පවතී.

Keci pana dhammasaddassa pavattivisayānaṃ dasadhāva paricchedaṃ vadanti.

ඇතැම්හු වනාහි 'ධම්ම' ශබ්දය පවතින විෂයයන්ගේ බෙදීම දස වැදෑරුම් කොට පවසති.

Ñeyyamagge ca nibbāne, sabhāve atha jātiyaṃ;

Mane visayapuññesu, bhāve pāvacanepi ca;

Imesu dasasvatthesu, dhammasaddo pavattati.

ඥෙයය, මාර්ගය, නිවන, ස්වභාවය, ජාතිය, සිත, අරමුණ, පුණ්‍යය, පැවැත්ම සහ බුද්ධ වචනය යන මේ දස අර්ථයන්හි 'ධම්ම' ශබ්දය පවතී.

Tatra atthuddhāroti samānasaddavacanīyānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro.

එහි 'අත්ථුද්ධාර' (අර්ථ උද්ධාරය) යනු සමාන ශබ්දයකින් කියැවෙන අර්ථයන් උපුටා දැක්වීමයි.

Rakārantadhāturūpāni.

'ර' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයන් ය.

Lakārantadhātu

'ල' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන් ය.

Pāla [Pg.340] rakkhaṇe. ‘‘Rakkhaṇaṃ, tāṇaṃ, gopanaṃ, avanaṃ, pālanaṃ, rakkhā, rakkhaṇā, gutti’’ iccete pariyāyā. Pāleti, pālayati. Pālako, buddhapālo. Ambapālī gaṇikā. Samo bhavatu pālinā. Pālito, pālanaṃ, pāḷi.

'පාල' ධාතුව රැකීමෙහි අර්ථයෙහි වැටේ. 'රක්ඛණ, තාණ, ගෝපන, අවන, පාලන, රක්ඛා, රක්ඛණා, ගුත්ති' යන මේවා එහි පර්යාය වචන වෙති. 'පාලේති', 'පාලයති' (යනු ක්‍රියාපදයි). 'පාලකෝ', 'බුද්ධපාලෝ' (යන නාමපදයි). 'අම්බපාලී' ගණිකාව. 'සමෝ භවතු පාලිනා' (පාලකයා හා සමාන වේවා). 'පාලිතෝ', 'පාලනං', 'පාළි' (යනු ද වේ).

Ettha pāḷīti atthaṃ pāletīti pāḷi, lassa ḷattaṃ. Atha vā antodakaṃ rakkhaṇaṭṭhena mahato taḷākassa thirā mahatīti pāḷi viyāti pāḷi, pariyattidhammo. Aparo nayo pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi.

එහි 'පාළි' යනු - අර්ථය රක්නා හෙයින් 'පාළි' නම් වේ, 'ල' කාරයට 'ළ' කාරය පැමිණේ. නැතහොත්, ඇතුළත ජලය ආරක්ෂා කරන බැවින්, විශාල වැවක ශක්තිමත් වූ ද විශාල වූ ද වැව් බැම්ම (පාළි) මෙන් වන බැවින් පරියත්ති ධර්මය 'පාළි' නම් වේ. තවත් ක්‍රමයක් නම් - උත්කෘෂ්ට වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශීලාදී අර්ථයන් අවබෝධ කරවන බැවින් ද, ස්වභාවික නිරුක්ති භාවයෙන් යුක්ත හෙයින් ද, බුද්ධාදීන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වචන පද්ධතියේ වැල (ආළි) 'පාළි' නම් වේ.

Pāḷisaddo pāḷidhamme, taḷākapāḷiyampi ca;

Dissate pantiyañceva, iti ñeyyaṃ vijānatā.

'පාළි' ශබ්දය පරියත්ති ධර්මයෙහි ද, වැව් බැම්මෙහි ද, පෙළ (පේළිය) යන අර්ථයෙහි ද දැකිය හැකි බව නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

Ayañhi ‘‘pāḷiyā atthamupaparikkhantī’’tiādīsu pariyattidhammasaṅkhāte pāḷidhamme dissati. ‘‘Mahato taḷākassa pāḷī’’tiādīsu taḷākapāḷiyaṃ. ‘‘Pāḷiyā nisīdiṃsū’’tiādīsu pantiyaṃ, paṭipāṭiyā nisīdiṃsūti attho. Imasmiṃ panatthe dhātuyā kiccaṃ natthi. Pāṭipadiko hi pantivācako pāḷisaddo.

සැබවින්ම මෙය, 'පාළියා අත්ථමුපපරික්ඛන්ති' (පෙළෙහි අර්ථය පරීක්ෂා කරති) යනාදී තන්හි පරියත්ති ධර්මය සංඛ්‍යාත පෙළ දහමෙහි පෙනේ. 'මහතෝ තළාකස්ස පාළි' (මහත් වැවක වැව් බැම්ම) යනාදී තන්හි වැව් බැම්මෙහි වැටේ. 'පාළියා නිසීදිංසු' (පෙළට හුන්හ) යනාදී තන්හි පෙළෙහි හෙවත් පිළිවෙළින් වාඩි වූහ යන අර්ථය දෙයි. මෙම අර්ථයෙහි වනාහි ධාතුවෙන් සිදුවන කාර්යයක් නැත. පේළිය හෙවත් පෙළ යන අර්ථය දක්වන 'පාළි' ශබ්දය ප්‍රාතිපදිකයක් ම වන බැවිනි.

Tila sinehane. Teleti, telayati. Telaṃ, tilo, tilaṃ.

'තිල' ධාතුව සෙනෙහන (තෙල් ගතිය, ලිහිස්සි කිරීම හෝ ස්නේහය) අර්ථයෙහි වැටේ. 'තේලේති', 'තේලයති'. 'තේලං' (තෙල්), 'තිලෝ' (තල ගස), 'තිලං' (තල ඇටය).

Tattha tiloti tilagaccho. Tilanti tapphalaṃ. Tato pana nikkhanto sineho telaṃ. So hi ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘sāsapatela’’ntiādivacanaṃ na yujjeyyāti? No na yujjati, ‘‘tilasinehane’’ti evaṃ vuttāya tiladhātuyā sāmaññato yassa [Pg.341] kassaci sinehassa vacanato. Tena ‘‘sāsapatelaṃ, madhukatela’’ntiādayo sāsane payogā dissanti. Mayaṃ pana tiladhātuvasena nipphannānaṃ tilagacchatapphalavācakānaṃ ‘‘tilo, tila’’nti saddarūpānaṃ pakāsanamukhena ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma, na pana tena vacanena sāsapādīnaṃ sinehassa atelattaṃ vadāma. Atha kiñcarahīti ce? Taddhitavidhāne viññunaṃ kosallatthaṃ tilasaddaṃ paṭicca ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma. Sinehasaṅkhātassa sāsapādīnaṃ telassa vacanaṃ na jahāma, tasmā udāharaṇappakāsane ‘‘tilo, tilaṃ, tela’’nti avatvā ‘‘telaṃ, tilo, tila’’nti amhehi vuttaṃ. Idañhi vacanaṃ telassa sāmaññato sinehe pavattiṃ dīpeti. Teneva ca sāsane ‘‘tilatelaṃ, sāsapatela’’ntiādinā visesavacanampi dissatīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Apica telasaddo yebhuyyena tilatele vattati, yathā migasaddo hariṇamigetipi daṭṭhabbaṃ.

එහි 'තිලෝ' යනු තල ගසයි. 'තිලං' යනු එහි ඵලයයි (තල ඇටයයි). එයින් නික්මුණු ස්නේහය 'තේලං' (තෙල්) නම් වේ. එය 'තලයන්ගේ මේ (තෙල) යි' යන අර්ථයෙන් 'තේල' යැයි කියනු ලැබේ. ඉදින් එසේ නම් 'සාසපතේල' (අබ තෙල්) යනාදී වචන නොගැලපෙන්නේ ද? නැත, නොගැලපෙන්නේ නොවේ; 'තිල සිනේහනේ' යැයි මෙසේ පවසන ලද තිල ධාතුව පොදුවේ ඕනෑම ස්නේහයක් (තෙල් සහිත බවක්) සඳහා වැටෙන බැවිනි. එහෙයින් 'සාසපතේලං, මධුකතේලං' (අබ තෙල්, මී තෙල්) යනාදී ප්‍රයෝගයන් ශාසනයෙහි දක්නට ලැබේ. අප වනාහි තිල ධාතුව ඇසුරෙන් සිද්ධ වූ, තල ගස සහ එහි ඵලය කියන්නා වූ 'තිලෝ, tiලං' යන ශබ්ද රූප ප්‍රකාශ කිරීමේ මුඛයෙන් 'තලයන්ගේ මේ තෙල යැයි' පවසමු. එහෙත් ඒ වචනයෙන් අබ ආදියේ තෙල් ගතිය තෙල් නොවේ යැයි නොකියමු. එසේ නම් කුමක් හෙයින්ද යත්? තද්ධිත විධානයෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ කුසලතාවය පිණිස තිල ශබ්දය ඇසුරු කොට 'තලයන්ගේ මේ තෙල යැයි' පවසමු. ස්නේහය සංඛ්‍යාත අබ ආදියේ තෙල් යන වචනය අප අත්නොහරිමු. එබැවින් උදාහරණ දැක්වීමේදී 'තිලෝ, තිලං, තේලං' කියා නොපවසා අප විසින් 'තේලං, තිලෝ, තිලං' යනුවෙන් පවසන ලදී. මේ වචනය වනාහි තෙල් යන්න පොදුවේ ස්නේහයෙහි පැවැත්ම පෙන්වයි. එම නිසාම ශාසනයෙහි 'තිලතේලං, සාසපතේලං' (තල තෙල්, අබ තෙල්) යනාදී වශයෙන් විශේෂ වචන ද දක්නට ලැබෙන බව මෙහිදී තීරණය කොට තේරුම් ගත යුතුය. තවද 'තේල' ශබ්දය බහුල වශයෙන් තල තෙල් සඳහාම වැටේ; එය 'මිග' ශබ්දය මුවා සඳහාම වැටෙන්නාක් මෙන් දත යුතුය.

Jala apavāraṇe. Jāleti, jālayati. Jālaṃ, jālā. Jālanti macchajālaṃ. Jālāti aggijālā.

'ජල' ධාතුව ආවරණය කිරීම (වැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජාලේති', 'ජාලයති'. 'ජාලං', 'ජාලා'. 'ජාලං' යනු මස් දැල (මාළු දැල) ය. 'ජාලා' යනු ගිනි දැල (ගිනි සිළුව) ය.

Khala soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Khāleti, khālayati. Pakkhāleti, pakkhālayati.

'ඛල' ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ. 'සෝචෙය්‍යං' යනු පිරිසිදු බවයි. 'ඛාලේති', 'ඛාලයති'. 'පක්ඛාලේති', 'පක්ඛාලයති' (සෝදා හරියි).

Tala patiṭṭhāyaṃ. Tāleti, tālayati. Tālo, talaṃ.

'තල' ධාතුව පිහිටීමෙහි (පදනමෙහි) වැටේ. 'තාලේති', 'තාලයති'. 'තාලෝ', 'තලං'.

Ettha tāloti tiṇarājarukkho. Talanti pāṇitalabhūmitalādi. Tañhi tālayati patiṭṭhāti ettha vatthujātanti talaṃ.

එහි 'තාලෝ' යනු තෘණරාජ වෘක්ෂය (තල් ගස) යි. 'තලං' යනු අත්ල (පාණිතල), පොළොව (භූමිතල) ආදියයි. යම් හෙයකින් මෙහි වස්තූන් පිහිටන්නේ ද (තාලයති හෙවත් පතිට්ඨාති), එබැවින් එය 'තල' නම් වේ.

Tula ummāne. Toleti, tolayati.

'තුල' ධාතුව කිරා බැලීමෙහි (මැනීමෙහි) වැටේ. 'තෝලේති', 'තෝලයති'.

Dula [Pg.342] ukkhepe. Ukkhepo uddhaṃ khipanaṃ. Doleti, dolayati. Dolā.

'දුල' ධාතුව එසවීමෙහි (ඉහළ දැමීමෙහි) වැටේ. 'උක්ඛේප' යනු ඉහළට දැමීමයි. 'දෝලේති', 'දෝලයති'. 'දෝලා' (පැද්දෙන ඔන්චිල්ලාව).

Ettha ca doliyati ukkhipiyati yattha nipanno dārako, yathānipannako vāti dolā.

එහි ද, යමක නිදි කරවන ලද දරුවා (ඒ නිදාගත් ආකාරයෙන්ම) ඔසවනු ලැබේද (පද්දනු ලැබේද), එය 'දෝලා' (ඔන්චිල්ලාව/තොටිල්ල) නම් වේ.

Vula nimmajjane. Voleti, voyalati.

'වුල' ධාතුව ගිල්වීමෙහි වැටේ. 'වෝලේති', 'වෝයලති' (වෝලයති).

Mīla nimīlane. Mīleti, mīlayati. Mīlanaṃ, ummīlanaṃ, nimīlanaṃ.

'මීල' ධාතුව ඇස් පියාගැනීමෙහි (වැසීමෙහි) වැටේ. 'මීලේති', 'මීලයති'. 'මීලනං' (වැසීම), 'උම්මීලනං' (ඇරීම), 'නිමීලනං' (පියාගැනීම).

Mūla rohane. Mūleti, mūlayati. Mūlaṃ. Esā hi yadā patiṭṭhāyaṃ vattati, tadā bhūvādigaṇikā, ‘‘mūlatī’’ti cassā rūpaṃ.

'මූල' ධාතුව වැඩීමෙහි (මුල් ඇදීමෙහි) වැටේ. 'මූලේති', 'මූලයති'. 'මූලං' (මුල). මේ ධාතුව යම් කලෙක පිහිටීම යන අර්ථයෙහි වැටේද, එකල්හි එය භූවාදි ගණයට අයත් වන අතර 'මූලති' යනු එහි රූපය වේ.

Tattha mūlanti mūlayati rūhati rukkhādi etenāti mūlaṃ. Atha vā mūlayati chinnopi koci etena acchinnena punadeva rūhatīti mūlaṃ. Vuttañhi –

එහි 'මූලං' (මුල) යනු - මෙයින් වෘක්ෂාදිය මුල් ඇද වැඩෙන්නේය (රූහති) යන අර්ථයෙන් 'මුල' යි. නැතහොත්, කපා දමන ලද වුවද, නොකැපී ඉතිරි වූ මෙයින් (මුලෙන්) නැවතත් වැඩෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ද 'මුල' නම් වේ. මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,Chinnopi rukkho punadeva rūhati;

Evampi taṇhānusaye anūhate,Nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti;

"යම් සේ මුලට උපද්‍රවයක් නොවී ස්ථිරව ඇති කල්හි, කපා දමන ලද වෘක්ෂය ද නැවතත් වැඩෙන්නේද, එමෙන්ම තෘෂ්ණා අනුශය උදුරා නොදැමූ කල්හි, මේ දුක නැවත නැවතත් උපදී."

Mūlasaddassa atthuddhāro heṭṭhā bhūvādigaṇe vutto.

'මූල' ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථයන් උපුටා දැක්වීම) මීට පෙර භූවාදි ගණයෙහි පවසන ලදී.

Kala pila khepe. Kāleti, kālayati. Kālo. Pileti, pilayati.

'කල' සහ 'පිල' (ධාතූන්) ගෙවා දැමීමෙහි (කාලය ගත කිරීමෙහි) වැටේ. 'කාලේති', 'කාලයති'. 'කාලෝ' (කාලය/මරණය). 'පිලේති', 'පිලයති'.

Ettha kāloti samayopi maccupi. Tatra samayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āyuṃ kālayati khepeti divase divase appaṃ appaṃ karotīti kāloti vuccati. Vuttampi cetaṃ –

එහි 'kාලෝ' යනු කාලය ද මෘත්‍යුව (මරණය) ද වේ. එහි කාලය වනාහි, ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂ දිනෙන් දින ටිකෙන් ටික අඩු කරමින් ගෙවා දමන (කාලයති හෙවත් ඛේපේති) බැවින් 'කාල' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ද පවසන ලදී -

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapacaniṃpacī’’ti.

"කාලය තමා සමඟම සියලු සත්ත්වයන් කා දමයි. යමෙක් ඒ කාලය කා දැමුවේද (රහත් තැනැත්තා), හෙතෙම සත්ත්වයන් තවන්නා වූ (කාලය/තෘෂ්ණාව) තැවූයේය."

Maccu [Pg.343] pana kālayati tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jīvitaṃ khepeti samucchedavasena nāsetīti kāloti vuccati. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāloti maccu. Kālayati sattānaṃ jīvitaṃ nāsetīti kālo. Kālena maccunā kato nāsitoti kālakato’’ti. ‘‘Maraṇaṃ hindaṃ maccu maṭṭu cuti kālo antako nikkhepo’’ti maraṇassābhidhānāni.

මෘත්‍යුව වනාහි ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය මුලිනුපුටා දමමින් සහමුලින්ම විනාශ කරන (ගෙවා දමන) බැවින් 'කාල' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් අටුවාචාරීහු මෙසේ කීහ: 'කාල යනු මරණයයි. සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය විනාශ කරතී (ගෙවතී) යන අර්ථයෙන් කාල නම් වේ. කාලය හෙවත් මරණය විසින් කරන ලද (විනාශ කරන ලද) තැනැත්තා කාලකත (මියගිය තැනැත්තා) නම් වේ.' 'මරණං, හින්දං, මච්චු, මට්ටු, චුති, කාලෝ, අන්තකෝ, නික්ඛේපෝ' යන මේවා මරණයෙහි නාමයන් වෙති.

Sulla sajjane. Sulleti, sullayati.

'සුල්ල' ධාතුව සැරසීමෙහි (සූදානම් කිරීමෙහි) වැටේ. 'සුල්ලේති', 'සුල්ලයති'.

Ila peraṇe. Ileti, ilayati.

'ඉල' ධාතුව මෙහෙයවීමෙහි (පෙලඹවීමෙහි) වැටේ. 'ඉලේති', 'ඉලයති'.

Vala bharaṇe. Vāleti, vālayati. Vālo.

'වල' ධාතුව පෝෂණය කිරීමෙහි (භරණයෙහි) වැටේ. 'වාලේති', 'වාලයති'. 'වාලෝ' (කෙස් හෝ සත්ත්වයා).

Lala icchāyaṃ. Laleti, lalayati.

'ලල' ධාතුව කැමැත්තෙහි (ආශාවෙහි) වැටේ. 'ලලේති', 'ලලයති'.

Dala vidāraṇe. Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo.

'දල' ධාතුව පැළීමෙහි (පැලිකිරීමෙහි) වැටේ. 'දාලේති', 'දාලයති', 'පදාලේති', 'පදාලයති'. 'කුදාලෝ' (උදැල්ල).

Kala gatisaṅkhyānesu. Kāleti, kālayati. Kālo, kalā. Kalāti avayavo. Sā hi kālayitabbā saṅkhāyitabbāti kalā.

'කල' ධාතුව ගමන, අවබෝධය සහ ගණන් කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කාලේති', 'කාලයති'. 'කාලෝ', 'කලා'. 'කලා' යනු කොටසයි (අවයවයයි). එය ගණන් ගත යුතු (කාලයිතබ්බා හෙවත් සංඛායිතබ්බා) බැවින් 'කලා' නම් වේ.

Sīla upadhāraṇe. Upadhāraṇaṃ bhuso dhāraṇaṃ, patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

'සීල' ධාතුව උපධාරණය (දරා සිටීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උපධාරණය යනු දැඩිව දරා සිටීමයි, පිහිටීම වශයෙන් ආධාරයක් වන ස්වභාවයයි. 'සීලෙති', 'සීලයති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'සීලං', 'සීලනං' (යනු නාම රූප වේ).

Ettha sīlanti sīleti upadhāreti taṃsamaṅgīpuggalaṃ apāyesu uppattinivāraṇavasena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Atha vāsīliyati upacāriyati sappurisehi hadayamaṃsantaraṃ upanetvā dhāriyatīti sīlaṃ. Sīlananti bhūvādigaṇe avippakiṇṇatāsaṅkhātaṃ samādhānaṃ vuccati. Tattha ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ, idha pana ādhārabhāvasaṅkhātaṃ upadhāraṇaṃ vuccati. Ettha ca ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni. Aṭṭhakathāsu hi ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.344] patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo upadhāraṇa’’nti vutto.

මෙහි 'සීල' යනු: යමෙක් එයින් යුක්ත වේ ද, ඒ පුද්ගලයා අපායයන්හි ඉපදීම වැළැක්වීම් වශයෙන් දැඩිව දරා සිටින බැවින් (සීලෙති උපධාරෙති) 'සීල' නම් වේ. නැතහොත්, සත්පුරුෂයන් විසින් හෘදය මාංශය තුළට පමුණුවා දරා සිටිනු ලබන බැවින් (සීලියති උපචාරියති) 'සීල' නම් වේ. භූවාදි ගණයෙහි 'සීලන' යනු නොවිසිරුණු බව සංඛ්‍යාත සමාධානය (එකඟතාව) යැයි කියනු ලැබේ. එහි 'සීලති' යන්න රූපයයි, මෙහි දී වනාහි ආධාර ස්වභාවය සංඛ්‍යාත උපධාරණය (දරා සිටීම) කියනු ලැබේ. මෙහි ද 'සීලෙති, සීලයති' යන රූප වේ. අටුවාවන්හි ද "කුසල ධර්මයන්ගේ පිහිටීම වශයෙන් ආධාර ස්වභාවය උපධාරණයයි" වදාරන ලදී.

Vela kālopadese. Veleti, velayati. Velā. Keci ‘‘vela iti dhātusaddo na hotī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, porāṇehi saddasatthavidūhi ‘‘velayatī’’ti rūpassa dassitattā.

'වෙල' ධාතුව කාලය දැක්වීම (කාලෝපදේශ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'වෙලෙති', 'වෙලයකති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'වේලා' (යනු නාම රූපයයි). ඇතැමෙක් "වෙල යනු ධාතු ශබ්දයක් නොවේ" යැයි පවසති, එය පිළිගත යුතු නොවේ, මන්ද පැරණි ව්‍යාකරණඥයන් විසින් 'වෙලයති' යන රූපය දක්වා ඇති බැවිනි.

Pala mūla lavanapavanesu. Lavanaṃ chedanaṃ, pavanaṃ sodhanaṃ. Pāleti, pālayati. Palaṃ. Palaṃ nāma mānaviseso. Lokassa vimatiṃ pāleti lunāti sodheti cāti palaṃ. Mūleti, mūlayati. Saddasatthavidū pana ‘‘mūlayati kedāraṃ, mūlayati dhañña’’nti payogaṃ vadanti.

'පල' ධාතුව මුල් ඇදීම, කැපීම (ලවන) සහ පිරිසිදු කිරීම (පවන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ලවන යනු කැපීමයි, පවන යනු පිරිසිදු කිරීමයි. 'පාලෙති', 'පාලයති' (යන රූප වේ). 'පලං' (යනු නාම රූපයයි). පල යනු එක්තරා මිනුම් විශේෂයකි. ලෝකයාගේ සැකය රකින, කපන සහ පිරිසිදු කරන බැවින් 'පල' නම් වේ. 'මූලෙති', 'මූලයති' (යන රූප වේ). ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි "කුඹුර වපුරයි (මූලයති කේදාරං)", "ධාන්‍ය රැස් කරයි/මිල කරයි (මූලයති ධඤ්ඤං)" යන යෙදුම් පවසති.

Thūla paribrūhane. Paribrūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso. Thūlā javena hāyanti.

'ථූල' ධාතුව වැඩීම (පරිබෲහණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පරිබෲහණ යනු වැඩීම (වර්ධනය) යි. 'ථූලෙති', 'ථූලයති' (යන රූප වේ). 'ථූලෝ පුරිසෝ' (මහත පුරුෂයා). 'ථූලා ජවේන හායන්ති' (මහත අය වේගයෙන් පිරිහෙති).

Pala gatiyaṃ. Paleti, palayati. Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Paleti rasamādāya. Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati.

'පල' ධාතුව ගමන (ගති) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පලෙති', 'පලායති' (යන රූප වේ). "විනාශයට යයි, ගණනයට නොපැමිණේ (අත්ථං පලෙති න උපේති සංඛං)". "රසය ගෙන පලායයි (පලෙති රසමාදාය)". "නූල් බෝලය යම් තාක් නූල් ප්‍රමාණයකින් ඔතා තිබේද, ඒ තාක් ප්‍රමාණයෙන්ම දිගහැරෙයි/පලායයි (යථා සුත්තගuළං යත්තකේහි සුත්තේහි වේඨිතං, තත්තකේහි ඒව පලායති)".

Ciṅgula paribbhamane. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā ciṅgulayitvā bhūmiyaṃ papatī’’ti. Tattha ciṅgulayitvāti paribbhamitvā.

'චිංගුල' ධාතුව කැරකීම (පරිබ්භමන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චිංගුලෙති', 'චිංගුලයති', 'චිංගුලයිත්වා' (යන රූප වේ). ඒ සඳහා පාලි පාඨය මෙසේය: "අභිසංස්කාරයාගේ ගමන යම් තාක් ද, ඒ තාක් ගොස්, කැරකී, බිම වැටේ (යාවතිකා අභිසංඛාරස්ස ගති, තාවතිකං ගන්ත්වා චිංගුලයිත්වා භූමියං පපති)". එහි 'චිංගුලයිත්වා' යනු කැරකී (පරිබ්භමිතවා) යන්නයි.

Lakārantadhāturūpāni.

'ල' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයි.

Vakārantadhātu

'ව' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු.

Divu parikūjane. Parikūjanaṃ gajjanaṃ. Deveti, devayati. Devo ca paridevitvā. Devoti megho.

'දිවු' ධාතුව ගෙගිරීම (පරිකූජන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පරිකූජන යනු ගෙගිරීමයි (ගර්ජනයයි). 'දෙවෙති', 'දෙවයති' (යන රූප වේ). 'දේවෝ ච පරිදේවිත්වා' (වැහිවලාකුල ද ගර්ජනා කොට/වැළපී). 'දේවෝ' යනු වැහිවලාකුලයි (මේඝයයි).

Divu [Pg.345] addane. Addanaṃ gandhapisananti vadanti. Deveti, devayati.

'දිවු' ධාතුව ඇඹරීම (අද්දන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'අද්දන' යනු සුවඳ ද්‍රව්‍ය ඇඹරීම යැයි පවසති. 'දෙවෙති', 'දෙවයති' (යන රූප වේ).

Civa bhāsāyaṃ. Civeti, civayati.

'චිව' ධාතුව කථා කිරීම (භාෂා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'චිවෙති', 'චිවයති' (යන රූප වේ).

Vakārantadhāturūpāni.

'ව' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු රූපයි.

Sakārantadhātu

'ස' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතු.

Pusa posane. Poseti, posayati. Imāni rūpāni kiñcāpi bhūvādigaṇikaṃ ‘‘posetī’’ti rūpaṃ paṭicca hetukatturūpāni viya dissanti, tathāpi ‘‘aññepi devo posetī’’tiādikassa curādigaṇikarūpassa dassanato suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Ubhinnaṃ pana kāritaṭṭhāne ‘‘posāpeti, posāpayatī’’ti hetukatturūpāni icchitabbāni.

'පුස' ධාතුව පෝෂණය කිරීම (පෝසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පෝසෙති', 'පෝසයති' (යන රූප වේ). මෙම රූප, භූවාදි ගණයට අයත් 'පෝසෙති' යන රූපය ඇසුරු කළ කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) රූප මෙන් පෙනුන ද, "දෙවියන් අන්‍යයන් ද පෝෂණය කරයි (අඤ්ඤේපි දේවෝ පෝසේති)" යනාදී චුරාදි ගණික රූප දක්වා ඇති බැවින්, මේවා ශුද්ධ කර්තෘ අර්ථයෙහි කියැවුණු බව දත යුතුය. එහෙත් මේ දෙකෙහිම කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) අවස්ථාවන්හි 'පෝසාපේති', 'පෝසාපයති' යන කාරිත රූප අපේක්ෂා කළ යුතුය.

Pesa paṭiharaṇe. Peseti, pesayati.

'පෙස' ධාතුව යැවීම (පටිහරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පෙසෙති', 'පෙසයති' (යන රූප වේ).

Pisa balapāṇanesu. Piseti, pisayati.

'පිස' ධාතුව බලය සහ ප්‍රාණය දීම (බලපාණන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පිසෙති', 'පිසයති' (යන රූප වේ).

Pasi nāsane. Paṃseti, paṃsayati.

'පසි' ධාතුව විනාශ කිරීම (නාසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පංසෙති', 'පංසයති' (යන රූප වේ).

Jasi rakkhaṇe. Jaṃseti, jaṃsayati.

'ජසි' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම (රක්ඛණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජංසෙති', 'ජංසයති' (යන රූප වේ).

Silesa silesane. Sileseti, silesayati. Sileso.

'සිලෙස' ධාතුව බැඳීම/වැළඳ ගැනීම (සිලෙසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සිලෙසෙති', 'සිලෙසයති' (යන රූප වේ). 'සිලෙසෝ' (යනු නාම රූපයයි).

Lūsa hiṃsāyaṃ. Lūseti, lūsayati.

'ලූස' ධාතුව හිංසා කිරීම (හිංසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ලූසෙති', 'ලූසයති' (යන රූප වේ).

Punsa abhimaddane. Nakāro niggahītatthaṃ. Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Dhātunakārassa lope ‘‘poso’’ iccapi rūpaṃ.

'පුන්ස' ධාතුව මර්ධනය කිරීම (අභිමද්දන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'න' කාරය නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) සඳහා වේ. 'පුංසෙති', 'පුංසයති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'නපුංසකෝ' (යනු නාම රූපයකි). ධාතුවෙහි 'න' කාරය ලොප් වීමෙන් 'පෝසෝ' (පුරුෂයා) යන රූපය ලැබෙයි.

Tattha na puṃsakoti itthibhāvapumbhāvarahito puggalo. So hi puriso viya sātisayaṃ paccāmitte na puṃseti abhimaddanaṃ [Pg.346] kātuṃ na sakkotīti napuṃsakoti vuccati. Keci pana ‘‘na pumā, na itthī’’ti napuṃsakoti vacanatthaṃ vadanti. Tathā hi saddasatthavidū taṃ puggalaṃ napuṃsakaliṅgavasena napuṃsakanti vadanti.

එහි 'නපුංසක' යනු ස්ත්‍රී භාවයෙන් හා පුරුෂ භාවයෙන් තොර වූ පුද්ගලයා ය. ඔහු වනාහි පුරුෂයෙකු මෙන් සතුරන්ව අතිශයින් මර්ධනය කිරීමට (න පුංසෙති) නොහැකි බැවින් 'නපුංසක' යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැමෙක් වනාහි "පුරුෂයෙකු ද නොවන, ස්ත්‍රියක ද නොවන" යන අර්ථයෙන් 'නපුංසක' යැයි වචන අර්ථය පවසති. එලෙසම ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ ඒ පුද්ගලයා නපුංසක ලිංගය වශයෙන් 'නපුංසක' යැයි හඳුන්වති.

Dhūsa kantikaraṇe. Dhūseti, dhūsayati.

'ධූස' ධාතුව ශෝභමාන කිරීම (කන්තිකරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධූසෙති', 'ධූසයති' (යන රූප වේ).

Rusa rosane. Rosanaṃ kopakaraṇaṃ. Roseti, rosayati. Roso. Rosoti kodho.

'රුස' ධාතුව කෝප කිරීම (රෝසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. රෝසන යනු කෝප කරවීමයි. 'රෝසෙති', 'රෝසයති' (යන රූප වේ). 'රෝසෝ' (යනු නාම රූපයකි). රෝස යනු ක්‍රෝධයයි.

Byusa ussagge. Byoseti, byosayati.

'බ්‍යුස' ධාතුව අත්හැරීම (උස්සග්ග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'බ්‍යෝසෙති', 'බ්‍යෝසයති' (යන රූප වේ).

Jasa hiṃsāyaṃ. Jāseti, jāsayati.

'ජස' ධාතුව හිංසා කිරීම (හිංසා) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජාසෙති', 'ජාසයති' (යන රූප වේ).

