Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

Padarūpasiddhi

පදරූපසිද්ධිය

Ganthārambha

ග්‍රන්ථාරම්භය

[Ka]

[ක]

Visuddhasaddhammasahassadīdhitiṃ[Pg.1],Subuddhasambodhiyugandharoditaṃ;

Tibuddhakhettekadivākaraṃ jinaṃ,Sadhammasaṅghaṃ sirasā’bhivandiya.

පිරිසිදු සද්ධර්මය නමැති දහස් ගණන් කිරණ විහිදුවන්නා වූ ද, මනාව අවබෝධ කරගත් සම්බෝධිය නමැති යුගන්ධර පර්වතයෙන් උදා වූ ද, තුන් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයට ම එක ම සූර්යයා බඳු වූ ද ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද, සද්ධර්මය හා සඟ පිරිස ද හිස නමා වන්දනා කොට;

[Kha]

[ඛ]

Kaccāyanañcācariyaṃ namitvā,Nissāya kaccāyanavaṇṇanādiṃ;

Bālappabodhatthamujuṃ karissaṃ,Byattaṃ sukaṇḍaṃ padarūpasiddhiṃ.

කච්චායන ආචාර්යයන් වහන්සේට ද නමස්කාර කොට, කච්චායන වණ්ණනා ආදී ග්‍රන්ථයන් ඇසුරු කරමින්, ළමා (නවක) ශිෂ්‍යයන්ගේ බුද්ධි වර්ධනය පිණිස සරල වූ ද, පැහැදිලි වූ ද, මනා පරිච්ඡේදවලින් යුක්ත වූ ද ‘පදරූපසිද්ධි’ නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරමි.

1. Sandhikaṇḍa

1. සන්ධි කාණ්ඩය

Tattha jinasāsanādhigamassa akkharakosallamūlakattā taṃ sampādetabbanti dassetuṃ abhidheyyappayojanavākyamidamuccate.

එහි (සන්ධි කාණ්ඩයෙහි) බුද්ධ ශාසනය අවබෝධ කරගැනීමට අක්ෂරයන්හි දක්ෂතාව (අක්ෂර කෝෂල්ලය) මූලික වන බැවින්, එය සම්පාදනය කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා විෂය හා ප්‍රයෝජනය ප්‍රකාශ කෙරෙන මෙම වාක්‍යය කියනු ලැබේ.

1. Attho akkharasaññāto.

1. අර්ථය අක්ෂරයන්ගෙන් හඳුනාගත හැක.

Yo koci lokiyalokuttarādibhedo vacanattho, so sabbo akkhareheva saññāyate. Sithiladhanitādiakkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hoti, tasmā [Pg.2] akkharakosallaṃ bahūpakāraṃ buddhavacanesu, ettha padānipi akkharasannipātarūpattā akkharesveva saṅgayhanti.

ලෞකික, ලෝකෝත්තර ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වූ යම්කිසි වචනයක අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල ම අකුරුවලින් ම හඳුනාගනු ලැබේ. ලිහිල් (ශිථිල) හා තද (ධනිත) ආදී වශයෙන් අක්ෂරයන්ගේ විපත්තියක් (දෝෂයක්) ඇති කල්හි අර්ථය වටහාගැනීම දුෂ්කර වෙයි. එබැවින් බුද්ධ දේශනාවන්හි දී අක්ෂර දක්ෂතාව බොහෝ උපකාරී වේ. මෙහි දී පදයන් ද අක්ෂරයන්ගේ එකතුවකින් සෑදෙන බැවින් අක්ෂරයන් යටතේ ම ඇතුළත් වේ.

Tasmā akkharakosallaṃ, sampādeyya hitatthiko;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.

එබැවින් යහපත කැමැත්තා වූ ශිෂ්‍යයා, උත්සාහය ආදී කරුණු පහකින් ගුරුවරයාට මනාව උපස්ථාන කරමින් අක්ෂර විෂයෙහි දක්ෂතාව ඇති කරගත යුතුය.

Saññāvidhāna

සඤ්ඤා විධානය

Tatthādo tāva saddalakkhaṇe vohāraviññāpanatthaṃ saññāvidhānamārabhīyate.

එහි (අක්ෂර කෝෂල්ලයෙහි) පළමුවෙන් ම ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ව්‍යවහාරය අවබෝධ කරවීම සඳහා සංඥා විධි (නියමයන්) ආරම්භ කරනු ලැබේ.

2. Akkharāpādayo ekacattālīsaṃ.

2. ‘අ’ යන්න මුල් කොට ඇති අක්ෂරයෝ එක්සතළිසක් (41ක්) වෙති.

Akkharā api ādayo ekacattālīsaṃ, te ca kho jinavacanānurūpā akārādayo niggahītantā ekacattālīsamattā vaṇṇā paccekaṃ akkharā nāma honti. Taṃ yathā – ā i ī u ū e o, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ-iti akkharā.

‘අ’ යන්න මුල් කොට ඇති අක්ෂරයෝ එක්සතළිසක් (41ක්) වෙති. බුද්ධ දේශනාවට අනුකූල වූ ‘අ’ යන්නෙන් ආරම්භ වී නිග්ගහීතයෙන් (අං) කෙළවර වන ඒ එක්සතළිසක් පමණ වූ වර්ණයෝ (ශබ්ද හෝ අකුරු) එක් එකක් පාසා ‘අක්ෂර’ නම් වෙති. එනම්: අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එ, ඕ, ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ, ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ, ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ, ත, ථ, ද, ධ, න, ප, ඵ, බ, භ, ම, ය, ර, ල, ව, ස, හ, ළ, අං - යනු අක්ෂරයෝ ය.

Nakkharantīti akkharā, a ādi yesaṃ te ādayo. Akārādīnamanukkamo panesa ṭhānādikkamasannissito, tathā hi ṭhānakaraṇappayatanehi vaṇṇā jāyante, tattha cha ṭhānāni kaṇṭhatālumuddhadantaoṭṭhanāsikāvasena.

ක්ෂය නොවන (නැසී නොයන) බැවින් ‘අක්ෂර’ නම් වේ. ‘අ’ යන්න මුලින් ඇති දෑ ‘ආදයෝ’ (ආදීහු) නම් වෙති. ‘අ’ යන්නෙන් ඇරඹෙන මේ අක්ෂරයන්ගේ අනුපිළිවෙළ වනාහි උපදින ස්ථාන (කණ්ඨාදී ස්ථාන) ආදියේ අනුපිළිවෙළ මත පදනම් වේ. මක්නිසාද යත්, වර්ණයෝ (අක්ෂර ශබ්දයෝ) උපදින ස්ථාන (ස්ථාන), කරණ (උපකරණ) සහ ප්‍රයත්න (උත්සාහ) මඟින් උපදිති. එහි දී උගුර (කණ්ඨ), තාලුව (තාලු), මුර්ධජය (මූර්ධ), දත් (දන්ත), තොල් (ඕෂ්ඨ) සහ නාසය (නාසිකා) වශයෙන් උපදින ස්ථාන හයකි.

Tattha – avaṇṇa kavagga hakārā kaṇṭhajā.

එහි - අ-වර්ණය (අ, ආ), ක-වර්ගය (ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ) සහ ‘හ’ කාරය උගුරෙන් උපදින්නාහ (කණ්ඨජ වෙති).

Ivaṇṇa cavagga yakārā tālujā. Ṭavagga rakāra ḷakārā muddhajā. Tavagga lakāra sakārā dantajā. Uvaṇṇa pavaggā oṭṭhajā. Ekāro kaṇṭhatālujo. Okāro kaṇṭhoṭṭhajo.

ඉ-වර්ණය (ඉ, ඊ), ච-වර්ගය සහ ‘ය’ කාරය තාලුවෙන් උපදින්නාහ (තාලුජ වෙති). ට-වර්ගය, ‘ර’ කාරය සහ ‘ළ’ කාරය මූර්ධයෙන් (හිසෙන්/තාලුවේ උඩු කොටසෙන්) උපදින්නාහ (මූර්ධජ වෙති). ත-වර්ගය, ‘ල’ කාරය සහ ‘ස’ කාරය දත් ඇසුරෙන් උපදින්නාහ (දන්තජ වෙති). උ-වර්ණය (උ, ඌ) සහ ප-වර්ගය තොල්වලින් උපදින්නාහ (ඕෂ්ඨජ වෙති). ‘එ’ කාරය උගුර හා තාලුව යන දෙකින් ම උපදින්නේය (කණ්ඨතාලුජ වෙයි). ‘ඕ’ කාරය උගුර හා තොල් යන දෙකින් ම උපදින්නේය (කණ්ඨෝෂ්ඨජ වෙයි).

Vakāro [Pg.3] dantoṭṭhajo.

‘ව’ කාරය දත් සහ තොල් යන දෙකින් ම උපදින්නේය (දන්තෝෂ්ඨජ වෙයි).

Niggahītaṃ nāsikaṭṭhānajaṃ.

නිග්ගහීතය (අං) නාසය ඇසුරෙන් උපදින්නේය (නාසිකාස්ථානජ වෙයි).

Ṅa ña ṇa na mā sakaṭṭhānajā, nāsikaṭṭhānajā cāti.

ඞ, ඤ, ණ, න, ම යන අකුරු තමන්ට හිමි ස්ථානයන්ගෙන් ද, නාසය ඇසුරෙන් ද උපදින්නාහ.

Hakāraṃ pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyutaṃ;

Orasanti vadantettha, kaṇṭhajaṃ tadasaṃyutaṃ.

මෙහි දී පස්වන අකුරු (පඤ්චම වර්ණ) හා අන්තස්ථ අකුරු (ය, ර, ල, ව) සමඟ එකතු වූ ‘හ’ කාරය පපුවෙන් උපදින්නක් (ඕරස) යැයි පවසති. ඒවා සමඟ එකතු නොවූ කල්හි එය උගුරෙන් උපදින්නක් (කණ්ඨජ) වෙයි.

Karaṇaṃ jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ, jivhopaggaṃ muddhajānaṃ, jivhāggaṃ dantajānaṃ, sesā sakaṭṭhānakaraṇā.

තාලුජ (තාලුවෙන් උපදින) අකුරු සඳහා දිවේ මැද කොටස ද, මූර්ධජ (මුර්ධයෙන් උපදින) අකුරු සඳහා දිව කොනට මදක් පිටුපස කොටස ද, දන්තජ (දත් ඇසුරෙන් උපදින) අකුරු සඳහා දිවේ අග (කොන) ද උපකරණය (කරණය) වෙයි. ඉතිරි අකුරුවලට තමන් උපදින ස්ථානය ම උපකරණය වෙයි.

Payatanaṃ saṃvutādikaraṇaviseso. Saṃvutattamakārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakārahakārānañca, phuṭṭhaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhaṃ yaralavānanti.

ප්‍රයත්නය වනාහි සංවෘත (වැසුණු) ආදී ක්‍රියා විශේෂයකි. ‘අ’ යන්නෙහි ප්‍රයත්නය සංවෘත භාවයයි. ඉතිරි ස්වරයන්ගේ ද, ‘ස’ සහ ‘හ’ යන අක්ෂරයන්ගේ ද ප්‍රයත්නය විවෘත භාවයයි. වර්ගාක්ෂරයන්ගේ ප්‍රයත්නය ස්පෘෂ්ඨ (තදින් ස්පර්ශ වන) භාවය වන අතර, ‘ය, ර, ල, ව’ යන අක්ෂරයන්ගේ ප්‍රයත්නය ඊෂත්ස්පෘෂ්ඨ (මදක් ස්පර්ශ වන) භාවයයි.

Evaṃ ṭhānakaraṇappayatanasutikālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha –

මෙලෙස උපදින ස්ථාන, කරණ, ප්‍රයත්න, ශබ්දය හා උච්චාරණ කාලය (මාත්‍රාව) අනුව වෙනස් වන්නා වූ අක්ෂරයන් අතුරින් ස්වරයෝ ආශ්‍රය (පිහිට) වෙති. ඉතිරි අකුරු (ව්‍යඤ්ජන) ආශ්‍රිතයෝ (එහි රැඳෙන්නෝ) වෙති. එහි දී -

Nissayādo sarā vuttā, byañjanā nissitā tato;

Vaggekajā bahuttādo, tato ṭhānalahukkamā.

මුලින් ම ආශ්‍රය වන ස්වර අකුරු පවසන ලදි. ඉන්පසු ආශ්‍රිත වූ ව්‍යඤ්ජන අකුරු පවසන ලදි. එහි දී ද එක් වර්ගයකට අයත් වූ සහ එක් ස්ථානයක උපදින අකුරු බහුල බැවින් ඒවා මුලින් ද, ඉන්පසු උපදින ස්ථානවල අනුපිළිවෙළ හා උච්චාරණයේ ලෙහෙසි බව (ලහුකම) අනුව ද අනුපිළිවෙළ දක්වන ලදි.

Vuttañca –

මෙසේ ද පවසා ඇත -

‘‘Pañcannaṃ pana ṭhānānaṃ, paṭipāṭivasāpi ca;

Nissayādippabhedehi, vutto tesamanukkamo’’ti.

"ස්ථාන පහේ අනුපිළිවෙළින් ද, ආශ්‍රය (ස්වර) සහ ආශ්‍රිත (ව්‍යඤ්ජන) ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් ද ඒ අක්ෂරයන්ගේ අනුපිළිවෙළ දක්වන ලදි" යනුවෙනි.

Ekenādhikā cattālīsaṃ ekacattālīsaṃ, etena gaṇanaparicchedena –

එකකින් වැඩි වූ හතළිහ ‘එක්සතළිස’ (41) නම් වේ. මෙම සංඛ්‍යාත්මක සීමාවෙන් (පරිච්ඡේදයෙන්) -

Adhikakkharavantāni, ekatālīsato ito;

Na buddhavacanānīti, dīpetācariyāsabho.

මේ එක්සතළිස් (41) අක්ෂරයන්ට වඩා වැඩි අකුරු ඇතුළත් වන දෑ බුද්ධ දේශනා නොවන බව ශ්‍රේෂ්ඨ ආචාර්යවරයන් වහන්සේ පෙන්වා දෙති.

Apiggahaṇaṃ heṭṭhā vuttānaṃ apekkhākaraṇatthaṃ.

‘අපි’ (ද) යන නිපාතය යෙදීමෙන් අදහස් කරන්නේ කලින් සඳහන් කළ දෑ ද අපේක්ෂා කිරීම (සලකා බැලීම) සඳහා ය.

3. Tatthodantā [Pg.4] sarā aṭṭha.

3. එහි (අක්ෂරයන් අතුරින්) ‘ඕ’ යන්න කෙළවර කොට ඇති අක්ෂර අට ස්වර නම් වෙති.

Tattha tesu akkharesu akārādīsu okārantā aṭṭha akkharā sarā nāma honti. Taṃ yathā – a ā i ī u ū e o-iti sarā.

එහි ‘අ’ යන්නෙන් ඇරඹෙන අක්ෂරයන් අතුරින් ‘ඕ’ යන්න අවසානයෙහි ඇති අක්ෂර අට ස්වර නම් වෙති. එනම්: අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එ, ඕ - යනු ස්වරයෝ ය.

O anto yesaṃ te odantā, dakāro sandhijo, saranti gacchantīti sarā, byañjane sārentītipi sarā.

‘ඕ’ යන්න අවසානයෙහි ඇත්තෝ ‘ඕදන්ත’ නම් වෙති (මෙහි ‘ද’ යන්න සන්ධියකින් උපන්නකි). තමන් ම ශබ්ද වන බැවින් (සරන්ති) ‘ස්වර’ නම් වෙති. ව්‍යඤ්ජන ශබ්ද පවත්වන (ශබ්දවත් කරවන) බැවින් ද ‘ස්වර’ නම් වෙති.

‘‘Tatthā’’ti vattate.

‘තත්ථ’ (එහි) යන්න මෙහි ද අනුවර්තනය වේ (යෙදේ).

4. Lahumattā tayo rassā.

4. සැහැල්ලු (ලහු) මාත්‍රාවන්ගෙන් යුත් අක්ෂර තුන ලුහු (හ්‍රස්ව) අකුරු නම් වෙති.

Tattha aṭṭhasu saresu lahumattā tayo sarā rassā nāma honti. Taṃ yathā – a i u-iti rassā.

එහි ස්වර අට අතුරින් සැහැල්ලු මාත්‍රා ඇති ස්වර තුන හ්‍රස්ව (ලුහු) ස්වර නම් වෙති. එනම්: අ, ඉ, උ - යනු හ්‍රස්ව ස්වරයෝ ය.

Lahukā mattā pamāṇaṃ yesaṃ te lahumattā, mattāsaddo cettha accharāsaṅghātaakkhinimīlanasaṅkhātaṃ kālaṃ vadati, tāya mattāya ekamattā rassā, dvimattā dīghā, aḍḍhamattā byañjanā. Lahuggahaṇañcettha chandasi diyaḍḍhamattassāpi gahaṇatthaṃ. Rassakālayogato rassā, rassakālavanto vā rassā.

සැහැල්ලු (කෙටි) මාත්‍රාව ප්‍රමාණය කොට ඇත්තෝ ‘ලහුමත්තා’ නම් වෙති. මෙහි ‘මාත්‍රා’ යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ ඇඟිල්ලක් ගසන හෝ ඇසක් පියන කාලයයි. ඒ මාත්‍රාව අනුව හ්‍රස්ව අකුරක් එක් මාත්‍රාවකින් ද, දීර්ඝ අකුරක් මාත්‍රා දෙකකින් ද, ව්‍යඤ්ජනයක් අර්ධ (බාග) මාත්‍රාවකින් ද යුක්ත වේ. මෙහි ‘ලහු’ යන්න යෙදීම ඡන්දස් ශාස්ත්‍රයේ දී (කාව්‍යකරණයේ දී) මාත්‍රා එකහමාරක් (1½) ගන්නා අවස්ථා ද ඇතුළත් කරගනු පිණිස ය. කෙටි කාලයකින් උච්චාරණය වන බැවින් හෝ කෙටි කාලයක් ඇත්තා වූ බැවින් මේවා ‘හ්‍රස්ව’ නම් වේ.

Sararassaggahaṇāni ca vattante.

‘ස්වර’ සහ ‘හ්‍රස්ව’ යන වචන මෙහි ද අනුවර්තනය වේ (යෙදේ).

5. Aññe dīghā.

5. අනෙක් ස්වරයෝ දීර්ඝ නම් වෙති.

Tattha aṭṭhasu saresu rassehi aññe dvimattā pañca sarā dīghā nāma honti. Taṃ yathā – ā ī ū e o-iti dīghā.

එහි (ස්වර අට අතුරින්) ලුහු (රස්ස) ස්වරයන්ට වඩා වෙනස් වූ, මාත්‍රා දෙකක් ඇති අනෙක් ස්වර පහ දීර්ඝ ස්වර නම් වෙති. ඒ මෙසේ ය: ආ, ඊ, ඌ, ඒ, ඕ යනු දීර්ඝ ස්වරයන් ය.

Aññaggahaṇaṃ diyaḍḍhamattikānampi saṅgahaṇatthaṃ. Dīghakāle niyuttā, tabbanto vā dīghā. Kvaci saṃyogapubbā ekārokārā rassā iva vuccante. Yathā – ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi. Kvacīti kiṃ? Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane. Putto tyāhaṃ mahārāja.

‘අනෙක්’ (අඤ්ඤ) යන වචනය යෙදීම මාත්‍රා එකහමාරක් ඇති අක්ෂර ද ඇතුළත් කරගැනීම පිණිස ය. දීර්ඝ කාලයක් උච්චාරණයෙහි යෙදෙන බැවින් හෝ, එම දීර්ඝ කාලය සහිත වන බැවින් හෝ ඒවා දීර්ඝ නම් වේ. ඇතැම් තැනක සංයුක්ත අක්ෂරයන්ට (බැඳි අකුරුවලට) පෙර යෙදෙන ‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ ස්වරයන් ලුහු (රස්ස) ස්වර මෙන් උච්චාරණය කරනු ලැබේ. ඒ මෙසේ ය: එත්ථ (ettha), සෙය්‍යෝ (seyyo), ඔට්ඨෝ (oṭṭho), සොත්ථි (sotthi). ‘ඇතැම් තැනක’ (ක්වචි) යන්නෙන් කුමක් අදහස් කෙරේ ද? (දීර්ඝ ස්වර ලුහු නොවන තැන් සඳහා උදාහරණ:) ‘මං චේ ත්වං නිඛණං වනේ’ (වනයෙහි මා වළලන්නේ නම්), ‘පුත්තෝ ත්‍යාහං මහාරාජ’ (මහාරාජයෙනි, මම ඔබගේ පුත්‍රයා වෙමි) යනුයි.

6. Dumhi [Pg.5] garu.

6. ද්විත්වයක් ඇති කල්හි (ඊට පෙර අකුර) ගුරු වේ.

Dvinnaṃ samūho du, tasmiṃ dumhi. Saṃyogabhūte akkhare pare yo pubbo rassakkharo, so garusañño hoti. Yathā – datvā, hitvā, bhutvā.

දෙකක සමූහය ‘දු’ නම් වේ, එහි දී ‘දුම්හි’ (ද්විත්වයක් ඇති කල්හි) නම් වේ. සංයුක්ත අක්ෂරයක් (බැඳි අකුරක්) පර වූ කල්හි, ඊට පෙර ඇති යම් ලුහු (රස්ස) අක්ෂරයක් වේ ද, එය ‘ගුරු’ සංඥාව ලබයි. ඒ මෙසේ ය: දත්වා (datvā), හිත්වා (hitvā), භුත්වා (bhutvā).

‘‘Garū’’ti vattate.

‘ගුරු’ (ගරූ) යන්න අනුවර්තනය වේ.

7. Dīgho ca.

7. දීර්ඝ ස්වරය ද (ගුරු සංඥාව ලබයි).

Dīgho ca saro garusañño hoti. Yathā – nāvā, nadī, vadhū, dve, tayo. Garukato añño ‘‘lahuko’’ti veditabbo.

දීර්ඝ ස්වරය ද ගුරු සංඥාව ලබයි. ඒ මෙසේ ය: නාවා (nāvā), නදී (nadī), වධූ (vadhū), ද්වේ (dve), තයෝ (tayo). ගුරු වූ අක්ෂරයන්ට වඩා වෙනස් වූ අනෙක් අක්ෂරය ‘ලහු’ (ලහුක) යැයි දත යුතු ය.

8. Sesā byañjanā.

8. ඉතිරි අකුරු ව්‍යංජන නම් වේ.

Ṭhapetvā aṭṭha sare sesā aḍḍhamattā akkharā kakārādayo niggahītantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Vuttehi aññe sesā. Byañjīyati etehi atthoti byañjanā. Taṃ yathā – ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ-iti byañjanā. Kakārādīsvakāro uccāraṇattho.

ස්වර අට හැර, අර්ධ මාත්‍රාවක් ඇති ඉතිරි අක්ෂර වන, ‘ක’ කාරයේ සිට නිග්ගහීතය (අං) දක්වා වූ තිස්තුනක් වූ අක්ෂර ව්‍යංජන නම් වෙති. කලින් කියන ලද ඒවාට වඩා ඉතිරි වූ දේ ‘සේසා’ නම් වේ. මේවායින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් (පැහැදිලි කෙරෙන බැවින්) ‘ව්‍යංජන’ නම් වේ. ඒ මෙසේ ය: ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ, ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ, ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ, ත, ථ, ද, ධ, න, ප, ඵ, බ, bh (භ), ම, ය, ර, ල, ව, ස, හ, ළ, අං යනු ව්‍යංජනයෝ ය. ‘ක’ කාරය ආදියේ ඇති ‘අ’ කාරය උච්චාරණය පහසු කරනු පිණිස ය.

‘‘Byañjanā’’ti vattate.

‘ව්‍යංජන’ (බ්‍යඤ්ජනා) යන්න අනුවර්තනය වේ.

9. Vaggā pañcapañcaso mantā.

9. පහ බැගින් වූ, ‘ම’ කාරය අවසාන කොට ඇති ව්‍යංජනයෝ වර්ග (වග්ග) නම් වෙති.

Tesaṃ kho byañjanānaṃ kakārādayo makārantā pañcavīsati byañjanā pañcapañcavibhāgena vaggā nāma honti. Taṃ yathā – ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma-iti vaggā.

ඒ ව්‍යංජනයන් අතුරින්, ‘ක’ කාරයේ සිට ‘ම’ කාරය අවසාන කොට ඇති විසිපහක් වූ ව්‍යංජනයෝ, පහ බැගින් වූ බෙදීම් අනුව වර්ග (වග්ග) නම් වෙති. ඒ මෙසේ ය: ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම යනු වර්ගයෝ ය.

Te pana paṭhamakkharavasena kavaggacavaggādivohāraṃ gatā, vaggoti samūho, tattha pañcapañcavibhāgenāti vā pañca pañca etesamatthīti [Pg.6] vā pañcapañcaso, mo anto yesaṃ te mantā.

ඒවා (වර්ග පහ) මුල් අකුරේ ස්වභාවය අනුව ක-වර්ගය, ච-වර්ගය ආදී වශයෙන් ව්‍යවහාරයට පැමිණ ඇත. ‘වර්ග’ යනු සමූහයයි. එහි ‘පඤ්චපඤ්චසෝ’ යන්නෙන් පහ බැගින් වූ බෙදීමෙන් යන අර්ථය හෝ මේවාට පහ පහ බැගින් ඇත යන අර්ථය හෝ කියැවේ. ‘ම’ කාරය අවසානයෙහි ඇත්තේ යම් අකුරු සමූහයකට ද, ඒවා ‘මන්තා’ (ම-කාරය අවසන් කොට ඇති) නම් වේ.

10. Aṃiti niggahītaṃ.

10. ‘අං’ (aṃ) යනු නිග්ගහීතය යි.

Akāro uccāraṇattho, itisaddo panānantaravuttanidassanattho, aṃiti yaṃ akārato paraṃ vuttaṃ bindu, taṃ niggahītaṃ nāma hoti. Rassassaraṃ nissāya gayhati, karaṇaṃ niggahetvā gayhatīti vā niggahītaṃ.

මෙහි ‘අ’ කාරය උච්චාරණය පිණිස ය. ‘ඉති’ ශබ්දය ඊට පසුව කියැවෙන නිදර්ශනය පෙන්වීම පිණිස ය. ‘අ’ කාරයට පසුව යෙදෙන යම් බින්දුවක් (ස්වර ලකුණක්) වේ ද, එය ‘නිග්ගහීත’ නම් වේ. ලුහු (රස්ස) ස්වරයක් ඇසුරු කොට ගන්නා බැවින් හෝ, උච්චාරණ කරණය (කටහඬ) යටපත් කොට (නිග්‍රහ කොට) උච්චාරණය කරන බැවින් හෝ එය ‘නිග්ගහීත’ නම් වේ.

Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenāvivaṭena yaṃ;

Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ.

උච්චාරණ කරණය (කටහඬ) යටපත් කොට, මුව විවෘත නොකර (පියාගෙන) යමක් උච්චාරණය කරනු ලැබේද, ස්වරයක් අනුව යන ඒ බින්දුව ‘නිග්ගහීතය’ යැයි කියනු ලැබේ.

Idha avuttānaṃ parasamaññānampi payojane sati gahaṇatthaṃ paribhāsamāha.

මෙහි (මෙම ව්‍යාකරණයෙහි) සඳහන් නොකළ ද, ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි වෙනත් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල එන සංඥාවන් ද පිළිගැනීම පිණිස (පහත දැක්වෙන) පරිභාෂා සූත්‍රය පවසනු ලැබේ.

11. Parasamaññā payoge.

11. ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි වෙනත් (ව්‍යාකරණවල එන) සංඥාවන් ද මෙහි යෙදේ.

Yā ca pana parasmiṃ sakkataganthe, paresaṃ vā veyyākaraṇānaṃ samaññā ghosāghosalopasavaṇṇasaṃyogaliṅgādikā, tā payoge sati etthāpi yujjante.

සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල හෝ වෙනත් ව්‍යාකරණවේදීන්ගේ ග්‍රන්ථවල එන ඝෝෂ, අඝෝෂ, ලෝප, සවර්ණ, සංයෝග, ලිංග ආදී යම් සංඥාවෝ වෙත් ද, අවශ්‍යතාවක් ඇති කල්හි ඒවා මෙහි ද යොදාගනු ලැබෙති.

Parasmiṃ, paresaṃ vā samaññā parasamaññā, veyyākaraṇe, veyyākaraṇamadhītānaṃ vā samaññātyattho. Payujjanaṃ payogo, viniyogo.

වෙනත් ග්‍රන්ථයක හෝ වෙනත් අයගේ සංඥාව ‘පරසමඤ්ඤා’ නම් වේ. එහි අර්ථය නම් ව්‍යකරණයෙහි හෝ ව්‍යාකරණ හදාරන්නන්ගේ හෝ ව්‍යවහාරයයි. භාවිතයට ගැනීම ‘පයෝග’ හෙවත් යෙදීම (විනියෝගය) යි.

Tattha vaggānaṃ paṭhamadutiyā, sakāro ca aghosā. Vaggānaṃ tatiyacatutthapañcamā, ya ra lava ha ḷā cāti ekavīsati ghosā nāma.

එහි වර්ගයන්ගේ පළමුවන හා දෙවන අක්ෂර ද, ‘ස’ කාරය ද ‘අඝෝෂ’ අකුරු වෙති. වර්ගයන්ගේ තෙවන, සිව්වන හා පස්වන අක්ෂර ද, ය, ර, ල, ව, හ, ළ යන අක්ෂර ද සමඟ විසිඑකක් ‘ඝෝෂ’ අකුරු නම් වෙති.

Ettha ca vaggānaṃ dutiyacatutthā dhanitātipi vuccanti, itare sithilāti. Vināso lopo. Rassassarā sakadīghehi aññamaññaṃ savaṇṇā nāma, ye sarūpātipi vuccanti. Sarānantaritāni [Pg.7] byañjanāni saṃyogo. Dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅgaṃ. Vibhatyantaṃ padaṃ. Iccevamādi.

මෙහි වර්ගයන්ගේ දෙවන හා සිව්වන අක්ෂර ‘ධනිත’ (මහාප්‍රාණ) යැයි ද කියනු ලැබේ, අනෙක්වා ‘ශිථිල’ (අල්පප්‍රාණ) නම් වේ. විනාශ වීම හෙවත් නැති වීම ‘ලෝප’ (කැපී යාම) නම් වේ. ලුහු (රස්ස) ස්වරයෝ තමන්ට අදාළ දීර්ඝ ස්වරයන් සමඟ එකිනෙකට ‘සවර්ණ’ (සමාන වර්ණ ඇති) නම් වෙති, ඒවාට ‘සදෘශ’ (සභාග) යැයි ද කියනු ලැබේ. ස්වරයන්ගෙන් වෙන් නොවූ (අතරක් නැතිව බැඳුණු) ව්‍යංජනයෝ ‘සංයෝග’ (බැඳි අකුරු) නම් වෙති. ධාතු, ප්‍රත්‍ය සහ විභක්ති හැර අර්ථයක් ඇති ශබ්දය ‘ලිංග’ නම් වේ. විභක්ති අවසන් කොට ඇති ශබ්දය ‘පද’ නම් වේ. මේ ආදී වශයෙන් දත යුතු ය.

Iti saññāvidhānaṃ.

මෙසේ සංඥා විධානය නිමාවට පත් වේ.

Sarasandhividhāna

ස්වර සන්ධි විධානය

Atha sarasandhi vuccate.

දැන් ස්වර සන්ධිය පවසනු ලැබේ.

Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanā me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itīdha sarādisaññāyaṃ sabbasandhikaraṇaṭṭhāne byañjanaviyojanatthaṃ paribhāsamāha.

ලෝක අග්ගපුග්ගලෝ, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නෝ හි ඒතං, භික්ඛුනී ඕවාදෝ, මාතු උපට්ඨානං, සමේතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනා මේ අත්ථි, සබ්බේ ඒව, තයෝ අස්සු ධම්මා, අසන්තෝ එත්ථ න දිස්සන්ති යනාදී වශයෙන් ස්වර ආදී සංඥාවල දී, සියලු සන්ධි කටයුතු සිදු කරන ස්ථානයන්හි දී ව්‍යංජන වෙන් කර ගැනීම පිණිස (පහත දැක්වෙන) පරිභාෂා සූත්‍රය පවසනු ලැබේ.

12. Pubbamadhoṭhitamassaraṃ sarena viyojaye.

12. පූර්වයෙහි වූ, ස්වරය රහිත වූ, යටින් තබන ලද ව්‍යංජනය (පර) ස්වරයෙන් වෙන් කළ යුතු ය.

Sarenāti nissakke karaṇavacanaṃ, sahayoge vā, sandhitabbe sarasahitaṃ pubbabyañjanaṃ anatikkamanto adhoṭhitamassarañca katvā sarato viyojayeti sarato byañjanaṃ viyojetabbaṃ. Ettha ca assaraggahaṇasāmatthiyena ‘‘byañjana’’nti laddhaṃ.

‘සරේන’ (ස්වරයෙන්) යනු පංචමී විභක්ති අර්ථය ඇති තෘතීයා විභක්තියකි, නැතහොත් සහයෝගයෙහි යෙදුණකි. සන්ධි කළ යුතු ස්වරය සහිත පූර්ව ව්‍යංජනය ඉක්මවා නොගොස්, එය ස්වරය රහිත කොට යටින් තබා ස්වරයෙන් වෙන් කළ යුතු ය යනු එහි අර්ථයයි. එනම් ස්වරයෙන් ව්‍යංජනය වෙන් කළ යුතු ය. මෙහි දී ‘අස්සර’ (ස්වර රහිත) යන වචනය යෙදීමේ ශක්තියෙන් ‘ව්‍යංජනය’ යන්න ලබා ගැනේ.

13. Sarā sare lopaṃ.

13. (පර) ස්වරයක් පර වූ කල්හි, (පූර්ව) ස්වරයෝ ලෝපයට (කැපී යාමට) පත් වෙති.

Sarā kho sabbepi sare pare ṭhite lopaṃ papponti. Lopoti adassanaṃ anuccāraṇaṃ. Ettha sarāti kāriyīniddeso. Bahuvacanaṃ panettha ekekasmiṃ sare pare bahūnaṃ lopañāpanatthaṃ. Sareti nimittaniddeso, nimittasattamī cāyaṃ, nimittopādānasāmatthiyato vaṇṇakālabyavadhāne sandhikāriyaṃ na hoti. Lopanti kāriyaniddeso, idaṃ pana suttaṃ [Pg.8] upari paralopavidhānato pubbalopavidhānanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ sabbattha sattamīniddese pubbasseva vidhi, na parassa vidhānanti veditabbaṃ.

සියලු ම පූර්ව ස්වරයෝ පර ස්වරයක් පරව තිබෙන කල්හි ලෝපයට (කැපී යාමට) පත් වෙති. ‘ලෝප’ යනු නොපෙනී යාම, උච්චාරණය නොකිරීමයි. මෙහි ‘සරා’ යනු කාර්යය ලබන්නා (කර්මය) හැඟවීමයි. එහි බහු වචනය යොදා ඇත්තේ එක් එක් පර ස්වරයක් හමු වූ විට බොහෝ පූර්ව ස්වරයන් ලෝප වන බව හැඟවීම පිණිස ය. ‘සරේ’ යනු නිමිත්ත දැක්වීමයි, මෙය නිමිත්ත සප්තමී විභක්තියකි. නිමිත්තක් ලෙස ගැනීම නිසා, අකුරු අතර කාලය හෝ වෙනත් බාධාවක් ඇති කල්හි සන්ධි කාර්යය සිදු නොවේ. ‘ලෝපං’ යනු සිදු කරන කාර්යය දැක්වීමයි. ඉදිරියෙහි පර ලෝපය පවසන බැවින්, මෙම සූත්‍රය පූර්ව ලෝපය පවසන සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතු ය. මෙසේ සප්තමී විභක්තියෙන් දක්වන ලද සෑම තැනක ම පූර්ව පදයට ම විධානයන් සිදු වන බවත්, පර පදයට නොවන බවත් දත යුතු ය.

‘‘Assaraṃ, adhoṭhita’’nti ca vattate, siliṭṭhakathane paribhāsamāha.

‘අස්සරං’ (ස්වර රහිත ව්‍යංජනය) සහ ‘අධෝඨිතං’ (යටින් තබන ලද) යන්න ද අනුවර්තනය වේ. මිහිරි උච්චාරණය (සුඛෝච්චාරණය) සඳහා වන පරිභාෂා සූත්‍රය (පහත පරිදි) පවසනු ලැබේ.

14. Naye paraṃ yutte.

14. (ස්වර රහිත ව්‍යංජනය) සුදුසු පරිදි පර අක්ෂරයට (පසුපසින් ඇති ස්වරයට) එක් කළ යුතු ය.

Sararahitaṃ kho byañjanaṃ adhoṭhitaṃ parakkharaṃ naye yutte ṭhāneti paranayanaṃ kātabbaṃ. Ettha yuttaggahaṇaṃ niggahītanisedhanatthaṃ, tena ‘‘akkocchi maṃ avadhi ma’’ntiādīsu paranayanasandeho na hoti.

ස්වර රහිත වූ, යටින් තබන ලද ව්‍යංජනය පර අක්ෂරයට (ඊට පසුව ඇති ස්වරයට) සුදුසු ස්ථානයක දී සම්බන්ධ කළ යුතු ය. මෙහි ‘යුත්තේ’ (සුදුසු පරිදි) යන්න යෙදීම නිග්ගහීතය (පර අක්ෂරයට සම්බන්ධ කිරීම) වැළැක්වීම පිණිස ය. එබැවින් ‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං’ යනාදී තැන්හි පර අක්ෂරයට සම්බන්ධ කිරීම පිළිබඳ සැකයක් ඇති නොවේ.

Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanā matthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti.

ලෝකග්ගපුග්ගලෝ, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නෝහේතං, භික්ඛුනෝවාදෝ, මාතුපට්ඨානං, සමේතායස්මා, අභිභායතනං, ධනා මත්ථි, සබ්බේව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති (යනු උදාහරණ වේ).

Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, kathā eva kā, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno āsi bījako, pāto evātīdha pubbalope sampatte ‘‘sare’’ti adhikāro, idha pana ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti katvā ‘‘saro, saramhā, lopa’’nti ca vattamāne –

යස්ස ඉද්‍ධානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, කථා ඒව කා, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසේ ඉව, තේ අපි, වන්දේ අහං, සෝ අහං, චත්තාරෝ ඉමේ, වසලෝ ඉති, මොග්ගල්ලානෝ ආසි බීජකෝ, පාතෝ ඒව යනාදී තැන්හි (පූර්ව සූත්‍රය අනුව) පූර්ව ලෝපය ලැබෙන කල්හි, ‘සරේ’ යන්න මෙහි අධිකාරය වේ. එහෙත් මෙහි ‘අර්ථයේ වසඟයෙන් විභක්ති විපර්යාසය වේ’ යැයි සලකා ‘සරෝ, සරම්හා, ලෝපං’ (ස්වරය, ස්වරයෙන්, ලෝපය) යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී –

15. Vā paro asarūpā.

15. අසමාන (අසවර්ණ) ස්වරයක් පර වූ කල්හි, පර ස්වරය විකල්පයෙන් ලෝපයට (කැපී යාමට) පත් වේ.

Asamānarūpamhā saramhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Samānaṃ rūpaṃ assāti sarūpo, na sarūpo asarūpo, asavaṇṇo[Pg.9]. Yasmā pana mariyādāyaṃ, abhividhimhi ca vattamāno āupasaggo viya vāsaddo dvidhā vattate, katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggahe, idha pana pacchime, tato niccamaniccamasantañca vidhimettha vāsaddo dīpeti. ‘‘Naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.

අසමාන රූප ඇති (අසවර්ණ) ස්වරයකට පසුව ඇති පර ස්වරය ඇතැම් විට ලොප් වීම (හැලී යාම) සිදුවේ. සමාන රූපයක් ඇත්තේ යම් ස්වරයකට ද එය 'සවර්ණ' (සරූප) වේ, සවර්ණ නොවන ස්වරය 'අසවර්ණ' (අසරූප) වේ. සීමා අර්ථයෙහි සහ ව්‍යාප්ති අර්ථයෙහි පවතින 'ආ' උපසර්ගය මෙන්, 'වා' ශබ්දය ද ආකාර දෙකකින් පවතී; ඇතැම් තැනක විකල්ප අර්ථයෙන් ද, ඇතැම් තැනක නියම කරන ලද අර්ථයෙන් (ව්‍යවස්ථිත) ද වේ. මෙහිදී (පසුකාලීන) නියම කරන ලද අර්ථය ගනු ලැබේ. එබැවින් මෙම සූත්‍රයෙහි 'වා' ශබ්දය නිත්‍ය, අනිත්‍ය සහ අසන්ත (නොපවතින) විධි ප්‍රකාශ කරයි. 'නයේ පරං යුත්තේ' යන්නෙන් පර ස්වරය හා සම්බන්ධ කළ යුතු බව දැක්වේ.

Yassadāni yassa idāni, saññāti saññā iti, chāyāva chāyā iva, kathāva kā kathā eva kā, itīpi iti api, assamaṇīsi assamaṇī asi. Cakkhundriya miti niccaṃ. Akataññūsi akataññū asi, ākāseva ākāse iva, tepi te api, vandehaṃ vande ahaṃ, sohaṃ so ahaṃ, cattārome cattāro ime, vasaloti vasalo iti, moggallānosi bījako moggallāno āsi bījako, pātova pāto eva.

(නිදසුන් මෙසේය:) yassa + idāni = yassadāni, saññā + iti = saññāti, chāyā + iva = chāyāva, kā + kathā + eva = kathāva kā, iti + api = itīpi, assamaṇī + asi = assamaṇīsi. 'Cakkhundriyaṃ' යන්නෙහි සැමවිටම (නිත්‍ය වශයෙන් ලොප් වීම) වේ. akataññū + asi = akataññūsi, ākāse + iva = ākāseva, te + api = tepi, vande + ahaṃ = vandehaṃ, so + ahaṃ = sohaṃ, cattāro + ime = cattārome, vasalo + iti = vasaloti, moggallāno + āsi + bījako = moggallānosi bījako, pāto + eva = pātova වේ.

Idha na bhavati – pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā iccādi.

මෙහි (මෙම උදාහරණවල) පර ස්වර ලෝපය සිදු නොවේ: pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā යනාදියයි.

Bhavati ca vavatthitavibhāsāya.

තවද, (මෙම විධිය) ව්‍යවස්ථිත විභාෂාවෙන් (නියමිත විකල්පයෙන්) සිදුවේ.

Avaṇṇato sarodānī-tīvevādiṃ vinā paro;

Na luppataññato dīgho, āsevādivivajjito.

අවර්ණ (අ, ආ) ස්වරයකින් පසුව ඇති, 'idāni', 'iti', 'iva', 'eva' යනාදී වචන හැර වෙනත් පර ස්වරයක් ලොප් නොවේ. එමෙන්ම, 'āsi' (ආසි) යනාදිය හැර අන් ස්වරවලින් පසුව ඇති දීර්ඝ ස්වරයන් ද ලොප් නොවේ.

Bandhussa iva, upa ikkhati, upa ito, ava icca, jina īritaṃ, na upeti, canda udayo, yathā udake itīdha pubbāvaṇṇassarānaṃ [Pg.10] lope kate ‘‘paro, asarūpe’’ti ca vattate, tathā ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti ito ivaṇṇaggahaṇañca, ‘‘vamodudantāna’’nti ito uggahaṇañca sīhagatiyā idhānuvattetabbaṃ.

bandhussa + iva, upa + ikkhati, upa + ito, ava + icca, jina + īritaṃ, na + upeti, canda + udayo, yathā + udake යන මෙහි පූර්ව අවර්ණ ස්වරයන් ලොප් කළ කල්හි, 'paro, asarūpe' (අසමාන පර ස්වරය) යන්න මෙහි අධිකාරී වේ. එමෙන්ම 'ivaṇṇo yaṃ navā' සූත්‍රයෙන් 'ඉවණ්ණ' (ඉ, ඊ) යන්න ද, 'vamodudantānaṃ' සූත්‍රයෙන් 'උ' යන්න ද සිංහගති න්‍යායෙන් (ඉදිරියට යාම සහ ආපසු හැරී බැලීම) මෙහි අනුගමනය කළ යුතුය.

16. Kvacāsavaṇṇaṃ lutte.

16. [සූත්‍රය:] 'ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තේ' (පූර්ව ස්වරය ලොප් වූ කල්හි, ඇතැම් විට පර ස්වරය අසවර්ණ (වෙනත්) ස්වරයක් බවට පත්වේ).

Ivaṇṇabhūto, ukārabhūto ca paro saro asarūpe pubbassare lutte kvaci asavaṇṇaṃ pappoti. Natthi savaṇṇā etesanti asavaṇṇā, ekārokārā, tattha ṭhānāsannavasena ivaṇṇukārānamekārokārā honti.

පූර්ව අසවර්ණ ස්වරය ලොප් වූ කල්හි, ඉවර්ණ (ඉ, ඊ) හෝ උකාර (උ, ඌ) වූ පර ස්වරය ඇතැම් විට අසවර්ණ ස්වරයක් බවට පත්වේ. මොවුන්ට සවර්ණ නොවන බැවින් ඔවුහු 'අසවර්ණ' (එකාර, ඕකාර) නම් වෙති. එහිදී උච්චාරණ ස්ථානයට ආසන්න බැවින් ඉවර්ණයට 'එ' කාරය ද, උකාරයට 'ඕ' කාරය ද වේ.

Bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake. Kvacīti kiṃ? Tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro. Lutteti kiṃ? Cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Asarūpeti kiṃ? Cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ.

(නිදසුන්:) Bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake වේ. 'ක්වචි' (ඇතැම් විට) යන්න කුමකටද? tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro යන්නෙහි මෙම විධිය නොවීම සඳහාය. 'ලුත්තේ' (ලොප් වූ කල්හි) යන්න කුමකටද? cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā යන්නෙහි නොවීම සඳහාය. 'අසරූපේ' (අසමාන වූ කල්හි) යන්න කුමකටද? cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ යන්නෙහි නොවීම සඳහාය.

Ettha ca satipi heṭṭhā vāggahaṇe kvacikaraṇato avaṇṇe eva lutte idha vuttavidhi hotīti daṭṭhabbaṃ. Tato idha na bhavati – diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti.

මෙහි යටින් 'වා' ශබ්දය පැවතිය ද, 'ක්වචි' (ඇතැම් විට) යන වචනය යෙදීම නිසා අවර්ණ (අ, ආ) ස්වරයක් ලොප් වූ කල්හිම පමණක් මෙහි කී විධිය වන බව දත යුතුය. එබැවින් මෙහිදී එය සිදු නොවේ: diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti.

Tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, paññavā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, yopi ayaṃ[Pg.11], idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo iccatra pubbassarānaṃ lope kate –

tatra + ayaṃ, buddha + anussati, sa + atthikā, paññavā + assa, tadā + ahaṃ, yāni + idha + bhūtāni, gacchāmi + iti, ati + ito, kikī + iva, bahu + upakāraṃ, madhu + udakaṃ, su + upadhāritaṃ, yopi + ayaṃ, idāni + ahaṃ, sace + ayaṃ, appassuto + ayaṃ, itara + itarena, saddhā + idha + vittaṃ, kamma + upanissayo, tathā + upamaṃ, ratti + uparato, vi + upasamo යන මෙහි පූර්ව ස්වරයන් ලොප් කළ කල්හි —

‘‘Kvacī’’ti adhikāro, ‘‘paro, lutte’’ti ca vattate.

'ක්වචි' යන්න අධිකාර සූත්‍රය වන අතර, 'පරෝ', 'ලුත්තේ' යන්න ද මෙහි සම්බන්ධ වේ.

17. Dīghaṃ.

17. [සූත්‍රය:] 'දීඝං' (දීර්ඝ වේ).

Saro kho paro pubbassare lutte kvaci dīghabhāvaṃ pappotīti ṭhānāsannavasena rassassarānaṃ savaṇṇadīgho.

පූර්ව ස්වරය ලොප් වූ කල්හි, පර ස්වරය ඇතැම් විට දීර්ඝ බවට පැමිණේ. උච්චාරණ ස්ථානයෙහි ආසන්න බව අනුව, හ්‍රස්ව ස්වරයන් තම සවර්ණ දීර්ඝ ස්වරයන් බවට පත්වේ.

Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo.

(නිදසුන් මෙසේය:) tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo වේ.

Kvacīti kiṃ? Aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ. Lutteti kiṃ? Yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ.

'ක්වචි' (ඇතැම් විට) යන්න කුමකටද? aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ යන මෙහි දීර්ඝ නොවීම සඳහාය. 'ලුත්තේ' (ලොප් වූ කල්හි) යන්න කුමකටද? yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ යන්නෙහි නොවීම සඳහාය.

Lokassa [Pg.12] iti, deva iti, vi ati patanti, vi ati nāmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti itīdha parassarānaṃ lope kate –

lokassa + iti, deva + iti, vi + ati + patanti, vi + ati + nāmenti, saṅghāṭi + api, jīvitahetu + api, vijju + iva, kiṃsu + idha + vittaṃ, sādhu + iti යන මෙහි පර ස්වරයන් ලොප් කළ කල්හි —

‘‘Lutte, dīgha’’nti ca vattate.

'ලුත්තේ' සහ 'දීඝං' යන වචන මෙහි ද සම්බන්ධ වේ.

18. Pubbo ca.

18. [සූත්‍රය:] 'පුබ්බෝ ච' (පූර්ව ස්වරය ද [දීර්ඝ වේ]).

Pubbo saro parassare lutte kvacidīghaṃ pappoti. Caggahaṇaṃ luttadīghaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ, taṃ ‘‘cānukaḍḍhitamuttaratra nānuvattate’’ti ñāpanatthaṃ.

පර ස්වරය ලොප් වූ කල්හි, පූර්ව ස්වරය ඇතැම් විට දීර්ඝ බවට පැමිණේ. 'ච' යන්න යෙදීම 'ලුත්ත' සහ 'දීඝ' යන වචන මෙතැනට ආකර්ෂණය කර ගැනීම (ගෙන ඒම) සඳහාය. එයින් 'ච' ශබ්දයෙන් ආකර්ෂණය කරන ලද දෑ මින් ඉදිරියට අනුගමනය නොවන බව දක්වයි.

Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti.

(නිදසුන් මෙසේය:) lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti වේ.

Kvacīti kiṃ? Yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva.

'ක්වචි' (ඇතැම් විට) යන්න කුමකටද? yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva යන මෙහි දීර්ඝ නොවීම සඳහාය.

Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā, pabbate ahaṃ, ye assa itīdha pubbalope sampatte –

adhigato kho me + ayaṃ dhammo, putto te + ahaṃ, te + assa pahīnā, pabbate + ahaṃ, ye + assa යන මෙහි පූර්ව ස්වර ලෝපය පැමිණි කල්හි —

19. Yamedantassādeso.

19. [සූත්‍රය:] 'යමේදන්තස්සාදේසෝ' (පද අවසානයෙහි ඇති 'එ' කාරයට ස්වරයක් පර වූ කල්හි, ඇතැම් විට 'ය' කාරය ආදේශ වේ).

Ekārassa padantabhūtassa ṭhāne sare pare kvaci yakārādeso hoti. Akāremeteyesaddādissevāyaṃ vidhi, yanti yaṃ rūpaṃ, e eva anto edanto, ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso. ‘‘Byañjane’’ti adhikicca ‘‘dīgha’’nti dīgho.

පදයේ අග පවතින 'එ' කාරය වෙනුවට, ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට 'ය' කාරය ආදේශ වේ. මෙය 'මේ', 'තේ', 'යේ' යනාදී ශබ්දවල අග පවතින 'එ' කාරයට පමණක් අදාළ විධියකි. 'ය' යනු ආදේශ වන රූපයයි. 'එ' කාරය අවසානයෙහි ඇත්තේ 'ඒදන්ත' නම් වේ. ආදේශ වන්නා 'ආදේශ' නම් වේ. 'බ්‍යංජනේ' යන්න අධිකාර කොටගෙන 'දීඝං' යන්නෙන් දීර්ඝ වේ.

Adhigato [Pg.13] kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa.

(නිදසුන් මෙසේය:) adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa වේ.

Kvacīti kiṃ? Te nāgatā, puttā matthi. Antaggahaṇaṃ kiṃ? Dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ.

'ක්වචි' (ඇතැම් විට) යන්න කුමකටද? te nāgatā, puttā matthi යන මෙහි ආදේශය නොවීම සඳහාය. 'අන්ත' (පද අවසාන) යන්න ගත්තේ කුමකටද? dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ යන මෙහි ආදේශය නොවීම සඳහාය.

Yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, yo ayaṃ, so assa, so eva, yato adhikaraṇaṃ, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu evātīdha –

yāvatako + assa kāyo, tāvatako + assa byāmo, ko + attho, atha kho + assa, ahaṃ kho + ajja, yo + ayaṃ, so + assa, so + eva, yato + adhikaraṇaṃ, anu + addhamāsaṃ, anu + eti, su + āgataṃ, su + ākāro, du + ākāro, cakkhu + āpāthaṃ, bahu + ābādho, pātu + akāsi, na tu + eva යන මෙහි —

20. Vamodudantānaṃ.

20. [සූත්‍රය:] 'වමෝදුදන්තානං' (පද අවසානයෙහි ඇති 'ඕ' කාරයට සහ 'උ' කාරයට ස්වරයක් පර වූ කල්හි, ඇතැම් විට 'ව' කාරය ආදේශ වේ).

Okārukārānaṃ antabhūtānaṃ sare pare kvaci vakārādeso hoti. Ka kha ya tasaddādiokārassedaṃ gahaṇaṃ.

පදයේ අග පවතින 'ඕ' කාරය සහ 'උ' කාරය වෙනුවට, ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට 'ව' කාරය ආදේශ වේ. මෙය 'ක', 'ඛ', 'ය', 'ත' යනාදී ශබ්දවල අග පවතින ඕකාරයට අදාළ වේ.

Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, yvāyaṃ, svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, anvaddhamāsaṃ, anvebhi, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva.

යාවතක්වස්ස කායෝ, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමෝ, ක්වත්ථෝ, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ය්වායං, ස්වස්ස, ස්වේව, යත්වාධිකරණං, අන්වද්ධමාසං, අන්වේභි, ස්වාගතං, ස්වාකාරෝ, ද්වාකාරෝ, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධෝ, පාත්වාකාසි, න ත්වේව (යනාදිය වකාරාදේශයට උදාහරණ වේ).

Kvacīti kiṃ? Ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, sohaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso, hotūti. Antaggahaṇaṃ kiṃ? Savanīyaṃ, viravanti.

‘ක්වචි’ (සමහර තැනක) යන්න කුමකටද? කෝ අත්ථෝ, අථ ඛෝ අඤ්ඤතරා, යෝහං, සෝහං, චත්තාරෝමේ, සාගතං, සාධාවුසෝ, හෝතූති යන ස්ථානවල (වකාරාදේශය නොවීම සඳහාය). ‘අන්ත’ යන්න ගැනුම කුමකටද? සවනීයං, විරවන්ති (යන ස්ථාන සඳහාය).

Paṭisanthāravutti [Pg.14] assa, sabbā vitti anubhuyyate, vi añjanaṃ, vi ākato, nadī āsanno itīdha maṇḍūkagatiyā ‘‘asarūpe’’ti vattate.

පටිසන්ථාරවුත්ති අස්ස, සබ්බා විත්ති අනුභුය්‍යතේ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතෝ, නදී ආසන්නෝ යන මෙහි මණ්ඩූකගති ක්‍රමයෙන් (මැඩියෙකු පනින්නාක් මෙන් මඟ හැර යාමෙන්) ‘අසරූපේ’ (අසමාන ස්වරයක් පරවූ කල) යන්න පැමිණේ (අනුවර්තනය වේ).

21. Ivaṇṇo yaṃ navā.

21. ‘ඉවණ්ණෝ යං නවා’ (යන සූත්‍රයයි. එහි අර්ථය: ඉවර්ණය විකල්පයෙන් යකාර බවට පැමිණේ යන්නයි).

Pubbo ivaṇṇo asarūpe sare pare yakāraṃ pappoti navā. I eva vaṇṇo ivaṇṇo, navāsaddo kvacisaddapariyāyo.

අසමාන ස්වරයක් පර වූ කල්හි, පූර්වයෙහි වූ ඉවර්ණය (ඉ, ඊ) විකල්පයෙන් යකාර බවට පැමිණේ. ‘ඉ’ යන්නම ‘ඉවර්ණ’ නම් වේ. ‘නවා’ යන ශබ්දය ‘ක්වචි’ ශබ්දයට සමාන පර්යාය වචනයකි.

Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhuyyate, byañjanaṃ, byākato, nadyāsanno.

පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බා විත්‍යානුභුය්‍යතේ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතෝ, නද්‍යාසන්නෝ (යනාදිය සාධිත උදාහරණ වේ).

Navāti kiṃ? Pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī anuddhato. Asarūpeti kiṃ? Itihidaṃ, aggīva, atthīti.

‘නවා’ (විකල්පයෙන්) යන්න කුමකටද? පඤ්චහඞ්ගේහි, තානි අත්තනි, ගච්ඡාමහං, මුත්තචාගී අනුද්ධතෝ යන ස්ථානවල (යකාරාදේශය නොවීම සඳහාය). ‘අසරූපේ’ (අසමාන ස්වරයක් වූ කල) යන්න කුමකටද? ඉතිහිදං, අග්ගීව, අත්ථීති යන ස්ථානවල (යකාරාදේශය නොවීම සඳහාය).

Ati antaṃ, ati odātā, pati ayo, pati āharati, pati eti, iti assa, iti etaṃ, itiādi itīdha ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti yakārādese sampatte –

අති අන්තං, අති ඕදාතා, පති අයෝ, පති ආහරති, පති ඒති, ඉති අස්ස, ඉති ඒතං, ඉතිආදි යන මෙහි ‘ඉවණ්ණෝ යං නවා’ යන සූත්‍රයෙන් යකාරාදේශය ලැබුණු කල්හි -

22. Sabbo canti.

22. ‘සබ්බෝ චං ති’ (යන සූත්‍රයයි).

Atipatiitīnaṃ tisaddassedaṃ gahaṇaṃ.

මෙය ‘අති’, ‘පති’ සහ ‘ඉති’ යන උපසර්ග/නිපාතයන්හි අග පවතින ‘ති’ ශබ්දය ගැනුම පිණිසයි.

Sabbo tiicceso saddo sare pare kvaci cakāraṃ pappoti. Tīti niddesato akatayakārassevāyaṃ vidhi, itarathā kvaciggahaṇassa ca ‘‘atissa cantassā’’tisuttassa ca niratthakatā siyā. ‘‘Paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ.

‘ති’ යන මුළු ශබ්දයම පරස්වරයක් ඇති කල්හි සමහර විට චකාරත්වයට (ච බවට) පැමිණේ. ‘ති’ යන නිර්දේශයෙන්, මෙසේ යකාරාදේශය නොකළ ‘ති’ ශබ්දයටම මෙම විධිය වේ. එසේ නොවුණහොත්, ‘ක්වචි’ ග්‍රහණයද ‘අතිස්ස චන්තස්ස’ යන සූත්‍රයද නිෂ්ඵල වනු ඇත. ‘පරද්වේභාවෝ ඨානේ’ යන සූත්‍රයෙන් ද්විත්ව වීම සිදු වේ.

Accantaṃ[Pg.15], accodātā, paccayo, paccāharati, pacceti, iccassa, iccetaṃ, iccādi.

අච්චන්තං, અච්චෝදාතා, පච්චයෝ, පච්චාහරති, පච්චේති, ඉච්චස්ස, ඉච්චේතං, ඉච්චාදි (යනාදිය සිද්ධ රූප වේ).

Kvacīti kiṃ? Itissa, iti ākaṅkhamānena.

‘ක්වචි’ (සමහර විට) යන්න කුමකටද? ඉතිස්ස, ඉති ආකඞ්ඛමානේන යන ස්ථානවල (චකාරාදේශය නොවීම සඳහාය).

‘‘Te na vāivaṇṇe’’ti ito ‘‘na ivaṇṇe’’ti ca vattate.

මෙහි ‘තේ න වා ඉවණ්ණේ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘න ඉවණ්ණේ’ (ඉවර්ණය පර වූ කල නොවේ) යන්න පැමිණේ (අනුවර්තනය වේ).

23. Atissa cantassa.

23. ‘අතිස්ස චන්තස්ස’ (යන සූත්‍රයයි).

Atiiccetassa antabhūtassa tisaddassa ivaṇṇe pare ‘‘sabbo caṃ tī’’ti vuttarūpaṃ na hoti. Atissāti atiupasaggānukaraṇametaṃ. Tenevettha vibhattilopābhāvo. Ettha ca antasaddo saddavidhinisedhappakaraṇato atisaddantabhūtaṃ tisaddameva vadati, na ivaṇṇanti daṭṭhabbaṃ, itarathā idaṃ suttameva niratthakaṃ siyā.

‘අති’ යන මෙහි අන්තයෙහි වූ ‘ති’ ශබ්දයට ඉවර්ණය පර වූ කල්හි, ‘සබ්බෝ චං ති’ යන සූත්‍රයෙන් කියන ලද චකාරාදේශය සිදු නොවේ. ‘අතිස්ස’ යනු ‘අති’ යන උපසර්ගයේ අනුකරණයකි. එබැවින්ම මෙහි විභක්ති ලෝපයක් සිදු නොවේ. තවද, මෙහි ‘අන්ත’ ශබ්දය, ශබ්ද විධි තහනම් කිරීමේ ප්‍රකරණය අනුව ‘අති’ ශබ්දයේ අග පවතින ‘ති’ ශබ්දයම පවසයි; එය ඉවර්ණය නොවන බව දත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, මෙම සූත්‍රයම නිෂ්ඵල වනු ඇත.

‘‘Ivaṇṇo yaṃ navā’’tīdha, asarūpādhikārato;

Ivaṇṇassa sarūpasmiṃ, yādeso ca na sambhave.

මෙහි ‘ඉවණ්ණෝ යං නවා’ යන සූත්‍රයෙහි, ‘අසරූප’ (අසමාන ස්වර) යන අධිකාරය පවතින බැවින්, ඉවර්ණයට සමාන ස්වරයක් (සර්ව රූපයක්) පර වූ කල්හි යකාරාදේශය සිදු නොවේ.

Cakāro anuttasamuccayattho, tena itipatīnamantassa ca na hoti. Ati isigaṇo atīsigaṇo, evaṃ atīto, atīritaṃ, itīti, itīdaṃ, patīto.

චකාරය (සූත්‍රයේ ඇති) නොකියවුණු දෑ එක්තැන් කිරීමේ අර්ථය ඇත්තේය. එමඟින් ‘ඉති’, ‘පති’ යන ශබ්දයන්ගේ අන්තයටද (ඉවර්ණය පර වූ විට චකාරාදේශය) සිදු නොවේ. අති ඉසිගණෝ -> අතීසිගණෝ, එසේම අතීතෝ, අතීරිතං, ඉතීති, ඉතීදං, පතීතෝ (යනාදිය උදාහරණ වේ).

Abhi akkhānaṃ, abhi uggato, abhi okāso itīdha yakāre sampatte –

අභි අක්ඛානං, අභි උග්ගතෝ, අභි ඕකාසෝ යන මෙහි (ඉවණ්ණෝ යං නවා යන්නෙන්) යකාරාදේශය ලැබුණු කල්හි -

‘‘Sare’’ti vattate.

‘සරේ’ (ස්වරය පර වූ කල) යන්න අනුවර්තනය වේ.

24. Abbho abhi.

24. ‘අබ්භෝ අභි’ (යන සූත්‍රයයි).

Abhiiccetassa sabbassa sare pare abbhādeso hoti.

‘අභි’ යන මුළු උපසර්ගයටම ස්වරයක් පර වූ කල්හි ‘අබ්භ’ යන්න ආදේශ වේ.

‘‘Abhī’’ti paṭhamantassa, vuttiyaṃ chaṭṭhiyojanaṃ;

Ādesāpekkhato vuttaṃ, ‘‘aṃmo’’tiādike viya.

‘අභි’ යන ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පදයට වෘත්තියෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථය සම්බන්ධ කිරීම, ආදේශය අපේක්ෂා කිරීමෙන් කරන ලද්දකි; එය ‘අම්මෝ’ යනාදී සූත්‍රයන්හි මෙනි.

Pubbassaralopo[Pg.16], abbhakkhānaṃ, abbhuggato, abbhokāso.

පූර්ව ස්වර ලෝපයෙන් (පසු), අබ්භක්ඛානං, අබ්භුග්ගතෝ, අබ්භෝකාසෝ (යන රූප සිද්ධ වේ).

Adhi agamā, adhi upagato, adhi ogāhetvā itīdha

අධි අගමා, අධි උපගතෝ, අධි ඕගාහිත්වා යන මෙහි -

25. Ajjho adhi.

25. ‘අජ්ඣෝ අධි’ (යන සූත්‍රයයි).

Adhiiccetassa sabbassa sare pare ajjhādeso hoti. Ajjhagamā, ajjhupagato, ajjhogāhetvā.

‘අධි’ යන මුළු උපසර්ගයටම ස්වරයක් පර වූ කල්හි ‘අජ්ඣ’ යන්න ආදේශ වේ. අජ්ඣගමා, අජ්ඣුපගතෝ, අජ්ඣෝගාහිත්වා (යනාදිය උදාහරණ වේ).

Abhi icchitaṃ, adhi īritaṃ itīdha

අභි ඉච්ඡිතං, අධි ඊරිතං යන මෙහි -

‘‘Abbho abhi, ajjho adhī’’ti ca vattate.

‘අබ්භෝ අභි, අජ්ඣෝ අධි’ යන සූත්‍රයන් (මෙහි) අනුවර්තනය වේ.

26. Te na vā ivaṇṇe.

26. ‘තේ න වා ඉවණ්ණේ’ (යන සූත්‍රයයි).

Te ca kho abhiadhiiccete upasaggā ivaṇṇe pare abbho ajjhoiti vuttarūpā na honti vā. Saralopaparanayanāni. Abhicchitaṃ, adhīritaṃ. Vāti kiṃ? Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto, ajjhiṭṭho.

ඒ ‘අභි’, ‘අධි’ යන උපසර්ගයන්ට ඉවර්ණයක් (ඉ, ඊ) පර වූ කල්හි, පිළිවෙළින් ‘අබ්භ’ සහ ‘අජ්ඣ’ යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් සිදු නොවේ. (මෙහි) ස්වර ලෝපය සහ පරස්වරය හා එක්වීම සිදු වේ. අභිච්ඡිතං, අධීරිතං (යනාදිය සිද්ධ රූප වේ). ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න කුමකටද? අබ්භීරිතං, අජ්ඣිණමුත්තෝ, අජ්ඣිට්ඨෝ (යන ආදේශ රූපද ලැබීම පිණිසයි).

Ekamidha ahantīdha

ඒකමිධ අහං යන මෙහි -

27. Do dhassa ca.

27. ‘දෝ ධස්ස ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Dhaiccetassa sare pare kvaci dakāro hoti. Ekasaddato parassa idhassa dhakārassevāyaṃ, saralopadīghā. Ekamidāhaṃ. Kvacīti kiṃ? Idheva.

පර ස්වරයක් ඇති කල්හි, ‘ධ’ ශබ්දයට සමහර විට දකාරය (ද) ආදේශ වේ. ‘ඒක’ ශබ්දයට පසුව ඇති ‘ඉධ’ යන්නෙහි ‘ධ’කාරයටම මෙය සිදු වේ. ස්වර ලෝපය සහ දීර්ඝ කිරීම් ද සිදු වේ. ඒකමිදාහං (ඒකමිධ අහං) යන්න උදාහරණ වේ. ‘ක්වචි’ (සමහර විට) යන්න කුමකටද? ඉධේව (යන තැන දකාරාදේශය නොවීම සඳහාය).

Casaddena kvaci sādhussa dhassa hakāro, yathā – sāhu dassanaṃ.

සූත්‍රයේ ඇති ‘ච’ ශබ්දයෙන් සමහර තැනක ‘සාධු’ යන්නෙහි ‘ධ’කාරයට හකාරය (හ) ආදේශ වේ; උදාහරණ: සාහු දස්සනං (සාධු දස්සනං).

Yathā eva tathā evātīdha

යථා ඒව, තථා ඒව යන මෙහි -

‘‘Navā’’ti vattate, ‘‘saramhā’’ti ca.

‘නවා’ (විකල්පයෙන්) සහ ‘සරම්හා’ (ස්වරයෙන් පසු) යන්න අනුවර්තනය වේ.

28. Evādissa [Pg.17] ri pubbo ca rasso.

28. ‘ඒවාදිස්ස රි පුබ්බෝ ච රස්සෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Yathātathādvayaparassedaṃ gahaṇaṃ. Dīghasaramhā parassa evasaddādibhūtassa ekārassa rikāro hoti, pubbo ca saro rasso hoti navā. Yathariva, tathariva. Navāti kiṃ? Yatheva, tatheva.

මෙය ‘යථා’, ‘තථා’ යන වචන දෙකට පසුව ඇති ශබ්දයන් සම්බන්ධයෙනි. දීර්ඝ ස්වරයකින් පසු පවතින ‘ඒව’ ශබ්දයේ මුල ඇති ‘ඒ’කාරයට විකල්පයෙන් ‘රි’කාරය ආදේශ වන අතර, පූර්ව ස්වරය (දීර්ඝ ස්වරය) ලඝු (රස්ස) වේ. යථරිව, තථරිව (යන උදාහරණ වේ). ‘නවා’ (විකල්පයෙන්) යන්න කුමකටද? යථේව, තථේව (යන රූපයන්ද සිද්ධ වීම සඳහාය).

Ti antaṃ,ti addhaṃ, aggi agāre, sattamī atthe, pañcamī antaṃ, du aṅgikaṃ, bhikkhu āsane, puthu āsane, sayambhū āsane itīdha yavādesesu sampattesu –

ති අන්තං, ති අද්ධං, අග්ගි අගාරේ, සත්තමී අත්ථේ, පඤ්චමී අන්තං, දු අඞ්ගිකං, භික්ඛු ආසනේ, පුථු ආසනේ, සයම්භූ ආසනේ යන මෙහි යකාර, වකාර ආදේශයන් ලැබුණු කල්හි -

‘‘Saññā’’ti vattate.

‘‘සඤ්ඤා’’ (සංඥාව/නම) යන්න අනුවර්තනය වේ.

29. Ivaṇṇuvaṇṇā jhalā.

29. ඉ-වර්ණ (ඉ, ඊ) සහ උ-වර්ණ (උ, ඌ) 'ඣල' (jhala) නම් වේ.

Ivaṇṇauvaṇṇaiccete yathākkamaṃ jhalasaññā honti. Vaṇṇaggahaṇaṃ savaṇṇaggahaṇatthaṃ.

ඉ-වර්ණ සහ උ-වර්ණ යන මොහු පිළිවෙළින් 'ඣල' යන සංඥාව ලබති. 'වර්ණ' යන්න ග්‍රහණය කිරීම තමාට සමාන (දීර්ඝ) ස්වරයන් ද ග්‍රහණය කරගැනීම පිණිස වේ.

Jhalasaññā pasaññāva, na liṅgantaṃva nissitā;

Ākhyāte liṅgamajjhe ca, dviliṅgante ca dassanā.

ඣල සංඥාව, 'ප' සංඥාව මෙන් ලිංගාන්තය (ප්‍රාතිපදික කෙළවර) පමණක් ඇසුරු කළ එකක් නොවේ; ආඛ්‍යාතයෙහි ද, ලිංගය මැද ද, ලිංග දෙකක කෙළවර ද (මෙම සංඥාව) දැකිය හැකි බැවිනි.

30. Jhalānamiyuvā sare vā.

30. ස්වරයක් පර වූ කල්හි, 'ඣල' (ඉ, උ) අක්ෂරයන්ට විකල්පයෙන් 'ඉය' (iy) සහ 'උව' (uv) යන ආදේශයෝ වෙති.

Jhalaiccetesaṃ iyauvaiccete ādesā honti vā sare pare, saralopo.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි, මේ ඣල අකුරුවලට 'ඉය' සහ 'උව' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. එවිට පර ස්වර ලෝපය ද වේ.

Tiyantaṃ, tiyaddhaṃ, aggiyāgāre, sattamiyatthe, pañcamiyantaṃ, duvaṅgikaṃ, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane. Vāti kiṃ? Agyāgāre, sattamīatthe, bhikkhuāsane nisīdati.

තියන්තං, තියද්ධං, අග්ගියාගාරෙ, සත්තමියත්ථෙ, පඤ්චමියන්තං, දුවංගිකං, භික්ඛුවාසනෙ, පුථුවාසනෙ, සයම්භුවාසනෙ යනු උදාහරණයි. 'විකල්පයෙන්' (වා) යැයි කීවේ ඇයි? අග්‍යාගාරෙ, සත්තමීඅත්ථෙ, භික්ඛුආසනෙ නිසීදති (යනාදී වශයෙන් ද සිදුවන බැවිනි).

Go ajinaṃ, go eḷakaṃ itīdha

ගො අජිනං, ගො එළකං යන මෙහිදී —

‘‘Go, avo, samāse’’ti ca vattate.

‘‘ගො’’, ‘‘අව’’, ‘‘සමාසෙ’’ (සමාසයෙහි) යන මේවා ද මෙහි බලපවත්වයි (අනුවර්තනය වේ).

31. O [Pg.18] sare ca.

31. ස්වරයක් පර වූ කල්හි (ගො ශබ්දයේ) 'ඕ' කාරයට ද (අවාදේශය වේ).

Goiccetassa okārassa sare pare avādeso hoti samāse. Gavājinaṃ, gaveḷakaṃ. Casaddaggahaṇena uvaṇṇassa uvaavādesā. Yathā – bhuvi, pasavo.

සමාසයෙහි දී 'ගො' යන මෙහි ඕ-කාරයට, ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'අව' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: ගවාජිනං, ගවේළකං. 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් උ-වර්ණයට 'උව', 'අව' යන ආදේශයෝ ද වෙති. උදාහරණ - භුවි, පසවො.

Putha evātīdha

පුථ ඒව යන මෙහිදී —

32. Go sare puthassāgamo kvaci.

32. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'පුථ' යන්නට ඇතැම් විට 'ග' කාර ආගමය වෙයි.

Puthaiccetassa nipātassa ante kvaci gakārāgamo hoti sare pare. Āgacchatīti āgamo, asantuppatti āgamo. Ettha ca ‘‘sare’’ti nimittāsannavasena puthassa anteti labbhati. Puthageva, putha eva.

'පුථ' යන නිපාතයේ අගට, ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට 'ග' කාර ආගමය වෙයි. (අලුතින්) පැමිණෙන බැවින් 'ආගම' නම් වේ, එනම් නොතිබූ අකුරක් අලුතින් පැමිණීමයි. මෙහිදී 'සරෙ' (ස්වරයක් පර වූ කල්හි) යන නිමිත්ත සමීප බැවින් 'පුථ' යන්නෙහි අගට (ආගමය ලැබෙන බව) තේරුම් ගත යුතුය. උදාහරණ: පුථගේව, පුථ ඒව.

Pā evātīdha

පා ඒව යන මෙහිදී —

‘‘Sare, go, āgamo, kvacī’’ti ca vattate.

‘‘සරෙ’’, ‘‘ගො’’, ‘‘ආගමො’’, ‘‘ක්වචි’’ යන මේවා ද මෙහි බලපවත්වයි (අනුවර්තනය වේ).

33. Pāssa canto rasso.

33. 'පා' යන්නෙහි අග ස්වරය ලඝු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

Pāiccetassa ante sare pare kvaci gakārāgamo hoti, pāssa anto ca saro rasso hoti. Pageva vutyassa, pā eva.

'පා' යන මෙයට ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට 'ග' කාර ආගමය වෙයි, 'පා' යන්නෙහි අග ස්වරය ද හ්‍රස්ව (ලඝු) වෙයි. උදාහරණ: පගේව, පා ඒව.

‘‘Vā, sare’’ti ca vattate.

‘‘වා’’, ‘‘සරෙ’’ යන මේවා ද මෙහි බලපවත්වයි (අනුවර්තනය වේ).

34. Yava ma da na ta ra lā cāgamā.

34. (ස්වරයක් පර වූ කල්හි) ය, ව, ම, ද, න, ත, ර, ල යන මොහු ආගම අක්ෂරයෝ වෙති.

Sare pare yakārādayo aṭṭha āgamā honti vā. Casaddena gakārāgamo ca, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ය-කාරය ආදී වූ අටක් ආගමයෝ විකල්පයෙන් වෙති. 'ච' ශබ්දය නිසා 'ග' කාර ආගමය ද වෙයි. මෙහි 'වා' ශබ්දය යෙදුණේ නියමිත විකල්ප (වවත්ථිත විභාසා) අර්ථය සඳහාය.

Tattha [Pg.19] yakārāgamo yathādibho ikārekārādīsu. Yathā idaṃ yathayidaṃ, byañjaneti adhikicca ‘‘rassa’’nti rassattaṃ, yathā idaṃ vā, yathā eva, yathāyeva, yatheva, evaṃ māyidaṃ, māyevaṃ, taṃyidaṃ, taṃyeva, nayidaṃ, nayimassa, nayimāni, navayime dhammā, buddhānaṃyeva, santiyeva, bodhiyāyeva, satiyeva, pathavīyeva, dhātuyeva, tesuyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ.

ඒ අතරින්, 'යථා' ආදී ශබ්දයන්ට පසුව ඇති 'ඉ', 'ඒ' ආදී ස්වරයන්ට පෙර ය-කාර ආගමය වෙයි. උදාහරණ: යථා ඉදං -> යථයිදං (මෙහිදී 'බ්‍යඤ්ජනෙ' යන සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ ස්වරය හ්‍රස්ව වේ), නැතහොත් යථා ඉදං, යථා ඒව -> යථායේව, යථේව. එසේම මායිදං, මායේවං, තංයිදං, තංයේව, නයිදං, නයිමස්ස, නයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බුද්ධානංයේව, සන්තියේව, බොධියායේව, සතියේව, පථවීයේව, ධාතුයේව, තේසුයේව, සෝයේව, පාටියෙක්කං යනාදියයි.

Tathā sare vipariyādito ca. Vi añjanā viyañjanā, byañjanā vā, evaṃ viyākāsi, byākāsi. Pariantaṃ pariyantaṃ, evaṃ pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānamiti niccaṃ. Ni āyogo niyāyogo. Idha na bhavati, parikkhato, upaparikkhati.

එසේම ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'වි', 'පරි' ආදී උපසර්ගයන්ට පසුව ද (ය-කාර ආගමය) වේ. වි + අඤ්ජනා -> වියඤ්ජනා හෝ බ්‍යඤ්ජනා, එසේම වියකාසි, බ්‍යකාසි. පරි + අන්තං -> පරියන්තං, එසේම පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියේසති, පරියෝසානං යනු නිත්‍ය වේ. නි + ආයෝගෝ -> නියායෝගෝ. මෙහි (මෙම ආගමය) සිදු නොවේ: පරික්ඛතෝ, උපපරික්ඛති.

Vakāro tisaddādito avaṇṇukāresu. Ti aṅgulaṃ tivaṅgulaṃ, evaṃ tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā.

'ති' ශබ්දය ආදී වූ පදයන්ට පසුව 'අ', 'උ' යන ස්වරයන් පර වූ විට ව-කාර ආගමය වෙයි. ති + අංගුලං -> තිවංගුලං, එසේම තිවංගිකං, භූවාදයෝ, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා.

Makāro lahuppabhutito sare chandānurakkhaṇādimhi. Lahu essati lahumessati, evaṃ garumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjayi, ekamekassa, yena midhekacce, āsatimeva.

ඡන්දස් (ගාථා මාත්‍රා) ආරක්‍ෂා කිරීම ආදී කටයුතුවලදී 'ලහු' ආදී ශබ්දයන්ට පසුව ස්වරයක් පර වූ කල්හි ම-කාර ආගමය වෙයි. ලහු + එස්සති -> ලහුමෙක්සති, එසේම ගරුමෙක්සති, idhamāhu (ඉධමාහු), කේන තේ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසේ මභිපූජයි, ඒකමේකස්ස, යේන මිධේකච්චේ, ආසතිමේව.

Dakāro [Pg.20] uupasagga saki kenaci kiñci kismiñci koci sammā yāva tāva puna ya te’tattasādīhi. Uupasaggato niccaṃ, u aggo udaggo, evaṃ udayo, udapādi, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti.

'උ' උපසර්ගය, සකි, කේනචි, කිඤ්චි, කිස්මිඤ්චි, කෝචි, සම්මා, යාව, තාව, පුන, ය, තේ, අත්ත ආදී ශබ්දයන්ට පසුව ද-කාර ආගමය වෙයි. 'උ' උපසර්ගයට පසුව එය නිත්‍ය වේ; උ + අග්ගෝ -> උදග්ගෝ, එසේම උදයෝ, උදපාදි, උදාහටං, උදිතෝ, උදීරිතං, උදේති.

Nipātato ca, saki eva sakideva, evaṃ sakadāgāmi, mahāvuttisuttena ikārassa akāro. Tathā kenacideva, kiñcideva, kismiñcideva, kocideva, sammā attho sammadattho, rassattaṃ. Evaṃ sammadakkhāto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva.

නිපාතයන්ගෙන් පසුව ද (ද-කාර ආගමය වේ): සකි + ඒව -> සකිදේව, එසේම සකදාගාමී (මෙහි මහාකෘති සූත්‍රයෙන් ඉ-කාරයට අ-කාරය වේ). එසේම කේනචිදේව, කිඤ්චිදේව, කිස්මිඤ්චිදේව, කෝචිදේව, සම්මා + අත්ථෝ -> සම්මදත්ථෝ (මෙහි දීර්ඝ ස්වරය හ්‍රස්ව වේ), එසේම සම්මදක්ඛාතෝ, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදේව, යාවදත්ථං, යාවදේව, තාවදේව, පුනදේව.

Nāmato, yadatthaṃ, tadatthaṃ, yadantarā, tadantarā, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, sadatthapasuto siyā. Yatetattasehi samāseyeva.

නාම පදයන්ගෙන් පසුව: යදත්ථං, තදත්ථං, යදන්තරා, තදන්තරා, තදංගවිමුත්ති, ඒතදත්ථං, අත්තදත්ථං, සදත්ථපසුතෝ සියා යනාදියයි. ය, ත, ඒත, අත්ත, ස යන මොවුන් සමඟ (ද-කාර ආගමය සිදුවන්නේ) සමාසයන්හිදීම පමණි.

Ādisaddena aññadatthaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ.

'ආදි' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් — අජ්ජදත්ථං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදේව රත්තිං, අහුදේව භයං යනාදිය ද වේ.

Vāti kiṃ? Kenaci atthakāmena, sammā aññāya, yāvāhaṃ, tāvāhaṃ, punāparaṃ, attatthaṃ.

'විකල්පයෙන්' (වා) යැයි කීවේ ඇයි? කේනචි අත්ථකාමේන, සම්මා අඤ්ඤාය, යාවාහං, තාවාහං, පුනාපරං, අත්තත්ථං (යනාදී වශයෙන් ද වන බැවිනි).

Nakāro āyatādimhi. Ito āyati ito nāyati, ciraṃ nāyati.

'ආයති' ආදී වචනවලට පෙර න-කාර ආගමය වෙයි. ඉතෝ + ආයති -> ඉතෝ නායති, චිරං නායති.

Takāro yasmā tasmā ajjādito ihaggādimhi. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge.

'යස්මා', 'තස්මා', 'අජ්ජ' ආදී වචනවලට පසුව 'ඉහ', 'අග්ග' ආදී ශබ්දයන් පර වූ විට ත-කාර ආගමය වෙයි. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගේ.

Rakāro [Pg.21] ni dupātu puna dhī pāta caturādito. Ni antaraṃ nirantaraṃ, evaṃ nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ. Du atikkamo duratikkamo, durāgataṃ, duruttaṃ. Pāturahosi, pāturahesuṃ. Punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti. Dhiratthu. Pātarāso.

'නි', 'දු', 'පාතු', 'පුන', 'ධී', 'පාත', 'චතුර' ආදී ශබ්දයන්ට පසුව ර-කාර ආගමය වෙයි. නි + අන්තරං -> නිරන්තරං, එසේම නිරාලයෝ, නිරින්ධනෝ, නිරීහකං, නිරුත්තරෝ, නිරෝජං. දු + අතික්කමෝ -> දුරතික්කමෝ, දුරාගතං, දුරුත්තං. පාතුරහෝසි, පාතුරහේසුං. පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, puṇaruttaṃ (පුනරුත්තං), පුනරේව, පුනරේති. ධිරත්ථු, පාතරාසෝ.

Catusaddādito, caturaṅgikaṃ, caturārakkhā, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ. Bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā.

'චතු' ශබ්දය ආදී වූ පදවලට පසුව: චතුරංගිකං, චතුරා රක්ඛා, චතුරින්ධිපාදපටිලාභෝ, චතුරෝඝනිත්ථරණත්ථං. එසේම භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරේසා, පථවීධාතුරේවේසා යනාදියයි.

Tathā sarato ivevesu chandānurakkhaṇe. Nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakūṭe, āraggeriva sāsapo, sāsaporiva āragge, usabhoriva, sabbhireva samāsetha.

එසේම, ඡන්දස් ආරක්‍ෂා කිරීමේදී ස්වරයකට පසුව ඇති 'ඉව', 'ඒව' යන පදයන්ට පෙර ර-කාර ආගමය වෙයි. නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකූටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, සාසපොරිව ආරග්ගෙ, උසභොරිව, සබ්භිරේව සමාසේථ.

Vāti kiṃ? Dvādhiṭṭhitaṃ, pātvākāsi, punapi.

'විකල්පයෙන්' (වා) යැයි කීවේ ඇයි? ද්වාධිට්ඨිතං, පාත්වාකාසි, පුනapi (පුනපි) (යනාදී වශයෙන් ද වන බැවිනි).

Lakāro chasaṅkhyāhi. Laḷānamaviseso. Cha abhiññā chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷāsīti, chaḷaṃsā, saḷāyatanaṃ.

'ඡ' (හය) යන සංඛ්‍යා ශබ්දයෙන් පසුව ළ-කාර (හෝ ල-කාර) ආගමය වෙයි. 'ල' සහ 'ළ' අතර විශේෂ වෙනසක් නැත. ඡ + අභිඤ්ඤා -> ඡළභිඤ්ඤා, ඡළංගං, ඡළාසීති, ඡළංසා, සළායතනං.

Vāti kiṃ? Cha abhiññā.

'විකල්පයෙන්' (වා) යැයි කීවේ ඇයි? ඡ අභිඤ්ඤා (යනුවෙන් ද වන බැවිනි).

Iti sarasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

මෙසේ ස්වර සන්ධි විධානය නිම විය.

Itthiliṅga

ස්ත්‍රී ලිංගය.

Atha [Pg.81] itthiliṅgāni vuccante.

ඉක්බිති දැන් ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්ද කියනු ලැබෙත්.

Akāranto itthiliṅgasaddo appasiddho.

අකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයක් නැත.

Ākāranto itthiliṅgo kaññāsaddo. ‘‘Kañña’’iti ṭhite –

ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දය වූයේ 'කඤ්ඤා' (කන්‍යාව) ශබ්දයයි. 'කඤ්ඤ' කියා තිබියදී -

176. Itthiyamato āppaccayo.

176. 'ඉත්ථියමතෝ ආප්පච්චයෝ' (යන සූත්‍රයෙන්) ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙන් පරව 'ආ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Itthiyaṃ vattamānā akārantato liṅgamhā paro āppaccayo hoti.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින අකාරාන්ත ලිංගයෙන් පරව 'ආ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Pakatyatthajotakā itthi-ppaccayā syādayo viya;

Ṇādayo paccayatthassa, sakatthassāpi vācakā.

ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයෝ 'සි' ආදී විභක්තීන් මෙන් ප්‍රකෘති අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නාහු වෙති. 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ප්‍රත්‍යාර්ථය ද, තමාගේ අර්ථය ද (ස්වාර්ථය ද) පවසන්නාහු වෙති.

‘‘Saralopo’’tiādinā pubbassare lutte, paranayane ca kate ‘‘dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vuttattāva paccayantassāpi aliṅgattā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā’tavetunādīsu cā’’ti ettha vaggahaṇena itthippaccayantassāpi nāmabyapadeso. Pure viya syādyuppatti, ‘‘sesato lopaṃ gasipī’’ti silopo. Sā kaññā.

'සරලෝපෝ' ආදී සූත්‍රවලින් පූර්ව ස්වරය ලොප් කළ කල්හි ද, පර ස්වරයට පැමිණවීම කළ කල්හි ද, 'ධාතුප්පච්චයවිභත්තිවජ්ජිතමත්ථවං ලිංගං' යනුවෙන් පැවසූ හෙයින්, ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති ශබ්දයට ද ලිංගත්වයක් නොමැති වීමෙන් විභක්ති උත්පත්තිය සිද්ධ නොවන කල්හි, 'තද්ධිතසමාසකිතකා නාමං වා තවේතුනාදීසු චා' යන මෙහි 'වා' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති ශබ්දයට ද 'නාම' යන සංඥාව (නම) ලැබෙයි. පෙර පරිදිම 'සි' ආදී විභක්ති උපදවා, 'සේසතෝ ලෝපං ගසිපී' යන සූත්‍රයෙන් 'සි' විභක්තිය ලොප් වෙයි. 'සා කඤ්ඤා' (ඒ කන්‍යාව) යන්න සිද්ධ වෙයි.

Bahuvacane ‘‘ālapane si gasañño’’ti ito ‘‘sañño’’, ‘‘te itthikhyā po’’ti ito ‘‘itthikhyā’’ti ca vattate.

බහුවචනයෙහි දී, 'ආලපනේ සි ගසඤ්ඤෝ' යන මෙයින් 'සඤ්ඤෝ' යන්න ද, 'තේ ඉත්ථිඛ්‍යා පෝ' යන මෙයින් 'ඉත්ථිඛ්‍යා' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

177. Ā gho.

177. 'ආ ඝෝ' (යන සූත්‍රයයි.)

Liṅgassanto ākāro yadā itthikhyo, tadā ghasañño hotīti ghasaññāyaṃ ‘‘ghapato ca yonaṃ lopo’’ti [Pg.82] vikappena yolopo. Tā kaññā kaññāyo.

ලිංගයෙහි කෙළවර ඇති 'ආ' කාරය යම් කලෙක ස්ත්‍රී ලිංගය පවසන්නේ වේ ද, එකල්හි එය 'ඝ' සංඥාව ලබයි. මෙසේ 'ඝ' සංඥාව ඇති කල්හි, 'ඝපතෝ ච යෝනං ලෝපෝ' යන සූත්‍රයෙන් විකල්පයෙන් 'යෝ' විභක්තිය ලොප් වෙයි. 'තා කඤ්ඤා', 'කඤ්ඤායෝ' (ඒ කන්‍යාවෝ) යන්න සිද්ධ වෙයි.

Ālapane ‘‘sakhato gasse vā’’ti ito ‘‘gassā’’ti vattate.

ආලපනයෙහි (සම්බෝධනයෙහි) 'සඛතෝ ගස්සේ වා' යන මෙයින් 'ගස්ස' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

178. Ghate ca.

178. 'ඝතේ ච' (යන සූත්‍රයයි.)

Ghato parassa gassa ekāro hoti, saralopādi. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā kaññāyo.

'ඝ' සංඥාවෙන් පර වූ 'සි' (ග) විභක්තියට 'ඒ' කාරය වෙයි, ඉන්පසු සරලෝප ආදිය වෙයි. 'භෝති කඤ්ඤේ' (පින්වත් කන්‍යාවෙනි - ඒකවචන), 'භෝතියෝ කඤ්ඤා', 'කඤ්ඤායෝ' (පින්වත් කන්‍යාවෙනි - බහුවචන) යන්න සිද්ධ වෙයි.

Aṃmhi saralopapakatibhāvā kaññaṃ, kaññā kaññāyo.

'අං' විභක්තියෙහි දී සරලෝපය සහ ප්‍රකෘති භාවය වීමෙන් 'කඤ්ඤං' (කන්‍යාව) ද, (බහුවචනයෙහි දී) 'කඤ්ඤා', 'කඤ්ඤායෝ' ද වෙති.

Tatiyādīsu ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti ito ‘‘āyo, ekavacanāna’’nti ca vattate.

තෘතීය ආදී විභක්තීන්හි දී, 'ආය චතුත්ථේකවචනස්ස තූ' යන මෙයින් 'ආයෝ' (ආය) යන්න ද, 'ඒකවචනානං' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

179. Ghato nādīnaṃ.

179. 'ඝතෝ නාදීනං' (යන සූත්‍රයයි.)

Ghasaññato liṅgassākārā paresaṃ nādīnaṃ smiṃpariyantānaṃ ekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ āyādeso hoti. Saralopaparanayanāni. Kaññāya, kaññāhi kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ, kaññāya, kaññāhi kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ.

'ඝ' සංඥාව ඇති ලිංගයේ 'ආ' කාරයෙන් පර වූ, 'නා' විභක්තියේ සිට 'ස්මිං' විභක්තිය දක්වා වූ ඒකවචන විභක්ති සමූහයාට 'ආය' ආදේශය වෙයි. ඉන්පසු සරලෝපය සහ පරනයනය (පර අකුරට පැමිණවීම) වෙයි. 'කඤ්ඤාය', 'කඤ්ඤාහි/කඤ්ඤාභි', 'කඤ්ඤාය', 'කඤ්ඤානං', 'කඤ්ඤාය', 'කඤ්ඤාහි/කඤ්ඤාභි', 'කඤ්ඤාය', 'කඤ්ඤානං' යන රූප සිද්ධ වෙයි.

Smiṃmhi –

'ස්මිං' විභක්තියෙහි දී -

180. Ghapato smiṃ yaṃ vā.

180. 'ඝපතෝ ස්මිං යං වා' (යන සූත්‍රයයි.)

Ghapato parassa smiṃvacanassa yaṃ hoti vā, aññatthāyādeso. Kaññāyaṃ kaññāya, kaññāsu.

'ඝ' සංඥාව ඇති සහ 'ප' සංඥාව ඇති ලිංගයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'යං' ආදේශය වෙයි, අනෙක් පස 'ආය' ආදේශය වෙයි. 'කඤ්ඤායං', 'කඤ්ඤාය', (බහුවචනයෙහි) 'කඤ්ඤාසු' යන්න සිද්ධ වෙයි.

Evamaññepi –

මෙසේ අනෙක් ශබ්දයන්හි ද (රූප සිද්ධි කටයුතුය) -

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā vīṇā taṇhā;

Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.

සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), මේධා (ප්‍රඥාව), පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව), විජ්ජා (විද්‍යාව), චින්තා (සිතීම), මන්තා (මන්ත්‍රය/ප්‍රඥාව), වීණා (වීණාව), තණ්හා (තණ්හාව), ඉච්ඡා (කැමැත්ත), මුච්ඡා (මුර්ඡාව), ඒජා (තණ්හාව), මායා (මායාව), මෙත්තා (මෛත්‍රිය), මත්තා (ප්‍රමාණය), සික්ඛා (ශික්ෂාව), භික්ඛා (භික්ෂාව/සිඟමන).

Jaṅghā [Pg.83] gīvā jivhā vācā,Chāyā āsā gaṅgā nāvā;

Gāthā senā lekhā sālā,Mālā velā pūjā khiḍḍā.

ජංඝා (කෙණ්ඩය), ගීවා (ගෙල), ජිව්හා (දිව), වාචා (වචනය), ඡායා (සෙවනැල්ල), ආසා (ආශාව), ගංගා (ගඟ), නාවා (නැව), ගාථා (ගාථාව), සේනා (සේනාව), ලේඛා (ලියවිල්ල/ඉර), සාලා (ශාලාව), මාලා (මාලාව), වේලා (වේලාව/වෙරළ), පූජා (පූජාව), ඛිඩ්ඩා (කෙළිය/ක්‍රීඩාව).

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.

පිපාසා (පිපාසය), වේදනා (වේදනාව), සඤ්ඤා (සංඥාව), චේතනා (චේතනාව), තසිණා (තණ්හාව), පජා (ප්‍රජාව), දේවතා (දේවතාවා), වට්ටකා (වටුවා), ගෝධා (තලගොයා), බලාකා (කොකා), පරිසා (පිරිස), සභා (සභාව).

Ūkāsephālikā laṅkā, salākā vālikā sikhā;

Visākhā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.

ඌකා (උකුණා), සේඵාලිකා (සෙපාලිකා), ලංකා (ලංකාව), සලාකා (සලකුව/කූර), වාලිකා (වැලි), සිඛා (කොණ්ඩය/සිඛාව), විසාඛා (විශාඛාව), විසිඛා (වීදිය), සාඛා (අත්ත), වචා (කොට්ටං), වඤ්ඣා (වඳ ස්ත්‍රිය), ජටා (ජටාව), ඝටා (සමූහය).

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

ජෙට්ඨා (ජ්‍යෙෂ්ඨ තැනැත්තිය), සොණ්ඩා (සොඬ/බොන්නිය), විතණ්ඩා (විතණ්ඩාව), කරුණා (කරුණාව), වනිතා (වනිතාව), ලතා (ලතාව/වැල), කථා (කථාව), නිද්දා (නිද්‍රාව/නින්ද), සුධා (අමෘතය/හුණු), රාධා (රාධාව), වාසනා (වාසනාව/වාසනා ගුණය), සිංසපා (ඇට්ටේරියා ගස), පපා (පැන්හල).

Pabhā sīmā khamā jāyā,Khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā līlā,Lāle’lā mekhalā kalā.

පභා (ප්‍රභාව/ආලෝකය), සීමා (සීමාව), ඛමා (ක්ෂමාව/පොළොව), ජායා (භාර්යාව), ඛත්තියා (ක්ෂත්‍රිය කාන්තාව), සක්ඛරා (සීනි/කැටකැබිලිති), සුරා (රා/මත්පැන්), දෝලා (දෝලාව), තුලා (තලාව/තාරාදිය), සිලා (ගල), ලීලා (ලීලාව), ලාලා (කෙළ), ඒලා (එනසාල්), මේඛලා (මෙවුල්දම), කලා (කලාව).

Vaḷavā’lambusā mūsā, mañjūsā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.

වළවා (වෙළඹ), අලම්බුසා (අලම්බුසාව), මූසා (මූසාව/කෝව), මඤ්ජූසා (මංජුසාව/පෙට්ටිය), සුලසා (සුලසාව), දිසා (දිශාව), නාසා (නාසය), ජුණ්හා (සඳ එළිය), guhā (ගුහාව), ඊහා (උත්සාහය), ලසිකා (සන්ධි සෙවල/ලසිකාව), වසුධා (පොළොව) ආදී ශබ්ද මෙසේමය.

Ammādīnaṃ ālapaneva rūpabhedo. Ammā, ammā ammāyo.

'අම්මා' ආදී ශබ්දයන්ගේ ආලපනයෙහි ම (සම්බෝධනයෙහි ම) රූපයන්ගේ වෙනස්වීම් වෙයි. 'අම්මා' (මව), (බහුවචන) 'අම්මා', 'අම්මායෝ'.

Gassa ‘‘ghate cā’’ti ekāre sampatte –

'සි' (ග) විභක්තියට 'ඝතේ ච' යන සූත්‍රයෙන් 'ඒ' කාරය පැමිණි කල්හි -

181. Na ammādito.

181. 'න අම්මාදිතෝ' (යන සූත්‍රයයි.)

Ammā annāiccevamādito parassa gassa ālapanekavacanassa na ekārattaṃ hoti. ‘‘Ākāro vā’’ti rassattaṃ.

'අම්මා', 'අන්නා' යනාදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ, ආලපන ඒකවචන වූ 'සි' (ග) විභක්තියට 'ඒ' කාරය නොවෙයි. 'ආකාරෝ වා' යන සූත්‍රයෙන් (අග ඇති ආකාරයට) රස්ව වීම (ලඝු වීම) වෙයි.

Bhoti amma bhoti ammā, bhotiyo ammā ammāyo. Evaṃ annā, annā annāyo, bhoti anna bhoti annā, bhotiyo annā annāyo. Ambā[Pg.84], ambā ambāyo, bhoti amba bhoti ambā, bhotiyo ambā ambāyo iccādi.

'භෝති අම්ම', 'භෝති අම්මා' (පින්වත් මෑණියනි!), (බහුවචන) 'භෝතියෝ අම්මා', 'අම්මායෝ' (පින්වත් මෑණිවරුනි!) යන්න සිද්ධ වෙයි. මෙසේම 'අන්නා' (මව) ශබ්දය ද වෙයි; 'අන්නා', 'අන්නායෝ', 'භෝති අන්න', 'භෝති අන්නා', 'භෝතියෝ අන්නා', 'අන්නායෝ' ද වෙයි. 'අම්බා' (මව) ශබ්දය ද එසේමය; 'අම්බා', 'අම්බායෝ', 'භෝති අම්බ', 'භෝති අම්බා', 'භෝතියෝ අම්බා', 'අම්බායෝ' යනාදී වශයෙනි.

Ākārantaṃ.

ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකරණය නිමියේය.

Ikāranto itthiliṅgo rattisaddo;

Tatheva syādyuppatti, silopo, ratti.

ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දය වූයේ 'රත්ති' (රාත්‍රිය) ශබ්දයයි. එසේම 'සි' ආදී විභක්ති ලැබීම ද, 'සි' විභක්තිය ලොප් වීම ද සිදු වී 'රත්ති' යන්න සිද්ධ වෙයි.

Bahuvacane ‘‘saññā, ivaṇṇuvaṇṇā’’ti ca vattate.

බහුවචනයෙහි දී, 'සඤ්ඤා' යන්න ද, 'ඉවණ්ණුවණ්ණා' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

182. Te itthikhyā po.

182. 'තේ ඉත්ථිඛ්‍යා පෝ' (යන සූත්‍රයයි.)

Itthiyā ākhyā saññā itthikhyā, liṅgassantā te ivaṇṇuvaṇṇā yadā itthikhyā, tadā pasaññā hontīti pasaññāyaṃ ‘‘ghapato cā’’tiādinā yolopo, ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Rattī rattiyo ratyo vā, he ratti, he rattī he rattiyo.

ස්ත්‍රියකගේ නාමය (සංඥාව) ස්ත්‍රී සංඥාව (ඉත්ථිඛ්‍යා) නම් වෙයි. ලිංගයෙහි කෙළවර පිහිටි ඒ 'ඉ' වර්ණ, 'උ' වර්ණයන් යම් කලෙක ස්ත්‍රී ලිංගය පවසන්නාහු වෙත් ද, එකල්හි ඔවුහු 'ප' සංඥාව ලබත්. මෙසේ 'ප' සංඥාව ඇති කල්හි, 'ඝපතෝ ච' ආදී සූත්‍රවලින් 'යෝ' විභක්තිය ලොප් වීම ද, 'යෝසු කත' ආදී සූත්‍රවලින් (අග ස්වරය) දීර්ඝ වීම ද වෙයි. 'රත්තී', 'රත්තියෝ', 'රත්‍යෝ' (රාත්‍රීහු) යන රූප වෙයි. ආලපනයෙහි 'හේ රත්ති' (හේ රාත්‍රිය!), 'හේ රත්තී', 'හේ රත්තියෝ' (හේ රාත්‍රීනි!) යන්න සිද්ධ වෙයි.

‘‘Aṃmo’’tiādinā niggahītaṃ, rattiṃ, rattī rattiyo;

Tatiyādīsu ‘‘ekavacanānaṃ, nādīna’’nti ca vattate.

'අංමෝ' ආදී සූත්‍රයෙන් නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) පැමිණීමෙන් 'රත්තිං' (රාත්‍රිය) ද, බහුවචනයෙහි 'රත්තී', 'රත්තියෝ' ද වෙති. තෘතීයාදී විභක්තීන්හි දී 'ඒකවචනානං', 'නාදීනං' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

183. Pato yā.

183. 'පතෝ යා' (යන සූත්‍රයයි.)

Pasaññato ivaṇṇuvaṇṇehi paresaṃ nādīnamekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ yāādeso hoti. Rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ.

පසඤ්ඤ සංඥාව ඇති ඉවර්ණ උවර්ණවලට (ඉ-ඊ, උ-ඌ කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදවලට) පසුව එන 'නා' ආදී ඒකවචන විභක්ති සමූහයාට 'යා' යන්න ආදේශ වෙයි. (නිදසුන්:) රත්තියා (රෑ විසින්), රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි (රෑවල් විසින්), රත්තියා (රෑ කෙරෙන්), රත්තීනං රත්තිනං (රෑවල් පිළිබඳ).

Pañcamiyaṃ –

පංචමී (පස්වන) විභක්තියෙහිදී –

184. Amā pato smiṃsmānaṃ vā.

184. ('අමා පතෝ ස්මිංස්මානං වා' යන්නෙන්)

Paiccetasmā paresaṃ smiṃ smāiccetesaṃ yathākkamaṃ aṃ āādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo[Pg.85], tena uvaṇṇantato na honti, ivaṇṇantatopi yathāpayogaṃ.

මේ සූත්‍රයෙන් පසුව එන 'ස්මිං' සහ 'ස්මා' යන විභක්තිවලට පිළිවෙළින් 'අං' සහ 'ආ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. මෙහි 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථය පිණිස (නියත විකල්පය සඳහා) වේ. එම නිසා උවර්ණාන්ත (උ-ඌ කාරාන්ත) නාමයන්ගෙන් පසුව මේවා සිදු නොවේ. ඉවර්ණාන්ත (ඉ-ඊ කාරාන්ත) නාමයන්ගෙන් පසුව ද යෙදුමට අනුව සිදුවේ.

‘‘Sare, yakāro’’ti ca vattate, sīhamaṇḍūkagatīhi yovacanekavacanaggahaṇañca.

('සරේ යකාරෝ' යන්න ද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.) සිංහමණ්ඩුක ගතියෙන් (සිංහාවලෝකන හා මණ්ඩුකප්ලුති න්‍යායයෙන්) 'යෝ' විභක්තිය සහ ඒකවචන විභක්ති ග්‍රහණය ද පැමිණෙයි.

185. Pasaññassa ca.

185. ('පසඤ්ඤස්ස ච' යන්නෙන්)

Pasaññassa ivaṇṇassa yovacanekavacanavibhattīnamādese sare pare yakāro hoti. Ettha ca yakārassevādhikārato pasaññaggahaṇena ivaṇṇova gayhati, caggahaṇaṃ ‘‘ratto’’tiādīsu nivattanatthaṃ. Ratyā rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ. Smiṃvacane amādesayakārādesā, ratyaṃ. ‘‘Ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti yaṃādeso, rattiyaṃ.

පසඤ්ඤ සංඥාව ඇති ඉවර්ණයාගේ 'යෝ' විභක්තිය සහ ඒකවචන විභක්ති ආදේශ වූ කල්හි, ස්වරයක් පරවූ විට 'ය' කාරය ආදේශ වෙයි. මෙහි 'ය' කාරය පමණක් අධිකාර වන බැවින් 'පසඤ්ඤ' ග්‍රහණයෙන් ඉවර්ණයම ගනු ලැබේ. 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම 'රත්තෝ' යනාදී රූපයන් වැළැක්වීම පිණිස වේ. (රූප සාධන:) රත්‍යා, රත්තියා (තෘතීයා ඒකවචන); රත්තීහි රත්තීභි රත්තිහි රත්තිභි (බහුවචන); රත්තියා (පංචමී ඒකවචන); රත්තීනං රත්තිනං (ෂෂ්ඨී බහුවචන). 'ස්මිං' විභක්තියෙහිදී 'අං' ආදේශය සහ 'ය' කාර ආදේශය වීමෙන් 'රත්‍යං' ද, 'ඝපතෝ ස්මිං යං වා' යන්නෙන් 'යං' ආදේශ වීමෙන් 'රත්තියං' ද වෙයි.

Aññattha ‘‘aṃ, smiṃ, vā’’ti ca vattate.

අන්‍ය ස්ථානයන්හි 'අං', 'ස්මිං', 'වා' යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

186. Ādito o ca.

186. ('ආදිතෝ ඕ ච' යන්නෙන්)

Ādiiccetasmā smiṃvacanassa aṃ oādesā honti vā. Casaddena aññasmāpi ā aṃ oādesā. Ratyā rattiṃ ratto rattiyā, rattīsu rattisu.

'ආදි' යන ශබ්දයෙන් පර වූ 'ස්මිං' විභක්තියට 'අං' සහ 'ඕ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. 'ච' ශබ්දය නිසා අන්‍ය ශබ්දයන්ගෙන් ද 'ආ', 'අං', 'ඕ' ආදේශයෝ වෙති. (නිදසුන්:) රත්‍යා, රත්තිං, රත්තෝ, රත්තියා (සප්තමී ඒකවචන); රත්තීසු රත්තිසු (සප්තමී බහුවචන).

Evamaññānipi –

මෙසේ අන්‍ය නාමපද ද සිද්ධ වේ –

Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti;

Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.

පත්ති (පදවි/සේනා), යුත්ති (යුක්තිය), වුත්ති (පැවැත්ම), කිත්ති (කීර්තිය), මුත්ති (මිදීම), තිත්ති (තෘප්තිය), ඛන්ති (ක්ෂාන්තිය), කන්ති (කාන්තිය); සන්ති (ශාන්තිය), තන්ති (තන්ත්‍රය/පෙළ), සිද්ධි (සිද්ධිය), සුද්ධි (ශුද්ධිය), ඉද්ධි (ඍද්ධිය), වුද්ධි (වෘද්ධිය), බුද්ධි (බුද්ධිය), බෝධි (බෝධිය).

Bhūmi jāti pīti sūti, nandi sandhi sāṇi koṭi;

Diṭṭhi vuḍḍhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi;

Sati mati gati cuti, dhiti yuvati vikati.

භූමි (පොළොව), ජාති (උපත), පීති (ප්‍රීතිය), සූති (ප්‍රසූතිය), nandi (සතුට), සන්ධි (සන්ධිය), සාණි (තිරය), කෝටි (කෙළවර/කෝටිය); දිට්ඨි (දෘෂ්ටිය), වුද්ධි (වෘද්ධිය), තුට්ඨි (තුෂ්ටිය), යට්ඨි (කෙටේරිය/සැරයටිය), පාළි (පෙළ), ආළි (වැට/කෙළි), නාළි (නාලිය), කෙළි (ක්‍රීඩාව); සති (සිහිය), මති (මතය), ගති (ගමන/ගතිය), චුති (චුතිය), ධිති (ධෛර්යය), යුවති (තරුණිය), විකති (විකෘතිය).

Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli dundubhi doṇi aṭavi chavi ādīni ikārantanāmāni.

රති (ඇල්ම), රුචි (කැමැත්ත), රස්මි (රැස්මිය), අසනි (හෙනය), වසනි (ඇඳුම), ඕසධි (බෙහෙත), අංගුලි (ඇඟිල්ල), ධූලි (දූවිල්ල), දුන්දුභි (බෙරය), දෝණි (දෝණිය/ඔරුව), අටවි (වනාන්තරය), ඡවි (සම) යනාදීහු 'ඉ' කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමපදයෝ වෙති.

Ikārantaṃ.

ඉ-කාරාන්ත නිමියේය.

Īkāranto [Pg.86] itthiliṅgo itthīsaddo;

‘‘Ittha’’itīdha ‘‘itthiyaṃ, paccayo’’ti ca vattate.

ඊ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'ඉත්ථී' (ස්ත්‍රිය) ශබ්දය; 'ඉත්ථ' යන්නෙහි 'ඉත්ථියං' (ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය පිළිබඳව) සහ 'පච්චයෝ' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

187. Nadādito vā ī.

187. ('නදාදිතෝ වා ඊ' යන්නෙන්)

Nadādito vā anadādito vā itthiyaṃ vattamānā liṅgamhā īppaccayo hoti. Vāggahaṇamanadādisampiṇḍanatthaṃ, tena puthugavādito ca ī.

නද ආදී (නදී ආදී) ශබ්දයන්ගෙන් හෝ නද නොවන වෙනත් ශබ්දයන්ගෙන් හෝ ස්ත්‍රී අර්ථයෙහි පවත්නා නාම ප්‍රකෘතීන්ගෙන් පසුව 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි 'වා' යන වචනය ග්‍රහණය කර තිබෙන්නේ නද නොවන වෙනත් ශබ්දයන් ද එකතු කරනු පිණිසය. එබැවින් 'පුථු', 'ගව' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ද 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Saralope ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti asavaṇṇe sampatte pakatibhāvo nāmabyapadeso, syādyuppatti. Itthī, itthī ‘‘agho rassa’’ntiādinā rassattaṃ, itthiyo. Sambodhane ‘‘jhalapā rassa’’nti rassattaṃ. Bhoti itthi, bhotiyo itthī itthiyo.

ස්වර ලෝපයෙහිදී, 'ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තේ' යන්නෙන් අසවර්ණ ලෝපය පැමිණි කල්හි ප්‍රකෘති භාවය නාම ව්‍යපදේශය වෙයි, ඉන්පසු 'සි' ආදී විභක්ති උත්පත්තිය සිදුවේ. (රූප සාධන:) ඉත්ථී (ප්‍රථමා ඒකවචන); 'අඝෝ රස්සං' යනාදී සූත්‍රවලින් රස්ව වීමෙන් 'ඉත්ථී', 'ඉත්ථියෝ' (බහුවචන) වෙයි. ආමන්ත්‍රණයෙහිදී 'ඣලපා රස්සං' යන්නෙන් රස්ව වීම සිදුවේ. 'භෝති ඉත්ථි' (ඒකවචන), 'භෝතියෝ ඉත්ථී ඉත්ථියෝ' (බහුවචන) වෙයි.

Dutiyekavacane ‘‘ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti ito ‘‘vā’’ti vattate.

ද්විතීයා ඒකවචනයෙහිදී, 'ඝපතෝ ස්මිං යං වා' යන සූත්‍රයෙන් 'වා' යන්න අනුවර්තනය වේ.

188. Aṃ yamīto pasaññato.

188. ('අං යමීතෝ පසඤ්ඤතෝ' යන්නෙන්)

Pasaññato īkārato parassa aṃvacanassa yaṃ hoti vā. Itthiyaṃ itthiṃ, itthī itthiyo, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyaṃ itthiyā, itthīsu.

පසඤ්ඤ සංඥාව ඇති ඊ-කාරයෙන් පර වූ 'අං' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'යං' ආදේශය වෙයි. (රූප සාධන:) ඉත්ථියං, ඉත්ථිං (ද්විතීයා ඒකවචන); ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ (ද්විතීයා බහුවචන); ඉත්ථියා (තෘතීයා ඒකවචන); ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි (තෘතීයා බහුවචන); ඉත්ථියා (චතුර්ථී ඒකවචන); ඉත්ථීනං (චතුර්ථී බහුවචන); ඉත්ථියා (පංචමී ඒකවචන); ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි (පංචමී බහුවචන); ඉත්ථියා (ෂෂ්ඨී ඒකවචන); ඉත්ථීනං (ෂෂ්ඨී බහුවචන); ඉත්ථියං, ඉත්ථියා (සප්තමී ඒකවචන); ඉත්ථීසු (සප්තමී බහුවචන) වේ.

Evaṃ nadī, nadī. Yolopābhāve ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha tusaddena yonamokāro ca, ‘‘pasaññassa cā’’ti īkārassa yakāro, ‘‘yavataṃ talana’’iccādinā dyassa jakāro, dvittaṃ. Najjo sandanti, nadiyo.

මෙසේම 'නදී' ශබ්දය ද වේ. 'යෝ' ලෝපය නොවන කල්හි, 'තතෝ යෝනමෝ තූ' යන සූත්‍රයෙහි 'තු' ශබ්දය නිසා 'යෝ' විභක්තියට 'ඕ' කාරය ද, 'පසඤ්ඤස්ස ච' යන්නෙන් ඊ-කාරයට 'ය' කාරය ද, 'යවතං තලන...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ද්‍ය' යන්නට 'ජ' කාරය ද, ද්විත්වය ද ලැබෙයි. (නිදසුන්:) නජ්ජෝ සන්දන්ති (ගංගාවෝ ගලති), නදියෝ.

Ettha [Pg.87] cevaṃ sijjhantānaṃ najjoādīnaṃ vuttiyaṃ ānattaggahaṇādinā nipphādanaṃ atraja sugatādīnaṃ viya nipphādanūpāyantaradassanatthanti daṭṭhabbaṃ.

මෙහිදී මෙසේ සිද්ධ වන්නා වූ 'නජ්ජෝ' යනාදී රූපයන් වෘත්තියෙහි 'ආනත්ත' ග්‍රහණය ආදියෙන් නිපදවීම, 'අත්‍රජ', 'සුගත' ආදී රූපයන් සේම වෙනත් නිපදවීමේ ක්‍රමෝපායක් පෙන්වීම සඳහා යැයි දත යුතුය.

He nadi, he nadī he najjo he nadiyo, nadiyaṃ nadiṃ, nadī najjo nadiyo.

හේ නදි (ආමන්ත්‍රණ ඒකවචන), හේ නදී, හේ නජ්ජෝ, හේ නදියෝ (ආමන්ත්‍රණ බහුවචන); නදියං, නදිං (ද්විතීයා ඒකවචන); නදී, නජ්ජෝ, නදියෝ (ද්විතීයා බහුවචන).

Amādisutte ā patoti yogavibhāgena kvaci nāsānañcāttaṃ, tena na jaccā vasalo hoti, pathabyā ekarajjenāti ādi ca sijjhati, pure viya yakārajakārādesadvittāni.

'අමාදි' සූත්‍රයෙහි 'ආ පතෝ' යන්න යෝග විභාග කිරීමෙන් ඇතැම් තැනක 'නා' විභක්තියට 'ආ' කාරය ද ආදේශ වෙයි. එමඟින් 'න ජච්චා වසලෝ හෝති' (ජාතියෙන් වසලයෙක් නොවේ), 'පථබ්‍යා ඒකරජ්ජේන' යනාදී රූපයන් සිද්ධ වෙයි. පෙර පරිදිම 'ය' කාර, 'ජ' කාර ආදේශ සහ ද්විත්ව වීම් ද සිදු වේ.

Najjā kataṃ nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjā nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjaṃ nadiyaṃ nadiyā, nadīsu.

(රූප සාධන:) නජ්ජා කතං (නජ්ජා/නදියා - තෘතීයා ඒකවචන); නදීහි, නදීභි (තෘතීයා බහුවචන); නජ්ජා, නදියා (චතුර්ථී ඒකවචන); නදීනං (චතුර්ථී බහුවචන); නජ්ජා, නදියා (පංචමී ඒකවචන); නදීහි, නදීභි (පංචමී බහුවචන); නජ්ජා, නදියා (ෂෂ්ඨී ඒකවචන); නදීනං (ෂෂ්ඨී බහුවචන); නජ්ජං, නදියං, නදියා (සප්තමී ඒකවචන); නදීසු (සප්තමී බහුවචන) වේ.

Aññepi –

අන්‍ය වූ ශබ්දයෝ ද මෙසේම වෙති –

Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī;

Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī.

මහී (පොළොව), වේතරණී (වේතරණී ගඟ), වාපී (වැව), පාටලී (පළොල් ගස), කදලී (කෙසෙල් ගස), ඝටී (කළය); නාරී (නාරිය), කුමාරී (කුමාරිය), තරුණී (තරුණිය), වාරුණී (රා/මද්‍යය), බ්‍රාහ්මණී (බැමිණිය), සඛී (යෙහෙළිය).

Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī;

Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī –

ගන්ධබ්බී (ගාන්ධර්ව ස්ත්‍රිය), කින්නරී (කින්නරිය), නාගී (නාග කන්‍යාව), දේවී (දේවිය), යක්ඛී (යක්ෂණිය), අජී (එළුදෙන), මිගී (මුවදෙන); වානරී (වඳුරුදෙන), සූකරී (ඌරුදෙන), සීහී (සිංහදෙන), හංසී (හංස දෙන), කාකී (කපුටුදෙන) සහ කුක්කුටී (කිකිළිය) –

Iccādayo itthīsaddasamā.

යනාදීහු 'ඉත්ථී' ශබ්දය හා සමාන වෙති.

Tatheva mātulasaddato īppaccaye kate –

එසේම 'මාතුල' (මාමා) ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි –

189. Mātulādīnamānattamīkāre.

189. ('මාතුලාදීනමානත්තමීකාරේ' යන්නෙන්)

Mātula ayyakavaruṇaiccevamādīnamanto ānattamāpajjate īkāre paccaye pare, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, saralopādi. Mātulānī, evaṃ ayyakānī, varuṇānī, sesaṃ itthīsaddasamaṃ.

'මාතුල', 'අය්‍යක', 'වරුණ' යනාදී ශබ්දයන්ගේ අවසානයට, 'ඊ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආනත්ත' (ආන) ආදේශය වෙයි. මෙහි අවසානය අපේක්ෂා කරන බැවින් ෂෂ්ඨී විභක්තිය වී ඇත, ස්වර ලෝප ආදිය ද සිදුවේ. (රූප සාධන:) මාතුලානී (නැන්දණිය), මෙසේම අය්‍යකානී (මිත්තණිය), වරුණානී (වරුණ දෙව්දුව), සෙසු රූප 'ඉත්ථී' ශබ්දයට සමාන වේ.

Anadādīsu [Pg.88] puthusaddato īppaccayo. ‘‘O sare cā’’ti ettha casaddena ukārassa avādeso. Puthavī, puthaviyo. Sasmā smiṃsu puthabyā puthaviyā, puthabyā puthaviyā, puthabyaṃ puthaviyaṃ puthaviyā iccādi.

නද ආදී නොවන ශබ්ද අතර ඇති 'පුථු' ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ඕ සරේ ච' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය නිසා උ-කාරයට 'අව' ආදේශය වෙයි. (රූප සාධන:) පුථවී, පුථවියෝ (පොළොව). 'සා' (තෘතීයා) විභක්තියේ සිට 'ස්මිං' (සප්තමී) විභක්තිය දක්වා වූ විභක්තිවලදී: පුථබ්‍යා, පුථවියා; පුථබ්‍යා, පුථවියා; පුථබ්‍යං, පුථවියං, පුථවියා යනාදී වශයෙන් වෙයි.

Gosaddato ‘‘nadādito vā ī’’ti īppaccayo. Mahāvuttinā vā ‘‘gāva se’’ti ettha gāvaiti yogavibhāgena vā okārassa āvādeso. Gāvī, gāvī gāviyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'නදාදිතෝ වා ඊ' යන්නෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. නැතහොත් මහා වෘත්තියෙහි එන 'ගාව සේ' යන සූත්‍රයෙහි 'ගාව' යන යෝග විභාගය මඟින් ඕ-කාරයට 'ආව' ආදේශය වෙයි. (රූප සාධන:) ගාවී, ගාවී ගාවියෝ යනාදී රූප 'ඉත්ථී' ශබ්දයට සමාන වේ.

‘‘Mānava’’itīdha ‘‘itthiyaṃ, vā, ī’’ti ca vattate.

'මානව' යන මෙහි 'ඉත්ථියං' (ස්ත්‍රී අර්ථයෙහි), 'වා' (විකල්පයෙන්), 'ඊ' (ප්‍රත්‍යය) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

190. Ṇava ṇika ṇeyya ṇantuhi.

190. ('ණව ණික ණෙය්‍ය ණන්තුහි' යන්නෙන්)

Ṇava ṇika ṇeyya ṇantuppaccayantehi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi īppaccayo hoti. Vādhikāro katthaci nivattanattho, saralopādi. Mānavī, evaṃ nāvikī, venateyyī, gotamī.

'ණව', 'ණික', 'ණෙය්‍ය', 'ණන්තු' යන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති, ස්ත්‍රී අර්ථයෙහි පවතින නාම ප්‍රකෘතීන්ගෙන් පසුව 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි 'වා' අධිකාරය ඇතැම් තැනක වැළැක්වීම සඳහාය, ස්වර ලෝප ආදිය ද සිදුවේ. (රූප සාධන:) මානවී (තරුණිය), මෙසේම නාවිකී (නැව් පදවන්නිය), වේනතෙය්‍යී, ගෝතමී.

‘‘Guṇavantu ī’’itīdha ‘‘vā’’ti vattate.

'ගුණවන්තු ඊ' යන මෙහි 'වා' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

191. Ntussa tamīkāre.

191. ඊකාර ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි, ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයෙහි ‘න්තු’ යන්නට ‘ත’ කාරය ආදේශ වෙයි.

Sabbasseva ntuppaccayassa takāro hoti vā īkārappaccaye pare, aññattha saralopādi. Guṇavatī, guṇavatī guṇavatiyo, guṇavantī, guṇavantī guṇavantiyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

ඊකාර ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම විකල්පයෙන් ‘ත’ කාරය වෙයි. අනෙක් තන්හි (එසේ නොවන විට) ස්වර ලෝප ආදිය වෙයි. ගුණවතී, ගුණවතී ගුණවතියෝ, ගුණවන්තී, ගුණවන්තී ගුණවන්තියෝ යනාදීන් ස්ත්‍රී ශබ්දය මෙන් ම වේ.

Evaṃ kulavatī, sīlavatī, yasavatī, rūpavatī, satimatī, gottamatī.

මෙලෙස ම කුලවතී, සීලවතී, යසවතී, රූපවතී, සතිමතී, ගොත්තමතී යන ශබ්ද ද වේ.

Mahantasaddato ‘‘nadādito vā ī’’ti īppaccayo, ntubyapadeso vikappena takārādeso. Mahatī mahantī.

‘මහන්ත’ ශබ්දයෙන් ‘නදාදිතෝ වා ඊ’ යන්නෙන් ඊ ප්‍රත්‍යය ද, ‘න්තු’ යන ව්‍යපදේශය (සංඥාව) ඇති බැවින් විකල්පයෙන් තකාර ආදේශය ද වෙයි. (එවිට) මහතී, මහන්තී (යනුවෙන් රූප සෑදේ).

‘‘Bhavanta ī’’itīdha ‘‘īkāre’’ti vattate.

‘භවන්ත ඊ’ යන්නෙහි ‘ඊකාරේ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

192. Bhavato [Pg.89] bhoto.

192. ‘භවතෝ භෝතෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbasseva bhavantasaddassa bhotādeso hoti īkāre itthigate pare. Sā bhotī, bhotī bhotiyo, he bhoti, he bhotī bhotiyo iccādi.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ ඊකාරය පරවන කල්හි මුළු ‘භවන්ත’ ශබ්දයට ම ‘භෝත’ ආදේශය වෙයි. සා භෝතී, භෝතී භෝතියෝ, හේ භෝති, හේ භෝතී භෝතියෝ යනාදී වශයෙනි.

‘‘Bhikkhu’’ itīdha ‘‘itthiya’’nti vattate ‘‘vā’’ti ca.

‘භික්ඛු’ යන්නෙහි ‘ඉත්ථියං’ යන්න ද ‘වා’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

193. Patibhikkhurājīkārantehi inī.

193. ‘පති, භික්ඛු, රාජ’ යන ශබ්දයන්ගෙන් සහ ඊකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Pati bhikkhu rāja iccetehi īkārantehi ca itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi inīppaccayo hoti.

පති, භික්ඛු, රාජ යන මේ ශබ්දයන්ගෙන් ද ඊකාරාන්ත වූ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Saralopo’mādesa’’iccādisutte tuggahaṇena kvaci pubbalopassa nisedhanato ‘‘vā paro asarūpā’’ti saralopo. Bhikkhunī, bhikkhunī bhikkhuniyo iccādi.

‘සරලෝපෝමාදේස...’ යනාදී සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ග්‍රහණයෙන් ඇතැම් තැනක පූර්ව ස්වර ලෝපය වැළකෙන බැවින්, ‘වා පරෝ අසිරූපෝ’ යන්නෙන් (පර ස්වරය වූ ඉකාරය ලෝප වී) ස්වර ලෝපය වෙයි. භික්ඛුනී, භික්ඛුනී භික්ඛුනියෝ යනාදී වශයෙනි.

Gahapatisaddato inī, ‘‘atta’’miti vattate.

ගහපති ශබ්දයෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වන කල්හි, ‘අත්තං’ (අ කාරය) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

194. Patissinīmhi.

194. ‘පතිස්සිනීම්හි’ (යන සූත්‍රයයි).

Patisaddassa anto attamāpajjate inīppaccaye pare. Tatheva parasare lutte ‘‘pubbo cā’’ti dīgho, gahapatānī.

ඉනී ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, ‘පති’ ශබ්දයේ අන්තය අකාරත්වයට පැමිණෙයි. එසේ ම පර ස්වරය ලෝප වූ කල්හි, ‘පුබ්බෝ ච’ යන්නෙන් දීර්ඝ වී ‘ගහපතානී’ (යන රූපය වේ).

Tatheva rājasaddato inī, saralopapakatibhāvā, rājinī. Īkārantesu daṇḍīsaddato inī, saralopādi, daṇḍinī, daṇḍinī daṇḍiniyo, evaṃ hatthinī, medhāvinī, tapassinī, piyabhāṇinī iccādi.

එසේ ම ‘රාජ’ ශබ්දයෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි, ස්වර ලෝපය සහ ප්‍රකෘති භාවය වීමෙන් ‘රාජිනී’ (යන රූපය) වේ. ඊකාරාන්ත ශබ්දයන් අතර ‘දණ්ඩී’ ශබ්දයෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වූ විට, ස්වර ලෝප ආදියෙන් ‘දණ්ඩිනී’ ද, ‘දණ්ඩිනී දණ්ඩිනියෝ’ ද වේ. මෙලෙස ම හත්ථිනී, මේධාවිනී, තපස්සිනී, පියභාණිනී යනාදිය ද වේ.

‘‘Pokkharinī’’ itīdha ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikāranakārānaṃ akāraṇakārādesā, pokkharaṇī, pokkharaṇī. ‘‘Tato yonamo tū’’ti sutte tuggahaṇena yonamokāro [Pg.90] ca, īkārassa yakāro, ‘‘yavata’’miccādisutte kāraggahaṇena ṇyassa ñakāro, dvittaṃ. Pokkharañño pokkharaṇiyo vā iccādi.

‘පොක්ඛරිනී’ යන්නෙහි ‘තේසු වුද්ධි...’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ඉකාරයට හා නකාරයට අකාරය සහ ණකාරය ආදේශ වීමෙන් ‘පොක්ඛරණී’, ‘පොක්ඛරණී’ (යන රූප සෑදේ). ‘තතෝ යෝනමෝ තු’ යන සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ග්‍රහණයෙන් ‘යෝ’ විභක්තියට ‘ඕ’ කාරය ද, ඊකාරයට යකාරය ද, ‘යවතං...’ යනාදී සූත්‍රයෙහි ‘කාර’ ග්‍රහණයෙන් ‘ණ්‍ය’ යන්නට ‘ඤ’ කාරය ද, ද්විත්වභාවය ද වෙයි. (එවිට) ‘පොක්ඛරඤ්ඤෝ’ හෝ ‘පොක්ඛරණියෝ’ යනාදී රූප සෑදේ.

Vādhikāro anuttasamuccayattho, tena vidū yakkhāditopi inī, paracittavidunī, saraloparassattāni, paracittavidunī paracittaviduniyo, yakkhinī yakkhiniyo, sīhinī sīhiniyo iccādi.

‘වා’ යන්නෙහි අධිකාරය (මෙහි) නොකියන ලද දෑ ද එකතු කර ගැනීම සඳහා වේ. එබැවින් ‘විදූ’, ‘යක්ඛ’ ආදී ශබ්දවලින් ද ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය ලැබෙයි. (එවිට) ‘පරචිත්තවිදුනී’ යන්නෙහි ස්වර ලෝපය සහ රස්ව වීම් සිදු වී, ‘පරචිත්තවිදුනී’, ‘පරචිත්තවිදුනියෝ’ ද, ‘යක්ඛිනී’, ‘යක්ඛිනියෝ’ ද, ‘සීහිනී’, ‘සීහිනියෝ’ ද යනාදී රූප සෑදේ.

Īkārantaṃ.

ඊකාරාන්තය නිමි.

Ukāranto itthiliṅgo yāgusaddo.

උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘යාගු’ ශබ්දයයි.

Tassa rattisaddasseva rūpanayo. Amādesādiabhāvova viseso.

එහි රූප සිද්ධිය ‘රත්ති’ ශබ්දයේ මෙන් ම වේ. ‘අං’ ආදේශය ආදිය සිදු නොවීම මෙහි ඇති වෙනසයි.

Yāgu, yāgū yāguyo, he yāgu, he yāgū yāguyo, yāguṃ, yāgū yāguyo, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu yāgusu.

යාගු, යාගූ යාගුයෝ, හේ යාගු, හේ යාගූ යාගුයෝ, යාගුං, යාගූ යාගුයෝ, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයා, යාගූහි යාගූභි යාගුහි යාගුභි, යාගුයා, යාගූනං යාගුනං, යාගුයං යාගුයා, යාගූසු යාගුසු.

Evaṃ dhātu dhenu kāsu daddu kacchu kaṇḍu rajju kareṇu piyaṅgu sassuādīni.

මෙලෙස ම ධාතු, ධේනු, kaසු, දද්දු, kච්ඡු, කණ්ඩු, රජ්ජු, කරේණු, පියංගු, සස්සු ආදී ශබ්ද ද වේ.

Mātusaddassa bhedo. Tassa pitusaddasseva rūpanayo. ‘‘Āratta’’miti bhāvaniddesena ārādesābhāve ‘‘pato yā’’ti yādesova viseso.

‘මාතු’ ශබ්දයේ වෙනස (මෙසේ ය). එහි රූප සිද්ධිය ‘පිතු’ ශබ්දයේ මෙන් ම වේ. ‘ආරත්තං’ යන භාව නිර්දේශයෙන් ‘ආර’ ආදේශය නොවන කල්හි, ‘පතෝ යා’ යන්නෙන් ‘යා’ ආදේශය වීම පමණක් මෙහි වෙනසයි.

Mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātare mātaro, mātarā mātuyā matyā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ukāralopo[Pg.91], rassattañca. Mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi mātuhi mātubhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātarā mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātari, mātaresu mātūsu mātusu.

මාතා, මාතරෝ, භෝති මාත, භෝති මාතා භෝතියෝ මාතරෝ, මාතරං, මාතරේ මාතරෝ, මාතරා මාතුයා මත්‍යා, ‘තේසු වුද්ධි...’ යනාදී සූත්‍රයෙන් උකාර ලෝපය ද රස්ව භාවය ද වෙයි. මාතරේහි මාතරේභි මාතූහි මාතූභි මාතුහි මාතුභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරා මාතුයා, මාතරේහි මාතරේභි මාතූහි මාතූභි, මාතු මාතුස්ස මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං මාතුනං, මාතරි, මාතරේසු මාතූසු මාතුසු.

Evaṃ dhītā, dhītaro, duhitā, duhitaro iccādi.

මෙලෙස ම ධීතා, ධීතරෝ, දුහිතා, දුහිතරෝ යනාදී වශයෙනි.

Ukārantaṃ.

උකාරාන්තය නිමි.

Ūkāranto itthiliṅgo jambūsaddo.

ඌකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘ජම්බූ’ ශබ්දයයි.

Jambū, jambū jambuyo, he jambu, he jambū jambuyo, jambuṃ, jambū jambuyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

ජම්බූ, ජම්බූ ජම්බුයෝ, හේ ජම්බු, හේ ජම්බූ ජම්බුයෝ, ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයෝ යනාදීන් ස්ත්‍රී ශබ්දය මෙන් ම වේ.

Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsūrū, samāni khalu jambuyā.

මෙසේ ම වධූ, සරභූ, සරබූ, සුතනූ, චමූ, වාමූරූ, නාගනාසූරූ යන ශබ්ද ද ජම්බූ ශබ්දයට සමාන ම වේ.

Ūkārantaṃ.

ඌකාරාන්තය නිමි.

Okāranto itthiliṅgo gosaddo.

ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයයි.

Tassa pulliṅgagosaddasseva rūpanayo.

එහි රූප සිද්ධිය පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ මෙන් ම වේ.

Kaññā ratti nadī itthī, mātulānī ca bhikkhunī;

Daṇḍinī yāgu mātā ca, jambū gotitthisaṅgaho.

කඤ්ඤා, රත්ති, nදී, ඉත්ථී, මාතුලානී සහ භික්ඛුනී, දණ්ඩිනී, යාගු, මාතා, ජම්බූ, ගෝ (යන මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග සංග්‍රහයයි.

Itthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගය නිමියේ ය.

Napuṃsakaliṅga

නපුංසක ලිංගය

Atha [Pg.92] napuṃsakaliṅgāni vuccante.

දැන් නපුංසක ලිංග ශබ්ද කියනු ලැබෙත්.

Akāranto napuṃsakaliṅgo cittasaddo.

අකාරාන්ත නපුංසක ලිංග ‘චිත්ත’ ශබ්දයයි.

Pure viya syādyuppatti, ‘‘citta si’’ itīdha –

පෙර පරිදි ම ‘සි’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම සිදු වූ කල්හි, ‘චිත්ත සි’ යන මෙහි –

‘‘Napuṃsakehi, ato nicca’’nti ca vattate.

‘නපුංසකේහි’ සහ ‘අතෝ නිච්චං’ යන (සූත්‍ර පද ද) අනුවර්තනය වෙයි.

195. Siṃ.

195. ‘සිං’ (යන සූත්‍රයයි).

Si, aṃiti dvipadamidaṃ. Akārantehi napuṃsakaliṅgehi parassa sivacanassa aṃ hoti niccaṃ. Saralopapakatibhāvādi, cittaṃ.

‘සි’, ‘අං’ යනු පද දෙකකින් යුත් සූත්‍රයකි. අකාරාන්ත නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘සි’ ප්‍රත්‍යයට නිති පතා ‘අං’ ආදේශය වෙයි. ස්වර ලෝපය, ප්‍රකෘති භාවය ආදියෙන් ‘චිත්තං’ යන්න සිද්ධ වේ.

Bahuvacane ‘‘yonaṃ ni napuṃsakehī’’ti vattate.

බහුවචනයේ දී ‘යෝනං නි නපුංසකේහි’ යන්න අධිකාර වෙයි.

196. Ato niccaṃ.

196. ‘අතෝ නිච්චං’ (අකාරයෙන් පර වූ යෝ විභක්තියට නිතිපතා ‘නි’ ආදේශ වේ).

Akārantehi napuṃsakaliṅgehi yonaṃ niccaṃ ni hoti. ‘‘Sabbayonīnamāe’’ti nissa vā ākāro. Aññattha ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Cittā cittāni.

අකාරාන්ත නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘යෝ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට නිතිපතා ‘නි’ ආදේශය වෙයි. ‘සබ්බයෝනීනමාඒ’ යන සූත්‍රයෙන් ඒ ‘නි’ යන්නට විකල්පයෙන් ආකාරය (ආ) වේ. අන් තැන්හි ‘යෝසු කත’ යනාදී සූත්‍රවලින් දීර්ඝ වීම සිදුවේ. (එයින්) ‘චිත්තා’, ‘චිත්තානි’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Yonaṃ nibhāve cāette, siddhepi avisesato;

‘‘Ato nicca’’nti ārambhā, āettaṃ kvacidevidha.

යෝ විභක්තීන්ට ‘නි’ ආදේශය හා ‘ඒ’ භාවය විශේෂයකින් තොරව සිද්ධ වන නමුත්, ‘අතෝ නිච්චං’ යන සූත්‍රය ආරම්භ කිරීම නිසා මෙහි (නපුංසක ලිංගයේ දී) ‘ආ’ කාරය සහ ‘ඒ’ කාරය සිද්ධ වන්නේ ඇතැම් විටක පමණි.

Ālapane galopo. He citta, he cittā cittāni, dutiyāyaṃ nissa vikappenekāro. Cittaṃ, citte cittāni. Sesaṃ purisasaddena samaṃ.

ආලපන විභක්තියේ දී ‘සි’ ප්‍රත්‍යය ලෝප වේ. ‘හේ චිත්ත’, ‘හේ චිත්තා චිත්තානි’ යනුවෙන් ද, ද්විතීයා විභක්තියේ දී ‘නි’ ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ඒකාරය (ඒ) ආදේශ වේ. ‘චිත්තං’, ‘චිත්තේ චිත්තානි’ යනුවෙන් ද රූප සිද්ධ වේ. සෙසු විභක්ති රූප ‘පුරිස’ ශබ්දය මෙන් ම වේ.

Evamaññānipi –

මේ අයුරින් ම අනෙක් ශබ්ද ද සිද්ධ වේ –

Puñña pāpa phala rūpa sādhanaṃ,Sota ghāna sukha dukkha kāraṇaṃ;

Dāna sīla dhana jhāna locanaṃ,Mūla kūla bala jālamaṅgalaṃ.

පුඤ්ඤ (පින), පාප (පව), ඵල (ඵලය), රූප (රූපය), සාධන (සාධනය), සෝත (කන), ඝාන (නාසය), සුඛ (සැපය), දුක්ඛ (දුක), කාරණ (හේතුව), දාන (දීම), සීල (සීලය), ධන (ධනය), ඣාන (ධ්‍යානය), ලෝචන (ඇස), මූල (මුල), කූල (ඉවුර), බල (බලය), ජාල (දැල), මංගල (මංගල්‍යය)

Naḷina [Pg.93] liṅga mukha’ṅga jala’mbujaṃ,Pulina dhañña hirañña padā’mataṃ;

Paduma vaṇṇa susāna vanā’yudhaṃ,Hadaya cīvara vattha kuli’ndriyaṃ.

නළින (නෙළුම), ලිංග (ලිංගය/ලකුණ), මුඛ (කට), අංග (අවයවය), ජල (දිය), අම්බුජ (නෙළුම), පුලින (වැලි තලාව), ධඤ්ඤ (ධාන්‍ය), හිරඤ්ඤ (රන්), පද (පදය/පියවර), අමත (අමෘතය), පදුම (නෙළුම), වණ්ණ (වර්ණය), සුසාන (සොහොන), වන (කැලය), ආයුධ (ආයුධය), හදය (හෘදය), චීවර (සිවුර), වත්ථ (වස්ත්‍රය), කුල (කුලය), indriya (ඉන්ද්‍රිය)

Nayana vadana yāno’dāna sopāna pānaṃ,Bhavana bhuvana lohā’lāta tuṇḍa’ṇḍa pīṭhaṃ;

Karaṇa maraṇa ñāṇā’rammaṇā’rañña tāṇaṃ,Caraṇa nagara tīracchatta chiddo’dakāni –

නයන (ඇස), වදන (මුහුණ), යාන (වාහනය), උදාන (උදන් ඇනීම), සෝපාන (පියගැටපෙළ), පාන (පානය), bhavana (වාසස්ථානය), භුවන (ලෝකය), loha (ලෝහය), අලාත (ගිනි පෙනෙල්ල), තුණ්ඩ (හොට), අණ්ඩ (බිත්තරය), පීඨ (පුටුව/ආසනය), කරණ (කරණය/ක්‍රියාව), maraṇa (මරණය), ñāṇa (ඥානය), ආරම්මණ (අරමුණ), අරඤ්ඤ (අරණ්‍යය), tāṇa (පිහිට/ආරක්ෂාව), caraṇa (හැසිරීම/පාදය), nagara (නගරය), තීර (තෙර/ඉවුර), ඡත්ත (කුඩය), ඡිද්ද (හිඩැස/සිදුර), udaka (ජලය) –

Iccādīni.

යනාදී ශබ්ද වේ.

Kammasaddassa tatiyekavacanādīsu rūpabhedo.

‘කම්ම’ ශබ්දයේ තෘතීයා ඒකවචනය ආදියේ දී රූපයන්හි වෙනස්කම් සිදුවේ.

Kammaṃ, kammā kammāni, he kamma, he kammā kammāni, kammaṃ, kamme kammāni.

‘කම්මං’, ‘කම්මා කම්මානි’, ‘හේ කම්ම’, ‘හේ කම්මා කම්මානි’, ‘කම්මං’, ‘කම්මේ කම්මානි’ යනු රූපයන් ය.

‘‘Vā, u, nāmhi, cā’’ti ca vattate.

‘වා’, ‘උ’, ‘නාම්හි’, ‘ච’ යන්න ද අධිකාර වෙයි.

197. A kammantassa ca.

197. ‘කම්ම’ ශබ්දයේ අවසානයට ද (එම නීතිය අදාළ වේ).

Kammasaddantassa ukāra akārādesā honti vā nāmhi vibhattimhi. Antaggahaṇena thāmaddhādīnamantassapi uttaṃ. Casaddaggahaṇena yuva maghavānamantassa ā hoti kvaci nā suiccetesu. Kammunā kammanā kammena vā, kammehi kammebhi.

‘කම්ම’ ශබ්දයේ අවසානයට ‘නා’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් උකාර සහ අකාර ආදේශයෝ වෙති. ‘අන්ත’ යන ග්‍රහණයෙන් ‘ථාම’, ‘අද්ධ’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද අවසානයට උකාරය (උත්ත්වය) වේ. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘යුව’, ‘මඝව’ යන ශබ්දයන්ගේ අවසානයට ‘නා’ ආදී විභක්තීන්හි දී ඇතැම් තැනක ‘ආ’ කාරය වේ. (එයින්) ‘කම්මුනා’, ‘කම්මනා’ හෝ ‘කම්මේන’ ද, ‘කම්මේහි’, ‘කම්මේභි’ ද වේ.

Sasmāsu ‘‘u nāmhi cā’’ti ettha casaddena puma kammathāmantassa cukāro vā sasmāsūti uttaṃ. Kammuno kammassa, kammānaṃ, kammunā kammā kammamhā kammasmā, kammehi kammebhi, kammuno kammassa, kammānaṃ.

‘ස’ සහ ‘ස්මා’ විභක්තීන්හි දී ‘උ නාම්හි ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දය හේතුවෙන්, පුල්ලිංග සහ ‘කම්ම’, ‘ථාම’ යන ශබ්දයන්ගේ අවසානයට ‘ස’ සහ ‘ස්මා’ විභක්තීන්හි දී විකල්පයෙන් උකාරය (උත්ත්වය) වෙයි. (එයින්) ‘කම්මුනෝ’, ‘කම්මස්ස’, ‘කම්මානං’, ‘කම්මුනා’, ‘කම්මා’, ‘කම්මම්හා’, ‘කම්මස්මා’, ‘කම්මේහි’, ‘කම්මේභි’, ‘කම්මුනෝ’, ‘කම්මස්ස’, ‘කම්මානං’ යන රූප වෙති.

Smiṃvacane ‘‘brahmato tu smiṃnī’’ti ettha tusaddena kvaci ni hoti. Kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, kammesu.

‘ස්මිං’ විභක්තියේ දී ‘බ්‍රහ්මතෝ තු ස්මිංනි’ යන සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ශබ්දය හේතුවෙන් ඇතැම් විටක ‘නි’ ආදේශය වේ. (එයින්) ‘කම්මනි’, ‘කම්මේ’, ‘කම්මම්හි’, ‘කම්මස්මිං’, ‘කම්මේසු’ යන රූප වෙති.

Evaṃ [Pg.94] thāmunā thāmena thāmasā vā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmā. Addhunā, addhuno iccādi purimasamaṃ.

මෙලෙස ම ‘ථාමුනා’, ‘ථාමේන’ හෝ ‘ථාමසා’ ද, ‘ථාමුනෝ’, ‘ථාමස්ස’, ‘ථාමුනා’, ‘ථාමා’ ද වේ. ‘අද්ධුනා’, ‘අද්ධුනෝ’ යනාදිය ද පෙර සේ ම වේ.

Guṇavantu si, ‘‘savibhattissa, ntussa, simhī’’ti ca vattate.

‘ගුණවන්තු’ ශබ්දයෙන් පසු ‘සි’ විභක්තිය යෙදුණු කල්හි, ‘සවිභත්තිස්ස’, ‘න්තුස්ස’, ‘සිම්හි’ යන සූත්‍රපද අධිකාර වෙයි.

198. Aṃ napuṃsake.

198. ‘අං නපුංසකේ’ (නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ ආදේශ වේ).

Napuṃsake vattamānassa liṅgassa sambandhino ntuppaccayassa savibhattissa aṃ hoti simhi vibhattimhi. Guṇavaṃ cittaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවත්නා ප්‍රාතිපදිකයකට අයත් වූ, විභක්තිය ද සහිත වූ ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘අං’ ආදේශය වේ. ‘ගුණවං චිත්තං’ යන්න උදාහරණ වේ.

Yomhi ‘‘ntussanto yosu cā’’ti attaṃ, ikāro ca. Guṇavanti, guṇavantāni, sesaṃ ñeyyaṃ.

‘යෝ’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘න්තුස්සන්තෝ යෝසු ච’ යන සූත්‍රයෙන් අත්ත්වය (අකාරය) ද, ඉකාරය (ඉ) ද වේ. (එයින්) ‘ගුණවන්ති’, ‘ගුණවන්තානි’ යන රූප සිද්ධ වේ. සෙසු රූප දත යුතු ය.

Gacchanta si, ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo a’’miti aṃ. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni.

‘ගච්ඡන්ත’ ශබ්දයෙන් ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, ‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දෝ අං’ යන සූත්‍රයෙන් ‘අං’ ආදේශය වේ. (එයින්) ‘ගච්ඡං’, ‘ගච්ඡන්තං’ [ඒකවචන] ද, ‘ගච්ඡන්තා’, ‘ගච්ඡන්තානි’ [බහුවචන] ද වේ.

Akārantaṃ.

අකාරාන්තය නිම විය.

Ākāranto napuṃsakaliṅgo assaddhāsaddo.

ආකාරාන්ත නපුංසක ලිංග වූ ‘අස්සද්ධා’ ශබ්දයයි.

‘‘Assaddhā’’iti ṭhite –

‘අස්සද්ධා’ කියා තිබියදී –

‘‘Samāsassā’’ti adhikicca ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti samāsantassa rassattaṃ, samāsattā nāmabyapadeso, syādyuppatti. Sesaṃ cittasamaṃ.

‘සමාසස්ස’ යන්න අධිකාර කොට, ‘සරෝ රස්සෝ නපුංසකේ’ යන සූත්‍රයෙන් සමාසාන්තයේ ස්වරය ලඝු (ලස්) වේ. සමාසයක් බැවින් ‘නාම’ යන ව්‍යවහාරය (නාම සංඥාව) ලැබී, ‘සි’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම සිදුවේ. සෙසු රූප ‘චිත්ත’ ශබ්දය මෙන් ම වේ.

Assaddhaṃ kulaṃ, assaddhā assaddhāni kulāni iccādi.

‘අස්සද්ධං කුලං’, ‘අස්සද්ධා අස්සද්ධානි කුලානි’ යනාදිය වේ.

Tathā mukhanāsikāsaddo. Tassa dvandekattā sabbatthekavacanameva. Mukhanāsikaṃ, he mukhanāsika, mukhanāsikaṃ, mukhanāsikena iccādi.

එලෙස ම ‘මුඛනාසික’ ශබ්දය ද වේ. එය සමාහාර ද්වන්ද සමාසයක් වන බැවින් හැම තැනක දී ම ඒකවචනය ම ගනී. ‘මුඛනාසිකං’, ‘හේ මුඛනාසික’, ‘මුඛනාසිකං’, ‘මුඛනාසිකේන’ යනාදී වශයෙන් රූප සිද්ධ වේ.

Ākārantaṃ.

ආකාරාන්තය නිම විය.

Ikāranto [Pg.95] napuṃsakaliṅgo aṭṭhisaddo.

ඉකාරාන්ත නපුංසක ලිංග වූ ‘අට්ඨි’ ශබ්දයයි.

Syādyuppatti, silopo, aṭṭhi.

‘සි’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම ද, ‘සි’ විභක්තිය ලෝප වීම ද සිදු වී ‘අට්ඨි’ යන්න සිද්ධ වේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න අධිකාර වෙයි.

199. Yonaṃ ni napuṃsakehi.

199. ‘යෝනං නි නපුංසකේහි’ (නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ යෝ විභක්තීන්ට ‘නි’ ආදේශ වේ).

Napuṃsakaliṅgehi paresaṃ sabbesaṃ yonaṃ ni hoti vā.

නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පර වන සියලු ම ‘යෝ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් ‘නි’ ආදේශය වෙයි.

Aṭṭhīni, aññattha niccaṃ yolopo, dīgho ca, aṭṭhī, tathā he aṭṭhi, he aṭṭhī aṭṭhīni, aṭṭhiṃ, aṭṭhī aṭṭhīni, aṭṭhinā iccādi aggisaddasamaṃ.

(එයින්) ‘අට්ඨීනි’ යන්න ද, අනෙක් ක්‍රමයට නිතිපතා ‘යෝ’ විභක්තිය ලෝප වී, දීර්ඝ වීමෙන් ‘අට්ඨී’ යන්න ද සිද්ධ වේ. එසේ ම, ‘හේ අට්ඨි’, ‘හේ අට්ඨී අට්ඨීනි’, ‘අට්ඨිං’, ‘අට්ඨී අට්ඨීනි’, ‘අට්ඨිනා’ යනාදී වශයෙන් ‘අග්ගි’ ශබ්දය මෙන් ම රූප සිද්ධ වේ.

Evaṃ satthi dadhi vāri akkhi acchi acci iccādīni.

මේ අයුරින් ම ‘සත්ථි’ (කලව), ‘දධි’ (මුදවපු kිරි), ‘වාරි’ (ජලය), ‘අක්ඛි’ (ඇස), ‘අච්ඡි’ (ඇස), ‘අච්චි’ (දැල්ල) යනාදී ශබ්ද ද සිද්ධ වේ.

Ikārantaṃ.

ඉකාරාන්තය නිම විය.

Īkāranto napuṃsakaliṅgo sukhakārīsaddo.

ඊකාරාන්ත නපුංසක ලිංග වූ ‘සුඛකාරී’ ශබ්දයයි.

‘‘Sukhabhārī si’’ itīdha anapuṃsakattābhāvā sismimpi ‘‘agho rassa’’miccādinā rassattaṃ, silopo. Sukhakāri dānaṃ, sukhakārī sukhakārīni, he sukhakāri, he sukhakārī he sukhakārīni, sukhakārinaṃ sukhakāriṃ, sukhakārī sukhakārīni.

‘සුඛභාරී සි’ යන්නෙහි නපුංසකලිංග නොවන බවක් නොමැති බැවින් (නපුංසකලිංග වන බැවින්) ‘සි’ ප්‍රත්‍යයේදී ද ‘අඝො රස්සං’ යනාදී සූත්‍රයෙන් රස්ව වීම හා ‘සි’ ප්‍රත්‍යය ලෝප වීම සිදු වේ. සුඛකාරි දානං, සුඛකාරී, සුඛකාරීනි, හේ සුඛකාරි, හේ සුඛකාරී, හේ සුඛකාරීනි, සුඛකාරිනං, සුඛකාරිං, සුඛකාරී, සුඛකාරීනි.

Sesaṃ daṇḍīsaddasamaṃ. Evaṃ sīghayāyīādīni.

ඉතිරිය ‘දණ්ඩී’ ශබ්දයට සමාන වේ. ‘සීඝයායී’ ආදී ශබ්ද ද මෙසේ ම ය.

Īkārantaṃ.

ඊ-කාරාන්තය නිමි.

Ukāranto napuṃsakaliṅgo āyusaddo. Tassa aṭṭhisaddasseva rūpanayo.

උ-කාරාන්ත නපුංසකලිංග ‘ආයු’ ශබ්දයයි. එහි රූප සිද්ධි ක්‍රමය ‘අට්ඨි’ ශබ්දයට ම සමාන වේ.

Āyu, āyū āyūni, he āyu, he āyū he āyūni, āyuṃ, āyū āyūni, āyunā āyusāti [Pg.96] manogaṇādittā siddhaṃ. Āyūhi āyūbhi, āyuno āyussa, āyūnamiccādi.

ආයු, ආයූ, ආයූනි, හේ ආයු, හේ ආයූ, හේ ආයූනි, ආයුං, ආයූ, ආයූනි, ආයුනා, ‘ආයුසා’ යන්න මනෝගණාදි ගණයට අයත් බැවින් සිද්ධ වේ. ආයූහි, ආයූභි, ආයුනෝ, ආයුස්ස, ආයූනං යනාදී වශයෙනි.

Evaṃ cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu hiṅgu siggu vatthu matthu jatu ambu assuādīni.

චක්ඛු, වසු, ධනු, දාරු, තිපු, මධු, හිංගු, සිග්ගු, වත්ථු, මත්ථු, ජතු, අම්බු, අස්සු ආදී ශබ්ද ද මෙසේ ම වේ.

Ukārantaṃ.

උ-කාරාන්තය නිමි.

Ūkāranto napuṃsakaliṅgo gotrabhūsaddo.

ඌ-කාරාන්ත නපුංසකලිංග ‘ගෝත්‍රභූ’ ශබ්දයයි.

Gotrabhū si, napuṃsakattā rassattaṃ, silopo. Gotrabhu cittaṃ, gotrabhū gotrabhūni, he gotrabhu, he gotrabhū he gotrabhūni, gotrabhuṃ, gotrabhū gotrabhūni, gotrabhunā iccādi pulliṅge abhibhūsaddasamaṃ.

‘ගෝත්‍රභූ’ ශබ්දයට ‘සි’ ප්‍රත්‍යය වූ කල, නපුංසකලිංග බැවින් රස්ව වීම ද ‘සි’ ලෝප වීම ද සිදු වේ. ගෝත්‍රභු චිත්තං, ගෝත්‍රභූ, ගෝත්‍රභූනි, හේ ගෝත්‍රභු, හේ ගෝත්‍රභූ, හේ ගෝත්‍රභූනි, ගෝත්‍රභුං, ගෝත්‍රභූ, ගෝත්‍රභූනි, ගෝත්‍රභුනා යනාදී රූප පුල්ලිංගයේ ‘අභිභූ’ ශබ්දයට සමාන වේ.

Evaṃ abhibhū sayambhū dhammaññūādīni.

මෙසේ ම ‘අභිභූ’, ‘සයම්භූ’, ‘ධම්මඤ්ඤූ’ ආදී ශබ්ද ද වේ.

Ūkārantaṃ.

ඌ-කාරාන්තය නිමි.

Okāranto napuṃsakaliṅgo cittagosaddo.

ඕ-කාරාන්ත නපුංසකලිංග ‘චිත්තගෝ’ ශබ්දයයි.

‘‘Cittā gāvo assa kulassā’’ti atthe bahubbīhisamāse kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti okārassa ṭhānappayatanāsannattā rassattamukāro, syādyuppatti, silopo. Cittagu kulaṃ, cittagū cittagūni iccādi āyusaddasamaṃ.

‘චිත්තා ගාවෝ අස්ස කුලස්ස’ (විසිතුරු ගවයෝ මේ කුලයට ඇත්තාහ) යන අර්ථයෙහි බහුබ්බීහි සමාසය කළ කල්හි ‘සරෝ රස්සෝ නපුංසකේ’ යන සූත්‍රයෙන් ඕ-කාරයට, ස්ථාන ප්‍රයත්නයන්ගේ ආසන්න බව නිසා රස්ව වූ උ-කාරය ද, ඉන්පසු ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම හා ‘සි’ ලෝපය ද සිදු වේ. චිත්තගු කුලං, චිත්තගූ, චිත්තගූනි යනාදී රූප ‘ආයු’ ශබ්දයට සමාන වේ.

Okārantaṃ.

ඕ-කාරාන්තය නිමි.

Cittaṃ kammañca assaddha-mathaṭṭhi sukhakāri ca;

Āyu gotrabhū dhammaññū, cittagūti napuṃsake.

චිත්ත, කම්ම, අස්සද්ධ, අට්ඨි, සුඛකාරි, ආයු, ගෝත්‍රභූ, ධම්මඤ්ඤූ සහ චිත්තගූ යන මේවා නපුංසකලිංගයෙහි යෙදෙන ශබ්ද වේ.

Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

නපුංසක ලිංගය නිමවා ලන ලදී.

Sabbanāma

සර්වනාම

Atha [Pg.97] sabbanāmāni vuccante.

දැන් සර්වනාමයන් කියනු ලැබේ.

Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha iti sattavīsati sabbanāmāni, tāni sabbanāmattā tiliṅgāni.

සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතම, අඤ්ඤතර, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, ඒත, ඉම, අමු, කිං, ඒක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ යන මේ විසිහත සර්වනාමයන් වන අතර, ඒවා සර්වනාම වන බැවින් ලිංග තුනට ම (ත්‍රිලිංගික) අයත් වේ.

Tattha sabbasaddo niravasesattho, so yadā pulliṅgavisiṭṭhatthābhidhāyī, tadā rūpanayo. Pure viya syādyuppatti, ‘‘so’’ti sissa okāro, saralopaparanayanāni. Sabbo jano.

එහි ‘සබ්බ’ ශබ්දය නිරවශේෂ (සියල්ල) යන අර්ථය දෙයි. එය යම් කලෙක පුල්ලිංග අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි ද, එකල්හි රූප සිද්ධි ක්‍රමය මෙසේ ය. පෙර පරිදි ම ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම සිදු වන අතර, ‘සෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘සි’ ප්‍රත්‍යයට ඕ-කාරය වීමත්, ස්වර ලෝපය හා පර ස්වරයට පැමිණවීමත් සිදු වේ. ‘සබ්බෝ ජනෝ’ (සියලු ජනයා) යනු උදාහරණයි.

Bahuvacane ‘‘sabba yo’’ itīdha ‘‘parasamaññā payoge’’ti sabbādīnaṃ sabbanāmasaññā.

බහුවචනයෙහි ‘සබ්බ යෝ’ යන්නෙහි ‘පරසමඤ්ඤා පයෝගේ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘සබ්බ’ ආදී ශබ්දයන්ට සර්වනාම සංඥාව ලැබෙයි.

‘‘Yo’’ti vattate.

‘යෝ’ යන්න මෙහි අනුවර්තනය වේ.

200. Sabbanāmakārate paṭhamo.

200. ‘සබ්බනාමකාරතේ පඨමෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbesaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ nāmāni sabbanāmāni, tesaṃ sabbesaṃ sabbanāmasaññānaṃ liṅgānaṃ akārato paro paṭhamo yo ettamāpajjate. Sabbe purisā.

සියලු ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංගයන්ගේ පොදු නාමයන් සර්වනාම නම් වේ. ඒ සියලු සර්වනාම සංඥා ඇති ලිංගයන්ගේ අ-කාරයට පර ව ඇති ප්‍රථමා විභක්තියේ බහුවචන ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යය ඒ-කාර බවට පැමිණේ. ‘සබ්බේ පුරිසා’ (සියලු පුරුෂයෝ) යනු උදාහරණයි.

Akāratoti kiṃ? Sabbā amū.

‘අ-කාරයෙන් පර ව’ යැයි පවසන්නේ කුමට ද? (අ-කාරයෙන් කෙළවර නොවන විට ඒ-කාර නොවන බැවිනි.) ‘සබ්බා’, ‘අමූ’ යනු උදාහරණයි.

He sabba sabbā, he sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena, sabbehi sabbebhi.

හේ සබ්බ, සබ්බා, හේ සබ්බේ, සබ්බං, සබ්බේ, සබ්බේන, සබ්බේහි, සබ්බේභි.

Catutthekavacane āyādese sampatte –

චතුර්ථී ඒකවචනයේ දී ‘ආය’ ආදේශය පැමිණි කල්හි –

‘‘Ato, ā e, smāsmiṃnaṃ, āya catutthekavacanassā’’ti ca vattate.

‘අතෝ, ආ ඒ, ස්මාස්මිංනං, ආය චතුත්ථේකවචනස්සා’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

201. Tayo [Pg.98] neva ca sabbanāmehi.

201. ‘තයෝ නේව ච සබ්බනාමේහි’ (යන සූත්‍රයයි).

Akārantehi sabbanāmehi paresaṃ smā smiṃ iccetesaṃ, catutthekavacanassa ca ā e āyaiccete ādesā neva hontīti āyādesābhāvo. Caggahaṇaṃ katthaci paṭisedhanivattanatthaṃ, tena pubbādīhi smā smiṃnaṃ ā e ca honti. Sabbassa.

අ-කාරාන්ත සර්වනාමයන්ගෙන් පර ව ඇති ‘ස්මා’, ‘ස්මිං’ යන ප්‍රත්‍යයන්ට ද, චතුර්ථී ඒකවචන ප්‍රත්‍යයට ද ‘ආ’, ‘ඒ’, ‘ආය’ යන ආදේශයන් සිදු නොවේ. එබැවින් ‘ආය’ ආදේශය නොවීම සිදු වේ. සූත්‍රයෙහි ‘ච’ යන්න යෙදීම ඇතැම් තැනක නිෂේධය වැළැක්වීම සඳහා ය. එබැවින් ‘පුබ්බ’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර ව ඇති ‘ස්මා’, ‘ස්මිං’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ආ’, ‘ඒ’ යන ආදේශයන් සිදු වේ. ‘සබ්බස්ස’ යනු නිදසුනකි.

‘‘Akāro, e’’ti ca vattate.

‘අකාරෝ, ඒ’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

202. Sabbanāmānaṃ naṃmhi ca.

202. ‘සබ්බනාමානං නංම්හි ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbesaṃ sabbanāmānaṃ akāro ettamāpajjate naṃmhi vibhattimhi.

සියලු සර්වනාමයන්ගේ අන්තයේ ඇති අ-කාරය, ‘නං’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ඒ-කාර බවට පැමිණේ.

‘‘Sabbanāmato’’ti ca vattate.

‘සබ්බනාමතෝ’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

203. Sabbato naṃ saṃsānaṃ.

203. ‘සබ්බතෝ නං සංසානං’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbato sabbanāmato parassa naṃvacanassa saṃ sānaṃiccete ādesā honti.

සියලු සර්වනාමයන්ගෙන් පර ව ඇති ‘නං’ ප්‍රත්‍යයට ‘සං’, ‘සානං’ යන ආදේශයන් සිදු වේ.

Sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbasmā sabbamhā, sabbehi sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbasmiṃ sabbamhi, sabbesu.

සබ්බේසං, සබ්බේසානං, සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බේහි, සබ්බේභි, සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං, සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බේසු.

Itthiyaṃ ‘‘itthiyamato āppaccayo’’ti āppaccayo. Aññaṃ kaññāsaddasamaṃ aññatra sa naṃ smiṃvacanehi. Sabbā pajā, sabbā sabbāyo, he sabbe, he sabbā sabbāyo, sabbaṃ, sabbā sabbāyo, sabbāya, sabbāhi sabbābhi.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඉත්ථියමතෝ ආප්පච්චයෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය සිදු වේ. ‘ස’, ‘නං’ සහ ‘ස්මිං’ යන ප්‍රත්‍යයන් හැර, අනෙක් රූප ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයට සමාන වේ. සබ්බා පජා, සබ්බා, සබ්බායෝ, හේ සබ්බේ, හේ සබ්බා, සබ්බායෝ, සබ්බං, සබ්බා, සබ්බායෝ, සබ්බාය, සබ්බාහි, සබ්බාභි.

Catutthekavacane ‘‘sabbanāmato vā’’, sabbato koti ito ‘‘sabbato’’ti ca vattate.

චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ‘සබ්බනාමතෝ වා’, ‘සබ්බතෝ කෝ’ යන සූත්‍රයන්ගෙන් ‘සබ්බතෝ’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

204. Ghapato [Pg.99] smiṃsānaṃ saṃsā.

204. ‘ඝපතෝ ස්මිංසානං සංසා’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbato sabbanāmato ghapasaññato smiṃ saiccetesaṃ yathākkamaṃ saṃsāādesā honti vā.

'සබ්බ' ශබ්දයෙන් ද, සර්වනාමයන්ගෙන් ද, 'ඝ' සහ 'ප' සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් ද පසුව ඇති 'ස්මිං' සහ 'ස' යන විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් 'සං' සහ 'සා' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙති.

‘‘Saṃsāsvekavacanesu cā’’ti vattate.

'සංසාස්වේකවචනේසු ච' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

205. Gho rassaṃ.

205. 'ඝො රස්සං' (ඝ සංඥාව ඇති දීර්ඝ ස්වරය ලඝු වේ).

Ghasañño ākāro rassamāpajjate saṃsāsvekavacanesu vibhattādesesu paresu.

'ඝ' සංඥාව ඇති 'ආ' කාරය, පර වූ 'සං' සහ 'සා' යන ඒකවචන විභක්ති ආදේශයන් ඉදිරියේදී ලඝු (කොට) බවට පත් වේ.

‘‘Sāgamo’’ti vattate.

'සාගමො' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

206. Saṃsāsvekavacanesu ca.

206. 'සංසාස්වේකවචනේසු ච' (සං, සා යන ඒකවචන විභක්ති පර වූ විට ද සකාරාගමය වේ).

Saṃ sāiccetesu ekavacanaṭṭhānasambhūtesu vibhattādesesu paresu liṅgamhā sakārāgamo hoti.

ඒකවචන ස්ථානයන්හි උපදින්නා වූ 'සං' සහ 'සා' යන විභක්ති ආදේශයන් පර වූ කල්හි, ප්‍රාතිපදිකයෙන් (ප්‍රකෘතියෙන්) පසුව 'ස' කාර ආගමයක් වෙයි.

Sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi sabbābhi, sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ.

සබ්බස්සා, සබ්බාය (චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී ඒකවචන), සබ්බාසං, සබ්බාසානං (චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී බහුවචන), සබ්බාය (තෘතීයා/පංචමී/සප්තමී ඒකවචන), සබ්බාහි, සබ්බාභි (තෘතීයා/පංචමී බහුවචන), සබ්බස්සා, සබ්බාය (ෂෂ්ඨී ඒකවචන), සබ්බාසං, සබ්බාසානං (ෂෂ්ඨී බහුවචන) යනාදී වශයෙනි.

Smiṃmhi ‘‘sabbanāmato, ghapato’’ti ca vattate.

'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල්හි, 'සබ්බනාමතො', 'ඝපතො' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

207. Netāhi smimāyayā.

207. 'නේතාහි ස්මිමායයා' (මොවුන්ගෙන් පසුව ඇති ස්මිං විභක්තියට 'ආය' සහ 'යා' යන ආදේශයන් නොවේ).

Etehi sabbanāmehi ghapasaññehi parassa smiṃvacanassa neva āya yādesā hontīti āyābhāvo. Vādhikārato kvaci hoti dakkhiṇāya uttarāyāti ādi.

මෙම 'ඝ' සහ 'ප' සංඥා ඇති සර්වනාමයන්ගෙන් පසුව ඇති 'ස්මිං' විභක්තියට 'ආය' සහ 'යා' යන ආදේශයන් කිසිසේත්ම නොවන බැවින් 'ආය' ආදේශය නොවේ. 'වා' (විකල්ප) අධිකාරය නිසා ඇතැම් තැනක 'දක්ඛිණාය', 'උත්තරාය' යනාදී වශයෙන් (එම ආදේශයන්) වෙයි.

Saṃyamādesā, sabbassaṃ sabbāyaṃ, sabbāsu.

'සං' සහ 'යං' යන ආදේශයන් වීමෙන් 'සබ්බස්සං', 'සබ්බායං', 'සබ්බාසු' (යන රූප සිද්ධ වේ).

Napuṃsake sabbaṃ cittaṃ, sabbāni, he sabba, he sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Sesaṃ pulliṅge viya ñeyyaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි දී - 'සබ්බං චිත්තං', 'සබ්බානි' (ප්‍රථමා), 'හේ සබ්බ', 'හේ සබ්බානි' (ආලපන), 'සබ්බං', 'සබ්බානි' (ද්විතීයා) වේ. සෙසු රූප පුල්ලිංගයෙහි මෙන් දත යුතුය.

Evaṃ [Pg.100] katarādīnaṃ aññatamasaddapariyantānaṃ tīsupi liṅgesu rūpanayo.

මේ අයුරින් 'කතර' ශබ්දයේ සිට 'අඤ්ඤතම' ශබ්දය දක්වා වූ ශබ්දයන්ගේ ලිංග තුනෙහිම රූප සිද්ධ වන ක්‍රමය දත යුතුය.

Tattha katarakatamasaddā pucchanatthā.

ඒ අතුරින් 'කතර' සහ 'කතම' යන ශබ්දයන් ප්‍රශ්න කිරීමේ (විමසීමේ) අර්ථයෙහි වැටේ.

Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano.

'උභය' ශබ්දය කොටස් දෙකකින් යුත් සමූහයක් (දෙපාර්ශවයම) ප්‍රකාශ කරයි.

Itarasaddo vuttappaṭiyogavacano.

'ඉතර' ශබ්දය කියන ලද දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ හෝ වෙනත් වූ දෙය ප්‍රකාශ කරයි.

Aññasaddo adhikatāparavacano.

'අඤ්ඤ' ශබ්දය ප්‍රකරණයට (කථාවට) භාජනය වූ දෙයට වඩා වෙනස් වූ අන්‍ය දෙයක් ප්‍රකාශ කරයි.

Aññatara aññatamasaddā aniyamatthā.

'අඤ්ඤතර' සහ 'අඤ්ඤතම' යන ශබ්දයන් අනියමාර්ථය (නිශ්චිත නොවන අර්ථය) ප්‍රකාශ කරයි.

‘‘Yo, sabbanāmakārate paṭhamo’’ti ca vattate.

'යො', 'සබ්බනාමකාරතෙ පඨමො' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

208. Dvandaṭṭhā vā.

208. 'ද්වන්දට්ඨා වා' (ද්වන්ද සමාසයෙහි සිටින සර්වනාමයන්ගෙන් පර වූ ප්‍රථමා බහුලවචන 'යෝ' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'ඒ' කාරය වේ).

Dvandasamāsaṭṭhā sabbanāmakārato paro paṭhamo yo ettamāpajjate vā. Kataro ca katamo cāti katarakatame, katarakatamā vā iccādi.

ද්වන්ද සමාසයෙහි පිහිටි, අකාරාන්ත සර්වනාමයකින් පර වූ ප්‍රථමා බහුලවචන 'යෝ' විභක්තිය විකල්පයෙන් 'ඒ' කාර බවට පත් වේ. (නිදසුන්:) 'කතරො ච කතමො ච' යන්නෙන් 'කතරකතමේ' හෝ 'කතරකතමා' යනාදී වශයෙනි.

Pubbādayo disādivavatthānavacanā.

'පුබ්බ' (පෙර) යනාදී ශබ්දයන් දිශාවන් සහ කාලය ආදී සීමාවන් (පිහිටීම්) ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ශබ්දයන්ය.

Pubbo kālo. Bahuvacane ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti ettha parāti niddesato pubbādīhi yovacanassa vikappenekāro.

'පුබ්බ' යනු කාලයයි. බහු වචනයෙහි දී 'ධාතුලිංගේහි පරා පච්චයා' යන සූත්‍රයෙහි 'පරා' යන නිර්දේශය හේතුවෙන්, 'පුබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'ඒ' කාරය වෙයි.

Pubbe pubbā, he pubba, he pubbe he pubbā, pubbaṃ, pubbe, pubbena, pubbehi pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ pubbesānaṃ. ‘‘Smāsmiṃnaṃ vā’’ti vikappenākārekārā. Pubbā pubbasmā pubbamhā, pubbehi pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ pubbesānaṃ, pubbe pubbasmiṃ pubbamhi, pubbesu.

පුබ්බේ, පුබ්බා (ප්‍රථමා බහු), හේ පුබ්බ (ආලපන ඒක), හේ පුබ්බේ, හේ පුබ්බා (ආලපන බහු), පුබ්බං (ද්විතීයා ඒක), පුබ්බේ (ද්විතීයා බහු), පුබ්බේන (තෘතීයා ඒක), පුබ්බේහි, පුබ්බේභි (තෘතීයා බහු), පුබ්බස්ස (චතුර්ථී ඒක), පුබ්බේසං, පුබ්බේසානං (චතුර්ථී බහු). 'ස්මාස්මිංනං වා' යන සූත්‍රයෙහි විකල්පයෙන් 'ආ' කාරය සහ 'ඒ' කාරය වීමෙන් - පුබ්බා, පුබ්බස්මා, පුබ්බම්හා (පංචමී ඒක), පුබ්බේහි, පුබ්බේභิ (පංචමී බහු), පුබ්බස්ස (ෂෂ්ඨී ඒක), පුබ්බේසං, පුබ්බේසානං (ෂෂ්ඨී බහු), පුබ්බේ, පුබ්බස්මිං, පුබ්බම්හි (සප්තමී ඒක), පුබ්බේසු (සප්තමී බහු) වේ.

Itthiyaṃ pubbā disā, pubbā pubbāyo iccādi sabbāsaddasamaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දී - 'පුබ්බා දිසා' (ප්‍රථමා ඒක), 'පුබ්බා', 'පුබ්බායෝ' (ප්‍රථමා බහු) යනාදී වශයෙන් 'සබ්බා' ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධ වේ.

Napuṃsake [Pg.101] pubbaṃ ṭhānaṃ, pubbāni, he pubba, he pubbāni, pubbaṃ, pubbāni, sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Evaṃ parāparadakkhiṇuttarādharasaddā.

නපුංසක ලිංගයෙහි දී - 'පුබ්බං ඨානං', 'පුබ්බානි' (ප්‍රථමා), 'හේ පුබ්බ', 'හේ පුබ්බානි' (ආලපන), 'පුබ්බං', 'පුබ්බානි' (ද්විතීයා) වන අතර, සෙසු රූප පුල්ලිංගයට සමාන වේ. 'පර', 'අපර', 'දක්ඛිණ', 'උත්තර', 'අධර' යන ශබ්දයන් ද මෙසේමය.

‘‘Sabbanāmato, dvandaṭṭhā’’ti ca vattate.

'සබ්බනාමතො', 'ද්වන්දට්ඨා' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

209. Nāññaṃ sabbanāmikaṃ.

209. 'නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං' (ද්වන්ද සමාසගත සර්වනාමයකින් පර වූ විභක්තියකට පෙර කී 'ඒ' කාර ආදේශය හැර වෙනත් සර්වනාම කාර්යයක් සිදු නොවේ).

Dvandaṭṭhā sabbanāmato parassa yovacanassa ṭhapetvā ettaṃ aññaṃ sabbanāmikaṃ kāriyaṃ na hotīti saṃsānamādesābhāvo. Pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ adharuttarānaṃ, ‘‘nāññaṃ sabbanāmika’’nti vinādhikārena yogena tatiyāsamāsepi. Māsapubbāya, māsapubbānaṃ.

ද්වන්ද සමාසයෙහි පිහිටි සර්වනාමයකින් පර වූ 'යෝ' විභක්තියට වන 'ඒ' භාවය (එත්තය) හැර, වෙනත් කිසිදු සර්වනාම කාර්යයක් සිදු නොවන බැවින්, 'සං' සහ 'සානං' යන ආදේශයන් සිදු නොවේ. (එබැවින්) 'පුබ්බාපරානං', 'පුබ්බුත්තරානං', 'අධරුත්තරානං' (යනුවෙන් සිද්ධ වේ). 'නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං' යන සූත්‍රයෙහි අධිකාරයක් රහිත ව සම්බන්ධ කිරීමෙන් තෘතීයා තත්පුරුෂ සමාසයෙහි ද (මෙම සර්වනාම කාර්යය සිදු නොවේ). (නිදසුන්:) 'මාසපුබ්බාය', 'මාසපුබ්බානං' යනාදියයි.

‘‘Nāññaṃ sabbanāmika’’nti ca vattate.

'නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

210. Bahubbīhimhi ca.

210. 'බහුබ්බීහිම්හි ච' (බහුබ්බ්‍රීහි සමාසයෙහි දී ද සර්වනාම කාර්යයන් සිදු නොවේ).

Bahubbīhimhi ca samāse sabbanāmikavidhānaṃ nāññaṃ hoti. Piyapubbāya, piyapubbānaṃ, piyapubbe.

බහුබ්බ්‍රීහි සමාසයෙහි දී ද සර්වනාම කාර්යයන් කිරීමක් සිදු නොවේ. (නිදසුන්:) 'පියපුබ්බාය', 'පියපුබ්බානං', 'පියපුබ්බේ' යනාදියයි.

Casaddaggahaṇena disatthasabbanāmānaṃ bahubbīhimhi sabbanāmikavidhānaṃva hoti.

(මෙහි ඇති) 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම නිසා, දිශාර්ථය දෙන සර්වනාමයන්ගේ බහුබ්බ්‍රීහි සමාසයෙහි දී සර්වනාම කාර්යයම සිදුවේ.

Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yadantarāḷanti atthe bahubbīhi, dakkhiṇapubbassaṃ, dakkhiṇapubbassā, evaṃ uttarapubbassaṃ, uttarapubbassā iccādi.

'දකුණට ද නැගෙනහිරට ද අතර ඇති යම් ප්‍රදේශයක් ද' යන අර්ථයෙන් බහුබ්බ්‍රීහි සමාසය වූ කල්හි - 'දක්ඛිණපුබ්බස්සං', 'දක්ඛිණපුබ්බස්සා' ද, එසේම 'උත්තරපුබ්බස්සං', 'උත්තරපුබ්බස්සා' යනාදී වශයෙන් රූප සිද්ධ වේ.

Yatetasaddādīnamālapane rūpaṃ na sambhavati. Yasaddo aniyamattho.

'ය', 'ත', 'ඒත' යනාදී ශබ්දයන්ගේ ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) විභක්තියෙහි රූප නොමැත. 'ය' ශබ්දය අනියමාර්ථය (යමෙක්, යමක් යන අර්ථය) ප්‍රකාශ කරයි.