Daṃsa daṃsane. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. Daṃsanoti danto. Daṃsanti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā etenāti daṃsano.

'දංස' ධාතුව සැනකීම/සැපීම (දංසන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දංසෙති', 'දංසයති' (යන රූප වේ). 'දංසනෝ' (යනු නාම රූපයකි). දංසන යනු දතයි. එයින් කෑ යුතු දෙය (ඛාදනීය) හෝ බුදිය යුතු දෙය (භෝජනීය) හපන (දංසන්ති) බැවින් 'දංසන' නම් වේ.

Dasi dassane ca. Cakāro daṃsanaṃ apekkhati. Daṃseti, daṃsayati. Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ.

'දසි' ධාතුව දැකීම/පෙන්වීම (දස්සන) සහ සැපීම (දංසන) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ච' ශබ්දයෙන් සැපීම ද අපේක්ෂා කෙරේ. 'දංසෙති', 'දංසයති' (යන රූප වේ). "සූර්යයා ආලෝකය පෙන්වයි/පතුරුවයි (විදංසෙති, විදංසයති සූරියෝ ආලෝකං)".

Tassa santajjane. Tasseti, tassayati puriso core.

'තස්ස' ධාතුව බිය ගැන්වීම/තැති ගැන්වීම (සන්තජ්ජන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මිනිසා සොරෙකු බිය ගන්වයි (තස්සෙති, තස්සයති පුරිසෝ චෝරේ)".

Vassu sattibandhane. Sattibandhanaṃ samatthatākaraṇaṃ. Vasseti, vassayati.

'වස්සු' ධාතුව ශක්තිමත් කිරීම/හැකියාව ඇති කිරීම (සත්තිබන්ධන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සත්තිබන්ධන යනු සමත් බව ඇති කිරීමයි. 'වස්සෙති', 'වස්සයති' (යන රූප වේ).

Jasa tāḷane. Tāḷanaṃ paharaṇaṃ. Jāseti, jāsayati.

'ජස' ධාතුව තැළීම (තාළන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. තාළන යනු පහර දීමයි. 'ජාසෙති', 'ජාසයති' (යන රූප වේ).

Pasa bandhane. Pāseti, pāsayati. Pāso. Pāsanti bandhanti satte etenāti pāso, sakuṇapāsādi.

'පස' ධාතුව බැඳීම (බන්ධන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'පාසෙති', 'පාසයති' (යන රූප වේ). 'පාසෝ' (මලපුඩුව/උගුල). එයින් සත්ත්වයන් බඳින (පාසන්ති) බැවින් 'පාස' නම් වේ, කුරුලු උගුල් ආදිය මෙනි.

Ghusi visaddane. Visaddanaṃ ugghosanaṃ. Ghoseti, ghosayati. Ghoso.

'ඝුසි' ධාතුව හඬ නැඟීම (විසද්දන) යන අර්ථයෙහි වැටේ. විසද්දන යනු ශබ්ද නඟා ප්‍රකාශ කිරීමයි (උග්ඝෝෂණයයි). 'ඝෝසෙති', 'ඝෝසයති' (යන රූප වේ). 'ඝෝසෝ' (යනු නාම රූපයකි).

Lasa silyayoge. Silyayogo lāsiyaṃ nāṭakanāṭanaṃ recakadānaṃ. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī[Pg.347]. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī’’ti. Tattha lāsentīti yā uplavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti.

'ලස' ධාතුව නර්තනයෙහි යෙදීම (සිල්‍යයෝග) යන අර්ථයෙහි වැටේ. සිල්‍යයෝග යනු ලාස්‍ය නර්තනය, නාට්‍ය රංගනය හා රේචක (නර්තන අංග චලන) දැක්වීමයි. 'ලාසෙති', 'ලාසයති', 'ලාසෙන්තෝ', 'ලාසෙන්තී' (යන රූප වේ). ඒ සඳහා පාලි පාඨය මෙසේය: "වයද්දී ද නටවති, නටද්දී ද නටවති, නටවද්දී ද නටති (වාදෙන්තියාපි ලාසෙන්ති, නච්චන්තියාපි ලාසෙන්ති, ලාසෙන්තියාapi නච්චන්ති)". එහි 'ලාසෙන්තී' යනු උඩ පාවෙන්නාක් මෙන් නැගී සිට ලාස්‍ය නාට්‍යය රඟ දක්වන, රේචක (නර්තන චලන) දක්වන ස්ත්‍රීහු ය.

Bhūsa alaṅkāre. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

'භූස' ධාතුව සැරසීම (අලංකාර) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භූසෙති', 'භූසයති', 'විභූසෙති', 'විභූසයති' (යන ක්‍රියා රූප වේ). 'භූසනං', 'විභූසනං' (යනු නාම රූප වේ).

Vasa sinehanachedāvaharaṇesu. Avaharaṇaṃ corikāya gahaṇaṃ. Vāseti, vāsayati. Vasā.

'වස' ධාතුව සෙනෙහස දැක්වීම (සිනේහන), කැපීම (ඡේද) සහ සොරකම් කිරීම (අවහරණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. අවහරණ යනු සොරකමින් ගැනීමයි. 'වාසෙති', 'වාසයති' (යන රූප වේ). 'වසා' (තෙල්/මේදය යනු නාම රූපයයි).

Tāsa vāraṇe. Vāraṇaṃ nivāraṇaṃ. Tāseti, tāsayati.

'තාස' ධාතුව වැළැක්වීම (වාරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. වාරණ යනු වැළැක්වීමයි (නිවාරණයයි). 'තාසෙති', 'තාසයති' (යන රූප වේ).

Dhasa uñche. Dhāseti, dhāsayati.

'ධස' ධාතුව තදින් එකතු කිරීම/ඇහිඳීම (උඤ්ඡ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ධාසෙති', 'ධාසයති' (යන රූප වේ).

Bhasa gahaṇe. Bhāseti, bhāsayati.

'භස' ධාතුව ගැනීම (ගහණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භාසෙති', 'භාසයති' (යන රූප වේ).

Pusa dhāraṇe. Poseti, posayati, ābharaṇaṃ dhāretīti attho.

‘පුස’ ධාතුව ධාරණය කිරීමෙහි (දරනු ලැබීමෙහි) වැටේ. ‘පොසෙති’, ‘පොසයති’ (පෝෂණය කරයි), ආභරණ දරයි යන අර්ථයයි.

Tusi pisi kusi dasi bhāsāyaṃ. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati.

‘තුසි’, ‘පිසි’, ‘කුසි’, ‘දසි’ යන ධාතූන් කථාවෙහි (භාෂණයෙහි) වැටේ. ‘තුංසෙති’, ‘තුංසයති’. ‘පිංසෙති’, ‘පිංසයති’. ‘කුංසෙති’, ‘කුංසයති’. ‘දංසෙති’, ‘දංසයති’.

Khusi akkosane. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā.

‘ඛුසි’ ධාතුව ආක්‍රෝශ කිරීමෙහි (බැනවැදීමෙහි) වැටේ. ‘ඛුංසෙති’, ‘ඛුංසයති’. ‘ඛුංසනා’ (ආක්‍රෝශය).

Gavesa maggane. Gaveseti, gavesayati. Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi.

‘ගවෙස’ ධාතුව සෙවීමෙහි (පර්යේෂණයෙහි) වැටේ. ‘ගවෙසෙති’, ‘ගවෙසයති’. ‘ගවෙසකො’, ‘ගවෙසිතො’, ‘ගවෙසනා’, ‘ගවෙට්ඨි’.

Vāsa upasevāyaṃ. Vāseti, vāsayati. Vāso, āvāso.

‘වාස’ ධාතුව ඇසුරු කිරීමෙහි (වාසය කිරීමෙහි) වැටේ. ‘වාසෙති’, ‘වාසයති’. ‘වාසො’, ‘ආවාසො’.

Hisi hiṃsāyaṃ. Hiṃseti, hiṃsayati.

‘හිසි’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘හිංසෙති’, ‘හිංසයති’.

Nivāsa acchādane. Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati. Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā.

‘නිවාස’ ධාතුව ඇඳීමෙහි (පෙරවීමෙහි) වැටේ. වස්ත්‍රය අඳියි (පෙරවයි), ‘නිවාසෙති’, ‘නිවාසයති’. ‘පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා’ (පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ-පෙරවා).

Aṃsa [Pg.348] saṅghāte. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā.

‘අංස’ ධාතුව එක් කිරීමෙහි (සංගාතයෙහි) වැටේ. ‘අංසෙති’, ‘අංසයති’. ‘අංසො’, ‘අංසා’.

Ettha ca aṃsoti koṭṭhāsopi khandhopi vuccati. Aṃsāti arisarogo.

මෙහි ‘අංසො’ යන්නෙන් කොටස (කොට්ඨාසය) ද උරහිස (ස්කන්ධය) ද කියනු ලැබේ. ‘අංසා’ යනු අර්ශස් රෝගයයි.

Misa sajjane. Meseti, mesayati.

‘මිස’ ධාතුව සැරසීමෙහි (සජ්ජනයෙහි) වැටේ. ‘මෙසෙති’, ‘මෙසයති’.

Rasa assādane. Raseti, rasayati. Raso. Rasiyate assādiyate janehīti raso.

‘රස’ ධාතුව රස විඳීමෙහි (ආස්වාදනයෙහි) වැටේ. ‘රසෙති’, ‘රසයති’. ‘රසො’. මිනිසුන් විසින් රස විඳිනු ලබන (ආස්වාදනය කරනු ලබන) බැවින් ‘රස’ නම් වේ.

Rasa sinehane. Raseti, rasayati. Raso.

‘රස’ ධාතුව ස්නේහය දැක්වීමෙහි (තෙත් කිරීමෙහි) වැටේ. ‘රසෙති’, ‘රසයති’. ‘රසො’.

Tattha rasetīti sinehati. Rasoti sineho, sinehasambandho sāmaggirasoti vuccati, yaṃ sandhāya brāhmaṇā bhagavantaṃ ‘‘arasarūpo samaṇo gotamo’’ti avocuṃ.

එහි ‘රසෙති’ යනු ස්නේහ කරයි යන්නයි. ‘රස’ යනු ස්නේහයයි, ස්නේහ සම්බන්ධය ‘සාමග්ගිරස’ (සමගි රසය) යැයි කියනු ලැබේ. බ්‍රාහ්මණයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් රසයෙන් තොර රූප ඇත්තෙකි’’ යැයි පැවසුවේ එය අරභයා ය.

Siya asabbappayoge. Seseti, sesayati. Seso. Vipubbo atisaye, vipubbo atisaye, vipubbo sisadhātu atisaye vattati, viseseti, visesayati. Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ.

‘සිය’ ධාතුව සියල්ලට යෙදීමෙන් තොර වීමෙහි (ඉතිරි කිරීමෙහි) වැටේ. ‘සෙසෙති’, ‘සෙසයති’. ‘සෙසො’. ‘වි’ උපසර්ගය මුලට යෙදීමෙන් අතිශය අර්ථයෙහි ‘සිස’ ධාතුව වැටේ: ‘විසෙසෙති’, ‘විසෙසයති’. ‘විසෙසො’, ‘විසිට්ඨො’, ‘විසෙසනං’.

Missa sammisse. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, misso, missito, sammissito, sammisso iccādīni. Alambusājātake missāti itthīnaṃ vattabbanāmaṃ, purisehi saddhiṃ sammissanatāya.

‘මිස්ස’ ධාතුව එක් කිරීමෙහි (සම්මිශ්‍රණයෙහි) වැටේ. ‘මිස්සෙති’, ‘මිස්සයති’. ‘සම්මිස්සෙති’, ‘සම්මිස්සයති’. ‘මිස්සො’, ‘මිස්සිතො’, ‘සම්මිස්සිතො’, ‘සම්මිස්සො’ යනාදී වශයෙනි. අලම්බුසා ජාතකයෙහි ‘මිස්සා’ යනු පුරුෂයන් සමඟ සම්මිශ්‍රණය වන බැවින් ස්ත්‍රීන්ට කියන නමකි.

Jusa paritakkane. Joseti, josayati.

‘ජුස’ ධාතුව තර්ක කිරීමෙහි (විමසීමෙහි) වැටේ. ‘ජොසෙති’, ‘ජොසයති’.

Masa pahāsane. Maseti, masayati.

‘මස’ ධාතුව සිනාසීමෙහි (සතුටු වීමෙහි) වැටේ. ‘මසෙති’, ‘මසයති’.

Marisa titikkhāyaṃ. Mariseti. Marisayati.

‘මරිස’ ධාතුව ඉවසීමෙහි (තිතික්ෂාවෙහි) වැටේ. ‘මරිසෙති’, ‘මරිසයති’.

Pisa pesane. Peseti, pesayati. Pesako, pesito.

‘පිස’ ධාතුව යැවීමෙහි (ප්‍රේෂණයෙහි) වැටේ. ‘පෙසෙති’, ‘පෙසයති’. ‘පෙසකො’, ‘පෙසිතො’.

Ghusa [Pg.349] sadde. Ghoseti, ghosayati. Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā. Ghoso.

‘ඝුස’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘ඝොසෙති’, ‘ඝොසයති’. ‘උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා’ (සතුටට පත් වූවෝ බෝ මැඩෙහි ශබ්ද පැවැත්වූහ). ‘ඝොසො’.

Disī uccāraṇe. Deseti, desayati. Desako, desetā, desito, desanā.

‘දිසී’ ධාතුව උච්චාරණය කිරීමෙහි (දේශනා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘දෙසෙති’, ‘දෙසayති’. ‘දෙසකො’, ‘දෙසෙතා’, ‘දෙසිතො’, ‘දෙසනා’.

Vasa acchādane. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ.

‘වස’ ධාතුව වැසීමෙහි (ඇඳීමෙහි) වැටේ. ‘වාසෙති’, ‘වාසයති’. ‘නිවාසෙති’, ‘නිවාසයති’. වස්ත්‍රය.

Sakārantadhāturūpāni.

සකාරාන්ත ධාතු රූප (ස-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප) මෙසේ ය.

Hakārantadhātu

හකාරාන්ත ධාතූහු (හ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්):

Araha pūjāyaṃ. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’’ti arahato nāmāni.

‘අරහ’ ධාතුව පිදීමෙහි (පූජාවෙහි) වැටේ. ‘අරහෙති’, ‘අරහයති’. ‘අරහා’, ‘අරහං’. ‘‘අරහා, ඛීණාසවො, අසෙක්ඛො’’ යනු අර්හත් උතුමාගේ නාමයන් ය.

Sineha sinehane. Sineheti, sinehayati.

‘සිනෙහ’ ධාතුව ස්නේහය දැක්වීමෙහි වැටේ. ‘සිනෙහෙති’, ‘සිනෙහයති’.

Varaha hiṃsāyaṃ. Varaheti, varahayati. Varāho.

‘වරහ’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි වැටේ. ‘වරහෙති’, ‘වරහයති’. ‘වරාහො’.

Varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. ‘‘Eṇeyyā ca varāhā cā’’ti ettha hi sūkaro ‘‘varāho’’ti vutto, ‘‘mahāvarāhassa…pe… nadīsu jaggato’’ti ettha pana hatthī ‘‘varāho’’ti.

‘වරාහො’ යන්නෙන් ඌරා ද ඇතා ද කියනු ලැබේ. ‘‘එණෙය්‍යා ච වරාහා චා’’ යන්නෙහි ඌරා ‘වරාහ’ නමින් කියන ලද අතර, ‘‘මහාවරාහස්ස...පෙ... නදීසු ජග්ගතො’’ යන්නෙහි ඇතා ‘වරාහ’ නමින් කියන ලදී.

Raha cāge. Raheti, rahayati.

‘රහ’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි (ත්‍යාගයෙහි) වැටේ. ‘රහෙති’, ‘රහයති’.

Caha parikatthane. Caheti, cahayati.

‘චහ’ ධාතුව පාරට්ටු කරගැනීමෙහි (පුරසාරම් දෙඩීමෙහි) වැේ. ‘චහෙති’, ‘චහයති’.

Maha pūjāyaṃ. Maheti, mahayati. Mahito rājā mahārājā. Vihāramaho, cetiyamaho.

‘මහ’ ධාතුව පිදීමෙහි (පූජාවෙහි) වැටේ. ‘මහෙති’, ‘මහයති’. පුදන ලද රජ ‘මහාරාජා’ (මහ රජ) නම් වේ. ‘විහාරමහෝ’ (විහාර පූජාව), ‘චේතියමහෝ’ (චෛත්‍ය පූජාව).

Piha icchāyaṃ. Piheti, pihayati. Pihā, pihālu, apiho, pihanīyā vibhūtiyo.

‘පිහ’ ධාතුව කැමැත්තෙහි (ආශාවෙහි) වැටේ. ‘පිහෙති’, ‘පිහයති’. ‘පිහා’, ‘පිහාලු’, ‘අපිහෝ’, ‘පිහනීයා විභූතියෝ’ (ප්‍රාර්ථනා කටයුතු සම්පත්).

Kuha [Pg.350] vimhāpane. Kuheti, kuhayati. Kuhako. Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako. Kuhanā.

‘කුහ’ ධාතුව පුදුම කරවීමෙහි (මුළා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘කුහෙති’, ‘කුහයති’. ‘කුහකො’. ලෝකයා මවිතයට පත් කරන (මුළා කරන) දේ කරන බැවින් ‘කුහක’ නම් වේ. ‘කුහනා’.

Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Saheti, sahayati. Sahanaṃ. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘sahatī’’ti rūpaṃ.

‘සහ’ ධාතුව ඉවසීමෙහි (දරාගැනීමෙහි) වැටේ. දරාගැනීම යනු ඉවසීමයි (ක්ෂාන්තියයි). ‘සහෙති’, ‘සහයති’. ‘සහනං’. භූවාදි ගණයට අයත් වන විට මෙහි රූපය ‘සහති’ යන්නයි.

Garaha vinindane. Garaheti, garahayati. Garahā. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘garahatī’’ti rūpaṃ.

‘ගරහ’ ධාතුව ගැරහීමෙහි (නින්දා කිරීමෙහි) වැටේ. ‘ගරහෙති’, ‘ගරහයති’. ‘ගරහා’. භූවාදි ගණයට අයත් වන විට මෙහි රූපය ‘ගරහති’ යන්නයි.

Hakārantadhāturūpāni.

හකාරාන්ත ධාතු රූප (හ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතු රූප) මෙසේ ය.

Ḷakārantadhātu

Ḷ අකාරාන්ත ධාතූහු (අ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්):

Taḷa tāḷane. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. Tāḷaṃ. Tāḷanti kaṃsatāḷādi.

‘තළ’ ධාතුව තැළීමෙහි (පහරදීමෙහි) වැටේ. ‘තාළෙති’, ‘තාළයති’. ‘පතාළෙති’, ‘පතාළයති’. ‘තාළං’. ‘තාළ’ යනු ලෝකඩ තාලම් ආදියයි.

Taḷa āghāte. Pubbe viya rūpāni.

‘තළ’ ධාතුව පහරදීමෙහි (ඝාතනයෙහි) වැටේ. රූපයන් පෙර පරිදිම වේ.

Khaḷa bhede. Khaḷeti, khaḷayati.

‘ඛළ’ ධාතුව බේද කිරීමෙහි (බෙදීමෙහි) වැටේ. ‘ඛළෙති’, ‘ඛළයති’.

Iḷa thavane. Iḷeti, iḷayati.

‘ඉළ’ ධාතුව ස්තුති කිරීමෙහි වැටේ. ‘ඉළේති, ඉළයති’ යන රූප වේ.

Juḷa peraṇe. Joḷeti, joḷayati.

‘ජුළ’ ධාතුව මෙහෙයවීමෙහි (ප්‍රේරණයෙහි) වැටේ. ‘ජොළේති, ජොළයති’ යන රූප වේ.

Pīḷa avagāhane. Pīḷeti, pīḷayati. Nippīḷeti, nippīḷayati. Pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako.

‘පීළ’ ධාතුව මිරිකීමෙහි (පෙළීමෙහි) වැටේ. ‘පීළේති, පීළයති, නිප්පීළේති, නිප්පීළයති’ යන ක්‍රියා රූප ද, ‘පීළනකො, පීළිතො, පීළā, පීළනං, නිප්පීළනකො’ යන නාම රූප ද වේ.

Laḷa upasevāyaṃ. Lāḷeti, lāḷayati. Upalāḷeti, upalāḷayati. Bhūvādigaṇaṭṭhāya pana vilāsanatthe vattamānāya etissā ‘‘laḷatī’’ti rūpaṃ.

‘ලළ’ ධාතුව ආදරයෙන් ළංකර ගැනීමෙහි වැටේ. ‘ලාළේති, ලාළයති, උපලාළේති, උපලාළයති’ යන රූප වේ. භූවාදි ගණයෙහි හැසිරෙන, විලාසිතාව (විලසිත බව) යන අර්ථයෙහි පවත්නා මේ ධාතුවෙහි රූපය ‘ලළති’ යන්නයි.

Siḷa seḷane. Seḷeti, seḷayati. Seḷento. Ettha seḷetīti seḷitasaddaṃ karoti.

‘සිළ’ ධාතුව උස් හඬින් ශබ්ද කිරීමෙහි වැටේ. ‘සේළේති, සේළයති, සේළෙන්තො’ යන රූප වේ. මෙහි ‘සේළේති’ යන්නෙන් ‘රැව් දෙන හඬක් කරයි’ යනු අර්ථයයි.

Avaggantadhāturūpāni.

අවර්ගාන්ත (වර්ග අකුරුවලින් තොර වූ අකුරුවලින් කෙළවර වන) ධාතු රූපයන් ය.

Curādī [Pg.351] ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;

Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.

මා විසින් මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙතෙක් චුරාදි ගණයේ ධාතූන් දක්වන ලදී. වෙනත් සූත්‍රයන්හි ද බලා අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි (ඉතිරි ධාතූන්) ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

Curapamukhagaṇo me sāsanatthaṃ pavutto,Supacurahitakāmo tampi sikkheyya dhīro;

Supacuranayapāṭhe satthuno tañhi sikkhaṃ,Piyusamiva manuññaṃ atthasāraṃ labhetha.

ශාසනයේ යහපත උදෙසා මා විසින් චුරාදි ප්‍රධාන කොට ඇති ධාතු ගණය දක්වන ලදී. බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව කැමති නුවණැත්තා එය ද උගත යුතුය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අතිශය බහුල න්‍යාය පාඨයන්ගෙන් යුත් ඒ ශික්ෂාව (ඉගෙනීම) තුළින් මනහර අමෘතයක් බඳු අර්ථසාරය ලබන්නේය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ, අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි වචන මාර්ගයන්හි නුවණැත්තන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණයෙහි

Curādigaṇaparidīpano aṭṭhārasamo paricchedo.

චුරාදි ගණය පැහැදිලි කරන දහඅටවන පරිච්ඡේදය නිමාවට පත් විය.

19. Sabbagaṇavinicchaya

19. සියලු ධාතු ගණයන් විනිශ්චය කිරීම.

Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbagaṇavinicchayaṃ;

Sotūnaṃ paṭubhāvatthaṃ, parame piṭakattaye.

මීට පසුව, අතිශ්‍රේෂ්ඨ වූ ත්‍රිපිටකයෙහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රඥා පාටවය (නිපුණත්වය) පිණිස සියලු ධාතු ගණයන්ගේ විනිශ්චය පවසන්නෙමි.

Paccayādivibhāgehi, nayehi vividhehi taṃ;

Sukhaggāhāya sotūnaṃ, suṇātha mama bhāsato.

ප්‍රත්‍ය ආදී විභාගයන්ගෙන් ද විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ද යුත් ඒ විනිශ්චය, අසන්නන්ට පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස මා පවසන කල අසනු මැනවි.

Tattha paṭhamo bhūvādigaṇo, dutiyo rudhādigaṇo, tatiyo divādigaṇo, catuttho svādiguṇo, pañcamo kiyādigaṇo, chaṭṭho gahādigaṇo, sattamo tanādigaṇo, aṭṭhamo curādigaṇo, imasmiṃ bhagavato pāvacane aṭṭhavidhā dhātugaṇā bhavanti. Etesu vikaraṇapaccayavasena –

එහි පළමුවැන්න භූවාදි ගණය ද, දෙවැන්න රුධාදි ගණය ද, තුන්වැන්න දිවාදි ගණය ද, සිව්වැන්න ස්වාදි ගණය ද, පස්වැන්න කියාදි ගණය ද, හයවැන්න ගහාදි ගණය ද, හත්වැන්න තනාදි ගණය ද, අටවැන්න චුරාදි ගණය ද වේ. මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අටවැදෑරුම් ධාතු ගණයෝ වෙති. මොවුන් කෙරෙහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් -

Bhūvādito akāro ca, sānusāro rudhādito;

Akāro cevivaṇṇo ca, ekārokārameva ca.

භූවාදි ගණයෙන් ‘අ’ කාර ප්‍රත්‍යය ද, රුධාදි ගණයෙන් අනුස්වාරය සහිත ‘අ’ කාර ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඉ’ වර්ණ (ඉ, ඊ) ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඒ’ කාර හා ‘ඕ’ කාර ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Yapaccayo divādimhā, ṇu ṇā uṇā suvādito;

Kyādito pana nāyeva, ppaṇhā pana gahādito.

දිවාදි ගණයෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ද, ස්වාදි ගණයෙන් ‘ණු’, ‘ණා’ සහ ‘උණා’ ප්‍රත්‍යයෝ ද, කියාදි ගණයෙන් ‘ණා’ ප්‍රත්‍යය ම ද, ගහාදි ගණයෙන් ‘ප්ප’ සහ ‘ණ්හා’ ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Oyirā [Pg.352] tu tanādimhā, ṇe ṇayā ca curādito;

Aggahitaggahaṇena, paccayā dasa pañca ca.

තනාදි ගණයෙන් ‘ඕ’ සහ ‘යිර’ ප්‍රත්‍යයන් ද, චුරාදි ගණයෙන් ‘ණේ’ සහ ‘ණය’ ප්‍රත්‍යයන් ද වේ. (මෙහි සෘජුව) නොගන්නා ලද ප්‍රත්‍යයන් ද ගැනීමෙන් (විකරණ) ප්‍රත්‍යයෝ පහළොවක් වෙති.

Hiyyattanī sattamī ca, vattamānā ca pañcamī;

Catassetā pavuccanti, sabbadhātukanāmikā.

හිය්‍යත්තනී (අතීත කාල), සත්තමී (විධි ක්‍රියා), වත්තමානා (වර්තමාන කාල) සහ පඤ්චමී (ආඥා ක්‍රියා) යන මේ ප්‍රත්‍ය සතර ‘සබ්බධාතුක’ යන නමින් හඳුන්වනු ලැබෙති.

Etesu visayesveva, akāro suddhakattari;

Aññatra kha cha sādīhi, sahāpi cupalabbhati.

මේ විෂයන්හි දී ම ‘අ’ කාරය ලුප්ත වීම (කැපී යාම) අපේක්ෂා කෙරේ. ‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් හැර සෙසු තැන්හි දී එය ද සහිතව ම උපලබ්ධ වේ (දක්නට ලැබේ).

‘‘Bhavati hoti sambhoti, jeti jayati kīyati;

Ḍeti yāti iti eti, avati koti saṅkati.

‘භවති, හෝති, සම්භෝති, ජේති, ජයති, කීයති, ඩේති, යාති, ඒති, අවති, කෝති, සංකති’

Bhikkhati pivati pāti, vadeti vadati’’ iti;

Bhūvādidhāturūpāni, bhavantīti pakāsaye.

සහ ‘භික්ඛති, පිවති, පාති, වදේති, වදති’ යන මේවා භූවාදි ධාතූන්ගේ රූපයන් වන බව ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

Rūpaṃ ‘‘rundhati rundhīti, rundheti puna rundhiti;

Sumbhoti’’ccādīrūpāni, rudhādīnti dīpaye.

‘රුන්ධති, රුන්ධීති, රුන්ධේති, රුන්ධිති, සුම්භෝති’ යනාදී රූපයන් රුධාදි ගණයේ රූපයන් ලෙස පෙන්වා දිය යුතුය.

‘‘Dibbati sibbati ceva, yujjati vijjati tathā;

Ghāyati hāyati’’ccādi, rūpamāhu divādinaṃ.

‘දිබ්බති, සිබ්බති’ මෙන්ම ‘යුජ්ජති, විජ්ජති’ සහ ‘ඝායති, හායති’ යනාදී රූප දිවාදි ගණයට අයත් රූප යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘Suṇoti ca suṇāti ca, vuṇoti ca vuṇāti ca;

Pāpuṇāti hinotī’’ti, ādirūpaṃ suvādinaṃ.

‘සුණෝති, සුණාති, වුණෝති, වුණාති, පාපුණාති, හිනෝති’ යනාදී රූප ස්වාදි ගණයට අයත් ආරම්භක රූප වේ.

‘‘Kināti ca jināti ca, dhunāti ca munāti ca;

Asnāti’’ccādirūpañca, kyādīnanti vibhāvaye.

‘කිණාති, ජිනාති, ධුනාති, මුනාති, අස්නාති’ යනාදී රූප කියාදි ගණයට අයත් රූප ලෙස වටහාගත යුතුය.

‘‘Gheppati paṭiggaṇhāti, saṇhañca saṇhakoti ca;

Kaṇhaṃ taṇhā ca tiṇhuṇha’’-miccādi ca gahādinaṃ.

‘ඝෙප්පති, පටිග්ගණ්හාති, සණ්හං, සණ්හකරෝති, කණ්හං, තණ්හා, තිණ්හ, උණ්හ’ යනාදිය ගහාදි ගණයට අයත් වේ.

‘‘Tanoti ca karoti ca, kayirati sanoti ca;

Sakkota’ppoti pappoti’’-ccādirūpaṃ tanādinaṃ.

‘තනෝති, කරෝති, කයිරති, සනෝති, සක්කෝති, අප්පෝති, පප්පෝති’ යනාදී රූප තනාදි ගණයට අයත් වේ.

‘‘Coreti corayante ca, cinteti cintayanti ca;

Manteti’’ccādikañcāpi, rūpamāhu curādinaṃ.

‘චෝරේති, චෝරයන්ති, චින්තේති, චින්තයන්ති, මන්තේති’ යනාදී රූප ද චුරාදි ගණයට අයත් රූප යැයි කියනු ලැබේ.

Vikaraṇavasenevaṃ, rūpabhedo pakāsito;

Dhātūnaṃ dhātubhedādi-kusalassa matānugo.

ධාතූන්ගේ ප්‍රභේද ආදිය පිළිබඳ දක්ෂ වූ පඬිවරුන්ගේ මතයට එකඟව, මෙසේ විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් රූපයන්ගේ වෙනස්කම් ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Kiriyāya [Pg.353] dhāraṇato, dhātavo ekadhā matā;

Dvidhāpi ca pavuccanti, sakammākammato pana.

ක්‍රියාව දැරීම යන අර්ථයෙන් ධාතූහු එක් ආකාරයකැයි සලකනු ලබති. එහෙත් සකර්මක හා අකර්මක වශයෙන් ඒවා දෙආකාරයකින් ද කියනු ලබති.

Tattha sakammakā nāma, gamibhakkhādayā siyuṃ;

Ṭhāsādayo akammā ca, upasaggaṃ vinā vade;

එහි උපසර්ග රහිතව පවසන කල්හි ‘ගමු’ (යාම), ‘භක්ඛ’ (කෑම) ආදී ධාතූහු සකර්මක වෙති; ‘ඨා’ (සිටීම), ‘ආස’ (හිඳීම) ආදී ධාතූහු අකර්මක වෙති.

Sakammakakammabhūto, divu iccādayo puna;

Gahetvāna tidhā honti, evañcāpi vibhāvaye.

නැවත ද, ‘දිවු’ (ක්‍රීඩා කිරීම/බැබළීම) ආදී ධාතූහු සකර්මක මෙන්ම අකර්මක ද වන බැවින්, ඒවා ද ඇතුළත් කරගත් කල ධාතූහු තෙවැදෑරුම් වෙති. මෙසේ ද වටහාගත යුතුය.

Sakammake dvidhā bhitvā, ekakammadvikammato;

Akammakehi saddhiṃ te, tividhāpi bhavanti hi.

සකර්මක ධාතූන් ඒකකර්මක (එක් කර්මයක් ඇති) සහ ද්විකර්මක (කර්ම දෙකක් ඇති) වශයෙන් දෙකකට බෙදා, අකර්මක ධාතූන් ද සමඟ ගත් කල, ඒවා සැබවින් ම තෙවැදෑරුම් වෙති.

Akammakā rutāyeva, ekakammā gamādayo;

Honti dvikammakā nāma, duhikaravahādayo.

‘රු’ (ශබ්ද කිරීම) ආදී ධාතූහු අකර්මක වෙති; ‘ගමු’ ආදී ධාතූහු ඒකකර්මක වෙති; ‘දුහි’ (කිරි දෙවීම), ‘කර’ (කිරීම), ‘වහ’ (ගෙන යාම) ආදී ධාතූහු ද්විකර්මක වෙති.

Sakammākammakattamhi, dhātūnamupasaggato;

Niyamo natthi so tasmā, na mayā ettha vuccati.

උපසර්ගයන් නිසා ධාතූන්ගේ සකර්මක හෝ අකර්මක භාවයෙහි නියමයක් නොමැත; එබැවින් ඒ පිළිබඳව මා විසින් මෙහි සඳහන් නොකරන ලදී.

Ekaṭṭhānā gamiccādī, dviṭṭhānā bhūpacādayo;

Tiṭṭhānā svādayo evaṃ, ṭhānatopi tidhā matā.

‘ගමු’ ආදී ධාතූහු එක් ස්ථානයක් (එක් ගණයක්) ඇත්තාහ; ‘භූ, පච’ ආදීහු ස්ථාන දෙකක් (ගණ දෙකක්) ඇත්තාහ; ‘සු’ ආදීහු ස්ථාන තුනක් ඇත්තාහ. මෙසේ ස්ථාන වශයෙන් ද ධාතූහු තෙවැදෑරුම් ලෙස සලකනු ලබති.

Gupādayo niyogena, ākhyātatte savuddhikā;

Vaca turādayo na hi, vuddhikā kāritaṃ vinā;

‘ගුප්’ ආදී ධාතූහු ආඛ්‍යාත භාවයට පැමිණි කල්හි නියත වශයෙන් ම වෘද්ධිය සහිත වෙති; ‘වච, තුර’ ආදී ධාතූහු කාරිත (ප්‍රේරණ) ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව වෘද්ධිය සහිත නොවෙති.

Khi ji iccādayo dhātū, savuddhāvuddhikā matā;

Iti vuddhivasenāpi, tividho dhātusaṅgaho.

‘ඛි, ජි’ ආදී ධාතූහු වෘද්ධිය සහිත ද වෘද්ධිය රහිත ද වෙති. මෙසේ වෘද්ධිය සිදුවීම හා නොවීම් වශයෙන් ද ධාතු සංග්‍රහය තෙවැදෑරුම් වේ.

Aluttavikaraṇā ca, luttavikaraṇā tathā;

Luttāluttavikaraṇā, evampi tividhā siyuṃ.

විකරණ ප්‍රත්‍යය නොලොප් වූ (කැපී නොගිය), විකරණ ප්‍රත්‍යය ලොප් වූ (කැපී ගිය), සහ විකරණ ප්‍රත්‍යය ලොප් වූ ද නොලොප් වූ ද වශයෙන් ද ධාතූහු තෙවැදෑරුම් වෙති.

Tatrāluttavikaraṇā, gami rudhi divādayo;

Pā bhādayo jiniccādī, kamato itare siyuṃ.

එහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන් ලොප් නොවන ධාතූහු නම් ගමි (භුවාදි), රුධි (රුධාදි) සහ දිවාදි ආදීහු වෙති. ක්‍රමයෙන් අනෙක් ධාතූහු (ලොප් වන විකරණ ප්‍රත්‍ය ඇති) පා, භා ආදීහු සහ ජි, නී ආදීහු වෙති.

Suddhassarā ekassarā, tathānekassarāti ca;

Tidhā bhavanti yuyātā-pābhālādī karādayo.

ධාතූහු ශුද්ධ ස්වර, ඒකස්වර සහ අනේකස්වර යැයි තෙවැදෑරුම් වෙති. (ක්‍රමයෙන් ඒවා) යු-යා-තා, පා-භා-ලා ආදීහු සහ කර ආදීහු වෙති.

Catudhādinayo cāpi, labbhamānavasena ca;

Gahetabbo nayaññūhi, yathāvuttānusārato.

සිව්වැදෑරුම් ආදී ක්‍රමයන් ද ලැබෙන ආකාරය අනුව, නය දන්නා (ක්‍රමෝපාය දන්නා) පණ්ඩිතයන් විසින් ඉහත දක්වන ලද අනුසාරයෙන් වටහා ගත යුතුය.

Puna [Pg.354] suddhassarā dhātū, ekassarā ca sattadhā;

Āivaṇṇauvaṇṇanta-eontavasā matā.

නැවත ද ශුද්ධ ස්වර ධාතූහු සහ ඒකස්වර ධාතූහු (අවසන් වන ස්වරයන් අනුව) ආ-කාර, ඉ-වර්ණ (ඉ, ඊ), උ-වර්ණ (උ, ඌ), ඒ-කාර, ඕ-කාර වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය.

Avaṇṇivaṇṇuvaṇṇante-kārantānaṃ vasena ve;

Anekassaradhātū ca, sattadhāva pakittitā.

අනේකස්වර ධාතූහු ද අවසානයේ ඇති අ-වර්ණ, ඉ-වර්ණ, උ-වර්ණ සහ ඒ-කාරයන්ගේ වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ලෙසම ප්‍රකාශ කරන ලදහ.

Evaṃ pannarasadhāpi, dhātūnamidha saṅgaho;

Tappabhedaṃ pakāseyyuṃ, iuiccādinā vidū.

මෙසේ මෙහි ධාතූන්ගේ පහළොස් වැදෑරුම් වූ සංග්‍රහය වෙයි. ප්‍රඥාවන්තයෝ ‘ඉ’, ‘උ’ ආදී වශයෙන් එහි ප්‍රභේදයන් ප්‍රකාශ කෙරෙති.

Tatra ‘‘igatiyaṃ, i ajjhayane, u sadde’’ iccete suddhassarā dhātavo. Yā rā lā iccādayo ekassarā ākārantā. Khijiniiccādayo ekassarā ikārantā. Pīiccādayo ekassarā īkārantā. Khu du ku iccādayo ekassarā ukārantā, bhū hū iccādayo ekassarā ūkārantā. Khe je se iccādayo ekassarā ekārantā. So iccādayo ekassarā okārantā.

එහි, ‘‘ඉ (ගමනෙහි), ඉ (අධ්‍යයනයෙහි), උ (ශබ්දයෙහි)’’ යන මොහු ශුද්ධ ස්වර ධාතූහු ය. යා, රා, ලා ආදීහු ඒකස්වර වූ ආ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. ඛි, ජි, නි ආදීහු ඒකස්වර වූ ඉ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. පී ආදීහු ඒකස්වර වූ ඊ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. ඛු, දු, කු ආදීහු ඒකස්වර වූ උ-කාරාන්ත ධාතූහු ද, bhū, hū ආදීහු ඒකස්වර වූ ඌ-කාරාන්ත ධාතූහු ද වෙති. ඛේ, ජේ, සේ ආදීහු ඒකස්වර වූ ඒ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. සෝ ආදීහු ඒකස්වර වූ ඕ-කාරාන්ත ධාතූහු ය.

Kara paca saṅgāma iccādayo anekassarā akārantā, omāiccādayo anekassarā ākārantā, saki iccādayo anekassarā ikārantā. Cakkhī iccādayo anekassarā īkārantā. Andhuiccādayo anekassarā ukārantā. Kakkhū iccādayo anekassarā ūkārantā. Gile mile iccādayo anekassarā ekārantāti evaṃ pannarasavidhena dhātusaṅgaho.

කර, පච, සංගාම ආදීහු අනේකස්වර වූ අ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; ඕමා ආදීහු අනේකස්වර වූ ආ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; සකි ආදීහු අනේකස්වර වූ ඉ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; චක්ඛී ආදීහු අනේකස්වර වූ ඊ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; අන්ධු ආදීහු අනේකස්වර වූ උ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; කක්ඛූ ආදීහු අනේකස්වර වූ ඌ-කාරාන්ත ධාතූහු ය; ගිලේ, මිලේ ආදීහු අනේකස්වර වූ ඒ-කාරාන්ත ධාතූහු ය. මෙසේ පහළොස් ආකාරයකින් ධාතු සංග්‍රහය වෙයි.

Atha tettiṃsavidhenapi dhātusaṅgaho bhavati. Kathaṃ?

ඉක්බිති තිස්තුන් ආකාරයකින් ද ධාතු සංග්‍රහය වෙයි. ඒ කෙසේ ද යත්?

Dhātū suddhassarā ceva, puna cekassarāpi ca;

Kakārantā khakārantā, gantā ghantā ca dhātavo.

ශුද්ධ ස්වර ධාතූහු ද, නැවත ඒකස්වර ධාතූහු ද, ක-කාරාන්ත, ඛ-කාරාන්ත, ග-කාරාන්ත (ග-අන්ත) සහ ඝ-කාරාන්ත (ඝ-අන්ත) ධාතූහු ද,

Cakārantā chakārantā, jantā jhantā ca ñantakā;

Ṭakārantā ṭhakārantā, ḍantā ḍhantā ca ṇantakā.

ච-කාරාන්ත, ඡ-කාරාන්ත, ජ-අන්ත, ඣ-අන්ත, ඤ-අන්ත ධාතූහු ද, ට-කාරාන්ත, ඨ-කාරාන්ත, ඩ-අන්ත, ඪ-අන්ත, ණ-අන්ත ධාතූහු ද,

Tantā ceva tathā thantā, dantā dhantā ca nantakā;

Pantā phantā bakārantā, bhantā mantā ca yantakā.

ත-අන්ත, ථ-අන්ත, ද-අන්ත, ධ-අන්ත, න-අන්ත ධාතූහු ද, ප-අන්ත, ඵ-අන්ත, බ-කාරාන්ත, භ-අන්ත, ම-අන්ත, ය-අන්ත ධාතූහු ද,

Rantā [Pg.355] lantā vakārantā, santā hantā ca ḷantakā;

Iti tettiṃsadhā ñeyyo, dhātūnamidha saṅgaho.

ර-අන්ත, ල-අන්ත, ව-කාරාන්ත, ස-අන්ත, හ-අන්ත, ළ-අන්ත ධාතූහු ද වෙති. මෙසේ මෙහි ධාතූන්ගේ තිස්තුන් වැදෑරුම් සංග්‍රහය දත යුතුය.

Mate satthussa ḍhaṇaḷā, padādimhi na dissare;

Tenekassaradhātūsu, ḍhaṇaḷā na kathīyare.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම ශාස්ත්‍රයෙහි ඪ, ණ, ළ යන අකුරු පදයක මුල දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ඒකස්වර ධාතූන් අතර ඪ, ණ, ළ අක්ෂරවලින් ආරම්භ වන ධාතූන් නොකියනු ලැබේ.

Ikārantatikāranta-vasena tu yathārahaṃ;

Nāmaṃ sambhoti dhātūnaṃ, itippaccayayogato.

ඉ-කාරාන්ත සහ ති-කාරාන්ත වශයෙන් සුදුසු පරිදි ‘ඉති’ ප්‍රත්‍යය එක්වීමෙන් ධාතූන්ගේ නාමකරණය (නම් කිරීම) සිදුවේ.

Pacibhikkhichidikhādi, karoti bhavati gami;

Gatigacchatihotīti, ādivohāramuddhare.

‘පචි’, ‘භික්ඛි’, ‘ඡිදි’, ‘ඛාදි’ ආදී වශයෙන් ද, ‘කරොති’, ‘භවති’, ‘ගමි’, ‘ගති’, ‘ගච්ඡති’, ‘හෝති’ ආදී වශයෙන් ද ව්‍යවහාරයන් උපුටා දැක්විය යුතුය.

Evaṃ tettiṃsabhedehi gahitesu nikhilesu dhātūsu –

මෙසේ තිස්තුන් ප්‍රභේදයන්ගෙන් සියලු ධාතූන් ග්‍රහණය කළ කල්හි -

Sahahiṃsaīhavasā, sīhasaddagatiṃ vade;

Sahanato hananato, sīhoti hi garū vaduṃ.

සහ (ඉවසීම), හිංස (හිංසාව) සහ ඊහ් (උත්සාහය) යන ධාතූන්ගේ බලයෙන් ‘සීහ’ (සිංහ) යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය. ඉවසීමෙන් (දරාගැනීමෙන්) සහ නැසීමෙන් ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි ගුරුවරු පැවසූහ.

Tathā hi sīho vātātapādiparissayampi sahati, ‘‘kiṃ me bahūhi ghāṭitehī’’ti attano gocaratthāya khuddake pāṇe agaṇhanto, ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesī’’ti anuddayavasena sahitabbe khuddakasattepi sahati. Hiṃsitabbe pana kāyūpapanne sūkaramahiṃsādayo satte hiṃsati, tasmāpi ‘‘sīho’’ti vuccati. Yathā pana kantanaṭṭhena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhenapi sīhoti veditabbo. Atha vā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyattā suṭṭhu īhatīti sīho. Vuttañhi –

එසේමය, සිංහයා සුළඟ, අව්ව ආදී පීඩාවන් ද ඉවසයි. "මට බොහෝ සතුන් මැරීමෙන් ඇති පලය කිමද?" කියා තමාගේ ගොදුරු පිණිස කුඩා සතුන් නොගන්නා අතර, "මම කුඩා සතුන් විපතට පත් නොකරමි" යි අනුකම්පාවෙන්, ඉවසිය යුතු කුඩා සතුන් කෙරෙහි ද ඉවසීම දක්වයි. නසන්නට සුදුසු වූ, තමා ඉදිරියට පැමිණි ඌරන්, මීහරකුන් ආදී සතුන් නසයි. එබැවින් ද ඔහුට ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි කියනු ලැබේ. කැපීමේ අර්ථය ඇති ‘කන්ත’ ධාතුවෙන් මුල සහ අග අකුරු පෙරළීමෙන් ‘තක්ක’ යැයි ව්‍යවහාර වන්නාක් මෙන්, නැසීමේ (හිංසන) අර්ථයෙන් අකුරු පෙරළී ‘සීහ’ යැයි වූ බව දත යුතුය. නැතහොත්, සියලු ඉරියව්වලදී දැඩි වීර්යය ඇති බැවින් මැනවින් උත්සාහ කරන (ඊහති) හෙයින් ද ‘සීහ’ නම් වේ. එය මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Yathā sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā’’ti.

"මෘගරාජ වූ සිංහයා ලැගුම්ගන්නා තැන ද, සිටින තැන ද, සක්මන් කරන තැන ද සැමවිටම නොපසුබට වීර්යය ඇත්තේ, දැඩි කරගත් සිතින් යුක්ත වන්නේ ය."

Aparo nayo –

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් -

Sahanā ca hiṃsanā ca, tathā sīghajavattato;

Sīho iccapi bhāseyya, sakyasīhassa sāsane.

ඉවසීමෙන් ද, නැසීමෙන් ද, එමෙන්ම වේගවත් ගමනක් ඇති බැවින් ද, ශාක්‍යසිංහයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි පැවසිය යුතුය.

Vuttañhi [Pg.356] suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saharā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho’’ti.

සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවෙහි ද "ඉවසීමෙන් (සහන), නැසීමෙන් (හනන) සහ වේගවත් ගමනින් (සීඝජව) යුක්ත බැවින් ‘සීහ’ නම් වේ" යැයි පවසන ලදී.

Idāni tadatthuddhāro vuccate, sīhasaddo ‘‘sīho bhikkhave migarājā’’tiādīsu migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu tathāgate. Tattha tathāgate sadisakappanāya āgato.

දැන් එහි අර්ථ උපුටා දැක්වීම කියනු ලැබේ: ‘සීහ’ (සිංහ) යන වචනය "මහණෙනි, සිංහයා වනාහි මෘගරාජයා ය" යනාදී තැන්හි මෘගරාජයා (සිංහයා) සඳහා යෙදී ඇත. "ඉක්බිති සිංහ සේනාපති තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය" යනාදී තැන්හි ප්‍රඥප්තියෙහි (පුද්ගල නාමයක් ලෙස) යෙදී ඇත. "මහණෙනි, ‘සීහ’ යනු අරහත් සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේට ව්‍යවහාර වන නමකි" යනාදී තැන්හි තථාගතයන් වහන්සේ සඳහා යෙදී ඇත. එහි තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි එය යෙදී ඇත්තේ සමානකම් සැසඳීමක් (උපමාවක්) වශයෙනි.

Etthetaṃ vuccati –

මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

Sīhe paññattiyañcāpi, buddhe appaṭipuggale;

Imesu tīsu atthesu, sīhasaddo pavattati.

සිංහ මෘගයා කෙරෙහි ද, (පුද්ගල) ප්‍රඥප්තියෙහි ද, අසමසම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද යන මේ අර්ථ තුනෙහි ‘සීහ’ ශබ්දය පවතී.

Rūpiruppatidhātūhi, rūpasaddagatiṃ vade;

‘‘Rūpayati ruppatī’’ti, vatvā nibbacanadvayaṃ.

‘රූපි’ සහ ‘රුප්’ (රුප්පති) යන ධාතූන්ගෙන් ‘රූප’ යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය. එහිදී ‘රූපයති’ (ප්‍රකාශ කරයි) සහ ‘රුප්පති’ (වෙනස් වේ/පීඩා විඳියි) යන පද දෙක දැක්විය යුතුය.

Vuttañhetaṃ garūhi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhenā’’ti. Bhagavatā panetaṃ vuttaṃ ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ vadetha, ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati, sītenapi ruppatī’’ti vitthāro. Atthuddhāro panassa heṭṭhā vuttova.

ගුරුවරුන් විසින් මෙය පවසන ලදී: "‘රූපයති’ (ප්‍රකාශ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘රූප’ නම් වේ. වර්ණ විකෘතියට පත්වෙමින් සිතෙහි ඇති අදහස ප්‍රකාශ කරයි යනු එහි අර්ථයයි." තවද, "රූපය යනු කුමන අර්ථයකින් රූපය ද? වෙනස් වීමේ (පීඩාවට පත්වීමේ) අර්ථයෙනි" යි ද පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙය වදාරන ලදී: "මහණෙනි, තොප රූපය යැයි පවසන්නේ කුමකට ද? මහණෙනි, වෙනස් වන (පීඩාවට පත්වන) බැවින් එයට ‘රූපය’ යැයි කියනු ලැබේ. කුමකින් වෙනස් වේ ද? සීතලෙන් ද වෙනස් වේ..." යනාදී වශයෙන් විස්තර වේ. එහි අර්ථ උපුටා දැක්වීම කලින් පවසන ලද්දක්මය.

Pasavatemanatthena, dhātunā udinā pana;

Samuddasaddanipphattiṃ, vadeyya matimā naro.

‘පසව’ (බිහිකිරීම) සහ ‘තේමන’ (තෙමීම) යන අර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් ද, ‘උදි’ ධාතුවෙන් ද බුද්ධිමත් මිනිසා ‘සමුද්ද’ (සමුද්‍ර) යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

Ettha [Pg.357] hi samuddoti aṭṭhahi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattā samuddati attasannissitānaṃ macchamakarādīnaṃ pītisomanassaṃ pasavati janetīti samuddo. Ayamasmākaṃ khanti. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘samuddanaṭṭhena samuddo, kiledanaṭṭhena tenamanaṭṭhenāti vuttaṃ hotī’’ti vadanti. Milindapañhe pana āyasmā nāgaseno ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti milindena raññā puṭṭho āha ‘‘yattakaṃ mahārāja udakaṃ, tattakaṃ loṇaṃ, yattakaṃ loṇaṃ, tattakaṃ udakaṃ, udakasamattā samuddoti vuccatī’’ti. Tadā raññā milindena ‘‘kallosi bhante nāgasenā’’ti vuttaṃ. Ettha hi samaṃ udakena loṇaṃ etthāti samuddoti nibbacanaṃ veditabbaṃ ‘‘nīloda’’ntiādīsu viya. Tattha bhadantanāgasenamatañca amhākaṃ matañca pakatisamuddaṃ sandhāya vuttattā na virujjhati, aṭṭhakathācariyānaṃ matampi ‘‘taṇhāsamuddo’’ti ca ‘‘samuddopeso’’ti ca āgatāni samuddasarikkhakāni ca taṇhācakkhusotādīni sandhāya vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි 'සමුද්‍රය' යනු අසිරිමත් වූත් පුදුම එළවන සුලු වූත් කරුණු අටකින් සමන්විත වූ බැවින් ද, තමා ඇසුරු කොට වසන මත්ස්‍ය මකරාදීන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය ඇති කරන (ජනිත කරවන) බැවින් ද 'සමුද්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය අපගේ පිළිගැනීමයි. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා වනාහි, 'මසුන් ආදීන්ගේ ප්‍රීතිය නසන අර්ථයෙන් ද, කෙලෙස් තෙත් කරන අර්ථයෙන් ද, කෝප කරවන අර්ථයෙන් ද සමුද්‍රය යැයි පවසන ලදී' යනුවෙන් පවසති. මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් නාගසේන ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන්, 'ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, සමුද්‍රය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. කිනම් කරුණක් නිසා ජලය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේද?' යි මිලින්ද රජු විසින් අසන ලද්දේ මෙසේ පැවසූහ: 'මහරජ, යම් පමණ ජලය වේ ද, ඒ තාක් ලුණු ගතිය ඇත, යම් පමණ ලුණු ගතිය වේ ද, ඒ තාක් ජලය ඇත. ජලයෙහි (ලුණු ගතිය හා) සමාන බව නිසා සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ.' එකල්හි මිලින්ද රජු විසින් 'ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සුදුසු වූවක් පැවසූහ' යි කියන ලදී. මෙහි වනාහි 'නීලෝදක' (නිල් දිය) යනාදීන්හි මෙන් 'යමක ජලය හා ලුණු සමාන ව පවතී ද, එය සමුද්‍රය වේ' යැයි නිරුක්තිය දත යුතුය. එහි භදන්ත නාගසේන තෙරුන්ගේ මතය ද අපගේ මතය ද ප්‍රකෘති සමුද්‍රය (මහා සාගරය) අරභයා පවසන ලද බැවින් එකිනෙකට පටහැනි නොවේ. අටුවාචාරීන්ගේ මතය ද 'තණ්හා සමුද්‍රය' කියා ද 'සමුද්‍රය වැනි මේ තැනැත්තා' කියා ද ආවා වූ, සමුද්‍රයට සමාන වූ තණ්හාව, ඇස, කන ආදිය අරභයා පවසන ලද බැවින් පටහැනි නොවන බව දත යුතුය.

Khādadhātuvasā cāpi, khanudhātuvasena vā;

Khanito vāpi dhātumhā, dhāto khaṃpubbatopi vā;

Khandhasaddassa nipphattiṃ, saddakkhandhavidū vade.

ශබ්ද ශාස්ත්‍රය හා ස්කන්ධ (පද) පිළිබඳ දන්නා පඬිවරයා, 'ඛාද්' (ඛාද) ධාතුවෙන් හෝ, 'ඛනු' (ඛන්) ධාතුවෙන් හෝ, 'ඛන්' ධාතුවෙන් සිඳින ලද බැවින් හෝ, 'ඛ' යන්න පෙරටු කොට ඇති (ධාතුවකින්) හෝ 'ස්කන්ධ' (ඛන්ධ) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය (සිද්ධ වීම) පවසන්නේය.

Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhā’’ti vacanato sayampi dukkhadhammoyeva samāno jātijarābyādhimaraṇadukkhādīhi anekehi dukkhehi khajjati khādiyatīti khandho, teheva dukkhehi khaññati avadāriyatītipi khandho, khaniyati parikhaññatītipi khandho, attena vā attaniyena vā tucchattā khaṃ suññākāraṃ dhāretītipi khandho, rūpakkhandhādi. Atthuddhārato pana –

එහි 'සැකෙවින් පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ ම දුක් වන්නාහ' යන වචනයෙන් තෙමේ ද දුක් ස්වභාවයක් ම වෙමින්, ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ ආදී අනේකවිධ දුක්වලින් කොටනු (පීඩා කරනු) ලබන බැවින් 'ස්කන්ධ' (ඛන්ධ) නම් වේ. එම දුක්වලින් ම කඩනු (සිඳිනු) ලබන බැවින් ද 'ස්කන්ධ' නම් වේ, හාරනු (විනාශ කරනු) ලබන බැවින් ද 'ස්කන්ධ' නම් වේ. ආත්මයකින් හෝ ආත්මයට අයත් දෙයකින් හිස් වූ බැවින් 'ඛ' නැමැති ශුන්‍ය ස්වභාවය දරන බැවින් ද 'ස්කන්ධ' නම් වේ. එනම් රූපස්කන්ධය ආදියයි. අර්ථ මතු කර දැක්වීමෙන් වනාහි -

Khandhasaddo [Pg.358] rāsiguṇa-paṇṇattīsu ca rūḷhiyaṃ;

Koṭṭhāse ceva aṃse ca, vattatīti vibhāvaye.

ස්කන්ධ ශබ්දය රාශිය (සමූහය), ගුණය, පඤ්ඤත්තිය (ප්‍රඥප්තිය), රූඪිය (ප්‍රකට භාවිතය), කොටස (කොට්ඨාසය) සහ අංශය (උරහිස) යන අර්ථයන්හි වැටෙන බව වටහාගත යුතුය.

Vuttañhetaṃ sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ – khandhasaddo sambahulesu ṭhānesu nipatati rāsimhi guṇe paṇṇattiyaṃ rūḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi bhikkhave mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasahassānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatasahassānī’ti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu hi rāsito khandho nāma. Na hi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati, tathā na parittakaṃ rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukā ca gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā khā bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu rūḷhīto khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho, tasmā rāsilakkhaṇā khandhāti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭati. Lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’’ti [Pg.359] vadanti. Iti koṭṭhāsalakkhaṇā khandhātipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha ‘‘rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāso’’ti iminā nayena attho veditabbo. ‘‘Khandhe bhāraṃ. Khandhato otāreti, mahāhanusabhakkhandho’’tiādīsu pana aṃso ‘‘khandho’’ti vuccati.

මෙය සම්මෝහවිනෝදනී නම් විභංග අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී - 'ස්කන්ධ ශබ්දය බොහෝ තැන්වලදී සමූහය (රාශිය), ගුණය, ප්‍රඥප්තිය, රූඪිය යන අර්ථයන්හි වැටේ.' 'මහණෙනි, යම් සේ මහා සමුද්‍රයෙහි 'මේ ජල නැළි මෙපමණකි' කියා හෝ 'මේ ජල නැළි සිය ගණනකි' කියා හෝ 'ජල නැළි දහස් ගණනකි' කියා හෝ 'ජල නැළි ලක්ෂ ගණනකි' කියා හෝ ජලයේ ප්‍රමාණය ගැනීමට පහසු නොවේ ද, වැලිදු එය ගණන් කළ නොහැකි, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි මහා ජලස්කන්ධයක් (ජල කඳක්) යනුවෙන් ම ගණන් කරනු ලැබේද' යනාදී තැන්හි සමූහය (රාශිය) යන අර්ථයෙන් 'ස්කන්ධ' නම් වේ. සුළු ජලයකට 'ජලස්කන්ධය' යැයි නොකියනු ලැබේ, බොහෝ වූ ජලයට ම කියනු ලැබේ. එසේම ස්වල්ප වූ දූවිල්ලට දූවිලි කඳ (රජස්කන්ධය) කියා ද, ස්වල්ප වූ ගවයන්ට ගව සමූහය (ගවස්කන්ධය) කියා ද, ස්වල්ප වූ සේනාවකට සේනා කඳ (බලස්කන්ධය) කියා ද, ස්වල්ප වූ පිනකට පින් කඳ (පුඤ්ඤස්කන්ධය) කියා ද නොකියනු ලැබේ. බොහෝ වූ දූවිල්ලට ම දූවිලි කඳ කියා ද, බොහෝ වූ ගවයන් ආදියට ගව සමූහය, සේනා කඳ, පින් කඳ කියා ද කියනු ලැබේ. 'සීලක්ඛන්ධ (සීල සමූහය), සමාධික්ඛන්ධ (සමාධි සමූහය)' යනාදී තැන්වල වනාහි ගුණය නිසා 'ස්කන්ධ' නම් වේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නදියේ සැඩ පහරින් පාවී යන මහත් වූ ලී කඳක් (දාරුක්ඛන්ධයක්) දුටු සේක' යන මෙහි ප්‍රඥප්තිය (පඤ්ඤත්ති) නිසා 'ස්කන්ධ' නම් වේ. 'යම් සිතක්, මනසක්, මානසයක්...පෙ... විඤ්ඤාණයක් වේ ද, එය විඤ්ඤාණස්කන්ධය යි' යනාදී තැන්වල රූඪියෙන් (රූළ්හී) 'ස්කන්ධ' නම් වේ. එය මෙහිදී සමූහ (රාශි) අර්ථයෙන් අදහස් කරනු ලැබේ. මේ ස්කන්ධ අර්ථය නම් පිණ්ඩ අර්ථයයි, සමූහ අර්ථයයි, රැස් කළ අර්ථයයි, රාශි අර්ථයයි. එබැවින් රාශි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූයේ ස්කන්ධයෝ යැයි දත යුතුය. කොටස් අර්ථයෙන් යැයි කීම ද සුදුසු ය. ලෝකයෙහි ණය ගෙන ඉල්වනු ලබන අය 'කොටස් දෙකකින් ගෙවන්නෙමු, කොටස් තුනකින් ගෙවන්නෙමු' යි පවසති. මෙසේ කොටස් ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූයේ ද ස්කන්ධයෝ යැයි පැවසීම සුදුසු ය. මෙසේ මෙහි 'රූපස්කන්ධය යනු රූප රාශියයි, රූප කොටසයි; වේදනාස්කන්ධය යනු වේදනා රාශියයි, වේදනා කොටසයි' යන මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය. 'කරපිට (උරහිස පිට) බර පටවයි, කරෙන් බර බායි, මහත් හකු ඇති වෘෂභයාගේ කර (උරහිස)' යනාදී තැන්හි 'ස්කන්ධ' යන්නෙන් කොටස හෝ අංශය (උරහිස) කියනු ලැබේ.

Āpubbayatato cāpi, āyūpapadato puna;

Tanuto tanito vāpi, āyatanaravo gato.

'ආ' යන්න පෙරටු කොට ඇති 'යත' ධාතුවෙන් ද, නැවතත් 'ආය' (පැමිණීම) යන්න උපපද කොට ඇති 'තනු' (පැතිරීම) හෝ 'තනි' (දිගු කිරීම) ධාතුවෙන් ද 'ආයතන' යන ශබ්දය සිද්ධ වූයේ යැයි ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති.

Vuttampi cetaṃ – āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhu rūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamantīti vā vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tananti vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti vuccanti.

මෙසේ ද පවසන ලදී - ආයතන (උත්සාහවත් වන) බැවින් ද, ආයයන්ගේ (පැමිණීම්වල) පැතිරීම සිදුවන බැවින් ද, දීර්ඝ වූ සංසාර දුක පවත්වන (මෙහෙයවන) බැවින් ද 'ආයතන' යැයි දත යුතුය. චක්ඛු, rūpādīsu (රූප) ආදියෙහි ඒ ඒ ද්වාර හා අරමුණු ඇසුරු කොට උපදින චිත්ත-චෛතසික ධර්මයෝ තමන්ගේ ඒ ඒ අනුභව කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන්ගෙන් ආයතන වෙති (එනම් ක්‍රියාකාරී වෙති, උත්සාහ කරති, වෑයම් කරති) යන්න පවසන ලදී. තවද, ඔවුහු පැමිණෙන්නා වූ (ආයභූත) ඒ ධර්මයන් පතුරුවති (විස්තාරණය කරති) යන්න පවසන ලදී. තවද, මේ අනාදිකාලීන සංසාරයෙහි පවත්නා වූ, අතිශයින් දීර්ඝ වූ සංසාර දුක යම් තාක් කල් නොනවතී ද, ඒ තාක් පවත්වති (පැමිණවීමට මෙහෙයවති) යන්න පවසන ලදී. මෙසේ මේ සියලු ධර්මයෝ ආයතන (උත්සාහවත් වන) බැවින් ද, ආයයන්ගේ (පැමිණීම්වල) පැතිරීම සිදුවන බැවින් ද, දීර්ඝ වූ සංසාර දුක පවත්වන බැවින් ද 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබෙති.

Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro, sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ[Pg.360]. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇaṃ.

තවද, වාසස්ථාන අර්ථයෙන් ද, ආකර (නිධි/උල්පත්) අර්ථයෙන් ද, රැස්වන ස්ථාන අර්ථයෙන් ද, උපදින දේශය යන අර්ථයෙන් ද, හේතුව යන අර්ථයෙන් ද 'ආයතන' යන්න දත යුතුය. එසේම ය, ලෝකයෙහි 'ඊශ්වරායතනය, වාසුදේවායතනය' යනාදී තැන්වල වාසස්ථානය 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබේ. 'ස්වර්ණායතනය (රන් ආකරය), රජතායතනය (රිදී ආකරය)' යනාදී තැන්වල ආකරය (නිධානය) ද, ශාසනයෙහි වනාහි 'මනරම් වූ ආයතනයෙහි (රැස්වන තැන) පක්ෂීහු එය සෙවුනාහ' යනාදී තැන්වල රැස්වන ස්ථානය ද (ආයතනය යැයි කියනු ලැබේ). 'දක්ෂිණාපථය ගවයන්ගේ ආයතනය (උපදින දේශය) වේ' යනාදී තැන්වල උපදින දේශය ද (ආයතනය යැයි කියනු ලැබේ). 'ඒ ඒ තැනම සාක්ෂි දැරීමට (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට) සුදුසු බවට පැමිණෙන්නේ සුදුසු හේතු (ආයතන) ඇති කල්හි ය' යනාදී තැන්වල හේතුව ද (ආයතනය යැයි කියනු ලැබේ).

Cakkhuādīsu cāpi cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ tattha tattha dvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito, cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ tesaṃ abhāve abhāvato. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā āyatananti vuccanti, tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayoti. Iccevaṃ –

ඇස ආදියේ ද සිත් සහ චෛතසික ධර්මයෝ වෙසෙති. (මන්ද?) ඒ ඇස ආදියෙහි පවත්නා බැවින්, එබැවින් ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ නිවාස ස්ථානයයි. ඇස ආදියෙහි ඒ සිත්-චෛතසිකයෝ තැන්පත් වී පවතිත්, එය ඇසුරු කරන බැවින් ද එය අරමුණු කරන බැවින් ද වේ. එබැවින් ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ ආකරය (නිධානය) වේ. ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ සමෝසරණ ස්ථානය (එක්වන තැන) වේ. ඒ ඒ ද්වාර හා අරමුණු වශයෙන් එහි රැස්වන බැවිනි. ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ සංජාති දේශය (උපදින ස්ථානය) වේ. එය ඇසුරු කොට, අරමුණු කොට එහි ම උපදින බැවිනි. ඇස ආදිය ඔවුන්ගේ කාරණය (හේතුව) වේ, ඒවා නොමැති කල්හි මේවා ද නොපවතින බැවිනි. මෙසේ නිවාස ස්ථාන අර්ථයෙන්, ආකර අර්ථයෙන්, සමෝසරණ ස්ථාන අර්ථයෙන්, සංජාති දේශ අර්ථයෙන් සහ කාරණ අර්ථයෙන් යන මේ කරුණු නිසා මේ ධර්මයෝ 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබෙත්. එබැවින් කලින් කියන ලද අර්ථයෙන් ඇස ද එය ආයතනය ද වන බැවින් 'චක්ඛායතන' වේ... පෙ... ධර්මයෝ ද ඒවා ආයතනය ද වන බැවින් 'ධම්මායතන' වේ. මෙසේ මෙහි අර්ථ වශයෙන් නිශ්චය දත යුතුය. මෙසේ වනාහි -

Nivāso ākaro ceva, jātideso ca kāraṇaṃ;

Samosaraṇaṭṭhānañca, vuccatā’yatanaṃ iti;

නිවාසය ද, ආකරය ද, උපදින ස්ථානය ද, හේතුව ද, සමෝසරණ ස්ථානය ද 'ආයතන' යැයි කියනු ලැබේ.

Vidividehi dhātūhi, akārapubbakehi vā;

Antavirahitasaddū-papadena junāpi vā.Avijjāsaddanipphatti, dīpetabbā sudhīmatā.

නුවණැත්තා විසින් 'විද්' ධාතුවෙන් ද, 'අ' කාරය මුලට යෙදීමෙන් ද, නැතහොත් 'අන්තවිරහිත' (කෙළවරක් නැති) යන වචනය උපපද කොට 'ජු' ධාතුවෙන් ද 'අවිජ්ජා' (අවිද්‍යාව) යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය පෙන්විය යුතුය.

Ettha pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho, taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā, tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti [Pg.361] avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, antavirahite saṃsāre sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā.

මෙහි පුරවන්නට (ළඟා කරගන්නට) නුසුදුසු බැවින් කායදුශ්චරිතාදිය 'අවින්දිය' නම් වේ. ලැබිය යුතු නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඒ අවින්දිය වූ දෙය ලබන (අත්විඳින) බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. ඊට විපරීත වූ කායසුචරිතාදිය 'වින්දිය' නම් වේ. ඒ වින්දිය වූ දෙය නොලබන (අත් නොවිඳින) බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. ස්කන්ධයන්ගේ රාශි අර්ථය ද, ආයතනයන්ගේ ආයතන අර්ථය ද, ධාතූන්ගේ ශූන්‍ය අර්ථය ද, සත්‍යයන්ගේ තථ (ඇති සැටි) අර්ථය ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධිපති අර්ථය ද නොදන්නා (අවිදිත) කරවන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. දුක්ඛාදියේ පෙළීම් ආදී වශයෙන් වදාලා වූ සිව්වැදෑරුම් අර්ථය නොදන්නා කරවන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි සියලු භව, යෝනි, ගති, විඥානස්ථිති, සත්ත්වාවාසයන්හි සත්ත්වයන් දිවවන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවත්නා ස්ත්‍රී-පුරුෂාදියෙහි දිව යන, පවත්නා ස්කන්ධ ආදියෙහි දිව නොයන බැවින් 'අවිජ්ජා' නම් වේ.

Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇapaṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannā naṃ dhammānaṃ chādanatopi avijjā’’ti vuttaṃ, etaṃ na saddatthato vuttaṃ, atha kho avijjāya chādanakiccattā vuttaṃ. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ –

යම් හෙයකින් අටුවාවෙහි 'තවද චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදියේ වස්තු, අරමුණු, පටිච්චසමුප්පාද සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් වසා තබන බැවින් ද අවිද්‍යාව යැයි කියනු ලැබේ' යයි වදාරන ලද්දේ ද, එය ශබ්දාර්ථ වශයෙන් කියන ලද්දක් නොවේ. එසේ වුවත්, අවිද්‍යාවේ ආවරණය කිරීමේ (වැසීමේ) කෘත්‍යය නිසා පවසන ලද්දකි. එසේම අභිධර්ම ටීකාවෙහි ද මෙය දක්වන ලදී -

‘‘Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘apicā’tiādimāha, cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘idaṃ vattu, idamārammaṇa’nti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā, vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbanti. Tattha duggatigāmikammassa visesappaccayattā avijjā ‘avindiyaṃ vindatī’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindanīyassa na hotīti ‘vindiyaṃ na vindatī’ti ca, attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattāpanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ, sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā ‘aviditaṃ aññātaṃ karoti, antavirahite javāpetī’ti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu akāravikārajakāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā jakārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā avijjāti vuttā’’ti.

'ව්‍යඤ්ජනාර්ථය දක්වා, ස්වභාව අර්ථය දැක්වීම සඳහා 'අපි ච' යනාදිය වදාරන ලදී. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදියේ වස්තු සහ අරමුණු 'මේ වස්තුවය, මේ අරමුණය' කියා අවිද්‍යාව නිසා දැනගත නොහැකි බැවින්, අවිද්‍යාව එය වසා තබන්නක් යැයි කියන ලදී. වස්තු හා අරමුණුවල ස්වභාවය වැසීමෙන්ම අවිද්‍යාදියේ පටිච්චසමුප්පාද භාවය ද, ජරා මරණාදියේ පටිච්චසමුප්පන්න භාවය ද වැසී යන බැවින් 'පටිච්චසමුප්පාද-පටිච්චසමුප්පන්නයන් වැසීම' යැයි දත යුතුය. එහිදී දුගතියට පමුණුවන කර්මයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් අවිද්‍යාව 'අවින්දිය වූ දෙය ලබයි' යනුවෙන් කියන ලදී. එසේම විශේෂ ප්‍රත්‍යය වින්දනීය වූ (ලැබිය යුතු) දෙයට නොවන බැවින් 'වින්දිය වූ දෙය නොලබයි' යනුවෙන් ද කියන ලදී. තමා ඇසුරු කළ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය පැවැත්වීම, උපදවීම ආයතනයයි. මුළා වූ ස්වභාවයෙන්ම අවබෝධ නොකළ බැවින් 'අවිදිත (නොදන්නා) කරයි, කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි දිවවයි' යන්න වර්ණාගම, වර්ණවිපර්යාස, විකාර, විනාශ සහ ධාතු අර්ථයන්ගේ විශේෂ යෝගයන්ගෙන් යුතු පස්වැදෑරුම් නිරුක්ති ලක්ෂණයේ වශයෙන්, පද තුනෙහිම 'අ' කාරය, විකාරය සහ 'ජ' කාරය ගෙන, අන්‍ය අකුරු ලොප් කොට, දෙවැනි 'ජ' කාරයක ආගමයක් කොට 'අවිජ්ජා' යයි කියන ලදී.'

Arahadhātuto [Pg.362] ñeyyā, arahaṃsaddasaṇṭhiti;

Arārūpapadahana-dhātuto vāthavā pana.

'අරහං' යන වචනයේ නිෂ්පත්තිය 'අරහ' ධාතුවෙන් දත යුතුය. නැතහොත් 'අර' යන්න උපපද කොට ඇති 'දහ' ධාතුවෙන් දත යුතුය.

Rahato rahito cāpi, akārapubbato idha;

Vuccate assa nipphatti, ārakādiravassitā.

'රහ' යන්නෙන් ද, 'රහිත' යන්නෙන් ද, මෙහි 'අ' කාරය මුලට ඇතිව, දුරු කිරීම (ආරක) ආදී අර්ථයන් ඇසුරු කොට මෙහි නිෂ්පත්තිය කියනු ලැබේ.

Tathā hi arahanti aggadakkhiṇeyyattā cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañcāti arahaṃ. Vuttañca –

එසේමය, උන්වහන්සේ අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා වන බැවින් සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් සහ විශේෂ පූජාවන් ලැබීමට සුදුසු වන බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,Yasmā ayaṃ arahati lokanātho;

Atthānurūpaṃ arahanti loke,Tasmā jino arahati nāmameta’’nti.

'යම් හෙයකින් මේ ලෝකනාථයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යයන් සමඟ විශේෂ පූජාවන් ලැබීමට සුදුසු වන සේක් ද, ලෝකයෙහි අර්ථයට අනුරූපව 'අරහති' (සුදුසු වේ) යන මේ නාමය දිනූ බුදුරජාණන් වහන්සේට සුදුසු වේ.'

Tathā so kilesārayo maggena hanīti arahaṃ. Vuttañca –

එසේම උන්වහන්සේ කෙලෙස් නමැති සතුරන් මාර්ග ඥානයෙන් නැසූ බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;

Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato’’ti.

'යම් හෙයකින් ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රඥා නමැති ආයුධයෙන් රාගාදී වූ සියලු සතුරන් නසන ලද ද, එබැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemiṃ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā vibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa so bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇaparasuṃ gahetvā sabbe are hanītipi arahaṃ. Vuttañca –

යම් මේ අවිද්‍යාව සහ භවතණ්හාව නමැති නිබඳ නැබ ඇති, පුණ්‍යාභිසංඛාරාදී අර ඇති, ජරා මරණ නමැති නිම් වළල්ල ඇති, ආශ්‍රව සමුදය නමැති අක්ෂයෙන් විදින ලද, විභව රථයෙහි යොදන ලද, අනාදිමත් කාලයක සිට පවත්නා වූ සංසාර චක්‍රයක් වේ ද, උන්වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදී වීර්ය නමැති පාදවලින් සීල නමැති පෘථිවියෙහි පිහිටා, ශ්‍රද්ධා නමැති අතින් කර්ම ක්ෂය කරන ඥාන නමැති පොරව ගෙන එහි සියලු අර කැපූ හෙයින් ද 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;

Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccatī’’ti.

'යම් හෙයකින් ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් සංසාර චක්‍රයේ අරවල් ඥාන නමැති කඩුවෙන් කපා දමන ලද ද, එබැවින් උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි කියනු ලැබෙති.'

Tathā attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā parihātabbāti rahā, rāgādayo pāpadhammā, na santi etassa rahāti [Pg.363] arahaṃ. ‘‘Araho’’ti vattabbe okārassa sānusāraṃ akārādesaṃ katvā ‘‘arahaṃ’’nti vuttaṃ. Āha ca –

එසේම ආත්මහිත පරහිත සාධනය සම්පූර්ණ කරනු පිණිස මැනවින් පිළිපදින්නා වූ සත්පුරුෂයන් විසින් දුරින්ම දුරු කළ යුතු, අත්හැරිය යුතු, මඟහැරිය යුතු බැවින් 'රහ' නම් වූ රාගාදී පාපධර්මයෝ උන්වහන්සේ කෙරෙහි නැති බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. 'අරහෝ' යයි කිව යුතු තැන ඕ කාරය වෙනුවට අනුස්වාර සහිත අ කාරය ආදේශ කොට 'අරහං' යයි කියන ලදී. මෙසේ ද පැවසුණි -

‘‘Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato’’ti.

'සත්පුරුෂයන් විසින් දුරු කළ යුතු බැවින් පාපධර්මයෝ 'රහ' නම් වෙති. ඒවා මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

Atha vā khīṇāsavehi sekkhehi kalyāṇaputhujjanehi ca na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavāti arahaṃ. Āha ca –

නැතහොත් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් විසින් ද, සේඛයන් විසින් ද, කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් විසින් ද අත් නොහළ යුතු, බැහැර නොකළ යුතු තැනැත්තා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වන බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද පැවසුණි -

‘‘Ye ca sacchikatadhammā,Ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti,Nātho tenā’rahaṃ mato’’ti.

'යම් පිරිසිදු ගෝචර ඇති, ධර්මය සාක්ෂාත් කළ ආර්යයෝ වෙත් ද, ලෝකනාථයන් වහන්සේ ඔවුන් කෙරෙන් බැහැර නොවන සේක. එබැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

Rahoti ca gamanaṃ vuccati, natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātīti arahaṃ. Āha ca –

'රහ' යනු ගමනට ද කියනු ලැබේ. නැවත භවයන්හි ඉපදීම නමැති රහ (ගමන) උන්වහන්සේට නැති බැවින් 'අරහං' නම් වෙති. මෙසේ ද පැවසුණි -

‘‘Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato’’ti.

'සංසාරයෙහි යම් කිසිදු ගමනක් උන්වහන්සේට සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නැත් ද, ජාති මරණ ප්‍රහීණ කළ ඒ සුගතයන් වහන්සේ 'අරහං' යයි පිළිගනු ලැබෙති.'

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ arahasadaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ. Āha ca –

නැතහොත් ප්‍රශංසනීය බැවින් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරහං’ වන සේක. ව්‍යාකරණඥයෝ ප්‍රශංසා අර්ථයෙහි ‘අරහ’ ශබ්දය වර්ණනා කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රශංසනීය භාවය වනාහි අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ, යථාභූත ගුණාධිගමයෙන් ලත්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මැනවින් පිහිටි එකකි. මෙසේ ප්‍රශංසනීය බැවින් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරහං’ වන සේක. මෙසේ ද පවසන ලදී –

‘‘Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo’’ti.

«යම් හෙයකින් දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ගුණයෙන් උන්වහන්සේට සමාන වූවෙක් නැද්ද, එහෙයින් ප්‍රශංසනීය බැවින් ද ද්විපදෝත්තමයන් වහන්සේ ‘අරහං’ වන සේක.»

Imāni [Pg.364] nibbacanāni ‘‘araha pūjāyaṃ, hana hiṃsāyaṃ, raha cāge, rahi gatiya’’nti imesaṃ dhātūnaṃ vasena idha vuttāni kilesehi ārakattā ‘‘araha’’nti ca pāpakaraṇe rahābhāvā ‘‘araha’’nti ca asappurisānaṃ ārakā dūreti ‘‘araha’’nti ca sappurisānaṃ ārakā āsanneti ‘‘araha’’nti ca. Nibbacanāni pana dhātusaddanissitāni na hontīti idha na gahitāni. Pasaṃsā pana atthato pūjā evāti ‘‘araha pūjāya’’nti dhātussa attho bhavituṃ yuttoti idha amhehi gahitā, aṭṭhakathācariyehi tu arahasaddassa labbhamānavasena sabbepi atthā gahitā dhātunissitā ca adhātunissitā ca. Kathaṃ? –

මෙම නිරුක්තීන් (ව්‍යුත්පත්තීන්) ‘අරහ පූජායං’ (පිදීමෙහි), ‘හන හිංසායං’ (නැසීමෙහි), ‘රහ චාගේ’ (අත්හැරීමෙහි), ‘රහි ගතියං’ (ගමනයෙහි) යන ධාතූන්ගේ වශයෙන් මෙහි පවසන ලදී. කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘අරහ’ කියා ද, රහසින් පව් නොකරන බැවින් ‘අරහ’ කියා ද, අසත්පුරුෂයන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘අරහ’ කියා ද, සත්පුරුෂයන්ට ආසන්න වූ බැවින් ‘අරහ’ කියා ද වේ. ධාතු ශබ්දයන් ඇසුරු නොකළ නිරුක්ති මෙහි නොගන්නා ලදී. එහෙත් ප්‍රශංසාව වනාහි අර්ථ වශයෙන් පිදීම ම වන බැවින්, ‘අරහ පූජායං’ යන ධාතුවෙහි අර්ථය මෙහි යෙදීම සුදුසු යැයි සලකා අප විසින් ගන්නා ලදී. එහෙත් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ‘අරහ’ ශබ්දයෙහි ලැබිය හැකි ධාතු නිශ්‍රිත වූ ද ධාතු නිශ්‍රිත නොවූ ද සියලු ම අර්ථයන් ගන්නා ලදී. ඒ කෙසේ ද යත් –

Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatīti.

«කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, කෙලෙස් නමැති සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි සිඳලූ බැවින් ද, සිව්පසය ආදී පූජාවන්ට සුදුසු වූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද ඒ මුනිවරයාණෝ ‘අරහං’ යැයි කියනු ලැබෙති.»

Ṭīkācariyehipi tatheva gahitā. Kathaṃ? –

ටීකාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ද එලෙසින් ම ගන්නා ලදී. ඒ කෙසේ ද යත් –

Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jinoti.

«මන්දබුද්ධිකයන්ගෙන් දුරස් වූ ද, ඥානවන්තයන්ට (අවබෝධ කරන්නන්ට) ළඟ වූ ද, රාගාදී කෙලෙසුන් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, ප්‍රාඥයන්ගේ පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වූ බැවින් ද, භවයන්හි රහසින් පව් කිරීමක් නැති බැවින් ද, ප්‍රශංසනීය වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ‘අරහං’ නම් වන සේක.»

Yathā pana arahaṃsaddassa, evaṃ arahāsaddassāpi nibbacanāni veditabbāni.

යම් සේ ‘අරහං’ ශබ්දයට ද, එලෙස ම ‘අරහා’ ශබ්දයට ද නිරුක්තීන් (ව්‍යුත්පත්ති) දත යුතු ය.

Supubbagamito ceva, supubbagaditopi ca;

Dhīro sugatasaddassa, nipphattiṃ samudīraye.

«ප්‍රඥාවන්තයා වනාහි, මැනවින් ගමන් කළ බැවින් ද මැනවින් දෙසූ බැවින් ද ‘සුගත’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය (සිද්ධිය) ප්‍රකාශ කරන්නේ ය.»

Ettha hi sugatoti sobhanaṃ gataṃ etassāti sugato, sundaraṃ ṭhānaṃ gatoti sugato, sammā gatoti sugato, sammā ca gadatīti sugatoti dhātunissitaṃ atthaṃ gahetvā saddanipphatti kātabbā. Vuttañhi aṭṭhakathāsu –

මෙහි ‘සුගත’ යනු, ශෝභන වූ ගමනක් ඇත්තේ ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ, යහපත් ස්ථානයකට (නිවනට) ගියේ ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ, මැනවින් ගියේ ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ, මැනවින් දෙසන්නේ (පවසන්නේ) ය යන අර්ථයෙන් ‘සුගත’ වේ යැයි මෙසේ ධාතු නිශ්‍රිත අර්ථය ගෙන ශබ්ද ව්‍යුත්පත්තිය කටයුතු ය. අටුවාවන්හි ද මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘Sobhanagamanattā[Pg.365], sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo, tenesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato’’tiādi.

«ශෝභන ගමන් ඇති බැවින් ද, සුන්දර ස්ථානයකට (නිවනට) වැඩි බැවින් ද, මැනවින් ගිය බැවින් ද, මැනවින් (සත්‍යය) දෙසූ බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. ගමනට ද ‘ගත’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ගමන ශෝභන ය, පිරිසිදු ය, නිවැරදි ය. එය කුමක් ද යත්? ආර්ය මාර්ගයයි. ඒ ගමනින් උන්වහන්සේ කිසිවක නොඇලී ක්ෂේම භූමියට (නිවනට) වැඩි බැවින්, ශෝභන ගමන් ඇති හෙයින් ‘සුගත’ නම් වන සේක» ආදී වශයෙනි.

Bhagasaddūpapadato, vanuto vamutopi ca;

Bhagavāsaddanipphattiṃ, pavade aññathāpi vā.

«භග ශබ්දය උපපද කොට ද, ‘වනු’ (භජනය කිරීමෙහි) සහ ‘වමු’ (වැමෑරීමෙහි) යන ධාතූන්ගෙන් ද, නැතහොත් වෙනත් ක්‍රමයකින් ද ‘භගවා’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය පැවසිය යුතු ය.»

Atrimāni nibbacanāni – bhagasaṅkhātā lokiyalokuttarasampattiyo vani bhaji sevīti bhagavā. Somanassakumārattabhāvādīsu carimattabhāve ca bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā nakkhattehi samaṃ pavattattā bhagasaṅkhāte sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanaloke vami, tannivāsitattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavāti.

මෙහි මේ නිරුක්තීහු වෙති – ‘භග’ යැයි කියනු ලබන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත් භජනය කළ (සේවනය කළ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. සෝමනස්ස සහගත කුමාර අවධියෙහි ද අවසාන ආත්මභාවයෙහි ද ‘භග’ යැයි කියනු ලබන ශ්‍රී, ඓශ්චර්යය හා යසස කෙළ පිඩක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව වැමෑරූ (හැර දැමූ) බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක. නැතහොත්, නැකත් තරු සමඟ පවත්නා බැවින් ‘භග’ නම් වූ මහාමේරු, යුගන්ධර, උතුරුකුරු, හිමාලය ආදී වූ භාජන ලෝකය ඉක්මවා ගිය බැවින් ද, එහි වාසය කරන්නන්ගේ වාසස්ථාන ඉක්මවා යමින් ඒ කෙරෙහි බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය හැර දැමූ බැවින් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

Paradhātuvasā vāpi, parūpapadatopi vā;

Muto tathā majato ca, mayato munato mito.

«පර් ධාතුවෙහි වශයෙන් හෝ, ‘පර’ ශබ්දය උපපද කොට හෝ, ‘මු’, ‘මජ්’, ‘මයි’, ‘මුනි’ සහ ‘මිත්’ යන ධාතූන්ගෙන් ද,»

Puna mitoti etehi, dhātūhi khalu sattahi;

Vade paramasaddassa, nipphattiṃ jinasāsane.

«නැවතත් ‘මි’ ධාතුවෙන් ද යන මේ සප්ත ධාතූන්ගෙන් ම ජින ශාසනයෙහි ‘පරම’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය පැවසිය යුතු ය.»

Uttamavācīparama-saddena saha aṭṭhahi;

Padehi pāramīsaddaṃ, vade taddhitapaccayiṃ.

«උත්තම යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘පරම’ ශබ්දය සමඟ පද අටක් මඟින්, තද්ධිත ප්‍රත්‍යය එක් කොට ‘පාරමී’ ශබ්දය පැවසිය යුතු ය.»

Pārasaddūpapadato, majatopi mutotha vā;

Mayato vā munato vā, mito vā punapi mito.

«‘පාර’ ශබ්දය උපපද කොට ද, ‘මජ්’ ධාතුවෙන් හෝ ‘මු’ ධාතුවෙන් ද, නැතහොත් ‘මයි’ හෝ ‘මුනි’ ධාතුවෙන් ද, නැතහොත් ‘මිත්’ ධාතුවෙන් හා නැවතත් ‘මි’ ධාතුවෙන් ද,»

Etehi chahi dhātūhi, mahāpurisavācakaṃ;

Pāramīsaddamīrenti, tato pāramitāravaṃ.

«මේ ෂඩ් ධාතූන්ගෙන් මහාපුරුෂයා ප්‍රකාශ කරන ‘පාරමී’ ශබ්දය පවසති. එයින් ම ‘පාරමිතා’ යන ශබ්දය ද උපදී.»

Ettha [Pg.366] tāva uttamatthavācakaparamasaddavasena pāramīnibbacanaṃ kathessāma. Tato paradhātuvasena, tato parasaddūpapadamudhātādivasena tato pārasaddūpapadamajadhātādivasena.

මෙහි පළමුව උත්තම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘පරම’ ශබ්දයේ වශයෙන් ‘පාරමී’ යන්නෙහි නිරුක්තිය පවසන්නෙමු. ඉන්පසු ‘පර්’ ධාතුවේ වශයෙන් ද, ඉන්පසු ‘පර’ ශබ්දය උපපද කොට ‘මු’ ධාතුව ආදියේ වශයෙන් ද, ඉන්පසු ‘පාර’ ශබ්දය උපපද කොට ‘මජ්’ ධාතුව ආදියේ වශයෙන් ද පවසන්නෙමු.

Dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā. Mahābodhisattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā parati pāleti pūreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca bodhisatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogenāti paramo, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati kilesamalatoti paramo, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ mayati gacchatīti paramo, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindatīti paramo, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipatīti paramo, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā.

දාන සීලාදී ගුණවිශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වීමෙන් සත්ත්වයන් අතර උතුම් වන බැවින් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා ‘පරම’ නම් වෙති. මහාබෝධිසත්ත්වයන්ගේ හෝ බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ඒ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. නැතහොත්, ‘පරති’ යනු රකින්නේ ය, පුරවන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ වේ; බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දානාදී ගුණයන් රකින්නා සහ පුරවන්නා වන සේක. ඒ පරම (උතුම්) බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. නැතහොත්, ගුණ විශේෂයන්ගෙන් අන්‍ය සත්ත්වයන් තමා කෙරෙහි බඳින්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, කෙලෙස් මලෙන් බෙහෙවින් පිරිසිදු වන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, උතුම් වූ නිවනට යන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, ප්‍රමාණභූත වූ ඥාන විශේෂයෙන් මේ ලෝකය මෙන් පරලොව ද මැනවින් පිරිසිඳ දන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, අතිශය උතුම් සීලාදී ගුණ සමූහය තම සන්තානයෙහි රැස් කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වේ. නැතහොත්, තමාට අයත් ධර්මකායට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ද අනර්ථකාරී වූ ද කෙලෙස් නමැති සොරුන් නසන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පරම’ නම් වූ මහාසත්ත්වයාණන්ගේ මේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමී’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය.

Aparo nayo – pāre nibbāne majjati sujjhati, satte ca majjeti sodhetīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā. Pāre nibbāne satte mavati bandhati yojeīti pāramī, pāraṃ vā nibbānaṃ mayati gacchati, satte ca māyeti gametīti pāramī, munāti vā pāraṃ nibbānaṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipatīti pāramī, kilesāriṃ vā sattānaṃ pāre nibbāne mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – එතෙර වූ නිවනෙහි තමා පිරිසිදු වන, අන්‍ය සත්ත්වයන් ද පිරිසිදු කරන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. උන්වහන්සේගේ ඒ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමිතා’ නම් වේ. එතෙර වූ නිවනෙහි සත්ත්වයන් බඳින (යොදවන) මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. නැතහොත්, එතෙර වූ නිවනට යන, සත්ත්වයන් ද එහි පමුණුවන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. නැතහොත්, එතෙර වූ නිවන යථාපරිදි අවබෝධ කරන, සත්ත්වයන් එහි පිහිටුවන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. නැතහොත්, සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් නමැති සතුරන් එතෙර වූ නිවනෙහි දී නසන මහාපුරුෂයා ‘පාරමී’ නම් වේ. ඒ මහාපුරුෂයාගේ ඒ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව ‘පාරමිතා’ නම් වේ; එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ම ය. මේ ක්‍රමයෙන් පාරමිතාවන්ගේ ශබ්දාර්ථය දත යුතු ය.

Karadhātuvasā [Pg.367] vāpi, kiradhātuvasena vā;

Kaṃsaddūpapadarudhi-dhātuto vāpi dīpaye;

Karuṇāsaddanipphattiṃ, mahākaruṇasāsane.

«‘කෘ’ (කර්) ධාතුවෙහි වශයෙන් හෝ, ‘කීර්’ (කිර්) ධාතුවෙහි වශයෙන් හෝ, ‘කං’ ශබ්දය උපපද කොට ‘රුධ්’ ධාතුවෙන් හෝ, මහා කරුණා ශාසනයෙහි ‘කරුණා’ ශබ්දයේ ව්‍යුත්පත්තිය පැහැදිලි කළ යුතු ය.»

Tattha karuṇāti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kirati paradukkaṃ vikkhipatīti karuṇā. Kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ rundhati vibādhati kāruṇikaṃ na sukhāpetītipi karuṇā.

එහි ‘කරුණා’ යනු, අන්‍යයන්ගේ දුකෙහි දී සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත කම්පනය කරවයි යන අර්ථයෙන් ‘කරුණා’ නම් වේ. අන්‍යයන්ගේ දුක විසුරුවා හරී (දුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කරුණා’ නම් වේ. ‘කං’ යනු සැපයට කියනු ලැබේ; එම සැපය වළක්වයි, පෙළයි, කරුණාවන්තයා සැපවත් වීමට ඉඩ නොදෙයි (අන්‍යයන් දුක් විඳිද්දී තමා සැප නොවිඳී) යන අර්ථයෙන් ද ‘කරුණා’ නම් වේ.

Vidividhavidadhātu-vasena paridīpaye;

Vijjāsaddassa nipphattiṃ, saddanipphattikovido.

ශබ්ද නිෂ්පත්තියෙහි දක්ෂයා, විවිධ වූ 'විද්' (vid) ධාතූන්ගේ වශයෙන් 'විජ්ජා' (විද්‍යාව) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැහැදිලි කරන්නේය.

Tattha vijjāti vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ vindati yāthāvato upalabhatīti vijjā. Tamokhandhādipadālanaṭṭhena vā attano paṭipakkhaṃ vijjhatīti vijjā. Tato eva attano visayaṃ viditaṃ karotītipi vijjā.

එහි 'විජ්ජා' යනු, ලැබිය යුතු වූ කායසුචරිතාදිය ලබයිද, තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කරගනියිද, එහෙයින් 'විජ්ජා' (විද්‍යාව) නම් වේ. නැතහොත් මෝහ අන්ධකාරය ආදිය සිඳලීමේ අර්ථයෙන් තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂය විනාශ කරයිද (විදියිද), එහෙයින් 'විජ්ජා' නම් වේ. එහෙයින්ම තමාගේ විෂයය අවබෝධ කරවයිද, එහෙයින්ද 'විජ්ජා' නම් වේ.