Yo puriso, ye purisā, yaṃ, ye. Yā kaññā, yā yāyo, yaṃ, yā yāyo. Yaṃ cittaṃ, yāni, yaṃ, yāni. Sesaṃ sabbattha sabbasaddasamaṃ.

'යෝ පුරිසෝ' (යම් පුරුෂයෙක්), 'යේ පුරිසා' (යම් පුරුෂයෝ), 'යං' (යම් කෙනෙකු), 'යේ' (යම් අයෙකු). 'යා කඤ්ඤා' (යම් කන්‍යාවක්), 'යා, යායෝ' (යම් කන්‍යාවෝ), 'යං' (යම් කන්‍යාවක), 'යා, යායෝ' (යම් කන්‍යාවන්). 'යං චිත්තං' (යම් සිතක්), 'යානි' (යම් සිත්), 'යං' (යම් සිතක්), 'යානි' (යම් සිත්). සෙසු සියලු රූප 'සබ්බ' ශබ්දය හා සමාන වේ.

Ta [Pg.102] eta ima amu kiṃiccete parammukha samīpa accantasamīpadūra pucchanatthavacanā.

'ත' (එය/ඔහු), 'ඒත' (මෙය/මොහු), 'ඉම' (මොහු/මෙය), 'අමු' (අසවල්/අර), 'කිං' (කුමක්/කවුද) යන මේවා පිළිවෙළින් පරෝක්ෂ, සමීප, අතිශය සමීප, දූරස්ථ සහ ප්‍රශ්නාර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ශබ්දයන්ය.

Tasaddassa bhedo. ‘‘Ta si’’ itīdha –

'ත' ශබ්දයේ ප්‍රභේදයයි. 'ත + සි' යන අවස්ථාවෙහි -

‘‘Anapuṃsakassāyaṃ simhīti, sa’’miti ca vattate.

'අනපුංසකස්සායං සිම්හි' යන්න ද, 'ස' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

211. Etatesaṃ to.

211. එත, ත යන සර්වනාමයන්ගේ (තකාරය සකාරයට පැමිණේ).

Eta taiccetesaṃ anapuṃsakānaṃ takāro sakāramāpajjate simhi vibhattimhi. So puriso.

එත, ත යන නපුංසක නොවන සර්වනාමයන්ගේ තකාරය ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි සකාරයට පැමිණේ. (නිදසුන්:) ‘සො පුරිසො’ (ඒ පුරුෂයා).

Sabbanāmaggahaṇañca, ito taggahaṇañca vattate.

මෙහිදී ‘සබ්බනාම’ (සර්වනාම) යන්න ද, මීට පෙර සූත්‍රයෙන් ‘ත’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

212. Tassa vā nattaṃ sabbattha.

212. එම (ත සර්වනාමයට) හැම ලිංගයකදීම විකල්පයෙන් ‘න’ කාරය වේ.

Taiccetassa sabbanāmassa takārassa nattaṃ hoti vā sabbattha liṅgesu. Ne te, naṃ taṃ, ne te, nena tena, nehi nebhi tehi tebhi.

‘ත’ යන සර්වනාමයේ තකාරයට සියලු ලිංගයන්හි හැම තැනකදීම විකල්පයෙන් ‘න’ කාරය (නත්තය) වේ. (නිදසුන්:) නෙ - තෙ, නං - තං, නෙ - තෙ, නෙන - තෙන, නෙහි - නෙභි - තෙහි - තෙභි.

‘‘Sabbassa, tassa vā sabbatthā’’ti ca vattate.

‘සබ්බස්ස’ සහ ‘තස්ස වා සබ්බත්ථා’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

213. Sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ.

213. ස, ස්මා, ස්මිං, සං, සා යන විභක්තීන් පරවන කල්හි ‘අ’ කාරය වේ.

Taiccetassa sabbanāmassa sabbasseva attaṃ hoti vā sa smā smiṃ saṃ sāiccetesu vacanesu sabbattha liṅgesu. Assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ.

‘ත’ යන සර්වනාමයේ මුළුමනින්ම සියලු ලිංගයන්හි ස, ස්මා, ස්මිං, සං, සා යන විභක්ති වචන පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘අ’ කාරය (අත්තය) වේ. (නිදසුන්:) අස්ස - නස්ස - තස්ස, නෙසං - තෙසං - නෙසානං - තෙසානං.

‘‘Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā’’ti ito ‘‘smāsmiṃnaṃ, mhāmhī’’ti ca vattate.

‘ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා’ යන මෙයින් ‘ස්මා, ස්මිං, නං’ සහ ‘ම්හා, ම්හි’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

214. Na timehi katākārehi.

214. ‘ත’ සහ ‘ඉම’ යන සර්වනාමයන්ගෙන් කරන ලද අකාරයන්ගෙන් පසුව (එම ආදේශයන්) සිදු නොවේ.

Ta imaiccetehi katākārehi paresaṃ smāsmiṃnaṃ mhā mhiiccete ādesā na honti.

‘ත’ සහ ‘ඉම’ යන සර්වනාමයන්ගෙන් කරන ලද අකාරයන්ට පසුව ඇති ‘ස්මා, ස්මිං, නං’ යන විභක්තීන්ට ‘ම්හා, ම්හි’ ආදී ආදේශයන් සිදු නොවේ.

Pakatisandhividhāna

ප්‍රකෘති සන්ධි විධානය

Atha [Pg.22] sarānameva sandhikāriye sampatte pakatibhāvo vuccate.

දැන් ස්වරයන්ගේම සන්ධි කාර්යයන් පැමිණි කල්හි (සිදුවන) ප්‍රකෘති භාවය (වෙනස් නොවීම) කියනු ලැබේ.

‘‘Sarā, pakatī’’ti ca vattate.

‘සරා’ සහ ‘පකති’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

35. Sare kvaci.

35. ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට (ප්‍රකෘති වේ).

Sarā kho sare pare kvaci chandabhedāsukhuccāraṇaṭṭhāne, sandhicchārahitaṭṭhāne ca pakatirūpāni honti, na lopādesavikāramāpajjanteti attho.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට ඡන්දස් භේදය නොවන තැන්වල, උච්චාරණය පහසු වන තැන්වල සහ සන්ධි කිරීමට කැමැත්තක් නොමැති තැන්වල ස්වරයෝ ප්‍රකෘති ස්වරූපයෙන්ම පවතිති; ලොප් වීම්, ආදේශ වීම් හෝ වෙනස්කම්වලට පත් නොවේ යනු එහි අදහසයි.

Tattha pakatiṭṭhānaṃ nāma ālapanantā anitismiṃ acchandānurakkhaṇe asamāse padantadīghā ca ikārukārā ca nāmapadantātītakriyādimhīti evamādi.

එහි ප්‍රකෘති ස්ථානයන් නම්: ආලපනයෙහි (ආමන්ත්‍රණයෙහි) අග, ‘ඉති’ යන්න පර නොවන කල්හි, ඡන්දස් රක්ෂණය අනවශ්‍ය තන්හි, අසමාස පදයන්ගේ අවසානයෙහි ඇති දීර්ඝ ස්වරයන් ද, නාම පදයන්ගේ අග ඇති ඉ-කාර උ-කාරයන් ද, අතීත ක්‍රියා පදයන්ගේ අග ද යනාදියයි.

Ālapanantesu tāva – katamā cānanda aniccasaññā, katamā cānanda ādīnavasaññā, sāriputta idhekacco, ehi sivika uṭṭhehi, upāsakā idhekacco, bhoti ayye, bhikkhu arogaṃ tava sīlaṃ, siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, bhikkhave evaṃ vadāmi, pañcime gahapatayo ānisaṃsā iccevamādīsu pakatibhāvo, pubbassaralopayavādesādayo na honti.

පළමුව ආමන්ත්‍රණ පදයන්ගේ අග: ‘කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤා’, ‘කතමා චානන්ද ආදීනවසඤ්ඤා’, ‘සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො’, ‘එහි සිවික උට්ඨෙහි’, ‘උපාසකා ඉධෙකච්චො’, ‘භොති අය්‍යෙ’, ‘භික්ඛු අරොගං තව සීලං’, ‘සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං’, ‘භික්ඛවෙ එවං වදාමි’, ‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා’ යනාදී තැන්වල ප්‍රකෘති භාවය වේ, පූර්ව ස්වර ලෝප හෝ ය-ව ආදේශ ආදිය සිදු නොවේ.

Kvaciggahaṇena itismiṃ chandānurakkhaṇe sandhi hoti, yathā – sakkā devīti, namo te buddha vīratthu.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විට) යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘ඉති’ යන්න පර වූ කල්හි සහ ඡන්දස් රක්ෂණය පිණිස සන්ධි වේ. නිදසුන්: ‘සක්කා දෙවීති’, ‘නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු’.

Sareti kiṃ? Sādhu mahārājāti, evaṃ kira bhikkhūti.

‘සරෙ’ (ස්වරයක් පර වූ කල්හි) යන්න කුමටද? ‘සාධු මහාරාජාති’, ‘එවං කිර භික්ඛූති’ යනාදියෙහි (ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි සන්ධි නොවන බැවිනි).

Asamāse padantadīghesu – āyasmā ānando gāthā ajjhabhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhippattā [Pg.23] ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahā assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhūujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amatapadaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ viccessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā.

අසමාස පදයන්ගේ අග ඇති දීර්ඝ ස්වරයන්හි: ‘ආයස්මා ආනන්දො’, ‘ගාථා අජ්ඣභාසි’, ‘දෙවා ආභස්සරා යථා’, ‘තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා ච’, ‘භගවා උට්ඨායාසනා’, ‘භගවා එතදවොච’, ‘අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි’, ‘ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො’, ‘භූතවාදී අත්ථවාදී’, ‘යං ඉත්ථී අරහා අස්ස’, ‘සාමාවතී ආහ’, ‘පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති’, ‘නදී ඔත්ථරති’, ‘යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා’, ‘භික්ඛූ ආමන්තෙසි’, ‘භික්ඛූඋජ්ඣායිංසු’, ‘භික්ඛූ එවමාහංසු’, ‘ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා’, ‘සබ්බෙ ඉමෙ’, ‘කතමෙ එකාදස’, ‘ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ’, ‘අප්පමාදො amatapadaṃ’, ‘සංඝො ආගච්ඡතු’, ‘කො ඉමං පථවිං විච්චෙස්සති’, ‘ආලොකො උදපාදි’, ‘එකො එකාය’, ‘චත්තාරො ඔඝා’ (යන තැන්වල ප්‍රකෘති වේ).

Nipātesupi – are ahampi, sace imassa kāyassa, no abhikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayī satthā.

නිපාතයන්හි ද: ‘අරෙ අහම්පි’, ‘සචෙ ඉමස්ස කායස්ස’, ‘නො අභික්කමො’, ‘අහො අච්ඡරියො’, ‘අථො අන්තො ච’, ‘අථ ඛො ආයස්මා’, ‘අථො ඔට්ඨවචිත්තකා’, ‘තතො ආමන්තයී සත්ථා’ (යන තැන්වල ද ප්‍රකෘති වේ).

Kvaciggahaṇena akāra itīvevetthādīsu sandhipi. Yathā – āgatattha, āgatamhā, katamāssu cattāro, appassutāyaṃ puriso, itthīti, ca marīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, taṃ kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha.

‘ක්වචි’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘අකාර’ සහ ‘ඉති’ යනාදී ස්ථානයන්හි සන්ධි ද සිදු වේ. නිදසුන්: ‘ආගතත්ථ’, ‘ආගතම්හා’, ‘කතමාස්සු චත්තාරො’, ‘අප්පස්සුතායං පුරිසො’, ‘ඉත්ථීති’, ‘ච මරීව’, ‘සබ්බෙව’, ‘ස්වෙව’, ‘එසෙව නයො’, ‘පරිසුද්ධෙත්ථායස්මන්තො’, ‘නෙත්ථ’, ‘තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’, ‘සචෙස බ්‍රාහ්මණ’, ‘තථූපමං’, ‘යථාහ’.

Asamāseti kiṃ? Jivhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatupaṭṭhānaṃ. Acchandānurakkhaṇeti [Pg.24] kiṃ? Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, yo missaro.

‘අසමාසෙ’ (සමාස නොවන කල්හි) යන්න කුමටද? ‘ජිව්හායතනං’, ‘අවිජ්ජොඝො’, ‘ඉත්ථින්ද්‍රියං’, ‘අභිභායතනං’, ‘භයතුපඨානං’ (යන සමාස පදයන්හි සන්ධි වන බැවිනි). ‘අච්ඡන්දානුරක්ඛණෙ’ (ඡන්දස් රක්ෂණය අනවශ්‍ය තන්හි) යන්න කුමටද? ‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං’, ‘යො මිස්සරො’ (යන ඡන්දස් රක්ෂණය ඇති තන්හි සන්ධි වන බැවිනි).

Nāmapadantaikārukāresu – gāthāhi ajjhabhāsi, pupphāni āhariṃsu, satthu adāsi.

නාම පදයන්ගේ අග ඇති ඉ-කාර උ-කාරයන්හි: ‘ගාථාහි අජ්ඣභාසි’, ‘පුප්ඵානි ආහරිංසු’, ‘සත්ථු අදාසි’.

Kvacīti kiṃ? Manasākāsi.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විට) යන්න කුමටද? ‘මනසාකාසි’ (සන්ධි වූ තැන් ද ඇති බැවිනි).

36. Sarā pakati byañjane.

36. ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි ස්වරයෝ ප්‍රකෘති වෙති.

Sarā kho byañjane pare pakatirūpā hontīti yebhuyyena dīgharassalopehi vikārābhāvo. Yathā – accayo, paccayo, bhāsati vā karoti vā, vedanākkhandho, bhāgyavā, bhadro kasāmiva, dīyati, tuṇhībhūto, so dhammaṃ deseti.

ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි ස්වරයෝ ප්‍රකෘති ස්වරූපයෙන්ම පවතිති. බොහෝ දුරට දීර්ඝ, රස්ව, ලෝප ආදී විකාරයන්ගේ අභාවය (සිදු නොවීම) මෙයින් අදහස් කෙරේ. නිදසුන්: ‘අච්චයො’, ‘පච්චයො’, ‘භාසති වා කරොති වා’, ‘වෙදනාක්ඛන්ධො’, ‘භාග්‍යවා’, ‘භද්‍රො කසාමිව’, ‘දීයති’, ‘තුණ්හීභූතො’, ‘සො ධම්මං දෙසෙති’.

Iti pakatisandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

මෙසේ ප්‍රකෘති සන්ධි විධානය නිම විය.

Byañjanasandhividhāna

ව්‍යංජන සන්ධි විධානය

Atha byañjanasandhi vuccate.

දැන් ව්‍යංජන සන්ධිය කියනු ලැබේ.

‘‘Byañjane’’ti adhikāro, ‘‘sarā, kvacī’’ti ca vattate.

‘බ්‍යඤ්ජනෙ’ (ව්‍යංජනයෙහි) යන්න අධිකාරය වන අතර, ‘සරා’ සහ ‘ක්වචි’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

37. Dīghaṃ.

37. (ස්වරය) දීර්ඝ වේ.

Sarā kho byañjane pare kvaci dīghaṃ pappontīti suttasukhuccāraṇachandānurakkhaṇaṭṭhānesu dīgho.

ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි ස්වරයෝ ඇතැම් විට දීර්ඝ භාවයට පැමිණෙති; සූත්‍රය පහසුවෙන් උච්චාරණය කිරීම පිණිස සහ ඡන්දස් රක්ෂණය වන ස්ථානවල මෙසේ දීර්ඝ වේ.

Tyassa pahīnā tyāssa pahīnā, svassa svāssa, madhuva maññati bālo madhuvā maññatī bālo, tathā evaṃ gāme munī [Pg.25] care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṅkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, sūrakkhaṃ, dūharatā.

නිදසුන්: ‘ත්‍යස්ස පහීනා’ යන්න ‘ත්‍යාස්ස පහීනා’ කියා ද, ‘ස්වස්ස’ යන්න ‘ස්වාස්ස’ කියා ද, ‘මධුව මඤ්ඤති බාලො’ යන්න ‘මධුවා මඤ්ඤතී බාලො’ කියා ද, එසේම ‘එවං ගාමෙ මුනී චරෙ’, ‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා’, ‘න මඞ්කූ භවිස්සාමි’, ‘ස්වාක්ඛාතො’, ‘ය්වාහං’, ‘කාමතො ජායතී සොකො’, ‘කාමතො ජායතී bhayaṃ’, ‘සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච’, ‘අනූපඝාතො’, ‘දූරක්ඛං’, ‘දූරමං’, ‘සූරක්ඛං’, ‘දූහරතා’ (යනාදී වශයෙන් දීර්ඝ වේ).

Kvacīti kiṃ? Tyajja, svassa, patiliyyati.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විට) යන්න කුමටද? ‘ත්‍යජ්ජ’, ‘ස්වස්ස’, ‘පතිලීයති’ (යනාදියෙහි දීර්ඝ නොවන බැවිනි).

Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so itīdha –

ලෝකයෙහි යාග කරන ලද්දක් හෝ පූජා කරන ලද්දක් හෝ වේවා, යම් ශ්‍රාවකයෙකු කෙරෙහි හෝ වේවා, ඒ ධර්මය දක්නා පුද්ගලයෝ වෙති, හේ ‘භොවාදී’ නම් වෙයි, ගුණයෙන් ඔහු යම්බඳු වේ ද යනාදී මෙහිදී –

Pubbasmiṃyevādhikāre –

පූර්වයෙහි කී අධිකාරයෙහිම –

38. Rassaṃ.

38. (ස්වරය) රස්ව වේ.

Sarā kho byañjane pare kvaci rassaṃ pappontīti chandānurakkhaṇe, āgame, saṃyoge ca rassattaṃ.

ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි ස්වරයෝ ඇතැම් විට රස්ව භාවයට පැමිණෙති; ඡන්දස් රක්ෂණයෙහි ද, ආගමයෙහි ද, සංයෝගයෙහි ද රස්ව බව සිදු වේ.

Chandānurakkhaṇe tāva yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so.

ඡන්දස (වෘත්තය) රැකීමේදී ලෝකයෙහි යාගය මෙන් ද හෝමය මෙන් ද, නැතහොත් ශ්‍රාවකයින් කෙරෙහි ද, පුද්ගල ධර්මයන් දක්නා වූ ඔවුහු (යෙදෙත්). හෙතෙම තමාගේ ස්වභාවික ගුණයෙන් යුක්තව 'භෝවාදී' (භෝ වාද ඇත්තා) නම් වෙයි.

Āgame yathayidaṃ, sammadakkhāto.

ආගමයෙහි 'යථයිදං' යන්න මෙන් ද, 'සම්මදක්ඛාතෝ' යන්න මෙන් ද වේ.

Saṃyoge parākamo parakkamo, āsādo assādo, evaṃ taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo.

සංයුක්ත වීමේදී 'පරාකමෝ' යන්න 'පරක්කමෝ' ලෙස ද, 'ආසාදෝ' යන්න 'අස්සාදෝ' ලෙස ද, එලෙසම 'තණ්හක්ඛයෝ', 'ඣානස්ස ලාභිම්හි', 'වසිම්හි' සහ 'ථුල්ලච්චයෝ' වශයෙන් ද වේ.

Kvacīti kiṃ? Māyidaṃ, manasā daññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ākhyātikaṃ, dīyyati, sūyyati.

'ක්වචි' (සමහර විටක) යන්න කුමකට ද? 'මායිදං', 'මනසා දඤ්ඤා විමුත්තානං', 'යථාක්කමං', 'ආඛ්‍යාතිකං', 'දීය්‍යති', 'සූය්‍යති' යනාදිය සඳහා ය.

Eso kho byantiṃ kāhiti, so gacchaṃ na nivattati iccatra –

'ඒසෝ ඛෝ බ්‍යන්තිං කාහිති', 'සෝ ගච්ඡං න නිවත්තති' යන මෙහිදී –

Tasmiṃyevādhikāre –

ඒ අධිකාරයෙහි ම –

39. Lopañca [Pg.26] tatrākāro.

39. (ස්වරයාගේ) ලෝපය ද එහි අකාරාගමය ද වේ.

Sarā kho byañjane pare kvaci lopaṃ papponti, tatra lutte ṭhāne akārāgamo ca hoti. Etatasaddantokārassevāyaṃ lopo.

ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි ස්වරයෝ සමහර විට ලෝපයට පැමිණෙති, එහි ලුප්ත වූ ස්ථානයෙහි අකාරාගමය ද වෙයි. මෙය 'ඒත' සහ 'ත' යන ශබ්දයන් කෙළවර පවත්නා ඕකාරයාගේ ම ලෝපයකි.

Esa kho byantiṃ kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, evaṃ esa dhammo, esa pattosi, sa muni, sa sīlavā.

'ඒස ඛෝ බ්‍යන්තිං කාහිති', 'සෝ ගච්ඡං න නිවත්තති', එලෙසම 'ඒස ධම්මෝ', 'ඒස පත්තෝසි', 'ස මුනි', 'ස සීලවා' යනාදියයි.

Kvacīti kiṃ? Eso dhammo, so muni, so sīlavā.

'ක්වචි' (සමහර විටක) යන්න කුමකට ද? 'ඒසෝ ධම්මෝ', 'සෝ මුනි', 'සෝ සීලවා' යන තැන්වල ලෝපය නොවීම සඳහා ය.

Casaddena etasaddantassa sarepi kvaci lopo. Yathā – esa attho, esa ābhogo, esa idāni.

'ච' ශබ්දයෙන් 'ඒත' ශබ්දයේ අග ස්වරයක් පර වූ කල්හි ද සමහර විට ලෝපය වේ. උදාහරණ ලෙස – 'ඒස අත්ථෝ', 'ඒස ආභෝගෝ', 'ඒස ඉදැනි' යන්නයි.

Vipariṇāmena ‘‘saramhā, byañjanassā’’ti ca vattate.

විභක්ති පෙරළීමෙන් 'සරම්හා' (ස්වරයෙන්), 'බ්‍යඤ්ජනස්ස' (ව්‍යඤ්ජනයාගේ) කියා ද අනුවර්තනය වෙයි.

40. Paradvebhāvo ṭhāne.

40. සුදුසු ස්ථානයෙහි පර ව්‍යඤ්ජනයාගේ ද්විත්ව වීම (ද්වේභාවය) වෙයි.

Saramhā parassa byañjanassa dvebhāvo hoti ṭhāne. Dvinnaṃ bhāvo dvibhāvo, so eva dvebhāvo.

ස්වරයකින් පර වූ ව්‍යඤ්ජනයාගේ සුදුසු ස්ථානයෙහි ද්විත්ව වීම වෙයි. දෙදෙනෙකුගේ භාවය 'ද්විභාව' නම් වේ, එය ම 'ද්වේභාවය' ද වෙයි.

Ettha ca ṭhānaṃ nāma rassākārato paraṃ pa pati paṭikamukusa kudha kī gaha juta ñāsi su sambhū sara sasādīnamādibyañjanānaṃ dvebhāvaṃ, tika taya tiṃsa vatādīnamādi ca, vatu vaṭudisādīnamantañca, u du ni-upasagga ta catu cha santasaddādesādiparañca, apadantā nākāradīghato yakārādi ca,

මෙහි 'ස්ථානය' නම් ලුහු (හ්‍රස්ව) අකාරයට පසුව ප, පති, පටි, කමු, කුසු, kuධ, කී, ගහ, ජුත, ඤා, සි, සු, සම්භූ, සර, සස ආදී ධාතූන්ගේ හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ආදි ව්‍යඤ්ජනයාගේ ද්විත්ව වීම ද, තික, තය, තිංස, වත ආදීන්ගේ ආදියේ ද, වතු, වටු, දිස ආදීන්ගේ අග කොටස ද, උ, දු, නි යන උපසර්ග සහ ත, චතු, ඡ, සන්ත යන ශබ්දයන්ගේ ආදේශයන්ට පසුව ද, පදයක් කෙළවර නොවන දීර්ඝ 'ආ' කාරයෙන් පසුව යකාරාදිය ද,

Yavataṃ talanādīna-mādeso ca sayādinaṃ;

Saha dhātvantassādeso, sīsakāro tapādito.

සය ආදීන් හා සමඟ තලන ආදීන්ගේ 'ය' 'ව' යන්නට ආදේශ වීම ද, ධාතු අන්තය සමඟ ආදේශ වීම ද, තප ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව සිරසෙහි 'කා' යන්න (ආදේශ වීම) ද වේ.

Chandānurakkhaṇe ca – ghara jhe dhaṃsu bhamādīnamādi ca, rassākārato vaggānaṃ catutthadutiyā ca iccevamādi.

ඡන්දස (වෘත්තය) රැකීමේදී ද – ඝර, ඣේ, ධංසු, භම ආදීන්ගේ ආදි ව්‍යඤ්ජන ද්විත්ව වීම ද, ලුහු (හ්‍රස්ව) අකාරයට පසුව වර්ගයන්ගේ හතරවන සහ දෙවන අක්ෂරයන්ගේ ද්විත්ව වීම ද යනාදී වශයෙනි.

Tattha [Pg.27] pa pati paṭīsu tāva – idha pamādo idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ sammappadhānaṃ, rassattaṃ, appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno, suppaṭipatti.

එහි 'ප', 'පති', 'පටි' යන ශබ්දයන් සම්බන්ධයෙන් පළමුව – 'ඉධ පමාදෝ' යන්න 'ඉධප්පමාදෝ' කියා ද, එලෙසම 'අප්පමාදෝ', 'විප්පයුත්තෝ', 'සුප්පසන්නෝ' ද, 'සම්මා පධානං' යන්න 'සම්මප්පධානං' (මෙහි මකාරය හ්‍රස්ව වීම ද සහිතව) කියා ද, 'අප්පටිවත්තියෝ', 'අධිපතිප්පච්චයෝ', 'සුප්පතිට්ඨිතෝ', 'අප්පටිපුග්ගලෝ', 'විප්පටිසාරෝ', 'සුප්පටිපන්නෝ', 'සුප්පටිපත්ති' කියා ද වේ.

Kamādidhātūsu – pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati akkamati, evaṃ parakkamati, yathākkamaṃ.

'කමු' ආදී ධාතූන්හි – 'පක්කමෝ', 'පටික්කමෝ', 'හේතුක්කමෝ', 'ආකමති' යන්න 'අක්කමති' කියා ද, එලෙසම 'පරක්කමති', 'යථාක්කමං' කියා ද වේ.

Pakkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati, akkosati.

'පක්කෝසති', 'පටික්කෝසති', 'අනුක්කෝසති', 'ආකෝසති' යන්න 'අක්කෝසති' කියා ද වේ.

Akkuddho, atikkodho.

'අක්කුද්ධෝ', 'අතික්කෝධෝ' කියා ය.

Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo.

'ධනක්කීතෝ', 'වික්කයෝ', 'අනුක්කයෝ' කියා ය.

Paggaho, viggaho, anuggaho, niggaho, candaggaho, diṭṭhiggāho.

'පග්ගහෝ', 'විග්ගහෝ', 'අනුග්ගහෝ', 'නිග්ගහෝ', 'චන්දග්ගහෝ', 'දිට්ඨිග්ගාහෝ' කියා ය.

Pajjoto, vijjotati, ujjoto.

'පජ්ජෝතෝ', 'විජ්ජෝතති', 'උජ්ජෝතෝ' කියා ය.

Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññā, manuññā, samaññā.

'කතඤ්ඤූ', 'විඤ්ඤූ', 'පඤ්ඤාණං', 'විඤ්ඤාණං', 'අනුඤ්ඤා', 'මනුඤ්ඤා', 'සමඤ්ඤා' කියා ය.

Avassayo, nissayo, samussayo.

'අවස්සයෝ', 'නිස්සයෝ', 'සමුස්සයෝ' කියා ය.

Appassuto, vissuto, bahussuto, āsavā assavā.

'අප්පස්සුතෝ', 'විස්සුතෝ', 'බහුස්සුතෝ', 'ආසවා' යන්න 'අස්සවා' කියා ද වේ.

Passambhanto, vissambhati.

'පස්සම්භන්තෝ', 'විස්සම්භති' කියා ය.

Aṭṭassaro, vissarati, anussarati.

'අට්ඨස්සරෝ', 'විස්සරති', 'අනුස්සරති' කියා ය.

Passasanto, vissasanto, mahussasanto, āsāso assāso.

'පස්සසන්තෝ', 'විස්සසන්තෝ', 'මහුස්සසන්තෝ', 'ආසාදෝ' යන්න 'අස්සාසෝ' කියා ද වේ.

Avissajjento, vissajjento, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittaddu, āyabbayo, udabbahi iccādi.

'අවිස්සජ්ජෙන්තෝ', 'විස්සජ්ජෙන්තෝ', 'පරිච්චජන්තෝ', 'උපද්දවෝ', 'උපක්කිලිට්ඨෝ', 'මිත්තද්දු', 'ආයබ්බයෝ', 'උදබ්බහි' යනාදියයි.

Saramhāti [Pg.28] kiṃ? Sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchannaṃ, saṅkamanto, saṅgaho.

'ස්වරයෙන් පර වූ' (සරම්හා) යන්න කුමකට ද? 'සම්පයුත්තෝ', 'සම්පතිජාතෝ', 'සම්පටිච්ඡන්නං', 'සංකමන්තෝ', 'සංගහෝ' යන තැන්වල (ද්වේභාවය නොවීම සඳහා) ය.

Ṭhāneti kiṃ? Mā ca pamādo, patigayhati, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā, manopakopaṃ rakkheyya, idha modati, pecca modati.

'සුදුසු ස්ථානයෙහි' (ඨානේ) යන්න කුමකට ද? 'මා ච පමාදෝ', 'පතිගය්හති', 'වචීපකෝපං රක්ඛෙය්‍ය', 'යේ පමත්තා යථා මතා', 'මනෝපකෝපං රක්ඛෙය්‍ය', 'ඉධ මෝදති', 'පෙච්ච මෝදති' යන ස්ථානයන්හි ද්විත්ව නොවීම සඳහා ය.

Tikādīsu – kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanāttikaṃ, lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.

'තික' ආදී ශබ්දයන්හිදී – 'කුසලත්තිකං', 'පීතිත්තිකං', 'හේතුත්තිකං', 'වේදනාත්තිකං', 'ලෝකත්තයං', 'බෝධිත්තයං', 'වත්ථුත්තයං' ද, 'ඒකත්තිංස', 'ද්වත්තිංස', 'චතුත්තිංස' ද, 'සීලබ්බතං', 'සුබ්බතෝ', 'සප්පීතිකෝ', 'සමන්නāගතෝ', 'පුනප්පුනං' යනාදියයි.

Vatu vaṭu disādīnamante yathā – vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.

'වතු', 'වටු', 'දිස' ආදීන්ගේ අග කොටසෙහි ද්විත්ව වීම කෙසේද යත් – 'වත්තති', 'වට්ටති', 'දස්සනං', 'ඵස්සෝ' යනාදියයි.

U du ni upasaggādiparesu – ukaṃso ukkaṃso. Dukaraṃ dukkaraṃ, nikaṅkho nikkaṅkhe.

'උ', 'දු', 'නි' යන උපසර්ගවලින් පර වූ කල්හි – 'උකංසෝ' යන්න 'උක්කංසෝ' කියා ද, 'දුකරං' යන්න 'දුක්කරං' කියා ද, 'නිකංඛෝ' යන්න 'නික්කංඛෝ' කියා ද වේ.

Evaṃ uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, uññātaṃ, unnati, uttaro, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, dussaho, nissāro.

එලෙසම 'උග්ගතං', 'දුච්චරිතං', 'නිජ්ජටං', 'උඤ්ඤාතං', 'උන්නති', 'උත්තරෝ', 'දුක්කරෝ', 'නිද්දරෝ', 'උන්නතෝ', 'දුප්පඤ්ඤෝ', 'දුබ්බලෝ', 'නිම්මලෝ', 'උය්‍යුත්තෝ', 'දුල්ලභෝ', 'නිබ්බත්තෝ', 'උස්සාහෝ', 'දුස්සහෝ', 'නිස්සාරෝ' යනාදියයි.

Tathā takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo.

එලෙසම 'තක්කරෝ', 'තජ්ජෝ', 'තන්නින්නෝ', 'තප්පභවෝ', 'තම්මයෝ' යනාදියයි.

Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ.

'චතුක්කං', 'චතුද්දිසං', 'චතුප්පාදෝ', 'චතුබ්බිධං', 'චතුස්සාලං' යනාදියයි.

Chakkaṃ, channavuti, chappadikā, chabbassāni.

'ඡක්කං', 'ඡන්නවුති', 'ඡප්පදිකා', 'ඡබ්බස්සානි' යනාදියයි.

Sakkāro, sakkato, saddiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

සක්කාරෝ, සක්කතෝ, සද්දිට්ඨි, සප්පුරිසෝ, මහබ්බලෝ (යන වචනයි).

Ṭhāneti kiṃ? Nikāyo, nidānaṃ, nivāso, nivāto, tato, catuvīsati, chasaṭṭhi.

'ඨානේ' (සුදුසු ස්ථානයකදී) යැයි පැවසීම කුමටද? නිකායෝ, නිදානං, නිවාසෝ, නිවාතෝ, තතෝ, චතුවීසති, ඡසට්ඨි (යන වචන සඳහාය).

Yakārādimhi [Pg.29] – nīyyati, sūyyati, abhibhūyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo.

ය-කාරය ආදියේදී - නීය්‍යති, සූය්‍යති, abhibhūyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo (යන්නයි).

Ādisaddena etto, ettāvatā.

'ආදි' ශබ්දයෙන් එත්තෝ, එත්තාවතා (යන වචන ද ඇතුළත් වේ).

Anākāraggahaṇaṃ kiṃ? Mālāya, dolāya, samādāya.

'අනාකාර' (ආ-කාරය නොවීම) ලෙස ගැනීම කුමටද? මාලාය, දෝලාය, සමාදාය (යන වචන සඳහාය).

Ṭhāneti kiṃ? Upanīyati, sūyati, toyaṃ.

'ඨානේ' (සුදුසු ස්ථානයකදී) යැයි පැවසීම කුමටද? උපනීයති, සූයති, තෝයං (යන වචන සඳහාය).

Yavatamādese – jāti andho, vipali āso, ani āyo, yadi evaṃ, api ekacce, api ekadā iccatra, ikārassa ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti yakāre kate –

ය, ව, ත, ම යන ආදේශයන්හිදී - ජාති අන්ධෝ, විපලි ආසෝ, අනි ආයෝ, යදි ඒවං, අපි ඒකච්චේ, අපි ඒකදා යන මෙහි, ඉ-කාරයට 'ඉවණ්ණෝ යං නවා' යන්නෙන් ය-කාරය කළ කල්හි -

‘‘Sabbassa so dāmhi vā’’ti ito maṇḍūkagatiyā vāti vattate.

'සබ්බස්ස සෝ දාම්හි වා' යන සූත්‍රයෙන් මැඬි ගමනින් (මණ්ඩූක ගතියෙන්) 'වා' යන්න මෙහි ද අනුවර්තනය වේ.

41. Yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakārattaṃ.

41. ය-කාරය සමඟ එක් වූ ත, ල, න, ද යන ව්‍යඤ්ජනයෝ ච, ල, ඤ, ජ බවට පත් වෙති.

Yakāravantānaṃ talanadakārānaṃ saṃyogabyañjanāni yathākkamaṃ calañajakārattamāpajjante vā.

ය-කාරය සහිත වූ ත, ල, න, ද යන ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ සංයුක්ත ව්‍යඤ්ජනයෝ පිළිවෙළින් ච, ල, ඤ, ජ යන භාවයට විකල්පයෙන් පත් වෙති.

Kāraggahaṇaṃ yavataṃ sakāra ka ca ṭa pavaggānaṃ sakārakacaṭapavaggādesatthaṃ, tathā yavataṃ ta dha ṇakārānaṃ cha jhañakārādesatthañca, tato yavatamādesassa anena dvibhāvo.

'කාර' ශබ්දය ගැනීම, ය-කාරය සහිත ස-කාර, ක, ච, ට, ප වර්ගයන්ට ස-කාර, ක, ච, ට, ප වර්ග ආදේශ වීම පිණිස ද, එමෙන්ම ය-කාරය සහිත ත, ධ, ණ යන අකුරුවලට ඡ, ඣ, ඤ යන ආදේශයන් වීම පිණිස ද වේ. ඉන්පසු, එම ය-කාර ආදේශයට මෙයින් ද්විත්ව භාවය (ද්වීකරණය) සිදු වේ.

Jaccandho, vipallāso, aññāyo, yajjevaṃ, appekacce appekadā.

ජච්චන්ධෝ, විපල්ලාසෝ, අඤ්ඤායෝ, යජ්ජේවං, අප්පේකච්චේ, අප්පේකදා (යන උදාහරණ වේ).

Vāti kiṃ? Paṭisanthāravutyassa, bālyaṃ, ālasyaṃ.

'වා' (විකල්පයෙන්) යැයි පැවසීම කුමටද? පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, බාල්‍යං, ආලස්‍යං (යන වචන සඳහාය).

Saramhāti kiṃ? Añāyo, ākāsānañcāyatanaṃ.

'සරම්හා' (ස්වරයකට පසුව) යැයි පැවසීම කුමටද? අඤායෝ, ආකාසානඤ්චායතනං (යන වචන සඳහාය).

Tapādito simhi – tapassī, yasassī.

තප ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි - තපස්සී, යසස්සී (යන්න වේ).

Chandānurakkhaṇe [Pg.30] – nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatinti.

ඡන්දස (කාව්‍ය මාත්‍රාව) රැක ගැනීම සඳහා - 'නප්පජ්ජහේ වණ්ණබලං පුරාණං', 'උජ්ජුගතේසු සෙය්‍යෝ', 'ගච්ඡන්ති සුග්ගතිං' (යන වචන සිද්ධ වේ).

Vaggacatutthadutiyesu pana tasmiṃyevādhikāre ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti ca vattate.

නමුත් වර්ගයේ හතරවන හා දෙවන අකුරු සම්බන්ධයෙන්, එම අධිකාරයෙහිම 'පරද්වේභාවෝ ඨානේ' යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

Vaggacatutthadutiyānaṃ sadisavasena dvibhāve sampatte niyamatthamāha.

වර්ගයේ හතරවන සහ දෙවන අකුරුවලට සදෘශ (සමාන) වශයෙන් ද්විත්ව භාවය පැමිණි කල්හි, එය නියම කිරීම සඳහා (මෙය) පවසන ලදී.

42. Vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā.

42. වර්ගයේ ඝෝෂ සහ අඝෝෂ අකුරුවලට පිළිවෙළින් (එම වර්ගයේම) තෙවන සහ පළමුවන අකුරු (ආදේශ වේ).

Saramhā parabhūtānaṃ vagge ghosāghosānaṃ byañjanānaṃ yathākkamaṃ vaggatatiya paṭhamakkharā dvibhāvaṃ gacchanti ṭhāneti ṭhānāsannavasena tabbagge tatiyapaṭhamāva honti.

ස්වරයකට පසුව පිහිටි, වර්ගයේ ඝෝෂ සහ අඝෝෂ ව්‍යඤ්ජනයෝ පිළිවෙළින් එම වර්ගයේම තුන්වන සහ පළමු අකුරු සමඟ ද්විත්ව භාවයට පැමිණෙති. 'ඨානේ' යන්නෙන් උච්චාරණ ස්ථානයේ සමීප බව අනුව එම වර්ගයේම තුන්වන සහ පළමු අකුරුම වෙති.

Ettha ca sampatte niyamattā ghosāghosaggahaṇena catutthadutiyāva adhippetā, itarathā aniṭṭhappasaṅgosiyā. Tena ‘‘kataññū, tannayo, tammayo’’tiādīsu vaggapañcamānaṃ satipi ghosatte tatiyappasaṅgona hoti, ṭhānādhikārato vā.

මෙහි ලැබෙන්නා වූ ද්විත්ව භාවය නියම කිරීමක් බැවින්, 'ඝෝෂ සහ අඝෝෂ' යනුවෙන් ගැනීමෙන් වර්ගයේ හතරවන සහ දෙවන අකුරුම අදහස් කරන ලදී. එසේ නොවුණහොත්, අභිමත නොවන (වැරදි) රූපයන් සිද්ධ වීමට ඉඩ තිබුණි. එබැවින්, 'කතඤ්ඤූ', 'තන්නයෝ', 'තම්මයෝ' ආදී වචනවල වර්ගයේ පස්වන අකුරුවලට ඝෝෂ බව තිබුණ ද, ඒවාට තෙවන අකුරු ආදේශ වීමක් සිදු නොවේ. නැතහොත් එය ස්ථානීය අධිකාරය නිසාය.

Gharādīsu pa u du niādiparacatutthesu tāva – pagharati paggharati, evaṃ uggharati, ugghāṭeti, dugghoso, nigghoso, eseva cajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati, viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhāro, niddhano, niddhuto, vibbhanto, ubbhato, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catuddhā, cabhubbhi, chaddhā, saddhammo, sabbhūto, mahaddhano, mahabbhayaṃ.

'ඝර' ආදී වචනවල, ප, උ, දු, නි ආදී උපසර්ගයන්ට පසුව යෙදෙන හතරවන අකුරු සම්බන්ධයෙන් පළමුව - පඝරති යන්න පග්ඝරති වේ. එමෙන්ම උග්ඝරති, උග්ඝාටේති, දුග්ඝෝසෝ, නිග්ඝෝසෝ, ඒසේව චජ්ඣානඵලෝ, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, විද්ධංසේති, උද්ධංසිතෝ, උද්ධාරෝ, නිද්ධාරෝ, නිද්ධනෝ, නිද්ධුතෝ, විබ්භන්තෝ, උබ්භතෝ, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවෝ, චතුද්ධා, චභුබ්භි, ඡද්ධා, සද්ධම්මෝ, සබ්භූතෝ, mahaddhano, mahabbhayaṃ (යන රූප වේ).

Yavata mādesādīsu – bojjhaṅgā, āsabbhaṃ, bujjhitabbaṃ, bujjhati.

ය-කාරය සහිත ආදේශයන් ආදියේදී - බොජ්ඣංගා, ආසබ්භං, බුජ්ඣිතබ්බං, බුජ්ඣති (යන්නයි).

Ṭhāneti [Pg.31] kiṃ? Sīlavantassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhānaṃ, mahādhanaṃ.

'ඨානේ' (සුදුසු ස්ථානයකදී) යැයි පැවසීම කුමටද? 'සීලවන්තස්ස ඣායිනෝ', 'යේ ඣානප්පසුතා ධීරා', 'නිධානං', 'මහාධනං' (යන තැන්හි ද්විත්ව නොවීම සඳහාය).

Rassākāratoparaṃ vaggadutiyesu – pañca khandhā pañcakkhandhā, evaṃrūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setachattaṃ setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchinnaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, adhiṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito, suppaṭṭhāno. Yasatthero, yattha, tattha, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ, catuttho, kuttha. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, vipphāro, paripphuseyya, madhupphāṇitaṃ.

හ්‍රස්ව (ලුහු) අකුරකට පසුව යෙදෙන වර්ගයේ දෙවන අකුරු සම්බන්ධයෙන් - පඤ්ච ඛන්ධා යන්න පඤ්චක්ඛන්ධා වේ. එමෙන්ම රූපක්ඛන්ධෝ, අක්ඛමෝ, අභික්ඛණං, අවික්ඛේපෝ, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛෝභෝ, ආයුක්ඛයෝ වේ. සේතඡත්තං යන්න සේතච්ඡත්තං වේ. එමෙන්ම සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡින්නං, බෝධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡේදෝ වේ. තත්‍ර ඨිතෝ යන්න තත්‍රට්ඨිතෝ වේ. එමෙන්ම ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අධිට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියෝ, සමුට්ඨිතෝ, සුප්පට්ඨානෝ වේ. යසත්ථේරෝ, යත්ථ, තත්ථ, පත්ථරති, විත්ථාරෝ, අභිත්ථුතෝ, විත්ථම්භිතෝ, අනුත්ථුනං, චතුත්ථෝ, කුත්ථ ද වේ. පප්ඵෝටේති, මහප්ඵලං, නිප්ඵලං, විප්ඵාරෝ, පරිප්ඵුසෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං ද වේ.

Ākārato – ākhāto ākkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho, āchādayati, ācchādayati, evaṃ ācchindati, nāvāṭṭhaṃ, āttharati, āpphoṭeti.

දීර්ඝ 'ආ' කාරයට පසුව - ආඛාතෝ යන්න ආක්ඛාතෝ වේ. එමෙන්ම තණ්හාක්ඛයෝ, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධෝ ද, ආඡාදේති යන්න ආච්ඡාදේති වේ. එමෙන්ම ආච්ඡින්දති, නාවාට්ඨං, ආත්ථරති, ආප්ඵෝටේති ද වේ.

Saramhāti kiṃ? Saṅkhāro, taṅkhaṇe, sañchannaṃ, taṇṭhānaṃ, santhuto, tamphalaṃ.

'සරම්හා' (ස්වරයකට පසුව) යැයි පැවසීම කුමටද? සංඛාරෝ, තංඛණේ, සඤ්ඡන්නං, තණ්ඨානං, සන්ථුතෝ, තම්ඵලං (යන නිග්ගහීත පර වූ වචන සඳහාය).

Ṭhāneti kiṃ? Pūvakhajjakaṃ, tassa chaviyādīni chinditvā, yathā ṭhitaṃ, kathaṃ, kammaphalaṃ.

'ඨානේ' (සුදුසු ස්ථානයකදී) යැයි පැවසීම කුමටද? පූවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවියාදීනි ඡින්දිත්වා, යථා ඨිතං, කථං, කම්මඵලං (යන වචන සඳහාය).

Nikamati, nipatti, nicayo, nicarati, nitaraṇaṃ iccatra – ‘‘do dhassa cā’’ti ettha caggahaṇassa bahulatthattā tena caggahaṇena yathāpayogaṃ bahudhā ādeso siyā.

නිකමති, නිපත්ති, නිචයෝ, නිචරති, නිතරණං යන මෙහි - 'දෝ ධස්ස චා' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ගැනීම බහුල අර්ථ ඇති බැවින්, එම 'ච' ශබ්ද ග්‍රහණයෙන් යෙදුමට අනුව විවිධාකාර ආදේශයන් සිද්ධ වේ.

Yathā – ni upasaggato kamu pada ci cara tarānaṃ paṭhamassa vaggadutiyo iminā dvittaṃ, nikkhamati, nipphatti, nicchayo, niccharati, nittharaṇaṃ.

කෙසේද යත් - 'නි' උපසර්ගයට පර වූ කමු, පද, චි, චර, තර යන ධාතූන්ගේ පළමු අකුරට දෙවන අකුර ආදේශ වී, මෙයින් ද්විත්ව භාවය ද ලැබී - නික්ඛමති, නිප්ඵත්ති, නිච්ඡයෝ, නිච්ඡරති, නිත්ථරණං (යන රූප සිද්ධ වේ).

Tathā [Pg.32] bo vassa kuva diva siva vajādīnaṃ dvirūpassāti vakāradvayassa bakāradvayaṃ, yathā – kubbanto, evaṃ kubbāno, kubbanti, sadhātvantayādesassa dvittaṃ. Divati dibbati, evaṃ dibbanto, sibbati, sibbanto, pavajati pabbajati, pabbajanto, nivānaṃ nibbānaṃ, nibbuto, nibbindati, udabbayaṃ iccādi.

එමෙන්ම, බූ, වස්ස, කුභ, දිව, සිව, වජ ආදී ධාතූන්ගේ ද්විත්ව වූ ව-කාරයන්ට බ-කාර දෙකක් ආදේශ වීමෙන් ද, ධාතු කෙළවර ය-කාරය ද සමඟ ද්විත්ව වීමෙන් ද - කෙසේද යත්, කුබ්බන්තෝ, කුබ්බානෝ, කුබ්බන්ති ද වේ. දිවති යන්න දිබ්බති වේ. එමෙන්ම දිබ්බන්තෝ, සිබ්බති, සිබ්බන්තෝ, පවජති යන්න පබ්බජති වේ, පබ්බජන්තෝ ද වේ. නිවානං යන්න නිබ්බානං වේ, නිබ්බුතෝ, නිබ්බින්දති, උදබ්බයං යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Lo rassa pari taruṇādīnaṃ kvaci. Paripanno palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taruṇo taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo.

පරි, තරුණ ආදී ශබ්දයන්හි ර-කාරයට ඇතැම් විට ල-කාරය ආදේශ වේ. පරිපන්නෝ යන්න පලිපන්නෝ වේ. එමෙන්ම පලිබෝධෝ, පල්ලංකං ද, තරුණෝ යන්න තලුනෝ ද, මහාසාලෝ, මාලුතෝ, සුඛුමාලෝ (යන රූප ද වේ).

Ṭo tassa dukkatādīnaṃ kvaci. Yathā – dukkataṃ dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo iccādi.

දුක්කට ආදී වචනවල ත-කාරයට ඇතැම් විට ට-කාරය ආදේශ වේ. කෙසේද යත් - දුක්කතං යන්න දුක්කටං වේ. එමෙන්ම සුකටං, පහටෝ, පත්ථටෝ, උද්ධටෝ, විසටෝ යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Ko tassa niyatādīnaṃ kvaci. Niyato niyako.

නියත ආදී වචනවල ත-කාරයට ඇතැම් විට ක-කාරය ආදේශ වේ. නියතෝ යන්න නියකෝ වේ.

Yo jassa nijādissa vā, nijaṃputtaṃ niyaṃputtaṃ.

නිජ ආදී වචනවල ජ-කාරයට විකල්පයෙන් ය-කාරය ආදේශ වේ. නිජංපුත්තං යන්න නියංපුත්තං වේ.

Ko gassa kulūpagādīnaṃ, kulūpago kulūpako.

කුලූපග ආදී වචනවල ග-කාරයට ක-කාරය ආදේශ වේ. කුලූපගෝ යන්න කුලූපකෝ වේ.

Tathā ṇo nassa pa pariādito. Panidhānaṃ paṇidhānaṃ, evaṃ paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, ninnayo niṇṇayo, evaṃ uṇṇato, oṇato iccādi.

එමෙන්ම, ප, පරි ආදී උපසර්ගයන්ට පර වූ න-කාරයට ණ-කාරය ආදේශ වේ. පනිධානං යන්න පණිධානං වේ. එමෙන්ම පණිපාතෝ, පණාමෝ, පණීතං, පරිණතෝ, පරිණාමෝ ද, නින්නයෝ යන්න නිණ්ණයෝ ද, උණ්ණතෝ, ඕණතෝ යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Patiaggi, patihaññati itīdha –

පතිඅග්ගි, පතිහඤ්ඤති යන මෙහි -

43. Kvaci paṭi patissa.

43. ඇතැම් විට 'පති' යන්නට 'පටි' ආදේශ වේ.

Patiiccetassa upasaggassa sare vā byañjane vā pare kvaci paṭiādeso hoti pubbassaralopo. Paṭaggi, paṭihaññati.

'පති' යන උපසර්ගයට ස්වරයක් හෝ ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි, ඇතැම් විට 'පටි' ආදේශය ද පූර්ව ස්වරය ලොප් වීම ද සිදු වේ. (උදාහරණ:) පටග්ගි, පටිහඤ්ඤති.

Kvacīti kiṃ? Paccattaṃ, patilīyati.

‘ක්වචි’ (සමහර විටක) යන්න කුමක් සඳහාද? පච්චත්තං, පතිලීයති යන ස්ථානවල (එසේ සිදු නොවේ).

Puthajano puthabhūtaṃ itīdha ‘‘anto’’ti vattate.

‘පුථජනෝ’, ‘පුථභූතං’ යන මෙහි ‘අන්තෝ’ (අවසානය) යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

44. Puthassu [Pg.33] byañjane.

44. ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි ‘පුථ’ යන්නෙහි (අවසාන ස්වරයට) ‘උ’ කාරය වෙයි.

Puthaiccetassa anto saro ukāro hoti byañjane pare, dvittaṃ. Puthujjano, puthubhūtaṃ.

‘පුථ’ යන මෙහි අවසාන ස්වරය ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි ‘උ’ කාරය බවට පත්වෙයි, (ඉන්පසු) ද්විත්ව රූපයක් ද වෙයි. (නිදසුන්:) පුථුජ්ජනෝ, පුථුභූතං.

Byañjaneti kiṃ? Putha ayaṃ. ‘‘Puthassa a putha’’iti samāseneva siddhe puna antaggahaṇādhikārena kvaci aputhantassāpi uttaṃ sare.

‘ව්‍යඤ්ජනේ’ (ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි) යන්න කුමක් සඳහාද? පුථ අයං. ‘පුථස්ස අ පුථ’ යන සමාසයෙන්ම සිද්ධ වන කල්හි, නැවත ‘අන්ත’ ග්‍රහණයේ අධිකාරයෙන් සමහර විට ස්වරයක් පරව තිබියදී ‘පුථ’ නොවන වචනයක වුවද අවසානයට ‘උ’ කාරය පැමිණේ.

Mano aññaṃ manuññaṃ, evaṃ imaṃ evumaṃ, paralopo, iti evaṃ itvevaṃ, ukārassa vakāro.

මනෝ අඤ්ඤං යන්න මනුඤ්ඤං (මනෝඥ) ද, එමෙන්ම ඉමං යන්න එවූමං ද වෙයි, එහි පර ලෝපය සිදුවේ; ඉති ඒවං යන්න ඉත්වේවං වෙයි, එහි උකාරය වකාරය බවට පත්වෙයි.

Avakāso, avanaddho, avavadati, avasānamitīdha –

අවකාසෝ, අවනද්ධෝ, අවවදති, අවසානං යන මෙහි -

‘‘Kvaci byañjane’’ti ca vattate.

‘ක්වචි බ්‍යඤ්ජනේ’ (සමහර විට ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි) යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

45. O avassa.

45. ‘අව’ යන්නට ‘ඕ’ කාරය වෙයි.

Avaiccetassa upasaggassa okāro hoti kvaci byañjane pare. Okāso, onaddho, ovadati, osānaṃ.

‘අව’ යන උපසර්ගයට ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි සමහර විට ‘ඕ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) ඕකාසෝ, ඕනද්ධෝ, ඕවදති, ඕසානං.

Kvacīti kiṃ? Avasānaṃ, avasussatu.

‘ක්වචි’ (සමහර විටක) යන්න කුමක් සඳහාද? අවසානං, අවසුස්සතු යන තන්හි (එය සිදු නොවේ).

Byañjaneti kiṃ? Avayāgamanaṃ, avekkhati.

‘ව්‍යඤ්ජනේ’ (ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි) යන්න කුමක් සඳහාද? අවයාගමනං, අවෙක්ඛති (මෙහි ස්වර පර බැවින් ‘ඕ’ නොවේ).

Avagate sūriye, avagacchati, avagahetvā itīdha –

අවගතේ සූරියේ, අවගච්ඡති, අවගහෙත්වා යන මෙහි -

‘‘Avasse’’ti vattate oggahaṇañca.

‘අවස්සේ’ යන්න ද ‘ඕ’ ග්‍රහණය ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

46. Tabbiparītūpapade byañjane ca.

46. එහි විපරීතය (ප්‍රතිවිරුද්ධය) උපපද වූ කල්හි ද ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි ද (වෙයි).

Avasaddassa upapade tiṭṭhamānassa tassokārassa viparīto ca hoti byañjane pare.

උපපදයේ පිහිටි ‘අව’ යන ශබ්දයේ ඒ ඕකාරයට, ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි විපරීතයක් (වෙනසක්) ද වෙයි.

Tassa viparīto tabbiparīto, upoccāritaṃ padaṃ upapadaṃ, okāraviparītoti ukārassetaṃ adhivacanaṃ. Casaddo katthaci [Pg.34] nivattanattho, dvittaṃ. Uggate sūriye, uggacchati, uggahetvā.

එහි විපරීතය ‘තබ්බිපරීත’ නම් වේ, සමීපයෙහි උච්චාරණය කරන ලද පදය ‘උපපද’ නම් වේ. ඕකාරයේ විපරීතය යනු ‘උ’ කාරය සඳහා යෙදෙන නමකි. ‘ච’ ශබ්දය ඇතැම් තැනක වැළැක්වීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි, (පසුව) ද්විත්වය ද වෙයි. (නිදසුන්:) උග්ගතේ සූරියේ, උග්ගච්ඡති, උග්ගහෙත්වා.

Atippakho tāva, parasataṃ, parasahassaṃ itīdha –

අතිප්පඛෝ තාව, පරසතං, පරසහස්සං යන මෙහි -

‘‘Āgamo’’ti vattate.

‘ආගමෝ’ (ආගමය) යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

47. Kvaci o byañjane.

47. ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි සමහර විට ‘ඕ’ කාරය ආගම වෙයි.

Byañjane pare kvaci okārāgamo hotīti atippa parasaddehi okārāgamo ‘‘yavamada’’iccādisutte casaddena atippato gakārāgamo ca.

ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි සමහර විට ඕකාරය ආගම වන්නේය යන්නෙන් ‘අතිප්ප’, ‘පර’ යන ශබ්දයන්ගෙන් ඕකාරය ආගම වෙයි, තවද ‘යවමද...’ ආදී සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘අතිප්ප’ යන්නෙන් ‘ග’ කාරය ද ආගම වෙයි.

Atippago kho tāva, parosataṃ, parosahassaṃ, ettha ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbassaralopo.

අතිප්පගෝ ඛෝ තාව, පරෝසතං, පරෝසහස්සං; මෙහි ‘සරා සරේ ලෝපං’ යන සූත්‍රයෙන් පූර්ව ස්වර ලෝපය (සිදු වේ).

Manamayaṃ, ayamayaṃ itīdha ‘‘manogaṇādīna’’nti vattate.

මනමයං, අයමයං යන මෙහි ‘මනෝගණාදීනං’ යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

48. Etesamo lope.

48. විභක්ති ලෝපයෙහි දී මොවුන්ට ‘ඕ’ කාරය වෙයි.

Etesaṃ manogaṇādīnamanto ottamāpajjate vibhattilope kate.

විභක්ති ලෝපය කරන ලද කල්හි, මේ මනෝගණාදී (ශබ්දයන්ගේ) අන්තය ඕකාරයට පැමිණේ.

Manomayaṃ, ayomayaṃ, evaṃ manoseṭṭhā, ayopatto, tapodhano, tamonudo, siroruho, tejokasiṇaṃ, rajojallaṃ, ahorattaṃ, rahogato.

මනෝමයං, අයෝමයං; එමෙන්ම මනෝසෙට්ඨා, අයෝපත්තෝ, තපෝධනෝ, තමෝනුදෝ, සිරෝරුහෝ, තේජෝකසිණං, රජෝජල්ලං, අහෝරත්තං, rහෝගතෝ (යනාදී වශයෙන් වේ).

Ādisaddena āpodhātu, vāyodhātu.

(මනෝගණ) ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ආපෝධාතු, වායෝධාතු (යන්න ද ගැනේ).

Sīhagatiyā vādhikārato idha na bhavati, manamattena manacchaṭṭhānaṃ, ayakapallaṃ, tamavinodano, manaāyatanaṃ.

සිංහගති න්‍යායයෙන් ‘වා’ යන්නෙහි අධිකාරය නිසා මෙහි (ඕකාරය) සිදු නොවේ: මනමත්තෙන, මනච්ඡට්ඨානං, අය කපල්ලං, තම විනෝදනෝ, මනායතනං.

Iti byañjanasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

මෙසේ ව්‍යඤ්ජන සන්ධි විධානය නිම විය.

Niggahītasandhividhāna

නිග්ගහීත සන්ධි විධානය

Atha [Pg.35] niggahītasandhi vuccate.

දැන් නිග්ගහීත සන්ධිය කියනු ලැබේ.

Taṇhaṃ karo, raṇaṃ jaho, saṃ ṭhito, jutiṃ dharo, saṃ mato itīdha ‘‘niggahīta’’nti adhikāro, ‘‘byañjane’’ti vattate.

තණ්හං කරෝ, ਰණං ජහෝ, සං ඨිතෝ, ජුතිං ධරෝ, සං මතෝ යන මෙහි ‘නිග්ගහීතං’ යන්න අධිකාරය ද, ‘බ්‍යඤ්ජනේ’ යන්න ද පැමිණේ.

49. Vaggantaṃ vā vagge.

49. වර්ගයෙක්හි (වර්ග ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි) නිග්ගහීතය විකල්පයෙන් වර්ගාන්තයට පැමිණේ.

Vaggabhūte byañjane pare niggahītaṃ kho vaggantaṃ vā pappotīti nimittānusvarānaṃ ṭhānāsannavasena tabbaggapañcamo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena ‘‘taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato’’tiādīsu niccaṃ.

වර්ගයෙහි ඇතුළත් ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි නිග්ගහීතය ඒකාන්තයෙන් වර්ගාන්තයට (විකල්පයෙන්) පැමිණේ, එනම් නිමිත්ත වූ අකුරු වල උච්චාරණ ස්ථානවලට අනුකූලව ඒ ඒ වර්ගයේ පස්වන අකුර (නාසික්‍යය) බවට පත් වෙයි. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය නියමිත විකල්පය සඳහා යෙදේ. එබැවින් ‘තණ්හංකරෝ, රණඤ්ජහෝ, සණ්ඨිතෝ, ජුතින්ධරෝ, සම්මතෝ’ යනාදියේදී (එම වර්ගාන්තය වීම) නිත්‍ය වේ.

Taṅkaroti taṃ karoti, taṅkhaṇaṃ taṃkhaṇaṃ, saṅgaho saṃgaho, taṅghataṃ taṃ ghataṃ. Dhammañcare dhammaṃ care, tañchannaṃ taṃ channaṃ, tañjātaṃ taṃ jātaṃ, taññāṇaṃ taṃ ñāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, taṇḍahati bhaṃ ḍahati. Tantanoti taṃ tanoti, tanthiraṃ taṃ thiraṃ, tandānaṃ taṃ dānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tanniccutaṃ taṃ niccutaṃ. Tampatto taṃ patto, tamphalaṃ taṃ phalaṃ, tesambodho tesaṃ bodho, sambhūto saṃbhūto, tammittaṃ taṃ mittaṃ. Kiṅkato kiṃ kato, dātuṅgato dātuṃ gatoti evamādīsu vikappena.

තං කරෝති යන්න තංකරෝති ද, තං ඛණං යන්න තංඛණං ද, සංගහෝ යන්න සංගහෝ ද, තං ඝතං යන්න තංඝතං ද; ධම්මං චරේ යන්න ධම්මඤ්චරේ ද, තං ඡන්නං යන්න තඤ්ඡන්නං ද, තං ජාතං යන්න තඤ්ජාතං ද, තං ඤාණං යන්න තඤ්ඤාණං ද; තං ඨානං යන්න තණ්ඨානං ද, භං ඩහති යන්න භණ්ඩහති ද; තං තනෝති යන්න තන්තනෝති ද, තං ථිරං යන්න තන්ථිරං ද, තං දානං යන්න තන්දානං ද, තං ධනං යන්න තන්ධනං ද, තං නිච්චුතං යන්න තන්නිච්චුතං ද; තං පත්තෝ යන්න තම්පත්තෝ ද, තං ඵලං යන්න තම්ඵලං ද, තේසං බෝධෝ යන්න තේසම්බෝධෝ ද, සංභූතෝ යන්න සම්භූතෝ ද, තං මිත්තං යන්න තම්මිත්තං ද; කිං කතෝ යන්න කිංකතෝ ද, දාතුං ගතෝ යන්න දාතුංගතෝ ද යනාදී වශයෙන් විකල්පයෙන් සිදු වේ.

Idha na bhavati, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, saraṇaṃ gacchāmi.

මෙහි (වර්ගාන්ත වීම) සිදු නොවේ: ‘න තං කම්මං කතං සාධු’, ‘සරණං ගච්ඡාමි’.

Sati copari vāggahaṇe vijjhantare vā idha vāggahaṇakaraṇamatthantaraviññāpanatthaṃ, tena niggahītassa saṃupasaggapumantassa le lakāro. Yathā – paṭisaṃlīno paṭisallīno, evaṃ paṭisallāṇo, sallakkhaṇā, sallekho, sallāpo, puṃliṅgaṃ pulliṅgaṃ.

මීට ඉහත සූත්‍රවල ‘වා’ යන්න ග්‍රහණය කර තිබියදී ද, නැතහොත් වෙනත් සූත්‍ර විෂයයන්හි දී ද මෙහි නැවත ‘වා’ යන්න ග්‍රහණය කිරීම වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම පිණිස ය. එබැවින් ‘සං’ උපසර්ගයෙහි සහ ‘පුම්’ යන්නෙහි කෙළවර ඇති නිග්ගහීතයට ‘ල’ කාරය පර වූ කල්හි ‘ල’ කාරය ම වෙයි. නිදසුන්: පටිසංලීනෝ යන්න පටිසල්ලීනෝ වෙයි; එසේම පටිසල්ලාණෝ, සල්ලක්ඛණා, සල්ලේඛෝ, සල්ලාපෝ, පුංලිංගං යන්න පුල්ලිංගං ද වෙයි.

Paccattaṃ eva, taṃ eva, tañhi tassa, evañhi vo itīdha ‘‘vā’’ti adhikāro.

පච්චත්තං ඒව, තං ඒව, තඤ්හි තස්ස, ඒවඤ්හි වෝ යන මෙහි ‘වා’ යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

50. Ehe [Pg.36] ñaṃ.

50. ‘ඒ’, ‘හ’ යන අකුරු පර වූ කල්හි නිග්ගහීතයට ‘ඤ’ කාරය වෙයි.

Ekārahakāre pare niggahītaṃ kho ñakāraṃ pappoti vā, ekāre ñādesassa dvibhāvo.

ඒකාරය හා හකාරය පර වූ කල්හි නිග්ගහීතය විකල්පයෙන් ඤකාරයට පැමිණේ; ඒකාරය පර වූ කල්හි (නිග්ගහීතයට ආදේශ වූ) ඤකාරයේ ද්විත්වයක් (ද්විභූත වීමක්) ද සිදු වේ.

Paccattaññevapaccattaṃ eva, taññeva taṃ eva, tañhi tassa tañhi tassa, evañhi vo evañhi vo.

‘පච්චත්තඤ්ඤේව’ යනු ‘පච්චත්තං ඒව’ යන්නයි, ‘තඤ්ඤේව’ යනු ‘තං ඒව’ යන්නයි, ‘තඤ්ඤ්හි තස්ස’ යනු ‘තං හි තස්ස’ යන්නයි, ‘එවඤ්හි වෝ’ යනු ‘එවං හි වෝ’ යන්නයි.

Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa evahinipātato aññattha na hoti, yathā – evametaṃ, evaṃ hoti.

‘වා’ ශබ්දයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා, ‘ඒව’ සහ ‘හි’ යන නිපාතයන්ගෙන් පසුව හැර වෙනත් ස්ථානයක (මෙම විධිය) සිදු නොවේ. උදාහරණ: ‘එවමේතං’, ‘එවං හෝති’.

Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya, yaṃ yadeva, ānantarikaṃ yamāhu itīdha ‘‘ña’’miti vattate.

‘සංයෝගෝ, සංයෝජනං, සංයතෝ, සංයාචිකාය, යං යදේව, ආනන්තරිකං යමාහු’ යන මෙහි ‘ඤං’ (ඤකාරය) යන්න අනුවර්තනය වේ.

51. Sa ye ca.

51. ‘ස යේ ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītaṃ kho yakāre pare saha yakārena ñakāraṃ pappoti vā, ñādesassa dvittaṃ.

‘ය’ කාරය පර වූ කල්හි, නිග්ගහීතය ඒ ‘ය’ කාරය ද සමඟ විකල්පයෙන් ‘ඤ’ කාරත්වයට පැමිණේ. (එසේ වූ විට) ඤාදේශයට ද්විත්වකරණය සිදු වේ.

Saññogo saṃyogo, saññojanaṃ saṃyojanaṃ, saññato saṃyato, saññācikāya saṃyācikāya, yaññadeva yaṃ yadeva, ānantarikaññamāhu ānantarikaṃ yamāhu.

‘සංයෝගෝ’ යන්න ‘සඤ්ඤෝගෝ’ ලෙස ද, ‘සංයෝජනං’ යන්න ‘සඤ්ඤෝජනං’ ලෙස ද, ‘සංයතෝ’ යන්න ‘සඤ්ඤතෝ’ ලෙස ද, ‘සංයාචිකාය’ යන්න ‘සඤ්ඤාචිකාය’ ලෙස ද, ‘යං යදේව’ යන්න ‘යඤ්ඤදේව’ ලෙස ද, ‘ආනන්තරිකං යමාහු’ යන්න ‘ආනන්තරිකඤ්ඤමාහු’ ලෙස ද වේ.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattāva saṃpadantato ca sabbanāmayakāraparato ca niggahītā aññattha na hoti. Yathā – etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, saraṇaṃ yanti.

‘වා’ ශබ්දයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසාම, පදාවසාන නිග්ගහීතයෙන් පසුව සහ සර්වනාමීය ‘ය’ කාරයට පූර්වයෙන් හැර වෙනත් තැනක (මෙම ඤ්ඤාදේශය) සිදු නොවේ. උදාහරණ: ‘ඒතං යෝජනං’, ‘තං යානං’, ‘සරණං යන්ති’.

Ettha ca ‘‘saha ye cā’’ti vattabbe ‘‘sa ye cā’’ti vacanato suttantesu sukhuccāraṇatthamakkharalopopīti daṭṭhabbaṃ, tena paṭisaṅkhāya yoniso paṭisaṅkhā yoniso, sayaṃ abhiññāya sacchikatvā sayaṃ abhiññā sacchikatvā, pariyesanāya pariyesanātiādi sijjhati.

මෙහි ‘සහ යේ ච’ කිව යුතු තැන ‘ස යේ ච’ කියා පැවසීමෙන්, සූත්‍රයන්හි පහසුවෙන් උච්චාරණය කිරීම පිණිස අකුරු ලොප් වීම ද සිදු වන බව දත යුතුය. ඒ හේතුවෙන් ‘පටිසංඛාය යෝනිසෝ’ යන්නෙන් ‘පටිසංඛා යෝනිසෝ’ යන්න ද, ‘සයං අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකත්වා’ යන්නෙන් ‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා’ යන්න ද, ‘පරියේසනාය’ යන්නෙන් ‘පරියේසනා’ යන්න ද ආදී වශයෙන් සිද්ධ වේ.

Taṃ [Pg.37] ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva iccatra –

‘තං අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං ඒව, කිං ඒතං, nindituṃ arahati, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, ඒතං අවෝච, ඒතං ඒව’ යන මෙහි—

52. Madā sare.

52. ‘මදා සරේ’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītassa kho sare pare makāradakārādesā honti vā. Ettha ca vāsaddādhikārassa vavatthitavibhāsattā dakāro yatetasaddato parasseva.

නිග්ගහීතයට ස්වරයක් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ම’ කාර සහ ‘ද’ කාර ආදේශයෝ වෙති. මෙහි ‘වා’ ශබ්දාධිකාරයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා ‘ද’ කාරය සිදුවන්නේ ‘ය, ත, ඒත’ යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ විට පමණි.

Tamahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati, yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva.

‘තමහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමේව, කිමේතං, නින්දිතුමරහති, යදනිච්චං, තදනත්තා, ඒතදවෝච, ඒතදේව’ (යනුවෙන් සිද්ධ වේ).

Vāti kiṃ? Taṃ ahaṃ, etaṃ eva, akkocchi maṃ avadhi maṃ.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න කුමකටද? ‘තං අහං’, ‘ඒතං ඒව’, ‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං’ යන මෙහි (එසේ ආදේශ නොවීම සඳහාය).

Ettha ca madāti yogavibhāgena byañjanepi vā makāro. Tena ‘‘buddhama saraṇama gacchāmī’’tiādi sijjhati.

තවද, මෙහි ‘මදා’ යන්න යෝගවිභාග කිරීමෙන් ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි ද විකල්පයෙන් ‘ම’ කාරය පැමිණේ. ඒ හේතුවෙන් ‘බුද්ධම සරණම ගච්ඡාමි’ ආදිය සිද්ධ වේ.

Tāsaṃ ahaṃ santike, vidūnaṃ aggaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itīdha ‘‘sare’’ti vattate.

‘තාසං අහං සන්තිකේ, විදූනං අග්ගං, තස්ස අදාසිං අහං’ යන මෙහි ‘සරේ’ (ස්වරයෙහි) යන්න අනුවර්තනය වේ.

53. Kvaci lopaṃ.

53. ‘ක්වචි ලෝපං’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītaṃ kho sare pare lopaṃ pappoti kvaci chandānurakkhaṇe sukhuccāraṇaṭṭhāne. Pubbassaralopo, parassa asaṃyogantassa dīgho.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි, ඡන්දස් රැකීම හෝ පහසුවෙන් උච්චාරණය කිරීම පිණිස ඇතැම් විට නිග්ගහීතය ලොප් වේ. (එසේ වූ විට) පූර්ව ස්වරය ලොප් වීම ද, සංයෝගාන්ත නොවන පර ස්වරය දීර්ඝ වීම ද සිදු වේ.

Tāsāhaṃ santike, vidūnaggaṃ, tassa adāsāhaṃ, tathāgatāhaṃ, evāhaṃ, kyāhaṃ.

‘තාසාහං සන්තිකේ, විදූනග්ගං, තස්ස අදාසාහං, තථාගතාහං, ඒවාහං, ක්‍යාහං’ (යනාදිය උදාහරණ වේ).

Kvacīti kiṃ? Evamassa, kimahaṃ.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විට) යන්න කුමකටද? ‘එවමස්ස, කිමහං’ යන මෙහි (එසේ ලොප් නොවීම සඳහාය).

Ariyasaccānaṃ dassanaṃ, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃratto, saṃrāgo, saṃrambho, avisaṃhāro, ciraṃ pavāsiṃ, gantuṃ kāmo, gantuṃ mano itīdha ‘‘kvaci lopa’’nti vattate.

‘අරියසච්චානං දස්සනං, ඒතං බුද්ධානං සාසනං, සංරත්තෝ, සංරාගෝ, සංරම්භෝ, අවිසංහාරෝ, චිරං පවාසිං, ගන්තුං කාමෝ, ගන්තුං මනෝ’ යන මෙහි ‘ක්වචි ලෝපං’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

54. Byañjane [Pg.38] ca.

54. ‘බ්‍යඤ්ජනේ ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītaṃ kho byañjane ca pare lopaṃ pappoti kvaci chandānurakkhaṇādimhi. Rakārahakāresu upasaggantassa dīgho.

ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි ද, ඡන්දස් රැකීම ආදියේ දී ඇතැම් විට නිග්ගහීතය ලොප් වේ. ‘ර’ කාර සහ ‘හ’ කාර පර වූ කල්හි උපසර්ගයෙහි අග ස්වරය දීර්ඝ වේ.

Ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, sāratto, sārāgo, sārambho, avisāhāro, cirappavāsiṃ, dvittaṃ, gantukāmo, gantumano.

‘අරියසච්චාන දස්සනං, ඒතං බුද්ධාන සාසනං, සාරත්තෝ, සාරාගෝ, සාරම්භෝ, අවිසාහාරෝ, චිරප්පවාසිං’ (මෙහි ද්විත්වකරණය වේ), ‘ගන්තුකාමෝ, ගන්තුමනෝ’ (යනාදිය උදාහරණ වේ).

Kvacīti kiṃ? Etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

‘ක්වචි’ යන්න කුමකටද? ‘ඒතං මංගලමුත්තමං’ යන මෙහි (එසේ ලොප් නොවීම සඳහාය).

Kataṃ iti, kiṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itīdha ‘‘niggahītamhā, lopa’’nti ca vattate.

‘කතං ඉති, කිං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිං ඉදැනි, කිං ඉදැනි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං ඒව’ යන මෙහි ‘නිග්ගහීතම්හා’ සහ ‘ලෝපං’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

55. Paro vā saro.

55. ‘පරෝ වා සරෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītamhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Niggahītassa vaggantattaṃ.

නිග්ගහීතයට පර වූ ස්වරය විකල්පයෙන් ලොප් වේ. (එසේ වූ විට) නිග්ගහීතය වර්ගාන්ත අකුරක් බවට පත් වේ.

Katanti, kinti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kalindāni, kindāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva.

‘කතන්ති, කින්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලින්දානි, කින්දානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව’ (යනුවෙන් සිද්ධ වේ).

Vāti kiṃ? Kataṃ iti, kimiti, dātumapi, sāmaṃ eva.

‘වා’ යන්න කුමකටද? ‘කතං ඉති, කිමිති, දාතුමපි, සාමං ඒව’ යන මෙහි (එසේ ලොප් නොවීම සඳහාය).

Ayampi vāsaddassa vavatthitavibhāsattā itīvīdānisīpevādito aññattha na hoti. Yathā – ahaṃ ettha, etaṃ ahosi.

මෙය ද ‘වා’ ශබ්දයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා ‘ඉති, ඉව, ඉදැනි, අසි, අපි, ඒව’ යන නිපාතයන්ගෙන් පර වූ විට හැර වෙනත් ස්ථානයක සිදු නොවේ. උදාහරණ: ‘අහං එත්ථ’, ‘ඒතං අහෝසි’.

Evaṃ assa te āsavā, pupphaṃ assā uppajjati itīdha sare pare lutte vipariṇāmena ‘‘parasmiṃ, sare, lutte’’ti ca vattate.

‘එවං අස්ස තේ ආසවා, පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති’ යන මෙහි, පර ස්වරය ලොප් වූ කල්හි ‘පරස්මිං සරේ ලුත්තේ’ (පර ස්වරය ලොප් වූ කල්හි) යන්න විපරිණාමයෙන් (විභක්ති පෙරළීමෙන්) අනුවර්තනය වේ.

56. Byañjano [Pg.39] ca visaññogo.

56. ‘බ්‍යඤ්ජනෝ ච විසඤ්ඤෝගෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītamhā parasmiṃ sare lutte byañjano saññogo ce, visaññogova hotīti saṃyogekadesassa purimabyañjanassa lopo.

නිග්ගහීතයෙන් පර වූ ස්වරය ලොප් වූ කල්හි, ඉදිරියෙන් ඇති ව්‍යඤ්ජනය සංයුක්ත එකක් නම්, එය අසංයුක්ත (සංයුක්ත නොවන) එකක්ම වේ. එනම්, සංයුක්ත අකුරේ මුල් කොටසෙහි පූර්ව ව්‍යඤ්ජනය ලොප් වීමයි.

Dvinnaṃ byañjanānamekatra ṭhiti saññogo, idha pana saṃyujjatīti saññogo, purimo vaṇṇo, vigato saññogo assāti visaññogo, paro.

ව්‍යඤ්ජන දෙකක් එක් ස්ථානයක පිහිටීම ‘සංයෝග’ (සංයුක්තය) නම් වේ. මෙහිදී සංයුක්ත වන බැවින් ‘සංයෝග’ යනු පූර්ව වර්ණයයි. යමකින් සංයෝගය පහව ගියේ ද එය ‘විසංයෝග’ (අසංයුක්තය) නම් වේ, එය පර වර්ණයයි.

Evaṃ sa te āsavā, pupphaṃsā uppajjati.

‘එවං ස තේ ආසවා, පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති’ (යනුවෙන් සිද්ධ වේ).

Lutteti kiṃ? Evamassa.

‘ලුත්තේ’ (ලොප් වූ කල්හි) යන්න කුමකටද? ‘එවමස්ස’ යන මෙහි (ස්වරය ලොප් නොවන බැවින් සංයෝගය පවතින නිසාය).

Casaddena tiṇṇaṃ byañjanānaṃ sarūpasaṃyogopi visaññogo hoti. Yathā – agyāgāraṃ, vutyassa.

‘ච’ ශබ්දය නිසා ව්‍යඤ්ජන තුනක සරූප සංයෝගය ද අසංයුක්ත වේ. උදාහරණ: ‘අග්‍යාගාරං’, ‘වුත්‍යස්ස’.

Cakkhu udapādi, ava siro, yāvacidha bhikkhave, aṇuthūlāni, ta sampayuttā ibhīdha ‘‘sare, āgamo, kvaci, byañjane’’ti ca vattate.

‘චක්ඛු උදපාදි, අව සිරෝ, යාවචිධ භික්ඛවේ, අණුථූලානි, ත සම්පයුත්තා’ යන මෙහි ‘සරේ, ආගමෝ, ක්වචි, බ්‍යඤ්ජනේ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

57. Niggahitañca.

57. ‘නිග්ගහිතඤ්ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Niggahītañca āgamo hoti sare vā byañjane vā kvaci sukhuccāraṇaṭṭhāne. Niggahītassa rassānugatattā rassatoyevāyaṃ.

ස්වරයක් හෝ ව්‍යඤ්ජනයක් හෝ පර වූ කල්හි, පහසුවෙන් උච්චාරණය කිරීම පිණිස ඇතැම් විට නිග්ගහීතය ද ආගමයක් ලෙස පැමිණේ. නිග්ගහීතය (නිතරම) හ්‍රස්ව ස්වරයක් අනුව යන බැවින්, මෙය හ්‍රස්ව ස්වරයකින් පසුවම සිදුවේ.

Cakkhuṃ udapādi, avaṃsiro, yāvañcidha bhikkhave, aṇuṃthūlāni, taṃsampayuttā, evaṃ taṅkhaṇe, taṃsabhāvo.

‘චක්ඛුං උදපාදි’ (ඇස උපන්නේය), ‘අවංසිරො’ (යටිකුරු හිස ඇති), ‘යාවඤ්චිධ භික්ඛවෙ’ (මහණෙනි, මෙහි යම්තාක්ද), ‘අණුංථූලානි’ (සියුම් හා මහත් වූ), ‘තංසම්පයුත්තා’ (ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ), ‘එවං තංඛණෙ’ (මෙසේ ඒ ක්ෂණයෙහි), ‘තංසභාවො’ (එහි ස්වභාවය) [යනාදිය මෙහි නිදසුන් වේ].

Kvacīti kiṃ? Na hi etehi, idha ceva.

‘ක්වචි’ (සමහර තැනක) යන්න කුමකටද? ‘න හි එතෙහි’ (මොවුන් විසින් නොවේමය), ‘ඉධ චෙව’ (මෙහිම) යන්න සඳහාය.

Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sanamaṃ itīdha lopādesakāriye sampatte yebhuyyena tadapavādatthamāha.

මෙසේ වදාළ කල්හි, ‘තං සාධු’ (එය යහපති), ‘එකං සමයං භගවා’ (එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ‘අග්ගිංව සනමං’ (ගින්නක් මෙන් පිඹින) යනාදී මෙහි ලෝප හා ආදේශ ක්‍රියාවන් පැමිණි කල්හි, බොහෝ සෙයින් ඒ නීති වළක්වනු පිණිස (අපවාද පිණිස) [මෙය] පවසයි.

58. Aṃ [Pg.40] byañjane niggahītaṃ.

58. ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි නිග්ගහීතය ‘අං’ (අං යන්න) වෙයි.

Niggahītaṃ kho byañjane pare aṃiti hoti.

ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි නිග්ගහීතය නිසැකවම ‘අං’ (අං ශබ්දය) බවට පත් වේ.

Akāro uccāraṇattho, ‘‘saralopo’’tiādinā pubbassaralopo vā.

අකාරය (අ-කාරය) උච්චාරණය පිණිස වේ. ‘සරලොපො’ යනාදී සූත්‍රයෙන් පූර්ව ස්වරය ලොප් වීම හෝ වේ.

Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sandhamaṃ.

මෙසේ වදාළ කල්හි, ‘තං සාධු’ (එය යහපති), ‘එකං සමයං භගවා’ (එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ‘අග්ගිංව සන්ධමං’ (ගින්නක් පිඹින) [යනාදිය උදාහරණ වේ].

Idha avuttavisesānampi vuttanayātidesatthamatidesamāha.

මෙහි (මෙම සූත්‍රයෙහි) නොකියන ලද සෙසු කරුණු ද කියන ලද ක්‍රමයටම අතිදේශ කරනු (පැමිණවීම) පිණිස අතිදේශ සූත්‍රයක් වදාරයි.

59. Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato.

59. පැහැදිලිව නොදක්වන ලද දෑ ද කියන ලද නීති (යෝග) අනුව [සිද්ධ කරගත යුතුය].

Ye idha amhehi visesato na upadiṭṭhā upasagganipātādayo, tesaṃ vuttayogato vuttanayena sarasandhādīsu vuttanayānusārena rūpasiddhi veditabbā.

මෙහි අප විසින් විශේෂයෙන් නොදක්වන ලද යම් උපසර්ග, නිපාත ආදියක් වේද, ඔවුන්ගේ රූප සිද්ධිය කියන ලද ක්‍රමය අනුව, ස්වර සන්ධි ආදියේදී දක්වන ලද ක්‍රමය අනුගමනය කරමින් වටහා ගත යුතුය.

Tena ‘‘do dhassa cā’’ti sutte casaddena pariyādīnaṃ rahanādivaṇṇassa vipariyayo yavādīhi, yathā – pariyudāhāsi payirudāhāsi, ariyassa ayirassa, bahvābādho bavhābādho, na abhineyya anabhineyya.

එහෙයින් ‘දො ධස්ස චා’ යන සූත්‍රයේ ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘පරිය’ ආදියේ ‘ර’ සහ ‘හ’ ආදී වර්ණයන්ගේ පෙරළීම ‘ය’ ආදී වර්ණයන් සමඟ සිදු වේ. උදාහරණ: ‘පරියුදාහාසි’ යන්න ‘පයිරුදාහාසි’ ලෙසද, ‘අරියස්ස’ යන්න ‘අයිරස්ස’ ලෙසද, ‘බහ්වාබාධො’ යන්න ‘බව්හාබාධො’ ලෙසද, ‘න අභිනෙය්‍ය’ යන්න ‘අනභිනෙය්‍ය’ ලෙසද වේ.

‘‘Taṃ imināpi jānāthā’’ti ettha ‘‘paro vā saro’’ti sare lutte ‘‘tatrākāro’’ti yogavibhāgena akāro niggahītassa dakāro, tadamināpi jānātha iccādi.

‘තං ඉමිනාපි ජානාථ’ යන මෙහි ‘පරො වා සරො’ යන සූත්‍රයෙන් ස්වරය ලොප් වූ කල්හි, ‘තත්‍රාකාරො’ යන සූත්‍රයේ යෝග විභාගයෙන් අකාරය සහ නිග්ගහීතයට ‘ද’ කාරය පැමිණ ‘තදමිනාපි ජානාථ’ යනාදී වශයෙන් රූප සෑදේ.

Iti niggahītasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

මෙසේ නිග්ගහීත සන්ධි විධානය නිම විය.

Saññāvidhānaṃ sarasandhi sandhi,Nisedhanaṃ byañjanasandhi sandhi;

Yo niggahītassa ca sandhikappe,Sunicchayo sopi mayettha vutto.

සංඥා විධානය ද, ස්වර සන්ධිය ද, නිෂේධනය හා ව්‍යංජන සන්ධිය ද, නිග්ගහීත සන්ධි කල්පයෙහි වූ යම් මනා විනිශ්චයක් වේ ද, ඒ සියල්ල මා විසින් මෙහි පවසන ලදී.

Iti rūpasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo

මෙසේ රූපසිද්ධියෙහි සන්ධි කාණ්ඩය

Paṭhamo.

පළමුවැනි [කාණ්ඩයයි].

2. Nāmakaṇḍa

2. නාම කාණ්ඩය

Atha [Pg.41] nāmikavibhatyāvatāro vuccate.

දැන් නාම විභක්තිවලට පිවිසීම (අවතාරය) කියනු ලැබේ.

Atthābhimukhaṃ namanato, attani catthassa nāmanato nāmaṃ, dabbābhidhānaṃ.

අර්ථය දෙසට නැමෙන බැවින් ද, තමා කෙරෙහි අර්ථය නමන (පමුණුවන) බැවින් ද, වස්තුව ප්‍රකාශ කරන්නක් වන බැවින් ද එය ‘නාම’ නම් වේ.

Taṃ pana duvidhaṃ anvattharuḷhīvasena, tividhaṃ pumitthinapuṃsakaliṅgavasena. Yathā – rukkho, mālā, dhanaṃ.

එය නැවතත් අන්වර්ථ හා රූඪි වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන අතර, පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක ලිංග වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. උදාහරණ: රුක්ඛො (ගස), මාලා (මාලාව), ධනං (ධනය).

Catubbidhaṃ sāmaññaguṇakriyāyadicchāvasena, yathā – rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhotiādi.

සාමාන්‍ය, ගුණ, ක්‍රියා සහ යදෘච්ඡා (අභිමත) වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. උදාහරණ: ‘රුක්ඛො’ (ගස), ‘නීලො’ (නිල්), ‘පාචකො’ (පිසින්නා), ‘සිරිවඩ්ඪො’ (සිරිවර්ධන) යනාදියයි.

Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇivaṇṇuvaṇṇokāraniggahītantapakatibhedena.

අවර්ණ, ඉවර්ණ, උවර්ණ, ඕකාර, නිග්ගහීතාන්ත ප්‍රකෘති භේදයෙන් අටවැදෑරුම් වේ.

Pulliṅga

පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග)

Tattha paṭhamaṃ akārantamhā pulliṅgā jātinimittā purisasaddā syādivibhattiyo parā yojīyante.

එහි පළමුව අකාරාන්ත පුල්ලිංග වූ, ජාති නිමිත්ත කොට ඇති ‘පුරිස’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘සි’ ආදී විභක්ති යොදනු ලැබේ.

60. Jinavacanayuttañhi.

60. ඒකාන්තයෙන්ම [පාලි ව්‍යාකරණය] ජිනවචනයට (බුද්ධ වචනයට) අනුකූල විය යුතුය.

Adhikāroyaṃ. Tattha pañca māre jitavāti jino, buddho. Jinassa vacanaṃ jinavacanaṃ, tassa jinavacanassa yuttaṃ jinavacanayuttaṃ, tepiṭakassa buddhavacanassa māgadhikāya sabhāvaniruttiyā yuttaṃ anurūpamevāti idaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.

මෙය අධිකාර සූත්‍රයකි. එහි පස්මරුන් දිනූ බැවින් ‘ජින’ නම් වේ, එනම් බුදුරජාණන් වහන්සේය. ජිනයන් වහන්සේගේ වචනය ‘ජිනවචන’ (බුද්ධ වචන) නම් වේ. ඒ ජිනවචනයට ගැළපෙනුයේ ‘ජිනවචනයුත්ත’ නම් වේ. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට සහ මාගධී ස්වභාවික භාෂාවට අනුකූල වූ, ගැළපෙන සේම විය යුතුය යන්න මෙම අධිකාරයේ අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyādikappikā;

Brahmāno ca’ssutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsare.

යම් භාෂාවකින් කල්පාරම්භයේ මනුෂ්‍යයෝ ද, කථනයක් නෑසූ බ්‍රහ්මයෝ ද, සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා ද දේශනා කරත් ද, ඒ මාගධී භාෂාව සියලු භාෂාවලට මූල භාෂාව වේ.

Adhikāro pana tividho sīhagatikamaṇḍūkagatikayathānupubbikavasena, ayaṃ pana sīhagatiko pubbāparavilokanato, yathānupubbikoyeva vā.

අධිකාරය වනාහි සිංහගති, මණ්ඩුකගති සහ යථානුපූර්වික වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. මෙම අධිකාරය පෙර පසු බැලීම නිසා සිංහගති ඇති එකක් හෝ යථානුපූර්විකම හෝ වේ.

Sakkatavisadisaṃ [Pg.42] katvā jinavacanānurūpavasena pakatiṭṭhapanatthaṃ paribhāsamāha.

සංස්කෘතයට අසමාන කොට, බුද්ධ වචනයට අනුකූල වන පරිදි ප්‍රකෘතිය (මූල වචනය) පිහිටුවීම පිණිස පරිභාෂා සූත්‍රයක් පවසයි.

61. Liṅgañca nipaccate.

61. ලිංගය ද (ප්‍රාතිපදිකය ද) [ජිනවචනයට අනුකූලව] පිහිටුවනු ලැබේ.

Liṅgaṃpāṭipadikaṃ, yathā yathā jinavacanayuttañhi liṅgaṃ, tathā tathā idha liṅgaṃ nipaccate ṭhapīyati. Casaddena dhātavo cāti jinavacanānurūpato ‘‘purisa’’iti liṅge ṭhapite tato tassa dhātuppaccayavibhattivajjitassa atthavato saddassa ‘‘parasamaññā payoge’’ti paribhāsato liṅgasaññāyaṃ –

ලිංගය යනු ප්‍රාතිපදිකයයි. යම් යම් අයුරින් බුද්ධ වචනයට අනුකූල වන ලිංගයන් වේද, එලෙසම මෙහි ලිංගය ද සිද්ධ කරනු (පිහිටුවනු) ලැබේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් ධාතූන් ද [ගැනේ]. එසේ බුද්ධ වචනයට අනුකූලව ‘පුරිස’ යන්න ලිංගයෙහි පිහිටුවූ කල්හි, ධාතු, ප්‍රත්‍ය හා විභක්තිවලින් තොර වූ, අර්ථවත් වූ ඒ ශබ්දයට ‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’ යන පරිභාෂාවෙන් ‘ලිංග’ යන සංඥාව ලැබුණු කල්හි -

Ito paraṃ vibhattippaccayādividhāne sabbattha liṅgaggahaṇamanuvattate.

මීට පසුව විභක්ති ප්‍රත්‍ය ආදිය විධාන කිරීමේදී හැම තැනකදීම ‘ලිංග’ යන්නෙහි ග්‍රහණය (අනුවර්තනය) වෙයි.

62. Tato ca vibhattiyo.

62. එයින් පසුව (ලිංගයන්ගෙන් පසුව) විභක්ති ද [පරව යෙදෙයි].

Tato jinavacanayuttehi liṅgehi parā vibhattiyo honti. Casaddaggahaṇena tavetunādipaccayantanipātatopi. Kammādivasena, ekattādivasena ca liṅgatthaṃ vibhajantīti vibhattiyo.

එයින් (එම බුද්ධ වචනයට අනුකූල ලිංගයන්ගෙන්) පසුව විභක්ති පැමිණෙත්. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘තවෙ’, ‘තුං’ ආදී ප්‍රත්‍ය කෙළවර කොට ඇති නිපාතයන්ගෙන් ද [විභක්ති පැමිණේ]. කර්ම ආදී වශයෙන් ද, ඒකවචන ආදී වශයෙන් ද ලිංග අර්ථ බෙදා දක්වන බැවින් ඒවා ‘විභක්ති’ නම් වේ.

Kā ca pana tā vibhattiyo? ‘‘Vibhattiyo’’ti adhikāro.

ඒ විභක්ති මොනවාද? ‘විභත්තියො’ යන්න අධිකාරයයි.

63. Siyo, aṃyo, nāhi, sanaṃ, smāhi, sanaṃ, smiṃsu.

63. සි-යො, අං-යො, นා-හි, ස-නං, ස්මා-හි, ස-නං, ස්මිං-සු [යනු විභක්ති වෙති].

Syādayo dvisatta vibhattiyo nāma honti. Tattha si, yo iti paṭhamā, aṃ, yo iti dutiyā, nā, hi iti tatiyā, sa, naṃ iti catutthī, smā, hi iti pañcamī, sa, naṃ iti chaṭṭhī, smiṃ, su iti sattamī.

‘සි’ ආදී වූ දහහතරක් විභක්තිහු නාම විභක්ති වෙති. එහි ‘සි’, ‘යො’ යනු ප්‍රථමා ද, ‘අං’, ‘යො’ යනු ද්විතීයා ද, ‘නා’, ‘හි’ යනු තෘතීයා ද, ‘ස’, ‘නං’ යනු චතුර්ථී ද, ‘ස්මා’, ‘හි’ යනු පංචමී ද, ‘ස’, ‘නං’ යනු ෂෂ්ඨී ද, ‘ස්මිං’, ‘සු’ යනු සප්තමී ද වේ.

Idaṃ [Pg.43] pana saññādhikāraparibhāsāvidhisuttesu saññāsuttanti daṭṭhabbaṃ, vuttañhi vuttiyaṃ ‘‘vibhattiiccanena kvattho, amhassa mamaṃ savibhattissa se’’ti, itarathā purimasuttena ekayogo kattabboti. Ettha ca paṭhamādivohāro, ekavacanādivohāro ca anvatthavasena, parasamaññāvasena vā siddhoti veditabbo.

මෙය සංඥා, අධිකාර, පරිභාෂා, විධි සූත්‍ර අතරින් ‘සංඥා සූත්‍රයක්’ ලෙස දත යුතුය. වෘත්තියෙහි මෙසේ පවසන ලදී: ‘විභක්ති’ යන මෙයින් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද යත්? ‘අම්හස්ස මමං සවිභත්තිස්ස සෙ’ යන්නයි, නැතහොත් පෙර සූත්‍රය හා එක් සූත්‍රයක් (ඒකයෝගයක්) කළ යුතුව තිබුණි. මෙහි ප්‍රථමා ආදී ව්‍යවහාරය ද, ඒකවචන ආදී ව්‍යවහාරය ද අන්වර්ථ වශයෙන් හෝ පරසමඥා වශයෙන් හෝ සිද්ධ වූවක් යැයි දත යුතුය.

Ekassa vacanaṃ ekavacanaṃ, bahūnaṃ vacanaṃ bahuvacanaṃ, dvinnaṃ pūraṇī dutiyātiādi, itarathā purimasutte casaddena saññākaraṇe appakataniratthakavidhippasaṅgo siyā.

එකකු පැවසීම ඒකවචනයයි, බොහෝ දෙනකු පැවසීම බහුවචනයයි, දෙවැන්න සම්පූර්ණ කරන බැවින් ද්විතීයා යනාදී වශයෙනි. එසේ නොමැතිව, පෙර සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් සංඥා කිරීමේදී ප්‍රකරණයට නොගැලපෙන, නිෂ්ඵල විධි පැමිණීමේ ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) වනු ඇත.

‘‘Jinavacanayuttañhi, liṅgañca nipaccate’’ti ca vattate. Idha pana padanipphādanampi jinavacanassāvirodhenāti ñāpetuṃ paribhāsantaramāha.

‘ජිනවචනයුත්තඤ්හි, ලිංගඤ්ච නිපච්චතෙ’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ. මෙහිදී පද නිෂ්පත්තිය ද බුද්ධ වචනයට අවිරෝධීව (පටහැනි නොවන සේ) සිදුවන බව දැන්වීම පිණිස වෙනත් පරිභාෂාවක් පවසයි.

64. Tadanuparodhena.

64. එයට (ජින වචනයට) බාධාවක් නොවන පරිදි.

Yathā yathā tesaṃ jinavacanānaṃ uparodho na hoti, tathā tathā idha liṅgaṃ, casaddenākhyātañca nipaccate, nipphādīyatīti attho. Teneva idha ca ākhyāte ca dvivacanāggahaṇaṃ, sakkatavisadisato vibhattippaccayādividhānañca katanti daṭṭhabbaṃ.

යම් යම් අයුරකින් ඒ ජින වචනයන්ට (බුද්ධ දේශනාවන්ට) බාධාවක් සිදු නොවේද, එලෙසින්ම මෙහි ලිංගය (නාම ප්‍රකෘතිය) ද, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ආඛ්‍යාතය (ක්‍රියා පදය) ද නිපාතනය කරනු ලැබේ, එනම් නිපදවනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. එහෙයින්ම මෙහි (නාම පදවල) සහ ආඛ්‍යාතයෙහි ද්විවචනය නොගැනීමත්, සංස්කෘත භාෂාවට වඩා වෙනස් වූ විභක්ති ප්‍රත්‍ය ආදී විධිවිධාන සැලසීමත් කරන ලදැයි දත යුතුය.

Tattha avisesena sabbasyādivibhattippasaṅge ‘‘vatticchānupubbikā saddappavattī’’ti vatticchāvasā –

එහිදී, විශේෂයකින් තොරව සියලු ‘සි’ ආදී විභක්තීන් පැමිණීමේ ප්‍රසංගය ඇති කල්හි, 'කථා කරන්නාගේ කැමැත්ත අනුව ශබ්දයන්ගේ ප්‍රවෘත්තිය සිදුවේ' යන න්‍යායෙන්, වක්තෘවරයාගේ කැමැත්ත පරිදි —

65. Liṅgatthe paṭhamā.

65. ‘ලිංගත්ථෙ පඨමා’ (ප්‍රාතිපදික අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි).

Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hotīti paṭhamā. Tatthāpi aniyamenekavacanabahuvacanappasaṅge ‘‘ekamhī vattabbe ekavacana’’nti paribhāsato liṅgatthassekattavacanicchāyaṃ paṭhamekavacanaṃ si.

ලිංග අර්ථය (ප්‍රාතිපදික අර්ථය) පමණක් ප්‍රකාශ කිරීමෙහිලා ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි. එහිදී ද නියමයක් නොමැතිව ඒකවචන, බහුවචන දෙකම පැමිණීමේ අවස්ථාව ඇති කල්හි, 'එකක් කිව යුතු කල්හි ඒකවචනය වෙයි' යන පරිභාෂාවෙන් ලිංග අර්ථයේ ඒකත්වය පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති විට, ප්‍රථම ඒකවචන ප්‍රත්‍යය වූ ‘සි’ (si) පැමිණේ.

‘‘Ato nenā’’ti ito ‘‘ato’’ti vattate, liṅgaggahaṇañca.

‘අතෝ නේනං’ යන සූත්‍රයෙන් ‘අතෝ’ (අකාරයෙන් අවසන් වන ලිංගය) යන්න ද, ‘ලිංග’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

66. So[Pg.44].

66. ‘සෝ’ (So).

Si, oiti dvipadamidaṃ. Liṅgassa akārato parassa sivacanassa okāro hoti.

මෙය ‘සි’, ‘ඕ’ යන පද දෙකකින් යුක්තය. ලිංගයෙහි අකාරයට පසුව එන ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඕ’ කාරය වෙයි.

Suttesu hi paṭhamāniddiṭṭhassa kāriyino chaṭṭhīvipariṇāmena vivaraṇaṃ ādesāpekkhanti daṭṭhabbaṃ.

සූත්‍රයන්හි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් දක්වන ලද කාර්යය ලබන්නා (කෘතයා), ආදේශය අපේක්ෂාවෙන් ෂෂ්ඨී විභක්ති විපරිණාමයෙන් (ෂෂ්ඨී විභක්තියට හැරවීමෙන්) විස්තර කටයුතු යැයි දත යුතුය.

Ettha ca sīti vibhatti gayhate vibhattikāriyavidhippakaraṇato, ‘‘tato ca vibhattiyo’’ti ito vibhattiggahaṇānuvattanato vā, evaṃ sabbattha syādīnaṃ kāriyavidhāne vibhattiyevāti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි ද ‘සි’ යනු විභක්ති කාර්යයන් විධිමත් කරන ප්‍රකරණය නිසා හෝ ‘තතෝ ච විභත්තියෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘විභත්ති’ යන්න අනුවර්තනය වන බැවින් හෝ විභක්තියක් ලෙස ගනු ලැබේ. මෙලෙස සියලු තන්හි ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ කාර්යයන් විධාන කිරීමේදී විභක්තියම ගත යුතු යැයි දත යුතුය.

‘‘Vā paro asarūpā’’ti paralope sampatte tadapavādena pubbalopamāha.

‘වා පරෝ අසරූපා’ යන සූත්‍රයෙන් පර ස්වර ලෝපය (පසු ස්වරය ලොප් වීම) පැමිණි කල්හි, එය වළක්වමින් පූර්ව ස්වර ලෝපය (පෙර ස්වරය ලොප් වීම) පවසයි.

67. Saralopo’mādesappaccayādimhi saralope tu pakati.

67. ‘සරලෝපෝ’මාදේසප්පච්චයාදිම්හි සරලෝපේ තු පකති’.

Pubbassarassa lopo hoti aṃvacane, ādesappaccayādibhūte ca sare pare, saralope kate tu parasarassa pakatibhāvo hoti. Ettha ca ‘‘saralope’’ti punaggahaṇaṃ imināva katasaralopanimitteyeva parassa vikāre sampatte pakatibhāvatthaṃ. Parasarassa pakatibhāvavidhānasāmatthiyato amādesappaccayādibhūte sare paretipi siddhaṃ.

‘අං’ විභක්තිය හෝ ආදේශ හා ප්‍රත්‍ය ආදියට මුල් වූ ස්වරයක් පර වූ කල්හි, පූර්ව ස්වරය ලොප් වෙයි. ස්වර ලෝපය කළ කල්හි පර ස්වරය ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන් (වෙනස් නොවී) පවතී. මෙහි නැවතත් ‘සරලෝපේ’ යැයි ගැනීම, මෙම සූත්‍රයෙන්ම කරන ලද ස්වර ලෝපය නිමිති කොටගෙන පර ස්වරයට විකාරයක් (වෙනස් වීමක්) පැමිණි කල්හි, එය ප්‍රකෘතිමත් කිරීම පිණිසය. පර ස්වරයාගේ ප්‍රකෘති භාවය විධාන කිරීමේ ශක්තිය නිසා, ‘අං’ ආදේශ ප්‍රත්‍ය ආදී ස්වරයන් පර වූ කල්හි ද මෙය සිද්ධ වේ.

Tyādivibhattiyo cettha, paccayattena gayhare;

Ādiggahaṇamākhyāta-kitakesvāgamatthidaṃ.

මෙහි ‘ති’ ආදී විභක්තීහු ද ප්‍රත්‍යයක් වශයෙන් ගනු ලැබෙති. ‘ආදි’ යන වචනය ගැනීම, ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) සහ කෘදන්තයන්හි ආගමයන් (අලුතින් පැමිණෙන අකුරු) ගැනීම පිණිස වෙයි.

Paccayasāhacariyā, cādeso pakatīparo;

Padantassaralopo na, tena’bbhāhādike pare.

ප්‍රත්‍යයන් හා සාහචර්යය වීමෙන්, ආදේශය ද ප්‍රකෘතියට පරව වෙයි. එහෙයින් ‘අබ්භාහ’ ආදී පද පර වූ කල්හි පදාන්ත ස්වර ලෝපය සිදු නොවේ.

Tuggahaṇaṃ [Pg.45] bhikkhunīādīsu saralopanivattanatthaṃ, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ. Puriso tiṭṭhati.

‘තු’ යන්න යෙදීම ‘භික්ඛුනී’ ආදී වචනවල ස්වර ලෝපය වැළැක්වීම පිණිසය. ‘නයේ පරං යුත්තේ’ යන සූත්‍රයෙන් පර අකුර හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. (උදාහරණ:) ‘පුරිසෝ තිට්ඨති’.

Puriso ca puriso cāti purisa purisaiti vattabbe –

‘පුරිසෝ ච පුරිසෝ ච’ (පුරුෂයෙක් ද පුරුෂයෙක් ද) යනුවෙන් ‘පුරිස පුරිසා’ යැයි පැවසිය යුතු කල්හි —

68. Sarūpānamekasesvasakiṃ.

68. ‘සරූපානමේකසේසවසකිං’.

Sarūpānaṃ samānarūpānaṃ padabyañjanānaṃ majjhe ekova sissate, aññe lopamāpajjante asakinti ekaseso. Ettha ca ‘‘sarūpāna’’nti vuttattāva siddhe asakimpayoge punāsakiṃgahaṇaṃ ekavibhattivisayānamevāsakimpayoge evāyanti dassanatthaṃ, na ca vicchāpayoge’tippasaṅgo. ‘‘Vaggā pañcapañcaso mantā’’ti ettha ‘‘pañcapañcaso’’ti niddeseneva vicchāpayogasiddhiyā ñāpitattā, atha vā sahavacanicchāya’maya’mekaseso.

සමාන රූප ඇති පද හා ව්‍යඤ්ජනයන් අතරින් එක් පදයක් පමණක් ඉතිරි වෙයි, අනෙක්වා ලොප් වෙයි, මෙය ‘එකසේස’ (එක් පදයක් ඉතිරි වීම) නම් වේ. ‘අසකිං’ යනු එක් වරකට වඩා වැඩි වාර ගණනක් යෙදීමයි. මෙහි ‘සරූපානං’ (සමාන රූප ඇති) යැයි කීමෙන්ම මෙය සිද්ධ වන නමුත්, නැවත ‘අසකිං’ යන්න යෙදුවේ එකම විභක්තියක් ඇති පද නැවත නැවත යෙදෙන කල්හිම මෙය සිදුවන බව පෙන්වීමටය. වීප්සා (නැවත නැවත කීමේ) අර්ථයේදී මෙහි අතිප්‍රසංගයක් (වැරදි යෙදීමක්) නොවේ. ‘වග්ගා පංචපංචසෝ මන්තා’ යන්නෙහි ‘පංචපංචසෝ’ යන නිද්දේශයෙන්ම වීප්සා අර්ථය සිද්ධ වන බව දන්වා ඇති බැවිනි. නොහොත්, සහවචන (එකට පැවසීමේ) කැමැත්ත ඇති කල්හි ද මෙම එකසේසය වෙයි.

Yogavibhāgato cettha, ekasesvasakiṃ iti;

Virūpekaseso hoti, vā ‘‘pitūna’’ntiādisu.

මෙහි සූත්‍රය බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) ‘එකසේසවසකිං’ යන්නෙන් ‘පිතූනං’ (මව්පියන්) ආදී තැන්හි විරුද්ධ රූප ඇති පදයන්ගේ ද එකසේසය (විරූප එකසේසය) විකල්පයෙන් වෙයි.

Tattheva liṅgatthassa bahuttavacanicchāyaṃ ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacana’’nti paṭhamābahuvacanaṃ yo, purisa yo itīdha ‘‘ato, vā’’ti ca vattate.

එහිම ලිංග අර්ථයේ බහුත්වය (බොහෝ බව) පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි ‘බොහෝ දේ කිව යුතු කල්හි බහුවචනය වෙයි’ යන රීතියෙන් ප්‍රථමා බහුවචන ප්‍රත්‍යය වූ ‘යෝ’ (yo) පැමිණේ. එවිට ‘පුරිස යෝ’ යන්නෙහි ‘අතෝ’, ‘වා’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

69. Sabbayonīnamāe.

69. ‘සබ්බයෝනීනමාඒ’.

Akārantato liṅgamhā paresaṃ sabbesaṃ paṭhamāyonīnaṃ, dutiyāyonīnañca yayākkamaṃ ākārekārādesā honti vāti ākāro, sabbaggahaṇaṃ sabbādesatthaṃ, saralopādi purimasadisameva, purisā tiṭṭhanti.

අකාරාන්ත ලිංගයෙන් පසුව එන සියලු ප්‍රථමා ‘යෝ’ විභක්තිවලට සහ ද්විතීයා ‘යෝ’ විභක්තිවලට පිළිවෙළින් ‘ආ’ කාර සහ ‘ඒ’ කාර ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙති. මෙසේ ‘ආ’ කාරය වෙයි. ‘සබ්බ’ (සියලු) යන්න යෙදීම මුළු විභක්තියම ආදේශ කරනු පිණිසය. ස්වර ලෝපය ආදී කටයුතු පෙර පරිදිම වේ. (උදාහරණ:) ‘පුරිසා තිට්ඨන්ති’.

Vā icceva rūpā rūpāni, aggayo, munayo.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යනුවෙන් පැවසීම නිසාම ‘රූපා’, ‘රූපානි’, ‘අග්ගයෝ’, ‘මුනයෝ’ යන රූපයන් ද සිද්ධ වෙයි.

Vāsaddoyaṃ vavatthitapibhāsattho, tena cettha –

මෙම ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්ප) අර්ථය ඇත්තකි. එහෙයින් මෙහි —

Niccameva [Pg.46] ca pulliṅge, aniccañca napuṃsake;

Asantaṃ jhe katatte tu, vidhiṃ dīpeti vāsuti.

‘පුල්ලිංගයෙහි (පුරුෂ ලිංගයෙහි) නිත්‍ය වශයෙන්ම ද, නපුංසක ලිංගයෙහි අනිත්‍ය (විකල්ප) වශයෙන්ම ද, ‘ජි’ (-ඉ, -ඊ) සහ ‘කතු’ (-උ, -ඌ) ස්වරයන් ඇති කල්හි (මෙම විධිය) නොපැමිණෙන බව ද ‘වා’ ශබ්දයෙන් දක්වයි’.

Tatthevālapanavacanicchāyaṃ ‘‘liṅgatthe paṭhamā’’ti vattate.

එහිම ආලපන (ඇමතීමේ) අර්ථය表達 කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, ‘ලිංගත්ථෙ පඨමා’ යන සූත්‍රය අනුවර්තනය වෙයි.

70. Ālapane ca.

70. ‘ආලපනේ ච’.

Abhimukhaṃ katvā lapanaṃ ālapanaṃ, sambodhanaṃ. Tasmiṃ ālapanatthādhike liṅgatthābhidhānamatte ca paṭhamāvibhatti hoti. Pure viya ekavacanādi.

යමෙකු තමා දෙසට මුහුණ ලස්වා කතා කිරීම ‘ආලපනය’ නම් වේ, එනම් ඇමතීමයි. එම අතිරේක ආලපන අර්ථයෙහි ද, කේවළ ලිංග අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි. ඒකවචන ආදිය පෙර පරිදිම වේ.

Purisa si iccatra –

‘පුරිස සි’ යන මෙහි —

71. Ālapane si gasañño.

71. ‘ආලපනේ සි ගසඤ්ඤෝ’.

Ālapanatthe vihito si gasañño hotīti gasaññāyaṃ ‘‘bho ge tū’’ti ito ‘‘ge’’ti vattate.

ඇමතුම් අර්ථයෙහි විධාන කරන ලද ‘සි’ ප්‍රත්‍යය ‘ග’ සංඥාව ලබයි. එම ‘ග’ සංඥාව ඇති කල්හි, ‘භෝ ගේ තු’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ගේ’ (ge) යන්න මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

72. Akārapitādyantānamā.

72. ‘අකාරපිතාද්‍යන්තානමා’.

Liṅgassa sambandhī akāro ca pitusatthuiccevamādīnamanto ca ākārattamāpajjate ge pare.

ලිංගයට අයත් අකාරය ද, ‘පිතු’, ‘සත්ථු’ ආදී පදයන්ගේ අග ස්වරය ද ‘ග’ පර වූ කල්හි ‘ආ’ කාර බවට පැමිණේ.

‘‘Ge, rassa’’miti ca vattate.

‘ගේ’ (ge) සහ ‘රස්සං’ (rassaṃ) යන වචන ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

73. Ākāro vā.

73. ‘ආකාරෝ වා’.

Liṅgassa sambandhī ākāro rassamāpajjate ge pare vikappena, adūraṭṭhassālapanevāyaṃ.

ලිංගයට අයත් ‘ආ’ කාරය, ‘ග’ සංඥාව පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් හ්‍රස්ව (කෙටි) බවට පැමිණේ. මෙය ළඟ සිටින අයෙකු ඇමතීමේදීම පමණක් සිදුවන්නකි.

74. Sesato lopaṃ gasipi.

74. ‘සේසතෝ ලෝපං ගසිපි’.

‘‘Siṃ, so, syā ca, sakhato gasse vā, ghate cā’’ti evamādīhi niddiṭṭhehi añño seso nāma, tato sesato liṅgamhā gasiiccete lopamāpajjante. Apiggahaṇaṃ [Pg.47] dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ, ettha ca satipi siggahaṇe vaiti vacanameva ñāpakamaññatthāpi siggahaṇe ālapanāggahaṇassa. Keci ālapanābhibyattiyā bhavantasaddaṃ vā hesaddaṃ vā payujjante. Bho purisa tiṭṭha, he purisā vā.

‘සිං, සෝ, ස්‍යා ච, සඛතෝ ගස්සේ වා, ඝතේ චා’ ආදී සූත්‍රයන්ගෙන් දක්වන ලද කරුණුවලින් ඉතිරි වූ කොටස ‘සේස’ (අන්‍ය වූ කොටස) නම් වේ. ඒ ඉතිරි වූ ලිංගයන්ගෙන් පසුව එන ‘ග’ සහ ‘සි’ යන මොහු ලොප් වෙති. ‘අපි’ යන්න යෙදීම දෙවන අර්ථය එක් රැස් කරනු පිණිසය. මෙහි ‘සි’ යන්න ගනු ලැබුව ද, ‘වා’ යන වචනයම වෙනත් තැන්හි ද ‘සි’ යන්න ගැනීමේදී ආලපන අර්ථය ගැනීමට ඇති ඥාපකයකි. ඇතැම්හු ආලපන අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘භවන්ත’ ශබ්දය හෝ ‘හේ’ ශබ්දය හෝ භාවිත කරති. (උදාහරණ:) ‘භෝ පුරිස තිට්ඨ’, නැතහොත් ‘හේ පුරිසා’.

Bahuvacane na viseso, bhavanto purisā tiṭṭhatha.

බහුවචනයේදී විශේෂයක් නැත. (උදාහරණ:) ‘භවන්තෝ පුරිසා තිට්ඨථ’.

Tattheva kammatthavacanicchāyaṃ ‘‘va,’’ti vattate.

එහි ම කර්මාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි, ‘‘ව’’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

75. Yaṃ karoti taṃ kammaṃ.

75. යමක් කෙරේද, එය කර්මයයි.

Yaṃ vā karoti, yaṃ vā vikaroti, yaṃ vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ kriyānimittaṃ kammasaññaṃ hoti.

යමක් කෙරේද, නැතහොත් යමක් වෙනස් කෙරේද, නැතහොත් යමක් කරා පැමිණේද, ක්‍රියාවට නිමිති වූ ඒ කාරකය කර්ම සංඥාව (කර්මය යන නාමය) ලබයි.

76. Kammatthe dutiyā.

76. කර්මාර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kammatthe dutiyāvibhatti hoti. Pure viya dutiyekavacanaṃ aṃ, ‘‘saralopo’’tiādinā sare lutte ‘‘dīgha’’nti dīghe sampatte pakatibhāvo ca, purisaṃ passa.

කර්මාර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. පෙර පරිදි ම ද්විතීයා ඒකවචනය වන ‘‘අං’’ ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි, ‘‘සරලෝපෝ’’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ස්වරය ලුප්ත වූ කල, ‘‘දීඝං’’ යන්නෙන් දීර්ඝ වීමට පැමිණි කල්හි ප්‍රකෘති භාවය ද (ස්වාභාවික ස්වරූපය ද) වෙයි. උදාහරණ: ‘‘පුරිසං පස්ස’’ (පුරුෂයා බලන්න).

Bahuvacane ‘‘sabbayonīnamāe’’ti yovacanassekāro, purise passa.

බහුවචනයෙහි ‘‘සබ්බයෝනීනමාඒ’’ යන සූත්‍රයෙන් ‘‘යෝ’’ ප්‍රත්‍යයට ඒකාරය වෙයි. උදාහරණ: ‘‘පුරිසේ පස්ස’’ (පුරුෂයන් බලන්න).

Tattheva kattuvacanicchāyaṃ –

එහි ම කර්තෘ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි -

77. Yo karoti sa kattā.

77. යමෙක් කෙරේද, හෙතෙම කර්තෘ වේ.

Yo attappadhāno kriyaṃ karoti, so kattusañño hoti.

යමෙක් තමා ප්‍රධාන කොට ක්‍රියාව කෙරේද, හෙතෙම කර්තෘ සංඥාව (කර්තෘ යන නාමය) ලබයි.

‘‘Tatiyā’’ti vattate.

‘‘තතියා’’ (තෘතීයා) යන්න අනුවර්තනය වේ.

78. Kattari ca.

78. කර්තෘ කෙරෙහි ද (තෘතීයා විභක්තිය වෙයි).

Kattari ca kārake tatiyāvibhatti hotīti tatiyekavacanaṃ nā.

කර්තෘ කාරකයෙහි ද තෘතීයා විභක්තිය වෙයි; එබැවින් තෘතීයා ඒකවචනය වන ‘‘නා’’ ප්‍රත්‍යය පැමිණේ.

79. Ato [Pg.48] nena.

79. ‘‘අතෝ නේන’’ (යන සූත්‍රයයි).

Enāti avibhattikaniddeso. Akārantato liṅgamhā parassa nāvacanassa enādeso hoti, saralopādi, purisena kataṃ.

‘‘ඒනා’’ යනු විභක්ති රහිතව කරන ලද නිර්දේශයකි. අකාරාන්ත ප්‍රාතිපදිකයෙන් (ලිංගයෙන්) පර වූ ‘‘නා’’ ප්‍රත්‍යයට ‘‘ඒන’’ ආදේශය වෙයි. ස්වර ලෝප ආදිය සිදු වී ‘‘පුරිසේන කතං’’ (පුරුෂයා විසින් කරන ලදී) යන්න සිද්ධ වේ.

Bahuvacanamhi –

බහුවචනයෙහි -

80. Suhisvakāro e.

80. ‘‘සු’’ සහ ‘‘හි’’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි අකාරයට ඒකාරය වෙයි.

Su, hiiccetesu vibhattirūpesu paresu liṅgassa sambandhī akāro ettamāpajjate.

‘‘සු’’, ‘‘හි’’ යන මෙම විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ප්‍රාතිපදිකයට (ලිංගයට) සම්බන්ධ වූ අකාරය ඒකාරත්වයට පැමිණෙයි.

81. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā.

81. ‘‘ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි වා’’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbato liṅgamhā smā hi smiṃiccetesaṃ yathākkamaṃ mhā, bhi, mhiiccete ādesā honti vā, purisehi, purisebhi kataṃ.

සියලු ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් (ලිංගයන්ගෙන්) පර වූ ‘‘ස්මා’’, ‘‘හි’’, ‘‘ස්මිං’’ යන මෙයට පිළිවෙළින් ‘‘ම්හා’’, ‘‘භි’’, ‘‘ම්හි’’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. උදාහරණ: ‘‘පුරිසේහි කතං’’, ‘‘පුරිසේභි කතං’’ (පුරුෂයන් විසින් කරන ලදී).

Tattheva karaṇavacanicchāyaṃ –

එහි ම කරණ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි -

82. Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ.

82. යමකින් (ක්‍රියාව) කරනු ලැබේද, එය කරණයයි.

Yena vā kayirate, yena vā passati, yena vā suṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.

යමකින් කෙරේද, නැතහොත් යමකින් දකීද, නැතහොත් යමකින් අසයිද, ක්‍රියාවට උපකාරී වූ ඒ කාරකය කරණ සංඥාව (කරණය යන නාමය) ලබයි.

83. Karaṇe tatiyā.

83. කරණයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti, sesaṃ kattusamaṃ, āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti, purisehi, purisebhi.

කරණ කාරකයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. ඉතිරි කොටස කර්තෘ කාරකයට සමාන වේ. උදාහරණ: ‘‘ආවිට්ඨේන පුරිසේන සෝ puññaṃ කරෝති’’ (ආවේශ වූ පුරුෂයා මඟින් ඔහු පින් කරයි), ‘‘පුරිසේහි’’, ‘‘පුරිසේභි’’.

Tattheva sampadānavacanicchāyaṃ –

එහි ම සම්ප්‍රදාන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි -

84. Yassa [Pg.49] dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ.

84. යමෙකුට දීමට කැමති වේද, නැතහොත් යමෙකුට ප්‍රිය (රුචි) වේද, නැතහොත් යමෙකුගෙන් ණය දරා සිටීද, එය සම්ප්‍රදානයයි.

Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti.

යමෙකුට දීමට කැමති වේද, නැතහොත් යමෙකුට ප්‍රිය (රුචි) වේද, නැතහොත් යමෙකුගෙන් ණය දරා සිටීද, ඒ කාරකය සම්ප්‍රදාන සංඥාව (සම්ප්‍රදානය යන නාමය) ලබයි.

85. Sampadāne catutthī.

85. සම්ප්‍රදානයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි.

Sampadānakārake catutthīvibhatti hotīti catutthiyā ekavacanaṃ sa.

සම්ප්‍රදාන කාරකයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි; එබැවින් චතුර්ථී ඒකවචනය වන ‘‘ස’’ ප්‍රත්‍යය පැමිණේ.

86. Sāgamo se.

86. ‘‘සෑගමෝ සේ’’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbato liṅgamhā sakārāgamo hoti se vibhattimhi pare. Purisassa dhanaṃ dadāti.

සියලු ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් (ලිංගයන්ගෙන්) පර වූ ‘‘ස’’ (‘‘සේ’’) විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, සකාර ආගමය වෙයි. උදාහරණ: ‘‘පුරිසස්ස ධනං දදාති’’ (පුරුෂයාට ධනය දෙයි).

Bahuvacanamhi ‘‘dīgha’’nti vattate.

බහුවචනයෙහි ‘‘දීඝං’’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

87. Sunaṃhisu ca.

87. ‘‘සුනංහිසු ච’’ (යන සූත්‍රයයි).

Su naṃ hiiccetesu paresu liṅgassa antabhūtā sabbe rassasarā dīghamāpajjante, caggahaṇamikārukārānaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Purisānaṃ.

‘‘සු’’, ‘‘නං’’, ‘‘හි’’ යන මෙම ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ප්‍රාතිපදිකයෙහි (ලිංගයෙහි) අන්තයෙහි වූ සියලු ලුහු ස්වරයෝ (රස්ස ස්වරයෝ) දීර්ඝත්වයට පැමිණෙති. ‘‘ච’’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම ඉකාර, උකාරයන්ගේ ඇතැම් තැනක (දීර්ඝ වීම) වැළැක්වීම පිණිස වෙයි. උදාහරණ: ‘‘පුරිසානං’’ (පුරුෂයන්ට).

Tatthevāpādānavacanicchāyaṃ –

එහි ම අපාදාන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි -

88. Yasmā dapeti bhayamādatte vā tadapādānaṃ.

88. යමකින් පහ කෙරේද (වෙන් කෙරේද), බියක් හෝ පිළිගැනීමක් හෝ කෙරේද, එය අපාදානයයි.

Yasmā vā avadhibhūtā apeti, yasmā vā bhayaṃ, yasmā vā ādatte, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.

සීමාවක් (සීමා ලක්ෂණයක්) වූ යමකින් පහ වේද, නැතහොත් යමකින් බියක් ඇති වේද, නැතහොත් යමකින් (දැනුම ආදිය) ලබා ගනීද, ඒ කාරකය අපාදාන සංඥාව (අපාදානය යන නාමය) ලබයි.

89. Apādāne [Pg.50] pañcamī.

89. අපාදානයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි.

Apādānakārake pañcamīvibhatti hotīti pañcamiyā ekavacanaṃ smā.

අපාදාන කාරකයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි; එබැවින් පංචමී ඒකවචනය වන ‘‘ස්මා’’ ප්‍රත්‍යය පැමිණේ.

‘‘Ato, sabbesaṃ, ā e’’ti ca vattate.

‘‘අතෝ’’, ‘‘සබ්බේසං’’, ‘‘ආ ඒ’’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

90. Smāsmiṃna vā.

90. 'ස්මා' සහ 'ස්මිං' විභක්තිවලට (යෝග්‍ය ආදේශයෝ) විකල්පයෙන් වෙත්.

Akārantato liṅgamhā sabbesaṃ smā smiṃiccetesaṃ yathākkamaṃ ākārekārādesā honti vā, aññattha mhādeso. Purisā apeti, purisamhā, purisasmā.

අකාරාන්ත ප්‍රාතිපදිකයකින් (ලිංගයකින්) පසුව එන සියලු 'ස්මා' සහ 'ස්මිං' යන විභක්තිවලට පිළිවෙළින් 'ආ' කාරය සහ 'ඒ' කාරය විකල්පයෙන් ආදේශ වෙති. අනෙක් තැනක 'ම්හා' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) පුරිසා අපේති (පුරුෂයා කෙරෙන් ඉවත් වෙයි), පුරිසම්හා, පුරිසස්මා.

Bahuvacane sabbattha tatiyāsamaṃ, hissa bhiādeso hoti. Purisehi, purisebhi apeti.

බහුවචනයේදී සෑම තැනකදීම තෘතීයා විභක්තියට සමාන වේ, 'හි' ප්‍රත්‍යයට 'භි' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) පුරිසේහි, පුරිසේභි අපේති.

Tattheva sāmivacanicchāyaṃ –

එහිම ස්වාමිත්වය (අයිතිය) පැවසීමට කැමති කල්හි –

91. Yassa vā pariggaho taṃ sāmi.

91. යමෙකුගේ යම් අයිතියක් (හිමිකාරිත්වයක්) ඇද්ද, එය 'සාමි' (ස්වාමී) නම් වේ.

Yassa vā pariggaho, taṃ sāmisaññaṃ hoti.

යමෙකුගේ යම් හිමිකාරිත්වයක් ඇද්ද, එය 'සාමි' (ස්වාමී) යන සංඥාව ලබයි.

92. Sāmismiṃ chaṭṭhī.

92. සාමි (ස්වාමි) අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

Sāmismiṃ chaṭṭhīvibhatti hoti. Ṭhapetvā āyādesaṃ sabbattha catutthīchaṭṭhīnaṃ samānaṃ rūpaṃ. Purisassa etaṃ dhanaṃ, purisānaṃ.

සාමි අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. 'ආය' ආදේශය හැර අන් සෑම තැනකදීම චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තිවල රූප සමාන වේ. (උදාහරණ:) පුරිසස්ස ඒතං ධනං (පුරුෂයාගේ මේ ධනයයි), පුරිසානං (පුරුෂයන්ගේ).

Tattheva okāsavacanicchāyaṃ –

එහිම අවකාශය (ආධාරය) පැවසීමට කැමති කල්හි –

93. Yodhāro tamokāsaṃ.

93. යමක් ආධාරය වේද, එය 'ඕකාස' (අවකාශ) නම් වෙයි.

Yo kattukammānaṃ kriyāya ādhāro, taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.

කර්තෘ සහ කර්මයන්ගේ ක්‍රියාවට යමක් ආධාර වේද, ඒ කාරකය 'ඕකාස' (අවකාශ) යන සංඥාව ලබයි.

94. Okāse [Pg.51] sattamī.

94. ඕකාස (අවකාශ) අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Okāsakārake sattamīvibhatti hotīti sattamiyā ekavacanaṃ smiṃ, tassa ‘‘smāsmiṃnaṃ vā’’ti ekāro, mhiādeso ca, purise patiṭṭhitaṃ, purisamhi, purisasmiṃ.

ඕකාස කාරකයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි. සප්තමී විභක්තියේ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය 'ස්මිං' වන අතර, එයට 'ස්මාස්මිංනං වා' යන සූත්‍රයෙන් 'ඒ' කාරය සහ 'ම්හි' ආදේශය ද වෙයි. (උදාහරණ:) පුරිසේ පතිට්ඨිතං (පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි), පුරිසම්හි, පුරිසස්මිං.

Bahuvacane ‘‘suhisvakāro e’’ti ekāro, purisesu.

බහුවචනයේදී 'සුහිස්වකාරෝ ඒ' යන සූත්‍රයෙන් 'ඒ' කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) පුරිසේසු.

Puriso, purisā, bho purisa bho purisā vā, bhavanto purisā, purisaṃ, purise, purisena, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisā purisasmā purisamhā, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purise purisasmiṃ purisamhi, purisesu.

පුරිසෝ, පුරිසා, භෝ පුරිස, භෝ පුරිසා හෝ, භවන්තෝ පුරිසා, පුරිසං, පුරිසේ, පුරිසේන, පුරිසේහි පුරිසේභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසා පුරිසස්මා පුරිසම්හා, පුරිසේහි පුරිසේභි, පුරිසස්ස, පුරිසානං, පුරිසේ පුරිසස්මිං පුරිසම්හි, පුරිසේසු.

Tathā sugato, sugatā, bho sugata bho sugatā vā, bhavanto sugatā, sugataṃ, sugate, sugatena, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugatā sugatasmā sugatamhā, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugate sugatasmiṃ sugatamhi, sugatesu.

එමෙන්ම සුගතෝ, සුගතා, භෝ සුගත, භෝ සුගතා හෝ, භවන්තෝ සුගතා, සුගතං, සුගතේ, sugatena, සුගතේහි සුගතේභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතා සුගතස්මා සුගතම්හා, සුගතේහි සුගතේභි, සුගතස්ස, සුගතානං, සුගතේ සුගතස්මිං සුගතම්හි, සුගතේසු.

Evaṃ surā’sura naro’raga nāga yakkhā,Gandhabba kinnara manussa pisāca petā;

Mātaṅga jaṅgama turaṅga varāha sīhā,Byaggha’ccha kacchapa taraccha miga’ssa soṇā.

මෙලෙසම සුර, අසුර, නර, උරග, නාග, යක්ෂ, ගාන්ධර්ව, කින්නර, මනුෂ්‍ය, පිශාච, ප්‍රේත, මාතංග (ඇත්), ජංගම, තුරංග (අස්), වරාහ (ඌරු), සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, වලස්, ඉබ්බ, තරඩ, මෘග, අශ්ව, සුනඛ යන ශබ්ද ද (මෙසේම වැනිය).

Āloka loka nilayā’nila cāga yogā, vāyāma gāmaNigamā’gama dhamma kāmā;

Saṅgho’gha ghosa paṭighā’sava kodha lobhā,Sārambha thambha mada māna pamāda makkhā.

ආලෝක, ලෝක, නිලීන ස්ථාන (නිලය), සුළඟ (අනිල), ත්‍යාග (චාග), යෝග, ව්‍යායාම, ගාම, නිගම, ආගම, ධර්ම, කාම, සංඝ, ඕඝ, ඝෝෂ, පටිඝ, ආසව, ක්‍රෝධ, ලෝභ, සාරම්භ, තම්භ (තද බව), මද, මාන, ප්‍රමාද, මක්ඛ (ගුණමකු බව) යන ශබ්ද ද (මෙසේම වැනිය).

Punnāga [Pg.52] pūga panasā’sana campaka’mbā,Hintāla tāla bakula’jjuna kiṃsukā ca;

Mandāra kunda pucimanda karañja rukkhā,Ñeyyā mayūra sakunaṇḍaja koñca haṃsā –

පුන්නාග, පූග (පුවක්), පනස (කොස්), අසන, චම්පක, අඹ (අම්බ), හින්තාල, තාල (තල්), බකුල, අර්ජුන, කිංසුක ද, මන්දාර, කුන්ද, පුචිමන්ද (කොහොඹ), කරඤ්ජ යන වෘක්ෂයෝ ද, මයූර, සකුණ (කුරුලු), අණ්ඩජ, කොඤ්ච, හංස යන පක්ෂීහු ද මෙසේම දතයුතුය.

Iccādayopi.

යනාදීහු ද මෙසේම වෙති.

Manogaṇādissa tu nāsasmāsmiṃsu viseso. Aññattha purisasamaṃ.

මනෝගණාදී ශබ්දවලට වනාහි 'නා', 'සා', 'ස්මා' සහ 'ස්මිං' යන විභක්තිවලදී විශේෂත්වයක් වෙයි. අනෙක් තැන්වලදී පුරිස ශබ්දයට සමාන වේ.

Mano, manā, he mana he manā vā, bhavanto manā, manaṃ, mane.

මනෝ, මනා, හේ මන, හේ මනා හෝ, භවන්තෝ මනා, මනං, මනේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

95. Manogaṇādito smiṃnānamiā.

95. මනෝගණාදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව එන 'ස්මිං' සහ 'නා' යන ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ඉ' සහ 'ආ' ආදේශයෝ වෙති.

Manopabhuti gaṇo manogaṇo, manogaṇādito smiṃ, nāiccetesaṃ yathākkamaṃ ikārākārādesā honti vā. Ādiggahaṇena bilapadāditopi.

'මනස්' යන්න ආදි කොට ඇති ගණය මනෝගණයයි. මනෝගණාදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව එන 'ස්මිං' සහ 'නා' යන මොවුන්ට පිළිවෙළින් 'ඉ' කාරය සහ 'ආ' කාරය විකල්පයෙන් ආදේශ වෙති. 'ආදි' යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් බිලපද ආදී ශබ්දයන්ට ද (මෙය සිදුවේ).

‘‘Manogaṇādito’’ti vattate.

'මනෝගණාදිතෝ' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

96. Sa sare vāgamo.

96. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'ස' කාරය විකල්පයෙන් ආගම වෙයි.

Eteheva manogaṇādīhi sare pare sāgamo hoti vā. Manasā, manena.

මේ මනෝගණාදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ස්වරයක් පර කල්හි 'ස' කාරය විකල්පයෙන් ආගම වෙයි. (උදාහරණ:) මනසා, මනේන.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena ‘‘mano manā manaṃ mane manaāyatana’’ntiādīsu na hoti. ‘‘Mānasikaṃ, cetasika’’ntiādīsu niccaṃ. Manehi, manebhi.

මේ 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි (නියමිත තැනක පමණක් විකල්ප වන අර්ථයෙන්) වැටේ. එබැවින් 'මනෝ', 'මනා', 'මනං', 'මනේ', 'මනායතනං' යනාදී ස්ථානවලදී (ස-ආගමය) සිදු නොවේ. 'මානසිකං', 'චේතසිකං' යනාදී තැන්වලදී එය නිත්‍ය (නියත) වේ. (උදාහරණ:) මනේහි, මනේභි.

‘‘Manogaṇādito, vā’’ti ca vattate.

'මනෝගණාදිතෝ' සහ 'වා' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

97. Sassa [Pg.53] co.

97. 'ස' ප්‍රත්‍යයට 'ඕ' කාරය ද වෙයි.

Manogaṇādito parassa sassa vibhattissa okāro hoti vā. Sāgamo.

මනෝගණාදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව එන 'ස' විභක්ති ප්‍රත්‍යයට 'ඕ' කාරය විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි. 'ස' කාර ආගමය ද වෙයි.

Manaso manassa, manānaṃ, manā manasmā manamhā, manehi manebhi, manaso manassa, manānaṃ, manasi mane manasmiṃ manamhi, manesu.

මනසෝ, මනස්ස, මනානං, මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනේහි, මනේභි, මනසෝ, මනස්ස, මනානං, මනසි, මනේ, මනස්මිං, මනම්හි, මනේසු.

Evaṃ vaco vayo tejo,Tapo ceto tamo yaso;

Ayo payo siro chando,Saro uro raho aho –

මෙලෙසම වචෝ (වචනය), වයෝ (වයස), තේජෝ, තපෝ (තපස), චේතෝ (සිත), තමෝ (අඳුර), යසෝ (කීර්තිය), අයෝ (යකඩ), පයෝ (පැන්/කිරි), සිරෝ (හිස), ඡන්දෝ (කැමැත්ත), සරෝ (විල/ඊතලය), උරෝ (පපුව), රහෝ (රහස), අහෝ (දවස) යන –

Iccādi manogaṇo.

යනාදී ශබ්ද මනෝගණයට අයත් වේ.

Guṇavantusaddassa bhedo. Guṇavantu si itīdha –

'ගුණවන්තු' ශබ්දයේ වින්‍යාසය (ප්‍රභේදය) මෙසේය. 'ගුණවන්තු' යන්නට 'සි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි –

‘‘Savibhattissa, ntussā’’ti ca adhikāro.

'සවිභත්තිස්ස' සහ 'න්තුස්ස' යන සූත්‍ර කොටස් ද මෙහි අධිකාර (බලපැවැත්වෙන සූත්‍ර) වෙයි.

98. Ā simhi.

98. 'සි' විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආ' කාරය වෙයි.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa āādeso hoti simhi vibhattimhi. Guṇavā.

'සි' විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර කල්හි, විභක්ති සහිත වූ මුළු 'න්තු' ප්‍රත්‍යයටම 'ආ' කාරය ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) ගුණවා.

‘‘Yomhi, paṭhame’’sīhagatiyā ‘‘vā’’ti ca vattate.

'යෝම්හි' සහ 'පඨමේ' යන්න ද, සීහගති (සිංහාවලෝකන) න්‍යායයෙන් 'වා' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

99. Ntussa nto.

99. ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ‘න්තෝ’ ආදේශය වේ.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa ntoādeso hoti vā yomhi paṭhame, guṇavanto tiṭṭhanti.

පළමු ‘යෝ’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම විකල්පයෙන් ‘න්තෝ’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) ‘ගුණවන්තෝ තිට්ඨන්ති’.

‘‘Sunaṃhisu, atta’’nti ca vattate.

‘සු, නං, හි’ යන විභක්තීන්හි ‘අත්ත’ (අකාරය) යන වචනය අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

100. Ntussanto [Pg.54] yosu ca.

100. ‘යෝ’ විභක්තීන්හි ද ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ‘අන්ත’ ආදේශය වේ.

Ntupaccayassa anto ukāro attamāpajjate sunaṃhi yoiccetesu, caggahaṇena aññesu aṃ nā smāsmiṃsu ca. Guṇavantā, chaṭṭhiyā siddhepi antādese puna antaggahaṇakaraṇato yonaṃ ikāro ca kvaci. Guṇavanti.

‘සු, නං, හි, යෝ’ යන විභක්තීන් පර වන කල්හි ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයෙහි අග ‘උ’ කාරය ‘අ’ කාර බවට පැමිණෙයි. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් වෙනත් ‘අං, නා, ස්මා, ස්මිං’ යන විභක්තීන්හි ද (එසේ වෙයි). (උදාහරණ:) ‘ගුණවන්තා’. ෂෂ්ඨී විභක්තියෙහි ‘අන්ත’ ආදේශය සිද්ධ වන නමුත්, නැවත ‘අන්ත’ යන වචනය ග්‍රහණය කිරීම නිසා ඇතැම් තැනක ‘යෝ’ විභක්තියට ‘ඉ’ කාරය ද ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) ‘ගුණවන්ති’.

‘‘A’’miti vattate.

‘අං’ යන පදය මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

101. Avaṇṇā ca ge.

101. ‘ගේ’ (ආලෝපන සි) විභක්තිය පර වන කල්හි ‘අවණ්ණ’ (අ, ආ) ආදේශයන් ද වෙයි.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa aṃ avaṇṇaiccete ādesā honti ge pare.

‘ගේ’ (ආලෝපන සි) විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම ‘අං’ සහ ‘අවණ්ණ’ (අ, ආ) යන මොහු ආදේශ වෙති.

Bho guṇavaṃ bho guṇava bho guṇavā, bhavanto guṇavanto guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante.

‘භෝ ගුණවං, භෝ ගුණව, භෝ ගුණවා’ (ආලපන ඒකවචන), ‘භවන්තෝ ගුණවන්තෝ ගුණවන්තා’ (ආලපන බහුවචන), ‘ගුණවන්තං’ (ද්වීතීයා ඒකවචන), ‘ගුණවන්තේ’ (ද්වීතීයා බහුවචන) යනුවෙන් වේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන පදය මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

102. Totitā sasmiṃnāsu.

102. ‘ස, ස්මිං, නා’ යන විභක්තීන්හි පිළිවෙළින් ‘තෝ, ති, තා’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa toti tāādesā honti vā sasmiṃnāiccetesu yathāsaṅkhyaṃ. Guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi.

‘ස, ස්මිං, නා’ යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම පිළිවෙළින් ‘තෝ, ති, තා’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) ‘ගුණවතා, ගුණවන්තේන’, ‘ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි’.

103. Ntassa se vā.

103. ‘ස’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ‘න්තස්ස’ ආදේශය වෙයි.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa ntassaiccayamādeso hoti vā se vibhattimhi. Guṇavantassa guṇavato.

‘ස’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම ‘න්තස්ස’ යන මෙම ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) ‘ගුණවන්තස්ස, ගුණවතෝ’.

104. Naṃmhi taṃ vā.

104. ‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘තං’ ආදේශය වෙයි.

Sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa taṃādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi. Guṇavataṃ guṇavantānaṃ.

‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම ‘තං’ ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) ‘ගුණවතං, ගුණවන්තානං’.

‘‘Amha [Pg.55] tumha ntu’’iccādinā smāvacanassa nābyapadeso.

‘අම්හ තුම්හ න්තු’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ස්මා’ විභක්තියට ‘නා’ යන නාමය (ආදේශය) ලැබෙයි.

Guṇavatā guṇavantā guṇavantasmā guṇavantamhā, guṇavantehi guṇavantebhi, guṇavantassa guṇavato, guṇavataṃ guṇavantānaṃ, guṇavati guṇavante guṇavantasmiṃ guṇavantamhī, guṇavantesu.

‘ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා’ (පඤ්චමී ඒකවචන), ‘ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි’ (පඤ්චමී බහුවචන), ‘ගුණවන්තස්ස, ගුණවතෝ’ (ඡට්ඨී ඒකවචන), ‘ගුණවතං, ගුණවන්තානං’ (ඡට්ඨී බහුවචන), ‘ගුණවති, ගුණවන්තේ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි’ (සත්තමී ඒකවචන), ‘ගුණවන්තේසු’ (සත්තමී බහුවචන) යනුවෙන් වේ.

Evaṃ gaṇavā kulavā balavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā phalavā sīlavā paññavā iccādayo.

මෙසේ ම ‘ගණවා’ (පිරිස් ඇත්තා), ‘කුලවා’ (කුලවත් තැනැත්තා), ‘බලවා’ (බලවතා), ‘යසවා’ (කීර්තිමත් තැනැත්තා), ‘ධනවා’ (ධනවතා), ‘සුතවා’ (බහුශ්‍රැතයා), ‘භගවා’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ‘හිමවා’ (හිමාලය), ‘ඵලවා’ (ඵල ඇත්තා), ‘සීලවා’ (සිල්වතා), ‘පඤ්ඤවා’ (ප්‍රඥාවන්තයා) යනාදීහු ද වේ.

Himavantusaddato simhi kate –

‘හිමවන්තු’ ශබ්දයට ‘සි’ විභක්තිය එක් කළ කල්හි –

‘‘Attaṃ, ntussa’nto’’ti ca vattamāne –

‘අත්තං’ සහ ‘න්තුස්සන්තෝ’ යන පද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙන කල්හි –

105. Simhī vā.

105. ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (එසේ වෙයි).

Ntupaccayassa anto attaṃ hoti vā simhi vibhattimhi. Himavanto, himavā, sesaṃ samaṃ.

‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයෙහි අග කොටස විකල්පයෙන් ‘අ’ කාර බවට පැමිණෙයි. (උදාහරණ:) ‘හිමවන්තෝ, හිමවා’ යනුයි. සෙසු රූප සමාන වේ.

Puna vāggahaṇakaraṇaṃ himavantusaddato aññatra attanisedhanatthaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena guṇavantādīsu nātippasaṅgo.

නැවත ‘වා’ යන්න ග්‍රහණය කිරීම ‘හිමවන්තු’ ශබ්දයෙන් බාහිර අන් තැන්හි ‘අ’ කාරය වැළැක්වීම සඳහා ය. මේ ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්පයක්) සඳහා වෙයි. එබැවින් ‘ගුණවන්තු’ ආදී ශබ්දයන්හි අතිප්‍රසංගයක් (අනවශ්‍ය ලෙස යෙදීමක්) සිදු නොවේ.

Evaṃ satimā dhitimā gatimā matimā mutimā muttimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.

මෙසේ ම ‘සතිමා’ (සිහි ඇත්තා), ‘ධිතිමා’ (ධෛර්යවතා), ‘ගතිමා’ (ඥානගති ඇත්තා), ‘මතිමා’ (මතවතා), ‘මුතිමා’ (ඥාන ඇත්තා), ‘මුත්තිමා’ (මුක්තිය ඇත්තා), ‘ජුතිමා’ (තේජස්වියා), ‘සිරිමා’ (ශ්‍රියා කාන්තිය ඇත්තා), ‘හිරිමා’ (ලජ්ජාව ඇත්තා), ‘ථුතිමා’ (ප්‍රශංසා ලැබූවෙක්), ‘රතිමා’ (ඇලීම ඇත්තා), ‘යතිමා’ (ප්‍රයත්නය ඇත්තා), ‘සුචිමා’ (පිරිසිදු බව ඇත්තා), ‘කලිමා’ (කෙලෙස් ඇත්තා), ‘බලිමා’ (පිදේනි ඇත්තා), ‘කසිමා’ (ගොවිතැන් ඇත්තා), ‘රුචිමා’ (කැමැත්ත ඇත්තා), ‘බුද්ධිමා’ (බුද්ධිමතා), ‘චක්ඛුමා’ (ඇස් ඇත්තා), ‘බන්ධුමා’ (නෑයන් ඇත්තා), ‘හේතුමා’ (හේතු ඇත්තා), ‘සේතුමා’ (පාලම් ඇත්තා), ‘කේතුමා’ (කොඩි ඇත්තා), ‘රාහුමා’ (රාහු ඇත්තා), ‘භාණුමා’ (කිරණ ඇත්තා), ‘ඛාණුමා’ (කණු ඇත්තා), ‘විජ්ජුමා’ (විදුලිය ඇත්තා) යනාදීහු ද වේ.

Tattha satimantu bandhumantusaddānaṃ aṃsesu rūpabhedo. ‘‘Attaṃ, ntussā’’ti ca vattate.

එහි ‘සතිමන්තු’ සහ ‘බන්ධුමන්තු’ ශබ්දයන්ගේ ‘අං’ විභක්ති ආදීන්හි රූප භේදයක් (වෙනසක්) පවතී. ‘අත්තං’ සහ ‘න්තුස්ස’ යන පද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

106. Sabbassa vā aṃsesu.

106. ‘අං’ ආදී විභක්තීන්හි මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම විකල්පයෙන් (එසේ වෙයි).

Sabbasseva ntupaccayassa attaṃ hoti vā aṃsaiccetesu. Idhāpi vāsaddassa vavatthitavibhāsattā nātippasaṅgo[Pg.56]. Satimaṃ satimantaṃ, bandhumaṃ bandhumantaṃ, satimassa satimato satimantassa, bandhumassa bandhumato bandhumantassa, sesaṃ samaṃ.

විභක්ති සහිත මුළු ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ම ‘අං, ස’ යනාදී විභක්තීන්හි විකල්පයෙන් ‘අ’ කාරය (ආදේශ) වෙයි. මෙහි ද ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා වන බැවින් අතිප්‍රසංගයක් (අනවශ්‍ය ලෙස යෙදීමක්) සිදු නොවේ. (උදාහරණ:) ‘සතිමං, සතිමන්තං’, ‘බන්ධුමං, බන්ධුමන්තං’, ‘සතිමස්ස, සතිමතෝ, සතිමන්තස්ස’, ‘බන්ධුමස්ස, බන්ධුමතෝ, බන්ධුමන්තස්ස’ යනුයි. සෙසු රූප සමාන වේ.

Gacchantasaddassa bhedo, gacchanta si,

‘ගච්ඡන්ත’ ශබ්දයෙහි වෙනස (මෙසේ ය) – ‘ගච්ඡන්ත’ ශබ්දයට ‘සි’ විභක්තිය එක් වූ කල්හි,

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ යන පදය අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

107. Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ.

107. ‘සි’ විභක්තිය පර වන කල්හි ‘ගච්ඡන්ත’ ආදී ශබ්දයන්ගේ ‘න්ත’ ශබ්දය ‘අං’ බවට පත්වෙයි.

Gacchanticcevamādīnaṃ antappaccayantānaṃ ntasaddo aṃrūpaṃ āpajjate vā simhi vibhattimhi. Saralopasilopā, so gacchaṃ, gacchanto vā gaṇhāti.

‘ගච්ඡන්ත’ යනාදී වූ ‘අන්ත’ ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ගේ ‘න්ත’ ශබ්දය ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘අං’ රූපයට පැමිණෙයි. (එහි දී) ස්වර ලෝපය හා ‘සි’ විභක්ති ලෝපය වීමෙන්, ‘සෝ ගච්ඡං’ (ඔහු යන්නේ) හෝ ‘ගච්ඡන්තෝ’ (යන්නේ) හෝ ගනියි (යනුවෙන් රූප සිද්ධ වේ).

‘‘Gacchantādīnaṃ, ntasaddo’’ti ca vattamāne –

‘ගච්ඡන්තාදීනං’ සහ ‘න්තසද්දෝ’ යන පද අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙන කල්හි –

108. Sesesu ntuva.

108. සෙසු විභක්තීන්හි ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යය මෙන් (විය යුතු ය).

Gacchantādīnaṃ ntasaddo ntupaccayova daṭṭhabbo sesesu vibhattippaccayesu, asmimhi kāriyātidesoyaṃ. Sesaṃ guṇavantusamaṃ.

සෙසු විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්හි දී ‘ගච්ඡන්ත’ ආදී ශබ්දයන්ගේ ‘න්ත’ ශබ්දය ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යය මෙන් ම සැලකිය යුතු ය. මෙහි දී මෙය කාර්ය අතිදේශයකි. සෙසු කොටස ‘ගුණවන්තු’ ශබ්දයට සමාන ය.

Te gacchanto gacchantā, bho gacchaṃ bho gaccha bho gacchā, bhavanto gacchanto gacchantā, [gacchaṃ] gacchantaṃ, gacchante, gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi, gacchato gacchantassa, gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchatā gacchantasmā gacchantamhā, gacchantehi gacchantebhi, gacchato gacchantassa, gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchati gacchante gacchantasmiṃ gacchantamhī, gacchantesu.

‘තේ ගච්ඡන්තෝ, ගච්ඡන්තා’ (ප්‍රථමා බහුවචන), ‘භෝ ගච්ඡං, භෝ ගච්ඡ, භෝ ගච්ඡා’ (ආලපන ඒකවචන), ‘භවන්තෝ ගච්ඡන්තෝ ගච්ඡන්තා’ (ආලපන බහුවචන), ‘ගච්ඡන්තං’ (ද්විතීයා ඒකවචන), ‘ගච්ඡන්තේ’ (ද්විතීයා බහුවචන), ‘ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේන’ (තෘතීයා ඒකවචන), ‘ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි’ (තෘතීයා බහුවචන), ‘ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස’ (චතුත්ථී ඒකවචන), ‘ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තානං’ (චතුත්ථී බහුවචන), ‘ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා’ (පඤ්චමී ඒකවචන), ‘ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි’ (පඤ්චමී බහුවචන), ‘ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස’ (ඡට්ඨී ඒකවචන), ‘ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තානං’ (ඡට්ඨී බහුවචන), ‘ගච්ඡති, ගච්ඡන්තේ, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හි’ (සත්තමී ඒකවචන), ‘ගච්ඡන්තේසු’ (සත්තමී බහුවචන) යනුවෙන් වේ.

Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jīraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ –

මෙසේ ම ‘මහං’ (මහා වූ), ‘චරං’ (හැසිරෙන්නා වූ), ‘තිට්ඨං’ (සිටින්නා වූ), ‘දදං’ (දෙන්නා වූ), ‘භුඤ්ජං’ (භුක්ති විඳින්නා වූ), ‘සුණං’ (අසන්නා වූ), ‘පචං’ (පිසින්නා වූ), ‘ජයං’ (දිනන්නා වූ), ‘ජීරං’ (දිරන්නා වූ), ‘චවං’ (චුත වන්නා වූ), ‘මීයං’ (මැරෙන්නා වූ), ‘සරං’ (සිහි කරන්නා වූ), ‘කුබ්බං’ (කරන්නා වූ), ‘ජපං’ (මතුරන්නා වූ), ‘වජං’ (යන්නා වූ) –

Iccādayo.

යනාදීහු ද වේ.

Bhavantasaddassa [Pg.57] ga yo nā savacanesu viseso. So bhavaṃ.

‘භවන්ත’ ශබ්දයෙහි ‘ගේ’ (ආලපන සි), ‘යෝ’ (ප්‍රථමා බහුවචන), ‘නා’ සහ ‘ස’ යන විභක්තීන්හි විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) ඇත. (ප්‍රථමා ඒකවචනයෙහි) ‘සෝ භවං’ (ඒ පින්වත් තෙමේ) යනුවෙන් වේ.

‘‘Bhavato’’ti vattate.

‘භවතෝ’ යන පදය මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

109. Obhāvo kvaci yosu vakārassa.

109. ඇතැම් විට “යො” ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි (බවන්ත ශබ්දයේ) “ව” කාරයට “ඕ” භාවය (ඕ-කාරය) වෙයි.

Bhavantaiccetassa vakārassa obhāvo hoti kvaci yoiccetesu. Te bhonto bhavanto bhavantā.

“බවන්ත” යන මේ ශබ්දයේ “ව” කාරයට “යො” යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට “ඕ” භාවය (ඕ-කාරය) වෙයි. (එවිට) තේ භොන්තො, භවන්තො, භවන්තා යන රූප වෙයි.

‘‘Bhavato’’ti vattate.

“භවතො” යන්න මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

110. Bho ge tu.

110. “ගෙ” (ආලෝපන “සි” ප්‍රත්‍යය) පර වූ කල්හි “තු” ශබ්දයෙන් “භො” යන්න වෙයි.

Sabbasseva bhavantasaddassa bho hoti ge pare. Tusaddena bhante, bhontādi ca, galopo, bho bhante bhonta bhontā, bhonto bhavanto bhavantā, bhavantaṃ, bhonte bhavante.

“ගෙ” (ආලෝපන “සි” ප්‍රත්‍යය) පර වූ කල්හි මුළු “භවන්ත” ශබ්දයට ම “භො” යන්න වෙයි. “තු” ශබ්දයෙන් “භන්තෙ”, “භොන්ත” ආදී රූප ද වෙයි, (“ගෙ” ප්‍රත්‍යයෙහි) “ග” කාරය ලොප් වෙයි. (එවිට) භො, භන්තෙ, භොන්ත, භොන්තා (ඒකවචන ද), භොන්තො, භවන්තො, භවන්තා (බහුවචන ද), භවන්තං (ද්විතීයා ඒකවචන ද), භොන්තෙ, භවන්තෙ (ද්විතීයා බහුවචන ද යන රූප වෙති).

Nāsesu ‘‘obhāvo kvacī’’ti yogavibhāgena obhāvo.

“නා” සහ “ස” ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි “ඕභාවො ක්වචි” යන සූත්‍රයෙන් යෝගවිභාගය මඟින් “ඕ” භාවය (ඕ-කාරය) වෙයි.

Bhotā bhavatā bhavantena, bhoto bhavato bhavantassa iccādi.

භොතා, භවතා, භවන්තෙන (තෘතීයා ඒකවචන ද), භොතො, භවතො, භවන්තස්ස (චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී ඒකවචන ද) යනාදී වශයෙනි.

111. Bhadantassa bhaddanta bhante.

111. භදන්ත ශබ්දයට භද්දන්ත, භන්තෙ යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbasseva bhadantasaddassa bhaddanta bhanteiccete ādesā honti kvaci ge pare yosu ca. Bho bhaddanta bhante, bhadanta bhadantā vā iccādi purisasaddasamaṃ.

“ගෙ” (ආලෝපන ඒකවචන) සහ “යො” ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, මුළු “භදන්ත” ශබ්දයට ම “භද්දන්ත”, “භන්තෙ” යන මේ ආදේශයෝ ඇතැම් විට වෙති. භො භද්දන්ත, භන්තෙ, භදන්ත, භදන්තා වා යනාදී රූප වෙයි. සෙසු රූප පුරිස ශබ්දය හා සමාන වෙයි.

112. Santasaddassa so bhe bo cante.

112. “භ” කාරය පර වූ කල්හි, “සන්ත” ශබ්දයට “ස” (සො) ආදේශය ද, අන්තයට “බ” (බො) කාරය ද වෙයි.

Sabbasseva santasaddassa sasaddādeso hoti bhakāre pare, ante ca bakārāgamo hoti.

“භ” කාර ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි මුළු “සන්ත” ශබ්දයට ම “ස” ශබ්දාදේශය වෙයි, අන්තයෙහි “බ” කාරාගමය ද වෙයි.

Casaddaggahaṇena [Pg.58] abhakārepi samāse kvaci sakārādeso. Sabbhi.

“ච” ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් “භ” කාරය පර නොවන කල්හි ද, සමාසයන්හි ඇතැම් විට “ස” කාරාදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) සබ්භි.

Bheti kiṃ? Santehi, sesaṃ gacchantasaddasamaṃ.

“භෙ” (භ කාරය පර වූ කල්හි) යැයි කීවේ කුමට ද? සන්තෙහි යන්න සඳහා ය. සෙසු රූප ගච්ඡන්ත ශබ්දය හා සමාන ය.

Atthi rāja brahma atta sakhasaddādīnaṃ bhedo, tatheva syādyuppatti, ‘‘rāja si’’iti ṭhite –

රාජ, බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ ආදී ශබ්දයන්ගේ වෙනසක් පවතී. එමෙන්ම “සි” ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උත්පත්තිය ද එසේ ම වේ. “රාජ + සි” යනුවෙන් පැවති කල්හි –

‘‘Brahmattasakharājādito’’ti adhikāro.

“බ්‍රහ්මත්තසඛරාජාදිතො” යන සූත්‍රය මෙහි අධිකාරී සූත්‍රය වෙයි.

113. Syā ca.

113. “සි” ප්‍රත්‍යයට “ආ” කාරය ද වෙයි.

Brahma atta sakha rājaiccevamādito sivacanassa ākāro hoti. Ādisaddena ātumādisaddato ca. Saralopādi. Rājā tiṭṭhati.

බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ, රාජ යන මෙයින් පර වූ “සි” ප්‍රත්‍යයට “ආ” කාරය වෙයි. “ආදි” ශබ්දයෙන් “ආතුම” ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද එසේ ම වෙයි. ස්වර ලෝප ආදිය සිදු වේ. (නිදසුන්:) රාජා තිට්ඨති.

114. Yonamāno.

114. “යො” ප්‍රත්‍යයන්ට “ආනො” ආදේශය වෙයි.

Brahmattasakharājādito yonaṃ ānoādeso hoti. Rājāno tiṭṭhanti, bho rāja bho rājā, bhavanto rājāno.

බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ, රාජ ආදීන්ගෙන් පර වූ “යො” ප්‍රත්‍යයන්ට “ආනො” ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) රාජානො තිට්ඨන්ති, භො රාජ, භො රාජා, භවන්තො රාජානො.

‘‘Vā’’ti vattate.

“වා” (විකල්පයෙන්) යන්න මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

115. Brahmattasakharājādito amānaṃ.

115. බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ, රාජ ආදීන්ගෙන් පර වූ “අං” ප්‍රත්‍යයට “ආනං” ආදේශය වෙයි.

Brahmādīhi parassa aṃvacanassa ānaṃ hoti vā. Rājānaṃ passa rājaṃ vā, rājāno.

බ්‍රහ්ම ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ “අං” ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් “ආනං” වෙයි. (නිදසුන්:) රාජානං පස්ස හෝ රාජං වා, (බහුවචනයේ දී) රාජානො.

‘‘Savibhattissa, rājassā’’ti ca vattate.

“සවිභත්තිස්ස” සහ “රාජස්ස” යන මේවා ද මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

116. Nāmhi raññā vā.

116. “නා” ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (රාජ ශබ්දයට) විකල්පයෙන් “රඤ්ඤා” ආදේශය වෙයි.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññāādeso hoti vā nāmhi vibhattimhi. Raññā kataṃ rājena vā.

“නා” විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්තිය සහිත මුළු “රාජ” ශබ්දයට ම විකල්පයෙන් “රඤ්ඤා” ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) රඤ්ඤා කතං හෝ රාජෙන වා.

117. Rājassa [Pg.59] rāju sunaṃhisu ca.

117. “සු”, “නං”, “හි” ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි “රාජ” ශබ්දයට “රාජු” ආදේශය ද වෙයි.

Sabbassa rājasaddassa rājuādeso hoti su naṃ hiiccetesu vacanesu. Casaddo vikappanattho, ‘‘sunaṃhisu cā’’ti dīgho, rājūhi rājūbhi, rājehi rājebhi vā.

“සු”, “නං”, “හි” යන මේ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු “රාජ” ශබ්දයට ම “රාජු” ආදේශය වෙයි. “ච” ශබ්දය විකල්ප අර්ථය සඳහා ය. “සුනංහිසු චා” යන්නෙන් දීර්ඝ වෙයි. (නිදසුන්:) රාජූහි, රාජූභි හෝ රාජෙහි, රාජෙභි වා.

‘‘Savibhattissā’’ti adhikāro.

“සවිභත්තිස්ස” (විභක්තිය සහිත වූ) යන්න මෙහි අධිකාරය වෙයි.

118. Rājassa raññorājino se.

118. “ස” ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි “රාජ” ශබ්දයට “රඤ්ඤො”, “රාජිනො” යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa rañño rājinoiccete ādesā honti se vibhattimhi. Rañño, rājino deti.

“ස” විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්තිය සහිත මුළු “රාජ” ශබ්දයට ම “රඤ්ඤො”, “රාජිනො” යන මේ ආදේශයෝ වෙති. (නිදසුන්:) රඤ්ඤො, රාජිනො දෙති.

‘‘Rājassā’’ti vattate.

“රාජස්ස” යන්න මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

119. Raññaṃ naṃ mhī vā.

119. “නං” ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (රාජ ශබ්දයට) විකල්පයෙන් “රඤ්ඤං” ආදේශය වෙයි.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññaṃādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi. Raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.

“නං” විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්තිය සහිත මුළු “රාජ” ශබ්දයට ම විකල්පයෙන් “රඤ්ඤං” ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං.

Pañcamiyaṃ –

පංචමී විභක්තියෙහි දී –

120. Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāva.

120. අම්හ, තුම්හ, අන්ත, රාජ, බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ, සත්ථු, පිතු ආදීන්ගෙන් පර වූ “ස්මා” ප්‍රත්‍යය “නා” ප්‍රත්‍යයක් මෙන් දත යුතු ය.

Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupituiccevamādīhi smāvacanaṃ nāva daṭṭhabbanti smāvacanassa nābhāvātideso. Atideso pana chabbidho.

අම්හ, තුම්හ, අන්ත, රාජ, බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ, සත්ථු, පිතු යන මේ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ “ස්මා” ප්‍රත්‍යය “නා” ප්‍රත්‍යයක් මෙන් දත යුතු බැවින්, “ස්මා” ප්‍රත්‍යයට “නා” භාවය පැමිණවීම (අතීදේශ කිරීම) වෙයි. අතීදේශය වනාහි සවැදෑරුම් වේ.

Vuttañca –

එසේ ම පවසන ලදී –

‘‘Byapadeso nimittañca, taṃrūpaṃ taṃsabhāvatā;

Suttañceva tathā kāri-yātidesoti chabbidho’’ti.

“ව්‍යපදේශය, නිමිත්ත, තද්‍රූපය, තත්සභාවතාව, සූත්‍රය සහ එමෙන් ම කාර්ය අතීදේශය යනුවෙන් අතීදේශය සවැදෑරුම් වේ” යැයි (කියා ය).

Tatrāyaṃ [Pg.60] brahmattasakhādīsu pāṭhasāmatthiyato rūpātideso. Sesaṃ tatiyāsamaṃ.

එහි දී, මේ බ්‍රහ්ම, අත්ත, සඛ ආදී ශබ්දයන් කෙරෙහි පාඨ සාමර්ථ්‍යය හේතුවෙන් “රූප අතීදේශය” වෙයි. සෙසු රූප තෘතීයා විභක්තිය හා සමාන ය.

Raññā apeti, rājūhi rājūbhi, rājehi rājebhi, rañño, rājino santakaṃ, raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.

(නිදසුන්:) රඤ්ඤා අපෙති, (බහුවචනයේ දී) රාජූහි, රාජූභි, රාජෙහි, රාජෙභි, (ෂෂ්ඨී ඒකවචනයේ) රඤ්ඤො, රාජිනො සන්තකං, (ෂෂ්ඨී බහුවචනයේ) රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං (යනාදී වශයෙනි).

‘‘Rājassā’’ti vattate.

‘රාජස්ස’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

121. Smiṃmhi raññe rājini.

121. ස්මිං ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘රඤ්ඤෙ’, ‘රාජිනි’ (යන රූපයන් සිද්ධ වෙයි).

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññerājiniiccete ādesā honti smiṃmhi vibhattimhi. Raññe, rājini patiṭṭhitaṃ, rājūsu rājesu.

විභක්ති සහිත වූ මුළු රාජ ශබ්දයටම ස්මිං විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘රඤ්ඤෙ’, ‘රාජිනි’ යන මේ ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) රඤ්ඤෙ, රාජිනි පතිට්ඨිතං (රජු කෙරෙහි පිහිටි), රාජූසු, රාජෙසු (රජවරුන් කෙරෙහි).

Brahmasaddassa ca ga nā sa smiṃsu viseso. Brahmā, brahmāno.

බ්‍රහ්ම ශබ්දයාගේ ද ‘ග’, ‘නා’, ‘ස’, ‘ස්මිං’ යන ප්‍රත්‍යයන්හි විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) වෙයි. බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො.

Ālapane ca ‘‘e’’ti vattate.

ආලපන විභක්තියෙහි ද ‘එ’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

122. Brahmato gassa ca.

122. බ්‍රහ්ම ශබ්දයට පර වූ ‘ග’ ප්‍රත්‍යයට ද (එකාරය වෙයි).

Brahmasaddato gassa ca ekāro hoti, caggahaṇaṃ eggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ, bho brahme, bhavanto brahmāno, brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno.

බ්‍රහ්ම ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ග’ ප්‍රත්‍යයට ද එකාරය වෙයි. ‘ච’ යන්න ග්‍රහණය කිරීම ‘එ’ යන්න අන්‍ය ස්ථානයකින් ආකර්ෂණය කරගැනීම පිණිස ය. (උදාහරණ:) භො බ්‍රහ්මෙ (පින්වත් බ්‍රහ්මයෙනි), භවන්තො බ්‍රහ්මානො (පින්වත් බ්‍රහ්මවරුනි), බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො.

Vipariṇāmena ‘‘brahmassa, anto’’ti ca vattate.

විපරිණාම වශයෙන් (විභක්ති පෙරළීමෙන්) ‘බ්‍රහ්මස්ස’ සහ ‘අන්තො’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

123. Uttaṃ sanāsu.

123. ‘ස’, ‘නා’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි උකාරය (අන්තාදේශය) වෙයි.

Brahmasaddassa anto uttamāpajjate sa nāiccetesu vacanesu. Uttamiti bhāvaniddeso katthaci abhāvadassanattho. Brahmunā, brahmehi brahmebhi.

‘ස’ සහ ‘නා’ යන මේ වචන (ප්‍රත්‍යයන්) පර වූ කල්හි බ්‍රහ්ම ශබ්දයාගේ අන්තය උකාරයට පැමිණෙයි. ‘උත්තං’ යන්නෙහි භාව නිර්දේශය කිරීම ඇතැම් තැනක (උකාරය) නොවීම දැක්වීම පිණිස ය. (උදාහරණ:) බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි, බ්‍රහ්මෙහි.

Sasmiṃ utte kate ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti lasaññāyaṃ –

‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි උකාරය කළ කල්හි, ‘ඉවණ්ණු වණ්ණා ඣලා’ යන සූත්‍රයෙන් (බ්‍රහ්මු ශබ්දයට) ‘ල’ යන සංඥාව ඇති වූ කල්හි —

124. Jhalato [Pg.61] sassa no vā.

124. ඣ, ල සංඥාවන්ගෙන් යුත් ශබ්දයන්ට පර වූ ‘ස’ ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ‘නො’ ආදේශය වෙයි.

Jhalasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi parassa saiccetassa vacanassa noiccādeso hoti vā. Brahmuno brahmassa, brahmānaṃ brahmūnaṃ vā, uttamiti yogavibhāgena aññatthāpi uttaṃ.

ඣ සහ ල සංඥා ඇති ඉවර්ණ, උවර්ණයන්ගෙන් පර වූ ‘ස’ යන මේ වචනයට (ප්‍රත්‍යයට) විකල්පයෙන් ‘නො’ යන ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) බ්‍රහ්මුනො, බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං (විකල්පයෙන්). ‘උත්තං’ යන්නෙහි යොග විභාගයෙන් (සූත්‍රය බෙදීමෙන්) වෙනත් ස්ථානයන්හි ද උකාරය වෙයි.

Pañcamiyaṃ nābhāvātideso. Brahmunā, brahmehi brahmebhi, brahmuno brahmassa, brahmānaṃ brahmūnaṃ vā.

පංචමී විභක්තියෙහි ද ‘නා’ ප්‍රත්‍යයේ භාවය (උකාරය ලැබීම) අතිදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි, බ්‍රහ්මෙහි, (ෂෂ්ඨී විභක්තියෙහි:) බ්‍රහ්මුනො, බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං (විකල්පයෙන්) වෙයි.

125. Brahmato tu smiṃ ni.

125. බ්‍රහ්ම ශබ්දයට පර වූ ‘ස්මිං’ ප්‍රත්‍යයට ‘නි’ ආදේශය වෙයි.

Brahmasaddato smiṃvacanassa ni hoti. Tusaddena kammacammamuddhādito ca kvaci. Brahmani, brahmesu.

බ්‍රහ්ම ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්ති වචනයට ‘නි’ ආදේශය වෙයි. ‘තු’ ශබ්දයෙන් ‘කම්ම’, ‘චම්ම’, ‘මුද්ධ’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද ඇතැම් තැනක (මෙම ආදේශය) වෙයි. (උදාහරණ:) බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මෙසූ.

Attasaddassa tatiyādīsveva viseso.

අත්ත (ආත්ම) ශබ්දයාගේ තෘතීයාදී විභක්තීන්හි ම විශේෂයක් (වෙනසක්) වෙයි.

Attā, attāno, bho atta bho attā, bhavanto attāno, attānaṃ attaṃ, attāno.

අත්තා, අත්තානො, භො අත්ත, භො අත්තා, භවන්තො අත්තානො, අත්තානං, අත්තං, අත්තානො.

Nāmhi ‘‘akammantassa cā’’ti ettha casaddena attantassa attaṃ vā. Attanā attena vā.

‘නා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘අකම්මන්තස්ස ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් අත්ත ශබ්දයේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘අත්ත’ භාවය (අකාරාන්ත භාවය) වෙයි. (උදාහරණ:) අත්තනා, අත්තෙන (විකල්පයෙන්).

126. Attanto hismimanattaṃ.

126. ‘හි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි අත්ත ශබ්දයාගේ අන්තයට ‘අනත්ත’ භාවය වෙයි.

Attasaddassa anto anattamāpajjate hismiṃ pare. Attanehi attanebhi.

අත්ත ශබ්දයාගේ අන්තය ‘හි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘අනත්ත’ භාවයට පැමිණෙයි. (උදාහරණ:) අත්තනෙහි, අත්තනෙභි.

‘‘Tato, attato’’ti ca vattate.

‘තතො’ (එයින්) සහ ‘අත්තතො’ (අත්ත ශබ්දයෙන්) යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

127. Sassa no.

127. ‘ස’ ප්‍රත්‍යයට ‘නො’ ආදේශය වෙයි.

Tato attasaddato sassa vibhattissa no hoti. Attano, attānaṃ.

ඒ අත්ත ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ස’ විභක්තියට ‘නො’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) අත්තනො, අත්තානං.

128. Smā [Pg.62] nā.

128. ‘ස්මා’ ප්‍රත්‍යයට ‘නා’ ආදේශය වෙයි.

Tato attasaddato smāvacanassa nā hoti. Attanā apeti.

ඒ අත්ත ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ස්මා’ විභක්ති වචනයට ‘නා’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) අත්තනා අපෙති (තමාගෙන් ඉවත් වෙයි).

Nābhāvātideseneva siddhepi uttarasuttena ekayogamakatvā bhinnayogakaraṇaṃ atthantaraviññāpanatthaṃ, tena attantatakārassa rakāro jakāre kvaci. Atrajo attajo vā. Attanehi attanebhi, attano, attānaṃ.

‘නා’ ප්‍රත්‍යය බවට පැමිණීමේ අතිදේශයෙන් ම (රූපය) සිද්ධ වන නමුදු, මතු සූත්‍රය හා එක් කොට එකම සූත්‍රයක් නොකොට, සූත්‍ර දෙකක් වශයෙන් වෙන් කර දැක්වීම වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම පිණිස ය. එයින් අත්ත ශබ්දයේ අන්තයේ ඇති තකාරයට ඇතැම් තැනක රකාරයක් ද ජකාරයක් ද වෙයි. (උදාහරණ:) අත්‍රජො (හෝ) අත්තජො (තමාගෙන් උපන් පුත්‍රයා). අත්තනෙහි, අත්තනෙභි, අත්තනො, අත්තානං.

‘‘Attato’’ti vattate.

‘අත්තතො’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

129. Tato smiṃ ni.

129. එයින් පර වූ ‘ස්මිං’ ප්‍රත්‍යයට ‘නි’ ආදේශය වෙයි.

Tato attasaddato smiṃvacanassa ni hoti. Attani, attesu.

ඒ අත්ත ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්ති වචනයට ‘නි’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) අත්තනි, අත්තෙසු.

Sakhasaddassa bhedo. Sakhā, sakhāno.

සඛි (මිතුරා) ශබ්දයාගේ භේදය (වෙනස) මෙසේ ය: සඛා, සඛානො.

‘‘Yona’’miti vattate.

‘යොනං’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

130. Sakhato cāyono.

130. සඛි ශබ්දයට පර වූ ‘යො’ ප්‍රත්‍යයට ද ‘ආයො’ සහ ‘නො’ ආදේශයෝ වෙති.

Sakhasaddato yonaṃ āyo noādesā ca honti. Sakhāyo.

සඛි ශබ්දයෙන් පර වූ ‘යො’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ආයො’ සහ ‘නො’ යන ආදේශයෝ ද වෙති. (උදාහරණ:) සඛායො (සහ සඛිනො).

131. Sakhantassi nonānaṃsesu.

131. ‘නො’, ‘නාං’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි සඛි ශබ්දයේ අන්තයට ඉකාරය වෙයි.

Sakhasaddantassa ikārādeso hoti nonānaṃsaiccetesu paresu. Sakhino tiṭṭhanti.

‘නො’, ‘නාං’, ‘ස’ යන මේ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි සඛි ශබ්දයාගේ අන්තයට ඉකාර ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) සඛිනො තිට්ඨන්ති (මිතුරෝ සිටිති).

Ālapane gasaññāyaṃ –

ආලපන විභක්තියෙහි ‘ග’ සංඥාව ඇති කල්හි —

132. Sakhato [Pg.63] gasse vā.

132. සඛි ශබ්දයට පර වූ ‘ග’ ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ‘එ’ ආදේශය වෙයි.

Sakhato gassa akāra ākāra ikāra īkāraekārādesā honti. Vāsaddena aññasmāpi kvaci ekāro. Yathā – bhaddante ise iti.

සඛි ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ග’ ප්‍රත්‍යයට අකාර, ආකාර, ඉකාර, ඊකාර, එකාර යන ආදේශයෝ වෙති. ‘වා’ ශබ්දයෙන් (විකල්පයෙන්) වෙනත් ශබ්දයකින් ද ඇතැම් තැනක එකාරය වෙයි. (උදාහරණ:) ‘භද්දන්තෙ ඉසෙ’ (භද්‍ර වූ ඍෂිවරය!) යන්න මෙනි.

A ca ā ca i ca ī ca e cātipi e, pubbassarānaṃ kamena lopo.

‘අ ච, ආ ච, ඉ ච, ඊ ච, එ ච’ (යන සූත්‍ර පදයෙන් ද) එකාරය ලැබෙයි, එහි දී පූර්ව ස්වරයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් ලෝපය (හැලීම) සිදු වෙයි.

Bho sakha bho sakhā bho sakhi bho sakhī bho sakhe, bhavanto sakhāno sakhāyo sakhino.

‘භෝ සඛ, භෝ සඛා, භෝ සඛි, භෝ සඛී, භෝ සඛේ’ (යනු ආමන්ත්‍රණ ඒකවචන රූප වේ). ‘භවන්තෝ සඛානෝ, සඛායෝ, සඛිනෝ’ (යනු ආමන්ත්‍රණ බහුවචන රූප වේ).

‘‘Sakhantassa, āro cā’’ti ca vattate.

‘සඛන්තස්ස’ (සඛ ශබ්දයාගේ අන්තයට) සහ ‘ආරෝ ච’ (ආර දේශය ද වේ) යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

133. Sunamaṃsu vā.

133. සු, න, අං (යන විභක්තීන්) පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (ආර දේශය) වේ.

Sakhantassa āro bhoti vā sunaṃ aṃiccetesu paresu. Sakhāraṃ sakhānaṃ sakhaṃ, sakhāno sakhāyo sakhino, sakhinā.

සු, න, අං යන මොවුන් පර වූ කල්හි සඛ ශබ්දයේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘ආර’ දේශය වෙයි. (එයින්) සඛාරං, සඛානං, සඛං; (යෝ විභක්තියෙහි) සඛානෝ, සඛායෝ, සඛිනෝ; (නා විභක්තියෙහි) සඛිනා (යන රූප සිද්ධ වේ).

‘‘Sakhantassā’’ti vattate.

‘සඛන්තස්ස’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

134. Āro himhi vā.

134. හි විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ආර’ දේශය වේ.

Sakhantassa āro hoti vā himhi vibhattimhi. Sakhārehi sakhārebhi, sakhehi sakhebhi.

හි විභක්තිය පර වූ කල්හි සඛ ශබ්දයේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘ආර’ දේශය වෙයි. (එයින්) සඛාරේහි, සඛාරේභි; (ආර දේශය නොවූ කල්හි) සඛේහි, සඛේභි (යන රූප වේ).

Ikārādese ‘‘jhalato sassa no vā’’ti no. Sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.

ඉකාර ආදේශයෙහි ‘ඣලතෝ සස්ස නෝ වා’ (ඣ, ල සංඥකයන්ගෙන් පරවූ ‘ස’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘නෝ’ වේ) යන්නෙන් ‘නෝ’ දේශය වේ. සඛිනෝ, සඛිස්ස; සඛාරානං, සඛීනං (යන රූප වේ).

Smāvacanassa nābhāvo. Sakhinā, sakhārehi sakhārebhi sakhehi sakhebhi, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.

ස්මා විභක්තියට ‘නා’ භාවය (නා දේශය) වෙයි. සඛිනා; (බහුවචන) සඛාරේහි, සඛාරේභි, සඛේහි, සඛේභි; (ෂෂ්ඨී) සඛිනෝ, සඛිස්ස; (බහුවචන) සඛාරානං, සඛීනං (යන රූප වේ).

‘‘Sakhato’’ti ca vattate.

‘සඛතෝ’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

135. Smime[Pg.64].

135. ස්මිං විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘ඒ’ කාරය වේ.

Sakhato smiṃvacanassa ekāro hoti. Niccatthoyamārambho. Sakhe, sakhāresu sakhesu.

සඛ ශබ්දයෙන් පර වූ ස්මිං විභක්තියට ‘ඒ’ කාරය වෙයි. මෙම නීතිය නියත වශයෙන්ම ක්‍රියාත්මක වේ. සඛේ; (බහුවචන) සඛාරේසු, සඛේසු (යන රූප වේ).

Ātumasaddassa paṭhamādutiyāsu attasaddasseva rūpanayo. Ātumā, ātumāno, bho ātuma bho ātumā, bhavanto ātumāno, ātumānaṃ ātumaṃ, ātumāno, ātumena iccādi purisasamaṃ.

ආතුම ශබ්දයේ ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි රූප සිද්ධිය අත්ත ශබ්දයේ මෙනි. ආතුමා, ආතුමානෝ; (ආමන්ත්‍රණ) භෝ ආතුම, භෝ ආතුමා, භවන්තෝ ආතුමානෝ; (ද්විතීයා) ආතුමානං, ආතුමං, ආතුමානෝ; (තෘතීයා ආදියේදී) ආතුමේන යනාදී වශයෙන් පුරිස ශබ්දයට සමාන වේ.

Pumasaddassa bhedo. Puma si,

පුම ශබ්දයේ වෙනස මෙසේය. පුම ශබ්දයෙන් පරව ‘සි’ විභක්තිය ඇති කල්හි,

‘‘Savibhattissā’’ti adhikāro.

‘සවිභත්තිස්ස’ (විභක්තිය සහිත වූ ශබ්දයට) යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

136. Pumantassā simhi.

136. සි විභක්තිය පර වූ කල්හි පුම ශබ්දයේ අන්තයට (ආදේශය වේ).

Pumasaddassa savibhattissa ākārādeso hoti simhi vibhattimhi. Antaggahaṇena maghavayuvādīnamantassa ca. Pumā.

සි විභක්තිය පර වූ කල්හි විභක්තිය සහිත වූ පුම ශබ්දයේ අන්තයට ‘ආ’ කාරය ආදේශ වෙයි. ‘අන්ත’ ග්‍රහණය කිරීමෙන් මඝව, යුව ආදී ශබ්දයන්ගේ ද අන්තයට ද එය සිදු වේ. (එයින්) පුමා (යන රූපය වේ).

‘‘Pumantassā’’ti adhikāro.

‘පුමන්තස්ස’ යන්න අධිකාරයයි.

137. Yosvāno.

137. යෝ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ‘ආනෝ’ දේශය වේ.

Pumantassa savibhattissa ānoādeso hoti yosu vibhattīsu. Pumāno.

යෝ විභක්තීන් පර වූ කල්හි විභක්තිය සහිත වූ පුම ශබ්දයේ අන්තයට ‘ආනෝ’ ආදේශය වෙයි. (එයින්) පුමානෝ (යන රූපය වේ).

138. Amālapanekavacane.

138. ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය පර වූ කල්හි ‘අං’ ආදේශය වේ.

Pumantassa savibhattissa aṃ hoti ālapanekavacane pare. He pumaṃ, he pumāno, pumaṃ, pumāno.

ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය පර වූ කල්හි විභක්තිය සහිත වූ පුම ශබ්දයේ අන්තයට ‘අං’ වෙයි. හේ පුමං, හේ පුමානෝ; (ද්විතීයායෙහි) පුමං, පුමානෝ (යන රූප වේ).

‘‘Ā, vā’’ti ca vattate.

‘ආ’ සහ ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

139. U [Pg.65] nāmhi ca.

139. නා විභක්තිය පර වූ කල්හි ද ‘උ’ කාරය (ආදේශ) වේ.

Pumantassa āuādesā honti vā nāmhi vibhattimhi. Casaddena pumakammathāmantassa cu’kāro vā sasmāsu. Pumānā pumunā pumena vā.

නා විභක්තිය පර වූ කල්හි පුම ශබ්දයේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘ආ’ සහ ‘උ’ ආදේශයෝ වෙති. ‘ච’ ශබ්දයෙන් පුම, කම්ම, අත්ත ශබ්දයන්ගේ අන්තයට ස, ස්මා විභක්තීන්හි ද ‘උ’ කාරය විකල්පයෙන් වෙයි. (එයින්) පුමානා, පුමුනා හෝ පුමේන වේ.

‘‘Āne’’ti vattate.

‘ආනේ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

140. Hivibhattimhi ca.

140. හි විභක්තිය පර වූ කල්හි ද (ආනේ දේශය වේ).

Pumantassa hivibhattimhī ca āneādeso hoti. Vibhattiggahaṇaṃ savibhattiggahaṇanivattanatthaṃ. Pumānehi pumānebhi.

හි විභක්තිය පර වූ කල්හි ද පුම ශබ්දයේ අන්තයට ‘ආනේ’ ආදේශය වෙයි. ‘විභත්ති’ ග්‍රහණය කිරීම ‘සවිභත්ති’ ග්‍රහණය වැළැක්වීම සඳහාය. (එයින්) පුමානේහි, පුමානේභි (වේ).

Casaddena yuvamaghavādīnamantassa vā ānādeso hoti sabbavibhattīsu. ‘‘U nāmhi cā’’ti ettha casaddena pumantassukāro vā sasmāsu vibhattīsu. ‘‘Jhalato sassa no vā’’ti no. Pumuno pumassa, pumānaṃ.

‘ච’ ශබ්දයෙන් යුව, මඝව ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට සියලු විභක්තීන්හි විකල්පයෙන් ‘ආන’ ආදේශය වෙයි. ‘උ නාම්හි ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් පුම ශබ්දයේ අන්තයට ස, ස්මා විභක්තීන්හි ද ‘උ’ කාරය විකල්පයෙන් වෙයි. ‘ඣලතෝ සස්ස නෝ වා’ යන්නෙන් ‘නෝ’ දේශය වේ. (එයින්) පුමුනෝ, පුමස්ස; (බහුවචන) පුමානං (වේ).

‘‘Smā, nā’’ti vattate.

‘ස්මා’ සහ ‘නා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

141. Jhalato ca.

141. ඣ, ල ශබ්දයන්ගෙන් පරව ද (ස්මා විභක්තියට නා වේ).

Jhalaiccetehi smāvacanassa nā hoti. Caggahaṇaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Pumānā pumunā pumā pumasmā pumamhā, pumānehi pumānebhi pumehi pumebhi, pumuno pumassa, pumānaṃ.

ඣ, ල යන මොවුන්ගෙන් පර වූ ස්මා විභක්තියට ‘නා’ වෙයි. ‘ච’ ග්‍රහණය සමහර තැනක වැළැක්වීම සඳහාය. පුමානා, පුමුනා, පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා; (බහුවචන) පුමානේහි, පුමානේභි, පුමේහි, පුමේභි; (ෂෂ්ඨී) පුමුනෝ, පුමස්ස; (බහුවචන) පුමානං (යන රූප වේ).

142. Āne smiṃmhi vā.

142. ස්මිං විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ආනේ’ දේශය වේ.

Pumantassa savibhattissa āneādeso hoti vā smiṃmhi vibhattimhi. Pumāne pume pumasmiṃ pumamhi.

ස්මිං විභක්තිය පර වූ කල්හි විභක්තිය සහිත වූ පුම ශබ්දයේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘ආනේ’ ආදේශය වෙයි. (එයින්) පුමානේ, පුමේ, පුමස්මිං, පුමම්හි (යන රූප වේ).

143. Susmimā [Pg.66] vā.

143. සු විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ආ’ දේශය වේ.

Pumantassa suiccetasmiṃ pare āādeso hoti vā. Pumāsu pumesu.

සු විභක්තිය පර වූ කල්හි පුම ශබ්දයේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘ආ’ ආදේශය වෙයි. (එයින්) පුමාසු, පුමේසු (යන රූප වේ).

Yuvādīsu ‘‘yuva si’’ itīdha –

යුව ආදී ශබ්දයන්හි ‘යුව + සි’ යන මෙහි –

‘‘Pumantassā simhī’’ti ettha antaggahaṇena ākāro, ‘‘hivibhattimhi cā’’ti sutte casaddena ānādeso ca.

‘පුමන්තස්සා සිම්හි’ යන මෙහි ‘අන්ත’ ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘ආ’ කාරය ද, ‘හිවිභත්තිම්හි ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ආන’ ආදේශය ද (සිදු වේ).

Yuvā yuvāno, yuvānā yuvā, he yuva he yuvā he yuvāna he yuvānā, bhavanto yuvānā, yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāne yuve.

යුවා, යුවානෝ; (ප්‍රථමා බහුවචන/ද්විතීයා) යුවානා, යුවා; (ආමන්ත්‍රණ) හේ යුව, හේ යුවා, හේ යුවාන, හේ යුවානා, භවන්තෝ යුවානා; (ද්විතීයා ඒකවචන) යුවානං, යුවං; (ද්විතීයා බහුවචන) යුවානේ, යුවේ (යන රූප වේ).

‘‘Akammantassa cā’’ti ettha casaddena yuvamaghavādīnamantassa ā hoti vā nāsuiccetesūti āttaṃ.

‘අකම්මන්තස්ස ච’ යන මෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් යුව, මඝව ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට නා විභක්ති ආදිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ආ’ කාරය (ආත්තය) වෙයි.

Yuvānā yuvena yuvānena vā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvānā yuvānasmā yuvānamhā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvāne yuvānasmiṃ yuvānamhi yuve yuvamhi yuvasmiṃ, yuvānesu yuvāsu yuvesu.

යුවානා, යුවේන හෝ යුවානේන, යුවානේහි, යුවානේභි, යුවේහි, යුවේභි, යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං, යුවානා, යුවානස්මා, යුවානම්හා, යුවානේහි, යුවානේභි, යුවේහි, යුවේභි, යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං, යුවානේ, යුවානස්මිං, යුවානම්හි, යුවේ, යුවම්හි, යුවස්මිං, යුවානේසු, යුවාසු, යුවේසු (යනුවෙන් රූප සිද්ධ වේ).

Evaṃ maghavā maghavāno, maghavānā iccādi yuvasaddasamaṃ.

මේ අයුරින් 'මඝවා', 'මඝවානෝ', 'මඝවානා' යනාදී ශබ්දයන්ගේ රූප සිද්ධිය 'යුව' ශබ්දයට සමාන වේ.

Akārantaṃ.

අකාරාන්තයයි.

Ākāranto pulliṅgo sāsaddo.

ආකාරාන්ත පුල්ලිංග 'සා' (බල්ලා) ශබ්දයයි.

Sā si, silopo, sā sunakho.

'සා' ශබ්දයට 'සි' ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි, 'සි' ලෝප වී 'සා' (සුනඛයා) යනුවෙන් රූපය සිද්ධ වේ.

Bahuvacane –

බහුවචනයෙහිදී –

144. Agho [Pg.67] rassamekavacanayosvapi ca.

144. 'අඝෝ රස්සමේකවචනයෝස්වපි ච' (යනු සූත්‍රයයි).

Ghasaññakaākāravajjito liṅgassanto saro rassamāpajjate ekavacanesu yosu ca paresūti rassattaṃ. Apiggahaṇaṃ simhi nivattanatthaṃ. Sesaṃ neyyaṃ.

'ඝ' සංඥාව ඇති 'ආ' කාරය හැර, ප්‍රාතිපදිකයේ අවසාන ස්වරය ඒකවචන ප්‍රත්‍යයන් සහ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව (කෙටි) බවට පැමිණේ යනු මෙයින් දැක්වෙන හ්‍රස්ව වීමයි. සූත්‍රයෙහි 'අපි' යන්න යෙදීම 'සි' ප්‍රත්‍යයෙහිදී මෙය වැළැක්වීම පිණිසය. සෙසු කරුණු මෙසේම දත යුතුය.

Sā tiṭṭhanti, he sa he sā, he sā, saṃ, se, sena, sāhi sābhi, sassa sāya, sānaṃ, sā sasmā samhā, sāhi sābhi, sassa, sānaṃ, se sasmiṃ samhi, sāsu.

'සා තිට්ඨන්ති' (බල්ලෝ සිටිති), 'හේ ස', 'හේ සා' (ආලපන ඒකවචන), 'හේ සා' (ආලපන බහුවචන), 'සං', 'සේ', 'සේන', 'සාහි', 'සාභි', 'සස්ස', 'සාය', 'සානං', 'සා', 'සස්මා', 'සම්හා', 'සාහි', 'සාභි', 'සස්ස', 'සානං', 'සේ', 'සස්මිං', 'සම්හි', 'සාසු' යනුවෙන් (රූප වේ).

Evaṃ paccakkhadhammā gāṇḍīvadhanvāpabhutayo.

මේ අයුරින් 'පච්චක්ඛධම්මා' (ප්‍රත්‍යක්ෂ ධර්ම ඇත්තා), 'ගාණ්ඩීවධන්වා' (ගාණ්ඩීව දුන්න දරන්නා) යනාදී ශබ්දයන්ගේ රූප සිද්ධිය ද වේ.

Ākārantaṃ.

ආකාරාන්තයයි.

Ikāranto pulliṅgo aggisaddo. Syādyuppatti, aggi si,

ඉකාරාන්ත පුල්ලිංග 'අග්ගි' (ගින්න) ශබ්දයයි. 'සි' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීමෙන් 'අග්ගි + සි' යනුවෙන් වේ.

‘‘Anto, simhi, vā’’ti ca vattate.

මෙහි 'අන්තෝ', 'සිම්හි', 'වා' යන පද අනුවර්තනය වේ.

145. Aggissini.

145. 'අග්ගිස්සිනි' (යනු සූත්‍රයයි).

Aggissa anto ini hoti vā simhi vibhattimhi. ‘‘Sesato lopaṃ gasipī’’ti silopo. Aggini aggi.

'සි' විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, 'අග්ගි' ශබ්දයේ අගට විකල්පයෙන් 'ඉනි' ආදේශය වේ. 'සේසතෝ ලෝපං ගසිපී' යන සූත්‍රයෙන් 'සි' ලෝපය වේ. (එවිට) 'අග්ගිනි', 'අග්ගි' යනුවෙන් රූප ලැබෙයි.

Bahuvacane ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti jhalasaññāyaṃ –

බහුවචනයෙහිදී 'ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලා' යන සූත්‍රයෙන් 'ඣ' සංඥාව ඇති කල්හි –

‘‘Jhalato, vā’’ti ca vattate.

'ඣලතෝ', 'වා' යන පද අනුවර්තනය වෙයි.

146. Ghapato ca yonaṃ lopo.

146. 'ඝපතෝ ච යෝනං ලෝපෝ' (යනු සූත්‍රයයි).

Ghapasaññehi itthivācakehi ākārivaṇṇuvaṇṇehi, jhalasaññehi ca paresaṃ yovacanānaṃ lopo hoti vā. Vavatthitavibhāsāyaṃ.

'ඝ' සහ 'ප' සංඥා ඇති ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ 'ආ' කාර, 'ඉ' වර්ණ, 'උ' වර්ණවලින් ද, 'ඣ' සංඥා ඇත්තන්ගෙන් ද පර වූ 'යෝ' විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ විකල්පයෙන් ලෝපය සිදු වෙයි. මෙය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාවකි.

147. Yosu [Pg.68] katanikāralopesu dīghaṃ.

147. 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි විකාර හා ලෝප සිදු වූ කල්හි දීර්ඝ වීම සිදු වේ.

Liṅgassantabhūtā sabbe rassasarā yosu katanikāralopesu dīghamāpajjante. Katā nikāralopā yesaṃ te katanikāralopā. Aggī.

ප්‍රාතිපදික කෙළවර වූ සියලු හ්‍රස්ව ස්වරයෝ, 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන්ගේ විකාරයක් හෝ ලෝපයක් සිදු වූ කල්හි දීර්ඝ බවට පැමිණෙති. 'කතනිකාරලෝපා' යනු යෝ ප්‍රත්‍යයේ විකාර හෝ ලෝප කරන ලද්දේ යන්නයි. (උදාහරණ:) 'අග්ගී' යන්නයි.

‘‘Pañcādīnamatta’’nti ito ‘‘atta’’miti vattate.

'පඤ්චාදීනමත්තං' යන මෙයින් 'අත්තං' (අ කාරය බවට පත්වීම) යන්න අනුවර්තනය වේ.

148. Yosvakatarasso jho.

148. 'යෝස්වකතරස්සෝ ඣෝ' (යනු සූත්‍රයයි).

Yosu paresu akatarasso jho attamāpajjate. Aggayo.

'යෝ' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, හ්‍රස්ව නොවූ 'ඣ' සංඥාව 'අ' කාර බවට පැමිණේ. (එවිට) 'අග්ගයෝ' යනුවෙන් වේ.

Jhoti kiṃ? Rattiyo.

'ඣ' සංඥාවෙන් යුක්ත යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'රත්තියෝ' යන්න සඳහාය (එහි 'ළ' සංඥාව ඇති බැවින් 'අග්ගයෝ' මෙන් 'රත්තයෝ' නොවේ).

Ālapanepevaṃ. He aggi, he aggī he aggayo.

ආලපනයෙහි ද මෙසේම වේ. 'හේ අග්ගි', 'හේ අග්ගී', 'හේ අග්ගයෝ' යනුවෙනි.

Dutiyekavacane pubbassaralope sampatte –

ද්විතීයා ඒකවචනයෙහිදී, පූර්ව ස්වරය ලෝප වීමට ඉඩ ලැබුණු කල්හි –

149. Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi.

149. 'අං මෝ නිග්ගහීතං ඣලපේහි' (යනු සූත්‍රයයි).

Jhalapaiccetehi parassa aṃvacanassa, makārassa ca niggahītaṃ ādeso hoti. Aggiṃ.

'ඣ', 'ළ', 'ප' යන මොවුන්ගෙන් පර වූ 'අං' ප්‍රත්‍යයේ 'ම' කාරයට නිග්ගහීතය (බින්දුව) ආදේශ වේ. (එවිට) 'අග්ගිං' යනුවෙන් වේ.

Aggī aggayo, agginā, aggīhi aggībhi, ‘‘sunaṃhisu cā’’ti ettha caggahaṇena katthaci dīghābhāvo. Aggihi aggibhi.

(ද්විතීයා බහුවචන:) 'අග්ගී', 'අග්ගයෝ', (තෘතීයා ඒකවචන:) 'අග්ගිනා', (තෘතීයා බහුවචන:) 'අග්ගීහි', 'අග්ගීභි' යනුවෙන් ද, 'සුනංහිසු ච' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ඇතැම් තැනක දීර්ඝ නොවීම සිදු වේ; ඒ අනුව 'අග්ගිහි', 'අග්ගිභි' යනුවෙන් ද වේ.

‘‘Jhalato sassa no vā’’ti no. Aggino aggissa, aggīnaṃ.

'ඣලතෝ සස්ස නෝ වා' යන සූත්‍රයෙන් විකල්පයෙන් 'නෝ' ආදේශය වේ. (එවිට) 'අග්ගිනෝ', 'අග්ගිස්ස' යනුවෙන් ද, (බහුවචනයේදී) 'අග්ගීනං' යනුවෙන් ද වේ.

‘‘Smā nā’’ti vattamāne ‘‘jhalato cā’’ti vikappena nā. Agginā aggismā aggimhā, aggīhi aggībhi aggihi aggibhi, aggino aggissa, aggīnaṃ agginaṃ, aggimhi aggismiṃ, aggīsu aggisu.

'ස්මා නා' යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී, 'ඣලතෝ ච' යන සූත්‍රයෙන් විකල්පයෙන් 'නා' ආදේශය වේ. (එයින්) 'අග්ගිනා', 'අග්ගිස්මා', 'අග්ගිම්හා' යනුවෙන් ද, (බහුවචනයේදී) 'අග්ගීහි', 'අග්ගීභි', 'අග්ගිහි', 'අග්ගිභි' යනුවෙන් ද, (ෂෂ්ඨී/චතුර්ථී) 'අග්ගිනෝ', 'අග්ගිස්ස', 'අග්ගීනං', 'අග්ගිනං' යනුවෙන් ද, (සප්තමී) 'අග්ගිම්හි', 'අග්ගිස්මිං', 'අග්ගීසු', 'අග්ගිසු' යනුවෙන් ද රූප සිද්ධ වේ.

Evamaññepi –

මෙසේ අනෙක් ශබ්දයන් ද දත යුතුය –

Joti pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi;

Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi.

'ජෝති', 'පාණි', 'ගණ්ඨි', 'මුට්ඨි', 'කුච්ඡි', 'වත්ථි', 'සාලි', 'වීහි'; 'බ්‍යාධි', 'ඕධි', 'බෝධි', 'සන්ධි', 'රාසි', 'කේසි', 'සාති', 'දීපි' (යන ශබ්දයන් ද මෙසේමය).

Isi [Pg.69] muni maṇi dhani yati giri ravi kavi,Kapi asi masi nidhi vidhi ahi kimi pati;

Hari ari timi kali bali jaladhi gahapati,Urudhiti varamati nirupadhi adhipati.

'ඉසි', 'මුනි', 'මණි', 'ධනි', 'යති', 'ගිරි', 'රවි', 'කවි'; 'කපි', 'අසි', 'මසි', 'නිධි', 'විධි', 'අහි', 'කිමි', 'පති'; 'හරි', 'අරි', 'තිමි', 'කලි', 'බලි', 'ජලධි', 'ගහපති'; 'උරුධිති', 'වරමති', 'නිරුපධි', 'අධිපති' (යන ශබ්දයන් ද මෙසේමය).

Añjali sārathi atithi samādhi udadhippabhutayo.

'අඤ්ජලි', 'සාරථි', 'අතිථි', 'සමාධි', 'උදධි' යනාදී ශබ්දයන් ද මෙසේමය.

Ikārantaṃ.

ඉකාරාන්තයයි.

Īkāranto pulliṅgo daṇḍīsaddo.

ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග 'දණ්ඩී' (කෙවිටක් දරන්නා) ශබ්දයයි.

‘‘Daṇḍī si’’ itīdha –

මෙහි 'දණ්ඩී + සි' යන අවස්ථාවෙහිදී –

‘‘Agho rassamekavacanayosvapi cā’’ti rassatte sampatte etthevāpiggahaṇena sismiṃ tadabhāve siddhe niyamatthamāha.

'අඝෝ රස්සමේකවචනයෝස්වපි ච' යන සූත්‍රයෙන් හ්‍රස්ව වීම (කෙටි වීම) ලැබුණු කල්හි, එහි 'අපි' යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'සි' ප්‍රත්‍යයෙහිදී එම හ්‍රස්ව වීම සිදු නොවන බව සිද්ධ වන බැවින්, මෙය නියම කිරීමක් ලෙස පවසන ලදී.

‘‘Rassa’’nti vattamāne –

‘රස්ස’ (හ්‍රස්ව කිරීම) යන්න අධිකාර වශයෙන් අනුවර්තනය වන කල්හි –

150. Na sismimanapuṃsakāni.

150. ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි නපුංසක නොවන ලිංගයන්ට හ්‍රස්ව කිරීමක් සිදු නොවේ.

Sismiṃ napuṃsakavajjitāni liṅgāni na rassamāpajjanteti rassattābhāvo, silopo. Daṇḍī tiṭṭhati.

‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි නපුංසක නොවන ලිංගයෝ හ්‍රස්ව භාවයට පත් නොෙවති; එහෙයින් හ්‍රස්ව වීමක් නැත, ‘සි’ විභක්තිය ලොප් වේ. (උදාහරණ:) ‘දණ්ඩී තිට්ඨති’ (දණ්ඩක් ඇත්තා සිටී).

Anapuṃsakānīti kiṃ? Sukhakāri dānaṃ.

‘අනපුංසකානි’ (නපුංසක නොවන) යැයි පැවසුවේ කුමටද? (උදාහරණ:) ‘සුඛකාරි දානං’ (සැප ගෙන දෙන දානය - මෙහි නපුංසක බැවින් හ්‍රස්ව වේ).

Ettha ca –

මෙහිද –

Visadāvisadākāra-vohārobhayamuttakā;

Pumādijānane hetu-bhāvato liṅgamīritā.

පැහැදිලි හෝ නොපැහැදිලි ස්වරූපයෙන් යුක්ත වූ ද, ව්‍යවහාරය සහ මේ දෙකින්ම මිදුණා වූ ද, පුරුෂ ආදී ලිංගයන් හැඳින ගැනීමට හේතුවක් වන බැවින් ‘ලිංග’ යැයි කියනු ලැබේ.

Yolope daṇḍī tiṭṭhanti.

‘යෝ’ විභක්තිය ලොප් වූ කල්හි ‘දණ්ඩී තිට්ඨන්ති’ (දණ්ඩක් ඇත්තෝ සිටිති) යන්න වේ.

Itaratra ‘‘agho rassa’’miccādinā rassatte kate –

අන්‍ය ස්ථානයන්හි ‘අඝෝ රස්සං’ යනාදී සූත්‍රවලින් හ්‍රස්ව කිරීම කළ කල්හි –

‘‘Jhato, katarassā’’ti ca vattate.

‘ඣතෝ, කතරස්සා’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

151. Yonaṃ [Pg.70] no.

151. ‘යෝ’ විභක්තීන්ට ‘නෝ’ ආදේශය වේ.

Sabbesaṃ yonaṃ sālapanānaṃ jhato katarassā paresaṃ noiccādeso hoti. Daṇḍino tiṭṭhanti.

ආලපන සහිත සියලුම ‘යෝ’ විභක්තීන්ට, ඣ සංඥාවෙන් හා කළ හ්‍රස්වයෙන් පසුව ‘නෝ’ යන ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) ‘දණ්ඩිනෝ තිට්ඨන්ති’ (දණ්ඩක් ඇත්තෝ සිටිති).

Katarassāti kiṃ? Aggayo.

‘කතරස්සා’ (කළ හ්‍රස්වයෙන් පසුව) යැයි පැවසුවේ කුමටද? (උදාහරණ:) ‘අග්ගයෝ’ (මෙහි ස්වභාවයෙන්ම හ්‍රස්ව වූ ඉකාරයෙන් පසුව ‘නෝ’ ආදේශය නොවේ).

Adhikāraṃ vinā ‘‘yonaṃ,No’’ti yogavibhāgato;

Kvaci akatarassāpi,No sāramatino yathā.

අධිකාර සූත්‍රයකින් තොරව ‘යෝනං නෝ’ යන්න කොටස් වශයෙන් බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්), ඇතැම් විට හ්‍රස්ව නොකළ තැනකද ‘නෝ’ ආදේශය වේ; ‘සාරමතිනෝ’ යන්නෙහි මෙනි.

Ālapane ‘‘ge’’ti vattate.

ආලපනයෙහි ‘ගේ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

152. Jhalapā rassaṃ.

152. ඣ, ල, ප යන මොවුන්ට හ්‍රස්වය පැමිණේ.

Jhalapaiccete rassamāpajjante ge pare. Bho daṇḍi.

‘ගේ’ (ආලපන සි විභක්තිය) පර වූ කල්හි ඣ, ල, ප යන මොවුන් හ්‍රස්ව භාවයට පත් වෙති. (උදාහරණ:) ‘භෝ දණ්ඩි’ (පින්වත් දණ්ඩක් ඇත්තාණෙනි).

‘‘Agho rassa’’ntiādināva siddhepi rassatte punārambho niyamattho, tena ‘‘bho go’’tiādīsu na bhavati. Daṇḍī daṇḍino.

‘අඝෝ රස්සං’ යනාදී සූත්‍රවලින්ම හ්‍රස්ව වීම සිදු වන නමුත්, මෙම සූත්‍රය නැවත ආරම්භ කිරීම නියමයක් පිණිසය; එබැවින් ‘භෝ ගෝ’ යනාදී තැන්හි හ්‍රස්ව වීම සිදු නොවේ. (උදාහරණ:) ‘දණ්ඩී, දණ්ඩිනෝ’.

Dutiyāyaṃ rassatte kate ‘‘a’’miti vattate, ‘‘ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.

ද්විතීයා විභක්තියෙහි හ්‍රස්ව කිරීම කළ කල්හි, ‘අං’ යන්න අනුවර්තනය වේ, ‘ඝපතෝ ස්මිං යං වා’ යන සූත්‍රයෙන් මණ්ඩූක ගතියෙන් (මැඩියෙකු පනින්නාක් මෙන්) ‘වා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

153. Naṃ jhato katarassā.

153. ඣ සංඥාවෙන් හා කළ හ්‍රස්වයෙන් පසුව (අං විභක්තියට) ‘නං’ ආදේශය වේ.

Jhato katarassā parassa aṃvacanassa naṃ hoti vā. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍī daṇḍino, daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.

ඣ සංඥාවෙන් හා කළ හ්‍රස්වයෙන් පර වූ ‘අං’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘නං’ ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) ‘දණ්ඩිනං - දණ්ඩීං, දණ්ඩී - දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි - දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනෝ - දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං’.

‘‘Jhalato cā’’ti nā. Daṇḍinā daṇḍismā daṇḍimhā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.

‘ඣලතෝ ච’ යන්නෙන් ‘නා’ විභක්තිය වේ. (උදාහරණ:) ‘දණ්ඩිනා, දණ්ඩිස්මා - දණ්ඩිම්හා, දණ්ඩීහි - දණ්ඩීභි, දණ්ඩිනෝ - දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං’.

‘‘Jhato, katarassā’’ti ca vattate, pure viya ‘‘vā’’ti ca.

‘ඣතෝ, කතරස්සා’ යන්න ද, පෙර මෙන් ‘වා’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

154. Smiṃ [Pg.71] ni.

154. ‘ස්මිං’ විභක්තියට ‘නි’ ආදේශය වේ.

Jhato katarassā parassa smiṃvacanassa niiccādeso hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ daṇḍimhi, daṇḍīsu.

ඣ සංඥාවෙන් හා කළ හ්‍රස්වයෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘නි’ යන ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) ‘දණ්ඩිනි, දණ්ඩිස්මිං - දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩීසු’.

Evamaññānipi –

මෙසේ අනෙක් ශබ්දයන් ද වේ –

Dhammī saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī;

Chattī mālī vammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī.

ධම්මී, සංඝී, ඤාණී, හත්ථී, චක්කී, පක්ඛී, දාඨී, රට්ඨී; ඡත්තී, මාලී, වම්මී, යෝගී, භාගී, භෝගී, කාමී, සාමී.

Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī;

Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī.

ධජී, ගණී, සසී, කුට්ඨී, ජටී, යානී, සුඛී, සිඛී; දන්තී, මන්තී, කරී, චාගී, කුසලී, මුසලී, බලී.

Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī;

Dhammacārī sīghayāyī, sīhanādī bhūmisāyī –

පාපකාරී, සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී, දීඝජීවී; ධම්මචාරී, සීඝයායී, සීහනාදී, භූමිසායී –

Iccādīni īkārantanāmāni.

යනාදී මේවා ඊ-කාරාන්ත නාමපද වේ.

Gāmaṇīsaddassa tu sattamiyaṃ bhedo.

නමුත් ‘ගාමණී’ ශබ්දයෙහි සප්තමී විභක්තියෙහි වෙනසක් වේ.

Gāmaṇī, gāmaṇī gāmaṇino, bho gāmaṇi, bhonto gāmaṇī bhonto gāmaṇino, gāmaṇinaṃ gāmaṇiṃ, gāmaṇī gāmaṇino.

‘ගාමණී, ගාමණී - ගාමණිනෝ, භෝ ගාමණි, භොන්තෝ ගාමණී - භොන්තෝ ගාමණිනෝ, ගාමණිනං - ගාමණිං, ගාමණී - ගාමණිනෝ’ යනාදී වශයෙනි.

Sesaṃ daṇḍīsamaṃ. Niādesābhāvova viseso. Evaṃ senānī sudhīppabhutayo.

සෙසු කොටස ‘දණ්ඩී’ ශබ්දයට සමානය. ‘නි’ ආදේශය නොවීම පමණක් මෙහි ඇති විශේෂයයි. ‘සේනානී’, ‘සුධී’ යනාදී ශබ්ද ද මෙසේම වේ.

Īkārantaṃ.

ඊ-කාරාන්ත කොටස නිමවිය.

Ukāranto pulliṅgo bhikkhusaddo.

උ-කාරාන්ත පුල්ලිංග වූ ‘භික්ඛු’ ශබ්දය.

Tatheva bhikkhusaddato si, silopo. So bhikkhu.

එලෙසින්ම ‘භික්ඛු’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘සි’ විභක්තිය පැමිණි කල්හි, ‘සි’ ලොප් වේ. (උදාහරණ:) ‘සෝ භික්ඛු’ (ඔහු භික්ෂුවයි).

Bahuvacane ‘‘ghapato ca yonaṃ lopo’’ti yolopo, ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Te bhikkhū.

බහුවචනයෙහි ‘ඝපතෝ ච යෝනං ලෝපෝ’ යන්නෙන් ‘යෝ’ විභක්තිය ලොප් වේ, ‘යෝසු කත...’ යනාදී සූත්‍රවලින් දීර්ඝ වේ. (උදාහරණ:) ‘තේ භික්ඛූ’ (ඔහු භික්ෂූහු වෙති).

Lopābhāve ‘‘vā, yona’’nti ca vattate.

ලොප් නොවන කල්හි ‘වා’ සහ ‘යෝනං’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

155. Lato [Pg.72] vokāro ca.

155. ‘ල’ සංඥාවෙන් පර වූ විභක්තීන්ට ‘වෝ’ ආදේශය ද වේ.

Lasaññato paresaṃ yovacanānaṃ vokārādeso hoti vā. Kāraggahaṇena yonaṃ no ca hoti. Casaddaggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ. Atha vā caggahaṇaṃ noggahaṇānuvattanatthaṃ, tena jantusabbaññūādito yonaṃ no ca hoti. Vāsaddo vavatthitavibhāsattho. Tena –

‘ල’ සංඥාවෙන් පර වූ ‘යෝ’ විභක්තිවලට විකල්පයෙන් ‘වෝ’ යන ආදේශය වේ. ‘කාර’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘යෝ’ විභක්තිවලට ‘නෝ’ ආදේශය ද වේ. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම ඇතැම් තැනක වැළැක්වීම පිණිසය. නැතහොත්, ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම ‘නෝ’ යන්න අනුවර්තනය කරනු පිණිසය; එයින් ‘ජන්තු’, ‘සබ්බඤ්ඤූ’ යනාදී ශබ්දවලින් පර වූ ‘යෝ’ විභක්තිවලට ‘නෝ’ ආදේශය ද වේ. ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි (නියමිත විකල්පයෙහි) වැටේ. එයින් –

Bhikkhuppabhutito niccaṃ, vo yonaṃ hetuādito;

Vibhāsā na ca vo no ca, amuppabhutito bhave.

භික්ඛු ආදී ශබ්දවලින් පර වූ ‘යෝ’ විභක්තීන්ට නිරන්තරයෙන්ම ‘වෝ’ ආදේශය ද, හේතු ආදී ශබ්දවලින් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘වෝ’ හෝ ‘නෝ’ ආදේශය ද වේ. ‘අමු’ (ඔහු) ආදී ශබ්දවලින් පර වූ කල්හි ඒ දෙකම සිදු නොවේ.

‘‘Attaṃ, akatarasso’’ti ca vattate.

‘අත්තං’ සහ ‘අකතරස්සෝ’ යන්න ද (මෙහි) අනුවර්තනය වේ.

156. Vevosu lo ca.

156. ‘වේ’, ‘වෝ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘ලෝ’ (ලෝපය - ලොප් වීම) ද වේ.

Ve voiccetesu ca paresu akatarasso lo attamāpajjate. Bhikkhavo, bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū.

‘වේ’ සහ ‘වෝ’ යන මොවුන් පර වූ කල්හි, රස්ව නොකරන ලද ‘ල’ ප්‍රත්‍යය (හෙවත් ප්‍රත්‍යය සහිත ශබ්දාන්තය) අකාරත්වයට (අකාරයට) පැමිණේ. (උදාහරණ:) භික්ඛවෝ, භෝ භික්ඛු, භවන්තෝ භික්ඛූ.

Lopābhāve –

ලෝපය නොවන කල්හි –

157. Akatarassā lato yvālapanassa vevo.

157. රස්ව නොකරන ලද ‘ල’ ප්‍රත්‍යයෙන් පර වූ, ආලපන විභක්තියෙහි ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයට ‘වේ’ සහ ‘වෝ’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Akatarassā lato parassa ālapane vihitassa yoiccetassa ve voādesā honti. Attaṃ. Bhavanto bhikkhave bhikkhavo. ‘‘Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehī’’ti niggahītaṃ.

රස්ව නොකරන ලද ‘ල’ ප්‍රත්‍යයට පර වූ, ආලපන විභක්තියෙහි පැනවූ ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයට ‘වේ’ සහ ‘වෝ’ යන ආදේශයෝ වෙති. (එසේම) අකාරත්වය ද වේ. භවන්තෝ භික්ඛවේ, භික්ඛවෝ. ‘අං මෝ නිග්ගහීතං ඣලපේහි’ යන්නෙන් නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) වේ.

Bhikkhuṃ, bhikkhū bhikkhavo, bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ [Pg.73] bhikkhunaṃ, bhikkhunā bhikkhusmā bhikkhumhā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhumhi bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu bhikkhusu.

(භික්ඛු ශබ්දයේ විභක්ති රූප මෙසේය:) භික්ඛුං, භික්ඛූ භික්ඛවෝ, භික්ඛුනා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනෝ භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං භික්ඛුනං, භික්ඛුනා භික්ඛුස්මා භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි භික්ඛූභි භික්ඛුහි භික්ඛුභි, භික්ඛුනෝ භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං භික්ඛුනං, භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං, භික්ඛූසු භික්ඛුසු.

Evaṃ setu ketu rāhu bhānu paṅgu ucchu veḷu maccu sindhu bandhu neru meru sattu kāru hetu jantu ruru paṭu iccādayo.

මෙසේම සේතු, කේතු, රාහු, භානු, පංගු, උච්ඡු, වේළු, මච්චු, සින්ධු, බන්ධු, නේරු, මේරු, සත්තු, කාරු, හේතු, ජන්තු, රුරු, පටු ආදී ශබ්ද ද (ව්‍යුත්පන්න වෙති).

Hetujantusaddānaṃ paṭhamādutiyāsu viseso.

‘හේතු’ සහ ‘ජන්තු’ යන ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) ඇත.

Hetu, hetū hetavo hetuyo, bho hetu, bhonto hetū hetave hetavo, hetuṃ, hetū hetavo hetuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

(එනම්:) හේතු, හේතූ හේතවෝ හේතුයෝ (ප්‍රථමා); භෝ හේතු, භොන්තෝ හේතූ හේතවේ හේතවෝ (ආලපන); හේතුං, හේතූ හේතවෝ හේතුයෝ (ද්විතීයා). සෙසු රූප භික්ඛු ශබ්දය හා සමාන වේ.

Jantu, jantū jantavo. Kāraggahaṇena yonaṃ no ca hoti. Jantuno jantuyo, bho jantu, jantū jantave jantavo, jantuṃ, jantū jantavo jantuno jantuyo iccādi.

ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවෝ. ‘කාර’ ග්‍රහණයෙන් ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘නෝ’ ද වේ. ජන්තුනෝ ජන්තුයෝ, භෝ ජන්තු, ජන්තූ ජන්තවේ ජන්තවෝ, ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තවෝ ජන්තුනෝ ජන්තුයෝ යනාදී වශයෙනි.

Satthusaddassa bhedo. ‘‘Satthu si’’itīdha –

ශාස්තෘ (සත්ථු) ශබ්දයේ ප්‍රභේදයයි (රූප සිද්ධියයි). ‘සත්ථු + සි’ යන මෙහි –

‘‘Anto’’ti vattate.

‘අන්තෝ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

158. Satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca.

158. ‘සි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි සත්ථු, පිතු ආදීන්ගේ අන්තයට ‘ආ’ කාරය ද, ‘සි’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද වේ.

Satthu pitu mātu bhātu dhītu kattuiccevamādīnamanto āttamāpajjate sismiṃ, silopo ca hoti. Satthā.

සත්ථු (ශාස්තෘ), පිතු (පියා), මාතු (මව), භාතු (සහෝදරයා), ධීතු (දියණිය), කත්තු (කර්තෘ) යනාදී ශබ්දයන්ගේ අග අකුර ‘සි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ආ’ කාරත්වයට පැමිණේ, ‘සි’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද සිදු වේ. (එවිට) ‘සත්ථා’ යන්න වේ.

‘‘Satthu pitādīna’’nti adhikāro.

‘සත්ථු පිතාදීනං’ යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

159. Aññesvārattaṃ[Pg.74].

159. අන්‍ය වූ (විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්) පර වූ කල්හි ‘ආර’ බව (ආරත්ත්වය) වේ.

Satthu pitādīnamanto sivacanato aññesu vacanesu ārattamāpajjate. Ārattamitibhāvaniddesena katthaci aniyamaṃ dasseti.

සත්ථු, පිතු ආදීන්ගේ අන්තය, ‘සි’ විභක්තිය හැර අන්‍ය විභක්ති පර වූ කල්හි ‘ආර’ භාවයට (ආරත්වයට) පැමිණේ. ‘ආරත්තං’ යන භාව නිර්දේශයෙන් ඇතැම් තැනක (මේ නීතිය) අනියත බව දක්වයි.

Āraggahaṇamanuvattate.

‘ආර’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

160. Tato yonamo tu.

160. එයින් (එම ආරත්වයෙන්) පසු සියලු ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ඕ’ කාරය වේ.

Tato ārādesato sabbesaṃ yonaṃ okārādeso hoti.

එම ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව, සියලු ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ඕ’ කාර ආදේශය සිදු වේ.

Tuggahaṇena aññehipi catuubhanadīgavādīhi yonamokāro hoti, saralopādi. Satthāro.

‘තු’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් චතු, උභ, නදී, ගෝ ආදී වෙනත් ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයට ද ‘ඕ’ කාරය වේ, (එවිට) සරලෝප ආදිය ද සිදුවේ. (උදාහරණ:) සත්ථාරෝ.

Ālapane ‘‘akārapitādyantānamā’’ti āttaṃ. ‘‘Ge rassa’’nti adhikicca ‘‘ākāro vā’’ti vikappena rassattaṃ, valopo. Bho sattha bho satthā, bhavanto satthāro, satthāraṃ, satthāre satthāro.

ආලපනයෙහිදී ‘අකාරපිතාද්‍යන්තානමා’ යන්නෙන් ‘ආ’ කාරය (ආත්ත්වය) වේ. ‘ගේ රස්සං’ යන්න අධිකාර කොට ‘ආකාරෝ වා’ යන්නෙන් විකල්පයෙන් රස්ව වීම ද, ‘ව’ ලෝපය ද වේ. (උදාහරණ:) භෝ සත්ථ, භෝ සත්ථා, භවන්තෝ සත්ථාරෝ, සත්ථාරං, සත්ථාරේ සත්ථාරෝ.

‘‘Tato’’ti ca vattate.

‘තතෝ’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

161. Nā ā.

161. ‘නා’ ප්‍රත්‍යයට ‘ආ’ කාරය වේ.

Tato ārādesato nāvacanassa ākārādeso hoti. Satthārā, satthunāti ārattamitibhāvaniddesena siddhaṃ. Satthārehi satthārebhi.

එම ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසු ‘නා’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ආ’ කාර ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) සත්ථාරා. ‘ආරත්තං’ යන භාව නිර්දේශයෙන් (ආරත්වය නොවීමෙන්) ‘සත්ථුනා’ යන්න ද සිද්ධ වේ. (බහු වචනයෙහි:) සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි.

‘‘Vā naṃmhī’’ti ito ‘‘vā’’ti vattate.

‘වා නංම්හි’ යන මෙයින් ‘වා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

162. U [Pg.75] sasmiṃ salopo ca.

162. ‘ස’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (සත්ථු, පිතු ආදීන්ගේ අන්තයට) විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය ද, ‘ස’ ලෝපය (සකාරය ලොප් වීම) ද වේ.

Satthu pituiccevamādīnamantassa uttaṃ hoti vā sasmiṃ, salopo ca hoti. Ārādesāpavādoyaṃ. Satthu, aññattha bhāvaniddesenārābhāvo. Satthussa satthuno.

සත්ථු, පිතු යනාදීන්ගේ අග අකුරට ‘ස’ විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය වේ, ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද වේ. මෙය ‘ආර’ ආදේශයට අපවාදයකි (බාධකයකි). (උදාහරණ:) සත්ථු. අනෙක් තැනක භාව නිර්දේශය නිසා ‘ආර’ නොවීමෙන් (මෙසේ ද වේ:) සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ.

‘‘Āratta’’nti vattate.

‘ආරත්තං’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

163. Vā naṃmhi.

163. ‘නං’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (ආරත්වය වේ).

Satthu pituādīnamanto ārattamāpajjate vā naṃmhi vibhattimhi. Satthārānaṃ.

‘නං’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි සත්ථු, පිතු ආදීන්ගේ අන්තය විකල්පයෙන් ‘ආර’ භාවයට පැමිණේ. (උදාහරණ:) සත්ථාරානං.

Ārābhāve ‘‘vā naṃmhī’’ti vattate.

‘ආර’ නොවන කල්හි ‘වා නංම්හි’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

164. Satthunattañca.

164. සත්ථු ශබ්දයේ ද (අන්‍යයන්ගේ ද) අකාරත්වය (අත්තය) වේ.

Satthusaddantassa, pitādīnamantassa ca attaṃ hoti vā naṃmhi vibhattimhi, puna satthuggahaṇaṃ satthuno niccavidhānatthaṃ. Satthānaṃ.

‘නං’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි සත්ථු ශබ්දාන්තයට ද, පිතු ආදීන්ගේ අන්තයට ද විකල්පයෙන් අකාරත්වය (අත්තය) වේ. නැවත ‘සත්ථු’ ග්‍රහණය කිරීම සත්ථු ශබ්දයට (මෙම විධිය) නිත්‍ය කිරීම පිණිසය. (උදාහරණ:) සත්ථානං.

‘‘Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāvā’’ti smāvacanassanābhāvo. Satthārā, satthārehi satthārebhi, satthu satthuno satthussa, satthārānaṃ satthānaṃ.

‘අම්හතුම්හන්තුරාජබ්‍රහ්මත්තසඛසත්ථුපිතාදීහි ස්මා නාවා’ යන්නෙන් ‘ස්මා’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘නා’ භාවය (නා ආදේශය) වේ. (උදාහරණ:) සත්ථාරා; සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි; සත්ථු, සත්ථුනෝ, සත්ථුස්ස; සත්ථාරානං, සත්ථානං.

‘‘Ārato’’ti vattate.

‘ආරතෝ’ (ආරත්වයෙන් පසුව) යන්න අනුවර්තනය වේ.

165. Tato smimi.

165. එයින් (එම ආරත්වයෙන්) පසුව ‘ස්මිං’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඉ’ කාරය වේ.

Tato ārādesato smiṃvacanassa ikārādeso hoti. Puna tatoggahaṇena aññasmāpi smiṃvacanassa ikāro. Yathā – bhuvi, divi.

එම ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘ස්මිං’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඉ’ කාර ආදේශය සිදු වේ. නැවත ‘තතෝ’ ග්‍රහණය කිරීමෙන් අන්‍ය (ශබ්දයන්ගෙන්) පර වූ ‘ස්මිං’ ප්‍රත්‍යයට ද ‘ඉ’ කාරය වේ. උදාහරණ: භුවි (bhuvi), දිවි (divi).

166. Āro [Pg.76] rassamikāre.

166. ‘ඉ’ කාරය පර වූ කල්හි ‘ආර’ යන්න රස්ව වේ.

Ārādeso rassamāpajjate ikāre pare, satthari, satthāresu.

ඉකාරය පර වූ කල්හි ‘ආර’ ආදේශය හ්‍රස්ව බවට පැමිණේ; (නිදසුන්:) සත්ථරි, සත්ථාරේසු.

Evaṃ kattā, kattāro, bho katta bho kattā, bhavanto kattāro, kattāraṃ, kattāre kattāro, kattārā, kattārehi kattārebhi. ‘‘U sasmiṃ salopo cā’’ti uttaṃ, salopo ca. Kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattārā, kattārehi kattārebhi, kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattari, kattāresu, ārābhāve kattūsu kattusu.

මෙසේ කත්තා, කත්තාරෝ, භෝ කත්ත භෝ කත්තා, භවන්තෝ කත්තාරෝ, කත්තාරං, කත්තාරේ කත්තාරෝ, කත්තාරා, කත්තාරේහි කත්තාරේභි (යන රූප වෙයි). 'උ සස්මිං සලෝපෝ ච' යන්නෙන් ‘උ’ කාරය ද, සකාර ලෝපය ද වේ. කත්තු කත්තුනෝ කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තාරා, කත්තාරේහි කත්තාරේභි, කත්තු කත්තුනෝ කත්තුස්ස, කත්තාරානං කත්තානං කත්තූනං කත්තුනං, කත්තරි, කත්තාරේසු, ආර ආදේශය නොවූ කල්හි කත්තූසු කත්තුසු (යන රූප වෙති).

Evaṃ –

මෙසේ ම –

Bhattu vattu netu sotu, ñātu jetu chettu bhettu. Dātu dhātu nattu boddhu, viññāpetu ādayopi.

භත්තු, වත්තු, නේතු, සෝතු, ඤාතු, ජේතු, ඡේත්තු, භේත්තු, දාතු, ධාතු, නත්තු, බොද්ධු, විඤ්ඤාපේතු යන ආදී ශබ්ද ද (මෙසේ ම වේ).

‘‘U sasmiṃ salopo cā’’ti vattate.

‘උ සස්මිං සලෝපෝ ච’ යන්න (මීට පසු සූත්‍රයට) අනුවර්තනය වේ.

167. Sakamandhātādīnañca.

167. සකමන්ධාතු ආදීන්ට ද (එසේ ම වේ).

Sakamandhātuiccevamādīnamanto ca uttamāpajjate sasmiṃ, salopo ca, niccaṃ punabbidhānā. Sakamandhātu viya assa rājino vibhavo, sesaṃ samaṃ. Evaṃ mahāmandhātuppabhutayo.

‘සකමන්ධාතු’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ අන්තය ද ‘ස’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘උ’ කාරයට පැමිණේ, සකාර ලෝපය ද වේ, නැවත විධානය කිරීම නිසා මෙය නිත්‍ය වේ. ‘සකමන්ධාතු විය අස්ස රාජිනෝ විභවෝ’ (ඒ රජුගේ සම්පත සකමන්ධාතු රජුගේ මෙන් විය). සෙසු රූප සමාන ය. මෙසේ ම මහාමන්ධාතු ආදී ශබ්ද ද වේ.

Pitusaddassa bhedo. Simhi āttaṃ, silopo, pitā.

‘පිතු’ ශබ්දයේ වෙනස (මෙසේ ය). ‘සි’ විභක්තියෙහි දී අන්තයට ආකාරය ද, සි ලෝපය ද වී ‘පිතා’ යන්න වේ.

Yomhi ‘‘āro, rassa’’nti ca vattate.

‘යෝ’ විභක්තියෙහි දී ‘ආරෝ’ සහ ‘රස්සං’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

168. Pitādīnamasimhi[Pg.77].

168. ‘පිතාදීනමසිම්හි’ (යනු සූත්‍රයයි).

Pitādīnamārādeso rassamāpajjate asimhi vibhattimhi. Sismiṃ ārādesābhāvepi asimhīti adhikavacanamatthantaraviññāpanatthaṃ, tena toādimhi pitādīnamikāro ca. Yathā – pitito, mātito, bhātito, dhītito, pitipakkho, mātipakkhoti.

පිතෘ ආදීන්ට ‘අසි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘ආර’ ආදේශය ද එය හ්‍රස්ව වීම ද සිද්ධ වේ. ‘සි’ විභක්තියේ දී ‘ආර’ ආදේශය නොවුණ ද, ‘අසිම්හි’ (අසි විභක්තියේ දී) යන මේ විශේෂ වචනය වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම සඳහා ය. එයින් ‘තෝ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද පිතෘ ආදීන්ගේ අන්තයට ‘ඉ’ කාරය වීම ද වේ. නිදසුන්: පිතිතෝ, මාතිතෝ, භාතිතෝ, ධීතිතෝ, පිතිපක්ඛෝ, මාතිපක්ඛෝ යනුවෙනි.

Pitaro, sesaṃ kattusamaṃ. Bho pita bho pitā, bhavanto pitaro, pitaraṃ, pitare pitaro, pitarā pitunā, pitarehi pitarebhi. Bhāvaniddesena ārādesābhāve pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ, dīghābhāve pitunaṃ vā, pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ pitunaṃ, pitari, pitaresu pitūsu pitusu.

පිතරෝ (වේ), සෙසු රූප කත්තු ශබ්දයට සමාන ය. භෝ පිත, භෝ පිතා, භවන්තෝ පිතරෝ, පිතරං, පිතරේ පිතරෝ, පිතරා පිතුනා, පිතරේහි පිතරේභි. භාව නිර්දේශයෙන් ආර ආදේශය නොවූ කල්හි පිතුහි පිතුභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනෝ පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතුනං, දීර්ඝ නොවන කල්හි ‘පිතුනං’ ද වේ, පිතරා, පිතරේහි පිතරේභි පිතුහි පිතුභි පිතුහි පිතුභි, පිතු පිතුනෝ පිතුස්ස, පිතරානං පිතානං පිතුනං පිතුනං, පිතරි, පිතරේසු පිතුසු පිතුසු (යන රූප වෙති).

Evaṃ bhātā, bhātaro iccādi.

මෙසේ ම භාතා, භාතරෝ යනාදිය ද වේ.

Ukārantaṃ.

උකාරාන්තය නිමියේය.

Ūkāranto pulliṅgo abhibhūsaddo.

ඌකාරාන්ත පුල්ලිංග ‘අභිභූ’ ශබ්දයයි.

Tatheva syādyuppatti, silopo. So abhibhū, yolope kate te abhibhū.

එසේ ම සි ආදී විභක්ති උත්පත්තිය ද, සි ලෝපය ද වේ. ‘සෝ අභිභූ’, යෝ විභක්ති ලෝපය කළ කල්හි ‘තේ අභිභූ’ (යන්න වේ).

‘‘Agho rassa’’ntiādinā rassattaṃ, vokāro. Katarassattā attābhāvo. Abhibhuvo, bho abhibhu, bhavanto abhibhū abhibhuvo.

‘අඝෝ රස්සං’ යනාදී සූත්‍රවලින් හ්‍රස්ව බව ද, ‘වෝ’ කාර ආදේශය ද වේ. හ්‍රස්ව කළ බැවින් (පරරූපයට) ආදේශ වීමක් නොවේ. ‘අභිභුවෝ’, ‘භෝ අභිභු’, ‘භවන්තෝ අභිභූ අභිභුවෝ’ (යනුවෙන් වේ).

Katarassattā veādeso na hoti. Sesaṃ bhikkhusaddasamaṃ, rassattameva viseso. Abhibhuṃ, abhibhū abhibhuvo[Pg.78], abhibhunā, abhibhūhi abhibhūbhi, abhibhuno abhibhussa, abhibhūnaṃ iccādi.

හ්‍රස්ව කිරීම කළ නිසා ‘වේ’ ආදේශය නොවේ. සෙසු රූප භික්ඛු ශබ්දයට සමාන ය, හ්‍රස්ව වීම ම මෙහි ඇති විශේෂයයි. අභිභුං, අභිභූ අභිභුවෝ, අභිභුනා, අභිභූහි අභිභූභි, අභිභුනෝ අභිභුස්ස, අභිභූනං යනාදී වශයෙනි.

Evaṃ sayambhū, vessabhū, parābhibhū, sahabhūādayo. Sahabhūsaddassa yonaṃ noādesova viseso. Sahabhū, sahabhū sahabhuvo sahabhuno iccādi.

මෙසේ ම සයම්භූ, වෙස්සභූ, පරාභිභූ, සහභූ ආදී ශබ්ද ද වේ. ‘සහභූ’ ශබ්දයේ දී යෝ විභක්තීන්ට ‘නෝ’ ආදේශය වීම ම විශේෂයයි. සහභූ, සහභූ සහභුවෝ සහභුනෝ යනාදී වශයෙනි.

Tathā sabbaññūsaddassa yosveva viseso. So sabbaññū te sabbaññū, yolopābhāve rassattaṃ, ‘‘lato vokāro cā’’ti ettha kāraggahaṇena yonaṃ noādeso. Vādhikārassa vavatthitavibhāsattā na ca vokāro. Sabbaññuno, bho sabbaññu, bhonto sabbaññū sabbaññuno, sabbaññuṃ, sabbaññū sabbaññuno iccādi.

එසේ ම ‘සබ්බඤ්ඤූ’ ශබ්දයේ දී ‘යෝ’ විභක්තිවල ම විශේෂයක් වේ. සෝ සබ්බඤ්ඤූ, තේ සබ්බඤ්ඤූ; යෝ ලෝපය නොවුණු කල්හි හ්‍රස්ව වීම ද, ‘ලතෝ වෝකාරෝ ච’ යන්නෙහි ‘කාර’ ග්‍රහණයෙන් යෝ විභක්තීන්ට ‘නෝ’ ආදේශය ද වේ. ‘වා’ අධිකාරය විකල්ප වශයෙන් පවතින බැවින් ‘වෝ’ ආදේශය නොවේ. ‘සබ්බඤ්ඤුනෝ’, ‘භෝ සබ්බඤ්ඤු’, ‘භොන්තෝ සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනෝ’, ‘සබ්බඤ්ඤුං’, ‘සබ්බඤ්ඤූ සබ්බඤ්ඤුනෝ’ යනාදී වශයෙනි.

Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū tathaññū viññū vidū vedagū pāragū iccādayo.

මෙසේ ම මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, රත්තඤ්ඤූ, මත්තඤ්ඤූ, கතඤ්ඤූ, තථඤ්ඤූ, viඤ්ඤූ, විදූ, වේදගූ, පාරගූ යනාදීහු ද වෙති.

Ūkārantaṃ.

ඌකාරාන්තය නිමියේය.

Ekāranto appasiddho.

ඒකාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්ද නැත.

Okāranto pulliṅgo gosaddo.

ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයයි.

Tato syādyuppatti, silopo, go gacchati.

එයින් සි ආදී විභක්ති උත්පත්තිය ද සි ලෝපය ද වේ. ‘ගෝ ගච්ඡති’ (ගොනා යයි).

‘‘Gāva se’’ti ito ‘‘go’’ti adhikāro, ‘‘āvā’’ti ca vattate.

‘ගාව සේ’ යන මෙයින් ‘ගෝ’ යන්න ද, ‘ආවා’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

169. Yosu ca.

169. ‘යෝසු ච’ (යනු සූත්‍රයයි).

Goiccetassa okārassa āvādeso hoti yosu. Casaddena nā smā smiṃsuiccetesu ca. ‘‘Tato yonamo tū’’ti ettha tuggahaṇena yonamokāro, saralopādi. Gāvo tiṭṭhanti.

යෝ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ‘ගෝ’ යන්නෙහි ඕකාරයට ‘ආව’ ආදේශය වේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් නා, ස්මා, ස්මිං, සු යන විභක්තීන්හි ද (එසේ වේ). ‘තතෝ යෝනමෝ තු’ යන්නෙහි ‘තු’ ග්‍රහණයෙන් යෝ විභක්තියට ‘ඕ’ කාරය ද, ස්වර ලෝපය ද ආදිය වේ. ‘ගාවෝ තිට්ඨන්ති’ (ගවයෝ සිටිති).

170. Avaṃmhi [Pg.79] ca.

170. ‘අවම්හි ච’ (යනු සූත්‍රයයි).

Goiccetassa okārassa āva avaiccete ādesā honti aṃmhi vibhattimhi. Seddena yo nā sa smāsmiṃsuiccetesu ca avādeso hoti. Gavo gacchanti, he go, he gāvo he gavo.

‘අං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘ගෝ’ යන්නෙහි ඕකාරයට ‘ආව’, ‘අව’ යන මේ ආදේශයෝ වෙති. ‘ච’ ශබ්දයෙන් යෝ, නා, සා, ස්මා, ස්මිං, සු යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි ද ‘අව’ ආදේශය වේ. ‘ගවෝ ගච්ඡන්ති’, ‘හේ ගෝ’, ‘හේ ගාවෝ හේ ගවෝ’.

Dutiyāyaṃ ‘‘aṃmhī’’ti vattate.

ද්විතීයා විභක්තියේ දී ‘අම්හි’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

171. Āvassu vā.

171. ‘ආවස්සු වා’ (යනු සූත්‍රයයි).

Āvaiccetassa gāvādesassa antasarassa ukārādeso hoti vā aṃmhi vibhattimhi. Āvassa a āva, tassa āvasaddantassa. ‘‘Aṃmo’’tiādinā niggahītaṃ. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.

‘අං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, ‘ආව’ යන මේ ගාවාදේශයේ අන්ත ස්වරයට විකල්පයෙන් ‘උ’ කාර ආදේශය වේ. ‘ආව’ යන්නෙහි ‘අ’ සහ ‘ආව’ යන ඒ ‘ආව’ ශබ්දාන්තයට ය. ‘අම්මෝ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් නිග්ගහීතය (බිංදුව) වේ. ‘ගාවුං’, ‘ගාවං’, ‘ගවං’, ‘ගාවෝ’, ‘ගවෝ’.

‘‘Goṇa, vā’’ti vattate.

‘ගෝණ’, ‘වා’ යන පද අනුවර්තනය වේ.

172. Suhināsu ca.

172. ‘සුහිනාසු ච’ (යනු සූත්‍රයයි).

Su hi nāiccetesu sabbassa gosaddassa goṇādeso hoti vā. Casaddena sesesu ca. Goṇo, goṇā, he goṇa he goṇā, goṇaṃ, goṇe, goṇena, goṇehi goṇebhi, goṇassa.

සු, හි, නා යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි මුළු ‘ගෝ’ ශබ්දයට ම විකල්පයෙන් ‘ගෝණ’ ආදේශය වේ. ‘ච’ ශබ්දයෙන් සෙසු විභක්තීන්හි ද වේ. (රූප:) ගෝණෝ, ගෝණා, හේ ගෝණ, හේ ගෝණා, ගෝණං, ගෝණේ, ගෝණේන, ගෝණේහි ගෝණේභි, ගෝණස්ස.

173. Goṇa naṃmhi vā.

173. ‘ගෝණ නම්හි වා’ (යනු සූත්‍රයයි).

Sabbassa gosaddassa goṇādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi. Goṇānaṃ, goṇā goṇasmā goṇamhā, goṇehi goṇebhi, goṇassa, goṇānaṃ, goṇe goṇasmiṃ goṇamhi, goṇesu.

‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි මුළු ‘ගෝ’ ශබ්දයට ම විකල්පයෙන් ‘ගෝණ’ ආදේශය වේ. (රූප:) ගෝණානං; ගෝණා, ගෝණස්මා, ගෝණම්හා, ගෝණේහි ගෝණේභි; ගෝණස්ස, ගෝණානං; ගෝණේ, ගෝණස්මිං, ගෝණම්හි, ගෝණේසු.

Goṇādesābhāve gāvena gavena, gohi gobhi.

ගෝණ ආදේශය නොවූ කල්හි ‘ගාවේන’, ‘ගවේන’, ‘ගෝහි’, ‘ගෝභි’ (යන රූප වෙති).

174. Gāva [Pg.80] se.

174. ‘ගාව සේ’ (යනු සූත්‍රයයි).

‘‘Go āva se’’iti tipadamidaṃ. Gossa o go, gosaddokārassa āvādeso hoti se vibhattimhi. Gāvassa gavassa.

‘‘Go āva se’’ යනු පද තුනකින් යුක්ත සූත්‍රයකි. 'go' ශබ්දයේ ඕකාරයට 'se' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'āva' ආදේශය වෙයි. (එවිට) gāvassa, gavassa (යන රූප ලැබෙයි).

Naṃmhi ‘‘go, avā’’ti ca vattate.

'naṃ' විභක්තියෙහි ‘‘go, avā’’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

175. Tato namaṃ patimhālutte ca samāse.

175. ඉන්පසු 'pati' ශබ්දයට පර වූ ද, නොලුප්ත සමාසයෙහි ද (පවතින) 'naṃ' විභක්තියට 'aṃ' ආදේශය වෙයි.

Tato gosaddato parassa naṃvacanassa aṃādeso hoti, gosaddokārassa avādeso ca patimhi pare alutte ca samāse. Casaddena asamāsepi aṃ avādesā. Gavaṃpatissa therassa, gavaṃ.

ඉන්පසු 'go' ශබ්දයෙන් පර වූ 'naṃ' විභක්තියට 'aṃ' ආදේශය ද, 'pati' ශබ්දය පර වූ කල්හි සහ නොලුප්ත සමාසයෙහි 'go' ශබ්දයේ ඕකාරයට 'ava' ආදේශය ද වෙයි. 'ca' ශබ්දය නිසා සමාස නොවන කල්හි ද 'aṃ' සහ 'ava' ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) Gavaṃpatissa therassa, gavaṃ.

‘‘Suhināsu cā’’ti ettha casaddena naṃmhi guādeso. ‘‘No ca dvādito naṃmhī’’ti sutte casaddena nakārāgamo ca. Gunnaṃgonaṃ vā.

‘‘Suhināsu ca’’ යන මෙහි 'ca' ශබ්දයෙන් 'naṃ' විභක්තියෙහි 'gu' ආදේශය ද, ‘‘No ca dvādito naṃmhi’’ යන සූත්‍රයෙහි 'ca' ශබ්දයෙන් නකාරාගමය ද වෙයි. Gunnaṃ හෝ gonaṃ (යන රූප ලැබෙයි).

Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā, gohi gobhi, gāvassa gavassa, gavaṃ gunnaṃ gonaṃ, gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ, gāvesu gavesu gosu.

Gāvā, gāvamhā, gāvasmā, gavā, gavamhā, gavasmā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ, gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ, gave, gavamhi, gavasmiṃ, gāvesu, gavesu, gosu (යන රූපයන් ය).

Okārantaṃ.

ඕකාරාන්තය නිමියේය.

Puriso guṇavā rājā, sā’ggi daṇḍī ca bhikkhu ca;

Satthā’bhibhū ca sabbaññū, goti pulliṅgasaṅgaho.

Purisa, guṇavantu, rājan, sa (ta-sadda), aggi, daṇḍī, bhikkhu, satthu, abhibhū, sabbaññū, go යන මොහු පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) සංග්‍රහයයි.

Pulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

පුල්ලිංගය නිමියේය.

Asmā [Pg.103] nasmā tasmā namhā tamhā, nehi nebhi tehi tebhi, assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ, asmiṃ nasmiṃ tasmiṃ namhi tamhi, nesu tesu.

Asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā, nehi, nebhi, tehi, tebhi, assa, nassa, tassa, nesaṃ, tesaṃ, nesānaṃ, tesānaṃ, asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, namhi, tamhi, nesu, tesu (යන රූප වේ).

Itthiyaṃ ‘‘tā si’’ itīdha sādesasilopā. Sā kaññā, nattaṃ. Nā tā nāyo tāyo, naṃ taṃ, nā tā nāyo tāyo, nāya tāya, nāhi tāhi nābhi tābhi.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘‘tā si’’ යන මෙහි 'sā' ආදේශය සහ 'si' ලෝපය ද වෙයි. (එවිට) Sā kaññā (යන රූප ලැබෙයි), තවද නකාරය (ත-කාරයට න-කාර වීම) වෙයි. Nā, tā, nāyo, tāyo, naṃ, taṃ, nā, tā, nāyo, tāyo, nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi (යන රූප වේ).

‘‘Etimāsamī’’ti ito etimāggahaṇañca ‘‘tassā vā’’ti ito taggahaṇañca pañcamiyantavasena vattate ‘‘vā’’ti ca.

‘‘Etimāsami’’ යන සූත්‍රයෙන් 'etimā' (eta, ima) ග්‍රහණය ද, ‘‘tassā vā’’ යන සූත්‍රයෙන් 'ta' ග්‍රහණය ද පංචමී විභක්ත්‍යන්ත වශයෙන් අනුවර්තනය වෙයි, 'vā' යන්න ද (අනුවර්තනය වෙයි).

215. Tato sassa ssāya.

215. ඉන්පසු 'sa' විභක්තියට 'ssāya' ආදේශය වෙයි.

Tato tā etā imāto parassa sassa vibhattissa ssāyādeso hoti vā.

ඉන්පසු tā, etā, imā යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'sa' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'ssāya' ආදේශය වෙයි.

‘‘Saṃsāsvekavacanesu ca, i’’iti ca vattate.

‘‘Saṃsāsvekavacanesu ca, i’’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

216. Tassā vā.

216. ‘‘Tassā vā’’ (යන සූත්‍රයයි).

Tāiccetassa itthiyaṃ vattamānassa antassa ikāro hoti vā saṃ sāsvekavacanesu vibhattādesesu. Tissāya tassāya assāya nassāya assā nassā tissā tassā nāya tāya, nāsaṃ tāsaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින 'tā' යන මෙහි අන්තයට 'saṃ', 'sā' සහ ඒකවචන විභක්ති ආදේශයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ඉකාරය (i) වෙයි. Tissāya, tassāya, assāya, nassāya, assā, nassā, tissā, tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ (යන රූප වෙයි).

Pañcamīchaṭṭhīsu tatiyācatutthīsamaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ nassaṃ tissaṃ tassaṃ nāyaṃ tāyaṃ, nāsu tāsu.

පංචමී සහ ඡට්ඨී විභක්තීන්හි රූප තෘතීයා සහ චතුර්ථී විභක්තීන්ට සමාන වෙයි. සප්තමී විභක්තියෙහි assaṃ, nassaṃ, tissaṃ, tassaṃ, nāyaṃ, tāyaṃ, nāsu, tāsu (යන රූප වෙයි).

Napuṃsake simhisādesābhāvā nattaṃ. Naṃ taṃ, nāni tāni, naṃ taṃ, nāni tāni, nena tena iccādi pulliṅgasamaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි 'si' විභක්තියේදී 'sā' ආදේශය නොවීම නිසා නකාරය (ත-කාරයට න-කාර වීම) වෙයි. Naṃ, taṃ, nāni, tāni, naṃ, taṃ, nāni, tāni වෙයි. Nena, tena ආදී සෙසු රූප පුල්ලිංගයට සමාන වේ.

Eta si, ‘‘etatesaṃ to’’ti sakārādeso. Eso puriso, ete, etaṃ, ete iccādi sabbasaddasamaṃ.

'eta' ශබ්දයට 'si' විභක්තිය පර වූ විට, ‘‘etatesaṃ to’’ යන සූත්‍රයෙන් සකාර (s) ආදේශය වෙයි. Eso puriso, ete, etaṃ, ete ආදී රූප සබ්බ ශබ්දයට සමාන වෙයි.

Itthiyaṃ [Pg.104] etā si, sādeso. Esā kaññā, etā etāyo, etaṃ, etā etāyo, etāya, etāhi etābhi.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'etā' ශබ්දයට 'si' විභක්තිය පර වූ විට 'sā' ආදේශය වෙයි. Esā kaññā, etā, etāyo, etaṃ, etā, etāyo, etāya, etāhi, etābhi (යන රූප වෙයි).

Sa smiṃsu pana ‘‘saṃsāsvekavacanesu cā’’ti vattate.

'sa', 'smiṃ' විභක්තීන්හි දී නම් ‘‘saṃsāsvekavacanesu ca’’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

217. Etimāsami.

217. ‘‘Etimāsami’’ (යන සූත්‍රයයි).

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, etā imāiccetesamanto saro ikāro hoti saṃsāsvekavacanesu vibhattādesesu. Sādesagatikattā ssāyādesepi. Casaddādhikārato aññekāsaddādīnamantassa ca.

(මෙහි) අන්තය අපේක්ෂා කරන බැවින් ඡට්ඨී විභක්තිය වෙයි, 'etā', 'imā' යන මොවුන්ගේ අන්ත ස්වරය 'saṃ', 'sā' සහ ඒකවචන විභක්ති ආදේශයන් පර වූ කල්හි 'i' (ඉකාර) වෙයි. 'sā' ආදේශයේ ක්‍රමය නිසා 'ssāya' ආදේශයෙහි ද (මෙය වෙයි). 'ca' ශබ්දයේ අධිකාරය නිසා 'añña', 'eka' ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට ද (ඉකාරය වෙයි).

Etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etāya, etāhi etābhi, etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etissaṃ etāyaṃ, etāsu.

Etissāya, etissā, etāya, etāsaṃ, etāsānaṃ, etāya, etāhi, etābhi, etissāya, etissā, etāya, etāsaṃ, etāsānaṃ, etissaṃ, etāyaṃ, etāsu (යන රූප වෙයි).

Casaddato aññissā aññāya, aññissaṃ aññāyaṃ. Ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ. Itarissā itarāya, itarissaṃ itarāyaṃ iccādi.

'ca' ශබ්දයේ බලයෙන් aññissā, aññāya, aññissaṃ, aññāyaṃ (ද), ekissā, ekāya, ekissaṃ, ekāyaṃ (ද), itarissā, itarāya, itarissaṃ, itarāyaṃ (ද) ආදී වශයෙන් වෙයි.

Napuṃsake etaṃ, etāni, etaṃ, etāni, sesaṃ ñeyyaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි etaṃ, etāni, etaṃ, etāni (යන රූප වන අතර) ඉතිරි කොටස (පුල්ලිංගය මෙන්) දත යුතුයි.

Imasaddassa bhedo. Ima si –

ඉම ශබ්දයේ ප්‍රභේදයයි. Ima ශබ්දයට 'si' විභක්තිය පර වූ කල –

‘‘Sabbassimassā’’ti vattate.

‘‘Sabbassimassa’’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

218. Anapuṃsakassāyaṃ simhi.

218. ‘‘Anapuṃsakassāyaṃ simhi’’ (නපුංසක නොවන ඉම ශබ්දයට 'si' විභක්තියෙහි 'ayaṃ' වෙයි - යන සූත්‍රයයි).

Imasaddassa sabbasseva anapuṃsakassa ayaṃādeso hoti simhi vibhattimhi, silopo. Ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime.

නපුංසක නොවන, මුළු 'ima' ශබ්දයටම 'si' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'ayaṃ' ආදේශය වෙයි, 'si' විභක්තිය ලුප්ත වෙයි. Ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime (යන රූප වෙයි).

219. Animi [Pg.105] nāmhi ca.

219. ‘‘Animi nāmhi ca’’ (යන සූත්‍රයයි).

Imasaddassa sabbasseva ana imiādesā honti nāmhi vibhattimhi. Anitthiliṅgassevetaṃ gahaṇaṃ. Anena iminā.

'nā' විභක්තිය පර වූ කල්හි, මුළු 'ima' ශබ්දයටම 'ana', 'imi' යන ආදේශයෝ වෙයි. මෙය ස්ත්‍රී ලිංගය හැර අනෙක් ලිංගයන්ට (පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්ට) පමණක් අදාළ වෙයි. Anena, iminā (යන රූප වෙයි).

‘‘Sunaṃhisū’’ti vattate.

‘‘Sunaṃhisu’’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

220. Sabbassimasse vā.

220. ‘‘Sabbassimasse vā’’ (යන සූත්‍රයයි).

Sabbassa imasaddassa ekāro hoti vā su naṃ hiiccetesu vacanesu.

'su', 'naṃ', 'hi' යන විභක්ති පර වූ කල්හි, මුළු 'ima' ශබ්දයටම විකල්පයෙන් ඒකාරය (e) වෙයි.

Āppaccayantāniddesā, sabbatthāti avuttato;

Anitthiliṅgassevettha, gahaṇañhi imassiti.

ආ-ප්‍රත්‍යාන්ත (ස්ත්‍රී ලිංග) වශයෙන් නිර්දේශ නොකළ බැවින් ද, "සබ්බත්ථ" (සියලු තන්හි) යැයි නොකියූ බැවින් ද, මෙහි 'ima' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම ස්ත්‍රී ලිංග නොවන ලිංගයන් සඳහාම වෙයි.

Ehi ebhi imehi imebhi.

Ehi, ebhi, imehi, imebhi (යන රූප ලැබෙයි).

‘‘Sabbassa, vā, sabbattha, sasmāsmiṃsaṃsāsvatta’’nti ca vattate.

‘‘Sabbassa, vā, sabbattha, sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ’’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

221. Imasaddassa ca.

221. ‘‘Imassa ca’’ (ඉම ශබ්දයට ද - යන සූත්‍රයයි).

Imasaddassa ca sabbasseva attaṃ hoti vā sa smā smiṃsaṃ sāiccetesu vacanesu sabbattha liṅgesu.

‘ස’, ‘ස්මා’, ‘ස්මිං’, ‘සං’, ‘සා’ යන විභක්ති වචන පරවන කල්හි, සියලුම ලිංගයන්හි ‘ඉම’ (ima) ශබ්දයට මුළුමනින්ම විකල්පයෙන් ‘අ’ කාරය (අකාරාදේශය) වෙයි.

Assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmā imasmā imamhā, ehi ebhi imehi imebhi, assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmiṃ imasmiṃ imamhi, esu imesu.

(පුල්ලිංගයෙහි රූප මෙසේය:) අස්ස, ඉමස්ස (චතුර්ථී ඒකවචන); ඒසං, ඒසානං, ඉමේසං, ඉමේසානං (චතුර්ථී බහුවචන); අස්මා, ඉමස්මා, ඉමම්හා (පංචමී ඒකවචන); ඒහි, ඒභි, ඉමේහි, ඉමේභි (තෘතීයා/පංචමී බහුවචන); අස්ස, ඉමස්ස (ෂෂ්ඨී ඒකවචන); ඒසං, ඒසානං, ඉමේසං, ඉමේසානං (ෂෂ්ඨී බහුවචන); අස්මිං, ඉමස්මිං, ඉමම්හි (සප්තමී ඒකවචන); ඒසු, ඉමේසු (සප්තමී බහුවචන) වේ.

Itthiyaṃ imā si, ayamādesasilopā.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඉම’ (ima) ශබ්දයට ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ‘අයං’ යන ආදේශය සහ ‘සි’ විභක්ති ලෝපය (හැලීම) ද වේ.

Ayaṃ kaññā, imā imāyo, imaṃ, imā imāyo, imāya, imāhi imābhi. Catutthiyaṃ attaṃ, ikāra- ssāyādesā [Pg.106] ca, assāya imissāya assā imissā imāya, imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ imissā vā, ‘‘tesu vuddhilopā’’dinā smiṃvacanassa vā sādeso. Imāyaṃ, imāsu. Sesaṃ ñeyyaṃ.

(එවිට) අයං කඤ්ඤා (මේ කන්‍යාව), ඉමා, ඉමායෝ (ප්‍රථමා බහුවචන), ඉමං (ද්විතීයා ඒකවචන), ඉමා, ඉමායෝ (ද්විතීයා බහුවචන), ඉමාය (තෘතීයා ඒකවචන), ඉමාහි, ඉමාභි (තෘතීයා බහුවචන) වේ. චතුර්ථී විභක්තියෙහි ‘අ’ කාරය වීම ද ‘ඉ’ කාරයට ‘ආය’ ආදේශය ද වන බැවින්, අස්සාය, ඉමිස්සාය, අස්සා, ඉමිස්සා, ඉමාය (ඒකවචන) ද, ඉමාසං, ඉමාසානං (බහුවචන) ද වේ. සප්තමී විභක්තියෙහි අස්සං, ඉමිස්සං, ඉමිස්සා (යන ඒකවචන රූප) හෝ වේ. ‘තේසු වුද්ධිලෝප...’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ස්මිං’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘සා’ ආදේශය ද වෙයි. (එවිට) ඉමායං (යන රූපය ද), ඉමාසු (බහුවචන ද වේ). සෙසු රූප (පුල්ලිංගය මෙන්) දත යුතුය.

Napuṃsake ima si, ‘‘savibhattissa, vā’’ti ca vattate.

නපුංසක ලිංගයෙහි ‘ඉම’ ශබ්දයට ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ‘සවිභත්තිස්ස’ (විභක්තිය සහිත වූ) සහ ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන වචන මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

222. Imassidamaṃsisu na puṃsake.

222. ‘ඉමස්සිදමංසිසු නපුංසකේ’ (යනු සූත්‍රයයි).

Napuṃsake vattamānassa sabbasseva imasaddassa savibhattissa idaṃ hoti vā aṃ sisu paresu.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, විභක්ති සහිත මුළු ‘ඉම’ (ima) ශබ්දයට ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති පරවන කල්හි විකල්පයෙන් ‘ඉදං’ (idaṃ) යන්න ආදේශ වෙයි.

Idaṃ cittaṃ virocati, imaṃ, imāni, idaṃ pupphaṃ passasi, imaṃ, imāni, anena iminā, ehi ebhi imehi imebhi iccādi pulliṅge viya ñeyyaṃ.

(එවිට) ඉදං චිත්තං විරෝචති (මේ සිත බබළයි), ඉමං, ඉමානි (බහුවචන), ඉදං පුප්ඵං පස්සසි (මේ මල දකිහි), ඉමං, ඉමානි (බහුවචන), අනේන, ඉමිනා (තෘතීයා ඒකවචන), ඒහි, ඒභි, ඉමේහි, ඉමේභි (තෘතීයා බහුවචන) යනාදී සෙසු රූප පුල්ලිංගයෙහි මෙන් දත යුතුය.

Amusaddassa bhedo. Amu si –

‘අමු’ (amu) ශබ්දයේ ප්‍රභේදයන් දැක්වේ. ‘අමු’ ශබ්දයට ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි –

‘‘Vā, anapuṃsakassa, simhī’’ti ca vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්), ‘අනපුංසකස්ස’ (නපුංසක නොවන ලිංගයන්හි) සහ ‘සිම්හි’ (සි විභක්තිය පර වූ කල්හි) යන වචන මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

223. Amussa mo saṃ.

223. ‘අමුස්ස මෝ සං’ (යනු සූත්‍රයයි).

Anapuṃsakassa amusaddassa makāro sakāramāpajjate vā simhi pare. Asu rājā.

නපුංසක නොවන ලිංගයන්හි පවත්නා ‘අමු’ ශබ්දයේ මකාරය (ම අකුර), ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් සකාරයක් (ස අකුරක්) බවට පැමිණේ. (එවිට) ‘අසු රාජා’ (ඒ රජතුමා) යන්න සිද්ධ වේ.

‘‘Sabbanāmato, vā’’ti ca vattate.

‘සබ්බනාමතෝ’ (සියලු සර්වනාමයන්ගෙන්) සහ ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන වචන මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

224. Sabbato ko.

224. ‘සබ්බතෝ කෝ’ (යනු සූත්‍රයයි).

Sabbato sabbanāmato paro kaiccayamāgamo hoti vā. Puna sabbatoggahaṇena hīnāditopi ko. ‘‘Amussa mo sa’’nti vinādhikārena yogena kakārepi sādeso.

සියලු සර්වනාමයන්ගෙන් පසුව ‘ක’ (ka) යන ආගමය විකල්පයෙන් වෙයි. නැවතත් ‘සබ්බතෝ’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘හීන’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද ‘ක’ ප්‍රත්‍යය/ආගමය වෙයි. ‘අමුස්ස මෝ සං’ යන සූත්‍රයෙහි අධිකාරයකින් තොරව සූත්‍ර සම්බන්ධය කිරීමෙන් ‘ක’ කාරය පරවන කල්හි ද (මකාරයට) සකාරාදේශය වෙයි.

Asuko[Pg.107], asukā, asukaṃ. Sādesābhāve amuko, amukā, amukaṃ iccādi.

(එවිට) අසුකෝ (පුල්ලිංග), අසුකා (ස්ත්‍රී ලිංග), අසුකං (නපුංසක ලිංග) යන රූප ලැබෙන අතර, සකාරාදේශය නොවන කල්හි අමුකෝ, අමුකා, අමුකං යනාදී රූප සිද්ධ වෙයි.

Bahuvacane ‘‘lato vokāro cā’’ti sutte anuvattamānavāggahaṇena vokāro na hoti, niccaṃ yolopo, dīgho ca.

බහුවචනයෙහිදී ‘ලතෝ වෝකාරෝ ච’ යන සූත්‍රයෙන් අනුවර්තනය වන ‘වා’ ග්‍රහණය නිසා ‘ඕ’ කාරාදේශය සිදු නොවේ. එහිදී නිරන්තරයෙන් ම ‘යෝ’ විභක්ති ලෝපය (හැලීම) සහ (පූර්ව ස්වරය) දීර්ඝ වීම සිදු වෙයි.

Amū purisā, amuṃ, amū, amunā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa. ‘‘Amussādu’’nti vinādhikārena yogena aduṃādeso, adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmā amumhā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmiṃ amumhi, amūsu amusu.

(එවිට) අමූ පුරිසා (ඒ පුරුෂයෝ), අමුං (ද්විතීයා ඒකවචන), අමූ (ද්විතීයා බහුවචන), අමුනා (තෘතීයා ඒකවචන), අමූහි, අමූභි, අමුහි, අමුභි (තෘතීයා බහුවචන), අමුස්ස (චතුර්ථී ඒකවචන) වේ. ‘අමුස්සාදුං’ යන සූත්‍රයෙහි අධිකාරයකින් තොරව යෝග කිරීමෙන් ‘අදුං’ ආදේශය වන අතර ‘අදුස්ස’ (ෂෂ්ඨී/චතුර්ථී ඒකවචන) ද, අමූසං, අමූසානං, අමුසං, අමුසානං (චතුර්ථී බහුවචන), අමුස්මා, අමුම්හා (පංචමී ඒකවචන), අමූහි, අමූභි, අමුහි, අමුභි (පංචමී බහුවචන), අමුස්ස, අදුස්ස (ෂෂ්ඨී ඒකවචන), අමූසං, අමූසානං, අමුසං, අමුසානං (ෂෂ්ඨී බහුවචන), අමුස්මිං, අමුම්හි (සප්තමී ඒකවචන), අමූසු, අමුසු (සප්තමී බහුවචන) යන රූප වේ.

Itthiyaṃ simhi sādesādi.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි සකාරාදේශය (මකාරයට සකාර වීම) ආදිය සිදු වේ.

Asu kaññā asukā amukā vā, amū amuyo, amuṃ, amū amuyo, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amussaṃ amuyaṃ amuyā, amūsu.

(ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි රූප මෙසේය:) අසු කඤ්ඤා (ඒ කන්‍යාව), අසුකා හෝ අමුකා (ක විභක්ති ආගමයෙන්), අමූ, අමූයෝ (ප්‍රථමා බහුවචන), අමුං (ද්විතීයා ඒකවචන), අමූ, අමූයෝ (ද්විතීයා බහුවචන), අමුයා (තෘතීයා ඒකවචන), අමූහි, අමූභි (තෘතීයා බහුවචන), අමුස්සා, අමුයා (චතුර්ථී ඒකවචන), අමූසං, අමූසානං (චතුර්ථී බහුවචන), අමුයා (පංචමී ඒකවචන), අමූහි, අමූභි (පංචමී බහුවචන), අමුස්සා, අමුයා (ෂෂ්ඨී ඒකවචන), අමූසං, අමූසානං (ෂෂ්ඨී බහුවචන), අමුස්සං, අමුයං, අමුයා (සප්තමී ඒකවචන), අමූසු (සප්තමී බහුවචන) වේ.

Napuṃsake amusi. ‘‘Savibhattissa’’, imassidamiccādito ‘‘aṃsisu napuṃsake’’ti ca vattate.

නපුංසක ලිංගයෙහි ‘අමු’ ශබ්දයට ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ‘සවිභත්තිස්ස’ යන්න ද ‘ඉමස්සිදමංසිසු...’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘අංසිසු නපුංසකේ’ යන්න ද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

225. Amussāduṃ.

225. ‘අමුස්සාදුං’ (යනු සූත්‍රයයි).

Napuṃsake vattamānassa sabbasseva amusaddassa savibhattissa aduṃ hoti aṃsisu paresu. Aduṃ pupphaṃ, amū amūni, aduṃ, amū amūni, amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, විභක්ති සහිත මුළු ‘අමු’ (amu) ශබ්දයට ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පරවන කල්හි ‘අදුං’ (aduṃ) යන්න ආදේශ වෙයි. (එවිට) අදුං පුප්ඵං (ඒ මල), අමූ, අමූනි (ප්‍රථමා බහුවචන), අදුං (ද්විතීයා ඒකවචන), අමූ, අමූni (ද්විතීයා බහුවචන) වන අතර, අමුනා යනාදී සෙසු රූප පුල්ලිංගය හා සමාන වේ.

Kiṃsaddassa bhedo. ‘‘Kiṃ si’’ itīdha –

‘කිං’ (kiṃ) ශබ්දයේ ප්‍රභේදයන් දැක්වේ. ‘කිං’ ශබ්දයට ‘සි’ විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි –

‘‘Kissa [Pg.108] ka ve cā’’ti ito ‘‘kissa, ka’’iti ca vattate.

‘කිස්ස ක වේ ච’ යන සූත්‍රයෙන් ‘කිස්ස’ සහ ‘ක’ යන වචන මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

226. Sesesu ca.

226. ‘සේසේසු ච’ (යනු සූත්‍රයයි).

Kimiccetassa kasaddo ādeso hoti vappaccayato sesesu vibhattibhedesu. Ettha ca ‘‘kissa ka ve cā’’ti sutte casaddena vappaccayāvasiṭṭha thamādippaccayānaṃ gahitattā sesaggahaṇena vibhattiyova gayhante. Caggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ, tena ‘‘kissa, kismi’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘So’’ti sissa o, saralopādi.

‘කිං’ යන මෙයට ‘ව’ (va) ප්‍රත්‍යයට වඩා සෙසු විභක්ති ප්‍රභේදයන් පරවන කල්හි ‘ක’ (ka) ශබ්දය ආදේශ වෙයි. මෙහිදී ‘කිස්ස ක වේ ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ව’ ප්‍රත්‍යයෙන් ඉතිරි වූ ‘ථං’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් ග්‍රහණය කර ඇති බැවින්, ‘සේස’ (සෙසු) යන ග්‍රහණයෙන් විභක්තීන් ම ගනු ලැබේ. ‘ච’ කාරය ග්‍රහණය කිරීම ඇතැම් තැනක (ආදේශය) වැළැක්වීම පිණිස වන අතර, එමඟින් ‘කිස්ස’, ‘කිස්මිං’ යනාදී රූප ද සිද්ධ වෙයි. ‘සෝ’ සූත්‍රයෙන් ‘සි’ විභක්තියට ‘ඕ’ කාරය වීම, ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ.

Ko eso, ke, kaṃ, ke, kena, kehi kebhi, kassa kissa, niggahītalopādi, kesaṃ kesānaṃ, kasmā kamhā, kehi kebhi, kassa kissa, kesaṃ kesānaṃ, kasmiṃ kismiṃ kamhi kimhi, kesu.

(එවිට) කෝ ඒසෝ (කවුද මේ?), කේ (ප්‍රථමා බහුවචන), කං (ද්විතීයා ඒකවචන), කේ (ද්විතීයා බහුවචන), කේන (තෘතීයා ඒකවචන), කේහි, කේභි (තෘතීයා බහුවචන), කස්ස, කිස්ස (නිග්ගහීත ලෝපය ආදියෙන් චතුර්ථී ඒකවචන), කේසං, කේසානං (චතුර්ථී බහුවචන), කස්මා, කම්හා (පංචමී ඒකවචන), කේහි, කේභි (පංචමී බහුවචන), කස්ස, කිස්ස (ෂෂ්ඨී ඒකවචන), කේසං, කේසානං (ෂෂ්ඨී බහුවචන), කස්මිං, කිස්මිං, කම්හි, කිම්හි (සප්තමී ඒකවචන), කේසු (සප්තමී බහුවචන) වේ.

Itthiyaṃ ‘‘kiṃ si’’itīdha ‘‘sesesu cā’’ti vibhattiyaṃ parāyaṃ kādese kate ‘‘itthiyamato āppaccayo’’ti majjhe āppaccayo, silopo.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘කිං සි’ යන අවස්ථාවෙහි ‘සේසේසු ච’ සූත්‍රයෙන් විභක්තිය පරවන කල්හි ‘ක’ (ka) ආදේශය කළ පසු, ‘ඉත්ථියමතෝ ආප්පච්චයෝ’ සූත්‍රයෙන් මධ්‍යයෙහි ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘සි’ විභක්ති ලෝපය ද වෙයි.

Kā esā kaññā, kā kāyo, kaṃ, kā kāyo iccādi sabbāsaddasamaṃ.

(එවිට) කා ඒසා කඤ්ඤා (කවුද මේ කන්‍යාව?), කා, කායෝ (ප්‍රථමා බහුවචන), කං (ද්විතීයා ඒකවචන), කා, කායෝ (ද්විතීයා බහුවචන) යනාදී රූප ලැබෙන අතර, සෙසු සියල්ල ‘සබ්බා’ (sabbā) ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දය හා සමාන වේ.

Napuṃsake kiṃ si, lopavidhissa balavatarattā paṭhamaṃ silope kate puna vibhattiparattābhāvā, ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato vā kādesābhāvo. Kiṃ etaṃ, kāni.

නපුංසක ලිංගයෙහි ‘කිං සි’ යන අවස්ථාවෙහි, ලෝප විධිය වඩාත් බලවත් බැවින් පළමුව ‘සි’ විභක්ති ලෝපය සිදු කළ කල්හි නැවත විභක්තියක් පරව නොතිබීම නිසා, නැතහොත් ‘තදනුපරෝධේන’ යන පරිභාෂා සූත්‍රයට අනුව ‘ක’ ආදේශය සිදු නොවේ. (එවිට) ‘කිං ඒතං’ (කුමක්ද මේ?), ‘කානි’ (බහුවචන) යන රූප ලැබෙයි.

Dutiyekavacane ‘‘kvaci lopa’’nti niggahītalope kate ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti niggahītaṃ. Kiṃ, kāni iccādi pulliṅgasamaṃ.

ද්විතීයා ඒකවචනයෙහි ‘ක්වචි ලෝපං’ සූත්‍රයෙන් නිග්ගහීත ලෝපය කළ කල්හි, ‘අම්මෝ නිග්ගහීතං ඣලපේහි’ සූත්‍රයෙන් නැවත නිග්ගහීතය (බිංදුව) පැමිණෙයි. (එවිට) ‘කිං’, ‘කානි’ යනාදී සෙසු රූප පුල්ලිංගය හා සමාන වේ.

Ekasaddo [Pg.109] saṅkhyātulyāsahāyaññavacano. Yadā saṅkhyāvacano, tadā sabbatthekavacanantova, aññattha bahuvacanantopi. Eko, ekā, ekaṃ iccādi sabbattha sabbasaddasamaṃ. Saṃsāsveva viseso.

‘ඒක’ (eka) ශබ්දය සංඛ්‍යාව, සමානත්වය, අසහාය බව (තනිකම) සහ අන්‍ය බව යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරයි. එය සංඛ්‍යාවාචක වන කල්හි සෑම තැනකදීම ඒකවචනාන්ත ම වෙයි; අනෙක් අර්ථයන්හිදී බහුවචනාන්ත ද වෙයි. ඒකෝ, ඒකා, ඒකං යනාදී සියල්ල සෑම ලිංගයකදීම ‘සබ්බ’ ශබ්දයට සමාන වේ. ‘සං’, ‘සා’ විභක්ති පරවන කල්හි පමණක් විශේෂත්වයක් ඇත.

Ubhasaddo dvisaddapariyāyo, sadā bahuvacanantova.

‘උභ’ (ubha) ශබ්දය ‘ද්වි’ (dvi) ශබ්දයට සමාන පර්යාය වචනයක් වන අතර, එය සෑමවිටම බහුවචනාන්ත ම වෙයි.

‘‘Ubha yo’’ itīdha ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha tuggahaṇena kvaci yonamokāro. Ubho purisāubhe vā, ubho purise ubhe. Su hisu ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā kvaci ekārassokāro. Ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi.

‘උභ යෝ’ යන අවස්ථාවෙහි ‘තතෝ යෝනමෝ තු’ යන සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ග්‍රහණය නිසා ඇතැම් තැනක ‘යෝ’ විභක්තියට ‘ඕ’ කාරය (ඕකාරාදේශය) වෙයි. (එවිට) ‘උභෝ පුරිසා’ හෝ ‘උභේ’ (දෙදෙනාම පුරුෂයෝ) ද, ‘උභෝ පුරිසේ’ හෝ ‘උභේ’ (ද්විතීයා බහුවචන) ද වෙයි. ‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්ති පර වූ කල්හි ‘තේසු වුද්ධි...’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ඇතැම් විට ‘ඒ’ කාරයට ‘ඕ’ කාරය වෙයි. (එවිට) උභෝහි, උභෝභි, උභේහි, උභේභි යන රූප සිද්ධ වෙයි.

227. Ubhādito naminnaṃ.

227. ‘උභාදිතෝ නමින්නං’ (යනු සූත්‍රයයි).

Ubhaiccevamādito naṃvacanassa innaṃ hoti.

‘උභ’ යනාදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘නං’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඉන්නං’ (innaṃ) යන්න ආදේශ වෙයි.

Ubhinnaṃ, ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi, ubhinnaṃ, ubhosu ubhesu.

(එවිට) උභින්නං (චතුර්ථී), උභෝහි, උභෝභි, උභේහි, උභේභි (පංචමී), උභින්නං (ෂෂ්ඨී), උභෝසු, උභේසු (සප්තමී) යන රූප සිද්ධ වෙයි.

Dviādayo saṅkhyāsaṅkhyeyyavacanā, bahūnaṃ vācitattā sadā bahuvacanantāva.

‘ද්වි’ (dvi) ආදී ශබ්දයන් සංඛ්‍යාව සහ සංඛ්‍යෙය (ගණන් කළ හැකි දෑ) ප්‍රකාශ කරන අතර, ඒවායින් බහු අර්ථයක් පැවසෙන බැවින් සෑමවිටම බහුවචනාන්ත ම වෙයි.

‘‘Dvi yo’’itīdha ‘‘savibhattissa, itthipumanapuṃsakasaṅkhya’’nti ca adhikāro.

‘ද්වි යෝ’ යන අවස්ථාවෙහි ‘සවිභත්තිස්ස’ (විභක්තිය සහිත වූ) සහ ‘ඉත්ථිපුමනපුංසකසංඛ්‍යං’ (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක සංඛ්‍යා ශබ්දයන් පිළිබඳ වූ) යන වචන මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

228. Yosu dvinnaṃ dve ca.

228. යෝ විභක්ති පර කල්හි 'ද්වි' (දෙක) ශබ්දයට 'ද්වේ' යන්න ද (ආදේශ) වෙයි.

Dviiccetassa saṅkhyāsaddassa itthipumanapuṃsake vattamānassa savibhattissa dveiccādeso hoti yosu paresu. Casaddena duve ca, kvaci duvi ca naṃmhi. Bahuvacanuccāraṇaṃ dvisaddato [Pg.110] bahuvacanameva hotīti ñāpanatthaṃ. Dve dhammā, dve itthiyo, dve rūpāni, duve vā, evaṃ dutiyāyampi, dvīhi dvībhi.

ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන (ලිංගත්‍රයෙහි) පවතින, විභක්ති සහිත වූ 'ද්වි' යන මෙම සංඛ්‍යා ශබ්දයට 'යෝ' විභක්ති පර වූ කල්හි 'ද්වේ' යන ආදේශය වෙයි. 'ච' ශබ්දයෙන් 'දුවේ' යන්න ද, ඇතැම් විට 'නං' විභක්තියෙහි 'දුවි' යන්න ද වෙයි. (සූත්‍රයෙහි 'යෝසු' යි) බහුවචනයෙන් උච්චාරණය කිරීම 'ද්වි' ශබ්දයෙන් බහුවචනය ම සිදුවේ යන්න හැඟවීම සඳහා ය. (උදාහරණ:) ද්වේ ධම්මා (ධර්ම දෙකක්), ද්වේ ඉත්ථියෝ (ස්ත්‍රීහු දෙදෙනෙක්), ද්වේ rūpāni (රූප දෙකක්) හෝ 'දුවේ' යන්න ද වේ. ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද මෙසේ ම ය. (තෘතීයා, පංචමීහි) ද්වීහි, ද්වීභි (යනුවෙන් වෙයි).

Naṃmhi dīghe sampatte –

'නං' විභක්තිය පර කල්හි (දීඝය) ප්‍රාප්ත වූ කල්හි -

229. No ca dvādito naṃmhi.

229. 'නං' විභක්තිය පර කල්හි 'ද්වි' ආදී ශබ්දයන්ට 'න' කාරාගමයක් වෙයි.

Dviiccevamādito saṅkhyāto nakārāgamo hoti naṃmhi vibhattimhi. Casaddaggahaṇena itthiyaṃ ti ca tusaddato ssañcāgamo naṃmhi vibhattimhi. Dvinnaṃ duvinnaṃ vā, dvīhi dvībhi, dvinnaṃ duvinnaṃ, dvīsu.

'ද්වි' යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'නං' විභක්තියෙහි දී 'න' කාරාගමය වෙයි. 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ති' සහ 'චතු' ශබ්දයන්ට 'නං' විභක්තියෙහි 'ස්ස' ආගමය ද වෙයි. (උදාහරණ:) ද්වීන්නං හෝ දුවින්නං, ද්වීහි ද්වීභි, ද්වින්නං දුවින්නං, ද්වීසු (යනුවෙන් වෙයි).

Tisaddassa bhedo. ‘‘Ti yo’’itīdha

'ති' ශබ්දයේ ප්‍රභේදය (වෙනස්වීම්) දක්වනු ලැබේ. මෙහි 'ති යෝ' යන්නෙන් -

Yolope sampatte

'යෝ' විභක්ති ලෝපය ප්‍රාප්ත වූ කල්හි -

‘‘Yosū’’ti vattate.

'යෝසු' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

230. Ti catunnaṃ tisso catasso tayocattārotīṇi cattāri.

230. 'ති' සහ 'චතු' යන සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට (ලිංගත්‍රයෙහි) පිළිවෙළින් 'තිස්සෝ', 'චතස්සෝ', 'තයෝ', 'චත්තාරෝ', 'තීණි', 'චත්තාරි' යන ආදේශයෝ වෙති.

Ti catunnaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tisso catasso tayo cattārotīṇi cattāriiccete ādesā honti yosu paresu. Tayo purisā, tayo purise passa, tīhi tībhi.

ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංගයන්හි පවතින, විභක්ති සහිත වූ 'ති' සහ 'චතු' යන සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට 'යෝ' විභක්ති පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් 'තිස්සෝ', 'චතස්සෝ', 'තයෝ', 'චත්තාරෝ', 'තීණි', 'චත්තාරි' යන මෙම ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) තයෝ පුරිසා (පුරුෂයෝ තිදෙනෙක්), තයෝ පුරිසේ පස්ස (පුරුෂයන් තිදෙනා බලන්න), තීහි තීභි (යනුවෙන් වෙයි).

‘‘Na’’miti vattate.

'නං' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

231. Iṇṇamiṇṇannaṃ tīhi saṅkhyāhi.

231. 'ති' යන සංඛ්‍යා ශබ්දයෙන් පර වූ 'නං' විභක්තියට 'ඉණ්ණං' සහ 'ඉණ්ණන්නං' යන ආදේශයෝ වෙති.

Tiiccetasmā saṅkhyāsaddā parassa naṃvacanassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃiccete ādesā honti, saralopādi. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīhi tībhi, tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

'ති' යන මෙම සංඛ්‍යා ශබ්දයෙන් පර වූ 'නං' විභක්තියට 'ඉණ්ණං' සහ 'ඉණ්ණන්නං' යන ආදේශයෝ වෙති. එහිදී ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ. (උදාහරණ:) තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි තීභි, තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු.

Itthiyaṃ [Pg.111] tisso itthiyo, tisso, tīhi tībhi, naṃmhi ssañcāgamo, tissannaṃ, ssaṃbyavadhānato iṇṇābhāvo, sesaṃ samaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දී 'තිස්සෝ ඉත්ථියෝ' (ස්ත්‍රීහු තිදෙනෙක්), (ද්විතීයායෙහි ද) 'තිස්සෝ' ද, 'තීහි තීභි' ද වෙයි. 'නං' විභක්තියෙහි දී 'ස්ස' ආගමය වීමෙන් 'තිස්සන්නං' යන්න වෙයි. 'ස්ස' ආගමයෙන් ව්‍යවධානය වන (මැදි වන) බැවින් 'ඉණ්ණ' ආදේශය සිදු නොවේ. සෙසු රූප (පුල්ලිංගයට) සමාන ය.

Napuṃsake tīṇi, tīṇi. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි දී 'තීණි', 'තීණි' (යනුවෙන්) වෙයි. සෙසු රූප පුල්ලිංගයට සමාන ය.

Tathā catusaddassapi yosu ‘‘ticatunna’’ntiādinā yathāvuttādeso, ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha tusaddena kvaci okāro ca. Cattāro caturo vā, cattāro caturo, catūhi catūbhi catubbhi, catunnaṃ, nakārāgamo. Catūhi catūbhi catubbhi, catunnaṃ, catūsu.

එමෙන්ම 'චතු' ශබ්දයට ද 'යෝ' විභක්තිවල දී 'ති චතුන්නං' යනාදී සූත්‍රයෙන් ඉහත කී පරිදි ආදේශය වෙයි. 'තතෝ යෝනමෝ තු' යන සූත්‍රයෙහි 'තු' ශබ්දයෙන් ඇතැම් විට 'ඕ' කාරාදේශය ද වෙයි. (උදාහරණ:) 'චත්තාරෝ' හෝ 'චතුරෝ' ද, (ද්විතීයායෙහි) 'චත්තාරෝ', 'චතුරෝ' ද, (තෘතීයායෙහි) 'චතූහි', 'චතූභි', 'චතුබ්භි' ද, (චතුර්ථී/ෂෂ්ඨීහි) 'න' කාරාගමයෙන් 'චතුන්නං' ද, (පංචමීහි) 'චතූහි', 'චතූභි', 'චතුබ්භි' ද, (ෂෂ්ඨීහි) 'චතුන්නං' ද, (සප්තමීහි) 'චතූසු' ද වෙයි.

Itthiyaṃ catasso, catasso, naṃmhi ssañcāgamo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā caturukārassa akāro. Catassannaṃ. Sesaṃ samaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දී 'චතස්සෝ', 'චතස්සෝ' (යනුවෙන්) ද, 'නං' විභක්තියෙහි දී 'ස්ස' කාරාගමය ද වෙයි. 'තේසු වුද්ධි' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'චතු' ශබ්දයේ 'උ' කාරයට 'අ' කාරය වෙයි. (එයින්) 'චතස්සන්නං' යන්න වෙයි. සෙසු රූප සමාන ය.

Napuṃsake cattāri, cattāri. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි දී 'චත්තාරි', 'චත්තාරි' (යනුවෙන්) වෙයි. සෙසු රූප පුල්ලිංගයට සමාන ය.

Tathā –

එසේම -

Nīlādiguṇanāmañca, bahubbīhi ca taddhitaṃ;

Sāmaññavutyatītādi-kitantaṃ vāccaliṅgikaṃ.

නීල ආදී ගුණ නාමයන් ද, බහුබ්බීහි සමාසය ද, තද්ධිතය ද, සාමාන්‍ය ප්‍රවෘත්ති ඇති අතීත ආදී කෘදන්තය ද වාච්‍යලිංගික (විශේෂ්‍යයාගේ ලිංගය ගන්නා සුලු) වෙයි.

Etthedaṃ vuccate –

මෙහිදී මෙය කියනු ලැබේ -

Ese’so etamiti ca,Pasiddhi atthesu yesu lokassa;

Thīpunnapuṃsakāniti,Vuccante tāni nāmāni.

ලෝකයාගේ යම් අර්ථයන්හි 'ඒසේ' (ඈ තොමෝ), 'ඒසෝ' (ඒ තෙමේ), 'ඒතං' (ඒ තෙමේ/එය) යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධියක් ඇත් ද, ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක යන එම ලිංගයන්ට නාමයෝ යැයි කියනු ලැබෙති.

Tiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ත්‍රිලිංග (ප්‍රකරණය) නිමවන ලදී.

Aliṅganāma

අලිංග නාම (ලිංග භේදයක් නැති නාම පද)

Athāliṅgesu [Pg.112] nāmesu tumhamhasaddā vuccante.

ඉක්බිති ලිංග භේදයක් නැති නාමයන් අතුරින් 'තුම්හ' (තොප) සහ 'අම්හ' (මා) යන ශබ්දයෝ කියනු ලැබෙති.

Tesaṃ panāliṅgattā tīsu liṅgesu samānarūpaṃ. ‘‘Tumhamha’’iti ṭhite syādyuppatti.

ලිංග භේදයක් නැති බැවින්, එම ශබ්දයන්ගේ රූප ත්‍රිවිධ ලිංගයෙහි ම සමාන වෙයි. 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' යනුවෙන් තිබිය දී 'සි' ආදී විභක්තීන්ගේ උපත්තිය සිදුවේ.

‘‘Savibhattīnaṃ, tumhamhāka’’nti adhikāro.

'සවිභත්තීනං' සහ 'තුම්හම්හාකං' යන්න අධිකාර (සූත්‍රය) වෙයි.

232. Tvamahaṃ simhi ca.

232. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'ත්වං' සහ 'අහං' යන ආදේශයෝ ද වෙති.

Sabbesaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tvaṃahaṃiccete ādesā honti simhi vibhattimhi. Casaddena tumhassa tuvañca hoti. Tvaṃ pumā, tvaṃ itthī, tvaṃ napuṃsakaṃ, tuvaṃ satthā vā. Ahaṃ pumā, ahaṃ itthī, ahaṃ napuṃsakaṃ.

සියලු විභක්ති සහිත වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' යන ශබ්දයන්ට 'සි' විභක්තියේ දී පිළිවෙළින් 'ත්වං' සහ 'අහං' යන මෙම ආදේශයෝ වෙති. 'ච' ශබ්දයෙන් 'තුම්හ' ශබ්දයට 'තුවං' යන්න ද වෙයි. (උදාහරණ:) ත්වං පුමා (නුඹ පුරුෂයෙකි), ත්වං ඉත්ථී (නුඹ ස්ත්‍රියකි), ත්වං නපුංසකං (නුඹ නපුංසකයෙකි), හෝ තුවං සත්ථා (නුඹ ශාස්තෘවරයෙකි) ද වෙයි. අහං පුමා (මම පුරුෂයෙක්මි), අහං ඉත්ථී (මම ස්ත්‍රියක්මි), අහං නපුංසකං (මම නපුංසකයෙක්මි) යනාදී වශයෙනි.

Bahuvacane ‘‘sabbanāmakārate paṭhamo’’ti ekāro. Tumhe tiṭṭhatha, bhiyyo amhe mahemase.

බහුවචනයෙහි දී 'සබ්බනාමකාරතේ පඨමෝ' (යන සූත්‍රයෙන්) 'ඒ' කාරාදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) තුම්හේ තිට්ඨථ (නුඹලා සිටින්න), භිය්‍යෝ අම්හේ මහේමසේ (අපි වඩාත් පූජා කරමු) යනාදී වශයෙනි.

‘‘Amhassā’’ti vattate.

'අම්හස්ස' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

233. Mayaṃ yomhi paṭhame.

233. ප්‍රථමා බහුවචන 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'මයං' යන ආදේශය වෙයි.

Sabbassa amhasaddassa savibhattissa mayaṃādeso hoti yomhi paṭhame. Mayaṃ gacchāma.

විභක්ති සහිත වූ මුළු 'අම්හ' ශබ්දයට ම ප්‍රථමා බහුවචන 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'මයං' යන ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) මයං ගච්ඡාම (අපි යමු).

Ettha ca ekasmimpi gāravabahumānena bahuttasamāropā bahuvacanaṃ hoti.

මෙහිදී තනි පුද්ගලයෙකු සම්බන්ධයෙන් වුව ද, ගෞරව බහුමානය පිණිස බහුත්වය ආරෝපණය කිරීමෙන් බහුවචනය යෙදේ.

‘‘Aṃmhī’’ti vattate.

'අංම්හි' ('අං' විභක්තියෙහි) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

234. Tavaṃ mamañca navā.

234. 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තවං' සහ 'මමං' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tavaṃ mamaṃiccete ādesā honti navā yathākkamaṃ aṃmhi vibhattimhi. Tavaṃ, mamaṃ passa.

සියලු විභක්ති සහිත වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' යන ශබ්දයන්ට 'අං' විභක්තියේ දී පිළිවෙළින් 'තවං' සහ 'මමං' යන මෙම ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) තවං (නුඹව), මමං පස්ස (මා දෙස බලන්න).

235. Taṃ [Pg.113] mamaṃmhi.

235. 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තං' සහ 'මං' යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃiccete ādesā honti yathākkamaṃ aṃmhi vibhattimhi. Taṃ, maṃ.

සියලු විභක්ති සහිත වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' යන ශබ්දයන්ට 'අං' විභක්තියේ දී පිළිවෙළින් 'තං' සහ 'මං' යන මෙම ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) තං (නුඹව), මං (මාව).

236. Tumhassa tuvaṃ tvamaṃmhi.

236. 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තුම්හ' ශබ්දයට 'තුවං' සහ 'ත්වං' යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbassa tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃtvaṃiccete ādesā honti aṃmhi vibhattimhi. Tuvaṃ tvaṃ.

'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්තිය සහිත මුළු 'තුම්හ' ශබ්දයට 'තුවං', 'ත්වං' යන මේ ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) තුවං, ත්වං.

Bahuvacane ‘‘tumhamhehi, āka’’nti ca vattate.

බහු වචනයෙහි 'තුම්හම්හේහි' යන්න ද, 'ආක' යන්න ද අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණෙත්.

237. Vā yvappaṭhamo.

237. ප්‍රථමා විභක්තිය නොවන 'යො' විභක්තිය විකල්පයෙන් (ආදේශයක් බවට පත්වේ).

Tumhamhehi paro appaṭhamo yo ākaṃ hoti vā. Tumhākaṃ passāmi, tumhe passāmi, amhākaṃ passasi, amhe passasi.

'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ, ප්‍රථමා විභක්තිය නොවන 'යො' විභක්තිය විකල්පයෙන් 'ආකං' බවට පත් වෙයි. (උදාහරණ:) තුම්හාකං පස්සාමි (තොප දකිමි), තුම්හේ පස්සාමි (තොප දකිමි), අම්හාකං පස්සසි (අප දකිහි), අම්හේ පස්සසි (අප දකිහි).

238. Nāmhi tayā mayā.

238. 'නා' විභක්තිය පර වූ කල්හි (තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින්) 'තයා', 'මයා' (යන ආදේශයෝ වෙති).

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayāiccete ādesā honti yathākkamaṃ nāmhi vibhattimhi.

'නා' විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයා', 'මයා' යන මේ ආදේශයෝ වෙති.

239. Tayātayīnaṃ takāro tvattaṃ vā.

239. 'තයා', 'තයි' යන රූපයන්ගේ ත-කාරය විකල්පයෙන් 'ත්ව' බවට පැමිණේ.

Tayā tayiiccetesaṃ takāro tvattamāpajjate vā. Tvayā tayā, mayā, tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi.

'තයා', 'තයි' යන මොවුන්ගේ ත-කාරය විකල්පයෙන් 'ත්ව' භාවයට පැමිණේ. (උදාහරණ:) ත්වයා, තයා, මයා, තුම්හේහි, තුම්හේභි, අම්හේහි, අම්හේභි.

‘‘Sasmiṃ, vā’’ti vattate.

'සස්මිං', 'වා' යන පද අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණෙත්.

240. Sassaṃ.

240. 'ස' විභක්තියට 'අං' ආදේශය වෙයි.

Tumhamhehi sassa vibhattissa amādeso hoti vā. Tumhaṃ, amhaṃ dīyate.

'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'අං' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) තුම්හං, අම්හං දීයතේ (තොපට දෙනු ලැබේ, අපට දෙනු ලැබේ).

241. Tava [Pg.114] mama se.

241. 'සෙ' විභක්තිය පර වූ කල්හි (තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින්) 'තව', 'මම' (යන ආදේශයෝ වෙති).

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tavamamaiccete ādesā honti se vibhattimhi, vikappenāyaṃ vijjhantarassa vijjamānattā.

වෙනත් විධිවිධානයක් පවතින බැවින් මෙය විකල්පයෙන් සිදුවන අතර, 'සෙ' විභක්තිය පර වූ කල්හි විභක්ති සහිත මුළු 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තව', 'මම' යන මේ ආදේශයෝ වෙති.

‘‘Se’’ti vattate.

'සෙ' යන්න අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණේ.

242. Tuyhaṃ mayhañca.

242. 'තුය්හං', 'මය්හං' ද (ආදේශ වෙති).

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tuyhaṃmayhaṃiccete ādesā ca honti se vibhattimhi. Tava, mama tuyhaṃ, mayhaṃ vā dīyate.

'සෙ' විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තුය්හං', 'මය්හං' යන මේ ආදේශයෝ ද වෙති. (උදාහරණ:) තව, මම, තුය්හං, මය්හං හෝ දීයතේ (දෙනු ලැබේ).

243. Amhassa mamaṃ savibhattissa se.

243. 'සෙ' විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත 'අම්හ' ශබ්දයට 'මමං' ආදේශය වෙයි.

Sabbasseva amhasaddassa savibhattissa mamaṃādeso hoti se vibhattimhi. Mamaṃ dīyate.

'සෙ' විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු 'අම්හ' ශබ්දයට ම 'මමං' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) මමං දීයතේ (මට දෙනු ලැබේ).

‘‘Sassa’’nti ito sīhagatiyā ‘‘a’’miti vattate.

'සස්සං' යන සූත්‍රයෙන් සිංහාවලෝකන න්‍යායෙන් 'අං' යන්න අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණේ.

244. Tumhamhehi namākaṃ.

244. 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'නං' විභක්තියට 'ආකං' ආදේශය වෙයි.

Tumhamhehi parassa naṃvacanassa ākamiccādeso hoti, añca. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā amhassa kvaci asmādeso. Tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ vā.

'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'නං' විභක්තියට 'ආකං' ආදේශය ද, 'අං' ආදේශය ද වෙයි. "තේසු වුද්ධි..." යනාදී සූත්‍රයෙන් 'අම්හ' ශබ්දයට සමහර තැනක 'අස්ම' ආදේශය ද වෙයි. (උදාහරණ:) තුම්හං, තුම්හාකං, අම්හං, අම්හාකං හෝ අස්මාකං වේ.

Pañcamiyaṃ ‘‘amhatumhanturāja’’iccādinā smāvacanassa nābhāvātideso. Tayā, mayā apeti, tumhehi, amhehi tumhebhi amhebhi, tumhaṃ amhaṃ tava mama, tuyhaṃ, mayhaṃ mamaṃ pariggaho, tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ dhammatā.

පංචමී විභක්තියෙහි "අම්හතුම්හන්තුරාජ..." යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ස්මා' විභක්තියට 'නා' භාවය අතිදේශ කරනු ලැබේ. (උදාහරණ:) තයා, මයා අපේති (තොපගෙන්, මාගෙන් බැහැර වෙයි); තුම්හේහි, අම්හේහි, තුම්හේභි, අම්හේභි; තුම්හං, අම්හං, තව, මම, තුය්හං, මය්හං, මමං පරිග්ගහෝ (තොපගේ, මගේ අයිතිය); තුම්හං, තුම්හාකං, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං ධම්මතා (තොපගේ, අපගේ ස්වභාවය/ධර්මතාවය).

‘‘Smiṃmhī’’ti vattate.

'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල්හි යන්න අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණේ.

245. Tumhamhākaṃ [Pg.115] tayi mayi.

245. 'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයි', 'මයි' (යන ආදේශයෝ වෙති).

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayiiccete ādesā honti yathākkamaṃ smiṃmhi vibhattimhi. Takārassa tvattaṃ. Tvayi tayi mayi, tumhesu amhesu.

'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල්හි, විභක්ති සහිත මුළු 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයි', 'මයි' යන මේ ආදේශයෝ වෙති. ත-කාරයට 'ත්ව' භාවය ද වෙයි. (උදාහරණ:) ත්වයි, තයි, මයි, තුම්හේසු, අම්හේසු.

Tesaṃ eva tumha amhasaddānaṃ padato paresaṃ kvaci ādesantaravidhāne rūpabhedo.

වෙනත් පදයකට පසුව යෙදුණු ඒ 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට ම, සමහර විට වෙනත් ආදේශයන් පැනවීමේදී රූප භේදයන් (වෙනස්කම්) සිදුවේ.

‘‘Navā’’ti adhikāro.

'නවා' (විකල්පයෙන්) යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

246. Padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vo no.

246. පදයකට පරව ද්විතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී විභක්තීන්හි (තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින්) 'වෝ', 'නෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ vo noādesā honti yathākkamaṃ dutiyācatutthīchaṭṭhīsu bahuvacanesu navā. Ettha ca ‘‘ekavacanesū’’ti vakkhamānattā ‘‘bahuvacanesū’’ti laddhaṃ. Pahāya vo gamissāmi, mā no ajja vikantiṃsu, dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi, saṃvibhajetha no rajjena, tuṭṭhosmi vo pakatiyā, satthā no bhagavā anuppatto.

වෙනත් පදයකට පර වූ, විභක්ති සහිත මුළු 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට ද්විතීයා, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී යන බහු වචනයන්හි පිළිවෙළින් 'වෝ', 'නෝ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. මෙහි ඉදිරියට 'ඒකවචනේෂු' (ඒක වචනයන්හි) යන්න පවසන බැවින්, (මෙහි අධිකාරයෙන්) 'බහුවචනේෂු' (බහු වචනයන්හි) යන්න ලැබිණි. (උදාහරණ:) පහාය වෝ ගමිස්සාමි (තොප හැර යන්නෙමි), මා නෝ අජ්ජ විකන්තිංසු (අද අප කපා නොදැමුවාහු කෙරෙත්වා), ධම්මං වෝ භික්ඛවේ දේසිස්සාමි (මහණෙනි, තොපට දහම් දෙසමි), සංවිභජේථ නෝ රජ්ජේන (අපට රාජ්‍යයෙන් කොටසක් බෙදා දෙත්වා), තුට්ඨෝස්මි වෝ පකතියා (තොපගේ ස්වභාවය ගැන සතුටු වෙමි), සත්ථා නෝ භගවා අනුප්පත්තෝ (අපගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක).

Navāti kiṃ? Bhayaṃ tumhāka no siyā, eso amhākaṃ satthā.

'විකල්පයෙන්' (නවා) යන්න කුමටද? (විකල්ප නොවන විට මුල් රූප ද වේ.) (උදාහරණ:) භයං තුම්හාකං නෝ සියා (තොපට බියක් නොවේවා), ඒසෝ අම්හාකං සත්ථා (මොහු අපගේ ශාස්තෘවරයා ය).

‘‘Padato, catutthīchaṭṭhīsū’’ti vattate.

'පදතෝ', 'චතුත්ථීඡට්ඨීසු' යන පද අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණෙත්.

247. Temekavacanesu ca.

247. ඒක වචනයන්හි (තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින්) 'තේ', 'මේ' යන ආදේශයෝ ද වෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ te meādesā honti yathākkamaṃ catutthīchaṭṭhīsu ekavacanesu [Pg.116] navā. Dadāmi te gāmavarāni pañca, dadāhi me gāmavaraṃ, idaṃ te raṭṭhaṃ, ayaṃ me putto.

වෙනත් පදයකට පර වූ, විභක්ති සහිත මුළු 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී යන ඒක වචනයන්හි පිළිවෙළින් 'තේ', 'මේ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) දදාමි තේ ගාමවරානි පඤ්ච (තොපට උතුම් ගම් පහක් දෙමි), දදාහි මේ ගාමවරං (මට උතුම් ගමක් දෙව), ඉදං තේ රට්ඨං (මේ තොපගේ රටයි), අයං මේ පුත්තෝ (මොහු මාගේ පුත්‍රයා ය).

Navāti kiṃ? Idaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappanatthāya dammi, suṇātha vacanaṃ mama.

'විකල්පයෙන්' (නවා) යන්න කුමටද? (උදාහරණ:) ඉදං චීවරං තුය්හං විකප්පනත්ථාය දම්මි (මේ සිවුර විකප්පනය කිරීම පිණිස තොපට දෙමි), සුණාථ වචනං මම (මාගේ වචනය අසව්).

Navādhikārato cettha,Vo no te meti ye ime;

Pādādo ca ca vā evā-Diyoge ca na honti te.

'විකල්ප' අධිකාරය නිසා මෙහි, 'වෝ', 'නෝ', 'තේ', 'මේ' යන යම් ආදේශයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ගාථා පාදයක ආරම්භයේදී ද, 'ච', 'වා', 'ඒව' යනාදී නිපාතයන් හා යෙදීමේදී ද නොයෙදෙති.

Yathā –

ඒ කෙසේද යත් –

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇava;

Tuyhañcāpi mahārāja, mayhañca raṭṭhavaḍḍhana.

"මාණවකය, තොපගේ (කතාව) අසා මම ශෝක නොකරමි, නොහඬමි; රට වඩවන මහරජතුමනි, තොපට ද මට ද..." (මෙහි 'තව' යන්න ද, 'ච' නිපාතය හා යෙදුණු 'තුය්හං', 'මය්හං' යන රූප ද යෙදී ඇති අතර 'තේ', 'මේ' යෙදී නැත.)

Evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañcāti.

"මෙසේ මේ දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි මාගේ ද තොපගේ ද සසර සැරිසැරීම සිදුවිය" යන්නෙහි ද එසේ ය (මෙහි 'ච', 'ඒව' යෙදුණු බැවින් 'මමං', 'තුම්හාකං' මිස 'මේ', 'වෝ' නොවේ).

Padatoti kiṃ? Tava ñāti, mama ñāti.

'පදයකට පරව' (පදතෝ) යන්න කුමටද? (වාක්‍යයේ මුලින් ම යෙදෙන විට 'තේ', 'මේ' ආදේශ නොවේ.) (උදාහරණ:) තව ඤාති (තොපගේ නෑයා), මම ඤාති (මාගේ නෑයා).

‘‘Te me’’ti vattate.

'තේ', 'මේ' යන්න අනුවෘත්ති වශයෙන් පැමිණේ.

248. Na aṃmhi.

248. 'අං' විභක්තියෙහි (තේ, මේ ආදේශයෝ) නොකෙරෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ te meādesā na honti aṃmhi vibhattimhi. Passeyya taṃ vassasataṃ ārogyaṃ. So mamabravīti.

සවිභක්තික වූ සියලු තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ගෙන් පදයකට පසුව යෙදෙන 'තේ', 'මේ' යන ආදේශයෝ 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි නොකෙරෙත්. (උදාහරණ:) 'පස්සෙය්‍ය තං වස්සසතං ආරෝග්‍යං', 'සෝ මමබ්‍රවීති' (යන තන්හි මෙනි).

‘‘Temekavacane’’ti vattate.

'තේ මේ ඒකවචනේ' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

249. Vā tatiye ca.

249. තෘතීයා විභක්තියෙහි (ඒකවචනයෙහි) ද විකල්පයෙන් (තේ, මේ ආදේශයෝ) වෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ te me ādesā honti vā yathākkamaṃ tatiyekavacane pare[Pg.117]. Kataṃ te pāpaṃ, kataṃ tayā pāpaṃ, kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ.

සවිභක්තික වූ සියලු තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ගෙන් පදයකට පසුව යෙදෙන 'තේ', 'මේ' යන ආදේශයෝ තෘතීයා ඒකවචනය පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් විකල්පයෙන් වෙති. 'කතං තේ පාපං', 'කතං තයා පාපං', 'කතං මේ puññaං', 'කතං මයා puññaං' (යනු උදාහරණයි).

‘‘Vā, tatiye’’ti ca vattate.

'වා', 'තතියේ' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

250. Bahuvacanesu vo no.

250. බහුවචනයන්හි 'වෝ', 'නෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ vo noādesā honti vā yathākkamaṃ tatiyābahuvacane pare. Kataṃ vo kammaṃ, kataṃ no kammaṃ.

සවිභක්තික වූ සියලු තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ගෙන් පදයකට පසුව යෙදෙන 'වෝ', 'නෝ' යන ආදේශයෝ තෘතීයා බහුවචනය පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් විකල්පයෙන් වෙති. 'කතං වෝ කම්මං', 'කතං නෝ කම්මං' (යනු උදාහරණයි).

Bahuvacananiddesena kvaci yomhi paṭhame ca vo no honti. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ no gaccheyyāma.

'බහුවචන' යන නිර්දේශයෙන් ඇතැම් තැනක ප්‍රථමා බහුවචන වූ 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල්හි ද 'වෝ', 'නෝ' ආදේශයෝ වෙති. 'ගාමං වෝ ගච්ඡෙය්‍යාථ', 'ගාමං නෝ ගච්ඡෙය්‍යාම' (යනු උදාහරණයි).

Tathā pañcādīnamaṭṭhārasantānaṃ, katisaddassa cāliṅgattā tiliṅgepi samānarūpaṃ, aliṅgattā eva pañcādito itthippaccayābhāvo.

එසේම 'පඤ්ච' (පහ) ආදී දහඅට (අට්ඨාරස) දක්වා වූ සංඛ්‍යාවන්ගේ ද 'කති' ශබ්දයාගේ ද ලිංග රහිත බව (අලිංගකත්වය) හේතුවෙන් ත්‍රිවිධ ලිංගයෙහි ම සමාන රූපයක් වෙයි. ලිංග රහිත වන බැවින් ම 'පඤ්ච' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය නොපැමිණේ.

‘‘Pañca yo’’itīdha –

මෙන්න මේ 'පඤ්ච යෝ' යන තන්හි -

‘‘Yosu dvinnaṃ dve cā’’ti ito ‘‘yosū’’ti vattate, ‘‘itthipumanapuṃsakasaṅkhya’’nti ca.

'යෝසු ද්වින්නං ද්වේ ච' යන සූත්‍රයෙන් 'යෝසු' යන්න ද 'ඉත්ථිපුමනපුංසකසංඛ්‍යං' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

251. Pañcādīnamakāro.

251. 'පඤ්ච' ආදීන්ගේ අන්තයට 'අ' කාරය වෙයි.

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, pañcādīnaṃ aṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānamantassa savibhattissa akāro hoti yosu paresu. Ā eādesāpavādoyaṃ, pañcakkhandhā, pañca gatiyo, pañca indriyāni. Evaṃ dutiyāyañca.

මෙහි (පඤ්චාදීනං යන) හයවන විභක්තිය (ෂෂ්ඨිය) අන්තය අපේක්ෂා කෙරෙයි. ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංගයන්හි පවත්නා වූ, පහේ සිට දහඅට දක්වා වූ සංඛ්‍යාවන්ගේ සවිභක්තික අන්තයට 'යෝ' විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'අ' කාරය වෙයි. මෙය 'ආ', 'ඒ' යන ආදේශයන්ට අපවාදයකි. (උදාහරණ:) 'පඤ්චක්ඛන්ධා', 'පඤ්ච ගතියෝ', 'පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි' යනුයි. ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද මෙසේම වේ.

‘‘Sunaṃhisū’’ti vattate.

'සුනංහිසු' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

252. Pañcādīnamattaṃ.

252. 'පඤ්ච' ආදීන්ගේ අන්තයට අත් භාවය (හ්‍රස්ව අ කාරය) වෙයි.

Pañcādīnamaṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānamanto attamāpajjate su naṃ hiiccetesu paresu. Ettadīghāpavādoyaṃ. Pañcahi pañcabhi[Pg.118], pañcannaṃ, pañcahi pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Evaṃ cha sa tta aṭṭhanava dasasaddā.

පහේ සිට දහඅට දක්වා වූ සංඛ්‍යාවන්ගේ අන්තය 'සු', 'නං', 'හි' යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව අත් භාවයට පැමිණේ. මෙය 'ඒ' කාරයට හා දීර්ඝ වීමට අපවාදයකි. (උදාහරණ:) 'පඤ්චහි', 'පඤ්චභි', 'පඤ්චන්නං', 'පඤ්චහි', 'පඤ්චභි', 'පඤ්චන්නං', 'පඤ්චසු' යනුයි. 'ඡ', 'සත්ත', 'අට්ඨ', 'නව', 'දස' යන ශබ්දයන් ද මෙසේම වේ.

‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurise vā kate

'එකක් ද දහයක් ද' යන අර්ථයෙන් ද්වන්ද සමාසය හෝ 'එකකින් වැඩි වූ දහය' යන අර්ථයෙන් තත්පුරුෂ සමාසය හෝ කළ කල්හි -

‘‘Saṅkhyāne’’ti vattate.

'සංඛ්‍යානේ' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

253. Dvekaṭṭhānamākāro vā.

253. 'ද්වි', 'එක', 'අට්ඨ' යන ශබ්දයන්ගේ අන්තයට විකල්පයෙන් 'ආ' කාරය වෙයි.

Dviekaaṭṭhaiccetesamanto ākāro hoti vā saṅkhyāne uttarapade pare. Vavatthitavibhāsāyaṃ. Ekādasa, dvādasa, aṭṭhārasa.

'ද්වි', 'එක', 'අට්ඨ' යන මොවුන්ගේ අන්තයට සංඛ්‍යාවාචී උත්තර පදයක් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'ආ' කාරය වෙයි. මෙය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාවකි. (උදාහරණ:) 'ඒකාදස', 'ද්වාදස', 'අට්ඨාරස' යනුයි.

Saṅkhyāneti kimatthaṃ? Ekadanto, dvidanto, aṭṭhatthambho.

'සංඛ්‍යානේ' (සංඛ්‍යාවාචී පදයක් පර වූ කල්හි) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? (සංඛ්‍යාවක් පර නොවන කල්හි 'ආ' කාරය නොවීම සඳහාය.) උදාහරණ: 'ඒකදන්තෝ', 'ද්විදන්තෝ', 'අට්ඨත්ථම්භෝ'.

‘‘Vā’’ti vattate.

'වා' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

254. Ekādito dassa ra saṅkhyāne.

254. 'ඒක' ආදීන්ට පසුව ඇති 'දස' ශබ්දයේ 'ද' කාරයට සංඛ්‍යාවක් පර වූ කල්හි 'ර' කාරය වෙයි.

Ekādito saṅkhyāto parassa dasassa ādissa dassa rakāro hoti vā saṅkhyāne. Sesaṃ samaṃ. Ekārasa, ekādasa.

'ඒක' ආදී සංඛ්‍යාවන්ට පසුව ඇති 'දස' ශබ්දයේ ආදියේ පවතින 'ද' කාරයට සංඛ්‍යා ශබ්දයක් පර වන කල්හි විකල්පයෙන් 'ර' කාරය වෙයි. ශේෂය සමාන වේ. (උදාහරණ:) 'ඒකාරස', 'ඒකාදස' යනුයි.

Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti dvidasa itīdha –

'දෙකක් ද දහයක් ද' යන අර්ථයෙන් හෝ 'දෙකකින් වැඩි වූ දහය' යන අර්ථයෙන් 'ද්විදස' යන්නෙහි -

‘‘Vā’’ti vattate.

'වා' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

255. Vīsatidasesu bā dvissa tu.

255. 'වීසති', 'දස' යන ශබ්දයන් පර වූ කල්හි 'ද්වි' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'බා' ආදේශය වෙයි.

Vīsati dasaiccetesu paresu dvisaddassa bā hoti vā. Tusaddena tiṃsāyampi. Rakāro, āttañca. Bārasa, dvādasa.

'වීසති', 'දස' යන ශබ්දයන් පර වූ කල්හි 'ද්වි' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'බා' ආදේශය වෙයි. 'තු' ශබ්දය නිසා 'තිංසා' ශබ්දය පර වන කල්හි ද එය සිදුවේ. 'ර' කාරය ද 'ආ' භාවය ද වෙයි. (උදාහරණ:) 'බාරස', 'ද්වාදස' යනුයි.

Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa. Ettha ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā tisaddassa teādeso ānavutiyā.

'තුනක් ද දහයක් ද' හෝ 'තුනකින් වැඩි වූ දහය' යන අර්ථයෙන් 'තේරස' (දහතුන) යන්න වෙයි. මෙහි 'තේසු වුද්ධි' ආදී සූත්‍රයෙන් 'ති' ශබ්දයට 'තේ' ආදේශය අනූව (නවුති) දක්වා වූ සංඛ්‍යාවන්හි වෙයි.

Cattāro [Pg.119] ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra –

'හතරක් ද දහයක් ද' හෝ 'හතරකින් වැඩි වූ දහය' යන අර්ථයෙන් 'චතුද්දස' (දහහතර) යන්නෙහි -

‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.

'ගණනේ', 'දසස්ස' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

256 . Catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cu copi navā.

256 . 'චතු' යන උපපදයේ ලෝපය ද උත්තර පදයේ ආදියේ පවතින 'ච' කාරයට විකල්පයෙන් 'චු', 'චෝ' යන ආදේශයෝ ද වෙති.

Gaṇane dasassādimhi ṭhitassa catuiccetassa upapadassa tusaddo lopo hoti, uttarapadādimhi ṭhitassa catūpapadassa cakārassa cu coādesā honti navā. Cuddasa, coddasa, catuddasa.

ගණන් කිරීමෙහි දී 'දස' ශබ්දයට මුලින් ඇති 'චතු' යන උපපදය ලෝප වෙයි. උත්තර පදයේ ආදියේ පවතින 'ච' කාරයට විකල්පයෙන් 'චු', 'චෝ' යන ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) 'චුද්දස', 'චෝද්දස', 'චතුද්දස' යනුයි.

Apiggahaṇena anupapadassāpi gaṇane padādicakārassa lopo, cu co honti navā. Yathā – tālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ, cattālīsaṃ.

'අපි' යන වචනය ග්‍රහණය කිරීමෙන් උපපදයක් නොමැති තන්හි ද ගණන් කිරීමේ දී පදයේ ආදියේ ඇති 'ච' කාරයාගේ ලෝපය ද, විකල්පයෙන් 'චු', 'චෝ' භාවය ද වෙයි. උදාහරණ: 'තාලීසං', 'චුත්තාලීසං', 'චොත්තාලීසං', 'චත්තාලීසං' යනුයි.

Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti atthe pañcadasa. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā pañcasaddassa dasa vīsatīsu kvaci pannapaṇṇaādesā. Pannarasa, paṇṇarasa.

'පහක් ද දහයක් ද' හෝ 'පහකින් වැඩි වූ දහය' යන අර්ථයෙහි 'පඤ්චදස' යන්න වෙයි. 'තේසු වුද්ධි' ආදී සූත්‍රයෙන් 'පඤ්ච' ශබ්දයට 'දස', 'වීසති' යන ශබ්දයන් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට 'පන්න', 'පණ්ණ' යන ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) 'පන්නරස', 'පණ්ණරස' යනුයි.

Cha ca dasa ca, chahi vā adhikā dasāti atthe chadasa itīdha –

'හයක් ද දහයක් ද' හෝ 'හයකින් වැඩි වූ දහය' යන අර්ථයෙහි 'ඡදස' යන්නෙහි -

‘‘Chassā’’ti vattate.

'ඡස්ස' යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

257. Dase so niccañca.

257. 'දස' ශබ්දය පර වූ කල්හි 'ඡ' ශබ්දයට නිතිපතාම 'සෝ' ආදේශය වෙයි.

Chaiccetassa saṅkhyāsaddassa niccaṃ so hoti dase pare.

'ඡ' යන සංඛ්‍යාවාචී ශබ්දයට 'දස' ශබ්දය පර වූ කල්හි නිතිපතා 'සෝ' ආදේශය වෙයි.

‘‘Saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate.

‘සංඛ්‍යානං’ සහ ‘වා’ යන්න (මෙහිද) අනුවර්තනය වේ.

258. La darānaṃ.

258. දකාර රකාරයන්ට ලකාරය වේ.

Saṅkhyānaṃ dakārarakārānaṃ lakārādeso hoti vā.

සංඛ්‍යා වාචකයන්හි දකාරයට සහ රකාරයට විකල්පයෙන් ලකාර ආදේශය වේ.

Laḷānamaviseso[Pg.120]. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena ‘‘soḷasa’’ iti niccaṃ, ‘‘teḷasa, terasa, cattālīsaṃ, cattārīsa’’miti vibhāsā, dasa pannarasādīsu na ca hoti.

‘ල’ සහ ‘ළ’ අතර වෙනසක් නැත. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි (නියමිත විකල්පයෙහි) වැටේ. එබැවින් ‘සොළස’ යන්න නිත්‍ය වේ. ‘තෙළස, තෙරස’ සහ ‘චත්තාලීසං, චත්තාරීසං’ යන්න විකල්ප වේ. ‘දස’, ‘පන්නරස’ ආදියේදී මෙය සිදු නොවේ.

Satta ca dasa ca, sattahi vā adhikā dasāti atthe sattarasa, sattadasa.

සත ද දස ද, නොහොත් සතකින් අධික දසය යන අර්ථයෙහි ‘සත්තරස’, ‘සත්තදස’ (යන රූප සිද්ධ වේ).

Aṭṭha ca dasa ca, aṭṭhahi vā adhikā dasāti atthe aṭṭhadasa itīdha ātte kate –

අට ද දස ද, නොහොත් අටකින් අධික දසය යන අර්ථයෙහි ‘අට්ඨදස’ යන්නෙහි දීර්ඝ ‘ආ’ කාරය කළ කල්හි –

‘‘Vā, dassa, ra, saṅkhyāne’’ti ca vattate.

‘වා’, ‘දස්ස’, ‘ර’, ‘සංඛ්‍යානේ’ යන්න (මෙහිද) අනුවර්තනය වේ.

259. Aṭṭhādito ca.

259. අට්ඨ ආදීන්ගෙන් පසුව ද (වේ).

Aṭṭhādito ca dasasaddassa dakārassa rakāro hoti vā saṅkhyāne. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa.

අට්ඨ ආදීන්ගෙන් පරව දස ශබ්දයේ දකාරයට සංඛ්‍යාවන්හි විකල්පයෙන් රකාරය වේ. ‘අට්ඨාරස’, ‘අට්ඨාදස’ (යනු රූපයි).

Aṭṭhāditoti kiṃ? Catuddasa.

‘අට්ඨ ආදීන්ගෙන්’ යැයි කීවේ කුමටද? ‘චතුද්දස’ (යන ස්ථානයේ රකාරය නොවීම සඳහාය).

Katisaddo bahuvacanantova, ‘‘kati yo’’ itīdha

‘කති’ ශබ්දය බහු වචනාන්තම වේ. ‘කති යො’ යන්නෙහි මෙහිදී –

Niccaṃ yolopādi, rassattaṃ, kati tiṭṭhanti, kati passasi, katihi katibhi, katinaṃ, katihi katibhi, katinaṃ, katisu.

‘යො’ විභක්තිය නිත්‍යයෙන්ම ලොප් වීම ආදිය සහ රස්ව වීම සිදුවේ. ‘කති තිට්ඨන්ති’, ‘කති පස්සසි’, ‘කතිහි’, ‘කතිභි’, ‘කතිනං’, ‘කතිහි’, ‘කතිභි’, ‘කතිනං’, ‘කතිසු’ (යනුවෙන් රූප වේ).

Aliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ.

අලිංගනාම (ලිංගභේදයක් නොමැති නාම පද) කොටස නිමවියේය.

Vibhattippaccayavidhāna

විභක්ති ප්‍රත්‍ය විධානය

Atha vibhattippaccayantā vuccante.

දැන් විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති පද කියනු ලැබේ.

Tesaṃ panāliṅgattā, nipātattā ca tiliṅge, vacanadvaye ca samānaṃ rūpaṃ.

ලිංගයක් නොමැති වීම නිසාත්, නිපාත වීම නිසාත් ඒවා තුන් ලිංගයෙහිම ද, වචන දෙකෙහිම ද සමාන රූප ඇත්තේ වේ.

Purisasmā, purisehi vāti atthe –

‘පුරිසස්මා’ (පුරුෂයාගෙන්) නොහොත් ‘පුරිසේහි’ (පුරුෂයන්ගෙන්) යන අර්ථයෙහි –

260. Kvaci [Pg.121] to pañcamyatthe.

260. පඤ්චමී විභක්ති අර්ථයෙහි ඇතැම් විට ‘තො’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Sabbasmā suddhanāmato, sabbanāmato ca liṅgamhā kvaci topaccayo hoti pañcamyatthe.

සියලු ශුද්ධ නාමයන්ගෙන් සහ සර්වනාම ප්‍රකෘතීන්ගෙන් පඤ්චමී විභක්ති අර්ථයෙහි ඇතැම් විට ‘තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

261. Tvādayo vibhattisaññā.

261. ‘තො’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ‘විභක්ති’ යන සංඥාව ලබති.

Toādi yesaṃ dānipariyantānaṃ paccayānaṃ te honti paccayā tvādayo, te paccayā vibhattisaññā honti. Tena tadantānampi vibhatyantapadattaṃ siddhaṃ hoti.

‘තො’ යන්නෙන් ආරම්භ වී ‘දානි’ යන්නෙන් කෙළවර වන යම් ප්‍රත්‍ය කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ ‘තො’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ‘විභක්ති’ සංඥාව ලබති. එයින් ඒ ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පදයන්ට ද විභක්ති සහිත පද භාවය (පද බව) සිද්ධ වේ.

Purisato, evaṃ rājato vā, corato vā, aggito vā, gahapatito vā, hatthito, hetuto, sabbaññuto, kaññato, yuttito, itthito, bhikkhunito, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā’’ti topaccaye rassattaṃ. Yāguto, jambuto, cittato, āyuto iccādi.

‘පුරිසතො’, එසේම ‘රාජතො’ හෝ, ‘චොරතො’ හෝ, ‘අග්ගිතො’ හෝ, ‘ගහපතිතො’ හෝ, ‘හත්ථිතො’, ‘හෙතුතො’, ‘සබ්බඤ්ඤුතො’, ‘කඤ්ඤතො’, ‘යුත්තිතො’, ‘ඉත්ථිතො’, ‘භික්ඛුනිතො’ යනුයි. මෙහි ‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං දීඝරස්සාපච්චයෙසු චා’ යන සූත්‍රයෙන් ‘තො’ ප්‍රත්‍යයයෙහි දී ලුහු වීම (රස්ව වීම) සිදුවේ. ‘යාගුතො’, ‘ජම්බුතො’, ‘චිත්තතො’, ‘ආයුතො’ යනාදියයි.

Sabbanāmato sabbasmā, sabbehīti vā atthe sabbato, evaṃ yato, tato, katarato, katamato, itarato, aññato, ekato, ubhayato, pubbato, parato, aparato, dakkhiṇato, uttarato, amuto.

සර්වනාමයන්ගෙන්; ‘සබ්බස්මා’ හෝ ‘සබ්බේහි’ යන අර්ථයෙහි ‘සබ්බතො’ වේ. එසේම ‘යතො’, ‘තතො’, ‘කතරතො’, ‘කතමතො’, ‘ඉතරතො’, ‘අඤ්ඤතො’, ‘එකතො’, ‘උභයතො’, ‘පුබ්බතො’, ‘පරතො’, ‘අපරතො’, ‘දක්ඛිණතො’, ‘උත්තරතො’, ‘අමුතො’ යනුයි.

‘‘Kissa, ku’’iti ca vattate.

‘කිස්ස’ සහ ‘කු’ යන්න (මෙහිද) අනුවර්තනය වේ.

262. Tratothesu ca.

262. ‘ත්‍ර’, ‘තො’, ‘ථ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද (වේ).

Kimiccetassa ku hoti trato thaiccetesu ca paresu. Kasmā, kehīti vā kuto.

‘කිම්’ යන මෙයට පරව ‘ත්‍ර’, ‘තො’, ‘ථ’ යන ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි ‘කු’ ආදේශය වේ. ‘කස්මා’ හෝ ‘කේහි’ යන අර්ථයෙහි ‘කුතො’ (යනු රූපයයි).

‘‘Tothesū’’ti vattate.

‘තොථෙසු’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

263. Sabbassetassākāro [Pg.122] vā.

263. සියලු ‘එත’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘අ’ කාරය වේ.

Sabbassa etasaddassa akāro hoti vā tothaiccetesu. Etasmā, etehīti vā ato.

සියලු ‘එත’ ශබ්දයට ‘තො’, ‘ථ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘අ’ කාරය වේ. ‘එතස්මා’ හෝ ‘එතේහි’ යන අර්ථයෙහි ‘අතො’ (යනුයි).

‘‘Sabbassetassā’’ti ca vattate.

‘සබ්බස්සෙතස්ස’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

264. E tothesu ca.

264. ‘තො’, ‘ථ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද (එත ශබ්දයට) ‘එ’ කාරය වේ.

Sabbassa etasaddassa ekāro hoti vā tothaiccetesu. Dvittaṃ, etto.

සියලු ‘එත’ ශබ්දයට ‘තො’, ‘ථ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘එ’ කාරය වේ. ද්විත්වය වීමෙන් ‘එත්තො’ (යනු වේ).

‘‘Sabbassā’’ti vattate.

‘සබ්බස්ස’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

265. Imassi thaṃdānihatodhesu ca.

265. ‘ඉම’ ශබ්දයට ‘ථං’, ‘දානි’, ‘හ’, ‘තො’, ‘ධ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘ඉ’ කාරය වේ.

Imasaddassa sabbasseva ikāro hoti thaṃdānihatodhaiccetesu ca. Imasmāti ito.

‘ඉම’ ශබ්දය මුළුමනින්ම ‘ථං’, ‘දානි’, ‘හ’, ‘තො’, ‘ධ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘ඉ’ කාරය බවට පත්වේ. ‘ඉමස්මා’ යන අර්ථයෙන් ‘ඉතො’ (යනු වේ).

‘‘Kvaci to’’ti yogavibhāgena ādippabhutīhi to sattamiyatthe. Aniccādīhi tatiyatthe ca. Yathā – ādimhībhi atthe ādito. Evaṃ majjhato, ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, parato iccādayo.

‘ක්වචි තො’ යන සූත්‍රය කොටස් වශයෙන් බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) ‘ආදි’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ද, ‘අනිච්ච’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව තෘතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ද ‘තො’ ප්‍රත්‍යය වේ. කෙසේද යත්: ‘ආදිම්හි’ (ආදියේදී) යන අර්ථයෙහි ‘ආදිතො’ වේ. එසේම ‘මජ්ඣතො’, ‘එකතො’, ‘පුරතො’, ‘පච්ඡතො’, ‘පස්සතො’, ‘පිට්ඨිතො’, ‘පාදතො’, ‘සීසතො’, ‘අග්ගතො’, ‘මූලතො’, ‘පරතො’ යනාදියයි.

Tatiyatthe aniccenāti aniccato, aniccato sammasati. Evaṃ dukkhato, rogato, gaṇḍato iccādayo.

තෘතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි; ‘අනිච්චේන’ යන අර්ථයෙහි ‘අනිච්චතො’ වේ. ‘අනිච්චතො සම්මසති’ (අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි). එසේම ‘දුක්ඛතො’, ‘රොගතො’, ‘ගණ්ඩතො’ යනාදියයි.

‘‘Atthe, kvacī’’ti ca vattate.

‘අත්ථෙ’ සහ ‘ක්වචි’ යන්න (මෙහිද) අනුවර්තනය වේ.

266. Tratha sattamiyā sabbanāmehi.

266. සර්වනාමයන්ගෙන් පරව සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ‘ත්‍ර’ සහ ‘ථ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Sabbanāmehi parā tra thaiccete paccayā honti kvaci sattamyatthe. Sabbasmiṃ, sabbesu cāti sabbatra sabbattha. Evaṃ [Pg.123] yatra yattha, tatra tattha, itaratra itarattha, aññatra aññattha, ubhayatra ubhayattha, paratra parattha, kutra kuttha, ‘‘tratothesu cā’’ti kuttaṃ. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti sutte casaddena kādeso. Kattha, amutra amuttha.

සර්වනාමයන්ගෙන් පරව ඇතැම් විට සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ‘ත්‍ර’, ‘ථ’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘සබ්බස්මිං’ හෝ ‘සබ්බේසු’ යන අර්ථයෙහි ‘සබ්බත්‍ර’, ‘සබ්බත්ථ’ වේ. එසේම ‘යත්‍ර - යත්ථ’, ‘තත්‍ර - තත්ථ’, ‘ඉතරත්‍ර - ඉතරත්ථ’, ‘අඤ්ඤත්‍ර - අඤ්ඤත්ථ’, ‘උභයත්‍ර - උභයත්ථ’, ‘පරත්‍ර - පරත්ථ’, ‘කුත්‍ර - කුත්ථ’ (මෙහි ‘ත්‍රතොථෙසු ච’ යන සූත්‍රයෙන් ‘කු’ භාවය වේ). ‘කිස්ස ක වෙ ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ක’ කාර ආදේශය වීමෙන් ‘කත්ථ’ ද, ‘අමුත්‍ර - අමුත්ථ’ ද වේ.

‘‘Sabbassetassākāro’’ti vattate.

‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

267. Tre niccaṃ.

267. ‘ත්‍රෙ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි නිත්‍යයෙන්ම (අකාරය) වේ.

Sabbasseva etasaddassa akāro hoti niccaṃ tre pare. Atra. ‘‘Sabbassetassākāro vā’’ti attaṃ, ‘‘e tothesu cā’’ti ekāro, attha, ettha.

‘ත්‍රෙ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘එත’ සර්වනාම ශබ්දයට නිත්‍යයෙන්ම අකාරාදේශය වේ. (එවිට) ‘අත්‍ර’ (යන රූපය වේ). ‘සබ්බස්සෙතස්සාකාරො වා’ යන්නෙන් අකාරාදේශය ද, ‘එ තොථෙසු ච’ යන්නෙන් ඒකාරාදේශය ද වී ‘අත්ථ’, ‘එත්ථ’ යන රූප වෙත්.

‘‘Kvaci, atthe, sattamiyā’’ti ca adhikāro, sabbasminti atthe –

‘ක්වචි’, ‘අත්ථෙ’, ‘සත්තමියා’ යන්න අධිකාර සූත්‍ර වේ. ‘සබ්බස්මිං’ (සියල්ලෙහි) යන අර්ථයෙහි –

268. Sabbato dhi.

268. ‘සබ්බ’ ශබ්දයෙන් පරව ‘ධි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Sabbaiccetasmā dhippaccayo hoti kvaci sattamyatthe. Sabbadhi.

‘සබ්බ’ යන මේ ශබ්දයෙන් සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක ‘ධි’ ප්‍රත්‍යය වේ. (එවිට) ‘සබ්බධි’ යන රූපය වේ.

269. Kismā vo.

269. ‘කිං’ ශබ්දයෙන් පරව ‘වො’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Kimiccetasmā vappaccayo hoti kvaci sattamyatthe.

‘කිං’ යන මේ ශබ්දයෙන් සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක ‘ව’ ප්‍රත්‍යය වේ.

270. Kissa ka ve ca.

270. ‘කිං’ ශබ්දයට ‘ක’ කාරය ආදේශ වේ ‘ව’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘ථ’, ‘හ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද එසේ වේ. ‘තෙසු වුද්ධී’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘ව’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ක’ යන්නෙහි අකාරය ලොප් වීම ද සිදු වේ. (එවිට) ‘ක්ව’ යන රූපය වේ. ‘ක්ව ගතොසි ත්වං’ (නුඹ කොහි ගියේ ද?).

Kimiccetassa kasaddo ādeso hoti vappaccayepare. Caggahaṇena thahamādiavappaccayepi. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā kakāre akārassa lopo ca vamhi. Kva gatosi tvaṃ.

(මෙය ඉහත සූත්‍රයේම කොටසකි).

‘‘Kismā’’ti vattate.

‘කිස්මා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

271. Hiṃhaṃhiñcanaṃ[Pg.124].

271. ‘හිං’, ‘හං’, ‘හිංචනං’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Kimiccetasmā hiṃ haṃ hiñcanaṃiccete paccayā honti kvaci sattamyatthe.

‘කිං’ යන මේ ශබ්දයෙන් සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක ‘හිං’, ‘හං’, ‘හිංචනං’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

‘‘Kissā’’ti vattate.

‘කිස්සා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

272. Ku hiṃhaṃsu ca.

272. ‘හිං’, ‘හං’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘කු’ ආදේශය වේ.

Kimiccetassa ku hoti hiṃ haṃ iccetesu. Caggahaṇena hiñcanaṃdācanamiccādīsupi. Kisminti kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ, kahaṃ kādeso.

‘කිං’ ශබ්දයට ‘කු’ ආදේශය වේ ‘හිං’, ‘හං’ යන ප්‍රත්‍යයන්හිදී. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘හිංචනං’, ‘දාචනං’ ආදියේදී ද එසේ වේ. ‘කිස්මිං’ (කොහිද) යන අර්ථයෙහි – ‘කුහිං’, ‘කුහං’, ‘කුහිංචනං’ යන රූප ද, ‘ක’ කාරාදේශයෙන් ‘කහං’ යන රූපය ද වේ.

‘‘Hiṃ ha’’nti vattate.

‘හිං’, ‘හං’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

273. Tamhā ca.

273. ‘ත’ ශබ්දයෙන් ද පරව වේ.

Taiccetasmā ca sabbanāmato hiṃhaṃpaccayā honti kvaci sattamyatthe. Tasminti tahiṃ, tahaṃ.

‘ත’ යන මේ සර්වනාමයෙන් ද සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක ‘හිං’, ‘හං’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘තස්මිං’ (එහි) යන අර්ථයෙහි – ‘තහිං’, ‘තහං’ යන රූප වේ.

274. Imasmā hadhā ca.

274. ‘ඉම’ ශබ්දයෙන් පරව ‘හ’, ‘ධ’ ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Imasaddato hadhappaccayā honti kvaci sattamyatthe. ‘‘Imassi tha’’ntiādinā ikāro. Imasminti iha, idha.

‘ඉම’ ශබ්දයෙන් සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක ‘හ’, ‘ධ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘ඉමස්සි ථ’ ආදී සූත්‍රයෙන් ඉකාරය වේ. ‘ඉමස්මිං’ (මෙහි) යන අර්ථයෙහි – ‘ඉහ’, ‘ඉධ’ යන රූප වේ.

275. Yato hiṃ.

275. ‘ය’ ශබ්දයෙන් පරව ‘හිං’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Yaiccetasmā sabbanāmato hiṃpaccayo hoti kvaci sattamyatthe. Yasminti yahiṃ.

‘ය’ යන මේ සර්වනාමයෙන් සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක ‘හිං’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘යස්මිං’ (යම් තැනක) යන අර්ථයෙහි – ‘යහිං’ යන රූපය වේ.

‘‘Kāle’’ti adhikāroyaṃ.

‘කාලෙ’ (කාලයෙහි) යන්න මෙහි අධිකාරයකි.

Kasmiṃ kāleti atthe

‘කස්මිං කාලෙ’ (කවර කලෙකද) යන අර්ථයෙහි –

276. Kiṃsabbaññekayakuhi [Pg.125] dā dācanaṃ.

276. ‘කිං’, ‘සබ්බ’, ‘අඤ්ඤ’, ‘එක’, ‘ය’ යන සර්වනාමයන්ගෙන් ‘දා’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘කු’ යන්නෙන් ‘දාචනං’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

Kiṃ sabbaaññaekayaiccetehi sabbanāmehi dāpaccayo hoti. Kuiccetasmā dācanañca kāle kvaci sattamyatthe.

‘කිං’, ‘සබ්බ’, ‘අඤ්ඤ’, ‘එක’, ‘ය’ යන මේ සර්වනාමයන්ගෙන් ‘දා’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘කු’ යන්නෙන් ‘දාචනං’ ප්‍රත්‍යය ද කාලාර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි වේ.

‘‘Kissa ka ve cā’’ti sutte casaddena kādeso, kadā.

‘කිස්ස ක වෙ ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ක’ කාරාදේශය වී, ‘කදා’ යන රූපය වේ.

277. Sabbassa so dāmhi vā.

277. ‘දා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘සබ්බ’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ස’ කාරාදේශය වේ.

Sabbaiccetassa saddassa sasaddādeso hoti vā dāpaccaye pare. Sabbasmiṃ kāleti sadā, sabbadā.

‘සබ්බ’ යන මේ ශබ්දයට ‘දා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ස’ කාරාදේශය වේ. ‘සබ්බස්මිං කාලෙ’ (හැම කල්හිම) යන අර්ථයෙහි – ‘සදා’, ‘සබ්බදාලෙ’ (හෙවත් සබ්බදා) යන රූප වේ.

Evaṃ aññadā, ekadā, yadā, kasmiṃ kāleti kudācanaṃ, ‘‘ku hiṃhaṃsu cā’’ti sutte casaddena kuttaṃ, ‘‘ku’’iti nipātanena vā.

මෙසේම ‘අඤ්ඤදා’, ‘එකදා’, ‘යදා’ යන රූප ද, ‘කස්මිං කාලෙ’ යන අර්ථයෙහි ‘කුදාචනං’ යන රූපය ද වේ. ‘කු හිංහංසු ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘කු’ භාවය හෝ ‘කු’ යන නිපාතයෙන් හෝ සිදු වේ.

‘‘Dā’’ti vattate.

‘දා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

278. Tamhā dāni ca.

278. ‘ත’ ශබ්දයෙන් පරව ‘දානි’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

Taiccetasmā sabbanāmato dānidāpaccayā honti kāle kvaci sattamyatthe. Tasmiṃ kāleti tadāni, tadā.

‘ත’ යන මේ සර්වනාමයෙන් කාලාර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ‘දානි’ සහ ‘දා’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘තස්මිං කාලෙ’ (එකල්හි) යන අර්ථයෙහි – ‘තදානි’, ‘තදා’ යන රූප වේ.

279. Imasmā rahidhunādāni ca.

279. ‘ඉම’ ශබ්දයෙන් පරව ‘රහි’, ‘ධුනා’, ‘දානි’ යන ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Imasaddato rahi dhunā dāniiccete paccayā honti kāle kvaci sattamyatthe.

‘ඉම’ ශබ්දයෙන් කාලාර්ථයෙහි ඇතැම් විටෙක සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ‘රහි’, ‘ධුනා’, ‘දානි’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

‘‘Sabbassa, imassā’’ti ca vattate.

‘සබ්බස්ස’, ‘ඉමස්ස’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

280. Eta [Pg.126] rahimhi.

280. ‘රහි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘එත’ ආදේශය වේ.

Sabbassa imasaddassa etādeso hoti rahimhi paccaye pare. Imasmiṃ kāleti etarahi.

‘රහි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ඉම’ ශබ්දයට ‘එත’ ආදේශය වේ. ‘ඉමස්මිං කාලෙ’ (දැන් / මේ කාලයෙහි) යන අර්ථයෙහි – ‘එතරහි’ යන රූපය වේ.

281. A dhunāmhi ca.

281. ‘ධුනා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද ‘අ’ කාරාදේශය වේ.

Sabbasseva imasaddassa akāro hoti dhunāpaccaye pare. Adhunā, imasaddassa ikāro. Imasmiṃ kāleti idāni.

'ධුනා' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, 'ඉම' යන මුළු ශබ්දයට ම 'අ' කාරය වෙයි. 'අධුනා' යන්නෙහි එසේ ය. 'ඉම' ශබ්දයට 'ඉ' කාරය ද වෙයි. 'මේ කාලයෙහි' යන අර්ථයෙන් 'ඉදානි' යන්න සිද්ධ වෙයි.

Vibhattippaccayavidhānaṃ niṭṭhitaṃ.

විභක්ති ප්‍රත්‍ය විධානය නිම විය.

Opasaggikapada

උපසර්ග පද

Athāliṅgasaṅkhyāvibhattibhedā upasagganipātā vuccante.

දැන්, ලිංග භේද, සංඛ්‍යා භේද සහ විභක්ති භේද රහිත වූ උපසර්ග සහ නිපාත පද පවසනු ලැබේ.

Pa parā ni nī u du saṃ vi ava anu pari adhi abhi pati su ā ati api apa upa iti pīsati upasaggā.

ප, පරා, නි, නී, උ, දු, සං, වි, අව, අනු, පරි, අධි, අභි, පති, සු, ආ, අති, අපි, අප, උප යන මොහු විසි (20) උපසර්ගයෝ වෙති.

Tattha pasaddo pakārā’dikamma padhāni’ssariya’ntobhāvaviyoga tappara bhusattha sambhavatitti anāvila patthanādīsu. Paiti ayamupasaggo etesu pakārādīsu atthesu vattati, yathā – pakāre paññā, ādikamme vippakataṃ, padhāne paṇītaṃ, padhānaṃ padhānattaṃ, issariye pabhū ayaṃ desassa, antobhāve pakkhittaṃ, viyoge pavāsī, tappare pācariyo, bhusatthe pavuddhakāyo, sambhave himavatā gaṅgā pabhavati, tittiyaṃ pahūtamannaṃ, anāvile pasannamudakaṃ, patthane paṇihitaṃ.

'ප' යන්න ප්‍රකාර, ආදිකර්ම, ප්‍රධාන, ඓශ්චර්ය, අන්තෝභාව, වියෝග, තත්පර, භෘශාර්ථ, සම්භව, තෘප්ති, අනාවිල, ප්‍රාර්ථනා ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. 'ප' යන මේ උපසර්ගය මේ ප්‍රකාර ආදී අර්ථයන්හි වැටෙයි. නිදසුන්: ප්‍රකාර අර්ථයෙහි - 'පඤ්ඤා', ආදිකර්ම අර්ථයෙහි - 'විප්පකතං', ප්‍රධාන අර්ථයෙහි - 'පණීතං' (ප්‍රධාන බව හෙවත් 'පධානත්තං'), ඓශ්චර්ය අර්ථයෙහි - 'පභූ අයං දේසස්ස' (මොහු මේ දේශයට අධිපති වේ), අන්තෝභාව අර්ථයෙහි - 'පක්ඛිත්තං', වියෝග අර්ථයෙහි - 'පවාසී', තත්පර අර්ථයෙහි - 'පාචරියෝ', භෘශාර්ථයෙහි - 'පවුද්ධකායෝ', සම්භව අර්ථයෙහි - 'හිමවතා ගංගා පභවති' (හිමාලයෙන් ගංගාව උපදියි), තෘප්ති අර්ථයෙහි - 'පහූතමන්නං', අනාවිල අර්ථයෙහි - 'පසන්නමුදකං', ප්‍රාර්ථනා අර්ථයෙහි - 'පණිහිතං' යන්නයි.

Parāiti [Pg.127] parihāni parājaya gativikkamā’masanādīsu. Yathā – parihāniyaṃ parābhavo, parājaye parājito, gatiyaṃ parāyanaṃ. Vikkame parakkamati, āmasane aṅgassa parāmasanaṃ.

'පරා' යන්න පරිහානිය, පරාජය, ගති, වික්‍රමය, ආමර්ශන ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: පරිහානි අර්ථයෙහි - 'පරාභවෝ', පරාජයෙහි - 'පරාජිතෝ', ගති අර්ථයෙහි - 'පරායනං', වික්‍රමයෙහි - 'පරක්කමති', ආමර්ශනයෙහි - 'අංගස්ස පරාමසනං' යන්නයි.

Niiti nissesa niggata nīharaṇa’ntopavesanā’bhāvanisedha nikkhanta pātubhāvā’vadhāraṇa vibhajana upamū’padhāraṇā’vasānachekādīsu. Nissese nirutti, niravasesaṃ deti, niggate nikkileso, niyyāti, nīharaṇe niddhāraṇaṃ, antopavesane nikhāto, abhāve nimmakkhikaṃ, nisedhe nivāreti, nikkhante nibbāno, nibbānaṃ, pātubhāve nimmitaṃ, avadhāraṇe nicchayo, vibhajane niddeso, upamāyaṃ nidassanaṃ, upadhāraṇe nisāmanaṃ, avasāne niṭṭhitaṃ, cheke nipuṇo.

'නි' යන්න නිශ්ශේෂ, නිර්ගත, nīharaṇa (ඉවතට ගැනීම), අන්තෝප්‍රවේශන, අභාව, නිෂේධ, නික්ක්‍රාන්ත, පාතුර්භාව, අවධාරණ, විභජන, උපමා, උපධාරණ, අවසාන සහ ඡේක ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: නිශ්ශේෂ අර්ථයෙහි - 'නිරුත්ති' (ඉතිරි නැතිව දෙයි යන අර්ථයෙන් 'නිරවසේසං දේති'), නිර්ගත අර්ථයෙහි - 'නික්කිලෙසෝ', 'නිය්‍යාති', නීහරණ අර්ථයෙහි - 'නිද්ධාරණං', අන්තෝප්‍රවේශනයෙහි - 'නිඛාතෝ', අභාවයෙහි - 'නිම්මක්ඛිකං', නිෂේධයෙහි - 'නිවාරේති', නික්ක්‍රාන්තයෙහි - 'නිබ්බානෝ' හෙවත් 'නිබ්බානං', පාතුර්භාවයෙහි - 'නිම්මිතං', අවධාරණයෙහි - 'නිච්ඡයෝ', විභජනයෙහි - 'නිද්දේසෝ', උපමාවෙහි - 'නිදස්සනං', උපධාරණයෙහි - 'නිසාමනං', අවසානයෙහි - 'නිට්ඨිතං', ඡේක අර්ථයෙහි - 'නිපුණෝ' යන්නයි.

Nīiti nīharaṇā’varaṇādīsu. Nīharaṇe nīharati, āvaraṇe nīvaraṇaṃ.

'නී' යන්න නීහරණ සහ ආවරණ ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: නීහරණ අර්ථයෙහි - 'නීහරති', ආවරණ අර්ථයෙහි - 'නීවරණං' යන්නයි.

Uiti uggatu’ddhakamma padhāna viyoga sambhava atthalābhasatti sarūpakathanādīsu. Uggate uggacchati, uddhakamme āsanā uṭṭhito, ukkhepo, padhāne uttamo, lokuttaro, viyoge ubbāsito, sambhave ubbhūto, atthalābhe uppannaṃ ñāṇaṃ, sattiyaṃ ussahati gantuṃ, sarūpakathane uddisati suttaṃ.

'උ' යන්න උද්ගත, උර්ධ්වකර්ම, ප්‍රධාන, වියෝග, සම්භව, අර්ථලාභ, ශක්ති සහ සරූපකථන ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: උද්ගත අර්ථයෙහි - 'උග්ගච්ඡති', උර්ධ්වකර්ම අර්ථයෙහි - 'ආසනා උට්ඨිතෝ', 'උක්ඛේපෝ', ප්‍රධාන අර්ථයෙහි - 'උත්තමෝ', 'ලෝකුත්තරෝ', වියෝග අර්ථයෙහි - 'උබ්බාසිතෝ', සම්භව අර්ථයෙහි - 'උබ්භූතෝ', අර්ථලාභ අර්ථයෙහි - 'උප්පන්නං ඤාණං', ශක්ති අර්ථයෙහි - 'උස්සහති ගන්තුං', සරූපකථන අර්ථයෙහි - 'උද්දිසති සුත්තං' යන්නයි.

Duiti asobhanā’bhāvakucchitā’samiddhi kiccha virūpatādīsu. Asobhane duggandho, abhāve dubbhikkhaṃ, kucchite dukkaṭaṃ, asamiddhiyaṃ dussassaṃ, kicche dukkaraṃ, virūpatāyaṃ dubbaṇṇo, dummukho.

'දු' යන්න අශෝභන, අභාව, කුච්ඡිත, අසමෘද්ධි, කිච්ඡ සහ විරූපතා ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: අශෝභන අර්ථයෙහි - 'දුග්ගන්ධෝ', අභාව අර්ථයෙහි - 'දුබ්භික්ඛං', කුච්ඡිත අර්ථයෙහි - 'දුක්කටං', අසමෘද්ධි අර්ථයෙහි - 'දුස්සස්සං', කිච්ඡ අර්ථයෙහි - 'දුක්කරං', විරූපතා අර්ථයෙහි - 'දුබ්බණ්ණෝ', 'දුම්මුඛෝ' යන්නයි.

Saṃiti samodhāna sammāsama samantabhāvasaṅgata saṅkhepabhusattha sahattha appattha pabhavā’bhimukhabhāva saṅgaha pidhāna punappunakaraṇa samiddhādīsu. Samodhāne sandhi, sammāsamesu samādhi[Pg.128], sampayutto, samantabhāve saṃkiṇṇā samullapanā, saṅgate saṅgamo, saṅkhepe samāso, bhusatthe sāratto, sahatthe saṃvāso, appatthe samaggho. Pabhave sambhavo, abhimukhabhāve sammukhaṃ, saṅgahe saṅgaṇhāti, pidhāne saṃvutaṃ, punappunakaraṇe sandhāvati, samiddhiyaṃ sampanno.

'සං' යන්න සමෝධානය, සම්මා-සම, සමන්තභාව, සංගත, සංක්ෂේප, භෘශාර්ථ, සහාර්ථ, අප්පාර්ථ, ප්‍රභව, අභිමුඛභාව, සංග්‍රහ, පිධාන, පුනප්පුනකරණ සහ සමෘද්ධි ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: සමෝධානයෙහි - 'සන්ධි', සම්මා-සම අර්ථයන්හි - 'සමාධි', 'සම්පයුත්තෝ', සමන්තභාවයෙහි - 'සංකිණ්ණා', 'සමුල්ලපනා', සංගතයෙහි - 'සංගමෝ', සංක්ෂේපයෙහි - 'සමාසෝ', භෘශාර්ථයෙහි - 'සාරත්තෝ', සහාර්ථයෙහි - 'සංවාසෝ', අප්පාර්ථයෙහි - 'සමග්ඝෝ', ප්‍රභවයෙහි - 'සම්භවෝ', අභිමුඛභාවයෙහි - 'සම්මුඛං', සංග්‍රහයෙහි - 'සංගණ්හාති', පිධානයෙහි - 'සංවුතං', පුනප්පුනකරණයෙහි - 'සන්ධාවතී', සමෘද්ධියෙහි - 'සම්පන්නෝ' යන්නයි.

Viiti visesa vividha viruddha vigata viyoga virūpatādīsu. Visese vimutti visiṭṭho, vividhe vimati vicitraṃ, viruddhe vivādo, vigate vimalaṃ, viyoge vippayutto, virūpatāyaṃ virūpo.

'වි' යන්න විශේෂ, විවිධ, විරුද්ධ, විගත, වියෝග සහ විරූපතා ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: විශේෂ අර්ථයෙහි - 'විමුත්ති', 'විසිට්ඨෝ', විවිධ අර්ථයෙහි - 'විමති', 'විචිත්තං', විරුද්ධ අර්ථයෙහි - 'විවාදෝ', විගත අර්ථයෙහි - 'විමලං', වියෝග අර්ථයෙහි - 'විප්පයුත්තෝ', විරූපතා අර්ථයෙහි - 'විරූපෝ' යන්නයි.

Avaiti adhobhāga viyoga paribhava jānana suddhi nicchayadesa theyyādīsu. Adhobhāge avakkhittacakkhu, viyoge omukkaupāhano avakokilaṃ vanaṃ, paribhave avajānanaṃ avamaññati, jānane avagacchati, suddhiyaṃ vodānaṃ, nicchaye avadhāraṇaṃ, dese avakāso, theyye avahāro.

'අව' යන්න අධෝභාග, වියෝග, පරිභව, ජානන, ශුද්ධි, නිශ්චය, දේශ සහ ස්තේය ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: අධෝභාග අර්ථයෙහි - 'අවක්ඛිත්තචක්ඛු', වියෝග අර්ථයෙහි - 'ඔමුක්කඋපාහනෝ' (වහන් යුගල ගැලවීම), 'අවකෝකිලං වනං' (කොවුලන්ගෙන් තොර වනය), පරිභව අර්ථයෙහි - 'අවජානනං' (අගෞරව කිරීම), 'අවමඤ්ඤති' (අවමන් කරයි), ජානන අර්ථයෙහි - 'අවගච්ඡති' (දැනගනියි), ශුද්ධි අර්ථයෙහි - 'වෝදානං' (පිරිසිදු බව), නිශ්චයෙහි - 'අවධාරණං' (තීරණය කිරීම), දේශ අර්ථයෙහි - 'අවකාසෝ' (අවකාශය), ස්තේය අර්ථයෙහි - 'අවහාරෝ' (සොරකම) යන්නයි.

Anuiti anugatā’nupacchinna pacchattha bhusattha sādissa hīnatatiyattha lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna bhāga vicchādīsu. Anugate anveti, anupacchinne anusayo, pacchāsaddatthe anurathaṃ, bhusatthe anuratto, sādisse anurūpaṃ. Hīne anusāriputtaṃ paññavanto, tatiyatthe nadimanvavasitā senā, lakkhaṇe rukkhaṃ anu vijjotate vijju, itthambhūtakkhāne sādhu devadatto mātaraṃ anu, bhāge yadettha maṃ anusiyā taṃ dīyatu, vicchāyaṃ rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando.

'අනු' යන්න අනුගත, අනුපච්ඡින්න, පශ්චාද්භාග, භෘශාර්ථ, සාදෘශ්‍ය, hīna (හීන/අඩු බව), තෘතීයාර්ථ, ලක්ෂණ, ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යාන, භාග සහ වීප්සා ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: අනුගත අර්ථයෙහි - 'අන්වේති', අනුපච්ඡින්න අර්ථයෙහි - 'අනුසයෝ', පශ්චාද් අර්ථයෙහි - 'අනුරථං', භෘශාර්ථයෙහි - 'අනුරත්තෝ', සාදෘශ්‍යයෙහි - 'අනුරූපං', හීන අර්ථයෙහි - 'අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තෝ' (සැරියුත් හිමියන්ට වඩා ප්‍රඥාවෙන් අඩු අය), තෘතීයාර්ථයෙහි - 'නදිමන්වවසිථා සේනා' (ගඟ ඇසුරු කොට වාසය කළ සේනාව), ලක්ෂණ අර්ථයෙහි - 'රුක්ඛං අනු විජ්ජෝතතේ විජ්ජු' (ගස ඇසුරු කොට විදුලිය බැබළෙයි), ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානයෙහි - 'සාධු දේවදත්තෝ මාතරං අනු' (දේවදත්ත මව කෙරෙහි යහපත් ලෙස හැසිරෙයි), භාග අර්ථයෙහි - 'යදෙත්ථ මං අනුසියා taṃ dīyatu' (මෙහි මට හිමි කොටසක් ඇත්නම් එය දෙනු ලැබේවා), වීප්සා අර්ථයෙහි - 'රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජෝතතේ චන්දෝ' (ගසෙන් ගසට සඳ බබළයි) යන්නයි.

Pariiti samantatobhāva pariccheda vajjanā’liṅgana nivāsanapūjābhojanā’vajānana dosakkhāna lakkhaṇādīsu. Samantatobhāve parivuto, paricchede pariññeyyaṃ, vajjane pariharati[Pg.129], āliṅgane parissajati, nivāsane vatthaṃ paridhassati, pūjāyaṃ pāricariyā, bhojane bhikkhuṃ parivisati. Avajānane paribhavati, dosakkhāne paribhāsati, lakkhaṇādīsu rukkhaṃ pari vijjotate vijjuiccādi.

'පරි' යන්න සමන්තතෝභාව, පරිච්ඡේද, වර්ජන, ආලිංගන, නිවාසන, පූජා, භෝජන, අවජානන, දෝෂාඛ්‍යාන සහ ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: සමන්තතෝභාවයෙහි - 'පරිවුතෝ', පරිච්ඡේදයෙහි - 'පරිඤ්ඤෙය්‍යං', වර්ජනයෙහි - 'පරිහරති', ආලිංගනයෙහි - 'පරිස්සජති', නිවාසනයෙහි - 'වත්ථං පරිධස්සති', පූජාවෙහි - 'පාරිචරියා', භෝජනයෙහි - 'භික්ඛුං පරිවිසති', අවජානනයෙහි - 'පරිභවති', දෝෂාඛ්‍යානයෙහි - 'පරිභාසති', ලක්ෂණ ආදියෙහි - 'රුක්ඛං පරි විජ්ජෝතතේ විජ්ජු' යනාදියයි.

Adhiiti adhiki’ssa’rūparibhāvā’dhibhavanajjhāyanā’dhiṭṭhānanicchayapāpuṇanādīsu. Adhike adhisīlaṃ, issare adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, uparibhāve adhirohati, pathaviṃ adhisessati, adhibhavane adhibhavati, ajjhāyane byākaraṇamadhīte, adhiṭṭhāne bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, nicchaye adhimokkho, pāpuṇane bhogakkhandhaṃ adhigacchati.