Medhadhātuvasā ceva, medhādhātūhi ca dvidhā;

Medhāsaddassa nipphattiṃ, medhāvī samudīraye.

ප්‍රඥාවන්තයා, 'මේධ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'මේධා' ධාතූන්ගෙන්ද යන දෙපරිද්දෙන් 'මේධා' (ප්‍රඥාව) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

Tattha medhāti sammohaṃ medhati hiṃsatīti medhā. Pāpake vā akusale dhamme medhati hiṃsatītipi medhā. Atha vā –

එහි 'මේධා' යනු, මුළාව (සම්මෝහය) නසයිද (හිංසා කරයිද), එහෙයින් 'මේධා' නම් වේ. නැතහොත් ලාමක වූ අකුසල ධර්මයන් නසයිද (විනාශ කරයිද), එහෙයින්ද 'මේධා' නම් වේ. නැතහොත් -

‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti

‘‘තාරකාවන් අතර සඳ රජු මෙන්, ප්‍රඥාවම ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි නුවණැත්තෝ පවසති. ප්‍රඥාවන්තයා පසුපස ශීලයද, ශ්‍රියාවද, සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයද අනුගමනය කරති’’

Vacanato pana medhati sīlena siriyā satañca dhammehi saha gacchati, na ekikā hutvā tiṭṭhatītipi medhā. Aparo nayo – sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhā, ettha metīti gaṇhātīti attho. Tathā hi [Pg.368] aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti.

යන වචනයෙන් (දේශනාවෙන්) ගත් කල, ශීලය, ශ්‍රියාව සහ සත්පුරුෂ ධර්මයන් සමඟ එක්ව පවතීද (යයිද), තනිව නොපවතීද, එහෙයින්ද 'මේධා' නම් වේ. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - සියුම් වූද අර්ථය හා ධර්මය වහාම ගනියිද (අවබෝධ කරගනියිද) ධරයිද, එහෙයින් 'මේධා' නම් වේ. මෙහි 'මේති' යනු ගනියි යන අර්ථයයි. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'පර්වතය කෙරෙහි හෙණ පහරක් මෙන් කෙලෙසුන් නසයිද, එහෙයින් 'මේධා' නම් වේ. නැතහොත් වහා ග්‍රහණය කර ධාරණය කරගැනීමේ අර්ථයෙන් 'මේධා' නම් වේ'.

Ranjadhātuvasā ceva, rāpubbatiratopi ca;

Rattisaddassa nipphattiṃ, saddatthaññū vibhāvaye.

ශබ්දාර්ථ දන්නා තැනැත්තා, 'රන්ජ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'රා' ශබ්දය පෙරටු කොට ඇති 'ති' ප්‍රත්‍යයෙන්ද 'රත්ති' (රාත්‍රිය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැහැදිලි කරන්නේය.

Ranjanti sattā etthāti ratti, rā saddo tiyyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakāloti attho.

මෙහි (මේ කාලයෙහි) සත්වයෝ ඇලෙත්ද, එහෙයින් 'රත්ති' (රාත්‍රිය) නම් වේ. 'රා' ශබ්දය (හෝ ආලෝකය) මෙහිදී නැසෙයිද (කැපී යයිද), එහෙයින්ද 'රත්ති' නම් වේ. සත්වයන්ගේ ඝෝෂාව සංසිඳෙන කාලය යනු එහි අර්ථයයි.

Mā māne iti soanta, kammanīti cubhohi tu;

Dhātūhi māsasaddassa, nipphattiṃ samudīraye.

'මා' (මැනීමෙහි) ධාතුවෙන්ද, කෙළවර 'අන්ත' කොට ඇති කර්ම සාධන ප්‍රත්‍යයෙන්ද, යන ක්‍රම දෙකෙන්ම 'මාස' (මාසය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

Tathā hi sattānaṃ āyuṃ mānanto viya siyati antaṃ karotīti māso, cittamāsādayo dvādasa māsā. Seyyathidaṃ? Citto visākho jeṭṭho āsāḷho sāvaṇo bhaddo assayujo kattiko māgasiro phusso māgho phagguṇoti. Tatra citto māso ‘‘rammako’’ti vuccati. ‘‘Yathāpi rammake māse, bahū pupphanti vārijā’’ti pāḷi dissati. Bhaddo pana ‘‘poṭṭhapādo’’ti vuccati.

එසේම සත්වයන්ගේ ආයුෂ මනින්නාක් මෙන් කෙළවරක් කරයිද, එහෙයින් 'මාස' (මස) නම් වේ. චිත්ත මාසය ආදී මාස දොළොසකි. ඒ මෙසේය: චිත්ත (බක්), විසද (වෙසක්), ජෙට්ඨ (පොසොන්), ਆසාළ්හ (ඇසළ), සාවණ (නිකිණි), භද්ද (බිනර), අස්සයුජ (වප්), කත්තික (ඉල්), මාගසිර (උඳුවප්), ඵුස්ස (දුරුතු), මාඝ (නවම්), ඵග්ගුණ (මැදින්) යනුයි. එහි චිත්ත මාසය 'රම්මක' යැයි කියනු ලැබේ. 'රම්මක මාසයෙහි බොහෝ ජලජ පුෂ්පයෝ පිපෙන්නාක් මෙන්' යනුවෙන් පාළි පාඨය පෙනේ. භද්ද මාසය 'පොට්ඨපාද' යැයි කියනු ලැබේ.

Atha vā māsoti aparaṇṇavisesassapi suvaṇṇamāsassapi nāmaṃ. Tattha aparaṇṇaviseso yathāparimite kāle asiyati bhakkhiyatīti māso, itaro pana ‘‘mama ida’’nti masiyati āmasiyati gaṇhiyatīti māsoti vuccati.

නැතහොත් 'මාස' යනු ධාන්‍ය (අපරණ්ණ) විශේෂයකටද, රන් මස්සටද නමකි. එහි ධාන්‍ය විශේෂය නිශ්චිත කාලයකදී අනුභව කරනු ලැබේ (බුදිනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් 'මාස' නම් වේ. අනෙක (රන් මස්ස) වනාහි 'මෙය මගේය' කියා අතගානු (පිරිමදිනු) ලැබේ, ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'මාස' යැයි කියනු ලැබේ.

Saṃpubbavadacarehi, saṃvacchararavassa tu;

Nipphattiṃ samudīreyya, sakyasīhassa sāsane.

ශාක්‍යසිංහයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, 'සං' පූර්ව 'වද්' සහ 'චර්' ධාතූන්ගෙන් 'සංවච්ඡර' (වර්ෂය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

Tathā hi taṃ taṃ sattaṃ dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya carati pavattatīti saṃvaccharo.

එසේම ඒ ඒ සත්වයන් හා ධර්ම ප්‍රවෘත්තීන් කරා පැමිණ, පවසන්නාක් මෙන් පවතීද (හැසිරෙයිද), එහෙයින් 'සංවච්ඡර' (අවුරුද්ද) නම් වේ.

Bhidibhikkhidhātuvasā[Pg.369], atha vā bhayavācakaṃ;

Bhīsaddaṃ purimaṃ katvā, ikkhadhātuvasena ca;

Bhikkhusaddassa nipphattiṃ, kathayeyya vicakkhaṇo.

නුවණැත්තා, 'භිද්' සහ 'භික්ඛ්' ධාතූන්ගේ වශයෙන්ද, නැතහොත් භය හඟවන 'භී' ශබ්දය පෙරටු කොට 'ඉක්ඛ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද 'භික්ඛු' (භික්ෂු) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන්නේය.

Tathā hi kilese bhindatīti bhikkhu. Chinnabhinnapaṭadharotipi bhikkhu. Bhikkhanasīlotipi bhikkhu. Saṃsāre bhayaṃ ikkhati, ikkhanasīloti vā bhikkhu.

එසේම කෙලෙසුන් බිඳින හෙයින් 'භික්ඛු' නම් වේ. සිඳුණු බිඳුණු සිවුරු දරන බැවින්ද 'භික්ඛු' නම් වේ. සිඟායෑමේ ස්වභාවය ඇති බැවින්ද 'භික්ඛු' නම් වේ. සංසාරයෙහි බිය දකියිද, බිය දක්නා ස්වභාවය ඇත්තේද, එහෙයින්ද 'භික්ඛු' (භික්ෂුව) නම් වේ.

Sadabhidīhi dhātūhi, sabbhisaddagatiṃ vade;

Sappurise ca nibbāne, esa saddo pavattati.

'සද්' සහ 'භිද්' ධාතූන්ගෙන් 'සබ්භි' යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය. මේ ශබ්දය සත්පුරුෂයන් කෙරෙහිද, නිවන කෙරෙහිද පවතී.

Atrimāni nibbacanāni – sīdanasabhāve kilese bhindatīti sabbhi, sappuriso, yo ‘‘ariyo’’tipi ‘‘paṇḍito’’tipi vuccati. Apica sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti etthāti sabbhi, nibbānaṃ, yaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādināmaṃ labhati. Tathā hi saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccatī’’ti.

මෙහි මේ විග්‍රහයෝ වෙති - ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙලෙසුන් බිඳින හෙයින් 'සබ්භි' (සත්පුරුෂයා) නම් වේ, ඔහු 'ආර්ය' කියාද 'පණ්ඩිත' කියාද කියනු ලැබේ. තවද, ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙලෙස් යමකදී බිඳෙත්ද, එහෙයින් 'සබ්භි' නම් වේ, ඒ 'රාගක්ඛය' ආදී නාමයන් ලබන නිවනයි. එසේම සංයුත්ත අටුවාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'යම් හෙයකින් නිවන ඇසුරු කොට ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙලෙස් බිඳෙත්ද, එහෙයින් එය (නිවන) 'සබ්භි' යැයි කියනු ලැබේ'.

Etthetaṃ vadāma –

මෙහිදී මේ බව පවසමු -

‘‘Yasmā nibbānamāgama, saṃsīdanasabhāvino;

Klesā bhijjanti taṃ tasmā, sabbhīti amataṃ’bravu’’nti.

‘‘යම් හෙයකින් නිවන ඇසුරු කොට, ගිලෙන ස්වභාව ඇති කෙෙලස් බිඳෙත්ද, එහෙයින් ඒ අමා නිවන 'සබ්භි' යැයි පැවසූහ’’

Brūdhātusadadhātūhi, bhisisaddassa sambhavaṃ;

Guṇehi brūhitā dhīrā, porāṇācariyā’bravuṃ.

ගුණයෙන් වැඩුණු ධීර වූ පූර්වාචාර්යවරයෝ, 'බෲ' ධාතුවෙන්ද, 'සද්' ධාතුවෙන්ද 'භිසි' (කොට්ටය/මෙට්ටය) යන ශබ්දයේ සම්භවය පැවසූහ.

Tathā hi bravantā ettha sīdantīti bhisīti bhisisaddassa sambhavaṃ porāṇā kathayiṃsu.

එසේම පවසන්නෝ (හෝ ශබ්ද කරන්නෝ) මෙහි ලගිත්ද (හිඳිත්ද), එහෙයින් 'භිසි' නම් වේ යැයි පූර්වාචාර්යවරු 'භිසි' ශබ්දයේ සම්භවය පැවසූහ.

Sukhadhātuvasā cāpi, supubbakhādatopi vā;

Supubbakhanuto vāpi, sukhasaddagatiṃ vade.

'සුඛ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'සු' පූර්ව 'ඛාද්' ධාතුවෙන්ද, 'සු' පූර්ව 'ඛන්' ධාතුවෙන්ද 'සුඛ' (සැපය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

Sukhanti [Pg.370] hi sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu dukkhaṃ khādatītipi sukhaṃ. Suṭṭu dukkhaṃ khanatītipi sukhaṃ.

සැපය (සුඛ) යනු සතුටු කරවයිද, එහෙයින් 'සුඛ' නම් වේ. යමෙකුට උපදීද, ඔහුව සැපවත් කරයි යනු අර්ථයයි. මනාව දුක සිඳලයිද (කා දමයිද), එහෙයින්ද 'සුඛ' නම් වේ. මනාව දුක හාරා දමයිද (උදුරා දමයිද), එහෙයින්ද 'සුඛ' නම් වේ.

Dukkhadhātuvasā cāpi, dupubbakhādatopi vā;

Dupubbakhanuto vāpi, dukkhasaddagatiṃ vade.

'දුක්ඛ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'දු' පූර්ව 'ඛාද්' ධාතුවෙන්ද, 'දු' පූර්ව 'ඛන්' ධාතුවෙන්ද 'දුක්ඛ' (දුක) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

Dukkhanti hi dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Duṭṭhu sukhaṃ khādatītipi dukkhaṃ. Duṭṭhu sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ. Atha vā dvidhā sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ.

දුක (දුක්ඛ) යනු පීඩා කරවයිද, එහෙයින් 'දුක්ඛ' නම් වේ. යමෙකුට උපදීද, ඔහුව දුකට පත් කරයි යනු අර්ථයයි. ලාමක ලෙස සැපය සිඳලයිද (කා දමයිද), එහෙයින්ද 'දුක්ඛ' නම් වේ. ලාමක ලෙස සැපය හාරා දමයිද (උදුරා දමයිද), එහෙයින්ද 'දුක්ඛ' නම් වේ. නැතහොත් දෙපරිද්දකින් සැපය විනාශ කරයිද (කණියිද), එහෙයින්ද 'දුක්ඛ' නම් වේ.

Gandhadhātuvasā cāpi, gamudhātuvasena vā;

Gamudhādhātuto vāpi, gandhasaddagatiṃ vade.

'ගන්ධ්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'ගමු' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'ගමුධා' ධාතුවෙන්ද 'ගන්ධ' (ගන්ධය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය පැවසිය යුතුය.

Tathā hi gandhayatīti gandho, attano vatthuṃ sūcayati ‘‘idaṃ sugandhaṃ, idaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ, vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya ahosīti attho. Atha vā gandhayati chindati manāpagandho sugandhabhāvena duggandhaṃ, amanāpagandho ca duggandhabhāvena sugandhanti gandho. Ettha pana gandhasaddassa chedanavācakatte –

එසේම තමාගේ වස්තුව හඟවයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ. 'මෙය සුවඳය, මෙය දුඟඳය' කියා ප්‍රකාශ කරයිද, වැසුණු මල් ඵල ආදිය 'මෙහි මෙය ඇත' කියා කේලාම් කියන්නාක් මෙන් වෙයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ යනු අර්ථයයි. නැතහොත් සිඳලයිද (නසයිද) - මනාප ගන්ධය සුවඳ බවින් දුර්ගන්ධය නසයිද, අමනාප ගන්ධය දුර්ගන්ධ බවින් සුගන්ධය නසයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ. මෙහි ගන්ධ ශබ්දයේ සිඳලීමේ අර්ථය දැක්වීමට -

‘‘Atijātaṃ anujātaṃ, puttamicchanti paṇḍitā;

Avajātaṃ na icchanti, yo hoti kulagandhano’’ti

‘‘නුවණැත්තෝ අතිජාත පුත්‍රයාද, අනුජාත පුත්‍රයාද කැමති වෙති. කුලය නසන්නා වූ අවජාත පුත්‍රයා කැමති නොවෙති’’

Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. Vāyunā vā nīyamāno gacchatīti gandho. Kaccāyanasmiñhi ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti khādaamagamiiccetesaṃ dhātūnaṃ yathākkamaṃ khandha andhagandhādesā vuttā. Atha vā gacchanto dhariyate soti gandho. Vuttañhetaṃ bhadantena buddhadattācariyena veyyākaraṇena niruttinayadassinā ‘‘dhariyatīti gacchanto, gandho sūcanatopi vā’’ti.

නැතහොත් සුළඟින් ගෙනයනු ලබමින් යයිද, එහෙයින් 'ගන්ධ' නම් වේ. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා' යනුවෙන් 'ඛාද්', 'අම්', 'ගම්' යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'ඛන්ධ', 'අන්ධ', 'ගන්ධ' යන ආදේශයන් වදාරන ලදී. නැතහොත් යන්නා වූ එය ධරනු ලබයිද, එය 'ගන්ධ' නම් වේ. ව්‍යාකරණඥ වූ, නිරුක්ති ක්‍රම දන්නා භදන්ත බුද්ධදත්තාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: 'යන්නේ ධරනු ලැබේද, හැඟවීම් අර්ථයෙන්ද එය 'ගන්ධ' නම් වේ'.

Rasadhātuvasā ceva, ramāsadhātutopi ca;

Rasasaddassa nipphattiṃ, āhu dhammarasaññuno.

'රස්' ධාතුවෙහි වශයෙන්ද, 'රම්' සහ 'ආස්' ධාතූන්ගෙන්ද 'රස' (රසය) යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය ධර්ම රසය දන්නෝ පවසති.

Rasoti [Pg.371] hi rasanti taṃ assādentīti raso, ramantā taṃ asantītipi raso. Vuttampi cetaṃ ‘‘ramamānā na’santīti rasoti paridīpito’’ti. Tatrāyamattho – devamanussādayo sattā yasmā ramamānā naṃ dhammajātaṃ asanti bhakkhanti, tasmā taṃ dhammajātaṃ raso nāmāti niruttaññūhi paridīpitoti. Padacchedo pana evaṃ veditabbo –

රස යනු, එය රස විඳින බැවින් 'රස' නම් වේ. සතුටු වන්නෝ එය අනුභව (භුක්ති විඳීම) කරන බැවින් ද 'රස' නම් වේ. මේ බව මෙසේ ද කියන ලදී: 'සතුටු වන්නෝ අනුභව කරති යන අර්ථයෙන් රස යැයි පැහැදිලි කරන ලදී' කියා ය. එහි අර්ථය මෙසේ ය – දෙවි මිනිස් ආදී සත්ත්වයෝ යම් හෙයකින් සතුටු වෙමින් ඒ ධර්මතාවය අනුභව කෙරෙත් ද, එබැවින් ඒ ධර්මතාවය 'රස' නම් වන බව නිරුක්තිඥයන් විසින් පැහැදිලි කරන ලදී. පද බෙදීම මෙසේ දත යුතු ය –

Naṃ asanti na santīti, padacchedo siyā tahiṃ;

Kammakārakabhāvena, attho hi tattha icchito.

එහි 'නං අසන්ති' (naṃ asanti) සහ 'න සන්ති' (na santī) යනුවෙන් පද බෙදීම විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, එහි කර්ම කාරක ස්වභාවයෙන් අර්ථය අපේක්ෂා කරන බැවිනි.

Iti vuttānusārena, avuttesu padesupi;

Yathārahaṃ nayaññūhi, nayo neyyo susobhano.

මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයට අනුව, මෙහි සඳහන් නොකළ පදයන්හි ද ක්‍රමවේදයන් දන්නා නුවණැත්තන් විසින් සුදුසු පරිදි ඉතා අලංකාර වූ ක්‍රමය වටහා ගත යුතු ය.

Dhātucintāya ye muttā, anipphannāti te matā;

Te cāpi bahavo santi, pītalohitakādayo;

ධාතු (ප්‍රකෘති) පිළිබඳ විමසීමෙන් තොර වූ යම් පද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු නිපන් නොවූ (අනිෂ්පන්න/ප්‍රකෘති සිද්ධ නොවන) පද ලෙස සලකනු ලබති. පීත (කහ), ලෝහිත (රතු) ආදී වූ එවැනි පද ද බොහෝ වෙති.

Nipphanne api dhātūhi, sadde dhagāitiādayo;

Anipphannaṃva pekkhanti, gavādividhibhedato.

ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ (නිෂ්පන්න වූ) පද වුව ද, 'ධගා' ආදී ශබ්දයන් 'ගෝ' (ගව) ආදී වචන සිද්ධ වන විවිධ විධි නියමයන් නිසා, අනිෂ්පන්න පද මෙන් සලකනු ලැබේ.

Tathā hi ‘‘gacchatīti go’’, iti vuttapadaṃ puna;

Anipphannaṃ karitvāna, ‘‘gāvo’’ iccādikaṃbravuṃ.

එසේමය, 'යන්නේ යම් කෙනෙක් ද හෙතෙම ගෝ (ගවයා) නම් වේ' යනුවෙන් ප්‍රකාශිත පදය නැවතත් අනිෂ්පන්න කොට 'ගාවෝ' (ගවයෝ) ආදී වශයෙන් පැවසූහ.

Ekantena anipphannā, saddā viḍūḍabhādayo;

Dhāturūpakasaddā ca, ‘‘pabbatāyati’’ādayo.

විඩූඪභ ආදී ශබ්ද ද, 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙයි) ආදී ධාතු රූපක (නාමධාතු) ශබ්ද ද ඒකාන්තයෙන් ම අනිෂ්පන්න (ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපන් නොවූ) පද වෙති.

Seyyathidaṃ? ‘‘Viḍūḍabho, tisso, yevāpano, pītaṃ, lohitaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni anipphannāni bhavanti. ‘‘Nīlaṃ, pītaṃ, yevāpanako’’ iccādīni pana nīlavaṇṇe pītavaṇṇe. Ke re ge saddeti dhātuvasena āgatattā nīlatīti nīlaṃ, pītatīti pītaṃ, ye vā pana itivacanena bhagavatā kiyate kathiyateti yevāpanakoti nibbacanamarahantīti nipphannānīti vattabbāni. Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu nīlati pītatītiādīni kriyāpadāni tepiṭake buddhavacane na dissantī’’ti? Kiñcāpi [Pg.372] na dissanti, tathāpi etarahi avijjamānā purāṇabhāsā esāti gahetabbāni. Yathā hi ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha kiñcāpi ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadaṃ buddhavacane na dissati, tathāpi nātha yācanopatāpissariyāsīsanesūti dhātuno diṭṭhattā aṭṭhakathācariyā gaṇhiṃsuyeva, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi kriyāpadaparihīno dhātu vucceyya.

ඒ කෙසේද යත්? 'විඩූඪභ, තිස්ස, යේවාපන, පීත, ලෝහිත' යනාදී නාම පද අනිෂ්පන්න පද වෙති. එහෙත් නිල් පැහැය සහ කහ පැහැය අර්ථවත් කරන 'නීල, පීත, යේවාපනක' ආදී පද වනාහි – කේ, රේ, ගේ යන ශබ්දාර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් පැමිණි බැවින්, 'නීලති' (නිල් පාට වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'නීල' ද, 'පීතති' (කහ පාට වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'පීත' ද, 'යේ වා පන' (නැතහොත් යම් කිසිවෙක්) යන වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් 'යේවාපනක' ද වශයෙන් නිරුක්ති දැක්වීමට සුදුසු බැවින් ඒවා නිෂ්පන්න පද යැයි කිව යුතු ය. මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැක: 'නීලති, පීතති' ආදී ක්‍රියා පද ත්‍රිපිටක බුද්ධ දේශනාවෙහි දක්නට නොලැබෙන්නේ නොවේද? යත්, ඒවා දක්නට නොලැබුණත්, දැනට ව්‍යවහාරයේ නැති පුරාණ භාෂාවට අයත් පද ලෙස ඒවා පිළිගත යුතු ය. 'නාථති යන අර්ථයෙන් නාථ (පිහිට) වේ' යන මෙහි 'නාථති' යන ක්‍රියා පදය බුද්ධ දේශනාවෙහි දක්නට නොලැබුණත්, යාච්ඤාව, පීඩාව, ඊශ්වරභාවය සහ ආශිංසනය යන අර්ථයන්හි 'නාථ' ධාතුව දක්නට ලැබෙන බැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා එය පිළිගත්හ. මෙය ද එසේම දත යුතු ය. මක්නිසාද යත්, ක්‍රියා පදයකින් තොරව ධාතුවක් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි බැවිනි.

Kiñca bhiyyo – yathā ‘‘yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti jātakapāḷiyaṃ imasmiṃ buddhuppāde devamanussānaṃ vohārapathe asañcarantaṃ purāṇabhāsābhūtaṃ ‘‘byātī’’ti kriyāpadampi dissati, tathā ‘‘nīlati, pītatī’’tiādīhipi purāṇabhāsābhūtehi kriyāpadehi bhavitabbaṃ. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati. Ayañhi tasmiṃ kāle vohāro, yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhi nāma paribbājako ahosi. Yathā pana viḍūḍabhasaddādayo dhātuvasena anipphannā nāma vuccanti, tathā ‘‘pabbatāyati, samuddāyati, cicciṭāyati, dhūmāyati, duddubhāyati, mettāyati, karuṇāyati, mamāyati’’ iccevamādayo ca ‘‘chattīyati, vatthīyati, parikkhārīyati, dhanīyati, paṭīyati’’ iccevamādayo ca ‘‘atihatthayati, upavīṇayati, daḷhayati, pamāṇayati, kusalayati, visuddhayati’’ iccevamādayo ca dhātuvasena anipphannāyeva nāma vuccanti.

තවද, ජාතක පාලියෙහි එන 'යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයෝ' යන්නෙහි, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි දෙවි මිනිසුන්ගේ ව්‍යවහාර මාර්ගයෙහි නොපවතින, පුරාණ භාෂාවක් වූ 'බ්‍යාති' (byāti) යන ක්‍රියා පදය ද දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන්, 'නීලති, පීතති' ආදී වශයෙන් පැරණි භාෂාවට අයත් ක්‍රියා පදයන් ද තිබිය යුතු ය. එහි 'යාව බ්‍යාති' යනු 'යාව උම්මීසති' (ඇස් අරින තාක්) යන්නයි. මේ වනාහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ චූළබෝධි නම් පරිබ්‍රාජකයා ව සිටි කාලයේ පැවති ව්‍යවහාරයකි. විඩූඪභ ආදී ශබ්ද ධාතු වශයෙන් අනිෂ්පන්න යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන් ම, 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් මෙන් වෙයි), 'සමුද්දායති', 'චිච්චිටායති', 'ධූමායති', 'දුද්දුභායති', 'මෙත්තායති', 'කරුණāයති', 'මමායති' යනාදී පද ද, 'ඡත්තීයති', 'වත්ථීයති', 'පරික්ඛාරීයති', 'ධනීයති', 'පටීයති' යනාදී පද ද, 'අතිහත්ථයති', 'උපවීණයති', 'දළ්හයති', 'පමාණයති', 'කුසලයති', 'විසුද්ධයති' යනාදී පද ද ධාතු වශයෙන් අනිෂ්පන්න පද ලෙස ම හඳුන්වනු ලැබේ.

Tattha ‘‘pabbatāyatī’’tiādīsu saṅgho pabbatamiva attānamācarati pabbatāyati, evaṃ samuddāyati. Saddo cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati. Vatthu dhūmamiva attānamācarati dhūmāyati. Saddo duddubhaiti ācarati duddubhāyati, bhikkhu mettāyati, tathā karuṇāyati. ‘‘Mama ida’’nti gaṇhati mamāyati. Achattaṃ chattamiva ācarati chattīyati. Aputtaṃ [Pg.373] puttamiva ācarati puttīyati, sissaṃ ācariyo, attano pattamicchati pattīyati. Evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, paṭīyati. Hatthinā atikkamati atihatthayati. Vīṇāya upagāyati upavīṇayati. Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ daḷhayati. Pamāṇaṃ karoti pamāṇayati. Kusalaṃ pucchati kusalayati. Visuddhā hoti ratti visuddhāyati.

එහි 'පබ්බතායති' ආදී පදයන්හි – සංඝයා වහන්සේ පර්වතයක් මෙන් තමන් වහන්සේව පවත්වති යන අර්ථයෙන් 'පබ්බතායති' (පර්වතයක් සේ ක්‍රියා කරයි) නම් වේ. 'සමුද්දායති' යන්න ද එසේම ය. ශබ්දය 'චිච්චිට' ශබ්දයක් මෙන් හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'චිච්චිටායති' නම් වේ. වස්තුව දුමක් මෙන් හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'ධූමායති' නම් වේ. ශබ්දය 'දුද්දුභ' හඬක් මෙන් හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'දුද්දුභායති' නම් වේ. භික්ෂුව මෛත්‍රිය පවත්වයි යන අර්ථයෙන් 'මෙත්තායති' නම් වේ; එසේම 'කරුණායති' නම් වේ. 'මෙය මාගේ ය' කියා ගනියි යන අර්ථයෙන් 'මමායති' නම් වේ. කුඩයක් නොවන දෙයක් කුඩයක් මෙන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් 'ඡත්තීයති' නම් වේ. පුතෙකු නොවන අයෙකු පුතෙකු මෙන් පවත්වයි (ආචාර්යවරයා ශිෂ්‍යයා කෙරෙහි මෙන්) යන අර්ථයෙන් 'पुත්තීයති' නම් වේ. තමාගේ පාත්‍රය කැමති වෙයි යන අර්ථයෙන් 'පත්තීයති' නම් වේ. එසේම 'වත්ථීයති', 'පරික්ඛාරීයති', 'චීවරීයති', 'ධනීයති', 'පටීයති' යනාදිය ද වේ. ඇතෙකුගෙන් ඉක්මවා යයි යන අර්ථයෙන් 'අතිහත්ථයති' නම් වේ. වීණාවෙන් අනුව ගයයි යන අර්ථයෙන් 'උපවීණයති' නම් වේ. ස්ථාවර කරයි, එනම් වීර්යය තහවුරු කරයි යන අර්ථයෙන් 'දළ්හයති' නම් වේ. ප්‍රමාණය කරයි යන අර්ථයෙන් 'පමාණයති' නම් වේ. සුවදුක් විමසයි යන අර්ථයෙන් 'කුසලයති' නම් වේ. රාත්‍රිය පිරිසිදු (පැහැදිලි) වෙයි යන අර්ථයෙන් 'විසුද්ධායති' නම් වේ.

Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi, pabbatāyatha. Pabbatāyāmi, pabbatāyāmā’’ti iminā nayena aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ, evaṃ ‘‘samuddāyati, chattīyatī’’tiādīsu. Tatra kāritavasenapi ‘‘pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati, puttiyantaṃ payojayati puttīyati’’ iccādi padasiddhi bhavati. Ayaṃ pana padamālā – pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi. Sesaṃ yojetabbaṃ. Iccevaṃ dhātuvasena nipphannānipphannapadāni vibhāvitāni.

එහි පද මාලාව මෙසේ ය – 'පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි, පබ්බතායථ. පබ්බතායාමි, පබ්බතායාම' යන මේ ක්‍රමයෙන් විභක්ති අටේ වසයෙන් ඉතිරි සියල්ල යෙදිය යුතු ය. 'සමුද්දායති, ඡත්තීයති' ආදියේ ද එසේ ම ය. එහි කාරිත (ප්‍රේරක) වසයෙන් ද 'පබ්බතායන්තං පයෝජයති පබ්බතායති', 'පුත්තියන්තං පයෝජයති පුත්තීයති' ආදී වශයෙන් පද සිද්ධිය වෙයි. එහි පද මාලාව වනාහි – 'පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති, පබ්බතායසි' ආදී වශයෙන් ඉතිරි කොටස් ද යෙදිය යුතු ය. මෙසේ ධාතු වසයෙන් නිෂ්පන්න සහ අනිෂ්පන්න පද විභාග කර දක්වන ලදී.

Idāni dhātugaṇalakkhaṇaṃ, adhātulakkhaṇaṃ, kāritapaccayayogaṃ, sakāritekakammadvikammatikammapadaṃ, ūhanīyarūpagaṇaṃ, dhātūnaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikapadaṃ, suddhakattuhetukattupadarūpaṃ, kammabhāvapadarūpaṃ, ekakāritadvikāritapadaṃ, akāritadvikammakapadañca sabbametaṃ yathārahaṃ kathayāma.

දැන් අපි ධාතු ගණ ලක්ෂණ, අධාතු ලක්ෂණ, කාරිත ප්‍රත්‍ය යෝගය, සකාරිත ඒක කර්මක-ද්විකර්මක-ත්‍රිකර්මක පද, ඌහනය කළ යුතු රූප සමූහය, ධාතූන්ගේ ඒකගණික-ද්විගණික-ත්‍රිකණික පද, ශුද්ධ කර්තෘ සහ හේතු කර්තෘ පද රූප, කර්ම සහ භාව පද රූප, ඒක කාරිත සහ ද්වි කාරිත පද මෙන්ම අකාරිත ද්විකර්මක පද යන මේ සියල්ල සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කරන්නෙමු.