'අධි' යන්න අධික, ඓශ්චර්ය, උපරිභාව, අධිභවන, අධ්‍යයන, අධිෂ්ඨාන, නිශ්චය සහ ප්‍රාපණ ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: අධික අර්ථයෙහි - 'අධිසීලං', ඓශ්චර්යයෙහි - 'අධිපති' ('අධි බ්‍රහ්මදත්තේ පඤ්චාලා'), උපරිභාවයෙහි - 'අධිරෝහති', 'පථවිං අධිසෙස්සති' (පොළොව මත සැතපෙන්නේය), අධිභවනයෙහි - 'අධිභවති', අධ්‍යයනයෙහි - 'ව්‍යාකරණමධීතේ' (ව්‍යාකරණ ඉගෙන ගනියි), අධිෂ්ඨානයෙහි - 'භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති', නිශ්චයෙහි - 'අධිමොක්ඛෝ', ප්‍රාපණ අර්ථයෙහි - 'භෝගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති' යන්නයි.

Abhiiti abhimukhabhāva visiṭṭhā’dhi ku’ddhakamma kula sāruppavandana lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna vicchādīsu. Abhimukhabhāve abhimukho abhikkamati, visiṭṭhe abhidhammo, adhike abhivassati, uddhakamme abhiruhati, kule abhijāto, sāruppe abhirūpo, vandane abhivādeti, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

'අභි' යන්න අභිමුඛභාව, විශිෂ්ට, අධික, උර්ධ්වකර්ම, කුල, සාරූප්‍ය, වන්දනා, ලක්ෂණ, ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යාන සහ වීප්සා ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. නිදසුන්: අභිමුඛභාවයෙහි - 'අභිමුඛෝ', 'අභික්කමති', විශිෂ්ට අර්ථයෙහි - 'අභිධම්මෝ' (අභිධර්මය), අධික අර්ථයෙහි - 'අභිවස්සති', උර්ධ්වකර්මයෙහි - 'අභිරුහති', කුල අර්ථයෙහි - 'අභිජාතෝ', සාරූප්‍යයෙහි - 'අභිරූපෝ', වන්දනාවෙහි - 'අභිවාදේති', ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි පෙර (අනු උපසර්ගයට) සමාන වේ.

Patiiti patigata paṭilomapatinidhi patidāna nisedhanivattana sādissa patikaraṇā’dāna patibodha paṭicca lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna bhāgavicchādīsu. Patigate paccakkhaṃ, paṭilome patisotaṃ, patinidhimhi ācariyato pati sisso, patidāne telatthikassa ghataṃ pati dadāti, nisedhe paṭisedhanaṃ, nivattane paṭikkamati, sādisse patirūpakaṃ, patikaraṇe patikāro, ādāne patiggaṇhāti, patibodhe paṭivedho, paṭicce paccayo, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

'පති' යනු ප්‍රතිගත (ප්‍රත්‍යක්ෂ), ප්‍රතිලෝම, ප්‍රතිනිධි (වෙනුවට), ප්‍රතිදාන (නැවත දීම), නිෂේධ (වැළැක්වීම), නිවර්තන (නැවතීම/පසුබෑම), සාදෘශ්‍ය (සමානකම), ප්‍රතිකරණ, ආදාන (පිළිගැනීම), ප්‍රතිබෝධ (අවබෝධය), ප්‍රතීත්‍ය (ප්‍රත්‍යය), ලක්ෂණ, ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යාන (එසේ වූ බව කීම), භාග (කොටස) සහ වීප්සා (නැවත නැවත පැවසීම) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. ප්‍රතිගත අර්ථයෙහි 'පච්චක්ඛං' (ප්‍රත්‍යක්ෂය) ද, ප්‍රතිලෝම අර්ථයෙහි 'පටිසෝතං' (උඩුගං බලා) ද, ප්‍රතිනිධි අර්ථයෙහි 'ආචරියතෝ පති සිස්සෝ' (ගුරුවරයා වෙනුවට ශිෂ්‍යයා) ද, ප්‍රතිදාන අර්ථයෙහි 'තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පති දදාති' (තෙල් අවශ්‍ය තැනැත්තාට ගිතෙල් වෙනුවට තෙල් දෙයි) ද, නිෂේධ අර්ථයෙහි 'පටිසේධනං' (වැළැක්වීම) ද, නිවර්තන අර්ථයෙහි 'pටික්කමති' (පසුබසියි) ද, සාදෘශ්‍ය අර්ථයෙහි 'පතිරූපකං' (සමාන වූවක්) ද, ප්‍රතිකරණ අර්ථයෙහි 'පතිකාරෝ' (ප්‍රතිකර්මය) ද, ආදාන අර්ථයෙහි 'පතිගණ්හාති' (පිළිගනියි) ද, ප්‍රතිබෝධ අර්ථයෙහි 'පටිවේධෝ' (අවබෝධය) ද, ප්‍රතීත්‍ය අර්ථයෙහි 'පච්චයෝ' (ප්‍රත්‍යය) ද වේ. ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි පෙර පරිදිම වේ.

Suiti sobhana suṭṭhusammā samiddhi sukhatthādīsu. Sobhane sugandho, suṭṭhusammādatthesu suṭṭhu gato sugato, sammā gatotipi sugato, samiddhiyaṃ subhikkhaṃ, sukhatthe sukaro.

'සු' යන්න ශෝභන (යහපත්), සුෂ්ඨු (මනා කොට), සම්මා (නිවැරදිව), සමෘද්ධි (දියුණුව), සුඛ (සුවය) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. ශෝභන අර්ථයෙහි 'සුගන්ධෝ' (සුවඳ) ද, සුෂ්ඨු සහ සම්මා යන අර්ථයන්හි 'සුට්ඨු ගතෝ සුගතෝ' (මනා කොට ගිය බැවින් සුගත නම් වේ) සහ 'සම්මා ගතෝතිපි සුගතෝ' (මනාව ගිය බැවින් ද සුගත නම් වේ) ද, සමෘද්ධි අර්ථයෙහි 'සුභික්ඛං' (සුභික්ෂය / සශ්‍රීකත්වය) ද, සුඛ අර්ථයෙහි 'සුකරෝ' (පහසුවෙන් කළ හැකි) ද වේ.

Āiti [Pg.130] abhimukhabhāvu’ddhakamma mariyādā’bhividhi patti’cchāparissajana ādikammaggahaṇa nivāsa samīpa’vhānādīsu. Abhimukhabhāve āgacchati, uddhakamme ārohati, mariyādāyaṃ āpabbatā khettaṃ, abhividhimhi ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, pattiyaṃ āpattimāpanno, icchāyaṃ ākaṅkhā, parissajane āliṅganaṃ, ādikamme ārambho, gahaṇe ādīyati ālambati, nivāse āvasatho, samīpe āsannaṃ, avhāne āmantesi.

'ආ' යන්න අභිමුඛභාවය (ඉදිරියට පැමිණීම), උද්ධකර්ම (ඉහළට කරන ක්‍රියා), මරියාදා (සීමාව), අභිවිධි (ව්‍යාප්තිය), පැමිණීම (ප්‍රාප්තිය), ඉච්ඡා (කැමැත්ත), පරිෂ්වජන (වැළඳ ගැනීම), ආදිකර්ම (ආරම්භය), ග්‍රහණ (ගැනීම), නිවාස (වාසස්ථානය), සමීප (ළඟ) සහ ආහ්වාන (ඇමතීම) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. අභිමුඛභාවයෙහි 'ආගච්ඡති' (පැමිණෙයි) ද, උද්ධකර්මයෙහි 'ආරෝහති' (නගියි) ද, සීමා අර්ථයෙහි 'ආපබ්බතා ඛෙත්තං' (පර්වතය දක්වා වූ කෙත) ද, අභිවිධි අර්ථයෙහි 'ආකුමාරං යසෝ කච්චායනස්ස' (ළදරුවා දක්වා කච්චායනයන්ගේ කීර්තිය පැතිර පවතී) ද, ප්‍රාප්ති අර්ථයෙහි 'ආපත්තිමාපන්නෝ' (ඇවතට පැමිණි) ද, කැමැත්ත අර්ථයෙහි 'ආකංඛා' (ආශාව/කැමැත්ත) ද, වැළඳ ගැනීමෙහි 'ආලිංගනං' (වැළඳ ගැනීම) ද, ආදිකර්මයෙහි 'ආරම්භෝ' (ආරම්භය) ද, ග්‍රහණයෙහි 'ආදීයති' (ගනියි), 'ආලම්බති' (එල්ලෙයි/අල්ලා ගනියි) ද, නිවාසයෙහි 'ආවසථෝ' (වාසස්ථානය) ද, සමීපයෙහි 'ආසන්නං' (ළඟ වූ) ද, ඇමතීමෙහි 'ආමන්තේසි' (ඇමතුවේය) ද වේ.

Atiiti abhikkamanā’tikkantā’tisaya bhusatthādīsu. Atikkamane atirocati amhehi, atīto, atikkante accantaṃ, atisaye atikusalo, bhusatthe atikkodho ativuddhi.

'අති' යනු අභික්‍රමණය (ඉක්මවා යෑම), අතික්‍රාන්ත (ඉක්මගිය), අතිශය (වැඩිමනත්), භෘශ (අතිශයින්/බෙහෙවින්) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. ඉක්මවා යෑමේ අර්ථයෙහි 'අතිරෝචති අම්හේහි' (අපට වඩා බබළයි), 'අතීතෝ' (ඉක්මගිය) ද, අතික්‍රාන්ත අර්ථයෙහි 'අච්චන්තං' (අත්‍යන්තයෙන්ම/ඉක්මවා ගිය) ද, අතිශය අර්ථයෙහි 'අතිකුසලෝ' (අතිශයින් දක්ෂ) ද, භෘශ අර්ථයෙහි 'අතික්කෝධෝ' (අධික කෝපය), 'අතිවුද්ධි' (අධික වර්ධනය) ද වේ.

Apiiti sambhāvanā’pekkhā samuccaya garaha pañhādīsu. Sambhāvanāyaṃ api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, apekkhāyaṃ ayampi dhammo aniyato, samuccaye itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, garahe api amhākaṃ paṇḍitaka, pañhe api bhante bhikkhaṃ labhittha.

'අපි' යනු සම්භාවනා (ප්‍රශංසාව/හැකියාව), අපේක්ෂා (බලාපොරොත්තුව), සමුච්චය (එක් රැස් කිරීම), ගර්හා (නින්දාව) සහ ප්‍රශ්න ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. සම්භාවනා අර්ථයෙහි 'අපි දිබ්බේසු... කේතනස්ස' (දිව්‍යමය කාමයන්හි පවා), 'මේරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය' (මහමෙර පවා විනිවිද යන්නට හැක්කේය) ද, අපේක්ෂා අර්ථයෙහි 'අයම්පි ධම්මෝ අනියතෝ' (මේ ධර්මය ද අනියතය) ද, සමුච්චය අර්ථයෙහි 'ඉතිපි අරහං' (මෙද බුදුරජාණන් වහන්සේ අරහත් වන සේක), 'අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය' (බඩවැල ද බඩවැල් මුල ද ගෙන) ද, ගර්හා අර්ථයෙහි 'අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක' (අපගේ මේ පණ්ඩිතයා ද) ද, ප්‍රශ්න අර්ථයෙහි 'අපි භන්තේ භික්ඛං ලභිත්ථ' (ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතය ලැබුණේද?) ද වේ.

Apaiti apagata garaha vajjana pūjā padussanādīsu. Apagate apamāno apeto, garahe apagabbho, vajjane apasālāya āyanti vāṇijā, pūjāyaṃ vuddhāpacāyī, padussane aparajjhati.

'අප' යනු අපගත (පහවූ), ගර්හා (නින්දා), වර්ජන (හැර දැමීම), පූජා (ගරු කිරීම) සහ ප්‍රදූෂණ (වරද කිරීම) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. අපගත අර්ථයෙහි 'අපමානෝ' (නිර්මාණ නොවන/අප්‍රමාණ), 'අපේතෝ' (පහව ගිය) ද, ගර්හා අර්ථයෙහි 'අපගබ්භෝ' (නැවත උත්පත්තියක් නැති/නින්දිත වූ) ද, වර්ජන අර්ථයෙහි 'අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා' (වෙළෙන්දෝ ශාලාව හැර එති) ද, පූජා අර්ථයෙහි 'වුද්ධාපචායී' (වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන) ද, ප්‍රදූෂණ අර්ථයෙහි 'අපරජ්ඣති' (වරදක් කරයි) ද වේ.

Upaiti upagamana samīpū’papatti sādissā’dhikū’paribhāvā’nasana dosakkhāna saññā pubbakamma pūjā gayhākāra bhusatthādīsu. Upagamane nisinnaṃ vā upanisīdeyya, samīpe upanagaraṃ, upapattiyaṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā upapatti yutti, yathā [Pg.131]– upapattito ikkhatīti upekkhā, sādisse upamānaṃ upamā, adhike upa khāriyaṃ doṇo, uparibhāve upasampanno, anasane upavāso, dosakkhāne paraṃ upapadati, saññāyaṃ upadhā upasaggo, pubbakamme upakkamo upakāro, pūjāyaṃ buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, gayhākāre soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, bhusatthe upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti. Iti anekatthā hi upasaggā.

'උප' යනු උපගමනය (ළඟට යෑම), සමීප (ළඟ), උපපත්ති (උපත/සුදුසු බව), සාදෘශ්‍ය (සමානකම), අධික (වැඩි), උපරිභාව (මතුපිට ස්වභාවය/උසස් බව), අනශන (නිරාහාරව සිටීම), දෝෂාඛ්‍යාන (වරද පැවසීම), සංඥා (හැඳින්වීම), පූර්වකර්ම (පෙර කළ ක්‍රියාව), පූජා (උපස්ථානය), ග්‍රහණාකාර (ගන්නා ආකාරය) සහ භෘශ (අධික) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ. උපගමන අර්ථයෙහි 'නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය' (හිඳ සිටින්නා ළඟ හිඳගන්නේය) ද, සමීප අර්ථයෙහි 'උපනගරං' (උපනගරය/නගරය අසල) ද, උපපත්ති අර්ථයෙහි 'සග්ගං ලෝකං උපපජ්ජති' (ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදියි) ද, නැතහොත් උපපත්ති යනු යුක්තියයි, එනම් 'උපපත්තිතෝ ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා' (සුදුසු පරිදි බලන බැවින් උපේක්ෂාව නම් වේ) ද, සාදෘශ්‍ය අර්ථයෙහි 'උපමානං උපමා' (උපමානය, උපමාව) ද, අධික අර්ථයෙහි 'උප ඛාරියං දෝණෝ' (දෝණය ඛාරියට වඩා අධිකය) ද, උපරිභාවයෙහි 'උපසම්පන්නෝ' (උපසම්පන්න වූ) ද, අනශනයෙහි 'උපවාසෝ' (උපවාසය) ද, දෝෂාඛ්‍යානයෙහි 'පරං උපපදති' (අනුන්ට වරද පවසයි) ද, සංඥාවෙහි 'උපධා', 'උපසග්ගෝ' (උපසර්ගය) ද, පූර්වකර්මයෙහි 'උපක්කමෝ' (උත්සාහය), 'උපකාරෝ' (උපකාරය) ද, පූජාවෙහි 'බුද්ධුපට්ඨාකෝ' (බුද්ධ උපස්ථායකයා), 'මාතුපට්ඨානං' (මව් උපස්ථානය) ද, ග්‍රහණාකාරයෙහි 'සෝචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං' (පිරිසිදු බවින් එළඹ සිටීම) ද, භෘශ අර්ථයෙහි 'උපාදානං' (උපාදානය), 'උපායාසෝ' (මහත් වෙහෙස/උපායාසය), 'උපනිස්සයෝ' (උපනිශ්‍රය) ද වේ. මෙසේ උපසර්ගයෝ බොහෝ අර්ථයන්හි වැටෙති.

Vuttañca –

මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසා ඇත –

‘‘Upasagga nipātā ca, paccayā ca ime tayo;

Nekenekatthavisayā, iti neruttikābravu’’nti.

“උපසර්ග, නිපාත සහ ප්‍රත්‍ය යන මේ තිදෙන නොයෙක් අර්ථ විෂයයන්හි වැටෙති යි නෛරුක්තිකයන් (ව්‍යාකරණඥයන්) ප්‍රකාශ කර ඇත.”

Tattha upasaggānaṃ nāmākhyātavisesakattā liṅgasaññāyaṃ aniyamena syādimhi sampatte tesaṃ saṅkhyākammādibhedābhāvā tehi paṭhamekavacanameva bhavati.

එහිදී, නාම සහ ආඛ්‍යාතයන් විශේෂ කරන බැවින් උපසර්ගයන්ට ලිංග සංඥාව ලැබුණු කල්හි, අනිශ්චිත ලෙස 'සි' ආදී විභක්තීන් පැමිණිය ද, ඒවායේ සංඛ්‍යා, කර්ම ආදී භේදයන් නොමැති බැවින්, ඒවායින් ප්‍රථමා ඒකවචනය ම සිදුවේ.

‘‘Lopa’’nti vattamāne

“ලෝපය” (ලොප් වීම) යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි,

282. Sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca.

282. 'සබ්බාසමාවුසෝපසග්ගනිපාතාදීහි ච' (යන සූත්‍රයයි).

Āvusosaddato, upasagganipātehi ca sabbāsaṃ parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Ādisaddena kvaci suttapadādīhi ca. Ettha ca āvusotimassa visuṃ gahaṇaṃ sasaṅkhyattadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ.

'ආවුසෝ' ශබ්දයෙන් ද, උපසර්ග සහ නිපාතයන්ගෙන් පසුව එන සියලු විභක්තීන්ගේ ලොප් වීම සිදුවේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඇතැම් විට සූත්‍ර පද ආදියේ ද ලොප් වීම වේ. මෙහිදී 'ආවුසෝ' යන්න වෙනමම ගැනීම සංඛ්‍යා සහිත බව හැඟවීම පිණිස යැයි දත යුතුය.

Upeccatthaṃ sajjantīti, upasaggā hi pādayo;

Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantiti.

ධාතුන්ගේ අර්ථයට සමීප වී එය සකසන (වෙනස් කරන) බැවින් 'ප' ආදිය 'උපසර්ග' නම් වේ. 'ච' ආදී වචන පදයන්ගේ මුල, මැද සහ අග වැටෙන (යෙදෙන) බැවින් 'නිපාත' නම් වේ.

Paharaṇaṃ pahāro, evaṃ parābhavo, nivāso, nīhāro, uhāro, duhāro, saṃhāro, vihāro, avahāro, anuhāro, parihāro, adhihāro, abhihāro, patihāro, suhāro, āhāro, atihāro, apihāro, apahāro[Pg.132], upahāro. Paharati, parābhavati, nivasati, nīharati, uddharati iccādi yojetabbaṃ.

පහර දීම 'පහාරෝ' නම් වේ. එසේම පරාභවෝ (පිරිහීම), නිවාසෝ (වාසය), නීහාරෝ (බැහැර කිරීම), ඌහාරෝ (එකතු කිරීම), දුහාරෝ (දුෂ්කර ලෙස හැරීම), සංහාරෝ (සංහාරය/එක් කිරීම), විහාරෝ (හැසිරීම/විහාරය), අවහාරෝ (සොරකම), අනුහාරෝ (අනුකරණය), පරිහාරෝ (පරිහරණය/මඟහැරීම), අධිහාරෝ (අධිකව ගෙන යෑම), අභිහාරෝ (ඉදිරිපත් කිරීම), පතිහාරෝ (ප්‍රතිහාරය/වැළැක්වීම), සුහාරෝ (පහසුවෙන් ගෙනයෑම), ආහාරෝ (ආහාරය), අතිහාරෝ (ඉක්මවා ගෙනයෑම), අපිහාරෝ (වැසීම), අපහාරෝ (පැහැර ගැනීම), උපහාරෝ (උපහාරය) ආදී වශයෙන් ද; පහරති (පහර දෙයි), පරාභවති (පිරිහෙයි), නිවසති (වාසය කරයි), නීහරති (බැහැර කරයි), උද්ධරති (ඔසවයි) ආදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය.

Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci tamanuvattate;

Tamevañño viseseti, upasaggagatī tidhā.

ඇතැම් උපසර්ගයක් ධාතු අර්ථය වළක්වයි (වෙනස් කරයි). ඇතැම් උපසර්ගයක් ධාතු අර්ථයම අනුගමනය කරයි. වෙනත් උපසර්ගයක් එම අර්ථයම විශේෂ කරයි. මෙසේ උපසර්ගයන්ගේ හැසිරීම (ගතිය) ත්‍රිවිධ වේ.

Opasaggikapadaṃ niṭṭhitaṃ.

උපසර්ග පද (පිළිබඳ පරිච්ඡේදය) නිමා විය.

Nepātikapada

නිපාත පද

Samuccayavikappanapaṭisedhapūraṇādiatthaṃ asatvavācakaṃ nepātikaṃ padaṃ.

සමුච්චය (එක් කිරීම), විකල්ප (තේරීම), ප්‍රතිෂේධ (වැළැක්වීම), පූරණ (පද පිරවීම) ආදී අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන, ද්‍රව්‍යයක් (සත්වයෙකු) ප්‍රකාශ නොකරන පද නිපාත පද නම් වේ.

Tatra caiti samuccayā’nvācaye’tarītarayogasamāhārā’vadhāraṇādīsu.

එහි 'ච' යන්න සමුච්චය, අන්වාචය, ඉතරේතරයෝග, සමාහාර, අවධාරණ (නියම කිරීම) ආදී අර්ථයන්හි වැටේ.

Vāiti vikappanū’pamāna samuccaya vavatthitavibhāsāsu.

'වා' යන්න විකල්ප, උපමාන, සමුච්චය සහ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්පය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

Na no mā a alaṃ halaṃ iccete paṭisedhanatthe.

න, නෝ, මා, අ, අලං, හලං යන මේවා ප්‍රතිෂේධ (වැළැක්වීමේ) අර්ථයෙහි වැටේ.

Alaṃ pariyatti bhūsanesu ca.

'අලං' යන්න (වැළැක්වීමට අමතරව) ප්‍රමාණවත් බව (පරියාප්ති) සහ සැරසීම (භූෂණ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ atthapūraṇaṃ padapūraṇañca.

පූරණ (පිරවීමේ) අර්ථය අර්ථ පූරණය සහ පද පූරණය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ.

Tattha atha khalu vata vatha atho assu yagghe hi carahi naṃ taṃ vā ca tuva vo pana have kīva ha tato yathā sudaṃ kho ve haṃ enaṃ seyyathidaṃ iccevamādīni padapūraṇāni.

එහි අථ, ඛලු, වත, වථ, අථෝ, අස්සු, යග්ඝේ, හි, චරහි, නං, තං, වා, ච, තුව, වෝ, පන, හවේ, කීව, හ, තතෝ, යථා, සුදං, ඛෝ, වේ, හං, ඒනං, සෙය්‍යථිදං ආදීහු පද පූරණයෝ වෙති.

Tattha – athaiti pañhā’nantariyā’dhikārādīsu ca.

එහි 'අථ' යන්න ප්‍රශ්න, අනන්තරිය (ඉන්පසු), අධිකාර (පටන්ගැනීම) ආදී අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Khaluiti paṭisedhā’vadhāraṇa pasiddhīsu ca.

'ඛලු' යන්න ප්‍රතිෂේධ, අවධාරණ සහ ප්‍රසිද්ධිය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Vataiti ekaṃsa khedā’nukampasaṅkappesu ca.

'වත' යන්න ඒකාන්ත (ස්ථිර), ඛේද (කනගාටුව), අනුකම්පා සහ සංකල්ප යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Athoiti anvādese ca.

'අථෝ' යන්න අන්වාදේශයෙහි (නැවත දැක්වීමෙහි) ද වැටේ.

Hiiti [Pg.133] hetu avadhāraṇesu ca.

'හි' යන්න හේතු සහ අවධාරණ (නියම කිරීම) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Tuiti visesa hetu nivattanādīsu ca.

'තු' යන්න විශේෂ, හේතු, නිවර්තන (වැළැක්වීම) ආදී අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Panaiti visesepi.

'පන' යන්න විශේෂ අර්ථයෙහි ද වැටේ.

Have, veiccete ekaṃsatthepi.

'හවේ', 'වේ' යන මේවා ඒකාන්ත (ස්ථිර) අර්ථයෙහි ද වැටේ.

Haṃiti visāda sambhamesupi.

'හං' යන්න විෂාද (කනගාටුව) සහ සම්භ්‍රම (කලබලය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Seyyathidanti taṃ katamanti atthepi.

'සෙය්‍යථිදං' යන්න 'ඒ කෙසේද යත්' (තං කතමං) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ, avibhattiyuttañca.

අර්ථ පූරණය විභක්ති යුක්ත සහ විභක්ති අයුක්ත යැයි දෙවැදෑරුම් වේ.

Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyaṃ.

අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වැටේ.

Āvuso ambho hambho re are hare jeiccete āmantane.

ආවුසෝ, අම්භෝ, හම්භෝ, රේ, අරේ, හරේ, ජේ යන මේවා ආමන්ත්‍රණ (ඇමතීම්) අර්ථයෙහි වැටේ.

Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāyaṃ, dutiyāyañca.

දිවා, භිය්‍යෝ, නමෝ යන මේවා ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි වැටේ.

Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti iccete tatiyatthe, soto dhāpaccayantā ca. Suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi.

සයං, සාමං, සං, සම්මා, කින්ති යන මේවා තෘතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ද, 'සෝ' සහ 'ධා' ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද ද (තෘතීයා අර්ථයෙහි වැටේ). උදාහරණ ලෙස: සුත්තසෝ, පදසෝ, අනිච්චතෝ, දුක්ඛතෝ, ඒකධා, ද්විධා ආදියයි.

Tave tuṃpaccayantā catutthiyā, kātave dātave kātuṃ kāretuṃ dātuṃ dāpetuṃ iccādi.

‘තවේ’ සහ ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයන් චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ; එනම්, කාතවේ (කිරීමට), දාතවේ (දීමට), කාතුං (කිරීමට), කාරේතුං (කරවීමට), දාතුං (දීමට), දාපේතුං (දෙවීමට) යනාදියයි.

So topaccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi.

‘සෝ’ සහ ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යයන් පංචමී (අපාදාන) විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ; එනම්, දීඝසෝ (දිගින් දිගට), ඕරසෝ (ළයෙහි උපන්), රාජතෝ (රජුගෙන්) හෝ චෝරතෝ (සොරාගෙන්) යනාදියයි.

To sattamyatthepi, trathādipaccayantā ca. Ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ tahaṃ iccādi.

‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ත්‍ර’ ‘ථ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද සප්තමී (ආධාර) විභක්ති අර්ථයෙහි ද යෙදේ; එනම්, ඒකතෝ (එක් පැත්තක), පුරතෝ (ඉදිරියෙහි), පච්ඡතෝ (පසුපසෙහි), පස්සතෝ (පැත්තෙහි), පිට්ඨිතෝ (පිටුපසෙහි), පාදතෝ (පාමුලෙහි), සීසතෝ (හිසෙහි), අග්ගතෝ (අගෙහි), mūlato (මුලෙහි), යත්‍ර, යත්ථ, යහිං (යම් තැනක), තත්‍ර, තත්ථ, තහිං, තහං (එම තැනක) යනාදියයි.

Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ sammukhā [Pg.134] parammukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete sattamiyā.

සමන්තා (හාත්පස), සාමන්තා (සමීපයෙහි), පරි තෝ (වටා), අභිතෝ (ඉදිරියෙහි), සමන්තතෝ (සෑම අතින්ම), ඒකජ්ඣං (එක් තැනක), ඒකමන්තං (එක් පසෙක), හෙට්ඨා (යට), උපරි (උඩ), උද්ධං (ඉහළ), අධෝ (පහළ), තිරියං (හරහට), සම්මුඛා (අභිමුඛයෙහි), පරම්මුඛා (පිටුපසෙහි), ආවි (ප්‍රකාශ ව), රහෝ (රහසෙහි), තිරෝ (එතෙර/මඟහැර), උච්චං (උස් තැනක), නීචං (මිටි තැනක), අන්තෝ (ඇතුළත), අන්තරා (අතරතුර), අජ්ඣත්තං (අභ්‍යන්තරයෙහි), බහිද්ධා (බාහිරයෙහි), බාහිරා, බාහිරං, බහි (පිටත), ඕරං (මෙතෙර), පාරං (එතෙර), ආරා, ආරකා (දුරෙහි), පච්ඡා (පසුපසෙහි), පුරේ (පෙර), හුරං (පරලොව), පෙච්ච (මියගිය පසු) යන මේවා සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාත පද වේ.

Sampati āyati ajja aparajju parajja suve sve parasuve hiyyo pare sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā nattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā kadā iccādayo kālasattamiyā. Iti vibhattiyuttāni.

සම්පති (දැන්), ආයති (මතු කාලයෙහි), අජ්ජ (අද), අපරජ්ජු (පසුදින), පරජ්ජ (පරදින), සුවේ, ස්වේ (හෙට), පරසුව්වේ (අනිද්දා), හිය්‍යෝ (ඊයේ), පරේ (පෙරේදා), සජ්ජු (එකෙණෙහි), සායං (සවස), පාතෝ (උදය), කාලං, කල්ලං (සුදුසු කාලයෙහි), දිවා (දවාලෙහි), නත්තං (රාත්‍රියෙහි), නිච්චං (නිරන්තරයෙන්), සතතං (නිතරම), අභිණ්හං, අභික්ඛණං (නිතර නිතර), මුහුං (නැවත නැවත), මුහුත්තං (මොහොතක්), භූතපුබ්බං (පෙර වූ දෙය), පුරා (පෙර), යදා (යම් කලෙක), තදා (එකල), කදා (කවර කලෙක) යනාදීහු කාල සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි වැටෙති. මෙසේ විභක්ති අර්ථ සහිත නිපාතයෝ දක්වන ලදහ.

Avibhattiyuttesu ca appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe.

විභක්ති අර්ථයක් නොමැති නිපාතයන් අතරින්, ‘අප්පේව’, ‘අප්පේවනාල’ සහ ‘නු’ යන මේවා සැකය ප්‍රකාශ කරන අර්ථයෙහි (සංශයාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃiccete ekaṃsatthe.

‘අද්ධා’, ‘අඤ්ඤදත්ථු’, ‘තග්ඝ’, ‘ජාතු’, ‘කාමං’ සහ ‘සසක්කං’ යන මේවා ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථයෙහි (ඒකංසාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Evaiti avadhāraṇe.

‘ඒව’ යන්න අවධාරණ (නියම කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදේ.

Kaccinu’kinnunanukathaṃ kiṃsu kiṃiccete pucchanatthe.

‘කච්චිනු’, ‘කින්නු’, ‘නනු’, ‘කථං’, ‘කිංසු’ සහ ‘කිං’ යන මේවා ප්‍රශ්න කිරීමේ අර්ථයෙහි (ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassane.

‘ඒවං’, ‘ඉති’ සහ ‘ඉත්ථං’ යන මේවා උදාහරණ දැක්වීමේ අර්ථයෙහි (නිදර්ශනාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Iti hetu vākyaparisamattīsu ca.

තවද ‘ඉති’ යන්න හේතුව සහ වාක්‍ය අවසානය හැඟවීම පිණිස ද යෙදේ.

Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe.

‘යාව’, ‘තාව’, ‘යාවතා’, ‘තාවතා’, ‘කිත්තාවතා’, ‘එත්තාවතා’ සහ ‘කීව’ යන මේවා සීමා නියම කිරීමේ අර්ථයෙහි (පරිච්ඡේදාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ āma sādhu iti sampaṭicchanatthe.

‘ඒවං’, ‘සාහු’, ‘ලහු’, ‘ඕපායිකං’, ‘පතිරූපං’, ‘ආම’ සහ ‘සාධු’ යන මේවා එකඟතාව ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයෙහි (සම්පටිච්ඡනාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Yathā tathā yatheva tatheva evaṃ evameva evamevaṃ evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathācatathāca iccete paṭibhāgatthe.

‘යථා’, ‘තථා’, ‘යථේව’, ‘තථේව’, ‘ඒවං’, ‘ඒවමේව’, ‘ඒවමේවං’, ‘ඒවම්පි’, ‘යථාපි’, ‘සෙය්‍යථාපි’, ‘සෙය්‍යථාපිනාම’, ‘විය’, ‘ඉව’, ‘යථරිව’, ‘තථරිව’, ‘යථානාම’, ‘තථානාම’, ‘යථාහි’, ‘තථාහි’ සහ ‘යථාච තථාච’ යන මේවා සමානත්වය දැක්වීමේ අර්ථයෙහි (ප්‍රතිභාගාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Yathāiti [Pg.135] yoggatā vicchā padatthānativattanidassanesu ca.

‘යථා’ යන්න සුදුසුකම (යෝග්‍යතාව), නැවත නැවත යෙදීම (වීප්සාව), අර්ථය ඉක්මවා නොයෑම (පදත්ථානතිවත්තිය) සහ උදාහරණ දැක්වීම (නිදර්ශන) යන අර්ථයන්හි ද යෙදේ.

Evaṃiti upadesa pañhādīsu ca.

‘ඒවං’ යන්න උපදෙස් දීම, ප්‍රශ්න ඇසීම ආදී අර්ථයන්හි ද යෙදේ.

Kiñcāpiiti anuggahatthe.

‘කිංචාපි’ යන්න අනුග්‍රහය (අවසර දීම හෝ අනුමත කිරීම) දක්වන අර්ථයෙහි යෙදේ.

Ahoiti garaha pasaṃsana patthanesu ca.

‘අහෝ’ යන්න ගැරහීම, ප්‍රශංසා කිරීම සහ ප්‍රාර්ථනා කිරීම යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

Nāmaiti garaha pasaṃsana saññā pañhesu ca.

‘නාම’ යන්න ගැරහීම, ප්‍රශංසාව, නාමය (සංඥාව) සහ ප්‍රශ්න කිරීම් යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

Sādhuiti pasaṃsana yācanesu ca.

‘සාධු’ යන්න ප්‍රශංසා කිරීම සහ අයැදීම (යාචනා කිරීම) යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

Iṅgha handa iccete codanatthe.

‘ඉංඝ’ සහ ‘හන්ද’ යන මේවා උනන්දු කරවීම හෝ මෙහෙයවීම (චෝදනාර්ථය) සඳහා යෙදේ.

Sādhu suṭṭhu evametanti anumodane.

‘සාධු’, ‘සුට්ඨු’ සහ ‘ඒවමේතං’ යන මේවා අනුමෝදන් වීමෙහි (අනුමත කිරීමෙහි) යෙදේ.

Kiraiti anussavaṇa assaddheyyesu.

‘කිර’ යන්න සැලවීම (කනින් කන ඇසීම) සහ විශ්වාස නොකටයුතු බව දැක්වීම සඳහා යෙදේ.

Nūnaiti anumānā’nussaraṇa parivitakkanesu.

‘නූන’ යන්න අනුමාන කිරීම, සිහිපත් කිරීම සහ සිතින් විතර්ක කිරීම යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

Kasmāiti kāraṇapucchane.

‘කස්මා’ යන්න හේතුව විමසීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

Yasmā tasmā tathāhi tena iccete kāraṇacchedanatthe.

‘යස්මා’, ‘තස්මා’, ‘තථාහි’ සහ ‘තේන’ යන මේවා හේතුව නියම කොට දැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

Saha saddhiṃ samaṃ amāiti samakriyāyaṃ.

‘සහ’, ‘සද්ධිං’, ‘සමං’ සහ ‘අමා’ යන මේවා එකට ක්‍රියා කිරීම (සහභාවය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

Vinā riteiti vippayoge.

‘විනා’ සහ ‘රිතේ’ යන මේවා වෙන්වීම හෝ තොරවීම (විප්පයෝගය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

Nānā puthu bahuppakāre.

‘නානා’ සහ ‘පුථු’ යන මේවා නොයෙක් ආකාර (බහුප්‍රකාර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

Puthu visuṃ asaṅghāte ca.

‘පුථු’ සහ ‘විසුං’ යන මේවා වෙන් වෙන් වශයෙන් (අසංඝාතයෙහි) යෙදේ.

Duṭṭhu ku jigucchāyaṃ.

‘දුට්ඨු’ සහ ‘කු’ යන මේවා පිළිකුල් කිරීමේ (ජිගුප්සා) අර්ථයෙහි යෙදේ.

Puna appaṭhame.

‘පුන’ යන්න පළමු වර නොවන (නැවත වරක් සිදු වන) අර්ථයෙහි යෙදේ.

Kathañci kicchatthe ca.

‘කථඤ්චි’ යන්න අපහසුවෙන් හෝ අසීරුවෙන් (කිච්ඡාර්ථයෙහි) යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ.

Dhā kkhattuṃ sakiñca saṅkhyāvibhāge.

‘ධා’, ‘ක්ඛත්තුං’ සහ ‘සකිං’ යන මේවා සංඛ්‍යා බෙදීම හෝ වාර ගණන දැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

Īsakaṃ [Pg.136] appatthe.

‘ඊසකං’ යන්න මඳක් හෝ ස්වල්ප වූ අර්ථයෙහි යෙදේ.

Saṇikaṃ mandatthe.

‘සණිකං’ යන්න සෙමින් හෝ මන්දගාමී අර්ථයෙහි යෙදේ.

Khippaṃ araṃ lahu āsuṃ tuṇṇaṃ aciraṃ sīghatthe.

‘ඛිප්පං’, ‘අරං’, ‘ලහු’, ‘ආසුං’, ‘තුණ්ණං’ සහ ‘අචිරං’ යන මේවා වහාම හෝ ඉක්මනින් (ශීඝ්‍රාර්ථයෙහි) යෙදේ.

Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle.

‘චිරං’ සහ ‘චිරස්සං’ යන මේවා දීර්ඝ කාලයක් යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

Ce yadi saṅkāvaṭṭhāne.

‘චේ’ සහ ‘යදි’ යන මේවා සැකය හෝ කොන්දේසියක් හැඟවීමෙහි (සංකාවට්ඨානයෙහි) යෙදේ.

Dhuvaṃ thirāvadhāraṇesu.

‘ධුවං’ යන්න ස්ථිර බව හෝ ඒකාන්තයෙන්ම අවධාරණය කිරීම යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

Hā visāde.

‘හා’ යන්න විශාද (කනගාටු) අර්ථයෙහි වේ.

Tuṇhī abhāsane.

‘තුණ්හී’ යන්න නොකථා කිරීමේ (නිශ්ශබ්දතාවයේ) අර්ථයෙහි වේ.

Sacchi paccakkhe.

‘සච්ඡි’ යන්න ප්‍රත්‍යක්ෂ අර්ථයෙහි වේ.

Musā micchā alikaṃ asacce.

‘මුසා’, ‘මිච්ඡා’, ‘අලිකං’ යන මොහු අසත්‍ය අර්ථයෙහි වෙති.

Suvatthi āsīsatthe iccādi.

‘සුවත්ථි’ යන්න ආශීර්වාද අර්ථයෙහි වේ, යනාදී වශයෙනි.

Tuna tvāna tvāpaccayantā ussukkanatthe bhavanti.

‘තුන’, ‘ත්වාන’, ‘ත්වා’ යන ප්‍රත්‍යයන් අන්ත කොට ඇති පද උත්සුක (උත්සාහවත්) අර්ථයෙහි වෙති.

Yathā – passituna passiya passitvāna passitvā disvā disvānadassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāpetvā viceyya vineyya nihacca samecca apecca upecca ārabbha āgamma iccādi.

යම් සේ ද යත්:– පස්සිතුන, පස්සිය, පස්සිත්වාන, පස්සිත්වා, දිස්වා, දිස්වාන, දස්සෙත්වා, දාතුන, දත්වාන, දත්වා, උපාදාය, දාපෙත්වා, විඤ්ඤාපෙත්වා, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, නිහච්ච, සමෙච්ච, අපෙච්ච, උපෙච්ච, ආරබ්භ, ආගම්ම යනාදී වශයෙනි.

Evaṃ nāmākhyātopasaggavinimuttaṃ yadabyayalakkhaṇaṃ, taṃ sabbaṃ nipātapadanti veditabbaṃ.

මෙසේ නාම, ආඛ්‍යාත, උපසර්ග යන මෙයින් තොර වූ යම් අව්‍යය ලක්ෂණයක් ඇත්ද, ඒ සියල්ල නිපාත පද යැයි දත යුතුය.

Vuttañca –

තවද මෙසේ කියන ලදී –

‘‘Muttaṃ padattayā yasmā, tasmā nipatatyantarā;

Nepātikanti taṃ vuttaṃ, yaṃ abyaya salakkhaṇa’’nti.

‘යම් හෙයකින් පද තුනෙන් (නාම, ආඛ්‍යාත, උපසර්ගයන්ගෙන්) මිදුණේ ද, ඒ නිසා අතරතුර වැටෙන්නේ ද, අව්‍යය ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ඒ පදය නෛපාතික (නිපාත පදයක්) යැයි කියන ලදී’ යි.

Nepātikapadaṃ niṭṭhitaṃ.

නිපාත පද පිළිබඳ කොටස නිමවා ලන ලදී.

Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsakamathāparaṃ;

Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.

පුල්ලිංගය, ස්ත්‍රී ලිංගය, ඉන්පසු නපුංසක ලිංගය ද, තිලිංගය (ලිංග තුනෙහිම වැටෙන පද) සහ අලිංගය (ලිංග රහිත පද) ද වශයෙන් නාම පදය පස් වැදෑරුම්ව පිහිටා ඇත.

Iti padarūpasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.

මෙසේ පදරූපසිද්ධියෙහි දෙවැනි වූ නාම කාණ්ඩය නිම විය.

3. Kārakakaṇḍa

3. කාරක කාණ්ඩය

Atha [Pg.137] vibhattīnamatthabhedā vuccante.

දැන් විභක්තීන්ගේ අර්ථ භේදයෝ කියනු ලැබෙත්.

Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena, ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā.

එහි එක් අර්ථයක් වුව ද කර්ම ආදී වශයෙන් ද, ඒකවචන ආදී වශයෙන් ද බෙදා දක්වන බැවින් ‘සි’, ‘යෝ’ ආදීහු විභක්ති නම් වෙති. ඒවා ප්‍රථමා ආදී භේදයෙන් සත් වැදෑරුම් වේ.

Tattha kasmiṃ atthe paṭhamā?

එහි ප්‍රථමා විභක්තිය කවර අර්ථයක වෙයිද?

283. Liṅgatthe paṭhamā.

283. ලිංගාර්ථයෙහි (නාම ප්‍රකෘතියෙහි අර්ථයෙහි) ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hoti.

ලිංගාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ මාත්‍රයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

Liṅgassa attho liṅgattho. Ettha ca līnaṃ aṅganti liṅgaṃ, apākaṭo avayavo, purisotiādīnañhi pakatippaccayādivibhāgakappanāya nipphāditānaṃ saddappatirūpakānaṃ nāmikapadānaṃ paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpaṃ apākaṭattā, avayavattā ca liṅganti vuccati. Atha vā visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātena tividhaliṅgena sahitatthassa, tabbinimuttassupasaggādīnamatthassa ca līnassa gamanato, liṅganato vā liṅganti anvatthanāmavasena vā ‘‘dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vacanato parasamaññāvasena vā liṅganti idha pāṭipadikāparanāmadheyyaṃ syādivibhatyantapadapakatirūpameva vuccatīti daṭṭhabbaṃ.

ලිංගයෙහි අර්ථය ලිංගාර්ථය යි. මෙහි ද ‘සැඟවුණු අවයවය ලිංගය’ යි, එනම් අප්‍රකට අවයවය යි; මන්දයත් ‘පුරිස’ යනාදී ප්‍රකෘති-ප්‍රත්‍ය ආදී වශයෙන් විභාග කොට සලකා නිපදවන ලද, ශබ්දානුරූප නාම පදයන්ගේ පළමුව තැබිය යුතු ප්‍රකෘති රූපය, අප්‍රකට බැවින් හා අවයවයක් වන බැවින් ‘ලිංග’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ප්‍රකට-අප්‍රකට දෙකින් තොර වූ ආකාර ව්‍යවහාර සංඛ්‍යාත ත්‍රිවිධ ලිංගයෙන් යුත් අර්ථය ද, එයින් තොර වූ උපසර්ග ආදියේ සැඟවුණු අර්ථය දැනගැනීමට පැමිණීමෙන් හෝ හැඟවීමෙන් ‘ලිංග’ යැයි අන්වර්ථ නාම වශයෙන් ද, එසේත් නැතහොත් ‘ධාතු, ප්‍රත්‍ය සහ විභක්තීන්ගෙන් තොර වූ අර්ථවත් දේ ලිංගය’ යන වචනයට අනුව අන්‍ය ව්‍යවහාර (පරසමඥා) වශයෙන් ද, මෙහි ප්‍රාතිපදික යන අපර නාමයෙන් හැඳින්වෙන, ‘සි’ ආදී විභක්තීන් අගට ඇති පදයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපය ම ‘ලිංග’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ යැයි දත යුතුය.

Liṅgassattho nāma pabandhavisesākārena pavattamāne rūpādayo upādāya paññāpīyamāno tadaññānaññabhāvena anibbacanīyo samūhasantānādibhedo upādāpaññattisaṅkhāto ghaṭapaṭādivohārattho ca pathavīdhātuphassādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ [Pg.138] kāladesādibhedabhinnānaṃ vijātiyavinivatto sajātiyasādhāraṇo yathāsaṅketamāropasiddho tajjāpaññattisaṅkhāto kakkhaḷattaphusanādisāmaññākāro ca.

ලිංගයෙහි අර්ථය නම්, ප්‍රබන්ධ විශේෂාකාරයෙන් පවත්නා වූ රූප ආදිය උපාදාය කොට (ඇසුරු කොට) පනවනු ලබන්නා වූ ද, එයින් වෙනස් හෝ වෙනස් නොවන බව කියා නිම කළ නොහැකි වූ ද, සමූහ සන්තාන ආදී භේදයෙන් යුත්, උපාදාය ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත ඝට (කළය), පට (පිළිය) ආදී ව්‍යවහාර අර්ථය ද; කාල දේශ ආදී භේදයෙන් ප්‍රභින්න වූ, පඨවි ධාතු ස්පර්ශ ආදී සභාව ධර්මයන්ගේ විජාතීන්ගෙන් වෙන් වූ, සජාතීන්ට සාධාරණ වූ, සංකේතයට අනුව ආරෝපණයෙන් සිද්ධ වූ, තජ්ජා ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත කර්කශ බව (තද බව), ස්පර්ශය ආදී සාමාන්‍ය ආකාරය ද වේ.

So pana kammādisaṃsaṭṭho, suddho cāti duvidho. Tattha kammādīsu dutiyādīnaṃ vidhīyamānattā kammādisaṃsaggarahito liṅgasaṅkhyāparimāṇayutto, tabbinimuttupasaggādipadatthabhūto ca suddho saddattho idha liṅgattho nāma.

ඒ අර්ථය වනාහි කර්ම ආදිය හා මුසු වූයේ ද, ශුද්ධ වූයේ ද වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කර්මාදියෙහි දී ද්විතීයා දී විභක්තීන් විධිමත් කෙරෙන බැවින්, කර්මාදි සම්බන්ධයෙන් තොර වූ ද, ලිංග සංඛ්‍යා පරිමාණවලින් යුක්ත වූ ද, එයින් තොර වූ උපසර්ග ආදී පදයන්ගේ අර්ථය වූ ද, ශුද්ධ වූ ශබ්දාර්ථය මෙහි ‘ලිංගාර්ථය’ නම් වේ.

Yo pana ākhyātakitakataddhitasamāsehi vutto kammādisaṃsaṭṭho attho, sopi dutiyādīnaṃ puna attanā vattabbassa atthavisesassābhāvena avisayattā, liṅgatthamattassa sambhavato ca paṭhamāyeva visayo.

යම් කිසි ආඛ්‍යාත, කෘදන්ත, තද්ධිත සහ සමාසයන්ගෙන් කියන ලද කර්මාදිය හා මුසු වූ අර්ථයක් ඇත්ද, එය ද ද්විතීයා දී විභක්තීන් විසින් නැවත තමන් විසින් කිව යුතු විශේෂ අර්ථයක් නැති බැවින් (ඒවාට) විෂය නොවන නිසාත්, ලිංගාර්ථ මාත්‍රය පමණක් පවතින නිසාත් ප්‍රථමා විභක්තියට ම විෂය වේ.

Hoti cettha –

මෙහි මෙසේ ද වෙයි –

Paṭhamāvupasaggatthe, kesañcatthe nipātasaddānaṃ;

Liṅgādike ca suddhe-bhihite kammādiatthepi.

උපසර්ගයන්ගේ අර්ථයෙහි ද, සමහර නිපාත ශබ්දයන්ගේ අර්ථයෙහි ද, ලිංගාදී ශුද්ධ අර්ථයෙහි ද, (ආඛ්‍යාතාදියෙන්) ප්‍රකාශිත වූ කර්ම ආදී අර්ථයෙහි ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

Saliṅge tāva – eso puriso, ete purisā, esā kaññā, etā kaññāyo, etaṃ cittaṃ, etāni cittāni.

පළමුව ලිංග සහිත අර්ථයෙහි – එසෝ පුරිසෝ (මේ පුරුෂයා), එතේ පුරිසා (මේ පුරුෂයෝ), එසා කඤ්ඤා (මේ කන්‍යාව), එතා කඤ්ඤායෝ (මේ කන්‍යාවෝ), එතං චිත්තං (මේ සිත), එතානි චිත්තානි (මේ සිත්) යනුයි.

Sasaṅkhye – eko dve.

සංඛ්‍යාවන් සහිත අර්ථයෙහි – ඒකෝ (එකෙක්), ද්වේ (දෙදෙනෙක්) යනුයි.

Saparimāṇe – doṇo khārī āḷhakaṃ.

ප්‍රමාණයන් (මිනුම්) සහිත අර්ථයෙහි – දෝණෝ (දෝණයක්), ඛාරී (කාරියක්), ආළහකං (අළහකයක්) යනුයි.

Liṅgādivinimutte sattāmatte – ca vā ha ahaṃ atthi sakkālabbhā iccādi.

ලිංග ආදියෙන් තොර වූ පැවැත්ම මාත්‍රයෙහි – ච, වා, හ, අහං, අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යනාදී වශයෙනි.

‘‘Liṅgatthe paṭhamā’’ti adhikicca ‘‘ālapane cā’’ti ālapanatthe ca paṭhamā, abhimukhaṃ katvā lapanaṃ ālapanaṃ, āmantanaṃ avhānanti attho.

‘ලිංගාර්ථයෙහි ප්‍රථමා වෙයි’ යන්න අධිකාර කොට ගෙන, ‘ආලපනයෙහි ද (ප්‍රථමා වෙයි)’ යන සූත්‍රයෙන් ආලපන අර්ථයෙහි ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි. තමා ඉදිරියට පමුණුවාගෙන කතා කිරීම ‘ආලපනය’ නම් වේ. ආමන්ත්‍රණය කිරීම, කැඳවීම එහි අර්ථයයි.

Ettha ca āmantanaṃ nāma pageva laddhasarūpassa saddena abhimukhīkaraṇaṃ, katābhimukho pana ‘‘gacchā’’tiādinā nayena kriyāya [Pg.139] yojīyati, tasmā āmantanasamaye kriyāyogābhāvato idaṃ kārakavohāraṃ na labhati.

මෙහි ආමන්ත්‍රණය නම්, කලින් ම තමා ඉදිරියේ සිටින පුද්ගලයා ශබ්දයකින් තමා දෙසට හරවා ගැනීමයි. එසේ තමා දෙසට හරවා ගත් තැනැත්තා ‘යන්න’ යනාදී ක්‍රමයෙන් ක්‍රියාවෙහි යොදවනු ලැබේ. එබැවින් ආමන්ත්‍රණය කරන අවස්ථාවෙහි ක්‍රියා සම්බන්ධයක් නොමැති හෙයින්, මෙය ‘කාරක’ යන ව්‍යවහාරය නොලබයි.

Vuttañca

මෙසේ ද කියන ලදී –

‘‘Saddenābhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;

Āmantanaṃ vidhātabbe, natthi ‘rājā bhave’tida’’nti.

‘පවත්නා වූ වස්තුව ශබ්දයෙන් තමා දෙසට හරවා ගැනීම ආමන්ත්‍රණය යි. ක්‍රියාවක් විධාන කළ යුතු කල්හි, රජෙක් වේවා යන්නක් මෙහි නැත’ යි.

Bho purisa ehi, bho purisā vā, bhavanto purisā etha.

භෝ පුරිස ඒහි (එම්බා පුරුෂය, එව), භෝ පුරිසා වා (එම්බා පුරුෂයෙනි), bhawantho purisa etha (පින්වත් පුරුෂයෙනි, එවනු).

Kasmiṃ atthe dutiyā?

ද්විතීයා විභක්තිය කවර අර්ථයක වෙයිද?

284. Kammatthe dutiyā.

284. කර්මාර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kammatthe liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

කර්මාර්ථයෙහි ලිංගයෙන් පසුව ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Anabhihite evāyaṃ, ‘‘kammani dutiyāyaṃ tto’’ti vacanañcettha ñāpakaṃ.

මෙය ප්‍රකාශ නොකරන ලද (අනභිහිත) කර්ම විෂයෙහි ම වේ. ‘කම්මනි දුතියා’ යන වචනය මෙහිලා ඥාපකය වේ.

Kiṃ kammaṃ?

කර්මය යනු කුමක්ද?

‘‘Yena vā kayirate taṃ karaṇa’’nti ito ‘‘vā’’ti vattate.

‘යේන වා කරීයටේ තං කරණං’ (යමකින් හෝ කරනු ලැබේ ද එය කරණය යි) යන මෙයින් ‘වා’ යන්න අනුදැක්වෙයි.

285. Yaṃ karoti taṃ kammaṃ.

285. යමක් කෙරේද, එය කර්මයයි.

Yaṃ vā karoti, yaṃ vā vikaroti, yaṃ vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ kammasaññaṃ hoti.

යමක් කෙරේද, යමක් වෙනස් කෙරේද, යමකට පැමිණේද, ඒ කාරකය කර්ම සංඥාව (කර්ම නාමය) ලබයි.

Idha liṅgakālavacanamatantaṃ. Karīyatīti kammaṃ. Tattha kārakaṃ, sādhakaṃ kriyānipphattiyā kāraṇamuccate, taṃ pana kārakaṃ chabbidhaṃ kammaṃ kattā karaṇaṃ sampadānamapādānamokāso cāti. Tattha sabhāvato, parikappato vā kammādimhi satiyeva kriyābhāvato kammādīnaṃ channampi kārakavohāro siddhova hoti.

මෙහි ලිංග, කාල, වචන සීමාවක් නැත. 'කරනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් 'කර්ම' නම් වේ. එහි ක්‍රියාව සිද්ධ වීමට උපකාරී වන සාධකය හෙවත් හේතුව 'කාරක' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ කාරකය කර්ම, කර්තෘ, කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, ඕකාශ (අධිකරණ) වශයෙන් සවැදෑරුම් වේ. එහි ස්වභාවයෙන් හෝ පරිකල්පනයෙන් කර්මාදිය ඇති කල්හිම ක්‍රියාව සිද්ධ වන බැවින් කර්මාදී හයටම කාරක ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන්නේමය.

Taṃ [Pg.140] pana kammaṃ tividhaṃ nibbattanīyaṃ vikaraṇīyaṃ pāpaṇīyañcāti. Yathā – mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati. Ghaṭaṃ karoti devadatto, kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ keyūraṃ, kaṭakaṃ vā karoti, vīhayo lunāti. Devadatto nivesanaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.

ඒ කර්මය ද නිපදවිය යුත්ත (නිර්වර්තනීය), වෙනස් කළ යුත්ත (විකරණීය) සහ ළඟා විය යුත්ත (ප්‍රාපණීය) යැයි ත්‍රිවිධ වේ. කෙසේද යත්: 'මව පුතෙකු බිහි කරයි', 'ආහාරය සැපය උපදවයි' (නිර්වර්තනීය කර්මයට උදාහරණයි). 'දේවදත්ත කළයක් සාදයි', 'දර අඟුරු කරයි', 'රන් වළලු හෝ මාල සාදයි', 'වී කපයි' (විකරණීය කර්මයට උදාහරණයි). 'දේවදත්ත නිවසට ඇතුල් වෙයි', 'සූර්යයා දකියි', 'ධර්මය අසයි', 'පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කරයි' (ප්‍රාපණීය කර්මයට උදාහරණයි).

Vuttañca

මෙසේද කියන ලදී.

‘‘Nibbattivikatippatti-bhedena tividhaṃ mataṃ;

Kattu kriyābhigammaṃ taṃ, sukhaṅgāraṃ nivesana’’nti.

"නිෂ්පත්තිය (ඉපදවීම), විකෘතිය (වෙනස් කිරීම) සහ ප්‍රාප්තිය (ළඟාවීම) යන භේදයෙන් කර්තෘගේ ක්‍රියාවෙන් ළඟාවිය යුතු ඒ කර්මය 'සැපය' (නිෂ්පත්ති), 'අඟුරු' (විකෘති) සහ 'නිවස' (ප්‍රාප්ති) මෙන් ත්‍රිවිධ යැයි පිළිගත යුතුය."

Ettha ca icchitānicchitakathitākathitādibhedamanapekkhitvā sabbasaṅgāhakavasena ‘‘yaṃ karoti taṃ kamma’’nti vuttattā, atthantaravikappanavādhikārato ca sabbattha imināva kammasaññā hoti.

මෙහිදී කැමති වූ ද, අකමැති වූ ද, ප්‍රකාශිත වූ ද, අප්‍රකාශිත වූ ද ආදී භේදයන් නොසලකා, සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි 'යමක් කෙරේද එය කර්මයයි' යනුවෙන් වදාළ බැවින් සහ වෙනත් අර්ථ විකල්පයන් වැළැක්වීමේ අධිකාරය නිසා ද හැම තැනදීම මෙයින්ම කර්ම සංඥාව සිද්ධ වේ.

Tattha anicchitakammaṃ yathā – kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati, gāmaṃ gacchanto rukkhamūlaṃ upagacchati.

එහි අකමැති කර්මය කෙසේද යත්: 'කටුවක් පාගයි', 'වස ගිලියි', 'ගමට යන්නෙක් රුක් මුලකට පැමිණෙයි' යන්නයි.

Akathitakammaṃ yathā – yaññadattaṃ kambalaṃ yācate brāhmaṇo. Ettha hi ‘‘kambala’’miti kathitakammaṃ dvikammikāya yācanakriyāya pattumicchitatarattā. ‘‘Yaññadatta’’miti appadhānattā akathitakammaṃ. Tathā samiddhaṃ dhanaṃ bhikkhate, ajaṃ gāmaṃ nayati, parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ, bhagavā bhikkhū etadavoca iccādi.

අප්‍රකාශිත (අප්‍රධාන) කර්මය කෙසේද යත්: 'බ්‍රාහ්මණයා යඥදත්තගෙන් පලසක් ඉල්ලයි.' මෙහි ද්විකර්මක වූ 'ඉල්ලීම' නම් ක්‍රියාවෙන් වඩාත්ම ලැබීමට කැමති දේ වන බැවින් 'පලස' (කම්බල) යන්න ප්‍රකාශිත (ප්‍රධාන) කර්මයයි. 'යඥදත්ත' යන්න අප්‍රධාන බැවින් අප්‍රකාශිත කර්මයයි. එමෙන්ම 'සමිද්ධගෙන් ධනය සිඟයි', 'එළුවා ගමට රැගෙන යයි', 'පිරිහෙන්නා වූ පුරුෂයා', 'අපි ගෝතමයන් වහන්සේගෙන් විමසමු', 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළ සේක' යනාදියයි.

Abhihitakamme pana na hoti, yathā – kaṭo karīyate devadattena, sugatena desito dhammo, yaññadatto kambalaṃ yācīyate brāhmaṇena iccādi.

ප්‍රකාශිත (අභිහිත) කර්මයේදී (ද්විතීයා විභක්තිය) නොවේ. කෙසේද යත්: 'දේවදත්ත විසින් පැදුර කරනු ලැබේ', 'සුගතයන් වහන්සේ විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී', 'බ්‍රාහ්මණයා විසින් යඥදත්තගෙන් පලස ඉල්ලනු ලැබේ' යනාදියයි.

‘‘Dutiyā’’ti adhikāro.

"දුතියා" (ද්විතීයා විභක්තිය) යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

286. Gati [Pg.141] buddhi bhuja paṭha hara kara sayādīnaṃ kārite vā.

286. ගමන, අවබෝධය, අනුභවය (භුක්ති විඳීම), කියවීම, හැරීම (ගෙන යාම), කිරීම, සැතපීම ආදී අර්ථ දෙන ධාතූන් ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘත්වයේදී (කාරිත ප්‍රත්‍ය යෙදුණු කල්හි) විකල්පයෙන් ද්විතීයා විභක්තිය ගනී.

Gamu sappa gatimhi, budha bodhane, budha avagamane vā, bhuja pālanabyavaharaṇesu, paṭha byattiyaṃ vācāyaṃ, hara haraṇe, kara karaṇe, si saye iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ payoge kārite sati payojjakakattubhūte kammani liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti vā. Niccasampatte vikappatthoyaṃ, tena tassa pakkhe tatiyā hoti.

ගමන අර්ථයේ 'ගමු, සප්ප' ධාතූන් ද, අවබෝධය අර්ථයේ 'බුධ' ධාතූන් ද, පාලනය හා භාවිතය (අනුභවය) අර්ථයේ 'භුජ' ධාතු ද, වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයේ 'පඨ' ධාතු ද, ගෙනයාම අර්ථයේ 'හර' ධාතු ද, කිරීම අර්ථයේ 'කර' ධාතු ද, සැතපීම අර්ථයේ 'සි' ධාතු ද ආදී මෙවැනි ධාතූන් යෙදීමේදී, කාරිත (ප්‍රේරණ) ක්‍රියා ඇති කල්හි ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ වූ කර්මය කෙරෙන් ප්‍රාතිපදිකයට විකල්පයෙන් ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. මෙය නියත වශයෙන්ම ලැබෙන කල්හි විකල්ප කිරීම සඳහා යෙදුණකි. එබැවින් එහි අනෙක් පසින් තෘතීයා විභක්තිය ද වෙයි.

Yo koci puriso gāmaṃ gacchati, tamañño payojayati. Puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati, purisena vā gāmaṃ gamayati. Evaṃ sissaṃ dhammaṃ bodheti ācariyo, mātā puttaṃ bhojanaṃ bhojayati, sissaṃ dhammaṃ pāṭheti ācariyo, puriso purisaṃ bhāraṃ hāreti, tathā puriso purisaṃ kammaṃ kārayati, purisena vā kammaṃ kārāpayati, puriso purisaṃ sayāpayati. Evaṃ sabbattha kārite kattukammani dutiyā.

යම්කිසි පුරුෂයෙක් ගමට යයි, ඔහුව වෙනත් අයෙකු පොළඹවයි. 'පුරුෂයා (අනෙක්) පුරුෂයාව ගමට යවයි' හෝ 'පුරුෂයා ලවා ගමට යවයි'. මෙලෙසින්ම 'ආචාර්යවරයා ශිෂ්‍යයාට ධර්මය අවබෝධ කරවයි', 'මව පුතාට ආහාර අනුභව කරවයි', 'ආචාර්යවරයා ශිෂ්‍යයා ලවා ධර්මය කියවයි', 'පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා බර ගෙන යවයි', එසේම 'පුරුෂයා පුරුෂයා ලවා වැඩ කරවයි' හෝ 'පුරුෂයා ලවා වැඩ කරවයි', 'පුරුෂයා පුරුෂයාව සැතපවයි'. මෙසේ කාරිත ක්‍රියාවල කර්තෘ වූ කර්මයේදී හැමතැනම ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kāriteti kiṃ? Puriso gāmaṃ gacchati.

"කාරිත ක්‍රියාවකදී" යැයි කීවේ කුමටද? "පුරුෂයා ගමට යයි" (යන මෙහි කාරිත ක්‍රියාවක් නොවන බැවිනි).

Abhihite na bhavati, purisena puriso gāmaṃ gamīyate, sisso dhammaṃ bodhīyate iccādi.

(කර්ම කාරකයෙන්) ප්‍රකාශිත (අභිහිත) වූ කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය නොවේ. 'පුරුෂයා විසින් පුරුෂයා ගමට යවනු ලැබේ', 'ශිෂ්‍යයාට ධර්මය අවබෝධ කරවනු ලැබේ' යනාදියයි.

287. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.

287. කාලය සහ මාර්ගය (දුර) පිළිබඳ අත්‍යන්ත සම්බන්ධතාවයකදී (ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

Accantaṃ nirantaraṃ saṃyogoaccantasaṃyogo. Kāladdhānaṃ dabbaguṇakriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi liṅgehi dutiyāvibhatti hoti.

අත්‍යන්ත සම්බන්ධය යනු නොකඩවා (නිරන්තරයෙන්) පවතින සබඳතාවයයි. කාලය හා මාර්ගය ද්‍රව්‍ය, ගුණ සහ ක්‍රියාවන් සමඟ අත්‍යන්තයෙන් සම්බන්ධ වන කල්හි, එම කාලය හා මාර්ගය හඟවන ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kāle tāva – sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, māsaṃ sajjhāyati, tayo māse abhidhammaṃ desesi.

පළමුව කාලය පිළිබඳව: 'සතියක් මුළුල්ලේ කිරි බීම', 'මසක් මුළුල්ලේ මස් බත් කෑම', 'සරත් සමය මුළුල්ලේ ගඟ රමණීය වේ', 'හැම කල්හිම නන්දන උයන රමණීය වේ', 'මසක් මුළුල්ලේ සජ්ඣායනා කරයි', 'තුන් මසක් මුළුල්ලේ අභිධර්මය දේශනා කළ සේක'.

Addhāne [Pg.142] – yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

මාර්ගය (දුර) පිළිබඳව: 'යොදුනක් දුරට වන පෙළ පිහිටා ඇත', 'යොදුනක් දිග පර්වතය', 'ගව්වක් දුර යන තෙක් සජ්ඣායනා කරයි'.

Accantasaṃyogeti kiṃ? Māse māse bhuñjati, yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpesi.

'අත්‍යන්ත සම්බන්ධයකදී' යැයි කීවේ කුමටද? 'මසෙන් මස අනුභව කරයි', 'යොදුනෙන් යොදුන විහාරය පිහිටෙව්වේය' (යන මෙහි අඛණ්ඩ සබඳතාවක් නැති බැවිනි).

288. Kammappavacanīyayutte.

288. කර්මප්‍රවචනීයයන් සමඟ යෙදීමේදී ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kammappavacanīyehi nipātopasaggehi yutte yoge sati liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

කර්මප්‍රවචනීය වූ නිපාත සහ උපසර්ගයන් සමඟ යෙදීමක් ඇති කල්හි ප්‍රාතිපදිකයෙන් ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kammaṃ pavacanīyaṃ yesaṃ te kammappavacanīyā, parasamaññāvasena vā anvādayo kammappavacanīyā.

යමක ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරත්ද, ඔවුහු කර්මප්‍රවචනීයයෝ වෙති. අන්‍ය ව්‍යවහාරයන්ගේ වශයෙන් 'අනු' ආදීහු කර්මප්‍රවචනීය නම් වෙති.

Tattha anusaddassa lakkhaṇe, sahatthe, hīne ca kammappavacanīyasaññā vuttā. Yathā – pabbajitamanu pabbajiṃsu, nadimanvavasitā bārāṇasī, nadiyā saha avabaddhāti attho, anu sāriputtaṃ paññavā.

එහි 'අනු' ශබ්දයට ලක්ෂණ (ලකුණ), සහත්ථ (සහිත බව) සහ හීන (පහත් බව) යන අර්ථයන්හි කර්මප්‍රවචනීය සංඥාව කියන ලදී. කෙසේද යත්: 'පැවිදි වූවාට පසුව පැවිදි වූහ', 'ගඟ අසල පිහිටි බරණැස' (ගඟ සමඟ බැඳී පවතින යන අර්ථයයි), 'සාරිපුත්තයන් වහන්සේට වඩා ප්‍රඥාවෙන් අඩුය'.

Lakkhaṇādīsu ‘‘lakkhaṇi’tthambhūtakkhānabhāga vicchāsu pati pari anavo’’ti pati pari anūnaṃ kammappavacanīyasaññā vuttā.

ලක්ෂණ ආදියේදී: ලක්ෂණ (ලකුණ), ඉත්ථම්භූතක්ඛාන (යම් ස්වභාවයක් ප්‍රකාශ කිරීම), භාග (කොටස) සහ වීප්සා (නැවත නැවත යෙදීම) යන අර්ථයන්හි 'පති', 'පරි', 'අනු' යන ශබ්දයන්ට කර්මප්‍රවචනීය සංඥාව කියන ලදී.

Lakkhaṇe sūriyuggamanaṃ pati dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ pari, rukkhaṃ anu.

ලක්ෂණ (ලකුණ) අර්ථයේදී: 'සූර්ය උදාව හා සමඟ දිව්‍ය භෝජන පහළ වන්නේය', 'ගස දෙසට සඳ බබළයි', 'ගස දෙසට (පරි)', 'ගස දෙසට (අනු)'.

Itthambhūtakkhāne sādhu devadatto mātaraṃ pati, mātaraṃ pari, mātaraṃ anu.

ඉත්ථම්භූතක්ඛාන අර්ථයේදී: 'දේවදත්ත තෙමේ මව කෙරෙහි යහපත්ය (පති)', 'මව කෙරෙහි (පරි)', 'මව කෙරෙහි (අනු)'.

Bhāge yadettha maṃ pati siyā, maṃ pari, maṃ anu, taṃ dīyatu.

භාග (කොටස) අර්ථයේදී: 'මෙහි මට හිමි යම් කොටසක් ඇත්ද (පති)', 'මට හිමි (පරි)', 'මට හිමි (අනු)', 'එය දෙනු ලැබේවා'.

Vicchāyoge [Pg.143] atthamatthaṃ pati saddo nivisati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ anu.

වීප්සා (නැවත නැවත යෙදීම) අර්ථයේදී: 'එක් එක් අර්ථය පාසා ශබ්දය පිහිටයි', 'ගසක් ගසක් පාසා සඳ බබළයි (පති)', 'ගසක් ගසක් පාසා (පරි)', 'ගසක් ගසක් පාසා (අනු)'.

‘‘Abhirabhāge’’ti abhissa bhāgavajjitesu lakkhaṇādīsu kammappavacanīyasaññā vuttā. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato, sādhu devadatto mātaraṃ abhi.

'අභිරභාගේ' යන්නෙන් භාග අර්ථය හැර ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි 'අභි' ශබ්දයට කර්මප්‍රවචනීය සංඥාව කියන ලදී. කෙසේද යත්: 'ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ උදෙසා මෙවැනි කල්‍යාණ කීර්ති ඝෝෂාවක් පැන නැංගේය', 'දේවදත්ත මව කෙරෙහි යහපත්ය (අභි)'.

Nipāte dhi brāhmaṇassa hantāra miccevamādi.

නිපාත පදයන්හි: 'බ්‍රාහ්මණයා මරන්නාට නින්දා වේවා (ධි)' යනාදියයි.

289. Kvaci dutiyā chaṭṭhīnamatthe.

289. සමහර තැන්වලදී ෂෂ්ඨී විභක්තියේ අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Chaṭṭhīnaṃ atthe kvaci dutiyāvibhatti hoti. Antarāabhito parito pati paṭibhātiyoge ayaṃ. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno, rājagahassa ca nāḷandāya ca majjheti attho. Abhito gāmaṃ vasati, parito gāmaṃ vasati, nadiṃ nerañjaraṃ pati, nerañjarāya nadiyā samīpeti attho. Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, upamā maṃ paṭibhāti, upamā mayhaṃ upaṭṭhahatīti attho.

සමහර තැන්වලදී ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. මෙය අන්තරා, අභිතෝ, පරිතෝ, පති, පටිභාති යන ශබ්දයන් සමඟ යෙදීමේදී සිදු වේ. 'රාජගෘහයත් නාලන්දාවත් අතර මාර්ගයට පිළිපන්නේය', (මෙහි අර්ථය රාජගෘහයේත් නාලන්දාවේත් මධ්‍යයෙහි යන්නයි). 'ගමට අභිමුඛව වෙසෙයි', 'ගම වටා වෙසෙයි', 'නෙරංජරා නදිය අසල', (මෙහි අර්ථය නෙරංජරා නදියේ සමීපයෙහි යන්නයි). 'චුන්දය, ඔබට බොජ්ඣංග ධර්මයන් වැටහේවා', 'මට උපමාවක් වැටහෙයි', (මෙහි අර්ථය මට උපමාවක් උපදී යන්නයි).

‘‘Kvaci dutiyā, atthe’’ti ca vattate.

'සමහර විට ද්විතීයා විභක්තිය', 'අර්ථයෙහි' යන්න ද මෙහි බලපවත්වයි.

290. Tatiyāsattamīnañca.

290. තෘතීයා සහ සප්තමී විභක්තීන්ගේ ද (අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

Tatiyāsattamīnamatthe ca kvaci liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

තෘතීය (තුන්වන) සහ සප්තමී (හත්වන) විභක්ති අර්ථයන්හිදී ද ඇතැම් විට ප්‍රාතිපදිකයෙන් (නාම ප්‍රකෘතියෙන්) ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Tatiyatthe sace maṃ nālapissati, tvañca maṃ nābhibhāsasi, vinā saddhammaṃ kuto sukhaṃ, upāyamantarena na atthasiddhi.

තෘතීය විභක්ති අර්ථයෙහිදී (උදාහරණ) – 'සචේ මං නාලපිස්සති' (ඇය මා ඇමතීමට අකමැති නම්), 'ත්වඤ්ච මං නාභිභාසසි' (නුඹ ද මා සමඟ කතා නොකරන්නෙහි නම්), 'විනා සද්ධම්මං කුතෝ සුඛං' (සද්ධර්මයෙන් තොරව සැපක් කොයින්ද?), 'උපායමන්තරේන න අත්ථසිද්ධි' (උපාය මාර්ගයෙන් තොරව අර්ථ සිද්ධියක් නැත).

Sattamiyatthe [Pg.144]– kāle, upānvajjhāvasassa payoge, adhisiṭṭhāvasānaṃ payoge, tappānacāre ca dutiyā.

සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහිදී – කාලය දැක්වීමේදී, 'උප, අනු, අධි, ආ' යන උපසර්ග පූර්ව 'වස්' ධාතුව යෙදීමේදී, 'අධි' පූර්ව 'ඨා, වස්' ආදී ධාතූන් යෙදීමේදී සහ පානය කිරීම හා හැසිරීම් අර්ථයන්හිදී ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kāle tāva – pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā. Imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno.

පළමුව කාලය දැක්වීමේදී – 'පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා' (පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ-පොරවාගෙන), 'එකං සමයං භගවා' (එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ...), 'ඉමං රත්තිං චත්තාරෝ මහාරාජානෝ' (මේ රාත්‍රියෙහි සතර වරම් මහරජවරු...).

Upādipubbassa vasadhātussa payoge – gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, vihāraṃ adhivasati, gāmaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati. Tathā pathaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, gāmaṃ ajjhāvasati.

'උප' ආදී උපසර්ග පූර්ව 'වස්' ධාතුව යෙදීමේදී – 'ගාමං උපවසති' (ගමෙහි වෙසෙයි), 'ගාමං අනුවසති' (ගමෙහි අනුව වෙසෙයි), 'විහාරං අධිවසති' (විහාරයෙහි වෙසෙයි), 'ගාමං ආවසති' (ගමෙහි වෙසෙයි), 'අගාරං අජ්ඣාවසති' (ගිහිගෙයි වෙසෙයි). එසේම 'පථවිං අධිසෙස්සති' (පොළොව මත සැතපෙන්නේය), 'ගාමං අධිතිට්ඨති' (ගමෙහි අධිපතිව සිටියි), 'ගාමං අජ්ඣාවසති' (ගමෙහි වාසය කරයි).

Tappānacāresu – nadiṃ pivati, gāmaṃ carati iccādi.

පානය කිරීම සහ හැසිරීම් අර්ථයන්හිදී – 'නදිං පිවති' (ගඟෙන් පැන් බොයි), 'ගාමං චරති' (ගමෙහි හැසිරෙයි) යනාදියයි.

Kasmiṃ atthe tatiyā?

කිනම් අර්ථයකදී තෘතීය විභක්තිය වෙයිද?

291. Karaṇe tatiyā.

291. කරණ අර්ථයෙහිදී තෘතීය විභක්තිය වෙයි.

Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti.

කරණ කාරකයෙහිදී තෘතීය විභක්ති ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Kiṃ karaṇaṃ?

කරණය යනු කුමක්ද?

292. Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ.

292. යමකින් යම් ක්‍රියාවක් කරනු ලැබේද, එය 'කරණය' වේ.

Yena vā kattā upakaraṇabhūtena vatthunā kriyaṃ abyavadhānena karoti, yena vā vikaroti, yena vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.

නැතහොත්, කර්තෘවරයා උපකරණයක් වූ යම් වස්තුවක් මඟින් කිසිදු බාධාවකින් තොරව ක්‍රියාව සිදු කරයිද, යමකින් විපර්යාසයක් කරයිද, යමකින් ළඟා කරගනියිද, ඒ කාරකය 'කරණ' යන සංඥාව ලබයි.

Karīyate anenāti karaṇaṃ, ettha ca satipi sabbakārakānaṃ kriyāsādhakatte ‘‘yena vā kayirate’’ti visesetvā vacanaṃ kattūpakaraṇabhūtesu kārakesu sādhakatamasseva gahaṇatthaṃ.

'මොහු විසින් කරනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් 'කරණය' නම් වේ. මෙහිදී, සියලු කාරකයන් ක්‍රියාව සිදුකිරීමට උපකාරී වුවද, 'යමකින් කරනු ලැබේද' යන්න විශේෂ කොට පැවසුවේ කර්තෘගේ උපකරණ බවට පත්වන කාරකයන් අතරින් වඩාත්ම උපකාරී වන කාරකය (සාධකතම කාරකය) පමණක් ගැනීම පිණිසය.

Vuttañca [Pg.145]

මෙසේ ද පවසා ඇත:

‘‘Yassa sabbavisesena, kriyāsaṃsiddhihetutā;

Sambhāvīyati taṃ vuttaṃ, karaṇaṃ nāma kāraka’’nti.

'යම් කාරකයක විශේෂිත ක්‍රියා සිද්ධිය සඳහා හේතු භාවය සලකනු ලැබේද, ඒ කාරකය කරණ කාරකය යැයි කියනු ලැබේ.'

Taṃ pana duvidhaṃ ajjhattika bāhiravasena.

එය නැවතත් ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

Yathā – hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāya. Dattena vīhayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.

උදාහරණ – 'හත්ථේන කම්මං කරෝති' (අතින් වැඩ කරයි), 'චක්ඛුනා rūpaṃ පස්සති' (ඇසින් රූප දකියි), 'මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය' (සිතින් ධර්මය දැනගෙන) - (ආධ්‍යාත්මික). 'දත්තෙන වීහයෝ ලුනාති' (දැති පිහියෙන් වී කපයි), 'අග්ගිනා kuṭiṃ ඣාපේති' (ගින්නෙන් පැල පුළුස්සයි) - (බාහිර).

‘‘Tatiyā’’ti adhikāro.

'තතියා' (තෘතීය විභක්තිය) යන්න මෙහි අධිකාර සූත්‍රයයි.

293. Kattari ca.

293. කර්තෘ කෙරෙහි ද (තෘතීය විභක්තිය වෙයි).

Kattari ca kārake liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti. Caggahaṇena itthambhūtalakkhaṇe, kriyāpavagge, pubbasadisasamūnattha kalaha nipuṇa missaka sakhilatthādiyoge, kāladdhānesu, paccattakammatthapañcamiyatthādīsu ca tatiyā.

කර්තෘ කාරකයෙහිදී ද ප්‍රාතිපදිකයෙන් තෘතීය විභක්ති ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ච' (සහ) ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් – 'ඉත්ථම්භූතලක්ඛණ' (මේ ආකාර වූ ලක්ෂණය) අර්ථයෙහිද, 'ක්‍රියාපවර්ග' (ක්‍රියාව අවසන් වීම) අර්ථයෙහිද, 'පුබ්බ' (පෙර), 'සදිස' (සමාන), 'සම', 'ඌන' (අඩු), 'කලහ' (කෝලහාල), 'නිපුණ' (දක්ෂ), 'මිස්සක' (මිශ්‍ර), 'සඛිල' (මිත්‍රශීලී) ආදී වචන සමඟ යෙදීමේදී ද, කාලය සහ මාර්ගය දැක්වීමේදී ද, ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (කම්ම) සහ පංචමී විභක්ති අර්ථයන්හිදී ද තෘතීය විභක්තිය වෙයි.

Ko ca kattā?

කර්තෘ යනු කවුද?

294. Yo karoti sa kattā.

294. යමෙක් කරයිද, හේ කර්තෘ වේ.

Yo kriyaṃ attappadhāno hutvā karoti, so kattusañño hoti.

යමෙක් ස්වාධීනව (ප්‍රධානත්වයෙන් යුතුව) ක්‍රියාව සිදු කරයිද, හේ 'කර්තෘ' යන සංඥාව ලබයි.

So tividho suddhakattā hetukattā kammakattāti. Tattha yo sayameva kriyaṃ karoti, so suddhakattā. Yo aññaṃ kātuṃ samatthaṃ akarontaṃ kammaṃ niyojeti, so hetukattā, yathā – gantuṃ samattho devadatto, tamañño payojeti ‘‘gamayati devadatta’’nti.

ඒ කර්තෘ තෙවැදෑරුම් වේ – ශුද්ධ කර්තෘ, හේතු කර්තෘ සහ කර්ම කර්තෘ යනුවෙනි. ඔවුන් අතරින් යමෙක් තමා විසින්ම ක්‍රියාව සිදු කරයිද, හේ 'ශුද්ධ කර්තෘ' වේ. යම් ක්‍රියාවක් කිරීමට සමත්, එහෙත් එය නොකරන වෙනත් අයෙකු ඒ ක්‍රියාවෙහි නියුක්ත කරවයිද, හේ 'හේතු කර්තෘ' වේ. උදාහරණ – යාමට සමත් දේවදත්තව වෙනත් අයෙකු පොළඹවයි; 'දේවදත්ත ලවා යවයි' යන්නයි.

Yaṃ pana tattha tattha gacchati devadatto, tamañño payojayati ‘‘gamayati devadatta’’nti hetvatthanidassanaṃ, tampi sāmatthiyadassanavasena [Pg.146] vuttanti gahetabbaṃ. Aññathā yadi sayameva gacchati, kiṃ tattha payojakabyāpārena akarontaṃ balena kārayati, pāsāṇaṃ uṭṭhāpayatītiādikañca na sijjheyya.

එහිදී දේවදත්ත තැනින් තැන යන කල්හි, වෙනත් අයෙකු ඔහුව මෙහෙයවයි; 'දේවදත්ත ලවා යවයි' යන්න හේතු අර්ථය දැක්වීමක් වන අතර, එයද ශක්‍යතාව දැක්වීමක් වශයෙන් පවසන ලද්දක් සේ ගත යුතුය. එසේ නොවී යමෙක් තමා විසින්ම යන්නේ නම්, එහි මෙහෙයවන්නාගේ ක්‍රියාකාරීත්වයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ක්‍රියාව නොකරන අය ලවා බලහත්කාරයෙන් කරවීම, 'ගලක් ඔසවන්නට සලස්වයි' යනාදිය එසේ නොවන්නේ නම් සිද්ධ නොවේ.

Ettha pana

එහෙත් මෙහිදී:

‘‘Kattā’’ti vattate.

'කර්තෘ' යන්න අනුකෘෂ්ට වෙයි.

293. Yo kāreti sa hetu.

293. යමෙක් කරවයිද, හේ 'හේතුව' (මෙහෙයවන්නා) වේ.

Yo kattāraṃ kāreti, so hetusañño hoti, kattā cāti hetukattusaññā.

යමෙක් කර්තෘ ලවා ක්‍රියාව කරවයිද, හේ 'හේතු' යන සංඥාව ලබයි; එමෙන්ම ඔහු කර්තෘවරයෙකුද වන හෙයින් 'හේතු කර්තෘ' නම් වේ.

Yo pana parassa kriyaṃ paṭicca kammabhūtopi sukarattā sayameva sijjhanto viya hoti, so kammakattā nāma, yathā – sayaṃ karīyate kaṭo, sayameva paccate odanoti.

යමෙක් අන්‍යයෙකුගේ ක්‍රියාවක් ඇසුරින් කර්මය බවට පත්වුවද, ක්‍රියාවේ ඇති පහසු බව නිසා තමා විසින්ම සිදු වන්නාක් මෙන් පෙනෙන්නට තිබේද, හේ 'කර්ම කර්තෘ' නම් වේ. උදාහරණ – 'පැදුර තමා විසින්ම කරනු ලැබෙයි', 'බත තමා විසින්ම පිසෙයි' යන්නයි.

Vuttañca

මෙසේ ද පවසා ඇත:

‘‘Attappadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;

Appayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.

'මෙහෙයවනු ලැබූවත් නොලැබූවත්, යම් කාරකයක් ස්වාධීනව ක්‍රියාව සිදු කරයිද, හේ කර්තෘ යැයි කියනු ලැබේ.'

Hetukattāti kathito,Kattuno yo payojako;

Kammakattāti sukaro,Kammabhūto kathīyate’’ti.

'කර්තෘ මෙහෙයවන තැනැත්තා හේතු කර්තෘ යැයි කියනු ලැබේ. පහසුවෙන් සිදුවන බැවින්, කර්මය බවට පත්වූවක් වුවද ස්වයංක්‍රීයව සිදුවන්නා සේ පෙනෙන කල්හි කර්ම කර්තෘ යැයි කියනු ලැබේ.'

Nanu ca ‘‘saṃyogo jāyate’’tiādīsu kathaṃ pure asato jananakriyāya kattubhāvosiyāti? Vuccate – lokasaṅketasiddho hi saddappayogo, avijjamānampi hi loko saddābhidheyyatāya vijjamānaṃ viya gahetvā voharati[Pg.147], vikappabuddhigahitākāroyeva hi saddenābhidhīyate, na tu vatthusabhāvo, aññathā sutamayañāṇenapi paccakkhena viya vatthusabhāvasacchikaraṇappasaṅgo ca musāvāda kudiṭṭhivādādīnamabhāvappasaṅgo ca siyā, tasmā buddhiparikappitapaññattivasenapi saddappavatti hotīti asato saṃyogādissapi hoteva jananakriyāya kattukārakatāti.

'එසේ නම් සංයෝගය උපදියි යනාදී තැන්වල, කලින් නොතිබූ දෙයකට ඉපදීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ භාවය ලැබෙන්නේ කෙසේද? පිළිතුරු දෙනු ලැබේ – වචන භාවිතය ලෝක සම්මුතිය මත පිහිටා ඇත. ලෝකයා නොපවතින දෙයක් වුවද වචනයෙන් නම් කර, එය පවත්නා දෙයක් සේ සලකා වහරයි. සැබැවින්ම වචනයෙන් පැවසෙන්නේ බුද්ධියෙන් සිතා මවාගත් ආකාරයක් මිස වස්තුවේ සැබෑ ස්වභාවය නොවේ. එසේ නොවන කල්හි, ඇසීමෙන් ලබන ඥානයෙන් (සුතමය ඥානයෙන්) වුවද ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් මෙන් වස්තු ස්වභාවය සාක්ෂාත් කරගත හැකි වනු ඇත. එමෙන්ම මුසාවාද, කුදෘෂ්ටිවාද ආදියද ලොව නොපවතින තත්ත්වයට පත්වනු ඇත. එබැවින් බුද්ධියෙන් මවාගත් ප්‍රඥප්ති වශයෙන් ද වචන භාවිතය සිදුවන හෙයින්, නොපවත්නා වූ සංයෝගය වැනි දෙයකට වුවද ඉපදීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ කාරක භාවය ලැබෙන්නේමය.'

Yathāha

ඒ පිළිබඳ මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘Vohāravisayo saddo, nekantaparamatthiko;

Buddhisaṅkappito attho, tassatthoti pavuccati.

'ශබ්දය ව්‍යවහාරයට අයත් විෂයකි, එය ඒකාන්තයෙන්ම පරමාර්ථ වූවක් නොවේ. සිතින් මවාගත් අර්ථය එහි අර්ථය යැයි කියනු ලැබේ.'

Buddhiyā gahitattā hi, saṃyogo jāyate iti;

Saṃyogo vijjamānova, kattā bhavati jātiyā’’ti.

'බුද්ධියෙන් එසේ ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් සංයෝගය උපදියි යන තැන, සංයෝගය පවත්නා දෙයක් සේ ඉපදීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ බවට පත් වෙයි.'

Tatra tatiyā jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro, buddhena bodhito loko, saddhehi kārito vihāro.

එහි තෘතීය විභක්තියට උදාහරණ – 'ජිනේන දේසිතෝ ධම්මෝ' (ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය), 'බුද්ධේන ජිතෝ මාරෝ' (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පරදවන ලද මාරයා), 'අහිනා දට්ඨෝ නරෝ' (නයෙකු විසින් දෂ්ට කරන ලද මිනිසා), 'බුද්ධේන බෝධිතෝ ලෝකෝ' (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අවදි කරවන ලද ලෝකය), 'සද්ධේහි කාරිතෝ විහාරෝ' (ශ්‍රද්ධාවන්තයන් විසින් කරවන ලද විහාරය).

Abhihite na bhavati. Kaṭaṃ karoti devadatto, kāreti vā.

කර්තෘ කාරකය (ක්‍රියාවෙන්) ප්‍රකාශිත වූ කල්හි (අභිහිත වූ විට) තෘතීය විභක්තිය නොවේ. (උදාහරණ) – 'කටං කරෝති දේවදත්තෝ' (දේවදත්ත පැදුරක් කරයි), 'කාරේති වා' (හෝ කරවයි).

Itthambhūtassa lakkhaṇe – sā bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭivissakānaṃ ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi.

'ඉත්ථම්භූතලක්ඛණ' (යම් ලක්ෂණයකින් යුක්ත බව හැඟවීමේදී) – 'සා bhinnena සීසේන පග්ඝරන්තේන lohitena පටිවිස්සකානං උජ්ඣාපේසි' (ඈ පැළුණු හිසින් වැගිරෙන ලේ සහිතව අසල්වාසීන්ට දොස් පැවසුවාය), 'ඌනපඤ්චබන්ධනේන පත්තේන අඤ්ඤං නවං පත්තං චේතාපෙය්‍ය' (පස් තැනකට වඩා අඩු බැමි සහිත පාත්‍රයක් තිබියදී වෙනත් අලුත් පාත්‍රයක් නොපිළිගත යුතුය), 'තිදණ්ඩකේන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛි' (තුන් දණ්ඩක් දැරූ ලක්ෂණයෙන් පරිබ්‍රාජකයා දුටුවේය).

Apavagge – ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi, navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi, yojanena adhītaṃ byākaraṇaṃ, kriyāpavaggoti kriyāya āsuṃ pariniṭṭhāpanaṃ.

අපවර්ගයෙහි (ක්‍රියාවේ අවසානයෙහි හෝ ඵලප්‍රාප්තියෙහි) – එකම දිනකින් බරණැස් නුවර බලා පිටත් විය, නව මසකින් විහාරය නිම කළේය, යොදුනක් යෑමෙන් ව්‍යාකරණය හදාරන ලදී. ක්‍රියාපවර්ගය යනු ක්‍රියාවක ඉක්මන් අවසානයයි.

Pubbādiyoge [Pg.148]– māsena pubbo, pitarā sadiso, mātarā samo, kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, vācāya nipuṇo, guḷena missakaṃ, tilena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, pitarā tulyo.

'පුබ්බ' (පෙර) යනාදී වචන යෙදීමේදී – මසකින් වැඩිමහලු වූ, පියාට සමාන වූ, මවට සමාන වූ, කහවණුවකින් අඩු වූ, ධනයෙන් තොර වූ, කඩුවෙන් කරන රණ්ඩුව, හැසිරීමෙන් දක්ෂ වූ, වචනයෙන් දක්ෂ වූ, හකුරු මිශ්‍ර වූ, තල මිශ්‍ර වූ, වචනයෙන් මෘදු වූ, මැණිකෙන් ප්‍රයෝජන ඇති, ධනයෙන් ප්‍රයෝජන ඇති, පියාට සමාන වූ.

Kāladdhānesu – māsena bhuñjati, yojanena gacchati.

කාලය සහ මාර්ගය (දුර) හැඟවීමේදී – මසක් මුළුල්ලෙහි වළඳයි, යොදුනක් දුර යයි.

Paccatte – attanāva attānaṃ sammannati.

ප්‍රත්‍යාත්මයෙහි (තමා කෙරෙහි) – තමා විසින්ම තමා සම්මත කරගනියි.

Kammatthe – tilehi khette vapati.

කර්ම අර්ථයෙහි – කුඹුරෙහි තල වපුරයි.

Pañcamiyatthe – sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena.

පංචමී (පස්වන විභක්ති) අර්ථයෙහි – අපි ඒ මහා ශ්‍රමණයාණන් වහන්සේගෙන් මනාව මිදුණෝ වෙමු.

296. Sahādiyoge ca.

296. 'සහ' (සමඟ) යනාදී වචන යෙදීමේදී ද වේ.

Saha saddhiṃ samaṃ nānā vinā alaṃ kimiccevamādīhi yoge liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti, casaddena sahatthepi.

සහ, සද්ධිං (සමඟ), සමං (සමාන), නානා (වෙනස්), විනා (තොරව), අලං (ප්‍රමාණවත්), කිං (කුමකටද) යනාදී වචන යෙදීමේදී නාම ප්‍රකෘතියෙන් (ලිංගයෙන්) තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. 'ච' ශබ්දය නිසා 'සහ' යන අර්ථයෙහිද තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

Tattha sahasaddena yogo kriyā guṇa dabba samavāye sambhavati. Yathā – vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, antevāsikasaddhivihārikehi saha ācariyupajjhāyānaṃ lābho, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, saṅgho vināpi gaggena uposathaṃ kareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā.

එහි 'සහ' ශබ්දය යෙදීම ක්‍රියා, ගුණ, ද්‍රව්‍ය යන සම්බන්ධතාවන්හි සිදුවේ. කෙසේද යත් – විතර්කය සමඟ පවතී, පුත්‍රයා සමඟ ස්ථූල වේ (මහත් වේ), අතවැසි සහ සද්ධිවිහාරිකයන් සමඟ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාගේ ලැබීම වේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ සමඟ වැඩ සිටි සේක, දහසකට සමානව මනින ලදී, මට ප්‍රිය වූ මනාප වූ සියල්ලන්ගෙන් වෙනස් වීමක් සහ වෙන් වීමක් වේ, සංඝයා වහන්සේ ගග්ග (භික්ෂුව) නොමැතිව වුවද උපෝසථය කරන්නාහ, ඔබට මෙහි වාසය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිම?, එතෙර වූ, ශක්තිය දකින එක් පුරුෂයෙකුගෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?, අඥානය, තාගේ ජටාවලින් ඇති ඵලය කිම? තාගේ අඳුන් දිවි සම් පෙරවීමෙන් ඇති ඵලය කිම?

Sahatthe [Pg.149]– devadatto rājagahaṃ pāvisi kokālikena pacchāsamaṇena, dukkho bālehi saṃvāso.

'සහ' යන අර්ථයෙහි (සමඟ යන අර්ථයෙහි) – දේවදත්ත තෙමේ තමාගේ පශ්චාත් ශ්‍රමණයා වූ කෝකාලික සමඟ රජගහ නුවරට පිවිසියේය, අඥානයන් (බාලයන්) සමඟ වාසය දුක් සහිතය.

297. Hetvatthe ca.

297. හේතු අර්ථයෙහි ද වේ.

Yogaggahaṇamihānuvattate, hetvatthe, hetvatthappayoge ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

මෙහි 'යෝග' යන්න අනුගමනය වේ. හේතු අර්ථයෙහි සහ හේතු අර්ථය යෙදීමේදී නාම ප්‍රකෘතියෙන් (ලිංගයෙන්) තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kismiñci phale diṭṭhasāmatthiyaṃ kāraṇaṃ hetu, soyeva attho, tasmiṃ hetvatthe, annena vasati, dhammena vasati, vijjāya vasati.

යම් කිසි ඵලයක දක්නා ලැබෙන ශක්තිය ඇති කරුණ 'හේතුව' නම් වේ. එයම අර්ථයයි. ඒ හේතු අර්ථයෙහි – ආහාරය නිසා ජීවත් වෙයි, ධර්මය නිසා (ධාර්මිකව) ජීවත් වෙයි, විද්‍යාව (ශිල්පය) නිසා ජීවත් වෙයි.

Na jaccāvasalo hoti,Na jaccā hoti brāhmaṇo;

Kammunā vasalo hoti,Kammunā hoti brāhmaṇo.

උපතින් කිසිවෙක් වසලයෙක් නොවේ, උපතින් කිසිවෙක් බ්‍රාහ්මණයෙක් ද නොවේ; ක්‍රියාවෙන්ම (කර්මයෙන්ම) කෙනෙක් වසලයෙක් වෙයි, ක්‍රියාවෙන්ම කෙනෙක් බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙයි.

Dānena bhogavā, ācārena kulī.

දීමෙන් (දානයෙන්) භෝග සම්පත් ඇත්තෙක් වෙයි, යහපත් හැසිරීමෙන් උසස් කුල ඇත්තෙක් වෙයි.

Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

කුමන කරුණකින් ඔබගේ අත කැමැත්ත ලබා දෙන්නේද? කුමන කරුණකින් ඔබගේ අතින් මීපැණි වැහෙන්නේද? ඔබගේ කුමන බ්‍රහ්මචර්යාවකින් ඔබගේ අතෙහි පින සමෘද්ධිමත් වී තිබේද?

Hetvatthappayoge – kena nimittena, kena payojanena, kenaṭṭhena, kena hetunā vasati.

හේතු අර්ථය යෙදීමේදී – කුමන නිමිත්තකින්ද? කුමන ප්‍රයෝජනයකින්ද? කුමන කරුණකින්ද? කුමන හේතුවකින් වාසය කරයිද?

298. Sattamyatthe ca.

298. සප්තමී (හත්වන විභක්ති) අර්ථයෙහි ද වේ.

Sattamyatthe ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

සප්තමී අර්ථයෙහි ද නාම ප්‍රකෘතියෙන් (ලිංගයෙන්) තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

Kāladdhānadisādesādīsu cāyaṃ. Tena samayena, tena kālena, kālena dhammassavaṇaṃ, so vo mamaccayena satthā, māsena bhuñjati, yojanena dhāvati. Puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, pacchimena virūpakkho, uttarena [Pg.150] kasivanto janoghamaparena ca, yena bhagavā tenupasaṅkami iccādi.

මෙය කාලය, මාර්ගය (දුර), දිශාව, ස්ථානය යනාදියෙහි යෙදේ. එනම් – ඒ සමයෙහි, ඒ කාලයෙහි, සුදුසු කල ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම, මා ඇවෑමෙන් ඒ (ධර්ම විනය) තොපගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය, මසක් මුළුල්ලෙහි අනුභව කරයි, යොදුනක් දුර දිවයයි. නැගෙනහිර දිශාවෙන් ධතරට්ඨ ද, දකුණු දිශාවෙන් විරූඪක ද, බටහිර දිශාවෙන් විරූපක්ඛ ද, උතුරු දිශාවෙන් කුවේර ද... යම් තැනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක්ද, ඒ දෙසට පැමිණියේය යනාදියයි.

299. Yenaṅgavikāro.

299. යම් අවයවයක විකෘති බවක් වේද (එහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි).

Yena byādhimatā aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate, tattha tatiyāvibhatti hoti. Ettha ca aṅgamassa atthīti aṅgaṃ, sarīraṃ. Akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo.

රෝගී වූ යම් අවයවයක් හේතුවෙන් ශරීරය ඇත්තාගේ (පුද්ගලයාගේ) විකෘති භාවය හඳුනාගත හැක්කේ ද, එහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. මෙහි අවයව ඇත්තේ යමෙකුටද හෙතෙම 'අංගී' (ශරීරය) නම් වේ. ඇසින් කණ වූ, අතින් කොර වූ, පයින් කොර වූ, පිටින් කුදු වූ.

300. Visesane ca.

300. විශේෂණයෙහි ද වේ.

Visesīyati visesitabbaṃ anenāti visesanaṃ, gottādi. Tasmiṃ gottanāmajātisippavayoguṇasaṅkhāte visesanatthe tatiyāvibhatti hoti, casaddena pakatiādīhi ca. Gottena gotamo nātho.

යමක් මඟින් විශේෂ කළ යුතු දෙය විශේෂ කරනු ලැබෙයිද, එය 'විශේෂණ' (ගෝත්‍රය යනාදිය) නම් වේ. ඒ ගෝත්‍රය, නාමය, ජාතිය (කුලය), ශිල්පය, වයස, ගුණය යන විශේෂණ අර්ථයන්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. 'ච' ශබ්දය නිසා 'පකති' (ප්‍රකෘතිය/ස්වභාවය) යනාදී වචනවලද වෙයි. ගෝත්‍රයෙන් ගෝතම නම් වූ නාථයන් වහන්සේ.

Sāriputtoti nāmena, vissuto paññavā ca so;

Jātiyā khattiyo buddho, loke appaṭipuggalo.

උන්වහන්සේ නාමයෙන් 'සාරිපුත්ත' යැයි ප්‍රසිද්ධ වූ, මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක් වූහ; බුදුරජාණන් වහන්සේ ජාතියෙන් (කුලයෙන්) ක්ෂත්‍රිය වූ, ලෝකයෙහි අසමසම පුද්ගලයාණෝ වෙති.

Tadahu pabbajito santo, jātiyā sattavassiko;

Sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.

එදිනම පැවිදි වූ, උපතින් (වයසින්) සත් හැවිරිදි වූවෙක් වුවද, ඉදින් උන්වහන්සේ මට අනුශාසනා කරන්නේ නම්, මම එය හිස මුදුනින් පිළිගනිමි.

Sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, vijjāya sādhu, paññāya sādhu, tapasā uttamo, suvaṇṇena abhirūpo.

ඔහු ශිල්පයෙන් නළකාරයෙක් වේ, වයසින් විසිනව හැවිරිදි ය, විද්‍යාවෙන් යහපත් ය, ප්‍රඥාවෙන් යහපත් ය, තපසින් උතුම් ය, පැහැයෙන් (වර්ණයෙන්) ඉතා රූමත් ය.

Pakatiādīsu – pakatiyā abhirūpo, yebhuyyena mattikā, samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, sahassena assake kiṇāti iccādi.

පකති (ස්වභාවය) යනාදී වචනවලදී – ස්වභාවයෙන්ම රූමත් වූ, බහුල වශයෙන් මැටි සහිත වූ, සමතලා තැනක දුවයි, විෂම තැනක දුවයි, දෝණ දෙකක මිලට ධාන්‍ය මිලදී ගනියි, දහසක් මුදලට අශ්වයන් මිලදී ගනියි යනාදියයි.

Kasmiṃ atthe catutthī?

කුමන අර්ථයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයිද?

301. Sampadāne [Pg.151] catutthī.

301. සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි.

Sampadānakārake liṅgamhā catutthīvibhatti hoti.

සම්ප්‍රදාන කාරකයෙහි නාම ප්‍රකෘතියෙන් (ලිංගයෙන්) චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි.

Kiñca sampadānaṃ?

සම්ප්‍රදානය යනු කුමක්ද?

302. Yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ.

302. යමෙකුට දීමට කැමති වේද, යමෙකුට රුචි වේද, හෝ යමෙකුට (ණය) දරයිද, හේ සම්ප්‍රදානය වේ.

Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti. Sammā padīyate assāti sampadānaṃ, paṭiggāhako.

යමෙකුට දීමට කැමති වේද, යමෙකුට ප්‍රිය වේද, යමෙකුට (ණය) දරයිද, ඒ කාරකය සම්ප්‍රදාන සංඥාව ලබයි. 'මනාව දෙනු ලබන්නේ යමෙකුටද' එය සම්ප්‍රදානයයි, එනම් පිළිගන්නා තැනැත්තා (ප්‍රතිග්‍රාහකයා) වේ.

Taṃ pana tividhaṃ diyyamānassānivāraṇajjhesanānumativasena. Yathā – buddhassa pupphaṃ yajati, bodhirukkhassa jalaṃ dadāti. Ajjhesane – yācakānaṃ dhanaṃ dadāti. Anumatiyaṃ – bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.

එය දෙනු ලබන දෙයට බාධා නොකිරීම (අනිවාරණ), ඉල්ලීම (අජ්ඣේසන) සහ අනුමැතිය (අනුමති) යන වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. කෙසේද යත් – (බාධා නොකිරීමෙහි) බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා මල් පූජා කරයි, බෝධි වෘක්ෂයට පැන් වත් කරයි. ඉල්ලීමෙහි – යාචකයන්ට ධනය දෙයි. අනුමැතියෙහි – භික්ෂූන් වහන්සේලාට දානය දෙයි.

Yathāha

මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Anirākaraṇārādha-nābbhanuññavasena hi;

Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha yācaka bhikkhavo’’ti.

'බාධා නොකිරීම (ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීම), ආරාධනාව (ඉල්ලීම) සහ අනුමැතිය යන වශයෙන් සම්ප්‍රදානය ත්‍රිවිධ කොට දක්වන ලදී. (ඒවාට උදාහරණ ලෙස) වෘක්ෂය, යාචකයා සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙති.'

Dātukāmoti kiṃ? Rañño daṇḍaṃ dadāti.

'දීමට කැමති' යන්නෙන් කුමක් අදහස් වේද? රජුට දඩය ගෙවයි (කැමැත්තෙන් දෙන දෙයක් නොවේ).

Rocanādīsu pana – samaṇassa rocate saccaṃ, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, yassāyasmato khamati, devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate yaññadatto.

රුචි වීම් යනාදී අර්ථයන්හිදී – ශ්‍රමණයාණන් වහන්සේට සත්‍යය රුචි වෙයි, ආයුෂ්මත් ශාසනයෙහි ද සංඝ භේදය රුචි වූයේය, යම් ආයුෂ්මතෙකුට රුචි (කැමති) වේද, යඤ්ඤදත්ත තෙමේ දේවදත්තට රන් කුඩයක් ණය වී සිටියි (දරයි).

‘‘Sampadānaṃ, vā’’ti ca vattate.

'සම්ප්‍රදානය' සහ 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්නද මෙහි බලපවත්වයි.

303. Silāgha hanu ṭhā sapa dhāra piha kudha duhi ssāsūya rādhikkha paccāsuṇa anupatigiṇapubbakattārocanatthatadattha tumatthālamattha maññānādarappāṇini gatyatthakammani āsisattha sammuti bhiyyasattamyatthesu ca.

303. සිලාඝ (ප්‍රශංසා කිරීම), හනු (සැඟවීම), ඨා (නැවතීම), සප (දිවුිරීම), ධාර (ණය දැරීම), පිහ (කැමැත්ත), කුධ (කෝපය), දුහ (ද්‍රෝහීවීම), ඉස්ස (ඊර්ෂ්‍යාව), උසූය (දොස් දැක්වීම) යන ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි ද, රාධ, ඉක්ඛ යන ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි ද, පටි-ආ පූර්ව ශ්‍රැ ධාතුවෙහි (පච්චāසුණ) සහ අනු-පටි පූර්ව ගි ධාතුවෙහි (අනුපතිගිණ) පූර්ව කර්තෘන් කෙරෙහි ද, ආරෝචනාර්ථයෙහි ද, තදර්ථයෙහි ද, තුමර්ථයෙහි ද, අලමර්ථයෙහි ද, අනාදරයෙහි අප්‍රාණී කර්ම විෂයෙහි මඤ්ඤ ධාතු යෝගයෙහි ද, ගත්‍යර්ථ ධාතූන්ගේ කර්ම කෙරෙහි ද, ආශිංසනාර්ථයෙහි ද, සම්මුති, භිය්‍යෝ සහ සප්තම්‍යර්ථයෙහි ද (සම්ප්‍රදාන සංඥාව වේ).

Catuppadamidaṃ[Pg.152]. Silāgha katthane, hanu apanayane, ṭhā gatinivattimhi, sapa akkose, dhara dhāraṇe, piha icchāyaṃ iccetesaṃ dhātūnaṃ payoge, kudha kope, duha jighaṃsāyaṃ, issa issāyaṃ, usūya dosāvikaraṇe iccetesaṃ tadatthavācīnañca dhātūnaṃ payoge ca rādha hiṃsāsaṃrādhesu, ikkha dassanaṅkesūti imesaṃ payoge ca pati āpubbassa su savaṇeti imassa ca anupatipubbassa gesaddeti imassa ca pubbakattā ca ārocanatthappayoge, tadatthe, tumatthe, alamatthappayoge ca maññatippayoge anādare appāṇini ca gatyatthānaṃ kammani ca āsisatthappayoge ca sammuti bhiyyappayogesu ca sattamyatthe cāti taṃ kammādikārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti, casaddaggahaṇena pahiṇatikappati pahoti upamāñjalikaraṇa phāsu atthaseyyappabhutiyoge ca pure viya catutthī.

මෙය පද සතරකින් යුක්ත ය. සිලාඝ යනු ප්‍රශංසා කිරීමෙහි ද, හනු යනු ඉවත් කිරීමෙහි (සැඟවීමෙහි) ද, ඨා යනු ගමන වැළැක්වීමෙහි (නැවතීමෙහි) ද, සප යනු ශාප කිරීමෙහි (දිවුිරීමෙහි) ද, ධර යනු දැරීමෙහි ද, පිහ යනු කැමැත්තෙහි ද යන මේ ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි ද, කුධ යනු කෝපයෙහි ද, දුහ යනු හිංසා කිරීමෙහි (ද්‍රෝහීවීමෙහි) ද, ඉස්ස යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙහි ද, උසූය යනු දොස් ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද යන මේ ධාතූන්ගේ සහ ඒවායේ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වෙනත් ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි ද, රාධ යනු හිංසාව සහ සතුටු කිරීමෙහි ද, ඉක්ඛ යනු දැකීම හා සලකුණු කිරීමෙහි ද යන මේ ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි ද, ‘පටි’ සහ ‘ආ’ පූර්ව ‘සු’ (ශ්‍රවණයෙහි) ධාතුවේ ද, ‘අනු’ සහ ‘පටි’ පූර්ව ‘ගි’ (ශබ්ද කිරීමෙහි) ධාතුවේ ද පූර්ව කර්තෘ කෙරෙහි ද, ආරෝචනාර්ථ (දැන්වීම්) යෝගයෙහි ද, තදර්ථයෙහි ද, තුමර්ථයෙහි ද, අලමර්ථ යෝගයෙහි ද, අනාදරයෙහි අප්‍රාණී වූ කර්ම විෂයයෙහි මඤ්ඤති (සිතීම) යෝගයෙහි ද, ගත්‍යර්ථ ධාතූන්ගේ කර්මයෙහි ද, ආශිංසනාර්ථ යෝගයෙහි ද, සම්මුති සහ භිය්‍යෝ යෝගයන්හි ද, සප්තම්‍යර්ථයෙහි ද යන මෙහි ඒ කර්මාදි කාරකය සම්ප්‍රදාන සංඥාව වෙයි. ‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘පහිණති’, ‘කප්පති’, ‘පහෝති’, උපමා කිරීම, ඇඳිලි බැඳීම, ඵාසු, අත්ථ, සෙය්‍ය යනාදීන්ගේ යෝගයෙහි ද පෙර පරිදි ම චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි.

Silāghādippayoge tāva – buddhassa silāghate. Upajjhāyassa silāghate, thometīti attho.

පළමුව සිලාඝාදී යෝගයෙහි - ‘buddhassa silāghate’ (බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි). ‘Upajjhāyassa silāghate’ යනු උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි, ස්තුති කරයි යනු එහි අර්ථයයි.

Hanute mayhameva, hanute tuyhameva, apalapatīti attho.

‘Hanute mayhameva’ (මට ම සඟවයි), ‘hanute tuyhameva’ (තට ම සඟවයි), මෙහි අර්ථය ‘සඟවයි’ (අපලපති) යන්නයි.

Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, ettha ca upaṭṭhānaṃ nāma upagamanaṃ. Bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya.

‘Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī’ (වඩුවා ශාක්‍ය පුත්‍රයන් වහන්සේලා වෙත පැමිණෙන්නේ ය/උපස්ථාන කරන්නේ ය). මෙහි ‘උපට්ඨාන’ යනු ළඟට පැමිණීමයි. වළඳමින් සිටින භික්ෂුවට පැන්වලින් හෝ පවන්සැලීමෙන් උපස්ථාන කරන්නේ ය (ළඟ සිටින්නේ ය).

Tuyhaṃ sapate, mayhaṃ sapate, ettha ca sapanaṃ nāma saccakaraṇaṃ.

‘Tuyhaṃ sapate’ (තට දිවුරයි), ‘mayhaṃ sapate’ (මට දිවුරයි), මෙහි ‘සපන’ යනු සපථ කිරීම (දිවුිරීම) යි.

Dhārayatippayoge dhanikoyeva sampadānaṃ, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ dhārayatīti attho. Tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma.

‘ධාරයති’ යෝගයෙහි ණය හිමියා ම සම්ප්‍රදානය වෙයි. ‘suvaṇṇaṃ te dhārayate’ යනු ඔහු තට රන් (ණයට) දරයි (ණය වෙයි), ණය දරයි යන අර්ථයයි. ‘Tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma’ (ඒ රජුට අපි ඇතෙකු ණයට දරමු).

Pihappayoge [Pg.153] icchitoyeva, devāpi tassa pihayanti tādino, devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ, patthentīti attho.

පිහ ධාතු යෝගයෙහි කැමති වූ තැනැත්තා ම සම්ප්‍රදානය වෙයි. ‘devāpi tassa pihayanti tādino’ (දෙවියෝ ද ඒ තාදී ගුණැති උතුමාට කැමති වෙති/පතති), ‘devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ’ (දෙවියෝ ද සිහි ඇති ඒ සම්බුදුවරුන්ට කැමති වෙති), මෙහි අර්ථය ප්‍රාර්ථනා කරති (පතති) යන්නයි.

Kodhādiatthānaṃ payoge yaṃ pati kopo, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ.

කෝපය ආදී අර්ථ ඇති ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි යමෙකු කෙරෙහි කෝපය පවතී ද ඔහු සම්ප්‍රදානය වෙයි. ‘tassa kujjha mahāvīra’ (මහාවීරයෙනි, ඔහු කෙරෙහි කෝප වන්න), ‘yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ’ (මම යම් හෙයකින් ඔහු කෙරෙහි කෝප වන්නෙම් නම්).

Duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘Duhayati disānaṃ megho’ (වැසි වලාකුළ දිශාවන්ට ද්‍රෝහී වෙයි/නසයි), ‘yo mittānaṃ na dubbhati’ (යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහී නොවේ ද).

Titthiyā issanti samaṇānaṃ.

‘Titthiyā issanti samaṇānaṃ’ (තීර්ථකයෝ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කරති).

Dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti, kā usūyā vijānataṃ.

‘Dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti’ (දුර්ජනයෝ ගුණවතුන්ට දොස් නගති/ඊර්ෂ්‍යා කරති), ‘kā usūyā vijānataṃ’ (දන්නා නුවණැත්තන් කෙරෙහි කවර නම් දොස් නැගීමක් ද).

Rādhikkhappayoge yassa vipucchanaṃ kammavikhyāpanatthaṃ, vādhikārato dutiyā ca. Ārādho me rañño, rañño aparajjhati, rājānaṃ vā aparajjhati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, kyāhaṃ ayye aparajjhāmi vā.

රාධ සහ ඉක්ඛ ධාතු යෝගයෙහි යමෙකු පිළිබඳව විමසීමක් (ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා) කෙරේ ද, විකල්ප අධිකාරය නිසා ද්විතීයා විභක්තිය ද වෙයි. ‘Ārādho me rañño’ (මගේ රජු සතුටු කිරීමක් විය), ‘rañño aparajjhati’ (රජුට වරදක් කරයි) හෝ ‘rājānaṃ vā aparajjhati’ (රජු කෙරෙහි වරදක් කරයි), ‘kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi’ (මම ආර්යයන් වහන්සේලාට කවර වරදක් කරම් ද?) හෝ ‘kyāhaṃ ayye aparajjhāmi vā’ (මම ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි කවර වරදක් කරම් ද?).

Āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso, āyasmantaṃ vā.

‘Āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso’ (උපතිස්ස තෙම ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේගෙන් උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරයි) හෝ ‘āyasmantaṃ vā’ (ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ කෙරෙන් හෝ).

Paccāsuṇa anupatigiṇānaṃ pubbakattā ca suṇotissa dhātussa paccāyoge, giṇassa ca anupatiyoge pubbassa kammuno yo kattā, so sampadānasañño hoti. Yathā – bhagavā bhikkhū etadavoca, ettha ‘‘bhikkhū’’ti akathitakammaṃ, ‘‘eta’’nti kathitakammaṃ, pubbassa vacanakammassa kattā bhagavā. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tathā bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti, tassa bhikkhuno jano anugiṇāti, tassa bhikkhuno jano patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussāhayatīti attho.

පච්චාසුණ, අනුපතිගිණ යන්නෙහි පූර්ව කර්තෘ ද, ‘සු’ (ශ්‍රවණයෙහි) ධාතුවෙහි ‘පති’ හෝ ‘ආ’ යෝගයෙහි ද, ‘ගි’ (ශබ්ද කිරීමෙහි) ධාතුවෙහි ‘අනු’ සහ ‘පති’ යෝගයෙහි ද පූර්ව ක්‍රියාවේ කර්මයේ යම් කර්තෘ කෙනෙක් වේ ද, ඔහු සම්ප්‍රදාන සංඥාව වෙයි. කෙසේ ද යත්: ‘bhagavā bhikkhū etadavoca’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළ සේක), මෙහි ‘bhikkhū’ යනු අකථිත කර්මයයි, ‘etaṃ’ යනු කථිත කර්මයයි. පූර්ව වචන ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය. ‘Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ’ (භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දුන්හ), ‘āsuṇanti buddhassa bhikkhū’ (භික්ෂූහු බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රතිඥා දෙති). එසේ ම ‘bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti’ (භික්ෂුව ජනයාට ධර්මය ඇස්වයි), ‘tassa bhikkhuno jano anugiṇāti’ (ඒ භික්ෂුවට ජනයා අනුශබ්ද කරයි/එකඟ වෙයි), ‘tassa bhikkhuno jano patigiṇāti’ (ඒ භික්ෂුවට ජනයා පිළිවදන් දෙයි), සාධුකාර දීම් ආදියෙන් ඔහුව උනන්දු කරවයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

Yo vadeti sa kattāti, vuttaṃ kammanti vuccati;

Yo paṭiggāhako tassa, sampadānaṃ vijāniyāti.

යමෙක් පවසයි ද ඔහු කර්තෘ වන අතර, පවසන ලද දෙය කර්මය යැයි කියනු ලැබේ. යමෙක් පිළිගන්නා (ශ්‍රවණය කරන) තැනැත්තා වේ ද, ඔහුගේ සම්ප්‍රදාන විභක්තිය දත යුතු ය.

Ārocanatthappayoge [Pg.154] yassa āroceti, taṃ sampadānaṃ. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave, āmantayāmi te mahārāja, āmanta kho taṃ gacchāmāti vā. Ettha ca ārocanasaddassa kathanappakāratthattā desanatthādippayogepi catutthī. Dhammaṃ vo desessāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi iccādi.

ආරෝචනාර්ථ (දැන්වීම්) යෝගයෙහි යමෙකුට දන්වයි ද, හේ සම්ප්‍රදානය වෙයි. ‘Ārocayāmi vo bhikkhave’ (මහණෙනි, මම ඔබට දන්වමි), ‘paṭivedayāmi vo bhikkhave’ (මහණෙනි, මම ඔබට වැටහෙන්නට හරිමි), ‘āmantayāmi te mahārāja’ (මහරජ, මම ඔබට ආමන්ත්‍රණය කරමි), ‘āmanta kho taṃ gacchāmā’ (එසේ ය, මම ඔබෙන් අවසර ගෙන යමි) යනාදී වශයෙනි. මෙහි ආරෝචන ශබ්දයට කථන ප්‍රකාර අර්ථය ඇති බැවින් දේශනාර්ථ ආදී යෝගයන්හි ද චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි. ‘Dhammaṃ vo desessāmi’ (මම ඔබට ධර්මය දේශනා කරමි), ‘desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ’ (ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා), ‘yathā no bhagavā byākareyya’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට යම් සේ වදාරන සේක් ද), ‘niruttiṃ te pavakkhāmi’ (මම ඔබට නිරුක්තිය පවසන්නෙමි) යනාදිය උදාහරණ වේ.

Tadatthe sampadānasaññā, catutthī ca.

තදර්ථයෙහි (ඒ සඳහා යන අර්ථයෙහි) සම්ප්‍රදාන සංඥාව ද චතුර්ථී විභක්තිය ද වෙයි.

‘‘Ato, vā’’ti ca vattate.

‘Ato, vā’ (අකාරාන්තයෙන්, විකල්පයෙන්) යන්න ද මෙහි බලපවත්වයි.

304. Āya catutthekavacanassa tu.

304. චතුර්ථී ඒකවචනයට ‘ආය’ ආදේශය වේ.

Akārantato liṅgamhā parassa catutthekavacanassa āyādeso hoti vā, saralopādi.

අකාරාන්ත ලිංගයෙන් පර වූ චතුර්ථී ඒකවචන ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ‘ආය’ ආදේශය වෙයි, ඉන්පසු ස්වර ලෝප ආදිය සිදුවේ.

Buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati.

‘Buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi’ (බුදුන් උදෙසා, දහම් උදෙසා, සඟුන් උදෙසා මම ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමි), ‘piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya’ (මම පිණ්ඩපාතය සේවනය කරමි, ක්‍රීඩාව පිණිස නොවේ, මදය පිණිස නොවේ, සැරසීම පිණිස නොවේ, විභූෂණය පිණිස නොවේ), ‘ūnassa pāripūriyā’ (අඩුපාඩු සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස), ‘atthāya hitāya sukhāya saṃvattati’ (වැඩ පිණිස, හිත පිණිස, සුව පිණිස පවතී).

Tumatthe – lokānukampāya, lokamanukampitunti attho. Tathā phāsuvihārāya.

තුමර්ථයෙහි (තුං ප්‍රත්‍යයේ අර්ථයෙහි) - ‘lokānukampāya’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ලෝකයාට අනුකම්පා කරනු පිණිස’ (lokamanukampituṃ) යන්නයි. එසේ ම ‘phāsuvihārāya’ (සුවසේ වාසය කරනු පිණිස) යන්න ද වේ.

Alaṃsaddassa atthā arahapaṭikkhepā. Arahatthe – alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, akkhadhutto purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāya, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa.

‘අලං’ ශබ්දයේ අර්ථ නම් සුදුසු බව (අර්හ) සහ වැළැක්වීම (ප්‍රතික්ෂේප) යි. සුදුසු බවෙහි (අර්හාර්ථයෙහි) - ‘alaṃ me rajjaṃ’ (මට රාජ්‍යය සුදුසු ය/සෑහේ), ‘alaṃ bhikkhu pattassa’ (භික්ෂුව පාත්‍රයට සුදුසු ය), ‘akkhadhutto purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāya’ (දූ කෙළියෙහි ඇලුණු පුරුෂයා බිරිඳ පෝෂණය කිරීමට සුදුසු නොවේ), ‘alaṃ mallo mallassa’ (මල්ලවයා මල්ලවයාට සුදුසු ය/සෑහේ), ‘arahati mallo mallassa’ (මල්ලවයා මල්ලවයාට ගැලපේ).

Paṭikkhepe [Pg.155]– alaṃ te idha vāsena, alaṃ me hiraññasuvaṇṇena, kiṃ me ekena tiṇṇena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ tettha catumaṭṭhassa.

වැළැක්වීමෙහි (ප්‍රතික්ෂේපයෙහි) - ‘alaṃ te idha vāsena’ (තට මෙහි වාසයෙන් වැඩක් නැත/නවතින්න එපා), ‘alaṃ me hiraññasuvaṇṇena’ (මට රන් රිදියෙන් වැඩක් නැත/සෑහේ), ‘kiṃ me ekena tiṇṇena’ (එක් අයෙකු එතෙර වීමෙන් මට ඇති පලය කිම?), ‘kiṃ te jaṭāhi dummedha’ (අඥානයෙනි, තට ජටාවන්ගෙන් ඇති පලය කිම?), ‘kiṃ tettha catumaṭṭhassa’ (මෙහි සතරැස් ගලෙන් ඇති පලය කිම?).

Maññatippayoge anādare appāṇini kammaniyeva – kaṭṭhassa tuvaṃ maññe, kaḷiṅgarassa tuvaṃ maññe, jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno.

අනාදරයෙහි අප්‍රාණී කර්ම විෂයෙහි මඤ්ඤති යෝගයෙහි ම - ‘kaṭṭhassa tuvaṃ maññe’ (මම තට ලී කැබැල්ලකට මෙන් සිතමි/නොතකමි), ‘kaḷiṅgarassa tuvaṃ maññe’ (මම තට දර කැබැල්ලකට මෙන් සිතමි), ‘jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno’ (ජීවිතය තණකොළ පිඩකට තරම්වත් නොතකමින්).

Anādareti kiṃ? Suvaṇṇaṃ taṃ maññe. Appāṇinīti kiṃ? Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe.

‘අනාදරයෙහි’ යැයි කීවේ ඇයි? ‘suvaṇṇaṃ taṃ maññe’ (මම එය රන් යැයි සිතමි - මෙහි ගෞරව/ආදර අර්ථය ඇති බැවින් චතුර්ථී නොවේ). ‘අප්‍රාණී’ යැයි කීවේ ඇයි? ‘gadrabhaṃ tuvaṃ maññe’ (මම තට බූරුවෙකු යැයි සිතමි - බූරුවා සප්‍රාණික බැවින් චතුර්ථී නොවේ).

Gatyatthakammani vādhikārato dutiyā ca. Appo saggāya gacchati, appo saggaṃ gacchati, nibbānāya vajantiyā, mūlāya paṭikasseyya, mūlaṃ paṭikasseyya.

ගත්‍යර්ථ ධාතූන්ගේ කර්මයෙහි ‘වා’ (විකල්ප) අධිකාරය නිසා ද්විතීයා විභක්තිය ද වෙයි. ‘Appo saggāya gacchati’ (ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති), ‘appo saggaṃ gacchati’ (ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගය කරා යති), ‘nibbānāya vajantiyā’ (නිවන් මඟට පිළිපන් තැනැත්තියගේ), ‘mūlāya paṭikasseyya’ (මුලට ඇද දැමිය යුතු ය), ‘mūlaṃ paṭikasseyya’ (මුල කරා ඇද දැමිය යුතු ය).

Āsīsanatthe āyubhaddakusalādiyogeyeva, āyasmato dīghāyu hotu, ‘‘totitā sasmiṃnāsū’’ti ntussa savibhattissa to ādeso. Bhaddaṃ bhavato hotu, kusalaṃ bhavato hotu, anāmayaṃ bhavato hotu, sukhaṃ bhavato hotu, atthaṃ bhavato hotu, hitaṃ bhavato hotu, svāgataṃ bhavato hotu, sotthi hotu sabbasattānaṃ.

ආශිංසනාර්ථයෙහි ආයුෂ, භද්‍ර, කුසල ආදී ශබ්දයන්ගේ යෝගයෙහි ම (චතුර්ථී වෙයි). ‘āyasmato dīghāyu hotu’ (ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට දීර්ඝායුෂ වේවා), ‘totitā sasmiṃnāsū’ යන සූත්‍රයෙන් සවිභක්තික ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ‘තෝ’ ආදේශය වේ. ‘Bhaddaṃ bhavato hotu’ (ඔබට යහපතක් වේවා), ‘kusalaṃ bhavato hotu’ (ඔබට කුසලයක්/සුවයක් වේවා), ‘anāmayaṃ bhavato hotu’ (ඔබට නීරෝගීභාවය වේවා), ‘sukhaṃ bhavato hotu’ (ඔබට සැපය වේවා), ‘athaṃ bhavato hotu’ (ඔබට යහපතක් වේවා), ‘hitaṃ bhavato hotu’ (ඔබට හිත පිණිස වේවා), ‘svāgataṃ bhavato hotu’ (ඔබට සාදර පිළිගැනීමක් වේවා), ‘sotthi hotu sabbasattānaṃ’ (සියලු සත්ත්වයින්ට සෙත් වේවා).

Sammutippayoge – sādhu sammuti me tassa bhagavato dassanāya.

සම්මුති (එකඟත්වය) යෝගයෙහි - ‘sādhu sammuti me tassa bhagavato dassanāya’ (ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීම සඳහා මගේ මනා එකඟතාවක් ඇත).

Bhiyyappayoge bhiyyoso mattāya.

භිය්‍යෝ (වැඩියෙන්) යෝගයෙහි - ‘bhiyyoso mattāya’ (වැඩි ප්‍රමාණයෙන්).

Sattamiyatthe āvikaraṇa pātubhavanādiyoge – tuyhañcassa āvikaromi, tassa me sakko pāturahosi.

සප්තම්‍යර්ථයෙහි ප්‍රකාශ කිරීම (ආවිකරණ), පහළ වීම (පාතුභාව) ආදී යෝගයන්හි (චතුර්ථී වෙයි) - ‘tuyhañcassa āvikaromi’ (තට එය ප්‍රකාශ කරමි), ‘tassa me sakko pāturahosi’ (ඒ මට සක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පහළ විය).

Casaddaggahaṇena [Pg.156] pahiṇādikriyāyoge, phāsuādināmapayoge ca – tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dinnaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi. Tathā tassa phāsu hoti, lokassattho, maṇinā me attho, seyyo me attho iccādi.

‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘පහිණ’ (යැවීම) ආදී ක්‍රියාවන්ගේ යෝගයෙහි ද, ‘ඵාසු’ (පහසුව) ආදී නාමපදයන්ගේ යෝගයෙහි ද (චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි). නිදසුන්: ‘තස්ස පහිනෙය්‍ය’ (ඔහුට යැවිය යුතුය), ‘භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි’ (භික්ෂූන්ට දූතයකු යැවීය), ‘කප්පති සමණානං ආයොගො’ (ශ්‍රමණයන්ට උත්සාහය සුදුසු වේ), ‘එකස්ස දින්නං ද්වින්නං තිණ්ණං පහොති’ (එක් අයෙකුට දුන් දෙය දෙදෙනෙකුට, තිදෙනෙකුට සෑහේ), ‘උපමං තෙ කරිස්සාමි’ (මම ඔබට උපමාවක් කරමි), ‘අඤ්ජලිං තෙ පග්ගණ්හාමි’ (මම ඔබට දොහොත් මුදුන් දී වඳිමි). එසේම ‘තස්ස ඵාසු හොති’ (ඔහුට පහසුවක් වේ), ‘ලොකස්සත්ථො’ (ලෝකයාට යහපත), ‘මණිනා me අත්ථො’ (මට මැණිකෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇත), ‘සෙය්‍යො me අත්ථො’ (මට වඩාත් යහපතක් ඇත) යනාදියයි.

‘‘Catutthī’’ti vattate.

‘චතුත්ථී’ (චතුර්ථී විභක්තිය) යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

305. Namoyogādīsvapi ca.

305. ‘නමො’ ශබ්දාදීන්ගේ යෝගයෙහි ද (චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි).

Namosaddayoge, sotthisvāgatādīhi ca yoge liṅgamhā catutthīvibhatti hoti. Namo te buddha vīratthu, namo karohi nāgassa, namatthu buddhānaṃ, namatthu bodhiyā, sotthi pajānaṃ, svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ.

‘නමො’ ශබ්දයේ යෝගයෙහි ද, ‘සොත්ථි’, ‘ස්වාගත’ ආදී වචනවල යෝගයෙහි ද ප්‍රකෘති නාමයෙන් (ලිංගයෙන්) පසුව චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි. නිදසුන්: ‘නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථු’ (වීර වූ බුදුරජාණන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා), ‘නමො කරොහි නාගස්ස’ (නාගයාට නමස්කාර කරව), ‘නමත්ථු බුද්ධානං’ (බුදුවරුන්ට නමස්කාර වේවා), ‘නමත්ථු බොධියා’ (බෝධියට නමස්කාර වේවා), ‘සොත්ථි පජානං’ (සත්වයන්ට සෙත් වේවා), ‘ස්වාගතං තෙ මහාරාජ’ (මහාරාජයාණෙනි, ඔබට සාදර පිළිගැනීමක් වේවා), ‘අථො තෙ අදුරාගතං’ (එසේම ඔබට පැමිණීම සුබ එකක් වේවා).

‘‘Kāle, bhavissatī’’ti ca vattate.

‘කාලෙ’ (කාලයෙහි) සහ ‘භවිස්සති’ (අනාගත කාලයෙහි) යන්න ද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

306. Bhāvavācimhi catutthī.

306. භාවවාචී පදයක් ඇති කල්හි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි.

Bhāvavācimhi catutthīvibhatti hoti bhavissatikāle. Bhavanaṃ bhāvo. Paccissate, pacanaṃ vā pāko, pākāya vajati, pacituṃ gacchatīti attho. Evaṃ bhogāya vajati iccādi.

අනාගත කාලයෙහි භාවවාචී පදයක් ඇති කල්හි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි. ‘භවනය’ යනු භාවයයි (ක්‍රියාවයි). ‘පච්චිස්සතෙ’ යනු පිසිනු ලබන්නේය යන්නයි, පිසීම යනු ‘පාක’ යි. ‘පාකාය වජති’ යන්නෙහි අර්ථය ‘පිසීම පිණිස (පිසීමට) යයි’ (පචිතුං ගච්ඡති) යන්නයි. එසේම ‘භොගාය වජති’ (අනුභවය පිණිස යයි) යනාදියයි.

Kasmiṃ atthe pañcamī?

පඤ්චමී විභක්තිය කුමන අර්ථයකදී වේද?

307. Apādāne pañcamī.

307. අපාදාන අර්ථයෙහි පඤ්චමී විභක්තිය වෙයි.

Kimapādānaṃ?

අපාදානය යනු කුමක්ද?

308. Yasmādapeti [Pg.157] bhayamādatte vā tadapādānaṃ.

308. යමකින් ඉවත් වේ ද, නැතහොත් යමකින් බිය උපදවා ගනී ද, එය අපාදානයයි.

Yasmā vā avadhito apeti, yasmā vā bhayahetuto bhayaṃ bhavati, yasmā vā akkhātārā vijjaṃ ādadāti, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti. Apanetvā ito ādadātīti apādānaṃ.

යම් සීමාවකින් (අවධියකින්) ඉවත් වේ ද, නැතහොත් යම් බියට හේතුවකින් බිය ඇති වේ ද, නැතහොත් යම් උගන්වන්නෙකුගෙන් (ආඛ්‍යාතෘවරයෙකුගෙන්) ශිල්පය ලබා ගනී ද, එම කාරකය ‘අපාදාන’ යන සංඥාව ලබයි. මෙයින් ඉවත් කර ලබා ගනී යන අර්ථයෙන් ‘අපාදාන’ නම් වේ.

Taṃ pana tividhaṃ visayabhedena niddiṭṭhavisayaṃ, upāttavisayaṃ, anumeyyavisayañcāti.

එය නැවතත් විෂය භේදය අනුව ‘නිද්දිට්ඨවිෂය’, ‘උපාත්තවිෂය’ සහ ‘අනුමෙය්‍යවිෂය’ යැයි ත්‍රිවිධ වේ.

Apādānasaññāvisayassa kriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ. Yathā – gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā.

අපාදාන සංඥාවට විෂය වන ක්‍රියා විශේෂය පැහැදිලිව දක්වා ඇති බැවින් එය ‘නිද්දිට්ඨවිෂය’ (දක්වන ලද විෂය ඇති අපාදානය) නම් වේ. නිදසුන්: ‘ගාමා අපෙන්ති මුනයො’ (මුනිවරු ගමෙන් බැහැර වෙති), ‘නගරා නිග්ගතො රාජා’ (රජතුමා නගරයෙන් නික්මුණේය).

Ettha ca ‘‘pāpā cittaṃ nivāraye, pāpā nivārentī’’tiādīsu yadipi kāyasaṃyogapubbakāpagamanaṃ natthi, tathāpi cittasaṃyogapubbakassa apagamanassa sambhavato iminā ca apādānasaññā.

මෙහි ‘පාපා චිත්තං නිවාරයෙ’ (පවෙන් සිත වැළැක්විය යුතුය), ‘පාපා නිවාරෙන්ති’ (පවෙන් වළක්වති) යනාදී තැන්හි ශාරීරික සබඳතාව පෙරදැරි කරගත් ඉවත් වීමක් නැතත්, සිතෙහි සබඳතාව පෙරදැරි කරගත් ඉවත් වීමක් සිදුවන බැවින් මෙයින් ද අපාදාන සංඥාව ලැබේ.

Yattha pana apagamanakriyaṃ upāttaṃ ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttavisayaṃ. Yathā – valāhakā vijjotate vijju, kusūlato pacatīti. Ettha ca ‘‘valāhakā nikkhamma, kusūlato apanetvā’’ti ca pubbakriyā ajjhāharīyati.

නමුත් යම් තැනක ඉවත් වීමේ ක්‍රියාව උපාදානය කොට (සඟවා ගෙන) මතු කොට දක්වන විෂයයක් කරගෙන පවතී ද, එය ‘උපාත්තවිෂය’ (ගන්නා ලද විෂය ඇති අපාදානය) නම් වේ. නිදසුන්: ‘වලාහකා විජ්ජොතතෙ විජ්ජු’ (වැහි වලාකුළෙන් විදුලිය කොටයි), ‘කුසූලතො පචති’ (වී අටුවෙන් පිසයි) යනුයි. මෙහි ‘වලාහකා නික්ඛම්ම’ (වලාකුළෙන් නික්මී), ‘කුසූලතො අපනෙත්වා’ (වී අටුවෙන් ඉවත් කොට) යන පූර්ව ක්‍රියාවන් උපකල්පනය කරනු ලැබේ.

Anumeyyavisayaṃ yathā – māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpā. Ettha hi kenaci guṇena ukkaṃsīyantīti anumeyyova kriyāviseso. Idha pana dūrantikādisutte vibhattaggahaṇena apādānasaññā.

‘අනුමෙය්‍යවිෂය’ (අනුමාන කටයුතු විෂය ඇති අපාදානය) යනු නිදසුනක් ලෙස: ‘මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපා’ (මථුරා වැසියෝ පාටලීපුත්‍ර වැසියන්ට වඩා රූපවත්හ). මෙහි යම්කිසි ගුණයකින් උසස් වෙති යන ක්‍රියා විශේෂය අනුමාන කළ යුත්තක්ම වේ. මෙහිදී ‘දූරන්තිකාදි’ සූත්‍රයෙහි විභක්ති ග්‍රහණය කිරීමෙන් අපාදාන සංඥාව සිදුවේ.

Vuttañca

මෙසේ ද පවසා ඇත:

‘‘Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;

Anumeyyavisayañcāti, apādānaṃ tidhā mata’’nti.

“අපාදානය ‘නිද්දිට්ඨවිෂය’, ‘උපාත්තවිෂය’ සහ ‘අනුමෙය්‍යවිෂය’ යැයි ත්‍රිවිධ ලෙස සලකනු ලැබේ” යන්නයි.

Tadeva [Pg.158] calācalavasena duvidhampi hoti.

එම අපාදානයම චල (සෙලවෙන) සහ අචල (නොසෙලවෙන) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ද වෙයි.

Calaṃ yathā – dhāvatā hatthimhā patito aṅkusadhārī.

චල අපාදානයට නිදසුන්: ‘ධාවතා හත්ථිම්හා පතිතො අංකුසධාරී’ (දුවන්නා වූ ඇතාගෙන් හෙණ්ඩුව දරන්නා වැටුණේය).

Acalaṃ yathā – pabbatā otaranti vanacarā.

අචල අපාදානයට නිදසුන්: ‘පබ්බතා ඔතරන්ති වනචරා’ (වැද්දෝ පර්වතයෙන් බැසෙති).

Bhayahetumhi – corā bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyatī bhayaṃ, pāpato uttasati, akkhātari – upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīte, ācariyato suṇāti.

බියට හේතුව ඇති කල්හි (පඤ්චමී විභක්තිය වේ): ‘චොරා භයං ජායති’ (සොරාගෙන් බිය උපදී), ‘තණ්හාය ජායතී භයං’ (තණ්හාවෙන් බිය උපදී), ‘පාපතො උත්තසති’ (පවින් තැතිගනියි). උගන්වන්නා (ආඛ්‍යාතෘවරයා) ඇති කල්හි: ‘උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති’ (උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගෙන් ශික්ෂාව ගනී), ‘ආචරියම්හා අධීතෙ’ (ආචාර්යවරයාගෙන් ඉගෙන ගනී), ‘ආචරියතො සුණාති’ (ආචාර්යවරයාගෙන් අසයි).

‘‘Apādāna’’nti adhikāro.

‘අපාදානං’ යන්න මෙහි අධිකාර සූත්‍රයයි.

309. Dhātunāmānamupasaggayogādīsvapi ca.

309. ධාතුන්ගේ හා නාමයන්ගේ ද, උපසර්ගයන්ගේ යෝගයෙහි ද (අපාදාන සංඥාව වේ).

Dhātavo ca nāmāni ca dhātunāmāni, tesaṃ avihitalakkhaṇānaṃ dhātunāmānaṃ payoge, upasaggayoge ca ādisaddena nipātayoge ca taṃyuttaṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.

ධාතුන් ද නාමයන් ද ‘ධාතුනාම’ නම් වේ. විශේෂ ලක්ෂණ නොදක්වන ලද එම ධාතුන්ගේ හා නාමයන්ගේ යෝගයෙහි ද, උපසර්ගයන්ගේ යෝගයෙහි ද, ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් නිපාතයන්ගේ යෝගයෙහි ද ඊට සම්බන්ධ වූ කාරකය අපාදාන සංඥාව ලබයි.

Dhātuppayoge tāva – parājiyoge yo asayho, pabhūyoge pabhavo, janiyoge jāyamānassa pakati ca. Yathā – buddhasmā parājenti aññatitthiyā. Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo, anavatattamhā mahāsarā pabhavanti, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Kāmato jāyatī soko, yasmā so jāyate gini, urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ.

ධාතු යෝගයෙහි පළමුව - ‘පරාජි’ (පරාජය වීම) ධාතුවෙහි යෝගයෙහි යමෙක් ඉවසිය නොහැකි වේ ද (ඔහුගෙන් පඤ්චමී වේ), ‘පභූ’ (පහළ වීම) ධාතුවෙහි යෝගයෙහි උපදින ස්ථානය ද, ‘ජනි’ (ඉපදීම) ධාතුවෙහි යෝගයෙහි උපදින්නාගේ ප්‍රකෘතිය (මූලය) ද අපාදාන වේ. නිදසුන්: ‘බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා’ (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අන්‍ය තීර්ථකයෝ පරාජයට පත්වෙති), ‘හිමවතා පභවන්ති පඤ්ච මහානදියො’ (හිමාලයෙන් පංච මහා ගංගාවෝ ගලා බසිති), ‘අනවතත්තම්හා මහාසරා පභවන්ති’ (අනවතප්ත මහා විලෙන් ගලා බසිති), ‘අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො’ (අචිරවතී නදියෙන් කුඩා ගංගාවෝ ගලා බසිති). ‘කාමතො ජායතී සොකො’ (කාමයෙන් ශෝකය උපදී), ‘යස්මා සො ජායතෙ ගිනි’ (යමකින් ඒ ගින්න උපදී ද), ‘උරස්මා ජාතො පුත්තො’ (ළෙන් උපන් පුත්‍රයා), ‘කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං’ (කර්මයෙන් උපන් ඉන්ද්‍රිය) යනාදියයි.

Nāmappayoge aññatthitarādīhi yutte – nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhati, tato aññena kammena, tato itaraṃ, ubhato sujāto putto iccādi.

නාම යෝගයෙහි ‘අඤ්ඤ’, ‘ඉතර’ ආදී පදයන් හා යෙදෙන කල්හි (අපාදාන වේ): ‘නාඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා සම්භොති’ (දුක හැර අන් යමක් නූපදී), ‘නාඤ්ඤං දුක්ඛා නිරුජ්ඣති’ (දුක හැර අන් යමක් නිරුද්ධ නොවේ), ‘තතො අඤ්ඤෙන කම්මෙන’ (එයින් අන්‍ය වූ කර්මයකින්), ‘තතො ඉතරං’ (එයින් වෙනස් වූ අනෙක), ‘උභතො සුජාතො පුත්තො’ (දෙපසින්ම මනාව උපන් පුත්‍රයා) යනාදියයි.

Upasaggayuttesu [Pg.159] apaparīhi vajjanatthehi yoge, mariyādābhividhiatthe āyoge patinā patinidhipatidānatthena yoge ca. Yathā – apasālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Tathā paripabbatā devo vassati, pabbataṃ vajjetvāti attho. Mariyādāyaṃ – āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi – ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, brahmalokaṃ abhibyāpetvāti attho. Patinidhimhi – buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya ālapati temāsaṃ. Patidāne – ghatamassa telasmā pati dadāti, kanakamassa hiraññasmā pati dadāti.

උපසර්ග යෙදුණු කල්හි, බැහැර කිරීමේ (වර්ජන) අර්ථය දෙන ‘අප’, ‘පරි’ උපසර්ගයන්ගේ යෝගයෙහි ද, සීමාව (මරියාදා) සහ ඇතුළත් කර ගැනීම (අභිවිධි) යන අර්ථයන්හි ‘ආ’ උපසර්ගයේ යෝගයෙහි ද, ‘පති’ උපසර්ගය සමඟ ප්‍රතිනිධි (වෙනුවට) සහ ප්‍රතිදාන (නැවත දීම) යන අර්ථයන්හි යෝගයෙහි ද (අපාදාන වේ). නිදසුන්: ‘අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා’ (ශාලාව මඟහැර වෙළෙන්දෝ එති - මෙහි අර්ථය ශාලාව වර්ජනය කොට යන්නයි). එසේම ‘පරිපබ්බතා දෙවො වස්සති’ (පර්වතය මඟහැර වැසි වසියි - පර්වතය වර්ජනය කොට යන්නයි). සීමාවෙහි (මරියාදාවෙහි): ‘ආපබ්බතා ඛෙත්තං’ (පර්වතය දක්වා වූ කුඹුර). ඇතුළත් කර ගැනීමෙහි (අභිවිධියෙහි): ‘ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති’ (බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම හඬ පැතිර යයි - මෙහි අර්ථය බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ඇතුළත්ව යන්නයි). ප්‍රතිනිධියෙහි (වෙනුවට): ‘බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො ධම්මදෙසනාය ආලපති තෙමාසං’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවට ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ තුන් මසක් ධර්ම දේශනා කරති). ප්‍රතිදානයෙහි (නැවත දීමෙහි): ‘ඝතමස්ස තෙලස්මා පති දදාති’ (ඔහුට තෙල් වෙනුවට ගිතෙල් දෙයි), ‘කනකමස්ස හිරඤ්ඤස්මා පති දදාති’ (ඔහුට රන් වෙනුවට රන් කාසි දෙයි).

Nipātayuttesu rite nānā vinādīhi yoge – rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati. Te bhikkhū nānākulā pabbajitā. Vinā saddhammā natthañño koci nātho loke vijjati. Ariyehi puthagevāyaṃ jano, yāva brahmalokā saddo abbhuggacchati.

නිපාතයන් යෙදුණු කල්හි ‘රිතෙ’, ‘නානා’, ‘විනා’ ආදී පදයන්ගේ යෝගයෙහි (අපාදාන වේ): ‘රිතෙ සද්ධම්මා කුතො සුඛං ලභති’ (සද්ධර්මයෙන් තොරව කොයින් නම් සැපතක් ලබන්නේද?). ‘තෙ භික්ඛූ නානාකුලා පබ්බජිතා’ (ඒ භික්ෂූහු විවිධ කුලයන්ගෙන් පැවිදි වූහ). ‘විනා සද්ධම්මා නත්ථඤ්ඤො කොචි නාථො ලොකෙ විජ්ජති’ (සද්ධර්මයෙන් තොරව ලෝකයෙහි අන් කිසිදු පිහිටක් නැත). ‘අරියෙහි පුථගෙවායං ජනො’ (ආර්යයන්ගෙන් වෙන්වම මේ ජනයා වෙසෙති), ‘යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති’ (බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම හඬ පැතිර යයි).

Apiggahaṇena kammāpādānakārakamajjhepi pañcamī kāladdhānehi, pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako, ito pakkhasmā migaṃ vijjhatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ māsasmā bhuñjati bhojanaṃ, kosā vijjhati kuñjaraṃ.

‘අපි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් කර්ම සහ අපාදාන කාරකයන් අතර ද කාලය සහ මාර්ගය (අධ්වන්) හැඟවීමේදී පඤ්චමී විභක්තිය වෙයි. ‘පක්ඛස්මා විජ්ඣති මිගං ලුද්දකො’ (වැද්දා පක්ෂයක (දින පහළොවක) සිට මුවාට විදියි), මෙයින් ‘මෙහි සිට පක්ෂයක කාලයකින් මුවාට විදියි’ යන්න අදහස් වේ. එසේම ‘මාසස්මා භුඤ්ජති භොජනං’ (මසකට වරක් භෝජනය අනුභව කරයි), ‘කොසා විජ්ඣති කුඤ්ජරං’ (කොසයක දූර සිට ඇතාට විදියි) යනාදියයි.

Casaddaggahaṇena pabhutyādiatthe, tadatthappayoge ca – yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto, yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ, yatvādhikaraṇamenaṃ, yato pabhuti, yato paṭṭhāya, tato paṭṭhāya iccādi.

‘ච’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘පභුති’ (සිට / පටන්) ආදී අර්ථයන්හි ද, එම අර්ථය දෙන පදයන්ගේ යෝගයෙහි ද (පඤ්චමී විභක්තිය වේ). නිදසුන්: ‘යතොහං භගිනි අරියාය ජාතියා ජාතො’ (නැගණියනි, මම යම් දිනක ආර්ය ජාතියෙහි උපන්නෙම්ද), ‘යතො සරාමි අත්තානං’ (මම යම් දිනක සිට මා පිළිබඳව සිහි කරම්ද), ‘යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං’ (මම යම් දිනක සිට බුද්ධිමත් බවට පත්වූයෙම්ද), ‘යත්වාධිකරණමෙනං’ (යම් අධිකරණයක් හේතුවෙන් මෙය සිදු වීද), ‘යතො පභුති’ (යම් දිනක සිට), ‘යතො පට්ඨාය’ (යම් තැනක සිට / යම් දිනක පටන්), ‘තතො පට්ඨාය’ (එතැන් පටන්) යනාදියයි.

310. Rakkhaṇatthānamicchitaṃ[Pg.160].

310. ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇති ධාතුන් යෙදෙන කල්හි, යමකින් ආරක්ෂා වීමට කැමති වේ ද (එය අපාදාන සංඥාව ලබයි).

Rakkhaṇatthānaṃ dhātūnaṃ payoge yaṃ icchitaṃ, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti, cakārādhikārato anicchitañca. Rakkhaṇañcettha nivāraṇaṃ, tāyanañca. Kāke rakkhanti taṇḍulā, yavā paṭisedhenti gāvo.

ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇති ධාතුන්ගේ යෝගයෙහි යමකින් ආරක්ෂා වීමට කැමති වේ ද, එම කාරකය අපාදාන සංඥාව ලබයි. ‘ච’ කාරයේ අධිකාරය නිසා අකැමැති දේ ද (අනිච්ඡිත) අපාදාන වේ. මෙහි ආරක්ෂා කිරීම යනු වැළැක්වීම (නිවාරණ) සහ රැකබලා ගැනීම (තායන) යි. නිදසුන්: ‘කාකෙ රක්ඛන්ති තණ්ඩුලා’ (කපුටන්ගෙන් සහල් රකිති), ‘යවා පටිසෙධෙන්ති ගාවො’ (තණකොළවලින් (යව වගාවෙන්) ගවයන් වළක්වති).

Anicchitaṃ yathā – pāpā cittaṃ nivāraye, pāpānivārenti, rājato vā corato vā aggito vā udakato vā nānābhayato vā nānārogato vā nānāupaddavato vā ārakkhaṃ gaṇhantu.

අකැමැති දෙයට (අනිච්ඡිත) නිදසුන්: ‘පාපා චිත්තං නිවාරයෙ’ (පවෙන් සිත වැළැක්විය යුතුය), ‘පාපා නිවාරෙන්ති’ (පවෙන් වළක්වති), ‘රාජතො වා චොරතො වා අග්ගිතො වා උදකතො වා නානාභයතො වා නානාරොගතො වා නානාඋපද්දවතො වා ආරක්ඛං ගණ්හන්තු’ (රජුගෙන් හෝ සොරාගෙන් හෝ ගින්නෙන් හෝ ජලයෙන් හෝ නොයෙක් බියෙන් හෝ නොයෙක් රෝගවලින් හෝ නොයෙක් උපද්‍රවයන්ගෙන් හෝ ආරක්ෂාව සලසා ගනිත්වා).

‘‘Icchita’’miti vattate.

‘ඉච්ඡිතං’ (කැමති වූ) යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

311. Yena vā’dassanaṃ.

311. යමෙකුගෙන් නොපෙනී සිටීමට (සැඟවීමට) කැමති වේ ද, (එම කාරකය ද අපාදාන සංඥාව ලබයි).

Yena adassanamicchitaṃ antaradhāyantena, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti vā, antaradhānevāyaṃ. Upajjhāyā antaradhāyati sisso, nilīyatīti attho. Mātāpitūhi antaradhāyati putto.

අතුරුදහන් වන්නා (තමා දකිනු ලැබීමට අකමැති වීමෙන්) යමෙකුගෙන් නොපෙනී යාමට කැමති වෙයි ද, ඒ කාරකය අතුරුදහන් වීම යන අර්ථයේදී විකල්පයෙන් අපාදාන සංඥා (අපාදාන විභක්ති) වෙයි. 'ශිෂ්‍යයා උපාධ්‍යායයන්ගෙන් අතුරුදහන් වෙයි' (නොපෙනී යයි) යනු සැඟවෙයි යන අර්ථයයි. 'පුත්‍රයා මව්පියන්ගෙන් අතුරුදහන් වෙයි'.

Vāti kiṃ? Jetavane antarahito. Yenāti kiṃ? Yakkho tattheva antaradhāyati.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න කුමටද? ‘ජේතවනයෙහි අතුරුදහන් විය’ (ජේතවනේ අන්තරහිතෝ) යන්න සඳහාය. ‘යෙන’ (යමෙකුගෙන්) යන්න කුමටද? ‘යක්ෂයා එතැනම අතුරුදහන් වෙයි’ (යක්ඛෝ තත්ථේව අන්තරධායති) යන්න සඳහාය.

312. Dūrantikaddhakālanimmānatvālopadisāyogavibhattārappayoga suddhappamocana hetu vivittappamāṇa pubbayoga bandhana guṇavacana pañha kathanathokākattūsu ca.

312. දුර (දූර), ළඟ (අන්තික), මඟ ප්‍රමාණය (අද්ධනිම්මාණ), කාල ප්‍රමාණය (කාලනිම්මාණ), ත්වා ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම (ත්වාලෝප), දිශා සම්බන්ධය (දිසායෝග), වෙන් කිරීම (විභක්ත), වැළකීම (ආරතිප්‍රයෝග), පිරිසිදු බව (ශුද්ධප්‍රයෝග), මිදීම (ප්‍රමෝචන), හේතුව (හේතු), වෙන්වීම (විවිත්ත), ප්‍රමාණය (ප්‍රමාණ), පූර්ව සම්බන්ධය (පුබ්බයෝග), බැඳීම (බන්ධන), ගුණවචන, ප්‍රශ්න කිරීම (පඤ්හ), පැවසීම (කථන), ස්වල්පය (ථෝක) සහ අකර්තෘ (කර්තෘ නොවන) යන අර්ථයන්හි ද (අපාදාන විභක්තිය වෙයි).

Dūratthe, antikatthe, addhanimmāne, kālanimmāne, tvālope, disāyoge, vibhatte, āratippayoge, suddhatthappayoge, pamocanatthappayoge, hetvatthe, vivittatthappayoge, pamāṇatthe, pubbayoge, bandhanatthappayoge, guṇavacane[Pg.161], pañhe, kathane, thokatthe, akattari ca yadavadhibhūtaṃ, hetukammādibhūtañca, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti, casaddena yathāyogaṃ dutiyā, tatiyā, chaṭṭhī ca.

දුර අර්ථයෙහි ද, ළඟ අර්ථයෙහි ද, මඟ ප්‍රමාණයෙහි ද, කාල ප්‍රමාණයෙහි ද, ත්වා ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමේදී ද, දිශා සම්බන්ධයෙහි ද, වෙන් කිරීමෙහි ද, වැළකීමෙහි ද, පිරිසිදු බවෙහි ද, මිදීමෙහි ද, හේතු අර්ථයෙහි ද, වෙන්වීමෙහි ද, ප්‍රමාණ අර්ථයෙහි ද, පූර්ව සම්බන්ධයෙහි ද, බැඳීමෙහි ද, ගුණවචනයෙහි ද, ප්‍රශ්නයෙහි ද, පැවසීමෙහි ද, ස්වල්ප අර්ථයෙහි ද, අකර්තෘ යන්නෙහි ද යම් සීමාවක් (අවධියක්) වූයේ ද, හේතු කර්මාදියක් වූයේ ද, ඒ කාරකය අපාදාන සංඥා වෙයි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් සුදුසු පරිදි ද්විතීයා, තෘතීයා සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන් ද වෙයි.

Ettha ca dūrantikañca dūrantikatthañcāti dūrantikanti sarūpekasesaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ, tena dūrantikatthappayoge, tadatthe ca apādānasañño hoti.

මෙහි ද ‘දූරන්තික’ (දුර සහ ළඟ) සහ ‘දූරන්තිකත්ථ’ (දුර සහ ළඟ අර්ථ) යන්න ‘දූරන්තික’ කියා සරූප ඒකශේෂ කිරීමෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. එමඟින් දුර සහ ළඟ යන අර්ථයන්හි ප්‍රයෝගයේදී ද, ඒ අර්ථයේදී ද අපාදාන සංඥාව වෙයි.

Dūratthappayoge tāva – kīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre. Ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā. Dūratthe – dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ.

පළමුව දුර අර්ථය යෙදීමේදී – ‘මෙතැන් සිට නළකාර ගම කොපමණ දුරද?’ (කීවදූරෝ ඉතෝ නළකාරගාමෝ), ‘එයින් වනාහි ඉතා දුර යැයි කියති’ (තතෝ හවේ දූරතරං වදන්ති), ‘ගමෙන් නුදුරෙහි’ (ගාමතෝ නාතිදූරේ). ‘ඒ මෝඝ පුරුෂයෝ මේ ධර්ම විනයෙන් බොහෝ දුරස් වෙති’ (ආරකා තේ මෝඝපුරිසා imasmā dhammavinayā), ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගෙන් දුරස්ව වෙසෙති’ (ආරකා තේහි භගවා). දුර අර්ථයෙහි – ‘දුර සිටම නමස්කාර කරති’ (දූරතෝව නමස්සන්ති), ‘දුර සිටම වඩිනා (එන) අයුරු දුටුවේය’ (අද්දස දූරතෝව ආගච්ඡන්තං).

Antikatthappayoge – antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā, gāmassa samīpanti attho.

ළඟ (අන්තික) අර්ථය යෙදීමේදී – ‘ගමට සමීපයෙහි’ (අන්තිකං ගාමා), ‘ගමට ආසන්නයෙහි’ (ආසන්නං ගාමා), ‘ගමට සමීපයෙහි’ (සමීපං ගාමා), මෙහි අර්ථය ‘ගමෙහි සමීපය’ (ගාමස්ස සමීපං) යන්නයි.

Dutiyā, tatiyā ca, dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena āgato, dūrato gāmā āgatoti attho. Dūraṃ gāmena vā. Antikaṃ gāmaṃ āgato, antikaṃ gāmena vā, āsannaṃ gāmaṃ, āsannaṃ gāmena vā iccādi.

ද්විතීයා සහ තෘතීයා විභක්තීන් ද වෙයි – ‘දුර ගමට පැමිණියේය’ (දූරං ගාමං ආගතෝ), ‘දුර ගමින් පැමිණියේය’ (දූරේන ගාමේන ආගතෝ), මෙහි අර්ථය ‘දුර ගමෙන් පැමිණියේය’ (දූරතෝ ගාමා ආගතෝ) යන්නයි. නැතහොත් ‘දූරං ගාමේන’ යන්නයි. ‘ගමට සමීපයට පැමිණියේය’ (අන්තිකං ගාමං ආගතෝ), හෝ ‘අන්තිකං ගාමේන’ ද, ‘ආසන්න ගමට’ (ආසන්නං ගාමං) හෝ ‘ආසන්නං ගාමේන’ යනාදී වශයෙනි.

Addhakālanimmāne nimmānaṃ nāma parimāṇaṃ, tasmiṃ gamyamāne – ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi.

‘අද්ධකාලනිම්මාණ’ යන්නෙහි ‘නිම්මාණ’ යනු ප්‍රමාණයයි. එය හැඟවෙන කල්හි – ‘මතුරාවෙන් මෙතැනට යොදුන් හතරකින් සංකස්සය පිහිටා ඇත’ (ඉතෝ මථුරාය චතූසු යෝජනේසු සංකස්සං), ‘රජගහ නුවර සිට යොදුන් හතළිස් පහක් ඉහළින් සැවැත් නුවර පිහිටා ඇත’ (රාජගහතෝ පඤ්චචත්තාලීසයෝජනමත්ථකේ සාවත්ථි).

Kālanimmāne – ito ekanavutikappamatthake vipassī bhagavā loke udapādi, ito vassasahassaccayena buddho loke uppajjissati.

කාල ප්‍රමාණයෙහි – ‘මෙහි සිට අනූඑක් වන කපෙහි විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක’ (ඉතෝ ඒකනවුතිකප්පමත්ථකේ විපස්සී භගවා ලෝකේ උදපාදි), ‘මෙතැන් සිට වසර දහසක් ඇවෑමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපදින සේක’ (ඉතෝ වස්සසහස්සච්චයේන බුද්ධෝ ලෝකේ උප්පජ්ජිස්සති).

Tvāpaccayantassa lopo nāma tadatthasambhavepi avijjamānatā, tasmiṃ tvālope kammādhikaraṇesu – pāsādā saṅkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṅkameyyāti attho[Pg.162]. Tathā hatthikkhandhā saṅkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvā vā, abhidhammā kathayanti, abhidhammaṃ paṭhitvā vā, āsanā vuṭṭhaheyya, āsane nisīditvā vā.

‘ත්වා ප්‍රත්‍යයාන්තය ලොප් වීම’ යනු එහි අර්ථය තිබියදීත් ශබ්දය නොතිබීමයි. ඒ ‘ත්වා’ ලොප් වීමේදී කර්ම හා අධිකරණ අර්ථයන්හි – ‘ප්‍රාසාදයෙන් (අනෙක් තැනකට) මාරු වන්නේය’ (පාසාදා සංකමෙය්‍ය) යන්නෙහි අර්ථය ‘ප්‍රාසාදයට නැඟී මාරු වන්නේය’ (පාසාදං අභිරුහිත්වා සංකමෙය්‍ය) යන්නයි. එමෙන්ම ‘ඇත් කඳින් මාරු වන්නේය’ (හත්ථික්ඛන්ධා සංකමෙය්‍ය), ‘අභිධර්මයෙන් අසති’ (අභිධම්මා පුච්ඡන්ති) යනු ‘අභිධර්මය අසා’ (අභිධම්මං සුත්වා) යන්නයි, ‘අභිධර්මයෙන් පවසති’ (අභිධම්මා කථයන්ති) යනු ‘අභිධර්මය කියවා’ (අභිධම්මං පඨිත්වා) යන්නයි, ‘අස්නෙන් නැඟී සිටින්නේය’ (ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය) යනු ‘අස්නෙහි හිඳ’ (ආසනේ නිසීදිත්වා) යන්නයි.

Disatthavācīhi yoge, disatthe ca – ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, ito sā pacchimā disā, ito sā uttarā disā, avīcito uparibhavaggā, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā iccādi. Disatthe – puratthimato dakkhiṇatotiādi. Ettha pana sattamiyatthe topaccayopi bhavissati.

දිශා අර්ථ වාචක ශබ්දයන් සමඟ යෝග වීමේදී සහ දිශා අර්ථයෙහි ද – ‘මෙහි සිට එය පෙරදිගය’ (ඉතෝ සා පුරිමා දිසා), ‘මෙහි සිට එය දකුණු දිගය’ (ඉතෝ සා දක්ඛිණා දිසා), ‘මෙහි සිට එය බටහිර දිගය’ (ඉතෝ සා පච්ඡිමා දිසා), ‘මෙහි සිට එය උතුරු දිගය’ (ඉතෝ සා උත්තරා දිසා), ‘අවීචියේ සිට ඉහළ භවග්ගය දක්වා’ (අවීචිතෝ උපරිභවග්ගා), ‘යටිපතුලෙන් ඉහළට’ (උද්ධං පාදතලා), ‘කෙස් මුදුනෙන් පහළට’ (අධෝ කේසමත්ථකා) යනාදී වශයෙනි. දිශා අර්ථයෙහි – ‘පෙරදිගින්’ (පුරත්ථිමතෝ), ‘දකුණින්’ (දක්ඛිණතෝ) යනාදියයි. මෙහිදී සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

Vibhattaṃ nāma sayaṃ vibhattasseva tadaññato guṇena vibhajanaṃ, tasmiṃ vibhatte – yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ. Kiñcāpi dānato sīlameva varaṃ, tato mayā sutā assutameva bahutaraṃ, sīlameva sutā seyyo. Chaṭṭhī ca, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo.

‘විභක්ත’ යනු තමා විසින්ම බෙදන ලද දෙය අනෙකකින් ගුණයෙන් වෙන් කිරීමයි. ඒ වෙන් කිරීමෙහි (විභක්තයෙහි) – ‘යමකට වඩා ප්‍රණීත වූ හෝ විශිෂ්ට වූ හෝ දෙයක් නැත්ද’ (යතෝ පණීතතරෝ වා විසිඨතරෝ වා නත්ථි), ‘තමා දමනය කරගත් තැනැත්තා එයට වඩා උතුම්ය’ (අත්තදන්තෝ තතෝ වරං). ‘දානයට වඩා සීලයම උතුම්ය’ (කිඤ්චාපි දානතෝ සීලමේව වරං), ‘මා විසින් අසන ලද එයට වඩා නොඅසන ලද දේම බොහෝය’ (තතෝ මයා සුතා අස්සුතමේව බහුතරං), ‘ඇසීමට (උගත්කමට) වඩා සීලයම ශ්‍රේෂ්ඨය’ (සීලමේව සුතා සෙය්‍යෝ). ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද වෙයි – ‘අනූහයක් වූ ලබ්ධීන් අතුරෙන් යම් මේ සුගත විනයක් ඇත්ද, එය උතුම්ය’ (ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං පවරං යදිදං සුගතවිනයෝ).

Āratippayogo nāma viramaṇatthasaddappayogo. Tattha – asaddhammā ārati, virati pāpā, pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā paṭivirato, appaṭivirato musāvādā.

‘ආරතිප්‍රයෝග’ යනු වැළකීමේ අර්ථය දෙන ශබ්ද යෙදීමයි. එහිදී – ‘අසද්ධර්මයෙන් වැළකීම’ (අසද්ධම්මා ආරති), ‘පවෙන් වැළකීම’ (විරති පාපා), ‘ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම’ (පාණාතිපාතා වේරමණී), ‘අදත්තාදානයෙන් වැළකුණේය’ (අදින්නාදානා පටිවිරතෝ), ‘මුසාවාදයෙන් නොවැළකුණේය’ (අප්පටිවිරතෝ මුසාවාදා).

Suddhatthappayoge – lobhanīyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho, mātito ca pitito ca suddho anupakkuṭṭho agarahito.

පිරිසිදු (ශුද්ධ) අර්ථය යෙදීමේදී – ‘ලෝභනීය ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු වූයේය, නොමුසු වූයේය’ (ලෝභනීයේහි ධම්මේහි සුද්ධෝ අසංසට්ඨෝ), ‘මව් පාර්ශ්වයෙන් ද පිය පාර්ශ්වයෙන් ද පිරිසිදු වූයේය, නින්දා නොකටයුතු වූයේය, ගර්හා නොලද්දේය’ (මාතිතෝ ච පිතිතෝ ච සුද්ධෝ අනුපක්කුට්ඨෝ අගරහිතෝ).

Pamocanatthappayoge [Pg.163]– parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto mārabandhanā, na te muccanti maccunā, muttohaṃ sabbapāsehi.

මිදීම (ප්‍රමෝචන) අර්ථය යෙදීමේදී – ‘දුකින් මිදුණේ යැයි පවසමි’ (පරිමුත්තෝ දුක්ඛස්මාති වදාමි), ‘මාර බන්ධනයෙන් මිදුණේය’ (මුත්තෝ මාරබන්ධනා), ‘ඔවුහු මෘත්‍යුවෙන් නොමිදෙති’ (න තේ මුච්චන්ති මච්චුනා), ‘මම සියලු පාශයන්ගෙන් මිදුණෙමි’ (මුත්තෝහං සබ්බපාසේහි).

Hetvatthe, sarūpekasesassa gahitattā hetvatthappayoge ca sabbanāmato – kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare, kasmā idheva maraṇaṃ bhavissati, kasmā hetunā, yasmā ca kammāni karonti, yasmā tiha bhikkhave, tasmā tiha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ, tasmā buddhosmi brāhmaṇa, yasmā kāraṇā, tasmā kāraṇā, kiṃ kāraṇā. Dutiyā, chaṭṭhī ca, kiṃ kāraṇaṃ, taṃ kissa hetu, kissa tumhe kilamatha.

හේතු අර්ථයෙහි ද, සරූප ඒකශේෂය ග්‍රහණය කළ බැවින් සර්වනාමයන්ගෙන් හේතු අර්ථය යෙදීමේදී ද – ‘නුඹලාගේ තරුණයෝ කුමක් හෙයින් නොමැරෙත්ද?’ (කස්මා නු තුම්හං දහරා න මීයරේ), ‘කුමක් හෙයින් මෙහිම මරණය සිදුවේද?’ (කස්මා ඉධේව මරණං භවිස්සති), ‘කුමන හේතුවක් නිසාද?’ (කස්මා හේතුනා), ‘යම් හෙයකින් කර්මයන් කෙරෙත්ද’ (යස්මා ච කම්මානි කරොන්ති), ‘මහණෙනි, යම් හෙයකින්’ (යස්මා තිහ භික්ඛවේ), ‘මහණෙනි, එහෙයින් මෙසේ හික්මිය යුතුය’ (තස්මා තිහ භික්ඛවේ එවං සික්ඛිතබ්බං), ‘බ්‍රාහ්මණය, එහෙයින් මම බුදුවෙමි’ (තස්මා බුද්ධෝස්මි බ්‍රාහ්මණ), ‘යම් හේතුවක් නිසාද’ (යස්මා කාරණා), ‘ඒ හේතුව නිසාය’ (තස්මා කාරණා), ‘කුමන හේතුවක් නිසාද’ (කිං කාරණා). ද්විතීයා සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන් ද වෙයි – ‘කුමන හේතුවක්ද?’ (කිං කාරණං), ‘එය කුමන හේතුවක් නිසාද?’ (තං කිස්ස හේතු), ‘නුඹලා කුමකට ක්ලාන්ත වන්නහුද?’ (කිස්ස තුම්හේ කිලමථ).

Kena hetunā, kena kāraṇena, yena midhekacce sattā, tena nimittena, tena vuttamiccādīsu ‘‘hetvatthe cā’’ti tatiyā.

‘කුමන හේතුවකින්ද’ (කේන හේතුනා), ‘කුමන කාරණයකින්ද’ (කේන කාරණේන), ‘යම් හේතුවකින් මෙහි ඇතැම් සත්ත්වයෝ’ (යේන මිධේකච්චේ සත්තා), ‘ඒ නිමිත්තෙන්’ (තේන නිමිත්තේන), ‘එහෙයින් කියන ලදී’ (තේන වුත්තං) යනාදියෙහි ‘හේතු අර්ථයෙහි ද’ (හේතවත්ථේ ච) යන්නෙන් තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

Vivittaṃ nāma vivecanaṃ, tadatthappayoge – vivitto pāpakā dhammā, vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi.

‘විවිත්ත’ යනු වෙන්වීම (විවේකය) යි. ඒ අර්ථය යෙදීමේදී – ‘ලාමක (පාපී) ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වූයේය’ (විවිත්තෝ පාපකා ධම්මා), ‘කාමයන්ගෙන් වෙන්වම’ (විවිච්චේව කාමේහි), ‘අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව’ (විවිච්ච අකුසලේහි ධම්මේහි).

Pamāṇatthe tatiyā ca, āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimapadeso.

ප්‍රමාණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය ද වෙයි – ‘දිගින් ද පළලින් ද යොදුනක්’ (ආයාමතෝ ච විත්ථාරතෝ ච යෝජනං), ‘ගැඹුරින් ද පළලින් ද යොදුනක් චන්දභාගා නදියේ ප්‍රමාණයයි’ (ගම්භීරතෝ ච පුථුලතෝ ච යෝජනං චන්දභාගාය පරිමාණං), ‘වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් පමණ වන මධ්‍යම දේශය’ (පරික්ඛේපතෝ නවයෝජනසතපරිමාණෝ මජ්ඣිමපදේසෝ).

Dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā pamāṇikā kāretabbā.

‘දිගින් සුගත වියතින් වියත් නවයක් ප්‍රමාණ කොට (සිවුර) කරවිය යුතුය’ (දීඝසෝ නව විදත්ථියෝ සුගතවිදත්ථියා පමාණිකා කාරේතබ්බා).

Ettha ca ‘‘smāhismiṃna’’miccādito ‘‘smā’’ti ca ‘‘so, vā’’ti ca vattamāne

මෙහි ද ‘ස්මා-හි-ස්මිංනං’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ස්මා’ යන්න ද, ‘සෝ’ සහ ‘වා’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙද්දී –

313. Dīghorehi[Pg.164].

313. ‘දීඝෝරේහි’ (යන සූත්‍රයයි).

Dīgha oraicceteti smāvacanassa soādeso hoti vā.

‘දීඝ’ සහ ‘ඕර’ යන මොවුන් කෙරෙන් වූ ‘ස්මා’ ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ‘සෝ’ ආදේශය වෙයි.

Dīghaso, dīghamhā vā, [oraso, oramhā vā] tatiyā ca, yojanaṃ āyāmena, yojanaṃ vitthārena, yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi.

‘දීඝසෝ’ (දිගින්) හෝ ‘දීඝම්හා’ ද, [‘ඕරසෝ’ හෝ ‘ඕරම්හා’ ද] තෘතීයා විභක්තිය ද වෙයි – ‘දිගින් යොදුනක්’ (යෝජනං ආයාමේන), ‘පළලින් යොදුනක්’ (යෝජනං විත්ථාරේන), ‘උසින් යොදුනක් වන අබ ගොඩ’ (යෝජනං උබ්බේධේන සාසපරාසි).

Paṭhamatthavācakena pubbasaddena yogo pubbayogo, ettha ca pubbaggahaṇaṃ adisatthavuttino pubbādiggahaṇassupalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ, tena parādiyogepi. Yathā – pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbenāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, dhātuliṅgehi parā paccayā, tato aparena samayena, tato uttarimpi iccādi.

ප්‍රථම (පළමු) අර්ථය පවසන ‘පුබ්බ’ ශබ්දය සමඟ යෝග වීම ‘පුබ්බයෝග’ නම් වෙයි. මෙහි ‘පුබ්බ’ යන්න ග්‍රහණය කිරීම, ආරම්භය (ආදි) අර්ථයෙහි වැටෙන ‘පුබ්බ’ ආදී ශබ්ද ග්‍රහණය කිරීම සඳහා උපලක්ෂණයක් ලෙස දත යුතුය. එමඟින් ‘පර’ ආදී ශබ්ද යෝගයේදී ද (අපාදානය) වෙයි. කෙසේද යත් – ‘මහණෙනි, මාගේ සම්බෝධියට පෙරම’ (පුබ්බේව මේ භික්ඛවේ සම්බෝධා), ‘මීට පෙර විය’ (ඉතෝ පුබ්බේනාහෝසි), ‘එයින් පසුව ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වෙයි’ (තතෝ පරං පච්චන්තිමා ජනපදා), ‘ධාතු හා ලිංගයන්ගෙන් පසුව ප්‍රත්‍යයෝ වෙති’ (ධාතුලිංගේහි පරා පච්චයා), ‘එයින් පසු කාලයකදී’ (තතෝ අපරේන සමයේන), ‘එයින් මතුයෙහි ද’ (තතෝ උත්තරිම්පි) යනාදී වශයෙනි.

Bandhanatthappayoge bandhanahetumhi iṇe pañcamī, tatiyā ca hoti, satasmā baddho naro raññā, satena vā baddho naro.

බැඳීම (බන්ධන) අර්ථය යෙදීමේදී, බැඳීමට හේතු වූ ණය සම්බන්ධයෙන් පංචමී සහ තෘතීයා විභක්තීහු වෙති – ‘මිනිසා රජු විසින් සියයක් (ණය) නිසා බඳින ලද්දේය’ (සතස්මා බද්ධෝ නරෝ රඤ්ඤා), හෝ ‘සියයකින් බඳින ලද මිනිසා’ (සතේන වා බද්ධෝ නරෝ).

Phalasādhanahetubhūtassa guṇassa vacanaṃ guṇavacanaṃ, tasmiṃ guṇavacane pañcamī, tatiyā ca, issariyā janaṃ rakkhati rājā, issariyena vā, sīlato naṃ pasaṃsanti, sīlena vā, paññāya vimuttimano iccādi.

ඵලය සාධනය කිරීමට හේතු වූ ගුණය පැවසීම 'ගුණවචන' නම් වේ. ඒ ගුණවචනයෙහි පඤ්චමී විභක්තිය ද තෘතීයා විභක්තිය ද වෙයි. 'රජතුමා ඓශ්චර්යය නිසා ජනයා රකී' හෝ 'ඓශ්චර්යයෙන්' යන්න ද, 'සීලයෙන් ඔහුට ප්‍රශංසා කරති' හෝ 'සීලයෙන්' යන්න ද, 'ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු සිතැති' යනාදියයි.

Pañhakathanesu – kutosi tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Ettha ca kathanaṃ nāma vissajjanaṃ.

ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමේදී ද (පඤ්චමී විභක්තිය වෙයි) - 'ඔබ කොහෙන්ද?', 'භවත තෙමේ කොහෙන්ද?', 'පාටලීපුත්‍රයෙන්' යනාදියයි. මෙහි කථනය යනු පිළිතුරු දීමයි.

Thokatthe asatvavacane karaṇe tatiyā ca, thokā muccati, thokena muccati vā, appamattakā muccati, appamattakena vā, kicchā muccati, kicchena vā.

සත්ත්ව නොවන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'අල්ප' අර්ථයේදී කරණාර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය ද (පඤ්චමී විභක්තිය ද) වෙයි. 'ස්වල්පයකින් මිදෙයි' හෝ 'ස්වල්පයෙන් මිදෙයි', 'අල්පමාත්‍රයකින් මිදෙයි' හෝ 'අල්පමාත්‍රයෙන්', 'අසීරුවෙන් මිදෙයි' හෝ 'අසීරුවෙන්' යනාදියයි.

Akattari [Pg.165] akārake ñāpakahetumhi – kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā uppannaṃ hoti cakkhuviññāṇa, na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito.

කර්තෘ නොවන, කාරක නොවන ඥාපක හේතුවෙහිදී - 'කර්මය කරන ලද බැවින්, රැස් කරන ලද බැවින්, බහුල බැවින්, විපුල බැවින් චක්ෂුර්විඥානය උපන්නේ වෙයි', 'සෑම තැනකදීම, සැම කල්හිම සහ සැමටම එක හා සමාන ස්වභාවයකට පත්වන බැවින් මේ නාමරූපය අහේතුක නොවේ' යනාදියයි.

Hutvā abhāvato niccā, udayabbayapīḷanā;

Dukkhā avasavattittā, anattāti tilakkhaṇaṃ.

ඇති වී නැති වී යන බැවින් අනිත්‍යය ද, ඇති වීමෙන් හා නැති වීමෙන් පෙළෙන බැවින් දුක්ඛය ද, තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්මය ද යනු ත්‍රිලක්ෂණයයි.

‘‘Pañcamī’’ti vattate.

'පඤ්චමී' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

314. Kāraṇatthe ca.

314. හේතු අර්ථයේදී ද වෙයි.

Karoti attano phalanti kāraṇaṃ, kārakahetu [janakahetu], tasmiṃ kāraṇatthe ca pañcamīvibhatti hoti, vikappenāyaṃ, hetvatthe tatiyāya ca vihitattā, ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā iccādi.

තමාගේ ඵලය සිදු කරයිද එය කාරණයයි (ජනක හේතුවයි). ඒ කාරණාර්ථයෙහි ද පඤ්චමී විභක්තිය වෙයි. මෙය විකල්පයෙනි, මන්ද හේතු අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය ද පනවා ඇති බැවිනි. 'චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ නොකිරීමෙන්, ප්‍රතිවේධ නොකිරීමෙන් සහ තතු සේ නොදැකීමෙන් මෙසේ මේ දීර්ඝ කාලය මුළුල්ලෙහි සැරිසරන ලදී, සංසාරයට යන ලදී', 'අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ ද, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඥානය ද වෙති', 'අවිද්‍යාවෙහිම ඉතිරි නොවන නොඇල්මෙන් නිරුද්ධ වීමෙන් සංස්කාර නිරෝධය ද, සංස්කාර නිරෝධයෙන් විඥාන නිරෝධය ද වෙයි' යනාදියයි.

Kasmiṃ atthe chaṭṭhī?

කිනම් අර්ථයකදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේද?

315. Sāmismiṃ chaṭṭhī.

315. ස්වාමි අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

Ko ca sāmī?

ස්වාමියා යනු කවුද?

316. Yassa vā pariggaho taṃ sāmī.

316. යමෙකුගේ අයිතියක් වේද, ඔහු ස්වාමියායි.

Pariggayhatīti pariggaho, yo yassa pariggaho āyatto sambandhī, taṃ pati so attho sāmisañño hoti. Vāggahaṇena sāmitabba rujādiyogepi.

පවරා ගනු ලැබේ යන අරුතින් පරිග්‍රහය නම් වෙයි. යමෙක් යමෙකුට අයත් වේද, සම්බන්ධ වේද, ඒ සම්බන්ධයෙන් ඒ අර්ථය ස්වාමි යන සංඥාව ලබයි. 'වා' ශබ්දය යෙදීමෙන්, ස්වාමීත්වය ලැබිය යුතු දෙයෙහි ද රුජා ආදී යෝගයන්හි ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

Ettha [Pg.166] ca kriyābhisambandhābhāvā na kārakatā sambhavati. Sāmibhāvo hi kriyākārakabhāvassa phalabhāvena gahito, tathā hi ‘‘rañño puriso’’ti vutte yasmā rājā dadāti, puriso ca patiggaṇhāti, tasmā ‘‘rājapuriso’’ti viññāyati. Evaṃ yo yassa āyatto sevakādibhāvena vā bhaṇḍabhāvena vā samīpa samūhāvayavavikāra kāriyaavatthā jāti guṇa kriyādivasena vā, tassa sabbassāpi so sambandhādhārabhūto visesanaṭṭhānī āgamīvasena tividhopi attho sāmī nāmāti gahetabbo.

මෙහි ක්‍රියාව සමග සම්බන්ධයක් නොමැති බැවින් කාරක බවක් ඇති නොවේ. ස්වාමිභාවය වනාහි ක්‍රියා-කාරක භාවයේ ඵලයක් වශයෙන් ගන්නා ලද්දකි. එසේමය, 'රජුගේ පුරුෂයා' යැයි කී කල, රජු දෙන බැවින් ද පුරුෂයා පිළිගන්නා බැවින් ද 'රජුගේ පුරුෂයා' යැයි වටහා ගනු ලැබේ. මෙසේ සේවක ආදී භාවයෙන් හෝ භාණ්ඩ භාවයෙන් හෝ සමීප, සමූහ, අවයව, විකාර, කාර්ය, අවස්ථා, ජාති, ගුණ, ක්‍රියා ආදියේ වශයෙන් යමෙක් යමෙකුට අයත් වේද, ඒ සියල්ලෙහිම සම්බන්ධයට ආධාර වූ, විශේෂණ ස්ථානයෙහි වූ, ආගමී වශයෙන් ත්‍රිවිධ වූද ඒ අර්ථය 'ස්වාමි' නම් වන බව ගත යුතුය.

Vuttañca

මෙසේද කියන ලදී:

‘‘Kriyākārakasañjāto,Assedaṃ bhāvahetuko;

Sambandho nāma so attho,Tattha chaṭṭhī vidhīyate.

'ක්‍රියාව හා කාරකය නිසා උපන්නා වූ, මෙයට මේ අයත්ය යන භාවයට හේතු වූ යම් අර්ථයක් වේද, එය 'සම්බන්ධය' නම් වෙයි. එහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය පනවනු ලැබේ.

Pāratantyañhi sambandho,Tattha chaṭṭhī bhavetito;

Upādhiṭṭhānā gamito,Na visesyādito tito’’ti.

පරාධීන බව සම්බන්ධයයි. එහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. එය උපාධි සහ ස්ථාන ආදියෙන් දත යුතුය; විශේෂ්‍ය ආදියෙන් නොවේ' යනුවෙනි.

Visesanato tāva – rañño purisoti, ettha ca rājā purisaṃ aññasāmito viseseti nivattetīti visesanaṃ, puriso tena visesīyatīti visesitabbo, evaṃ sabbattha visesitabbayoge visesanatova chaṭṭhī.

පළමුව විශේෂණයෙන් නම් – 'රජුගේ පුරුෂයා' යන්නයි. මෙහි රජතුමා පුරුෂයාව වෙනත් ස්වාමිවරුන්ගෙන් විශේෂ කොට දක්වයි, එබැවින් එය විශේෂණයයි. පුරුෂයා ඒ මඟින් විශේෂ කරනු ලබන බැවින් විශේෂ්‍යයයි. මෙසේ සෑම තැනකදීම විශේෂ්‍ය පද සම්බන්ධයේදී විශේෂණයෙන්ම ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

Bhaṇḍena sambandhe – pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, etassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ.

භාණ්ඩ සම්බන්ධයේදී – 'ශක්‍රය, මට බොහෝ ධනය ඇත', 'මොහුගේ කොටස', 'භික්ෂුවගේ පාත්‍ර සිවුර' යනාදියයි.

Samīpasambandhe – ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike.

සමීප සම්බන්ධයේදී – 'අඹ වනයට නුදුරෙහි', 'නිවනටම සමීපයෙහි' යනාදියයි.

Samūhasambandhe [Pg.167]– suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho.

සමූහ සම්බන්ධයේදී – 'රන් රාශියක්', 'භික්ෂූන්ගේ සමූහය' යනාදියයි.

Avayavasambandhe – manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā.

අවයව සම්බන්ධයේදී – 'ඔබේ හිස මිනිසෙකුගේමය', 'ගසෙහි අත්ත' යනාදියයි.

Vikārasambandhe – suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu.

විකාර සම්බන්ධයේදී – 'රන් විකෘතිය (රන් භාණ්ඩ)', 'බැදපු ධාන්‍යවලින් කළ පිටි' යනාදියයි.

Kāriyasambandhe – yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko.

කාර්ය සම්බන්ධයේදී – 'යව පැළයේ අංකුරය', 'මේඝයේ ශබ්දය (ගර්ජනාව)', 'ඔහුට ද බොහෝ පුත්‍රයෝ සිටිති', 'කර්මයන්ගේ ඵලය විපාකයයි' යනාදියයි.

Avatthāsambandhe – khandhānaṃ pātubhāvo, khandhānaṃ jarā, khandhānaṃ bhedo.

අවස්ථා සම්බන්ධයේදී – 'ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම', 'ස්කන්ධයන්ගේ දිරායෑම', 'ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයාම' යනාදියයි.

Jātisambandhe – manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti.

ජාති සම්බන්ධයේදී – 'මිනිසෙකුගේ ස්වභාවය', 'මිනිසුන්ගේ උපත' යනාදියයි.

Guṇasambandhe – suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa, buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, pubbacariyaṃ vā, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa upacayo.

ගුණ සම්බන්ධයේදී – 'රන්වන් පැහැය', 'තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණය ක්ෂය නොවේ', 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ ඝෝෂාව', 'මල්වල සුවඳ', 'ගෙඩිවල රස', 'සිතේ ස්පර්ශය', 'සිප්පි කටු සියයක් නැත', 'තල මිටක්', 'ඔවුන්ගේ එක්වීම', 'සන්ධිවලින් මිදීම', 'තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා පාරමිතාව හෝ පෙර චරිතය අරභයා', 'ඔබට සැපක් වේවා', 'ඔබට දුකක් වේවා', 'සිතෙහි විතර්කයක් උපන්නේය', 'ප්‍රඥාවේ ප්‍රකට බව', 'රූපයේ සැහැල්ලු බව', 'රූපයේ මෘදු බව', 'රූපයේ උපචය' යනාදියයි.

Kriyāsambandhe – pādassa ukkhipanaṃ, pādassa avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, pādānaṃ pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, dhātūnaṃyeva ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā. Tathā tassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, tassa pacchato, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi.

ක්‍රියා සම්බන්ධයේදී – 'පය එසවීම හෝ පය බිම තැබීම', 'අත හැකිලීම', 'පාදයන් දිගු කිරීම', 'ධාතූන්ගේ ගමන, ධාතූන්ගේම පැවැත්ම, හිඳීම හෝ සැතපීම' යන්නයි. එසේම 'ඔහුගේ නාමගෝත්‍ර ආදිය', 'එහි කාරණය', 'ඔහුගේ මව්පියෝ', 'ඔහු ඉදිරියෙහි පහළ විය', 'ඔහුට පසුව', 'නගරයට දකුණෙන්', 'වස්සාන කාලයේ තුන්වැනි මාසයේදී', 'ඔහුට උපමාවක් නැත', 'කුවේරයාට බිල්ල' යනාදියයි.

Ṭhānito [Pg.168]– yamedantassādeso, o avassa.

ස්ථානීය අර්ථයෙන් – 'යම ශබ්දයේ ඊකාර අන්තයට ආදේශය', 'අවර්ණයාගේ ඕකාරය' යනාදියයි.

Āgamito – puthassāgamo iccādi.

ආගම සම්බන්ධයෙන් – 'පුත්‍ර ශබ්දයට සකාරාගමය' යනාදියයි.

Sāmiyoge – devānamindo, migānaṃ rājā.

ස්වාමීත්වය හා යෝග වීමේදී – 'දෙවියන්ට අධිපති', 'මෘගයන්ගේ රජු' යනාදියයි.

Tabba rujādiyoge – mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikanditabbaṃ viravitabbaṃ, devadattassa rujati, tassa rogo uppajjati, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi.

'තබ්බ' ප්‍රත්‍යය, 'රුජ්' ආදී ධාතු යෝගයන්හිදී ද – 'මහා සේනාපතිවරුන්ට දොස් පැවරිය යුතුය, හඬා වැලපිය යුතුය, කෑ ගැසිය යුතුය', 'දේවදත්තට රිදෙයි', 'ඔහුට රෝගය උපදී', 'රජකයාට වස්ත්‍රය දෙයි', 'මුසාවාදයට ලජ්ජා බිය' යනාදියයි.

‘‘Kvaci, tatiyāsattamīna’’nti ca vattate.

'ක්වචි, තතියාසත්තමීනං' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

317. Chaṭṭhī ca.

317. ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද වෙයි.

Tatiyāsattamīnamatthe kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.

සමහර තැන්වලදී තෘතීයා සහ සප්තමී විභක්තීන්ගේ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

Yajassa karaṇe – pupphassa buddhaṃ yajati, pupphena vā, ghatassa aggiṃ juhoti.

'යජ්' ධාතුවේ කරණාර්ථයේදී – 'මලින් බුදුන් පුදයි' හෝ 'මලින්', 'ගිතෙලින් ගින්න පුදයි' යනාදියයි.

Suhitatthayoge – pattaṃ odanassa pūretvā, odanenāti attho. Imameva kāyaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa.

තෘප්තිමත් වීමේ අර්ථය ඇති පදයන් හා යෝග වීමේදී – 'පාත්‍රය බතින් පුරවා' යන්නෙහි අර්ථය 'බතින්' යන්නයි. 'විවිධ ප්‍රකාර වූ අශුචියෙන් පිරුණු මේ කයම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි', 'රන් රිදියෙන් පිරුණු', 'අඥානයා පවෙන් පිරෙයි' යනාදියයි.

Tulyatthakimalamādiyoge – pitussa tulyo, pitarā vā tulyo, mātu sadiso, mātarā sadiso vā, kiṃ tassa ca tuṭṭhassa, kiṃ tena tuṭṭhenāti attho. Alaṃ tassa ca tuṭṭhassa.

සමාන යන අර්ථය දෙන පද, 'කිං', 'අලං' ආදී පද සමග යෝග වීමේදී – 'පියාට සමාන' හෝ 'පියා හා සමාන', 'මව හා සමාන' හෝ 'මව හා සමාන', 'සතුටු වූ ඔහුගෙන් කුමන පලක්ද?' යන්නෙහි අර්ථය 'ඒ සතුටු වූ තැනැත්තාගෙන් කුමන පලක්ද?' යන්නයි. 'සතුටු වූ ඔහුට එය සෑහේ' යනාදියයි.

Kattari kitappaccayayoge – sobhanā kaccāyanassa kati, kaccāyanena vā, rañño sammato, raññā vā, evaṃ rañño [Pg.169] pūjito, rañño sakkato, rañño apacito, rañño mānito, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatāsati aparibhuttā iccādi.

කෘදන්ත ප්‍රත්‍යයන් හා යෝග වීමේදී කර්තෘ කෙරෙහි ද (ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි) – 'කච්චායනයන්ගේ කෘතිය ශෝභනයි' හෝ 'කච්චායනයන් විසින්', 'රජු විසින් සම්මත කරන ලදී' හෝ 'රජු විසින්', එසේම 'රජු විසින් පූජිත', 'රජු විසින් සත්කාර කරන ලද', 'රජු විසින් ගරු කරන ලද', 'රජු විසින් මානිත', 'මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය පරිභෝග නොකරන ලද්දේ නම්, ඔවුන් විසින් අමෘතය පරිභෝග නොකරන ලදී' යනාදියයි.

Sattamiyatthe kusalādiyoge – kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ, kusalo maggassa, kusalo amaggassa, santi hi bhante uḷārā yakkhā bhagavato pasannā, divasassa tikkhattuṃ, divase tikkhattuṃ vā, māsassa dvikkhattuṃ iccādi.

සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි 'කුසල' ආදී වචන යෝගයෙහිදී - නෘත්‍ය ගීතයෙහි දක්ෂ වූ (කුසලතා ඇති), උගත් චතුරංග සේනාව ඇති ස්ත්‍රීහු, ඔබ රථයේ අඟපසඟ කෙරෙහි දක්ෂයෙකි, මාර්ගය කෙරෙහි දක්ෂයෙකි, නොමඟ කෙරෙහි දක්ෂයෙකි, 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු මහේශාක්‍ය යක්ෂයෝ සිටිති', දවසකට තුන් වරක්, හෝ දවසෙහි තුන් වරක්, මසකට දෙවරක් ආදී වශයෙනි.

‘‘Kvaci, chaṭṭhī’’ti ca vattate.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විටෙක) සහ ‘ඡට්ඨී’ (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යන්න ද අධිකාරී වශයෙන් පැමිණේ.

318. Dutiyāpañcamīnañca.

318. ද්විතීයා සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ ද (අර්ථයෙහි).

Dutiyāpañcamīnamatthe ca kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.

ද්විතීයා සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ අර්ථයෙහි ද ඇතැම් විටෙක ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

Dutiyatthe kammani kitakayoge – tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, pāpānaṃ akaraṇaṃ sukhaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo, acchariyo agopālakena gāvīnaṃ doho.

ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය ඇති කර්මයෙහි කෘදන්ත (කිතක) යෝගය ඇති කල්හි - ඔහු ගැන පවසන්නෝ වෙති, හදිසියේ කර්මය කරන්නෝ, අමෘතය දානය කරන්නා, බිඳුණු අය සමගි කරවන්නා, සමගි වූවන් අනුබල දෙන්නා, ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවන්නා, කර්මය කරන්නෙකු නැත, විපාකය විඳින්නෙකු ද (නැත), ලෝකයා නොරවටන්නා, පව් නොකිරීම සැපයකි, සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නා ප්‍රසාදය (රූපය), රජකයෙකු නොවන අයෙකු විසින් වස්ත්‍ර සායම් කිරීම පුදුමයකි, ගොපල්ලෙකු නොවන අයෙකු විසින් දෙනුන්ගෙන් කිරි දීම පුදුමයකි.

Tathā saricchādīnaṃ kammani – mātu sarati, mātaraṃ sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammappaccayā, puttassa icchati, puttamicchati.

එසේම 'සරිච්ඡ' (සිහි කිරීම) ආදී ධාතූන්ගේ කර්මයෙහි ද - මව සිහි කරයි (මව සිහි කරයි), ඔවුන් කිසිවෙකු සිහි නොකරයි, සත්වයන්ගේ කර්ම ප්‍රත්‍යය නිසා, පුත්‍රයා පතයි (පුත්‍රයා පතයි).

Karotissa [Pg.170] patiyatane ca – patiyatanaṃ abhisaṅkhāro, udakassa patikurute, udakaṃ patikurute, kaṇḍassa patikurute, kaṇḍaṃ patikurute.

‘කරෝති’ (කෘ ධාතුවේ) ප්‍රතිකර්ම කිරීමේ (පිළියෙල කිරීමේ) අර්ථයෙහි ද - පිළියෙල කිරීම යනු සකස් කිරීමයි; පැන් පිළියෙල කරයි (පැන් පිළියෙල කරයි), ඊතලය සකස් කරයි (ඊතලය සකස් කරයි).

Pañcamiyatthe parihānibhayatthayoge – assavanatā dhammassa parihāyanti, kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ āsivisānaṃ iccādi.

පංචමී විභක්ති අර්ථය ඇති පිරිහීම සහ බිය යන අර්ථ ඇති පද යෝගයේදී - ධර්මය නොඇසීම නිසා ධර්මයෙන් පිරිහෙති, මම ඒ සැපයට බිය වෙම් ද?, සියල්ලෝ දඬුවමට තැතිගනිති, සියල්ලෝ මරණයට බිය වෙති, සවිෂ සර්පයන් සතර දෙනාට බිය වූ ආදී වශයෙනි.

Kvacīti kiṃ? Gambhīrañca kathaṃ kattā, kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, paresaṃ puññāni anumoditā, bujjhitā saccāni, kaṭaṃ kārako, pasavo ghātako.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විටෙක) යනුවෙන් පැවසුවේ කුමට ද? ගැඹුරු කථාව කරන්නා, සෘතු කාලයෙහි ධර්ම කථාව පවසන්නා වේ, අන්‍යයන්ගේ පින් අනුමෝදන් වන්නා, සත්‍යයන් අවබෝධ කරගන්නා, පැදුර කරන්නා, සතුන් මරන්නා (යන මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය නොවී ද්විතීයා විභක්තියම වන බැවිනි).

Tathā na niṭṭhādīsu ca – sukhakāmī vihāraṃ kato, rathaṃ katavanto, rathaṃ katāvī, kaṭaṃ katvā, kaṭaṃ karonto, kaṭaṃ karāno, kaṭaṃ kurumāno iccādi.

එසේම 'නිෂ්ඨා' (නිමාවූ ක්‍රියාර්ථ) ආදියේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය නොවේ - සැප කැමැත්තා විහාරය කළේය, රථය කළේය, රථය කළ තැනැත්තා, පැදුර සාදා, පැදුර කරමින්, පැදුර කරමින්, පැදුර කරමින් ආදී වශයෙනි.

Kasmiṃ atthe sattamī?

කිනම් අර්ථයක සප්තමී විභක්තිය වෙයිද?

319. Okāse sattamī.

319. ඕකාස (ස්ථාන/ආධාර) අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Okāsakārake sattamīvibhatti hoti.

ඕකාස කාරකයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Ko ca okāso?

ඕකාසය යනු කුමක්ද?

320. Yodhāro tamokāsaṃ.

320. යමක් ආධාරය (දරන්නා) වේද, එය ඕකාසය (ස්ථානය) යි.

Ādhārīyati asminti ādhāro, adhikaraṇaṃ. Kattukammasamavetānaṃ nisajjapacanādikriyānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena yo ādhāro, taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.

මෙහි (ක්‍රියාව) දරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ආධාර නම් වෙයි, එය අධිකරණයයි. කර්තෘ සහ කර්මය හා බැඳී පවත්නා හිඳීම, පිසීම ආදී ක්‍රියාවන්ගේ පිහිටීම වන බැවින් යම් ආධාරයක් වේද, ඒ කාරකය ‘ඕකාස’ යන සංඥාව ලබයි.

Kaṭe [Pg.171] nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati. Ettha hi devadattataṇḍulānaṃ kattukammānaṃ dhāraṇato taṃsamavetaṃ āsanapacanasaṅkhātaṃ kriyaṃ dhāreti nāma.

දේවදත්ත පැදුරෙහි හිඳියි, සැලියෙහි බත් පිසෙයි. මෙහි දේවදත්ත සහ සහල් යන කර්තෘ හා කර්මය දරා සිටින බැවින්, ඔවුන් හා බැඳුණු හිඳීම හා පිසීම යන ක්‍රියාවන් දරන්නේ නම් වෙයි.

So panāyamokāso catubbidho byāpiko opasilesiko sāmīpiko vesayikoti.

ඒ මේ ඕකාසය (ආධාරය) වනාහි ව්‍යාපික, ඕපසිලේෂික, සාමීපික සහ වෛෂයික වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

Tattha byāpiko nāma yattha sakalopi ādhārabhūto attho ādheyyena patthaṭo hoti, yasmiñca ādheyyabhūtaṃ kiñci byāpetvā tiṭṭhati, taṃ yathā – tilesu telaṃ atthi, khīlesu jalaṃ, dadhimhi sappīti.

එහි ‘ව්‍යාපික’ නම්, යම් තැනක මුළුමනින්ම ආධාර වූ වස්තුව ආධෙය්‍යයෙන් (රැඳී පවතින දෙයින්) පැතිර පවතී ද, යමක ආධෙය්‍ය වූ යමක් මුළුමනින්ම පැතිර පවතී ද එයයි. උදාහරණ: තලයන්හි තෙල් ඇත, කණුවල (හෝ ළිංවල) ජලය ඇත, මුදවපු කිරිවල ගිතෙල් ඇත.

Opasilesiko nāma paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yattha upasilesena upagamo hoti, yasmiñca ādheyyo upasilissati allīyitvā tiṭṭhati, taṃ yathā – āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭesu udakaṃ atthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhitoti.

‘ඕපසිලේෂික’ නම්, වෙන් වෙන්ව පවතින වස්තූන්ගේ ස්පර්ශය (ගෑවීම) හේතුවෙන් යම් ආධාරයක් වේ ද, යමක ආධෙය්‍යය ස්පර්ශ වී පවතී ද එයයි. උදාහරණ: අසුනෙහි වැඩසිටින සඟ පිරිස, සැලියෙහි බත් පිසෙයි, කලස්වල පැන් ඇත, දුරෙහි සිටියේය, ළඟ සිටියේය යන්නයි.

Sāmīpiko nāma yattha samīpe samīpivohāraṃ katvā tadāyattavuttitādīpanatthaṃ ādhārabhāvo vikappīyati, taṃ yathā – gaṅgāyaṃ ghoso vasati, gaṅgāya samīpe vajo vasatīti attho. Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane, sāvatthiyā samīpeti attho.

‘සාමීපික’ නම්, යම් තැනක සමීපයෙහි සමීපී ව්‍යවහාරය (සමීපයේ ඇති දෙය පිහිටි දෙය ලෙස දැක්වීම) කොට, ඊට අයත් පැවැත්ම පෙන්වීම සඳහා ආධාර භාවය උපකල්පනය කරනු ලැබේ ද එයයි. උදාහරණ: ගඟෙහි ගොපලු ගම වෙසෙයි (ගඟ අසල ගව පට්ටියක් පිහිටා ඇත යන අර්ථයයි). භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනයෙහි වෙසෙති (සැවැත් නුවරට සමීපයෙහි යන අර්ථයයි).

Vesayiko nāma yattha aññatthābhāvavasena, desantarāvacchedavasena vā ādhārabhāvo parikappo, taṃ yathā – ākāse sakuṇā pakkhanti, bhūmīsu manussā caranti, jalesu macchā, pādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo iccādi.

‘වෛෂයික’ නම්, වෙනත් තැනක නොපැවතීමේ ස්වභාවය හෝ දේශ සීමා කිරීම් මඟින් ආධාර භාවය උපකල්පනය කරනු ලැබේ ද එයයි. උදාහරණ: අහසෙහි කුරුල්ලෝ පියඹති, පොළොවෙහි මිනිස්සු හැසිරෙති, ජලයෙහි මත්ස්‍යයෝ හැසිරෙති, පාමුල වැටුණේය, සිත පාපයෙහි ඇලෙයි, බුද්ධ ශාසනයෙහි පැහැදුණේය, ප්‍රඥාවෙහි යහපත්ය, විනයෙහි දක්ෂය, මව කෙරෙහි යහපත්ය, පියා කෙරෙහි දක්ෂය ආදී වශයෙනි.

Sabbopi [Pg.172] cāyamādhāro padhānavasena vā parikappitavasena vā kriyāya patiṭṭhā bhavatīti okāsotveva vuttoti veditabbo.

මේ සියලුම ආධාරය ප්‍රධාන වශයෙන් හෝ උපකල්පිත වශයෙන් හෝ ක්‍රියාවේ පිහිටීම වන බැවින් ‘ඕකාස’ යනුවෙන්ම පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Vuttañcetaṃ

මේ බව ද පවසන ලදී -

‘‘Kiriyā kattukammānaṃ,Yattha hoti patiṭṭhitā;

‘Okāso’ti pavutto so,Catudhā byāpikādito.

කර්තෘගේ සහ කර්මයේ ක්‍රියාව යම් තැනක පිහිටා තිබේ ද, එය ව්‍යාපික ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වූ ‘ඕකාස’ යැයි පවසන ලදී.

Byāpiko tilakhīrādi,Kaṭo opasilesiko;

Sāmīpiko tu gaṅgādi,Ākāso visayo mato’’ti.

තල, කිරි ආදිය ව්‍යාපික ද, පැදුර ඕපසිලේෂික ද, ගංගා ආදිය සාමීපික ද, අහස වෛෂයික ද වේ යැයි දත යුතුය.

‘‘Chaṭṭhī, sattamī’’ti ca adhikāro.

‘ඡට්ඨී’ (ෂෂ්ඨී) සහ ‘සත්තමී’ (සප්තමී) යන්න ද අධිකාරී වශයෙන් පැමිණේ.

321. Sāmissarādhipatidāyādasakkhīpatibhūpasūtakusalehi ca.

321. සාමි, ඉස්සර, අධිපති, දායාද, සක්ඛි, පටිභූ, පසූත, කුසල යන වචන සමඟ ද (ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති වෙයි).

Sāmī issara adhipati dāyāda sakkhipatibhū pasūta kusalaiccetehi yoge chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca. Ubhayatthaṃ vacanaṃ.

සාමි, ඉස්සර, අධිපති, දායාද, සක්ඛි, පටිභූ, පසූත, කුසල යන මේ වචන සමඟ යෙදීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද සප්තමී විභක්තිය ද වෙයි. මේ දෙවිධියෙන්ම වචන යෙදේ.

Gavaṃ sāmi, gosu sāmi, gavaṃ issaro, gosu issaro, gavaṃ adhipati, gosu adhipati, gavaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gavaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gavaṃ patibhū, gosu patibhū, gavaṃ pasūto, gosu pasūto, gavaṃ kusalo, gosu kusalo.

ගවයන්ගේ හිමිකරු, ගවයන් කෙරෙහි හිමිකරු, ගවයන්ගේ ඊශ්වරයා (පාලකයා), ගවයන් කෙරෙහි පාලකයා, ගවයන්ගේ අධිපතියා, ගවයන් කෙරෙහි අධිපතියා, ගවයන්ගේ උරුමක්කාරයා, ගවයන් කෙරෙහි උරුමක්කාරයා, ගවයන්ගේ සාක්ෂිකරුවා, ගවයන් කෙරෙහි සාක්ෂිකරුවා, ගවයන්ගේ ඇපකරුවා, ගවයන් කෙරෙහි ඇපකරුවා, ගවයන්ගෙන් උපන්නා, ගවයන් කෙරෙහි උපන්නා, ගවයන් පිළිබඳ දක්ෂයා, ගවයන් කෙරෙහි දක්ෂයා.

322. Niddhāraṇe ca.

322. නිර්ධාරණයෙහි ද (ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති වෙයි).

Nīharitvā dhāraṇaṃ niddhāraṇaṃ, jāti guṇa kriyā nāmehi samudāyato ekadesassa puthakkaraṇaṃ, tasmiṃ niddhāraṇatthe gamyamāne [Pg.173] tato samudāyavāciliṅgamhā chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca.

වෙන් කොට දැක්වීම නිර්ධාරණයයි. ජාතිය, ගුණය, ක්‍රියාව හෝ නාමය මඟින් සමූහයකින් එක් කොටසක් වෙන් කර දැක්වීමයි. ඒ නිර්ධාරණ අර්ථය හැඟවෙන කල්හි, එම සමූහවාචී නාම පදයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද සප්තමී විභක්තිය ද වෙයි.

Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo, addhikesu dhāvanto sīghatamo, āyasmā ānando arahataṃ aññataro ahosi, arahantesu vā iccādi.

මිනිසුන් අතුරින් ක්ෂත්‍රියයා වඩාත්ම ශූරයා වෙයි, මිනිසුන් කෙරෙහි ක්ෂත්‍රියයා වඩාත්ම ශූරයා වෙයි, දෙනුන් අතුරින් කළු දෙන වඩාත්ම කිරි දෙන්නී වෙයි, දෙනුන් කෙරෙහි කළු දෙන වඩාත්ම කිරි දෙන්නී වෙයි, මඟීන් අතුරින් දුවන්නා වඩාත්ම වේගවත් වෙයි, මඟීන් කෙරෙහි දුවන්නා වඩාත්ම වේගවත් වෙයි, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ රහතන් වහන්සේලා අතුරින් එක්තරා කෙනෙක් වූහ, රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි (එක්තරා කෙනෙක් වූහ) ආදී වශයෙනි.

323. Anādare ca.

323. අනාදරයෙහි ද (ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති වෙයි).

Anādare gamyamāne bhāvavatā liṅgamhā chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu pabbaji.

අනාදරය (නොතකා හැරීම) හැඟවෙන කල්හි, ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ නාම පදයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද සප්තමී විභක්තිය ද වෙයි. අකමැති වූ, හඬා වැලපෙන මව්පියන් නොතකා පැවිදි විය, හඬා වැලපෙන මව්පියන් නොතකා පැවිදි විය.

Ākoṭayanto so neti,Sivirājassa pekkhato;

Maccu gacchati ādāya,Pekkhamāne mahājane.

සිවි රජු බලා සිටියදීම ඔහු තළමින් රැගෙන යයි; මහජනයා බලා සිටියදීම මාරයා (ඔහු) රැගෙන යයි.

324. Kammakaraṇanimittatthesu sattamī.

324. කර්ම, කරණ සහ නිමිත්ත යන අර්ථයන්හි නාම පදයන්ගෙන් සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Kammakaraṇanimittaiccetesvatthesu liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

කර්ම, කරණ, නිමිත්ත යන මේ අර්ථයන්හි නාම පදයන්ගෙන් සප්තමී විභක්ති විභක්තිය වෙයි.

Kammatthe – bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, purisassa bāhāsu gahetvā.

කර්ම අර්ථයෙහි - භික්ෂූන් වහන්සේලාට වඳිති, හිස සිපගෙන, පුරුෂයාගේ අත්වලින් අල්ලාගෙන.

Karaṇatthe – hatthesu piṇḍāya caranti, pattesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.

කරණාර්ථයෙහි – දෑත්වලින් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙති, පාත්‍රවලින් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙති, මාර්ගවලින් යති, ඔහු ද මට අනුශාසනා කෙරේවා, මම එය හිස මුදුනින් පිළිගනිමි.

Nimittatthe [Pg.174]– dīpi cammesu haññate, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ, musāvādanimittaṃ musāvādappaccayāti attho.

නිමිත්තාර්ථයෙහි – දිවියා සම් උදෙසා මරනු ලැබේ, ඇතා දළ උදෙසා මරනු ලැබේ, අල්ප මාත්‍ර වූ ද වැරදිවල බිය දකින්නේ වේ, දැන දැන බොරු කීමේ දී (බොරු කීම හේතුවෙන්) පාචිත්තිය ඇවැත් වේ, බොරු කීම නිමිති කොට ගෙන, බොරු කීම ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන යන අර්ථයයි.

‘‘Sattamī’’ti adhikāro.

'සත්තමී' (සත්වැනි විභක්තිය) යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

325. Sampadāne ca.

325. සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද (සත්වැනි විභක්තිය වෙයි).

Sampadānatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti. Saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ, saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi.

සම්ප්‍රදානාර්ථයෙහි ද ලිංගයෙන් සප්තමී විභක්තිය වෙයි. සංඝයා වහන්සේ උදෙසා දෙන ලද්ද මහත් ඵල ඇත්තේය, ගෝතමිය, සංඝයා වහන්සේ උදෙසා දෙන්න, ඔබ විසින් සංඝයා වහන්සේ උදෙසා දෙන කල්හි මම ද පුදන ලද්දෙක් වන්නෙමි.

Yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiye;

Alattha kañcanamayaṃ, mālaṃ bojjhaṅgikañca sā.

යම් ස්ත්‍රියක් චෛත්‍යය කෙරෙහි පිදුරු මාලාවක් පූජා කොට, ඇය රන්මය වූ මාලාවක් ද (මාර්ග-ඵල සංඛ්‍යාත) බෝධ්‍යංගයන් ද ලැබුවාය.

326. Pañcamyatthe ca.

326. පංචමී (පස්වැනි විභක්ති) අර්ථයෙහි ද (සප්තමී විභක්තිය වෙයි).

Pañcamyatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti. Kadalīsu gaje rakkhanti.

පංචමී අර්ථයෙහි ද ලිංගයෙන් සප්තමී විභක්තිය වෙයි. කෙසෙල් ගස්වලින් (කෙසෙල් වතුවලින්) අලි ඇතුන් රකිති.

327. Kālabhāvesu ca.

327. කාලය සහ භාවය (ක්‍රියාව) යන අර්ථයන්හි ද (සප්තමී විභක්තිය වෙයි).

Kālo nāma nimesa khaṇa laya muhutta pubbaṇhādiko, bhāvo nāma kriyā, sā cettha kriyantarūpalakkhaṇāva adhippetā, tasmiṃ kālatthe ca bhāvalakkhaṇe bhāvatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

කාලය නම් ඇසිපිය හෙළීම, ක්ෂණය, ලය, මුහුර්තය, පූර්වාහ්නය (පෙරවරු කාලය) ආදියයි. භාවය නම් ක්‍රියාවයි. මෙහි දී එයින් අදහස් කරන්නේ වෙනත් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණ කොට දක්වන ක්‍රියාවයි. ඒ කාලාර්ථයෙහි ද, භාව ලක්ෂණ සංඛ්‍යාත භාවාර්ථයෙහි ද ලිංගයෙන් සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Kāle – pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, akāle vassati tassa, kāle tassa na vassati, phussamāsamhā tīsu māsesu vesākhamāso, ito satasahassamhi, kappe uppajji cakkhumā.

කාලාර්ථයෙහි – පෙරවරු කාලයෙහි ගියේය, සවස් කාලයෙහි පැමිණියේය, ඔහුට අකාලයෙහි වසියි, ඔහුට කාලයෙහි නොවැසියි, ඵුස්ස මාසයේ සිට තුන් මසකින් වෙසක් මාසය පැමිණෙයි, මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර ඇස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක.

Bhāvenabhāvalakkhaṇe [Pg.175]– bhikkhusaṅghesu bhojīyamānesu gato, bhuttesu āgato, gosu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṃkampi sampakampi sampavedhi.

ක්‍රියාවෙන් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණ කිරීමෙහි (භාව ලක්ෂණාර්ථයෙහි) – භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා වළඳවනු ලබන කල්හි ගියේය, වැළඳූ කල්හි පැමිණියේය, දෙනුන් දොවනු ලබන කල්හි ගියේය, දොවා අවසන් වූ කල්හි පැමිණියේය, ශාරිපුත්‍රය, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උපදනා කල්හි මේ දසදහසක් ලෝකධාතුව සැලුණේය, දැඩිව සැලුණේය, ප්‍රකම්පිත විය.

Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjenti, gacchante lokanāyake.

ලෝකනායකයන් වහන්සේ වඩිනා කල්හි, ගල්, කැට, කැබිලිති, කණු සහ කටු යන මේ සියල්ලම මාර්ගයෙන් ඉවත් වෙති.

Imasmiṃ sati idaṃ hoti iccādi.

'මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි' යනාදියයි.

328. Upājhādhikissaravacane.

328. 'උප', 'අධි' යන උපසර්ගයන් යෙදීමේ දී අධික බව සහ ඊශ්වර බව පැවසීමේ දී (සප්තමී විභක්තිය වෙයි).

Dvipadamidaṃ. Adhikatthe, issaratthe ca vattamānehi upaadhiiccetehi yoge adhikissaravacane gamyamāne liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

මෙය පද දෙකකින් යුක්තය. අධික අර්ථයෙහි ද, ඊශ්වර (අධිපති) අර්ථයෙහි ද පවතින 'උප', 'අධි' යන මොවුන්ගේ යෝගයෙහි දී, අධික බව හෝ ඊශ්වර බව පැවසෙන කල්හි ලිංගයෙන් සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Adhikavacane – upa khāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikoti attho. Tathā upa nikkhe kahāpaṇaṃ, adhi devesu buddho, sammutiupapattivisuddhidevasaṅkhātehi tividhehipi devehi sabbaññū buddhova adhikoti attho.

අධික බව පැවසීමේ දී – 'උප ඛාරියං දෝණෝ' (ඛාරියට වඩා දෝණය අධිකය යන අර්ථයයි). එමෙන්ම 'උප නික්ඛේ කහාපණං', 'අධි දේවේසු බුද්ධෝ' (සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව, විසුද්ධි දේව යන ත්‍රිවිධ දේවයන්ටම වඩා සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේම ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක යන අර්ථයයි).

Issaravacane – adhi brahmadatte pañcālā, brahmadattissarā pañcālāti attho.

ඊශ්වර (අධිපති) බව පැවසීමේ දී – 'අධි බ්‍රහ්මදත්තේ පංචාලා' (බ්‍රහ්මදත්ත රජු පංචාල දේශයට අධිපති වේ යන අර්ථයයි).

329. Maṇḍitussukkesu tatiyā ca.

329. ප්‍රසන්න සහ උත්සුක යන අර්ථයන්හි දී තෘතීයා විභක්තිය ද (සප්තමී විභක්තිය ද) වෙයි.

Maṇḍitaussukkaiccetesvatthesu gamyamānesu liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti, sattamī ca. Maṇḍitasaddo panettha pasannatthavācako, ussukkasaddo saīhattho. Ñāṇena pasanno, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇena ussukko, ñāṇasmiṃ ussukko sappuriso.

'මණ්ඩිත', 'උත්සුක' යන මේ අර්ථයන් පැවසෙන කල්හි ලිංගයෙන් තෘතීයා විභක්තිය ද සප්තමී විභක්තිය ද වෙයි. මෙහි 'මණ්ඩිත' ශබ්දයෙන් ප්‍රසන්න යන අර්ථය ද, 'උත්සුක' ශබ්දයෙන් උත්සාහවත් යන අර්ථය ද කියැවේ. ඥානයෙන් පැහැදුණේය, ඥානය කෙරෙහි පැහැදුණේය, ඥානයෙන් උත්සුක වූ සත්පුරුෂයාය, ඥානය කෙරෙහි උත්සුක වූ සත්පුරුෂයාය.

Kārakaṃ [Pg.176] chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatīvidhaṃ;

Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.

කාරකය සංඥා වශයෙන් හය වැදෑරුම් වේ, ප්‍රභේද වශයෙන් විසිහය වැදෑරුම් වේ. කර්මය සත් ආකාර වේ, කර්තෘ පස් ආකාර වේ.

Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;

Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.

කරණය දෙවැදෑරුම් වෙයි, සම්ප්‍රදානය තෙවැදෑරුම් යැයි පිළිගැනේ, අපාදානය පස්වැදෑරුම් වෙයි, ආධාරය සතර වැදෑරුම් වෙයි.

Vibhattiyo pana paccattavacanādivasena aṭṭhavidhā bhavanti. Yathāha

විභක්තීහු වනාහි පච්චත්ත වචනය ආදී වශයෙන් අට වැදෑරුම් වෙති. එය මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘Paccattamupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhummālapanamaṭṭhama’’nti.

'පච්චත්ත, උපයෝග, කරණ, සම්ප්‍රදාන, නිස්සක්ක, සාමි වචන, භුම්ම සහ අටවැන්න වූ ආලපන' විභක්තියයි.

Iti padarūpasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo

මෙසේ පදරූපසිද්ධියෙහි කාරක කාණ්ඩය නිමියේය.

Tatiyo.

තුන්වැන්නයි.

4. Samāsakaṇḍa

4. සමාස කාණ්ඩය.

Atha nāmameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate.

දැන්, නාම පදයන්ගේම අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය සමාසය නම් වේ. එය නාම පදයන් ඇසුරු කරන බැවින් ද, තෙමේම නාම ගණයට අයත් වන බැවින් ද, නාම කාණ්ඩයට පසුව සමාසය කියනු ලැබේ.

So ca saññāvasena chabbidho abyayībhāvo kammadhārayo digu tappuriso bahubbīhi dvando cāti.

එය ද සංඥා වශයෙන් අව්‍යයීභාව, කර්මධාරය, දිගු, තත්පුරුෂ, බහුබ්බීහි සහ ද්වන්ද වශයෙන් හය වැදෑරුම් වෙයි.

Abyayībhāvasamāsa

අව්‍යයීභාව සමාසය.

Tatra paṭhamaṃ abyayībhāvasamāso vuccate;

So ca niccasamāsoti assapadaviggaho.

එහි ප්‍රථමයෙන් අව්‍යයීභාව සමාසය කියනු ලැබේ. එය නිරන්තරයෙන්ම යෙදෙන සමාසයක් (නිත්‍ය සමාසයක්) වන බැවින් අස්වපද විග්‍රහ ඇත්තේ වෙයි.

‘‘Upanagaraṃ’’itīdha – upasaddato paṭhamekavacanaṃ si, tassa upasaggaparattā ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti lopo, nagarasaddato chaṭṭhekavacanaṃ sa, nagarassa samīpanti aññapadena viggahe –

'උපනගරං' යන්නෙහි – 'උප' ශබ්දයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචන 'සි' ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි, එය උපසර්ගයකට පසුව යෙදීම නිසා 'සබ්බාසමාවුසෝපසග්ගනිපාතාදීහි ච' යන්නෙන් ලොප් වෙයි. 'නගර' ශබ්දයෙන් ෂෂ්ඨී ඒකවචන 'ස' ප්‍රත්‍යය යෙදී, 'නගරස්ස සමීපං' (නගරයට සමීපය) කියා අන්‍ය පදයකින් විග්‍රහ කළ කල්හි –

‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.

'නාමානං සමාසෝ යුත්තත්ථෝ' යන සූත්‍රය සමාස විධානයෙහි සෑම තැනකම යෙදේ.

330. Upasagganipātapubbako abyayībhāvo.

330. උපසර්ග හෝ නිපාත පෙරටු කොට ඇති සමාසය අව්‍යයීභාව සමාසයයි.

Upasaggapubbako, nipātapubbako ca nāmiko yuttattho teheva attapubbakehi upasagganipātehi saha niccaṃ samasīyate, so ca samāso abyayībhāvasañño hoti. Idha abyayībhāvādisaññāvidhāyakasuttāneva vā saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakānīti daṭṭhabbāni.

උපසර්ගයක් හෝ නිපාතයක් පෙරටු කොට ඇති, අර්ථ සම්බන්ධයෙන් යුක්ත නාම පදය, එම පෙරටු වූ උපසර්ග හා නිපාතයන් සමඟ නිරන්තරයෙන්ම සමාස වෙයි. ඒ සමාසය අව්‍යයීභාව යන නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි අව්‍යයීභාව ආදී සංඥා පනවන සූත්‍රයන්ම, සංඥා පැණවීමේ මාර්ගයෙන් සමාස විධානය කරන සූත්‍ර ලෙස දත යුතුය.

Tattha abyayamiti upasagganipātānaṃ saññā, liṅgavacanabhedepi byayarahitattā, abyayānaṃ atthaṃ vibhāvayatīti abyayībhāvo abyayatthapubbaṅgamattā, anabyayaṃ abyayaṃ bhavatīti vā [Pg.178] abyayībhāvo. Pubbapadatthappadhāno hi abyayībhāvo, ettha ca ‘‘upasagganipātapubbako’’ti vuttattā upasagganipātānameva pubbanipāto.

එහි අව්‍යය යනු ලිංග භේදයකින් හෝ වචන භේදයකින් වෙනස් නොවන බැවින් උපසර්ග හා නිපාතයන්ට කියන නමකි. අව්‍යයන්ගේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් හෝ අව්‍යයාර්ථය පෙරටු කොට පවතින බැවින් අව්‍යයීභාව නම් වේ. නැතහොත් අව්‍යය නොවූවක් අව්‍යය බවට පැමිණෙන බැවින් අව්‍යයීභාව නම් වේ. අව්‍යයීභාව සමාසයෙහි පූර්ව පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වන අතර, මෙහි 'උපසර්ග නිපාත පූර්වක' යැයි පැවසුණු බැවින් උපසර්ග හා නිපාතයන්ම පූර්ව පද ලෙස යෙදේ.

331. Nāmānaṃ samāso yuttattho.

331. යෝග්‍ය වූ අර්ථ ඇති ඒ නාම පදයන්ගේ එක්වීම සමාස නම් වන අතර, එයින් බාහිර වූවක් වාක්‍ය නමින් ප්‍රසිද්ධය.

Tesaṃ nāmānaṃ payujjamānapadatthānaṃ yo yuttattho, so samāsasañño hoti, tadaññaṃ vākyamiti ruḷhaṃ.

නාම පද යනු 'සි' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් අගට ඇති පද වේ. එක් කරනු ලබන බැවින් සමාස නම් වන අතර, එහි අර්ථය හැකුළුම් කිරීම යන්නයි.

Nāmāni syādivibhatyantāni, samassateti samāso, saṅkhipiyatīti attho.

එසේම පවසන ලදී:

Vuttañhi

මක්නිසාද යත්, මෙසේ වදාරන ලද්දේමය

‘‘Samāso padasaṅkhepo, padappaccayasaṃhitaṃ;

Taddhitaṃ nāma hotevaṃ, viññeyyaṃ tesamantara’’nti.

සමාසය යනු පද සංක්ෂේප කිරීමයි. තද්ධිතය යනු පද ප්‍රත්‍යයන් හා එක්වීමයි. මෙලෙස ඔවුන් අතර වෙනස තේරුම් ගත යුතුය.

Duvidhañcassa samasanaṃ saddasamasanamatthasamasanañca, tadubhayampi luttasamāse paripuṇṇameva labbhati. Aluttasamāse pana atthasamasanameva vibhattilopābhāvato, tatthāpi vā ekapadattūpagamanato duvidhampi labbhateva. Dve hi samāsassa payojanāni ekapadattamekavibhattittañcāti.

එහි සංක්ෂේප කිරීම (සමාසය) ශබ්ද සමාසය සහ අර්ථ සමාසය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ දෙකම ලුප්ත සමාසයෙහි (විභක්ති ලුප්ත වූ සමාසයෙහි) සම්පූර්ණයෙන්ම ලැබෙයි. අලුප්ත සමාසයෙහි (විභක්ති ලොප් නොවන සමාසයෙහි) වනාහි විභක්ති ලෝපයක් නොමැති බැවින් අර්ථ සමාසයම ලැබෙයි. එහිදී ද එක් පදයක් බවට පැමිණීම නිසා දෙවැදෑරුම් සමාසයම ලැබෙන්නේමය. සමාසයෙහි ප්‍රයෝජන දෙකකි. එනම්, එක් පදයක් බවට පත්වීම සහ එක් විභක්තියක් බවට පත්වීමයි.

Yutto attho yuttatto, atha vā yutto saṅgato, sambandho vā attho yassa soyaṃ yuttattho, etena saṅgatatthena yuttatthavacanena bhinnatthānaṃ ekatthībhāvo samāsalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca ‘‘nāmāna’’nti vacanena ‘‘devadatto pacatī’’tiādīsu ākhyātena samāso na hotīti dasseti. Sambandhatthena pana yuttatthaggahaṇena ‘‘bhaṭo rañño putto devadattassā’’tiādīsu aññamaññānapekkhesu, ‘‘devadattassa kaṇhā dantā’’tiādīsu ca aññasāpekkhesu [Pg.179] ayuttatthatāya samāso na hotīti dīpeti.

ගැලපෙන අර්ථය ‘යුක්තත්ථ’ (ගැලපෙන අර්ථ ඇති බව) නම් වේ. නැතහොත්, යමෙකුගේ අර්ථය ගැලපී ගියේ ද, සම්බන්ධ වූයේ ද, එය ‘යුක්තත්ථ’ නම් වේ. මෙයින් ගැලපෙන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘යුක්තත්ථ’ යන වචනයෙන් වෙනස් අර්ථ ඇති පද එක් අර්ථයක් බවට පත්වීම සමාස ලක්ෂණය යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙහි ‘නාමානං’ (නාම පදයන්ගේ) යන වචනයෙන් ‘දේවදත්තෝ පචති’ (දේවදත්ත තෙමේ පිසයි) යනාදී ක්‍රියා පද (ආඛ්‍යාත) සමඟ සමාසයක් නොවන බව පෙන්වයි. සම්බන්ධ අර්ථයෙන් යුත් ‘යුක්තත්ථ’ යන්න ගැනීමෙන් ‘භටෝ රඤ්ඤෝ පුත්තෝ දේවදත්තස්ස’ (රජුගේ සේවකයා දේවදත්තගේ පුත්‍රයාය) යනාදී අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාවක් නොමැති තැන්වල ද, ‘දේවදත්තස්ස කණ්හා dantā’ (දේවදත්තගේ කළු දත්) යනාදී අනෙකක් අපේක්ෂා කරන තැන්වල ද නොගැලපෙන අර්ථ ඇති බැවින් සමාසයක් නොවන බව පහදා දෙයි.

‘‘Atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti vipariṇāmena ‘‘yuttatthāna’’nti vattate.

‘අර්ථයේ වසයෙන් විභක්ති විපරිනාමය වේ’ යන විපරිනාමයෙන් ‘යුක්තත්ථානං’ (ගැලපෙන අර්ථ ඇත්තන්ගේ) යන්න පැමිණෙයි.

332. Tesaṃ vibhattiyo lopā ca.

332. ඔවුන්ගේ (ඒ පදයන්ගේ) විභක්තීහු ද ලොප් වෙති.

Idha padantarena vā taddhitappaccayehi vā āyādippaccayehi vā ekatthībhūtā yuttatthā nāma, tena ‘‘tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ, taddhitāyādippaccayantānañca vibhattiyo lopanīyā hontī’’ti attho. Samāsaggahaṇādhikāre pana sati tesaṃgahaṇena vā taddhitāyādippaccayanta vibhattilopo. Caggahaṇaṃ ‘‘pabhaṅkaro’’tiādīsu lopanivattanatthaṃ.

මෙහි වෙනත් පදයක් සමඟ හෝ තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන් සමඟ හෝ ආය ආදී ප්‍රත්‍යයන් සමඟ හෝ එක් අර්ථයක් බවට පත් වූවෝ ‘යුක්තත්ථ’ නම් වෙති. එබැවින් ‘එම යුක්තත්ථ වූ සමාසයන්ගේ ද, තද්ධිත හා ආය ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති පදයන්ගේ ද විභක්තීහු ලොප් කළ යුත්තාහ’ යනු අර්ථයයි. සමාසය ගැනීම පිළිබඳ අධිකාරය පවතිද්දී ‘තේසං’ (ඔවුන්ගේ) යන්න ගැනීමෙන් හෝ තද්ධිත හා ආය ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පදයන්ගේ විභක්ති ලෝපය සිදුවේ. ‘ච’ යන්න ගැනීම ‘පභංකරෝ’ යනාදී තැන්වල විභක්ති ලෝපය වැළැක්වීම සඳහාය.

Vipariṇāmena ‘‘luttāsu, vibhattīsū’’ti vattate, yuttatthaggahaṇañca.

විපරිනාමයෙන් ‘ලොප් වූ විභක්තීන් ඇති කල්හි’ යන්න ද, ‘යුක්තත්ථ’ යන්න ගැනීම ද පැමිණෙයි.

333. Pakati cassa sarantassa.

333. ස්වරයකින් කෙළවර වන පදයාගේ ප්‍රකෘති භාවය ද වෙයි.

Luttāsu vibhattīsu sarantassa assa yuttatthabhūtassa tividhassapi liṅgassa pakatibhāvo hoti. Casaddena kiṃsamudaya idappaccayatādīsu niggahītantassapi. Nimittābhāve nemittakābhāvassa idha anicchitattā ayamatideso.

විභක්තීන් ලොප් වූ කල්හි, ස්වරයකින් කෙළවර වන, යුක්තත්ථ බවට පත් වූ, ත්‍රිවිධ ලිංගයටම අයත් පදයන්ගේ ප්‍රකෘති භාවය (මුල් ස්වරූපය) වෙයි. ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘කිංසමුදය’, ‘ඉදප්පච්චයතා’ යනාදී නිග්ගහීතයෙන් (අනුස්වාරයෙන්) කෙළවර වන පදයන්ගේ ද ප්‍රකෘති භාවය ගැනෙයි. නිමිත්තක් නොමැති කල්හි නෛමිත්තිකයාගේ ද (ඵලයේ ද) නොමැති වීම මෙහි බලාපොරොත්තු නොවන බැවින්, මෙය අතිදේශයකි (නියමයෙන් බැහැරව පැනවීමකි).

Sakatthavirahenidha samāsassa ca liṅgabhāvābhāvā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ nāmabyapadesātidesamāha.

මෙහි ස්වකීය අර්ථය නොමැති බැවින් සමාසයට ලිංග භාවයක් නොමැති කල්හි, විභක්ති උපදවා ගැනීමට නොහැකි වන බැවින් ‘නාම’ යන ව්‍යවහාරය ආරෝපණය කර (අතිදේශ කොට) දක්වයි.

334. Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvā’tavetunādīsu ca.

334. තද්ධිත, සමාස සහ කෘදන්ත පද ද නාම පද මෙන් වෙති. තවේ, තුං සහ ත්වානාදී ප්‍රත්‍යයන් හැර.

Taddhitantā[Pg.180], kitantā, samāsā ca nāmamiva daṭṭhabbā tavetuna tvāna tvādippaccayante vajjetvā. Caggahaṇaṃ kiccappaccayaāīinīitthippaccayantādissapi nāmabyapadesatthaṃ. Idha samāsaggahaṇaṃ atthavataṃ samudāyānaṃ nāmabyapadeso samāsassevāti niyamatthanti apare.

තවේ, තුං, ත්වාන, ත්වා ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද හැර, තද්ධිත ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති පද ද කෘදන්ත පද ද සමාස පද ද නාම පද මෙන් සැලකිය යුතුය. ‘ච’ යන්න ගැනීම කිච්ච (කෘත්‍ය) ප්‍රත්‍යයන් ද ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද ආදිය ද නාම වශයෙන් හැඳින්වීම සඳහාය. මෙහි සමාසය ගැනීම අර්ථවත් සමූහයන්ට ‘නාම’ යන ව්‍යවහාරය සමාසයට පමණක්ම වේය යන නියමය සඳහා යැයි අන්‍යයෝ කියති.

‘‘Abyayībhāvo’’ti vattate.

‘අව්‍යයීභාවය’ යන්න පැමිණෙයි.

335. So napuṃsakaliṅgo.

335. එය නපුංසක ලිංග වෙයි.

So abyayībhāvasamāso napuṃsakaliṅgova daṭṭhabboti napuṃsakaliṅgattaṃ. Ettha hi satipi liṅgātidese ‘‘adhipañña’’ntiādīsu ‘‘adhiñāṇaṃ’’ntiādi rūpappasaṅgo na hoti saddantarattā, ‘‘tipañña’’ntiādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ, na cāyaṃ atideso, sutte atidesaliṅgassa ivasaddassa adassanato. Pure viya syādyuppatti.

එම අව්‍යයීභාව සමාසය නපුංසක ලිංගයක් ලෙසම සැලකිය යුතු බැවින් නපුංසක ලිංග බව සිදුවේ. මෙහි ලිංගය ආරෝපණය කිරීමක් (අතිදේශයක්) තිබුණ ද ‘අධිපඤ්ඤං’ යනාදී තැන්වල වෙනත් ශබ්දයක් වන බැවින් ‘අධිඤාණං’ යනාදී රූපයන්ගේ ප්‍රසංගයක් (පැමිණීමක්) සිදු නොවේ. එය ‘තිපඤ්ඤං’ යනාදී පදයන්හි මෙන් යැයි දත යුතුය. මෙය අතිදේශයක් ද නොවේ, සූත්‍රයෙහි අතිදේශ ලිංගය හඟවන ‘ඉව’ ශබ්දය නොපෙනෙන බැවිනි. පෙර පරිදිම ‘සි’ ආදී විභක්තීන්ගේ උත්පත්තිය සිදුවේ.

‘‘Kvacī’’ti vattate.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් තැනක) යන්න පැමිණෙයි.

336. Aṃ vibhattīnamakārantā abyayībhāvā.

336. අකාරාන්ත අව්‍යයීභාව සමාසයන්ගෙන් පසුවන විභක්තීන්ට ‘අං’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Tasmā akārantā abyayībhāvā parāsaṃ vibhattīnaṃ kvaci aṃ hoti, sesaṃ neyyaṃ.

එබැවින් අකාරාන්ත අව්‍යයීභාව සමාසයන්ගෙන් පර වූ විභක්තීන්ට ඇතැම් තැනක ‘අං’ ආදේශය වෙයි, ඉතිරිය දත යුතුය.

Taṃ upanagaraṃ, nagarassa samīpaṃ tiṭṭhatīti attho. Tāni upanagaraṃ, ālapanepevaṃ, taṃ upanagaraṃ passa, tāni upanagaraṃ.

‘තං උපනගරං’ යන්නෙහි තේරුම ‘නගරයට සමීපයෙහි පවතී’ යන්නයි. ‘තානි උපනගරං’ යන්න ද, ආලපනයෙහි ද එසේමය. ‘තං උපනගරං පස්ස’ (එම උපනගරය බලන්න), ‘තානි උපනගරං’ (එම උපනගරයන් බලන්න) යනාදී වශයෙනි.

Na pañcamyāyamambhāvo, kvacīti adhikārato;

Tatiyāsattamīchaṭṭhī-nantu hoti vikappato.

‘ක්වචි’ යන අධිකාරය නිසා පංචමී විභක්තියට මෙම ‘අං’ භාවය (අං ආදේශය) නොවේ. තෘතීයා, සප්තමී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ට වනාහි විකල්පයෙන් වෙයි.

Tena upanagaraṃ kataṃ, upanagarena vā, tehi upanagaraṃ, upanagarehi vā, tassa upanagaraṃ dehi, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarā ānaya, upanagaramhā upanagarasmā, upanagarehi, upanagaraṃ santakaṃ, upanagarassa vā, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarānaṃ vā[Pg.181], upanagaraṃ nidhehi, upanagaramhi upanagarasmiṃ, upanagaraṃ upanagaresu vā. Evaṃ upakumbhaṃ.

එබැවින් ‘උපනගරං කතං’ (උපනගරය විසින් කරන ලදී) හෝ ‘උපනගරේන’ හෝ වෙයි. ‘තේහි උපනගරං’ හෝ ‘උපනගරේහි’ හෝ වෙයි. ‘තස්ස උපනගරං දේහි’ (එම උපනගරයට දෙන්න), ‘තේසං උපනගරං’, ‘උපනගරා ආනය’ (උපනගරයෙන් ගේන්න), ‘උපනගරම්හා’, ‘උපනගරස්මා’, ‘උපනගරේහි’, ‘උපනගරං සන්තකං’ (උපනගරය සතු වූ) හෝ ‘උපනගරස්ස’ හෝ වෙයි. ‘තේසං උපනගරං’ හෝ ‘උපනගරානං’ හෝ වෙයි. ‘උපනගරං නිධේහි’ (උපනගරයෙහි තබන්න), ‘උපනගරම්හි’, ‘උපනගරස්මිං’ හෝ ‘උපනගරං’ හෝ ‘උපනගරේසු’ හෝ වෙයි. ‘උපකුම්භං’ යන්න ද එසේමය.

Abhāve – darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ, nimmasakaṃ.

නොමැති වීම (අභාවය) යන අර්ථයෙහි - දරථයන්ගේ (කායික මානසික පීඩාවන්ගේ) නොමැති වීම ‘නිද්දරථං’ (පීඩා රහිත බව) නම් වේ. මදුරුවන් නොමැති වීම ‘නිම්මසකං’ (මදුරුවන් රහිත බව) නම් වේ.

Pacchāatthe – rathassa pacchā anurathaṃ, anuvātaṃ.

පසුපස (පශ්චාත්) යන අර්ථයෙහි - රථයට පසුපසින් යනු ‘අනුරථං’ වෙයි, සුළඟ හමන දිශාවට අනුව (පසුපසින්) යනු ‘අනුවාතං’ වෙයි.

Yoggatāyaṃ – yathāsarūpaṃ, anurūpaṃ, rūpayogganti attho.

සුදුසු බව (යෝග්‍යතාවය) යන අර්ථයෙහි - ‘යථාසෲපං’, ‘අනුරූපං’ යනු රූපයට සුදුසු වූයේ යන අර්ථයයි.

Vicchāyaṃ – attānamattānaṃ pati paccattaṃ, addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ.

නැවත නැවත පැවසීම (වීප්සා) යන අර්ථයෙහි - තමා තමා පාසා යනු ‘පච්චත්තං’ (තනි තනිව/තමන් කෙරෙහි) වෙයි. අඩමසක් අඩමසක් පාසා යනු ‘අන්වද්ධමාසං’ (භාග මාසයක් පාසා) වෙයි.

Anupubbiyaṃ – jeṭṭhānaṃ anupubbo anujeṭṭhaṃ.

අනුපිළිවෙල (ආනුපුර්වී) යන අර්ථයෙහි - වැඩිමහල්ලන්ගේ අනුපිළිවෙලින් යනු ‘අනුජෙට්ඨං’ වෙයි.

Paṭilome – sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ, paṭipathaṃ, pativātaṃ, attānaṃ adhikicca pavattā ajjhattaṃ.

ප්‍රතිලෝම (විරුද්ධ) අර්ථයෙහි - සැඩපහරට විරුද්ධව යනු ‘පටිසෝතං’ (උඩුගං බලා) වෙයි. මාර්ගයට විරුද්ධව යනු ‘පටිපථං’ වෙයි. සුළඟට විරුද්ධව යනු ‘පටිවාතං’ වෙයි. තමා පිළිබඳව පවතින බැවින් ‘අජ්ඣත්තං’ (ආධ්‍යාත්මික) වෙයි.

Pariyādābhividhīsu āpāṇakoṭiyā āpāṇakoṭikaṃ, ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti kappaccayo, ākumārehi yaso kaccāyanassa ākumāraṃ.

පර්යන්තය (සීමාව) සහ ව්‍යාප්තිය (අභිවිධි) යන අර්ථයන්හි - ජීවිතයේ අවසානය දක්වා යනු ‘ආපාණකෝටිකං’ වෙයි. ‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වේ. කුමාරයන්ගේ සිට කච්චායනගේ කීර්තිය පැතිර පවතී යනු ‘ආකුමාරං’ වෙයි.

Samiddhiyaṃ – bhikkhāya samiddhīti atthe samāseva napuṃsakaliṅgatte ca kate –

සමෘද්ධිය (දියුණුව) යන අර්ථයෙහි - ‘භික්ෂාවන්ගේ (සිඟමන්වල) සමෘද්ධිය’ යන අර්ථයෙන් සමාසය ද, නපුංසක ලිංග බව ද කරන ලද කල්හි -

‘‘Samāsassa, anto’’ti ca vattate.

‘සමාසස්ස’ (සමාසයාගේ) සහ ‘අන්තෝ’ (අග) යන්න ද පැමිණෙයි.

337. Saro rasso napuṃsake.

337. නපුංසක ලිංගයෙහි (පවත්නා සමාසයාගේ අග) ස්වරය ලඝු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

Napuṃsake vattamānassa samāsassa anto saro rasso hoti. Ettha ca abyayībhāvaggahaṇaṃ nānuvattetabbaṃ, tena digudvandabahubbīhīsupi napuṃsake vattamānassa samāsantassarassa rassattaṃ siddhaṃ hoti. ‘‘Aṃ vibhattīna’’miccādinā amādeso, subhikkhaṃ. Gaṅgāya samīpe vattatīti upagaṅgaṃ, maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවතින සමාසය කෙළවර ඇති ස්වරය හ්‍රස්ව (ලඝු) වෙයි. මෙහි අව්‍යයීභාවය ගැනීම අනුවර්තනය නොකළ යුතුය. එබැවින් ද්විගු, ද්වන්ද, බහුබ්බීහී යන සමාසයන්හි ද නපුංසක ලිංගයෙහි පවතින සමාස කෙළවර ස්වරයාගේ හ්‍රස්ව බව සිද්ධ වෙයි. ‘අං විභත්තීනං’ යනාදී සූත්‍රවලින් ‘අං’ ආදේශය වීමෙන් ‘සුභික්ඛං’ (සුලභ ආහාර ඇති බව) වෙයි. ගඟට සමීපයෙහි පවතී යනු ‘උපගංගං’ වෙයි. මැණිකට සමීපය යනු ‘උපමණිකං’ වෙයි.

Itthīsu [Pg.182] amikiccāti atthe samāsanapuṃsakarassattādīsu katesu –

‘ස්ත්‍රීන් පිළිබඳව කතාව පවතී’ යන අර්ථයෙන් සමාසය ද, නපුංසක ලිංගයෙහි හ්‍රස්ව කිරීම් ආදිය ද කරන ලද කල්හි -

‘‘Abyayībhāvā, vibhattīna’’nti ca vattate.

‘අව්‍යයීභාවා’ (අව්‍යයීභාවයන්ගෙන්) සහ ‘විභත්තීනං’ (විභක්තීන්ගේ) යන්න ද පැමිණෙයි.

338. Aññasmā lopo ca.

338. අනෙකකින් (අකාරාන්ත නොවන ලෝපයෙන්) ලෝපය ද වෙයි.

Akārantato aññasmā abyayībhāvasamāsā parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo ca hoti. Adhitti, itthīsu adhikicca kathā pavattatīti attho. Adhitthi passa, adhitthi kataṃ iccādi, evaṃ adhikumāri, vadhuyā samīpaṃ upavadhu, gunnaṃ samīpaṃ upagu, okārassa rassattaṃ ukāro. Evaṃ upasaggapubbako.

අකාරාන්ත නොවන වෙනත් අව්‍යයීභාව සමාසයන්ගෙන් පර වූ විභක්තීන්ගේ ලෝපය ද සිදුවේ. ‘අධිත්ථි’ යනු ස්ත්‍රීන් පිළිබඳව අධිකාර කොට (විශේෂ කොට) කතාව පවතී යන අර්ථයයි. ‘අධිත්ථි පස්ස’ (ස්ත්‍රීන් පිළිබඳ කතාව බලන්න), ‘අධිත්ථි කතං’ (ස්ත්‍රීන් පිළිබඳව කරන ලදී) ආදී වශයෙනි. එසේම ‘අධිකුමාරි’ ද, මනාලියට (වධුවට) සමීපය යනු ‘උපවධු’ ද, ගවයන්ට සමීපය යනු ‘උපගු’ ද වේ. මෙහි ‘ඕ’ කාරයාගේ හ්‍රස්ව වීම ‘උ’ කාරය වේ. මෙසේ උපසර්ග පූර්වක සමාසය වෙයි.

Nipātapubbako yathā – vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi, ye ye vuḍḍhā vā yathāvuḍḍhaṃ, padatthānatikkame – yathākkamaṃ, yathāsatti, yathābalaṃ karoti, balamanatikkamitvā karotīti attho. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ, yāvatāyukaṃ, kappaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ, pabbatassa parabhāgo tiropabbataṃ, tiropākāraṃ, tirokuṭṭaṃ, pāsādassa anto antopāsādaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ, nagarassa bahi bahinagaraṃ, pāsādassa upari uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, mañcassa heṭṭhā heṭṭhāmañcaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, bhattassa pure purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ.

නිපාතය පෙරටු කොට ඇති (යථා යන්නෙහි අර්ථය) මෙසේය - වැඩිහිටියන්ගේ පිළිවෙළ, යම් යම් වැඩිහිටියන් හෝ (පිළිවෙළින් සිටීද) ඒ 'යථාවුද්ධං' (වැඩිහිටි පිළිවෙළින්) වේ. පදවල අර්ථය ඉක්මවා නොයෑමෙහි - 'යථාක්කමං' (අනුපිළිවෙළින්), 'යථාසත්ති' (හැකියාව පරිදි), 'යථාබලං කරොති' යනු බලය ඉක්මවා නොගොස් කරයි යන අර්ථයයි. ජීවිතයේ යම්තාක් සීමාවක් වේද (ඒ තාක්) 'යාවජීවං' (දිවි හිමියෙන්), 'යාවතායුකං' (ආයුෂ පවත්නා තාක්), 'කප්පච්චයො' (කල්පය පවත්නා තාක්) වේ. යම්තාක් ප්‍රමාණයකින් ප්‍රයෝජනය තිබේද ඒ 'යාවදත්ථං' (අවශ්‍ය තාක්) වේ. පර්වතයට එපිට කොටස 'තිරොපබ්බතං' (පර්වතයෙන් එපිට) වේ, 'තිරොපාකාරං' (පවුරෙන් එපිට), 'තිරොකුට්ටං' (බිත්තියෙන් එපිට) වේ. ප්‍රාසාදයේ ඇතුළත 'අන්තොපාසාදං' (ප්‍රාසාදය ඇතුළත) වේ, 'අන්තොනගරං' (නුවර ඇතුළත), 'අන්තොවස්සං' (වස් කාලය ඇතුළත) වේ. නගරයෙන් පිටත 'බහිනගරං' (නගරයෙන් බාහිර) වේ. ප්‍රාසාදයට ඉහළින් 'උපරිපාසාදං' (ප්‍රාසාදයට ඉහළින්) වේ, 'උපරිමඤ්චං' (ඇඳට ඉහළින්) වේ. ඇඳට පහළින් 'හෙට්ඨාmඤ්චං' (ඇඳ යට) වේ, 'හෙට්ඨාපාසාදං' (ප්‍රාසාදයට පහළින්) වේ. බතට පෙර 'පුරෙභත්තං' (බතට පෙර) වේ, එමෙන්ම 'පච්ඡාභත්තං' (බතට පසු) වේ.

Sākallatthe – saha makkhikāya samakkhikaṃ bhuñjati, na kiñci parivajjetīti attho. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā sahasaddassa sādeso. Gaṅgāya oraṃ oragaṅgamiccādi.

සාකල්‍ය (සම්පූර්ණ) අර්ථයෙහි - මැස්සන් සහිත වූ (ආහාරය) 'සමක්ඛිකං' (මැස්සන් සහිතවම) බුදියි, කිසිවක් ඉවත් නොකරයි යන අර්ථයයි. 'තෙසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'සහ' යන්නට 'ස' ආදේශය වේ. ගංගාවෙන් මෙතෙර 'ඔරගංගං' (ගඟෙන් මෙතෙර) යනාදියයි.

Abyayībhāvasamāso niṭṭhito.

අව්‍යයීභාව සමාසය නිම විය.

Kammadhārayasamāsa

කර්මධාරය සමාසය

Atha [Pg.183] kammadhārayasamāso vuccate.

මින්පසු කර්මධාරය සමාසය කියනු ලැබේ.

So ca navavidho visesanapubbapado visesanuttarapado visesanobhayapado upamānuttarapado sambhāvanāpubbapado avadhāraṇapubbapado nanipātapubbapado kupubbapado pādipubbapado cāti.

එය (කර්මධාරය සමාසය) විශේෂණපුබ්බපද, විශේෂණුත්තරපද, විශේෂණොභයපද, උපමානුත්තරපද, සම්භාවනාපුබ්බපද, අවධාරණපුබ්බපද, නනිපාතපුබ්බපද, කුපුබ්බපද සහ පාදිපුබ්බපද යනුවෙන් නව වැදෑරුම් වේ.

Tattha visesanapubbapado tāva – ‘‘mahanta purisa’’itīdha ubhayattha paṭhamekavacanaṃ si, tulyādhikaraṇabhāvappasiddhatthaṃ casadda tasaddappayogo, mahanto ca so puriso cāti viggahe –

එහි පළමුව විශේෂණපුබ්බපද සමාසය - 'මහන්ත පුරිස' යන මෙහි දෙතැනම ප්‍රථමා ඒකවචන 'සි' ප්‍රත්‍යය වේ. තුල්‍යාධිකරණ භාවය ප්‍රසිද්ධ කිරීම පිණිස 'ච' ශබ්දය සහ 'ත' ශබ්දය යෙදේ. 'මහන්තො ච සො පුරිසො ච' (හෙතෙම ශ්‍රේෂ්ඨද වේ, ඒ පුරුෂයාද වේ) යන විග්‍රහයෙහි -

Ito paraṃ ‘‘vibhāsā rukkhatiṇa’’iccādito ‘‘vibhāsā’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.

මින් පසුව 'විභාසා රුක්ඛතිණ' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'විභාසා' (විකල්පයෙන්) යන්න සමාස විධියෙහි සෑම තැනකම බලපවත්වයි.

339. Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo.

339. 'ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ kඅම්මධාරයො' (තුල්‍යාධිකරණ වූ පද දෙකක් ඇති කල්හි කර්මධාරය සමාසය වේ).

Dve padāni nāmikāni tulyādhikaraṇāni aññamaññena saha vibhāsā samasyante, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe sati so samāso kammadhārayasañño ca hoti.

තුල්‍යාධිකරණ වූ නාම පද දෙකක් එකිනෙක සමඟ විකල්පයෙන් සමාස වෙත්ද, එම ද්විපද තුල්‍යාධිකරණය ඇති කල්හි ඒ සමාසය 'කර්මධාරය' යන නම ලබයි.

Dve padāni dvipadaṃ, tulyaṃ samānaṃ adhikaraṇaṃ attho yassa padadvayassa taṃ tulyādhikaraṇaṃ, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe. Bhinnappavattinimittānaṃ dvinnaṃ padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti tulyādhikaraṇatā. Kammamiva dvayaṃ dhārayatīti kammadhārayo. Yathā hi kammaṃ kriyañca payojanañca dvayaṃ dhārayati, kamme sati kriyāya, payojanassa ca sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve nāmāni dhārayati, tasmiṃ samāse sati ekatthajotakassa nāmadvayassa sambhavato.

පද දෙකක් 'ද්විපද' නම් වේ. යම් පද දෙකක අධිකරණය හෙවත් අර්ථය තුල්‍ය (සමාන) වේද, එය 'තුල්‍යාධිකරණ' නම් වේ. එම ද්විපද තුල්‍යාධිකරණයෙහි, වෙනස් ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති පද දෙකක් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් එක් අර්ථයක පැවතීම 'තුල්‍යාධිකරණතා' නම් වේ. කර්මයක් මෙන් දෙකක් දරන බැවින් 'කර්මධාරය' නම් වේ. යම් සේ කර්මය ක්‍රියාව සහ ප්‍රයෝජනය යන දෙකම දරයිද (කර්මය ඇති කල්හි ක්‍රියාව හා ප්‍රයෝජනය සිදුවන බැවින්), එලෙසම මෙම සමාසයද එක් අර්ථයක නාමයන් දෙකක් දරයි (එම සමාසය ඇති කල්හි එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන නාම පද දෙකක් සම්භවය වන බැවින්).

Pure [Pg.184] viya samāsasaññāvibhattilopapakatibhāvā, samāseneva tulyādhikaraṇabhāvassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti casadda tasaddānamappayogo.

පෙර පරිදිම සමාස සංඥාව, විභක්ති ලෝපය සහ ප්‍රකෘති භාවය සිදුවේ. සමාසයෙන්ම තුල්‍යාධිකරණ භාවය කියන ලද බැවින් 'වුත්තත්ථානමප්පයොගො' (ප්‍රකාශිත අර්ථ ඇත්තන් නැවත නොයෙදේ) යන නීතියෙන් 'ච' ශබ්දය සහ 'ත' ශබ්දය නොයෙදේ.

340. Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade.

340. 'මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණෙ පදෙ' (තුල්‍යාධිකරණ පදයක් පර වූ කල්හි මහන්ත ශබ්දයට 'මහා' ආදේශය වේ).

Mahanta saddassa mahā hoti tulyādhikaraṇe uttarapade pare. Mahatanti bahuvacanaggahaṇena kvaci mahaādeso ca, ettha ca visesanassa pubbanipāto visesanabhūtassa pubbapadassa mahādesavidhānatova viññāyati.

තුල්‍යාධිකරණ වූ උත්තර පදයක් පර වූ කල්හි 'මහන්ත' ශබ්දයට 'මහා' ආදේශය වේ. 'මහතං' යන බහුවචන ග්‍රහණයෙන් ඇතැම් තැනක 'මහ' ආදේශයද වේ. මෙහි විශේෂණය පෙරට යෙදීම (පූර්ව නිපාතය), විශේෂණ වූ පූර්ව පදයට 'මහා' ආදේශය විධාන කිරීමෙන්ම දැනගත යුතුය.

‘‘Kammadhārayo, digū’’ti ca vattate.

'කම්මධාරයො, දිගූ' යන්නද බලපවත්වයි.

341. Ubhe tappurisā.

341. 'උභෙ තප්පුරිසා' (එම දෙකම තත්පුරුෂ සමාස ගණයට වැටේ).

Ubhe kammadhārayadigusamāsā tappurisasaññā honti.

කර්මධාරය සහ ද්විගු යන සමාස දෙකම 'තත්පුරුෂ' යන නාමය ලබති.

Tassa puriso tappuriso, tappurisasadisattā ayampi samāso anvatthasaññāya tappurisoti vutto. Yathā hi tappurisasaddo guṇamativatto, tathā ayaṃ samāsopi. Uttarapadatthappadhāno hi tappurisoti. Tato nāmabyapadeso syādyuppatti. Ayaṃ pana tappuriso abhidheyyavacano, paraliṅgo ca.

'තස්ස පුරිසො තප්පුරිසො' (ඔහුගේ පුරුෂයා තත්පුරුෂයාය). තත්පුරුෂ ශබ්දයට සමාන බැවින් මෙම සමාසයද අන්වර්ථ සංඥාවෙන් 'තත්පුරුෂ' යැයි කියනු ලැබේ. යම් සේ 'තප්පුරිස' ශබ්දය ගුණය ඉක්මවා පවතීද, එසේම මෙම සමාසයද වේ. තත්පුරුෂ සමාසය උත්තර පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. එයින් නාම ව්‍යවහාරය සහ 'සි' ආදී විභක්ති උත්පත්තිය වේ. මේ තත්පුරුෂ සමාසය වනාහි අභිධෙය්‍යවාචී වන අතර පරලිංග (පර පදයෙහි ලිංගය ගන්නා සුලු) ද වේ.

Mahāpuriso, mahāpurisā iccādi purisasaddasamaṃ, evaṃ mahāvīro, mahāmuni, mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ, mahaādeso. Santo ca so puriso cāti sappuriso, ‘‘santasaddassa so bhe bo cante’’ti ettha casaddena santasaddassa samāse abhakārepi sādeso, tathā pubbapuriso, parapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ.

'මහාපුරිසො', 'මහාපුරිසා' යනාදිය 'පුරිස' ශබ්දය මෙනි. එසේම 'මහාවීරො', 'මහාමුනි' ද වේ. 'මහන්තඤ්ච තං බලඤ්ච' (මහත් වූද ඒ බලයද වේ) යනු 'මහාබලං', 'මහබ්භයං' යන්නෙහි 'මහ' ආදේශයයි. 'සන්තො ච සො පුරිසො ච' (සත්පුරුෂයාද වන ඒ පුරුෂයාද වේ) යනු 'සප්පුරිසො' වේ. 'සන්තසද්දස්ස සො භෙ බො චන්තෙ' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් 'සන්ත' ශබ්දයට සමාසයෙහිදී 'භ' කාරය පරව නොතිබුණද 'ස' ආදේශය වේ. එමෙන්ම 'පුබ්බපුරිසො', 'පරපුරිසො', 'පඨමපුරිසො', 'මජ්ඣිමපුරිසො', 'උත්තමපුරිසො', 'දන්තපුරිසො', 'පරමපුරිසො', 'වීරපුරිසො', 'සෙතහත්ථී' (සුදු ඇතා), 'කණ්හසප්පො' (කළු නයා), 'නීලුප්පලං' (නිල් මහනෙල), 'ලොහිතචන්දනං' (රත් සඳුන්) යනාදියයි.

Kvaci [Pg.185] vibhāsādhikārato na bhavati, yathā – puṇṇo mantāniputto, citto gahapati, sakko devarājāti.

ඇතැම් තැනක විකල්ප අධිකාරය නිසා (සමාසය) සිදු නොවේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'පුණ්ණො මන්තානිපුත්තො', 'චිත්තො ගහපති', 'සක්කො දෙවරාජා' යන්නයි.

Pumā ca so kokilo cāti atthe samāse kate –

'පුමා ච සො කොකිලො ච' (පිරිමි සතෙකු වූ ඒ කොවුලා) යන අර්ථයෙහි සමාසය කළ කල්හි -

‘‘Lopa’’nti vattate.

'ලොපං' (ලෝපය) යන්න බලපවත්වයි.

342. Pumassa liṅgādīsu samāsesu.

342. 'පුමස්ස ලිංගාදීසු සමාසෙසු' (සමාසයන්හි ලිංගාදිය පර වූ කල්හි පුම ශබ්දයට ලෝපය වේ).

Pumaiccetassa anto akāro lopamāpajjate liṅgādīsu parapadesu samāsesu, ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti makārassa niggahītaṃ. Puṅkokilo. Evaṃ punnāgo.

'පුම' යන මෙහි අන්ත අකාරය සමාසයන්හි ලිංගාදී පර පදයන් ඇති කල්හි ලෝපයට පැමිණේ. 'අංමො නිග්ගහීතං ඣලපෙහි' යන සූත්‍රයෙන් 'ම' කාරයට නිග්ගහීතය (බින්දුව) වේ. 'පුංකොකිලො' (පිරිමි කොවුලා) වේ. එලෙසම 'පුන්නාගො' වේ.

Khattiyā ca sā kaññā cāti viggayha samāse kate –

'ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා ච' (ක්ෂත්‍රිය වූද ඒ කන්‍යාවද වේ) යැයි විග්‍රහ කොට සමාසය කළ කල්හි -

‘‘Tulyādhikaraṇe, pade, itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce’’ti ca vattate.

'තුල්‍යාධිකරණෙ, පදෙ, ඉත්ථියං භාසිතපුමිත්ථී පුමාව චෙ' යන්නද බලපවත්වයි.

343. Kammadhārayasaññe ca.

343. 'කම්මධාරයසඤ්ඤෙ ච' (කර්මධාරය සංඥාව ඇති කල්හිද).

Kammadhārayasaññe ca samāse itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe uttarapade pare pubbabhūto itthivācako saddo pubbe bhāsitapumā ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayassa nivatti hoti.

කර්මධාරය සංඥාව ඇති සමාසයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා, තුල්‍යාධිකරණ වූ උත්තර පදයක් පර වූ කල්හි, පූර්වයෙහි වූ ස්ත්‍රී වාචක ශබ්දය කලින් පුරුෂ ලිංගයෙහිද කියන ලද්දක් නම්, එය පුරුෂ ලිංගය මෙන් සැලකිය යුතුය යන නීතියෙන් පූර්ව පදයේ ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය ඉවත් වීම සිදුවේ.

Khattiyakaññā, khattiyakaññāyo iccādi. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā, brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā.

'ඛත්තියකඤ්ඤා' (ක්ෂත්‍රිය කන්‍යාව), 'ඛත්තියකඤ්ඤායො' යනාදියයි. එසේම 'රත්තලතා' (රතු වැල), 'දුතියභික්ඛා' (දෙවන සිඟමන), 'බ්‍රාහ්මණී ච සා dආරිකා ච' (බ්‍රාහ්මණ වූ ඒ දැරිය) යනු 'බ්‍රාහ්මණදාරිකා' වේ, 'නාගමාණවිකා' (නාග තරුණිය) වේ.

Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena ‘‘khattiyakumārī kumārasamaṇī taruṇabrāhmaṇī’’tiādīsu uttarapadesu itthippaccayassa na nivatti hoti.

මෙම පුරුෂ ලිංග භාවය ආරෝපණය කිරීම පූර්ව පදයටම පමණක් වේ. එබැවින් 'ඛත්තියකුමාරී', 'kumārasamaṇī' (කුමාරසමණී), 'තරුණබ්‍රාහ්මණී' යනාදී උත්තර පදයන්හි ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය ඉවත් වීම සිදු නොවේ.

Itthiyamicceva [Pg.186] kiṃ? Kumārīratanaṃ, samaṇīpadumaṃ.

'ඉත්ථියං' (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) යනුවෙන් පැවසුවේ කුමටද? 'කුමාරීරතනං' (කුමරිය නමැති රත්නය), 'සමණීපදුමං' (මෙහෙණිය නමැති පියුම) යන්න සඳහාය.

Bhāsitapumāti kiṃ? Gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu. ‘‘Nandāpokkharaṇī, nandādevī’’tiādīsu pana saññāsaddattā na hoti.

'භාසිතපුමා' (කලින් පුරුෂ ලිංගයෙහි භාෂිත) යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'ගංගානදී' (ගංගා නදිය), 'තණ්හානදී' (තෘෂ්ණා නදිය), 'පථවීධාතු' (පඨවි ධාතුව) යන්න සඳහාය. 'නන්දාපොක්ඛරණී', 'නන්දාදෙවී' යනාදී තැන්හි වනාහි සංඥා (නම්) ශබ්ද වන බැවින් (ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය ලෝපය) සිදු නොවේ.

Tathā puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo, ettha ca kāyekadeso kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, heṭṭhimakāyo, uparimakāyo, sabbakāyo, purāṇavihāro, navāvāso, kataranikāyo, katamanikāyo, hetuppaccayo, abahulaṃ bahulaṃ katanti bahulīkataṃ, jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavakaṃ iccādi.

එලෙසම 'පුරත්ථිමො ච සො ක්‍ායො ච' (පෙරදිග කොටස වූ ඒ ශරීරය) යනු 'පුරත්ථිමකායො' (කයෙහි පෙරදිග කොටස) වේ. මෙහි 'කාය' ශබ්දයෙන් ශරීරයේ ඒකදේශයක් (කොටසක්) අදහස් වේ. එසේම 'පච්ඡිමකායො' (කයෙහි බටහිර කොටස), 'හෙට්ඨිමකායො' (කයෙහි පහළ කොටස), 'උපරිමකායො' (කයෙහි ඉහළ කොටස), 'සබ්බකායො' (මුළු කය), 'පුරාණවිහාරො' (පැරණි විහාරය), 'නවාවාසො' (නව ආවාසය), 'කතරනිකායො' (කවර නිකායද), 'කතමනිකායො' (කවර නිකායද), 'හෙතුප්පච්චයො' (හේතු ප්‍රත්‍යය), 'අබහුලං බහුලං කතං' (බහුල නොවූවක් බහුල කරන ලද්දක්) යනු 'බහුලීකතං' වේ, ජීවිතය ප්‍රධාන කොට ඇති නවකය 'ජීවිතනවකං' යනාදියයි.

Visesanuttarapade jinavacanānuparodhato therācariyapaṇḍitādi visesanaṃ parañca bhavati. Yathā – sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero. Evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttiloti vā, mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito. Evaṃ vidhurapaṇḍito, vatthuviseso.

විශේෂණෝත්තර පදයෙහි (විශේෂණය පරපද කොට ඇති කර්මධාරය සමාසයෙහි) ජිනවචනයට බාධාවක් නොවන පරිදි ස්ථවිර, ආචාර්ය, පණ්ඩිත ආදී විශේෂණ පද පසුව ද යෙදේ. නිදසුන් වශයෙන් – 'සාරිපුත්තෝ ච සෝ ථේරෝ චාති සාරිපුත්තත්ථේරෝ' (ඒ සාරිපුත්ත තෙමේ ද වේ, ස්ථවිර ද වේ) සාරිපුත්තත්ථේර යන්නයි. මෙසේ ම මහමොග්ගල්ලානත්ථේර, මහාකස්සපත්ථේර, බුද්ධඝෝෂාචරිය, ධම්මපාලාචරිය, ආචරියගුත්තිල කියා හෝ 'මහෝසධෝ ච සෝ පණ්ඩිතෝ චාති මහෝසධපණ්ඩිතෝ' (ඒ මහෝෂධ තෙමේ ද වේ, පණ්ඩිත ද වේ) මහෝසධපණ්ඩිත යන්නයි. මෙසේ ම විධුරපණ්ඩිත යනු ද්‍රව්‍ය විශේෂයකි.

Visesanobhayapado yathā – sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho, māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, sittasammaṭṭhaṃ, gatapaccāgataṃ.

විශේෂණෝභය පදය මෙසේ ය – 'සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං' (යමක් සීතල ද, උණුසුම් ද වේ ද එය සීතල-උණුසුම් ය), 'සිනිද්ධෝ ච සෝ උණ්හෝ චාති සිනිද්ධුණ්හෝ' (තෙල් සහිත වූ ද උණුසුම් වූ ද) මාසයයි. 'ඛඤ්ජෝ ච සෝ ඛුජ්ජෝ චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජෝ' (කොර වූ ද කුදු වූ ද තැනැත්තා). මෙසේ ම අන්ධබධිර, කතාකත, ඡිද්දාවඡිද්ද, උච්චාවච, ඡින්නභින්න, සිත්තසම්මට්ඨ, ගතපච්චාගත යනාදියයි.

Upamānuttarapade abhidhānānurodhato upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati. Yathā – sīho viya sīho, muni ca so sīho cāti munisīho. Evaṃ munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, raṃsi viya raṃsi, saddhammo ca [Pg.187] so raṃsi cāti saddhammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro, puṇḍarīkamiva puṇḍarīko, samaṇo ca so puṇḍarīko cāti samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando. Evaṃ mukhapadumaṃ iccādi.

උපමානෝත්තර පදයෙහි අභිධාන (ව්‍යවහාර) අනුකූලතාවයෙන් උපමාන වූ විශේෂණය පසුව යෙදේ. නිදසුන් වශයෙන් – සිංහයෙකු වැනි වූ සිංහයා, 'මුනි ච සෝ සීහෝ චාති මුනිසීහෝ' (ඒ මුනිවරයා ද වේ, සිංහයා ද වේ) මුනිසීහ යන්නයි. මෙසේ ම මුනිවසභ, මුනිපුංගව, බුද්ධනාග, බුද්ධාදිච්ච ද, රශ්මියක් බඳු වූ රශ්මිය, 'සද්ධම්මෝ ච සෝ රංසි චාති සද්ධම්මරංසි' (ඒ සද්ධර්මය ද වේ, රශ්මිය ද වේ) සද්ධම්මරංසි යන්නයි. මෙසේ ම විනයසාගර ද, පුණ්ඩරීකයක් (සුදු නෙළුමක්) බඳු වූ පුණ්ඩරීකය, 'සමණෝ ච සෝ පුණ්ඩරීකෝ චාති සමණපුණ්ඩරීකෝ' (ඒ ශ්‍රමණයා ද වේ, පුණ්ඩරීකය ද වේ) සමණපුණ්ඩරීක ද, සමණපදුම ද වේ. චන්ද්‍රයා බඳු වූ චන්ද්‍රයා, 'මුඛඤ්ච තං චන්දෝ චාති මුඛචන්දෝ' (ඒ මුඛය ද වේ, චන්ද්‍රයා ද වේ) මුඛචන්ද යන්නයි. මෙසේ ම මුඛපදුම ආදිය ද වේ.

Sambhāvanāpubbapado yathā – dhammo iti buddhi dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, anattasaññā, dhātusaññā, dhītusaññā, attasaññā, atthisaññā, attadiṭṭhi iccādi.

සම්භාවනාපූර්ව පදය මෙසේ ය – 'ධම්මෝ ඉති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි' (ධර්මය යැයි සිතන බුද්ධිය ධම්මබුද්ධි නම් වේ). මෙසේ ම ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසංඛාත, ධම්මසම්මත, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනත්තසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, ධීතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්ථිසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ආදිය වේ.

Avadhāraṇapubbapado yathā – guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññādhanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ. Evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇamiccādi.

අවධාරණපූර්ව පදය මෙසේ ය – 'ගුණෝ ඒව ධනං ගුණධනං' (ගුණය ම ධනය ගුණධන නම් වේ). මෙසේ ම සද්ධාධන, සීලධන, පඤ්ඤාධන ද, 'චක්ඛු ඒව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං' (ඇස ම ඉන්ද්‍රියය චක්ඛුන්ද්‍රිය නම් වේ) යන්න ද වේ. මෙසේ ම චක්ඛායතන, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාර, රූපාරම්මණ ආදිය ද වේ.

Nanipātapubbapado yathā – na brāhmaṇoti atthe kammadhārayasamāse, vibhattilopādimhi ca kate –

න-නිපාත පූර්ව පදය මෙසේ ය – 'න බ්‍රාහ්මණෝ' (බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවේ) යන අර්ථයෙහි කර්මධාරය සමාසයේ දී, විභක්ති ලෝප ආදිය කළ කල්හි –

‘‘Ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.

''උභේ තප්පුරිසා'' යන සූත්‍රයෙන් තත්පුරුෂ සංඥාව ලැබෙයි.

344. Attaṃ nassa tappurise.

344. ''අත්තං නස්ස තප්පුරිසේ'' (තත්පුරුෂ සමාසයෙහි 'න' යන්නට 'අ' කාරය වෙයි).

Nassa nipātapadassa tappurise uttarapade pare sabbasseva attaṃ hoti. Tappurisekadesattā tappuriso, abrāhmaṇo.

තත්පුරුෂ සමාසයෙහි පරපදයක් පර වූ කල්හි, 'න' යන නිපාත පදයේ මුළු කොටසට ම 'අ' කාරය වෙයි. තත්පුරුෂ සමාසයේ කොටසක් වන බැවින් තත්පුරුෂ නම් වේ, (උදාහරණ) අබ්‍රාහ්මණ (බ්‍රාහ්මණ නොවන තැනැත්තා).

Na nisedho sato yutto,Desādiniyamaṃ vinā;

Asato cāphalo tasmā,Kathamabrāhmaṇoti ce?

දේශ ආදී නියමයක් නොමැතිව, පවතින (ඇති) දෙයක ප්‍රතිෂේධය සුදුසු නොවේ. නොපවතින (නැති) දෙයක ප්‍රතිෂේධය නිෂ්ඵල ය. එසේ නම් 'අබ්‍රාහ්මණ' යන්න සිදුවන්නේ කෙසේ ද යත්?

Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci;

Parassa micchāñāṇattā-khyāpanāyopapajjate.

ප්‍රතිෂේධයේ අර්ථය අනුමත කිරීමෙන් (අනුවාදයෙන්), ඇතැම් විට ප්‍රතිෂේධ විධියක් යෙදෙන්නේ, අන්‍යයාගේ වැරදි වැටහීම (මිථ්‍යා ඥානය) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ය.

Duvidho cassattho pasajjappaṭisedhapariyudāsavasena.

එහි අර්ථය ද ප්‍රසජ්‍යප්‍රතිෂේධ සහ පර්‍යුදාස වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

Tattha [Pg.188] yo ‘‘asūriyapassā rājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbathā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjappaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa amanussā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma.

එහි යමක් 'අසූරියපස්සා රාජදාරා' (හිරු නොදකින රාජභාර්යාවෝ) ආදියේ මෙන් පරපදයේ අර්ථයේ සම්පූර්ණ අභාවය දක්වයි ද, එය 'ප්‍රසජ්‍යප්‍රතිෂේධවාචී' නම් වේ. යමෙක් 'අබ්‍රාහ්මණ, අමනුස්ස' ආදියේ මෙන් පරපදයේ අර්ථය බැහැර කොට ඊට සමාන වස්තුවෙහි ක්‍රියාව දක්වයි ද, එය 'පර්‍යුදාසවාචී' නම් වේ.

Vuttañca

මෙසේ ද පවසා ඇත –

‘‘Pasajjappaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā;

Vatthuto aññatra vutti, pariyudāsalakkhaṇa’’nti.

''ප්‍රසජ්‍යප්‍රතිෂේධයේ ලක්ෂණය නම් වස්තුවක් නොමැති බවයි; වස්තුවෙන් බැහැරව වෙනත් දෙයක පැවතීම පර්‍යුදාසයේ ලක්ෂණයයි''.

Nanvevaṃ santepi ‘‘abrāhmaṇo’’tiādīsu kathamuttarapadatthappadhānatā siyāti?

එසේ වුවද, 'අබ්‍රාහ්මණ' ආදී පදයන්හි පරපදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වන්නේ කෙසේ ද?

Vuccate – brāhmaṇādisaddānaṃ brāhmaṇādiatthasseva taṃsadisādiatthassāpi vācakattā, brāhmaṇādisaddā hi kevalābrāhmaṇādiatthesveva pākaṭā, bhūsaddo viyasattāyaṃ, yadā te pana aññena sadisādivācakena naiti nipātena yujjanti, tadā taṃsadisatadaññatabbiruddhatadabhāvesupi vattanti, bhūsaddo viya anvabhiyādiyoge anubhavanaabhibhavanādīsu, tasmā uttarapadatthajotakoyevettha naiti nipātoti na doso, tena abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo.

පිළිතුරු දෙනු ලැබේ – බ්‍රාහ්මණ ආදී ශබ්ද බ්‍රාහ්මණ ආදී අර්ථයන් පමණක් නොව, ඊට සමාන වූ දේවල අර්ථය ද ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. බ්‍රාහ්මණ ආදී ශබ්ද හුදෙක් බ්‍රාහ්මණ ආදී අර්ථයන්හි ම ප්‍රකට ය, එය පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි යෙදෙන 'භූ' ශබ්දය මෙනි. එහෙත්, ඒවා සමානත්වය දක්වන 'න' යන නිපාතය හා එක් වූ විට, ඊට සමාන වූ, ඉන් වෙනස් වූ, ඊට විරුද්ධ වූ හෝ එහි නොපැවැත්ම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. එය 'අනු', 'අභි' ආදී උපසර්ගයන් හා එක් වූ විට අනුභව කිරීම, අභිබවා යාම ආදී අර්ථ දෙන 'භූ' ශබ්දය මෙනි. එබැවින් මෙහි 'න' නිපාතය පරපදයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් ම වන බැවින් වරදක් නැත. ඒ අනුව 'අබ්‍රාහ්මණ' යන්නෙන් බ්‍රාහ්මණයා බඳු තැනැත්තා යන්න අදහස් වේ. මෙසේ ම අමනුස්ස, අස්සමණ යනු ද වේ.

Aññatthe – na byākatā abyākatā, asaṃkiliṭṭhā, apariyāpannā.

අන්‍ය අර්ථයෙහි – 'න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා' (ව්‍යාකෘත නොවන, එනම් අව්‍යාකෘත දහම්), අසංකිලිට්ඨ, අපරියාපන්න යනාදියයි.

Viruddhatthe – na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto.

විරුද්ධ අර්ථයෙහි – 'න කුසලා අකුසලා', මෙහි අර්ථය කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ යන්නයි. මෙසේ ම අලෝභ, අමිත්ත යනාදියයි.

Pasajjappaṭisedhe – na katvā akatvā, akātuna puññaṃ akaronto.

ප්‍රසජ්‍යප්‍රතිෂේධයෙහි – 'න කත්වා අකත්වා' (නොකර), 'අකාතුන' (නොකොට), පින් නොකරන්නා වූ යනාදියයි.

‘‘Nassa, tappurise’’ti ca vattate.

''නස්ස'', ''තප්පුරිසේ'' යන පදයන් මෙහි අධිකාරී වශයෙන් පැමිණේ.

345. Sare [Pg.189] ana.

345. ''සරේ අන'' (ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'න' යන්නට 'අන' වෙයි).

Naiccetassa padassa tappurise uttarapade ana hoti sare pare.

තත්පුරුෂ සමාසයෙහි පරපදයක් ඇති කල්හි, ස්වරයක් පර වුවහොත් 'න' යන පදයට 'අන' යන්න ආදේශ වෙයි.

Na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anupavādo, na ādāya anādāya, anoloketvā iccādi.

''න අස්සෝ අනස්සෝ'' (අශ්වයෙකු නොවන), ''න අරියෝ අනරියෝ'' (ආර්යයෙකු නොවන). මෙසේ ම අනිස්සර, අනිට්ඨ, අනුපවාද, ''න ආදාය අනාදාය'' (නොගෙන), අනොලෝකෙත්වා ආදිය වේ.

Kupubbapado yathā – kucchitamannanti niccasamāsattā aññapadena viggaho, kammadhārayasamāse kate –

කු-පූර්ව පදය මෙසේ ය – 'කුච්ඡිතං අන්නං' (නින්දිත වූ ආහාරය) යනු නිත්‍ය සමාසයක් වන බැවින් වෙනත් පදයකින් විග්‍රහ කෙරේ. කර්මධාරය සමාසය කළ කල්හි –

‘‘Tappurise, sare’’ti ca vattate.

''තප්පුරිසේ'', ''සරේ'' යන පදයන් මෙහි අධිකාරී වශයෙන් පැමිණේ.

346. Kadada kussa.

346. ''කදද කුස්ස'' (ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'කු' යන්නට 'කද' වෙයි).

Kuiccetassa nipātassa tappurise uttarapade kada hoti sare pare. Kadannaṃ. Evaṃ kadasanaṃ.

තත්පුරුෂ සමාසයෙහි පරපදයක් ඇති කල්හි, ස්වරයක් පර වුවහොත්, 'කු' යන නිපාතයට 'කද' යන්න ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ) කදන්නං. මෙසේ ම කදසනං යන්න ද වේ.

Sareti kiṃ? Kudārā, kuputtā, kudāsā, kudiṭṭhi.

''ස්වරයක් පර වූ කල්හි'' යැයි කීවේ මන්ද? කුදාරා, කුපුත්තා, කුදාසා, කුදිට්ඨි යන මෙහි ව්‍යංජන පර වූ බැවින් 'කද' ආදේශ නොවේ.

‘‘Kussā’’ti vattate.

''කුස්ස'' යන්න මෙහි අධිකාරී වශයෙන් පැමිණේ.

347. Kāppatthesu ca.

347. ''කාප්පත්ථේසු ච'' (කු යන්නට අල්ප අර්ථයන්හි 'කා' ද වෙයි).

Kuiccetassa appatthe vattamānassa kā hoti tappurise uttarapade pare. Bahuvacanuccāraṇato kucchitatthe ca kvaci tappurise. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ, kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā.

අල්ප අර්ථයෙහි පවතින 'කු' යන්නට, තත්පුරුෂ සමාසයෙහි පරපදයක් ඇති කල්හි 'කා' යන්න ආදේශ වෙයි. සූත්‍රයෙහි 'අප්පත්ථේසු' යනුවෙන් බහුවචනයෙන් දැක්වීම නිසා, ඇතැම් විට කුත්සිත අර්ථයෙහි ද තත්පුරුෂ සමාසයෙහි 'කා' වෙයි. 'අප්පකං ලවණං කාලවණං' (ස්වල්ප වූ ලුණු කාලවණ නම් වේ). මෙසේ ම කාපුප්ඵං ද, 'කුච්ඡිතෝ පුරිසෝ කාපුරිසෝ' (නින්දිත මිනිසා කාපුරිස) හෝ කුපුරිස හෝ වේ.

Pādipubbapado ca niccasamāsova, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ, sarīraṃ, samaṃ, sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho kappo vikappo, visiṭṭho vā kappo [Pg.190] vikappo, adhiko devo atidevo. Evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ, sundaro gandho sugandho, kucchito gandho duggandho, sobhanaṃ kataṃ sukataṃ, asobhanaṃ kataṃ dukkaṭaṃ iccādi.

ප්‍ර-ආදී උපසර්ගයන් පූර්වපද කොට ඇති සමාසය ද නිත්‍ය සමාසයක් ම වේ. 'පධානං වචනං පාවචනං' (ප්‍රධාන වූ වචනය පාවචන), 'භුසං වද්ධං පවද්ධං' (මැනවින් වැඩුණු), ශරීරය, 'සමං' හෝ 'සම්මා ආධානං සමාධානං' (මැනවින් පිහිටුවීම සමාධාන), 'විවිධා මති විමති' (විවිධ වූ මතය විමති), 'විවිධෝ කප්පෝ විකප්පෝ' (විවිධ වූ කල්පය) හෝ 'විසිට්ඨෝ කප්පෝ විකප්පෝ' (විශිෂ්ට වූ කල්පය), 'අධිකෝ දේවෝ අතිදේවෝ' (අධික වූ දෙවියා අතිදේව). මෙසේ ම අධිදේව, අධිසීල, 'සුන්දරෝ ගන්ධෝ සුගන්ධෝ' (යහපත් සුවඳ), 'කුච්ඡිතෝ ගන්ධෝ දුග්ගන්ධෝ' (නරක ගඳ), 'සෝභනං කතං සුකතං' (යහපත් කොට කරන ලද්ද), 'අසෝභනං කතං දුක්කටං' (නරක කොට කරන ලද්ද) ආදිය වේ.

Ye idha avihitalakkhaṇā nāmanipātopasaggā, tesaṃ ‘‘nāmānaṃ samāso’’ti yogavibhāgena samāso daṭṭhabbo. Yathā – apunageyyā gāthā, acandamullokikāni mukhāni, assaddhabhojī, alavaṇabhojītiādīsu ayuttatthattā nāññena samāso.

මෙහි වෙන් කොට ලක්ෂණ නොදක්වන ලද යම් නාම, නිපාත, උපසර්ග පද වෙත් ද, ඒවාට ''නාමානං සමාසෝ'' යන සූත්‍රයෙහි යෝගවිභාගයෙන් සමාසය සිදුවන බව දත යුතුය. නිදසුන් වශයෙන් – 'අපුනගෙය්‍යා ගාථා' (නැවත නොගායනා කළ යුතු ගාථා), 'අචන්දමුල්ලෝකිකානි මුඛානි' (සඳ දෙස නොබලන මුහුණු), 'අස්සද්ධභෝජී' (ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරව අනුභව කරන්නා), 'අලවණභෝජී' (ලුණු රහිතව අනුභව කරන්නා) ආදියේ දී නොගැලපෙන අර්ථ ඇති බැවින් වෙනත් ක්‍රමයකින් සමාසය සිදු නොවේ.

Tathā diṭṭho pubbanti diṭṭhapubbo tathāgataṃ. Evaṃ sutapubbo dhammaṃ, gatapubbo maggaṃ, kammani diṭṭhā pubbanti diṭṭhapubbā devā tena. Evaṃ sutapubbā dhammā, gatapubbā disā, pahāro, parābhavo, vihāro, āhāro, upahāro iccādi.

එසේ මීට පෙර දක්නා ලද්දේය යන අර්ථයෙන් 'දිට්ඨපුබ්බෝ' (පෙර දක්නා ලද) තථාගතයන් වහන්සේ වේ. එසේම මීට පෙර අසන ලද ධර්මය (සුතපුබ්බෝ ධම්මං), මීට පෙර යන ලද මාර්ගය (ගතපුබ්බෝ මග්ගං), ඔහු විසින් මීට පෙර දක්නා ලද දෙවිවරු යන අර්ථයෙන් 'දිට්ඨපුබ්බා දේවා' වේ. එසේම පෙර අසන ලද ධර්මයන් (සුතපුබ්බා ධම්මා), පෙර යන ලද දිශාවන් (ගතපුබ්බා දිසා), පහරදීම (පහාරෝ), පරාජය (පරාභවෝ), විහාරය (විහාරෝ), ආහාරය (ආහාරෝ), උපහාරය (උපහාරෝ) ආදිය ද මෙසේම වේ.

Kammadhārayasamāso.

කර්මධාරය සමාසයයි.

Digusamāsa

දිගු සමාසය

Atha digusamāso vuccate.

දැන් දිගු සමාසය කියනු ලැබේ.

Tayo lokā samāhaṭā cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā atthe –

ලෝකයෝ තිදෙනෙක් එක් කරන ලදහ, සිතින් එක්තැන් කරන ලදහ, නැතහොත් තුන් ලෝකයන්ගේ සමූහය යන අර්ථයෙහි –

‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti vattamāne ‘‘dvipade’’tiādinā kammadhārayasamāso, tato samāsasaññāyaṃ, vibhattilope, pakatibhāve ca kate –

''නාමානං සමාසෝ යුත්තත්ථෝ'' යන්න බලපවත්වද්දී, ''ද්විපදේ'' යනාදී සූත්‍රයෙන් කර්මධාරය සමාසය ද, ඉන්පසු සමාස සංඥාව ද, විභක්ති ලෝපය සහ ප්‍රකෘති භාවය ද කළ කල්හි –

‘‘Kammadhārayo’’ti vattate.

''කම්මධාරයෝ'' (කර්මධාරය) යන්න බලපවත්වයි.

348. Saṅkhyāpubbo [Pg.191] digu.

348. සංඛ්‍යා පූර්ව පදය කොට ඇති සමාසය 'දිගු' සමාසය නම් වේ.

Saṅkhyāpubbo kammadhārayasamāso digusañño hoti.

සංඛ්‍යා පූර්ව පද කොට ඇති කර්මධාරය සමාසය 'දිගු' යන සංඥාව ලබයි.

Dve gāvo digu, digusadisattā ayampi samāso digūti vutto. Atha vā saṅkhyāpubbattanapuṃsakekattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gato avagatoti digūti vuccati, dvīhi vā lakkhaṇehi gacchati pavattatīti digu. Ettha ca ‘‘saṅkhyāpubbo’’ti vuttattā saṅkhyāsaddasseva pubbanipāto, ‘‘ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.

එළදෙනුන් දෙදෙනෙක් යන අරුතින් 'දිගු' (ද්වි-ගු) නම් වේ, එයට සමාන බැවින් මේ සමාසය ද 'දිගු' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, සංඛ්‍යාව පූර්වයෙන් තිබීම සහ නපුංසක ඒකවචනය යන ලක්ෂණ දෙකෙන් යුක්තව අවබෝධ කරගන්නා ලද බැවින් 'දිගු' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ලක්ෂණ දෙකකින් පවතින බැවින් 'දිගු' නම් වේ. මෙහි ද 'සංඛ්‍යාපුබ්බෝ' (සංඛ්‍යාව පූර්වයෙහි ඇති) යැයි පැවසුණු බැවින් සංඛ්‍යා වාචක ශබ්දයට ම පූර්ව නිපාතය (පෙරට පැමිණීම) වේ, 'උභේ තප්පුරිසා' යන්නෙන් තත්පුරුෂ සංඥාව ද වේ.

‘‘Napuṃsakaliṅgo’’ti vattate.

''නපුංසකලිංගෝ'' (නපුංසක ලිංගය) යන්න බලපවත්වයි.

349. Digussekattaṃ.

349. දිගු සමාසයට ඒකවචනය (එක්බව) වේ.

Digussa samāsassa ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.

දිගු සමාසයට ඒක වචන භාවය ද, නපුංසක ලිංග භාවය ද වෙයි.

Samāhāradigussetaṃ gahaṇaṃ, tattha sabbatthekavacanameva hoti, aññatra pana bahuvacanampi, nāmabyapadesasyādyuppatti amādesādi.

මෙම නියමය සමාහාර දිගු සමාසය සඳහා ගනු ලැබේ. එහි සෑම අර්ථයකදීම ඒක වචනයම වෙයි, වෙනත් තැනක (අසමාහාර දිගුහි) බහු වචනය ද වෙයි. නාම සංඥාවල ආදි ප්‍රත්‍ය උත්පත්තිය ද 'අං' ආදේශය ආදිය ද සිදු වේ.

Tilokaṃ, he tiloka, tilokaṃ, tilokena, tilokassa, tilokā tilokasmā tilokamhā, tilokassa, tiloke tilokamhi tilokasmiṃ.

තිලෝකං (තුන් ලොව), හේ තිලෝක (එම්බා තුන් ලොව), තිලෝකං, තිලෝකේන, තිලෝකස්ස, තිලෝකා තිලෝකස්මා තිලෝකම්හා, තිලෝකස්ස, තිලෝකේ තිලෝකම්හි තිලෝකස්මිං (යනාදී වශයෙන් රූප සිද්ධි වේ).

Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catussaccaṃ, catasso disā catuddisaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ.

එසේම, දඬු තුනක් එක්වීමෙන් 'තිදණ්ඩං', කෙලෙස් මල තුනක් එක්වීමෙන් 'තිමලං', ත්‍රිලක්ෂණයෙන් 'තිලක්ඛණං', චතුරාර්ය සත්‍යයෙන් 'චතුස්සච්චං', සිවු දෙස යන අරුතින් 'චතුද්දිසං' (මෙහි ''සරෝ රස්සෝ නපුංසකේ'' සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ ස්වරය ලඝු වේ), පන්සිල් යන අරුතින් 'පඤ්චසික්ඛාපදං', සළායතන යන අරුතින් 'සළායතනං', සත් දිනක් යන අරුතින් 'සත්තාහං', අටසිල් යන අරුතින් 'අට්ඨසීලං', නවලෝකෝත්තර ධර්මයෙන් 'නවලෝකුත්තරං', දසසිල් යන අරුතින් 'දසසීලං', යොදුන් සියයක් යන අරුතින් 'සතයෝජනං' යනාදී වශයෙනි.

Tathā – dve rattiyo dvirattaṃ, tisso rattiyo tirattaṃ, dve aṅguliyo dvaṅgulaṃ, satta godāvariyo, tāsaṃ samāhāroti vā sattagodāvaraṃ.

එසේම - රැයවල් දෙකක් 'ද්විරත්තං', රැයවල් තුනක් 'තිරත්තං', ඇඟිලි දෙකක් 'ද්වංගුලං', ගෝදාවරී ගංගාවන් සතකගේ සමූහය යන අරුතින් 'සත්තගෝදාවරං' යනාදී වශයෙනි.

Ettha ca ratti aṅguli godāvarīnamantassa –

මෙහි 'රත්ති', 'අංගුලි', 'ගෝදාවරී' යන ශබ්දයන්ගේ අග ස්වරයට –

350. Kvaci samāsantagatānamakāranto.

350. ඇතැම් විට සමාසය කෙළවර පිහිටි ශබ්දයන්ගේ අගට 'අ' කාරය පැමිණේ.

Rājādigaṇassetaṃ gahaṇaṃ, tena samāsantagatānaṃ rājādīnaṃ nāmānaṃ anto kvaci akāro hotīti attho. Kāraggahaṇena bahubbīhādimhi samāsante kvaci kappaccayo hoti, surabhi su du pūtīhi gandhantassikāro ca.

මෙය රාජාදී ගණයට අයත් නාමයන් සඳහා ගනු ලැබේ. එයින් සමාස කෙළවරෙහි ඇති 'රාජ' ආදී නාමයන්ගේ අග ස්වරය ඇතැම් විට 'අ' කාරය වන බව අර්ථයයි. 'කාර' යන වචනය ග්‍රහණය කිරීමෙන් බහුබ්බීහි ආදී සමාසයන්හි අගට ඇතැම් විට 'ක' ප්‍රත්‍යය ද, සුරභි, සු, දු, පූති යන පදයන්ට පසුව එන 'ගන්ධ' ශබ්දයේ අගට 'ඉ' කාරය ද පැමිණේ.

Atha vā a ca ko ca akā, rakāro padasandhikaro, tena kvaci samāsantagatānamanto hutvā a ka iccete paccayā hontīti attho. Tena pañca gāvo samāhaṭāti atthe samāsādiṃ katvā samāsante appaccaye, ‘‘o sare cā’’ti avādese ca kate ‘‘pañcagava’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘Dviratta’’ntiādīsu pana appaccaye kate pubbasarassa ‘‘saralopo’’tiādinā lopo.

නැතහොත් 'අ' කාරය ද 'ක' ප්‍රත්‍යය ද එකතු වී 'අකා' වන අතර, 'ර' කාරය පද සන්ධි කරන්නකි. එයින් ඇතැම් විට සමාසයේ අගට පැමිණ 'අ' සහ 'ක' යන ප්‍රත්‍යයන් වන බව අර්ථයයි. එබැවින්, ගවයන් පස් දෙනෙකුගේ සමූහය යන අරුතින් 'පංචගවං' ආදිය සිද්ධ වේ (මෙහි සමාස කර, අගට 'අ' ප්‍රත්‍යය යොදා, ''ඕ සරේ ච'' සූත්‍රයෙන් 'අව' ආදේශය කිරීමෙනි). 'ද්විරත්තං' ආදියේදී 'අ' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි, ''සරලෝපෝ'' යනාදී සූත්‍රයෙන් පූර්ව ස්වරය ලෝප වේ.

Asamāhāradigu yathā – eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Evaṃ ekadhammo, ekaputto, tayo bhavā tibhavā, catasso disā catuddisā, dasasahassacakkavāḷāni iccādi.

අසමාහාර දිගු සමාසයට උදාහරණ නම්: එක්තරා පුද්ගලයෙක් යන අරුතින් 'ඒකපුග්ගලෝ' වේ. එසේම එකම ධර්මය (ඒකධම්මෝ), එකම පුත්‍රයා (ඒකපුත්තෝ), භවයන් තුන (තිභවා), සිවු දෙස (චතුද්දිසා), දසදහසක් සක්වළ (දසසහස්සචක්කවාළානි) යනාදී වශයෙනි.

Digusamāso.

දිගු සමාසයයි.

Tappurisasamāsa

තත්පුරුෂ සමාසය

Atha tappurisasamāso vuccate.

දැන් තත්පුරුෂ සමාසය කියනු ලැබේ.

So pana dutiyādīsu chasu vibhattīsu bhāvato chabbidho. Tattha dutiyātappuriso gatanissitātītātikkantappattāpannādīhi bhavati.

එය ද්විතීයා විභක්තියේ සිට විභක්ති හයෙහි යෙදෙන බැවින් හය වැදෑරුම් වේ. එහි ද්විතීයා තත්පුරුෂ සමාසය ගත (ගිය), නිස්සිත (ඇසුරු කළ), අතීත (ඉක්මගිය), අතික්කන්ත (ඉක්මවූ), පත්ත (පැමිණි), ಆපන්න (පැමිණි) ආදී පදයන් සමඟ සිදුවේ.

Saraṇaṃ gatoti viggahe –

සරණ ගියේය යන විග්‍රහයෙහි –

‘‘Tappuriso’’ti vattate.

''තප්පුරිසෝ'' (තත්පුරුෂ) යන්න බලපවත්වයි.

351. Amādayo[Pg.193] parapadebhi.

351. ''අං'' (ද්විතීයා විභක්ති ප්‍රත්‍යය) ආදියෙන් කෙළවර වන පදයන්, පර පදයන් සමඟ (විකල්ප වශයෙන් සමාස වේ).

Amādivibhatyantāni yuttatthāni pubbapadāni nāmehi parapadebhi saha vibhāsā samasyante, so samāso tappurisasañño hoti. Ayañca tappuriso abhidheyyavacanaliṅgo.

'අං' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් අගට ඇති, සුදුසු අර්ථ ඇති පූර්ව පදයන්, පර පද නාමයන් සමඟ විකල්ප වශයෙන් සමාස වේ. එම සමාසය තත්පුරුෂ සමාසය යන නම ලබයි. මෙම තත්පුරුෂ සමාසය, විශේෂ්‍ය පදයේ (අභිධෙය්‍ය) වචන සහ ලිංගය ගනී.

Gatādisaddā kitantattā tiliṅgā, vibhattilopādi sabbaṃ pubbasamaṃ. So saraṇagato, te saraṇagatā. Sā saraṇagatā, tā saraṇagatāyo. Taṃ kulaṃ saraṇagataṃ, tāni kulāni saraṇagatāni iccādi.

''ගත'' ආදී ශබ්දයන් කෘදන්ත (කිදන්ත) බැවින් ලිංග තුනෙහිම වැටේ. විභක්ති ලෝපය ආදී සියල්ල පෙර සේම වේ. (පුල්ලිංගයෙහි) ඔහු සරණ ගියේය (සෝ සරණගතෝ), ඔවුහු සරණ ගියහ (තේ සරණගතා). (ස්ත්‍රීලිංගයෙහි) ඇය සරණ ගියාය (සා සරණගතා), ඔවුහු සරණ ගියහ (තා සරණගතායෝ). (නපුංසක ලිංගයෙහි) ඒ කුලය සරණ ගියේය (තං කුලං සරණගතං), ඒ කුලයන් සරණ ගියහ (තානි කුලානි සරණගතානි) යනාදී වශයෙනි.

Evaṃ araññagato, bhūmigato, dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito, bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto, pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ. Lokātikkantaṃ, sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto, sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, rathaṃ āruḷho rathāruḷho, sabbarattiṃ sobhano sabbarattisobhano, muhuttasukhaṃ.

එසේම, අරණ්‍යයට ගිය (අරඤ්ඤගතෝ), භූමියට ගිය (භූමිගතෝ), ධර්මය ඇසුරු කළ (ධම්මනිස්සිතෝ), අර්ථය ඇසුරු කළ (අත්ථනිස්සිතෝ), භවය ඉක්මගිය (භවාතීතෝ), කාලය ඉක්මගිය (කාලාතීතෝ), ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය (පමාණාතික්කන්තං), ලෝකය ඉක්මවා ගිය (ලෝකාතික්කන්තං), සැපයට පැමිණි (සුඛප්පත්තෝ), දුකට පැමිණි (දුක්ඛප්පත්තෝ), සෝතයට (මඟඵල දක්නා නුවණට) පැමිණි (සෝතාපන්නෝ), නිරෝධයට සම වැදුණු (නිරෝධසමාපන්නෝ), rathaṃ rathāruḷho (රථයට නැඟුණු රථාරූළ්හෝ), මුළු රැය පුරා බබළන (සබ්බරත්තිසෝභනෝ), මොහොතක සැපය (මුහුත්තසුඛං) යනාදී වශයෙනි.

Upapadasamāse pana vuttiyeva tassa niccattā. Yathā – kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo, saccaṃ vadituṃ sīlamassāti saccavādī iccādi.

උපපද සමාසයෙහි දී නම්, එහි නිත්‍ය ස්වභාවය නිසා සමාස වෘත්තියම (එක්වීමම) සිදු වේ. උදාහරණ: කර්මාන්ත කෙරේ යන අරුතින් 'කම්මකාරෝ' (වැඩකරන්නා), 'කුම්භකාරෝ' (වලං සාදන්නා), යහපත කැමති වේ යන අරුතින් 'අත්ථකාමෝ', ධර්මයට කැමති වේ යන අරුතින් 'ධම්මකාමෝ', ධර්මය දරයි යන අරුතින් 'ධම්මධරෝ', විනය දරයි යන අරුතින් 'විනයධරෝ', සත්‍යය කථා කිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය යන අරුතින් 'සච්චවාදී' යනාදී වශයෙනි.

Tavantumānantādikitantehi vākyameva vavatthitavibhāsādhikārato. Yathā – odanaṃ bhuttavā, dhammaṃ suṇamāno, dhammaṃ suṇanto, kaṭaṃ karāno, anabhidhānato vā, abhidhānalakkhaṇā hi taddhitasamāsakitakāti.

තවන්තු, මාන, අන්ත ආදී කෘදන්ත ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද සමඟ, ව්‍යවස්ථිත විකල්ප නියමය නිසා (සමාස නොවී) වාක්‍යයම සිදුවේ. එනම්: බත් කෑවේය (ඕදනං භුත්තවා), ධර්මය අසමින් (ධම්මං සුණමානෝ), ධර්මය අසන (ධම්මං සුණන්තෝ), පැදුරක් කරන (කටං කරානෝ) යනාදියයි. නැතහොත්, (එවැනි තැන්හි සමාසයෙන් අර්ථය) ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. මන්ද, තද්ධිත, සමාස සහ කෘදන්තයන්ගේ ලක්ෂණය (අර්ථය) ප්‍රකාශ කිරීම වන බැවිනි.

Dutiyātappuriso.

ද්විතීයා තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Tatiyā [Pg.194] kitaka pubba sadisa samūnattha kalaha nipuṇa missasakhilādīhi.

තෘතීයා තත්පුරුෂ සමාසය කෘදන්ත (කිදන්ත), පූර්ව, සදිස (සමාන), ඌන (අඩු), අත්ථ (ප්‍රයෝජන), කලහ (කෝලාහල), නිපුණ (දක්ෂ), මිස්ස (මිශ්‍ර), සඛිල (මිත්‍රශීලී) ආදී පද සමඟ සිදු වේ.

Buddhena bhāsito buddhabhāsito, dhammo. Evaṃ jinadesito, satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito, viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃkataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhataṃ, raññā hato rājahato, rogapīḷito, aggidaḍḍho, sappadaṭṭho, sallena viddho sallaviddho, icchāya apakato icchāpakato, sīlena sampanno sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātitthaddho, guṇahīno, guṇavuḍḍho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ, kākehi peyyā kākapeyyā, nadī.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යන අරුතින් 'බුද්ධභාසිතෝ' ධර්මය වේ. එසේම ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද (ජිනදේසිතෝ), ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද (සත්ථුවණ්ණිතෝ), බුද්ධිමතුන් විසින් ගර්හා කරන ලද (විඤ්ඤුගරහිතෝ), බුද්ධිමතුන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද (විඤ්ඤුප්පසත්ථෝ), ඊශ්වරයා විසින් කරන ලද (ඉස්සරකතං), තමා විසින්ම කරන ලද (සයංකතං), ගිරවුන් විසින් ගෙනෙන ලද (සුකාහතං), රජු විසින් මරන ලද (රාජහතෝ), රෝගයෙන් පීඩිත වූ (රෝගපීළිතෝ), ගින්නෙන් දැවුණු (අග්ගිදඩ්ඪෝ), සර්පයා විසින් දෂ්ට කරන ලද (සප්පදට්ඨෝ), හීයකින් විදින ලද (සල්ලවිද්ධෝ), ආශාව නිසා කරන ලද (ඉච්ඡාපකතෝ), සීලයෙන් යුක්ත වූ (සීලසම්පන්නෝ) යනාදී වශයෙනි. එසේම සැපය සමඟ පවත්නා (සුඛසහගතං), ඥානයෙන් යුක්ත වූ (ඤාණසම්පයුත්තං), මිතුරන් සමඟ එක්වීම (මිත්තසංසග්ගෝ), ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම (පියවිප්පයෝගෝ), ජාතිය නිසා උඩඟු වූ (ජාතිත්ථද්ධෝ), ගුණයෙන් හීන වූ (ගුණහීනෝ), ගුණයෙන් වැඩුණු (ගුණවුද්ධෝ), සිව්දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් විසින් කළ යුතු (චතුවග්ගකරණීයං), සිව්දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් විසින් කළ යුතු දේ (චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං), කපුටන්ට ද බීමට හැකි තරම් ජලයෙන් පිරුණු (කාකපෙය්‍යා) ගඟ යනාදී වශයෙනි.

Kvaci vuttiyeva, urena gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, parasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā.

ඇතැම් විට සමාස වෘත්තියම (එක්වීමම) සිදු වේ: ළයෙන් යන්නේය යන අරුතින් 'උරගෝ' (සර්පයා), පයෙන් (මුල්වලින්) පැන් බොන්නේය යන අරුතින් 'පාදපෝ' (ගස) යනාදියයි. ඇතැම් විට වාක්‍යයම (සමාස නොවීම) සිදු වේ: පොරවෙන් කපන ලද්දේය (පරසුනා ඡින්නවා), කපුටන් විසින් පැන් බිය යුතු (කාකේහි පාතබ්බා), දැකීමෙන් නැසිය යුතු (දස්සනේන පහාතබ්බා) යනාදියයි.

Pubbādiyoge – māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, pitusamo, ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasaṃmissaṃ, vācāsakhilo, satthārā sadiso satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano, khīrodano, assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.

පූර්ව ආදී වචන යෝගයේදී – ‘මසකින් පෙර වූයේ’ (මසට පෙර වූයේ) මසපූර්ව (මාසපුබ්බ) වේ. මෙසේම මවට සමාන වූ (මාතුසදිස), පියාට සමාන වූ (පිතුසම), එකකින් අඩු විස්ස (එකූනවිසති - දහනවය), සීලයෙන් තොර වූ (සීලවිකල), කඩුවෙන් කළ කලහය (අසිකලහ), වචනයෙහි නිපුණ වූ (වාචානිපුණ), යාවකාලික දෙයින් මිශ්‍ර වූව (යාවකාලිකසම්මිස්ස), වචනයෙන් මෘදු වූ (වාචාසඛිල), ශාස්තෘන් වහන්සේ හා සමාන වූ (සත්ථුකප්ප), පින් අපේක්ෂා කරන්නා (පුඤ්ඤත්ථික), ගුණයෙන් අධික වූ (ගුණාධික), හකුරෙන් මිශ්‍ර වූ බත (ගුළෝදන), කිරි බත (ඛීරෝදන), අසුන් යෙදූ රථය (අස්සරථ), මාර්ග චිත්තය (මග්ගචිත්ත), දඹ ගසින් ලකුණු කොට හඳුන්වන ලද ද්වීපය (ජම්බුදීප), එකක් අධික වූ දහය (ඒකාදස - එකොළහ), උපතින් අන්ධ වූ (ජච්චන්ධ), ස්වභාවයෙන්ම බුද්ධිමත් වූ (පකතිමේධාවී) යනාදියයි.

Tatiyātappuriso.

තෘතීයා තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Catutthī [Pg.195] tadatthaatthahitadeyyādīhi.

චතුර්ථී (විභක්ත්‍යන්ත පදය) ‘තදත්ථ’ (ඒ සඳහා වූ), ‘අත්ථ’ (යහපත), ‘හිත’ (හිතසුව පිණිස), ‘දෙය්‍ය’ (දීමට සුදුසු දෑ) ආදී පදයන් සමඟ (සමාස වේ).

Tadatthe – kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvaratthāyāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlyaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassatthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukānamatthāya bhattaṃ āgantukabhattaṃ. Evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ.

‘තදත්ථ’ (ඒ සඳහා වූ) යන්නෙහි – කඨිනය සඳහා වූ රෙද්ද ‘කඨිනදුස්ස’ (කඨින සිවුරු සඳහා වූ රෙද්ද යනු අර්ථයයි) වේ. මෙසේම සිවුර සඳහා වූ රෙද්ද (චීවරදුස්ස), සිවුර සඳහා වූ මිල (චීවරමූල්‍ය), කැඳ සඳහා වූ සහල් (යාගුතණ්ඩුල), බත් සඳහා වූ සහල් (භත්තතණ්ඩුල), සංඝයා වහන්සේ උදෙසා වූ බත (සංඝභත්ත), ආගන්තුකයන් උදෙසා වූ බත (ආගන්තුකභත්ත) වේ. මෙසේම ගමනෙහි යෙදෙන්නන් උදෙසා වූ බත (ගමිකභත්ත), ප්‍රාසාදයක් තැනීම සඳහා වූ ද්‍රව්‍ය (පාසාදදබ්බ) වේ.

Atthe bhikkhusaṅghassatthāya vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassatthāya yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā. Tadatthaṃ. Etadattho vāyāmo, etadatthā kathā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ. Kimatthaṃ, attatthaṃ, paratthaṃ, vinayo saṃvaratthāya, sukhaṃ samādhatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya. Tathā lokassa hito lokahito, buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ, cīvaraṃ. Idha na bhavati, saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ iccādi.

‘අත්ථ’ (සඳහා වූ/යහපත) යන්නෙහි – භික්ෂු සංඝයා උදෙසා වූ විහාරය ‘භික්ෂුසංඝත්ථ විහාරය’ වේ. භික්ෂු සංඝයා උදෙසා වූ කැඳ (භික්ෂුසංඝත්ථා යාගු), භික්ෂු සංඝයා උදෙසා වූ සිවුර (භික්ෂුසංඝත්ථං චීවරං) වේ. යමක් සඳහා වූයේ ද එය යදත්ථ, යදත්ථා, යදත්ථං වේ. මෙසේම තදත්ථ, තදත්ථා, තදත්ථං ද වේ. මේ සඳහා වූ වෑයම (එතදත්ථෝ වායාමෝ), මේ සඳහා වූ කතාව (එතදත්ථා කථා), මේ සඳහා කන් යොමු කිරීම (එතදත්ථං සෝතාවධානං) වේ. කුමක් සඳහාද (කිමත්ථං), තමා සඳහා (අත්තත්ථං), අන් අය සඳහා (පරත්ථං), විනය සංවරය සඳහා වේ (විනයෝ සංවරත්ථාය), සැපය සමාධිය සඳහා වේ (සුඛං සමාධත්ථාය), කලකිරීම නොඇලීම සඳහා වේ (නිබ්බිදා විරාගත්ථාය), නොඇලීම මිදීම සඳහා වේ (විරාගෝ විමුත්තිත්ථාය) යනාදියයි. එසේම ලෝකයාට හිත වූයේ ‘ලෝකහිත’ වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කිරීමට සුදුසු දේ ‘බුද්ධදෙය්‍ය’ වේ (මල් ආදිය). සංඝයා වහන්සේට පූජා කිරීමට සුදුසු දේ ‘සංඝදෙය්‍ය’ වේ (සිවුරු ආදිය). මෙහි (සමාසයක්) නොවේ: සංඝයා වහන්සේට දිය යුතු දේ (සංඝස්ස දාතබ්බං), සංඝයා වහන්සේට දීම පිණිස (සංඝස්ස දාතුං) යනාදියයි.

Catutthītappuriso.

චතුර්ථී තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Pañcamī apagamana bhaya virati mocanatthādīhi.

පංචමී (විභක්ත්‍යන්ත පදය) ‘අපගමන’ (ඉවත් වීම), ‘භය’ (භයවීම), ‘විරති’ (වැළකීම), ‘මෝචන’ (මිදීම) ආදී අර්ථ දෙන පදයන් සමඟ (සමාස වේ).

Methunasmā apeto methunāpeto. Evaṃ palāpāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto. Gāmato nikkhantaṃ gāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanacuto, āpattivuṭṭhānaṃ, dharaṇitaluggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo.

මෛථුනයෙන් දුරු වූයේ ‘මෛථුනාපේත’ වේ. මෙසේම හිස් කතාවෙන් දුරු වූයේ (පලාපාපගත), නගරයෙන් නික්මුණේ (නගරනිග්ගත), පිණ්ඩපාතයෙන් පෙරළා පැමිණි (පිණ්ඩපාතපටික්කන්ත) වේ. ගමෙන් නික්මුණේ (ගාමනික්ඛන්ත), ගස මුදුනෙන් වැටුණේ (රුක්ඛග්ගපතිත), ශාසනයෙන් ගිලිහුණේ (ශාසනචුත), ඇවැතින් නැඟී සිටීම (ආපත්තිවුට්ඨාන), පොළොවෙන් මතු වූයේ (ධරණිතලුග්ගත), සියලු භවයන්ගෙන් නික්මුණේ (සබ්බභවනිස්සට) වේ.

Bhayatthādiyoge yathā – rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corehi bhayaṃ corabhayaṃ, amanussehi bhayaṃ amanussabhayaṃ, aggito bhayaṃ aggibhayaṃ. Pāpato bhīto pāpabhīto[Pg.196], pāpabhīruko, akattabbato virati akattabbavirati. Evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho, kammato samuṭṭhitaṃ kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ.

භය ආදී අර්ථයන්ගේ යෝගයේදී මෙසේය – රජුගෙන් වන බිය ‘රාජභය’ වේ, සොරුන්ගෙන් වන බිය ‘චෝරභය’ වේ, අමනුෂ්‍යයන්ගෙන් වන බිය ‘අමනුස්සභය’ වේ, ගින්නෙන් වන බිය ‘අග්ගිභය’ වේ. පවට බිය වූයේ ‘පාපභීත’, ‘පාපභීරුක’ වේ. නොකටයුතු දෙයින් වැළකීම ‘අකත්තබ්බවිරති’ වේ. මෙසේම කාය දුශ්චරිතයෙන් වැළකීම (කායදුච්චරිතවිරති), වචී දුශ්චරිතයෙන් වැළකීම (වචීදුච්චරිතවිරති), බන්ධනයෙන් මිදුණේ (බන්ධනමුත්ත), වනයෙන් මිදුණේ (වනමුත්ත), බන්ධනයෙන් මිදීම (බන්ධනමොක්ඛ), කර්මයෙන් උපන්නේ (කම්මසමුට්ඨිත), උසස්ම උසස් (උක්කට්ඨුක්කට්ඨ), පහත්ම පහත් (ඕමකෝමක) වේ.

Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na bhavati, pāsādā patito.

ඇතැම් තැනක වෘත්තිය (සමාස පදය) ම වෙයි. කර්මයෙන් උපන්නේ ‘කර්මජ’ වේ. මෙසේම සිතෙන් උපන්නේ (චිත්තජ), ඍතුවෙන් උපන්නේ (උතුජ), ආහාරයෙන් උපන්නේ (ආහාරජ) වේ. මෙහි (සමාසයක්) නොවේ: ප්‍රාසාදයෙන් වැටුණේ (පාසාදා පතිතෝ).

Pañcamītappuriso.

පංචමී තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Chaṭṭhī rañño putto rājaputto. Evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā, maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho.

ෂෂ්ඨී (විභක්ති සමාසයෙහි) – රජුගේ පුත්‍රයා ‘රාජපුත්ත’ වේ. මෙසේම රාජ පුරුෂයා (රාජපුරිස), ආචාර්යවරයාට පුදන්නා (ආචරියපූජක), බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයා (බුද්ධසාවක), බුද්ධ රූපය (බුද්ධරූප), ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ වචනය (ජිනවචන), සමුද්‍ර ඝෝෂය (සමුද්දඝෝස), ධාන්‍යයන්ගේ රැස ‘ධාන්‍යරාශි’ (ධඤ්ඤරාසි) වේ, මල් සුවඳ (පුප්ඵගන්ධ), පලතුරු යුෂ (ඵලරස), කයෙහි සැහැල්ලු බව ‘කායලහුතා’ වේ, මරණය පිළිබඳ සිහිය (මරණස්සති), ගස මුල (රුක්ඛමූල), යකඩ පාත්‍රය ‘අයෝපත්ත’ වේ. මෙසේම රන් කටාරම (සුවණ්ණකටාහ), පැන් තලිය (පානීයථාලක), ගිතෙල් කළය (සප්පිකුම්භ) වේ.

‘‘Devānaṃ rājā’’ti atthe samāsādimhi kate ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti akāro, tato ‘‘syā cā’’ti āttaṃ na bhavati. Devarājo, devarājā, devarājaṃ, devarāje iccādi purisasaddasamaṃ. Attābhāve so devarājā, te devarājāno iccādi rājasaddasamaṃ. Tathā devānaṃ sakhā devasakho, devasakhā, so devasakhā, te devasakhāno iccādi.

‘දෙවියන්ගේ රජු’ යන අර්ථයෙන් සමාසය මුලින් කළ කල්හි, ‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තෝ’ සූත්‍රයෙන් අකාරාන්ත භාවය වේ, ඉන්පසු ‘ස්‍යා ච’ සූත්‍රයෙන් ආ-කාරය නොවේ. (එවිට) දේවරාජෝ, දේවරාජා, දේවරාජං, දේවරාජේ යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්දය හා සමාන වේ. ආ-කාරය නැති කල්හි සෝ දේවරාජා, තේ දේවරාජානෝ යනාදී වශයෙන් රාජ ශබ්දයට සමාන වේ. එසේම දෙවියන්ගේ යහළුවා ‘දේවසඛෝ’, ‘දේවසඛා’ වේ. සෝ දේවසඛා, තේ දේවසඛානෝ යනාදියයි.

Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ. Evaṃ pumbhāvo, pumantalopādi.

පුරුෂයාගේ ලිංගය ‘පුල්ලිංග’ වේ. මෙසේම පුරුෂ භාවය (පුම්භාව), පුම-අන්ත ලෝපය (පුමන්තලෝප) ආදියයි.

Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhe īkārūkārānaṃ rassattaṃ.

ඇතුගේ පාදය (හත්ථිපද), ස්ත්‍රියගේ රූපය (ඉත්ථිරූප), භික්ෂුණී සංඝයා (භික්ඛුනිසංඝ), දඹ අත්ත (ජම්බුසාඛා) යන්නෙහි ‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං’ ආදී සූත්‍රවලින් මධ්‍යයෙහි ඇති ඊ-කාර ඌ-කාරයන්ගේ ලුහු (ලස්ස) බව සිදු වේ.

Vibhāsādhikārato [Pg.197] kvaci vākyameva, sahasā kammassa kattāro, bhinnānaṃ sandhātā, kappassa tatiyo bhāgo, yā ca pakkhassa aṭṭhamī, manussānaṃ khattiyo sūratamo.

විභාෂා අධිකාරය නිසා ඇතැම් විට වාක්‍යයම (විග්‍රහ වාක්‍යයම සමාස නොවී) පවතී. ‘සහසා කම්මස්ස කත්තාරෝ’ (වැඩිදුර නොසිතා කටයුතු කරන්නෝ), ‘භින්නානං සන්ධාතා’ (භේද වූවන් සමගි කරන්නා), ‘කප්පස්ස තතියෝ භාගෝ’ (කපෙන් තුන්වන කොටස), ‘යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී’ (පක්ෂයෙහි යම් අටවකක් වේද), ‘මනුස්සානං ඛත්තියෝ සූරතමෝ’ (මිනිසුන් අතරින් ක්ෂත්‍රියයා වඩාත්ම වීරයාය) වැනි තැන් මීට උදාහරණ වේ.

Yuttattho icceva? ‘‘Bhaṭo rañño puriso devadattassā’’ti ettha ‘‘bhaṭasambandhe chaṭṭhī’’ti aññamaññānapekkhatāya ayuttatthabhāvato samāso na bhavati, ‘‘kosalassa rañño putto’’tiādīsu pana sāpekkhatāya asamatthattā na bhavati, sambandhīsaddānaṃ pana niccaṃ sāpekkhattepi gamakattā samāso, yathā – devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.

‘යුක්තාර්ථ’ (පද එකට ගැළපෙන අර්ථය ඇති බව) යන්න කුමටද? ‘භටෝ රඤ්ඤෝ පුරිසෝ දේවදත්තස්ස’ (දේවදත්තගේ සේවකයා රජුගේ පුරුෂයෙකි) යන මෙහි ‘භටයාගේ සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය’ ඇති බැවින්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අපේක්ෂාවක් නොමැතිකම නිසා යුක්තාර්ථ භාවය නොවන බැවින් සමාසයක් නොවේ. ‘කෝසලස්ස රඤ්ඤෝ පුත්තෝ’ (කෝසල රජුගේ පුත්‍රයා) යනාදී තැන්වලදී ද අපේක්ෂා සහිත වන බැවින් (සමාස වීමට) අසමත් කම නිසා සමාසයක් නොවේ. එහෙත් සම්බන්ධී ශබ්දයන් නිතර අපේක්ෂා සහිත වුවද අර්ථය වටහා ගත හැකි බැවින් සමාසය සිදු වේ. උදාහරණ: දේවදත්තගේ ගුරුකුලය (දේවදත්තස්ස ගුරුකුලං), භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා (භගවතෝ සාවකසංඝෝ) යනාදියයි.

Chaṭṭhītappuriso.

ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Sattamī rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ, cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ, dassane assādo dassanassādo, araññe vāso araññavāso, vikāle bhojanaṃ vikālabhojanaṃ, kāle vassaṃ kālavassaṃ, vane pupphaṃ vanapupphaṃ. Evaṃ vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamaccho, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā, itthīsu dhutto itthidhutto chāyāya sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakabaddho.

සප්තමී (විභක්ති සමාසයෙහි) – රූපයෙහි සංඥාව ‘රූපසංඥා’ වේ. මෙසේම රූපයෙහි සඤ්චේතනාව (රූපසඤ්චේතනා), සංසාරයෙහි දුක (සංසාරදුක්ඛ), ඇසෙහි පිහිටි විඥානය (චක්ඛුවිඤ්ඤාණ), ධර්මයෙහි ඇලුනු (ධම්මරත), ධර්මයෙහි දැඩි ඇල්ම (ධම්මාභිරති), ධර්මයෙහි කැමැත්ත (ධම්මරුචි), ධර්මයට ගෞරවය (ධම්මගාරව), ධර්මයන්හි නිරුක්තිය (ධම්මනිරුක්ති), දන් දීමෙහි අධිමොක්ඛය (දානාධිමුත්ති), වෙනත් භවයක කරන ලද (භවන්තරකත), දැකීමෙහි ආශ්වාදය (දස්සනස්සාද), අරණ්‍යයෙහි වාසය (අරඤ්ඤවාස), විකාලයෙහි භෝජනය (විකාලභෝජන), සුදුසු කාලයෙහි වර්ෂාව (කාලවස්ස), වනයෙහි මල (වනපුප්ඵ) වේ. මෙසේම වල් මී හරකා (වනමහිස), ගම් ඌරා (ගාමසූකර), මුහුදු මාළුවා (සමුද්දමච්ඡ), වලෙහි වසන ඉබ්බා (ආවාටකච්ඡප), වලෙහි වසන ගෙම්බා (ආවාටමණ්ඩූක), ළිං ගෙම්බා (කූපමණ්ඩූක), තොටුපළෙහි නැව (තිත්ථනාවා), ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ලොල් වූයේ ‘ඉත්ථිධුත්ත’ වේ, සෙවනෙහි වේළුණු (ඡායාසුක්ඛ), අඟුරු මත පිසින ලද (අංගාරපක්ක), හිරගෙයි බැඳුනු (චාරකබද්ධ) වේ.

Idha vuttiyeva, yathā – vane caratīti vanacaro, kucchimhi sayatīti kucchisayo, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho. Evaṃ jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho, paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, sire ruhatīti siroruhaṃ iccādi.

මෙහි වෘත්තිය (සමාස පදය) ම වෙයි, එනම් – වනයෙහි හැසිරෙන්නේ ‘වනචර’ වේ, කුසෙහි නිදන්නේ ‘කුච්ඡිසය’ වේ, ගොඩබිම සිටින්නේ ‘ථලට්ඨ’ වේ. මෙසේම ජලයෙහි සිටින්නේ (ජලට්ඨ), පර්වතයෙහි සිටින්නේ (පබ්බතට්ඨ), මාර්ගයෙහි සිටින්නේ (මග්ගට්ඨ), මඩෙහි උපන්නේ (පංකජ), හිසෙහි වැවෙන්නේ (සිරෝරුහ) යනාදියයි.

Idha [Pg.198] na bhavati, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

මෙහි (සමාසයක්) නොවේ: භෝජනයෙහි පමණ දන්නා බව (භෝජනේ මත්තඤ්ඤුතා), ඉන්ද්‍රියයන්හි වැසූ දොර ඇති බව (ඉන්ද්‍රියේසු ගුත්තද්වාරතා), ආසනයෙහි හුන් (ආසනේ නිසින්නෝ), ආසනයෙහි හිඳගත යුතු (ආසනේ නිසීදිතබ්බං).

Sattamītappuriso.

සප්තමී තත්පුරුෂ සමාසයයි.

‘‘Tadanuparodhenā’’ti vuttattā yathābhidhānaṃ tappurise kvaci accantādīsu amādivibhatyantaṃ pubbapadaṃ paraṃ sambhavati.

‘තදනුපරෝධේන’ (එයට බාධාවක් නොවන සේ) යැයි වදාළ බැවින්, අභිධානයට (පාලි ව්‍යවහාරයට) එකඟව, ඇතැම් තත්පුරුෂ සමාසයන්හි ‘අච්චන්ත’ ආදී අර්ථයන්හිදී ‘අං’ ආදී විභක්තිවලින් කෙළවර වන පූර්ව පදය පර පදයට පසුව පැමිණිය හැකිය.

Yathā – antaṃ atikkantaṃ accantaṃ, accantāni, velaṃ atikkanto ativelo, rassattaṃ. Evaṃ mālaṃ atīto atimālo, pattajīviko, āpannajīviko, akkhaṃ patigataṃ nissitanti paccakkhaṃ dassanaṃ, paccakkho attabhāvo, paccakkhā buddhi, atthaṃ anugataṃ anvatthaṃ, kokilāya avakuṭṭhaṃ avakokilaṃ vanaṃ, pariccattanti attho. Avamayūraṃ, ajjhayanāya parigilāno pariyajjhayano, kammassa alaṃ samatthoti alaṃkammo, vacanāya alanti alaṃvacano, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ, kilesehi nikkhanto nikkileso, niraṅgaṇo, kosambiyā nikkhanto nikkosambī, vanato niyyāto nibbano, ācariyato paro pācariyo. Evaṃ payyako, parahiyyo, gaṅgāya upari uparigaṅgaṃ. Evaṃ heṭṭhānadī, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā rājahaṃso, haṃsarājā vā, māsassa addhaṃ addhamāsaṃ, māsaddhaṃ vā, āmalakassa addhaṃ addhāmalakaṃ, āmalakaddhaṃ vā, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsakaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ, rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā pacchā pacchārattaṃ. Ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti rattisaddantassa attaṃ, ahassa pubbaṃ pubbanhaṃ. Evaṃ sāyanhaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ahassa anhādeso.

කෙසේද යත් – සීමාව ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්තං' (ඉතා ඉක්මවා ගිය), 'අච්චන්තානි' වේ. වෙලාව (සීමාව) ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අතිවෙලෝ' වේ, (එහිදී) රස්ව වීම සිදු වේ. එමෙන්ම මාලාව ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අතිමාලෝ' වේ. ප්‍රත්‍යයෙන් ජීවත් වන බැවින් 'පත්තජීවිකෝ' වේ, ආපන්න වූ (පැමිණි) ජීවිකාව ඇති බැවින් 'ආපන්නජීවිකෝ' වේ. ඇසට (ඉන්ද්‍රියයට) හමු වූයේ, ඇසුරු කළේ යන අර්ථයෙන් 'පච්චක්ඛං දස්සනං' (ප්‍රත්‍යක්ෂ දර්ශනය) වේ. 'පච්චක්ඛෝ අත්තභාවෝ' (ප්‍රත්‍යක්ෂ ආත්මභාවය), 'පච්චක්ඛා බුද්ධි' (ප්‍රත්‍යක්ෂ බුද්ධිය) වේ. අර්ථය අනුව ගිය බැවින් 'අන්වත්ථං' වේ. කොවුලන් විසින් හඬන ලද වනය 'අවකෝකිලං වනං' වේ, (එහි) අර්ථය අත්හරින ලද යන්නයි. 'අවමයුරං' ද එසේමය. අධ්‍යයනය (ඉගෙනීම) සඳහා වෙහෙසට පත් වූයේ 'පරියජ්ඣයනෝ' වේ. කර්මයට (කාර්යයට) සුදුසු වූ, සමත් වූ තැනැත්තා 'අලංකම්මෝ' වේ. වචනයට (කතා කිරීමට) සමත් වූයේ 'අලංවචනෝ' වේ. තෘෂ්ණා නැමැති වනයෙන් නික්මුණු බැවින් 'නිබ්බානං' (නිර්වාණය) වේ. කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් 'නික්කිලෙසෝ' (කෙලෙස් රහිත) වේ, 'නිරංගණෝ' (රාගාදී කෙලෙස් රහිත) වේ. කොසඹෑ නුවරින් නික්මුණු බැවින් 'නික්කෝසම්බී' වේ. වනයෙන් නික්මුණු බැවින් 'නිබ්බනෝ' වේ. ආචාර්යවරයාට වඩා වැඩිමහල් (හෝ පරම්පරාවෙන් පසු) වූයේ 'පාචරියෝ' වේ. එමෙන්ම 'පය්‍යකෝ' (මුත්තා), 'පරහිය්‍යෝ' (පෙරේදාට පෙර දින) වේ. ගංගාවට ඉහළින් 'උපරිගංගං' වේ. එමෙන්ම 'හෙට්ඨානදී' (ගඟට පහළින්), 'අන්තෝසමාපත්ති' (සමාපත්තිය ඇතුළත) වේ. හංසයන්ගේ රජ 'රාජහංසෝ' හෝ 'හංසරාජා' වේ. මාසයක අර්ධය (භාගය) 'අද්ධමාසං' හෝ 'මාසද්ධං' වේ. නෙල්ලි ගෙඩියක භාගය 'අද්ධාමලකං' හෝ 'ආමලකද්ධං' වේ. කහවණුවක භාගය 'අඩ්ඪකහාපණං' වේ. 'අඩ්ඪමාසකං' ද එසේමය. රාත්‍රියේ භාගය 'අඩ්ඪරත්තං' වේ. රාත්‍රියේ මුල් භාගය 'පුබ්බරත්තං' වේ. රාත්‍රියේ පසු භාගය 'පච්ඡාරත්තං' වේ. මෙහිදී 'ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තෝ' යන සූත්‍රයෙන් 'රත්ති' ශබ්දයේ අගට 'අ' කාරය පැමිණේ. දවසේ මුල් භාගය 'පුබ්බණ්හං' වේ. එමෙන්ම 'සායණ්හං' (සවස් කාලය) වේ. 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'අහ' ශබ්දයට 'අණ්හ' ආදේශය වේ.

Amādiparatappuriso.

'අං' යනාදී විභක්ති පර කොට ඇති තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Kvaci [Pg.199] tappurise ‘‘pabhaṅkarā’’dīsu vibhattilopo na bhavati.

සමහර තත්පුරුෂ සමාසයන්හි 'පභංකර' ආදී ශබ්දයන්හි විභක්ති ලෝපය (හැලීම) සිදු නොවේ.

Yathā – pabhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti samāso, ‘‘nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsasaññā, tato ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilope sampatte tattheva caggahaṇena pubbapade vibhattilopābhāvo. Sesaṃ samaṃ. Pabhaṅkaro, amataṃ dadātīti amatandado, raṇaṃ jahātīti raṇañjaho, jutiṃ dhāretīti jutindharo, tathā sahasākataṃ, parassapadaṃ. Attanopadaṃ, bhayato upaṭṭhānaṃ bhayatūpaṭṭhānaṃ, paratoghoso, gavaṃpatitthero, manasikāro, pubbenivāso, pubbenivāsānussati, majjhekalyāṇaṃ, antevāsī, antevāsiko, janesuto, urasilomo, kaṇṭhekāḷo, sarasijamiccādi.

කෙසේද යත් – 'පභං කරෝති' (ආලෝකය කෙරේ) යන අර්ථයේදී 'අමාදයෝ පරපදේභි' යන සූත්‍රයෙන් සමාසය ද, 'නාමානං සමාසෝ යුත්තත්ථෝ' යන සූත්‍රයෙන් සමාස සංඥාව ද වේ. ඉන්පසු 'තේසං විභත්තියෝ ලෝපා චා' යන සූත්‍රයෙන් විභක්ති ලෝපය ලැබුණු කල්හි, එහිම ඇති 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් පූර්ව පදයේ විභක්ති ලෝපය නොවේ. සෙසු ක්‍රියාවන් සමාන වේ. 'පභංකරෝ' (ආලෝකය කරන්නා) වේ. අමෘතය දෙන බැවින් 'අමතන්දදෝ' වේ, කෙලෙස් නැමැති යුද්ධය දුරු කරන බැවින් 'රණඤ්ජහෝ' වේ, දීප්තිය දරන බැවින් 'ජුතින්ධරෝ' වේ. එමෙන්ම 'සහසාකතං' (හදිසියේ කරන ලද්දක්), 'parassapadaṃ' (පරස්මෛපදය) වේ. 'අත්තනෝපදං' (ආත්මනේපදය), භයෙන් උපස්ථාන වීම 'භයතූපට්ඨානං' වේ, අන්‍යයන්ගෙන් ලැබෙන ඝෝෂය (ඇසීම) 'පරතෝඝෝසෝ' වේ, 'ගවම්පතිත්ථේරෝ' (ගවම්පති තෙරණුවෝ), 'මනසිකාරෝ' (මනසට ගැනීම), 'පුබ්බේනිවාසෝ' (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ), 'පුබ්බේniවාසානුස්සති' (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ සිහි කිරීම), 'මජ්ඣේකල්‍යාණං' (මැද යහපත් වූ), 'අන්තේවාසී' (ළඟ වසන ශිෂ්‍යයා), 'අන්තේවාසිකෝ' (අතවැසියා), ජනයා කෙරෙහි උපන් බැවින් 'ජනේසුතෝ' වේ, ළෙහි රෝම ඇති බැවින් 'උරසිලෝමෝ' වේ, බෙල්ලේ කළු පැහැය ඇති බැවින් 'කණ්ඨේකාළෝ' වේ, විලෙහි උපන් බැවින් 'සරසිජං' යනාදී වේ.

Alopatappuriso.

(මේවා) අලෝප තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Tappurisasamāso niṭṭhito.

තත්පුරුෂ සමාසය නිම විය.

Bahubbīhisamāsa

බහුබ්බීහි සමාසය

Atha bahubbīhisamāso vuccate.

දැන් බහුබ්බීහි සමාසය කියනු ලැබේ.

So ca navavidho dvipado tulyādhikaraṇo, dvipado bhinnādhikaraṇo, tipado nanipātapubbapado, sahapubbapado upamānapubbapado saṅkhyobhayapado disantarāḷattho byatihāralakkhaṇo cāti.

එය (1) ද්විපද තුල්‍යාධිකරණ, (2) ද්විපද භින්නාධිකරණ, (3) ත්‍රිපද, (4) න-නිපාත පූර්වපද, (5) සහ පූර්වපද, (6) උපමාන පූර්වපද, (7) සංඛ්‍යා උභයපද, (8) දිසන්තරාල අර්ථ ඇති සහ (9) ව්‍යතිහාර ලක්ෂණ ඇති වශයෙන් නව වැදෑරුම් වේ.

Tattha dvipado tulyādhikaraṇo bahubbīhi kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.

එහි ද්විපද තුල්‍යාධිකරණ බහුබ්බීහි සමාසය කර්ම (ද්විතීයා) ආදී විභක්ති අර්ථ හයෙහි සිදුවේ.

Tattha [Pg.200] dutiyatthe tāva – ‘‘āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāma’’nti viggahe –

එහි පළමුව ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි – 'ආගතා සමණා ඉමං සංඝාරාමං' (ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා යම් සංඝාරාමයකට වැඩම කළාහුද) යන විග්‍රහයේදී –

352. Aññapadatthesu bahubbīhi.

352. අන්‍ය පදාර්ථයන්හි බහුබ්බීහි සමාසය වේ.

Samasyamānapadato aññesaṃ paṭhamadutiyādivibhatyantānaṃ padānamatthesu yuttatthāni nāmāni vibhāsā samasyante, so samāso bahubbīhisañño ca hoti.

සමාස කරනු ලබන පදයන්ට වඩා වෙනස් වූ, ප්‍රථමා, ද්විතීයා ආදී විභක්තිවලින් කෙළවර වන වෙනත් පදයන්ගේ අර්ථයන්හි ගැළපෙන අර්ථ ඇති නාමපද විකල්පයෙන් සමාස කරනු ලැබෙත්ද, ඒ සමාසය බහුබ්බීහි යන සංඥාව ලබයි.

Bahavo vīhayo yassa so bahubbīhi, bahubbīhisadisattā ayampisamāso anvatthasaññāvasena bahubbīhīti vutto, aññapadatthappadhāno hi bahubbīhi.

යමෙකුට බොහෝ වී ඇද්ද ඔහු 'බහුබ්බීහි' වේ. බහුබ්බීහි (බොහෝ වී ඇති තැනැත්තා) යන්නට සමාන බැවින්, මෙම සමාසය ද අන්වර්ථ සංඥා වශයෙන් 'බහුබ්බීහි' යැයි කියනු ලැබේ. බහුබ්බීහි සමාසයෙහි අන්‍ය පදාර්ථය ප්‍රධාන වේ.

Duvidho cāyaṃ bahubbīhi tagguṇasaṃviññāṇātagguṇasaṃviññāṇavasena, tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā – lambakaṇṇamānayāti.

මෙම බහුබ්බීහි සමාසය (1) තද්ගුණ සංවිඥාන සහ (2) අතද්ගුණ සංවිඥාන වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් යම් තැනක විශේෂණ වූ අර්ථය ද අන්‍ය පදාර්ථය ග්‍රහණය කිරීමත් සමඟම ගනු ලැබේද, එය තද්ගුණ සංවිඥාන බහුබ්බීහි නම් වේ. කෙසේද යත් – 'ලම්බකණ්ණමානය' (දිගු කන් ඇති සතා රැගෙන එන්න) යන්නයි.

Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā – bahudhanamānayāti.

යම් තැනක (විශේෂණ අර්ථය) ග්‍රහණය කරනු නොලැබේද, එය අතද්ගුණ සංවිඥාන බහුබ්බීහි නම් වේ. කෙසේද යත් – 'බහුධනමානය' (බොහෝ ධනය ඇති තැනැත්තා කැඳවාගෙන එන්න) යන්නයි.

Idha bahubbīhisadde viya visesanassa pubbanipāto, sesaṃ pubbasamaṃ.

මෙහි 'බහුබ්බීහි' ශබ්දයේ මෙන් විශේෂණය පූර්වයෙන් තැබීම (පූර්ව නිපාතය) සිදු වේ. සෙසු කරුණු පෙර පරිදිම වේ.

Āgatasamaṇo saṅghārāmo. Ettha ca āgatasaddo, samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tadatthajotanatthameva tadanantaraṃ ‘‘saṅghārāmo’’ti padantaraṃ payujjati, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Idaṃsaddassa ca appayogo, evaṃ sabbattha. Bahubbīhi cāyaṃ abhidheyyaliṅgavacano.

'ආගතසමණෝ සංඝාරාමෝ' වේ. මෙහි 'ආගත' ශබ්දය සහ 'සමණ' ශබ්දය තමන්ගේ ස්වකීය අර්ථයෙහි නොසිට, ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය ඇති, 'සංඝාරාමය' නැමැති අන්‍ය පදාර්ථයෙහි පවතිත්. එම අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිසම ඊට අනතුරුව 'සංඝාරාමෝ' යන වෙනත් පදය යෙදේ. එබැවින් සමාසය මඟින්ම කර්ම අර්ථය ප්‍රකාශ වූ බැවින් නැවත ද්විතීයා විභක්තියක් නොවේ. 'ඉදං' (මේ) ශබ්දය භාවිත නොකිරීම ද සිදු වේ, සෑම තැනකදීම එසේමය. මෙම බහුබ්බීහි සමාසය වනාහි අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන නාමයේ) ලිංගය සහ වචනය ගන්නා සුලුය.

Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ, paṭipannā addhikā yaṃ pathaṃ soyaṃ paṭipannaddhiko patho[Pg.201], abhiruḷhā vāṇijā yaṃ nāvaṃ sā abhiruḷhavāṇijā nāvā. Evaṃ kammatthe bahubbīhi.

එමෙන්ම 'ආගතසමණා සාවත්ථි' (ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා වැඩම කළ සැවැත් නුවර), 'ආගතසමණං ජේතවනං' (ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා වැඩම කළ ජේතවනය), මඟීහු යම් මාර්ගයකට පිළිපන්නාහුද ඒ මාර්ගය 'පටිපන්නද්ධිකෝ පථෝ' වේ, වෙළෙන්දෝ යම් නැවකට නැග්ගාහුද ඒ නැව 'අභිරූළ්හවාණිජා නාවා' වේ. මෙසේ කර්මාර්ථයෙහි (ද්විතීයා අර්ථයෙහි) බහුබ්බීහි සමාසය වේ.

Tatiyatthe bahubbīhi yathā – jitāni indriyāni yena samaṇena soyaṃ jitindriyo samaṇo. Evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco, jitā mārā anenāti jitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo.

තෘතීයා අර්ථයෙහි බහුබ්බීහි සමාසය කෙසේද යත් – යම් ශ්‍රමණයෙකු විසින් ඉන්ද්‍රියයන් ජය ගන්නා ලද්දේද ඔහු 'ජිතින්ද්‍රියෝ සමණෝ' වේ. එමෙන්ම 'දිට්ඨධම්මෝ' (ධර්මය දැක ඇති තැනැත්තා), 'පත්තධම්මෝ' (ධර්මයට පැමිණි තැනැත්තා), 'කතකිච්චෝ' (කටයුතු නිම කළ රහතන් වහන්සේ), යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක විසින් මාරයන් ජය ගන්නා ලද්දේද උන්වහන්සේ 'ජිතමාරෝ භගවා' වේ, 'පටිවිද්ධසබ්බධම්මෝ' (සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ තැනැත්තා) වේ.

Catutthiyatthe bahubbīhi yathā – dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko rājā, upanītaṃ bhojanaṃ assa samaṇassāti upanītabhojano samaṇo, upahaṭo bali assāti upahaṭabali yakkho.

චතුර්ථී අර්ථයෙහි බහුබ්බීහි සමාසය කෙසේද යත් – යම් රජෙකුට බදු දෙන ලද්දේ ද ඒ රජු 'දින්නසුංකෝ රාජා' වේ. යම් ශ්‍රමණයෙකුට භෝජනය පමුණුවන ලද්දේ ද ඒ ශ්‍රමණයා 'උපනීතභෝජනෝ සමණෝ' වේ. යම් යක්ෂයෙකුට බිලි පුදන ලද්දේ ද ඒ යක්ෂයා 'උපහටබලි යක්ඛෝ' වේ.

Pañcamiyatthe bahubbīhi yathā – niggatā janā asmā gāmā soyaṃ niggatajano gāmo, niggato ayo asmāti nirayo, niggatā kilesā etasmāti nikkileso, apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagataṃ bhayabheravaṃ asmāti apagatabhayabheravo arahā.

පංචමී අර්ථයෙහි බහුබ්බීහි සමාසය කෙසේද යත් – යම් ගමකින් මිනිස්සු නික්ම ගියාහුද ඒ ගම 'නිග්ගතජනෝ ගාමෝ' (මිනිසුන් නැති ගම) වේ. යම් තැනකින් සැපය නික්ම ගියේද එය 'නිරයෝ' (නරකය) වේ. යමෙකුගෙන් කෙලෙසුන් නික්ම ගියේද ඔහු 'නික්කිලෙසෝ' (කෙලෙස් රහිත තැනැත්තා) වේ. යම් මළ සිරුරකින් විඥානය පහව ගියේද එය 'අපේතවිඤ්ඤාණෝ මතකායෝ' වේ. යම් රහතන් වහන්සේ නමකගෙන් බිය සහ තැතිගැන්ම පහව ගියේද උන්වහන්සේ 'අපගතභයභේරවෝ අරහා' වේ.

Chaṭṭhiyatthe bahubbīhi yathā – chinnā hatthā yassa purisassa soyaṃ chinnahattho puriso. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo, khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo, dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo, tevijjo, catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, rassattaṃ, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ, dasabalo, anantañāṇo, tīṇi dasa parimāṇametesanti tidasā devā, samāsantassa attaṃ, idha parimāṇasaddassa sannidhānato [Pg.202] dasasaddo saṅkhyāne vattate, ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, ko pabhavo assāti kiṃpabhavo ayaṃ kāyo, vigataṃ malamassāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ. Evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, duṭṭhu mano assāti dummano. Evaṃ dussīlo, dummukho, tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano, khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo, indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යර්ථයෙහි බහුබ්බීහි සමාසය මෙසේය - යම් පුරුෂයෙකුගේ අත් කපන ලද්දේ ද, ඒ මේ තැනැත්තා 'ඡින්නහත්ථ' (කැපූ අත් ඇති) පුරුෂයා ය. එසේම පරිපූර්ණ වූ සංකල්ප ඇති තැනැත්තා 'පරිපුණ්ණසංකප්ප' නම් වේ, ක්ෂීණ වූ ආශ්‍රව ඇති තැනැත්තා 'ඛීණාසව' නම් වේ, පහ වූ රාගය ඇති තැනැත්තා 'වීතරාග' නම් වේ, පාද දෙකක් ඇත්තේ 'ද්විපද' නම් වේ, රියන් දෙකක් ප්‍රමාණ වූ රෙදි කඩ 'ද්විහත්ථ පට' නම් වේ, විද්‍යාවන් තුනක් ඇත්තේ 'තේවිජ්ජ' නම් වේ, සිවුපාවා 'චතුප්පද' නම් වේ, පස් ඇසක් ඇත්තේ 'පඤ්චචක්ඛු' (පස් ඇස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ) නම් වේ, ෂඩභිඥා ඇත්තේ 'ඡළභිඤ්ඤ' නම් වේ, මිටි බව 'රස්සත්ත' නම් වේ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනය 'නවංගං සත්ථුසාසනං' නම් වේ, දස බල ඇත්තේ 'දසබල' නම් වේ, අනන්ත ඥාන ඇත්තේ 'අනන්තඤාණ' නම් වේ, දහයේ ඒවා තුනක් (තිහක්) ප්‍රමාණය කොට ඇති දෙවියෝ 'තිදසා දේවා' නම් වේ, සමාසයෙහි කෙළවරට 'අ' කාරය පැමිණීම (සමාසන්තස්ස අත්තං) වේ, මෙහි ප්‍රමාණ ශබ්දයේ සන්නිධානය (ළඟ පිහිටීම) නිසා 'දස' ශබ්දය සංඛ්‍යාවෙහි වැටේ, මීට හේතුව (ප්‍රත්‍යය) මෙය යැයි 'ඉදප්පච්චයා' (මේ ප්‍රත්‍යය ඇති බැවින්) යන්න වේ, මූලය (ප්‍රභවය) කුමක්ද යන්න 'කිම්පභව' (කිම්පභවෝ අයං කායෝ - මේ කය කුමකින් උපන්නේද?) නම් වේ, කිලිටු පහ වූයේ 'විමල' නම් වේ, යහපත් සුවඳ ඇත්තේ 'සුගන්ධ' (සුගන්ධං චන්දනං - සුවඳ සඳුන්) නම් වේ. එසේම යහපත් සිල් ඇත්තේ 'සුසීල' නම් වේ, යහපත් මුහුණක් ඇත්තේ 'සුමුඛ' නම් වේ, පිළිකුල් සහගත සුවඳ ඇත්තේ 'දුග්ගන්ධ' (දුග්ගන්ධං කුණපං - දුගඳ හමන කුණපය) නම් වේ, නරක සිතක් ඇත්තේ 'දුම්මන' නම් වේ. එසේම දුශ්ශීල වූයේ 'දුස්සීල' නම් වේ, නපුරු මුහුණක් ඇත්තේ 'දුම්මුඛ' නම් වේ, තපසම ධනය කොට ඇත්තේ 'තපෝධන' නම් වේ, ක්‍ෂාන්තිය නමැති බලය ඇත්තේ 'ඛන්තිබල' නම් වේ, 'ඉන්ද' යන නම ඇත්තේ 'ඉන්දනාම' නම් වේ.

Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, yathā – chando jāto assāti chandajāto, jāto chando assātipi jātachando. Evaṃ sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto, māsajāto, jātamāso, chinnahattho, hatthacchinno.

ඡන්දජාත ආදී පදයන්හි විශේෂණ-विशेष්‍යයන්ගේ කැමැත්ත පරිදි දෙකම පූර්ව නිපාත වේ (ඉදිරියට පැමිණේ). කෙසේද යත් - යමෙකුට ඡන්දය (කැමැත්ත) උපන්නේද ඔහු 'ඡන්දජාත' නම් වේ, උපන් ඡන්දය ඇත්තේ 'ජාතඡන්ද' යැයි ද වේ. එසේම 'සඤ්ජාතපීතිසෝමනස්ස' (උපන් ප්‍රීති සොම්නස් ඇත්තා) සහ 'පීතිසෝමනස්සසඤ්ජාත' ද, 'මාසජාත' (උපන් මාසයක් ඇති) සහ 'ජාතමාස' ද, 'ඡින්නහත්ථ' (කැපූ අත් ඇති) සහ 'හත්ථච්ඡින්න' ද වේ.

‘‘Dīghā jaṅghāyassā’’ti viggayha samāsādimhi kate –

‘‘දීඝා ජංඝා යස්ස’’ (යමෙකුට දිගු කෙණ්ඩ ඇත්ද) යැයි විග්‍රහ කොට සමාස ආදිය කළ කල්හි -

‘‘Tulyādhikaraṇe, pade’’ti ca vattate.

‘‘තුල්‍යාධිකරණේ, පදේ’’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

353. Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce.

353. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ, කලින් පුරුෂ ලිංගයෙහි භාෂිත වූ ස්ත්‍රී ශබ්දය, ඉදින් පුරුෂයෙකු මෙන් (පුරුෂ ලිංගය මෙන්) වේ.

Itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe pade pare pubbe bhāsitapumā itthivācako saddo atthi ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayābhāvo, bahubbīhivisayoyaṃ, upari ‘‘kammadhārayasaññe cā’’ti vakkhamānattā.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, තුල්‍යාධිකරණ පදයක් පර වූ කල්හි, පූර්වයෙහි පුරුෂ ලිංගයෙහි කියන ලද ස්ත්‍රී වාචක ශබ්දයක් ඇත්නම්, එය පුරුෂ ලිංගය මෙන් දැක්ක යුතු බැවින් පූර්ව පදයේ ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය නැති වී යයි. මෙය බහුබ්බීහි සමාසයට අයත් වේ. මන්දයත් මතු දැක්වෙන 'කම්මධාරයසඤ්ඤේ ච' යන්නෙන් එය පවසන බැවිනි.

354. Kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ca.

354. ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි සහ ප්‍රත්‍යයන් නොවන කල්හි ද, ආදි, මධ්‍ය, උත්තර (අවසාන) අකුරු සමහර තැනක දීර්ඝ හා හ්‍රස්ව වේ.

Kvaci taddhitasamāsanāmopasaggādīsu padesu ādimajjhuttarabhūtānaṃ sarānaṃ jinavacanānuparodhena dīgharassā honti paccayesu, apaccayesu paresu, aparabhūtesu ca.

තද්ධිත, සමාස, නාම, උපසර්ග ආදී පදයන්හි ඇතැම් විටෙක ආදි, මධ්‍ය සහ උත්තර (කෙළවර) වූ ස්වරයන්ට, බුද්ධ වචනයට විරුද්ධ නොවන පරිදි, ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද, ප්‍රත්‍යයන් නොවන කල්හි ද, පරව පිහිටි කල්හි ද දීර්ඝ හා හ්‍රස්ව වීම් සිදුවේ.

Tattha [Pg.203]

එහි -

Dīghattaṃ pākaṭānūpa- ghātādo madhuvādisu;

Rassattaṃ ajjave itthi- rūpādo ca ka, tādisūti.

‘පාකට’, ‘අනූප’, ‘ඝාත’ ආදියේ දී සහ ‘මධු’ ආදියේ දී දීර්ඝ බව ද, ‘අජ්ජව’ යන්නෙහි ද, ස්ත්‍රී රූප ආදියේ දී ‘ක’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද, එබඳු අනෙක් තැන්හි ද හ්‍රස්ව බව ද වේ.

Bahubbīhisamāse sati pulliṅge uttarapadantassa rassattaṃ. Dīghajaṅgho puriso, tathā pahūtā jivhā assāti pahūtajivho bhagavā. Mahatī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade’’ti mahādeso.

බහුබ්බීහි සමාසය ඇති කල්හි, පුරුෂ ලිංගයේ දී උත්තර පදයෙහි අගට හ්‍රස්ව බව පැමිණේ. 'දීඝජංඝෝ පුරිසෝ' (දිගු කෙණ්ඩ ඇති පුරුෂයා), එසේම විශාල දිවක් ඇති බැවින් 'පහූතජිව්හෝ භගවා' (දිගු/මහත් දිවක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) නම් වේ. මහත් වූ ප්‍රඥාව ඇති බැවින් 'මහාපඤ්ඤෝ' (මහත් ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. ‘‘මහතං මහා තුල්‍යාධිකරණේ පදේ’’ යන්නෙන් 'මහන්ත' ශබ්දයට 'මහා' දේශය වේ.

Itthiyamiti kiṃ? Khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ? Saddhādhuro, saddhāpakatiko, paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti kappaccayo. Tulyādhikaraṇe icceva? Samaṇibhattiko, kumāribhattiko, kumāribhatti.

‘ඉත්ථියං’ (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) යැයි කීවේ කුමටද? 'ඛමාධනෝ' (ක්ෂමාව ධනය කොට ඇත්තා) යන්න සඳහාය. ‘භාසිතපුමා’ යැයි කීවේ කුමටද? 'සද්ධාධුරෝ' (ශ්‍රද්ධාව ධුරය කොට ඇත්තා), 'සද්ධාපකතිකෝ' (ශ්‍රද්ධාව ස්වභාවය කොට ඇත්තා), 'පඤ්ඤාපකතිකෝ' (ප්‍රඥාව ස්වභාවය කොට ඇත්තා), 'පඤ්ඤාවිසුද්ධිකෝ' (ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූවා) යන්න සඳහාය. මෙහි ද ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තෝ’’ යන්නෙන් 'ක' ප්‍රත්‍යය වේ. ‘තුල්‍යාධිකරණේ’ යැයි කීවේ කුමටද? 'සමණිබත්තිකෝ', 'කුමාරිබත්තිකෝ', 'කුමාරිබත්ති' යන්න සඳහාය.

Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena idha na bhavati. Bahudāsiko puriso. Bahukumārikaṃ kulaṃ.

මේ පුරුෂ භාවය පැමිණීම පූර්ව පදයටම පමණක් වේ. එබැවින් මෙහි එය සිදු නොවේ. 'බහුදාසිකෝ පුරිසෝ' (බොහෝ දාසියන් ඇති පුරුෂයා), 'බහුකුමාරිකං කුලං' (බොහෝ කුමාරිකාවන් ඇති කුලය) යනාදියයි.

‘‘Gāṇṭhivo dhanu assā’’ti viggayha samāsādimhi kate –

‘‘ගාණ්ඨිවෝ ධනු අස්ස’’ (යමෙකුට ගාණ්ඩීව නම් දුන්නක් ඇත්ද) යැයි විග්‍රහ කොට සමාස ආදිය කළ කල්හි -

355. Dhanumhā ca.

355. ‘‘ධනුම්හා ච’’ යන්නෙන් -

Tipadamidaṃ. Kvacisamāsantagatā dhanusaddā āpaccayo hoti, casaddena dhammādito ca, ‘‘vamodudantāna’’nti vakāro, gāṇṭhivadhanvā. Evaṃ paccakkhadhammā.

මෙය පද තුනකින් යුක්තය. ඇතැම් විටෙක සමාසය අවසානයෙහි වූ 'ධනු' ශබ්දයෙන් 'ආ' ප්‍රත්‍යය වේ, 'ච' ශබ්දයෙන් 'ධම්ම' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද වේ. ‘‘වමෝදුදන්තානං’’ යන්නෙන් 'ව' කාරය පැමිණ 'ගාණ්ඨිවධන්වා' (ගාණ්ඩීව දුන්න ඇති අර්ජුන) යන්න සිද්ධ වේ. එසේම 'පච්චක්ඛධම්මා' (ප්‍රත්‍යක්ෂ ධර්ම ඇති තැනැත්තා) යන්න වේ.

Kvacīti kiṃ? Sahassathāmadhanu, paccakkhadhammo, viditadhammo.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විටෙක) යැයි කීවේ කුමටද? 'සහස්සථාමධනු' (දහසක් බල ඇති දුන්න), 'පච්චක්ඛධම්මෝ' (ප්‍රත්‍යක්ෂ ධර්ම ඇත්තා), 'විදිතධම්මෝ' (දන්නා ලද ධර්ම ඇත්තා) යන්න සඳහාය.

Nānādumapatitapupphavāsitasānu iccatra – nānappakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni cāti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitā sānū yassa pabbatassa soyaṃ nānādumapatitapupphavāsitasānu [Pg.204] pabbato. Ayaṃ pana kammadhārayatappurisagabbho tulyādhikaraṇabahubbīhi.

'නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු' (නානාවිධ වෘක්ෂයන්ගෙන් වැටුණු මලින් සුවඳවත් වූ සානුව - කඳු මුදුන ඇති පර්වතය) යන්නෙහි - නානාවිධ වූ වෘක්ෂයෝ 'නානාදුම' නම් වෙති, නානා වෘක්ෂයන්ගෙන් වැටුණා වූ දේවල් 'නානාදුමපතිත' නම් වෙති, නානා වෘක්ෂයන්ගෙන් වැටුණා වූ ද, ඒ මල් ද 'නානාදුමපතිතපුප්ඵ' නම් වෙති, ඒවායින් සුවඳවත් කරන ලද්දා වූ දේවල් 'නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිත' නම් වෙති, නානාවිධ වෘක්ෂයන්ගෙන් වැටුණු මලින් සුවඳවත් වූ සානුව (කඳු මුදුන) යම් පර්වතයකට ඇත්ද, ඒ මේ පර්වතය 'නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු' පර්වතය නම් වේ. මේ සමාසය වනාහි කර්මධාරය සහ තත්පුරුෂ ගැබ් වූ තුල්‍යාධිකරණ බහුබ්බීහි සමාසයකි.