Tatra sabbadhātukanissite suddhakattuppayoge suddhassaradhātuto vā ekassarato vā anekassarato vā apaccayassa parabhāvo bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantānekassaradhātuto saha apaccayena niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākyātatte kattari dhātūhi apaccayena saddhiṃniyatavasena niggahītāgamanaṃ rudhādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena [Pg.374] pana ākhyātatte kattari dhātūhi ivaṇṇekārokārapaccayehi saddhiṃ niyatavasena niggahītāgamanañca nāmakatte aniyatavasena niggahītāgamanamattañca rudhādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ādesalābhālābhino yapaccayassa parabhāvo divādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathārahaṃ ṇu ṇā uṇāpaccayānaṃ parabhāvo svādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi nāpaccayassa parabhāvo kiyādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ākhyātatte appakatarappayogavasena nāmikatte pacurappayogavasena ppaṇhāpaccayānaṃ parabhāvo gahādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathāsambhavaṃ oyirappaccayānaṃ parabhāvo tanādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākhyātatte kattari dhātūhi sabbathā ṇeṇayappaccayānaṃ parabhāvo curādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantadhātuto saha ṇe ṇayapaccayehi niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca curādigaṇalakkhaṇaṃ. Gaṇasūcakānaṃ paccayānamaparattaṃ adhātulakkhaṇaṃ. Iti dhātugaṇalakkhaṇamadhātulakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ.

එහි සියලු ධාතූන් ඇසුරු කොට ඇති, කැමති පරිදි යෙදීමේදී ශුද්ධ ස්වර සහිත ධාතුවකින් හෝ, ඒකාක්ෂර ධාතුවකින් හෝ, අනේකාක්ෂර ධාතුවකින් හෝ පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය පැමිණීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් භූවාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි, ආඛ්‍යාතයෙහිදී ඉකාරාන්ත අනේකාක්ෂර ධාතුවලින් පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය ද සමඟ නිරන්තරයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී නිග්ගහීත ආගමය පමණක් පැමිණීම ද භූවාදි ගණයේ ලක්ෂණය වේ. ආඛ්‍යාතයෙහිදී කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය සමඟ නියත වශයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් රුධාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි, ආඛ්‍යාතයෙහිදී කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් ඉවර්ණ (ඉ, ඊ), ඒකාර, ඕකාර ප්‍රත්‍යයන් සමඟ නියත වශයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී අනියත වශයෙන් නිග්ගහීත ආගමය පමණක් පැමිණීම ද රුධාදි ගණයේ ලක්ෂණය වේ. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව (ආදේශ ලැබීමට හෝ නොලැබීමට සුදුසු වූ) 'ය' ප්‍රත්‍යය පැමිණීම දිවාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව සුදුසු පරිදි 'ණු', 'ණා', 'උණා' යන ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම ස්වාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ණා' ප්‍රත්‍යය පැමිණීම කියාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව ආඛ්‍යාතයෙහිදී ඉතා අල්ප වශයෙන් ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී බහුල වශයෙන් ද 'ප්ප', 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම ගහාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව යථාසම්භව 'ඕ', 'යිර' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම තනාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. ආඛ්‍යාතයෙහිදී කර්තෘකාරකයෙහි, ධාතූන්ගෙන් පසුව සර්වප්‍රකාරයෙන්ම 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් චුරාදි ගණයේ ලක්ෂණයයි. විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි, ආඛ්‍යාතයෙහිදී ඉකාරාන්ත ධාතුවෙන් පසුව 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් සමඟ නිරන්තරයෙන්ම නිග්ගහීත ආගමය පැමිණීම ද, නාමික අවස්ථාවෙහිදී නිග්ගහීත ආගමය පමණක් පැමිණීම ද චුරාදි ගණයේ ලක්ෂණය වේ. ගණ සූචක ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වීම අධාතු ලක්ෂණයයි. මෙසේ ධාතු ගණ ලක්ෂණ සහ අධාතු ලක්ෂණ පැහැදිලි කරන ලදී.

Kāritapaccayassa yoge ‘‘ṇe ṇayo ṇāpe ṇāpayo cā’’ti ime cattāro kāritapaccayā.

කාරිත ප්‍රත්‍ය යෙදීමේදී ‘‘ණේ, ණය, ණාපේ, ණාපය’’ යන මේ සතර කාරිත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Ṇe ṇayāsuṃ uvaṇṇantā,Ādantā pacchimā duve;

Sesato caturodve vā,Ṇayoyeva adhātuto.

‘ණේ’ සහ ‘ණය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ උවර්ණාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද, අවසාන ප්‍රත්‍ය දෙක වන ‘ණාපේ’ සහ ‘ණාපය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ ආකාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද, ඉතිරි ධාතූන් කෙරෙන් සතරම හෝ දෙකක් හෝ ද, ධාතු නොවන ශබ්දයන් කෙරෙන් ‘ණය’ ප්‍රත්‍යය පමණක්ම ද පැමිණෙත්.

Tatra sāveti, sāvayati. Bhāveti, bhāvayati, obhāseti, obhāsayati. Imāni kārite uvaṇṇantadhāturūpāni.

එහි ‘සාවේති’ (sāveti), ‘සාවයති’ (sāvayati), ‘භාවේති’ (bhāveti), ‘භාවයති’ (bhāvayati), ‘ඕභාසේති’ (obhāseti), ‘ඕභාසයති’ (obhāsayati) යනාදිය කාරිතයෙහි උවර්ණාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

Dāpeti[Pg.375], dāpayati. Hāpeti, hāpayati. Nhāpeti, nhāpayati. Nahāpeti, nahāpayati. Ākārantadhāturūpāni.

‘දාපේති’ (dāpeti), ‘දාපයති’ (dāpayati), ‘හාපේති’ (hāpeti), ‘හාපයති’ (hāpayati), ‘න්හාපේති’ (nhāpeti), ‘න්හාපයති’ (nhāpayati), ‘නහාපේති’ (nahāpeti), ‘නහාපයති’ (nahāpayati) යනාදිය ආකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

Soseti, sosayati. Sosāpeti, sosāpayati. Ghosāpeti, ghosāpayati. Akārantadhāturupāni.

‘සෝසේති’ (soseti), ‘සෝසයති’ (sosayati), ‘සෝසාපේති’ (sosāpeti), ‘සෝසාපයති’ (sosāpayati), ‘ඝෝසාපේති’ (ghosāpeti), ‘ඝෝසාපයති’ (ghosāpayati) යනාදිය අකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

Maggo saṃsārato lokaṃ ñāpeti, ñāpayati. Idhāturūpāni niggacchāpetīti etesamattho. Imāni hi nipubbāya idhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi suddhakattubhāvena maggo sayaṃ ñāyati, saṃsārato niggacchatīti ñāyoti vuccati.

“මාර්ගය සංසාරයෙන් ලෝකය නික්මවයි (මුදවයි)” යන්නෙහි ‘ඤාපේති’ (ñāpeti), ‘ඤාපයති’ (ñāpayati) යනු ‘ඉ’ ධාතු රූපයෝ වෙති. ‘නික්මවයි’ (niggacchāpeti) යන්න මෙහි අර්ථයයි. මේවා වනාහි ‘නි’ උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති ‘ඉ’ ධාතුව ඇසුරෙන් සිදුවූ කාරිත රූපයෝ වෙති. එසේමය, කාරිත භාවයෙන් (මෙහෙයවීමෙන්) මාර්ගය තෙමේම අවබෝධ කරගනු ලැබේ (ඤායති), සංසාරයෙන් නික්මෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ඤාය’ (ñāyo) යැයි කියනු ලැබේ.

Pāveti, pāvayati, udhāturūpāni. Vadāpetīti etesamattho. Imāni hi papubbāya udhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti suddhakattupadaṃ āhaccabhāsitaṃ dissati.

‘පාවේති’ (pāveti), ‘පාවයති’ (pāvayati) යනු ‘උ’ ධාතුවේ රූපයෝ වෙති. ‘කියවයි’ (vadāpeti) යන්න මෙහි අර්ථයයි. මේවා වනාහි ‘ප’ උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති ‘උ’ ධාතුව ඇසුරෙන් සිදුවූ කාරිත රූපයෝ වෙති. එසේම ‘‘යමෙක් තමාම තමන් ප්‍රකාශ කරයි ද (පාවා)’’ යන්නෙහි ශුද්ධ කර්තෘ පදයක් ලෙස යෙදී තිබෙනු දක්නට ලැබේ.

Khepeti, khepayati. Kaṅkheti, kaṅkhayati, kaṅkhāpeti, kaṅkhāpayati. Ācikkhāpeti, ācikkhāpayati. Ivaṇṇantadhāturūpāni.

‘ඛේපේති’ (khepeti), ‘ඛේපයති’ (khepayati), ‘කංඛේති’ (kaṅkheti), ‘කංඛයති’ (kaṅkhayati), ‘කංඛාපේති’ (kaṅkhāpeti), ‘කංඛාපයති’ (kaṅkhāpayati), ‘ආචික්ඛාපේති’ (ācikkhāpeti), ‘ආචික්ඛාපයති’ (ācikkhāpayati) යනාදිය ඉවර්ණාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

Khiyeti, khiyayati. Milāyeti, milāyayati. Ekārantadhāturūpāni.

‘ඛීයේති’ (khiyeti), ‘ඛීයයති’ (khiyayati), ‘මිලායේති’ (milāyeti), ‘මිලායයති’ (milāyayati) යනාදිය ඒකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

Siyeti, siyayati. Okārantadhāturūpāni.

‘සීයේති’ (siyeti), ‘සීයයති’ (siyayati) යනාදිය ඕකාරාන්ත ධාතු රූපයෝ වෙති.

Pabbatāyāyati, puttiyāyati. Adhātunissitāni rūpāni. Iminā nayena sesāni avuttānipi rūpāni sakkā viññātuṃ viññunā pāḷinayaññunāti vitthāro na dassito. Iti kāritapaccayayogo saṅkhepena vibhāvito.

‘පබ්බතායායති’ (pabbatāyāyati), ‘පුත්තියායති’ (puttiyāyati) යනු ධාතුන් ඇසුරු නොකළ රූපයෝ වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් මෙහි නොකියවුණු සෙසු රූපයන් ද පාලි ක්‍රමවේදය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් වටහාගත හැකි බැවින්, විස්තර වශයෙන් දක්වන නොලදී. මෙසේ කාරිත ප්‍රත්‍ය යෙදීම සංක්ෂේපයෙන් පැහැදිලි කරන ලදී.

Idāni [Pg.376] sakāritekakammādīni brūma –

දැන් කාරිත ප්‍රත්‍යය සහිත ඒකකර්මක ආදී රූපයන් පවසමු –

Akammakā ekakammā, dvikammā vāpi honti hi;

Kāritapaccaye laddhe, sakammā ca dvikammakā.

අකර්මක ධාතූහු ද, ඒකකර්මක ධාතූහු ද, ද්විකර්මක ධාතූහු ද කාරිත ප්‍රත්‍යය ලැබුණු කල්හි (පිළිවෙළින්) සකර්මක, ද්විකර්මක සහ ත්‍රිකර්මක වෙති.

Sayaṃ sodheti so bhūmiṃ, sodhāpeti paremahiṃ;

Naraṃ kammaṃ kārayati, viññeyyaṃ kamato idaṃ.

“ඔහු තෙමේම භූමිය පිරිසිදු කරයි”, “අන්‍යයන් ලවා පොළොව පිරිසිදු කරවයි” සහ “මිනිසා ලවා කර්මය කරවයි” යන්න පිළිවෙළින් වටහාගත යුතුය.

Dvikammikā sambhavanti, tikammā ettha dīpaye;

‘‘Issaro sevakaṃ gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’ iccapi.

මෙහිදී ද්විකර්මක ධාතූන් ත්‍රිකර්මක වන බව පෙන්වා දිය යුතුය. එනම්, “ස්වාමියා සේවකයා ලවා ගමට එළුවා පමුණුවයි” යනාදී වශයෙනි.

‘‘Naro narena vā gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’iccapi;

Kammatthadīpakaṃyeva, karaṇaṃ ettha icchitaṃ.

“මිනිසා මිනිසෙකු ලවා හෝ ගමට එළුවා පමුණුවයි” යන්නෙහි ද මෙහි (නරේන යන) කරණ විභක්තියෙන් කර්මාර්ථයම හැඟවීම අපේක්ෂිතය.

Iti sakāritekakammādīni vibhāvitāni.

මෙසේ කාරිත ප්‍රත්‍යය සහිත ඒකකර්මක ආදී රූපයන් පැහැදිලි කරන ලදී.

Idāni ūhanīyarūpagaṇaṃ brūma – hoti, bhoti, sambhoti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Sumbhoti, parisumbhoti, idaṃ rudhādigūpaṃ. Nindati, vinindati, bandhati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Chindati, bhindati, rundhati, idaṃ rudhādirūpaṃ. Deti, neti, vadeti, anveti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Rundheti, paṭirundheti, idaṃ rudhādirūpaṃ. Buddheti, palibuddheti, idaṃ curādirūpaṃ. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Hāyati, sāyati, nhāyati, idaṃ divādirūpaṃ. Kathayati, cintayati, bhājayati, idaṃ curādirūpaṃ. Gabbati, pagabbati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Kubbati, krubbati, idaṃ tanādirūpaṃ. Hinoti, cinoti, idaṃ svādirūpaṃ. Tanoti, sanoti, karoti, idaṃ tanādirūpaṃ. Cinteti, cintayati, idaṃ katturūpañceva hetukatturūpañca. Kanteti, kantayati, idaṃ hetukatturūpameva. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati, idaṃ suddhakatturūpañceva hetukatturūpañca. Miyyatīti kattupadañceva kammapadañca. Bhāvethāti bahuvacanañceva ekavacanañca. Saṃyamissanti anāgatavacanañceva atītavacanañca. Anusāsatīti ākhyātañceva nāmikañca. Gacchaṃ vidhamaṃ nikkhaṇanti nāmikañceva [Pg.377] ākhyātañca. Ettha ākhyātatte gacchanti anāgatavacanaṃ, vidhamanti atītavacanaṃ, nikhaṇanti parikappavacanaṃ, sabbaṃ vā etaṃ padaṃ anāgatādhivacanantipi vattuṃ vaṭṭateva. Iminā nayena aññānipi ūhanīyapadāni nānappakārato yojetabbāni. Imāni padāni dubbiññeyyavisesāni mandabuddhīnaṃ sammohakarāni ācariyapācariye payirupāsitvā vedanīyānīti ūhanīyarūpagaṇo vibhāvito.

දැන් අපි ඌහනීය රූප සමූහය (විමසා බැලිය යුතු රූප සමූහය) පවසමු: hotis, bhoti, sambhoti යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. sumbhot, parisumbhoti යන මෙය රුධාදි ගණයේ රූපයකි. nindati, vinindati, bandhati යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. chindati, bhindati, rundhati යන මෙය රුධාදි ගණයේ රූපයකි. deti, neti, vadeti, anveti යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. rundheti, paṭirundheti යන මෙය රුධාදි ගණයේ රූපයකි. buddheti, palibuddheti යන මෙය චුරාදි ගණයේ රූපයකි. jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. hāyati, sāyati, nhāyati යන මෙය දිවාදි ගණයේ රූපයකි. kathayati, cintayati, bhājayati යන මෙය චුරාදි ගණයේ රූපයකි. gabbati, pagabbati යන මෙය භූවාදි ගණයේ රූපයකි. kubbati, krubbati යන මෙය තනාදි ගණයේ රූපයකි. hinoti, cinoti යන මෙය ස්වාදි ගණයේ රූපයකි. tanoti, sanoti, karoti යන මෙය තනාදි ගණයේ රූපයකි. cinteti, cintayati යන මෙය කර්තෘ කාරක රූපය ද හේතු කාරක රූපය ද වේ. kanteti, kantayati යන මෙය හේතු කාරක රූපයම වේ. bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati යන මෙය කර්තෘ කාරක රූපය ද හේතු කාරක රූපය ද වේ. ‘miyyati’ යනු කර්තෘ පදයක් මෙන්ම කර්ම පදයක් ද වේ. ‘bhāvetha’ යනු බහු වචනයක් මෙන්ම ඒක වචනයක් ද වේ. ‘saṃyamissanti’ යනු අනාගත කාල වචනයක් මෙන්ම අතීත කාල වචනයක් ද වේ. ‘anusāsati’ යනු ආඛ්‍යාත පදයක් මෙන්ම නාම පදයක් ද වේ. ‘gacchaṃ’, ‘vidhamaṃ’, ‘nikkhaṇanti’ යනු නාම පද ද ආඛ්‍යාත පද ද වේ. මෙහි ආඛ්‍යාත බවෙහි දී ‘gacchanti’ යන්න අනාගත කාල වචනය ද, ‘vidhamanti’ යන්න අතීත කාල වචනය ද, ‘nikhaṇanti’ යන්න පරිකල්පනා (විධි ක්‍රියා) වචනය ද වේ. නැතහොත් මේ සියලු පද ‘අනාගත කාලය’ හඟවන පද යැයි පැවසීම ද වඩාත් සුදුසු ය. මේ ක්‍රමයෙන් වෙනත් විමසිය යුතු (ඌහනීය) පදයන් ද විවිධ ආකාරයෙන් යෙදිය යුතුය. මද නුවණැත්තන් මුළා කරවන, වටහා ගැනීමට අපහසු විශේෂතා ඇති මේ පදයන්, ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා ඇසුරු කොට වටහා ගත යුතුය. මෙසේ ‘ඌහනීය රූප ගණය’ විස්තර කරන ලදී.

Idāni ekagaṇikādīni vadāma – dhā dhāraṇe, bhūvādigaṇikavasenāyaṃ ekagaṇikā sakammikā dhātu. Bhagavā sakalalokassa hitaṃ dadhāti vidadhāti, puriso atthaṃ saṃvidheti, nidhiṃ nidheti, imāni suddhakattari bhavanti. ‘‘Saṃvidhāpeti, vidhāpetī’’ti imāni hetukattari bhavanti. Kamme pana bhāve ca ‘‘anuvidhīyatī’’tiādīni bhavanti. Tathā hi kamme ‘‘nidhi nāma nidhīyatī’’ti ca ‘‘dhīyati dhapiyatīti dheyya’’nti ca rūpāni dissanti. Tattha kamme ‘‘kammaṃ sattehi anuvidhiyyati, kammāni sattehi anuvidhiyyanti. Bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi, ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī’’tiādinā yojetabbaṃ. Bhāve pana ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyati, sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti, to satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī’’ti yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo ativiya sukhumo pāḷinayānukūlo.

දැන් අපි ඒකගණික ආදී පදයන් පවසමු: ‘dhā’ ධාතුව ‘දැරීම’ (ධාරණ) අර්ථයෙහි වැටේ. භූවාදි ගණයට අයත් වීමෙන් මෙය සකර්මක වූ ඒකගණික ධාතුවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සකල ලෝකයාගේ හිත සුව එළවති (dadhāti), සලසති (vidadhāti). පුරුෂයා අර්ථය සංවිධානය කරයි (saṃvidheti), නිධානය තැන්පත් කරයි (nidheti) - මේවා කර්තෘ කාරකයෙහි (ක්‍රියා) වෙති. ‘saṃvidhāpeti’, ‘vidhāpeti’ යන මේවා හේතු කාරක ක්‍රියා වෙති. කර්ම කාරකයෙහි සහ භාව කාරකයෙහි දී ‘anuvidhīyati’ ආදී රූප වෙති. එසේම කර්ම කාරකයෙහි දී ‘nidhi nāma nidhīyati’ (නිධානය නම් තැන්පත් කරනු ලැබේ) කියා ද, ‘dhīyati dhapiyatīti dheyyaṃ’ කියා ද රූප දක්නට ලැබේ. එහි කර්ම කාරකයෙහි දී: “කර්මය සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබේ (kammaṃ sattehi anuvidhiyyati), කර්මයන් සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබේ (kammāni sattehi anuvidhiyyanti). එම්බා කර්මය, තෝ සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබෙහිය (tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi), මම සත්වයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන කර්මය වෙමි (ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī)” යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. භාව කාරකයෙහි දී නම්: “සත්වයා දුකට අනුරූප වෙයි (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati), සත්වයෝ දුකට අනුරූප වෙති (sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti), එම්බා සත්වය, තෝ දුකට අනුරූප වෙහිය (tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī)” යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මේ ක්‍රමය ඉතාමත් සියුම් වූ, පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූවකි.

Nāmikapadatte ‘‘dhātū’’tiādīni bhavanti. Tattha dhātūti salakkhaṇaṃ dadhāti dhāretīti dhātu. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘salakkhaṇadhāraṇato dukkhavidhānato dukkhadhānato ca dhātū’’ti vuttaṃ. Dhātūti pathavīdhātādidhātuyo. Tattha salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito pakati attāti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā, etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo[Pg.378]. Dukkhavidhānatoti dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā yathā ayalohādidhātuyo ayalohādianekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhadhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etesveva dhīyati ṭhapiyati, evaṃ dukkhadhānato dhātuyo. Apica nijjīvaṭṭho dhātavoti gahetabbaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhātuyosaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yo pana tattha amhehi bhāvaṭṭhāne ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyatī’’ti tipurisamaṇḍito ekavacanabahuvacaniko paṭhamāvibhattippayogo vutto. So –

නාම පද බවට පත් වීමේදී ‘dhātu’ (ධාතු) ආදී පද වෙති. එහි ‘ධාතු’ යනු - තමාගේ ස්වලක්ෂණය දරයිද, එහෙයින් ‘ධාතු’ නම් වේ. අටුවාවන්හි පවසන ලද්දේ: “ස්වලක්ෂණය දැරීමෙන් ද, දුක විධානය කිරීමෙන් (පැමිණවීමෙන්) ද, දුක පිහිටුවීමෙන් (තැන්පත් කිරීමෙන්) ද ‘ධාතු’ නම් වේ” යනුවෙනි. ‘ධාතු’ යනු පඨවි ධාතුව ආදී ධාතූන් ය. එහි ‘ස්වලක්ෂණය දැරීමෙන්’ යන්නෙන්: අන්‍ය තීර්ථකයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද ‘ප්‍රකෘති’ හෝ ‘ආත්ම’ ආදිය ස්වභාවයෙන්ම නැත; මේ ධාතූහු එසේ නොවෙති, ඔවුහු තමන්ගේ ස්වලක්ෂණ ස්වභාවය දරති, එබැවින් ‘ධාතූහු’ වෙති. ‘දුක විධානය කිරීමෙන්’ යන්නෙන්: දුක ඇති කිරීම (පැමිණවීම) නිසාය. මන්ද, මේ ධාතූහු හේතු භාවයෙන් පිහිටා තිබෙමින්, යකඩ-ලෝහ ආදී ධාතූන් (ලෝපස් ආදිය) යකඩ හා ලෝහ ආදී බොහෝ දේ උපදවන්නා සේ, අනේකප්‍රකාර වූ සංසාර දුක ඇති කරති. ‘දුක පිහිටුවීමෙන්’ යන්නෙන්: අප්‍රමාණ වූ දුක පැමිණවීම පමණක් වන බැවින් හා තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවින් ද, නැතහොත් හේතුභූත වූ මේ ධාතූන් නිසා සත්වයන් විසින් ඒ දුක අනුභව කරනු ලැබේ (අනුගමනය කරනු ලැබේ), එසේ පමුණුවන ලද ඒ දුක මොවුන් කෙරෙහිම තැන්පත් කරනු ලැබේ (රඳවනු ලැබේ), මෙසේ දුක පිහිටුවන (දරන) බැවින් ‘ධාතු’ නම් වේ. තවද, ‘ධාතූහු’ යනු නිර්ජීවී (ආත්මයක් නොවන) අර්ථයෙන් යුක්ත යැයි දත යුතුය. එසේ හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ පුරුෂයා ධාතූන් සයකින් යුක්තය” යනාදී සූත්‍රයන්හි, ‘ජීව’ (ආත්ම) සංඥාව නැති කරනු පිණිස ධාතු දේශනාව කළ සේක. එහි අප විසින් භාව අර්ථයෙහි දී, “සත්වයා දුකට අනුරූප වෙයි” (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati) යනුවෙන් පුරුෂයන් තිදෙනාගෙන්ම යුත්, ඒක වචන හා බහු වචන සහිත ප්‍රථමා විභක්ති ප්‍රයෝගය පවසන ලදී. එය -

‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti ca

“ගිරිදත්ත නම් අස්දම්මන්නා විසින් දූෂිත කරන ලද, සාම රජුගේ ‘පණ්ඩව’ නම් අශ්වයා, තමාගේ පැරණි ස්වභාවය හැර දමා, ඔහුටම අනුරූපව හැසිරෙයි (නොන්ඩි ගසයි)” යනාදී වශයෙනි.

‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti ca ‘‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī’’ti ca imāsaṃ pāḷīnaṃ vasena sārato paccetabbo. Tattha paṇḍavo nāma asso giridattanāmakassa assagopakassa pakatiṃ anuvidhiyyati anukarotīti attho. Ettha ca yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘anuvidadhātī’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘paṇḍavenā’’ti tatiyantaṃ kattupadaṃ vattabbaṃ siyā, evaṃ avacanena ‘‘anuvidhiyyatī’’ti idaṃ bhāvapadanti siddhaṃ. Na kenaci ettha vattuṃ sakkā ‘‘divādigaṇe kattari vihitayapaccayassa vasena vuttaṃ idaṃ rūpa’’nti, dhādhātuyā divādigaṇe appavattanato, ekantabhūvādigaṇikattā ca. Dutiyappayoge pana yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhanute’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhātuyā’’ti vattabbaṃ siyā[Pg.379]. Evaṃ avacanena ‘‘dhaniyyatī’’ti idampi bhāvapadanti siddhaṃ. Ettha ‘‘dhaniyyatīti pattheti, icchatīti attho’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Dhanu yācane’’ti dhātu esā ekantena tanādigaṇeyeva vattati. Tatiyappayoge ‘‘pahīyissantī’’ti yadi bhūvādigaṇe ‘‘hā cāge’’ti dhātuyā rūpaṃ siyā, kattari ‘‘pajahissantī’’ti rūpaṃ siyā, ‘‘kasmā no pajahissatī’’ti ettha viya. Kammapadaṃ pana ‘‘pajahiyissantī’’ti siyā. Yasmā ‘‘pahīyissantī’’ti idaṃ divādigaṇe ‘‘hā parihāniya’’nti dhātuyā rūpattā ‘‘pahāyissantī’’ti kattupadarūpaṃ siyā ‘‘ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā’’ti akammakassa kattupadarūpassa dassanato, tasmā ‘‘pahāyissantī’’ti avatvā ‘‘pahīyissantī’’ti vacanena yapaccayo bhāve vattatīti ñāyati.

“Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī” (තාගේ මව වන ඉරන්දතිය, විධුරගේ හෘදය ප්‍රාර්ථනා කරයි) සහ “te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī” (ඒ කෙලෙස් සහිත ධර්මයෝ පිරිහෙන්නාහ/ප්‍රහීණ වන්නාහ) යන මේ පාළි පාඨයන්ගේ වශයෙන් සාරය (සැබෑ අර්ථය) වටහා ගත යුතුය. එහි පණ්ඩව නම් අශ්වයා ගිරිදත්ත නම් අස්ගොව්වාගේ ස්වභාවය අනුව හැසිරෙයි, අනුකරණය කරයි යනු අර්ථයයි. මෙහි ඉදින් කර්තෘ පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “anuvidadhātī” කියා පාළියක් කිව යුතුය. ඉදින් කර්ම පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “paṇḍavenā” කියා තෘතීයාවෙන් කෙළවර වන කර්තෘ පදයක් කිව යුතුය. මෙසේ නොකීමෙන් “anuvidhiyyatī” යන්න භාව පදයක් (භාව කාරකයක්) බව සිද්ධ වේ. මෙහි කිසිවෙකුටත් ‘දිවාදි ගණයෙහි කර්තරී කාරකයෙහි පනවන ලද ‘ය’ ප්‍රත්‍යයේ වශයෙන් මේ රූපය කියන ලදී’ යයි පැවසීමට නොහැකිය. ‘ධා’ (dhā) ධාතුව දිවාදි ගණයෙහි ප්‍රවර්තනය නොවන බැවින්ද, එය ඒකාන්තයෙන්ම භූවාදි ගණයට අයත් වන බැවින්ද වේ. දෙවන යෙදුමෙහි ඉදින් කර්තෘ පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “dhanute” කියා පාළිය කිව යුතුය. ඉදින් කර්ම පදයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, “dhātuyā” කියා කිව යුතුය. මෙසේ නොකීමෙන් “dhaniyyatī” යන්නද භාව පදයක් බව සිද්ධ වේ. මෙහි “dhaniyyatī” යනු ප්‍රාර්ථනා කරයි, කැමති වෙයි යනු අර්ථයයි අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. “Dhanu yācane” (ධනු යාචනයෙහි) යන මේ ධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම තනාදි ගණයෙහිම පවතී. තුන්වන යෙදුමෙහි “pahīyissantī” යන්න ඉදින් භූවාදි ගණයෙහි “hā cāge” (හා චාගේ - අත්හැරීමෙහි) ධාතුවේ රූපයක් වන්නේ නම්, කර්තරී කාරකයෙහි “pajahissantī” කියා රූපය විය යුතුය, “kasmā no pajahissatī” යන්නෙහි මෙනි. කර්ම පදය (කර්ම කාරකය) නම් “pajahiyissantī” විය යුතුය. යම් හෙයකින් “pahīyissantī” යන්න දිවාදි ගණයෙහි “hā parihāniyaṃ” (හා පරිහානියම් - පිරිහීමෙහි) ධාතුවේ රූපයක් වන බැවින් “pahāyissantī” කියා කර්තෘ පද රූපය විය යුත්තේය. “ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā” යනාදී අන්‍ය ස්ථානයන්හි කර්තෘ පද රූපය දැක්වෙන බැවිනි. එබැවින් “pahāyissantī” කියා නොපවසා “pahīyissantī” කියා පැවසීමෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය භාව වාච්යයෙහි පවතින බව දත යුතුය.

Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘so pahīyissati. Te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti. Rūpaṃ vibhaviyyati. Aggijāhi pubbeva bhūyate’tiādīsu yapaccayo kammeyeva vihito, na bhāve. Kammakattuvasena hi ime payogā daṭṭhabbā, sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyateti payogā viyā’’ti. Taṃ na, evañhi sati ‘‘pajahiyissantī’’tiādīni sakammakadhāturūpāni vattabbāni ‘‘pīyate kariyate’’ti rūpāni viya. Ettha pana bhāvaṭṭhāne kattuno ṭhitabhāvo heṭṭhā nānappakārena dassitoti na vutto. Ye saddasatthe mataṃ gahetvā sāsanikā garū bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva ‘‘bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho’’ti payogañca tadatthayojanañca [Pg.380] vadanti. Tesaṃ taṃ vacanaṃ pāḷiyā, aṭṭhakathādīhi ca na sameti, tasmā yathāvuttoyevattho āyasmantehi dhāretabbo.