Tathā byālambo ambudharo byālambambudharo, tassa bindūni byālambambudharabindūni, tehi cumbito byālambambudharabinducumbito, tādiso kūṭo yassa soyaṃ byālambambudharabinducumbitakūṭo iccādi.

එසේම එල්ලී හැසිරෙන මේඝය 'ව්‍යාලම්බම්බුධර' නම් වේ, එහි වැහි බිඳු 'ව්‍යාලම්බම්බුධරබින්දු' නම් වේ, ඒවායින් ස්පර්ශ කරන ලද්දේ (සිප ගන්නා ලද්දේ) 'ව්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිත' නම් වේ, එබඳු වූ මුදුනක් යමෙකුට ඇත්ද, ඒ මේ පර්වතය 'ව්‍යාලම්බම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූට' (එල්ලෙන වැහි වලාකුළු වල වැහි බිඳුවලින් ගැටුණු මුදුන් ඇති පර්වතය) නම් වේ. මෙසේ ආදී වශයෙනි.

Sattamiyatthe bahubbīhi yathā – sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso janapado, sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ rājadhāniyaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī, bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo, upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ, bahavo sāmino asminti bahussāmikaṃ nagaraṃ.

සප්තමී විභක්ත්‍යර්ථයෙහි බහුබ්බීහි සමාසය මෙසේය - යම් ජනපදයක සම්පූර්ණ වූ (සරු සාර වූ) ගොයම් ඇත්ද, ඒ මේ ජනපදය 'සම්පන්නසස්ස' ජනපදය නම් වේ, යම් දේශයක පිණ්ඩපාතය පහසුවෙන් ලැබේ ද, එය 'සුලභපිණ්ඩ' දේශය නම් වේ. යම් රාජධානියක මිනිසුන් ගැවසී සිටින්නේද, එය 'ආකිණ්ණමනුස්සා' රාජධානිය නම් වේ, යම් අසමයක බොහෝ තාපසයන් වෙසෙත්ද, එය 'බහුතාපස' අසමය නම් වේ, යම් ශරීරයක මස් ලේ වැඩී ඇත්ද, එය 'උපචිතමංසලෝහිත' ශරීරය නම් වේ, යම් නගරයක බොහෝ ස්වාමිවරුන් ඇත්ද, එය 'බහුස්සාමික' නගරය නම් වේ.

‘‘Bahū nadiyo asmi’’nti atthe samāsādimhi kate –

‘‘බහූ නදියෝ අස්මිං’’ (මෙහි බොහෝ ගංගාවෝ වෙති) යන අර්ථයෙහි සමාස ආදිය කළ කල්හි -

Samāsantaggahaṇaṃ, kappaccayo ca vattate.

‘සමාසන්තග්ගහණං’ යන්න ද, ‘කප්පච්චයෝ’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

356. Nadimhā ca.

356. ‘‘නදිම්හා ච’’ යන්නෙන් -

Samāsantagatā nadimhā kappaccayo hoti, casaddena tuantā ca. Niccatthaṃ vacanaṃ. Nadīti cettha itthivācakānaṃ īkārūkārānaṃ parasamaññā, tato ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā nadisaññassa kappaccaye rassattaṃ, bahunadiko janapado. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ. Bahunārikoti chaṭṭhībahubbīhinā siddhaṃ. Bahavo kattāro asmiṃ, assāti vā bahukattuko deso. Evaṃ bahubhattuko.

සමාසය අවසානයෙහි වූ 'නදී' ශබ්දයෙන් 'ක' ප්‍රත්‍යය වේ, 'ච' ශබ්දයෙන් 'තු' ප්‍රත්‍යය අවසාන ඇති ශබ්දයන්ගෙන් ද වේ. මෙය නියම වශයෙන්ම සිදුවන විධිවිධානයකි. 'නදී' යනු මෙහි ස්ත්‍රී වාචක වූ ඊ-කාර ඌ-කාරයන්ට ඇති අපර සංඥාවකි. ඉන්පසු ‘‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං’’ යනාදී සූත්‍රයෙන් නදී සංඥාවෙහි දී 'ක' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව බව පැමිණ 'බහුනදිකෝ' (බොහෝ ගංගා ඇති ජනපදය) යන්න සිද්ධ වේ. එසේම 'බහුජම්බුකං වනං' (බොහෝ දඹ ගස් ඇති වනය) යන්න වේ. 'බහුනාරිකෝ' (බොහෝ ස්ත්‍රීන් ඇති තැනැත්තා) යන්න ෂෂ්ඨී බහුබ්බීහි සමාසයෙන් සිද්ධ වේ. යම් දේශයක බොහෝ කරන්නන් (කර්තෘන්) වෙත්ද, එය 'බහුකත්තුකෝ දේසෝ' නම් වේ. එසේම 'බහුභත්තුකෝ' (බොහෝ ස්වාමිවරුන් ඇත්තා) යන්න ද වේ.

Bhinnādhikaraṇo yathā – ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso [Pg.205] puriso. Ubhato byañjanamassa atthīti ubhabhobyañjanako, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi puriso. Evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, satthahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.

භින්නාධිකරණ බහුබ්බීහි සමාසය මෙසේය - යමෙකුගේ එක් රැයක් වාසය කිරීම ඇත්ද, ඔහු 'ඒකරත්තිවාසෝ' (එක් රැයක් වැසූ තැනැත්තා) නම් වේ, සමාන ජනයා සමඟ වාසය කිරීම ඇත්ද, ඒ පුරුෂයා 'සමානවාසෝ' නම් වේ. දෙපසම ලිංග ලක්ෂණ ඇත්තේ 'උභතෝබ්‍යඤ්ජනකෝ' (උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයා) නම් වේ, කුඩය අතෙහි ඇත්තේ 'ඡත්තපාණි' (කුඩය අතින් ගත්) පුරුෂයා නම් වේ. එසේම 'දණ්ඩපාණි' (සැරයටිය අතින් ගත්), 'සත්ථපාණි' (ආයුධය අතින් ගත්), 'වජිරපාණි' (වජ්‍රය අතින් ගත්), 'ඛග්ගහත්ථෝ' (කඩුව අතැති), 'සත්ථහත්ථෝ' (ආයුධය අතැති), දානයෙහි අදහස ඇත්තේ 'දානජ්ඣාසයෝ' (දානාධ්‍යාශය ඇති තැනැත්තා) නම් වේ, 'දානාධිමුත්තිකෝ' (දානයෙහි වෙසෙසින් ලැදි තැනැත්තා), 'බුද්ධභත්තිකෝ' (බුදුන් කෙරෙහි භක්ති ඇති තැනැත්තා), 'සද්ධම්මගාරවෝ' (සද්ධර්මයට ගෞරව ඇති තැනැත්තා) මෙසේ යනාදී වශයෙනි.

Tipado yathā – parakkamenādhigatā sampadā yehi te bhavanti parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā, oṇīto pattato pāṇi yena soyaṃ oṇītapattapāṇi, sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo, mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ iccādi.

ත්‍රිපද බහුබ්බීහි සමාසය මෙසේය - යම් මහා පුරුෂයන් විසින් වීර්යයෙන් යුතුව සම්පත්තීන් ලබා ගන්නා ලද්දේ ද, ඒ මහා පුරුෂයෝ 'පරක්කමාධිගතසම්පදා' (වීර්යයෙන් ළඟා කරගත් සම්පත් ඇති අය) වෙති. එසේම 'ධම්මාධිගතභෝගා' (ධර්මානුකූලව උපයාගත් භෝග ඇති අය) යන්නද වේ. යමෙකු විසින් පාත්‍රයෙන් අත ඉවතට ගන්නා ලද්දේ ද, හෙතෙම 'ඕණීතපත්තපාණි' (පාත්‍රයෙන් අත් ඉවතට ගත් තැනැත්තා) වේ. සිංහයෙකුගේ කයේ පෙර කොටස බඳු කයක් යමෙකුට ඇත්ද, හෙතෙම 'සීහපුබ්බද්ධකායෝ' (සිංහයෙකුගේ පූර්වාර්ධය බඳු කයක් ඇති තැනැත්තා) වේ. මත් වූ බොහෝ ඇතන් යම් වනයක වෙත්ද, ඒ වනය 'මත්තබහුමාතංගං' (මත් වූ බොහෝ ඇතන් ඇති වනය) නම් වේ. මේ ආදී වශයෙනි.

Nanipātapubbapado yathā – natthi etassa samoti asamo bhagavā. Idha ‘‘attaṃ nassa tappurise’’ti sutte ‘‘attaṃ nassā’’ti yogavibhāgena nassa attaṃ. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā kappaccayo, natthi saṃvāso etesanti asaṃvāsā, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro, natthi etassa uttaroti anuttaro, ‘‘sare ana’’ti ana, tappurisaggahaṇamupalakkhaṇaṃ, athavā ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā nassa ana. Evaṃ natthi anto assāti anantaṃ, na vijjanti āsavā etesanti anāsavā iccādi.

න නිපාතය පූර්ව පද කොට ඇති (නඤ්ඤ් බහුබ්බීහි) සමාසය මෙසේය - මෙයට සමානයෙක් නැත යන අර්ථයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අසම' (අසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) නම් වන සේක. මෙහි 'අත්තං නස්ස තප්පුරිසේ' යන සූත්‍රයෙහි 'අත්තං නස්ස' යන යෝගවිභාගයෙන් (සූත්‍ර කොටස් කිරීමෙන්) 'න' යන්නට 'අ' කාරය පැමිණේ. එලෙසින්ම 'අප්පටිපුග්ගලෝ' (ප්‍රතිපුද්ගලයෙකු නැති තැනැත්තා), 'අපුත්තකෝ' (පුත්‍රයෙකු නැති තැනැත්තා), 'අහේතුකෝ' (හේතුවක් නැති තැනැත්තා) යන්නද වේ. 'ක්වචි සමාසන්ත' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ක' ප්‍රත්‍යය පැමිණේ. මොවුන්ට එක්ව වාසය කිරීමක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අසංවාසා' (එක්ව වාසය නොකටයුත්තෝ) ද, මෙහි වැස්සක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අවුට්ඨිකෝ ජනපදෝ' (වැසි රහිත ජනපදය) ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා නැති විහාරය 'අභික්ඛුකෝ විහාරෝ' ද වේ. මෙයට වඩා උතුම් දෙයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අනුත්තරෝ' (අනුත්තර) වේ. 'සරේ අන' යන සූත්‍රයෙන් 'අන' පැමිණේ. තප්පුරිස ග්‍රහණය උපලක්ෂණයකි. නැතහොත් 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'න' යන්නට 'අන' පැමිණේ. එලෙසින්ම මෙයට කෙළවරක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අනන්තං' (අනන්ත) ද, මොවුන් කෙරෙහි ආශ්‍රවයෝ විද්‍යමාන නොවෙති යන අර්ථයෙන් 'අනාසවා' (ආශ්‍රව රහිත අය) යනාදී වශයෙනි.

Paṭhamāyatthe sahapubbapado yathā – saha hetunā yo vattateti sahetuko, sahetu vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā [Pg.206] sahasaddassa sādeso, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā kappaccayo ca, saha pītiyā ime vattantīti sappītikā. Evaṃ saha paccayehi vattantīti sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro, saha mūlena uddhato samūluddhato rukkho.

ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි 'සහ' යන්න පූර්ව පදය කොට ඇති බහුබ්බීහි සමාසය මෙසේය - හේතුවක් සමඟ පවත්නේ යමක්ද, එය 'සහේතුකෝ' හෝ 'සහේතු' වේ. 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'සහ' ශබ්දයට 'ස' ආදේශය ද, 'ක්වචි සමාසන්ත' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ක' ප්‍රත්‍යය ද පැමිණේ. ප්‍රීතිය සමඟ මේවා පවතිත් යන අර්ථයෙන් 'සප්පීතිකා' (ප්‍රීතිය සහිත ධර්මයන්) වේ. එසේම ප්‍රත්‍යයන් සමඟ පවතිත් යන අර්ථයෙන් 'සප්පච්චයා' (ප්‍රත්‍ය සහිත ධර්මයන්) ද, කෙලෙස් සහිත වූයේ 'සකිලෙසෝ' ද, උපාදාන සහිත වූයේ 'සඋපාදානෝ' (සෝපාදාන) ද, පිරිවර සහිත වූයේ 'සපරිවාරෝ' ද වේ. මුල සමඟින් උදුරා දමන ලද ගස 'සමූලුද්ධතෝ රුක්ඛෝ' (මුල සහිතව උදුරා දැමූ ගස) වේ.

Upamānapubbapado paṭhamāyatthe tāva – upamānopameyyabhāvappasiddhatthaṃ ivasaddappayogo, kāyabyāmānaṃ samappamāṇatāya nigrodho iva parimaṇḍalo yo rājakumāro soyaṃnigrodhaparimaṇḍalo rājakumāro. ‘‘Vuttatthānamappayogo’’ti ivasaddassa appayogo, saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro, cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto. Dhammabhūto, brahmabhūto, andho viya bhūto ayanti andhabhūto bālo. Muñjapabbajamiva bhūtā ayanti muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulakamiva jātā ayanti tantākulakajātā.

උපමාන පූර්ව පද කොට ඇති සමාසයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථය පළමුව දක්වනු ලැබේ - උපමාන-උපමේය භාවය පැහැදිලි කිරීම සඳහා 'ඉව' (මෙන් / බඳු) යන ශබ්දය භාවිත වේ. කයෙහි උස සහ බඹයක ප්‍රමාණය සමාන බැවින් නුග ගසක් මෙන් වටකුරු (සමානුපාතික) වූ යම් රාජකුමාරයෙක් වේද, හෙතෙම 'නිග්‍රෝධපරිමණ්ඩල රාජකුමාරයා' නම් වේ. 'වුත්තත්ථානමප්පයෝගෝ' යන න්‍යායෙන් 'ඉව' යන ශබ්දය සමාසයේදී භාවිත නොවේ. හක්ගෙඩියක් මෙන් සුදු වූයේ 'සංඛපණ්ඩරෝ' ද, කපුටෙකු මෙන් සූර (බියගුලු වීරයෙක්) වූයේ 'කාකසූරෝ' ද, පරමාර්ථය දැකීම නිසා ඇසක් බඳු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'චක්ඛුභූතෝ bhagavā' ද වෙති. එසේම 'අත්ථභූතෝ' (අර්ථය බඳු වූ), 'ධම්මභූතෝ' (ධර්මය බඳු වූ), 'බ්‍රහ්මභූතෝ' (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) යන්නද වේ. අන්ධයෙකු බඳු වූ අඥාන පුද්ගලයා 'අන්ධභූතෝ බාලෝ' වේ. මුඤ්ජ සහ පබ්බජ තෘණ මෙන් (පටලැවුණු) මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය 'මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි' වේ. වියන්නෙකුගේ නූල් පන්දුවක් මෙන් අවුල් වූයේ 'තන්තාකුලකජාතා' වේ.

Chaṭṭhiyatthe – suvaṇṇavaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ suvaṇṇavaṇṇo bhagavā. Uttarapadalopo, nāgassa viya assa gatīti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu, eṇissa viya assa jaṅghāti eṇijaṅgho, sīhassa pubbaddhaṃ viya assa kāyoti sīhapubbaddhakāyo, brahmuno viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro assāti brahmassaro.

ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි - රන්වන් පැහැය බඳු ශරීර වර්ණයක් යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමකට ඇත්ද, උන්වහන්සේ 'සුවණ්ණවණ්ණෝ භගවා' (රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) වන සේක. උත්තර පදය ලොප් වීමෙන්, ඇතෙකුගේ ගමන බඳු ගමනක් යමෙකුට ඇත්ද, හෙතෙම 'නාගගති' (ඇත් ගමන් ඇත්තා) නම් වේ. එසේම 'සීහගති' (සිංහ ගමන් ඇත්තා), 'නාගවික්කමෝ' (ඇතෙකුගේ වික්‍රමය බඳු වික්‍රමයක් ඇත්තා), 'සීහවික්කමෝ' (සිංහ වික්‍රමයක් ඇත්තා), 'සීහහනු' (සිංහ හකු ඇත්තා) යන්නද වේ. මුවෙකුගේ (ඊනියාගේ) කෙණ්ඩක් බඳු කෙණ්ඩා ඇත්තා 'එණිජංඝෝ' ද, සිංහයෙකුගේ කයේ පෙර කොටස බඳු කයක් ඇත්තා 'සීහපුබ්බද්ධකායෝ' ද, මහා බ්‍රහ්මයාගේ මෙන් අංග අටකින් යුත් කටහඬක් ඇත්තා 'බ්‍රහ්මස්සරෝ' (බ්‍රහ්ම ස්වර ඇත්තා) ද වේ.

Vāsaddatthe [Pg.207] saṅkhyobhayapado yathā – dve vā tayo vā pattā dvattipattā, ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti dvisaddantassa āttaṃ, rassattaṃ, dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā. Evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.

විකල්ප අර්ථයෙහි (වා-ශබ්දයේ අර්ථයෙහි) සංඛ්‍යා පද දෙකම ඇති සමාසය මෙසේය - දෙකක් හෝ තුනක් වූ පාත්‍ර 'ද්වත්තිපත්තා' (පාත්‍ර දෙක තුනක්) නම් වේ. 'ද්වේකට්ඨානමාකාරෝ වා' යන සූත්‍රයෙන් 'ද්වි' ශබ්දයේ අගට 'ආ' කාරය පැමිණ, පසුව ලුහු (ලස්ව) වීම සිදුවේ. දින දෙකක් හෝ තුනක් 'ද්වීහතීහං' ද, වචන පහක් හෝ හයක් 'ඡප්පඤ්චවාචා' (වචන පහ හයක්) ද වේ. එසේම මාස හතක් හෝ අටක් 'සත්තට්ඨමාසා' ද, එක් යොදුනක් හෝ යොදුන් දෙකක් 'ඒකයෝජනද්වියෝජනානි' ද වේ.

Disantarāḷattho yathā – pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarāḷaṃ sāyaṃ pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha tulyādhikaraṇapadaparattābhāvā na pumbhāvātideso, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā disantarāḷatthe pubbapadassa rassattaṃ. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Yadā pana dakkhiṇā ca sā pubbā cāti kammadhārayasamāso hoti, tadā pumbhāvātideso uttarapadatthappadhānattā, sabbanāmikavidhānampi niccaṃ bhavatiyeva, yathā – dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassamiti.

දිශා අතර පවතින අන්තරාල (අනුදිශා) අර්ථයෙහි සමාසය මෙසේය - පූර්ව (නැගෙනහිර) දිශාවටත්, දකුණු දිශාවටත් අතර යම් අන්තරාලයක් ඇත්ද, එය 'පුබ්බදක්ඛිණා' (ගිනිකොණ) අනුදිශාව වේ. මෙහි තුල්‍යාධිකරණ පදයක් පරව නොවීම නිසා පුරුෂ ලිංග ස්වරූපයක් පැමිණීම සිදු නොවේ. 'ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං' යනාදී සූත්‍රයෙන් දිශා අන්තරාල අර්ථයෙහි පූර්ව පදයට ලස්ව වීම සිදුවේ. එලෙසින්ම 'පුබ්බුත්තරා' (ඊසාන), 'අපරදක්ඛිණා' (නිරිත), 'පච්ඡිමුත්තරා' (වයඹ) වේ. යම් කලෙක 'දක්ඛිණා ච සා පුබ්බා ච' යනුවෙන් කර්මධාරය සමාසයක් වේද, එකල්හි උත්තර පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වන බැවින් පුම්භාවාතිදේශය ද, සර්වනාම විධි ක්‍රමයන් ද නියතයෙන්ම සිදුවේ. උදාහරණ: 'දක්ඛිණපුබ්බස්සා', 'දක්ඛිණපුබ්බස්සං' යනාදී වශයෙනි.

Byatihāralakkhaṇo yathā – kesesu ca kesesu ca gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti daṇḍādaṇḍi, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhedīgho, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā antassikāro.

පරස්පර ක්‍රියාවක් හඟවන (ව්‍යතිහාර) බහුබ්බීහි සමාසය මෙසේය - කෙස්වලින් සහ කෙස්වලින් අල්ලාගෙන මේ සටන පැවැත්වේ යන අර්ථයෙන් 'කේසාකේසි' (කෙස් අල්ලා සිදුකරන සටන) ද, මුගුරුවලින් සහ මුගුරුවලින් පහර දෙමින් මේ සටන පැවැත්වේ යන අර්ථයෙන් 'දණ්ඩාදණ්ඩි' (මුගුරු පොරය) ද වේ. 'ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරානං' යනාදී සූත්‍රයෙන් මැද අකුර දීර්ඝ වීම ද, 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් අග අකුරට 'ඉ' කාරය පැමිණීම ද සිදු වේ.

Paṭhamāvibhatyatthabahubbīhi.

ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථය ඇති බහුබ්බීහි සමාසයයි.

Bahubbīhisamāso niṭṭhito.

බහුබ්බීහි සමාසය නිම විය.

Dvandasamāsa

ද්වන්ද සමාසය

Atha dvandasamāso vuccate.

මීළඟට ද්වන්ද සමාසය කියනු ලැබේ.

So ca duvidho itarītarayoga samāhāratthabhedena.

එය ඉතරීතරයෝග සහ සමාහාර යන අර්ථ භේදය අනුව දෙවැදෑරුම් වේ.

Tattha [Pg.208] itarītarayoge tāva – ‘‘sāriputtamoggallāna’’itīdha ubhayatthāpi paṭhamekavacanaṃ, samuccayajotanatthaṃ casaddappayogo ca.

එහි ඉතරීතරයෝගයෙහි පළමුව - 'සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන' යන්නෙහි පද දෙකෙහිම ප්‍රථමා ඒකවචනය යෙදෙන අතර, සමුච්චය (එක්වීම) ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා 'ච' ශබ්දය ද යෙදේ.

‘‘Sāriputto ca moggallāno cā’’ti viggahe –

'සාරිපුත්තෝ ච මොග්ගල්ලානෝ ච' (සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ ද) යන විග්‍රහයෙහි -

357. Nāmānaṃ samuccayo dvando.

357. නාම පදයන්ගේ සමුච්චය (එක්වීම) ද්වන්ද සමාසය නම් වේ.

Nānānāmānameva ekavibhattikānaṃ yuttatthānaṃ yo samuccayo, so vibhāsā samāso bhavati, dvandasañño ca.

එකම විභක්තියක් ගන්නා වූ ද, ගැලපෙන අර්ථ ඇත්තා වූ ද විවිධ නාමපදයන්ගේ යම් එක්වීමක් වේද, එය විකල්ප වශයෙන් සමාසයක් වන අතර 'ද්වන්ද' යන නම ලබයි.

Ettha ca samuccayo nāma sampiṇḍanaṃ, so pana atthavasena kevalasamuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāro cāti catubbidho.

මෙහි සමුච්චය යනු එක්තැන් කිරීමයි. එය අර්ථයේ හැටියට කේවලසමුච්චය, අන්වාචය, ඉතරීතරයෝගය සහ සමාහාරය කියා සිව්වැදෑරුම් වේ.

Tattha kevalasamuccaye, anvācaye ca samāso na bhavati, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthabhāvato, yathā – cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañca rakkhāhi. Itarītarayoge, samāhāre ca samāso bhavati, tattha nāmānaṃ aññamaññaṃ yuttatthabhāvato.

එහි කේවලසමුච්චයෙහි සහ අන්වාචයෙහි සමාසයක් සිදු නොවේ. ක්‍රියාව අපේක්ෂා කරන බැවින් නාම පදයන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ගැලපෙන අර්ථයක් නොමැති හෙයිනි. උදාහරණ: 'චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි' (සිවුර ද, පිණ්ඩපාතය ද, සෙනසුන ද යන ප්‍රත්‍යයන් දුන්නේය), 'දානඤ්ච දේහි, සීලඤ්ච රක්ඛාහි' (දන් ද දෙන්න, සීලය ද රකින්න) යනාදියයි. ඉතරීතරයෝගයෙහි සහ සමාහාරයෙහි සමාසයක් සිදු වේ, එහිදී නාම පදයන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ගැලපෙන අර්ථයක් පවතින බැවිනි.

Dve dve padāni dvandā, dvandaṭṭhā vā dvandā, dvandasadisattā ayaṃ samāsopi anvatthasaññāya dvandoti vuccati, ubhayapadatthappadhāno hi dvando.

පද දෙක බැගින් එක්වීම 'ද්වන්ද' වේ, නැතහොත් යුගල වශයෙන් පවතින බැවින් 'ද්වන්ද' වේ. එම යුගලයකට සමාන වන බැවින් මෙම සමාසය ද අන්වර්ථ නාමයක් ලෙස 'ද්වන්ද' යයි කියනු ලැබේ. ද්වන්ද සමාසය වනාහි පද දෙකෙහිම අර්ථය ප්‍රධාන කොට ඇත්තකි.

Nanu ca ubhayapadatthappadhānatte sati dvande kathamekatthībhāvo siyāti? Vuccate – sadisādiatthepi saddappavattisambhavenadvinnaṃ padānaṃ ekakkhaṇeyeva atthadvayadīpakattā na virodho, tañca dvandavisayameva, tesamatthadvayadīpakattā. Yathā hi bhūsaddo anubhavaabhibhavādike atthe anvabhiādiupasaggasahitova dīpeti, na kevalo, evaṃ ‘‘gavassaka’’ntiādīsu [Pg.209] gavādīnaṃ assādisaddantarasahitānameva atthadvayadīpanaṃ, na kevalānanti tañca dvandavisayameva, na sabbatthāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dvinnampi yathāvuttasamuccayadīpakattā atthi dvandepekatthitāti na koci virodho, tato samāsasaññāvibhattilopādi vuttanayameva, samāseneva catthassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti casaddassa appayogo.

ද්වන්ද සමාසයේදී පද දෙකෙහිම අර්ථය ප්‍රධාන වන කල්හි, ඒකත්ථීභාවයක් (එක් අර්ථයක් වීමක්) කෙසේ සිදු වේදැයි විමසන්නේ නම්, ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: සමාන ආදී අර්ථයන්හිද ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය සිදුවිය හැකි බැවින්, පද දෙකම එකම ක්ෂණයකදී අර්ථ දෙකක් ප්‍රකාශ කරන බැවින් විරෝධයක් නැත. එය ද්වන්ද සමාසයටම අයත් විෂයයකි; මන්ද යත්, ඒවා අර්ථ දෙකක් ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. යම් සේ ‘භූ’ ශබ්දය අනුභව කිරීම, අභිභවනය කිරීම ආදී අර්ථයන්හිදී ‘අනු’, ‘අභි’ ආදී උපසර්ගයන් සහිතවම අර්ථය ප්‍රකාශ කරයිද, තනිව නොවේද, එමෙන්ම ‘ගවස්සකං’ (ගවයන් සහ අශ්වයන්) ආදියේදී ගව ආදී ශබ්ද, අශ්ව ආදී අනෙක් ශබ්දයන් හා සහිතවම අර්ථ දෙක ප්‍රකාශ කරයි, තනිව නොවේ. එය ද්වන්ද සමාසයටම සීමා වූවක් මිස සකල ස්ථානයටම නොවන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, පද දෙකෙහිම ඉහත දැක්වූ පරිදි සමුච්චය (එකට එකතු කිරීම) ප්‍රකාශ කරන බැවින්, ද්වන්ද සමාසයෙහිද ඒකත්ථීභාවය (එක් අර්ථයක් බව) පවතී. එබැවින් කිසිදු විරෝධයක් නැත. ඉන්පසු සමාස සංඥාව සහ විභක්ති ලෝපය ආදිය කලින් පැවසූ ක්‍රමයටම සිදුවේ. සමාසයෙන්ම ‘ච’ (සහ) යන අර්ථය කියැවෙන බැවින්, ‘කියන ලද අර්ථ ඇති පද නැවත භාවිත නොකෙරේ’ යන නීතියෙන් ‘ච’ ශබ්දය භාවිත නොකෙරේ.

Idha dvande accitataraṃ pubbaṃ nipatati, parasseva liṅgañca. Itarītarayogassa avayavappadhānattā sabbattha bahuvacanameva.

මෙහි ද්වන්ද සමාසයේදී වඩාත් පූජනීය (වැදගත්) පදය පළමුව යෙදේ (පූර්ව නිපාත වේ). ලිංගය පර පදය අනුවම වේ. ඉතරීතරයෝග සමාසයේදී අවයව (එක් එක් පද) ප්‍රධාන වන බැවින් සෑම තැනකදීම බහු වචනයම යෙදේ.

Sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi, samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā, mātā ca pitā ca mātāpitaro, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā dvande mātuādipubbapadukārassa ākāro. Evaṃ pitāputtā.

‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා’ (සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන යන දෙදෙනා), ‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානේ’, ‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානේහි’ යනාදී වශයෙනි. ‘සමණෝ ච බ්‍රාහ්මණෝ ච’ යනු ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ (ශ්‍රමණ සහ බ්‍රාහ්මණයෝ) වේ. මෙසේම ‘බ්‍රාහ්මණගහපතිකා’ (බ්‍රාහ්මණ සහ ගෘහපතියෝ), ‘ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා’ (ක්ෂත්‍රිය සහ බ්‍රාහ්මණයෝ), ‘දේවමනුස්සා’ (දෙවියෝ සහ මිනිස්සු), ‘චන්දිමසූරියා’ (සඳ සහ හිරු) වේ. ‘මාතා ච පිතා ච’ යනු ‘මාතාපිතරෝ’ (මව්පියෝ) වේ. ‘තේසු වුද්ධි’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ද්වන්ද සමාසයේදී ‘මාතු’ ආදී පූර්ව පදයන්හි ‘උ’ කාරයට ‘ආ’ කාරය වේ. මෙසේම ‘පිතාපුත්තා’ (පියා සහ පුතු) වේ.

‘‘Jāyā ca pati cāti jāyāpati’’itīdha –

‘ජායා ච පති ච’ (භාර්යාව සහ ස්වාමියා) යන්නෙන් ‘ජායාපති’ යන්න මෙහිදී –

‘‘Kvacī’’ti vattate.

‘ක්වචි’ යන්න මෙහි අනුවර්තනය වේ.

358. Jāyāya tudaṃ jāni patimhi.

358. පති ශබ්දය පර වූ කල්හි ජායා ශබ්දයට ‘තුදං’ සහ ‘ජානි’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Jāyāsaddassa tudaṃ jāniiccete ādesā honti patisadde pare kvaci. Tudaṃpati, jānipati, jayampatikā. Ettha niggahītāgamo, ‘‘kvacā’’dinā rassattañca.

ඇතැම් තැනක පති ශබ්දය පර වූ කල්හි ජායා ශබ්දයට ‘තුදං’ සහ ‘ජානි’ යන මොහු ආදේශ වෙති. (එවිට) ‘තුදම්පති’, ‘ජානිපති’, ‘ජයම්පතිකා’ (අඹුසැමියෝ) ලෙස වේ. මෙහි නිග්ගහීත ආගමයද, ‘ක්වචි’ ආදී සූත්‍රයෙන් ලුහු (රස්ව) වීමද සිදුවේ.

Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā – cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā, surā ca asurā [Pg.210] ca garuḷā ca manujā ca bhujagā ca gandhabbā ca surāsuragaruḷamanujabhujagagandhabbā.

ඇතැම් තැනක අඩු ස්වර ඇති පදය පළමුව යෙදේ (පූර්ව නිපාත වේ). නිදසුන්: ‘චන්දෝ ච සූරියෝ ච’ යනු ‘චන්දසූරියා’ (සඳ සහ හිරු) වේ. ‘නිගමා ච ජනපදා ච’ යනු ‘නිගමජනපදා’ (නියම්ගම් සහ ජනපද) වේ. ‘සුරා ච අසුරා ච ගරුළා ච මනුජා ච bhujagā ච ගන්ධබ්බා ච’ යනු ‘සුරාසුරගරුළමනුජභුජගගන්ධබ්බා’ (සුර, අසුර, ගුරුළු, මිනිස්, නා සහ ගඳබ්බයෝ) වේ.

Kvaci ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā – aggi ca dhūmo ca aggidhūmā. Evaṃ gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātavo ca liṅgāni ca dhātuliṅgāni.

ඇතැම් තැනක ඉ-වර්ණ හෝ උ-වර්ණ අවසානයෙහි ඇති පදයන්ගේ පූර්ව නිපාතය සිදු වේ. නිදසුන්: ‘අග්ගි ච ධූමෝ ච’ යනු ‘අග්ගිධූමා’ (ගින්න සහ දුම) වේ. මෙසේම ‘ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා’, ‘ධාතවෝ ච ලිංගානි ච’ යනු ‘ධාතුලිංගානි’ (ධාතු සහ ලිංග) වේ.

Kvaci sarādiakārantānaṃ pubbanipāto, yathā – attho ca dhammo ca atthadhammā. Evaṃ atthasaddā, saddatthā vā.

ඇතැම් තැනක ස්වරයෙන් ආරම්භ වන සහ අ-කාරයෙන් කෙළවර වන පදයන්ගේ පූර්ව නිපාතය සිදු වේ. නිදසුන්: ‘අත්ථෝ ච ධම්මෝ ච’ යනු ‘අත්ථධම්මා’ (අර්ථය සහ ධර්මය) වේ. මෙසේම ‘අත්ථසද්දා’ හෝ ‘සද්දත්ථා’ වේ.

Samāhāre pana – ‘‘cakkhu ca sotañcā’’ti atthe ‘‘nāmānaṃ samuccayo dvando’’ti dvandasamāsaṃ katvā vibhattilopādimhi kate –

සමාහාරයෙහිදී වනාහි, ‘චක්ඛු ච සෝතඤ්ච’ (ඇස සහ කන) යන අර්ථයේදී ‘නාමානං සමුච්චයෝ ද්වන්දෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ද්වන්ද සමාසය කර, විභක්ති ලෝප ආදිය කළ කල්හි –

‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattañcā’’ti vattate.

‘නපුංසකලිංගං, ඒකත්තඤ්ච’ යන්න මෙහි අනුවර්තනය වේ.

359. Tathā dvande pāṇi tūriya yogga senaṅga khuddajantuka vividha viruddha visabhāgatthādīnañca.

359. එසේම ද්වන්ද සමාසයෙහිදී පාණි (අත් පා ආදී ශරීර කොටස්), තූරිය (තූර්ය භාණ්ඩ), යොග්ග (වියගස් හා බැඳි ආයුධ), සේනංග (සේනා අංග), ඛුද්දජන්තුක (කුඩා සතුන්), විවිධ විරුද්ධ (නිතර සතුරු වූ සතුන්) සහ විසභාග අර්ථ (විවිධ ලක්ෂණ ඇති දේ) ආදියෙහිද (ඒක වචනය සහ නපුංසක ලිංගය වේ).

Yathā digusamāse, tathā samāhāradvandasamāsepi pāṇi tūriya yogga senaṅgatthānaṃ, khuddajantukavividha viruddhavisabhāgatthaiccevamādīnañca ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.

ද්විගු සමාසයෙහිදී මෙන්ම, සමාහාර ද්වන්ද සමාසයේදීද පාණි, තූරිය, යොග්ග, සේනංග යන අර්ථයන්ගේද, ඛුද්දජන්තුක, විවිධ විරුද්ධ, විසභාග යන අර්ථයන්ගේද ඒක වචන භාවය සහ නපුංසක ලිංග භාවය සිදුවේ.

Pāṇino ca tūriyāni ca yoggāni ca senā cāti pāṇitūriya yoggasenā, tāsamaṅgāni pāṇitūriyayoggasenaṅgāni, dvandato parattā aṅgasaddo paccekamabhisambajjhate. Khuddā ca te jantukā ceti khuddajantukā, vividhenākārena viruddhā vividhaviruddhā, niccavirodhino. Samāno bhāgo yesaṃ te sabhāgā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā samānassa saādeso, vividhā ca te lakkhaṇato sabhāgā ca kiccatoti visabhāgā. Pāṇitūriyayoggasenaṅgāni ca khuddajantukā ca vividhaviruddhā ca visabhāgā cāti dvando, idha bahuttā pubbanipātassa aniyamo, te atthā yesaṃ [Pg.211] te pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā, te ādayo yesaṃ te tadādayo.

‘පාණිනෝ ච තූරියානි ච යොග්ගානි ච සේනා ච’ යනු ‘පාණිතූරියයොග්ගසේනා’ (අත්, තූර්යයෝ, වියගස් සහ සේනාවෝ) වේ. ඒවායේ අවයවයන් (කොටස්) ‘පාණිතූරියයොග්ගසේනංගානි’ නම් වේ. ද්වන්ද සමාසයට පසුව යෙදුණු ‘අංග’ ශබ්දය ඒ සෑම පදයකටම වෙන් වෙන්ව සම්බන්ධ වේ. ‘ඛුද්දා ච තේ ජන්තුකා චේති’ යනු ‘ඛුද්දජන්තුකා’ (කුඩා සතුන්) වේ. විවිධ ආකාරයෙන් එකිනෙකාට සතුරු වූවෝ ‘විවිධවිරුද්ධා’ (නිතර වෛර බැඳගත් සත්තු) වෙති. ‘සමානෝ භාගෝ යේසං තේ’ යනු ‘සභාගා’ (සමාන කොටස් ඇත්තෝ) වේ. ‘තේසු වුද්ධි’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘සමාන’ යන්නට ‘ස’ ආදේශය වේ. ලක්ෂණ අනුව විවිධ වූත්, කාර්යය අනුව සමාන වූත් දේ ‘විසභාගා’ (විසභාග) වේ. ‘පාණිතූරියයොග්ගසේනංගානි ච ඛුද්දජන්තුකා ච විවිධවිරුද්ධා ච විසභාගා ච’ යන්නෙහි ද්වන්ද සමාසය වේ. මෙහිදී බහුලත්වය නිසා පූර්ව නිපාතයෙහි නියමයක් නැත. ඒ අර්ථයන් ඇත්තෝ ‘පාණිතූරියයොග්ගසේනංගඛුද්දජන්තුකවිවිධවිරුද්ධවිසභාගත්ථා’ වෙති. ඒවා ආදිකොට ඇත්තෝ ‘තදාදයෝ’ වෙති.

Ādiggahaṇena aññoññaliṅgavisesita saṅkhyāparimāṇattha pacanacaṇḍālattha disatthādīnañca dvande ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca, iti pāṇyaṅgatthabhāvato cakkhusotasaddānaṃ iminā ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattā nāmabyapadese kate syādyuppatti amādesādi.

මෙහි ‘ආදි’ ග්‍රහණයෙන්, අන්‍යෝන්‍ය ලිංගයන්ගෙන් විශේෂිත වූ සංඛ්‍යා සහ පරිමාණ අර්ථ, පචන (පිසීම) සහ චණ්ඩාල අර්ථ, දිශා අර්ථ ආදියෙහිද ද්වන්ද සමාසයේදී ඒක වචනය සහ නපුංසක ලිංගය සිදුවේ. මෙසේ, ශරීරයේ කොටස් (පාණ්‍යංග) යන අර්ථය ඇති බැවින් ‘චක්ඛු’ සහ ‘සෝත’ ශබ්දයන්ට මෙයින් ඒක වචන භාවය සහ නපුංසක ලිංග භාවය කොට, සමාසයක් වූ බැවින් නාම සංඥාව ලැබුණු කල්හි, ‘සි’ ආදී විභක්තිවල උත්පත්තිය සහ ‘අං’ ආදේශය ආදිය සිදුවේ.

Cakkhusotaṃ, he cakkhusota, cakkhusotaṃ, cakkhusotena. Evaṃ sabbatthekavacanameva. Mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti antassa rassattaṃ, hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ. Evaṃ kaṇṇanāsaṃ, pāṇipādaṃ, chavimaṃsalohitaṃ. Hatthapādā maṃsalohitānītiādīnaṃ pana itarītarayogena siddhaṃ. Evaṃ pāṇyaṅgatthe.

(එවිට) ‘චක්ඛුසෝතං’ (ඇස සහ කන), ‘හේ චක්ඛුසෝත’, ‘චක්ඛුසෝතං’, ‘චක්ඛුසෝතේන’ ලෙස වේ. මෙසේම සෑම තැනකදීම ඒක වචනයම යෙදේ. ‘මුඛඤ්ච නාසිකා ච’ යනු ‘මුඛනාසිකං’ (කට සහ නාසය) වේ. ‘සරෝ රස්සෝ නපුංසකේ’ යන සූත්‍රයෙන් අග ස්වරය ලුහු (රස්ව) වේ. ‘හනු ච ගීවා ච’ යනු ‘හනුගීවං’ (හකු සහ බෙල්ල) වේ. මෙසේම ‘කණ්ණනාසං’ (කන සහ නාසය), ‘පාණිපාදං’ (අත් සහ පා), ‘ඡවිමංසලෝහිතං’ (සම, මස් සහ ලේ) වේ. එහෙත් ‘හත්ථපාදා මංසලෝහිතානි’ යනාදිය ඉතරීතරයෝග සමාසයෙන් සිද්ධ වේ. ශරීර අංගයන්ගේ (පාණ්‍යංග) අර්ථයෙහි මෙසේය.

Tūriyaṅgatthe gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammanti kaṃsatāḷaṃ. Tāḷanti hatthatāḷaṃ. Saṅkhe ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca, saṅkhā ca paṇavā ca ḍaṃṇḍimā cāti vā saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bheriviseso.

තූර්ය අංගයන්ගේ (තූරියංග) අර්ථයේදී: ‘ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච’ යනු ‘ගීතවාදිතං’ (ගායනය සහ වාදනය) වේ. ‘සම්මඤ්ච තාලඤ්ච’ යනු ‘සම්මතාලං’ වේ. ‘සම්ම’ යනු ලෝකඩ තාලම්පටයි. ‘තාල’ යනු අත් අත්පොලසන් දීමයි (නැතහොත් අත් බෙරයයි). ‘සංඛේ ච පණවෝ ච ඩිණ්ඩිමෝ ච’ හෝ ‘සංඛා ච පණවා ච ඩිණ්ඩිමා ච’ යනු ‘සංඛපණවඩිණ්ඩිමං’ (සංඛය, පණවය සහ ඩිණ්ඩිමය) වේ. පණව ආදී මෙකී උපකරණ දෙකම බෙර වර්ග විශේෂයෝ වෙති.

Yoggaṅgatthe yathā – phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.

වියගස් හා බැඳි ආයුධ අංග (යොග්ගංග) අර්ථයෙහි නිදසුන්: ‘ඵාලෝ ච පාචනඤ්ච’ යනු ‘ඵාලපාචනං’ (නගුල් තලය සහ කෙවිට) වේ. ‘යුගඤ්ච නංගලඤ්ච’ යනු ‘යුගනංගලං’ (වියගහ සහ නගුල) වේ.

Senaṅgatthe hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇaphalakaṃ. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpoti tūṇīraṃ.

සේනා අංග (සේනංග) අර්ථයෙහි: ‘හත්ථිනෝ ච අස්සා ච’ යනු ‘හත්ථිඅස්සං’ (ඇතුන් සහ අශ්වයන්) වේ. ‘රථා ච පත්තිකා ච’ යනු ‘රථපත්තිකං’ (රිය සහ පාබල සේනාව) වේ. ‘අසි ච චම්මඤ්ච’ යනු ‘අසිචම්මං’ (කඩුව සහ පළිහ) වේ. ‘චම්ම’ යනු ඊතල වැළැක්වීමේ ලෑල්ලයි (පළිහයි). ‘ධනු ච kаlāpō ච’ යනු ‘ධනුකලාපං’ (දුන්න සහ ඊතල කොපු) වේ. ‘කලාප’ යනු ඊතල කොපුවයි.

Khuddajantukatthe ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭasarīsapaṃ. Tattha kunthā sukhumakipillikā, kīṭā kapālapiṭṭhikapāṇā.

කුඩා සතුන්ගේ (ඛුද්දජන්තුක) අර්ථයෙහි: ‘ඩංසා ච මකසා ච’ යනු ‘ඩංසමකසං’ (මැස්සන් සහ මදුරුවන්) වේ. මෙසේම ‘කුන්ථකිපිල්ලිකං’ (කුහුඹුවන් සහ කූඩිත්තන්), ‘කීටපටංගං’ (පණුවන් සහ පළඟැටියන්), ‘කීටසරීසපං’ (පණුවන් සහ උරගයන්) වේ. එහි ‘කුන්ථ’ යනු ඉතා කුඩා කූඩිත්තන්ය, ‘කීට’ යනු පිටෙහි කටුවක් (කබලක්) ඇති පණුවන්ය.

Vividhaviruddhatthe [Pg.212] ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ, kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ.

විවිධ විරුද්ධ (නිතර සතුරු වූ සතුන්ගේ) අර්ථයෙහි: ‘අහි ච නකුලෝ ච’ හෝ ‘අහී ච නකුලා ච’ යනු ‘අහිනකුලං’ (නයා සහ මුගටියා) වේ. මෙසේම ‘බිළාරමූසිකං’ (පූසා සහ මීයා - මෙහි අග අකුර රස්ව වේ), ‘කාකෝලූකං’ (කපුටා සහ බකමූණා), ‘සප්පමණ්ඩූකං’ (සර්පයා සහ ගෙම්බා), ‘ගරුළසප්පං’ (ගුරුළා සහ සර්පයා) වේ.

Visabhāgatthe sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ. Evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ. Satisampajaññaṃ, lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccamiccādi. ‘‘Aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti ettha ‘‘aṃmo’’ti niddesadassanato katthaci napuṃsakaliṅgattaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ, tena ādhipaccaparivāro chandapārisuddhi paṭisandhippavattiyantiādi sijjhati.

විසභාග අර්ථයෙහි (අසමාන අර්ථ ඇති පද එක්වීමේදී) සීලය ද ප්‍රඥාව ද 'සීලපඤ්ඤාණං' (සීලප්‍රඥාව) වේ, සමථය ද විදර්ශනාව ද 'සමථවිපස්සනං' වේ. මෙසේ ම නාමරූපං, හිරොත්තප්පං, සතිසම්පජඤ්ඤං, ලෝභමෝහං, දෝසමෝහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථීනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චං ආදී වශයෙන් වේ. "අංමෝ නිග්ගහීතං ඣලපේහි" යන මෙහි "අංමෝ" යන නිර්දේශය දැක්වීමෙන් ඇතැම් තැනක (ද්වන්ද සමාසයේදී) නපුංසක ලිංග බව සිදු නොවන බව දත යුතුය. එබැවින් 'ආධිපච්චපරිවාරෝ', 'ඡන්දපාරිසුද්ධි', 'පටිසන්ධිප්පවත්ති' ආදිය සිද්ධ වෙයි.

Aññoññaliṅgavisesitānaṃ dvande dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, ‘‘kvacādī’’tiādinā majjhe rassattaṃ. Evaṃ itthipumaṃ, pattacīvaraṃ, sākhāpalāsamiccādi.

අන්‍යෝන්‍ය ලිංගයන්ගෙන් විශේෂ වූ (වෙනස් ලිංග ඇති පදයන්ගේ) ද්වන්ද සමාසයේදී, 'දාසී ද දාසයා ද' යන්න 'දාසිදාසං' (සේවක සේවිකාවන්) වේ. "ක්වචාදි..." යන සූත්‍රයෙන් මධ්‍යයෙහි (මැද ස්වරය) ලඝු (කෙටි) වීම සිදු වේ. මෙසේ ම ඉත්ථිපුමං, පත්තචීවරං, සාඛාපලාසං ආදිය ද වේ.

Saṅkhyāparimāṇatthānaṃ dvande ekakañca dukañca ekakadukaṃ, saṅkhyādvande appasaṅkhyā pubbaṃ nipatati. Evaṃ dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ.

සංඛ්‍යා පරිමාණ අර්ථ ඇති පදයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'එකකය ද ද්විකය ද' යන්න 'එකකදුකං' වේ. සංඛ්‍යා ද්වන්ද සමාසයේදී කුඩා සංඛ්‍යාව පෙරට පැමිණෙයි. මෙසේ ම දුකතිකං (ද්විකත්‍රිකය), තිකචතුක්කං (ත්‍රිකචතුෂ්කය), චතුක්කපඤ්චකං (චතුෂ්කපංචකය) වේ. දිගු (දීර්ඝ) ද මධ්‍යම ද 'දීඝමජ්ඣිමං' වේ.

Pacanacaṇḍālatthānaṃ dvande orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ. Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ, sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ. Tattha venā tacchakā, rathakārā cammakārā.

පචන (මස් මරන්නන් ආදී වෘත්ති කරන්නන්) සහ චණ්ඩාල අර්ථයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'එළු මස් මරන්නා ද ඌරු මස් මරන්නා ද' යන්න 'ඔරබ්භිකසූකරිකං' වේ. මෙසේ ම සාකුණිකමාගවිකං (කුරුල්ලන් මරන්නා සහ දඩයක්කාරයා), 'සපාකයා ද චණ්ඩාලයා ද' යන්න 'සපාකචණ්ඩාලං' වේ, පුක්කුසඡවඩාහකං (පුක්කුසයා සහ මිනී පුච්චන්නා), වේනරථකාරං වේ. එහි 'වේන' යනු වඩුවෝ ය, 'රථකාර' යනු සම්කරුවෝ ය.

Disatthānaṃ dvande pubbā ca aparā cāti atthe dvandasamāsaṃ, vibhattilopañca katvā idhādiggahaṇena ekatte, napuṃsakaliṅgatte ca kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pubbāparaṃ[Pg.213], he pubbāpara, pubbāparaṃ, pubbāparena, pubbāparassa iccādi. Evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, adharuttaraṃ.

දිශා අර්ථයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'පෙර දිග ද අපර (පසු) දිග ද' යන අර්ථයෙහි ද්වන්ද සමාසය ද, විභක්ති ලෝපය ද කොට, මෙහි 'ආදි' ග්‍රහණයෙන් ඒකවචනය ද, นපුංසක ලිංගය ද කළ කල්හි, "සරෝ රස්සෝ නපුංසකේ" යන්නෙන් ලඝු (කෙටි) වීම සිදුවී 'පුබ්බාපරං' (පුබ්බාපර, පුබ්බාපරං, පුබ්බාපරේන, පුබ්බාපරස්ස ආදී වශයෙන්) සිද්ධ වෙයි. මෙසේ ම පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, අධරුත්තරං වේ.

‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattaṃ, dvande’’ti ca vattate.

"නපුංසකලිංගං, ඒකත්තං, ද්වන්දේ" (ද්වන්ද සමාසයේදී ඒකවචනය සහ නපුංසක ලිංගය වෙයි) යන්න මීළඟ සූත්‍රයට අනුවර්තනය වෙයි.

360. Vibhāsā rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnañca.

360. "විභාසා රුක්ඛ තිණ පසු ධන ධඤ්ඤ ජනපදාදීනඤ්ච" (වෘක්ෂ, තෘණ, පශු, ධන, ධාන්‍ය, ජනපද ආදී පදයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී විකල්පයෙන් ඒකවචන නපුංසක ලිංග වෙයි).

Rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnamekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca vibhāsā hoti dvande samāse. Ekattābhāve bahuvacanaṃ, parasseva liṅgañca.

වෘක්ෂ, තෘණ, පශු, ධන, ධාන්‍ය, ජනපද ආදීන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී ඒකවචන බව හා නපුංසක ලිංග බව විකල්පයෙන් සිදු වෙයි. ඒකවචන නොවන කල්හි බහුවචනය ද, පර පදයෙහි (පසු පදයෙහි) ලිංගය ද වෙයි.

Tattha rukkhānaṃ dvande assatthā ca kapitthā cāti atthe samāhāre dvandasamāsādimhi kate iminā vikappenekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca. Assatthakapitthaṃ, assatthakapitthā vā. Evaṃ ambapanasaṃ, ambapanasā vā, khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā vā, dhavassakaṇṇakaṃ, dhavassakaṇṇakā vā.

එහි වෘක්ෂයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී 'ඇසතු ද දිවුල් ද' යන අර්ථයෙහි සමහාර ද්වන්ද සමාසය ආදිය කළ කල්හි, මේ විකල්පයෙන් ඒකවචනය ද නපුංසක ලිංගය ද වෙයි. (එවිට) 'අස්සත්ථකපිත්ථං' හෝ 'අස්සත්ථකපිත්ථා' වේ. මෙසේ ම අම්බපනසං හෝ අම්බපනසා වැනි දෑ ද, ඛදිරපලාසං හෝ ඛදිරපලාසා වැනි දෑ ද, ධවස්සකණ්ණකං හෝ ධවස්සකණ්ණකා වැනි දෑ ද වේ.

Tiṇānaṃ dvande usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā vā, kāsakusaṃ, kāsakusā vā.

තෘණ වර්ගයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'සැවැන්දරා ද සැවැන්න ද' යන්න 'උසීරබීරණං' හෝ 'උසීරබීරණානි' වේ. මෙසේ ම මුඤ්ජපබ්බජං හෝ මුඤ්ජපබ්බජා වැනි දෑ ද, කාසකුසං හෝ කාසකුසා වැනි දෑ ද වේ.

Pasūnaṃ dvande ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ, ajeḷakā vā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā vā, ‘‘kvacā’’tiādinā rassattaṃ, ‘‘osare cā’’ti avādeso ca, gomahiṃsaṃ, gomahiṃsā vā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā vā, sīhabyagghataracchaṃ, sīhabyagghataracchā vā.

පශූන්ගේ (සතුන්ගේ) ද්වන්ද සමාසයේදී, 'එළුවෝ ද බැටළුවෝ ද' යන්න 'අජේළකං' හෝ 'අජේළකා' වේ. 'ඇත්තු ද ගවයෝ ද අශ්වයෝ ද වෙළඹුන් ද' යන්න 'හත්ථිගවස්සවළවං' හෝ 'හත්ථිගවස්සවළවා' වේ. "ක්වචි..." යන්නෙන් ලඝු (කෙටි) වීම ද, "ඕසරේ ච" යන්නෙන් 'අව' ආදේශය ද සිදු වේ. 'ගෝමහිංසං' හෝ 'ගෝමහිංසා' වේ, 'එණෙය්‍යවරාහං' හෝ 'එණෙය්‍යවරාහා' වේ, 'සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං' හෝ 'සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා' වේ.

Dhanānaṃ dvande hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇāni vā. Evaṃ jātarūparajataṃ, jātarūparajatāni vā, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā vā.

ධනයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'කහවනු ද රන් ද' යන්න 'හිරඤ්ඤසුවණ්ණං' හෝ 'හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි' වේ. මෙසේ ම ජාතරූපරජතං හෝ ජාතරූපරජතානි වැනි දෑ ද, මණිමුත්තසංඛවේළුරියං හෝ මණිමුත්තසංඛවේළුරියා වැනි දෑ ද වේ.

Dhaññānaṃ [Pg.214] dvande sālī ca yavā ca sāliyavaṃ, sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā vā.

ධාන්‍යයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'හැල් වී ද යව ද' යන්න 'සාලියවං' හෝ 'සාලියවා' වේ. මෙසේ ම තිලමුග්ගමාසං හෝ තිලමුග්ගමාසා වැනි දෑ ද වේ.

Janapadānaṃ dvande kāsī ca kosalā ca kāsikosalaṃ, kāsikosalā vā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ, vajjimallā vā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ, aṅgamagadhā vā.

ජනපදයන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'කාසී ද කොසල ද' යන්න 'කාසිකෝසලං' හෝ 'කාසිකෝසලා' වේ, 'වජ්ජී ද මල්ලා ද' යන්න 'වජ්ජිමල්ලං' හෝ 'වජ්ජිමල්ලා' වේ, 'අංග ද මගධ ද' යන්න 'අංගමගධං' හෝ 'අංගමගධා' වේ.

Ādiggahaṇena aññoññappaṭipakkhadhammānaṃ, sakuṇatthānañca dvande vibhāsā ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca. Kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, kusalākusalā vā, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, sāvajjānavajjā vā, hīnappaṇītaṃ, hīnappaṇītā vā, kaṇhasukkaṃ, kaṇhasukkā vā, sukhadukkhaṃ, sukhadukkhāni vā, paṭighānunayaṃ, paṭighānunayā vā, chāyātapaṃ, chāyātapā vā, ālokandhakāraṃ, ālokandhakārā vā, ratti ca divā ca rattindivaṃ, rattindivā vā, ahañca ratti ca ahorattaṃ, ahorattā vā, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā ākārikārānamattaṃ.

'ආදි' යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිපක්ෂ (ප්‍රතිවිරුද්ධ) ධර්මයන්ගේ ද, පක්ෂි අර්ථයන්ගේ ද ද්වන්ද සමාසයේදී විකල්පයෙන් ඒකවචනය ද නපුංසක ලිංගය ද වෙයි. 'කුසල් ද අකුසල් ද' යන්න 'කුසලාකුසලං' හෝ 'කුසලාකුසලා' වේ. මෙසේ ම සාවජ්ජානවජ්ජං හෝ සාවජ්ජානවජ්ජා වැනි දෑ ද, හීනප්පණීතං හෝ හීනප්පණීතා වැනි දෑ ද, කණ්හසුක්කං හෝ කණ්හසුක්කා වැනි දෑ ද, සුඛදුක්ඛං හෝ සුඛදුක්ඛානි වැනි දෑ ද, පටිඝානුනයං හෝ පටිඝානුනයා වැනි දෑ ද, ඡායාතපං හෝ ඡායාතපා වැනි දෑ ද, ਆලෝකන්ධකාරං හෝ ආලෝකන්ධකාරා වැනි දෑ ද, 'රාත්‍රිය ද දහවල ද' යන්න 'රත්තින්දිවං' හෝ 'රත්තින්දිවා' වේ, 'දහවල ද රාත්‍රිය ද' යන්න 'අහෝරත්තං' හෝ 'අහෝරත්තා' වේ. "ක්වචි සමාසන්ත..." යන්නෙන් ආ-කාර, ඊ-කාරයන්ට අ-කාරයක් සිදු වේ.

Sakuṇānaṃ dvande haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ, haṃsabakā vā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā vā, mayūrakoñcaṃ, mayūrakoñcā vā, sukasālikaṃ, sukasālikā vā.

පක්ෂීන්ගේ ද්වන්ද සමාසයේදී, 'හංසයෝ ද කොක්කු ද' යන්න 'හංසබකං' හෝ 'හංසබකා' වේ. මෙසේ ම කාරණ්ඩවචක්කවාකං හෝ කාරණ්ඩවචක්කවාකා වැනි දෑ ද, මයූරකොඤ්චං හෝ මයූරකොඤ්චා වැනි දෑ ද, සුකසාලිකං හෝ සුකසාලිකා වැනි දෑ ද වේ.

Samāhāradvando.

සමහාර ද්වන්ද සමාසය යි.

Yebhuyyena cettha –

මෙහි බොහෝ දුරට මෙසේ වෙයි –

Accitappasaraṃ pubbaṃ, ivaṇṇuvaṇṇakaṃ kvaci;

Dvande sarādyakārantaṃ, bahūsvaniyamo bhave.

ද්වන්ද සමාසයෙහි, අඩු ස්වර (අඩු අක්ෂර) ඇති පදය පෙරට පැමිණෙයි, ඇතැම් විට ඉ-කාර, උ-කාර සහිත පදය පෙරට පැමිණෙයි; ස්වරාදික වූ ද අ-කාරාන්ත වූ ද පදය පෙරට පැමිණෙයි, බහුවචන පදයන්හි නියමයක් නැත.

Dvandasamāso niṭṭhito.

ද්වන්ද සමාසය නිමවන ලදී.

Pubbuttarubhayaññattha-ppadhānattā [Pg.215] catubbidho;

Samāsoyaṃ digu kamma-dhārayehi ca chabbidho.

පෙර පදයෙහි අර්ථය ප්‍රධාන වීම, පසු පදයෙහි අර්ථය ප්‍රධාන වීම, උභය පදයෙහි අර්ථය ප්‍රධාන වීම සහ අන්‍ය පදයෙහි අර්ථය ප්‍රධාන වීම යන වශයෙන් සමාසය සතර වැදෑරුම් වේ. එය දිගු සහ කර්මධාරය සමාසයන් ද සමඟ සවැදෑරුම් වේ.

Duvidho abyayībhāvo, navadhā kammadhārayo;

Digu dudhā tappuriso, aṭṭhadhā navadhā bhave;

Bahubbīhi dvidhā dvando, samāso caturaṭṭhadhāti.

අව්‍යයීභාව සමාසය දෙවැදෑරුම් වේ, කර්මධාරය සමාසය නව වැදෑරුම් වේ, දිගු සමාසය දෙවැදෑරුම් වේ, තත්පුරුෂ සමාසය අට වැදෑරුම් හෝ නව වැදෑරුම් වේ, බහුබ්බීහි සමාසය සහ ද්වන්ද සමාසය දෙවැදෑරුම් වේ; මෙසේ සමස්ත සමාසය තිස් දෙවැදෑරුම් වේ.

Iti padarūpasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo

මෙසේ පද රූපසිද්ධියෙහි සමාස කාණ්ඩය –

Catuttho.

සිව්වැන්න යි.

5. Taddhitakaṇḍa

5. තද්ධිත කාණ්ඩය

Apaccataddhita

අපච්ච තද්ධිතය

Atha [Pg.216] nāmato eva vibhatyantā apaccādiatthavisese taddhituppattīti nāmato paraṃ taddhitavidhānamārabhīyate.

ඉන්පසු විභක්ති අන්ත කොට ඇති නාමයන්ගෙන් ම, අපච්ච (දරුවන්) ආදී විශේෂ අර්ථයන්හි තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ උත්පත්තිය සිදුවන බැවින්, නාමයන්ට පසුව තද්ධිත විධානය ආරම්භ කරනු ලැබේ.

Tattha tasmā tividhaliṅgato paraṃ hutvā hitā sahitāti taddhitā, ṇādipaccayānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ vā nāmikānaṃ hitā upakārā taddhitāti anvatthabhūtaparasamaññāvasenāpi ṇādippaccayāva taddhitā nāma.

එහි ඒ ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ට පසුව පිහිටා, (පදයන්ට) හිත පිණිස පවත්නා බැවින් 'තද්ධිත' නම් වෙති. මෙය 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට ව්‍යවහාරයකි. නැතහොත් ඒ නාමපදයන්ට හිතවත් වූ, උපකාරී වූ ප්‍රත්‍යයෝ 'තද්ධිත' නම් වෙති යන අන්වර්ථ වූ පරසමඥා (ව්‍යාකරණ සංඥා) වශයෙන් ද 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ම තද්ධිත නම් වෙති.

‘‘Vasiṭṭhassa apacca’’nti viggahe –

"වසිෂ්ඨයාගේ දරුවා" යන විග්‍රහ වාක්‍යයෙහි –

‘‘Liṅgañca nipaccate’’ti ito liṅgaggahaṇamanuvattate.

"ලිංගඤ්ච නිපච්චතේ" යන සූත්‍රයෙන් මෙහි 'ලිංග' යන පදය අනුවර්තනය වෙයි.

361. Vā ṇa’pacce.

361. "වා ණ'පච්චේ" (අපච්ච අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.)

Chaṭṭhiyantato liṅgamhā ṇappaccayo hoti vikappena ‘‘tassa apacca’’miccetasmiṃ atthe.

"තස්ස අපච්චං" (ඔහුගේ දරුවා) යන මේ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තය සහිත නාම ප්‍රකෘතියෙන් විකල්පයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

So ca –

එය ද –

362. Dhātuliṅgehi parā paccayā.

362. "ධාතුලිංගෙහි පරා පච්චයා" (ධාතූන්ගෙන් සහ ලිංගයන්ගෙන් පසුව ප්‍රත්‍යයෝ පැමිණෙත්.)

Dhātūhi, liṅgehi ca paccayā parāva hontīti paribhāsato apaccatthasambandhiliṅgato chaṭṭhiyantāyeva paro hoti. Paṭicca etasmā attho etīti paccayo, patīyanti anena atthāti vā paccayo, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti apaccasaddassa appayogo, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā ce’’ti vibhattilopo ca.

ධාතුන්ගෙන් සහ ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් (ලිංගයන්ගෙන්) පසුව ම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති යන පරිභාෂාව නිසා, අපත්‍ය (දරුවා) යන අර්ථය හා සම්බන්ධ ප්‍රාතිපදිකයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්ති ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති පදයට පසුව ම (ප්‍රත්‍යය) වෙයි. 'මීට සාපේක්ෂව මෙයින් අර්ථය පැමිණේ' (වැටහේ) යන අර්ථයෙන් 'පච්චය' (ප්‍රත්‍යය) නම් වේ. නැතහොත් 'මඟින් අර්ථය අවබෝධ කරනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් ද 'පච්චය' නම් වේ. 'ප්‍රකාශිත අර්ථය ඇති පදයන්ගේ නොයෙදීම සිදු වේ' (වුත්තත්ථානමප්පයෝගෝ) යන න්‍යායෙන් 'අපච්ච' (දරුවා) යන පදයේ නොයෙදීම ද, 'තේසං විභත්තියෝ ලෝපා ච' යන්නෙන් විභක්ති ලෝප වීම ද සිදු වේ.

363. Tesaṃ [Pg.217] ṇo lopaṃ.

363. ඒවායේ (තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ) 'ණ' කාරය ලොප් වේ.

Tesaṃ taddhitappaccayānaṃ ṇānubandhānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.

ඒ 'ණ' අනුබන්ධය සහිත තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ණ' කාරය ලොප් වීමකට පැමිණේ (ලොප් වෙයි).

364. Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe ca.

364. සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ නැති, ආදිබුද්ධි ස්වරයාගේ (පළමු ස්වරයාගේ) 'ණ' කාරය සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් වෘද්ධිය වෙයි.

Ādisarassa vā ādibyañjanassa vā asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakārappaccaye pare. Saṃyogo anto assāti saṃyoganto, tadañño asaṃyoganto. Atha vā vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tadā ca pakatibhūte liṅge sarānamādisarassa asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakāre taddhitappaccaye pareti attho.

ණ-කාරය සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි, සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ නොමැති ආදි ස්වරයාගේ හෝ ආදි ව්‍යංජනයාගේ (ස්වරයාගේ) වෘද්ධිය වෙයි. සංයුක්තය අවසානයේ ඇත්තේ යම් සේ ද එය 'සංයෝගන්ත' නම් වේ, එයින් වෙනස් වූවක් 'අසංයෝගන්ත' (සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ නැති) නම් වේ. නැතහොත්, මෙහි 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්ප) අර්ථයෙහි වැටේ. එවිට, ප්‍රකෘති භූත ලිංගයෙහි (ප්‍රාතිපදිකයෙහි) ස්වරයන් අතුරින්, සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ නැති ආදි ස්වරයාගේ වෘද්ධිය 'ණ' කාරය සහිත තද්ධිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි සිදු වේ යනු අර්ථයයි.

Tena –

එයින් (එහෙයින්) –

Vāsiṭṭhādīsu niccāyaṃ, aniccoḷumpikādisu;

Na vuddhi nīlapītādo, vavatthitavibhāsato.

ව්‍යවස්ථිත විභාෂාව (නියමිත විකල්පය) නිසා, මෙම වෘද්ධිය 'වාසිට්ඨ' ආදී පදයන්හි නිත්‍ය වශයෙන් ද, 'ඔළුම්පික' ආදී පදයන්හි අනිත්‍ය (විකල්ප) වශයෙන් ද සිදු වන අතර, 'නීල', 'පීත' ආදී පදයන්හි වෘද්ධියක් සිදු නොවේ.

Casaddaggahaṇamavadhāraṇatthaṃ.

'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම අවධාරණ (නියම කිරීමේ) අර්ථය සඳහා වේ.

Tassā vuddhiyā aniyamappasaṅge niyamatthaṃ paribhāsamāha.

එම වෘද්ධිය පිළිබඳව අනියමයක් (නියමයක් නොමැති වීමක්) ප්‍රසංග වන කල්හි, නියමයක් කිරීම පිණිස මෙම පරිභාෂා සූත්‍රය පවසයි.

365. Ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī.

365. සූත්‍රය: 'අ' යන්නෙහි සහ 'ඉ', 'උ' යන වර්ණයන්ගේ වෘද්ධිය පිළිවෙළින් 'ආ', 'ඒ', 'ඕ' වෙති.

Tesaṃ akāraivaṇṇuvaṇṇānameva yathākkamaṃ ā eoiccete vuddhiyo honti. Casaddaggahaṇamavuddhisampiṇḍanatthaṃ, avadhāraṇatthaṃ vā. I ca u ca yu, yu eva vaṇṇā yuvaṇṇā, a ca yuvaṇṇā ca ayuvaṇṇā. Ā ca e ca o ca āyo. Puna vuddhiggahaṇaṃ ‘‘negamajānapadā’’tiādīsu uttarapadavuddhibhāvatthaṃ, ettha ca ‘‘ayuvaṇṇāna’’nti ṭhānaniyamavacanaṃ āyonaṃ vuddhibhāvappasaṅganivattanatthaṃ.

එම 'අ' කාරය, 'ඉ' වර්ණය (ඉ, ඊ) සහ 'උ' වර්ණය (උ, ඌ) යන ස්වරයන්ගේ ම පිළිවෙළින් 'ආ', 'ඒ', 'ඕ' යන මොහු වෘද්ධීහු වෙති. 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීම අවෘද්ධිය (වෘද්ධි නොවීම) එක් රැස් කිරීම පිණිස හෝ අවධාරණය පිණිස වේ. 'ඉ' ද 'උ' ද 'යු' නම් වේ, 'යු' ම වර්ණයෝ 'යුවණ්ණා' නම් වෙති, 'අ' ද 'යුවණ්ණා' ද 'අයුවණ්ණා' (අ, ඉ, උ වර්ණ) නම් වෙති. 'ආ' ද 'ඒ' ද 'ඕ' ද 'ආයෝ' නම් වෙති. නැවත 'වෘද්ධි' ග්‍රහණය කිරීම 'නේගමජානපදා' ආදී පදයන්හි උත්තර පදයට (පසු පදයට) වෘද්ධි වීම පිණිස වේ. මෙහි 'අයුවණ්ණානං' යන ස්ථාන නියම වචනය යෙදුවේ 'ආයෝ' (ආ, ඒ, ඕ) යන ස්වරයන්ට නැවත වෘද්ධි වීම වැළැක්වීම පිණිසය.

Yathā [Pg.218] hi katavuddhīnaṃ, puna vuddhi na hotiha;

Tathā sabhāvavuddhīnaṃ, āyonaṃ puna vuddhi na.

යම් සේ වෘද්ධිය කරන ලද ස්වරයන්ට මෙහි නැවත වෘද්ධියක් සිදු නොවේ ද, එමෙන්ම ස්වභාවයෙන් ම වෘද්ධි වූ 'ආයෝ' (ආ, ඒ, ඕ) ස්වරයන්ට ද නැවත වෘද්ධියක් සිදු නොවේ.

Tato akārassa ākāro vuddhi, ‘‘saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakatī’’ti saralopapakatibhāvā, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ katvā taddhitattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādinā nāmabyapadese kate pure viya syādyuppatti.

එතැනින් පසු 'අ' කාරයට 'ආ' කාරය වෘද්ධි වේ. 'සරලෝපෝමාදේසප්පච්චයාදිම්හි සරලෝපේ තු පකතී' යන සූත්‍රයෙන් ස්වර ලෝපය හා ප්‍රකෘති භාවය සිදු වේ. 'නයේ පරං යුත්තේ' යන්නෙන් පර ස්වරයට සම්බන්ධ කිරීම කොට, තද්ධිතයක් වන බැවින් 'තද්ධිතසමාස...' ආදී සූත්‍රවලින් නාම සංඥාව (නාම නාමකරණය) කළ කල්හි, පෙර පරිදි ම 'සි' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම සිදු වේ.

Vāsiṭṭho, vasiṭṭhassa putto vā, vāsiṭṭhā iccādi purisasaddasamaṃ. Tassa nattupanattādayopi tadupacārato vāsiṭṭhāyeva. Evaṃ sabbattha gottataddhite paṭhamappakatitoyeva paccayo hoti.

'වාසිට්ඨෝ' (වසිෂ්ඨයාගේ පුත්‍රයා) හෝ 'වාසිට්ඨා' ආදිය 'පුරිස' ශබ්දය හා සමාන වේ. ඔහුගේ මුනුපුරන් හා මීමුනුපුරන් ආදීහු ද උපචාර වශයෙන් 'වාසිට්ඨ' ම වෙති. මෙසේ හැම තැන ම ගෝත්‍ර තද්ධිතයේ දී ප්‍රථම ප්‍රකෘතියෙන් ම ප්‍රත්‍යය සිදු වේ.

Itthiyaṃ ṇappaccayantattā ‘‘ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntūhī’’ti vāsiṭṭhasaddato īpaccayo. Saralopādiṃ katvā itthippaccayantattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādisutte caggahaṇena nāmabyapadese kate syādyuppatti, vāsiṭṭhī kaññā, vāsiṭṭhī, vāsiṭṭhiyo iccādi itthisaddasamaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී, 'ණ' ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති බැවින් 'ණව ණික ණෙය්‍ය ණ න්තූහි' යන සූත්‍රයෙන් 'වාසිට්ඨ' ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වේ. ස්වර ලෝප ආදිය කොට, ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති බැවින් 'තද්ධිතසමාස...' ආදී සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් නාම සංඥාව කළ කල්හි, 'සි' ආදී විභක්ති ඇති වේ. 'වාසිට්ඨී කඤ්ඤා' (වසිෂ්ඨ ගෝත්‍රයේ කන්‍යාව), 'වාසිට්ඨී', 'වාසිට්ඨියෝ' ආදිය 'ඉත්ථි' ශබ්දය හා සමාන වේ.

Napuṃsake vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ, vāsiṭṭhāni apaccāni iccādi cittasaddasamaṃ. Evaṃ uparipi taddhitantassa tiliṅgatā veditabbā.

නපුංසක ලිංගයේ දී 'වාසිට්ඨං අපච්චං' (වසිෂ්ඨ ගෝත්‍රයේ දරුවා), 'වාසිට්ඨානි අපච්චානි' ආදිය 'චිත්ත' ශබ්දය හා සමාන වේ. මෙසේ මතු ද තද්ධිත ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති පදයන්ගේ ත්‍රීලිංගික භාවය (ලිංග තුනෙහි ම පැවතීම) දත යුතුය.

Bhāradvājassa putto bhāradvājo, vesāmittassa putto vesāmitto, gotamassa putto gotamo. Ettha ca ayuvaṇṇattābhāvā ākārādīnaṃ na vuddhi hoti. Vasudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. ‘‘Cittako’’tiādīsu pana saṃyogantattā vuddhi na bhavati.

'භාරද්වාජස්ස පුත්තෝ bhāradvājo' (භාරද්වාජගේ පුත්‍රයා භාරද්වාජය), 'වෙසාමිත්තස්ස පුත්තෝ වෙසාමිත්තෝ', 'ගෝතමස්ස පුත්තෝ ගෝතමෝ' යන්නයි. මෙහි 'අයුවර්ණ' (අ, ඉ, උ) නොවන බැවින් 'ආ' ආදී ස්වරයන්ගේ වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. 'වසුදේවස්ස අපච්චං වාසුදේවෝ' (වසුදේවගේ දරුවා වාසුදේවය), 'බලදේවෝ'. 'චිත්තකෝ' ආදියේ දී නම් සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ ඇති බැවින් වෘද්ධිය සිදු නොවේ.

‘‘Vacchassa apacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte ‘‘vā ṇa’pacce’’ti ito vāti taddhitavidhāne sabbattha vattate, tena sabbattha vākyavuttiyo bhavanti. ‘‘Apacce’’ti padaṃ yāva saṃsaṭṭhaggahaṇāva vattate.

'වච්ඡස්ස අපච්චං' (වත්සයාගේ දරුවා) යන විග්‍රහයෙහි 'ණ' ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි, 'වා ණාපච්චේ' යන සූත්‍රයෙන් 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න සියලු තද්ධිත විධිවලට බලපවත්වයි. එබැවින් හැම තැන ම වාක්‍ය වෘත්තීන් (විග්‍රහ වාක්‍යයන්) සිදු වේ. 'අපච්චේ' යන පදය 'සංසට්ඨ' ග්‍රහණය දක්වා ම බලපවත්වයි.

366. Ṇāyana [Pg.219] ṇāna vacchādito.

366. සූත්‍රය: 'වච්ඡ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (අපත්‍ය අර්ථයෙහි) 'ණායන' සහ 'ණාන' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Vaccha kaccaiccevamādito chaṭṭhiyantato gottagaṇato ṇāyana ṇānaiccate paccayā honti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Sabbattha ṇakārānubandho vuddhattho, sesaṃ pubbasamaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.

'වච්ඡ', 'කච්ච' ආදී වූ, ෂෂ්ඨී විභක්තිය කෙළවර ඇති ගෝත්‍ර සමූහයාගෙන් 'තස්සාපච්චං' (ඔහුගේ දරුවා) යන අර්ථයෙහි 'ණායන', 'ණාන' යන මොහු විකල්පයෙන් වෙති. හැම තැන ම 'ණ' කාර අනුබන්ධය වෘද්ධිය පිණිස වේ. ඉතිරිය පෙර හා සමාන වන අතර, සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ ඇති බැවින් වෘද්ධිය නොවීම පමණක් මෙහි ඇති විශේෂයයි.

Vacchāyano vacchāno vacchassa putto vā. Evaṃ kaccassa putto kaccāyano kaccāno, moggallassa putto moggallāyano moggallāno. Evaṃ aggivessāyano aggivessāno, kaṇhāyano kaṇhāno, sākaṭāyano sākaṭāno, muñcāyano muñcāno, kuñjāyano kuñjāno iccādi. Ākatigaṇo’yaṃ.

'වච්ඡායනෝ', 'වච්ඡානෝ' යනු වත්සයාගේ පුත්‍රයා වෙයි. එසේ ම කච්චගේ පුත්‍රයා 'කච්චායනෝ', 'කච්චානෝ' ද, මොග්ගල්ලාගේ පුත්‍රයා 'මොග්ගල්ලායනෝ', 'මොග්ගල්ලානෝ' ද වේ. එසේ ම 'අග්ගිවෙස්සායනෝ', 'අග්ගිවෙස්සානෝ', 'කණ්හායනෝ', 'කණ්හානෝ', 'සාකටායනෝ', 'සාකටානෝ', 'මුඤ්චායනෝ', 'මුඤ්චානෝ', 'කුඤ්ජායනෝ', 'කුඤ්ජානෝ' ආදිය ද වේ. මෙය ආකෘති ගණයකි.

‘‘Kattikāya apacca’’nti viggahe –

'කත්තිකාය අපච්චං' (කත්තිකාගේ දරුවා) යන විග්‍රහයෙහි –

367. Ṇeyyo kattikādīhi.

367. සූත්‍රය: 'කත්තිකා' ආදීන්ගෙන් 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Ādisaddoyaṃ pakāre vattate. Kattikā vinatārohiṇīiccevamādīhi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi ṇeyyappaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe.

මෙහි 'ආදි' ශබ්දය ප්‍රකාර (වර්ගය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කත්තිකා', 'විනතා', 'රෝහිණී' යනාදී ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් 'තස්සාපච්චං' (ඇගේ දරුවා) යන අර්ථයෙහි 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි.

Vibhattilope ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo. Kattikeyyo, kattikāya putto vā. Evaṃ vinatāya apaccaṃ venateyyo, ikārassekāro vuddhi, rohiṇiyā putto rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo, bhaginiyā putto bhāgineyyo, nadiyāputto nādeyyo. Evaṃ anteyyo, āheyyo, kāmeyyo. Suciyā [Pg.220] apaccaṃ soceyyo, ettha ukārassokāro vuddhi, bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi.

විභක්ති ලෝප වූ කල්හි 'පකති චස්ස සරන්තස්ස' යන සූත්‍රයෙන් ප්‍රකෘති භාවය සිදු වේ. 'කත්තිකෙය්‍යෝ' යනු කත්තිකාගේ පුත්‍රයා වේ. එසේ ම විනතාගේ දරුවා 'වේනතෙය්‍යෝ' (මෙහි 'ඉ' කාරයට 'ඒ' කාරය වෘද්ධි වේ), රෝහිණීගේ පුත්‍රයා 'රෝහිණෙය්‍යෝ' ද, ගංගාගේ දරුවා 'ගංගේය්‍යෝ' ද, සහෝදරියගේ (භගිනීගේ) පුත්‍රයා 'භාගිනෙය්‍යෝ' ද, නදියේ දරුවා 'නාදෙය්‍යෝ' ද වෙති. එසේ ම 'අන්තෙය්‍යෝ', 'ආහෙය්‍යෝ', 'කාමෙය්‍යෝ' ද වෙති. සුචිගේ දරුවා 'සෝචෙය්‍යෝ' වන අතර, මෙහි 'උ' කාරයට 'ඕ' කාරය වෘද්ධි වේ. බාලාගේ දරුවා 'බාලෙය්‍යෝ' ආදිය ද වේ.

‘‘Dakkhassāpacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte –

'දක්ඛස්ස අපච්චං' (දක්ඛගේ දරුවා) යන විග්‍රහයෙහි 'ණ' ප්‍රත්‍යය ලැබුණු කල්හි –

368. Ato ṇi vā.

368. සූත්‍රය: 'අ' කාරාන්ත ලිංගයෙන් (ප්‍රාතිපදිකයෙන්) 'ණි' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි.

Akārantato liṅgamhā ṇipaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Dakkhi, dakkhī, dakkhayo, doṇassa apaccaṃ doṇi. Evaṃ vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāsarathi. Vāruṇi, kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jinadattassa apaccaṃ jenadatti, suddhodani, anuruddhi iccādi.

'අ' කාරාන්ත ලිංගයෙන් (ප්‍රාතිපදිකයෙන්) 'තස්සාපච්චං' (ඔහුගේ දරුවා) යන අර්ථයෙහි 'ණි' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි. 'දක්ඛි', 'දක්ඛී', 'දක්ඛයෝ' යනු ද, දෝණගේ දරුවා 'දෝණි' යනු ද වේ. එසේ ම 'වාසුදේවි', 'සක්‍යපුත්ති', 'නාටපුත්ති', 'දාසපුත්ති', 'දාසරථි' ද වෙති. 'වාරුණි', 'කණ්ඩි', 'බාලදේවි', 'පාවකි' ද, ජිනදත්තගේ දරුවා 'ජේනදත්ති' ද, 'සුද්ධෝදනි', 'අනුරුද්ධි' ආදිය ද වේ.

Puna vāggahaṇena apaccatthe ṇikappaccayo, aditiādito ṇyappaccayo ca. Yathā – sakyaputtassa putto sakyaputtiko, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā kakārassa yakāro, sakyaputtiyo. Evaṃ nāṭaputtiko, jenadattiko, vimātuyā putto vemātiko.

නැවත 'වා' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් අපත්‍ය (දරුවා) යන අර්ථයෙහි 'ණික' ප්‍රත්‍යය ද, 'අදිති' ආදී ශබ්දවලින් 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය ද වේ. කෙසේද යත් – ශාක්‍යපුත්‍රයාගේ පුත්‍රයා 'සක්‍යපුත්තිකෝ' වේ, 'තේසු වුද්ධී' ආදී සූත්‍රවලින් 'ක' කාරයට 'ය' කාරය වී 'සක්‍යපුත්තියෝ' වෙයි. එසේ ම 'නාටපුත්තිකෝ', 'ජේනදත්තිකෝ' ද, කුඩම්මාගේ (විමාතුගේ) පුත්‍රයා 'වේමාතිකෝ' ද වේ.

‘‘Aditiyā putto’’ti atthe ṇyappaccayo, vuddhi ca.

'අදිතියා පුත්තෝ' (අදිතිගේ පුත්‍රයා) යන අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය ද, වෘද්ධිය ද සිදු වේ.

369. Avaṇṇo ye lopañca.

369. සූත්‍රය: 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'අ' වර්ණය (අ, ආ) ලොප් වීම ද සිදු වේ.

Avaṇṇo taddhitabhūte yappaccaye pare lopamāpajjate. Casaddena ivaṇṇopīti ikāralopo, ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni ca la ña jakāratta’’nti tyakārasaṃyogassa cakāro, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ, ādicco. Evaṃ ditiyā putto decco.

තද්ධිත ප්‍රත්‍යය වූ 'ය' කාරය පර වූ කල්හි 'අ' වර්ණය ලොප් වෙයි. 'ච' ශබ්දයෙන් 'ඉ' වර්ණය ද ලොප් වන බැවින් ඉ-කාර ලෝපය ද සිදු වේ. 'යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි ච ල ඤ ජකාරත්තං' යන්නෙන් 'ත්‍ය' යන්නෙහි සංයෝගයට 'ච' කාරය ද, 'පරද්වේභාවෝ ඨානේ' යන්නෙන් ද්විත්ව වීම ද සිදු වී 'ආදිච්චෝ' (ආදිත්‍ය) යන්න ලැබෙයි. මෙසේ දිතිගේ පුත්‍රයා 'දෙච්චෝ' (දෛත්‍ය) වෙයි.

‘‘Kuṇḍaniyā putto’’ti atthe ṇyappaccaye kate –

'කුණ්ඩනියා පුත්තෝ' (කුණ්ඩනීගේ පුත්‍රයා) යන අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි –

‘‘Kvacādimajjhuttaresū’’ti vattate.

‘‘Kvacādimajjhuttaresū’’ යන්න (මෙහිදී ද) බලපවත්වයි.

370. Tesu [Pg.221] vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ca.

370. එහි දී (ආදී, මධ්‍ය, උත්තර අකුරුවල) වෘද්ධි, ලෝප, ආගම, විකාර, විපරීත හා ආදේශයෝ ද වෙති.

Tesu ādimajjhuttaresu avihitalakkhaṇesu jinavacanānuparodhena kvaci vuddhi lopa āgama vikāra viparītaādesā hontīti saṃyogantattepi ādivuddhi, ikāralope nyassañādeso, koṇḍañño, kuruno putto korabyo, etthāpi teneva ukārassa avādeso, bhātuno putto bhātabyo.

ඒ නොපැනවුණු නීති ඇති ආදි, මධ්‍ය, උත්තර අකුරුවල, බුද්ධ වචනයට (ජින වචනයට) හානියක් නොවන පරිදි ඇතැම් විට වෘද්ධි, ලෝප, ආගම, විපරීත හා ආදේශයෝ වෙති. එබැවින් සංයෝගාන්ත වුව ද ආදි වෘද්ධිය ද, ‘ඉ’ කාරය ලොප් වීමෙන් ‘න්‍ය’ යන්නට ‘ඤ්ඤ’ ආදේශය ද වී ‘කොණ්ඩඤ්ඤ’ (යන රූපය ද), කුරුගේ පුත්‍රයා ‘කොරබ්‍ය’ (korabyo) වන අතර, මෙහි ද එයින් ම ‘උ’ කාරයට ‘අව්’ ආදේශය ද, සොහොයුරාගේ පුත්‍රයා ‘භාතබ්‍ය’ (bhātabyo) යන්න ද වේ.

‘‘Upagussa apacca’’nti viggahe –

‘‘උපගුගේ දරුවා’’ (උපගුස්ස අපච්චං) යන විග්‍රහයේ දී –

371. Ṇavopagvādīhi.

371. ‘‘ණවෝපග්වාදීහි’’ (යන සූත්‍රයයි).

Upagu manuiccevamādīhi ukārantehi gottagaṇehi ṇavappaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Ādisaddassa cettha pakāravācakattā ukārantatoyevāyaṃ. Opagavo, opagavī, opagavaṃ, manuno apaccaṃ mānavo, ‘‘mānuso’’ti ṇappaccaye, sāgame ca kate rūpaṃ, bhagguno apaccaṃ bhaggavo, paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo, upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi.

‘තස්සාපච්චං’ (ඔහුගේ දරුවා) යන අර්ථයේ දී උපගු, මනු යනාදී උ-කාරාන්ත ගෝත්‍ර ගණයේ වචනවලින් ‘ණව’ ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ප්‍රකාර (වර්ගය) හඟවන බැවින් උ-කාරාන්තයන්ට ම මෙය යෙදේ. ඕපගවෝ, ඕපගවී, ඕපගවං. මනුගේ දරුවා ‘මානවෝ’ වේ. ‘මානුසෝ’ යන්නෙහි දී ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ස’ ආගමය ද කළ කල්හි රූපය සිද්ධ වේ. භග්ගුගේ දරුවා ‘භග්ගවෝ’ ද, පණ්ඩුගේ දරුවා ‘පණ්ඩවෝ’ ද, උපවින්දුගේ දරුවා ‘ඕපවින්දවෝ’ ද යනාදී වශයෙනි.

‘‘Vidhavāya apacca’’nti atthe –

‘‘වැන්දඹුවගේ දරුවා’’ (විධවාය අපච්චං) යන අර්ථයේ දී –

372. Ṇera vidhavādito.

372. ‘‘ණේර විධවාදිතෝ’’ (යන සූත්‍රයයි).

Vidhavādito ṇerappaccayo hoti vā apaccatthe. Vigato dhavo pati etissāti vidhavā, vedhavero, bandhukiyā abhisāriṇiyā putto bandhukero, samaṇassa upajjhāyassa putto puttaṭṭhāniyattāti sāmaṇero, nāḷikero iccādi.

අපත්‍ය (දරුවා යන) අර්ථයෙහි දී විධවා ආදී ශබ්දවලින් විකල්පයෙන් ‘ණේර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඇයගේ සැමියා (ධව) පහව ගියේ ද ඕ ‘විධවා’ (වැන්දඹුව) නම් වේ, (ඇගේ දරුවා) ‘වේධවේරෝ’ වේ. බන්ධුකී නම් වූ අභිසාරිකාවගේ පුත්‍රයා ‘බන්ධුකේරෝ’ වේ. ශ්‍රමණ වූ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා (පුත්‍ර ස්ථානයෙහි සිටින බැවින්) ‘සාමණේරෝ’ (මහණෙණා) වේ, ‘නාලිකේරෝ’ (පොල් ගස) යනාදී වශයෙනි.

Apaccataddhitaṃ.

අපත්‍ය තද්ධිතය නිමි.

Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita

සංසට්ඨාදී අනේකාර්ථ තද්ධිතය.

‘‘Tilena [Pg.222] saṃsaṭṭha’’nti viggahe –

‘‘තලවලින් මිශ්‍ර කරන ලද්දේ’’ (තිලේන සංසට්ඨං) යන විග්‍රහයේ දී –

373. Yena vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko.

373. ‘‘යේන වා සංසට්ඨං තරති චරති වහති ණිකෝ’’ (යන සූත්‍රයයි).

Yena vā saṃsaṭṭhaṃ, yena vā tarati, yena vā carati, yena vā vahati, tato tatiyantato liṅgamhā tesu saṃsaṭṭhādīsvatthesu ṇikappaccayo hoti vā. Telikaṃ bhojanaṃ, tilena abhisaṅkhatanti attho. Telikī yāgu. Guḷena saṃsaṭṭhaṃ egāḷikaṃ. Evaṃ ghātikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ, loṇikaṃ.

යමකින් මිශ්‍ර කරන ලද ද, යමකින් එතෙර වේ ද, යමකින් හැසිරේ ද, යමකින් උසුලාගෙන යයි ද, ඒ තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත නාම ප්‍රකෘතියෙන් ඒ මිශ්‍ර වූ ආදී අර්ථයන්හි විකල්පයෙන් ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘තේලිකං භෝජනං’ යනු තලවලින් සකස් කරන ලද ආහාරය යන අර්ථයයි. ‘තේලිකී යාගු’ (තල මිශ්‍ර කැඳ). උක් සකුරුවලින් මිශ්‍ර වූයේ ‘ඒගාළිකං’ වේ. මෙසේ ම ඝාතිකං, දාධිකං, mārīcikaṃ (මාරිචිකං), loṇikaṃ (ලෝණිකං) යනාදිය වේ.

Nāvāya taratīti nāviko, uḷumpena taratīti oḷumpiko, vuddhiabhāvapakkhe uḷumpiko. Evaṃ kulliko, gopucchiko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Evaṃ pādiko, daṇḍiko, dhammena carati pavattatīti dhammiko. Sīsena vahatīti sīsiko, vāggahaṇena īkārassa vuddhi na hoti. Evaṃ aṃsiko, khandhiko, hatthiko, aṅguliko.

නැවෙන් එතෙර වන්නේ ‘නාවිකෝ’ (නාවිකයා) ය, පහුරෙන් එතෙර වන්නේ ‘ඕළුම්පිකෝ’ ය, වෘද්ධියක් නොවන පක්ෂයෙහි ‘උළුම්පිකෝ’ ය. මෙසේ ම කුල්ලිකෝ, ගෝපුච්ඡිකෝ යනාදියයි. කරත්තයෙන් හැසිරෙන්නේ ‘සාකටිකෝ’ ය. මෙසේ පදිකෝ, දණ්ඩිකෝ වේ. ධර්මයෙන් හැසිරෙන්නේ ‘ධම්මිකෝ’ (ධාර්මිකයා) ය. හිසින් උසුලාගෙන යන්නේ ‘සීසිකෝ’ ය, ‘වා’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘ඊ’ කාරයට වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. මෙසේ ම අංසිකෝ, ඛන්ධිකෝ, හත්ථිකෝ, අංගුලිකෝ යනාදියයි.

Puna vāggahaṇena aññatthesupi ṇikappaccayo, paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, pathaṃ gacchatīti pathiko.

නැවතත් ‘වා’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් වෙනත් අර්ථවල ද ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; පරදාර සේවනයෙහි යෙදෙන්නේ ‘පාරදාරිකෝ’ ය, මඟෙහි යන්නේ ‘පථිකෝ’ ය.

‘‘Vinayamadhīte, aveccādhīte’’ti vā viggahe –

‘‘විනය හදාරයි’’ (විනයං අධීතේ) හෝ ‘‘පසක් කොට හදාරයි’’ (අවේච්චාධීතේ) යන විග්‍රහයන්හි දී –

‘‘Ṇiko’’ti vattate.

‘‘ණිකෝ’’ යන්න බලපවත්වයි.

374. Tamadhīte tenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesu ca.

374. ‘‘තමධීතේ තේනකතාදිසන්නිධානනියෝගසිප්පභණ්ඩජීවිකත්ථේසු ච’’ (යන සූත්‍රයයි).

Catuppadamidaṃ. Tamadhīteti atthe, tena katādīsvatthesu ca tamhi sannidhāno, tattha niyutto, tamassa sippaṃ, tamassa bhaṇḍaṃ[Pg.223], tamassa jīvikā iccetesvatthesu ca dutiyādivibhatyantehi liṅgehi ṇikappaccayo hoti vā. Venayiko. Evaṃ suttantiko, ābhidhammiko.

මෙය පද හතරකින් යුක්ත ය. ‘එය හදාරයි’ යන අර්ථයේ දී, ‘ඔහු විසින් කරන ලද’ ආදී අර්ථවල දී, ‘එහි සමීපව පවතින’ (සන්නිධාන), ‘එහි යෙදුණු’ (නියුක්ත), ‘එය ඔහුගේ ශිල්පයයි’ (සිල්ප), ‘එය ඔහුගේ භාණ්ඩයයි’ (භාණ්ඩ), ‘එය ඔහුගේ ජීවිකාවයි’ (ජීවිකා) යන අර්ථවල දී ද්විතීයාදී විභක්ත්‍යන්ත ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි. (විනය හදාරන තැනැත්තා) ‘වේනයිකෝ’ ය. මෙසේ සලකා ‘සුත්තන්තිකෝ’, ‘ආභිධම්මිකෝ’ යනාදිය වේ.

‘‘Byākaraṇamadhīte’’ti atthe ṇikappaccayādimhi kate –

‘‘ව්‍යාකරණය හදාරයි’’ (ව්‍යාකරණං අධීතේ) යන අර්ථයේ දී ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය මුලට පැමිණි කල්හි –

‘‘Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe cā’’ti vattamāne –

‘‘වුද්ධාදිසරස්ස වාසංයෝගන්තස්ස සණේ චා’’ යන්න බලපවත්වද්දී –

375. Māyūnamāgamo ṭhāne.

375. ‘‘මායූනමාගමෝ ඨානේ’’ (යන සූත්‍රයයි).

I uiccebhesaṃ ādisarānaṃ asaṃyogantānaṃ mā vuddhi hoti saṇe, tatreva vuddhi āgamo hoti ca ṭhāneti ekāravuddhāgamo.

‘ඉ’ සහ ‘උ’ යන අසංයෝගාන්ත ආදි ස්වරයන්ට ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි වෘද්ධියක් සිදු නොවේවා, එහි දී වෘද්ධියට සුදුසු ස්ථානයෙහි ආගමයක් වේ යන්නෙන් ‘එ’ කාර වෘද්ධි ආගමය වේ.

‘‘Ṭhāne’’ti vacanā cettha, yūnamādesabhūtato;

Yavehi pubbeva eo-vuddhiyo honti āgamā.

මෙහි ‘ඨානේ’ (ස්ථානයෙහි) යන වචනය නිසා, ‘ය’ සහ ‘ව’ යන්නට ආදේශ වීමට පෙර ම, ‘එ’ සහ ‘ඔ’ යන වෘද්ධි ආගමයෝ වෙති.

Yakārassa dvibhāvo.

‘ය’ කාරය ද්විත්ව (දෙකක්) වේ.

Veyyākaraṇiko, nyāyamadhīteti neyyāyiko. Evaṃ takkiko, vediko, nemittiko, kāyena kato payogo kāyiko, kāyena kataṃ kammaṃ kāyikaṃ, vacasā kataṃ kammaṃ vācasikaṃ. Evaṃ mānasikaṃ, ettha ca ‘‘sasare vāgamo’’ti sutte vavatthitavāsaddena paccaye parepi sāgamo, therehi katā saṅgīti therikā. Evaṃ pañcasatikā, sattasatikā, ettha ‘‘ṇavaṇikā’’disutte anuvattitavāggahaṇena īpaccayo na hoti.

වෙය්‍යාකරණිකෝ (ව්‍යාකරණඥයා), න්‍යාය හදාරන්නේ ‘නෙය්‍යායිකෝ’ ය. මෙසේ ම තක්කිකෝ, වේදිකෝ, නේමිත්තිකෝ වේ. කයින් කරන ලද ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) ‘කායිකෝ’ ය, කයින් කරන ලද කර්මය ‘කායිකං’ ය, වචනයෙන් කරන ලද කර්මය ‘වාචසිකං’ ය. මෙසේ ම මානසිකං වේ. මෙහි ද ‘සසරේ වාගමෝ’ යන සූත්‍රයෙහි ව්‍යවස්ථිත ‘වා’ ශබ්දය නිසා ප්‍රත්‍යය පර වූ විට ද ‘ස’ කාර ආගමය වේ, තෙරුන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද සංගීතිය ‘ථේරිකා’ (වේ). මෙසේ ම පඤ්චසතිකා, සත්තසතිකා යන්නෙහි ‘ණවණිකා’ ආදී සූත්‍රයෙහි අනුවෘත්ති වූ ‘වා’ ශබ්ද ග්‍රහණය නිසා ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ.

Sannidhānatthe sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā, sārīrikaṃ dukkhaṃ. Evaṃ mānasikā, mānasikaṃ.

sannidhāna (ළඟ පවතින) අර්ථයේ දී, ශරීරයෙහි පවත්නා වේදනාව ‘සාරීරිකා’ ද, සාරීරික දුක ‘සාරීරිකං දුක්ඛං’ ද වේ. මෙසේ ම මානසිකා, මානසිකං වේ.

Niyuttatthe [Pg.224] dvāre niyutto dovāriko, ettha ‘‘māyūnamāgamo ṭhāne’’ti vakārato pubbeokārāgamo. Evaṃ bhaṇḍāgāriko, nāgariko, navakammiko, vanakammiko, ādikammiko, odariko, rathiko, pathiko, upāye niyutto opāyiko, cetasi niyuttā cetasikā.

නියුක්ත (යෙදුණු) අර්ථයේ දී, ද්වාරයෙහි (දොරෙහි) යෙදුණු තැනැත්තා ‘දෝවාරිකෝ’ (දොරටුපාලයා) වේ. මෙහි ‘මායූනමාගමෝ ඨානේ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ව’ කාරයට පෙර ‘ඕ’ කාර ආගමය වේ. මෙසේ ම භණ්ඩාගාරිකෝ, නාගරිකෝ, නවකම්මිකෝ, වනකම්මිකෝ, ආදිකම්මිකෝ, ඕදරිකෝ, රථිකෝ, පථිකෝ වේ. උපායෙහි නියුක්ත වූයේ ‘ඕපායිකෝ’ ය, සිතෙහි නියුක්ත වූයේ (යෙදුණේ) ‘චේතසිකා’ (චෛතසිකයෝ) ය.

Sippatthe vīṇāvādanaṃ vīṇā, vīṇā assa sippaṃ veṇiko. Evaṃ pāṇaviko, modiṅgiko, vaṃsiko.

ශිල්ප අර්ථයේ දී, වීණා වැයීම වීණා නම් වේ, වීණාව ඔහුගේ ශිල්පය වන බැවින් හේ ‘වේණිකෝ’ (වීණා වාදකයා) වේ. මෙසේ ම පාණවිකෝ, මෝදිංගිකෝ, වංසිකෝ ය.

Bhaṇḍatthe gandho assa bhaṇḍanti gandhiko. Evaṃ teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambūliko, loṇiko.

භාණ්ඩ අර්ථයේ දී, සුවඳ (ගන්ධය) ඔහුගේ වෙළඳ භාණ්ඩය වන බැවින් හේ ‘ගන්ධිකෝ’ (සුවඳ විකුණන්නා) වේ. මෙසේ ම තේලිකෝ, ගෝළිකෝ, පූවිකෝ, පණ්ණිකෝ, තම්බූලිකෝ, ලෝණිකෝ ය.

Jīvikatthe urabbhaṃ hantvā jīvati, urabbhamassa jīvikāti vā orabbhiko. Evaṃ māgaviko, ettha vakārāgamo. Sūkariko, sākuṇiko, macchiko iccādi.

ජීවිකා අර්ථයේ දී, බැටළුවන් මරා ජීවත් වන බැවින්, හෝ බැටළුවා ඔහුගේ ජීවිකාව වන බැවින් හේ ‘ඕරබ්භිකෝ’ (බැටළු මස් වෙළෙන්දා) වේ. මෙසේ ම මාගවිකෝ වේ, මෙහි ‘ව’ කාර ආගමය වෙයි. සූකරිකෝ, සාකුණිකෝ, මච්ඡිකෝ යනාදී වශයෙනි.

‘‘Tena katādī’’ti ettha ādiggahaṇena tena hataṃ, tena baddhaṃ, tena kītaṃ, tena dibbati, so assa āvudho, so assa ābādho, tattha pasanno, tassa santakaṃ, tamassa parimāṇaṃ, tassa rāsi, taṃ arahati, tamassa sīlaṃ, tattha jāto, tattha vasati, tatra vidito, tadatthāya saṃvattati, tato āgato, tato sambhūto, tadassa payojananti evamādiatthe ca ṇikappaccayo hoti. Yathā – jālena hato, hanatīti vā jāliko. Evaṃ bāḷisiko, vākariko, suttena baddho suttiko, varattāya baddho vārattiko nāgo.

‘තේන කතාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් – ඔහු විසින් නසන ලද, ඔහු විසින් බඳින ලද, ඔහු විසින් මිල දී ගන්නා ලද, ඔහු විසින් ක්‍රීඩා කරනු ලබන (දූ කෙළින), එය ඔහුගේ ආයුධයයි, එය ඔහුගේ ව්‍යාධියයි, එහි පැහැදුණේ, එය ඔහු සතු ය, එය ඔහුගේ ප්‍රමාණයයි, එය ඔහුගේ රාශියයි, එය ඔහුට සුදුසු ය, එය ඔහුගේ ස්වභාවය/සීලයයි, එහි උපන්නේ, එහි වෙසෙන්නේ, එහි ප්‍රකට වූයේ, ඒ සඳහා පවතින්නේ, එයින් පැමිණියේ, එයින් උපන්නේ, එය ඔහුගේ ප්‍රයෝජනයයි යනාදී අර්ථයන්හි ද ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කෙසේද යත් – දැලෙන් නසන ලද හෝ නසන්නේ ‘ජාලිකෝ’ ය. මෙසේ බාලිසිකෝ, වාකරිකෝ වේ. නූලෙන් බඳින ලද්දේ ‘සුත්තිකෝ’ ය, හම් පටියෙන් බඳින ලද ඇතා ‘වාරත්තිකෝ නාගෝ’ ය.

Vatthena [Pg.225] kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ. Evaṃ kumbhikaṃ, phālikaṃ, sovaṇṇikaṃ, sātikaṃ. Akkhena dibbatīti akkhiko. Evaṃ sālākiko, tindukiko, ambaphaliko. Cāpo assa āvudhoti cāpiko. Evaṃ tomariko, muggariko, mosaliko.

වස්ත්‍රයෙන් (රෙදිවලින්) මිල දී ගත් භාණ්ඩය ‘වත්ථිකං’ වේ. මෙසේ ම කුම්භිකං, ඵාලිකං, සෝවණ්ණිකං, සාතිකං වේ. කැටවලින් ක්‍රීඩා කරන්නේ ‘අක්ඛිකෝ’ ය. මෙසේ සාලාකිකෝ, තින්දුකිකෝ, අම්බඵලිකෝ වේ. දුන්න ඔහුගේ ආයුධය වන බැවින් හේ ‘චාපිකෝ’ ය. මෙසේ තෝමරිකෝ, මුග්ගරිකෝ, මෝසලිකෝ වේ.

Vāto assa ābādhoti vātiko. Evaṃ semhiko, pittiko.

වාතය ඔහුගේ ව්‍යාධිය වන බැවින් හේ ‘වාතිකෝ’ (වාත රෝගියා) වේ. මෙසේ සෙම්හිකෝ (සෙම් රෝගියා), පිත්තිකෝ (පිත් රෝගියා) වේ.

Buddhe pasanno buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko. Buddhassa santako buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko vihāro, saṅghikā bhūmi, saṅghikaṃ cīvaraṃ, puggalikaṃ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණේ ‘බුද්ධිකෝ’ ය. මෙසේ ම ධම්මිකෝ, සංඝිකෝ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සතු වූයේ ‘බුද්ධිකෝ’ ය. මෙසේ ම ධම්මිකෝ, සංඝයා වහන්සේ සතු විහාරය ‘සංඝිකෝ විහාරෝ’ ද, සංඝික ඉඩම ‘සංඝිකා භූමි’ ද, සංඝික සිවුර ‘සංඝිකං චීවරං’ ද වේ, (පුද්ගලයෙකු සතු වූයේ) ‘පුග්ගලිකං’ (පුද්ගලික) වේ.

Kumbho assa parimāṇanti kumbhikaṃ. Evaṃ khārikaṃ, doṇikaṃ. Kumbhassa rāsi kumbhiko. Kumbhaṃ arahatīti kumbhiko. Evaṃ doṇiko, aṭṭhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā, sātikaṃ, sāhassikaṃ. Sandiṭṭhamarahatīti sandiṭṭhiko, ‘‘ehi passā’’ti imaṃ vidhiṃ arahatīti ehipassiko.

කළයක් එහි ප්‍රමාණය වේ යන අර්ථයෙන් ‘කුම්භික’ නම් වේ. එලෙසම ‘ඛාරික’ (කරත්ත ප්‍රමාණය), ‘දෝණික’ (දෝණ ප්‍රමාණය) ද වේ. කළයක රැස්වීම (සමූහය) ‘කුම්භික’ නම් වේ. කළයකට සුදුසු වූයේ ‘කුම්භික’ නම් වේ. එලෙසම ‘දෝණික’, ‘අට්ඨමාසික’, ‘කහාපණික’, ‘ආසීතිකා ගාථා’, ‘නාවුතිකා’, ‘සාතික’, ‘සාහස්සික’ ද වේ. තමා විසින්ම දැකීමට (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට) සුදුසු වූයේ ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ. ‘ඇවිත් බලන්න’ යන මේ ක්‍රමයට (ආරාධනයට) සුදුසු වූයේ ‘ඒහිපස්සික’ නම් වේ.

Sīlatthe paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko. Evaṃ tecīvariko, ekāsane bhojanasīlo ekāsaniko, rukkhamūle vasanasīlo rukkhamūliko, tathā āraññiko, sosāniko.

ශීල අර්ථයෙහි පාංශුකූල සිවුරු දැරීම ‘පාංශුකූල’ වන අතර, එය තමාගේ ප්‍රතිපත්තියක් (ශීලයක්) කොට ඇත්තේ ‘පාංශුකූලික’ නම් වේ. එලෙසම ‘තේචීවරික’ (තුන් සිවුර පමණක් දරන තැනැත්තා) ද, එක් අසුනක හිඳ වළඳන පුරුද්ද ඇත්තේ ‘ඒකාසනික’ ද, රුක්මුල වාසය කරන පුරුද්ද ඇත්තේ ‘රුක්ඛමූලික’ ද, එලෙසම ‘ආරඤ්ඤික’ (අරණ්‍යවාසී තැනැත්තා) සහ ‘සෝසානික’ (සොහොනෙහි වසන තැනැත්තා) ද වේ.

Jātatthe apāye jāto āpāyiko. Evaṃ nerayiko, sāmuddiko maccho, vassesu jāto vassiko, vassikā, vassikaṃ pupphaṃ, sāradiko, hemantiko, vāsantiko, cātuddasiko, rājagahe jāto, rājagahe [Pg.226] vasatīti vā rājagahiko jano, magadhesu jāto, vasatīti vā māgadhiko, māgadhikā, māgadhikaṃ, sāvatthiyaṃ jāto, vasatīti vā sāvatthiko, kāpilavatthiko, vesāliko.

උපන් යන අර්ථයෙහි: අපායෙහි උපන්නේ ‘ආපායික’ නම් වේ. එලෙසම ‘නිරයික’ (නිරයෙහි උපන්) ද, මුහුදෙහි වසන හෝ උපන් මත්ස්‍යයා ‘සාමුද්දික මත්ස්‍යයා’ ද, වැසි කලෙහි හටගත් මල ‘වස්සික’, ‘වස්සිකා’, ‘වස්සිකං’ ද, ශරත් කාලයෙහි වූයේ ‘සාරදික’ ද, හේමන්ත කාලයෙහි වූයේ ‘හේමන්තික’ ද, වසන්ත කාලයෙහි වූයේ ‘වාසන්තික’ ද, තුදුස්වක පොහොයට අයත් වූයේ ‘චාතුද්දසික’ ද වේ. රජගහ නුවර උපන් හෝ රජගහ නුවර වසන ජනයා ‘රාජගහික ජන’ නම් වේ. මගධ දේශයෙහි උපන් හෝ එහි වසන තැනැත්තා ‘මාගධික’ (පුරුෂ ලිංග), ‘මාගධිකා’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘මාගධිකං’ (නපුංසක ලිංග) ද, සැවැත් නුවර උපන් හෝ එහි වසන තැනැත්තා ‘සාවත්ථික’ ද, ‘කාපිලවත්ථික’ (කිඹුල්වත් පුර උපන් හෝ වසන) ද, ‘වේසාලික’ (විශාලා මහනුවර උපන් හෝ වසන) ද වේ.

Loke vidito lokiko, lokāya saṃvattatītipi lokiko. Tathā mātito āgataṃ mātikaṃ, pitito āgataṃ pettikaṃ nāmaṃ.

ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූයේ ‘ලෝකික’ නම් වේ. ලෝකය පිණිස පවතින්නේ ද ‘ලෝකික’ නම් වේ. එලෙසම මවගේ පාර්ශ්වයෙන් පැමිණි නාමය ‘මාතික’ ද, පියාගේ පාර්ශ්වයෙන් පැමිණි නාමය ‘පෙත්තික’ ද නම් වේ.

Sambhūtatthe mātito sambhūtaṃ mattikaṃ. Evaṃ pettikaṃ. Upadhitassa payojanaṃ opadhikaṃ.

හටගත් (උපන්) අර්ථයෙහි: මවගෙන් හටගත්තේ ‘මාත්තික’ වන අතර, එලෙසම පියාගෙන් හටගත්තේ ‘පෙත්තික’ වේ. උපධියෙහි (උපකරණ හෝ ශරීරයෙහි) ප්‍රයෝජනය ‘ඕපධික’ නම් වේ.

Sakatthepi asaṅkhāroyeva asaṅkhārikaṃ. Evaṃ sasaṅkhārikaṃ, nāmameva nāmikaṃ. Evaṃ ākhyātikaṃ, opasaggikaṃ, nepātikaṃ, catumahārāje bhatti etesanti cātumahārājikā. Evaṃ aññatthepi yojetabbaṃ.

ස්වාර්ථයෙහි (තම අර්ථයෙහිම) ද: අසංඛාරයම ‘අසංඛාරික’ නම් වේ. එලෙසම ‘සසංඛාරික’ ද වේ. නාමයම ‘නාමික’ නම් වේ. එලෙසම ‘ආඛ්‍යාතික’, ‘ඕපසග්ගික’, ‘නේපාතික’ ද වේ. සතර වරම් රජවරුන් කෙරෙහි භක්තිය ඇත්තෝ ‘චාතුමහාරාජික’ නම් වෙති. එලෙසම වෙනත් අර්ථයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Kasāvena ratta’’nti viggahe –

‘කසායෙන් (කසටින්) සායම් පොවන ලදී’ (කසාවේන රත්තං) යන විග්‍රහයෙහි -

376. Ṇa rāgā tenarattaṃ tassedamaññatthesu ca.

376. සායම් (වර්ණ) දක්වන වචනයෙන් ‘එයින් සායම් පොවන ලද්දේ’ යන අර්ථයෙහි ද, ‘ඔහුගේ මෙය’ යන අර්ථයෙහි ද, වෙනත් අර්ථයන්හි ද ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Rāgatthavācakā liṅgamhā ‘‘tena ratta’’miccetasmiṃ atthe, ‘‘tasse’’ti chaṭṭhiyantato ‘‘ida’’miccetasmiṃ atthe ca aññatthesu ca ṇappaccayo hoti vā.

සායම් අර්ථය දක්වන නාම ප්‍රකෘතියෙන් ‘එයින් සායම් පොවන ලදී’ යන අර්ථයෙහි ද, ‘ඔහුගේ’ යන ෂෂ්ඨී විභක්ති නාමයෙන් ‘මෙය’ යන අර්ථයෙහි ද, වෙනත් අර්ථයන්හි ද විකල්පයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Kāsāvaṃ vatthaṃ. Evaṃ kāsāyaṃ, kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ, nīlena rattaṃ nīlaṃ. Evaṃ pītaṃ.

කසටින් සායම් පොවන ලද වස්ත්‍රය ‘කාසාව’ නම් වේ. එලෙසම ‘කාසාය’ ද වේ. කුසුම්බා මලින් සායම් පොවන ලද්දේ ‘කෝසුම්භ’ ද, කහවලින් සායම් පොවන ලද්දේ ‘හාලිද්ද’ ද, පතඟවලින් සායම් පොවන ලද්දේ ‘පත්තංග’ ද, මංජෙෂ්ඨාවලින් සායම් පොවන ලද්දේ ‘මංජිට්ඨ’ ද, කුංකුමයෙන් සායම් පොවන ලද්දේ ‘කුංකුම’ ද, නිල් පැහැයෙන් සායම් පොවන ලද්දේ ‘නීල’ ද, එලෙසම කහ පැහැයෙන් සායම් පොවන ලද්දේ ‘පීත’ ද වේ.

Idamatthe [Pg.227] mahiṃsassa idaṃ māhiṃsaṃ maṃsaṃ, dadhi sappi cammādikaṃ vā, sūkarassa idaṃ sūkaraṃ, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ sāsanaṃ.

මෙය (අයත්ය) යන අර්ථයෙහි: මීහරකාට අයත් මේ මස්, මුදවපු කිරි, ගිතෙල්, සම් ආදිය ‘මාහිංස’ නම් වේ. ඌරාට අයත් මෙය ‘සූකර’ ද, කච්චායන තෙරුන්ට අයත් මේ ව්‍යාකරණය ‘කච්චායන ව්‍යාකරණය’ ද වේ. එලෙසම සුගතයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) මේ ශාසනය ‘සෝගත ශාසනය’ නම් වේ.

‘‘Isissa ida’’nti atthe ṇappaccaye kate vuddhimhi sampatte –

‘‘සෘෂිවරයාගේ (ඉසිගේ) මෙය’’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය කළ විට, වෘද්ධිය සිදු වූ කල්හි -

‘‘Saṇe, yūnamāgamo ṭhāne’’ti ca vattate.

‘‘සණේ, යූනමාගමෝ ඨානේ’’ යන සූත්‍රය ද මෙහි බලපවත්වයි.

377. Āttañca.

377. (පෙර පැවති ස්වරයන්ට) ‘ආ’ කාරය ද (දීර්ඝ ‘ආ’ ස්වරය බවට පත්වීම ද) වෙයි.

I uiccetesaṃ ādisarānaṃ āttañca hoti saṇakārappaccaye pare, casaddena rikārāgamo ca ṭhāneti ikārassa āttaṃ.

සණකාර (ණ) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ඉ’ සහ ‘උ’ යන ආදි ස්වරයන්ට ‘ආ’ ස්වරය ලැබෙන අතර, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘රි’ කාර ආගමය ද ලැබෙයි. ‘ඨානේ’ යන්නෙන් ‘ඉ’ කාරයට ‘ආ’ ස්වරය ද ලැබෙයි.

Ṭhānādhikārato āttaṃ, isūsabhaujādinaṃ;

Isissa tu rikārāga-mo cāttānantare bhave.

ඨානාධිකාරය නිසා ‘ඉසි’, ‘උසභ’, ‘උජු’ ආදී වචනවලට ‘ආ’ ස්වරය ලැබෙයි. ‘ඉසි’ ශබ්දයට ‘රි’ කාර ආගමය ද ඊට අනතුරුව ‘ආ’ ස්වරය ද වෙයි.

Ārisyaṃ, usabhassa idaṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ, āsabhī vācā.

(එවිට) ‘ආරිස්‍ය’ (ඍෂිභාවය) ද, උසභයාගේ (වෘෂභයාගේ) මේ ස්ථානය ‘ආසභ ඨාන’ ද, උතුම් වූ වචනය ‘ආසභී වාචා’ (උදාර වචනය) ද වේ.

Aññatthaggahaṇena pana avidūrabhavo, tatra bhavo, tatra jāto, tato āgato, so assa nivāso, tassa issaro, kattikādīhi niyutto māso, sāssa devatā, tamaveccādhīte, tassa visayo deso, tasmiṃ dese atthi, tena nibbattaṃ, taṃ arahati, tassa vikāro, tamassa parimāṇanti iccevamādīsvatthesu ca ṇappaccayo. Yathā – vidisāya avidūre bhavo vediso gāmo, udumbarassa avidūre bhavaṃ odumbaraṃ vimānaṃ.

එහෙත් ‘වෙනත් අර්ථයන්හි’ (අඤ්ඤත්ථ) යන ග්‍රහණයෙන්: නුදුරෙහි පිහිටි, එහි වූ, එහි උපන්, එයින් පැමිණි, එය ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ, ඔහු එහි අධිපතියා වූ, කෘත්තිකා ආදී නැකත්වලින් යුක්ත වූ මාසය, ඔහුට එය දේවතාවා වූ, එය මැනවින් හදාරන, එය ඔහුගේ විෂය දේශය වූ, එම දේශයෙහි පවතින, එයින් හටගත්, ඊට සුදුසු වූ, එහි විකාරය (වෙනස් වීම) වූ, එය ඔහුගේ ප්‍රමාණය වූ යන මෙවැනි අර්ථයන්හි ද ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කෙසේද යත් - විදිසා නුවරට නුදුරෙහි පිහිටි ගම ‘වේදිස ගාම’ ද, දිඹුරු ගසට නුදුරෙහි පිහිටි විමානය ‘ඕදුම්බර විමාන’ ද වේ.

Bhavatthe manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sāgamo. Sare bhavo sāraso sakuṇo, sārasā sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ[Pg.228], urasi bhavo oraso putto, urasi saṃvaḍḍhitattā, mitte bhavā mettā, mettī vā, pure bhavā porī vācā.

වූ (පවතින) යන අර්ථයෙහි: සිතෙහි පවතින සැපය ‘මානස සුඛ’ වන අතර (මෙහි ‘ස’ කාර ආගමය ද ලැබෙයි), විලෙහි වසන පක්ෂියා ‘සාරස සකුණ’ (පක්ෂියා) ද, ‘සාරසා සකුණී’ (පක්ෂිණිය) ද, විලෙහි හටගත් මල ‘සාරස පුෂ්පය’ ද වේ. ළයෙහි උපන්, ළයෙහිම හැදී වැඩුනු බැවින් පුත්‍රයා ‘ඕරස පුත්ත’ (ඖරස පුත්‍රයා) ද, මිතුරා කෙරෙහි පවතින (හිතවත්කම) ‘මෙත්තා’ හෝ ‘මෙත්තී’ ද, නගරයෙහි පවතින (වැදගත්/ශිෂ්ට) වචනය ‘පෝරී වාචා’ ද වේ.

Jātādīsu pāvuse jāto pāvuso megho, pāvusā ratti, pāvusaṃ abbhaṃ, sarade jāto sārado māso, sāradā ratti, sāradaṃ pupphaṃ. Evaṃ sisiro, hemanto, vasanto, vimho, mathurāyaṃ jāto māthuro jano, māthurā gaṇikā, māthuraṃ vatthaṃ. Mathurāya āgato māthuro, mathurā assa nivāsoti māthuro, mathurāya issaro māthuro rājā. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna sabbatoggahaṇena taddhitatopi kvaci sasarakakārāgamo, māthurako vā, rājagahe jāto, rājagahā āgato, rājagaho assa nivāsoti vā, rājagahassa issaroti vā rājagaho, rājagahako vā. Evaṃ sāgalo, sāgalako vā, pāṭaliputto, pāṭaliputtako vā, vesāliyaṃ jātotiādiatthe vesālo, vesālako vā, kusināre jāto kosināro, kosinārako vā. Evaṃ sāketo, sāketako vā, kosambo, kosambako vā, indapatto, indapattako vā, kapillo, kapillako vā, bhārukaccho, bhārukacchako vā, nagare jāto, nagarā āgato, nagare vasatīti vā nāgaro, nāgarako vā. Evaṃ jānapado.

උපන් ආදී අර්ථයන්හි: වස්සාන කාලයෙහි හටගත් මේඝය ‘පාවුස මේඝ’ ද, වස්සාන රාත්‍රිය ‘පාවුසා රත්ති’ ද, වස්සාන වලාකුළ ‘පාවුස අබ්භ’ ද, ශරත් කාලයෙහි වූ මාසය ‘සාරද මාස’ ද, ශරත් රාත්‍රිය ‘සාරදා රත්ති’ ද, ශරත් කාලයේ පිපෙන මල ‘සාරද පුෂ්පය’ ද වේ. එලෙසම සිසිරය, හේමන්තය, වසන්තය, ග්‍රීෂ්මය (විම්හ) ද වේ. මතුරා නුවර උපන් ජනයා ‘මාථුර ජන’ ද, මතුරා නුවර ගණිකාව ‘මාථුරා ගණිකා’ ද, මතුරා නුවර වස්ත්‍රය ‘මාථුර වස්ත්‍රය’ ද, මතුරා නුවරින් ආ තැනැත්තා ‘මාථුර’ ද, මතුරා නුවර ඔහුගේ වාසස්ථානය වන බැවින් ‘මාථුර’ ද, මතුරා නුවර අධිපතියා වන බැවින් ‘මාථුර රාජා’ (මතුරා රජ) ද වේ. ‘සබ්බතෝ කෝ’ යන සූත්‍රයෙහි නැවතත් ‘සබ්බතෝ’ යන ග්‍රහණය නිසා තද්ධිතයෙන් ද ඇතැම් විට ස්වර සහිත ‘ක’ කාර ආගමය ලැබී ‘මාථුරක’ ද වේ. රජගහ නුවර උපන්, රජගහ නුවරින් ආ, රජගහ නුවර ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ හෝ රජගහ නුවරට අධිපති වූයේ ‘රාජගහ’ හෝ ‘රාජගහක’ ද වේ. එලෙසම ‘සාගල’ හෝ ‘සාගලක’ ද, ‘පාටලිපුත්ත’ හෝ ‘පාටලිපුත්තක’ ද, විශාලා මහනුවර උපන් ආදී අර්ථයන්හි ‘වේසාල’ හෝ ‘වේසාලක’ ද, කුසිනාරා නුවර උපන් ‘කෝසිනාර’ හෝ ‘කෝසිනාරක’ ද වේ. එලෙසම ‘සාකේත’ හෝ ‘සාකේතක’, ‘කෝසම්බ’ හෝ ‘කෝසම්බක’, ‘ඉන්දපත්ත’ හෝ ‘ඉන්දපත්තක’, ‘කපිල්ල’ හෝ ‘කපිල්ලක’, ‘භාරුකච්ඡ’ හෝ ‘භාරුකච්ඡක’ ද වේ. නගරයෙහි උපන්, නගරයෙන් ආ හෝ නගරයෙහි වසන තැනැත්තා ‘නාගර’ හෝ ‘නාගරක’ ද වේ. එලෙසම ‘ජානපද’ (ජනපදයට අයත් තැනැත්තා) ද වේ.

Janapadanāmesu pana sabbattha bahuvacanameva bhavati. Yathā – aṅgesu jāto, aṅgehi āgato, aṅgā assa nivāso, aṅgānaṃ issaro vā aṅgo, aṅgako vā, māgadho, māgadhako vā, kosalo, kosalako vā[Pg.229], vedeho, vedehako vā, kambojo, kambojako vā, gandhāro, gandhārako vā, sovīro, sovīrako vā, sindhavo, sindhavako vā, assako, kāliṅgo, pañcālo, sakko, tathā suraṭṭhe jāto, suraṭṭhassa issaro vā soraṭṭho, soraṭṭhako vā. Evaṃ mahāraṭṭho, mahāraṭṭhako vā iccādi.

එහෙත් ජනපද නාමයන්හි හැම තැනම බහු වචනයම වෙයි. කෙසේද යත් - අංග ජනපදයෙහි උපන්, අංග ජනපදයෙන් ආ, අංග ජනපදය ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ හෝ අංග ජනපදයට අධිපති වූයේ ‘අංග’ හෝ ‘අංගක’ ද, මගධ ජනපදයට අයත් ‘මාගධ’ හෝ ‘මාගධක’ ද, කොසොල් ජනපදයට අයත් ‘කෝසල’ හෝ ‘කෝසලක’ ද, විදේහ ජනපදයට අයත් ‘වේදේහ’ හෝ ‘වේදේහක’ ද, කාම්බෝජ ජනපදයට අයත් ‘කාම්බෝජ’ හෝ ‘කාම්බෝජක’ ද, ගන්ධාර ජනපදයට අයත් ‘gandhāro’ -> ‘ගන්ධාර’ හෝ ‘ගන්ධාරක’ ද, සෝවීර ජනපදයට අයත් ‘සෝවීර’ හෝ ‘සෝවීරක’ ද, සින්ධු ජනපදයට අයත් ‘සින්ධව’ හෝ ‘සින්ධවක’ ද, ‘අස්සක’, ‘කාලිංග’, ‘පංචාල’, ‘සක්ක’ ද වේ. එලෙසම සුරට්ඨ ජනපදයෙහි උපන් හෝ සුරට්ඨ දේශයට අධිපති වූයේ ‘සෝරට්ඨ’ හෝ ‘සෝරට්ඨක’ ද, ‘මහාරට්ඨ’ හෝ ‘මහාරට්ඨක’ ආදී වශයෙන් ද වේ.

Nakkhattayoge kattikāya puṇṇacandayuttāya yutto māso kattiko, magasirena candayuttena nakkhattena yutto māso māgasiro. Evaṃ phussena yutto māso phusso, maghāya yutto māso māgho, phagguniyā yutto māso phagguno, cittāya yutto māso citto, visākhāya yutto māso vesākho, jeṭṭhāya yutto māso jeṭṭho, uttarāsāḷhāya yutto māso āsāḷho, āsāḷhī vā, savaṇena yutto māso sāvaṇo, sāvaṇī. Bhaddena yutto māso bhaddo, assayujena yutto māso assayujo, buddho assa devatāti buddho. Evaṃ sogato, māhindo, yāmo, somo.

නැකත් යෝගයෙහි: පුර පසළොස්වක චන්ද්‍රයාගෙන් යුත් කෘත්තිකා නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘කත්තික’ (ඉල් මාසය) නම් වේ. චන්ද්‍රයා හා යෙදුණු මුවසිර නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘මාගසිර’ (උඳුවප් මාසය) නම් වේ. එලෙසම පුෂ නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘ඵුස්ස’ (දුරුතු මාසය) ද, මා නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘මාඝ’ (නවම් මාසය) ද, ඵග්ගුනී නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘ඵග්ගුන’ (මැදින් මාසය) ද, සිත නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘චිත්ත’ (බක් මාසය) ද, විසාඛා නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘වේසාඛ’ (වෙසක් මාසය) ද, දෙට නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘ජෙට්ඨ’ (පොසොන් මාසය) ද, උත්තරාසල් නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘ආසාළ්හ’ හෝ ‘ආසාළ්හී’ (ඇසළ මාසය) ද, සවණ නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘සාවණ’ හෝ ‘සාවණී’ (නිකිණි මාසය) ද, භද්දපද නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘භද්ද’ (බිනර මාසය) ද, අස්විද නැකතින් යුක්ත වූ මාසය ‘අස්සයුජ’ (වප් මාසය) ද වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ දේවතාවා (ඉෂ්ට දේවයා) වන බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ. එලෙසම ‘සෝගත’ (සුගතයන් වහන්සේ දේවතාවා වූ), ‘මාහින්ද’ (මහේන්ද්‍රයා දේවතාවා වූ), ‘යාම’ (යමයා දේවතාවා වූ), ‘සෝම’ (සෝමයා දේවතාවා වූ) ද වේ.

Byākaraṇaṃ aveccādhīte veyyākaraṇo. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, udumbarā asmiṃ padese santīti odumbaro deso.

ව්‍යාකරණය මැනවින් උගත් තැනැත්තා 'වෙය්‍යාකරණ' (ව්‍යාකරණඥයා) නම් වේ. එසේම 'මොහුත්ත' (නැකත්කරු), 'නෙමිත්ත' (නිමිති කියන්නා), 'අංගවිජ්ජ' (අංග ලක්ෂණ දන්නා), 'වත්ථුවිජ්ජ' (වාස්තු විද්‍යාඥයා) යනාදිය ද වේ. වාසය කරන්නන්ගේ විෂය වූ (වාස භූමිය වූ) ප්‍රදේශය 'වාසැත' යි. දිඹුල් ගස් මෙම ප්‍රදේශයෙහි ඇත යන අර්ථයෙන් 'ඕදුම්බර' ප්‍රදේශය නම් වේ.

Sahassena nibbattā sāhassī parikhā, payasā nibbattaṃ pāyāsaṃ, sahassaṃ arahatīti sāhassī gāthā, ayaso [Pg.230] vikāro āyaso. Evaṃ sovaṇṇo, puriso parimāṇamassāti porisaṃ udakaṃ.

දහසකින් නිමවන ලද අගල 'සාහස්සී' නම් වේ. කිරෙන් නිපදවන ලද දෙය 'පායාස' (කිරිපිඬු) නම් වේ. දහසක් වටිනා ගාථාව 'සාහස්සී ගාථා' නම් වේ. යකඩෙහි විකාරය (යකඩින් කළ දෙය) 'ආයස' නම් වේ. එසේම 'සෝවණ්ණ' (රනින් කළ දෙය) යන්න ද, පුරුෂයෙකු ප්‍රමාණ කොට ඇති දිය 'පෝරිස' උදකය නම් වේ.

Caggahaṇena tattha jāto, tattha vasati, tassa hitaṃ, taṃ arahatītiādīsu ṇeyyappaccayo. Bārāṇasiyaṃ jāto, vasatīti vā bārāṇaseyyako, pure viya kakārāgamo. Evaṃ campeyyako, sāgaleyyako, mithileyyako jano, gaṅgeyyo maccho, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, kule jāto koleyyako sunakho, vane jātaṃ vāneyyaṃ pupphaṃ. Evaṃ pabbateyyo mānuso, pabbateyyā nadī, pabbateyyaṃ osadhaṃ, pathassa hitaṃ pātheyyaṃ, sapatissa hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ, padīpeyyaṃ telaṃ, mātu hitaṃ matteyyaṃ. Evaṃ petteyyaṃ. Dakkhiṇamarahatīti dakkhiṇeyyo iccādi.

'ච' යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'එහි උපන්නේය', 'එහි වාසය කරයි', 'ඔහුට හිතකරය', 'එයට සුදුසුය' යනාදී අර්ථයන්හි 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. බරණැස උපන් හෝ එහි වාසය කරන හෝ තැනැත්තා 'බාරාණසෙය්‍යක' නම් වේ, පෙර පරිදිම 'ක' කාරාගමය (ක අකුර පැමිණීම) වෙයි. එසේම 'චම්පෙය්‍යක' (චම්පා නුවර වැසියා), 'සාගලෙය්‍යක' (සාගල නුවර වැසියා), 'මිථිලෙය්‍යක' ජන (මිථිලා වැසියා), 'ගංගෙය්‍ය' මත්ස්‍යයා (ගඟෙහි උපන් මසුන්), ගලෙහි උපන් දෙය 'සෙලෙය්‍යක' නම් වේ, කුලවත් පරපුරක උපන් සුනඛයා 'කොලෙය්‍යක' නම් වේ, වනයෙහි උපන් මල 'වානෙය්‍ය' නම් වේ. එසේම පර්වතයෙහි වසන මිනිසා 'පබ්බතෙය්‍ය', පර්වතයෙන් උපන් නදිය 'පබ්බතෙය්‍යා', පර්වතයෙහි උපන් ඖෂධය 'පබ්බතෙය්‍ය', මඟට hitaකර දෙය 'පාථෙය්‍ය' (මඟ වියදම), ස්වාමියාට හිතකර ධනය 'සාපතෙය්‍ය', පහනට සුදුසු තෙල 'පදීපෙය්‍ය', මවට හිතෛෂී වූයේ 'මත්තෙය්‍ය' (මව්පියන්ට උපස්ථාන කරන්නා) නම් වේ. එසේම පියාට හිතෛෂී වූයේ 'පෙත්තෙය්‍ය' නම් වේ. දක්ෂිණාවට (පූජාවට) සුදුසු වූයේ 'දක්ඛิණෙය්‍ය' යනාදී වශයෙනි.

378. Jātādīnamimiyā ca.

378. උපන් යනාදී අර්ථයන්හි 'ඉම' සහ 'ඉය' යන ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Jātaiccevamādīnaṃ saddānaṃ atthe ima iyaiccete paccayā honti vā.

'ජාත' (උපන්) යනාදී වචනවල අර්ථයෙහි 'ඉම' සහ 'ඉය' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Pacchā jāto pacchimo, pacchimā janatā, pacchimaṃ cittaṃ, ante jāto antimo, antimā, antimaṃ. Evaṃ majjhimo, purimo, uparimo, heṭṭhimo, paccantimo, gopphimo, ganthimo.

පසුව උපන් තැනැත්තා 'පච්ඡිම' (පසුගිය/පශ්චිම) නම් වේ, පසු කාලීන ජනතාව 'පච්ඡිමා ජනතාව', අවසාන සිත 'පච්ඡිමං චිත්තං' නම් වේ. කෙළවර උපන් දෙය 'අන්තිම' (පුරුෂ ලිංග), 'අන්තිමා' (ස්ත්‍රී ලිංග), 'අන්තිමං' (නපුංසක ලිංග) නම් වේ. එසේම 'මජ්ඣිම' (මැද), 'පුරිම' (පෙර), 'උපරිම' (උඩ), 'හෙට්ඨිම' (යට), 'පච්චන්තිම' (ප්‍රත්‍යන්ත/දේශසීමාගත), 'ගොප්ඵිම' (වළලුකරෙහි පිහිටි), 'ගන්ථිම' (ගෙතූ/බැඳි) යනාදිය ද වේ.

Tathā [Pg.231] iyappaccaye manussajātiyā jāto manussajātiyo, manussajātiyā, manussajātiyaṃ. Evaṃ assajātiyo, hatthijātiyo, bodhisattajātiyo, dabbajātiyo, samānajātiyo, lokiyo iccādi.

එසේම 'ඉය' ප්‍රත්‍යය යෙදීමේදී, මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි උපන් තැනැත්තා 'මනුස්සජාතියෝ' (පුරුෂ), 'මනුස්සජාතියා' (ස්ත්‍රී), 'මනුස්සජාතියං' (නපුංසක) නම් වේ. එසේම 'අස්සජාතියෝ' (අශ්ව ජාතියට අයත්), 'හත්ථිජාතියෝ' (ඇත් ජාතියට අයත්), 'බෝධිසත්තජාතියෝ' (බෝධිසත්ව ජාතියට අයත්), 'දබ්බජාතියෝ' (භව්‍ය වූ/දක්ෂ වූ), 'සමානජාතියෝ' (සමාන ජාති ඇති), 'ලෝකිය' (ලෞකික) යනාදිය ද වේ.

Ādiggahaṇena tattha niyutto, tadassa atthi, tattha bhavotiādīsvapi ima iyappaccayā honti, casaddena ikappaccayo ca. Ante niyutto antimo, antiyo, antiko, putto assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti puttimo, puttiyo, vuttiko, kappo assa atthīti kappiyo, jaṭā assa atthīti jaṭiyo, hānabhāgo assa atthīti hānabhāgiyo. Evaṃ ṭhitibhāgiyo, bodhissa pakkhe bhavā bodhipakkhiyā, pañcavagge bhavā pañcavaggiyā. Evaṃ chabbaggiyā, udariyaṃ, attano idanti attaniyaṃ, nakārāgamo.

'ආදි' යන වචනය ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'එහි නියුක්ත වූ', 'ඔහුට එය ඇත', 'එහි වූ' යනාදී අර්ථයන්හි ද 'ඉම', 'ඉය' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'ච' ශබ්දයෙන් 'ඉක' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. කෙළවරෙහි නියුක්ත වූයේ 'අන්තිම', 'අන්තිය', 'අන්තික' නම් වේ. පුත්‍රයෙකු ඇත්තේ හෝ ඔහු කෙරෙහි (පුත්‍රයෙකු) විද්‍යාමාන වන්නේ හෝ 'පුත්තිම', 'පුත්තිය', 'වුත්තික' නම් වේ. කැප වූවක් (නියමයක්) ඇත්තේ 'කප්පිය' නම් වේ. ජටාවක් (කෙස් වැටියක්) ඇත්තේ 'ජටිය' නම් වේ. පිරිහීමට පත්වන කොටසක් ඇත්තේ 'හානභාගිය' නම් වේ. එසේම 'ඨිතිභාගිය' (පැවැත්මට hitaකර වූ), බෝධියෙහි (අවබෝධයෙහි) පාර්ශවයෙහි වූයේ 'බෝධිපක්ඛිය' නම් වේ, පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් වගෙහි (කණ්ඩායමෙහි) වූයේ 'පඤ්චවග්ගිය' නම් වේ. එසේම 'ඡබ්බග්ගිය' (සදෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමෙහි වූ), බඩෙහි (උදරයෙහි) වූයේ 'උදරිය', තමාගේ වූයේ 'අත්තනිය' නම් වේ (මෙහි 'න' කාරාගමය වී ඇත).

Casaddaggahaṇena kiya yaṇyappaccayā ca. Jātiyā niyutto jātikiyo. Evaṃ andhakiyo, jaccandhe niyutto jaccandhakiyo. Sassa ayanti sakiyo. Evaṃ parakiyo.

'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'කිය' සහ 'යඤ්ඤ' (හෝ ය) ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති. ජාතියෙහි නියුක්ත වූයේ 'ජාතිකිය' නම් වේ. එසේම 'අන්ධකිය' යන්න ද, උපන් ගෙයි අන්ධභාවයෙහි නියුක්ත වූයේ 'ජච්චන්ධකිය' නම් වේ. තමාගේ වූයේ 'සකිය' (ස්වකීය) නම් වේ. එසේම අන්‍යයන්ගේ වූයේ 'පරකීය' (පරකිය) නම් වේ.

Yappaccayo sādhuhitabhavajātādiatthesu. Yathā – kammani sādhu kammaññaṃ. Sabhāyaṃ sādhu sabbhaṃ, ‘‘yavataṃ talanā’’dinā ukārādi. Evaṃ medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghaṭaṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ, rathassa hitā racchā, gāme bhavo gammo[Pg.232], gave bhavaṃ gabyaṃ, ‘‘osare cā’’ti sutte casaddena yappaccaye parepi avādeso. Kavimhi bhavaṃ kabyaṃ, divi bhavā dibyā, thanato jātaṃ thaññaṃ, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.

සුදුසු (යහපත්), හිතකර, එහි වූ, එහි උපන් යනාදී අර්ථයන්හි 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. කෙසේද යත්: කර්මයෙහි (කාර්යයෙහි) දක්ෂ වූයේ 'කම්මඤ්ඤ' (කර්මන්‍ය/සුනම්‍ය) නම් වේ. සභාවට සුදුසු වූයේ 'සබ්භ' (සභ්‍ය) නම් වේ, 'යවතං තලනා' යනාදී සූත්‍රයෙන් උකාරය ආදී දේ වෙයි. එසේම බුද්ධියට හිතකර වූ කළය 'මෙජ්ඣ' (පිරිසිදු/පූජනීය) නම් වේ. පාදයන්ට හිතකර තෙල 'පජ්ජ' නම් වේ, රථයට හිතකර මාවත 'රච්ඡා' නම් වේ, ගමෙහි වූයේ 'ගම්ම' (ග්‍රාම්‍ය) නම් වේ, ගවයා කෙරෙන් වූයේ 'ගබ්‍ය' (ගවයාගෙන් ලැබෙන දෙය) නම් වේ. 'ඔසරෙ ච' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද 'අව' ආදේශය වෙයි. කවියා කෙරෙහි වූයේ (කවියා කළ දෙය) 'කබ්‍ය' (කාව්‍යය) නම් වේ, දිව්‍ය ලෝකයෙහි වූයේ 'දිබ්‍ය' (දිව්‍ය) නම් වේ, තනෙන් උපන් දෙය (තනකිරි) 'ථඤ්ඤ' නම් වේ, ධනය පිණිස පවතින්නේ 'ධඤ්ඤ' (ධාන්‍ය) නම් වේ.

Ṇyappaccayo parisāyaṃ sādhu pārisajjo, dakārāgamo, samaṇānaṃ hitā sāmaññā janā, brāhmaṇānaṃ hitā brāhmaññā, arūpe bhavā āruppā iccādi.

'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය යෙදීමේදී, පිරිසට (සභාවට) සුදුසු වූයේ 'පාරිසජ්ජ' (සභිකයා) නම් වේ, මෙහි 'ද' කාරාගමය වී ඇත. ශ්‍රමණයන්ට හිතවතුන් 'සාමඤ්ඤ' ජනයා නම් වේ, බ්‍රාහ්මණයන්ට හිතවතුන් 'බ්‍රාහ්මඤ්ඤ' නම් වේ, අරූප ලෝකයෙහි වූයේ 'ආරුප්ප' (අරූපාවචර) යනාදී වශයෙනි.

‘‘Rājaputtānaṃ samūho’’ti viggahe –

'රාජපුත්තානං සමූහෝ' (රාජකුමාරවරුන්ගේ සමූහය) යන විග්‍රහයෙහි -

379. Samūhatthe kaṇaṇā.

379. සමූහ අර්ථයෙහි 'ක', 'ණ' සහ 'ණා' (ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති.

Chaṭṭhiyantato ‘‘tesaṃ samūho’’ti atthe kaṇaṇaiccete paccayā honti. Rājaputtako, rājaputtakaṃ vā, rājaputto. Evaṃ mānussako, mānusso, māthurako, māthuro, porisako, poriso, vuddhānaṃ samūho vuddhako, vuddho. Evaṃ māyūrako, māyūro, kāpoto, kokilo, māhiṃsako, māhiṃso, oṭṭhako, orabbhako, aṭṭhannaṃ samūho aṭṭhako, rājānaṃ samūho rājako, bhikkhānaṃ samūho bhikkho, sikkhānaṃ samūho sikkho, dvinnaṃ samūho dvayaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassa ayādeso. Evaṃ tiṇṇaṃ samūho tayaṃ iccādi.

ෂෂ්ඨී විභක්ති ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති පදයකින් 'ඔවුන්ගේ සමූහය' යන අර්ථයෙහි 'ක', 'ණ', 'ණ' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. රාජකුමාරවරුන්ගේ සමූහය 'රාජපුත්තකෝ' හෝ 'රාජපුත්තකං' හෝ 'රාජපුත්තෝ' නම් වේ. එසේම මිනිසුන්ගේ සමූහය 'මානුස්සකෝ' හෝ 'මානුස්සෝ' යන්න ද, මථුරා වැසියන්ගේ සමූහය 'මාථුරකෝ' හෝ 'මාථුරෝ' යන්න ද, පුරුෂයන්ගේ සමූහය 'පෝරිසකෝ' හෝ 'පෝරිසෝ' යන්න ද, මහල්ලන්ගේ (වැඩිහිටියන්ගේ) සමූහය 'වුද්ධකෝ' හෝ 'වුද්ධෝ' නම් වේ. එසේම මොනරුන්ගේ සමූහය 'මායූරකෝ' හෝ 'මායූරෝ' යන්න ද, පරෙවියන්ගේ සමූහය 'කාපෝතෝ' යන්න ද, කොවුලන්ගේ සමූහය 'කෝකිලෝ' යන්න ද, මීහරකුන්ගේ සමූහය 'මාහිංසකෝ' හෝ 'මාහිංසෝ' යන්න ද, ඔටුවන්ගේ සමූහය 'ඔට්ඨකෝ' යන්න ද, බැටළුවන්ගේ සමූහය 'ඔරබ්භකෝ' යන්න ද, අට දෙනෙකුගේ සමූහය 'අට්ඨකෝ' යන්න ද, රජවරුන්ගේ සමූහය 'රාජකෝ' යන්න ද, සිඟමන්වල (භික්ෂාවන්ගේ) සමූහය 'භික්ඛෝ' යන්න ද, ශික්ෂාවන්ගේ සමූහය 'සික්ඛෝ' යන්න ද, දෙදෙනෙකුගේ සමූහය 'ද්වයං' නම් වේ. 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් ඉකාරයට 'අය්' ආදේශය වෙයි. එසේම තිදෙනෙකුගේ සමූහය 'තයං' යනාදී වශයෙනි.

‘‘Samūhatthe’’ti vattate.

'සමූහ අර්ථයෙහි' යන්න මෙහි ද අනුවර්තනය වෙයි.

380. Gāmajanabandhusahāyādīhi tā.

380. ගාම, ජන, බන්ධු, සහාය යනාදී ශබ්දයන්ගෙන් 'තා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Gāmajanabandhusahāyaiccevamādīhi tāpaccayo hoti samūhatthe. Gāmānaṃ samūho gāmatā. Evaṃ janatā, bandhutā, sahāyatā, nāgaratā. ‘‘Tā’’ti yogavibhāgena sakatthepi devoyeva devatā, tāpaccayantassa niccamitthiliṅgatā.

ගාම, ජන, බන්ධු, සහාය යනාදී වචනවලින් සමූහ අර්ථයෙහි 'තා' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ගම්වල සමූහය 'ගාමතා' නම් වේ. එසේම ජනයාගේ සමූහය 'ජනතා' ද, බන්ධූන්ගේ (නෑයන්ගේ) සමූහය 'බන්ධුතා' ද, යහළුවන්ගේ සමූහය 'සහායතා' ද, නගර වැසියන්ගේ සමූහය 'නාගරතා' ද වේ. 'තා' යන සූත්‍ර භේදයෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) ස්වාර්ථයෙහි ද (මුල් අර්ථයෙහිම) 'දේව' යන්නම 'දේවතා' (දෙවියා) වෙයි. 'තා' ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පද නිරන්තරයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංග වෙයි.

381. Tadassa ṭhānamiyo ca.

381. 'එය ඔහුගේ ස්ථානයයි' යන අර්ථයෙහි 'ඉය' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

‘‘Tadassa ṭhāna’’miccetasmiṃ atthe chaṭṭhiyantato iyappaccayo hoti. Madanassa ṭhānaṃ madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ, bandhanassa ṭhānaṃ bandhaniyaṃ. Evaṃ mucchaniyaṃ. Rajaniyaṃ, gamaniyaṃ, dassaniyaṃ, upādāniyaṃ, pasādaniyaṃ. Casaddena hitādiatthepi upādānānaṃ hitā upādāniyā iccādi.

'එය ඔහුගේ ස්ථානයයි' යන මේ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය අවසානයෙහි ඇති පදයෙන් 'ඉය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මත්වීමේ (ප්‍රමාදයේ) ස්ථානය (හේතුව) 'මදනීයෝ' (පුරුෂ), 'මදනීයා' (ස්ත්‍රී), 'මදනීයං' (නපුංසක) නම් වේ, බැඳීමේ ස්ථානය 'බන්ධනීයං' නම් වේ. එසේම මුළා වීමේ ස්ථානය 'මුච්ඡනීයං' නම් වේ. 'රජනීයං' (රාගය උපදවන සුළු), 'ගමනීයං' (යා යුතු වූ), 'දස්සනීයං' (දැකිය යුතු/ලස්සන), 'උපාදානීයං' (උපාදානයට හිතකර වූ), 'පසාදනීයං' (ප්‍රසාදය උපදවන සුළු) යනාදිය ද වේ. 'ච' ශබ්දයෙන් 'හිතකර' යනාදී අර්ථයන්හි ද, උපාදානයන්ට හිතකර වූ දේ 'උපාදානියා' යනාදී වශයෙන් ද වේ.

382. Upamatthāyitattaṃ.

382. උපමා අර්ථයෙහි 'ආයිතත්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Upamatthe upamāvāciliṅgato āyitattappaccayo hoti. Dhūmo viya dissatīti dhūmāyitattaṃ. Evaṃ timirāyitattaṃ.

උපමා අර්ථයෙහි උපමා වාචී ලිංගයෙන් (පදයෙන්) 'ආයිතත්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. දුම මෙන් පෙනේ යන අර්ථයෙන් 'ධූමායිතත්තං' නම් වේ. එසේම අන්ධකාරය මෙන් පෙනේ යන අර්ථයෙන් 'තිමිරායිතත්තං' නම් වේ.

‘‘Tadassa ṭhāna’’nti vattate.

'එය ඔහුගේ ස්ථානයයි' යන්න මෙහි ද අනුවර්තනය වෙයි.

383. Tannissitatthe lo.

383. එය ඇසුරු කළ (එහි රැඳී ඇති) යන අර්ථයෙහි 'ල' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Tannissita’’nti atthe, ‘‘tadassaṭhāna’’nti atthe ca lappaccayo hoti. Duṭṭhu nissitaṃ, duṭṭhu ṭhānaṃ vā duṭṭhullaṃ, duṭṭhullā vācā, lassa dvibhāvo. Evaṃ vedallaṃ.

'එය ඇසුරු කළ' යන අර්ථයෙහි ද, 'එය ඔහුගේ ස්ථානයයි' යන අර්ථයෙහි ද 'ල' ප්‍රත්‍යය වෙයි. නරකට ඇසුරු කරන ලද හෝ නරක ස්ථානය වූයේ 'දුට්ඨුල්ල' නම් වේ, 'දුට්ඨුල්ලා වාචා' (අශිෂ්ට/පාපී වචන) යන්නෙහි 'ල' කාරය ද්විත්ව (ල - ල්ල) වී ඇත. එසේම 'වේදල්ල' (ප්‍රීතිය උපදවන ධර්ම දේශනා/වේදල්ල සූත්‍ර) යන්න ද වේ.

‘‘Abhijjhā [Pg.234] assa pakati, abhijjhā assa bahulā’’ti vā viggahe –

'අභිධ්‍යාව (ලෝභය) ඔහුගේ ස්වභාවයයි, නැතහොත් අභිධ්‍යාව ඔහු කෙරෙහි බහුලයි' යන විග්‍රහයෙහි -

384. Ālu tabbahule.

384. එය බහුල කොට ඇති යන අර්ථයෙහි 'ආලු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Paṭhamāvibhatyantato āluppaccayo hoti ‘‘tadassa bahula’’miccetasmiṃ atthe. Abhijjhālu, abhijjhālū, abhijjhālavo. Evaṃ sītālu, dhajālu, dayālu. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna sabbatoggahaṇena kakārāgamo, abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ. Evaṃ sītāluko, dayāluko, tathā hīnova hīnako. Evaṃ potako, kumārako, māṇavako, muduko, ujuko, appamattakaṃ, oramattakaṃ, sīlamattakaṃ iccādi.

ප්‍රථමා විභක්ති ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති පදයෙන් 'එය ඔහු කෙරෙහි බහුලයි' යන අර්ථයෙහි 'ආලු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ලෝභය බහුල තැනැත්තා 'අභිජ්ඣාලු' (ඒක වචන), 'අභිජ්ඣාලූ' (බහු වචන), 'අභිජ්ඣාලවෝ' (බහු වචන) නම් වේ. එසේම සීතල බහුලව දැනෙන තැනැත්තා 'සීතාලු' ද, ධජ (කොඩි) බහුල වූයේ 'ධජාලු' ද, දයාව බහුල තැනැත්තා 'දයාලු' ද වේ. 'සබ්බතෝ කෝ' යන සූත්‍රයෙහි නැවතත් 'සබ්බතෝ' යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'ක' කාරාගමය වී 'අභිජ්ඣාලුකෝ' (පුරුෂ), 'අභිජ්ඣාලුකා' (ස්ත්‍රී), 'අභිජ්ඣාලුකං' (නපුංසක) යනුවෙන් ද වෙයි. එසේම 'සීතාලුකෝ', 'දයාලුකෝ' යන්න ද, එසේම හීන වූයේම 'හීනකෝ' යන්න ද වේ. එසේම පැටවා 'පෝතකෝ' ද, කුමාරයා 'කුමාරකෝ' ද, මානවකයා 'මාණවකෝ' ද, මෘදු වූයේ 'මුදුකෝ' ද, ඍජු වූයේ 'උජුකෝ' ද, ඉතා ස්වල්ප වූ දෙය 'අප්පමත්තකං' ද, මෙතෙර පමණක් වූ (ලෞකික) දෙය 'ඔරමත්තකං' ද, සීලය පමණක් වූ දෙය 'සීලමත්තකං' යනාදී වශයෙන් ද වේ.

‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti iminā paṭibhāgakucchitasaññānukampādiatthesu kappaccayo. Paṭibhāgatthe hatthino iva hatthikā. Evaṃ assakā. Kucchitatthe kucchito samaṇo samaṇako. Evaṃ brāhmaṇako, muṇḍako, paṇḍitako, veyyākaraṇako. Saññāyaṃ katako, bhaṭako. Anukampāyaṃ puttako.

‘යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති’ (වෙනත් ක්‍රමයකින් සිද්ධ නොවන රූප නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි) යන මෙයින් සාදෘශ්‍ය (පටිභාග), නිදන්දා සහගත බව (කුච්ඡිත), සංඥාව (සංඥා) සහ අනුකම්පාව (අනුකම්පා) ආදී අර්ථයන්හි 'ක' ප්‍රත්‍යය (කප්පච්චයො) වෙයි. සාදෘශ්‍ය අර්ථයෙහි: ඇතුන් බඳු වූවෝ 'හත්ථිකා' (hatthikā) වෙති. එමෙන්ම අශ්වයන් බඳු වූවෝ 'අස්සකා' (assakā) වෙති. නින්දිත අර්ථයෙහි: නින්දිත වූ ශ්‍රමණයා 'සමණකෝ' (samaṇako) වෙයි. එමෙන්ම 'බ්‍රාහ්මණකෝ' (brāhmaṇako), 'මුණ්ඩකෝ' (muṇḍako - මුඩු වූ තැනැත්තා), 'පණ්ඩිතකෝ' (paṇḍitako - පණ්ඩිතමානී තැනැත්තා), 'වෙය්‍යාකරණකෝ' (veyyākaraṇako - ව්‍යාකරණ උගත් නින්දිතයා) යනාදියයි. සංඥා අර්ථයෙහි (නම ප්‍රකාශ කිරීමෙහි): 'කටකෝ' (katako), 'භටකෝ' (bhaṭako) යන්නයි. අනුකම්පා අර්ථයෙහි (ආදරය සහිත අනුකම්පාවෙන්): 'පුත්තකෝ' (puttako - ආදරණීය පුතණුවන්) යන්නයි.

Tathā kiṃyatetato parimāṇatthe ttakavantuppaccayā. Kiṃ parimāṇamassāti kittakaṃ. Evaṃ yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ. Vantumhi āttañca, yaṃ parimāṇamassāti yāvā, yāvanto[Pg.235], guṇavantusamaṃ. Evaṃ tāvā, tāvanto. Etāvā, etāvanto iccādi.

එසේම, කිං, ය, ත, ඒත යන ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ප්‍රමාණ අර්ථයෙහි 'ත්තක' සහ 'වන්තු' ප්‍රත්‍යයන් වෙයි. ‘මීට කුමන ප්‍රමාණයක් තිබේද?’ යන අර්ථයෙන් 'කිත්තකං' (kittakaṃ - කොපමණද) යන්න වේ. එමෙන්ම 'යත්තකං' (yattakaṃ - යම් පමණද), 'තත්තකං' (tattakaṃ - එපමණද), 'එත්තකං' (ettakaṃ - මෙපමණද) යන්නයි. වන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි (පූර්ව ස්වරයෙහි) ආ-කාරය (දීර්ඝ වීම) ද වෙයි. ‘යම් ප්‍රමාණයක් මීට ඇද්ද’ යන අර්ථයෙන් 'යාවා' (yāvā), 'යාවන්තෝ' (yāvanto) වෙයි, එය 'ගුණවන්තු' ශබ්දය මෙන් ව්‍යුත්පන්න වේ. එමෙන්ම 'තාවා' (tāvā), 'තාවන්තෝ' (tāvanto) ද, 'එතාවා' (etāvā), 'එතාවන්තෝ' (etāvanto) ද යනාදී වශයෙනි.

‘‘Suvaṇṇena pakata’’nti viggahe –

‘සුවණ්ණේන පකතං’ (රනින් කරන ලද්දේය) යන විග්‍රහයෙහි –

385. Tappakativacane mayo.

385. එහි ප්‍රකෘති භාවය (එයින් කරන ලද බව) පැවසීමෙහි 'මයෝ' (mayo) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Tappakativacanatthe mayappaccayo hoti, pakarīyatīti pakati, tena pakati tappakati, tappakatiyā vacanaṃ kathanaṃ tappakativacanaṃ. Suvaṇṇamayo ratho, sovaṇṇamayo vā, suvaṇṇamayā bhājanavikati, suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ. Evaṃ rūpiyamayaṃ, rajatamayaṃ, jatumayaṃ, dārumayaṃ, mattikāmayaṃ, iddhiyā nibbattaṃ iddhimayaṃ.

එහි ප්‍රකෘති භාවය (නිර්මාණය කරන ලද ද්‍රව්‍යය) පැවසීමෙහි 'මය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පකරීයති’ (කරනු ලැබෙයි) යනුවෙන් 'පකති' (ප්‍රකෘතිය/නිර්මාණ ද්‍රව්‍යය) නම් වේ. එයින් (කරන ලද ප්‍රකෘතිය) 'තප්පකති' නම් වේ. එම ප්‍රකෘතිය පැවසීම 'තප්පකතිවචන' නම් වේ. (උදාහරණ:) 'සුවණ්ණමයෝ රථෝ' (රන් රථය) හෝ 'සෝවණ්ණමයෝ' හෝ වෙයි. 'සුවණ්ණමයා භාජනවිකති' (රනින් කළ වෙනස් බඳුන), 'සුවණ්ණමයං භාජනං' (රන් බඳුන) යන්නයි. එසේම 'රූපියමයං' (රීදියෙන් කළ), 'රජතමයං' (රිදියෙන් කළ), 'ජතුමයං' (ලාස්කඩින්/ලාක්ෂාවෙන් කළ), 'දාරුමයං' (ලීයෙන් කළ), 'මත්තිකාමයං' (මැටියෙන් කළ) සහ සෘද්ධියෙන් උපන් දේ 'ඉද්ධිමයං' (සෘද්ධිමය) යන්නයි.

Manato nipphannā manomayā, ayasāpakataṃ ayomayaṃ. Ettha ca ‘‘manogaṇādīna’’nti vattamāne –

මනසින් හටගත් දේ 'මනෝමයා' (මනෝමය) ද, යකඩින් කරන ලද්දේ 'අයෝමයං' (අයෝමය) ද වේ. මෙහි ද ‘මනෝගණාදීනං’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි –

386. Etesamo lope.

386. (විභක්ති) ලෝපයෙහි දී මේ මනෝගණ ආදීන්ට 'ඕ' කාරය පැමිණෙයි.

Etesaṃ manogaṇādīnaṃ anto ottamāpajjate vibhattilope kateti okāro.

මේ මනෝගණ ආදී වූ වචනයන්ගේ අග කොටස, විභක්ති ලෝපය කළ කල්හි 'ඕ' කාරයට පැමිණෙයි, එබැවින් 'ඕ' කාරය වෙයි.

Gavena pakataṃ karīsaṃ, goto nibbattanti vā gomayaṃ. ‘‘Mayo’’tiyogavibhāgena sakatthepi dānameva dānamayaṃ, sīlamayaṃ iccādi.

ගවයාගෙන් කරන ලද මළ (ගොම) හෙවත් ගවයාගෙන් හටගත් දේ 'ගෝමයං' (gomayaṃ) වෙයි. 'මයෝ' යන සූත්‍රයෙහි යෝගවිභාගය (සූත්‍රය කොටස් වශයෙන් බෙදීම) මඟින් ස්වාර්ථයෙහි (තම අර්ථයෙහි ම) ද 'දානමයං' (දානය ම) ද, 'සීලමයං' (සීලය ම) ද යනාදී වශයෙන් වෙයි.

Saṃsaṭṭhādianekatthataddhitaṃ.

සංසට්ඨාදි අනේකාර්ථ තද්ධිතය නිමි.

Bhāvataddhita

භාව තද්ධිතය

‘‘Alasassa [Pg.236] bhāvo’’ti viggahe –

‘අලසස්ස භාවෝ’ (අලසයාගේ ස්වභාවය) යන විග්‍රහයෙහි –

387. Ṇyattatā bhāve tu.

387. භාව අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය', 'ත්ත' සහ 'තා' යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි.

Chaṭṭhiyantato ṇyattatāiccete paccayā honti ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe, tusaddaggahaṇena ttanaṇeyyādippaccayā ca. Bhavanti etasmā buddhisaddā iti bhāvo, saddappavattinimittaṃ vuccati, vuttañca – ‘‘yassa guṇassa hi bhāvā dabbe saddaniveso tadabhidhāneṇyattatādayo’’ti. Ṇyattattanantānaṃ niccaṃ napuṃsakattaṃ, tāpaccayantassa sabhāvato niccamitthiliṅgatā. Ṇyappaccayoyaṃ guṇavacane brāhmaṇādīhi, tattha ‘‘avaṇṇo ye lopañcā’’ti avaṇṇalopo, ādivuddhi.

‘තස්ස භාවෝ’ (ඔහුගේ හෝ එහි ස්වභාවය) යන අර්ථයෙහි හයෙන් කෙළවර වන (ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත) ශබ්දයන්ගෙන් 'ණ්‍ය', 'ත්ත', 'තා' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'තු' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'ත්තන', 'ණෙය්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද වෙයි. යමකින් බුද්ධි ශබ්දයෝ උපදිත් ද, එය 'භාවය' (ස්වභාවය) යි. එය ශබ්දයන් පැවැත්මට හේතුව (ශබ්දප්‍රවත්ති නිමිත්ත) යැයි කියනු ලැබේ. එසේම මෙසේ ද පවසා ඇත: ‘යම් ගුණයක පැවැත්ම හේතුවෙන් ද්‍රව්‍යය කෙරෙහි ශබ්දය පිහිටා තිබේ ද, එය ප්‍රකාශ කිරීමෙහිලා ණ්‍ය, ත්ත, තා ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති’. 'ණ්‍ය', 'ත්ත', 'ත්තන' යන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති වචන නිරන්තරයෙන් ම නපුංසක ලිංග වන අතර, 'තා' ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති වචන ස්වභාවයෙන් ම නිරන්තරයෙන් ම ස්ත්‍රී ලිංග වෙයි. ගුණවාචක වූ 'බ්‍රාහ්මණ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් මේ 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. එහිදී ‘අවණ්ණෝ යේ ලෝපඤ්ච’ යන සූත්‍රයෙන් අ-කාර ලෝපය ද, ආදි ස්වර වෘද්ධිය ද වෙයි.

Ālasyaṃ. Evaṃ ārogyaṃ, udaggassa bhāvo odagyaṃ, sakhino bhāvo sakhyaṃ, aṇaṇassa bhāvo āṇaṇyaṃ, vidhavāya bhāvo vedhabyaṃ, dubbalassa bhāvo dubbalyaṃ, capalassa bhāvo cāpalyaṃ.

(ලාක්ෂණික උදාහරණ:) 'ආලස්යං' (කලකිරීම/අලසබව). එසේම 'ආරෝග්‍යං' (නිරෝගී බව) ද වේ. උදග්ගයාගේ (ප්‍රීතිමත් තැනැත්තාගේ) ස්වභාවය 'ඕදග්‍යං' (හෘදයාහ්ලාදය) වෙයි. යහළුවකුගේ ස්වභාවය 'සඛ්‍යං' (මිත්‍රත්වය) වෙයි. ණය නැති බව 'ආණණ්‍යං' (අණණ්‍යතාව/ණය නැති බව) වෙයි. වැන්දඹුවකගේ ස්වභාවය 'වේධබ්‍යං' (වැන්දඹු බව) වෙයි. දුර්වලයාගේ ස්වභාවය 'දුබ්බල්‍යං' (දුර්වල බව) වෙයි. චපලයාගේ ස්වභාවය 'චාපල්‍යං' (චපල බව) වෙයි.

Viyattassa bhāvo veyyattiyaṃ, maccharassa bhāvo macchariyaṃ. Evaṃ issariyaṃ, ālasiyaṃ, muṇḍiyaṃ, mūḷhiyaṃ. Ettha ‘‘veyyattiya’’ntiādīsu ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā yamhi ikārāgamo.

වියත් (වියතුන්ගේ) බව 'වෙය්‍යත්තියං' (ව්‍යක්ත භාවය) වෙයි. මසුරු තැනැත්තාගේ ස්වභාවය 'මච්ඡරියං' (මසුරුකම) වෙයි. එසේම 'ඉස්සරියං' (ඊශ්වර බව/ප්‍රධානත්වය), 'ආලසියං' (කලකිරීම/අලසබව), 'මුණ්ඩියං' (මුඩු බව), 'මූළ්හියං' (මුළා වූ බව) යනාදියයි. මෙහි 'වෙය්‍යත්තියං' ආදී පදයන්හි ‘තේසු වුද්ධී’ ආදී සූත්‍රවලින් 'ය' කාරයට පෙර 'ඉ' කාර ආගමය වෙයි.

‘‘Paṇḍitassa bhāvo paṇḍitya’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakāratta’’nti tyakārasaṃyogādīnaṃ calañajakārādesā[Pg.237], dvittaṃ. Paṇḍiccaṃ, bahussutassa bhāvo bāhussaccaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ukārassa akāro, evaṃ porohiccaṃ, adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ, muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ivaṇṇalopo. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Evaṃ vepullaṃ, samānānaṃ bhāvo sāmaññaṃ, gilānassa bhāvo gelaññaṃ, ‘‘kvacādimajjhuttarā’’disuttena saṃyoge pare rassattaṃ.

‘පණ්ඩිතස්ස භාවෝ පණ්ඩිතියං’ (පණ්ඩිතයාගේ ස්වභාවය පණ්ඩිතභාවයයි) යන්නෙහි ‘යවතං තලනදකාරානං බ්‍යඤ්ජනානි චලඤජකාරත්තං’ යන සූත්‍රයෙන් 'ත්‍ය' (tya) කාර සංයෝගය ආදීන්ට ච, ල, ඤ, ජ කාර ආදේශ වීම ද, ද්විත්ව වීම ද වෙයි. (එයින්) 'පණ්ඩීච්චං' (පණ්ඩිතකම) යන්න වේ. බහුශ්‍රැතයාගේ ස්වභාවය 'බාහුස්සච්චං' (බහුශ්‍රැත බව) වෙයි, එහි ‘තේසු වුද්ධී’ ආදී සූත්‍රවලින් 'උ' කාරයට 'අ' කාරය වෙයි. එමෙන්ම 'පෝරෝහිච්චං' (පුරෝහිත බව) ද, අධිපතියාගේ ස්වභාවය 'ආධිපච්චං' (ආධිපත්‍යය) ද, මුට්ඨස්සතියාගේ (මුළා වූ සිහි ඇති තැනැත්තාගේ) ස්වභාවය 'මුට්ඨස්සච්චං' (මුළා වූ සිහිය) ද වෙයි, එහි 'ඉ' ස්වර ලෝපය වෙයි. කුසලයාගේ ස්වභාවය 'කෝසල්ලං' (කුසලතාව) වෙයි. එසේම 'වේපුල්ලං' (විපුල බව), සමානයන්ගේ ස්වභාවය 'සාමඤ්ඤං' (සමාන බව/ශ්‍රමණ බව) ද, ගිලනාගේ ස්වභාවය 'ගේලඤ්ඤං' (ගිලන් බව) ද වෙයි. ‘ක්වචාදිමජ්ඣුත්තරා’ ආදී සූත්‍රයෙන් සංයෝගය පර වූ කල්හි (පූර්ව ස්වරය) ලඝු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

Suhadassa bhāvosohajjaṃ. Evaṃ vesārajjaṃ, kusīdassabhāvokosajjaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā īkārassa akāro. Tathā ‘‘purisassa bhāvo porisa’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanā’’disutte kāraggahaṇena yavataṃ sakārakacaṭapavaggānaṃ sakārakacaṭapavaggādesā. Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Evaṃ domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, ettha sakārāgamo. Tathā nipakassa bhāvo nepakkaṃ, dvittaṃ. Evaṃ ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, vāṇijassa bhāvo vāṇijjaṃ, rājino bhāvo rajjaṃ, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ. Sarūpassa bhāvo sāruppaṃ. Evaṃ opammaṃ, sokhummaṃ.

සුහදයාගේ ස්වභාවය 'සෝහජ්ජං' (සුහද බව) වෙයි. එසේම 'වේසාරජ්ජං' (විශාරද බව) ද, කුසීතයාගේ (අලසයාගේ) ස්වභාවය 'කෝසජ්ජං' (අලස බව) ද වෙයි, එහි ‘තේසු වුද්ධී’ ආදී සූත්‍රවලින් 'ඊ' කාරයට 'අ' කාරය වෙයි. එසේම 'පුරිසස්ස භාවෝ පෝරිසං' (පුරුෂයාගේ ස්වභාවය පුරුෂභාවයයි) යනාදියෙහි ‘යවතං තලනා’ ආදී සූත්‍රයේ 'ක' කාර ග්‍රහණයෙන්, 'ය' කාරය සහිත 'ස' කාර, 'ක' කාර, 'ච' කාර, 'ට' කාර, 'ප' කාර, 'ව' කාර ව්‍යඤ්ජනයන්ට ඒ අක්ෂරයන් ම ආදේශ වෙයි. සුමනසෙහි (පහන් සිතැති බවෙහි) ස්වභාවය 'සෝමනස්සං' (සෝමනස්සය) වෙයි. එමෙන්ම 'දෝමනස්සං' (දෝමනස්සය), 'සෝවචස්සං' (සුවච බව), 'දෝවචස්සං' (දූවච බව) වෙයි, මෙහි 'ස' කාර ආගමය වෙයි. එමෙන්ම නිපකයාගේ (ප්‍රඥාවන්තයාගේ) ස්වභාවය 'නේපක්කං' (ප්‍රඥාවන්ත බව) වෙයි, එහි ද්විත්ව වීම ද වෙයි. එමෙන්ම 'ආධික්කං' (අධික බව) ද, දුර්භගයාගේ ස්වභාවය 'දෝභග්ගං' (අභාග්‍ය සම්පන්න බව) ද, වාණිජයාගේ ස්වභාවය 'වාණිජ්ජං' (වෙළඳාම) ද, රජුගේ ස්වභාවය 'රජ්ජං' (රාජ්‍යය) ද වෙයි, එහි ‘ක්වචි’ ආදී සූත්‍රයෙන් හ්‍රස්ව වීම වෙයි. සරූපයාගේ ස්වභාවය 'සාරුප්පං' (සුදුසු බව) වෙයි. එසේම 'ඕපම්මං' (උපමාව), 'සෝඛුම්මං' (සියුම් බව) ද වෙයි.

Tathassa bhāvo tacchaṃ, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Evaṃ brāhmaññaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. ‘‘Taccha’’ntiādīsupi kāraggahaṇeneva yavataṃ thadhaṇakārānaṃ chajhañakārādesā.

තථ්‍ය (ඇති සැටි) ස්වභාවය 'තච්ඡං' (සත්‍යය) වෙයි. දුර්මේධයාගේ (මෝඩයාගේ) ස්වභාවය 'දුම්මෙජ්ඣං' (දුර්මේධ බව) වෙයි. ශ්‍රමණයාගේ ස්වභාවය 'සාමඤ්ඤං' (ශ්‍රමණ භාවය) වෙයි. එසේම 'බ්‍රාහ්මඤ්ඤං' (බ්‍රාහ්මණ භාවය) ද, නිපුණයාගේ ස්වභාවය 'නේපුණ්ණං' (නිපුණ බව) ද වෙයි. 'තච්ඡං' ආදී පදයන්හි ද 'ක' කාර ග්‍රහණය නිසා ම 'ය' කාරය සහිත 'ථ', 'ධ', 'ණ' යන අකුරුවලට 'ඡ', 'ඣ', 'ඤ' යන අක්ෂර ආදේශ වෙයි.

Ttatāpaccayesu [Pg.238]– paṃsukūlikassa bhāvo paṃsukūlikattaṃ, paṃsukūlikatā. Evaṃ tecīvarikattaṃ, tecīvarikatā, odarikattaṃ, odarikatā, manussattaṃ, manussatā jāti, nīlattaṃ, nīlatā guṇo, yācakattaṃ, yācakatā kriyā, daṇḍittaṃ, daṇḍitā dabbaṃ, saccavāditā, pāramitā, kataññutā, sabbaññutā, ‘‘kvacā’’dinā tāpaccaye rassattaṃ, appicchatā, asaṃsaggatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, lahutā iccādi.

‘ත්ත’, ‘තා’ යන ප්‍රත්‍යයන්හි දී: පාංශුකූලිකයාගේ ස්වභාවය 'පංසුකූලිකත්තං' (paṃsukūlikattaṃ) හෝ 'පංසුකූලිකතා' (paṃsukūlikatā) වෙයි. එසේම 'තේචීවරිකත්තං' - 'තේචීවරිකතා' (තෙචීවරික බව) ද, 'ඕදරිකත්තං' - 'ඕදරිකතා' (කෑදරකම) ද, ජාතියෙහි ලා 'මනුස්සත්තං' - 'මනුස්සතා' (මනුෂ්‍යත්වය) ද, ගුණයෙහි ලා 'නීලත්තං' - 'නීලතා' (නිල් බව) ද, ක්‍රියාවෙහි ලා 'යාචකත්තං' - 'යාචකතා' (යාචක බව) ද, ද්‍රව්‍යයෙහි ලා 'දණ්ඩීත්තං' - 'දණ්ඩීතා' (දණ්ඩක් ඇත්තකුගේ බව) ද, 'සච්චවාදිතා' (සත්‍යවාදී බව) ද, 'පාරමිතා' (පාරමිතාව) ද, 'කතඤ්ඤුතා' (කෘතඥතාව) ද, 'සබ්බඤ්ඤුතා' (සර්වඥතාව) ද වෙයි. ‘ක්වචි’ ආදී සූත්‍රයෙන් 'තා' ප්‍රත්‍යයෙහි දී ලඝු (හ්‍රස්ව) වීමෙන් 'අප්පිච්ඡතා' (අල්පේච්ඡ බව), 'අසංසග්ගතා' (අසංසර්ගී බව), 'භස්සාරාමතා' (කථා බහෙහි ඇලුනු බව), 'නිද්දාරාමතා' (නිදිබර බවෙහි ඇලුනු බව), 'ලහුතා' (සැහැල්ලු බව) යනාදියයි.

Ttanapaccaye – puthujjanassa bhāvo puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ.

‘ත්තන’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී: පෘථග්ජනයාගේ ස්වභාවය 'පුථුජ්ජනත්තනං' (පෘථග්ජන බව) ද, 'වේදනත්තනං' (වේදනා බව) ද, 'ජායත්තනං' (භාර්යාවකගේ බව) ද වෙයි.

Ṇeyye – sucissa bhāvo soceyyaṃ. Evaṃ ādhipabheyyaṃ, kavissa bhāvokāveyyaṃ, thenassa bhāvo theyyaṃ, mahāvuttinā nakārassa lopo.

‘ණෙය්‍ය’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී: සුචියාගේ (පිරිසිදු තැනැත්තාගේ) ස්වභාවය 'සෝචෙය්‍යං' (පවිත්‍රතාව) වෙයි. එසේම 'ආධිපභෙය්‍යං' (ආධිපත්‍යය) ද, කවියාගේ ස්වභාවය 'කාවේය්‍යං' (කාව්‍යත්වය) ද, තේනයාගේ (සොරෙකුගේ) ස්වභාවය 'ථෙය්‍යං' (සොරකම) ද වෙයි. මහා වෘත්තියෙන් 'න' කාරයාගේ ලෝපය වෙයි.

‘‘Ṇyattatā’’ti yogavibhāgena kammani, sakatthe ca ṇyādayo, vīrānaṃ bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ, paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, pāribhaṭyassa bhāvo pāribhaṭyatā. Evaṃ sovacassatā, bhisaggassa kammaṃ bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ, saṭhassa bhāvo, kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.

‘ණ්‍යත්තතා’ යන සූත්‍රයෙහි යෝගවිභාගයෙන් (කොටස් වශයෙන් බෙදීමෙන්) කර්ම අර්ථයෙහි ද, ස්වාර්ථයෙහි ද ණ්‍ය ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. වීරයන්ගේ ස්වභාවය හෝ කර්මය 'වීරියං' (වීර්යය) වෙයි. පරිභටයාගේ (සේවකයාගේ) කර්මය 'පාරිභට්‍යං' (සේවය) වන අතර, පරිභටයාගේ ස්වභාවය 'පාරිභට්‍යතා' (සේවක බව) වෙයි. එසේම 'සෝවචස්සතා' (සුවච බව) ද, භිෂග්වරුන්ගේ (වෛද්‍යවරයාගේ) කර්මය 'භේසජ්ජං' (බෙහෙත්/ඖෂධ) ද, ව්‍යාපෘතයාගේ (උත්සුක වන්නාගේ) කර්මය 'වෙය්‍යාපච්චං' (වෙය්‍යාවච්චය/උවැටන් කිරීම) ද, සඨයාගේ (කෛරාටිකයාගේ) ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව 'සාඨෙය්‍යං' (කෛරාටිකකම) ද වෙයි.

Sakatthe pana – yathābhūtameva yathābhuccaṃ, karuṇāyeva kāruññaṃ, pattakālameva pattakallaṃ, ākāsānantameva [Pg.239] ākāsānañcaṃ, kāyapāguññameva kāyapāguññatā iccādi.

ස්වාර්ථයෙහි (තම අර්ථයෙහි) වනාහි: ඇති සැටි ම 'යථාභුච්චං' (යථාභූත ම) ද, කරුණාව ම 'කාරුඤ්ඤං' (කරුණාව) ද, පැමිණි කල් ම 'පත්තකල්ලං' (සුදුසු කාලය ම) ද, ආකාශානන්තය ම 'ආකාසානඤ්චං' (ආකාශානන්තය) ද, කායපාගුඤ්ඤය ම 'කායපාගුඤ්ඤතා' (කයෙහි නිපුණ බව) ද යනාදී වශයෙනි.

‘‘Visamassa bhāvo’’ti viggahe –

‘විසමස්ස භාවෝ’ (විෂම වූ ස්වභාවය) යන විග්‍රහයෙහි –

‘‘Ttatā, bhāve’’ti ca vattate.

‘ත්තතා’ සහ ‘භාවේ’ යන පදයන් අනුවර්තනය වෙයි.

388. Ṇa visamādīhi.

388. විසම ආදී ශබ්දයන්ගෙන් 'ණ' (ṇa) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Visamaiccevamādīhi chaṭṭhiyantehi ṇappaccayo hoti, tta tā ca ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe. Ākatigaṇoyaṃ. Vesamaṃ, visamattaṃ, visamatā. Sucissa bhāvo socaṃ, sucittaṃ, sucitā, garuno bhāvo gāravo, ādivuddhi, ‘‘o sare cā’’ti sutte casaddaggahaṇena ukārassa ca avādeso. Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, paṭuttaṃ, paṭutā.

‘‘විසම’’ ආදී ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත නාමයන්ගෙන් ‘තස්ස භාවෝ’ (ඔහුගේ ස්වභාවය) යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ත්ත’ සහ ‘තා’ ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති. මෙය ආකෘති ගණයකි. වේසමං, විසමත්තං, විසමතා. සුචිගේ (පිරිසිදු බවෙහි) ස්වභාවය සෝචං, සුචිත්තං, සුචිතා වේ. ගරුගේ (ගුරු බවෙහි) ස්වභාවය ගාරවෝ වේ. මෙහි ආදි වෘද්ධිය ද, ‘ඕ සරේ ච’ සූත්‍රයේ ‘ච’ ශබ්දය ගැනීමෙන් ‘උ’ කාරයට ‘අව්’ ආදේශය ද වේ. පටුගේ (දක්ෂයාගේ) ස්වභාවය පාටවං, පටුත්තං, පටුතා වේ.

Ujuno bhāvo ajjavaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ iccatra ‘‘āttañcā’’ti ṇamhi ikārukārānaṃ āttaṃ, dvibhāvo, saṃyoge ādirassattañca. Ujutā, mudutā. Evaṃ isissa bhāvo ārisyaṃ, āsabhaṃ, kumārassa bhāvokomāraṃ, yuvassa bhāvo yobbanaṃ, mahāvuttinā nakārāgamo, paramānaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī dānādikriyā, ‘‘ṇavaṇikā’’disuttena īpaccayo, samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

‘උජු’ (කෙළින් බවෙහි) ස්වභාවය ‘අජ්ජවං’ ද, ‘මුදු’ (මෘදු බවෙහි) ස්වභාවය ‘මද්දවං’ ද වේ. මෙහි ‘ආත්තඤ්ච’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ඉ’ කාර සහ ‘උ’ කාරයන්ට ‘අ’ කාරය ද, ද්විත්ව භාවය ද, සංයෝගයෙහි ආදි රස්වත්වය ද සිදු වේ. උජුතා, මුදුතා (යන රූප ද වේ). එසේම, ඉසි (ඍෂි) ගේ ස්වභාවය ආරිස්යං, ආසභං වේ. කුමාරගේ ස්වභාවය කෝමාරං වේ. යුව (තරුණයා) ගේ ස්වභාවය යොබ්බනං වේ; මෙහි මහා වෘත්තියෙන් ‘න’ කාරාගමය සිදු වේ. පරමයන්ගේ (උත්තමයන්ගේ) ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව පාරමී (දන් දීම් ආදී ක්‍රියාවන්) වේ; ‘ණවණිකා’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය ලැබෙයි. සමග්ගයන්ගේ (සමගි වූවන්ගේ) ස්වභාවය සාමග්ගී වේ.

389. Ramaṇīyādito kaṇa.

389. ‘‘රමණීය’’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘කණ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Ramaṇīyaiccevamādito kaṇapaccayo hoti, tta tā ca bhāvatthe. Ramaṇīyassa bhāvo rāmaṇīyakaṃ, ramaṇīyattaṃ, ramaṇīyatā[Pg.240]. Evaṃ mānuññakaṃ, manuññattaṃ, manuññatā, piyarūpakaṃ, piyarūpattaṃ, piyarūpatā, kalyāṇakaṃ, kalyāṇattaṃ, kalyāṇatā, corakaṃ, corikā vā, corattaṃ, coratā, aḍḍhakaṃ, aḍḍhattaṃ, aḍḍhatā iccādi.

‘‘රමණීය’’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් භාව අර්ථයෙහි (ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි) ‘කණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ත්ත’ සහ ‘තා’ ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති. ‘රමණීය’ යන්නෙහි ස්වභාවය රාමණීයකං, රමණීයත්තං, රමණීයතා වේ. එසේම මානුඤ්ඤකං, මනුඤ්ඤත්තං, මනුඤ්ඤතා ද; පියරූපකං, පියරූපත්තං, පියරූපතා ද; කල්යාණකං, කල්යාණත්තං, කල්යාණතා ද; චෝරකං හෝ චෝරිකා, චෝරත්තං, චෝරතා ද; අඩ්ඪකං, අඩ්ඪත්තං, අඩ්ඪතා ආදී වශයෙන් ද වේ.

Bhāvataddhitaṃ.

භාව තද්ධිතය නිමි.

Visesataddhita

විශේෂ තද්ධිතය.

‘‘Sabbe ime pāpā ayamimesaṃ visesena pāpo’’ti viggahe –

‘‘මේ සියල්ලෝ ම පවිටුහ. මොවුන් අතුරින් මෙතෙම විශේෂයෙන් ම පවිටු ය’’ යන විග්‍රහයෙහි –

390. Visese taratamisikiyiṭṭhā.

390. විශේෂ අර්ථයෙහි ‘තර’, ‘තම’, ‘ඉසික’, ‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Visesatthe tara tama isika iya iṭṭhaiccete paccayā honti. Pāpataro, pāpatarā, pāpataraṃ. Tatopi adhiko pāpatamo, pāpatamā, pāpatamaṃ. Pāpisiko, pāpisikā, pāpisikaṃ. Pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ. Pāpiṭṭho, pāpiṭṭhā, pāpiṭṭhaṃ. Atisayena pāpiṭṭho, pāpiṭṭhataro. Evaṃ paṭutaro, paṭutamo, paṭisiko, paṭiyo, paṭiṭṭho. Sabbesaṃ atisayena varo varataro, varatamo, varisiko, variyo, variṭṭho. Evaṃ paṇītataro, paṇītatamo.

විශේෂ අර්ථයෙහි ‘තර’, ‘තම’, ‘ඉසික’, ‘ඉය’, ‘ඉට්ඨ’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. පාපතරෝ, පාපතරා, පාපතරං. ඊටත් වඩා අධික වූයේ පාපතමෝ, පාපතමා, පාපතමං වේ. පාපිසිකෝ, පාපිසිකා, පාපිසිකං. පාපියෝ, පාපියා, පාපියං. පාපිට්ඨෝ, පාපිට්ඨා, පාපිට්ඨං වේ. අතිශයින් ම ලාමක වූයේ පාපිට්ඨෝ වන අතර, (ඊට වඩා වැඩි වූයේ) පාපිට්ඨතරෝ වේ. එසේම පටුතරෝ, පටුතමෝ, පටිසිකෝ, පටියෝ, පටිට්ඨෝ වේ. සැමට වඩා අතිශයින් ම උතුම් වූයේ වරතරෝ, වරතමෝ, වරිසිකෝ, වරියෝ, වරිට්ඨෝ වේ. එසේම පණීතතරෝ, පණීතතමෝ ද වේ.

‘‘Sabbe ime vuḍḍhā ayamimesaṃ visesena vuḍḍho’’ti atthe iyaiṭṭhappaccayā honti.

‘‘මේ සියල්ලෝ ම මහලු ය. මොවුන් අතුරින් මෙතෙම විශේෂයෙන් ම මහලු ය’’ යන අර්ථයෙහි ‘ඉය’, ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

391. Vuḍḍhassa [Pg.241] jo iyiṭṭhesu.

391. ‘ඉය’, ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘වුද්ධ’ යන්නට ‘ජ’ ආදේශය වේ.

Sabbasseva vuḍḍhasaddassa jo hoti iya iṭṭhaiccetesu paccayesu. Jeyyo, jeṭṭho, ettha ca ‘‘saralopādi’’sutte tuggahaṇena lopamakatvā ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbasare lutte ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti ekāro.

‘ඉය’, ‘ඉට්ඨ’ යන මේ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු ‘වුද්ධ’ ශබ්දයට ම ‘ජ’ ආදේශය වේ. ජෙය්‍යෝ, ජෙට්ඨෝ. මෙහි ‘සරලෝපාදි’ සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ශබ්දය ගැනීමෙන් ලෝපයක් නොකොට, ‘සරා සරේ ලෝපං’ සූත්‍රයෙන් පූර්ව ස්වරය ලුප්ත වූ කල්හි, ‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තේ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ඒ’ කාරය වේ.

‘‘Iyiṭṭhesū’’ti adhikāro, ‘‘jo’’ti ca vattate.

‘‘ඉයිට්ඨේසු’’ යන්න අධිකාරය වන අතර ‘ජෝ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

392. Pasatthassa so ca.

392. ‘පසත්ථ’ යන්නට ‘ස’ ආදේශය ද වේ.

Sabbasseva pasatthasaddassa sādeso hoti, jo ca iyiṭṭhesu. Ayañca pasattho ayañca pasattho sabbe ime pasatthā ayamimesaṃ visesena pasatthoti seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.

‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු ‘පසත්ථ’ ශබ්දයට ම ‘ස’ ආදේශය ද ‘ජ’ ආදේශය ද වේ. ‘‘මොහු ද ප්‍රශස්ත ය, මොහු ද ප්‍රශස්ත ය, මේ සියල්ලෝ ම ප්‍රශස්ත ය, මොවුන් අතුරින් මෙතෙම විශේෂයෙන් ම ප්‍රශස්ත ය’’ යන අර්ථයෙහි සෙය්‍යෝ, සෙට්ඨෝ, ජෙය්‍යෝ, ජෙට්ඨෝ යන රූපයන් සිද්ධ වේ.

393. Antikassa nedo.

393. ‘අන්තික’ ශබ්දයට ‘නේදු’ ආදේශය වේ.

Sabbasseva antikasaddassa nedādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena antikoti nediyo, nediṭṭho.

‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු ‘අන්තික’ ශබ්දයට ම ‘නේදු’ ආදේශය වේ. විශේෂයෙන් ම ළඟ වූයේ යන අර්ථයෙහි නේදියෝ, නේදිට්ඨෝ වේ.

394. Bāḷhassa sādho.

394. ‘බාළ්හ’ ශබ්දයට ‘සාධු’ ආදේශය වේ.

Sabbasseva bāḷhasaddassa sādhādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena bāḷhoti sādhiyo, sādhiṭṭho.

‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු ‘බාළ්හ’ ශබ්දයට ම ‘සාධු’ ආදේශය වේ. විශේෂයෙන් ම දැඩි වූයේ යන අර්ථයෙහි සාධියෝ, සාධිට්ඨෝ වේ.

395. Appassa kaṇa.

395. ‘අප්ප’ ශබ්දයට ‘කණ’ ආදේශය වේ.

Sabbassa appasaddassa kaṇa hoti iyiṭṭhesu. Visesena appoti kaṇiyo, kaṇiṭṭho.

‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු ‘අප්ප’ ශබ්දයට ම ‘කණ’ ආදේශය වේ. විශේෂයෙන් ම කුඩා වූයේ යන අර්ථයෙහි කණියෝ, කණිට්ඨෝ වේ.

‘‘Visesena yuvā’’ti atthe ‘‘kaṇa’’iti vattate.

‘‘විශේෂයෙන් ම තරුණ වූයේ’’ යන අර්ථයෙහි ‘කණ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

396. Yuvānañca[Pg.242].

396. ‘යුව’ ශබ්දයට ද ‘කණ’ ආදේශය වේ.

Sabbassa yuvasaddassa kaṇa hoti iyiṭṭhesu. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ṇakārassa nakāro. Kaniyo, kaniṭṭho.

‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මුළු ‘යුව’ ශබ්දයට ම ‘කණ’ ආදේශය වේ. ‘තේසු වුද්ධී’ ආදී සූත්‍රවලින් ‘ණ’ කාරයට ‘න’ කාරය වේ. කනියෝ, කනිට්ඨෝ වේ.

397. Vantu mantu vīnañca lopo.

397. ‘වන්තු’, ‘මන්තු’ සහ ‘වී’ යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය ද වේ.

Vantumantuvī iccetesaṃ paccayānaṃ lopo hoti iyiṭṭhesu. Sabbe ime guṇavanto ayamimesaṃ visesena guṇavāti guṇiyo, guṇiṭṭho, visesena satimāti satiyo, satiṭṭho, visesena medhāvīti medhiyo, medhiṭṭho iccādi.

‘ඉය’ සහ ‘ඉට්ඨ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘වන්තු’, ‘මන්තු’ සහ ‘වී’ යන මේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය වේ. ‘‘මේ සියල්ලෝ ම ගුණවත් ය, මොවුන් අතුරින් මෙතෙම විශේෂයෙන් ම ගුණවත් ය’’ යන අර්ථයෙහි ගුණියෝ, ගුණිට්ඨෝ ද; විශේෂයෙන් ම සිහි බුද්ධිය ඇත්තේ යන අර්ථයෙහි සතියෝ, සතිට්ඨෝ ද; විශේෂයෙන් ම ප්‍රඥාවන්තයා යන අර්ථයෙහි මේධියෝ, මේධිට්ඨෝ ද ආදී වශයෙන් වේ.

Visesataddhitaṃ.

විශේෂ තද්ධිතය නිමි.

Assatthitaddhita

අස්සත්ථි තද්ධිතය.

‘‘Medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

‘‘යමෙකුට ප්‍රඥාව ඇත් ද, නැතහොත් යමෙකු කෙරෙහි විද්‍යමාන වේ ද’’ යන විග්‍රහයෙහි –

398. Tadassatthīti vī ca.

398. ‘තදස්සත්ථි’ යන අර්ථයෙහි ‘වී’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

Paṭhamāvibhatyantā ‘‘tadassa atthi, tasmiṃ vā vijjati’’ iccetesvatthesu vīpaccayo hoti. Medhāmāyā saddehi cāyaṃ. Medhāvī, medhāvino. Itthiyaṃ īkārantattā ‘‘patibhikkhurājīkārantehi inī’’ti inī, medhāvinī, medhāviniyo. Napuṃsake medhāvi kulaṃ. Evaṃ māyāvī, māyāvinī, māyāvi cittaṃ.

ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයන්ගෙන් ‘‘එය මොහුට ඇත්තේ ය, නැතහොත් එහි විද්‍යමාන වන්නේ ය’’ යන මේ අර්ථයන්හි ‘වී’ ප්‍රත්‍යය වේ. මෙය ‘මේධා’, ‘මායා’ යන ශබ්දයන්ගෙන් සිදු වේ. මේධාවී, මේධාවිනෝ වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඊ-කාරාන්ත බැවින් ‘පතිභික්ඛුරාජීකාරන්තේහි ඉනී’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වී, මේධාවිනී, මේධාවිනියෝ වේ. නපුංසක ලිංගයෙහි මේධා වි කුලං වේ. එසේම මායාවී, මායාවිනී, මායාවි චිත්තං වේ.

Caggahaṇena so i lava ālādippaccayā ca. Yathā – sumedhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti sumedhaso, rassattaṃ. Evaṃ lomaso. Picchaṃ assa atthi, tasmiṃ [Pg.243] vā vijjatīti picchilo. Evaṃ phenilo, tuṇḍilo, jaṭilo. Kesā assa atthīti kesavo, vācālo iccādi.

‘ච’ ශබ්දය ගැනීමෙන් ‘ස’, ‘ඉ’, ‘ල’, ‘ව’, ‘ආල’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති. කෙසේද යත්? ‘‘යමෙකුට යහපත් ප්‍රඥාව ඇත් ද, නැතහොත් යමෙකු කෙරෙහි විද්‍යමාන වේ ද’’ යන අර්ථයෙහි සුමේධසෝ වේ (මෙහි රස්වත්වය සිදු වේ). එසේම ලෝමසෝ වේ. ‘‘යමෙකුට පිහාටු ඇත් ද, නැතහොත් යමෙකු කෙරෙහි විද්‍යමාන වේ ද’’ යන අර්ථයෙහි පිච්ඡිලෝ වේ. එසේම ඵේනිලෝ, තුණ්ඩිලෝ, ජටිලෝ වේ. ‘‘යමෙකුට කෙස් ඇත් ද’’ යන අර්ථයෙහි කේසවෝ, ‘‘යමෙකුට වචන ඇත් ද’’ යන අර්ථයෙහි වාචාලෝ ආදී වශයෙන් වේ.

‘‘Tapo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

‘‘යමෙකුට තපස ඇත් ද, නැතහොත් යමෙකු කෙරෙහි විද්‍යමාන වේ ද’’ යන විග්‍රහයෙහි –

‘‘Tadassatthī’’ti adhikāro.

‘‘තදස්සත්ථි’’ යන්න අධිකාරය වේ.

399. Tapādito sī.

399. ‘තප’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘සී’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Tapaiccevamādito sīpaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Sassa dvibhāvo. Tapassī, tapassino, tapassinī, tapassi. Evaṃ tejassī, yasassī, manassī, payassī.

‘‘තප’’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘තදස්සත්ථි’ යන අර්ථයෙහි ‘සී’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘ස’ කාරය ද්විත්ව වේ. තපස්සී, තපස්සිනෝ, තපස්සිනී, tapassi (තපස්සි) වේ. එසේ ම තේජස්සී, යසස්සී, මනස්සී, පයස්සී වේ.

‘‘Daṇḍo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

‘‘යමෙකුට දණ්ඩක් ඇත් ද, නැතහොත් යමෙකු කෙරෙහි විද්‍යමාන වේ ද’’ යන විග්‍රහයෙහි –

400. Daṇḍādito ikaī.

400. ‘දණ්ඩ’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘ඉක’ සහ ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Ādisaddoyaṃ pakārattho, daṇḍaiccevamādito avaṇṇantā ika ī iccete paccayā honti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍino, daṇḍinī. Evaṃ māliko, mālī, mālinī, chattiko, chattī, rūpiko, rūpī, kesiko, kesī, saṅghī, ñāṇī, hatthī iccādi.

මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ප්‍රකාර අර්ථයෙහි වැටේ. ‘දණ්ඩ’ ආදී අ-කාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් ‘තදස්සත්ථි’ යන අර්ථයෙහි ‘ඉක’, ‘ඊ’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. දණ්ඩිකෝ, දණ්ඩී, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩිනී වේ. එසේ ම මාලිකෝ, මාලී, මාලිනී, ඡත්තිකෝ, ඡත්තී, රූපිකෝ, රූපී, කේසිකෝ, කේසී, සංඝී, ඤාණී, හත්ථී ආදී වශයෙන් වේ.

401. Madhvādito ro.

401. ‘මධු’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Madhuādito rappaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Madhu assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ, kuñjā hanū etassa santīti kuñjaro, sabbasmiṃ [Pg.244] vattabbe mukhamassa atthīti mukharo, susi assa atthīti susiro. Evaṃ ruciro, nagaro.

‘tadassatthi’ (එය මෙයට ඇත) යන අර්ථයෙහි ‘මධු’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘මධු’ (මීපැණි) මෙයට ඇත්තේය, නැතහොත් එහි විද්‍යමාන වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘මධුරො ගුළො’ (මිහිරි හකුරු), ‘මධුරා සක්ඛරා’ (මිහිරි සීනි), ‘මධුරං ඛීරං’ (මිහිරි කිරි) ද, ‘කුඤ්ජ’ (කම්මුල්) හෝ හනු මේ මොහුට ඇත්තාහුය යන අර්ථයෙන් ‘කුඤ්ජරො’ (ඇතා) ද, සියල්ල පැවසිය යුතු තැන මුඛය (කට) මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘මුඛරො’ (වැඩිපුර කතාකරන්නා) ද, ‘සුසි’ (හිදැස) මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘සුසිරො’ (සිදුරක් ඇති) ද වෙයි. මෙසේම ‘රුචිරො’ (කදිම), ‘නගරො’ (නගරය) ද වෙයි.

‘‘Guṇo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

‘ගුණය මොහුට ඇත්තේය, නැතහොත් එහි විද්‍යමාන වන්නේය’ යන විග්‍රහයෙහි -

402. Guṇāditovantu.

402. ‘ගුණාදිතොවන්තු’ යන්නෙන් ‘ගුණ’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Guṇaiccevamādito vantuppaccayo hoti ‘‘tadassa atthī’’ti atthe. Vibhattilope, nāmabyapadese ca kate syādyuppatti. Guṇavantu si, ‘‘savibhattissa, ntussā’’ti adhikicca ‘‘ā simhī’’ti āttaṃ, guṇavā puriso, sesaṃ ñeyyaṃ. Evaṃ gaṇavā, kulavā iccādayo. Itthiyaṃ ‘‘ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhī’’ti īpaccayo, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāro, guṇavatī, guṇavantī iccādi. Napuṃsake ‘‘aṃ napuṃsake’’ti savibhattissa ntussa amādeso, guṇavaṃ iccādi.

‘ගුණ’ යනාදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘tadassa atthi’ (එය මෙයට ඇත) යන අර්ථයෙහි ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. විභක්ති ලෝපය සහ නාම සංඥාව කළ කල්හි ‘සි’ ආදී විභක්තිවල උත්පත්තිය (පැමිණීම) වෙයි. ‘ගුණවන්තු + සි’ යන්නෙහි ‘savibhattissa, ntussa’ යන්න අධිකාර කොට ‘ā simhi’ යන්නෙන් ‘ආ’ කාරය (ආදේශය) වීමෙන් ‘ගුණවා පුරිසො’ (ගුණවත් පුරුෂයා) යන්න සිද්ධ වෙයි. සෙසු රූප ද එසේම දත යුතුය. මෙසේම ‘ගණවා’ (පිරිස් ඇති තැනැත්තා), ‘කුලවා’ (උසස් කුලයක් ඇති තැනැත්තා) යනාදිය ද වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhi’ යන්නෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘vā’ යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී ‘ntussa tamīkāre’ යන්නෙන් ‘ත’ කාරය ද වීමෙන් ‘ගුණවතී’, ‘ගුණවන්තී’ යනාදිය සිද්ධ වේ. නපුංසක ලිංගයෙහි ‘aṃ napuṃsake’ යන්නෙන් සවිභක්තික ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යයට ‘අං’ ආදේශය වීමෙන් ‘ගුණවං’ යනාදිය සිද්ධ වේ.

‘‘Sati assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –

‘සතිය (සිහිය) මොහුට ඇත්තේය, නැතහොත් එහි විද්‍යමාන වන්නේය’ යන විග්‍රහයෙහි -

‘‘Tadassatthī’’ti vattate.

‘තදස්සත්ථි’ (එය මොහුට ඇත්තේය) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

493. Satyādīhi mantu.

493. ‘සත්‍යාදීහි මන්තු’ යන්නෙන් ‘සති’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Satiiccevamādīhi avaṇṇantarahitehi paṭhamāvibhatyantehi liṅgehi mantuppaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Sesaṃ guṇavantusamaṃ. Satimā, satimatī, satimantī, satimaṃ. Evaṃ dhitimā, gatimā iccādayo.

‘සති’ යනාදී අකාරාන්ත නොවන, ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ‘tadassatthi’ (එය මොහුට ඇත) යන අර්ථයෙහි ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සෙසු කාර්යයන් ‘ගුණවන්තු’ ප්‍රත්‍යයට සමාන වේ. ‘සතිමා’ (සිහිය ඇත්තා), ‘සතිමතී’, ‘සතිමන්තී’ (සිහිය ඇත්තිය), ‘සතිමං’ (සිහිය ඇත්ත) යනාදී වශයෙනි. මෙසේම ‘ධිතිමා’ (ධෛර්යවන්තයා), ‘ගතිමා’ (ඥානවත් තැනැත්තා) යනාදිය ද වේ.

Tathā ‘‘āyu assa atthīti āyu mantu’’iccatra –

එසේම ‘ආයුෂ මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ආයු මන්තු’ යන මෙහි -

404. Āyussukārāsamantumhi[Pg.245].

404. ‘ආයුස්සුකාරාසමන්තුම්හි’ යන්නෙන් ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ආයු’ ශබ්දයේ ‘උ’ කාරයට ‘අස’ ආදේශය වෙයි.

Āyussa ukāro asa hoti mantumhīti asādeso. Āyasmā, sesaṃ samaṃ. Gāvo assa santīti gomā, gomanto, gomatī, gomantī, gomaṃ kulaṃ iccādi.

‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ආයු’ ශබ්දයේ ‘උ’ කාරයට ‘අස’ ආදේශය වෙයි. එයින් ‘ආයස්මා’ (ආයුෂ්මත් තැනැත්තා) යන්න සිද්ධ වෙයි. සෙසු රූප සමාන වේ. ‘ගවයෝ මොහුට ඇත්තාහ’ යන අර්ථයෙන් ‘ගෝමා’, ‘ගෝමන්තො’ (ගවයන් ඇති තැනැත්තා), ‘ගෝමතී’, ‘ගෝමන්තී’ (ගවයන් ඇති තැනැත්තිය), ‘ගෝමං කුලං’ (ගවයන් ඇති කුලය) යනාදිය සිද්ධ වේ.

‘‘Saddhā assa atthī’’ti viggahe –

‘ශ්‍රද්ධාව මොහුට ඇත්තේය’ යන විග්‍රහයෙහි -

405. Saddhādito ṇa.

405. ‘සද්ධාදිතො ණ’ යන්නෙන් ‘සද්ධා’ (ශ්‍රද්ධා) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Saddhā paññāiccevamādito ṇappaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’iccetasmiṃ atthe. Saddho puriso, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ. Evaṃ pañño, amaccharo, tathā buddhaṃ, buddhi assa atthīti buddho iccādi.

‘සද්ධා’ (ශ්‍රද්ධාව), ‘පඤ්ඤා’ (ප්‍රඥාව) යනාදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘tadassatthi’ (එය මොහුට ඇත) යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සද්ධො පුරිසො’ (ශ්‍රද්ධාවන්ත පුරුෂයා), ‘සද්ධා කඤ්ඤා’ (ශ්‍රද්ධාවන්ත කන්‍යාව), ‘සද්ධං කුලං’ (ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලය) යන්නයි. මෙසේම ‘පඤ්ඤො’ (ප්‍රඥාවන්තයා), ‘අමච්ඡරො’ (මසුරු නොවන තැනැත්තා), එසේම ‘බුද්ධි මොහුට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් ‘බුද්ධො’ (බුද්ධිමත් තැනැත්තා) යනාදිය සිද්ධ වේ.

Assatthitaddhitaṃ.

අස්සත්ථිතද්ධිතයයි.

Saṅkhyātaddhita

සංඛ්‍යාතද්ධිතය

‘‘Pañcannaṃ pūraṇo’’ti viggahe –

‘පස්දෙනා පූර්ණය කරන්නා’ යන විග්‍රහයෙහි -

406. Saṅkhyāpūraṇe mo.

406. ‘සංඛ්‍යාපූරණෙ මො’ යන්නෙන් සංඛ්‍යා පූර්ණ අර්ථයෙහි ‘ම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Pūrayati saṅkhyā anenāti pūraṇo, saṅkhyāya pūraṇo saṅkhyāpūraṇo, tasmiṃ saṅkhyāpūraṇatthe chaṭṭhiyantato mappaccayo hoti. Pañcamo, pañcannaṃ pūraṇī pañcamī, ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo. ‘‘Itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, pañcamā vīriyapāramī, pañcamaṃ jhānaṃ. Evaṃ sattamo, sattamī, sattamā, sattamaṃ, aṭṭhamo, aṭṭhamī, aṭṭhamā, aṭṭhamaṃ, navamo[Pg.246], navamī, navamā, navamaṃ, dasamo, dasamī, dasamā, dasamaṃ iccādi.

යමකින් සංඛ්‍යාව පූර්ණය කෙරේද, හෙතෙම පූර්ණකයා (පූර්ණය කරන්නා) නම් වේ. සංඛ්‍යාවගේ පූර්ණය සංඛ්‍යාපූරණයයි. ඒ සංඛ්‍යාපූරණ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පඤ්චමො’ (පස්වැන්නා) යන්න ‘පස්දෙනෙකු පූර්ණය කරන’ යන අර්ථයෙනි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘nadādito vā ī’ යන්නෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් ‘පඤ්චමී’ යන්න ද, ‘itthiyamato āpaccayo’ යන්නෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් ‘පඤ්චමා වීරියපාරමී’ (පස්වන වීර්ය පාරමිතාව) යන්න ද සිද්ධ වේ. ‘පඤ්චමං ඣානං’ (පස්වන ධ්‍යානය) යන්න නපුංසක ලිංගයේ වෙයි. මෙසේම ‘සත්තමො’, ‘සත්තමී’, ‘සත්තමා’, ‘සත්තමං’ (හත්වැන්නා ආදිය), ‘අට්ඨමො’, ‘අට්ඨමී’, ‘අට්ඨමා’, ‘අට්ඨමං’ (අටවැන්නා ආදිය), ‘නවමො’, ‘නවමී’, ‘නවමා’, ‘නවමං’ (නවවැන්නා ආදිය), ‘දසමො’, ‘දසමී’, ‘දසමා’, ‘දසමං’ (දසවැන්නා ආදිය) යනාදිය ද වේ.

‘‘Saṅkhyāpūraṇe’’ti adhikāro.

‘සංඛ්‍යාපූරණෙ’ යන්න අධිකාරය වේ.

407. Catucchehi thaṭhā.

407. ‘චතුච්ඡෙහි ථඨා’ යන්නෙන් ‘චතු’ සහ ‘ඡ’ යන ශබ්දයන්ගෙන් පිළිවෙළින් ‘ථ’ සහ ‘ඨ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Catuchaiccetehi thaṭhaiccete paccayā honti saṅkhyāpūraṇatthe. Catunnaṃ pūraṇo catuttho, dvittaṃ, catutthī, catutthā, catutthaṃ, channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhā, chaṭṭhaṃ, chaṭṭho eva chaṭṭhamo.

‘චතු’ සහ ‘ඡ’ යන මේ ශබ්දයන්ගෙන් සංඛ්‍යා පූර්ණ අර්ථයෙහි ‘ථ’ සහ ‘ඨ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘හතරදෙනෙකු පූර්ණය කරන්නා’ යන අර්ථයෙන් ‘චතුත්ථො’ (හතරවැන්නා) යන්නෙහි ද්විත්ව වීමෙන් ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘චතුත්ථී’, ‘චතුත්ථා’ යන්න ද, නපුංසක ලිංගයෙහි ‘චතුත්ථං’ යන්න ද සිද්ධ වේ. ‘හයදෙනෙකු පූර්ණය කරන්නා’ යන අර්ථයෙන් ‘ඡට්ඨො’ (හයවැන්නා) ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඡට්ඨී’, ‘ඡට්ථා’ ද, නපුංසක ලිංගයෙහි ‘ඡට්ඨං’ ද සිද්ධ වේ. ‘ඡට්ඨො’ යන්නම ‘ඡට්ඨමො’ ද වේ.

Chāhaṃ, chaḷāyatanaṃ iccatra –

‘ඡාහං’ (සදවස), ‘ඡළāයතනං’ (ෂඩායතන) යන මෙහි -

408. Sa chassa vā.

408. ‘ස ඡස්ස වා’ යන්නෙන් ගණන් කිරීමෙහි දී ‘ඡ’ යන්නට විකල්පයෙන් ‘ස’ කාරාදේශය වෙයි.

Chassa sakārādeso hoti vā saṅkhyāne. Chāhamassa jīvitaṃ sāhaṃ, chāhaṃ vā, saḷāyatanaṃ.

ගණන් කිරීමෙහි දී ‘ඡ’ යන්නට විකල්පයෙන් ‘ස’ කාරාදේශය වෙයි. ‘සය දවසක් ආයුෂ ඇති’ යන අර්ථයෙන් ‘සාහං’ හෝ ‘ඡāහං’ ද, ‘සළāයතනං’ (ෂඩායතනය) ද වේ.

‘‘Dvinnaṃ pūraṇo’’ti viggahe –

‘දෙදෙනෙකු පූර්ණය කරන්නා’ යන විග්‍රහයෙහි -

409. Dvitīhi tiyo.

409. ‘ද්විතීහි තියො’ යන්නෙන් ‘ද්වි’ සහ ‘ති’ යන ශබ්දයන්ගෙන් සංඛ්‍යා පූර්ණ අර්ථයෙහි ‘තිය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Dvitiiccetehi tiyappaccayo hoti saṅkhyāpūraṇatthe. Vipariṇāmena ‘‘dvi tiṇṇa’’nti vattamāne –

‘ද්වි’ සහ ‘ති’ යන මේ ශබ්දයන්ගෙන් සංඛ්‍යා පූර්ණ අර්ථයෙහි ‘තිය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. විභක්ති විපරිණාමයෙන් ‘ද්වි තිණ්ණං’ යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී -

410. Tiye dutāpi ca.

410. ‘තියෙ දුතාපි ච’ යන්නෙන් ‘තිය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ද්වි’ සහ ‘ති’ යන්නට පිළිවෙළින් ‘දු’ සහ ‘ත’ ආදේශයන් ද වෙයි.

Dvitiiccetesaṃ dutaiccādesā honti tiyappaccaye pare. Dutiyo puriso, dutiyā, dutiyaṃ. Evaṃ tiṇṇaṃ pūraṇo tatiyo, tatiyā, tatiyaṃ. Apiggahaṇena aññatthāpi dvisaddassa duādeso hoti, casaddena di ca. Dve rattiyo durattaṃ, duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ, diguṇaṃ, digu.

‘ද්වි’ සහ ‘ති’ යන මේවාට ‘තිය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘දු’ සහ ‘ත’ යන ආදේශයෝ වෙති. ‘දුතියො පුරිසො’ (දෙවන පුරුෂයා), ‘දුතියා’, ‘දුතියං’ යන්න සිද්ධ වේ. මෙසේම ‘තිදෙනෙකු පූර්ණය කරන්නා’ යන අර්ථයෙන් ‘තතියො’ (තෙවැන්නා), ‘තතියා’, ‘තතියං’ යන්න ද වේ. ‘අපි’ (පි) ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් වෙනත් තැනක ද ‘ද්වි’ ශබ්දයට ‘දු’ ආදේශය වෙයි, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘දි’ ආදේශය ද වෙයි. ‘ද්වේ රත්තියො’ (රාත්‍රී දෙකක්) යන අර්ථයෙන් ‘දුරත්තං’ ද, ‘දුවිධං’ (දෙවැදෑරුම්), ‘දුවංගං’ (දෙපියවර), ‘දිරත්තං’ (රාත්‍රී දෙක), ‘දිගුණං’ (දෙගුණයක්), ‘දිගු’ (ද්විගු සමාසය) යනාදිය ද වෙයි.

411. Tesamaḍḍhūpapadena aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaḍḍhatiyā.

411. ‘තේසමඩ්ඪූපපදේන අඩ්ඪුඩ්ඪදිවඩ්ඪදියඩ්ඪඩ්ඪතියා’ යන්නෙන්, ‘අඩ්ඪ’ (අර්ධ) යන්න උපපද කොට ඇති ඒ ‘චතුත්ථ, දුතිය, තතිය’ යන ශබ්දයන්ට ‘අඩ්ඪ’ යන්නත් සමඟ පිළිවෙළින් ‘අඩ්ඪුඩ්ඪ’, ‘දිවඩ්ඪ’, ‘දියඩ්ඪ’, ‘අඩ්ඪතිය’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Tesaṃ catutthadutiyatatiyānaṃ aḍḍhūpapadānaṃ aḍḍhūpapadena saha aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaaḍḍhatiyādesā honti.

‘අඩ්ඪ’ (අර්ධ) යන්න උපපද කොට ඇති ඒ ‘චතුත්ථ’, ‘දුතිය’, ‘තතිය’ යන ශබ්දයන්ට, ඒ ‘අඩ්ඪ’ යන උපපදය සමඟ පිළිවෙළින් ‘අඩ්ඪුඩ්ඪ’, ‘දිවඩ්ඪ’, ‘දියඩ්ඪ’, ‘අඩ්ඪතිය’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Ettha ca –

මෙහි ද -

Aḍḍhūpapadapādāna-sāmatthā aḍḍhapubbakā;

Tesaṃsaddena gayhante, catutthadutiyādayo.

‘අඩ්ඪ’ යන්න උපපද කොට ගැනීමෙහි සාමර්ථ්‍යයෙන් ‘අඩ්ඪ’ යන්න පෙරටු කොට ඇති ‘චතුත්ථ’, ‘දුතිය’ ආදී ශබ්දයෝ ‘තේසං’ යන වචනයෙන් ගනු ලැබෙති.

Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, diyaḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.

අඩක් අඩු වූ හතරවැන්න (තුනහමාර) ‘අඩ්ඪුඩ්ඪො’ ද, අඩක් වැඩි වූ පළමුවැන්න (එකහමාර) ‘දිවඩ්ඪො’, ‘දියඩ්ඪො’ ද, අඩක් අඩු වූ තුන්වැන්න (දෙකහමාර) ‘අඩ්ඪතියො’ ද වේ.

‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurisasamāse vā kate ‘‘saṅkhyāne’’ti vattamāne ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti āttaṃ. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

‘එකක් සහ දහයක්’ යන අර්ථයෙන් ද්වන්ද සමාසයෙහි හෝ ‘එකක් අධික වූ දහය’ යන අර්ථයෙන් තත්පුරුෂ සමාසයෙහි හෝ කළ කල්හි, ‘සංඛ්‍යානෙ’ (ගණන් කිරීමෙහි) යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී, ‘dvekaṭṭhānamākāro vā’ (ද්වි, ඒක, අට්ඨ යන ශබ්දයන්ගේ අන්තයට විකල්පයෙන් ‘ආ’ කාරය වේ) යන්නෙන් ‘ආ’ කාරය (දීර්ඝය) වෙයි. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථය සඳහා වේ.

Tena cettha –

එයින් මෙහි ද -

Dvekaṭṭhānaṃ dase niccaṃ, dvissā’navutiyā navā;

Itaresa’masantañca, āttaṃ dīpeti vāsuti.

‘වා’ ශබ්දය මඟින් දර්ශනය කරන්නේ ‘දස’ ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘ද්වි’, ‘ඒක’, ‘අට්ඨ’ යන ශබ්දයන්ට ද, ‘ද්වි’ ශබ්දයට අනුවූව (නවුතිය) පර වූ කල්හි ද ‘ආ’ කාරය (දීර්ඝය) නිරන්තරයෙන්ම (නිත්‍යයෙන්) වන බවත්, සෙසු ශබ්දයන් පර වූ කල්හි එය (දීර්ඝය) නොවන බවත්ය.

‘‘Ekādito dasara saṅkhyāne’’ti rattaṃ.

‘Ekādito dasara saṅkhyāne’ යන්නෙන් ‘ර’ කාරය (ආදේශ) වෙයි.

Rādeso vaṇṇamattattā, vaṇṇamattappasaṅgipi;

Siyā dasassa dasseva, nimittāsannabhāvato.

‘ර’ කාර ආදේශය වර්ණමාත්‍රයක් (අකුරක්) පමණක් වන බැවින්, මුළු ‘දස’ ශබ්දයටම පැමිණීමේ ප්‍රසංගය තිබුණද, ආසන්න නිමිත්තක් වීම හේතුවෙන් ‘දස’ ශබ්දයේ අවසාන ‘ස’ කාරයටම පමණක් වෙයි.

Tato bahuvacanaṃ yo, ‘‘pañcādīnamakāro’’ti savibhattissa antassa attaṃ. Ekārasa, ekādasa, liṅgattayepi samānaṃ.

ඉන්පසු බහුවචන ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘‘පඤ්චාදීනමකාරෝ’’ (පහ ආදියේ අකාරය වේ) යන්නෙන් විභක්ති සහිත ප්‍රත්‍යයේ අවසානයට අත් භාවය (අකාරය ලැබීම) සිදු වේ. එකාරස, ඒකාදස (එකොළහ) යන්න ලිංග තුනෙහිම සමාන වේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘‘වා’’ (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

412. Ekādito [Pg.248] dasassī.

412. ‘‘ඒකාදිතෝ දසස්සී’’ (යන සූත්‍රයයි).

Ekādito parassa dasassa ante īpaccayo hoti vā pūraṇatthe.

එක ආදියට පර වූ ‘දස’ යන්නෙහි අවසානයට පූරණාර්ථයෙහි (සම්පූර්ණ කරන අර්ථයෙහි) විකල්පයෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Dasassa paccayāyogā, laddhamanteti atthato;

Tadantassa sabhāvena, itthiyaṃyeva sambhavo.

දස ශබ්දයට ප්‍රත්‍යය එකතු වීමෙන්, අර්ථය අනුව අවසානය ලැබෙන බැවින්; එම ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති ස්වභාවය නිසා, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහිම පමණක් ඒ ශබ්දයන්ගේ සිදුවීම (භාවිතය) වෙයි.

Ekādasannaṃ pūraṇī ekādasī, aññatra ekādasamo, ekādasamaṃ.

එකොළොස් දෙනා සම්පූර්ණ කරන්නී (ස්ත්‍රී ලිංගයෙන්) ‘ඒකාදසී’ (එකොළොස්වැන්නී) වේ. වෙනත් තන්හි ‘ඒකාදසමෝ’ (එකොළොස්වැන්නා) සහ ‘ඒකාදසමං’ (එකොළොස්වැන්න) වේ.

Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti ‘‘dvi dasa’’iccatra ‘‘vā’’ti vattate.

දෙකක් සහ දහයක් ද, නොහොත් දෙකකින් අධික වූ දහය ද ‘ද්වි දස’ (දොළහ) යන්නෙහි ‘‘වා’’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

‘‘Vīsati dasesu bā dvissa tū’’ti bādeso, dassa rādeso. Bārasa, aññatra āttaṃ, dvādasa. Dvādasannaṃ pūraṇo bārasamo, dvādasamo, dvādasī.

‘‘වීසති දසේසු බා ද්විස්ස තූ’’ යන්නෙන් ද්වි යන්නට ‘බා’ ආදේශය ද, ද සන්නට ‘රා’ ආදේශය ද වේ. එවිට ‘බාරස’ (දොළහ) වේ. අනෙක් අතට ආදේශයෙන් ‘ද්වාදස’ වේ. දොළොස් දෙනා සම්පූර්ණ කරන්නා ‘බාරසමෝ’, ‘ද්වාදසමෝ’ (දොළොස්වැන්නා) සහ ‘ද්වාදසී’ (දොළොස්වැන්නී) වේ.

Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā tissa teādaso ānavutiyā, terasamo, terasī.

තුනක් සහ දහයක් ද, නොහොත් තුනකින් අධික වූ දහය ද ‘තේරස’ (දහතුන) වේ. ‘‘තේසු වුද්ධි ලෝපා’’ ආදී සූත්‍රයෙන් අනූව දක්වා ‘ති’ යන්නට ‘තේ’ ආදේශය වේ. (දහතුන්වැන්නා) ‘තේරසමෝ’ ද, (දහතුන්වැන්නී) ‘තේරසී’ ද වේ.

Cattāro ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra ‘‘gaṇane dasassā’’ti ca vattamāne ‘‘catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cucopi navā’’ti tulopo, cuco ca. Cuddasa, coddasa, catuddasa. Cuddasamo, catuddasamo, cakuddasī, cātuddasī vā.

හතරක් සහ දහයක් ද, නොහොත් හතරකින් අධික වූ දහය ද ‘චතුද්දස’ (දහහතර) වේ. මෙහි ‘‘ගණනේ දසස්ස’’ යන්න ද අනුවර්තනය වන කල්හි, ‘‘චතූපපදස්ස ලෝපෝ තುತ್ತරපදාදි චස්ස චුචෝපි නවා’’ යන්නෙන් ‘තු’ ලෝපය ද, ‘චු’ සහ ‘චෝ’ භාවය ද වේ. එවිට ‘චුද්දස’, ‘චෝද්දස’, ‘චතුද්දස’ වේ. පූරණාර්ථයෙහි ‘චුද්දසමෝ’, ‘චතුද්දසමෝ’ ද, විකල්පයෙන් ‘චකුද්දසී’ හෝ ‘චාතුද්දසී’ ද වේ.

Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti pañcadasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā pañcasaddassa dasa vīsesu pannapaṇṇaādesāpi, ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Pannarasa, pañcadasa. Pannarasamo, pañcadasamo, pannarasī, pañcadasī.

පහක් සහ දහයක් ද, නොහොත් පහකින් අධික වූ දහය ද ‘පඤ්චදස’ (පහළොව) වේ. ‘‘තේසු වුද්ධි ලෝපා’’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘පඤ්ච’ ශබ්දයට ‘දස’ සහ ‘වීස’ පර වූ කල්හි ‘පන්න’ සහ ‘පණ්ණ’ ආදේශයන් ද ලැබෙන අතර, ‘‘අට්ඨාදිතෝ ච’’ යන්නෙන් දකාරයට රකාර වීම (රත්තං) සිදුවේ. එවිට ‘පන්නරස’ සහ ‘පඤ්චදස’ යන්න සිද්ධ වේ. පූරණාර්ථයෙහි ‘පන්නරසමෝ’, ‘පඤ්චදසමෝ’ ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘පන්නරසී’, ‘පඤ්චදසී’ ද වේ.

‘‘Cha [Pg.249] ca dasa ca, chahi vā adhikā dasā’’ti samāse kate ‘‘chassā’’ti vattamāne ‘‘dase so niccañcā’’ti so, ‘‘saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate, ‘‘la darāna’’nti lattaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

‘‘හයක් සහ දහයක් ද, නොහොත් හයකින් අධික වූ දහය ද’’ කියා සමාස කළ කල්හි, ‘‘ඡස්ස’’ යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී ‘‘දසේ සෝ නිච්චඤ්චා’’ යන්නෙන් ‘සෝ’ ආදේශය ද, ‘‘සංඛ්‍යානං, වා’’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ. ‘‘ල දරානං’’ යන්නෙන් ‘ළ’ බව (ළකාරය) ද වේ. මෙහි එන ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්ප) අර්ථය සඳහා වේ.

Ḷo niccaṃ soḷase dassa, cattālīse ca terase;

Aññatra na ca hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.

Ḷ සොළස (දහසය) යන්නෙහි ‘දස’ යන්නට ‘ඕ’ යන්න නිත්‍ය වශයෙන් ද, චත්තාලීස සහ තේරස යන තන්හි ද (වේ). ව්‍යවස්ථිත විභාෂා හේතුවෙන් වෙනත් තැනක මෙය සිදු නොවේ.

Laḷānamaviseso kvaci, soḷasa. Teḷasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ. Soḷasamo, soḷasī.

ඇතැම් විට ‘ල’ සහ ‘ළ’ අතර වෙනසක් නැත. ‘සොළස’ (දහසය), ‘තේළස’ (දහතුන), ‘චත්තාලීසං’, ‘චත්තාරීසං’ (හතළිහ) වේ. පූරණාර්ථයෙහි ‘සොළසමෝ’ සහ ‘සොළසී’ වේ.

‘‘Vā, dasara saṅkhyāne’’ti adhikicca ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, āttaṃ. Aṭṭhārasannaṃ pūraṇo aṭṭhārasamo, aṭṭhādasamo. Evaṃ sattarasa, sattadasa. Sattarasamo, sattadasamo.

‘‘වා, දසර සංඛ්‍යානේ’’ යන්න අධිකාර කොටගෙන, ‘‘අට්ඨාදිතෝ ච’’ යන්නෙන් ‘ර’ බව (දකාරයට රකාරය) සිදුවේ. එවිට ‘අට්ඨාරස’ (දහඅට), ‘අට්ඨාදස’ වන අතර ‘ආ’ කාරය ද (දීර්ඝ වීම ද) වේ. දහඅට දෙනා සම්පූර්ණ කරන්නා ‘අට්ඨාරසමෝ’ සහ ‘අට්ඨාදසමෝ’ වේ. මෙසේම ‘සත්තරස’ (දහහත), ‘සත්තදස’ වේ. පූරණාර්ථයෙහි ‘සත්තරසමෝ’, ‘සත්තදසමෝ’ වේ.

Aṭṭhāditoti kimatthaṃ? Catuddasa.

‘‘අට්ඨාදිතෝ’’ (අට ආදියෙන්) යැයි පැවසීම කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? ‘චතුද්දස’ (දහහතර) යන්නෙහි (දීර්ඝ වීම වැළැක්වීම) සඳහාය.

Ekena ūnā vīsatīti tappuriso, ekūnavīsati. Ekūnavīsatādayo ānavutiyā ekavacanantā, itthiliṅgā ca daṭṭhabbā, te ca saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattante, yadā saṅkhyāne vattante, tadā bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhati, bhoti bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhatu, bhikkhūnamekūnavīsatiṃ passa, bhikkhūnamekūnavīsatiyā kataṃ iccādi.

එකකින් අඩු විස්ස ‘ඒකූනවීසති’ (දහනවය) යනු තත්පුරුෂ සමාසයකි. ‘ඒකූනවීසති’ ආදී ශබ්ද අනූව දක්වා ඒකවචනාන්ත සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් දත යුතුය. ඒවා සංඛ්‍යාව (ගණන) සහ සංඛ්‍යෙය (ගණන් කරනු ලබන වස්තු හෝ පුද්ගලයන්) යන දෙකෙහිම පවතිත්. යම් කලෙක සංඛ්‍යාවෙහි පවතිත් ද, එකල්හි 'භික්ඛූනං ඒකූනවීසති තිට්ඨති' (භික්ෂූන්ගේ දහනවයක් පවතී), 'භෝති භික්ඛූනං ඒකූනවීසති තිට්ඨතු', 'භික්ඛූනං ඒකූනවීසතිං පස්ස' (භික්ෂූන්ගේ දහනවය දකින්න), 'භික්ඛූනං ඒකූනවීසතියා කතං' (භික්ෂූන්ගේ දහනවයෙන් කරන ලදී) ආදී වශයෙන් යෙදේ.

Saṅkhyeyye pana ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti, bhonto ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhatha, ekūnavīsatiṃ bhikkhū passa, ekūnavīsatiyā bhikkhūhi kataṃ iccādi. Evaṃ vīsatādīsupi yojetabbaṃ, ekūnavīsatiyā pūraṇo ekūnavīsatimo.

සංඛ්‍යෙය අර්ථයෙහි (ගණන් කරනු ලබන දෙයෙහි) යෙදෙන කල්හි, 'ඒකූනවීසති භික්ඛවෝ තිට්ඨන්ති' (දහනවයක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටිති), 'භොන්තෝ ඒකූනවීසති භික්ඛවෝ තිට්ඨථ', 'ඒකූනවීසතිං භික්ඛූ පස්ස' (දහනවයක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා දකින්න), 'ඒකූනවීසතියා භික්ඛූහි කතං' (දහනවයක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කරන ලදී) ආදී වශයෙන් යෙදේ. විසි ආදියේදී ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. දහනවය සම්පූර්ණ කරන්නා ‘ඒකූනවීසතිමෝ’ (දහනවවැන්නා) වේ.

Dasa ca dasa cāti atthe dvandasamāsaṃ katvā ‘‘dasadasā’’ti vattabbe ‘‘sarūpānamekasesvasaki’’nti ekasese kate [Pg.250] dasasaddato paṭhamābahuvacanaṃ yo. ‘‘Dasa yo’’itīdha –

‘‘දහයක් සහ දහයක්’’ යන අර්ථයෙහි ද්වන්ද සමාස කොට ‘‘දස දසා’’ යැයි කිව යුතු කල්හි, ‘‘සරූපෝනමේකසේසෝ අසකිං’’ යන්නෙන් ඒකශේෂ කළ විට ‘දස’ ශබ්දයෙන් ප්‍රථමා බහුවචන ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යය වේ. මෙසේ ‘‘දස යෝ’’ යන්නෙහි -

413. Gaṇane dasassa dviti catu pañca cha satta aṭṭhanavakānaṃ vīti cattāra paññā cha sattāsa navā yosu yonañcī samāsaṃ ṭhiri tītuti.

413. (මෙය ගණන් කිරීමෙහි දී දස ශබ්දය සමඟ ද්වි, ති, චතු, පඤ්ච, ඡ, සත්ත, අට්ඨ, නව යන්නට පිළිවෙළින් වී, ති, චත්තාර, පඤ්ඤා, ඡ, සත්ත, ආස, නව යන ආදේශයන් ද, ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයට ඊ, සං, මාසං, ඨි, රි, ති, තු, ති යන ආදේශයන් ද සිදුවන බව පවසන වෘත්තයකි).

Gaṇane dasassa sambandhīnaṃ dvika tika catukka pañcaka chakkasattaka aṭṭhaka navakānaṃ katekasesānaṃ yathākkamaṃ vīti cattāra paññā cha satta asa nava iccādesā honti yosu paresu, yonañca īsaṃ āsaṃ ṭhi riti īti utiiccete ādesā hontīti dvidasatthavācakassa dasassa vīādeso hoti, yovacanassa īsañca, saralopādi.

ගණන් කිරීමේදී දස ශබ්දයට සම්බන්ධ වූ ද්වික, තික, චතුක්ක, පඤ්චක, ඡක්ක, සත්තක, අට්ඨක, නවක යන ඒකශේෂ වූ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් වී, ති, චත්තාර, පඤ්ඤා, ඡ, සත්ත, ආස, නව යන ආදේශයෝ පර වූ ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි වෙති. ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයන්ට ද ඊසං, ආසං, ඨි, රි, ති, ඊති, උති යන ආදේශයෝ වෙති. මෙසේ විසි (දෙවරක් දහය) යන අර්ථය දක්වන ‘දස’ යන්නට ‘වී’ ආදේශය ද, ‘යෝ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඊසං’ ආදේශය ද වී, ස්වර ලෝප ආදිය සිදුවේ.

‘‘Saṅkhyānaṃ, vā, ante’’ti ca vattate.

‘‘සංඛ්‍යානං, වා, අන්තේ’’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

414. Ti ca.

414. ‘‘ති ච’’ (යන සූත්‍රයයි).

Tāsaṃ saṅkhyānamante tikārāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

එම සංඛ්‍යාවන්ගේ අගට විකල්පයෙන් ‘ති’ කාරාගමය (ති අකුරක් පැමිණීම) වෙයි. මෙහි එන ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථය සඳහා වේ.

Vibhāsā vīsa tiṃsāna-mante hoti tiāgamo;

Aññattha na ca hoteva, vavatthitavibhāsato.

විකල්පයෙන් ‘වීස’ සහ ‘තිංස’ යන්නෙහි අවසානයට ‘ති’ ආගමය වෙයි. ව්‍යවස්ථිත විභාෂා හේතුවෙන් වෙනත් තැනක (එය) සිදු නොවේමය.

‘‘Byañjane cā’’ti niggahītalopo, puna taddhitattā nāmabyapadese syādyuppatti. Bhikkhūnaṃ vīsati, vīsaṃ vā, vīsati bhikkhū, vīsaṃ vā iccādi. Vīsatimo. Tathā ekavīsati kusalacittāni, ekavīsaṃ vā. Ekavīsatimo. Bāvīsati, bāvīsaṃ vā. Bāvīsatimo. Dvāvīsati, dvāvīsaṃ vā. Dvāvīsatimo. Tevīsati, tevīsaṃ vā. Tevīsatimo. Catuvīsati, catuvīsaṃ vā. Catuvīsatimo. Paṇṇavīsati, paṇṇavīsaṃ vā. Paṇṇavīsatimo. Pañcavīsati, pañcavīsaṃ vā. Pañcavīsatimo. Chabbīsati[Pg.251], chabbīsaṃ vā. Chabbīsatimo. Sattavīsati, sattavīsaṃ vā. Sattavīsatimo. Aṭṭhavīsati, aṭṭhavīsaṃ vā. Aṭṭhavīsatimo. Ekūnatiṃsati, ekūnatiṃsaṃvā. Ekūnatiṃsatimo.

‘‘බ්‍යඤ්ජනේ ච’’ යන්නෙන් නිග්ගහීත ලෝපය ද, නැවත තද්ධිත බව නිසා නාම සංඥාවෙන් ‘සි’ ආදී විභක්ති උත්පත්තිය ද වේ. "භික්ඛූනං වීසති" (භික්ෂූන්ගේ විස්සක්) හෝ "වීසං", "වීසති භික්ඛූ" (විසි නමක් භික්ෂූන්) හෝ "වීසං" ආදී වශයෙනි. පූරණාර්ථයෙහි ‘වීසතිමෝ’ (විසිවැන්නා) වේ. එසේම ‘ඒකවීසති කුසලචිත්තානි’ (එක්විසි කුසල් සිත්) හෝ ‘ඒකවීසං’ වේ. පූරණාර්ථයෙහි ‘ඒකවීසතිමෝ’ වේ. ‘බාවීසති’ හෝ ‘බාවීසං’ - ‘බාවීසතිමෝ’ වේ. ‘ද්වාවීසති’ හෝ ‘ද්වාවීසං’ - ‘ද්වාවීසතිමෝ’ වේ. ‘තේවීසති’ හෝ ‘තේවීසං’ - ‘තේවීසතිමෝ’ වේ. ‘චතුවීසති’ හෝ ‘චතුවීසං’ - ‘චතුවීසතිමෝ’ වේ. ‘පණ්ණවීසති’ හෝ ‘පණ්ණවීසං’ - ‘පණ්ණවීසතිමෝ’ වේ. ‘පඤ්චවීසති’ හෝ ‘පඤ්චවීසං’ - ‘පඤ්චවීසතිමෝ’ වේ. ‘ඡබ්බීසති’ හෝ ‘ඡබ්බීසං’ - ‘ඡබ්බීසතිමෝ’ වේ. ‘සත්තවීසති’ හෝ ‘සත්තවීසං’ - ‘සත්තවීසතිමෝ’ වේ. ‘අට්ඨවීසති’ හෝ ‘අට්ඨවීසං’ - ‘අට්ඨවීසතිමෝ’ වේ. ‘ඒකූනතිංසති’ හෝ ‘ඒකූනතිංසං’ - ‘ඒකූනතිංසතිමෝ’ වේ.

Dasa ca dasa ca dasa cāti ‘‘dasa dasa dasā’’ti vattabbe ekasese kate ‘‘gaṇane dasassā’’tiādinā tiīsamādesā, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ, niggahītāgamo ca, sesaṃ vīsatisamaṃ. Tiṃsati, tiṃsaṃ, tiṃsa vassāni, niggahītalopo, tiṃsaṃ, tiṃsāya iccādi. Ekatiṃsati, ekatiṃsaṃ vā, bāttiṃsaṃ, dvattiṃsaṃ, tettiṃsaṃ iccādi.

‘‘දහයක් සහ දහයක් සහ දහයක්’’ යන අර්ථයෙහි ‘‘දස දස දසා’’ යැයි කිව යුතු කල්හි, ඒකශේෂ කළ විට ‘‘ගණනේ දසස්ස’’ ආදී සූත්‍රවලින් ‘ති’ සහ ‘ඊසං’ ආදේශයන් ද, ‘‘ක්වචි’’ ආදී සූත්‍රයෙන් රස්ව වීම (මලුවීම) හා නිග්ගහීතාගමය ද වේ. ඉතිරිය වීසති ශබ්දය හා සමාන වේ. ‘තිංසති’, ‘තිංසං’ වේ. "තිංස වස්සානි" (තිස් වසරක්) යන්නෙහි නිග්ගහීත ලෝපය වී ‘තිංසං’, ‘තිංසාය’ ආදී වශයෙන් වේ. ‘ඒකතිංසති’ හෝ ‘ඒකතිංසං’, ‘බාත්තිංසං’ (තිස්දෙක), ‘ද්වත්තිංසං’, ‘තෙත්තිංසං’ ආදී වශයෙනි.

Catudasatthavācakassa katekasesassa dasassa cattāra, yovacanassa īsaṃ, cattālīsaṃ, ‘‘la darāna’’nti rassa lattaṃ, tālīsaṃ vā. Cattālīsatimo. Ekacattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ iccādi.

සතළිහ (හතර වරක් දහය) යන අර්ථය දක්වන, ඒකශේෂ වූ ‘දස’ යන්නට ‘චත්තාර’ ආදේශය ද, ‘යෝ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඊසං’ ආදේශය ද වී ‘චත්තාලීසං’ වේ. ‘‘ල දරානං’’ යන්නෙන් රකාරයට ලකාරය වී ‘තාලීසං’ ද වේ. පූරණාර්ථයෙහි ‘චත්තාලීසතිමෝ’ වේ. ‘ඒකචත්තාලීසං’ (එක්සතළිහ), ‘ද්වාචත්තාලීසං’, ‘ද්විචත්තාලීසං’, ‘තේචත්තාලීසං’, ‘තිචත්තාලීසං’ ආදී වශයෙනි.

Pañcadasatthavācakassa dasassa paññā, yovacanassa āsañca. Paññāsaṃ, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā paṇṇādeso, paṇṇāsaṃ vā. Ekapaññāsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ.

පනහ (පස් වරක් දහය) යන අර්ථය දක්වන ‘දස’ යන්නට ‘පඤ්ඤා’ ආදේශය ද, ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයට ‘ආසං’ ආදේශය ද වේ. එවිට ‘පඤ්ඤාසං’ වන අතර, ‘‘තේසු වුද්ධි ලෝපා’’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘පණ්ණ’ ආදේශය වී ‘පණ්ණාසං’ ද වේ. ‘ඒකපඤ්ඤාසං’ (එක්පනහ), ‘ද්වේපඤ්ඤාසං’, ‘ද්විපඤ්ඤාසං’ ආදී වශයෙනි.

Chadasatthavācakassa dasassa cha, yovacanassa ṭhiādeso, ‘‘sa chassa vā’’ti sakārādeso, saṭṭhi, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi.

හැට (හය වරක් දහය) යන අර්ථය දක්වන ‘දස’ යන්නට ‘ඡ’ ආදේශය ද, ‘යෝ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඨි’ ආදේශය ද වේ. ‘‘ස ඡස්ස වා’’ යන්නෙන් සකාර ආදේශය ලැබ ‘සට්ඨි’ (හැට) වේ. ‘ද්වාසට්ඨි’ (හැටදෙක), ‘ද්වේසට්ඨි’, ‘ද්විසට්ඨි’, ‘තේසට්ඨි’, ‘තිසට්ඨි’ ආදී වශයෙනි.

Sattadasatthavācakassa dasassa satta, yovacanassa ri, ti ca. Sattari, sattati, dvāsattari, dvāsattati, dvisattari, disattati, tesattati, tisattati iccādi.

දහහත (සත්තරස) යන අර්ථය පවසන 'දස' යන්නට 'සත්ත' ද, 'යො' විභක්ති ප්‍රත්‍යයට 'රි' සහ 'ති' ද වේ. සත්තරි, සත්තති (හැත්තෑව), ද්වාසත්තරි, ද්වාසත්තති, ද්විසත්තරි, දිසත්තති (හැත්තෑ දෙක), තේසත්තති, තිසත්තති (හැත්තෑ තුන) ආදියයි.

Aṭṭhadasatthavācakassa dasassa asa, yovacanassa ītiādeso ca. Asīti, ekāsīti, dveasīti, teasīti, caturāsīti, ‘‘kvacā’’dinā dīgho.

දහඅට (අට්ඨදස) යන අර්ථය පවසන 'දස' යන්නට 'අස' ද, 'යො' විභක්ති ප්‍රත්‍යයට 'ඊ' යන ආදේශය ද වේ. අසීති (අසූව), ඒකාසීති (අසූ එක), ද්වේඅසීති (අසූ දෙක), තේඅසීති (අසූ තුන), චතුරාසීති (අසූ හතර) යනාදියයි. 'ක්වචි...' යනාදී සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ කිරීම වේ.

Navadasatthavācakassa [Pg.252] dasassa nava, yovacanassa uti ca, navuti, dvānavuti, dvenavuti, dvinavuti, tenavuti, tinavuti, catunavuti, channavutiyā, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ.

දහනවය (නවදස) යන අර්ථය පවසන 'දස' යන්නට 'නව' ද, 'යො' විභක්ති ප්‍රත්‍යයට 'උති' ද වේ. නවුති (අනූව), ද්වානවුති, ද්වේනවුති, ද්විනවුති (අනූ දෙක), තේනවුති, තිනවුති (අනූ තුන), චතුනවුති (අනූ හතර), ඡන්නවුතියා, ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං (අනූ හයක් වූ මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන්ගේ) යනාදියයි.

‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.

'ගණනේ' සහ 'දසස්ස' යන්න (මෙහිදී ද) අනුවර්තනය වේ.

415. Dasadasakaṃ sataṃ dasakānaṃ sataṃ sahassañca yomhi.

415. 'යො' විභක්ති ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි දසක දහයක් 'සත' (සියය) ද, සත දහයක් 'සහස්ස' (දහස) ද වේ.

Gaṇane pariyāpannassa dasadasakatthavācakassa dasasaddassa sataṃ hoti, satadasakatthavācakassa dasassa sahassaṃ hoti yomhi. Iminā nipātanena yolopo, taddhitattā puna nāmabyapadese syādyuppatti, niggahītassa lopo, ‘‘si’’nti amādeso, yojanānaṃ sataṃ, sahassaṃ. Sataṃ napuṃsakamekavacanantañca, tathā sahassaṃ, vaggabhede sabbattha bahuvacanampi bhavati. Dve vīsatiyo. Evaṃ tiṃsādīsupi, dve satāni, bahūni satāni, dve sahassāni, bahūni sahassāni.

ගණන් කිරීමෙහි ඇතුළත් වූ, දසක දහයක අර්ථය පවසන දස ශබ්දයට 'සත' (සියය) ද, සත දහයක අර්ථය පවසන දස ශබ්දයට 'සහස්ස' (දහස) ද 'යො' විභක්ති ප්‍රත්‍යයෙහිදී වේ. මේ නිපාතනයෙන් 'යො' විභක්තිය ලොප් වේ. තද්ධිතයක් වන බැවින් නැවත නාම සංඥාව ලැබී 'සි' ආදී විභක්ති උත්පත්තිය සිදු වේ. නිග්ගහීතය ලොප් වී 'සි' යන්නට 'අං' ආදේශය වේ. 'යෝජනානං සතං' (යොදුන් සියයක්), 'සහස්සං' (දහසක්) යනාදී වශයෙනි. 'සත' යන්න නපුංසක ලිංග ඒකවචනාන්ත වේ. 'සහස්ස' යන්න ද එසේමය. වර්ග (සමූහ) භේදයෙහිදී හැම තැනම බහුවචනය ද වේ. 'ද්වේ වීසතියෝ' (විසි දෙකක්). මෙසේ තිස් ආදියේ ද වේ. 'ද්වේ සතානි' (සියවල් දෙකක්), 'බහූනි සතානි' (සියවල් බොහෝමයක්), 'ද්වේ සහස්සානි' (දහස් දෙකක්), 'බහූනි සහස්සානි' (දහස් බොහෝමයක්) යනාදී වශයෙනි.

Satassa dvikanti atthe chaṭṭhītappurisaṃ katvā ‘‘sataṃ dvika’’nti vattabbe ‘‘dvikādīnaṃ taduttarapadānañca nipaccante’’ti vuttiyaṃ vacanato iminā nipātanena uttarapadassa pubbanipāto, kakāralopo ca hoti. Dvisataṃ. Evaṃ satassa tikaṃ tisataṃ, tathā catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ sahassaṃ hoti. Atha vā dve satāni dvisatanti digusamāso. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ iccādi.

සියයකින් දෙකක් (සතස්ස ද්විකං) යන අර්ථයේදී ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසය කොට, 'සතං ද්විකං' යැයි කිව යුතු කල්හි, වෘත්තියෙහි එන 'ද්විකාදීනං තදුත්තරපදානඤ්ච නිපච්චන්තේ' යන වචනය නිසා, මේ නිපාතනයෙන් උත්තර පදය පූර්ව නිපාත (පෙරට) වීම ද 'ක' කාරය ලොප් වීම ද සිදු වේ. 'ද්විසතං' (දෙසියය) යන්න එසේ වේ. මෙසේ සියයකින් තුනක් 'තිසතං' (තුන්සියය) වේ. එමෙන්ම චතුසතං (හාරසියය), පඤ්චසතං (පන්සියය), ඡසතං (හයසියය), සත්තසතං (හත්සියය), අට්ඨසතං (අටසියය), නවසතං (නමසියය) වේ. 'දසසතං' යනු 'සහස්සං' (දහස) වේ. නැතහොත්, සියවල් දෙකක් 'ද්විසතං' යනු ද්විගු සමාසයයි. මෙසේ තිසතං, චතුසතං ආදිය ද වේ.

416. Yāva taduttari dasaguṇitañca.

416. එයින් ඔබ්බට ද එතෙක් දස ගුණයකින් වැඩි කළ යුතුය.

Yāva tāsaṃ saṅkhyānamuttari, tāva dasaguṇitañca kātabbaṃ, ettha dakāro sandhijo. Yathā – dasassa gaṇanassa dasaguṇitaṃ [Pg.253] sataṃ hoti, satassa dasaguṇitaṃ sahassaṃ, sahassassa dasaguṇitaṃ dasasahassaṃ, idaṃ nahutantipi vuccati, dasasahassassa dasaguṇitaṃ satasahassaṃ, taṃ lakkhantipi vuccati, satasahassassa dasaguṇitaṃ dasasatasahassaṃ.

ඒ සංඛ්‍යාවන්ගෙන් ඔබ්බට යන තෙක්, එතෙක් දස ගුණයකින් වැඩි කළ යුතුය. මෙහි 'ද' කාරය සන්ධියෙන් උපන්නකි. කෙසේද යත් – දසයේ ගණන මෙන් දස ගුණයක් සියය (සත) වේ. සියයේ දස ගුණයක් දහස (සහස්ස) වේ. දහසේ දස ගුණයක් දසදහස (දසසහස්ස) වේ, මෙය 'නහුත' කියා ද කියනු ලැබේ. දසදහසේ දස ගුණයක් ලක්ෂය (සතසහස්ස) වේ, එය 'ලක්ඛ' කියා ද කියනු ලැබේ. ලක්ෂයේ දස ගුණයක් දසලක්ෂය (දසසතසහස්ස) වේ.

‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti vattate.

'යදනුපපන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති' (ව්‍යතිරේක වශයෙන් නොසිද්ධ වන දෑ නිපාතනයෙන් සිද්ධ වේ) යන්න අනුවර්තනය වේ.

417. Sakanāmehi.

417. තම තමන්ගේම නාමයන්ගෙනි.

Yāsaṃ pana saṅkhyānaṃ aniddiṭṭhanāmadheyyānaṃ yāni rūpāni, tāni sakehi nāmehi nipaccante. Satasahassānaṃ sataṃ koṭi, itthiliṅgā, ekavacanantā ca, vaggabhede bahuvacanañca bhavati, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭippakoṭi. Evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhinī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogandhikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti.

යම් සංඛ්‍යාවන්ගේ නම් දක්වා නැද්ද, ඔවුන්ගේ රූපයන් තම තමන්ගේම නාමයන්ගෙන් නිපාතනය කරනු ලැබේ. ලක්ෂ සියයක් (සතසහස්සයක්) 'කෝටි' නම් වේ. එය ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර ඒකවචනාන්ත වේ. වර්ග (සමූහ) භේදයෙහිදී බහුවචනය ද වේ. කෝටි ලක්ෂ සියයක් 'පකෝටි' නම් වේ. පකෝටි ලක්ෂ සියයක් 'කෝටිප්පකෝටි' නම් වේ. මෙසේ නහුත, ninnahuta, අක්ඛෝභිනී, බින්දු, අබ්බුද, නිරබ්බුද, අහහ, අබබ, අටට, සෝගන්ධික, උප්පල, කුමුද, පුණ්ඩරීක, පදුම, කථාන, මහාකථාන, අසංඛ්‍යෙය්‍ය යනාදී වශයෙනි.

Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ;

Koṭippabhutinaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamaṃ.

මෙසේ ස්ථානයෙන් ස්ථානයට, සියක් ලක්ෂයකින් (කෝටියකින්) ගුණ වන බව දත යුතුය. කෝටියේ සිට පිළිවෙළින් සංඛ්‍යා විස්සක් වේ.

‘‘Dve parimāṇāni etassā’’ti viggahe –

'ද්වේ පරිමාණානි ඒතස්ස' (මොහුගේ ප්‍රමාණ දෙකක් ඇත) යන විග්‍රහයෙහිදී –

418. Dvādito konekatthe ca.

418. 'ද්වි' ආදී සංඛ්‍යාවලින් අනේකාර්ථයෙහි 'ක' ප්‍රත්‍යය වේ.

Dviiccevamādito gaṇanato kappaccayo hoti anekatthe. Dviko rāsi dvikaṃ. Evaṃ tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, sattakaṃ, aṭṭhakaṃ, navakaṃ, dasakaṃ, paṇṇāsakaṃ, satakaṃ, sahassakaṃ iccādi.

'ද්වි' යන මෙයින් පටන් ගන්නා සංඛ්‍යාවලින් අනේකාර්ථයෙහි 'ක' ප්‍රත්‍යය සිදු වේ. රාශි දෙකක් 'ද්විකං' නම් වේ. මෙසේ තිකං (තුනක් වූ සමූහය), චතුක්කං (හතරක් වූ සමූහය), පඤ්චකං, ඡක්කං, සත්තකං, අට්ඨකං, නවකං, දසකං, පණ්ණාසකං (පනහක් වූ සමූහය), සතකං (සියයක් වූ සමූහය), සහස්සකං (දහසක් වූ සමූහය) යනාදී වශයෙනි.

Saṅkhyātaddhitaṃ.

සංඛ්‍යා තද්ධිතයයි.

Abyayataddhita

අව්‍යය තද්ධිතය.

‘‘Ekasmiṃ [Pg.254] vāre bhuñjati, dvivāre bhuñjatī’’ti viggahe –

'ඒකස්මිං වාරේ භුඤ්ජති' (එක් වරක් වළඳයි), 'ද්විවාරේ භුඤ්ජති' (දෙවරක් වළඳයි) යන විග්‍රහයෙහිදී –

419. Ekādito sakissa kkhattuṃ.

419. 'ඒක' ආදී සංඛ්‍යාවලින් වාරාර්ථයෙහි 'සකිං' (වරක්) යන්න වෙනුවට 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යය වේ.

Ekadvitiiccevamādito gaṇanato sakissa ṭhāne vāratthe kkhattuṃpaccayo hoti. Ekakkhattuṃ, dvikkhattuṃ bhuñjati, ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā silopo. Evaṃ tikkhattuṃ, catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, chakkhattuṃ, sattakkhattuṃ, aṭṭhakkhattuṃ, navakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ, bahukkhattuṃ, katikkhattuṃ.

'ඒක', 'ද්වි', 'ති' යනාදී සංඛ්‍යාවලින් වාරාර්ථයෙහි 'සකිං' යන්න ඇති කල්හි 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යය වේ. 'ඒකක්ඛත්තුං' (එක් වරක්), 'ද්වික්ඛත්තුං භුඤ්ජති' (දෙවරක් වළඳයි) යනාදී වශයෙනි. 'සබ්බාසමාවුසෝ...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'සි' විභක්තිය ලොප් වේ. මෙසේ තික්ඛත්තුං (තුන් වරක්), චතුක්ඛත්තුං (හතර වරක්), පඤ්චක්ඛත්තුං (පස් වරක්), ඡක්ඛත්තුං, සත්තක්ඛත්තුං, අට්ඨක්ඛත්තුං, නවක්ඛත්තුං, දසක්ඛත්තුං, සතක්ඛත්තුං, සහස්සක්ඛත්තුං, බහුක්ඛත්තුං (බොහෝ වරක්), කතික්ඛත්තුං (කී වරක්ද) යනාදී වශයෙනි.

‘‘Ekena vibhāgenā’’ti viggahe –

'ඒකේන විභාගේන' (එක් කොටසකින්) යන විග්‍රහයෙහිදී –

Maṇḍūkagatiyā saṅkhyāggahaṇamanuvattate.

මැඬි පිම්මේ න්‍යායයෙන් (මණ්ඩූකගතියෙන්) 'සංඛ්‍යා' යන්න මෙහි අනුවර්තනය වේ.

420. Vibhāge dhā ca.

420. කොටස් (විභාග) අර්ථයෙහි 'ධා' ප්‍රත්‍යය ද වේ.

Vibhāgatthe ekādisaṅkhyāto dhāpaccayo hoti. Casaddena ekadvito jjha ca, suttādito so ca. Ekadhā. Dvīhi vibhāgehi dvidhā, dudhā vā, dvedhā. Tīhi vibhāgehi tidhā, tedhā vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro. Evaṃ catudhā, pañcadhā, chadhā, sattadhā, aṭṭhadhā, navadhā, dasadhā, satadhā, sahassadhā, katidhā, bahudhā.

විභාග (කොටස්) අර්ථයෙහි 'ඒක' ආදී සංඛ්‍යාවලින් 'ධා' ප්‍රත්‍යය වේ. (සූත්‍රයේ ඇති) 'ච' ශබ්දයෙන් 'ඒක', 'ද්වි' යන ශබ්දවලින් 'ජ්ඣ' ප්‍රත්‍යය ද, 'සුත්ත' ආදී ශබ්දවලින් 'සෝ' ප්‍රත්‍යය ද වේ. 'ඒකධා' (එක් ආකාරයකින්) යන්නයි. කොටස් දෙකකින් නම් 'ද්විධා', 'දුධා' හෝ 'ද්වේධා' වේ. කොටස් තුනකින් නම් 'තිධා' හෝ 'තේධා' වේ. 'තේසු වුද්ධී...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ඉ' කාරයට 'ඒ' කාරය වේ. මෙසේ චතුධා, පඤ්චධා, ඡධා, සත්තධා, අට්ඨධා, නවධා, දසධා, සතධා, සහස්සධා, කතිධා, බහුධා යනාදී වශයෙනි.

Jjhappaccaye ekadhā karotīti ekajjhaṃ. Evaṃ dvejjhaṃ.

'ජ්ඣ' ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල්හි; 'ඒකධා කරෝති' (එක්තැන් කරයි) යන්න 'ඒකජ්ඣං' වේ. මෙසේ 'ද්වේජ්ඣං' (දෙකොටසක් කරයි) වේ.

Sopaccaye suttena vibhāgena suttaso. Evaṃ byañjanaso, padaso, atthaso, bahuso, sabbākārena sabbaso[Pg.255], upāyaso, hetuso, ṭhānaso, yoniso.

'සෝ' ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල්හි; සූත්‍ර වශයෙන් බෙදීමෙන් 'සුත්තසෝ' (සූත්‍ර ක්‍රමයෙන්) වේ. මෙසේ බ්‍යඤ්ජනසෝ (අකුරු ක්‍රමයෙන්), පදසෝ (පද ක්‍රමයෙන්), අත්ථසෝ (අර්ථ ක්‍රමයෙන්), බහුසෝ (බොහෝ සෙයින්), සබ්බසෝ (සෑම ආකාරයෙන්ම), උපායසෝ (උපාය ක්‍රමයෙන්), හේතුසෝ (හේතු ක්‍රමයෙන්), ඨානසෝ (ස්ථාන ක්‍රමයෙන්), යෝනිසෝ (නුවණින් යුතුව) යනාදී වශයෙනි.

421. Sabbanāmehi pakāravacane tu thā.

421. සියලු සර්වනාමයන්ගෙන් ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයෙහි 'ථා' ප්‍රත්‍යය වේ. (සූත්‍රයේ ඇති) 'තු' ශබ්දයෙන් 'ථත්තා' ප්‍රත්‍යය ද වේ.

Sabbanāmehi pakāravacanatthe thāpaccayo hoti, tusaddena thattāpaccayo ca. Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tassābhidhāneti attho, so pakāro tathā, taṃ pakāraṃ tathā, tena pakārena tathā, yena pakārena yathā. Evaṃ sabbathā, aññathā, itarathā, ubhayathā, thattāpaccaye tena pakārena tathattā. Evaṃ yathattā, aññathattā.

සර්වනාම පදවලින් ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයෙහි 'ථා' ප්‍රත්‍යය ද, 'තු' ශබ්දයෙන් 'ථත්තා' ප්‍රත්‍යය ද සිදු වේ. පොදු දෙයින් වෙන් කරන විශේෂ ලක්ෂණය ප්‍රකාරය නම් වේ, එය පැවසීම මෙහි අර්ථයයි. ඒ ආකාරය 'තථා' (එසේ) ද, ඒ ආකාරයට 'තථා' ද, ඒ ආකාරයෙන් 'තථා' ද, යම් ආකාරයකින් 'යථා' (යම් සේ) ද වේ. මෙසේ සබ්බථා (සෑම ආකාරයකින්ම), අඤ්ඤථා (වෙනස් ආකාරයකින්), ඉතරථා (අනෙක් ආකාරයකින්), උභයථා (දෙයාකාරයකින්) වේ. 'ථත්තා' ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල්හි ඒ ආකාරයෙන් යන්න 'තථත්තා' වේ. මෙසේ යථත්තා, අඤ්ඤථත්තා යනාදී වශයෙනි.

Ko pakāroti atthe –

'කෝ ප්‍රකාරෝ' (කවර ආකාරයක්ද) යන අර්ථයෙහිදී –

422. Kimimehi thaṃ.

422. 'කිං' සහ 'ඉම' යන ශබ්දවලින් 'ථං' ප්‍රත්‍යය වේ.

Kiṃimaiccetehi thaṃpaccayo hoti pakāravacanatthe. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti ettha casaddena kissa kādeso. Kathaṃ, kaṃ pakāraṃ kathaṃ, kena pakārena kathaṃ, ayaṃ pakāro itthaṃ, imaṃ pakāraṃ itthaṃ. Anena pakārena itthaṃ, ‘‘imassi thaṃ dāniha to dhesu cā’’ti imasaddassa ikāro, dvittaṃ. Ettha hi kkhattuṃ ādithaṃpariyosānappaccayantānaṃ abyayataddhitattā nāmabyapadesaṃ katvā vibhattimhi kate ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo, ‘‘kvaci to pañcamyatthe’’tiādinā vuttatoādippaccayantā ca idheva abyayataddhite saṅgayhanti.

‘කිං’, ‘ඉම’ යන මොවුන්ගෙන් ආකාරය පැවසීමෙහි (ප්‍රකාරවාචී අර්ථයෙහි) ‘ථං’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘කිස්ස ක වේ චා’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය හේතුවෙන් ‘කිස්ස’ යන්නට ‘ක’ කාරය ආදේශ වේ. කෙසේ ද (කථං) යනු, කවර ආකාරයක් ද ‘කථං’, කවර ආකාරයකින් ද ‘කථං’. මේ ආකාරය ‘ඉත්ථං’ (මෙසේ), මේ ආකාරය ‘ඉත්ථං’, මේ ආකාරයෙන් ‘ඉත්ථං’ වේ. ‘ඉමස්සි ථං දානිහ තෝ ධේසු චා’ යන්නෙන් ‘ඉම’ යන්නට ‘ඉ’ කාරය ද (ද්විත්වය ද) වේ. මෙහි ‘ක්ඛත්තුං’ පටන් ‘ථං’ දක්වා වූ ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද අව්‍යය තද්ධිත බැවින්, නාම සංඥාව කොට, විභක්තිය පැමිණි කල්හි ‘සබ්බාසමාවුසෝ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් විභක්ති ලෝපය වෙයි. ‘ක්වචි තෝ පඤ්චම්‍යත්ථේ’ යනාදියෙන් දක්වන ලද ‘තෝ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද ද මෙහිම අව්‍යය තද්ධිතයෙහි සංග්‍රහ කරනු ලැබේ.

423. Yadanupapannā [Pg.256] nipātanā sijjhanti.

423. ක්‍රමයෙන් (ලක්ෂණයෙන්) නොසිද්ධ වූ යමක් වේ ද, එය නිපාතනයෙන් සිද්ධ වේ.

Ye saddā lakkhaṇena anupapannā aniddiṭṭhalakkhaṇā akkharādito, nāmopasagganipātato vā samāsataddhitādito vā, te nipātanā sijjhanti.

අක්ෂර ආදියෙන් හෝ, නාම, උපසර්ග, නිපාතයන්ගෙන් හෝ, සමාස, තද්ධිත ආදියෙන් හෝ, යම් ශබ්ද කෙනෙක් ව්‍යාකරණ ලක්ෂණයෙන් නොපැමිණියාහු ද, (එනම්) නොදක්වන ලද ලක්ෂණ ඇත්තාහු ද, ඔවුහු නිපාතනයෙන් (නිපාත ක්‍රමයෙන්) සිද්ධ වෙති.

Taddhitato tāva –

පළමුව තද්ධිතයෙන් (නිපාතනය සිදුවන අයුරු):

Imasmā jja siyā kāle, samānāparato jju ca;

Imasaddassa’kāro ca, samānassa ca so siyā.

‘ඉම’ ශබ්දයෙන් කාලයෙහි ‘ජ්ජ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘සමාන’ හා ‘අපර’ ශබ්දයන්ගෙන් ‘ජ්ජු’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. ‘ඉම’ යන්නට ‘අ’ කාරය ද, ‘සමාන’ යන්නට ‘ස’ කාරය ද වෙයි.

Imasmiṃ kāle, imasmiṃ divase vā ajja, samāne kāle sajju, aparasmiṃdivase aparajju. Nipātehi bhavatthe tanappaccayo. Ajja bhavaṃ ajjatanaṃ, ajja bhavā ajjatanī, sve bhavaṃ svātanaṃ. Evaṃ purātanaṃ, hiyyo bhavaṃ hiyyattanaṃ, hiyyo bhavā hiyyattanī iccādi.

මෙම කාලයෙහි හෝ මෙම දිනයෙහි ‘අජ්ජ’ (අද) ද, සමාන (එක්) කාලයෙහි ‘සජ්ජු’ (එකෙණෙහි) ද, වෙනත් (පසු) දිනෙක ‘අපරජ්ජු’ (පසුදින) ද වේ. නිපාතයන්ගෙන් ‘භව’ (ඇතිවන/පවතින) යන අර්ථයෙහි ‘තන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. අද පවත්නා වූයේ ‘අජ්ජතනං’, අද පවත්නා වූයේ (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) ‘අජ්ජතනී’, හෙට පවත්නා වූයේ ‘ස්වාතනං’ වේ. මෙලෙසින් ‘පුරාතනං’ (පැරණි), ඊයේ පවත්නා වූයේ ‘හිය්‍යත්තනං’, ඊයේ පවත්නා වූයේ (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) ‘හිය්‍යත්තනී’ යනාදී වශයෙනි.

Abyayataddhitaṃ.

අව්‍යය තද්ධිතයයි.

Sāmaññavuttibhāvatthā-byayato taddhitaṃ tidhā;

Tatrādi catudhāpaccā-nekatthassatthisaṅkhyāto.

සාමාන්‍යවෘත්ති (සාමාන්‍ය අර්ථයෙහි පවත්නා), භාවාර්ථ සහ අව්‍යයාර්ථ වශයෙන් තද්ධිතය තෙවැදෑරුම් වේ. එහි පළමුවැන්න (සාමාන්‍ය තද්ධිතය) අපත්‍ය, අනේකාර්ථ, අස්ත්ථි සහ සංඛ්‍යා වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

Iti padarūpasiddhiyaṃ taddhitakaṇḍo

මෙසේ පදරූපසිද්ධියෙහි තද්ධිත කාණ්ඩය

Pañcamo.

පස්වැන්නයි.

6. Ākhyātakaṇḍa

6. ආඛ්‍යාත කාණ්ඩය

Bhūvādigaṇa

භූවාදි ගණය

Vibhattividhāna

විභක්ති විධානය

Atha [Pg.257] ākhyātavibhattiyo kriyāvācīhi dhātūhi parā vuccante.

දැන්, ක්‍රියාවාචී ධාතූන්ගෙන් පසුව යෙදෙන ආඛ්‍යාත විභක්තීහු කියනු ලැබෙති.

Tattha kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātaṃ, kriyāpadaṃ. Vuttañhi ‘‘kālakārakapurisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇamākhyātika’’nti. Tattha kāloti atītādayo, kārakamiti kammakattubhāvā, purisāti paṭhamamajjhimuttamā, kriyāti gamanapacanādiko dhātvattho, kriyālakkhaṇaṃ saññāṇaṃ etassāti kriyālakkhaṇaṃ, atiliṅgañca.

එහි, ක්‍රියාව පවසයි යන අර්ථයෙන් ‘ආඛ්‍යාත’ නම් වේ, (එනම්) ක්‍රියාපදයයි. ‘කාලය, කාරකය, පුරුෂයා ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ක්‍රියාව ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ ආඛ්‍යාතයයි’ යනු කනෙක්හි දක්වන ලද්දේමය. එහි ‘කාලය’ යනු අතීත ආදී කාලයන්ය. ‘කාරකය’ යනු කර්ම, කර්තෘ සහ භාව කාරකයන්ය. ‘පුරුෂයෝ’ යනු ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ය. ‘ක්‍රියාව’ යනු ගමන, පිසීම ආදී ධාතු අර්ථයයි. ක්‍රියාව ලක්ෂණය (හැඳිනීම් ලකුණ) කොට ඇත්තේ යම් පදයකට ද, එය ‘ක්‍රියාවිශේෂණ’ (ක්‍රියාලක්ෂණ) වේ, එය ලිංගයන් ඉක්මවා සිටියි (ලිංග භේදයක් නැත).

Vuttampi cetaṃ –

මේ බව මෙසේ ද පවසන ලදී –

‘‘Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvāci tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’ti.

‘‘යමක් ත්‍රිවිධ කාලයන්, ත්‍රිවිධ පුරුෂයන් ඇති, ක්‍රියාව පවසන්නා වූ, ත්‍රිවිධ කාරකයන් සහිත, ලිංගයන් ඉක්මවා සිටි (ලිංග භේදයක් නැති) සහ ද්විවිධ වචන (ඒකවචන, බහුචවන) ඇත්තේ වේ ද, එය ‘ආඛ්‍යාතය’ යි කියනු ලැබේ’’ යි.

Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajantīti vibhattiyo, tyādayo, tā pana vattamānā pañcamī sattamī parokkhāhiyyattanī ajjatanī bhavissantī kālātipatti cāti aṭṭhavidhā bhavanti.

කාලය ආදී වශයෙන් ධාතු අර්ථය බෙදා දක්වන්නේ යම් කෙනෙක් ද, ඔවුහු විභක්තීහු (ති-ආදීහු) වෙති. ඔවුහු වනාහි වර්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් අටවැදෑරුම් වෙති.

Kriyaṃ dhārentīti dhātavo, bhūvādayo, khādidhātuppaccayantā ca, te pana atthavasā dvidhā bhavanti sakammakā, akammakā cāti. Tatra sakammakā ye dhātavokammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā – kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacatītiādayo, akammakā ye kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā – acchati, seti, tiṭṭhatītiādayo.

ක්‍රියාව දරන්නාහු යම් කෙනෙක් ද, ඔවුහු ‘ධාතූහු’ (භූ ආදීහු ද, ඛාදි ධාතු ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පද ද) වෙති. ඔවුහු වනාහි අර්ථය අනුව සකර්මක සහ අකර්මක වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. එහි, කර්මයක් අපේක්ෂා කරන ක්‍රියාව පවසන යම් ධාතු කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු සකර්මකයෝය. උදාහරණ: ‘කටං කරෝති’ (පැදුරක් කරයි), ‘ගාමං ගච්ඡති’ (ගමට යයි), ‘ඕදනං පචති’ (බත් පිසයි) යනාදියයි. කර්මයක් අපේක්ෂා නොකරන ක්‍රියාව පවසන යම් ධාතු කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු අකර්මකයෝය. උදාහරණ: ‘අච්ඡති’ (හිඳියි), ‘සේති’ (නිදයි), ‘තිට්ඨති’ (සිටියි) යනාදියයි.

Te [Pg.258] pana sattavidhā bhavanti vikaraṇappaccayabhedena, kathaṃ? Avikaraṇā bhūvādayo. Niggahītapubbakaavikaraṇā rudhādayo, yavikaraṇā divādayo, ṇuṇā uṇāvikaraṇā svādayo, nāppaṇhāvikaraṇā kiyādayo, oyiravikaraṇā tanādayo, sakatthe ṇe ṇayantā curādayoti.

ඔවුහු වනාහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ භේදය අනුව සත් වැදෑරුම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? (ප්‍රත්‍යයක් රහිත) අවිකරණ වූයේ භූ ආදී ගණයයි. නිග්ගහීතය පූර්ව කොට ඇති විකරණ සහිත වූයේ රුධාදී ගණයයි. ‘ය’ විකරණ සහිත වූයේ දිවාදී ගණයයි. ‘ණු’, ‘ණා’, ‘උ’ විකරණ සහිත වූයේ ස්වාදී ගණයයි. ‘නා’, ‘ප්ප’, ‘ණ්හා’ විකරණ සහිත වූයේ කියාදී ගණයයි. ‘ඕ’, ‘යිර’ විකරණ සහිත වූයේ තනාදී ගණයයි. ස්වාර්ථයෙහි ‘ණේ’, ‘ණයා’ ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති වූයේ චුරාදී ගණයයි.

Tattha paṭhamaṃ avikaraṇesu bhūvādīsu dhātūsu paṭhamabhūtā akammakā bhūiccetasmā dhātuto tyādayo parā yojīyante.

එහි, පළමුව අවිකරණ වූ භූ ආදී ධාතූන් කෙරෙන්, ප්‍රථමයෙන්ම පවත්නා වූ අකර්මක ‘භූ’ යන මෙම ධාතුවෙන් පසුව ‘ති’ ආදී විභක්තීහු යොදනු ලැබෙති.

Bhūsattāyaṃ, ‘‘bhū’’iccayaṃ dhātu sattāyamatthe vattate, kriyāsāmaññabhūte bhavane vattateti attho.

‘භූ සත්තායං’ යන්නෙහි, ‘භූ’ යන මෙම ධාතුව පැවැත්ම (සත්තා) යන අර්ථයෙහි පවතී. ක්‍රියා සාමාන්‍යයක් වූ භවනය (පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි පවතී යනු මෙහි අදහසයි.

‘‘Bhū’’iti ṭhite –

‘භූ’ යන්න පිහිටි කල්හි –

424. Bhūvādayo dhātavo.

424. ‘භූවාදයෝ ධාතවෝ’ (භූ ආදීහු ධාතූහු වෙති.)

Bhūiccevamādayo ye kriyāvācino saddagaṇā, te dhātusaññā honti. Bhū ādi yesaṃ te bhūvādayo, atha vā bhūvā ādī pakārā yesaṃ te bhūvādayo.

‘භූ’ යනාදී වූ ක්‍රියාවාචී යම් ශබ්ද සමූහයක් වෙත් ද, ඔවුහු ධාතු සංඥාව ලබති. භූ යන්න ආදිය කොට ඇත්තාහු යම් කෙනෙක් ද, ඔවුහු ‘භූවාදයේ’ වෙති. නැතහොත් භූ ආදී වූ ප්‍රකාර (ස්වභාවයන්) ඇත්තාහු යම් කෙනෙක් ද, ඔවුහු ‘භූවාදයේ’ වෙති.

Bhūvādīsu vakāroyaṃ, ñeyyo āgamasandhijo;

Bhūvāppakārā vā dhātū, sakammākammakatthato.

‘භූවාදී’ යන්නෙහි මේ ‘ව’ කාරය ආගම සන්ධියෙන් උපන්නක් බව දත යුතුය. සකර්මක හා අකර්මක අර්ථයන් අනුව ‘භූ’ ආදී ප්‍රකාර (ස්වභාවයන්) ඇති බැවින් ඔවුහු ධාතූහු වෙති.

‘‘Kvaci dhātū’’tiādito ‘‘kvacī’’ti vattate.

‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ක්වචි’ යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙයි.

425. Dhātussanto loponekassarassa.

425. ‘ධාතුස්සන්තෝ ලෝපෝනෙකස්සරස්ස’ (අනේක ස්වර ඇති ධාතුවක අග ස්වරය ලෝප වේ.)

Anekassarassa dhātussa anto kvaci lopo hoti.

අනේක ස්වර (එකකට වැඩි ස්වර) ඇති ධාතුවක අග කොටස සමහර තැනක ලෝප වෙයි.

Kvaciggahaṇaṃ ‘‘mahīyati samatho’’tiādīsu nivattanatthaṃ, iti anekassarattābhāvā idha dhātvantalopo na hoti.

‘ක්වචි’ යන ග්‍රහණය ‘මහීයති සමථෝ’ යනාදී තැන්හි (ධාතු අන්ත ලෝපය) වැළැක්වීම සඳහා වේ. මෙසේ අනේක ස්වර බවක් නැති බැවින්, මෙහි ධාතු අන්ත ලෝපය සිදු නොවේ.

Tato [Pg.259] dhātvādhikāravihitānekappaccayappasaṅge ‘‘vatticchānupubbikā saddappaṭipattī’’ti katvā vattamānavacanicchāyaṃ –

ඉන්පසු, ධාතු අධිකාරයෙහි පනවන ලද අනේක ප්‍රත්‍යයන් පැමිණෙන කල්හි, ‘ශබ්දයන්ගේ යෙදීම වක්තෘගේ (කතා කරන්නාගේ) කැමැත්ත අනුව සිදුවේ’ යන්න සැලකිල්ලට ගෙන, වර්තමාන කාලය පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි –

426. Vattamānā tianti, sitha, mima, teante, sevhe, emhe.

426. ‘වත්තමානා තිඅන්ති, සිථ, මිම, තේඅන්තේ, සේව්හේ, ඒම්හේ’ (වර්තමාන විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ ‘ති, අන්ති, සි, ථ, මි, ම’ සහ ‘තේ, අන්තේ, සේ, ව්හේ, ඒ, ම්හේ’ වෙති.)

Tyādayo dvādasa vattamānāsaññā hontīti tyādīnaṃ vattamānatthavisayattā vattamānāsaññā.

‘ති’ ආදී වූ දොළොස් ප්‍රත්‍යයෝ වර්තමාන සංඥාව ලබති. එබැවින්, ‘ති’ ආදීන්ට වර්තමාන අර්ථය විෂය වන බැවින්, ‘වර්තමානා’ යන සංඥාව ලැබේ.

427. Kāle.

427. ‘කාලේ’ (කාලයෙහි යන්නයි.)

Ayamadhikāro.

මෙය අධිකාර සූත්‍රයකි.

Ito paraṃ tyādivibhattividhāne sabbattha vattate.

මීට පසුව කියවෙන ‘ති’ ආදී විභක්ති විධානයන්හි සෑම තැනකම මෙය බලපවත්වයි.

428. Vattamānā paccuppanne.

428. ‘වත්තමානා පච්චුප්පන්නේ’ (ප්‍රත්‍යුත්පන්න/වර්තමාන කාලයෙහි වර්තමානා විභක්තිය වෙයි.)

Paccuppanne kāle gamyamāne vattamānāvibhatti hoti, kāloti cettha kriyā, karaṇaṃ kāro, rakārassa lakāro, kālo.

වර්තමාන කාලය හැඟවෙන කල්හි වර්තමාන විභක්තිය වෙයි. මෙහි ‘කාල’ යන්නෙන් ක්‍රියාව අදහස් වේ, කිරීම ‘කාර’ නම් වන අතර, ‘ර’ කාරයට ‘ල’ කාරය වීමෙන් ‘කාල’ යන්න සෑදේ.

Tasmā –

එබැවින් –

Kriyāya gamyamānāya, vibhattīnaṃ vidhānato;

Dhātūheva bhavantīti, siddhaṃ tyādivibhattiyo.

‘‘ක්‍රියාව හැඟවෙන කල්හි, විභක්තීන්ගේ පැනවීම සිදු වන බැවින්, ‘ති’ ආදී විභක්තීහු ධාතූන්ගෙන්ම උපදනාහී යන්න සිද්ධ වේ.’’

Idha pana kālassa atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālābhipattivasena chadhā bhinnattā ‘‘paccuppanne’’ti viseseti. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppanno paccuppanno, paṭiladdhasabhāvo, na tāva atītoti attho.

මෙහි වනාහි කාලය - අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආණත්ති (නියෝග), පරිකප්ප (කල්පනා) සහ කාලාභිපත්ති (ක්‍රියාතිපත්ති) වශයෙන් සවැදෑරුම්ව බෙදෙන බැවින් 'වර්තමානයෙහි' (පච්චුප්පන්නෙ) යනුවෙන් විශේෂ කරයි. ඒ ඒ හේතූන් ප්‍රත්‍යය කොට උපන්නා වූ, තමාගේ ස්වභාවය ලබන ලද, තවම අතීතයට පත් නොවූවක් යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Paccuppannasamīpepi, tabbohārūpacārato;

Vattamānā atītepi, taṃkālavacanicchayāti.

වර්තමාන කාලයට සමීප වූ කාලයෙහි ද, එම ව්‍යවහාර උපචාරයෙන් අතීත කාලයෙහි ද, ඒ කාලය පැවසීමේ කැමැත්ත (අභිප්‍රාය) ඇති කල්හි වර්තමාන විභක්තිය වෙයි.

Tasmiṃ paccuppanne vattamānāvibhattiṃ katvā, tassā ṭhānāniyame ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti paribhāsato dhātuto [Pg.260] paraṃ vattamānappaccaye katvā, tesamaniyamappasaṅgesati ‘‘vatticchānupubbikā saddappaṭipattī’’ti parassapadavacanicchāyaṃ –

ඒ වර්තමාන කාලයෙහි වර්තමාන විභක්තිය යොදා, ඇයගේ ස්ථානය අනියත වූ කල්හි 'ධාතුලිංගෙහි පරා පච්චයා' (ධාතූන්ගෙන් හා ලිංගයන්ගෙන් පසුව ප්‍රත්‍යයෝ වෙති) යන පරිභාෂා සූත්‍රයෙන් ධාතුවෙන් පරව වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන් යොදා, ඔවුන්ගේ අනියමයක් (නියමයක් නොමැති වීමක්) ප්‍රකාශ වන කල්හි 'වක්තුකාමතාව (කථා කිරීමට ඇති කැමැත්ත) පූර්වංගම කොට ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය සිදුවේ' යන නියමයෙන් පරස්සපද කීමට ඇති කැමැත්තෙහිදී -

429. Atha pubbāni vibhattīnaṃ cha parassapadāni.

429. ඉන්පසු, විභක්තීන්ගේ පළමු (පූර්ව) ප්‍රත්‍යයන් හය පරස්සපද නම් වේ.

Atha taddhitānantaraṃ vuccamānānaṃ sabbāsaṃ vattamānādīnaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni, tāni tāni atthato aṭṭhacattālīsamattāni parassapadasaññāni hontītiādimhi channaṃ parassapadasaññā, parassatthāni padāni parassapadāni, tabbāhullato tabbohāro.

ඉන්පසු තද්ධිතයන්ට අනතුරුව කියනු ලබන වර්තමානාදී අෂ්ටවිධ විභක්තීන්ගෙන් යම් යම් පූර්ව පද හයක් වේ ද, ඒවා අර්ථ වශයෙන් (අට අට බැගින්) හතළිස් අටක් පමණ වූ පරස්සපද සංඥා ඇත්තෝ වෙති යි ආරම්භයෙහි හයකට පරස්සපද සංඥාව වෙයි. පරාර්ථය (අන්‍යයා සඳහා වූ අර්ථය) ඇති පද පරස්සපද නම් වේ, එහි බහුලත්වය නිසා එම ව්‍යවහාරය වේ.

‘‘Dhātūhi ṇe ṇaya’’iccādito ‘‘dhātūhī’’ti vattamāne –

'ධාතූහි ණේ ණය' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ධාතූහි' (ධාතූන්ගෙන්) යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි -

430. Kattari parassapadaṃ.

430. කර්තෘ කාරකයෙහි පරස්සපද විභක්තිය වෙයි.

Kattarikārake abhidheyye sabbadhātūhi parassapadaṃ hotīti parassapadaṃ katvā, tassāpyaniyamappasaṅge vatticchāvasā –

ප්‍රකාශ කළ යුතු කර්තෘ කාරකයෙහි සියලු ධාතූන්ගෙන් පරස්සපද විභක්තිය වෙයි යනුවෙන් පරස්සපදය යොදා, එය ද අනියමිත වන කල්හි වක්තෘහුගේ කැමැත්තේ වසයෙන් -

Vipariṇāmena ‘‘parassapadānaṃ, attanopadāna’’nti ca vattate.

විපරිණාමයෙන් (විභක්ති පෙරළීමෙන්) 'පරස්සපදානං' (පරස්සපදයන්ගේ ද) සහ 'අත්තනෝපදානං' (අත්තනෝපදයන්ගේ ද) යනුවෙන් අනුවර්තනය වෙයි.

431. Dve dve paṭhamamajjhimuttamapurisā.

431. දෙක බැගින් ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයෝ වෙති.

Tāsaṃ vibhattīnaṃ parassapadāna’mattanopadānañca dve dve vacanāni yathākkamaṃ paṭhamamajjhimuttamapurisasaññāni honti. Taṃ yathā? Ti antiiti paṭhamapurisā, si thaiti majjhimapurisā, mi maiti uttamapurisā. Attanopadesupi te anteiti paṭhamapurisā, se vheiti majjhimapurisā, e mheiti uttamapurisā. Evaṃ sesāsu sattasu vibhattīsupi yojetabbanti[Pg.261]. Evaṃ aṭṭhavibhattivasena channavutividhe ākhyātapade dvattiṃsa dvattiṃsa paṭhamamajjhimauttamapurisā hontīti vattamānaparassapadādimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññā.

ඒ විභක්තීන්ගේ පරස්සපදයන්ගේ ද අත්තනෝපදයන්ගේ ද (ඒකවචන, බහුවචන) වචන දෙක බැගින් පිළිවෙළින් ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂ සංඥා ඇත්තෝ වෙති. ඒ කෙසේද? 'ති', 'අන්ති' යනු ප්‍රථම පුරුෂයෝ ය; 'සි', 'ථ' යනු මධ්‍යම පුරුෂයෝ ය; 'මි', 'ම' යනු උත්තම පුරුෂයෝ ය. අත්තනෝපදයෙහි ද 'තේ', 'අන්තේ' යනු ප්‍රථම පුරුෂයෝ ය; 'සේ', 'ව්හේ' යනු මධ්‍යම පුරුෂයෝ ය; 'ඒ', 'ම්හේ' යනු උත්තම පුරුෂයෝ ය. මෙලෙස ඉතිරි විභක්ති සතෙහි ද යෙදිය යුතුය. මෙසේ අටවිධ විභක්ති වසයෙන් අනූහයක් වූ ආඛ්‍යාත පදයන්හි තිස් දෙක බැගින් ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයෝ වෙති. එබැවින් වර්තමානා පරස්සපදාදියෙහි (පළමු) දෙකට ප්‍රථම පුරුෂ සංඥාව වෙයි.

432. Nāmamhi payujjamānepitulyādhikaraṇe paṭhamo.

432. සමානාධිකරණ වූ නාම පදයක් යෙදෙන කල්හි ද ප්‍රථම පුරුෂය වෙයි.

Tumhāmhasaddavajjite tulyādhikaraṇabhūte sādhakavācake nāmamhi payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi paṭhamapuriso hotīti paṭhamapurisaṃ katvā, tassāpyaniyamappasaṅge kriyāsādhakassa kattuno ekatte vattumicchite ‘‘ekamhi vattabbe ekavacana’’nti vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ti.

'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන් හැර, සමානාධිකරණ වූ ද ක්‍රියා සාධක කර්තෘ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ද නාම පදයක් යෙදුණු කල්හි ද නොයෙදුණු කල්හි ද ධාතූන්ගෙන් ප්‍රථම පුරුෂය වෙයි යනුවෙන් ප්‍රථම පුරුෂය යොදා, එය ද අනියම වන කල්හි ක්‍රියාව සාධනය කරන කර්තෘගේ ඒකත්වය පැවසීමට කැමති වූ විට 'එකක් පැවසිය යුතු කල්හි ඒකවචනය වේ' යන නියමයෙන් වර්තමානා පරස්සපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය 'ති' යන්න වෙයි.

‘‘Paro, paccayo, dhātū’’ti ca adhikāro, ‘‘yathā kattari cā’’ti ito ‘‘kattarī’’ti vikaraṇappaccayavidhāne sabbattha vattate.

'පරෝ', 'පච්චයෝ', 'ධාතූ' යන මේවා අධිකාර සූත්‍ර වෙති. 'යථා කත්තරි ච' යන්නෙන් 'කත්තරි' (කර්තෘ කාරකයෙහි) යන්න විකරණ ප්‍රත්‍යය විධානයන්හි සෑම තැනකම අනුවර්තනය වෙයි.

433. Bhūvādito a.

433. භූ ආදී ධාතූන්ගෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Bhūiccevamādito dhātugaṇato paro apaccayo hoti kattari vihitesu vibhattippaccayesu paresu. Sabbadhātukamhiyevāyamissate.

භූ යනාදී ධාතු ගණයෙන් පරව, කර්තෘ කාරකයෙහි පනවන ලද විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙය සබ්බධාතුක (සියලු ධාතුක) විභක්ති පර වූ කල්හි ම අපේක්ෂා කරනු ලැබේ.

‘‘Asaṃyogantassa, vuddhī’’ti ca vattate.

'අසංයෝගන්තස්ස' (සංයුක්තාක්ෂරයක් අවසානයේ නොමැති ධාතූන්ගේ) සහ 'වුද්ධි' (වෘද්ධිය) යන මේවා අනුවර්තනය වෙති.

434. Aññesu ca.

434. අන්‍ය වූ ප්‍රත්‍යයන්හි ද (වෘද්ධිය වෙයි).

Kāritato aññesu paccayesu asaṃyogantānaṃ dhātūnaṃ vuddhi hoti. Caggahaṇena ṇuppaccayassāpi vuddhi hoti. Ettha ca ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ito vāsaddo anuvattetabbo, so ca vavatthitavibhāsattho. Tena –

කාරිත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් අන්‍ය වූ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, සංයුක්තාක්ෂරයක් අග නොමැති ධාතූන්ගේ වෘද්ධිය වෙයි. 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'ණු' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද වෘද්ධිය වෙයි. මෙහි දී 'ඝටාදීනං වා' යන්නෙන් 'වා' ශබ්දය අනුවර්තනය කළ යුතු වේ. එය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථය (නියමිත විකල්ප අර්ථය) ඇත්තකි. එබැවින් -

Ivaṇṇuvaṇṇantānañca, lahūpantāna dhātunaṃ;

Ivaṇṇuvaṇṇānameva, vuddhi hoti parassa na.

ඉවර්ණ, උවර්ණ අවසානයෙහි ඇති ධාතූන්ගේ ද, ලඝු උපධා (අගකුරට පෙර අකුර කෙටි ස්වරයක්) ඇති ධාතූන්ගේ ද, ඉවර්ණ උවර්ණයන්ට ම වෘද්ධිය වෙයි; පර වූ අකුරට වෘද්ධියක් නොවේ.

Yuvaṇṇānampi [Pg.262] ya ṇu ṇā-nāniṭṭhādīsu vuddhi na;

Tudādissāvikaraṇe, na chetvādīsu vā siyā.

'ය', 'ණු', 'ණා', 'නා', 'ඉට්ඨ' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ඉවර්ණ, උවර්ණයන්ගේ ද වෘද්ධියක් නොවේ. තුදාදී ධාතූන්ගේ විකරණ ප්‍රත්‍යයෙහි දී (වෘද්ධිය) නොවේ; 'ඡෙත්වා' යනාදියෙහි විකල්පයෙන් විය හැකිය.

Tassāpyaniyamappasaṅge – ‘‘ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī’’ti paribhāsato ūkārassokāro vuddhi.

එය ද අනියම වන කල්හි, 'අයු වර්ණයන්ගේ ද ආ, ඒ, ඕ වෘද්ධිය වෙයි' (අයුණ්ණානඤ්චායෝ වුද්ධි) යන පරිභාෂා සූත්‍රයෙන් 'ඌ' කාරයට 'ඕ' කාරය වෘද්ධි වෙයි.

Vipariṇāmena ‘‘dhātūna’’nti vattate.

විපරිණාමයෙන් 'ධාතූනං' (ධාතූන්ගේ) යනුවෙන් අනුවර්තනය වෙයි.

435. O ava sare.

435. ස්වරයක් පර වූ කල්හි ධාතු කෙළවර ඇති 'ඕ' කාරයට 'අව' ආදේශය වෙයි.

Okārassa dhātvantassa sare pare avādeso hoti. ‘‘Saralopo mādesa’’iccādinā saralopādimhi kate ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ kātabbaṃ.

ධාතුව අග පවතින 'ඕ' කාරයට, ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'අව' ආදේශය වෙයි. 'සරලෝපෝ මාදේස' යනාදී සූත්‍රයෙන් ස්වර ලෝපය ආදිය කළ කල්හි 'නයේ පරං යුත්තේ' යන සූත්‍රයෙන් පර අකුර හා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

So puriso sādhu bhavati, sā kaññā sādhu bhavati, taṃ cittaṃ sādhu bhavati.

ඒ පුරුෂයා යහපත් වෙයි, ඒ කන්‍යාව යහපත් වෙයි, ඒ සිත යහපත් වෙයි.

Ettha hi –

මෙහි වනාහි -

Kattunobhihitattāva, ākhyātena na kattari;

Tatiyā paṭhamā hoti, liṅgatthaṃ panapekkhiya.

ආඛ්‍යාතයෙන් කර්තෘ ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් කර්තෘ කෙරෙහි තෘතීයා විභක්තිය නොවේ; ප්‍රාතිපදිකාර්ථය (නාම පදයේ අර්ථය) පමණක් අපේක්ෂා කොට ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacana’’nti vattamānaparassapadapaṭhamapurisabahuvacanaṃ anti, pure viya appaccayavuddhiavādesā, saralopādi. Te purisā bhavanti, appayujjamānepi bhavati, bhavanti.

ක්‍රියාව එකක් වුව ද, කර්තෘන්ගේ බහුත්වය ඇති කල්හි 'බොහෝ දෑ පැවසිය යුතු කල්හි බහුවචනය වේ' යන නියමයෙන් වර්තමානා පරස්සපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචන ප්‍රත්‍යය වන 'අන්ති' යන්න වෙයි. පෙර පරිදි ම 'අ' ප්‍රත්‍යය, වෘද්ධිය, 'අව' ආදේශය සහ ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ. 'තේ පුරිසා භවන්ති' (ඒ පුරුෂයෝ වෙති) යන්න ද, නාම පද නොයෙදුණු කල්හි ද 'භවති' (වෙයි), 'භවන්ති' (වෙති) යන්න ද වේ.

‘‘Payujjamānepi, tulyādhikaraṇe’’ti ca vattate.

'පයුජ්ජමානේපි' (යෙදුණු කල්හි ද) සහ 'තුල්‍යාධිකරණේ' (සමානාධිකරණ වූ කල්හි ද) යන මේවා අනුවර්තනය වෙති.

436. Tumhe majjhimo.

436. තුම්හ ශබ්දය ඇති කල්හි මධ්‍යම පුරුෂය වෙයි.

Tulyādhikaraṇabhūte tumhasadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi majjhimapuriso hotīti vattamānaparassapadamajjhimapurisekavacanaṃsi, sesaṃ purimasamaṃ. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha, appayujjamānepi bhavasi, bhavatha.

සමානාධිකරණ වූ 'තුම්හ' ශබ්දය යෙදුණු කල්හි ද නොයෙදුණු කල්හි ද ධාතූන්ගෙන් මධ්‍යම පුරුෂය වෙයි යනුවෙන් වර්තමානා පරස්සපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය 'සි' යන්න වෙයි. ඉතිරි ක්‍රියාවලිය පෙර පරිදි ම ය. 'ත්වං භවසි' (තෝ වෙහි/නුඹ වෙහිය), 'තුම්හේ භවථ' (තොපි වෙහු/නුඹලා වෙති), නාම පද නොයෙදුණු කල්හි ද 'භවසි', 'භවථ' යන්න වේ.

Tulyādhikaraṇeti [Pg.263] kimatthaṃ? Tayā paccate odano.

'තුල්‍යාධිකරණේ' (සමානාධිකරණ වූ කල්හි) යනුවෙන් පැවසුවේ කුමට ද? 'තයා පච්චතේ ඕදනෝ' (තා විසින් බත පිසිනු ලැබෙයි) යන්න සඳහා ය.

Tasmiṃyevādhikāre –

ඒ අධිකාරයෙහි ම -

437. Amhe uttamo.

437. අම්හ ශබ්දය ඇති කල්හි උත්තම පුරුෂය වෙයි.

Tulyādhikaraṇabhūte amhasadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi uttamapuriso hotīti vattamānaparassapadauttamapurisekavacanaṃ mi, appaccayavuddhiavādesā.

සමානාධිකරණ වූ 'අම්හ' ශබ්දය යෙදුණු කල්හි ද නොයෙදුණු කල්හි ද ධාතූන්ගෙන් උත්තම පුරුෂය වෙයි යනුවෙන් වර්තමානා පරස්සපද උත්තම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය 'මි' යන්න වෙයි. 'අ' ප්‍රත්‍යය ද, වෘද්ධිය ද, 'අව' ආදේශය ද (පෙර පරිදි ම) වේ.

438. Akāro dīghaṃ himimesu.

438. 'හි', 'මි', 'ම' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අ' කාරය දීර්ඝත්වයට පත් වෙයි.

Akāro dīghamāpajjate himimaiccetāsu vibhattīsu. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. Bhavāmi, bhavāma.

'හි', 'මි', 'ම' යන විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අ' කාරය දීර්ඝ බවට පැමිණෙයි. 'අහං භවාමි' (මම වෙමි), 'මයං භවාම' (අපි වෙමු). නාම පද නොමැතිව ද 'භවාමි', 'භවාම' යන්න වේ.

‘‘Vibhattīnaṃ, chā’’ti ca vattate.

'විභත්තීනං' (විභක්තීන්ගේ) සහ 'ඡ' (හයක්) යන මේවා අනුවර්තනය වෙති.

439. Parāṇyattanopadāni.

439. පසු වූ (අනෙක්) හය අත්තනෝපද නම් වෙති.

Sabbāsaṃ vattamānānaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni parāni cha padāni, tāni tāni attanopadasaññāni hontīti teādīnaṃ attanopadasaññā.

පවත්නා වූ සියලු අෂ්ටවිධ විභක්තීන්ගේ යම් යම් පරපද හයක් වේ ද, ඒවා ‘අත්තනෝපද’ සංඥාවෙන් යුක්ත වෙති. මෙසේ ‘තේ’ ආදීන්ට අත්තනෝපද සංඥාව ලැබෙයි.

‘‘Dhātūhi, attanopadānī’’ti ca vattate.

‘ධාතූහි’ (ධාතූන් කෙරෙන්) සහ ‘අත්තනෝපදානි’ (අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයෝ) යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

440. Kattari ca.

440. ‘කර්තරි ච’ (කර්තෘ අර්ථයෙහි ද වේ).

Kattari ca kārake abhidheyye dhātūhi attanopadāni honti. Caggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ, sesaṃ parassapade vuttanayeneva veditabbaṃ. Bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe.

කර්තෘ කාරකය ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි ධාතූන් කෙරෙන් අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘ච’ යන්න යෙදීම ඇතැම් තැනක වැළැක්වීම සඳහාය. සෙසු කරුණු පරස්සපදයේදී කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. (නිදසුන්:) භවතේ, භවන්තේ, භවසේ, භවව්හේ, භවේ, භවාම්හේ.

Paca pāke, dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo, vuttanayeneva tyādyuppatti, ivaṇṇuvaṇṇānamabhāvā vuddhiabhāvovettha viseso. So devadatto odanaṃ pacati, pacanti, pacasi[Pg.264], pacatha, pacāmi, pacāma, so odanaṃ pacate, te pacante, tvaṃ pacase, tumhe pacavhe, ahaṃ pace, mayaṃ pacāmhe.

‘පච’ යන්න පිසීම අර්ථයෙහිය. ධාතු සංඥාව ලැබුණු කල්හි ධාතු කෙළවර ලොප් වීම ද, කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම ද සිදු වේ. ‘ඉ’ වර්ණ, ‘උ’ වර්ණ නැති බැවින් වෘද්ධියක් නොවීම මෙහි ඇති සුවිශේෂත්වයයි. ‘සෝ දේවදත්තෝ ඕදනං පචති’ (ඒ දේවදත්ත තෙමේ බත් පිසෙයි), පචන්ති, පචසි, පචථ, පචාමි, පචාම; ‘සෝ ඕදනං පචතේ’ (ඔහු බත් පිසෙයි), තේ පචන්තේ, ත්වං පචසේ, තුම්හේ පචව්හේ, අහං පචේ, මයං පචාම්හේ.

Paṭhamapurisādīnamekajjhappavattippasaṅge paribhāsamāha –

ප්‍රථම පුරුෂ ආදීන් එකවර යෙදීමේ ප්‍රසංගයෙහිදී පරිභාෂා සූත්‍රය මෙසේ දක්වයි –

441. Sabbesamekābhidhāne paro puriso.

441. ‘සබ්බේසමේකාභිධානෙ පරෝ පුරිසෝ’ (සියල්ලන් එක් කොට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පර පුරුෂය යෙදේ).

Sabbesaṃ paṭhamamajjhimānaṃ, paṭhamuttamānaṃ, majjhimuttamānaṃ tiṇṇaṃ vā purisānaṃ ekatobhidhāne kātabbe paro puriso yojetabbo. Ekakālānamevābhidhāne cāyaṃ. So ca pacati, tvañca pacasīti pariyāyappasaṅge tumhe pacathāti bhavati. Evaṃ so ca pacati, ahañca pacāmīti mayaṃ pacāma, tathā tvañca pacasi, ahañca pacāmi, mayaṃ pacāma, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi, mayaṃ pacāma. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

සියලු ප්‍රථම සහ මධ්‍යම පුරුෂයන්, ප්‍රථම සහ උත්තම පුරුෂයන්, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන් හෝ පුරුෂයන් තිදෙනාම එක් කොට ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි පර (පසුව එන) පුරුෂය යෙදිය යුතුය. මෙය එකම කාලයෙහි සිදුවන ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ කිරීමේදී පමණක් සිදු වේ. ‘සෝ ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි’ (ඔහු ද පිසෙයි, ඔබ ද පිසෙයි) යන අවස්ථාවෙහි එක් කොට පැවසීමේදී ‘තුම්හේ පචථ’ (ඔබලා පිසින්නහුය) යන්න වේ. එමෙන්ම ‘සෝ ච පචති, අහඤ්ච පචාමි’ (ඔහු ද පිසෙයි, මම ද පිසෙමි) යන්නට ‘මයං පචාම’ (අපි පිසින්නෙමු) යන්න ද, එසේම ‘ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි’ යන්නට ‘මයං පචාම’ යන්න ද, ‘සෝ ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි’ යන්නට ‘මයං පචාම’ යන්න ද වේ. මෙසේ හැම තැනම යෙදිය යුතුය.

Ekābhidhāneti kimatthaṃ? ‘‘So ca pacati, tvañca pacissasi, ahaṃ paciṃ’’ ettha bhinnakālattā ‘‘mayaṃ pacimhā’’ti na bhavati.

‘ඒකාභිධානෙ’ (එක් කොට ප්‍රකාශ කිරීමේදී) යන්න කුමක් සඳහාද? ‘සෝ ච පචති’ (ඔහු පිසෙයි), ‘ත්වඤ්ච පචිස්සසි’ (ඔබ පිසින්නෙහිය), ‘අහං පචිං’ (මම පිසීමි) යන මෙහි කාලයන් වෙනස් බැවින් ‘මයං පචිම්හා’ යන්න සිදු නොවේ.

Gamu sappa gatimhi, pure viya dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo.

‘ගමු’ යන්න ගමනය (යෑම) අර්ථයෙහිය. පෙර මෙන් ධාතු සංඥාව ද, ධාතු කෙළවර ලොප් වීම ද වේ.

Kattari tyādyuppatti.

කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම සිදු වේ.

442. Gamissanto ccho vā sabbāsu.

442. ‘ගමිස්සන්තෝච්ඡෝ වා සබ්බාසු’ (ගමු ධාතුවේ කෙළවර සියලු විභක්තීන්හිදී විකල්පයෙන් ‘ච්ඡ’ බවට පත් වේ).

Gamuiccetassa dhātussanto makāro ccho hoti vā sabbāsu vibhattīsu, sabbaggahaṇena mānanta ya kāritappaccayesu ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tenāyaṃ –

‘ගමු’ යන මේ ධාතුවේ කෙළවර වූ ‘ම’කාරය සියලු විභක්තීන්හිදී විකල්පයෙන් ‘ච්ඡ’ වේ. ‘සබ්බ’ (සියලු) යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය, ‘ය’ ප්‍රත්‍යය සහ කාරිත (ප්‍රේරණ) ප්‍රත්‍යයන්හිදී ද මෙය සිදු වේ. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්ප) අර්ථයෙහි වේ. එබැවින් මෙය –

Vidhiṃ niccañca vāsaddo, māna’ntesu tu kattari;

Dīpetāniccamaññattha, parokkhāyamasantakaṃ.

‘වා’ ශබ්දය කර්තෘ කාරකයේදී ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති තැන්හි නිත්‍ය විධියක් දක්වයි; වෙනත් තැන්වලදී අනිත්‍ය විධියක් දක්වයි, පරොක්ඛා විභක්තියෙහිදී (මෙම ආදේශය) සිදු නොවේ.

Appaccayaparanayanāni[Pg.265], so puriso gāmaṃ gacchati, te gacchanti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā garupubbarassato parassa paṭhamapurisabahuvacanassa re vā hoti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma.

‘අ’ ප්‍රත්‍යය එක් කිරීමෙන් පසුව, ‘සෝ පුරිසෝ ගාමං ගච්ඡති’ (ඒ මිනිසා ගමට යයි), ‘තේ ගච්ඡන්ති’ වේ. ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ගුරු අකුරකට පසුව ඇති ලුහු අකුරෙන් පර වූ ප්‍රථම පුරුෂ බහු වචනයට විකල්පයෙන් ‘රේ’ ආදේශය වේ, ‘ගච්ඡරේ’ යන්නයි. ‘ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හේ ගච්ඡථ, අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම’ වේ.

Cchādesābhāve ‘‘lopañcettamakāro’’ti appaccayassa ekāro. Gameti, gamenti, saralopo. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema.

‘ච්ඡ’ ආදේශය නොවන කල්හි ‘ලෝපඤ්චේත්තමකාරෝ’ යන්නෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ‘ඒ’ බවට පත් වේ. (එවිට) ගමේති, ගමෙන්ති (ස්වර ලෝපයෙන්), ගමේසි, ගමේථ, ගමේමි, ගමේම වේ.

Attanopadepi so gāmaṃ gacchate, gacchante, gacchare. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

අත්තනෝපදයේදී ද ‘සෝ ගාමං ගච්ඡතේ’, ‘ගච්ඡන්තේ’, ‘ගච්ඡරේ’, ‘ගච්ඡසේ’, ‘ගච්ඡව්හේ’, ‘ගච්ඡේ’, ‘ගච්ඡාම්හේ’ වේ.

‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.

‘කුතෝ නු ත්වං ආගච්ඡසි’ (ඔබ කොහි සිට එන්නෙහිද?), ‘රාජගහතෝ ආගච්ඡාමි’ (මම රජගහනුවර සිට එමී) යනාදී තැන්හි වර්තමාන කාල ප්‍රත්‍යය යෙදී ඇත්තේ වර්තමාන සමීප (ආසන්න වර්තමාන) අර්ථයෙනි.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

443. Gamissa ghammaṃ.

443. ‘ගමිස්ස ඝම්මං’ (ගමු ධාතුව වෙනුවට විකල්පයෙන් ‘ඝම්ම’ ආදේශය වේ).

Gamuiccetassa dhātussa sabbassa ghammādeso hoti vā. Ghammati, ghammanti iccādi.

‘ගමු’ යන මුළු ධාතුව වෙනුවට විකල්පයෙන් ‘ඝම්ම’ ආදේශය වේ. (නිදසුන්:) ඝම්මති, ඝම්මන්ති ආදියයි.

Bhāvakammesu pana –

භාව සහ කර්ම කාරකයන්හිදී වනාහි –

444. Attanopadāni bhāve ca kammani.

444. ‘අත්තනෝපදානි භාවේ ච කම්මනි’ (භාව සහ කර්ම කාරකයෙහි අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

Bhāve ca kammani ca kārake abhidheyye attanopadāni honti, casaddena kammakattaripi. Bhavanaṃ bhāvo, so ca kārakantarena asaṃsaṭṭho kevalo bhavanalavanādiko dhātvattho. Karīyatīti kammaṃ. Akammakāpi dhātavo sopasaggā sakammakāpi bhavanti, tasmā kammani anupubbā bhūdhātuto vattamānattanopadapaṭhamapurisekavacanaṃ te.

භාව සහ කර්ම කාරක ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘ච’ ශබ්දයෙන් කර්මකර්තෘ කාරකයෙහි ද වේ. පැවතීම ‘භාවය’ නම් වේ. එය වෙනත් කාරකයන් හා සම්බන්ධ නොවූ, පැවතීම, කැපීම ආදී වූ කේවල ධාතු අර්ථයයි. ‘කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් කර්මය වේ. අකර්මක ධාතූහු ද උපසර්ග සහිත වූ කල්හි සකර්මක වෙති. එබැවින් කර්ම කාරකයෙහි ‘අනු’ පූර්ව ‘භූ’ ධාතුවෙන් වර්තමාන කාල අත්තනෝපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචන ‘තේ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

‘‘Dhātūhi [Pg.266] ṇe ṇaya’’iccādito ‘‘dhātūhī’’ti vattamāne –

‘ධාතූහි ණේ ණය’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘ධාතූහි’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි –

445. Bhāvakammesu yo.

445. ‘භාවකම්මේසු යෝ’ (භාව සහ කර්ම කාරකයන්හිදී ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වේ).

Sabbadhātūhi paro bhāvakammesu yappaccayo hoti. Attanopadavisayevāyamissate, ‘‘aññesu cā’’ti sutte anuvattitavāggahaṇena yappaccaye vuddhi na bhavati, anubhūyate sukhaṃ devadattena.

සියලු ධාතූන්ට පසුව භාව සහ කර්ම කාරකයන්හිදී ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වේ. මෙය අත්තනෝපද විෂයෙහිම සිදු වේ යැයි අපේක්ෂා කෙරේ. ‘අඤ්ඤේසු ච’ යන සූත්‍රයෙන් අනුවර්තනය වන ‘වා’ ශබ්දය නිසා ‘ය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. (නිදසුන:) ‘අනුභූයතේ සුඛං දේවදත්තේන’ (දේවදත්තයා විසින් සැපය අනුභව කරනු ලැබේ).

Ākhyātena avuttattā, tatiyā hoti kattari;

Kammassābhihitattā na, dutiyā paṭhamāvidha.

ආඛ්‍යාතයෙන් (කර්තෘ) නොකියන ලද බැවින් කර්තෘ කෙරෙන් තෘතීයාව (තෙවන විභක්තිය) වේ. කර්මය කියන ලද බැවින් මෙහිදී ද්විතීයාව (දෙවන විභක්තිය) නොවන අතර ප්‍රථමාව (පළමු විභක්තිය) වේ.

Anubhūyante sampattiyo tayā. Anubhūyase tvaṃ devadattena, anubhūyavhe tumhe. Ahaṃ anubhūye tayā, mayaṃ anubhūyāmhe.

‘අනුභූයන්තේ සම්පත්තියෝ තයා’ (තෝ විසින් සම්පත් අනුභව කරනු ලැබෙත්), ‘අනුභූයසේ ත්වං දේවදත්තේන’ (දේවදත්තයා විසින් ඔබ අනුභව කරනු ලැබෙයි), ‘අනුභූයව්හේ තුම්හේ’, ‘අහං අනුභූයේ තයා’ (තෝ විසින් මම අනුභව කරනු ලැබෙමි), ‘මයං අනුභූයාම්හේ’.

‘‘Kvaci dhātu’’iccādito ‘‘kvacī’’ti vattamāne –

‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘ක්වචි’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි –

446. Attanopadāni parassapadattaṃ.

446. ‘අත්තනෝපදානි පරස්සපදත්තං’ (අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයෝ ඇතැම් විට පරස්සපද බවට පැමිණෙති).

Attanopadāni kvaci parassapadattamāpajjante, akattariyevetaṃ. Yakārassa dvittaṃ, anubhūyyati mayā sukhaṃ, anubhūyyate vā, anubhūyyanti. Anubhūyyasi, anubhūyyatha. Anubhūyyāmi, anubhūyyāma. Dvittābhāve – anubhūyati, anubhūyanti.

අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයෝ ඇතැම් විට පරස්සපද භාවයට පැමිණෙති, මෙය කර්තෘ නොවන (භාව හෝ කර්ම) කාරකයන්හිදීම සිදු වේ. ‘ය’කාරය ද්විත්ව වීමෙන්, ‘අනුභූය්‍යති මයා සුඛං’ හෝ ‘අනුභූය්‍යතේ’ (මා විසින් සැපය අනුභව කරනු ලැබේ), ‘අනුභූය්‍යන්ති’, ‘අනුභූය්‍යසි’, ‘අනුභූය්‍යථ’, ‘අනුභූය්‍යමි’, ‘අනුභූය්‍යම’ වේ. ද්විත්ව නොවන කල්හි ‘අනුභූයති’, ‘අනුභූයන්ති’ වේ.

Kvacīti kiṃ? Anubhūyate.

‘ක්වචි’ (ඇතැම් විට) යන්න කුමක් සඳහාද? (වෙනස් නොවන තැන් සඳහාය, නිදසුන්:) ‘අනුභූයතේ’.

Bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva, bhūyate devadattena, devadattena sampati bhavananti attho.

භාව කාරකයෙහි ද්‍රව්‍යයක් ප්‍රකාශ නොකරන බැවින් භාවයේ ඒකත්වයෙන් ඒක වචනයම වේ. එය ද ප්‍රථම පුරුෂයාගේම වේ. ‘භූයතේ දේවදත්තේන’ (දේවදත්තයා විසින් පවතින්න ලැබේ) යනු ‘දේවදත්තයා විසින් දැනට පැවතීම සිදු කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයයි.

Pacadhātuto [Pg.267] kammani attanopade yappaccaye ca kate –

‘පච’ ධාතුවෙන් කර්ම කාරකයෙහි අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යය සහ ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි –

Vipariṇāmena ‘‘yassā’’ti vattamāne –

විපරිණාමයෙන් ‘යස්ස’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි –

447. Tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa.

447. ‘තස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස’ (ධාතු කෙළවර ද සහිත ඒ ‘ය’ ප්‍රත්‍යයට චවර්ගය, යකාරය හෝ වකාරය ආදේශ වේ).

Tassa bhāvakammavisayassa yappaccayassa cavaggayakāravakārattaṃ hoti dhātvantena saha yathāsambhavaṃ. Ettha ca ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ito sīhagatiyā vāsaddo anuvattetabbo, so ca vavatthitavibhāsattho. Tena –

භාව සහ කර්ම විෂයයෙහි වූ ඒ ‘ය’ ප්‍රත්‍යයට ධාතු කෙළවර ද සමඟ සුදුසු පරිදි චවර්ගය, යකාරය හෝ වකාරය ආදේශ වේ. මෙහිදී ‘ඉවණ්ණාගමෝ වා’ යන්නෙන් සීහගති න්‍යායයෙන් ‘වා’ ශබ්දය අනුවර්තනය කරගත යුතුය. එය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි වේ. එබැවින් –

Cavaggo ca ta vaggānaṃ, dhātvantānaṃ yavattanaṃ;

Ravānañca sayappacca-yānaṃ hoti yathākkamanti.

ධාතු කෙළවර වූ තවර්ගයට චවර්ගය ද, රකාරයන් සහිත වූ ‘ය’ ප්‍රත්‍යයන්ට යකාර බව ද පිළිවෙළින් සිදු වේ.

Dhātvantassa cavaggādittā cakāre kate ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti cakārassa dvittaṃ. Paccate odano devadattena, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā garupubbarassato parassa paṭhamapurisabahuvacanassa kvaci re hoti. Paccare, paccante. Paccase, paccavhe. Pacce, paccāmhe.

ධාතු කෙළවරට චවර්ගය ආදේශ වීමෙන් ‘ච’කාරය කළ කල්හි ‘පරද්වේභාවෝ ඨානේ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ච’කාරය ද්විත්ව වේ. (එවිට) ‘පච්චතේ ඕදනෝ දේවදත්තේන’ (දේවදත්තයා විසින් බත් පිසිනු ලැබේ) යන්න වේ. ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ගුරු අකුරකට පසුව ඇති ලුහු අකුරෙන් පර වූ ප්‍රථම පුරුෂ බහු වචනයට ඇතැම් විට ‘රේ’ ආදේශය වේ. (එවිට) පච්චරේ, පච්චන්තේ, පච්චසේ, පච්චව්හේ, පච්චේ, පච්චාම්හේ වේ.

Parassapadādese paccati, paccanti. Paccasi, paccatha. Paccāmi, paccāma. Tathā kammakattari paccate odano sayameva, paccante. Paccati, paccanti vā iccādi.

පරස්මෛපද ආදේශයන්හි (රූප සාධනය) paccati (පිසෙයි), paccanti (පිසෙති), paccasi (පිසින්නෙහි), paccatha (පිසින්නහු), paccāmi (පිසින්නෙමි), paccāma (පිසින්නෙමු) යනාදී වශයෙනි. එමෙන්ම කර්මකර්තෘ කාරකයේදී odano sayameva paccate (බත තෙමේම පිසෙයි), paccante (පිසෙති) හෝ paccati, paccanti යනාදී වශයෙනි.

Gamito kammani attanopade, yappaccaye ca kate –

ගම් (gam) ධාතුවෙන් කර්ම කාරකයේදී, ආත්මනෙපද ප්‍රත්‍යයන් හා ‘ය’ (ya) ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි -

‘‘Dhātūhi, tasmiṃ, ye’’ti ca vattate.

‘Dhātūhi’, ‘tasmiṃ’, ‘ye’ යන සූත්‍ර පදයන් අනුවර්තනය වේ.

448. Ivaṇṇāgamo vā.

448. හෝ ඉවර්ණ (ඉ, ඊ) ආගමනය වෙයි.

Sabbehi dhātūhi tasmiṃ bhāvakammavisaye yappaccaye pare ivaṇṇāgamo hoti vāti īkārāgamo. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Cchādeso, gacchīyate gāmo devadattena[Pg.268], gacchīyante. Gacchīyase, gacchīyavhe. Gacchīye, gacchīyāmhe.

සියලු ධාතූන්ගෙන් පසුව, එම භාව කර්ම විෂයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, විකල්පයෙන් ඉවර්ණ ආගම (ඉවර්ණාගම) වෙයි, එනම් 'ඊ' කාර ආගමය වේ. මෙහි 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි (නියමිත තැනක පමණක් වෙනස් වන පරිදි) යෙදේ. (ගම් ධාතුවේ) 'ච්ඡ' ආදේශය වූ කල්හි: devadattena gāmo gacchīyate (දේවදත්ත විසින් ගමට යනු ලැබේ), gacchīyante (යනු ලැබෙති), gacchīyase, gacchīyavhe, gacchīye, gacchīyāmhe (යනුවෙන් රූප වේ).

Cchādesābhāve –

‘ච්ඡ’ ආදේශය නොවන කල්හි -

‘‘Dhātūhi, yo, vā’’ti ca vattate.

‘Dhātūhi’, ‘yo’, ‘vā’ යන සූත්‍ර පදයන් අනුවර්තනය වේ.

449. Pubbarūpañca.

449. පූර්ව රූප වීම ද වේ.

Heṭṭhānuttehi parassevedaṃ, tena kaṭapavaggayakāralasanteheva dhātūhi paro yappaccayo pubbarūpamāpajjate vāti makārā parassa yakārassa makāro. Gammate, gamīyate, gammante, gamīyante. Gammase, gamīyase, gammavhe, gamīyavhe. Gamme, gamīye, gammāmhe, gamīyāmhe.

පහත සඳහන් නොකළ ධාතූන්ගෙන් පරවූවන්ටම මෙය වේ, එබැවින් ක-වර්ග, ට-වර්ග, ප-වර්ග, ය-කාර, ල-කාර සහ ස-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ය' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් පූර්ව රූපත්වයට පැමිණේ; එනම් ම-කාරයට පර වූ ය-කාරය ම-කාරයක් බවට පත් වේ. Gammate, gamīyate (යනු ලැබේ), gammante, gamīyante, gammase, gamīyase, gammavhe, gamīyavhe, gamme, gamīye, gammāmhe, gamīyāmhe යනුවෙන් රූප වේ.

Parassapadatte – gacchīyyati, gacchīyyanti. Gacchīyati, gacchīyanti vā. Gammati, gammanti. Gamīyati, gamīyanti. Ikārāgame gamiyyati, gamiyyanti. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.

පරස්මෛපද වූ කල්හි – gacchīyyati, gacchīyyanti. හෝ gacchīyati, gacchīyanti. Gammati, gammanti. Gamīyati, gamīyanti. 'ඉ' කාර ආගමයේදී gamiyyati, gamiyyanti වේ. එමෙන්ම ghammīyati, ghammīyanti යනාදී වශයෙනි.

Vattamānāvibhatti.

වර්තමානා විභක්තියයි.

450. Pañcamī tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, ssuvho, e āmase.

450. පංචමී විභක්තිය නම්: (පරස්මෛපද) tu, antu, hi, tha, mi, ma ද, (ආත්මනෙපද) taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase ද වේ.

Tvādayo dvādasa pañcamīsaññā honti.

tu ආදී මෙම ප්‍රත්‍ය දොළස 'පංචමී' යන සංඥාව ලබයි.

451. Āṇatyāsiṭṭhenuttakāle pañcamī.

451. ආණත්ති (නියෝග), ආසිස (ප්‍රාර්ථනා) සහ අනුත්ථ කාලයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි.

Āṇatyatthe ca āsīsatthe anuttakāle pañcamīvibhatti hoti.

නියෝග කිරීම් අර්ථයෙහි ද, ආශීර්වාද හෝ ප්‍රාර්ථනා කිරීම් අර්ථයෙහි ද, අතීත නොවන (අනුත්ථ) කාලයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි.

Satipi kālādhikāre puna kālaggahaṇena vidhinimantanājjhesanānumatipatthanāpattakālādīsu ca pañcamī. Āṇāpanamāṇatti, āsīsanamāsiṭṭho, so ca iṭṭhassa asampattassa [Pg.269] atthassa patthanaṃ, tasmiṃ āṇatyāsiṭṭhe. Anu samīpe uttakālo anuttakālo, paccuppannakāloti attho, na uttakāloti vā anuttakālo, tasmiṃ anuttakāle, kālamanāmasitvā hotīti attho.

කාලාධිකාරය තිබියදීත්, නැවත 'කාල' ග්‍රහණය කිරීමෙන් විධි (නියමය), නිමන්තන (ආරාධනය), අජ්ඣේසන (ආයාචනය), අනුමති (එකඟතාව), පත්ථනා (ප්‍රාර්ථනය) සහ පත්තකාල (සුදුසු කාලය) යනාදී අර්ථයන්හි ද පංචමී විභක්තිය වෙයි. ආණාපනය යනු 'ආණත්ති' (නියෝගය) යි. ආසීසනය යනු 'ආසිත්ථ' (ප්‍රාර්ථනාව) යි. එය තමන් කැමති වූ ද තවම නොලැබුණා වූ ද අර්ථයක් පැතීමයි, එම ආණත්ති සහ ආසිත්ථ අර්ථයන්හිදී වේ. 'අනු' යනු සමීපයෙහි වූ, 'උත්ථකාල' යනු 'අනුත්ථකාල' යි, එනම් වර්තමාන කාලයයි, නැතහොත් 'නොකියන ලද කාලය' අනුත්ථකාලයයි, එම අනුත්ථ කාලයෙහි යනු කාලය නොසලකා (කාලය ගැන සඳහන් නොකර) සිදුවන්නේය යන අර්ථයයි.

Tattha āsīsanatthe bhūdhātuto pañcamīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ tu, appaccayavuddhiavādesā. So sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.

එහි ප්‍රාර්ථනා අර්ථයෙහි භූ (bhū) ධාතුවෙන් පංචමී පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන 'tu' ප්‍රත්‍යය ද, 'අ' ප්‍රත්‍යය ද, වෘද්ධිය හා 'අව්' (av) ආදේශය ද වේ. (රූප සාධනය:) So sukhī bhavatu (ඔහු සුවපත් වේවා!), te sukhitā bhavantu (ඔවුහු සුවපත් වෙත්වා!).

Vipariṇāmena ‘‘akārato’’ti vattate.

විපරිණාමයෙන් ‘akārato’ (අ-කාරයෙන් පසුව) යන්න අනුවර්තනය වේ.

452. Hilopaṃ vā.

452. හෝ 'හි' ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි.

Akārato paro hivibhatti lopamāpajjate vā. Tvaṃ sukhī bhava, bhavāhi vā, himhi dīgho. Tumhe sukhitā bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma.

අ-කාරයට පර වූ 'හි' විභක්ති ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් ලොප් වේ. (රූප සාධනය:) Tvaṃ sukhī bhava (ඔබ සුවපත් වන්න) හෝ bhavāhi (සුවපත් වන්න - 'හි' පර වූ කල්හි දීර්ඝ වේ). Tumhe sukhitā bhavatha (තෙපි සුවපත් වන්න). Ahaṃ sukhī bhavāmi (මම සුවපත් වෙමි), mayaṃ sukhino bhavāma (අපි සුවපත් වෙමු).

Attanopade so sukhī bhavataṃ, te sukhitā bhavantaṃ. Tvaṃ sukhī bhavassu, tumhe sukhitā bhavavho. Ahaṃ sukhī bhave, mayaṃ sukhitā bhavāmase.

ආත්මනෙපදයේදී: so sukhī bhavataṃ (ඔහු සුවපත් වේවා), te sukhitā bhavantaṃ (ඔවුහු සුවපත් වෙත්වා). Tvaṃ sukhī bhavassu (ඔබ සුවපත් වන්න), tumhe sukhitā bhavavho (තෙපි සුවපත් වන්න). Ahaṃ sukhī bhave (මම සුවපත් වෙමි), mayaṃ sukhitā bhavāmase (අපි සුවපත් වෙමු).

Kammani anubhūyataṃ tayā, anubhūyantaṃ. Anubhūyassu, anubhūyavho. Anubhūye, anubhūyāmase. Parassapadatte anubhūyyatu, anubhūyyantu. Anubhūyatu, anubhūyantu vā, anubhūyyāhi iccādi. Bhāve bhūyataṃ.

කර්ම කාරකයේදී: tayā anubhūyataṃ (තොප විසින් අනුභව කරනු ලැබේවා), anubhūyantaṃ (අනුභව කරනු ලැබෙත්වා). Anubhūyassu, anubhūyavho, anubhūye, anubhūyāmase. පරස්මෛපදත්වයේදී: anubhūyyatu, anubhūyyantu හෝ anubhūyatu, anubhūyantu, anubhūyyāhi යනාදී වශයෙනි. භාව කාරකයේදී: bhūyataṃ වේ.

Āṇattiyaṃ kattari devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu. Paca, pacāhi, pacatha. Pacāmi, pacāma. Pacataṃ, pacantaṃ. Pacassu, pacavho. Pace, pacāmase.

නියෝග අර්ථයේදී, කර්තෘ කාරකයෙන්: Devadatto dāni odanaṃ pacatu (දේවදත්ත දැන් බත් පිසීවා), pacantu (පිසෙත්වා). Paca, pacāhi (පිසින්න), pacatha (පිසින්නහු). Pacāmi (පිසින්නෙමි), pacāma (පිසින්නෙමු). (ආත්මනෙපදයේදී) Pacataṃ, pacantaṃ, pacassu, pacavho, pace, pacāmase යනුවෙනි.

Kammani yappaccayacavaggādi, paccataṃ odano devadattena, paccantaṃ. Paccassu, paccavho. Pacce, paccāmase. Parassapadatte paccatu, paccantu. Pacca, paccāhi, paccatha. Paccāmi, paccāma.

කර්ම කාරකයේදී 'ය' ප්‍රත්‍යය සහ ච-වර්ගය ආදී ආදේශයන් සමග: Devadattena odano paccataṃ (දේවදත්ත විසින් බත පිසිනු ලැබේවා), paccantaṃ. Paccassu, paccavho, pacce, paccāmase වේ. පරස්මෛපදයේදී: paccatu, paccantu, pacca, paccāhi, paccatha, paccāmi, paccāma යනුවෙනි.

Tathā [Pg.270] so gāmaṃ gacchatu, gacchantu. Gaccha, gacchāhi, gacchatha. Gacchāmi, gacchāma. Gametu, gamentu. Gama, gamāhi, gametha. Gamemi, gamema. Gacchataṃ, gacchantaṃ. Gacchassu, gacchavho. Gacche, gacchāmase. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi.

එසේම, so gāmaṃ gacchatu (ඔහු ගමට යේවා), gacchantu (යෙත්වා). Gaccha, gacchāhi, gacchatha. Gacchāmi, gacchāma. (ගම් ධාතුවේ 'ගම' රූපයෙන්) Gametu, gamentu, gama, gamāhi, gametha, gamemi, gamema වේ. (ආත්මනෙපදයේදී) Gacchataṃ, gacchantaṃ, gacchassu, gacchavho, gacche, gacchāmase වේ. 'ඝම්ම' ආදේශය ඇති කල්හි ghammatu, ghammantu යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Kammani gacchīyataṃ, gacchīyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu iccādi.

කර්ම කාරකයේදී: gacchīyataṃ, gacchīyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu යනාදී වශයෙනි.

Vidhimhi idha pabbato hotu, ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotūtiādi.

විධි (නියමය) අර්ථයෙහි: idha pabbato hotu (මෙහි පර්වතයක් වේවා!), ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotu (මෙම ප්‍රාසාදය රන්මය වේවා!) යනාදී වශයෙනි.

Nimantane adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ, idha nisīdatu bhavaṃ.

නිමන්තන (ආරාධනය) අර්ථයෙහි: Bhante bhagavā me bhojanaṃ adhivāsetu (භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ භෝජනය පිළිගන්නා සේක්වා!), idha nisīdatu bhavaṃ (පින්වතා මෙහි අසුන් ගන්නා සේක්වා!) යනාදියයි.

Ajjhesane desetu bhante bhagavā dhammaṃ.

අජ්ඣේසන (ආරාධනාත්මක ආයාචනය) අර්ථයෙහි: Bhante bhagavā dhammaṃ desetu (ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දහම් දෙසන සේක්වා!).

Anumatiyaṃ pucchatu bhavaṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ, ettha nisīdatu.

අනුමති (එකඟතාවය) අර්ථයෙහි: Pucchatu bhavaṃ pañhaṃ (පින්වතා ප්‍රශ්න විචාරත්වා), pavisatu bhavaṃ (පින්වතා ඇතුළු වෙත්වා), ettha nisīdatu (මෙහි අසුන් ගනිත්වා) යනාදියයි.

Patthanā yācanā, dadāhi me gāmavarāni pañca, ekaṃ me nayanaṃ dehi.

ප්‍රාර්ථනය යනු යැදීමයි (ඉල්ලීමයි): Dadāhi me gāmavarāni pañca (මට උතුම් ගම් පහක් දුන මැනවි), ekaṃ me nayanaṃ dehi (මට එක් ඇසක් දුන මැනවි) යනාදියයි.

Pattakāle sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ iccādi.

පත්තකාල (සුදුසු කාලය පැමිණීම) අර්ථයෙහි: Te kaṭakaraṇe kālo sampatto, kaṭaṃ karotu bhavaṃ (ඔබට පැදුරක් සෑදීමට කාලය පැමිණියේය, පින්වතා පැදුර කරත්වා) යනාදී වශයෙනි.

Pañcamīvibhatti.

පංචමී විභක්තිය නිමා විය.

453. Sattamī eyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmieyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃeyyāmhe.

453. සත්තමී විභක්තිය නම්: (පරස්මෛපද) eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma ද, (ආත්මනෙපද) etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe ද වේ.

Eyyādayo dvādasa sattamīsaññā honti.

eyya ආදී මෙම ප්‍රත්‍ය දොළස 'සත්තමී' යන සංඥාව ලබයි.

‘‘Anuttakāle’’ti vattate.

‘Anuttakāle’ (අතීත නොවන කාලයෙහි) යන්න අනුවර්තනය වේ.

454. Anumatiparikappatthesu [Pg.271] sattamī.

454. අනුමති සහ පරිකප්ප (සංකල්පන) අර්ථයන්හි සත්තමී විභක්තිය වෙයි.

Anumatyatthe ca parikappatthe ca anuttakāle sattamīvibhatti hoti.

අනුමති අර්ථයෙහි ද, පරිකප්ප (උපකල්පන) අර්ථයෙහි ද, අතීත නොවන කාලයෙහි සත්තමී විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Atthaggahaṇena vidhinimantanādīsu ca sattamī. Kattumicchato parassa anujānanaṃ anumati, parikappanaṃ parikappo, ‘‘yadi nāma bhaveyyā’’ti sallakkhaṇaṃ nirūpanaṃ, hetukriyāya sambhave phalakriyāya sambhavaparikappo ca.

'අත්ථ' (අර්ථ) යන පදය ග්‍රහණය කිරීමෙන් විධි, නිමන්තන ආදී අර්ථයන්හි ද සත්තමී විභක්තිය වෙයි. යමක් කිරීමට කැමති අන් අයෙකුට ඊට අවසර දීම 'අනුමති' නම් වේ. 'පරිකප්ප' යනු උපකල්පනයයි, එනම් 'ඉදින් යම් හෙයකින් වන්නේ නම්' යනුවෙන් සලකා බැලීම, නිරූපණය කිරීමයි. තවද හේතු ක්‍රියාවක සම්භවය ඇති කල්හි ඵල ක්‍රියාවක සම්භවය උපකල්පනය කිරීම ද වේ.

Tattha parikappe sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ eyya, appaccayavuddhādi purimasamaṃ, ‘‘kvaci dhātu vibhattī’’tiādinā eyya eyyāsi eyyāmi eyyaṃiccetesaṃ vikappena ekārādeso. So dāni kiṃ nu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Kathamahaṃ devo bhaveyyāmi, kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma. Tathā bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho.

එහි උපකල්පන අර්ථයෙහි සත්තමී පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන 'eyya' ප්‍රත්‍යය ද, 'අ' ප්‍රත්‍යය ද, වෘද්ධි ආදිය පෙර පරිදිම ද වේ. 'kvaci dhātu vibhatti...' ආදී සූත්‍රයෙන් eyya, eyyāsi, eyyāmi, eyyaṃ යන මොවුන්ට විකල්පයෙන් 'එ' කාර ආදේශය ද වේ. (රූප සාධනය:) So dāni kiṃ nu kho bhave (ඔහු දැන් කුමක් නම් වන්නේද?), yadi so paṭhamavaye pabbajeyya (ඉදින් ඔහු පළමු වයෙහි පැවිදි වන්නේ නම්), arahā bhaveyya (රහත් වන්නේය), sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ (ඉදින් සංස්කාරයෝ නිත්‍ය වන්නාහු නම්, නිරුද්ධ නොවන්නාහුය). Yadi tvaṃ bhaveyyāsi (ඉදින් ඔබ වන්නෙහි නම්), tumhe bhaveyyātha (තෙපි වන්නාහු නම්). Kathamahaṃ devo bhaveyyāmi (මම කෙසේ නම් දෙවියෙක් වන්නෙම්ද?), kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma (අපි කුමක් නම් වන්නෙමුද?). එසේම (ආත්මනෙපදයේදී) bhavetha, bhaveraṃ, bhavetho, bhaveyyāvho යනුවෙන් රූප වේ.

Patthane tu ahaṃ sukhī bhave, buddho bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe.

ප්‍රාර්ථනාවෙහි දී නම් "මම සුවපත් වෙම්වා", "(මම) බුදු වෙම්වා", "(අපි) වෙම්වා" යන්නයි.

Kammani sukhaṃ tayā anubhūyetha, anubhūyeraṃ. Anubhūyetho, anubhūyeyyāvho. Anubhūye, anubhūyeyyaṃ, anubhūyeyyāmhe. Parassapadatte anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Anubhūyeyyāsi iccādi. Bhāve bhūyetha.

කර්ම කාරකයෙහි දී "තොප විසින් සැප විඳිනු ලැබිය යුතුය (anubhūyetha)", "(ඔවුන් විසින් සැප) විඳිනු ලැබිය යුතුය (anubhūyeraṃ)", "තෝ (සැප) විඳිනු ලැබිය යුතුය (anubhūyetho)", "තොපි (සැප) විඳිනු ලැබිය යුතුය (anubhūyeyyāvho)", "මම (සැප) විඳිනු ලැබිය යුතුය (anubhūye/anubhūyeyyaṃ)", "අපි (සැප) විඳිනු ලැබිය යුතුය (anubhūyeyyāmhe)" යන්නයි. පරස්මෛපදයේදී "anubhūyeyya", "anubhūyeyyuṃ", "anubhūyeyyāsi" යනාදියයි. භාව කාරකයෙහි "bhūyetha" වේ.

Vidhimhi so odanaṃ pace, paceyya, paceyyuṃ. Tvaṃ pace, paceyyāsi, tumhe paceyyātha. Ahaṃ pace, paceyyāmi, mayaṃ paceyyāma. Pacetha, paceraṃ. Pacetho, paceyyāvho. Pace, paceyyaṃ, paceyyāmhe.

විධාන අර්ථයෙහි දී, "හෙතෙම බත් පිසින්නේය (pace/paceyya)", "ඔවුහු (බත්) පිසින්නාහුය (paceyyuṃ)", "තෝ (බත්) පිසින්නෙහිය (pace/paceyyāsi)", "තොපි (බත්) පිසින්නාහුය (paceyyātha)", "මම (බත්) පිසින්නෙමි (pace/paceyyāmi)", "අපි (බත්) පිසින්නෙමු (paceyyāma)" යන්නයි. ආත්මනේපදයේදී "pacetha", "paceraṃ", "pacetho", "paceyyāvho", "pace", "paceyyaṃ", "paceyyāmhe" යන්නයි.

Kammani [Pg.272] paccetha, pacceraṃ. Paccetho, pacceyyāvho. Pacce, pacceyyaṃ, pacceyyāmhe. Parassapadatte pacce, pacceyya, pacceyyuṃ. Pacceyyāsi iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි දී "paccetha", "pacceraṃ", "paccetho", "pacceyyāvho", "pacce", "pacceyyaṃ", "pacceyyāmhe" යන්නයි. පරස්මෛපදයේදී "pacce", "pacceyya", "pacceyyuṃ", "pacceyyāsi" යනාදියයි.

Anumatiyaṃ so gāmaṃ gacche, gaccheyya, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā eyyussa uṃ vā, gacchuṃ, gaccheyyuṃ. Tvaṃ gacche, gaccheyyāsi, gaccheyyātha. Gacche, gaccheyyāmi, gaccheyyāma. Game, gameyya, gamuṃ, gameyyuṃ. Game, gameyyāsi, gameyyātha. Game, gameyyāmi, gameyyāma. Gacchetha, gaccheraṃ. Gacchetho, gaccheyyāvho. Gacche, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe. Gametha, gameraṃ iccādi.

අනුමති (අවසර දීමේ) අර්ථයෙහි දී "හෙතෙම ගමට යන්නේය (gacche, gaccheyya)" යන්න ද, "kvaci dhātu" යනාදී සූත්‍රයෙන් "eyya" යන්න වෙනුවට විකල්පයෙන් "uṃ" වීමෙන් "gacchuṃ", "gaucheyyuṃ" ද වේ. "තෝ යන්නේහිය (gacche, gaccheyyāsi)", "තොපි යන්නාහුය (gaucheyyātha)". "මම යන්නෙමි (gacche, gaccheyyāmi)", "අපි යන්නෙමු (gaucheyyāma)". ගම් ධාතුවෙන් "game", "gameyya", "gamuṃ", "gameyyuṃ", "game", "gameyyāsi", "gameyyātha", "game", "gameyyāmi", "gameyyāma" ද, ආත්මනේපදයේ "gacchetha", "gaccheraṃ", "gacchetho", "gaucheyyāvho", "gacche", "gaucheyyaṃ", "gaucheyyāmhe", "gametha", "gameraṃ" යනාදියයි.

Kammani gacchīyetha, gamīyetha, gacchīyeraṃ, gamīyeraṃ iccādi. Parassapadatte gacchīyeyya, gamīyeyya, gammeyya, gammeyyuṃ iccādi. Tathā ghamme, ghammeyya, ghammeyyuṃ iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි දී "gacchīyetha", "gamīyetha", "gacchīyeraṃ", "gamīyeraṃ" යනාදියයි. පරස්මෛපදයේදී "gacchīyeyya", "gamīyeyya", "gammeyya", "gammeyyuṃ" යනාදියයි. එසේම "ghamme", "ghammeyya", "ghammeyyuṃ" යනාදියයි.

Sattamīvibhatti.

සප්තමී විභක්තියයි.

Paccuppannāṇattiparikappakālikavibhattinayo.

වර්තමාන (වත්තමානා), ආඥා (පඤ්චමී) සහ පරිකල්පිත (සත්තමී) කාල විභක්ති ක්‍රමයයි.

455. Hiyyattanī āū, ottha, aṃmhā, tthatthuṃ, sevhaṃ, iṃmhase.

455. හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ ප්‍රත්‍යයෝ නම්: "ā, ū, o, ttha, aṃ, mhā, ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase" යනුයි.

Āādayo dvādasa hiyyattanīsaññā honti.

"ā" ආදී වූ දොළොස් ප්‍රත්‍යයෝ "හිය්‍යත්තනී" යන සංඥාව ලබති.

‘‘Appaccakkhe, atīte’’ti ca vattate.

"අප්‍රත්‍යක්ෂයෙහි" (appaccakkhe) සහ "අතීතයෙහි" (atīte) යන පද ද අනුවර්තනය වේ.

456. Hiyyopabhuti paccakkhe hiyyattanī.

456. ඊයේ සිට පටන් ගන්නා වූ ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ කාලයෙහි හිය්‍යත්තනී විභක්තිය වේ.

Hiyyopabhuti atīte kāle paccakkhe vā appaccakkhe vā hiyyattanīvibhatti hotīti hiyyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ā.

ඊයේ සිට පටන් ගන්නා වූ අතීත කාලයෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ කල්හි හිය්‍යත්තනී විභක්තිය වෙයි. එබැවින් හිය්‍යත්තනී පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචනය "ā" (ආ) වේ.

‘‘Kvaci dhātu’’iccādito ‘‘kvaci, dhātūna’’nti ca vattate.

"kvaci dhātu" යනාදී සූත්‍රයෙන් "kvaci" සහ "dhātūnaṃ" යන පද අනුවර්තනය වේ.

457. Akārāgamo [Pg.273] hiyyattanī ajjatanīkālātipattīsu.

457. හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි "අ" කාරය ආගම වේ.

Kvaci dhātūnamādimhi akārāgamo hoti hiyyattanīajjatanīkālātipattiiccetāsu tīsu vibhattīsu. Kathamayamakārāgamo dhātvādimhīti ce?

හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, කාලාතිපත්ති යන විභක්ති තුනෙහිදී, ධාතූන්ගේ මුලට සමහර විට "අ" කාරය ආගම වේ. මේ අකාර ආගමය ධාතුවට මුලින් පැමිණෙන්නේ කෙසේදැයි ඇසුවහොත්:

Satissarepi dhātvante, punakārāgamassidha;

Niratthattā payogānu rodhā dhātvādito ayaṃ.

ධාතුව කෙළවර ස්වරයක් තිබුණ ද, මෙහි නැවත අකාර ආගමයක් වීම නිෂ්ඵල වන බැවින්, ව්‍යවහාරයට අනුකූලව මේ අකාර ආගමය ධාතුවේ මුලට සිදුවේ.

Appaccayavuddhiavādesasaralopādi vuttanayameva.

'අ' ප්‍රත්‍යය වීම, වෘද්ධිය වීම, 'අව' ආදේශය වීම, ස්වර ලෝපය වීම ආදිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම සිදු වේ.

Abhavā, abhavū. Abhavo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā okārassa aādeso vā, abhava, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, abhavamhase.

"abhavā" (විය), "abhavū" (වූහ). "abhavo", "kvaci dhātu" යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ඔ' කාරයට විකල්පයෙන් 'අ' කාරය ආදේශ වීමෙන් "abhavā", "abhavattha" (තොපි වූවාහුය) වේ. "abhavāṃ" (මම වීමි), "abhavamhā" (අපි වීමු). "abhavattha", "abhavatthuṃ", "abhavase", "abhavavhaṃ", "abhaviṃ", "abhavamhase" යනුයි.

Kammani yappaccayo, tayā sukhamanvabhūyattha, akārāgamābhāve anubhūyattha, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā tthassa thādeso, anvabhūyatha, anubhūyatha, anvabhūyatthuṃ, anubhūyatthuṃ. Anvabhūyase, anubhūyase, anvabhūyavhaṃ, anubhūyavhaṃ. Anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, anvabhūyamhase, anubhūyamhase. Parassapadatte anvabhūyā, anubhūyā iccādi. Bhāve anvabhūyattha.

කර්ම කාරකයෙහි "ය" ප්‍රත්‍යය වේ; "තොප විසින් සැප අනුභව කරන ලදී (anvabhūyattha)", අකාර ආගමය නොවන කල්හි "anubhūyattha" වේ. "kvaci dhātu" යනාදී සූත්‍රයෙන් "ttha" යන්නට "tha" ආදේශ වීමෙන් "anvabhūyatha", "anubhūyatha" වේ. "anvabhūyatthuṃ", "anubhūyatthuṃ", "anvabhūyase", "anubhūyase", "anvabhūyavhaṃ", "anubhūyavhaṃ", "anvabhūyiṃ", "anubhūyiṃ", "anvabhūyamhase", "anubhūyamhase" වේ. පරස්මෛපදයේදී "anvabhūyā", "anubhūyā" යනාදියයි. භාව කාරකයෙහි "anvabhūyattha" වේ.

Tathā so odanaṃ apacā, pacā, apacū, pacū. Apaco, paco, apacattha, pacattha. Apacaṃ, pacaṃ, apacamhā, pacamhā. Apacattha, pacattha, apacatthu, pacatthuṃ. Apacase, pacase, apacavhaṃ, pacavhaṃ. Apaciṃ, paciṃ, apacamhase, pacamhase.

එසේම, "හෙතෙම බත් පිසුවේය (apacā, pacā)", "ඔවුහු (බත්) පිසූහ (apacū, pacū)". "apaco", "paco", "apacattha", "pacattha". "apacaṃ", "pacaṃ", "apacamhā", "pacamhā". "apacattha", "pacattha", "apacatthu", "pacatthuṃ". "apacase", "pacase", "apacavhaṃ", "pacavhaṃ". "apaciṃ", "paciṃ", "apacamhase", "pacamhase" යනුයි.

Kammani [Pg.274] apaccatha, apaccattha, apaccatthuṃ. Apaccase, apaccavhaṃ. Apacciṃ, apaccamhase. Apaccā, apaccū iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි දී "apaccatha", "apaccattha", "apaccatthuṃ", "apaccase", "apaccavhaṃ", "apacciṃ", "apaccamhase", "apaccā", "apaccū" යනාදියයි.

Tathā agacchā, agacchū. Agaccho, agaccha, agacchattha. Agacchaṃ, agacchamhā. Agacchattha, agacchatthuṃ. Agacchase, agacchavhaṃ. Agacchiṃ, agacchamhase. Agamā, agamū. Agamo, agama, agamattha. Agamaṃ, agamamhā. Agamattha, agamatthuṃ. Agamase, agamavhaṃ. Agamiṃ, agamamhase.

එසේම "agacchā", "agacchū", "agaccho", "agaccha", "agacchattha", "agacchaṃ", "agacchamhā", "agacchattha", "agacchatthuṃ", "agacchase", "agacchavhaṃ", "agacchiṃ", "agacchamhase" වේ. "agamā", "agamū", "agamo", "agama", "agamattha", "agamaṃ", "agamamhā", "agamattha", "agamatthuṃ", "agamase", "agamavhaṃ", "agamiṃ", "agamamhase" යනුයි.

Kammani agacchīyattha, gacchīyattha, agamīyattha, gamīyattha, agacchīyatthuṃ, gacchīyatthuṃ, agamīyatthuṃ, gamīyatthuṃ iccādi. Tathā aghammā, aghammū iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි දී "agacchīyattha", "gacchīyattha", "agamīyattha", "gamīyattha", "agacchīyatthuṃ", "gacchīyatthuṃ", "agamīyatthuṃ", "gamīyatthuṃ" යනාදියයි. එසේම "aghammā", "aghammū" යනාදියයි.

Hiyyattanīvibhatti.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියයි.

458. Hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukaṃ.

458. හිය්‍යත්තනී, සප්තමී, පඤ්චමී සහ වත්තමානා යන විභක්තීහු "සර්වධාතුක" (sabbadhātuka) නම් වෙති.

Hiyyattanādayo catasso vibhattiyo sabbadhātukasaññā hontīti hiyyattanādīnaṃ sabbadhātukasaññattā ‘‘ikārāgamo asabbadhātukamhī’’ti vutto ikārāgamo na bhavati.

හිය්‍යත්තනී ආදී විභක්ති සතර "සර්වධාතුක" සංඥාව ලබන බැවින්, හිය්‍යත්තනී ආදිය සර්වධාතුක වීම නිසා, "අසර්වධාතුක විභක්තීන්හි ඉකාර ආගමය වේ" යනුවෙන් පැවසූ ඉකාර ආගමය මෙහි සිදු නොවේ.

Sabbadhātukaṃ.

සර්වධාතුක ප්‍රකරණයයි.

459. Parokkhā a u, e ttha, aṃ mha, ttha re, tho vho, iṃmhe.

459. පරොක්ඛා විභක්තියේ ප්‍රත්‍යයෝ නම්: "a, u, e, ttha, aṃ, mha, ttha, re, tho, vho, iṃ, mhe" යනුයි.

Aādayo dvādasa parokkhāsaññā honti. Akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ parokkhā, taddīpakattā ayaṃ vibhatti parokkhāti vuccati.

"a" ආදී වූ දොළොස් ප්‍රත්‍යයෝ "පරොක්ඛා" යන සංඥාව ලබති. අක්ෂීන්ට හෙවත් ඉන්ද්‍රියයන්ට එපිටින් (පිටුපසින්) වූයේ "පරොක්ඛා" (පරෝක්ෂ) නම් වේ. එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් මේ විභක්තිය "පරොක්ඛා" යැයි කියනු ලැබේ.

460. Apaccakkhe [Pg.275] parokkhātīte.

460. අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ පරෝක්ෂ අතීත කාලයෙහි (පරොක්ඛා විභක්තිය වේ).

Apaccakkhe vattuno indriyāvisayabhūte atīte kāle parokkhāvibhatti hoti. Atikkamma itoti atīto, hutvā atikkantoti attho.

කථා කරන්නාගේ ඉන්ද්‍රියයන්ට විෂය නොවන, අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අතීත කාලයෙහි පරොක්ඛා විභක්තිය වෙයි. "මෙහි සිට ඉක්මවා ගියේ" යන අර්ථයෙන් "අතීත" නම් වේ, එනම් "වී ඉක්ම ගියේය" යනු අර්ථයයි.

Heṭṭhā vuttanayena parokkhāparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ a. ‘‘Bhū a’’itīdha –

කලින් සඳහන් කරන ලද ක්‍රමයට අනුව පරොක්ඛා පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය "a" (අ) වේ. "bhū + a" යන මේ අවස්ථාවේදී –

Vipariṇāmena ‘‘dhātūna’’nti vattate.

විභක්ති විපරිනාමයෙන් "dhātūnaṃ" (ධාතූන්ගේ) යන පදය අනුවර්තනය වේ.

461. Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo.

461. සමහර තැනක ඒක ස්වරයක් ඇති ධාතූන්ගේ මුල් අකුර ද්විත්ව (දෙකක්) වේ.

Dhātūnamādibhūtānaṃ vaṇṇānamekassarānaṃ kvaci dvebhāvo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ kvacisaddo, tena –

ඒක ස්වරයක් ඇති ධාතූන්ගේ මුලට පැමිණෙන අකුරුවල සමහර විට ද්විත්ව භාවයක් (දෙකක් වීම) සිදුවේ. මෙහි "kvaci" (සමහර තැනක) යන වචනය නියමිත විකල්ප අර්ථය සඳහා යෙදී ඇත. එබැවින් –

Kha cha sesu parokkhāyaṃ, dvebhāvo sabbadhātunaṃ;

Appaccaye juhotyādi-ssapi kiccādike kvaci.

"kha", "cha", "sa" යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද, පරොක්ඛා විභක්තියෙහි ද, සියලු ධාතූන්ගේ ද්විත්ව භාවය වේ. 'අ' ප්‍රත්‍යයෙහිදී ද, ජුහෝත්‍යාදී ධාතූන්ගේ ද, කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යය ආදියේදී ද සමහර විට ද්විත්ව භාවය වේ.

‘‘Bhū bhū a’’itīdha –

"bhū bhū + a" යන මේ අවස්ථාවේදී –

462. Pubbobbhāso.

462. ද්විත්ව (දෙකක්) වූ ධාතුවක පළමු කොටස "අභ්‍යාස" (abbhāsa) නම් සංඥාව ලබයි.

Dvebhūtassa dhātussa yo pubbo avayavo, so abbhāsasañño hotīti abbhāsasaññā.

ද්විත්ව වූ ධාතුවෙහි යම් පළමු කොටසක් ඇද්ද, එය "අභ්‍යාස" (abbhāsa) යන සංඥාව ලබන බැවින් මෙය "අභ්‍යාස සංඥාව" වේ.

Abbhāsaggahaṇamanuvattate.

«අභ්‍යාස» යන ග්‍රහණය අනුගමනය කෙරේ (මීළඟ සූත්‍රයට සම්බන්ධ වේ).

463. Antassivaṇṇākāro vā.

463. අභ්‍යාසයේ අවසානයට විකල්පයෙන් ඉ-වර්ණය හෝ අ-කාරය වේ.

Abbhāsassa antassa ivaṇṇo hoti vā, akāro ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena –

අභ්‍යාසයේ අවසානයට විකල්පයෙන් ඉ-වර්ණය හෝ අ-කාරය වේ. මෙහි «වා» ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්පය) සඳහා ය. එම නිසා –

Kha [Pg.276] cha sesu avaṇṇassa,Ikāro sagupussa ī;

Vāssa bhūssa parokkhāyaṃ,Akāro nāparassimeti.

«ඛ», «ඡ», «ස» යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි අ-වර්ණයට ඉ-කාරය ද, «ගුප්» ධාතුව සහිත වූවන්ට ඊ-කාරය ද, පරොක්ඛා විභක්තියෙහි «භූ» ධාතුවට විකල්පයෙන් අ-කාරය ද වේ; අන්‍යයන් පර වූ විට එසේ නොවේ.

Ūkārassa akāro.

ඌ-කාරයට අ-කාරය වේ.

464. Dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā.

464. ද්විතීය (දෙවන) සහ චතුර්ථ (සිව්වන) ව්‍යඤ්ජනයන්ට පිළිවෙළින් ප්‍රථම (පළමු) සහ තෘතීය (තෙවන) ව්‍යඤ්ජනයෝ වෙති.

Abbhāsagatānaṃ dutiyacatutthānaṃ vaggabyañjanānaṃ yathākkamaṃ paṭhamatatiyā hontīti bhakārassa bakāro.

අභ්‍යාසගත වූ ද්විතීය සහ චතුර්ථ වර්ගීය ව්‍යඤ්ජනයන්ට පිළිවෙළින් ප්‍රථම සහ තෘතීය ව්‍යඤ්ජනයෝ වෙති; ඒ අනුව «භ» කාරයට «බ» කාරය වේ.

465. Brūbhūnamāhabhūvā parokkhāyaṃ.

465. පරොක්ඛා විභක්තිය පර වූ කල්හි «බෲ» සහ «භූ» යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් «ආහ» සහ «භූව» යන ආදේශයන් වෙති.

Brūbhūiccetesaṃ dhātūnaṃ āhabhūvaiccete ādesā honti parokkhāvibhattiyanti bhūsaddassa bhūvaādeso, ‘‘saralopo mādesappaccayādimhī’’tiādinā saralopādi, so kira rājā babhūva, te kira babhūvu. Tvaṃ kira babhūve.

«බෲ» සහ «භූ» යන මේ ධාතූන්ට පරොක්ඛා විභක්තියෙහිදී «ආහ» සහ «භූව» යන ආදේශයෝ වෙති. එහිදී «භූ» ශබ්දයට «භූව» යන ආදේශය වන අතර, «සරලෝපෝ මාදේසප්පච්චයාදිම්හි» යනාදී සූත්‍රවලින් ස්වර ලෝප ආදිය සිදු වේ. ඒ අනුව «සෝ කිර රාජා බභූව» (ඒ රජතෙමේ සැබවින්ම වූයේය), «තේ kිර බභූවු» (ඔවුහු සැබවින්ම වූහ), «ත්වං කිර බභූවේ» (තෝ සැබවින්ම වූයෙහි) යනාදී රූප සිද්ධි වේ.

‘‘Dhātūhī’’ti vattate, sīhagatiyā kvaciggahaṇañca.

«ධාතූහි» යන්න මෙහි බලපවත්වන අතර, සිංහගති න්‍යායයෙන් «ක්වචි» යන වචනය ද (මෙහි ග්‍රහණය වේ).

466. Ikārāgamo asabbadhātukamhi.

466. අසබ්බධාතුක විභක්තිය පර වූ කල්හි ඉ-කාර ආගමය වේ.

Sabbasmiṃ asabbadhātukamhi pare kvaci dhātūhi paro ikārāgamo hoti.

සියලුම අසබ්බධාතුක ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ඇතැම් විට ධාතූන්ට පසුව ඉ-කාර ආගමයක් සිදුවේ.

Asabbadhātuke byañja-nādimhe vāyamāgamo;

Kvacādhikārato byañja-nādopi kvaci no siyā.

ව්‍යඤ්ජනයකින් ආරම්භ වන අසබ්බධාතුක ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි මෙම ඉ-කාර ආගමය විකල්පයෙන් සිදු වේ. «ක්වචි» යන අධිකාරය නිසා ව්‍යඤ්ජනාදී වූවත් ඇතැම් විට එය සිදු නොවේ.

Ettha ca ‘‘na sabbadhātukaṃ asabbadhātuka’’miti katvā ‘‘hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātuka’’nti hiyyattanīādīnaṃ sabbadhātukasaññāya vuttattā tadaññā catasso vibhattiyo asabbadhātukanti vuccati.

මෙහිදී, «සබ්බධාතුක නොවන දෙය අසබ්බධාතුක වේ» යන්නෙන්, «හිය්‍යත්තනී, සත්තමී, පඤ්චමී, වත්තමානා යන විභක්තීන් සබ්බධාතුක වේ» යැයි දක්වා ඇති බැවින්, ඉන් බැහැර සෙසු විභක්තීන් සතර අසබ්බධාතුක යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

Tumhe [Pg.277] kira babhūvittha. Ahaṃ kira babhūvaṃ, mayaṃ kira babhūvimha. Attanopade so babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, babhūvimhe.

«තුම්හේ කිර බභූවිත්ථ» (තොප සැබවින්ම වූවාහුය), «අහං කිර බභූවං» (මම සැබවින්ම වූයෙමි), «මයං කිර බභූවිම්හ» (අපි සැබවින්ම වූවෙමු) යනාදී වශයෙනි. අත්තනෝපද පදවලදී: «සෝ බභූවිත්ථ», «බභූවිරේ», «බභූවිත්ථෝ», «බභූවිව්හෝ», «බභූවිං», «බභූවිම්හේ» යන රූප සිද්ධි වේ.

Kammani attanopade īkārāgamayappaccayikārāgamā, anubabhūvīyittha, yappaccayassa asabbadhātukamhi ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā lope kate ivaṇṇāgamo na bhavati, tayā kira anubabhūvittha, anubabhūvire iccādi. Bhāve babhūvīyittha, babhūvittha vā.

කර්ම කාරකයෙහි අත්තනෝපදයේදී ඊ-කාර ආගමය, ය-ප්‍රත්‍යය සහ ඉ-කාර ආගමය වීමෙන් «අනුබභූවීයිත්ථ» යන රූපය වේ. අසබ්බධාතුක විභක්තියෙහි «ක්වචි ධාතූ» යනාදී සූත්‍රයෙන් ය-ප්‍රත්‍යය ලෝප වූ විට, ඉ-වර්ණ ආගමය සිදු නොවේ. එවිට «තයා කිර අනුබභූවිත්ථ», «අනුබභූවිරේ» යනාදී රූප සිද්ධි වේ. භාව කාරකයෙහිදී «බභූවීයිත්ථ» හෝ «බභූවිත්ථ» යන රූප වේ.

Tathā papaca, papacū. Papace, papacittha. Papacaṃ, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho, papacivho. Papaciṃ, papacimhe.

එසේම «පපච», «පපචූ», «පපචේ», «පපචිත්ථ», «පපචං», «පපචිම්හ», «පපචිත්ථ», «පපචිරේ», «පපචිත්ථෝ», «පපචිව්හෝ», «පපචිං», «පපචිම්හේ» යන රූප වේ.

Kammani papaccittha, papaccire iccādi. Tathā apacca, apaccū iccādi.

කර්ම කාරකයෙහිදී «පපච්චිත්ථ», «පපච්චිරේ» යනාදී රූප ද, එසේම «අපච්ච», «අපච්චූ» යනාදී රූප ද වේ.

Gamimhi ‘‘kvacādivaṇṇāna’’ntiādinā dvebhāvo, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā.

«ගමි» ධාතුවෙහිදී «ක්වචාදිවණ්ණානං» යනාදී සූත්‍රයෙන් ද්විත්වභාවය ද, «පුබ්බෝබ්භාසෝ» යන සූත්‍රයෙන් අභ්‍යාස සංඥාව ද වේ.

‘‘Abbhāse’’ti vattate.

«අභ්‍යාසේ» යන පදය මෙහි බලපවත්වයි.

467. Kavaggassa cavaggo.

467. අභ්‍යාසයෙහි වූ ක-වර්ගයේ ව්‍යඤ්ජනයන්ට ච-වර්ගයේ ව්‍යඤ්ජනයෝ වෙති.

Abbhāse vattamānassa kavaggassa cavaggo hotīti vakārassa jakāro, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā anabbhāsassa paṭhamapurisekavacanamhi dīgho. So gāmaṃ jagāma kira, jagama vā, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagamaṃ, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagamiṃ, jagamimhe.