මෙහි ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: “so pahīyissati” (ඔහු පිරිහෙන්නේය), “te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti” (ඒ කෙලෙස් සහගත ධර්මයෝ පිරිහෙන්නාහ), “rūpaṃ vibhaviyyati” (rūpaṃ vibhaviyyati - රූපය විනාශ වන්නේය), “aggijāhi pubbeva bhūyate” (ගින්නෙන් පෙරම පවතී) යනාදී තැන්හි ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කර්මකාරකයෙහිම පනවන ලද්දකි, භාවකාරකයෙහි නොවේ. “පැන් තෙමේම බොනු ලැබේ”, “පැදුර තෙමේම කරනු ලැබේ” යන යෙදුම් මෙන් මේ යෙදුම්ද කර්මකර්තෘ (කර්මකර්තරී) කාරක වශයෙන් දැකිය යුතුය” කියායි. එය නිවැරදි නොවේ. එසේ වුවහොත්, “pīyate kariyate” (පීයතේ කරියතේ) යන රූප මෙන් “pajahiyissantī” යනාදී කර්මකර්තෘ ධාතු රූපයන් කිව යුතු වේ. මෙහි භාව වාච්යයෙහි කර්තෘගේ පිහිටීම (කර්තෘ පදය) යටින් විවිධ ආකාරයෙන් දක්වන ලද බැවින් මෙහි නොකියන ලදී. වියරණ ශාස්ත්‍රයෙහි මතය ගෙන, ශාසනික ගුරුවරුන් භාව කාරකයෙහි ද්‍රව්‍යයක් නොකියැවෙන බැවින්, භාවයේ ඒකත්වයෙන් ඒක වචනයම වේ යැයිද, එයද ප්‍රථම පුරුෂයාගේම වේ යැයිද, “bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho” (දේවදත්තයා විසින් පවතී, දේවදත්තයා විසින් සම්පත්තිය අනුභව කරයි යනු අර්ථයයි) යන යෙදුම සහ එහි අර්ථ යෝජනාව පවසති. ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය පාළිය හා අටුවා ආදිය සමඟ නොගැළපේ. එබැවින් කලින් කියන ලද අර්ථයම ආයුෂ්මතුන් විසින් දැරිය යුතුය.

Jara roge. Jarati, jariyyati. Jaravayohāniyaṃ. Jīrati, jiyyati. Imā dvepi bhūvādi gaṇikavasena ekagaṇikā. Tāsaṃ ayaṃ sādhāraṇarūpavibhāvanā. ‘‘Yena ca santappati, yena ca jariyyatī’’tiādi. Tattha yena ca jariyyatīti yena tejogatena kupitena ayaṃ kāyo ekāhikādijararogena jariyyati jarati. Atha vā yena ca jariyati yena ayaṃ kāyo jīrati indriyavekalyataṃ balakkhayaṃ palitavalitādiñca pāpuṇāti.

‘ජර’ (jara) ධාතුව රෝගයෙහි වැටේ. ‘ජරති’ (jarati), ‘ජරිය්‍යති’ (jariyyati) යනුවෙන් වේ. ‘ජර’ (jara) ධාතුව වයසින් පිරිහීමෙහිද වැටේ. ‘ජීරති’ (jīrati), ‘ජී්‍යති’ (jiyyati) යනුවෙන් වේ. මේ ධාතූන් දෙකම භූවාදි ගණයට අයත් වන බැවින් එක් ගණයකට අයත් වේ. ඔවුන්ගේ සාධාරණ රූප විභාගය මෙසේය: “yena ca santappati, yena ca jariyyati” (යමකින් තැවෙයිද, යමකින් දිරයිද) යනාදී වශයෙනි. එහි “yena ca jariyyati” යන්නෙන්, කිපියා වූ යම් තේජෝ ධාතුවකින් මේ ශරීරය ඒකාහික (දිනක් හැර දිනක් හැදෙන උණ) ආදී ජරාරෝගයන්ගෙන් දිරයිද, නැතහොත් ‘ජරති’ (jarati) යන්නයි. නැතහොත්, “yena ca jariyati” යන්නෙන් යමකින් මේ ශරීරය දිරාපත් වේද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වල බවට, බලය පිරිහීමට, කෙස් පැසීමට හා සම රැලි වැටීමට පැමිණේ ද යනුයි.

Mara pāṇacāge. Bhūvādigaṇikoyaṃ akammako ca. Satto marati, miyyati. Kiñcāpi ayaṃ dhātu ‘‘mara pāṇacāge’’ti vacanato sakammako viya dissati, tathāpi ‘‘putto marati. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati cā’’ti evamādīnaṃ kammarahitappayogānaṃ dassanato akammakoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthayojanānayena pana maratīti pāṇaṃ cajatīti kammaṃ ānetvā kathetuṃ labbhati. ‘‘Marati, miyatī’’ti imāni suddhakattupadāni, ‘‘satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayatī’’ti imāni kāritapadasaṅkhātāni hetukattupadāni. Ettha ca yo amataṃ sattaṃ maraṇaṃ pāpeti, so vadhako māreti mārayati mārāpeti mārāpayatīti ca vuccati. Satto sattehi māriyati mārāpiyatīti imāni kammapadāni. Bhāvapadamappasiddhaṃ. Evamaññatrāpi pasiddhatā ca appasiddhatā ca upaparikkhitabbā.

‘මර’ (mara) ධාතුව ප්‍රාණ පරිත්‍යාගයෙහි (ජීවිතය හැර යාමෙහි) වැටේ. මෙය භූවාදි ගණයට අයත් අකර්මක ධාතුවකි. ‘සත්ත්වයා මිය යයි’ (satto marati), ‘මියති’ (miyyati) යනුවෙනි. “මර ප්‍රාණත්‍යාගයෙහි” යන ප්‍රකාශය නිසා මේ ධාතුව සකර්මක එකක් මෙන් පෙනුනද, “පුත්‍රයා මිය යයි” (putto marati), “ඒකාන්තයෙන්ම මේ ලෝකය දුකට පත්ව ඇත, උපදීද, දිරයිද, මිය යයිද” (kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati ca) යනාදී වශයෙන් කර්මයක් රහිත යෙදුම් පෙනෙන බැවින් මෙය අකර්මක එකක්ම යැයි දත යුතුය. අර්ථ ගැලපීමේ ක්‍රමයෙන් (atthayojanānayena) නම්, ‘මිය යයි’ (maratī) යන්නෙන් ප්‍රාණය හරියි කියා කර්මයක් ගෙනහැර දක්වා කීමට පුළුවන. “marati, miyati” (මරති, මියති) යන්න ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ය. “satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati” (සත්ත්වයා සත්ත්වයා මරයි, මරවයි) යනාදිය කාරිත පද නමින් හැඳින්වෙන හේතු කර්තෘ පදයන්ය. මෙහි නොමළ සත්ත්වයා මරණයට පත් කරන්නේ යමෙක්ද, ඒ වධකයා ‘මරයි’ (māreti, mārayati), ‘මරවයි’ (mārāpeti, mārāpayati) යයි කියනු ලැබේ. ‘සත්ත්වයා සත්ත්වයන් විසින් මරනු ලැබේ, මරවනු ලැබේ’ (māriyati, mārāpiyati) යනු කර්ම පදයන්ය. භාව පදය අප්‍රසිද්ධය. මෙලෙසින් අන්‍ය ස්ථානයන්හිද ප්‍රසිද්ධ බව සහ අප්‍රසිද්ධ බව විමසා බැලිය යුතුය.

Khāda bhakkhaṇe. Ayaṃ pana bhūvādigaṇikavasena ekagaṇiko sakammako dhātu. Khādati, saṅkhādati, imāni suddhakattupadāni[Pg.381]. Puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati, imāni hetukattupadāni. Ettha ca yo akhādantaṃ khādantaṃ vā khādāhīti payojeti, so khādāpako khādeti khādayati khādāpeti khādāpayatīti ca vuccati. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati. Imāni kammapadāni. Atrapanāyaṃ pāḷi ‘‘atītaṃ pāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpetarahi khajjāmī’’ti. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imassa dhātussa. Bhūvādigaṇo. Ayaṃ nāmadhātu ekantarudhādigaṇikoti appasiddho.

‘ඛාද’ (khāda) ධාතුව භක්ෂණය කිරීමෙහි (කෑමෙහි) වැටේ. මෙය භූවාදි ගණයේ වශයෙන් ඒක ගණික වූ සකර්මක ධාතුවකි. ‘ඛාදති’ (khādati - කයි), ‘සංඛාදති’ (saṅkhādati - හපයි) යනු ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ය. ‘පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා හෝ තෙමේ හෝ කැවුම් කවයි, කැවුම් කබවයි’ (puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati) යන්න හේතු කර්තෘ පදයන්ය. මෙහි නොකන්නා හෝ කන්නා ලවා ‘කවන්න’ යැයි යමෙක් නියෝග කරයිද, ඒ කවන්නා ‘කවයි’ (khādeti, khādayati), ‘කබවයි’ (khādāpeti, khādāpayati) යයි කියනු ලැබේ. ‘කනු ලැබේ’ (khajjati), ‘සැපෙයි/කනු ලැබේ’ (saṃkhajjati), ‘හපනු ලැබේ/කනු ලැබේ’ (saṅkhādiyati) යනු කර්ම පදයන්ය. මෙහි මේ පාළි පාඨය වේ: “මම අතීත කාලයෙහි රූපය විසින් කනු ලැබුවෙමි, දැන් මේ වර්තමාන කාලයෙහි රූපය විසින් කනු ලබන්නාක් මෙනි. ඉදින් මම අනාගත රූපය අභිනන්දනය කරන්නෙම් නම්, මම අනාගත රූපයෙන්ද කනු ලැබිය හැකිය, දැන් කනු ලබන්නාක් මෙනි”. මෙම ධාතුව සකර්මක වන බැවින් මෙහි භාව පදය නොලැබේ. මෙය භූවාදි ගණයයි. මේ නාමධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම රුධාදි ගණයට අයත් එකක් යනු අර්ථයයි.

Divādigaṇe tā pālane. Lokaṃ tāyati santāyati. Imāni sakammakāni suddhakattupadāni. Hetukattupadaṃ pana kammapadañca bhāvapadañca appasiddhāni.

දිවාදි ගණයෙහි ‘තා’ (tā) ධාතුව ආරක්ෂා කිරීමෙහි වැටේ. ‘ලෝකය රකියි, ආරක්ෂා කරයි’ (lokaṃ tāyati santāyati). මේවා සකර්මක ශුද්ධ කර්තෘ පදයන්ය. හේතු කර්තෘ පදය, කර්ම පදය සහ භාව පදය (භාවිතයෙහි) අප්‍රසිද්ධය.

Sudha saṃsuddhiyaṃ. Cittaṃ sujjhati visujjhati. Imāni akammakāni suddhakattupadāni. Sodheti, sodhayati, sodhāpeti, sodhāpayati, imāni hetukatturūpāni. Ettha ca yo asuddhaṃ ṭhānaṃ suddhaṃ karoti, so sodhako sodheti, sodhayatīti vuccati, esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Yo pana asuddhaṭṭhānaṃ sayaṃ asodhetvā ‘‘tvaṃ sodhehī’’ti aññaṃ payojeti, so sodhāpako sodhāpeti sodhāpayatīti vuccati. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Tathā hi ‘‘kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’tiādīsu ayaṃ nayo na labbhati, evaṃ labbhamānanayo ca alabbhamānanayo ca sabbattha upaparikkhitabbo. Imā panettha pāḷiyo –

‘සුධ්’ ධාතුව පිරිසිදු වීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘චිත්තං සුජ්ඣති විසුජ්ඣති’ (සිත පිරිසිදු වෙයි, විශේෂයෙන් පිරිසිදු වෙයි). මේවා හුදෙක් ශුද්ධ කර්තෘ පදයන් වේ. ‘සෝධේති, සෝධයති, සෝධාපේති, සෝධාපයති’ යන මේවා හේතු කර්තෘ රූපයන් වේ. මෙහි යමෙක් අපිරිසිදු ස්ථානයක් පිරිසිදු කෙරේද, ඔහු ‘සෝධක’ (පිරිසිදු කරන්නා) නම් වන අතර, ඔහු ‘සෝධේති’, ‘සෝධයති’ (පිරිසිදු කරයි) යයි කියනු ලැබේ. මේ ක්‍රමය අන් තැන්වලද මෙබඳු අවස්ථාවන්හිදී යෙදේ. යමෙක් අපිරිසිදු ස්ථානය තමාම පිරිසිදු නොකර, ‘තෝ පිරිසිදු කරව’යි අන් අයෙකු මෙහෙයවයිද, හෙතෙම ‘සෝධාපක’ (පිරිසිදු කරවන්නා) නම් වේ. ඔහු ‘සෝධාපේති’, ‘සෝධාපයති’ (පිරිසිදු කරවයි) යයි කියනු ලැබේ. මෙම ක්‍රමය අන් තැන්වලද මෙබඳු අවස්ථාවන්හිදී යෙදේ. එසේම ‘කාරේති, කාරයති, කාරාපේති, කාරාපයති’ යනාදී තැන්වල මෙම ක්‍රමය නොලැබේ. මෙසේ ලැබෙන ක්‍රමය සහ නොලැබෙන ක්‍රමය හැම තැනදීම විමසා බැලිය යුතුය. මෙහි මේ පාලි පාඨයන් වේ -

‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā’’ti ca

‘ප්‍රත්‍යන්ත දේශ සීමාවෙහි තථාගතයන් වහන්සේට ඇරයුම් කර, සතුටු වූ සිතින් යුතුව උන්වහන්සේ වඩිනා මඟ පිරිසිදු කරති’ යන්නත්,

‘‘Maggaṃ [Pg.382] sodhemahaṃ tadā’’ti ca. Imā hi pāḷiyo sahatthā sodhanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Āyasmā pilindavaccho rājagahe pabbhāraṃ sodhāpeti leṇaṃ kattukāmo’’ti pana pāḷi, ‘‘kiṃ bhante thero kārāpetī’’ti, ‘‘pabbhāraṃ mahārāja sodhāpemi leṇaṃ kattakāmo’’ti ca pāḷi. Imā parehi sodhāpanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Kassa sodhiyati maggo’’ti idaṃ kammapadaṃ, bhāvapadaṃ pana appasiddhaṃ. Iminā nayena yāva curādigaṇā yojetabbaṃ.

‘එකල මම මාර්ගය පිරිසිදු කළෙමි’ යන්නත් ය. මේ පාලි පාඨයන් ස්වහස්තයෙන් (තමා විසින්ම) පිරිසිදු කිරීම අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දේය. ‘ආයුෂ්මත් පිළින්දවච්ඡ තෙරණුවෝ රජගහනුවර ලෙනක් කිරීමට කැමතිව ගල් ලෙනක් පිරිසිදු කරවති’ යන පාලි පාඨයද, ‘ස්වාමීනි, තෙරුන් වහන්සේ කුමක් කරවන සේක්ද?’, ‘මහාරාජය, ලෙනක් කරනු කැමතිව ලෙන් බෑවුමක් පිරිසිදු කරවමි’ යන පාලි පාඨයද වෙත්. මේවා අන්‍යයන් ලවා පිරිසිදු කරවීම අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දේය. ‘කස්ස සෝධියති මග්ගෝ’ (කාහට මාර්ගය පිරිසිදු කරනු ලැබේද?) යන්න කර්ම පදයකි. භාව පදයද එසේම යෙදිය යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් චුරාදි ගණය දක්වා යෙදිය යුතුය.

Dvigaṇikatte subha sobhe. Sobhati vatāyaṃ puriso. Subha pahāre. Yo no gāvova sumbhati sumbhoti iccapi dissati. ‘‘Sumbhotī’’ti ca kaccāyanamate rūpaṃ, imāni kattupadāni. Nagaraṃ sobheti, sobhayati. Puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati. Imāni hetukattupadāni. Kammabhāvapadāni labbhamānālabbhamānavasena yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Bhūvādirudhādigaṇikarūpāni.

ද්විගණිකත්වයෙහි ‘සුභ්’ ධාතුව බැබළීම අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සෝභති වතායං පුරිසෝ’ (මේ පුරුෂයා ඒකාන්තයෙන් බැබළෙයි) යන්නයි. ‘සුභ්’ ධාතුව පහරදීම අර්ථයෙහිද වැටේ. ‘යෝ නෝ ගාවෝව සුම්භති සුම්භෝති’ (යමෙක් අපගේ ගවයන් මෙන් පහර දෙයිද) යනාදී වශයෙන් පෙනේ. ‘සුම්භෝති’ යන්න කච්චායන මතයෙහි රූපයකි. මේවා කර්තෘ පදයන් වේ. ‘නගරං සෝභේති, සෝභයති’ (නගරය බබළවයි) යන්නද, ‘පුරිසෝ පුරිසේ චෝරං සුම්භේති, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati’ (පුරුෂයා ලවා පුරුෂයන් ලවා සොරෙකුට පහර දේ/පහර දවයි) යන්නද වේ. මේවා හේතු කර්තෘ පදයන් වේ. කර්ම සහ භාව පදයන් ලැබෙන නොලැබෙන ආකාරය අනුව සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. මේවා භූවාදි සහ රුධාදි ගණයන්හි රූපයන් වේ.

Paca pāke. Puriso bhattaṃ pacati. Nerayiko niraye paccati. Kammaṃ paccati. Bhattaṃ paccati. Pāramiyo paripaccanti. Phalāni paripaccanti, pakkāni hontīti attho. Garavo pana –

‘පච්’ ධාතුව පිසීම (පැසීම) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘පුරිසෝ භත්තං පචති’ (පුරුෂයා බත් පිසයි). ‘නේරයිකෝ නිරයේ පච්චති’ (නිරිසතා නරකයෙහි පැසෙයි). ‘කම්මං පච්චති’ (කර්මය පැසෙයි). ‘භත්තං පච්චති’ (බත් පැසෙයි). ‘පාරමියෝ පරිපච්චන්ති’ (පාරමිතාවෝ පරිපාකයට යෙති/පැසෙති). ‘ඵලානි පරිපච්චන්ති’ (ගෙඩි පැසෙයි), ඉදුණු බවට පත්වෙයි යනු අර්ථයයි. ගරු (ආචාර්යවරු) වනාහි -

Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;

Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duveti ca –

‘එහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උතුම් වූ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දී, පසුව ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි අෂ්ට විපාකයන් අතුරෙන් දෙකක් පසුවේ’ යන්නත්,

‘‘Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccatī’’ti ca evaṃ pacatipadassa dvigaṇikarūpassa sakammakattaṃ icchanti. Evaṃ pana sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tepiṭake hi buddhavacane ‘‘kappaṃ nirayamhi paccati. Yāva pāpaṃ na paccati. Nirayamhi [Pg.383] apacci so’’ti evaṃ akammakattaṃyeva dissati. Ettha vadeyyuṃ ‘‘nanu paca pāke’ti ayaṃ dhātu sakammako, tena ‘paccatī’ti padassa divādigaṇikarūpassapi sato sakammakattaṃ yujjati, tasmāyeva ‘paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve’tiādīsu vutta’’nti. Ettha vuccate – yathā ‘‘chidi dvidhākaraṇe, bhidi vidāraṇe’’ti dhātūnaṃ rudhādigaṇe pavattānaṃ ‘‘rukkhaṃ chindati, bhittiṃ bhindatī’’ti rūpapadānaṃ sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattānaṃ tesaṃ dhātūnaṃ ‘‘udakaṃ chijjati, ghaṭo bhijjatī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti, yathā bhūvādigaṇe pavattassa pacadhātussa ‘‘bhattaṃ pacatī’’ti rūpapadassa sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattassa ‘‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti.

‘අසංඛාරික සසංඛාරික විපාකයන් නොපැසෙයි’ යන්නයි. මෙසේ ද්විගණික රූප ඇති ‘පචති’ පදයට සකර්මක බව කැමති වෙති. එහෙත් අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි මෙබඳු දෙයක් කොයින් ලැබේද? ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වනාහි, ‘කල්පයක් නරකයෙහි පැසෙයි’, ‘යම්තාක් පාපය නොපැසේද’, ‘හෙතෙම නරකයෙහි පැසුණේය’ යන මෙසේ අකර්මක බවම පෙනේ. මෙහිදී මෙසේ කිව හැකිය: ‘පච පාකේ’ යන මේ ධාතුව සකර්මක වේ. එබැවින් දිවාදි ගණික රූපයක් වන ‘පච්චති’ යන පදයටද සකර්මක බව යෝග්‍ය වේ. එහෙයින්ම ‘පච්චති පාකානං පවත්තේ අට්ඨකේ දුවේ’ යනාදී තැන්හි පවසන ලදී. මෙහිදී පිළිතුරු කියනු ලැබේ - යම් සේ ‘ඡිදි ද්විධාකරණේ, භිදි විදාරණේ’ යන රුධාදි ගණයෙහි පවත්නා ධාතූන්ගේ ‘රුක්ඛං ඡින්දති’ (ගස කපයි), ‘භිත්තිං භින්දති’ (බිත්තිය බිඳියි) යන රූප පදයන්හි සකර්මක බව තිබුණද, දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි එම ධාතූන්ගේ ‘උදකං ඡිජ්ජති’ (ජලය කැපෙයි/සිඳෙයි), ‘ඝටෝ භිජ්ජති’ (කළය බිඳෙයි) යන රූප පදයන් අකර්මකම වෙයිද, එලෙසම භූවාදි ගණයෙහි පවත්නා ‘පච’ ධාතුවේ ‘භත්තං පචති’ (බත් පිසයි) යන රූප පදයට සකර්මක බව තිබුණද, දිවාදි ගණයට පැමිණි කල්හි ‘නිරයේ පච්චති’ (නරකයෙහි පැසෙයි), ‘කම්මානි විපච්චන්ති’ (කර්මයන් විපාක දෙයි) යන රූප පදයන් අකර්මකම වෙයි.

Athāpi vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho yathā ‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’ti ettha ‘‘āsavato cittāni vimucciṃsū’ti ca ‘āsavehi kattubhūtehi cittāni vimucciṃsū’ti ca evaṃ divādigaṇikassa dhātussa ‘vimucciṃsū’ti rūpapadassa akammakattañca sakammakattañca bhavati, tathā ‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’ti ca akammakattenapi bhavitabbaṃ. ‘Paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve, asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākāni na paccatī’ti sakammakattenapi bhavitabba’’nti. Akammakatteneva bhavitabbaṃ, na sakammakattena, ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogānaṃ ‘‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’’ti payogena asamānattā. Tathā hettha ‘‘vimucciṃsū’’ti padaṃ kammarahitakattuvācakayapaccayantampi bhavati kattusahitakammavācakayapaccayantampi. ‘‘Vimucciṃsū’’ti imassa hi padassa kammarahitayapaccayavantattā ‘‘āsavehī’’ti karaṇavacanaṃ apādānakārakavācakaṃ bhavati. ‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kattukārakavācakaṃ bhavati. Tathā ‘‘vimucciṃsū’’ti padassa kattusahitakammavācakattā ‘‘āsavehī’’ti [Pg.384] karaṇavacanaṃ kattukārakavācakaṃ bhavati. ‘‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kammakārakavācakaṃ bhavati. Ayaṃ nayo ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogesu na labbhati. Tathā hi tattha paccattavacanaṃ kattāraṃ vadati, upayogavacanaṃ kammaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti pācayati pācāpeti pācāpayatī’’ti ca, ‘‘anante bodhisambhāre, paripācesi nāyako’’ti dassanato pana ‘‘paripāceti, paripācayatī’’ti ca rūpāni bhavanti. Imāni hetukattupadāni. Kamme – yaññadattena odano paccate, bhāvapadaṃ appasiddhaṃ. Imāni bhūvādidivādigaṇikarūpāni. Iminā nayena aññānipi dvigaṇikarūpāni yojetabbāni.

නැවතත් ඔවුන් මෙසේ කිව හැකිය: ‘භවත්නි, යම් සේ ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු’ (ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය) යන්නෙහි, ‘ආසවතෝ චිත්තානි විමුච්චිංසු’ කියාද, කර්තෘ වූ ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය කියාද, මෙසේ දිවාදි ගණික ධාතුවෙහි ‘විමුච්චිංසු’ යන රූප පදයට අකර්මක බව සහ සකර්මක බව යන දෙකම වේද, එසේම ‘නිරයේ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්ති’ යන්නෙහි අකර්මක භාවයෙන්ද විය යුතුය, ‘පච්චති පාකානං පවත්තේ අට්ඨකේ දුවේ, අසංඛාරං සසංඛාර විපාකානි න පච්චති’ යන්නෙහි සකර්මක භාවයෙන්ද විය යුතුය’ කියායි. එය අකර්මක භාවයෙන්ම විය යුතුය, සකර්මක භාවයෙන් නොවිය යුතුය. ‘පච්චති පාකානං’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ප්‍රයෝගයන් ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු’ යන ප්‍රයෝගය හා සමාන නොවන බැවිනි. එහි ‘විමුච්චිංසු’ යන පදය කර්ම රහිත කර්තෘ වාචක ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තේද වෙයි, කර්තෘ සහිත කර්ම වාචක ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තේද වෙයි. ‘විමුච්චිංසු’ යන මෙහි කර්ම රහිත ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ඇති බැවින් ‘ආසවෙහි’ යන කරණ විභක්තිය අපාදාන කාරක වාචක වෙයි. ‘චිත්තානි’ යන ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) කර්තෘ කාරක වාචක වෙයි. එසේම ‘විමුච්චිංසු’ යන පදය කර්තෘ සහිත කර්ම වාචක වන බැවින් ‘ආසවෙහි’ යන කරණ විභක්තිය කර්තෘ කාරක වාචක වෙයි. ‘චිත්තානි’ යන ප්‍රථමා විභක්තිය කර්ම කාරක වාචක වෙයි. මෙම ක්‍රමය ‘පච්චති පාකානං’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්හි නොලැබේ. එහි ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) කර්තෘ පවසන බවද, ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) කර්මය පවසන බවද දත යුතුය. කාරක (ප්‍රේරක) රූපයන්හි ‘පුරිසෝ පුරිසේන පුරිසං වා භත්තං පාචේති පාචයති පාචාපේති පාචāපයති’ (පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා බත් පිසවයි) යන්නද, ‘අනන්තේ බෝධිසම්භාරේ, පරිපාචේසි නායකෝ’ (නායකයන් වහන්සේ අනන්ත වූ බෝධි සම්භාරයන් පරිපාකයට පත්කළ සේක) යන දේශනාව අනුව ‘පරිපාචේති, පරිපාචයති’ යන රූපයන්ද වෙත්. මේවා හේතු කර්තෘ පදයන් වේ. කර්ම පදයෙහි: ‘යඤ්ඤදත්තේන ඕදනෝ පච්චතේ’ (යඥදත්ත විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යන්නද, භාව පදයද එසේම යෙදිය යුතුය. මේවා භූවාදි සහ දිවාදි ගණයන්හි රූපයන් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් අනෙකුත් ද්විගණික රූපයන්ද යෙදිය යුතුය.

Tegaṇikatte su pasave. Hetuphalaṃ savati, pasavati. Su savane. Saddho dhammaṃ suṇoti, suṇāti. Su hiṃsāyaṃ. Yodho paccāmittaṃ sunāti. Imāni yathākkamaṃ bhūvādisvādikiyādigaṇikāni kattupadāni. Tathā hetunā phalaṃ saviyyati, unnādasaddo pathavīundriyasaddo viya suyyati. Yodhena paccamitto suniyyati. Imāni kammapadāni. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imesaṃ dhātūnaṃ. Iminā nayena aññānipi tegaṇikarūpāni upaparikkhitvā yojetabbāni. Atra panāyaṃ nayavibhāvanā –

"සු" ධාතුව ගණ තුනකට අයත් වීමෙහි (තෙගණිකභාවයෙහි) 'ප්‍රසව' (උපදවීම) අර්ථයෙහි ද වේ. 'හේතුඵලය ගලයි, උපදවයි.' 'ශ්‍රවණය' (ඇසීම) අර්ථයෙහි ද 'සු' ධාතුව වේ. 'ශ්‍රද්ධාවන්තයා ධර්මය අසයි.' 'හිංසාව' (නැසීම) අර්ථයෙහි ද 'සු' ධාතුව වේ. 'යෝධයා සතුරා නසයි.' මේවා පිළිවෙළින් භූවාදි, ස්වාදි සහ කියාදි ගණයන්ට අයත් කර්තෘ කාරක පද වේ. එමෙන්ම, 'හේතුව නිසා ඵලය උපදවනු ලැබේ', 'මහා ඝෝෂාව පොළොව කම්පා වන හඬ මෙන් ඇසෙයි'. 'යෝධයා විසින් සතුරා නසනු ලැබේ'. මේවා කර්ම කාරක පද වේ. මේ ධාතූන් සකර්මක බැවින් භාව කාරක පදයක් නොලැබේ. මෙම ක්‍රමයෙන් අන්‍ය වූ ද ධාතු ගණ තුනකට අයත් රූපයන් විමසා බලා යෙදිය යුතුය. මෙහිලා මේ ක්‍රම විග්‍රහය මෙසේය –

Bhvādirudhādikā dhātū, svādidivādikā tathā;

Rudhādikadivādiṭṭhā, bhūvādikacurādikā.

භූවාදි සහ රුධාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද, එසේම ස්වාදි සහ දිවාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද, රුධාදි සහ දිවාදි ගණයන්හි දක්නා ලැබෙන ධාතූන් ද, භූවාදි සහ චුරාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද වේ.

Bhūvādikagahādiṭṭhā, bhvādisvādikiyādikā;

Evamādippabhedehi, vitthārentu vicakkhaṇā.

භූවාදි සහ ගහාදි ගණයන්හි දක්නා ලැබෙන ධාතූන් ද, භූවාදි, ස්වාදි සහ කියාදි ගණයන්ට අයත් ධාතූන් ද වශයෙන් පවතී. නුවණැත්තෝ මෙවැනි විවිධ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතුව විස්තර කරත්වා.

Iccevaṃ saṅkhepato yathārahaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikavasena suddhakattuhetukattukammabhāvapadāni ca sakāritekakammāni [Pg.385] ca sakāritadvikammāni ca sakāritatikammāni ca dassitāni.

මෙසේ සංක්ෂිප්ත වශයෙන්, සුදුසු පරිදි ඒකගණික, ද්විගණික සහ තෙගණික වශයෙන් ශුද්ධ කර්තෘ, හේතු කර්තෘ, කර්ම සහ භාව පද ද, එක් කර්මයක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා (සකාරිත ඒකකර්ම) ද, කර්ම දෙකක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා (සකාරිත ද්විකර්ම) ද, කර්ම තුනක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා (සකාරිත ත්‍රිකර්ම) ද දක්වන ලදී.

Idāni ekakāritadvikāritapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā taṃ vadāma. So antakammani. Arahattamaggo mānaṃ siyati, kammaṃ pariyosiyati. Imāni tāva suddhakattupadāni. Ettha mānaṃ siyatīti mānaṃ samucchindati. Kammaṃ pariyosiyatīti kammaṃ nipphajjati. Pari ava iccupasaggavasena hi idaṃ padaṃ akammakaṃ bhavati, attho pana ‘‘pariyosānaṃ gacchatī’’ti sakammakavasena gahetabbo. Attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti. Idamekaṃ kāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha pana pariava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayattā ekakammameva sakāritapadaṃ bhavati. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti. Idaṃ dvikāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha ca pana pari ava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayadvayattā dvikammakaṃ sakāritapadaṃ bhavati. ‘‘Pariyosāvāpetī’’ti idampi pari ava pubbasmā sodhātumhā ṇāpe ṇāpe iti paccayadvayaṃ katvā avasaddassokārañca katvā tato yakārāgamañca anubandhaṇakāralopañca paṭhamapaccaye pakārassa vakārañca dvīsu ca ṭhānesu pubbasaralopaṃ katvā nipphajjatīti daṭṭhabbaṃ.

දැන් ඒකකාරිත සහ ද්විකාරිත (එක් වරක් සහ දෙවරක් ප්‍රේරණය කරන ලද) පදයන් පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් එය පවසමු. 'සි' ධාතුව අවසන් කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. 'අර්හත් මාර්ගය මානය කෙළවර කරයි, කර්මය අවසන් කරයි.' මේවා පළමුව ශුද්ධ කර්තෘ පද වේ. මෙහි 'මානය කෙළවර කරයි' යන්නෙන් මානය මුලිනුපුටා දමයි යන්න අදහස් වේ. 'කර්මය අවසන් කරයි' යන්නෙන් කර්මය නිමාවට පත් වෙයි යන්නයි. 'පරි' සහ 'අව' යන උපසර්ගයන්ගේ බලපෑමෙන් මෙම පදය අකර්මක වන නමුත්, එහි අර්ථය 'අවසානයට පැමිණෙයි' යන අර්ථයෙන්ම ගත යුතුය. 'තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය තමා විසින්ම නිම කරයි.' මෙය එක් ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යයක් සහිත හේතු කර්තෘ පදයකි. මෙහි 'පරි' සහ 'අව' උපසර්ගයන්ගේ බලපෑමෙන් කර්ම කාරක බවට පත් වූ 'සි' ධාතුවට ලැබුණු ප්‍රේරණ ප්‍රත්‍යය නිසා එක් කර්මයක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා පදයක් (සකාරිත පදයක්) වෙයි. 'තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය අන්‍යයන් ලවා නිම කරවයි.' මෙය ද්වි-ප්‍රේරණ (ද්විකාරිත) හේතු කර්තෘ පදයකි. මෙහි ද 'පරි' සහ 'අව' උපසර්ග නිසා කර්ම කාරක බවට පත් වූ 'සි' ධාතුවට ලැබුණු ප්‍රේරණ ප්‍රත්‍ය දෙකක බලපෑමෙන් කර්ම දෙකක් සහිත ප්‍රේරණ ක්‍රියා පදයක් (ද්විකර්මක සකාරිත පදයක්) වෙයි. 'පරියෝසාවාපේති' යන මෙම පදය ද, 'පරි' සහ 'අව' උපසර්ග පූර්වක වූ 'සි' ධාතුවෙන් 'ණාපේ', 'ණාපේ' යන ප්‍රත්‍ය දෙක යොදා, 'අව' ශබ්දයේ 'අ' යන්න 'ඕ' කර, ඉන්පසු 'ය' කාරාගමය කර, අනුබන්ධ 'ණ' කාරය ලොප් කර, පළමු ප්‍රත්‍යයේ 'ප' කාරයට 'ව' කාරය ආදේශ කර, ස්ථාන දෙකක පූර්ව ස්වර ලෝපය කිරීමෙන් සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

Idāni tā pāḷiyo atthantaraviññāpanatthaṃ āhaccadesitākārena ekato kathayāma – ‘‘attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti, āpatti saṅghādisesassa. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti, āpatti saṅghādisesassā’’ti ettha ‘‘bhikkhū’’ti hetukattupadaṃ ānetabbaṃ. Attanā vippakatanti ettha ca attanāti vippakaraṇakriyāya kattukārakavācakaṃ karaṇavacanaṃ. Vippakatanti kammakārakavācakaṃ [Pg.386] upayogavacanaṃ. Attanā pariyosāpetīti ettha pana attanāti abyayapadabhūtena sayaṃsaddena samānatthaṃ vibhatyantapatirūpakaṃ abyayapadaṃ, sayaṃsaddasadisaṃ vā tatiyāvibhatyantaṃ abyayapadaṃ. Tathā hi ‘‘attanā pariyosāpetī’’ti vuttavacanassa ‘‘sayaṃ pariyosāpetī’’ti attho bhavati ‘‘attanā ca pāṇātipātī’’tiādīsu viya. Parehi pariyosāvāpetīti ettha pana parehīti kammakārakavācakaṃ karaṇavacananti gahetabbaṃ, ‘‘sunakhehipi khādāpentī’’ti ettha ‘‘sunakhehī’’ti padaṃ viya. Ettha hi yathā ‘‘rājāno coraṃ sunakhe khādāpentī’’ti upayogavasena attho bhavati, tathā ‘‘bhikkhu attanā vippakataṃ pare jane pariyosāvāpetī’’ti upayogavasena attho bhavati. Evaṃ imasmiṃ acchariyabbhutanayavicitte bhagavato pāvacane dvikāritapaccayavantampi padamatthīti sārato paccetabbaṃ. Ayaṃ nayo sukhumo sāsane ādaraṃ katvā āyasmantehi sādhukaṃ manasi kātabbo. Yassa hi atthāya idaṃ pakaraṇaṃ karimha, na ayaṃ attano mati, atha kho pubbācariyānaṃ santikā laddhattā tesaññeva matīti daṭṭhabbaṃ.

දැන් ඒ පෙළ පාඨයන්ගේ වෙනස් අර්ථයන් පැහැදිලි කරනු පිණිස, සෘජුව දේශනා කරන ලද ආකාරයෙන් එක්කොට පවසමු – "තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය තමා විසින්ම අවසන් කරයි නම්, සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. තමා විසින් අඩාල කරන ලද දෙය අන්‍යයන් ලවා අවසන් කරවයි නම්, සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ." මෙහි 'භික්ෂුව' යන හේතු කර්තෘ පදය උපහරණය කළ යුතුය. 'අත්තනා විප්පකතං' යන්නෙහි 'අත්තනා' යනු විප්‍රකරණ (අඩාල කිරීමේ) ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ කාරකය දක්වන තෘතීයා විභක්ති පදයකි. 'විප්පකතං' යනු කර්ම කාරකය දක්වන ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. 'අත්තනා පරියෝසාපේති' යන්නෙහි 'අත්තනා' යනු අව්‍යය පදයක් වූ 'සයං' (තමාම) යන ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති, විභක්ති ප්‍රත්‍යයක් කෙළවර ඇති අව්‍යය පදයකි. නැතහොත් 'සයං' ශබ්දයට සමාන වූ තෘතීයා විභක්ති කෙළවර ඇති අව්‍යය පදයකි. එසේ හෙයින් "අත්තනා පරියෝසාපේති" කී කල "තමා විසින්ම අවසන් කරයි" යන අර්ථය ලැබෙන්නේ, "අත්තනා ච පාණාතිපාතී" (තෙමේ ද ප්‍රාණාඝාත කරන්නේ වේ) යනාදී තැන්වල මෙනි. "පරේහි පරියෝසාවාපේති" යන්නෙහි 'පරේහි' යනු කර්ම කාරකය හඟවන තෘතීයා විභක්ති පදයක් ලෙස ගත යුතුය. එය "සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති" (සුනඛයන් ලවා ද කවති) යන්නෙහි 'සුනඛේහි' යන පදය මෙනි. එහි යම් සේ "රජවරු සොරා සුනඛයන් ලවා කවති" කියා ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙන් යෙදේ ද, එමෙන්ම "භික්ෂුව තමා විසින් අඩාල කළ දෙය අන්‍ය ජනයන් ලවා අවසන් කරවයි" යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙන් යෙදේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආශ්චර්යවත් වූ ද අද්භූත වූ ද ක්‍රමයන්ගෙන් විසිතුරු වූ ධර්ම දේශනාවෙහි ද්වි-ප්‍රේරණ (ද්විකාරිත) ප්‍රත්‍ය සහිත පදයන් ද පවතින බව සාරාංශයක් ලෙස පිළිගත යුතුය. සසුනෙහි ආදරය ඇති ආයුෂ්මත්න් වහන්සේලා විසින් මෙම සියුම් ක්‍රමය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය. අප යම් කරුණක් උදෙසා මෙම ග්‍රන්ථය කළෙමු ද, මෙය මගේ ස්වකීය මතයක් නොවන අතර, පූර්වාචාර්යවරයන් වහන්සේලාගෙන් ලත් බැවින් ඔවුන්ගේම මතය ලෙස දත යුතුය.

Idāni akāritadvikammikapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā tāni kathayāma, tāni ca kho dhātuvasena evaṃ veditabbāni savinicchayāni. Seyyathidaṃ?

දැන් ප්‍රේරණ ප්‍රත්‍යයන් රහිත කර්ම දෙකක් ගන්නා (අකාරිත ද්විකර්මක) පද පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත, එබැවින් ඒවා පවසමු. ඒවා ධාතු වශයෙන් මෙසේ විනිශ්චය සහිතව දත යුතුය. එනම් කවරේද?

Duhikaravahipucchi, yāci bhikkhi ca nibrūti;

Bhaṇivadivacibhāsi, sāsidahināthadhātu.

දුහ් (කිරි දෝනා), කර (කරන), වහ් (වහනය කරන), පුච්ඡ් (අසන), යාච් (යදින), භික්ඛ් (සිඟන), බෲ (පවසන), භණ් (පවසන), වද් (පවසන), වච් (පවසන), bhāස් (පවසන), සාස් (අනුශාසනා කරන), දහ් (දරන), නාථ (පිහිට පතන) යන ධාතූන් ද,

Rudhi ji cipabhutīti, ye te dvikammakā dhīrā;

Pavadumapi viyuttā, kāritappaccayehi ca.

රුධ් (වළකන), ජි (දිනන), චි (රැස් කරන) යනාදී යම් ධාතූන් වෙත් ද, ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව ද ඒවා ද්විකර්මක වන බව නුවණැත්තෝ පවසති.

Apādānādike pubba-vidhimhā sahime’bravuṃ;

Upayogavacanassa, nimittanti sanantanā.

පැරණි ආචාර්යවරු මේවායේ අපාදාන ආදී කාරකයන් වෙනුවට ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) යෙදීමට හේතුවක් ලෙස පූර්ව විධිය ප්‍රකාශ කළහ.

Ete [Pg.387] duhādayo dhātū, tikammāpi bhavanti tu;

Kāritappaccaye laddhe, iti ācariyā’bravuṃ.

ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යය ලැබුණු කල්හි, මෙම 'දුහ්' ආදී ධාතූන් කර්ම තුනක් සහිත (ත්‍රිකර්මක) ද වන බව ආචාර්යවරු පැවසූහ.

Tatrimāni udāharaṇāni – gavaṃ payo duhati gopālako. Gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako. Tattha payoti upayogavacanaṃ, ‘‘yaso laddhā na majjeyyā’’ti ettha ‘‘yaso’’ti padamiva. Manogaṇikassa hi īdisampi upayogavacanaṃ hoti aññādisampi. Issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti. Gopālena gāvo khīraṃ duhitā. Gohi payo duhatīti ettha apādānavisayattā dvikammakabhāvo natthi. ‘‘Visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī’’ti ettha pana apādānavisayattepi gavāvayavabhūtassa visāṇassa visuṃ gahitattā ‘‘gavaṃ khīraṃ duhanto’’ti dvikammikabhāvo labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Duhino payogoyaṃ.

එහි උදාහරණ මෙසේය – "ගොපල්ලා දෙනගෙන් කිරි දොවයි (gavaṃ payo duhati gopālako)." "ගොපලු දරුවා දෙනගෙන් කිරි දොවයි (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako)." එහි 'පයෝ' (payo) යනු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. එය "යසෝ ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍ය" (කීර්තිය ලබා මත් නොවිය යුතුය) යන්නෙහි 'යසෝ' යන පදය මෙනි. මනෝගණයේ (මනස් ආදී ධාතූන්ගේ) මෙවැනි ද්විතීයා විභක්ති රූප ද වෙනත් රූප ද වෙයි. "ස්වාමියා ගොපල්ලා ලවා දෙනගෙන් කිරි දොවවයි (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti)." "ගොපල්ලා විසින් දෙනුන්ගෙන් කිරි දොවන ලදී (gopālena gāvo khīraṃ duhitā)." "ගවයන්ගෙන් කිරි දොවයි (gohi payo duhati)" යන තැන අපාදාන කාරකය යෙදෙන බැවින් ද්විකර්මක භාවයක් නැත. "යම් තැනක කිරි නොලැබේද, එවැනි අඟෙන් දෙන කිරි දොවන්නා" (visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindati) යන්නෙහි අපාදාන කාරක අර්ථයෙහි වුවද, ගවයාගේ අවයවයක් වූ අඟ වෙන් කොට ගෙන ඇති බැවින්, "දෙනගෙන් කිරි දොවන්නා" යන අර්ථයෙන් ද්විකර්මක භාවය ලැබෙන බව දත යුතුය. මෙය 'දුහ්' ධාතුවේ යෙදීමයි.

Karotissa payoge kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi. Ettha ca aṅgāraṃ karotīti pariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Kaṭṭhañhi aṅgārabhāvassa kāraṇaṃ, aṅgāre kate kāraṇabhūtassa kaṭṭhassa kaṭṭhabhāvo vigacchati. Kaṭakaṃ karotīti idaṃ apariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Suvaṇṇañhi kaṭakabhāvassa kāraṇaṃ, kaṭake katepi kārakabhūtassa suvaṇṇassa suvaṇṇabhāvo na vigacchati, atha kho visesantaruppattibhāvena sampajjati. Adāsiṃ taṃ karomīti idaṃ pana ṭhānantaradānavasena vuttaṃ ‘‘uparājaṃ mahārājaṃ karomī’’ti ettha viya. Tattha ‘‘issaro purisena purisaṃ vā kaṭṭhamaṅgāraṃ kāreti. Tathā suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ kāretī’’ti tikammikappayogopi daṭṭhabbo. Tathā ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’ti, ‘‘brahmadatte rajjaṃ kārente’’ti dvikammakappayogo.

‘කරෝති’ ධාතුව යෙදීමේදී ‘දර අඟුරු කරයි’ (kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti), ‘රන් වළල්ලක් කරයි’ (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti), ‘එම්බා කෙල්ල, ඉදින් සත්‍යය පවසන්නෙහි නම්, මම තී දාසී නොවන තැනැත්තියක කරමි’ (sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi) යන උදාහරණ ලැබෙයි. මෙහි ‘අඟුරු කරයි’ යන්නෙහි අඟුරු බවට පත්වීමේදී එහි මුල් ස්වභාවය අත්හළ හෙයින් (පරිච්චත්තකාරණ වශයෙන්) පවසන ලද්දකි. මන්ද, දර වනාහි අඟුරු බවට පත්වීමේ හේතුව වන අතර, අඟුරු කළ කල්හි හේතුව වූ දරෙහි දර බව නැතිවී යයි. ‘වළල්ලක් කරයි’ යන්නෙහි එහි මුල් ස්වභාවය අත් නොහළ හෙයින් (අපරිච්චත්තකාරණ වශයෙන්) පවසන ලද්දකි. මන්ද, රන් වනාහි වළල්ලක් වීමේ හේතුව වන අතර, වළල්ල කළද ක්‍රියාකාරක වූ රන්හි රන් බව නැතිවී නොයයි. නමුත් එය වෙනත් විශේෂ හැඩයකට (විශේෂාන්තර උත්පත්තියකට) පත්වෙයි. ‘තී දාසී නොවන තැනැත්තියක කරමි’ යන්න වෙනත් තනතුරක් දීම (ට්ඨානන්තරදාන) වශයෙන් කියන ලද්දකි. ‘යුවරාජයා මහාරාජයා කරමි’ යන්නාක් මෙනි. එහි ‘ස්වාමියා පුරුෂයා ලවා හෝ පුරුෂයාව හෝ දර අඟුරු කරවයි, එසේම රන් වළල්ලක් කරවයි’ යන්නෙහි කර්ම තුනක් ඇති ප්‍රයෝගයද (තිකම්මිකප්පයෝග) දත යුතුය. එසේම ‘බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවයි’, ‘බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවද්දී’ යන්නෙහි ද්විකර්මක ප්‍රයෝගයයි.

Ettheke [Pg.388] vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ettha ekameva kammaṃ dissati, kenāyaṃ payogo dvikammikappayogo hotī’’ti. Kiñcāpi ekameva dissati, tathāpi atthato dveyeva kammāni dissantīti gahetabbaṃ. Tathā hi brahmadatto rajjaṃ kāretīti ettha brahmadatto attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayatīti attho. Evaṃ pana atthe gahite ‘‘rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’tiādīsupi tvaṃ attano rājabhāvaṃ amhehi kārāpehi, attānaṃ rajje abhisiñcāpehi, mayaṃ taṃ rajje abhisiñcitukāmāti attho samatthito bhavati.

මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: “පින්වතුනි, මෙහි පෙනෙන්නේ එක් කර්මයක් පමණක් නොවේද, එසේ නම් මෙය කෙසේ ද්විකර්මක ප්‍රයෝගයක් වන්නේද?” යන්නයි. යම් හෙයකින් එක් කර්මයක් පමණක් පෙනුනද, අර්ථ වශයෙන් එහි කර්ම දෙකක්ම පෙනෙන බව වටහාගත යුතුය. එනම්, “බ්‍රහ්මදත්ත රාජ්‍යය කරවයි” යන්නෙහි බ්‍රහ්මදත්ත තෙමේ තමාගේ රාජ්‍ය භාවය (රජකම) මහාජනයා ලවා කරවා ගනියි යනු අර්ථයයි. මෙසේ අර්ථය ගත් කල්හි “භද්‍රයන් වහන්ස, රාජ්‍යය කරවනු මැනව, වනයෙහි කුමක් කරන්නෙහිද” යනාදී තැන්හිද “ඔබ වහන්සේ ඔබගේ රාජ්‍ය භාවය අප ලවා කරවා ගන්න, ඔබ වහන්සේ රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවා ගන්න, අපි ඔබ වහන්සේ රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කිරීමට කැමැත්තෙමු” යන අර්ථය මනාව ගැලපේ.

Brahmadatte rajjaṃ kārenteti etthāpi brahmadatte attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayanteti attho bhavati. Sāsanasmiñhi kāritavisaye karaṇavacanaṃ upayogatthaññeva dīpeti, tasmā atthato dveyeva kammani dissantīti vadāma. Ayamattho abhidhammaṭīkāyaṃ cakkhundriyādinibbacanatthavibhāvanāya dīpetabbo. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhudvāre indattaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantī’’ti. Yadi pana karadhātu dvikammako, evaṃ sante ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’tiādīsu laddhakāritapaccayattā ‘‘kāretī’’tiādīhi padehi tikammakehiyeva bhavitabbanti? Na, niyamābhāvato, tādisassa ca payogassa vohārapathe anāgatattā.

“බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි” යන්නෙහි ද බ්‍රහ්මදත්ත තෙමේ තමාගේ රජකම මහාජනයා ලවා කරවා ගනිද්දී යනු අර්ථය වෙයි. මන්දයත්, ව්‍යාකරණයෙහි කාරිත විෂයෙහි කරණ විභක්තිය (තෘතීයා විභක්තිය) උපයෝගී (ද්විතීයා) විභක්ති අර්ථයම දක්වයි, එබැවින් අර්ථ වශයෙන් කර්ම දෙකක්ම පෙනේ යැයි පවසමු. මේ අර්ථය අභිධර්ම ටීකාවෙහි චක්ෂුරින්ද්‍රිය ආදී නිරුක්ති අර්ථ විභාගයෙහි පැහැදිලි කළ යුතුය. එනම් අභිධර්ම ටීකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: “‘චක්ෂුද්වාරයෙහි අධිපති බව (ඉන්ද්‍රභාවය) කරවයි’ යනු චක්ෂුද්වාර භාවයෙහිදී එම ද්වාරයට අයත් ධර්මයන් ලවා තමාගේ අධිපති භාවය හෙවත් පරම ඊශ්වරභාවය කරවා ගනියි යන අර්ථයයි. මන්ද, එය රූප ග්‍රහණය කිරීමෙහිදී තමා පසුපස ඒවා පවත්වා ගනියි, ඒවාද එය අනුගමනය කරයි” යනුවෙනි. ඉදින් ‘කෘ’ (කර) ධාතුව ද්විකර්මක වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි “බ්‍රහ්මදත්ත රාජ්‍යය කරවයි” යනාදී තැන්හි කාරිත ප්‍රත්‍යය ලැබූ බැවින් “කාරේති” වැනි පද ත්‍රිකර්මක විය යුතු නොවේද? නැත, එසේ නියමයක් නැති බැවිනි, තවද එවැනි ප්‍රයෝග ව්‍යවහාර මාර්ගයෙහි දක්නට නොලැබෙන බැවිනි.

Kaṭṭhaṃ purisena aṅgāraṃ kataṃ. Suvaṇṇaṃ kammārena kaṭakaṃ kataṃ, dāsī sāmikena adāsiṃ katā, evampettha dvikammakappayogā veditabbā. Suvaṇṇena kaṭakaṃ karotīti ettha [Pg.389] hi visesanatthe pavattakaraṇavisayattā dvikammikabhāvo na labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathāsambhavaṃ netabbo. Karotissa payogoyaṃ.

“දර පුරුෂයා විසින් අඟුරු කරන ලදි. රන් කම්මල්කරුවා විසින් වළල්ලක් කරන ලදි. දාසිය ස්වාමියා විසින් දාසභාවයෙන් තොර (නිදහස්) කරන ලදි.” මෙසේ මෙහි ද්විකර්මක ප්‍රයෝගයන් දත යුතුය. “රන්වලින් වළල්ලක් කරයි” යන්නෙහි විශේෂණ අර්ථයෙහි පවත්නා කරණ විභක්ති විෂයක් වන බැවින් එහි ද්විකර්මක භාවය නොලැබෙන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්හි ද විමසා බලා හැකි පරිදි යෙදිය යුතුය. මෙය ‘කරෝති’ ධාතුවේ ප්‍රයෝගයයි.

Vahiādīnaṃ payoge rājapurisā rathaṃ gāmaṃ vahanti. Ayaṃ rājā maṃ nāmaṃ pucchati. Parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ. Āyasmā upāli āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho. Devadatto rājānaṃ kambalaṃ yācati. Te maṃ asse ayācisuṃ. Dhanaṃ taṃ tāta yācati. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena brahmunā āyācito dhammadesanaṃ bhagavā. Tāpaso kulaṃ bhojanaṃ bhikkhati. Ajaṃ gāmaṃ neti. Ajo gāmaṃ nīto. Mutto campeyyako nāgo, rājānaṃ etadabravi.

“වහ්” (වැහීම/ගෙනයාම) ආදී ධාතූන්ගේ යෙදීමෙහිදී: රාජපුරුෂයෝ රථය ගමට ගෙනයති. මේ රජතුමා මගෙන් නම අසයි. පිරිහෙන්නා වූ පුරුෂයා පිළිබඳව අපි ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් අසමු. ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේගෙන් ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් විනය විමසන ලදි. දේවදත්ත රජුගෙන් සළුවක් (කම්බිලියක්) ඉල්ලයි. ඔවුහු මගෙන් අසුන් ඉල්ලූහ. පුතණුවනි, ඔහු ඔබෙන් ධනය ඉල්ලයි. බ්‍රාහ්මණයා නාගයාගෙන් මැණික ඉල්ලයි. නාගයා බ්‍රාහ්මණයා විසින් මැණික ඉල්ලන ලද්දේය. බ්‍රහ්මයා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්ම දේශනාව අයදින ලදි. තාපසයා කුලයෙන් (පවුලෙන්) ආහාර සිඟයි. එළුවා ගමට ගෙනයයි. එළුවා ගමට ගෙනයන ලදි. මිදුණා වූ චම්පෙය්‍යක නාගයා රජුට මෙසේ පැවසීය.

Ettha rājānanti mukhyato kammaṃ vuttaṃ. Etanti guṇato. Tathā rājānanti akathitakammaṃ vuttaṃ. Etanti kathitakammaṃ. Esa nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathārahaṃ yojetabbo. Evameva ‘‘brūhi bhagavā’’tiādīsu sampadānavisayattā dvikammakabhāvo na labbhati. Bhikkhu mahārājānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Yaṃ maṃ vadati. Bhagavantaṃ etadavoca. Pitā puttaṃ bhāsati. Yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi. Sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Bhagavā bhikkhū taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ nāthati. Gāvo vajaṃ rundhati gopālako. Dhutto dhuttajanaṃ dhanaṃ jināti. Ettha ca ‘‘kamanuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti puṇṇakajātakapāḷi nidassanaṃ. Tatthāyamattho ‘‘mayaṃ janindā kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti. Iṭṭhakāyo pākāraṃ cinoti vaḍḍhakī. Aññānipi yojetabbāni.

මෙහි “රජුට” (rājānaṃ) යන්න ප්‍රධාන කර්මය (මුඛ්‍ය කර්ම) ලෙස පවසන ලදි. “මෙය” (etaṃ) යන්න අප්‍රධාන (ගුණ) කර්මය ලෙසයි. එසේම “රජුට” (rājānaṃ) යන්න අකථිත කර්මය ලෙසද, “මෙය” (etaṃ) යන්න කථිත කර්මය ලෙසද පවසන ලදි. මෙම ක්‍රමය වෙනත් තැන්හි ද විමසා බලා සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. එසේම “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන සේක්වා” යනාදී තැන්හි සම්ප්‍රදාන විෂය වන බැවින් ද්විකර්මක භාවය නොලැබේ. භික්ෂුව මහාරාජයාට ධර්මය දෙසයි. සාරථිය, ඔබ මට යමක් පවසන්නෙහිද. ඔහු මට යමක් පවසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැල කළේය. පියා පුතාට පවසයි. ඔබ මට යමක් අනුශාසනා කරන්නෙහිද. අම්බට්ඨය, ශාක්‍යයෝ වනාහි ඔක්කාක රජු තම මුතුන්මිත්තා ලෙස පිළිගනිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ඒ ඒ යහපත් පිළිවෙත් පතති (අනුශාසනා කරති). ගොපල්ලා ගවයන් ගාලෙහි රඳවයි. දූතයා සූදුකාරයාගෙන් ධනය දිනාගනියි. මෙයට “කවර අනුත්තර රත්නයක් දිනමුද” යන පුණ්ණක ජාතක පාළිය නිදසුනකි. එහි අර්ථය “ජනෙන්ද්‍රය, අපි කවර රජකුගෙන් අනුත්තර වූ උතුම් රත්නය දිනමුද” යන්නයි. වඩුවා ගඩොල්වලින් තාප්පය බඳියි. වෙනත් දෑ ද මෙසේ ගලපා ගත යුතුය.

Ettha [Pg.390] keci puccheyyuṃ ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’ti payogesu kiṃ dvikammakabhāvo labbhatī’’ti? Ettha vuccate – ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karotī’’ti ettha na labbhati guṇaguṇīnaṃ vasena gahitattā. ‘‘Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etthāpi na labbhati ‘‘saraṇaṃ iti gacchāmī’’ti itisaddalopavasena vuttattā. Tathā hi buddhanti upayogavacanaṃ. Saraṇanti paccattavacanaṃ. ‘‘Buddhaṃ mama saraṇaṃ parāyaṇaṃ, aghassa tātā hitassa ca vidhātā’’ti iminā adhippāyena ‘‘bhajāmi sevāmi bujjhāmī’’ti attho. ‘‘Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’’ti ettha pana dvikammakabhāvo labbhatīti vattabbo ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upāsakaṃ dhāretū’’ti atthasambhavato ‘‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti dahadhātuppayogena samānattā ca, adhippāyatthato pana ‘‘maṃ ‘upāsako me aya’nti dhāretū’’ti attho sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ akāritāni dvikammikadhāturūpāni vibhāvitāni.

මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ ප්‍රශ්න කළ හැකිය: ‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti’ (ගඳකිළිය පැදකුණු කරයි), ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි), ‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu’ (භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු ලෙස ධාරණය කරත්වා) යන යෙදුම්වල ද්විකර්මක ස්වභාවයක් (කර්ම පද දෙකක් ඇති බවක්) ලැබේද? මෙහිදී මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: ‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti’ යන්නෙහි එය නොලැබේ. මන්දයත්, ගුණ සහ ගුණී (විශේෂණ සහ විශේෂ්‍ය) වශයෙන් ගනු ලැබූ බැවිනි. ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi’ යන්නෙහි ද එය නොලැබේ. ‘saraṇaṃ iti gacchāmi’ (සරණ යැයි යමි) යනුවෙන් ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් වීමේ (හැළීමේ) ස්වභාවයෙන් පවසා ඇති බැවිනි. එසේමය, ‘buddhaṃ’ යනු උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්ති වචනයකි. ‘saraṇaṃ’ යනු පච්චත්ත (ප්‍රථමා) විභක්ති වචනයකි. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සරණ ය, පරම පිහිට ය, දුක් නසන්නා ය, යහපත සලසන්නා ය’ යන අදහසින් යුතුව ‘භජනය කරමි (ඇසුරු කරමි), සේවනය කරමි, අවබෝධ කරමි’ යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu’ යන්නෙහි දී නම් ද්විකර්මක ස්වභාවය ලැබෙන බව පැවසිය යුතුය. ‘මා මෙතැන් පටන් උපාසකයෙකු ලෙස ධාරණය කරත්වා’ යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් ද, ‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti’ (අම්බට්ඨය, ශාක්‍යයෝ වනාහි ඔක්කාක රජු මුත්තණුවන් කොට සලකති) යන තැන ‘දහ්’ ධාතු යෙදුම හා සමාන බැවින් ද, අභිප්‍රාය අර්ථයෙන් බලන කල ‘මා “මොහු මාගේ උපාසකයෙකි” යි ධාරණය කරත්වා’ යන අර්ථය සිදුවන බව දත යුතුය. මෙසේ කාරිත ප්‍රත්‍ය රහිත (අකාරිත) ද්විකර්මක ධාතු රූප පැහැදිලි කරන ලදී.

Iccevamamhehi ādito paṭṭhāya bhagavato sāsanatthaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhātuyo ca taṃrūpāni ca tadanurūpehi nānāpadehi nānāatthehi nānānayehi ca yojetvā vibhāvitāni, evaṃ vibhāventehipi amhehi tāsaṃ sarūpaparicchedo atthaparicchedo vā na sakkā sabbaso vattuṃ. Tadubhayañhi ko sabbaso vattuṃ sakkhissati aññatra āgamādhigamasampannehi pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi.

මෙසේ අප විසින් ආරම්භයේ සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ ප්‍රයෝජනය උදෙසා අපගේ ශක්ති පමණින් හා බල පමණින් ධාතූන් ද, ඒවායේ රූපයන් ද, ඒවාට අනුරූප වූ විවිධ පදයන්ගෙන් ද විවිධ අර්ථයන්ගෙන් ද විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ද යොදා විශ්ලේෂණය කරන ලදී. මෙසේ විශ්ලේෂණය කළ ද අප විසින් ඒවායේ ස්වරූප නිර්ණය කිරීමක් හෝ අර්ථ නිර්ණය කිරීමක් හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රකාශ කළ නොහැකිය. ආගම (පර්යාප්තිය) හා අධිගමය (ප්‍රතිවේධය) සපුරා ගත්තා වූ, ප්‍රතිසම්භිදාවන් ප්‍රභේද කළා වූ මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා හැර, ඒ දෙකම සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රකාශ කිරීමට වෙන කවරෙක් නම් සමත් වන්නේද?

Atthātisayayuttāpi, dhātū honti yato tato. Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo.

යම් හෙයකින් ධාතූහු අතිශය උතුම් අර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වෙත් ද, එහෙයින් ධාතූහු වනාහි අනේකාර්ථ (බොහෝ අර්ථ) ඇත්තාහ. ඒවා යෙදුම් (ප්‍රයෝග) අනුව තේරුම් ගත යුතුය.

Yenekatthadharā [Pg.391] caranti vividhā nāthassa pāṭhe vare,Tenekatthadharāva honti sahitā nānūpasaggehive;

Dhātūnaṃ pana tesamatthaparamaṃ khīṇāsave paṇḍite,Vajjetvā paṭisambhidāmatiyute ko sabbaso bhaṇatīti.

නාථයන් වහන්සේගේ උතුම් පෙළදහමෙහි යම් ධාතූහු විවිධ වූ අනේකාර්ථයන් දරමින් යෙදෙත් ද, විවිධ උපසර්ග පදයන් හා එක්වීමෙන් ඒවා එක් අර්ථයක් දරන්නාහු ද වෙති. ප්‍රතිසම්භිදා ඥානයෙන් යුක්ත වූ ක්ෂීණාශ්‍රව පණ්ඩිතයන් වහන්සේලා හැර, ඒ ධාතූන්ගේ පරමාර්ථය සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රකාශ කිරීමට වෙන කවරෙක් නම් සමත් වන්නේද?

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුත් ත්‍රිපිටකයෙහි පද මාර්ගයන් (භාෂා ව්‍යවහාරයන්) කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

දක්ෂතාව (කෞශල්‍යය) උදෙසා සම්පාදනය කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

Sabbagaṇavinicchayo nāma ekūnavīsatimo paricchedo

‘සබ්බගණවිනිච්ඡය’ (සියලු ගණ විනිශ්චය) නම් වූ දහනවවන පරිච්ඡේදයයි.

Saha rūpavibhāvanāya dhātuvibhāvanā niṭṭhitā.

රූප විග්‍රහය සමඟ ධාතු විග්‍රහය නිමාවට පත් විය.

Dhātumālā niṭṭhitā.

ධාතුමාලාව නිමාවට පත් විය.