අභ්‍යාසයෙහි පවත්නා ක-වර්ගයේ අකුරුවලට ච-වර්ගයේ අකුරු වන බැවින් ව-කාරයට (ග-කාරයට) ජ-කාරය වේ. «ක්වචි ධාතූ» යනාදී සූත්‍රවලින් අභ්‍යාස නොවන කොටසේ ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචනයෙහි දීර්ඝ වීම සිදු වේ. ඒ අනුව «සෝ ගාමං ජගාම කිර» හෝ «ජගම» (ඔහු ගමට ගියේය), «ජගමු», «ජගමේ», «ජගමිත්ථ», «ජගමං», «ජගමිම්හ», «ජගමිත්ථ», «ජගමිරේ», «ජගමිත්ථෝ», «ජගමිව්හෝ», «ජගමිං», «ජගමිම්හේ» යන රූප සිද්ධි වේ.

Kammani jagamīyittha, jagamittha vā iccādi.

කර්ම කාරකයෙහිදී «ජගමීයිත්ථ» හෝ «ජගමිත්ථ» යනාදී රූප වේ.

Parokkhāvibhatti.

පරොක්ඛා විභක්තියයි.

468. Ajjatanī [Pg.278] ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, amhe.

468. අජ්ජතනී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් වනුයේ: ඊ, උං, ඕ, ත්ථ, ඉං, ම්හා (පරස්සපද) සහ ආ, ඌ, සේ, ව්හං, අං, ම්හේ (අත්තනෝපද) යන්නයි.

Īādayo dvādasa ajjatanīsaññā honti. Ajja bhavo ajjatano, taddīpakattā ayaṃ vibhatti ajjatanīti vuccati.

«ඊ» ආරම්භ කොට ඇති ප්‍රත්‍යයන් දොළස අජ්ජතනී සංඥාව ලබයි. අද දින සිදු වූයේ «අජ්ජතන» නම් වේ, එය දක්වන බැවින් මෙම විභක්තිය «අජ්ජතනී» යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

‘‘Apaccakkhe, atīte, paccakkhe’’ti ca vattate.

«අපච්චක්ඛේ», «අතීතේ» සහ «පච්චක්ඛේ» යන පද මෙහි බලපවත්වයි.

469. Samīpejjatanī.

469. සමීප අතීතයෙහි අජ්ජතනී විභක්තිය වේ.

Samīpe samīpato paṭṭhāya ajjappabhuti atīte kāle paccakkhe ca apaccakkhe ca ajjatanīvibhatti hotīti ajjatanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ī.

සමීපයෙහි වූ, එනම් අද පටන් ළඟම වූ අතීත කාලයෙහි, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ කාලයෙහි අජ්ජතනී විභක්තිය වේ; එහිදී අජ්ජතනී පරස්සපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය «ඊ» වේ.

Pure viya akārāgamo, vuddhādi ca, ‘‘kvaci dhātuvibhattī’’tiādinā īmhādivibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ, oāavacanānaṃ itthaamādesā ca, saralopādi, so abhavi, abhavī vā, akārāgamābhāve bhavi.

පෙර මෙන්ම අ-කාර ආගමය ද, වෘද්ධි ආදිය ද සිදුවන අතර, «ක්වචි ධාතුවිභත්ති» යනාදී සූත්‍රයෙන් «ඊ», «ම්හා» ආදී විභක්තීන්ට ඇතැම් විට ලඝු (කෙටි) වීම ද, «ඕ» ආදී වචනයන්ට «ඉත්ථ» සහ «අ» යන ආදේශයන් ද, ස්වර ලෝප ආදිය ද සිදු වේ. ඒ අනුව «සෝ අභවි» හෝ «අභවී» වන අතර, අ-කාර ආගමය නොවුණු කල්හි «භවි» යන රූපය ද වේ.

Maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.

මණ්ඩූකගති (ගෙම්බෙකු පනින්නාක් මෙන් මඟ හැර යාමේ) න්‍යායයෙන් «වා» යන පදය මෙහි බලපවත්වයි.

470. Sabbato uṃ iṃ su.

470. සියලු ධාතූන්ට පසුව «උං» ප්‍රත්‍යයට «ඉංසු» ආදේශය වේ.

Sabbehi dhātūhi uṃvibhattissa iṃsvādeso hoti vā.

සියලු ධාතූන්ගෙන් පර වූ «උං» විභක්ති ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් «ඉංසු» යන ආදේශය වේ.

Te abhaviṃsu, bhaviṃsu vā, abhavuṃ, bhavuṃ vā. Tvaṃ abhavi, bhavi vā, abhavo, bhavo vā, tumhe abhavittha, bhavittha vā, ikārāgamo. Ahaṃ abhaviṃ, bhaviṃ vā, mayaṃ abhavimha, bhavimha vā, abhavimhā, bhavimhā vā. So abhavittha, bhavittha vā, abhavā, bhavā vā, abhavū, bhavū vā. Abhavise, bhavise vā, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ vā. Abhavaṃ[Pg.279], bhavaṃ vā, abhava, bhava vā, abhavimhe, bhavimhe vā.

«තේ අභවිංසු» හෝ «භවිංසු», «අභවුං» හෝ «භවුං» ද වේ. «ත්වං අභවි» හෝ «භවි», «අභවෝ» හෝ «භවෝ» ද වේ. «තුම්හේ අභවිත්ථ» හෝ «භවිත්ථ» යන්නෙහි ඉ-කාර ආගමය වේ. «අහං අභවිං» හෝ «භවිං», «මයං අභවිම්හ» හෝ «භවිම්හ», «අභවිම්හා» හෝ «භවිම්හා» ද වේ. «සෝ අභවිත්ථ» හෝ «භවිත්ථ», «අභවා» හෝ «භවා», «අභවූ» හෝ «භවූ» ද වේ. «අභවිසේ» හෝ «භවිසේ», «අභවිව්හං» හෝ «භවිව්හං» ද වේ. «අභවං» හෝ «භවං», «අභව» හෝ «භව» ද, «අභවිම්හේ» හෝ «භවිම්හේ» ද වේ.

Kammani yappaccayalope vuddhiavādesādi, sukhaṃ tayā anubhavittha, anvabhūyittha, anubhūyittha vā iccādi. Parassapadatte tayā anvabhūyi, anubhūyi, anvabhūyī, anubhūyī vā, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ. Tvaṃ anvabhūyi, anubhūyi, tumhe anvabhūyittha, anubhūyittha. Ahaṃ anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, mayaṃ anvabhūyimha, anubhūyimha, anvabhūyimhā, anubhūyimhā vā. Bhāve abhavittha, abhūyittha tayā.

කර්ම කාරකයෙහිදී ය-ප්‍රත්‍යය ලෝප වූ කල්හි වෘද්ධිය සහ «අව» ආදේශය ආදිය සිදු වේ; ඒ අනුව «සුඛං තයා අනුභවිත්ථ», «අන්වභූයිත්ථ» හෝ «අනුභූයිත්ථ» යනාදී රූප වේ. පරස්සපදයේදී: «තයා අන්වභූයි», «අනුභූයි», «අන්වභූයී», «අනුභූයී» හෝ, «අන්වභූයිංසු», «අනුභූයිංසු», «අන්වභූයුං», «අනුභූයුං» ද වේ. «ත්වං අන්වභූයි», «අනුභූයි», «තුම්හේ අන්වභූයිත්ථ», «අනුභූයිත්ථ» ද වේ. «අහං අන්වභූයිං», «අනුභූයිං», «මයං අන්වභූයිම්හ», «අනුභූයිම්හ», «අන්වභූයිම්හා» හෝ «අනුභූයිම්හා» ද වේ. භාව කාරකයෙහිදී «අභවිත්ථ» හෝ «තයා අභූයිත්ථ» යනාදී රූප වේ.

So apaci, paci, apacī, pacī vā, te apaciṃsu, paciṃsu, apacuṃ, pacuṃ. Tvaṃ apaci, paci, apaco, paco vā, tumhe apacittha, pacittha. Ahaṃ apaciṃ, paciṃ, mayaṃ apacimha, pacimha, apacimhā, pacimhā vā. So apacittha, pacittha, apacā, pacā vā, apacū, pacū. Apacise, apacivhaṃ. Apacaṃ, pacaṃ, apaca, paca vā, apacimhe, pacimhe.

«සෝ අපචි», «පචි», «අපචී» හෝ «පචී» ද, «තේ අපචිංසු», «පචිංසු», «අපචුං», «පචුං» ද වේ. «ත්වං අපචි», «පචි», «අපචෝ» හෝ «පචෝ» ද, «තුම්හේ අපචිත්ථ», «පචිත්ථ» ද වේ. «අහං අපචිං», «පචිං», «මයං අපචිම්හ», «පචිම්හ», «අපචිම්හා» හෝ «පචිම්හා» ද වේ. «සෝ අපචිත්ථ», «පචිත්ථ», «අපචා» හෝ «පචා», «අපචූ» හෝ «පචූ» ද වේ. «අපචිසේ», «අපචිව්හං» ද වේ. «අපචං», «පචං», «අපච» හෝ «පච», «අපචිම්හේ» හෝ «පචිම්හේ» ද වේ.

Kammani apaccittha, paccittha iccādi. Parassapadatte apacci, pacci, apaccī, paccī vā, apacciṃsu, pacciṃsu, apaccuṃ, paccuṃ. Apacci, pacci, apacco, pacco vā, apaccittha, paccittha. Apacciṃ, pacciṃ, apaccimha, paccimha, apaccimhā, paccimhā vā.

කර්ම කාරකයෙහිදී «අපච්චිත්ථ», «පච්චිත්ථ» යනාදී රූප වේ. පරස්සපදයේදී: «අපච්චි», «පච්චි», «අපච්චී» හෝ «පච්චී», «අපච්චිංසු», «පච්චිංසු», «අපච්චුං», «පච්චුං» ද වේ. «අපච්චි», «පච්චි», «අපච්චෝ» හෝ «පච්චෝ», «අපච්චිත්ථ», «පච්චිත්ථ» ද වේ. «අපච්චිං», «පච්චිං», «අපච්චිම්හ», «පච්චිම්හ», «අපච්චිම්හා» හෝ «පච්චිම්හා» ද වේ.

So gāmaṃ agacchī, gacchī, agacchi, gacchi vā, te agacchiṃsu, gacchiṃsu, agacchuṃ, gacchuṃ. Tvaṃ agacchi, gacchi, agaccho, gaccho vā, tumhe agacchittha, gacchittha. Ahaṃ agacchiṃ, gacchiṃ, mayaṃ agacchimha, gacchimha, agacchimhā, gacchimhā vā.

«සෝ ගාමං අගච්ඡී», «ගච්ඡී», «අගච්ඡි» හෝ «ගච්ඡි» ද, «තේ අගච්ඡිංසු», «ගච්ඡිංසු», «අගච්ඡුං», «ගච්ඡුං» ද වේ. «ත්වං අගච්ඡි», «ගච්ඡි», «අගච්ඡෝ» හෝ «ගච්ඡෝ» ද, «තුම්හේ අගච්ඡිත්ථ», «ගච්ඡිත්ථ» ද වේ. «අහං අගච්ඡිං», «ගච්ඡිං», «මයං අගච්ඡිම්හ», «ගච්ඡිම්හ», «අගච්ඡිම්හා» හෝ «ගච්ඡිම්හා» ද වේ.

‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā ajjatanimhi gamissa cchassa kvaci ñchādeso, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī vā, te agañchiṃsu[Pg.280], gañchiṃsu, agañchuṃ, gañchuṃ. Tvaṃ agañchi, gañchi, agañcho, gañcho vā, tumhe agañchittha, gañchittha. Ahaṃ agañchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ agañchimha, gañchimha, agañchimhā, gañchimhā vā.

“Kvaci dhātū” යනාදී සූත්‍රයෙන් අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ‘ගමු’ ධාතුවෙහි ‘ච්ඡ’ යන්නට ඇතැම් විට ‘ඤ්ඡ’ ආදේශය වේ. (එවිට) agañchi, gañchi, agañchī, gañchī ද, (බහුවචනයෙන්) te agañchiṃsu, gañchiṃsu, agañchuṃ, gañchuṃ ද වේ. (මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) tvaṃ agañchi, gañchi, agañcho, gañcho vā ද, (බහුවචනයෙන්) tumhe agañchittha, gañchittha ද වේ. (උත්තම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ahaṃ agañchiṃ, gañchiṃ ද, (බහුවචනයෙන්) mayaṃ agañchimha, gañchimha, agañchimhā, gañchimhā vā ද වේ.

Cchādesābhāve so agami, gami, agamī, gamī vā, ‘‘karassa kāsattamajjatanimhī’’ti ettha bhāvaniddesena, ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena vā sāgame ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā byañjanato ākārāgamo, agamāsi, uṃvacanassa kvaci aṃsvādeso, ucāgamo tthamhesu kvaci, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ, tvaṃ agami, gami, agamo, gamo vā, agamittha, gamittha, agamuttha, gamuttha. Ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamimha, gamimha, agamumha, gamumha, agamimhā, gamimhā vā.

‘ච්ඡ’ ආදේශය නොවීමෙහි දී ‘so agami, gami, agamī, gamī vā’ ද වේ. “karassa kāsattamajjatanimhī” යන සූත්‍රයෙහි භාවනිර්දේශයෙන් හෝ “sattamajjatanimhī” යන යෝගවිභාගයෙන් හෝ ‘ස’ කාරාගමය වූ කල්හි, “kvaci dhātū” යනාදී සූත්‍රයෙන් ව්‍යඤ්ජනයට පසුව ‘ආ’ කාරාගමය වී ‘agamāsi’ ද වේ. ‘උං’ ප්‍රත්‍යයට ඇතැම් විට ‘අංසු’ ආදේශය ද, ‘ත්ථ’ සහ ‘ම්හ’ ප්‍රත්‍යයන්හි ඇතැම් විට ‘උ’ කාරාගමය ද වීමෙන්, ‘agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ’ ද, (මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ‘tvaṃ agami, gami, agamo, gamo vā’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘agamittha, gamittha, agamuttha, gamuttha’ ද වේ. (උත්තම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ‘ahaṃ agamiṃ, gamiṃ’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘agamimha, gamimha, agamumha, gamumha, agamimhā, gamimhā vā’ ද වේ.

‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā gamissa ajjatanimhi gādeso ca, so ajjhagā, paralopo, te ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhago, tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagiṃ, mayaṃ ajjhagumha.

“Kvaci dhātū” යනාදී සූත්‍රයෙන් අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ‘ගමු’ ධාතුවට ‘ගා’ ආදේශය ද වේ. (එවිට) ‘so ajjhagā’ (මෙහි පරලෝපය වේ) ද, (බහුවචනයෙන්) ‘te ajjhaguṃ’ ද වේ. (මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ‘tvaṃ ajjhago’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘tumhe ajjhaguttha’ ද වේ. (උත්තම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ‘ahaṃ ajjhagiṃ’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘mayaṃ ajjhagumha’ ද වේ.

Attanopade so agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha iccādi. Cchādesābhāve so agamittha, gamittha, agamā, gamā, te agamū, gamū, ajjhagū, agū. Tvaṃ agamise, gamise, agamivhaṃ, gamivhaṃ. Ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama, ajjhagaṃ vā, agamimhe, gamimhe.

අත්තනෝපද ප්‍රත්‍යයයන්හි දී ‘so agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha’ යනාදී වශයෙන් වේ. ‘ච්ඡ’ ආදේශය නොවීමෙහි දී ‘so agamittha, gamittha, agamā, gamā’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘te agamū, gamū, ajjhagū, agū’ ද වේ. (මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ‘tvaṃ agamise, gamise’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘agamivhaṃ, gamivhaṃ’ ද වේ. (උත්තම පුරුෂ ඒකවචනයෙන්) ‘ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama, ajjhagaṃ vā’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘agamimhe, gamimhe’ ද වේ.

Kamme gāmo agacchīyittha tena, gacchīyittha, agañchiyittha, gañchiyittha, agamīyittha, gamīyittha, agamittha, gamittha iccādi. Parassapadatte agacchīyi, gacchīyi vā, agamīyi, gamīyi [Pg.281] vā, agacchīyuṃ, agamīyuṃ vā. Tathā aghammīyi, aghammīyiṃsu iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘gāmo agacchīyittha tena’ (ඔහු විසින් ගමට යන ලදී), ‘gacchīyittha, agañchiyittha, gañchiyittha, agamīyittha, gamīyittha, agamittha, gamittha’ යනාදී වශයෙන් වේ. පරස්සපද වීමෙහි දී ‘agacchīyi, gacchīyi vā’ ද, ‘agamīyi, gamīyi vā’ ද, (බහුවචනයෙන්) ‘agacchīyuṃ, agamīyuṃ vā’ ද වේ. එසේම ‘aghammīyi, aghammīyiṃsu’ යනාදී වශයෙන් ද වේ.

‘‘Hiyyattanī, ajjatanī’’ti ca vattate.

‘Hiyyattanī’ (හිය්‍යත්තනී) සහ ‘ajjatanī’ (අජ්ජතනී) යන්න ද මෙහි බලපවත්වයි.

471. Māyoge sabbakāle ca.

471. ‘Mā’ (මා) නිපාතය යෙදෙන කල්හි සියලු කාලයන්හි ද (මේවා යෙදේ).

Yadāmāyogo, tadā hiyyattanajjatanīvibhattiyo sabbakālepi honti, casaddena pañcamī ca. Mā bhavati, mā bhavā, mā bhavissatīti vā atthe hiyyattanajjatanīpañcamī vibhattiyo, sesaṃ neyyaṃ, so mā bhavā, mā bhavī, mā te bhavantvantarāyā. Mā pacā, mā pacī, mā pacatu. Mā gacchā, mā gacchī, mā gacchatu. Mā kañci pāpamāgamā, mā agami, mā gamā, mā gamī, mā gametu. Tvaṃ mā gaccho, mā gacchi, mā gacchāhi iccādi.

යම් කලෙක ‘mā’ නිපාතය හා යෙදේ ද, එකල්හි හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්ති සියලු කාලයන්හිම වෙත්. (සූත්‍රයේ ඇති) ‘ca’ ශබ්දයෙන් පඤ්චමී විභක්තිය ද වේ. ‘mā bhavati’, ‘mā bhavā’ හෝ ‘mā bhavissati’ යන අර්ථයන්හි හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී සහ පඤ්චමී විභක්ති වෙත්. ඉතිරිය දත යුතුය. ‘so mā bhavā’, ‘mā bhavī’, ‘mā te bhavantvantarāyā’ (ඔබට කිසිදු උපද්‍රවයක් නොවේවා). ‘Mā pacā’, ‘mā pacī’, ‘mā pacatu’. ‘Mā gacchā’, ‘mā gacchī’, ‘mā gacchatu’. ‘Mā kañci pāpamāgamā’, ‘mā agami’, ‘mā gamā’, ‘mā gamī’, ‘mā gametu’. (මධ්‍යම පුරුෂයෙන්) ‘tvaṃ mā gaccho’, ‘mā gacchi’, ‘mā gacchāhi’ යනාදී වශයෙනි.

Atītakālikavibhatti.

අතීත කාලීන විභක්තියි.

472. Bhavissantī ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmissāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃssāmhe.

472. භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) විභක්ති ප්‍රත්‍යයයෝ නම්: ‘ssati, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmi, ssāma’ (පරස්සපද) සහ ‘ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe’ (අත්තනෝපද) යන්නයි.

Ssatyādīnaṃ dvādasannaṃ vacanānaṃ bhavissantīsaññā hoti. Bhavissatīti bhavissanto, taṃkāladīpakattā ayaṃ vibhatti bhavissantīti vuccati.

‘ssati’ යනාදී ප්‍රත්‍යය දොළොසට ‘භවිස්සන්තී’ යන සංඥාව වේ. ‘bhavissati’ යනු අනාගතයෙහි සිදු වන දෙයයි. එම කාලය පවසන බැවින් මේ විභක්තිය ‘භවිස්සන්තී’ යැයි කියනු ලැබේ.

473. Anāgate bhavissantī.

473. අනාගත කාලයෙහි භවිස්සන්තී විභක්තිය වේ.

Anāgate kāle bhavissantīvibhatti hoti.

අනාගත කාලයෙහි දී භවිස්සන්තී විභක්තිය යෙදේ.

Atītepi bhavissantī, taṃkālavacanicchayā;

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissa’’ntiādisu.

‘Anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ (අනේක ජාති සංසාරයෙහි සැරිසැරුවෙමි) යනාදී තැන්හි, එම කාලය පැවසීමේ කැමැත්ත නිසා අතීත කාලයෙහි ද භවිස්සන්තී විභක්තිය යෙදේ.

Na [Pg.282] āgato anāgato, paccayasāmaggiyaṃ sati āyatiṃ uppajjanārahoti attho, ikārāgamo, vuddhiavādesā, saralopādi ca.

නොපැමිණි බැවින් ‘අනාගත’ නම් වේ. ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය ඇති කල්හි මතු උපදින්නට සුදුසු වූයේ යන්න එහි අර්ථයයි. ‘ඉ’ කාරාගමය ද, වෘද්ධි සහ ‘අව්’ ආදේශය ද, ස්වර ලෝප ආදිය ද මෙහි සිදු වේ.

Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

bhavissati, bhavissanti. bhavissasi, bhavissatha. bhavissāmi, bhavissāma. bhavissate, bhavissante. bhavissase, bhavissavhe. bhavissaṃ, bhavissāmhe.

Kamme yappaccayalopo, sukhaṃ tayā anubhavissate, anubhavissante. Anubhavissase, anubhavissavhe. Anubhavissaṃ, anubhavissāmhe. Parassapadatte anubhavissati devadattena, anubhavissanti iccādi. Bhāve bhavissate tena, yappaccayalopābhāve anubhūyissate, anubhūyissante iccādi. Bhāve bhūyissate.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ලෝප වන අතර, ‘sukhaṃ tayā anubhavissate’ (තොප විසින් සැප අනුභව කරනු ලබන්නේය), ‘anubhavissante’ ද වේ. ‘anubhavissase, anubhavissavhe’ ද ‘anubhavissaṃ, anubhavissāmhe’ ද වේ. පරස්සපද වීමෙහි දී ‘anubhavissati devadattena’ (දේවදත්ත විසින් අනුභව කරනු ලබන්නේය), ‘anubhavissanti’ යනාදී වශයෙන් වේ. භාව කාරකයෙහි දී ‘bhavissate tena’ (ඔහු විසින් වනු ලබන්නේය) ද, ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ලෝප නොවීමෙහි දී ‘anubhūyissate, anubhūyissante’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. භාව කාරකයෙහි ‘bhūyissate’ ද වේ.

Tathā pacissati, pacissanti. Pacissasi, pacissatha. Pacissāmi, pacissāma. Pacissate, pacissante. Pacissase, pacissavhe. Pacissaṃ, pacissāmhe.

එසේම, pacissati, pacissanti. pacissasi, pacissatha. pacissāmi, pacissāma. pacissate, pacissante. pacissase, pacissavhe. pacissaṃ, pacissāmhe.

Kamme paccissate odano devadattena, paccissante iccādi. Parassapadatte paccissati, paccissanti. Paccissasi, paccissatha. Paccissāmi, paccissāma.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘paccissate odano devadattena’ (දේවදත්ත විසින් බත් පිසිනු ලබන්නේය), ‘paccissante’ යනාදී වශයෙන් වේ. පරස්සපද වීමෙහි දී ‘paccissati, paccissanti. paccissasi, pacissatha. paccissāmi, pacissāma’ (යනුවෙන් වේ).

Gacchissati, gacchissanti. Gacchissasi, gacchissatha. Gacchissāmi, gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. So saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi.

gacchissati, gacchissanti. gacchissasi, gacchissatha. gacchissāmi, gacchissāma. gacchissate, gacchissante. gacchissase, gacchissavhe. gacchissaṃ, gacchissāmhe. (ගමන අර්ථයෙහි) ‘so saggaṃ gamissati’ (ඔහු ස්වර්ගයට යන්නේය), ‘gamissanti. gamissasi, gamissatha. gamissāmi, gamissāma’ යනාදී වශයෙනි.

Kamme gacchīyissate, gacchīyissante. Gacchīyissati, gacchīyissanti vā, gamīyissate, gamīyissante. Gamīyissati, gamīyissanti vā iccādi. Yappaccayalope gamissate[Pg.283], gamissante. Gamissati, gamissanti vā. Tathā ghammissati, ghammissanti iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘gacchīyissate, gacchīyissante’ හෝ ‘gacchīyissati, gacchīyissanti vā’ ද, ‘gamīyissate, gamīyissante’ හෝ ‘gamīyissati, gamīyissanti vā’ යනාදී වශයෙන් වේ. ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ලෝප වූ කල්හි ‘gamissate, gamissante’ හෝ ‘gamissati, gamissanti vā’ ද වේ. එසේම ‘ghammissati, ghammissanti’ යනාදී වශයෙන් ද වේ.

Bhavissantīvibhatti.

භවිස්සන්තී විභක්තියි.

484. Kālātipatti ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃssāmhase.

484. කාලාතිපත්ති විභක්ති ප්‍රත්‍යයයෝ නම්: ‘ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā’ (පරස්සපද) සහ ‘ssatha, ssisu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase’ (අත්තනෝපද) යන්නයි.

Ssādīnaṃ dvādasannaṃ kālātipattisaññā hoti. Kālassa atipatanaṃ kālātipatti, sā pana viruddhapaccayūpanipātato, kāraṇavekallato vā kriyāya anabhinibbatti, taddīpakattā ayaṃ vibhatti kālātipattīti vuccati.

‘ssā’ යනාදී ප්‍රත්‍යය දොළොසට ‘කාලාතිපත්ති’ යන සංඥාව වේ. කාලය ඉක්මවා යාම ‘කාලාතිපත්ති’ නම් වේ. එය වනාහි විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීමෙන් හෝ හේතූන්ගේ අඩුපාඩුකම්වලින් ක්‍රියාව සිද්ධ නොවීමයි. එය ප්‍රකාශ කරන බැවින් මේ විභක්තිය ‘කාලාතිපත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.

475. Kriyātipannetīte kālātipatti.

475. ක්‍රියාව සිදු නොවී අතීත වූ කල්හි කාලාතිපත්ති විභක්තිය වේ.

Kriyātipannamatte atīte kāle kālātipattivibhatti hoti. Kriyāya atipatanaṃ kriyātipannaṃ, taṃ pana sādhakasattivirahena kriyāya accantānuppatti. Ettha ca kiñcāpi na kriyā atītasaddena voharitabbā, tathāpi takkiriyuppattippaṭibandhakarakriyāya kālabhedena atītavohāro labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.

ක්‍රියාව සිදු නොවී ඉක්ම ගිය අතීත කාලයෙහි කාලාතිපත්ති විභක්තිය වේ. ක්‍රියාවේ ඉක්මවා යාම ‘ක්‍රියාතිපන්න’ නම් වේ. එය වනාහි සාධක ශක්තිය නොමැති වීමෙන් ක්‍රියාව සහමුලින්ම නූපදීමයි. මෙහි දී යම් හෙයකින් එම ක්‍රියාව ‘අතීත’ යන වචනයෙන් ව්‍යවහාර නොකළ යුතු වුවද, එම ක්‍රියාවේ ඉපදීමට බාධා කළ ක්‍රියාවෙහි කාල භේදය නිසා එයට ‘අතීත’ යන ව්‍යවහාරය ලැබෙන බව දත යුතුය.

Kālātipattiparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ssā, akārikārāgamā, vuddhiavādesā ca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ssā ssāmhāvibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ, ssevacanassa ca attaṃ.

කාලාතිපත්ති පරස්සපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය ‘ssā’ වේ. ‘අ’ කාර සහ ‘ඉ’ කාර ආගමයන් ද, වෘද්ධි සහ ‘අව්’ ආදේශයන් ද වේ. “kvaci dhātū” යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ssā’ සහ ‘ssāmhā’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ට ඇතැම් විට ලඝු (හ්‍රස්ව) වීම ද, ‘sse’ ප්‍රත්‍යයට ‘අ’ කාරය ආදේශ වීම ද සිදු වේ.

So ce paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissāvā, te ce taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu, bhavissaṃsu. Evaṃ tvaṃ abhavissa, bhavissa, abhavisse vā, tumhe abhavissatha, bhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ, bhavissaṃ, mayaṃ [Pg.284] abhavissamha, bhavissamha, abhavissāmhā, bhavissāmhā vā. So abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.

ඔහු ඉදින් පළමු වයසේදී (තරුණ කල) පැවිද්ද ලැබුවේ නම්, රහත් වන්නට තිබුණි (arahā abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissā). ඔවුහු ඉදින් එය ලැබුවාහු නම්, රහත් වන්නාහුය (arahanto abhavissaṃsu, bhavissaṃsu). මෙසේ නුඹ වන්නට තිබුණි (abhavissa, bhavissa, abhavisse), තොප වන්නට තිබුණි (abhavissatha, bhavissatha). මම වන්නට තිබුණි (abhavissaṃ, bhavissaṃ), අපි වන්නට තිබුණි (abhavissamha, bhavissamha, abhavissāmhā, bhavissāmhā). ඔහු වන්නට තිබුණි (abhavissatha, abhavissisu). නුඹ වන්නට තිබුණි (abhavissase, abhavissavhe). මම වන්නට තිබුණි (abhavissiṃ, abhavissāmhase).

Kamme anvabhavissatha, anvabhavissisu. Anvabhūyissatha vā iccādi. Parassapadatte anvabhavissa, anvabhavissaṃsu. Anvabhūyissa vā iccādi. Bhāve abhavissatha devadattena, abhūyissatha.

කර්ම කාරකයෙහි 'anvabhavissatha', 'anvabhavissisu', 'anvabhūyissatha' යනාදී රූප වේ. පරස්මෛපද භාවයෙහිදී 'anvabhavissa', 'anvabhavissaṃsu', 'anvabhūyissa' යනාදී රූප වේ. භාව කාරකයෙහි 'devadattena abhavissatha' (දේවදත්තයා විසින් වන්නට තිබුණි), 'abhūyissatha' යනාදී රූප වේ.

Tathā so ce taṃ dhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa, pacissa, apacissā, pacissā vā, apacissaṃsu, pacissaṃsu. Apacissa, pacissa, apacisse, pacisse vā, apacissatha, pacissatha. Apacissaṃ, pacissaṃ, apacissamha, pacissamha, apacissāmhā, pacissāmhā vā. Apacissatha, pacissatha, apacissisu, pacissisu. Apacissase, pacissase, apacissavhe, pacissavhe. Apacissiṃ, pacissiṃ, apacissāmhase, pacissāmhase.

එසේම ඔහු ඉදින් ඒ ධනය ලැබුවේ නම්, බත් පිසින්නට තිබුණි (apacissa, pacissa, apacissā, pacissā). ඔවුහු (ලැබුවාහු නම් පිසින්නට තිබුණි - apacissaṃsu, pacissaṃsu). නුඹ පිසින්නට තිබුණි (apacissa, pacissa, apacisse, pacisse), තොප පිසින්නට තිබුණි (apacissatha, pacissatha). මම පිසින්නට තිබුණි (apacissaṃ, pacissaṃ), අපි පිසින්නට තිබුණි (apacissamha, pacissamha, apacissāmhā, pacissāmhā). ඔහු පිසින්නට තිබුණි (apacissatha, pacissatha, apacissisu, pacissisu). නුඹ පිසින්නට තිබුණි (apacissase, pacissase, apacissavhe, pacissavhe). මම පිසින්නට තිබුණි (apacissiṃ, pacissiṃ, apacissāmhase, pacissāmhase).

Kamme apacissatha odano devadattena, apacissisu. Yappaccayalopābhāve apacīyissatha iccādi. Parassapadatte apaccissa tena, paccissa, apaccissā, paccissā vā, apaccissaṃsu, paccissaṃsu iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'odano devadattena apacissatha' (දේවදත්තයා විසින් බත් පිසින්නට තිබුණි), 'apacissisu' යනාදී රූප වේ. ය-ප්‍රත්‍යය ලොප් නොවීමෙහිදී 'apacīyissatha' යනාදී රූප වේ. පරස්මෛපද භාවයෙහිදී 'apaccissa tena' (ඔහු විසින් පිසින්නට තිබුණි), 'paccissa', 'apaccissā', 'paccissā', 'apaccissaṃsu', 'paccissaṃsu' යනාදී රූප වේ.

So agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissāvā, agacchissaṃsu, gacchissaṃsu. Tvaṃ agacchissa, gacchissa, agacchisse, gacchisse vā, agacchissatha, gacchissatha. Agacchissaṃ, gacchissaṃ, agacchissamha, gacchissamha, agacchissāmhā, gacchissāmhā vā. Agamissa, gamissa, agamissā, gamissā vā, agamissaṃsu, gamissaṃsu. Agamissa, gamissa, agamisse vā, agamissatha, gamissatha. Agamissaṃ[Pg.285], gamissaṃ, agamissamha, gamissamha, agamissāmhā, gamissāmhā vā. Agacchissatha, gacchissatha vā iccādi.

ඔහු යන්නට තිබුණි (agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissā). ඔවුහු යන්නට තිබුණි (agacchissaṃsu, gacchissaṃsu). නුඹ යන්නට තිබුණි (agacchissa, gacchissa, agacchisse, gacchisse), තොප යන්නට තිබුණි (agacchissatha, gacchissatha). මම යන්නට තිබුණි (agacchissaṃ, gacchissaṃ), අපි යන්නට තිබුණි (agacchissamha, gacchissamha, gacchissāmhā, gacchissāmhā). (ගම් ධාතුවෙන්) ඔහු යන්නට තිබුණි (agamissa, gamissa, agamissā, gamissā), ඔවුහු යන්නට තිබුණි (agamissaṃsu, gamissaṃsu). නුඹ යන්නට තිබුණි (agamissa, gamissa, agamisse), තොප යන්නට තිබුණි (agamissatha, gamissatha). මම යන්නට තිබුණි (agamissaṃ, gamissaṃ), අපි යන්නට තිබුණි (agamissamha, gamissamha, agamissāmhā, gamissāmhā). 'agacchissatha', 'gacchissatha' යනාදී රූප ද වේ.

Kamme agacchīyissatha, agamīyissatha, agacchīyissa, agamīyissaiccādi. Tathā aghammissā, aghammissaṃsu iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'agacchīyissatha', 'agamīyissatha', 'agacchīyissa', 'agamīyissa' යනාදී රූප වේ. එසේම 'aghammissā', 'aghammissaṃsu' යනාදී රූප ද වේ.

Kālātipattivibhatti.

කාලාතිපත්ති විභක්තියයි.

Pañcamī sattamī vatta-mānā sampatināgate;

Bhavissantī parokkhādī, catassotītakālikā.

පංචමී, සත්තමී සහ වත්තමානා (යන විභක්ති තුන) වර්තමාන කාලයෙහි හා අනාගත කාලයෙහි ද වේ. භවිස්සන්ති විභක්තිය අනාගත කාලයෙහි ද, පරොක්ඛා ආදී (පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, කාලාතිපත්ති යන) සතර අතීත කාලයෙහි ද වේ.

Chakālikavibhattividhānaṃ.

ෂඩ් කාලික විභක්ති විධානයයි.

Vikaraṇavidhāna

විකරණ විධානය

Isu icchākantīsu, pure viya dhātvantalopo, tyādyuppatti, appaccayo ca.

'ඉසු' ධාතුව කැමැත්ත (icchā, kanti) යන අර්ථයෙහි වැටේ. පෙර පරිදිම ධාතු අන්තය ලොප් වීම, ති-ආදී විභක්ති පැමිණීම සහ 'අ' ප්‍රත්‍යය වීම සිදු වේ.

‘‘Dhātūna’’nti vattamāne –

'ධාතූනං' යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි -

476. Isuyamūnamanto ccho vā.

476. ඉසු සහ යමු යන ධාතූන්ගේ අන්තයට 'ච්ඡ' ආදේශය විකල්පයෙන් වේ.

Isuyamuiccetesaṃ dhātūnaṃ anto ccho hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, ‘‘anto ccho vā’’ti yogavibhāgena āsassapi. So saggaṃ icchati, icchanti. Icchasi, icchatha. Icchāmi, icchāma. Cchādesābhāve asaṃyogantattā ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, esati, esanti iccādi.

'ඉසු', 'යමු' යන මේ ධාතූන්ගේ අන්තයට 'ච්ඡ' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. මෙහි 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි පවතී. 'අන්තෝ ච්ඡෝ වා' යන යෝග විභාගයෙන් 'ආස' ධාතුවට ද (මෙය) වේ. ඔහු ස්වර්ගය කැමති වෙයි (saggaṃ icchati), ඔවුහු කැමති වෙති (icchanti). නුඹ කැමති වෙයි (icchasi), තොප කැමති වෙති (icchatha). මම කැමති වෙමි (icchāmi), අපි කැමති වෙමු (icchāma). 'ච්ඡ' ආදේශය නොවන කල්හි, අසංයුක්ත අන්තයක් ඇති බැවින් 'අඤ්ඤේසු ච' යන්නෙන් වෘද්ධි වී 'esati', 'esanti' යනාදී රූප වේ.

Kamme attanopadassa yebhuyyena parassapadattameva payojīyati, tena cettha attanopade rūpāni saṅkhipissāma. So icchīyati, esīyati, issate, issati, yakārassa [Pg.286] pubbarūpattaṃ. Tathā icchatu, esatu. Iccheyya, eseyya. Parokkhāhiyyattanīsu pana rūpāni sabbattha payogamanugamma payojetabbāni, icchi, esi. Icchissati, esissati. Icchissā, esissā icchādi.

කර්ම කාරකයෙහි ආත්මනේපදයට බොහෝ සෙයින් පරස්මෛපද භාවයම යෙදේ. එබැවින් මෙහි ආත්මනේපද රූප අපි සංක්ෂිප්ත කරමු. ඔහු කැමති කරනු ලැබේ (icchīyati, esīyati, issate, issati - මෙහි ය-කාරය පූර්ව රූප වීම සිදු වේ). එසේම 'icchatu', 'esatu' ද, 'iccheyya', 'eseyya' ද වේ. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී විභක්තීන්හි රූප වනාහි හැම තැනම භාවිතය අනුව යෙදිය යුතුය; 'icchi', 'esi' (කැමති විය) ලෙස වේ. 'icchissati', 'esissati' (කැමති වන්නේය), 'icchissā', 'esissā' යනාදී රූප වේ.

Yamu uparame, nipubbo, cchādeso ca. Niyacchati, niyacchanti. Niyamati, niyamanti. Saṃpubbo ‘‘saye cā’’ti ñattaṃ, dvittañca. Saññamati, saññamanti.

'යමු' ධාතුව වැළකීම (uparama) අර්ථයෙහි වැටේ. 'නි' උපසර්ගය පෙරටුව, 'ච්ඡ' ආදේශය ද වේ. 'niyacchati', 'niyacchanti' (නෙරපයි/වළකයි), (ච්ඡ ආදේශ නොවන විට) 'niyamati', 'niyamanti' වේ. 'සං' උපසර්ගය පෙරටුව 'සයේ ච' සූත්‍රයෙන් ඤ-කාර බව ද ද්විත්ව බව ද වී 'saññamati', 'saññamanti' (සංවර වෙයි) ලෙස වේ.

Kamme niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, saññamīyati vā. Tathā niyacchatu, saññamatu. Niyaccheyya, saññameyya. Niyacchī, saññamī. Niyacchissati, saññamissati. Niyacchissa, saññamissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'niyacchīyati', 'niyamīyati', 'niyammati', 'saññamīyati' වැනි රූප වේ. එසේම 'niyacchatu', 'saññamatu' ද, 'niyaccheyya', 'saññameyya' ද වේ. 'niyacchī', 'saññamī' ද, 'niyacchissati', 'saññamissati' ද, 'niyacchissa', 'saññamissa' යනාදී රූප ද වේ.

Āsa upavesane, yogavibhāgena cchādeso, rassattaṃ. Acchati, acchanti. Acchasi, acchatha. Acchāmi, acchāma. Aññatra upapubbo upāsati, upāsanti. Acchīyati, upāsīyati. Acchatu, upāsatu. Accheyya, upāseyya. Acchī, upāsī. Acchissati, upāsissati. Acchissa, upāsissa iccādi.

'ආස' ධාතුව හිඳීම (upavesana) අර්ථයෙහි වැටේ. යෝග විභාගයෙන් 'ච්ඡ' ආදේශය හා රස්ව වීම සිදු වේ. ඔහු හිඳී (acchati), ඔවුහු හිඳිති (acchanti). නුඹ හිඳී (acchasi), තොප හිඳිති (acchatha). මම හිඳිමි (acchāmi), අපි හිඳිමු (acchāma). අනෙක් තැනක 'උප' උපසර්ගය පෙරටුව 'upāsati', 'upāsanti' (උවටැන් කරයි/ඇසුරු කරයි) ලෙස වේ. කර්ම කාරකයෙහි 'acchīyati', 'upāsīyati' වේ. පංචමියෙහි 'acchatu', 'upāsatu' ද, සත්තමියෙහි 'accheyya', 'upāseyya' ද, අතීතයෙහි 'acchī', 'upāsī' ද, අනාගතයෙහි 'acchissati', 'upāsissati' ද, කාලාතිපත්තියෙහි 'acchissa', 'upāsissa' යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Labha lābhe, labhati, labhanti. Labhasi, labhatha. Labhāmi, labhāma. Labhate, labhante. Labhase, labhavhe. Labhe, labhāmhe.

'ලභ' ධාතුව ලැබීම (lābha) අර්ථයෙහි වැටේ. ඔහු ලබයි (labhati), ඔවුහු ලබති (labhanti). නුඹ ලබයි (labhasi), තොප ලබති (labhatha). මම ලබමි (labhāmi), අපි ලබමු (labhāma). (ආත්මනේපදයෙන්) 'labhate', 'labhante', 'labhase', 'labhavhe', 'labhe', 'labhāmhe' (මම ලබමි) වේ.

Kamme yakārassa pubbarūpatte kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā purimabhakārassa bakāro, labbhate, labbhante. Labbhati, labbhanti. Labbhataṃ, labbhatu. Labbhe, labbheyya.

කර්ම කාරකයෙහි ය-කාරය පූර්ව රූප වූ කල්හි 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් පූර්ව 'භ' කාරයට 'බ' කාරය වී 'labbhate', 'labbhante' (ලැබේ / ලැබෙති) ලෙස වේ. 'labbhati', 'labbhanti' ද, පංචමියෙහි 'labbhataṃ', 'labbhatu' ද, සත්තමියෙහි 'labbhe', 'labbheyya' ද වේ.

Ajjatanimhi ‘‘vā, antalopo’’ti ca vattamāne –

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'වා', 'අන්තලෝපෝ' යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි -

477. Labhasmā ī iṃnaṃ tthatthaṃ.

477. 'ලභ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ඊ' සහ 'ඉං' විභක්තීන්ට (විකල්පයෙන්) 'ත්ථ' සහ 'ත්ථං' ආදේශ වේ.

Labhaiccetasmā dhātuto paresaṃ īiṃnaṃ vibhattīnaṃ ttha tthaṃiccete ādesā honti vā, dhātvantassa lopo [Pg.287] ca. Alattha, alabhi, labhi, alabhiṃsu, labhiṃsu. Alabho, labho, alabhi, labhi, alabhittha, labhittha. Alatthaṃ, alabhiṃ, labhiṃ, alabhimha, labhimha iccādi.

'ලභ' යන මේ ධාතුවෙන් පර වූ 'ඊ' සහ 'ඉං' යන විභක්තීන්ට 'ත්ථ' සහ 'ත්ථං' යන මේ ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද වේ. ඔහු ලැබුවේය (alattha, alabhi, labhi), ඔවුහු ලැබුවෝය (alabhiṃsu, labhiṃsu). නුඹ ලැබුවේය (alabho, labho, alabhi, labhi), තොප ලැබුවෝය (alabhittha, labhittha). මම ලැබුවෙමි (alatthaṃ, alabhiṃ, labhiṃ), අපි ලැබුවෙමු (alabhimha, labhimha) යනාදී රූප වේ.

Bhavissantimhi ‘‘karassa sappaccayassa kāho’’ti ettha sappaccayaggahaṇena vaca muca bhujādito ssassakhādeso, vasa chida labhādito chādeso ca vā hotīti ssassa chādeso, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa cakāro, lacchati, lacchanti. Lacchasi, lacchatha. Lacchāmi, lacchāma. Chādesābhāve labhissati, labhissanti. Labhissasi, labhissatha. Labhissāmi, labhissāma iccādi. Alabhissa, alabhissaṃsu iccādi.

භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි 'කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහෝ' යන සූත්‍රයෙහි 'සප්පච්චය' යන ග්‍රහණයෙන් 'වච', 'මුච', 'භුජ' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර 'ස්ස' යන්නට 'ඛ' ආදේශය ද, 'වස', 'ඡිද', 'ලභ' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර 'ස්ස' යන්නට 'ඡ' ආදේශය ද විකල්පයෙන් වන බැවින්, (මෙහි ලභ ධාතුවෙන් පර) 'ස්ස' යන්නට 'ඡ' ආදේශය වෙයි. 'බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චෝ ඡප්පච්චයේසු ච' යන්නෙන් ධාතු අන්තයට 'ච' කාරය වී 'lacchati', 'lacchanti' (ඔහු ලබනු ඇත, ඔවුහු ලබනු ඇත) ලෙස වේ. නුඹ ලබනු ඇත (lacchasi), තොප ලබනු ඇත (lacchatha). මම ලබන්නෙමි (lacchāmi), අපි ලබන්නෙමු (lacchāma). 'ඡ' ආදේශය නොවන කල්හි 'labhissati', 'labhissanti', 'labhissasi', 'labhissatha', 'labhissāmi', 'labhissāma' යනාදී රූප වේ. කාලාතිපත්තියෙහි 'alabhissa', 'alabhissaṃsu' යනාදී රූප වේ.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, vacati, vacanti. Vacasi, vacatha. Vacāmi, vacāma.

'වච' ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙන් පැවසීම (viyatti vācā) අර්ථයෙහි වැටේ. ඔහු පවසයි (vacati), ඔවුහු පවසති (vacanti). නුඹ පවසයි (vacasi), තොප පවසති (vacatha). මම පවසමි (vacāmi), අපි පවසමු (vacāma).

Kamme attanopade, yappaccaye ca kate –

කර්ම කාරකයෙහි ආත්මනේපදය ද 'ය' ප්‍රත්‍යය ද යෙදූ කල්හි -

478. Vaca vasa vahādīnamukāro vassa ye.

478. 'වච', 'වස', 'වහ' ආදී ධාතූන්ගේ 'ව' කාරයට 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'උ' කාරය වේ.

Vaca vasa vahaiccevamādīnaṃ dhātūnaṃ vakārassa ukāro hoti yappaccaye pare, ādisaddena vaḍḍhassa ca. ‘‘Vassa a va’’iti samāsena dutiyañcettha vaggahaṇaṃ icchitabbaṃ, tena akārassapi ukāro hoti, purimapakkhe paralopo. ‘‘Tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa yakārassa cakāro, dvittaṃ. Uccate, uccante. Vuccate, vuccante. Vuccati, vuccanti vā iccādi. Tathā vacatu, vuccatu. Vaceyya, vucceyya. Avacā, avaccā, avacū, avaccū. Avaca, avaco, avacuttha. Avaca, avacaṃ, avacamhā. Avacuttha iccādi.

වච, වස, වහ යනාදී ධාතූන්ගේ ‘ව’ කාරයට ‘ය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘උ’ කාරය වේ, ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘වඩ්ඪ’ ධාතුවට ද එසේ වේ. ‘වස්ස අ ව’ යන සමාසයෙන් මෙහි දෙවන ‘ව’ ග්‍රහණය ද අපේක්ෂා කළ යුතුය, එයින් (ධාතුවේ) ‘අ’ කාරයට ද ‘උ’ කාරය වේ, පූර්ව පක්ෂයෙහි දී පර ලෝපය වේ. ‘තස්ස චවග්ග’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතු කෙළවර සහිත ‘ය’ කාරයට ‘ච’ කාරය ද, ද්විත්වය ද වේ. උච්චතේ, උච්චන්තේ, වුච්චතේ, වුච්චන්තේ, වුච්චති, වුච්චන්ති හෝ යනාදියයි. එසේම වචතු, වුච්චතු, වචෙය්‍ය, වුච්චෙය්‍ය, අවචා, අවච්චා, අවචූ, අවච්චූ, අවච, අවචෝ, අවචුත්ථ, අවච, අවචං, අවචම්හා, අවචුත්ථ යනාදියයි.

479. Vacassajjatanimhi [Pg.288] makāro o.

479. අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ‘වච’ ධාතුවේ ‘අ’ කාරය (මෙහි ‘ම’ යන්න සන්ධි අක්ෂරයකි) ‘ඕ’ කාරය වේ.

Vacaiccetassa dhātussa akāro ottamāpajjate ajjatanimhi vibhattimhi. Avoci, avocuṃ. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha, ukārāgamo. Avoca, rassattaṃ, avocu iccādi. Avuccittha.

‘වච’ යන මෙම ධාතුවේ ‘අ’ කාරය, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි දී ‘ඕ’ භාවයට පැමිණේ. අවෝචි, අවෝචුං, අවෝචෝ, අවෝචුත්ථ, අවෝචිං, අවෝචුම්හ, (මෙහි) ‘උ’ කාර ආගමය වේ. අවෝච (හ්‍රස්ව කිරීමෙන්), අවෝචු යනාදියයි. අවුච්චිත්ථ.

Bhavissantimhi sappaccayaggahaṇena ssassa khādeso, ‘‘byañjanantassā’’ti vattamāne ‘‘ko khe cā’’ti dhātvantassa kādeso, vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma iccādi.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණයෙන් ‘ස්ස’ යන්නට ‘ඛ’ ආදේශය ද, ‘බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි ‘කෝ ඛේ ච’ සූත්‍රයෙන් ධාතු කෙළවරට ‘ක’ ආදේශය ද වේ. වක්ඛති, වක්ඛන්ති, වක්ඛසි, වක්ඛථ, වක්ඛාමි, වක්ඛාම යනාදියයි.

Vasa nivāse, vasati, vasanti.

වාසය කිරීම යන අර්ථයෙහි ‘වස්’ (වස) ධාතුවයි. වසති, වසන්ති.

Kamme uttaṃ, pubbarūpattañca vussati, vussanti iccādi. Vasatu. Vaseyya. Avasi, vasi.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘උ’ බව ද පූර්වරූප බව ද වී වුස්සති, වුස්සන්ති යනාදිය වේ. වසතු, වසෙය්‍ය, අවසි, වසි.

Bhavissantiyaṃ ssassa chādeso, dhātvantassa cakāro ca, vacchati, vacchanti. Vacchasi, vacchatha. Vacchāmi, vacchāma. Vasissati, vasissanti. Avasissa, avasissaṃsu.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි දී ‘ස්ස’ යන්නට ‘ඡ’ ආදේශය ද, ධාතු කෙළවරට ‘ච’ කාරය ද වේ. වච්ඡති, වච්ඡන්ති, වච්ඡසි, වච්ඡථ, වච්ඡාමි, වච්ඡාම, වසිස්සති, වසිස්සන්ති, අවසිස්ස, අවසිස්සංසු.

Tathā ruda assuvimocane, rodati, rucchati. Rodissati iccādi.

එසේම කඳුළු හෙළීම (හැඬීම) යන අර්ථයෙහි ‘රුද’ ධාතුවයි. රෝදති, රුච්ඡති, රෝදිස්සති යනාදියයි.

Kusa akkose, āpubbo dvittarassattāni, appaccayavuddhiyo ca. Akkosati. Akkosatu. Akkoseyya.

ආක්‍රෝශ කිරීම (බැන වැදීම) යන අර්ථයෙහි ‘කුස’ ධාතුවයි. ‘ආ’ උපසර්ගය පෙරටු කොට ද්විත්ව හා හ්‍රස්ව වීම ද, ‘අ’ ප්‍රත්‍යය සහ වෘද්ධිය ද වේ. අක්කෝසති, අක්කෝසතු, අක්කෝසෙය්‍ය.

‘‘Antalopo’’ti vattate, maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti ca.

‘අන්තලෝපෝ’ යන්න අනුවර්තනය වේ, මණ්ඩුකගති ක්‍රමයෙන් ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

480. Kusasmā dī cchi.

480. ‘කුස’ ධාතුවෙන් පර වූ ‘දී’ (අජ්ජතනී ‘ඊ’ විභක්තිය) යන්නට ‘ච්ඡි’ ආදේශය වේ.

Kusa iccetasmā dhātuto īvibhattissa cchiādeso hoti, dhātvantassa lopo ca. Akkocchi maṃ, akkosi vā. Akkosissati. Akkosissa iccādi.

‘කුස’ යන මෙම ධාතුවෙන් පර වූ ‘ඊ’ විභක්තියට ‘ච්ඡි’ ආදේශය වේ, ධාතු කෙළවර ලෝපය ද වේ. අක්කෝච්ඡි මං (ඔහු මට බැන්නේය) හෝ අක්කෝසි, අක්කෝසිස්සති, අක්කෝසිස්ස යනාදියයි.

Vaha [Pg.289] pāpuṇane, vahati, vahanti.

පැමිණවීම (ගෙන යාම) යන අර්ථයෙහි ‘වහ’ ධාතුවයි. වහති, වහන්ති.

Kamme attanopade, yappaccaye ca kate –

කර්ම කාරකයෙහි, ආත්මනේපදයෙහි සහ ‘ය’ ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි –

‘‘Ye’’ti vattate.

‘යේ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

481. Ha vipariyayo lo vā.

481. ‘හ’ කාරයාගේ පෙරළීම (ස්ථාන මාරුව) ද, විකල්පයෙන් ‘ළ’ කාරය ද වේ.

Hakārassa vipariyayo hoti yappaccaye pare, yappaccayassa ca lakāro hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena ‘‘gayhatī’’tiādīsu lattaṃ na hoti, nimittabhūtassa yakārassevetaṃ lattaṃ, ‘‘vacavasa’’iccādinā uttaṃ. Vuyhati, vulhati, vuyhanti. Vahatu, vuyhatu. Vaheyya, vuyheyya. Avahī, avuyhittha, avahittha. Avahissati, vuyhissati. Avahissa, avuyhissa iccādi.

‘ය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘හ’ කාරයාගේ පෙරළීමක් සිදුවේ, ‘ය’ ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් ‘ළ’ කාරය ද වේ. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි පවතී, එහෙයින් ‘ගය්හති’ යනාදී තැන්වල ‘ළ’ බව සිදු නොවේ, මන්ද මෙය නිමිත්ත වූ ‘ය’ කාරයට ම සිදු වන ‘ළ’ බවක් නිසාය. ‘වච වස’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘උ’ කාරය වේ. වුය්හති, වුළ්හති, වුය්හන්ති, වහතු, වුය්හතු, වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය, අවහී, අවුය්හිත්ථ, අවහිත්ථ, අවහිස්සති, වුය්හිස්සති, අවහිස්ස, අවුය්හිස්ස යනාදියයි.

Jara vayohānimhi.

වයස පිරිහීම (දිරීම) යන අර්ථයෙහි ‘ජර’ ධාතුවයි.

482. Jaramarānaṃ jīrajīyyamīyyā vā.

482. ‘ජර’ සහ ‘මර’ යන ධාතූන්ට විකල්පයෙන් ‘ජීර’, ‘ජීය්‍ය’, ‘මීය්‍ය’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Jaramara iccetesaṃ dhātūnaṃ jīrajīyyamīyyādesā honti vā, saralopādi. Jīrati, jīranti. Jīyyati, jīyyanti. ‘‘Kvacā’’disuttena ekayakārassa kvaci lopo hoti. Jīyati, jīyanti.

‘ජර’ සහ ‘මර’ යන මෙම ධාතූන්ට විකල්පයෙන් ‘ජීර’, ‘ජීය්‍ය’, ‘මීය්‍ය’ යන ආදේශයෝ වෙති, (එහිදී) ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ. ජීරති, ජීරන්ති, ජීය්‍යති, ජීය්‍යන්ති. ‘ක්වචි’ යනාදී සූත්‍රයෙන් එක් ‘ය’ කාරයකගේ ඇතැම් විට ලෝපය වේ. ජීයති, ජීයන්ති.

Kamme jīrīyati, jīrīyanti. Jīyiyyati, jīyiyyanti. Jīratu, jīyyatu. Jīreyya, jīyyeyya. Ajīrī, jīrī, jīyyī. Jīrissati, jīyyissati. Ajīrissa, ajīyyissa.

කර්ම කාරකයෙහි දී ජීරීයකති, ජීරීයන්ති, ජීයිය්‍යති, ජීයිය්‍යන්ති, ජීරතු, ජීය්‍යතු, ජීරෙය්‍ය, ජීය්‍යෙය්‍ය, අජීරී, ජීරී, ජීය්‍යී, ජීරිස්සති, ජීය්‍යිස්සති, අජීරිස්ස, අජීය්‍යිස්ස (වේ).

Mara pāṇacāge, mīyyādeso, mīyyati, mīyyanti. Mīyati, mīyanti vā. Marati, maranti iccādi.

ප්‍රාණය හැරීම (මැරීම) යන අර්ථයෙහි ‘මර’ ධාතුවයි. ‘මීය්‍ය’ ආදේශය වී මීය්‍යති, මීය්‍යන්ති හෝ මීයති, මීයන්ති වේ. මරති, මරන්ති යනාදියයි.

Disa pekkhaṇe.

බැලීම (දැකීම) යන අර්ථයෙහි ‘දිස’ ධාතුවයි.

483. Disassa [Pg.290] passa dissa dakkhā vā.

483. ‘දිස’ ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘පස්ස’, ‘දිස්ස’, ‘දක්ඛ’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Disaiccetassa dhātussa passa dissa dakkhaiccete ādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena dissādeso kammani sabbadhātuke eva. Passati, passanti. Dakkhati, dakkhanti.

‘දිස’ යන මෙම ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘පස්ස’, ‘දිස්ස’, ‘දක්ඛ’ යන මෙම ආදේශයෝ වෙති. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි පවතී, එහෙයින් ‘දිස්ස’ ආදේශය කර්ම කාරකයෙහි සර්වධාතුක විභක්තිවලදී ම සිදුවේ. පස්සති, පස්සන්ති, දක්ඛති, දක්ඛන්ති.

Kammani yakāralopo, dissate, dissante. Dissati, dissanti. Vipassīyati, dakkhīyati. Passatu, dakkhatu, dissatu. Passeyya, dakkheyya, disseyya.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘ය’ කාර ලෝපය වී, දිස්සතේ, දිස්සන්තේ, දිස්සති, දිස්සන්ති, විපස්සීයති, දක්ඛීයති, පස්සතු, දක්ඛතු, දිස්සතු, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය, දිස්සෙය්‍ය (වේ).

Hiyyattaniyaṃ ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātuikārassa attaṃ, addasā, addasa. Kammani adissa.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි ‘ක්වචි ධාතු’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතුවේ ‘ඉ’ කාරයට ‘අ’ කාරය වී, අද්දසා, අද්දස (වේ). කර්ම කාරකයෙහි අදිස්ස (වේ).

Tathā apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu. Apassi, passi, apassittha, passittha. Apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha. Addasi, dasi, addasaṃsu, dasaṃsu. Kammani adissaṃsu. Addakkhi, addakkhiṃsu.

එසේම අපස්සි, පස්සි, අපස්සිංසු, පස්සිංසු, අපස්සි, පස්සි, අපස්සිත්ථ, පස්සිත්ථ, අපස්සිං, පස්සිං, අපස්සිම්හ, පස්සිම්හ, අද්දසි, දසි, අද්දසංසු, දසංසු (වේ). කර්ම කාරකයෙහි අදිස්සංසු, අද්දක්ඛි, අද්දක්ඛිංසු (වේ).

Passissati, passissanti. ‘‘Bhavissantimhi ssassa cā’’ti yogavibhāgena ssassa lopo, ikārāgamo ca, dakkhiti, dakkhinti. Lopābhāve dakkhissati, dakkhissanti. Apassissa, adakkhissa iccādi.

පස්සිස්සති, පස්සිස්සන්ති (වේ). ‘භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස ච’ යන යෝග විභාගයෙන් ‘ස්ස’ යන්නෙහි ලෝපය ද, ‘ඉ’ කාර ආගමය ද වී දක්ඛිති, දක්ඛින්ති වේ. ලෝපය සිදු නොවුණු කල්හි දක්ඛිස්සති, දක්ඛිස්සන්ති වේ. අපස්සිස්ස, අදක්ඛිස්ස යනාදියයි.

Sada visaraṇagatyāvasānesu.

විසිරීම, ගමන (යාම) සහ අවසානය (කෙළවර වීම) යන අර්ථයන්හි ‘සද’ ධාතුවයි.

‘‘Sabbatthā’’ti vattate, maṇḍūkagatiyā ‘‘kvacī’’ti ca.

‘සබ්බත්ථ’ යන්න අනුවර්තනය වේ, මණ්ඩුකගති ක්‍රමයෙන් ‘ක්වචි’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

484. Sadassa sīdattaṃ.

484. ‘සද’ ධාතුවට ‘සීද’ භාවය (ආදේශය) වේ.

Sadaiccetassa dhātussa sīdādeso hoti sabbattha vibhattippaccayesu kvaci. Sesaṃ neyyaṃ. Nisīdati, nisīdanti. Bhāve nisajjate, idha kvacādhikārena sīdā-deso [Pg.291] na bhavati. Nisīdatu. Nisīde. Nisīdi. Nisīdissati. Nisīdissa iccādi.

‘සද’ යන මෙම ධාතුවට සියලු විභක්ති හා ප්‍රත්‍යයන්හි ඇතැම් විට ‘සීද’ ආදේශය වේ. ඉතිරිය (පෙර පරිදිම) දත යුතුය. නිසීදති, නිසීදන්ති. භාව කාරකයෙහි නිසජ්ජතේ වේ, මෙහි ‘ක්වචි’ අධිකාරයෙන් ‘සීද’ ආදේශය සිදු නොවේ. නිසීදතු, නිසීදේ, නිසීදි, නිසීදිස්සති, නිසීදිස්ස යනාදියයි.

Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu. Yajati, yajanti.

දේව පූජාව, එක්වීම (සංගතිකරණය) සහ දීම යන අර්ථයන්හි ‘යජ’ ධාතුවයි. යජති, යජන්ති.

Kammani ‘‘yamhī’’ti vattate.

කර්ම කාරකයෙහි දී ‘යම්හි’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

485. Yajassādissi.

485. ‘යජ’ ධාතුවේ ආදියේ (පළමු අකුරට) ‘ඉ’ කාරය වේ.

Yajaiccetassa dhātussa ādissa yakārassa ikārādeso hoti yappaccaye pare, saralopo. Ijjate mayā buddho. Tathā yajatu, ijjataṃ. Yaje, ijjetha. Yaji, ijjittha. Yajissati, ijjissate. Yajissa, ijjissatha iccādi.

‘යජ’ යන මෙම ධාතුවේ ආදිකාලීන ‘ය’ කාරයට ‘ය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ඉ’ කාර ආදේශය වේ, (එවිට) ස්වර ලෝපය ද වේ. ඉජ්ජතේ මයා බුද්ධෝ (මා විසින් බුදුන් පුදනු ලැබේ). එසේම යජතු, ඉජ්ජතං, යජේ, ඉජ්ජේථ, යජි, ඉජ්ජිත්ථ, යජිස්සති, ඉජ්ජිස්සතේ, යජිස්ස, ඉජ්ජිස්සථ යනාදියයි.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, tyādyuppatti, appaccayo ca.

පැහැදිලි වචනයෙන් පැවසීම යන අර්ථයෙහි ‘වද’ ධාතුවයි, (එයින්) ති-ආදී විභක්ති උත්පත්තිය ද ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

486. Vadassa vajjaṃ.

486. ‘වද’ ධාතුවට ‘වජ්ජ’ ආදේශය වේ.

Vadaiccetassa dhātussa sabbassa vajjādeso hoti vā sabbāsu vibhattīsu. Vibhatyādhikārattā cettha sabbāsūti atthato siddhaṃ.

"වද" (කථා කිරීමෙහි) යන මේ මුළු ධාතුවටම සියලුම විභක්තීන් පර වූ කල විකල්පයෙන් "වජ්ජ" යන ආදේශය වෙයි. විභක්ති අධිකාරය නිසා මෙහි "සබ්බාසු" (සියලු විභක්තීන්හි) යන්න අර්ථයෙන්ම සිද්ධ වෙයි.

‘‘Vā’’ti vattate.

"වා" යන්න (මෙහි) අනුවර්තනය වෙයි.

487. Lopañcettamakāro.

487. මේ අකාරය ලොප් වීමද, 'එ' භාවයට පැමිණීමද වෙයි.

Bhūvādito paro appaccayo ettamāpajjate, lopañca vā. Vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato cettha akāroti appaccayo gayhati.

භූ ආදී ධාතූන්ට පර වූ 'අ' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් 'එ' භාවයට පැමිණෙයි, ලොප් වීමද වෙයි. විකරණ කාර්ය විධි ප්‍රකරණය නිසා මෙහි 'අකාර' යන්නෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය ගනු ලැබේ.

Bhūvādito juhotyādi-to ca appaccayo paro;

Lopamāpajjate nāñño, vavatthitavibhāsatoti.

භූ ආදී ධාතූන්ගෙන්ද, ජුහෝත්‍යාදී ධාතූන්ගෙන්ද පර වූ 'අ' ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම කරා පැමිණෙයි, වෙනත් ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාව නිසා වෙයි.

Appaccayassa ekāro, saralopādi, vajjeti, vadeti, vadati, antimhi –

'අ' ප්‍රත්‍යයට 'එ' කාරයද, ස්වර ලෝප ආදියද වී, "වජ්ජේති", "වදේති", "වදති" යන්න වෙයි. 'අන්ති' විභක්තිය පර වූ කල –

488. Kvaci [Pg.292] dhātuvibhattippaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ca.

488. ඇතැම් විට ධාතු, විභක්ති සහ ප්‍රත්‍යයන්ගේ දීර්ඝ වීම, ඊට විපරීත වීම (හ්‍රස්ව වීම), ආදේශ වීම, ලොප් වීම සහ ආගම වීම්ද වෙති.

Idha dhātvādhikāre ākhyāte, kitake ca avihitalakkhaṇesu payogesu kvaci dhātūnaṃ, tyādivibhattīnaṃ, dhātuvihitappaccayānañca dīghatabbiparītaādesalopāgamaiccetāni kāriyāni jinavacanānurūpato bhavanti. Tattha –

මෙහි ධාතු අධිකාරයෙහි ආඛ්‍යාතයෙහිද, කෘදන්තයෙහිද නියම නොකරන ලද ලක්ෂණ ඇති ප්‍රයෝගයන්හි, ඇතැම් විට ධාතූන්ගේද, ති-ආදී විභක්තීන්ගේද, ධාතුන්ගෙන් විහිත ප්‍රත්‍යයන්ගේද දීර්ඝ බව, ඊට විරුද්ධ (හ්‍රස්ව) බව, ආදේශය, ලෝපය සහ ආගමය යන මේ කාර්යයෝ බුද්ධ වචනයට අනුකූලව සිදුවෙති. එහි –

Nāmhi rasso kiyādīnaṃ, saṃyoge caññadhātunaṃ;

Āyūnaṃ vā vibhattīnaṃ, mhā, ssāntassa ca rassatā.

'නා' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල කියාදී ධාතූන්ගේද, සංයෝගයක් පර වූ කල අන්‍ය ධාතූන්ගේද හ්‍රස්ව වීම වෙයි. 'ආ' සහ 'ඌ' යන්නන්ගේද, විභක්තීන්ගේද, 'ම්හා' සහ 'ස්සා' යන්නන් කෙළවර ඇති අකුරුවලද හ්‍රස්ව වීම විකල්පයෙන් වෙයි.

Gamito cchassa ñcho vāssa, gamissajjatanimhi gā;

Ucāgamo vā tthamhesu, dhātūnaṃ yamhi dīghatā.

ගමු ධාතුවෙන් පර වූ 'ච්ඡ' යන්නට විකල්පයෙන් 'ඤ්ඡ' ආදේශය වෙයි. අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ගමු ධාතුවට 'ගා' ආදේශය වෙයි. 'ත්ථ' සහ 'ම්හ' විභක්තීන් පර වූ කල විකල්පයෙන් 'උ' ආගමය වෙයි. 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල ධාතූන්ගේ දීර්ඝ වීම වෙයි.

Eyyeyyāseyyāmettañca, vā ssessettañca pāpuṇe;

Okārā attamittañca, ātthā papponti vā tthathe.

'එය්‍ය', 'එය්‍යාසි', 'එය්‍යාමි' යන්නන්ට 'එ' භාවයද, විකල්පයෙන් 'ස්ස' යන්නට 'එ' භාවයද පැමිණෙයි. ඕකාරයෙන් අකාර භාවයට පැමිණීමද, 'ත්ථ' සහ 'ථ' විභක්තීන්හි විකල්පයෙන් 'ආත්ථා' යන ආදේශයද පැමිණෙති.

Tathā brūtoti antīnaṃ, au vāha ca dhātuyā;

Parokkhāya vibhattimhi, anabbhāsassa dīghatā.

එමෙන්ම, "බෲති" යන්නෙහි සහ 'අන්ති' යන්නන්ගේ විකල්පයෙන් 'අ' සහ 'උ' වීමද, 'බෲ' ධාතුවට 'ආහ' ආදේශයද වෙයි. පරොක්ඛා විභක්තිය පර වූ කල ද්විත්ව නොවූ (අනබ්භාස) ධාතුවෙහි දීර්ඝ වීම වෙයි.

Saṃyoganto akārettha, vibhattippaccayādi tu;

Lopa māpajjate nicca-mekārokārato paroti.

මෙහි සංයෝගයක් අග නොමැති අකාරය, 'එ' කාර සහ 'ඕ' කාරයන්ට පර වූ කල, විභක්ති හෝ ප්‍රත්‍යය ආදියේ පවතින්නේ නම් නිරන්තරයෙන්ම (නිත්‍ය ලෙසම) ලොප් වීම කරා පැමිණෙයි.

Ekārato parassa antiakārassa lopo, vajjenti, vadenti, vadanti. Vajjesi, vadesi, vadasi, vajjetha, vadetha, vadatha. Vajjemi, vajjāmi, vademi, vadāmi, vajjema, vadema, vajjāma, vadāma.

'එ' කාරයට පර වූ 'අන්ති' විභක්තියේ අකාරය ලොප් වෙයි: වජ්ජෙන්ති, වදෙන්ති, වදන්ති. වජ්ජේසි, වදේසි, වදසි, වජ්ජේථ, වදේථ, වදථ. වජ්ජේමි, වජ්ජාමි, වදේමි, වදාමි, වජ්ජේම, වදේම, වජ්ජාම, වදාම.

Kammani vajjīyati, vajjīyanti. Vajjati, vajjanti. Vadīyati vā. Vajjetu, vadetu, vadatu. Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ. Vajjeyyāsi, vajjesi, vadeyyāsi. Avadi, vadi, vadiṃsu. Vadissati, vadissanti. Avadissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි: වජ්ජීයති, වජ්ජීයන්ති, වජ්ජති, වජ්ජන්ති. හෝ වදීයති යන්න වෙයි. වජ්ජේතු, වදේතු, වදතු. වජ්ජේ, වජ්ජෙය්‍ය, වදේ, වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං, වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙය්‍යාසි, වජ්ජේසි, වදෙය්‍යාසි. අවදි, වදි, වදිංසු. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදිස්ස යනාදී වශයෙනි.

Kamu [Pg.293] padavikkhepe, appaccaye kate ‘‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dvittaṃ, kavaggassa cavaggo.

පාද වික්ෂේපයෙහි (පියවර තැබීමෙහි) 'කමු' ධාතුව පවතී. 'අ' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි, "ක්වචාදිවණ්ණානමේකස්සරානං ද්වේභාවෝ" යන්නෙන් ද්විත්ව වීමද, ක-වර්ගයට ච-වර්ගය ආදේශ වීමද වෙයි.

Abbhāsaggahaṇamantaggahaṇaṃ, vāggahaṇañca vattate.

"අබ්භාස" යන්නද, "අන්ත" යන්නද, "වා" යන්නද (මෙහි) අනුවර්තනය වෙයි.

489. Niggahītañca.

489. "නිග්ගහීතං" (නිග්ගහීතයද අනුවර්තනය වෙයි).

Abbhāsante niggahītañcāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tena kamādīnamevetaṃ. Caṅkamati, caṅkamanti iccādi. Kamati, kamanti iccādi.

අබ්භාසය කෙළවරෙහි විකල්පයෙන් නිග්ගහීත ආගමය වෙයි. මෙම "වා" ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි පවතින බැවින්, මෙය 'කමු' ආදී ධාතූන්ටම වෙයි. චඞ්කමති, චඞ්කමන්ති යනාදී වශයෙන්ද, කමති, කමන්ති යනාදී වශයෙන්ද වෙයි.

Cala kampane, cañcalati, calati.

කම්පනයෙහි (සැලීමෙහි) 'චල' ධාතුව පවතී: චඤ්චලති, චලති.

Cala dalane, daddallati.

විදාරණයෙහි (පැලීමෙහි) 'චල' ධාතුව පවතී: දද්දල්ලති.

Jhecintāyaṃ, appaccaye ‘‘o, sare, e’’ti ca adhikicca ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena akāritepi ekārassa āyādeso, jhāyati, jhāyanti iccādi, visesavidhānaṃ.

චින්තනයෙහි (සිතීමෙහි) 'ඣේ' ධාතුව පවතී. 'අ' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි "ඕ, සරේ, ඒ" යන්න අධිකාර කොට, "තේ ආවායා" යන සූත්‍රයෙහි යෝග විභාගයෙන්, කාරිත (ප්‍රේරණ) ප්‍රත්‍යය නොකළද 'එ' කාරයට 'ආය' ආදේශය වෙයි. ඣායති, ඣායන්ති යනාදිය විශේෂ විධානයකි.

Avuddhikabhūvādinayo.

මේ වෘද්ධි නොවන භූවාදී ධාතු ක්‍රමයයි.

Tuda byathane, tyādyuppatti appaccayo, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattita vāggahaṇena tudādīnaṃ vuddhiabhāvova viseso, tudati, tudanti. Tudasi, tudatha. Tudāmi, tudāma.

ව්‍යථනයෙහි (පෙළීමෙහි) 'තුද' ධාතුව පවතී. ති-ආදී විභක්ති උපදවා, 'අ' ප්‍රත්‍යය කළ කල, "අඤ්ඤේසු ච" යන්නෙහි අනුවර්තනය වන "වා" ශබ්දය නිසා තුදාදී ධාතූන්ගේ වෘද්ධි නොවීමම විශේෂය වෙයි: තුදති, තුදන්ති. තුදසි, තුදථ. තුදාමි, තුදාම.

Kamme ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadakārassa yappaccayassa jakāro dvittaṃ, tujjate, tujjante. Tujjati, tujjanti, tujjare vā. Tathā tudatu, tudantu. Tude, tudeyya, tudeyyuṃ. Atudi, tudiṃsu. Atudi, atudittha. Atudiṃ, atudimha. Atujjittha, atujji. Tudissati. Atudissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි "තස්ස චවග්ග..." යනාදී සූත්‍රයෙන් දකාරය සහිත 'ය' ප්‍රත්‍යයට ජකාරය වී, ද්විත්ව වීමෙන් තුජ්ජතේ, තුජ්ජන්තේ යන්නද, තුජ්ජති, තුජ්ජන්ති හෝ තුජ්ජරේ යන්නද වෙයි. එමෙන්ම තුදතු, තුදන්තු. තුදේ, තුදෙය්‍ය, තුදෙය්‍යුං. අතුදි, තුදිංසු. අතුදි, අතුදිට්ඨ. අතුදිං, අතුදිම්හ. අතුජ්ජිට්ඨ, අතුජ්ජි. තුදිස්සති. අතුදිස්ස යනාදී වශයෙනි.

Visa pavesane papubbo, so gāmaṃ pavisati, pavisanti. Pavisasi, pavisatha. Pavisāmi, pavisāma.

'ප' උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති, ප්‍රවේශ වීමෙහි (ඇතුළු වීමෙහි) 'විස' ධාතුව පවතී: සෝ ගාමං පවිසති (ඔහු ගමට ඇතුළු වෙයි), පවිසන්ති. පවිසසි, පවිසථ. පවිසාමි, පවිසාම.

Kamme [Pg.294] pavisiyyate, pavisiyyante. Pavisiyyati, pavisiyyanti. Pavissate vā. Tathā pavisatu, pavisantu. Paviseyya. Pāvisi, pavisi, pāvekkhi pathaviṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ajjatanimhi visassa vekkhādeso ca. Pāvisiṃsu, pavisiṃsu.

කර්ම කාරකයෙහි: පවිසීය්යතේ, පවිසීය්යන්තේ, පවිසීය්යති, පවිසීය්යන්ති, හෝ පවිස්සතේ යන්න වෙයි. එමෙන්ම පවිසතු, පවිසන්තු, පවිසෙය්‍ය. පාවිසි, පවිසි, පාවෙක්ඛි පථවිං (පොළොවට ඇතුළු විය) යන්නෙහි "ක්වචි ධාතු..." යනාදී සූත්‍රයෙන් අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'විස' ධාතුවට 'වෙක්ඛ' ආදේශයද වෙයි. පාවිසිංසු, පවිසිංසු.

Kamme pāvisīyittha, pavisīyittha, pāvisīyi, pavisīyi. Pavisissati, pavisissanti. Pavisīyissate, pavisissate. Pāvisissa. Pāvisīyissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි: පාවිසීයිත්ථ, පවිසීයිත්ථ, පාවිසීයි, පවිසීයි. පවිසිස්සති, පවිසිස්සන්ති. පවිසීයිස්සතේ, පවිසිස්සතේ. පාවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස යනාදී වශයෙනි.

Nuda khepe, nudati, nudanti.

ප්‍රක්ෂේපණයෙහි (දුරු කිරීමෙහි) 'නුද' ධාතුව පවතී: නුදති, නුදන්ති.

Disa atisajjane, uddisati, uddisanti.

අතිසර්ජනයෙහි (පැවසීමෙහි/දැනුම් දීමෙහි) 'දිස' ධාතුව පවතී: උද්දිසති, උද්දිසන්ති.

Likha lekhane, likhati, likhanti.

ලේඛනයෙහි (ලිවීමෙහි) 'ලිඛ' ධාතුව පවතී: ලිඛති, ලිඛන්ති.

Phusa samphasse, phusati, phusanti iccādi.

ස්පර්ශයෙහි 'ඵුස' ධාතුව පවතී: ඵුසති, ඵුසන්ති යනාදී වශයෙනි.

Tudādinayo.

මේ තුදාදී ධාතු ක්‍රමයයි.

Hū, bhū sattāyaṃ, tyādyuppatti ‘‘bhūvādito a’’iti appaccayo, ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘lopañcettamakāro’’ti bhūvādito parassa appaccayassa lopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi. So hoti, te honti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā parasarassa lopo. Hosi, hotha. Homi, homa. Bhāve hūyate.

පැවැත්මෙහි (වීමෙහි) 'හූ, භූ' ධාතූහු පවතිති. ති-ආදී විභක්ති උපදවා, "භූවාදිතෝ අ" යන්නෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය කළ කල, "වා" යන්න අධිකාර කොට, "ලෝපඤ්චෙත්තමකාරෝ" යන්නෙන් භූවාදී ධාතූන්ට පර වූ 'අ' ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමද, "අඤ්ඤේසු ච" යන්නෙන් වෘද්ධියද වෙයි. සෝ හෝති (ඔහු වෙයි), තේ හොන්ති (ඔවුහු වෙති) යනුවෙන්ද, "ක්වචි ධාතූ..." යනාදී සූත්‍රයෙන් පර ස්වරය ලොප් වීමද වෙයි. හෝසි, හෝථ. හෝමි, හෝම. භාව කාරකයෙහි: හූයතේ.

Tathā hotu, hontu. Hohi, anakāraparattā hilopo na bhavati, hotha. Homi, homa. Bhāve hūyataṃ.

එමෙන්ම හෝතු, හොන්තු. හෝහි - අකාරය පර නොවීම නිසා 'හි' විභක්තිය ලොප් නොවේ - හෝථ. හෝමි, හෝම. භාව කාරකයෙහි: හූයතං.

Sattamiyaṃ saralopādi, heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Heyyaṃ vā. Bhāve hūyetha.

සත්තමී විභක්තියෙහි ස්වර ලෝප ආදිය වී: හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෝ හෙය්‍යං යන්න වෙයි. භාව කාරකයෙහි: හූයේථ.

Hiyyattaniyaṃ [Pg.295] appaccayalope ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hūdhātussa ūkārassa uvādeso. Ahuvā, ahuvu, ahuvū. Ahuva, ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Bhāve ahūyattha.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි 'අ' ප්‍රත්‍යය ලොප් වූ කල්හි, "ක්වචි ධාතූ..." යනාදී සූත්‍රයෙන් 'හූ' ධාතුවේ ඌකාරයට 'උව' ආදේශය වෙයි: අහුවා, අහුවු, අහුවූ. අහුව, අහුවෝ, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසේ, අහුවව්හං. අහුවiං, අහුවම්හසේ. භාව කාරකයෙහි: අහූයත්ථ.

Ajjatanimhi ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hūto īvibhattissa lopo rassattaṃ, so ahu, lopābhāve ‘‘karassa kāsattamajjatanimhī’’ti ettha ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena sāgamo, vuddhi, ahosi, ahesuṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā okārassekāro. Ahavuṃ vā. Ahosi, ahosittha. Ahosiṃ, ahuṃ, parasarassa lopo, rassattañca, ahosimha, ahumha, rassattaṃ. Bhāve ahūyittha.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි "ක්වචි ධාතූ..." යනාදී සූත්‍රයෙන් 'හූ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ඊ' විභක්තිය ලොප් වී හ්‍රස්ව වීමෙන් "අහු" යන්න වෙයි. ලෝපය නොවුණු කල්හි, "කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හි" යන සූත්‍රයෙහි "සත්තමජ්ජතනිම්හි" යන යෝග විභාගයෙන් 'ස' ආගමයද, වෘද්ධියද වී, අහෝසි, අහේසුං යන්න වෙයි. මෙහි "ක්වචි ධාතූ..." යනාදී සූත්‍රයෙන් ඕකාරයට ඒකාරය වෙයි. හෝ අහවුං යන්න වෙයි. අහෝසි, අහෝසිත්ථ. අහෝසිං, අහුං (පර ස්වරය ලොප් වී හ්‍රස්ව වීමද වෙයි), අහෝසිම්හ, අහුම්හ (හ්‍රස්ව වීමද වෙයි). භාව කාරකයෙහි: අහූයිත්ථ.

‘‘Hi lopaṃ vā’’ti ito ‘‘lopo, vā’’ti ca vattate.

"හි ලෝපං වා" යන මෙයින් "ලෝපෝ", "වා" යන්නන් අනුවර්තනය වෙයි.

490. Hotissare’hohe bhavissantimhi ssassa ca.

490. ස්වරයක් පර වූ කල "හෝති" යන්නට 'අහේ' සහ 'ඕහේ' යන ආදේශයෝ වෙති, භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි 'ස්ස' යන්නටද (එසේම වෙයි).

Hūiccetassa dhātussa saro eha oha ettamāpajjate bhavissantimhi vibhattimhi, ssassa ca lopo hoti vā. Ikārāgamo, saralopādi.

භූ (හූ) යන මේ ධාතුවේ ස්වරය (ඌ-කාරය) භවිස්සන්තී විභක්තියේදී 'ඒහ්', 'ඕහ්' සහ 'ඒ' බවට පැමිණේ. 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයෙහි ලෝපය ද විකල්පයෙන් සිදු වේ. 'ඉ' කාර ආගමය සහ ස්වර ලෝපය ආදිය ද මෙහි වෙයි.

Hehiti, hehinti. Hehisi, hehitha. Hehāmi, hehāma. Lopābhāve – hehissati, hehissanti. Hehissasi, hehissatha. Hehissāmi, hehissāma. Ohādese – hohiti, hohinti. Hohisi, hohitha. Hohāmi, hohāma. Tathā hohissati, hohissanti. Hohissasi, hohissatha. Hohissāmi, hohissāma. Ekārādese – heti, henti. Hesi, hetha. Hemi[Pg.296], hema. Hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Bhāve hūyissate.

හේහිති, හේහින්ති. හේහිසි, හේහිථ. හේහාමි, හේහාම. ලෝපය නොවන කල්හි - හේහිස්සති, හේහිස්සන්ති. හේහිස්සසි, හේහිස්සථ. හේහිස්සාමි, හේහිස්සාම. ඕහ් ආදේශයේදී - හෝහිති, හෝහින්ති. හෝහිසි, හෝහිථ. හෝහාමි, හෝහාම. එමෙන්ම හෝහිස්සති, හෝහිස්සන්ති. හෝහිස්සසි, හෝහිස්සථ. හෝහිස්සාමි, හෝහිස්සාම. ඒ-කාර ආදේශයේදී - හේති, හේන්ති. හේසි, හේථ. හේමි, හේම. හේස්සති, හේස්සන්ති. හේස්සසි, හේස්සථ. හේස්සාමි, හේස්සාම. භාව කාරකයේදී 'හූයිස්සතේ' යනුවෙන් වේ.

Kālātipattiyaṃ ahavissa, ahavissaṃsu. Ahuyissatha iccādi.

කාලාතිපත්ති විභක්තියේදී - අහවිස්ස, අහවිස්සංසු, අහුයිස්සථ යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Hū, bhū sattāyaṃ, bhū itīdha anupubbo, tyādyuppatti appaccayassa lopavuddhiyo, anubhoti, anubhonti. Anubhosi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma.

භූ සහ හූ යන ධාතූන් පැවැත්ම (සත්භාවය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී භූ ධාතුව 'අනු' උපසර්ගය පෙරටු කොට යෙදුණු කල්හි, ති-ආදී විභක්ති උපදවා, 'අ' ප්‍රත්‍යය ලෝප කිරීම සහ වෘද්ධි කිරීමෙන් 'අනුභෝති', 'අනුභෝන්ති', 'අනුභෝසි', 'අනුභෝථ', 'අනුභෝමි', 'අනුභෝම' යනුවෙන් රූප වේ.

Kamme anubhūyati, anubhūyanti. Tathā anubhotu, anubhontu. Anubhohi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma. Anubhūyatu, anubhūyantu. Anubhave, anubhaveyya. Anubhūyeyya. Anubhosi, anubhavi. Anubhossati, anubhossanti. Anubhossasi, anubhossatha. Anubhossāmi, anubhossāma. Anubhavissati vā. Anubhossa, anubhavissa vā iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි: අනුභූයති, අනුභූයන්ති. එමෙන්ම (පංචමී විභක්තියේදී): අනුභෝතු, අනුභෝන්තු. අනුභෝහි, අනුභෝථ. අනුභෝමි, අනුභෝම. (කර්ම කාරකයේදී): අනුභූයතු, අනුභූයන්තු. (සත්තමී විභක්තියේදී): අනුභවේ, අනුභවෙය්‍ය, (කර්ම කාරකයේදී) අනුභූයෙය්‍ය. (අතීතයේදී): අනුභෝසි, අනුභවී. (භවිස්සන්තී විභක්තියේදී): අනුභොස්සති, අනුභොස්සන්ති. අනුභොස්සසි, අනුභොස්සථ. අනුභොස්සාමි, අනුභොස්සාම. නැතහොත් 'අනුභවිස්සති' ද වෙයි. (කාලාතිපත්තියේදී): අනුභොස්ස හෝ 'අනුභවිස්ස' යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Sī saye appaccayalopo, vuddhi ca, seti, senti. Sesi, setha. Semi, sema. Sete, sente iccādi.

සී ධාතුව සැතපීම (නිදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී 'අ' ප්‍රත්‍යය ලෝප වීම සහ වෘද්ධිය ද සිදුවී, 'සේති', 'සේන්ති', 'සේසි', 'සේථ', 'සේමි', 'සේම' ද, අත්තනෝපදයෙන් 'සේතේ', 'සේන්තේ' යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Appaccayalopābhāve –

'අ' ප්‍රත්‍යය ලෝප නොවන කල්හි -

‘‘Sare’’ti vattate, dhātuggahaṇañca.

"සරේ" (ස්වරයක් පර වූ කල්හි) යන්න ද "ධාතු" යන වචනය ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

491. E aya.

491. "ඒ අය" (යන්න සූත්‍රයයි.)

Ekārassa dhātvantassa sare pare ayādeso hoti, saralopādi. Sayati, sayanti. Sayasi, sayatha. Sayāmi, sayāma.

ධාතුව කෙළවර පවතින 'ඒ' කාරයට ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'අය' ආදේශය වෙයි, ඉන්පසු ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ. (එවිට) සයති, සයන්ති. සයසි, සයථ. සයාමි, සයාම (යන රූප සිද්ධ වේ).

Kamme [Pg.297] atipubbo, ‘‘kvaci dhātvā’’dinā yamhi rassasarassa dhātvantassa dīgho, atisīyate, atisīyante. Atisīyati, atisīyanti. Bhāve sīyate.

කර්ම කාරකයේදී, 'අති' උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි, "ක්වචි ධාත්වා" යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ විට ධාතුව අග පවතින ලුහු ස්වරය දීර්ඝ වී, 'අතිසීයතේ', 'අතිසීයන්තේ', 'අතිසීයති', 'අතිසීයන්ති' (යනුවෙන් ද), භාව කාරකයේදී 'සීයතේ' (යනුවෙන් ද වේ).

Tathā setu, sentu. Sehi, setha. Semi, sema. Sayatu, sayantu. Saya, sayāhi, sayatha. Sayāmi, sayāma. Sayataṃ, sayantaṃ. Sayassu, sayavho. Saye, sayāmase. Atisīyataṃ, atisīyantaṃ. Atisīyatu, atisīyantu. Bhāve sīyataṃ.

එසේම (පංචමී විභක්තියේදී): සේතු, සේන්තු. සේහි, සේථ. සේමි, සේම. (ප්‍රත්‍ය ලෝප නොවන කල්හි): සයතු, සයන්තු. සය, සයාහි, සයථ. සයාමි, සයාම. සයතං, සයන්තං. සයස්සු, සයව්හෝ. සයේ, සයාමසේ (යන රූප වේ). (කර්ම කාරකයේදී): අතිසීයතං, අතිසීයන්තං, අතිසීයතු, අතිසීයන්තු. භාව කාරකයේදී 'සීයතං' (යනුවෙන් වේ).

Saye, sayeyya, sayeyyuṃ. Atisīyeyya. Bhāve sīyetha.

(සත්තමී විභක්තියේදී): සයේ, සයෙය්‍ය, සයෙය්‍යුං. (කර්ම කාරකයේදී): අතිසීයෙය්‍ය. භාව කාරකයේදී 'සීයේථ' (යනුවෙන් වේ).

Asayi, sayi, asayiṃsu, sayiṃsu, asayuṃ. Sāgame atisesi, atisesuṃ. Kamme accasīyittha, accasīyi, atisīyi. Bhāve sīyittha.

(අතීත කාලයේදී): අසයි, සයි, අසයිංසු, සයිංසු, අසයුං. 'ස' කාර ආගමය වූ කල්හි 'අතිසේසි', 'අතිසේසුං' (යනුවෙන් වේ). කර්ම කාරකයේදී: අච්චසීයිත්ථ, අච්චසීයි, අතිසීයි. භාව කාරකයේදී 'සීයිත්ථ' (යනුවෙන් වේ).

Sayissati, sayissanti. Ikārāgamābhāve sessati, sessanti. Kamme atisīyissatha, atisīyissati. Bhāve sīyissate.

(භවිස්සන්ති විභක්තියේදී): සයිස්සති, සයිස්සන්ති. 'ඉ' කාර ආගමය නොවන කල්හි 'සේස්සති', 'සේස්සන්ති' (වේ). කර්ම කාරකයේදී: අතිසීයිස්සථ, අතිසීයිස්සති. භාව කාරකයේදී 'සීයිස්සතේ' (යනුවෙන් වේ).

Asayissā, asayissaṃsu. Kamme accasīyissatha iccādi.

(කාලාතිපත්ති විභක්තියේදී): අසයිස්සා, අසයිස්සංසු. කර්ම කාරකයේදී: අච්චසීයිස්සථ යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Nī pāpuṇane, dvikammakoyaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti, nenti. Nesi, netha. Nemi, nema. Lopābhāve nayati, nayanti iccādi. Kamme nīyate gāmaṃ ajo devadattena, nīyare, nīyante. Nīyati, nīyanti.

'නී' ධාතුව පැමිණවීම (ගෙන යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය ද්විකර්මක (කර්ම පද දෙකක් ගන්නා) ධාතුවකි. (උදාහරණ:) "අජං ගාමං නේති" (එළුවා ගමට ගෙන යයි), නේන්ති. නේසි, නේථ. නේමි, නේම. (ප්‍රත්‍ය ලෝප නොවන කල්හි) නයති, නයන්ති යනාදී වශයෙන් ද වේ. කර්ම කාරකයේදී: "නීයතේ ගාමං අජෝ දේවදත්තේන" (දේවදත්ත විසින් එළුවා ගමට ගෙන යනු ලැබේ), නීයරේ, නීයන්තේ. නීයති, නීයන්ති.

Tathā netu, nayatu. Nīyataṃ, nīyantaṃ. Naye, nayeyya. Nīyetha, nīyeyya. Anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu. Vinesi, vinesuṃ. Anīyittha, nīyittha. Nayissati[Pg.298], nessati. Nayissate, nīyissate, nīyissati. Anayissa, anīyissa iccādi.

එසේම (පංචමී ආදියේදී): නේතු, නයතු. නීයතං, නීයන්තං. (සත්තමීයේදී): නයේ, නයෙය්‍ය. (කර්ම කාරකයේදී): නීයේථ, නීයෙය්‍ය. (අතීත කාලයේදී): අනයි, නයි, අනයිංසු, නයිංසු. 'වි' උපසර්ගය සමග: විනේසි, විනේසුං. කර්මයේදී: අනීයිත්ථ, නීයිත්ථ. (භවිස්සන්තියේදී): නයිස්සති, නේස්සති. කර්මයේදී: නයිස්සතේ, නීයිස්සතේ, නීයිස්සති. (කාලාතිපත්තියේදී): අනයිස්ස, අනීයිස්ස යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Ṭhā gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattate.

'ඨා' ධාතුව ගමන වැළැක්වීම (නැවතීම / සිටීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී "වා" (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

492. Ṭhā tiṭṭho.

492. "ඨා තිට්ඨෝ" (යනු සූත්‍රයයි.)

Ṭhāiccetassa dhātussa tiṭṭhādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, appaccayalopo. Tiṭṭhati, tiṭṭhanti. Ṭhāti, ṭhanti. Lopābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṭhāto hakārāgamo ca rassattaṃ, saṃpubbo saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Ette adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti.

'ඨා' යන මේ ධාතුවට විකල්පයෙන් 'තිට්ඨ' ආදේශය වෙයි. මෙහි "වා" ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි යෙදේ, මෙහිදී 'අ' ප්‍රත්‍යය ලෝප වේ. (එවිට) තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති (යනුවෙන් ද), ඨාති, ඨන්ති (යනුවෙන් ද රූප වේ). ලෝප නොවන කල්හි, "ක්වචි ධාතූ" යනාදී සූත්‍රයෙන් ඨා ධාතුවට 'හ' කාර ආගමය ද ස්වරය ලුහු වීම ද සිදුවී, 'සං' උපසර්ගය පෙරටු කොට 'සණ්ඨහති', 'සණ්ඨහන්ති' (යනුවෙන් රූප වේ). 'ඒ' කාර ආදේශයේදී, 'අධි' උපසර්ගය පෙරටු කොට 'අධිට්ඨේති', 'අධිට්ඨේන්ති' (යනුවෙන් රූප වේ).

Kamme –

කර්ම කාරකයෙහි -

493. Yamhi dādhā mā ṭhā hā pā maha mathādīnamī.

493. "යම්හි දාධා මා ඨා හා පා මහ මථාදීනමී" (යනු සූත්‍රයයි.)

Bhāvakammavisaye yamhi paccaye pare dā dhā mā ṭhā hāpā maha matha iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ anto īkāramāpajjate, niccatthoyamārambho. Upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti. Hakārāgame rassattaṃ, īkārāgamo ca, patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve ṭhīyate.

භාව සහ කර්ම කාරක විෂයයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, දා, ධා, මා, ඨා, හා, පා, මහ, මථ යනාදී ධාතූන්ගේ අග ස්වරය 'ඊ' කාරය බවට පැමිණේ. මෙය නිත්‍ය වශයෙන් සිදු වන විධානයකි. (උදාහරණ:) උපට්ඨීයති, උපට්ඨීයන්ති. 'හ' කාර ආගමය වන කල්හි ලුහු වීම ද 'ඊ' කාර ආගමය ද සිදුවී, පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති (යනුවෙන් රූප වේ). භාව කාරකයේදී 'ඨීයතේ' (යනුවෙන් වේ).

Tathā tiṭṭhatu, tiṭṭhantu. Ṭhātu, ṭhantu. Saṇṭhahatu, saṇṭhahantu. Tiṭṭhe, tiṭṭheyya. Saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ. Saṇṭhahe, saṇṭhaheyyuṃ. Aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Pakiṭṭhissati, patiṭṭhissanti. Ṭhassati, ṭhassanti. Patiṭṭhahissati, patiṭṭhahissanti. Patiṭṭhissa, patiṭṭhissaṃsu. Patiṭṭhahissa, patiṭṭhahissaṃsu iccādi.

එසේම (පංචමීයේදී): තිට්ඨතු, තිට්ඨන්තු. ඨාතු, ඨන්තු. සණ්ඨහතු, සණ්ඨහන්තු. (සත්තමීයේදී): තිට්ඨේ, තිට්ඨෙය්‍ය. සණ්ඨේ, සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං. සණ්ඨහේ, සණ්ඨහෙය්‍යුං. (අතීතයේදී): අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. (අනාගතයේදී): පතිට්ඨිස්සති, පතිට්ඨිස්සන්ති. ඨස්සති, ඨස්සන්ති. පතිට්ඨහිස්සති, පතිට්ඨහිස්සන්ති. (කාලාතිපත්තියේදී): පතිට්ඨිස්ස, පතිට්ඨිස්සංසු. පතිට්ඨහිස්ස, පතිට්ඨහිස්සංසු යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Pā pāne, ‘‘vā’’ti vattate.

'පා' ධාතුව පානය කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී ද "වා" යන්න අනුවර්තනය වේ.

494. Pā [Pg.299] pibo.

494. "පා පිබෝ" (යනු සූත්‍රයයි.)

Pāiccetassa dhātussa pibādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

'පා' යන මේ ධාතුවට විකල්පයෙන් 'පිබ' ආදේශය වෙයි. මෙහි ද "වා" ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි යෙදේ.

Pibati. Pibatu. Pibeyya. ‘‘Kvaci dhātvā’’dinā bakārassa vakāro, pivati, pivanti. Pāti, pānti, panti vā. Pīyate, pīyante. Pīyati, pīyanti. Pivatu. Piveyya. Apāyi, pivi. Pivissati. Apivissa iccādi.

(එවිට) පිබති (වේ). පිබතු. පිබෙය්‍ය. "ක්වචි ධාත්වා" යනාදී සූත්‍රයෙන් 'බ' කාරයට 'ව' කාරය ආදේශ වී 'පිවති', 'පිවන්ති' (යනුවෙන් ද වේ). පාති, පාන්ති හෝ 'පන්ති' ද වේ. කර්ම කාරකයේදී: පීයතේ, පීයන්තේ. පීයති, පීයන්ති. (පංචමීයේදී): පිවතු. (සත්තමීයේදී): පිවෙය්‍ය. (අතීතයේදී): අපායි, පිවි. (අනාගතයේදී): පිවිස්සති. (කාලාතිපත්තියේදී): අපිවිස්ස යනාදී වශයෙන් රූප වේ.

Asa bhuvi, vibhattuppatti, appaccayalopo, asa itīdha –

'අස' ධාතුව පැවැත්ම (සත්භාවය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. විභක්ති ඉපදීම හා 'අ' ප්‍රත්‍යය ලෝප වීම සිදු වූ කල්හි, 'අස' ධාතුව සම්බන්ධයෙන් මෙහිදී -

‘‘Asasmā, antalopo’’ti ca vattate.

"අසස්මා" සහ "අන්තලෝපෝ" යන වචන ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

495. Tissa tthittaṃ.

495. "තිස්ස ත්ථිත්තං" (යනු සූත්‍රයයි.)

Asaiccetasmā dhātumhā parassa tissa vibhattissa tthittaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Atthi.

'අස' යන මේ ධාතුවෙන් පර වූ 'ති' විභක්තියට 'ත්ථි' භාවය (ත්ථි ආදේශය) වෙයි, ධාතුව කෙළවර පවතින ස්වරයාගේ ලෝපය ද වෙයි. (එවිට) 'අත්ථි' (යන රූපය සිද්ධ වේ).

‘‘Vā’’ti vattate.

"වා" (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

496. Sabbatthāsassādi lopo ca.

496. "සබ්බත්ථාසස්සාදි ලෝපෝ ච" (යනු සූත්‍රයයි.)

Sabbattha vibhattippaccayesu ca asaiccetāya dhātuyā ādissa lopo hoti vā, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Santi.

සියලු විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අස' යන මේ ධාතුවෙහි ආදි ස්වරය විකල්පයෙන් ලෝප වෙයි. මෙහි "වා" ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි යෙදේ. (එවිට) 'සන්ති' (යන රූපය වේ).

‘‘Asasmā, antalopo’’ti ca adhikāro.

"අසස්මා" සහ "අන්තලෝපෝ" යන වචන ද මෙහි අධිකාර සහිතව අනුවර්තනය වේ.

497. Simhi ca.

497. "සිම්හි ච" (යනු සූත්‍රයයි.)

Asadhātussa antalopo hoti simhi vibhattimhi ca. Tvaṃ asi.

'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'අස' ධාතුවෙහි අන්ත ලෝපය සිදුවේ. (එවිට) "ත්වං අසි" (යනුවෙන් රූප වේ).

498. Thassa [Pg.300] tthattaṃ.

498. "ථස්ස ත්ථත්තං" (යනු සූත්‍රයයි.)

Asaiccetāya dhātuyā parassa thassa vibhattissa tthattaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Tumhe attha.

"අස්" යන මෙම ධාතුවෙන් පර වූ "ථ" විභක්තියට "ත්ථ" භාවය (ත්ථ බව) වෙයි, ධාතුවේ අග කොටස (අන්තය) ලොප් වීම ද වෙයි. (එවිට) "තුම්හෙ අත්ථ" (tumhe attha) යන්න වේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

"වා" (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

499. Asasmā mimānaṃ mhimhāntalopo ca.

499. "අස්" ධාතුවෙන් පර වූ "මි, ම" යන විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් "ම්හි, ම්හ" යන ආදේශයෝ ද (ධාතුවේ) අග අකුර ලොප් වීම ද වෙති.

Asaiccetāya dhātuyā parāsaṃ mi maiccetāsaṃ vibhattīnaṃ mhimhaiccete ādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Amhi, amha. Asmi, asma.

"අස්" යන මෙම ධාතුවෙන් පර වූ "මි, ම" යන විභක්තීන්ට "ම්හි, ම්හ" යන මොවුන්ගේ ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙත්, ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද වේ. (එවිට) අම්හි (amhi), අම්හ (amha) ද (ආදේශය නොවුණු විට) අස්මි (asmi), අස්ම (asma) ද වෙති.

500. Tussa tthuttaṃ.

500. "තු" විභක්තියට "ත්ථු" භාවය (ත්ථු බව) වෙයි.

Asaiccetāya dhātuyā parassa tussa vibhattissa tthuttaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Atthu. Asassādilopo ca, santu. Āhi, attha. Asmi, asma.

"අස්" යන මෙම ධාතුවෙන් පර වූ "තු" විභක්තියට "ත්ථු" භාවය වෙයි, ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද වේ. (එවිට) "අත්ථු" (atthu) යන්න වේ. "අස්" ධාතුවේ ආදිකොටස ලොප් වීම ද වේ, (එවිට) "සන්තු" (santu) යන්න වේ. තවද "ආහි" (āhi), "අත්ථ" (attha), "අස්මි" (asmi), "අස්ම" (asma) යනාදිය ද වේ.

Sattamiyaṃ asassādilopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā asato eyyaeyyuṃ vibhattīnaṃ iyāiyuñca honti. Siyā, siyuṃ.

සප්තමී විභක්තියෙහි දී "අස්" ධාතුවේ ආදිකොටස ලොප් වෙයි. "ක්වචි ධාතු..." යනාදි සූත්‍රයෙන් "අස්" ධාතුවෙන් පර වූ "එය්‍ය, එය්‍යුං" යන විභක්තීන්ට "ඉයා, ඉයුං" යන ආදේශයෝ වෙති. (එවිට) "සියා" (siyā), "සියුං" (siyuṃ) යන්න වේ.

Lopābhāve ‘‘kvaci dhātvā’’dinā asato eyyādīnaṃ sadhātvantānaṃ ssa ssu ssa ssatha ssaṃ ssāmaādesā honti.

(ආදි ලොප් වීම) නොවන කල්හි "ක්වචි ධාතු..." යනාදි සූත්‍රයෙන් "අස්" ධාතුව සහිත "එය්‍ය" ආදි විභක්තීන්ට (ධාතු අන්තය ද සහිතව) "ස්ස, ස්සු, ස්ස, ස්සථ, ස්සං, ස්සාම" යන ආදේශයෝ වෙති.

Evamassa vacanīyo, assu. Assa, assatha. Assaṃ, assāma.

මෙසේ එහි රූප සිද්ධිය කියයුතුය: "අස්සු" (assu), "අස්ස" (assa), "අස්සථ" (assatha), "අස්සං" (assaṃ), "අස්සාම" (assāma) යන්නයි.

Ajjataniyaṃ akārāgamo, dīgho ca, āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimha.

අජ්ජතනී (අතීත කාල) විභක්තියෙහි දී "අ" කාර ආගමය ද, එය දීර්ඝ වීම ද වෙයි; (එවිට) ආසි (āsi), ආසිංසු (āsiṃsu), ආසුං (āsuṃ) ද, ආසි (āsi), ආසිත්ථ (āsittha) ද, ආසිං (āsiṃ), ආසිම්හ (āsimha) ද වෙත්.

‘‘Vā[Pg.301], asassā’’ti ca vattate.

"වා" සහ "අසස්ස" යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

501. Asabbadhātuke bhū.

501. අසබ්බධාතුක (ක්‍රියා විභක්ති) පර වූ කල්හි "භූ" ආදේශය වෙයි.

Asasseva dhātussa bhūādeso hoti vā asabbadhātuke. Bhavissati, bhavissanti. Abhavissa, abhavissaṃsu.

අසබ්බධාතුක විභක්ති පර වූ කල්හි "අස්" ධාතුවට ම විකල්පයෙන් "භූ" ආදේශය වෙයි. (එවිට) භවිස්සති (bhavissati), භවිස්සන්ති (bhavissanti) ද, අභවිස්ස (abhavissa), අභවිස්සංසු (abhavissaṃsu) ද වෙත්.

Vāti kimatthaṃ? Āsuṃ.

"වා" (විකල්පයෙන්) යන්න කුමක් සඳහා ද? (භූ ආදේශය නොවන තැන) "ආසුං" (āsuṃ) යන්න සිද්ධ වීම සඳහා ය.

Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ, tyādyuppatti, appaccayalopo ca.

"බෲ" (brū) ධාතුව පැහැදිලි වචන (ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. "ති" ආදි විභක්ති ලැබීම ද "අ" ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද වෙයි.

‘‘Kvacī’’ti vattate.

"ක්වචි" යන්න අනුවර්තනය වේ.

502. Brūto ī timhi.

502. "බෲ" ධාතුවෙන් පර වූ "ති" විභක්තිය ඇති කල්හි "ඊ" කාර ආගමය වෙයි.

Brūiccetāya dhātuyā paro īkārāgamo hoti timhi vibhattimhi kvaci, vuddhiavādesā, saralopādi. Bravīti, brūti, ‘‘aññesu cā’’ti suttānuvattitavāggahaṇena brūdhātussa byañjane vuddhi na hoti, bahuvacane ‘‘jhalānamiyuvā sare vā’’ti ūkārassa sare uvādeso, bruvanti. ‘‘Kvaci dhātvā’’dinā brūto tiantīnaṃ vā a u ādesā brūssa āhādeso ca.

"බෲ" යන මෙම ධාතුවෙන් පර වූ "ති" විභක්තිය ඇති කල්හි ඇතැම් විට "ඊ" කාර ආගමයක් වෙයි. (එවිට) වෘද්ධි වීම, "අව්" ආදේශය වීම සහ ස්වර ලෝපය ආදියෙන් "බ්‍රවීති" (bravīti) ද, (ඊ-ආගමය නොවුණු කල) "බෲති" (brūti) ද වේ. "අඤ්ඤේසු ච" යන සූත්‍රයෙන් අනුවර්තනය වන "වා" ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් බ්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල "බෲ" ධාතුවේ වෘද්ධියක් නොවේ. බහු වචනයේ දී "ජලානමියුවා සරේ වා" යන්නෙන් ස්වරයක් පරව තිබියදී ඌ-කාරයට "උව්" ආදේශ වීමෙන් "බ්‍රුවන්ති" (bruvanti) යන්න වේ. "ක්වචි ධාතු..." යනාදි සූත්‍රයෙන් බෲ ධාතුවෙන් පර වූ "ති, අන්ති" විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් "අ, උ" ආදේශ ද, බෲ ධාතුවට "ආහ" ආදේශය ද වෙයි.

Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvavhe. Bruve, brūmhe. Brūtu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ. Bruve, bruveyya, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Abruvā, abruvū.

(එවිට මේ රූප සිද්ධ වෙත්:) ආහ (āha), ආහු (āhu). බෲසි (brūsi), බෲථ (brūtha). බෲමි (brūmi), බෲම (brūma). බෲතේ (brūte), බ්‍රුවන්‍තේ (bruvante). බෲසේ (brūse), බ්‍රුවව්හේ (bruvavhe). බ්‍රුවේ (bruve), බෲම්හේ (brūmhe). බෲතු (brūtu), බ්‍රුවන්තු (bruvantu). බෲහි (brūhi), බෲථ (brūtha). බෲමි (brūmi), බෲම (brūma). බෲතං (brūtaṃ), බ්‍රුවන්‍තං (bruvantaṃ). බ්‍රුවේ (bruve), බ්‍රුවේය්‍ය (bruveyya), බ්‍රුවේය්‍යුං (bruveyyuṃ). බ්‍රුවේය්‍යාසි (bruveyyāsi), බ්‍රුවේය්‍යාථ (bruveyyātha). බ්‍රුවේය්‍යාමි (bruveyyāmi), බ්‍රුවේය්‍යාම (bruveyyāma). බ්‍රුවේථ (bruvetha), බ්‍රුවේරං (bruveraṃ). අබ්‍රුවා (abruvā), අබ්‍රුවූ (abruvū).

Parokkhāyaṃ [Pg.302] ‘‘brūbhūnamāhabhūvā parokkhāya’’nti brūdhātussa āhaādeso, saralopādi, supine kira māha, tenāhu porāṇā, āhaṃsu vā iccādi.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි දී "බෲභූනමාහභූවා පරොක්ඛායං" යන සූත්‍රයෙන් "බෲ" ධාතුවට "ආහ" ආදේශය ද, ස්වර ලෝප ආදිය ද වෙයි. (උදාහරණ:) "සුපිනේ කිර මාහ" (සිහිනයෙන් මට කීවේල), "තේනාහු පෝරාණා" (එහෙයින් පැරැන්නෝ කීහ), "ආහංසු වා" යනාදියයි.

Ajjataniyaṃ abravi, abruvi, abravuṃ. Bravissati. Abravissa iccādi.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි දී අබ්‍රවි (abravi), අබ්‍රුවි (abruvi), අබ්‍රවුං (abravuṃ) ද, බ්‍රවිස්සති (bravissati) ද, අබ්‍රවිස්ස (abravissa) යනාදිය ද වෙත්.

Hana hiṃsāgatīsu, timhi kvaci appaccayalopo, hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Hanāmi, hanāma.

"හන" (hana) ධාතුව හිංසා කිරීම සහ ගමනය යන අර්ථයන්හි වෙයි. "ති" විභක්තිය ඇති කල්හි ඇතැම් විට "අ" ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි; (එවිට) හන්ති (hanti) ද, (ලොප් නොවුණු විට) හනති (hanati), හනන්ති (hananti) ද වෙයි. හනසි (hanasi), හනථ (hanatha). හනාමි (hanāmi), හනාම (hanāma).

Kamme ‘‘tassa cavagga’’iccādinā ñattaṃ, dvittañca, haññate, haññante, haññare. Haññati, haññanti. Hanatu, hanantu. Haneyya.

කර්ම කාරකයෙහි දී "තස්ස චවග්ග..." යනාදි සූත්‍රයෙන් "ඤ" භාවය ද, ද්විත්ව වීම ද වෙයි; (එවිට) හඤ්ඤතේ (haññate), හඤ්ඤන්‍තේ (haññante), හඤ්ඤරේ (haññare) ද, හඤ්ඤති (haññati), හඤ්ඤන්ති (haññanti) ද වෙති. (පඤ්චමීහි) හනතු (hanatu), හනන්තු (hanantu) ද, (සත්තමීහි) හනෙය්‍ය (haneyya) ද වේ.

‘‘Hanassā’’ti vattate.

"හනස්ස" යන්න අනුවර්තනය වේ.

503. Vadho vā sabbattha.

503. සියලු තන්හි (සියලු විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්හි) විකල්පයෙන් "වධ" ආදේශය වෙයි.

Hanaiccetassa dhātussa vadhādeso hoti vā sabbattha vibhattippaccayesu, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Vadheti. Vadhīyati. Vadhetu. Vadhīyatu. Vadheyya. Avadhi, avadhiṃsu. Ahani, ahaniṃsu. Vadhissati, hanissati. Khādese paṭihaṅkhāmi, paṭihanissāmi. Avadhissa, ahanissa iccādi.

"හන" යන මෙම ධාතුවට සියලු විභක්ති සහ ප්‍රත්‍යයන්හි දී විකල්පයෙන් "වධ" ආදේශය වෙයි. මෙහි "වා" ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථය (නියමිත විකල්පය) සඳහා ය. (එවිට) වධේති (vadheti), වධීයති (vadhīyati), වධේතු (vadhetu), වධීයතු (vadhīyatu), වධෙය්‍ය (vadheyya), අවධි (avadhi), අවධිංසු (avadhiṃsu), අහනි (ahani), අහනිංසු (ahaniṃsu), වධිස්සති (vadhissati), හනිස්සති (hanissati) වෙත්. "ඛ" ආදේශයේ දී "පටිහඞ්ඛාමි" (paṭihaṅkhāmi), "පටිහනිස්සාමි" (paṭihanissāmi) ද, අවධිස්ස (avadhissa), අහනිස්ස (ahanissa) යනාදිය ද වෙත්.

Hūvādinayo.

"හූ" ආදි ධාතුන්ගේ ක්‍රමයයි.

Hu dānādanahabyappadānesu, tyādyuppatti, appaccayo ca, ‘‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dvittaṃ, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā.

"හු" (hu) ධාතුව දීම, අනුභව කිරීම සහ හවි පිදීම යන අර්ථයන්හි වෙයි. "ති" ආදි විභක්ති ලැබීම, "අ" ප්‍රත්‍යය ලැබීම ද, "ක්වචාදිවණ්ණානමේකස්සරානං ද්වේභාවෝ" යන්නෙන් ද්විත්ව වීම ද, "පුබ්බොබ්භාසෝ" යන්නෙන් අබ්භාස සංඥාව ද වෙයි.

‘‘Abbhāse’’ti vattate.

"අබ්භාසේ" යන්න අනුවර්තනය වේ.

504. Hassa [Pg.303] jo.

504. "හ" කාරයට "ජ" කාරය වෙයි.

Hakārassa abbhāse vattamānassa jo hoti. ‘‘Lopañcetta makāro’’ti appaccayalopo, vuddhi. Juhoti.

අබ්භාසයෙහි පවතින "හ" කාරයට "ජ" කාරය වෙයි. "ලෝපඤ්චෙත්ත මකාරෝ" යන්නෙන් "අ" ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද, වෘද්ධිය ද වී "ජුහෝති" (juhoti) යන්න වේ.

Lopābhāve ‘‘jhalānaṃ, sare’’ti ca vattamāne –

ලෝපය නොවන කල්හි, "ජලානං, සරේ" යන්න අනුවර්තනය වද්දී –

505. Yavakārā ca.

505. "ය, ව" කාරයෝ ද (වෙත්).

Jhalasaññānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārādesā honti sare pareti apadantassa ukārassa vakāro.

ජල සංඥා ඇති "ඉ" වර්ණ, "උ" වර්ණයන්ට ස්වරයක් පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් "ය" කාර, "ව" කාර ආදේශයෝ වෙති; පදාන්ත නොවන "උ" කාරයට "ව" කාරය වේ.

Juhvati, juhoti, juhvanti, juhonti. Juhvasi, juhosi, juhvatha, juhotha. Juhvāmi, juhomi, juhvāma, juhoma.

ජුහ්වති (juhvati), ජුහෝති (juhoti), ජුහ්වන්ති (juhvanti), ජුහොන්ති (juhonti). ජුහ්වසි (juhvasi), ජුහෝසි (juhosi), ජුහ්වත (juhvatha), ජුහෝත (juhotha). ජුහ්වාමි (juhvāmi), ජුහෝමි (juhomi), ජුහ්වාම (juhvāma), ජුහෝම (juhoma).

Kamme ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho, hūyate, hūyante. Hūyati, hūyanti.

කර්ම කාරකයෙහි දී "ක්වචි ධාතු..." යනාදි සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ වීම වී හූයතේ (hūyate), හූයන්‍තේ (hūyante) ද, හූයති (hūyati), හූයන්ති (hūyanti) ද වෙති.

Tathā juhotu, juhontu, juhvantu vā. Juhe, juheyya, juheyyuṃ. Ajuhavi, ajuhavuṃ. Ajuhosi, ajuhosuṃ. Ahūyittha aggi. Juhissati, juhissanti. Juhossati, juhossanti vā. Ajuhissa, ajuhissaṃsu iccādi.

එසේ ම ජුහෝතු (juhotu), ජුහොන්තු (juhontu) හෝ ජුහ්වන්තු (juhvantu) ද, ජුහේ (juhe), ජුහෙය්‍ය (juheyya), ජුහෙය්‍යුං (juheyyuṃ) ද, අජුහවි (ajuhavi), අජුහවුං (ajuhavuṃ) ද, අජුහෝසි (ajuhosi), අජුහෝසුං (ajuhosuṃ) ද, "අහූයිත්ථ අග්ගි" (ගින්න පුදන ලදී) ද, ජුහිස්සති (juhissati), ජුහිස්සන්ති (juhissanti) හෝ ජුහොස්සති (juhossati), ජුහොස්සන්ති (juhossanti) ද, අජුහිස්ස (ajuhissa), අජුහිස්සංසු (ajuhissaṃsu) යනාදිය ද වෙත්.

Hā cāge, pure viya dvebhāvajādesa appaccayalopā.

"හා" (hā) ධාතුව අත්හැරීම අර්ථයෙහි වෙයි. පෙර පරිදි ම ද්විත්ව වීම, "ජ" ආදේශය සහ "අ" ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම වෙයි.

‘‘Abbhāse’’ti vattate.

"අබ්භාසේ" යන්න අනුවර්තනය වේ.

506. Rasso.

506. හ්‍රස්ව වීම (ලඝු වීම) වෙයි.

Abbhāse vattamānassa sarassa rasso hoti.

අභ්‍යාසයෙහි (පූර්ව රූපයෙහි) පවතින ස්වරයා කෙටි (රස්ව) වෙයි.

Jahāti, jahanti. Jahāsi, jahātha. Jahāmi, jahāma.

ජහාති, ජහන්ති. ජහාසි, ජහාථ. ජහාමි, ජහාම.

Kamme [Pg.304] ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī’’ti dhātvantassa īkāro. Hīyate, hīyante, hīyare. Hīyati, hīyanti.

කර්ම කාරකයෙහි 'යම්හි දාධාමාඨාහාපාමහමථාදීනමී' යන සූත්‍රයෙන් ධාතුවෙහි අගට 'ඊ' කාරය වෙයි. හීයතේ, හීයන්තේ, හීයරේ. හීයති, හීයන්ති.

Tathā jahātu, jahantu. Jahe, jaheyya, jaheyyuṃ. Hīyetha, hīyeyya. Ajahāsi, ajahiṃsu, ajahāsuṃ. Pajahi, pajahiṃsu, pajahaṃsu, pajahuṃ. Kamme pajahīyittha, pajahīyi. Pajahissati, pajahissanti. Hīyissati, hīyissanti. Pajahissa, pajahissaṃsu iccādi.

එමෙන්ම ජහාතු, ජහන්තු. ජහේ, ජහෙය්‍ය, ජහෙය්‍යුං. හීයේථ, හීයෙය්‍ය. අජහාසි, අජහිංසු, අජහාසුං. පජහි, පජහිංසු, පජහංසු, පජහුං. කර්ම කාරකයෙහි පජහීයිත්ථ, පජහීයි. පජහිස්සති, පජහිස්සන්ති. හීයිස්සති, හීයිස්සන්ති. පජහිස්ස, පජහිස්සංසු යනාදියයි.

Dā dāne, tyādyuppatti, dvebhāvarassattāni, appaccayassa lopo, dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma.

'දා' ධාතුව දීමෙහි වෙයි, ති ආදී විභක්ති ඉපදීම, ද්විත්වභාවය හා රස්වභාවය වීම, 'අ' ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන්; දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදමා.

Dvittābhāve maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.

ද්විත්වභාවයක් නොමැති විට මණ්ඩුකගතියෙන් (මැඩි පිම්මෙන් මෙන්) 'වා' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

507. Dādhātussa dajjaṃ.

507. දා ධාතුවට 'දජ්ජ' ආදේශය වෙයි.

Dāiccetassa dhātussa sabbassa dajjādeso hoti vā, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, appaccayalopo. Dajjati, dajjanti. Dajjasi, dajjatha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjādesābhāve ‘‘lopañcettamakāro’’ti appaccayassa ekāro, dānaṃ deti, denti. Desi, detha.

'දා' යන මේ මුළු ධාතුවටම විකල්පයෙන් 'දජ්ජ' ආදේශය වෙයි, මෙහි 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථය පිණිසයි, 'අ' ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි. දජ්ජති, දජ්ජන්ති. දජ්ජසි, දජ්ජථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජ ආදේශය නොවන කල්හි 'ලෝපඤ්චේත්තමකාරෝ' යන්නෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යයට 'ඒ' කාරය වී, දානං දේති (දානය දෙයි), දෙන්ති. දේසි, දේථ.

‘‘Vā’’ti vattate.

'වා' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

508. Dādantassaṃ mimesu.

508. මි, ම විභක්තීන් පර වූ කල්හි දා ධාතුවේ අගට 'අං' වෙයි.

Dāiccetassa dhātussa antassa aṃ hoti vā mimaiccetesu paresu, niggahītassa vaggantattaṃ. Dammi, damma. Demi, dema.

'දා' යන මේ ධාතුවේ අගට 'මි', 'ම' යන මොවුන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'අං' වෙයි, නිග්ගහීතයට වර්ගාන්තය (ම-කාරය) වෙයි. දම්මි, දම්ම. දේමි, දේම.

Kamme ‘‘yamhi dādhā’’iccādinā īkāro, dīyate, dīyante. Dīyati, dīyanti. Dīyyate, dīyyante. Dīyyati, dīyyanti vā iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'යම්හි දාධා' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ඊ' කාරය වී, දීයතේ, දීයන්තේ. දීයති, දීයන්ති. දීය්‍යතේ, දීය්‍යන්තේ. දීය්‍යති, දීය්‍යන්ති හෝ යනාදියයි.

Dadātu[Pg.305], dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadataṃ, dadantaṃ. Dadassu, dadavho. Dade, dadāmase. Dajjatu, dajjantu iccādi. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dema. Kamme dīyataṃ, dīyantaṃ. Dīyatu, dīyantu.

දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදතං, දදන්තං. දදස්සු, දදව්හෝ. දදේ, දදාමසේ. දජ්ජතු, දජ්ජන්තු යනාදියයි. දේතු, දෙන්තු. දේහි, දේථ. දේමි, දේම. කර්ම කාරකයෙහි දීයතං, දීයන්තං. දීයතු, දීයන්තු.

Sattamiyaṃ dade, dadeyya, dadeyyuṃ. Dadeyyāsi, dadeyyātha. Dadeyyāmi, dadeyyāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho. Dadeyyaṃ, dadeyyāmhe. Dajje, dajjeyya.

සත්තමී විභක්තියෙහි දදේ, දදෙය්‍ය, දදෙය්‍යුං. දදෙය්‍යාසි, දදෙය්‍යාථ. දදෙය්‍යාමි, දදෙය්‍යාම. දදේථ, දදේරං. දදේථෝ, දදෙය්‍යාව්හෝ. දදෙය්‍යං, දදෙය්‍යාම්හේ. දජ්ජේ, දජ්ජෙය්‍ය.

‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā eyyassāttañca, dajjā, dajjuṃ, dajjeyyuṃ. Dajjeyyāsi, dajjeyyātha. Dajjaṃ, eyyāmissa amādeso ca, dajjeyyāmi, dajjeyyāma. Dvittābhāve deyya, deyyuṃ. Deyyāsi, deyyātha. Dīyetha, dīyeyya.

'ක්වචි ධාතු' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'එය්‍ය' ප්‍රත්‍යයට අ-කාරය වීම ද වෙයි, දජ්ජා, දජ්ජුං, දජ්ජෙය්‍යුං. දජ්ජෙය්‍යාසි, දජ්ජෙය්‍යාථ. දජ්ජං, (එය්‍යාමි යන්නට අම් ආදේශය ද වීමෙන්) දජ්ජෙය්‍යාමි, දජ්ජෙය්‍යාම. ද්විත්වභාවය නොමැති කල්හි දෙය්‍ය, දෙය්‍යුං. දෙය්‍යාසි, දෙය්‍යාථ. දීයේථ, දීයෙය්‍ය.

Hiyyattaniyaṃ adadā, adadū. Adado, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadamhase. Kamme adīyittha.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි අදදා, අදදූ. අදදෝ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදම්හසේ. කර්ම කාරකයෙහි අදීයිත්ථ.

Ajjatanimhi adadi, adadiṃsu, adaduṃ. Adajji, adajjiṃsu. Adāsi, adaṃsu. Adāsi, ado, adittha. Adāsiṃ, adāsimha, adamha. Adādānaṃ purindado. Kamme adīyittha, adīyyi.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි අදදි, අදදිංසු, අදදුං. අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු. අදාසි, අදංසු. අදාසි, අදෝ, අදිට්ඨ. අදාසිං, අදාසිම්හ, අදම්හ. අදාදානං පුරින්දදෝ. කර්ම කාරකයෙහි අදීයිත්ථ, අදීය්යි.

Bhavissantiyaṃ ikārāgamo, saralopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Rassattaṃ, dassati, dassanti. Dassasi, dassatha. Dassāmi, dassāma. Dassate. Dīyissate, dīyissati.

භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි ඉ-කාර ආගමය ද, ස්වර ලෝපය ආදිය ද වීමෙන්, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. රස්වභාවය වීමෙන්, දස්සති, දස්සන්ති. දස්සසි, දස්සථ. දස්සාමි, දස්සාම. දස්සතේ. දීයිස්සතේ, දීයිස්සති.

Kālātipattiyaṃ adadissa, adajjissa, adajjissā, adassa, adassā, adassaṃsu. Adīyissatha, adīyissa iccādi.

කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි අදදිස්ස, අදජ්ජිස්ස, අදජ්ජිස්සා, අදස්ස, අදස්සා, අදස්සංසු. අදීයිස්සථ, අදීයිස්ස යනාදියයි.

Dhā [Pg.306] dhāraṇe, pure viya vibhattuppatti, dvittarassattāni, appaccayalopo ca, ‘‘dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā’’ti dhakārassa dakāro, dadhāti, dadhanti. Apipubbo tassa ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akāralopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhakārassa hakāro, rassattañca, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Dvebhāvābhāve nidhiṃ nidheti, nidhenti.

'ධා' ධාතුව දැරීමෙහි වෙයි. පෙර පරිදිම විභක්ති ඉපදීම, ද්විත්වභාවය හා රස්වභාවය වීම, 'අ' ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම සහ 'දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා' යන්නෙන් ධ-කාරයට ද-කාරය වීම ද වී, දධාති, දධන්ති වෙයි. 'අපි' උපසර්ගය පෙරටු වූ කල්හි, 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රයෙන් අ-කාර ලෝපය ද, 'ක්වචි ධාතු' යනාදී සූත්‍රයෙන් ධ-කාරයට හ-කාරය ද, රස්වභාවය ද වීමෙන්, ද්වාරං පිදහති (දොර වසයි), පිදහන්ති වෙයි. ද්විත්වභාවය නොමැති කල්හි, නිධිං නිධේති (නිධානය තබයි), නිධෙන්ති වෙයි.

Kamme dhīyate, dhīyati, pidhīyate, pidhīyati.

කර්ම කාරකයෙහි ධීයතේ, ධීයති, පිධීයතේ, පිධීයති.

Tathā dadhātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu. Dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya, nidhe, nidheyya. Dadhāsi, pidahi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhassa, pidahissa iccādi.

එමෙන්ම දධාතු, පිදහතු, නිධේතු, නිධෙන්තු. දධේ, දධෙය්‍ය, පිදහේ, පිදහෙය්‍ය, නිධේ, නිධෙය්‍ය. දධාසි, පිදහි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධස්ස, පිදහිස්ස යනාදියයි.

Juhotyādinayo.

ජුහෝත්‍යාදි ක්‍රමයයි.

Avuddhikā tudādī ca, hūvādi ca tathāparo;

Juhotyādi catuddhevaṃ, ñeyyā bhūvādayo idha.

වෘද්ධියක් නොවන තුදාදි ගණය ද, එසේම අනෙක් වූ හූවාදි ගණය ද, ජුහෝත්‍යාදි ගණය ද යනුවෙන් මෙහි භූවාදි ආදීහු සතර ආකාරයකින් දතයුතු වෙති.

Bhūvādigaṇo.

භූවාදි ගණයයි.

Rudhādigaṇa

රුධාදි ගණයයි.

Rudha āvaraṇe, pure viya dhātusaññādimhi kate vibhattuppatti.

'රුධ්' ධාතුව වැළකීමෙහි (ආවරණයෙහි) වෙයි. පෙර පරිදිම ධාතු සංඥා ආදිය කළ පසු විභක්ති ඉපදීම වෙයි.

‘‘A’’iti vattate.

'අ' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

509. Rudhādito niggahītapubbañca.

509. 'රුධාදිතෝ නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච' (රුධාදි ගණයෙන් පරව, නිග්ගහීතය පෙරටු කොට ඇති 'අ' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි).

Catuppadamidaṃ. Rudhaiccevamādito dhātugaṇato appaccayo hoti kattari vibhattippaccayesu, niggahītañca tato pubbaṃ [Pg.307] hutvā āgamo hoti, tañca niggahītaṃ pakatiyā sarānugatattā dhātussarato paraṃ hoti. Casaddena iīeopaccayā ca, niggahītassa vaggantattaṃ. Idha saṃyogantattā na vuddhi hoti, tadāgamassa taggahaṇena gahaṇato.

මෙය පද හතරකින් යුක්තය. රුධ ආදී ධාතු ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අ' ප්‍රත්‍යය ද, ඊට පෙර නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) ආගමයක් ද වෙයි. එම නිග්ගහීතය ස්වභාවයෙන්ම ස්වරානුගත බැවින් ධාතුවේ ස්වරයට පසුව පිහිටයි. 'ච' ශබ්දයෙන් 'ඉ, ඊ, ඒ, ඕ' ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති. නිග්ගහීතයට වර්ගාන්තභාවය (වර්ගයේ අවසාන අකුර බවට පත්වීම) වෙයි. මෙහි සංයෝගාන්ත බැවින් වෘද්ධියක් සිදු නොවේ; එහි ආගමය එම ග්‍රහණයෙන්ම ගන්නා බැවිනි.

So maggaṃ rundhati, rundhanti. Rundhasi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhate, rundhante iccādi, ikārādippaccayesu pana rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhotītipi hoti.

හෙතෙම මඟ වළකයි - සෝ මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති. රුන්ධසි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතේ, රුන්ධන්තේ යනාදියයි. ඉ-කාරාදි ප්‍රත්‍යයන්හිදී වනාහි රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධේති, රුන්ධෝති යනුවෙන් ද වෙයි.

Kamme nipubbo yappaccayassa ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa jhakāre kate ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, maggo nirujjhate tena, nirujjhante. Parassapadatte nirujjhati, nirujjhanti. Nirujjhasi, nirujjhatha. Nirujjhāmi, nirujjhāma.

කර්ම කාරකයෙහි 'නි' උපසර්ගය පෙරටු වූ කල්හි, 'ය' ප්‍රත්‍යය හේතුවෙන් 'තස්ස චවග්ග' යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ද සමඟ 'ඣ' කාරය කළ කල්හි, 'වග්ගේ ඝෝසා' යනාදී සූත්‍රයෙන් ද්විත්වභාවය වී, 'මග්ගෝ නිරුජ්ඣතේ තේන' (ඔහු විසින් මඟ නිරුද්ධ කරනු ලැබේ), නිරුජ්ඣන්තේ. පරස්මෛපදයේදී නිරුජ්ඣති, නිරුජ්ඣන්ති. නිරුජ්ඣසි, නිරුජ්ඣථ. නිරුජ්ඣාමි, නිරුජ්ඣාම (යනුවෙන් වෙයි).

Rundhatu, rundhantu. Rundhāhi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhataṃ, rundhantaṃ. Rundhassu, rundhavho. Rundhe, rundhāmase. Nirujjhataṃ, nirujjhantaṃ. Nirujjhatu, nirujjhantu. Rundhe, rundheyya, rundheyyuṃ. Rundhetha, rundheraṃ. Nirujjhetha, nirujjheyya iccādi. Rundhi, rundhiṃsu. Arundhi, nirujjhittha. Nirujjhi, nirujjhiṃsu. Rundhissati, rundhissanti. Nirujjhissate, nirujjhissante. Nirujjhissati, nirujjhissanti. Arundhissa, arundhissaṃsu. Nirujjhissatha, nirujjhissa iccādi.

රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. රුන්ධාහි, රුන්ධථ. රුන්ධාමි, රුන්ධාම. රුන්ධතං, රුන්ධන්තං. රුන්ධස්සු, රුන්ධව්හෝ. රුන්ධේ, රුන්ධාමසේ. නිරුජ්ඣතං, නිරුජ්ඣන්තං. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු. රුන්ධේ, රුන්ධෙය්‍ය, රුන්ධෙය්‍යුං. රුන්ධේථ, රුන්ධේරං. නිරුජ්ඣේථ, නිරුජ්ඣෙය්‍ය යනාදියයි. රුන්ධි, රුන්ධිංසු. අරුන්ධි, නිරුජ්ඣිත්ථ. නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. රුන්ධිස්සති, රුන්ධිස්සන්ති. නිරුජ්ඣිස්සතේ, නිරුජ්ඣිස්සන්තේ. නිරුජ්ඣිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සන්ති. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු. නිරුජ්ඣිස්සථ, නිරුජ්ඣිස්ස යනාදියයි.

Chidi dvidhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme chijjate, chijjante. Chijjati, chijjanti. Tathā chindatu, chindantu. Chijjatu, chijjantu. Chinde, chindeyya. Chijjeyya. Achindi, chindi, chindiṃsu. Achijjittha, chijji. Chindissati, chindissanti. Ssassa chādese – checchati, checchanti. Checchiti vā. Kamme chijjissate, chijjissante. Chijjissati, chijjissanti. Achindissa. Achijjissa iccādi.

'ඡිදි' ධාතුව දෙකට කැපීම (බෙදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඡින්දති', 'ඡින්දන්ති' (කපයි, කපති). කර්ම කාරකයෙහි 'ඡිජ්ජතේ', 'ඡිජ්ජන්තේ' (කැපෙයි, කැපෙත්) ද, 'ඡිජ්ජති', 'ඡිජ්ජන්ති' ද වේ. එසේම 'ඡින්දතු', 'ඡින්දන්තු' (කපත්වා), 'ඡිජ්ජතු', 'ඡිජ්ජන්තු' (කැපේවා) ද වේ. 'ඡින්දේ', 'ඡින්දෙය්‍ය' (කපන්නේය) ද, 'ඡිජ්ජෙය්‍ය' (කැපෙන්නේය) ද වේ. 'අඡින්දි', 'ඡින්දි', 'ඡින්දිංසු' (කැපීය, කැපූහ) ද, 'අඡිජ්ජිත්ථ', 'ඡිජ්ජි' (කැපුනේය) ද වේ. 'ඡින්දිස්සති', 'ඡින්දිස්සන්ති' (කපන්නේය, කපන්නෝය) ද වේ. 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයට 'ඡ' ආදේශ වූ කල්හි - 'ඡෙච්ඡති', 'ඡෙච්ඡන්ති' හෝ 'ඡෙච්ඡිති' ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි 'ඡිජ්ජiස්සතේ', 'ඡිජ්ජිස්සන්තේ' ද, 'ඡිජ්ජිස්සති', 'ඡිජ්ජිස්සන්ති' (කැපෙන්නේය, කැපෙන්නෝය) ද වේ. 'අඡින්දිස්ස', 'අඡිජ්ජිස්ස' යනාදී වශයෙනි.

Bhidi [Pg.308] vidāraṇe, bhindati, bhindanti iccādi.

'භිදි' ධාතුව පැලීම (බිඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'භින්දති', 'භින්දන්ති' (බිඳියි, බිඳිති) යනාදී වශයෙනි.

Yuja yoge, yuñjati, yuñjanti. Yujjate, yujjante. Yujjati, yujjanti. Yuñjatu. Yujjataṃ. Yuñje. Yujjetha. Ayuñji, ayuñjiṃsu. Ayujjittha, ayujji. Yuñjissati, yuñjissanti. Yujjissate, yujjissante. Yujjissati, yujjissanti. Ayuñjissa. Ayujjissatha, ayujjissa iccādi.

'යුජ්' (යුජ) ධාතුව යෙදීම (බැඳීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'යුඤ්ජති', 'යුඤ්ජන්ති' (යොදයි, යොදති) වේ. 'යුජ්ජතේ', 'යුජ්ජන්තේ' ද, 'යුජ්ජති', 'යුජ්ජන්ති' (යෙදෙයි, යෙදෙත්) ද වේ. 'යුඤ්ජතු' (යොදාවා), 'යුජ්ජතං' (යෙදේවා) ද වේ. 'යුඤ්ජේ' (යොදන්නේය), 'යුජ්ජේථ' (යෙදෙන්නේය) ද වේ. 'අයුඤ්ජි', 'අයුඤ්ජiංසු' (යෙදීය, යෙදූහ) ද, 'අයුජ්ජිත්ථ', 'අයුජ්ජි' (යෙදුණේය) ද වේ. 'යුඤ්ජිස්සති', 'යුඤ්ජිස්සන්ති' (යොදන්නේය, යොදන්නෝය) ද, 'යුජ්ජිස්සතේ', 'යුජ්ජිස්සන්තේ' ද, 'යුජ්ජිස්සති', 'යුජ්ජිස්සන්ති' (යෙදෙන්නේය, යෙදෙන්නෝය) ද වේ. 'අයුඤ්ජිස්ස', 'අයුජ්ජිස්සථ', 'අයුජ්ජිස්ස' යනාදී වශයෙනි.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi.

'භුජ' ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම සහ පරිභෝජනය කිරීම (වැළඳීම / අනුභව කිරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'භුඤ්ජති', 'භුඤ්ජන්ති' (වළඳයි, වළඳති / අනුභව කරයි) යනාදී වශයෙනි.

Bhavissantiyaṃ ‘‘karassa sappaccayassa kāho’’ti sutte sappaccayaggahaṇena bhujato ssassa khādeso, ‘‘ko khe cā’’ti dhātvantassa kakāro, vuddhi, bhokkhati, bhokkhanti. Bhokkhasi, bhokkhatha. Bhokkhāmi, bhokkhāma. Khādesābhāve bhuñjissati, bhuñjissanti iccādi.

අනාගත කාලයෙහි 'කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහෝ' යන සූත්‍රයෙහි 'සප්පච්චය' යන වචනය ග්‍රහණය කිරීමෙන්, 'භුජ්' ධාතුවෙන් පරවූ 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයට 'ඛ' ආදේශය ද, 'කෝ ඛේ ච' යන්නෙන් ධාතු කෙළවරට 'ක' කාරය ද, වෘද්ධිය ද වී 'භොක්ඛති', 'භොක්ඛන්ති' (අනුභව කරන්නේය, අනුභව කරන්නෝය) ද වේ. 'භොක්ඛසි', 'භොක්ඛථ' ද වේ. 'භොක්ඛාමි', 'භොක්ඛාම' ද වේ. 'ඛ' ආදේශය නොමැති කල්හි 'භුඤ්ජිස්සති', 'භුඤ්ජිස්සන්ති' යනාදී වශයෙනි.

Muca mocane, muñcati, muñcanti. Muccate, muccante. Muñcatu, muñcantu. Muccataṃ, muccantaṃ. Muñce, muñceyya, muñceyyuṃ. Muccetha, mucceraṃ. Amuñci, amuñciṃsu. Amuccittha. Mokkhati, mokkhanti. Muñcissati, muñcissanti. Muccissate, muccissante. Amuñcissa, amuccissatha iccādi.

'මුච' ධාතුව මුදා හැරීම (නිදහස් කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'මුඤ්චති', 'මුඤ්චන්ති' (මුදාහරියි, මුදාහරිති) ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි 'මුච්චතේ', 'මුච්චන්තේ' (මිදෙයි, මිදෙත්) ද වේ. 'මුඤ්චතු', 'මුඤ්චන්තු' (මුදාහරිත්වා) ද, 'මුච්චතං', 'මුච්චන්තං' (මිදෙත්වා) ද වේ. 'මුඤ්චේ', 'මුඤ්චෙය්‍ය', 'මුඤ්චෙය්‍යුං' (මුදාහරින්නේය) ද, 'මුච්චේථ', 'මුච්චේරං' (මිදෙන්නේය) ද වේ. 'අමුඤ්චි', 'අමුඤ්චිංසු' (මුදාහළේය, මුදාහළහ) ද, 'අමුච්චිත්ථ' (මිදුණේය) ද වේ. 'මොක්ඛති', 'මොක්ඛන්ති' (මිදෙන්නේය) ද, 'මුඤ්චිස්සති', 'මුඤ්චිස්සන්ති' (මුදාලන්නේය) ද, 'මුච්චිස්සතේ', 'මුච්චිස්සන්තේ' (මිදෙන්නේය) ද, 'අමුඤ්චිස්ස', 'අමුච්චිස්සථ' යනාදී වශයෙනි.

Rudhādigaṇo.

රුධාදි ගණය නිමි.

Divādigaṇa

දිවාදි ගණය.

Divu kīḷāvijigīsābyavahārajutithutikantigatīsu. Pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

'දිවු' ධාතුව ක්‍රීඩාව, ජයග්‍රහණය ලැබීම, ව්‍යවහාරය (ගනුදෙනුව), බැබළීම, ප්‍රශංසාව, කැමැත්ත සහ ගමන යන අර්ථයන්හි වැටේ. පෙර පරිදිම ධාතු කෙළවර ලොප් වීම ද විභක්ති උපදවා ගැනීම ද සිදු වේ.

510. Divādito [Pg.309] yo.

510. 'දිවාදිතෝ යෝ' (දිවාදි ගණයේ ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ය' ප්‍රත්‍යය වේ).

Divādito dhātugaṇato yappaccayo hoti kattari vihitesu vibhattippaccayesu.

කර්තෘ කාරකයෙහි විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි දිවාදි ධාතු ගණයෙන් පසුව 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Yaggahaṇaṃ, cavagga yakāra vakārattaṃ sadhātvantassa, pubbarūpa’’nti ca vattate.

'ය-ග්ගහණං, චවග්ග යකාර වකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස, පුබ්බරූපං' යන්න මෙහිද අනුවර්තනය වේ.

511. Tathā kattari ca.

511. 'තථා කත්තරි ච' (එසේම කර්තෘ කාරකයෙහිද වේ).

Yathā bhāvakammesu yappaccayassādeso hoti, tathā kattaripi yappaccayassa sadhātvantassa cavagga yakāravakārādeso, pubbarūpañca kātabbānīti dhātvantassa vakārattā saha tena yakārassa vakāre kate dvibhāvo, ‘‘do dhassa cā’’ti ettha caggahaṇena ‘‘bo vassā’’ti vuttattā vakāradvayassa bakāradvayaṃ, dibbati, dibbanti. Dibbasi, dibbatha. Dibbāmi, dibbāma.

භාව හා කර්ම කාරකයන්හි 'ය' ප්‍රත්‍යයාදේශය වන්නාක් මෙන්, කර්තෘ කාරකයෙහිද ධාතු කෙළවර සහිත 'ය' ප්‍රත්‍යයට චවර්ග, යකාර, වකාර ආදේශයන් සහ පූර්වරූප කිරීම් ද කළ යුතුය. ඒ අනුව ධාතු කෙළවර වකාර බැවින්, ඒ සමඟ 'ය' ප්‍රත්‍යය 'ව' කාරය බවට පත් වූ කල්හි ද්විත්ව (වකාර ද්විත්වය) වේ. 'දෝ ධස්ස ච' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' කාරය ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'බෝ වස්ස' යැයි කියන ලද බැවින්, වකාර ද්විත්වයට බකාර ද්විත්වය වී, 'දිබ්බති', 'දිබ්බන්ති' (ක්‍රීඩා කරයි, ක්‍රීඩා කරති) ද වේ. 'දිබ්බසි', 'දිබ්බථ' ද වේ. 'දිබ්බාමි', 'දිබ්බාම' ද වේ.

Kamme dibbate, dibbante. Dibbati, dibbanti. Dibbatu. Dibbataṃ. Dibbe. Dibbetha. Adibbi. Adibbittha. Dibbissati. Dibbissate. Adibbissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'දිබ්බතේ', 'දිබ්බන්තේ' ද, 'දිබ්බති', 'දිබ්බන්ති' ද වේ. 'දිබ්බතු' ද, 'දිබ්බතං' ද වේ. 'දිබ්බේ' ද, 'දිබ්බේථ' ද වේ. 'අදිබ්බි' ද, 'අදිබ්බිත්ථ' ද වේ. 'දිබ්බිස්සති' ද, 'දිබ්බිස්සතේ' ද, 'අදිබ්බිස්ස' යනාදී වශයෙනි.

Sivu tantasantāne, sibbati, sibbanti. Sibbatu. Sibbeyya. Asibbi, sibbi. Sibbissati. Asibbissa iccādi.

'සිවු' ධාතුව නූල් ඇදීම (මැසීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සිබ්බති', 'සිබ්බන්ති' (මසයි, මසති) ද වේ. 'සිබ්බතු' (මසාවා) ද වේ. 'සිබ්බෙය්‍ය' (මසන්නේය) ද වේ. 'අසිබ්බි', 'සිබ්බi' (මැසීය) ද වේ. 'සිබ්බිස්සති' (මසන්නේය) ද, 'අසිබ්බිස්ස' යනාදී වශයෙනි.

Pada gatimhi, upubbo dvittaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti sadhātvantassa yakārassa jakāro, dvittañca.

'පද' ධාතුව ගමන (පැමිණීම / ලැබීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'උ' උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි ද්විත්ව වීම ද, 'තථා කත්තරි ච' යන්නෙන් ධාතු කෙළවර සහිත 'ය' ප්‍රත්‍යයට 'ජ' කාරය ද, ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ.

Uppajjati, uppajjanti. Uppajjate, uppajjante, uppajjare.

'උප්පජ්ජති', 'උප්පජ්ජන්ති' (උපදියි, උපදිති) වේ. 'උප්පජ්ජතේ', 'උප්පජ්ජන්තේ', 'උප්පජ්ජරේ' ද වේ.

Kamme paṭipajjate, paṭipajjante. Paṭipajjati, paṭipajjanti. Bhāve uppajjate tayā.

කර්ම කාරකයෙහි 'පටිපජ්ජතේ', 'පටිපජ්ජන්තේ' ද, 'පටිපජ්ජති', 'පටිපජ්ජන්ති' (පිළිපදියි, පිළිපදිති) ද වේ. භාව කාරකයෙහි 'උප්පජ්ජතේ තයා' (තොප විසින් උපදිනු ලැබේ) යනාදී වශයෙනි.

Tathā [Pg.310] uppajjatu. Uppajjeyya. Udapajjā. Udapajjatha. Udapādi, uppajjī. Uppajjittha. Uppajjissati. Uppajjissa, uppajjissā iccādi.

එසේම 'උප්පජ්ජතු' (උපදීවා) ද, 'උප්පජ්ජෙය්‍ය' (උපදින්නේය) ද වේ. 'උදපජ්ජා', 'උදපජ්ජථ' ද, 'උදපාදි', 'උප්පජ්ජී' (උපන්නේය) ද, 'උප්පජ්ජිත්ථ' ද වේ. 'උප්පජ්ජිස්සති' (උපදින්නේය) ද, 'උප්පජ්ජිස්ස', 'උප්පජ්ජිස්සා' යනාදී වශයෙනි.

Budha avagamane, yappaccayaparattā na vuddhi, jhakārādesova viseso, dhammaṃ bujjhati, bujjhanti. Bujjhate, bujjhante, bujjhare vā.

'බුධ' ධාතුව අවබෝධ කරගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ බැවින් වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. 'ඣ' කාරය ආදේශ වීම පමණක් විශේෂ වේ. 'ධම්මං බුජ්ඣති', 'බුජ්ඣන්ති' (ධර්මය අවබෝධ කරයි, අවබෝධ කරති) ද වේ. 'බුජ්ඣතේ', 'බුජ්ඣන්තේ' හෝ 'බුජ්ඣරේ' ද වේ.

Kamme bujjhate mayā dhammo, bujjhante. Bujjhati, bujjhanti. Bujjhatu. Bujjheyya. Abujjhi. Abujjhittha. Bujjhissati. Abujjhissa.

කර්ම කාරකයෙහි 'බුජ්ඣතේ මයා ධම්මෝ' (මා විසින් ධර්මය අවබෝධ කරනු ලැබේ), 'බුජ්ඣන්තේ' ද, 'බුජ්ඣති', 'බුජ්ඣන්ති' ද වේ. 'බුජ්ඣතු' ද, 'බුජ්ඣෙය්‍ය' ද, 'අබුජ්ඣි' ද, 'අබුජ්ඣිත්ථ' ද වේ. 'බුජ්ඣිස්සති' ද, 'අබුජ්ඣිස්ස' ද වේ.

Yudha sampahāre, yujjhati, yujjhanti.

'යුධ' ධාතුව සටන් කිරීම (පහර දීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'යුජ්ඣති', 'යුජ්ඣන්ති' (සටන් කරයි, සටන් කරති) වේ.

Kudha kope, kujjhati, kujjhanti.

'කුධ' ධාතුව කෝප වීම (තරහ යාම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුජ්ඣති', 'කුජ්ඣන්ති' (කිපෙයි, කිපෙති) වේ.

Vidha tāḷane, vijjhati, vijjhanti iccādi.

'විධ' ධාතුව තැලීම (විදීම / පහරදීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'විජ්ඣති', 'විජ්ඣන්ති' (විදියි, විදිති) යනාදී වශයෙනි.

Naha bandhane, ‘‘ha vipariyayo’’ti yogavibhāgena vipariyayo. Sannayhati, sannayhanti iccādi.

'නහ' ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'හ විපරියයෝ' යන සූත්‍රයේ යෝග විභාගයෙන් (අකුරු පෙරළීමෙන්) 'සන්නය්හති', 'සන්නය්හන්ති' (සන්නද්ධ වෙයි, සන්නද්ධ වෙති) යනාදී වශයෙනි.

Mana ñāṇe, ñādesova viseso, maññati, maññanti iccādi.

'මන' ධාතුව දැනගැනීම (සිතීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ඤ' කාරය ආදේශ වීම පමණක් විශේෂ වේ. 'මඤ්ඤති', 'මඤ්ඤන්ති' (සිතයි, සිතති) යනාදී වශයෙනි.

Dā ādāne, saṃāpubbo ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā yamhi dhātvantassa ikāro, sīlaṃ samādiyati, samādiyanti iccādi.

'දා' ධාතුව ගැනීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සං' සහ 'ආ' උපසර්ග මුලට ඇති කල්හි, 'ක්වචි ධාතූ...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ විට ධාතු කෙළවරට 'ඉ' කාරය වී, 'සීලං සමාදියති', 'සමාදියන්ති' (සිල් සමාදන් වෙයි, සමාදන් වෙති) යනාදී වශයෙනි.

Tusa pītimhi, yappaccayassa pubbarūpattaṃ, tussati, tussanti iccādi.

'තුස' ධාතුව ප්‍රීතිය (සතුට) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ය' ප්‍රත්‍යයට පූර්වරූප වීමෙන් 'තුස්සති', 'තුස්සන්ති' (සතුටු වෙයි, සතුටු වෙති) යනාදී වශයෙනි.

Tathā samu upasame, sammati, sammanti.

එසේම 'සමු' ධාතුව සන්සිඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'සම්මති', 'සම්මන්ති' (සන්සිඳෙයි, සන්සිඳෙත්) වේ.

Kupa kope, kuppati, kuppanti.

'කුප' ධාතුව කෝප වීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කුප්පති', 'කුප්පන්ති' (කිපෙයි, කිපෙති) වේ.

Janajanane, ‘‘janādīnamā timhi cā’’ti ettha ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena yamhi dhātvantassa ākāro. Jāyati, jāyanti. Jāyate, jāyante.

'ජන' ධාතුව ඉපදීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'ජනාදීනමා තිම්හි චා' යන සූත්‍රයෙහි 'ජනාදීනමා' යන යෝග විභාගයෙන්, 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ධාතු කෙළවරට 'ආ' කාරය වී 'ජායති', 'ජායන්ති' (උපදියි, උපදිති) ද 'ජායතේ', 'ජායන්තේ' ද වේ.

Kamme [Pg.311] janīyati, janīyanti. Jāyatu. Jāyeyya. Ajāyi, ajani. Jāyissati, janissati. Ajāyissa, ajanissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'ජනීයති', 'ජනීයන්තී' ද, 'ජායතු' ද, 'ජායෙය්‍ය' ද, 'අජායි', 'අජනි' ද, 'ජායිස්සති', 'ජනිස්සති' ද, 'අජායිස්ස', 'අජනිස්ස' යනාදී වශයෙනි.

Divādigaṇo.

දිවාදි ගණය නිමි.

Svādigaṇa

ස්වාදි ගණය.

Su savaṇe, pure viya vibhattuppatti.

'සු' ධාතුව ඇසීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. පෙර පරිදිම විභක්ති උපදවා ගැනීම සිදු වේ.

512. Svādito ṇuṇāuṇā ca.

512. 'ස්වාදිතෝ ණුණාඋණා ච' (ස්වාදි ගණයේ ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ණු', 'ණා', 'උණා' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

Suiccevamādito dhātugaṇato ṇu ṇāuṇāiccete paccayā honti kattari vihitesu vibhattippaccayesu. ‘‘Aññesu cā’’ti ettha caggahaṇena ṇuppaccayassa vuddhi. Tatthevānuvattitavāggahaṇena svādīnaṃ ṇuṇādīsu na vuddhi.

'සු' යනාදී ස්වාදි ධාතු ගණයෙන් පසුව, කර්තෘ කාරකයෙහි විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ණු', 'ණා', 'උණා' යන මෙම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'අඤ්ඤේසු චා' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' කාරය ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'ණු' ප්‍රත්‍යයට වෘද්ධිය ද, එතැනම අනුවර්තනය වන 'වා' යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ස්වාදි ධාතූන්ගේ 'ණු', 'ණා' ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි වෘද්ධියක් සිදු නොවීම ද වේ.

Dhammaṃ suṇoti, saralopādi, suṇanti. Suṇosi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Ṇāpaccaye suṇāti, suṇanti. Suṇāsi, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ, suṇasi, suṇātha, suṇatha. Suṇāmi, suṇāma.

'ධම්මං සුණෝති' (ධර්මය අසයි) යන්නෙහි ස්වර ලෝප ආදියෙන් 'සුණන්ති' (අසති) ද වේ. 'සුණෝසි', 'සුණෝථ' ද, 'සුණෝමි', 'සුණෝම' ද වේ. 'ණා' ප්‍රත්‍යයෙහිදී 'සුණාති', 'සුණන්ති' ද, 'සුණාසි' ද, 'ක්වචි ධාතූ...' යනාදී සූත්‍රයෙන් හ්‍රස්ව (ලුහු) වී 'සුණසි' ද, 'සුණාථ', 'සුණථ' ද, 'සුණාමි', 'සුණාම' ද වේ.

Kamme yappaccaye ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho, sūyate, sūyante. Sūyati, sūyanti. Dvitte rassattaṃ, suyyati, suyyanti. Sūyyati, sūyyanti vā.

කර්ම කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ක්වචි ධාතූ...' යනාදී සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ වී, 'සූයතේ', 'සූයන්තේ' ද, 'සූයති', 'සූයන්ති' (ඇසෙයි, ඇසෙත්) ද වේ. ද්විත්ව වූ විට හ්‍රස්ව (ලුහු) වී 'සුය්‍යති', 'සුය්‍යන්ති' ද, 'සූය්‍යති', 'සූය්‍යන්ති' හෝ වේ.

Suṇotu, suṇantu. Suṇohi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Suṇātu, suṇantu. Suṇa, suṇāhi, suṇātha. Suṇāmi, suṇāma. Suṇataṃ, suṇantaṃ[Pg.312]. Suṇassu, suṇavho. Suṇe, suṇāmase. Kamme sūyataṃ, sūyantaṃ. Sūyatu, sūyantu.

‘සුණොතු, සුණන්තු’ (ඔහු අසාවා, ඔවුහු අසත්වා). ‘සුණෝහි, සුණොථ’ (තෝ අසව, තොපි අසව්). ‘සුණෝමි, සුණෝම’ (මම අසමි, අපි අසමු). ‘සුණාතු, සුණන්තු’ (ඔහු අසාවා, ඔවුහු අසත්වා). ‘සුණ, සුණාහි, සුණාථ’ (අසව, අසව, අසව්). ‘සුණාමි, සුණාම’ (මම අසමි, අපි අසමු). ‘සුණතං, සුණන්තං’ (අසනු ලැබේවා, අසනු ලැබෙත්වා). ‘සුණස්සු, සුණව්හෝ’ (තෝ අසව, තොපි අසව්). ‘සුණේ, සුණාමසේ’ (මම අසමි, අපි අසමු). කර්ම කාරකයෙහි ‘සූයතං, සූයන්තං’ (ඇසේවා, ඇසෙත්වා) ද ‘සූයතු, සූයන්තු’ (ඇසේවා, ඇසෙත්වා) ද වේ.

Suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ. Suṇeyyāsi, suṇeyyātha. Suṇeyyāmi, suṇeyyāma. Suṇetha, suṇeraṃ. Suṇetho, suṇeyyāvho. Suṇeyyaṃ, suṇeyyāmhe. Sūyetha, sūyeyya.

‘සුණේ, සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යුං’ (ඔහු අසන්නේය/අසිය හැක්කේය, ඔවුහු අසන්නාහ/අසිය හැක්කාහ). ‘සුණෙය්‍යාසි, සුණෙය්‍යාථ’ (තෝ අසන්නෙහි, තොපි අසන්නහු). ‘සුණෙය්‍යාමි, සුණෙය්‍යාම’ (මම අසන්නෙමි, අපි අසන්නෙමු). ‘සුණේථ, සුණේරං’ (ඔහු අසන්නේය, ඔවුහු අසන්නාහ). ‘සුණේථෝ, සුණෙය්‍යාව්හෝ’ (තෝ අසන්නෙහි, තොපි අසන්නහු). ‘සුණෙය්‍යං, සුණෙය්‍යාම්හේ’ (මම අසන්නෙමි, අපි අසන්නෙමු). කර්ම කාරකයෙහි ‘සූයේථ, සූයෙය්‍ය’ (ඇසිය හැක්කේය) යන්න වේ.

Asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu. Asuṇi, asuṇittha. Asuṇiṃ, suṇiṃ, asuṇimha, suṇimha. Asuṇittha, suṇittha. Ṇāpaccayalopo, vuddhi, sassa dvibhāvo, sāgamo, assosi, assosiṃsu, paccassosuṃ. Assosi, assosittha. Assosiṃ, assosimha, assosimhā vā, assosittha. Asūyittha, assūyi.

‘අසුණි, සුණි, අසුණිංසු, සුණiංසු’ (ඇසුවේය, ඇසුවේය, ඇසුවෝය, ඇසුවෝය). ‘අසුණි, අසුණිත්ථ’ (තෝ ඇසුවෙහිය, තොපි ඇසුවෙහුය). ‘අසුණිං, සුණිං, අසුණිම්හ, සුණිම්හ’ (මම ඇසුවෙමි, මම ඇසුවෙමි, අපි ඇසුවෙමු, අපි ඇසුවෙමු). ‘අසුණිත්ථ, සුණිත්ථ’ යන්න ද වේ. ණා ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම, වෘද්ධිය වීම, ‘ස’ ද්විත්ව වීම සහ ‘ස’ ආගමය වීමෙන් ‘අස්සෝසි’ (ඇසුවේය), ‘අස්සෝසිංසු’ (ඇසුවෝය), ‘පච්චස්සෝසුං’ (පිළිතුරු දුන්හ) යන්න වේ. ‘අස්සෝසි, අස්සෝසිත්ථ’ (තෝ ඇසුවෙහිය, තොපි ඇසුවෙහුය). ‘අස්සෝසිං, අස්සෝසිම්හ’ හෝ ‘අස්සෝසිම්හා’ ද, ‘අස්සෝසිත්ථ’ ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘අසූයිත්ථ, අස්සූයි’ (ඇසුණි) යන්න වේ.

Saralopādi, suṇissati, suṇissanti. Suṇissasi, suṇissatha. Suṇissāmi, suṇissāma. Suṇissate, suṇissante. Suṇissase, suṇissavhe. Suṇissaṃ, suṇissāmhe. Ṇāpaccayalopo, vuddhi, sossati, sossanti. Sossasi, sossatha. Sossāmi, sossāma. Sossate. Sūyissate, sūyissati. Asuṇissa. Asūyissa iccādi.

ස්වර ලෝප ආදියෙන් ‘සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති’ (අසන්නේය, අසන්නාහ). ‘සුණිස්සසි, සුණිස්සථ’ (තෝ අසන්නෙහිය, තොපි අසන්නහුය). ‘සුණිස්සාමි, සුණිස්සාම’ (මම අසන්නෙමි, අපි අසන්නෙමු). ‘සුණිස්සතේ, සුණිස්සන්තේ’. ‘සුණිස්සසේ, සුණිස්සව්හේ’. ‘සුණිස්සං, සුණිස්සාම්හේ’. ණා ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම හා වෘද්ධිය වීමෙන් ‘සොස්සති, සොස්සන්ති’ (අසන්නේය, අසන්නාහ) වේ. ‘සොස්සසි, සොස්සථ’. ‘සොස්සාමි, සොස්සාම’. ‘සොස්සතේ’ ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘සූයිස්සතේ, සූයිස්සති’ (ඇසෙන්නේය) යන්න වේ. කාලාතිපත්තියෙහි ‘අසුණිස්ස’, ‘අසූයිස්ස’ ආදිය වේ.

Hi gatimhi, papubbo ṇāpaccayo, pahiṇāti, pahiṇati vā, pahiṇanti. Pahiṇātu, pahiṇantu. Pahiṇeyya. Pahiṇi, dūtaṃ pāhesi. Pahiṇissati. Pahiṇissa iccādi.

ගමන (යැවීම) අර්ථයෙහි වූ ‘හි’ ධාතුවට, ‘ප’ උපසර්ගය පෙරටු කොට ණා ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් ‘පහිණාති’ හෝ ‘පහිණති’ (යවයි), ‘පහිණන්ති’ (යවති) යන්න වේ. (පංචමී විභක්තියෙහි) ‘පහිණාතු, පහිණන්තු’ ද, (සත්තමී විභක්තියෙහි) ‘පහිණෙය්‍ය’ ද වේ. (අජ්ජතනී විභක්තියෙහි) ‘පහිණි’ යන්න ද, ‘දූතං පාහේසි’ (දූතයෙකු යැවීය) යන්න ද වේ. (භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) ‘පහිණිස්සති’ ද, (කාලාතිපත්තියෙහි) ‘පහිණිස්ස’ ආදිය ද වේ.

Vu saṃvaraṇe, āvuṇāti, āvuṇanti iccādi.

වැසීම (ආවරණය කිරීම හෝ ඇමිණීම) අර්ථයෙහි වූ ‘වු’ ධාතුවෙන් ‘ආවුණාති’ (අමුණයි), ‘ආවුණන්ති’ (අමුණති) ආදිය වේ.

Mi pakkhepe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṇassa nattaṃ, minoti, minanti iccādi.

දැමීම (හෝ මැනීම) අර්ථයෙහි වූ ‘මි’ ධාතුවට, ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘ණ’ කාරයට ‘න’ කාරය වීමෙන් ‘මිනෝති’ (මනියි/දමයි), ‘මිනන්ති’ (මනිති/දමති) ආදිය වේ.

Apa [Pg.313] pāpuṇane, papubbo saralope ‘‘dīgha’’nti dīgho, uṇāpaccayo, sampattiṃ pāpuṇāti, pāpuṇanti. Pāpuṇāsi, pāpuṇātha. Pāpuṇāmi, pāpuṇāma.

පැමිණීම (ළඟාවීම) අර්ථයෙහි වූ ‘අප’ ධාතුවට ‘ප’ උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි, ස්වර ලෝපයෙන් පසු ‘දීඝං...’ සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ වීමෙන් ද, ‘උණා’ ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් ද, ‘සම්පත්තිං පාපුණාති’ (සම්පත්තියට පැමිණෙයි), ‘පාපුණන්ති’ (පැමිණෙති) යන්න වේ. ‘පාපුණාසි, පාපුණාථ’ ද ‘පාපුණාමි, පාපුණාම’ ද වේ.

Kamme pāpīyati, pāpīyanti. Tathā pāpuṇātu. Pāpīyatu. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Pāpīyeyya. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Pāpīyi. Pāpuṇissati. Pāpīyissati. Pāpuṇissa. Pāpīyissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි ‘පාපීයති, පාපීයත්ති’ (පැමිණෙනු ලැබේ) යන්න වේ. එසේම (පංචමී විභක්තියෙහි) ‘පාපුණාතු’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පාපීයතු’ ද වේ. (සත්තමී විභක්තියෙහි) ‘පාපුණේ, පාපුණෙය්‍ය’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පාපීයෙය්‍ය’ ද වේ. (අජ්ජතනී විභක්තියෙහි) ‘පාපුණි, පාපුණිංසු’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පාපීයි’ ද වේ. (භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) ‘පාපුණිස්සති’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පාපීයිස්සති’ ද වේ. (කාලාතිපත්තියෙහි) ‘පාපුණිස්ස’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පාපීයිස්ස’ ආදිය ද වේ.

Saka sattimhi, dvibhāvo, sakkuṇāti, sakkuṇanti. Bhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti pubbarūpattaṃ, sakkate tayā, sakkati vā, sakkuṇātu. Sakkuṇeyya. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā sakantassa khādeso ajjatanādimhi, asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu. Sakkhissati, sakkhissanti. Asakkhissa, asakkhissaṃsu iccādi.

ශක්තිය (හැකියාව) අර්ථයෙහි වූ ‘සක’ ධාතුව, (කකාරය) ද්විත්ව වීමෙන් ‘සක්කුණාති’ (හැකිය), ‘සක්කුණන්ති’ (හැකියහ) යන්න වේ. භාව කාරකයෙහි ‘පුබ්බරූපඤ්ච...’ සූත්‍රයෙන් පූර්ව රූප වීමෙන් ‘සක්කතේ තයා’ (නුඹ විසින් හැකිය) හෝ ‘සක්කති’ යන්න වේ. (පංචමී විභක්තියෙහි) ‘සක්කුණාතු’ ද, (සත්තමී විභක්තියෙහි) ‘සක්කුණෙය්‍ය’ ද වේ. ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් අජ්ජතනී ආදියේ දී ‘සක’ ධාතුවේ අගට ‘ඛ’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ‘අසක්ඛි, සක්ඛි’ (හැකි විය), ‘අසක්ඛිංසු, සක්ඛිංසු’ (හැකි වූහ) යන්න වේ. (භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) ‘සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති’ ද, (කාලාතිපත්තියෙහි) ‘අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු’ ආදිය ද වේ.

Svādigaṇo.

ස්වාදි ගණයයි.

Kiyādigaṇa

කියාදි ගණයයි.

Kī dabbavinimaye, vipubbo dvittaṃ, pure viya vibhattuppatti.

ද්‍රව්‍ය හුවමාරු කිරීම (මිල දී ගැනීම) අර්ථයෙහි වූ ‘කී’ ධාතුවට, ‘වි’ උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි (ධාතුව) ද්විත්ව වීම ද, පෙර පරිදි ම විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම ද සිදු වේ.

513. Kiyādito nā.

513. කියාදි ගණයේ ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘නා’ ප්‍රත්‍යය යෙදේ.

Kīicceva mādito dhātugaṇato nāpaccayo hoti kattari. Nāparattā na vuddhi, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kiyādīnaṃ nāmhi rassattaṃ, kīto nāpaccayanakārassa ṇattañca.

‘කී’ යනාදී වූ ධාතු ගණයෙන් (කියාදි ගණයෙන්) කර්තෘ කාරකයෙහි ‘නා’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘නා’ ප්‍රත්‍යය පරව තිබීම නිසා වෘද්ධිය සිදු නොවේ. ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘නා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි කියාදි ධාතූන්ගේ ස්වරය ලඝු (කෙටි) වීම ද, ‘කී’ ධාතුවෙන් පසු වූ ‘නා’ ප්‍රත්‍යයේ ‘න’ කාරයට ‘ණ’ කාරය වීම ද සිදු වේ.

Bhaṇḍaṃ vikkiṇāti, vikkiṇanti. Vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇātu, vikkiṇantu. Vikkīyatu, vikkīyantu. Vikkiṇe, vikkiṇeyya[Pg.314]. Vikkīyeyya, vikkīyeyyuṃ. Avikkiṇi, vikkiṇi. Vikkīyittha, vikkīyi. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Avikkiṇissa, avikkiṇissaṃsu. Vikkīyissa, vikkīyissaṃsu iccādi.

‘භණ්ඩං වික්කිණාති’ (බඩු විකුණයි), ‘වික්කිණන්ති’ (විකුණති) යන්න වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘වික්කීයති, වික්කීයන්ති’ (විකුණනු ලැබේ) යන්න වේ. (පංචමී විභක්තියෙහි) ‘වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘වික්කීයතු, වික්කීයන්තු’ ද වේ. (සත්තමී විභක්තියෙහි) ‘වික්කිණේ, වික්කිණෙය්‍ය’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘වික්කීයෙය්‍ය, වික්කීයෙය්‍යුං’ ද වේ. (අජ්ජතනී විභක්තියෙහි) ‘අවික්කිණි, වික්කිණි’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘වික්කීයිත්ථ, වික්කීයි’ ද වේ. (භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) ‘වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති’ ද වේ. (කාලාතිපත්තියෙහි) ‘අවික්කිණිස්ස, අවික්කිණිස්සංසු’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘වික්කීයිස්ස, වික්කීයිස්සංසු’ ආදිය ද වේ.

Ji jaye, kilese jināti, jinanti. Jīyati, jīyanti. Evaṃ jinātu. Jīyatu. Jineyya. Jīyeyya. Ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu. Ajesi, ajesuṃ. Ajinittha. Ajīyittha, ajīyi. Jinissati, jinissanti. Vijessati, vijessanti. Jīyissati, jīyissanti. Ajinissa. Ajīyissa iccādi.

ජය ගැනීම අර්ථයෙහි වූ ‘ජි’ ධාතුවෙන් ‘කිලේසේ ජිනාති’ (කෙලෙසුන් ජය ගනියි), ‘ජිනන්ති’ (ජය ගනිති) යන්න වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘ජීයති, ජීයන්ති’ (පරාජය කරනු ලැබේ) යන්න වේ. එසේම (පංචමී විභක්තියෙහි) ‘ජිනාතු’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘ජීයතු’ ද වේ. (සත්තමී විභක්තියෙහි) ‘ජිනෙය්‍ය’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘ජීයෙය්‍ය’ ද වේ. (අජ්ජතනී විභක්තියෙහි) ‘අජිනි, ජිනි, අජිනිංසු, ජිනිංසු’ ද, ‘අජේසි, අජේසුං’ ද, ‘අජිනිත්ථ’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘අජීයිත්ථ, අජීයි’ ද වේ. (භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) ‘ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති’ ද, ‘විජෙස්සති, විජෙස්සන්ති’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘ජීයිස්සති, ජීයිස්සන්ති’ ද වේ. (කාලාතිපත්තියෙහි) ‘අජිනිස්ස’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘අජීයිස්ස’ ආදිය ද වේ.

Tathā ci caye, cināti, cinanti iccādi.

එලෙසින් ම එකතු කිරීම (රැස් කිරීම) අර්ථයෙහි වූ ‘චි’ ධාතුවෙන් ‘චිනාති’ (රැස් කරයි), ‘චිනන්ති’ (රැස් කරති) ආදිය වේ.

Ñā avabodhane nāpaccayo.

අවබෝධ කර ගැනීම (දැන ගැනීම) අර්ථයෙහි වූ ‘ඤා’ ධාතුවට ‘නා’ ප්‍රත්‍යය යෙදේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වේ.

514. Ñāssa jā jaṃ nā.

514. ‘ඤාස්ස ජා ජං නා’ (යනු සූත්‍රයයි).

Ñāiccetassa dhātussa jā jaṃ nāiccete ādesā honti vā.

‘ඤා’ යන මේ ධාතුවට ‘ජා’, ‘ජං’, ‘නා’ යන මේ ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Jādeso nāmhi jaṃ ñāmhi, nābhāvo timhi evidha;

Vavatthitavibhāsattha-vāsaddassānuvattanā;

Dhammaṃ vijānāti, vināyati vā, vijānanti.

‘නා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ජා’ ආදේශය ද, ‘ඤා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ජං’ ආදේශය ද, ‘ති’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘නා’ ප්‍රත්‍යය නොවීම ද මෙහි (නියමිත විකල්ප අර්ථය සපයන) ‘වා’ ශබ්දයේ අනුවර්තනයෙන් සිදුවේ. (එයින්) ‘ධම්මං විජානාති’ හෝ ‘විනායති’ (ධර්මය දැනගනියි), ‘විජානන්ති’ (දැනගනිති) යන්න වේ.

Kamme viññāyati, viññāyanti. Ivaṇṇāgame pubbalopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekāro, dvittañca, ñeyyati, ñeyyanti. Vijānātu, vijānantu, rassattaṃ. Vijāna, vijānāhi, vijānātha. Vijānāmi, vijānāma. Vijānataṃ, vijānantaṃ. Vijānassu. Viññāyatu, viññāyantu.

කර්ම කාරකයෙහි ‘විඤ්ඤායති, විඤ්ඤායන්ති’ (දැනගනු ලැබේ) යන්න වේ. ‘ඉ’ වර්ණාගමයේ දී පූර්ව ලෝපය වීමෙන් ද, ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ඒකාරය වීම හා ද්විත්ව වීමෙන් ද ‘ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති’ යන්න වේ. (පංචමී විභක්තියෙහි) ස්වරය ලඝු වීමෙන් ‘විජානාතු, විජානන්තු’ (දැනගනීවා) යන්න වේ. ‘විජාන, විජානාහි, විජානාථ’ (දැනගනුව, දැනගනුව, දැනගනිව්) ද, ‘විජානාමි, විජානාම’ (දැනගනිමි, දැනගනිමු) ද වේ. ‘විජානතං, විජානන්තං’ (දැනගනු ලැබේවා) ද, ‘විජානස්සු’ (තෝ දැනගනුව) ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘විඤ්ඤායතු, විඤ්ඤායන්තු’ (දැනගනු ලැබේවා) යන්න වේ.

515. Eyyassa [Pg.315] ñāto iyā ñā vā.

515. ‘එය්‍යස්ස ඤාතෝ ඉයා ඤා වා’ (යනු සූත්‍රයයි).

Eyyassa vibhattissa ñāiccetāya dhātuyā parassa iyā ñāiccete ādesā honti vā, saralopādi. Vijāniyā.

‘ඤා’ යන මේ ධාතුවෙන් පර වූ ‘එය්‍ය’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයට ‘ඉයා’ සහ ‘ඤා’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. ඉන්පසු ස්වර ලෝප ආදියෙන් ‘විජානියා’ යන්න සිද්ධ වේ.

Ñādese ñāssa jaṃādeso.

‘ඤා’ ආදේශය පර වූ කල්හි ‘ඤා’ ධාතුවට ‘ජං’ ආදේශය වේ.

‘‘Ñāto, vā’’ti ca vattate.

‘ඤාතෝ’ සහ ‘වා’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

516. Nāssa lopo yakārattaṃ.

516. ‘නාස්ස ලෝපෝ යකාරත්තං’ (යනු සූත්‍රයයි).

Ñāiccetāya dhātuyā parassa nāpaccayassa lopo hoti vā, yakārattañca, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena –

‘ඤා’ යන මේ ධාතුවෙන් පර වූ ‘නා’ ප්‍රත්‍යයේ ලෝපය ද, (එයට) යකාරය ආදේශ වීම ද විකල්පයෙන් සිදු වේ. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය නියමිත විකල්පය (වවත්ථිත විභාෂා) සඳහා යෙදී ඇත. එබැවින් –

Ñāmhi niccañca nālopo,Vibhāsājjatanādisu;

Aññattha na ca hotāyaṃ,Nāto timhi yakāratā.

‘ඤා’ ආදේශය පර වූ කල්හි ‘නා’ ලෝපය නිත්‍යයෙන් ම (සැමවිටම) සිදු වේ. අජ්ජතනී ආදී විභක්තීන්හි දී එය විකල්පයෙන් සිදු වේ. වෙනත් තැන්වල දී මෙය සිදු නොවන අතර, ‘ති’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘නා’ ප්‍රත්‍යයට යකාරය ආදේශ වේ.

Niggahītassa vaggantattaṃ, vijaññā, vijāneyya, vijāneyyuṃ. Vijāneyyāsi, vijāneyyātha. Vijāneyyāmi, vijāneyyāma, vijānemu vā. Vijānetha. Viññāyeyya, viññāyeyyuṃ.

නිග්ගහීතයට වර්ගාන්තය (ඤ කාරය) වීමෙන් ‘විජඤ්ඤා’ යන්න ද, ‘විජානෙය්‍ය, විජානෙය්‍යුං’ (දැනගන්නේය, දැනගන්නාහ) යන්න ද වේ. ‘විජානෙය්‍යාසි, විජානෙය්‍යාථ’ (තෝ දැනගන්නෙහිය, තොපි දැනගන්නහුය) ද, ‘විජානෙය්‍යාමි, විජානෙය්‍යාම’ හෝ ‘විජානේමු’ (මම දැනගන්නෙමි, අපි දැනගන්නෙමු) ද වේ. ‘විජානේථ’ ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘විඤ්ඤායෙය්‍ය, විඤ්ඤායෙය්‍යුං’ (දැනගනු ලැබිය හැක්කේය, දැනගනු ලැබිය හැක්කාහ) යන්න වේ.

Samajāni, sañjāni, sañjāniṃsu. Nālope aññāsi, aññāsuṃ. Vijānittha. Viññāyittha. Paññāyi, paññāyiṃsu. Vijānissati, vijānissanti. Ñassati, ñassanti. Viññāyissate, viññāyissante. Paññāyissati, paññāyissanti. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā ssassa [Pg.316] hi ca, paññāyihiti, paññāyihinti. Ajānissa. Ajānissatha. Aññāyissatha, aññāyissa iccādi.

‘සමජානි, සඤ්ජානි’ (මැනවින් දැනගත්තේය), ‘සඤ්ජානිංසු’ (දැනගත්තෝය) යන්න වේ. ‘නා’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන් ‘අඤ්ඤාසි’ (දැනගත්තේය), ‘අඤ්ඤාසුං’ (දැනගත්තෝය) යන්න ද, ‘විජානිත්ථ’ ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘විඤ්ඤායිත්ථ’ ද, ‘පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු’ (ප්‍රඥාත විය/පෙනුණි, ප්‍රඥාත වූහ) යන්න ද වේ. (භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) ‘විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති’ ද, ‘ඤස්සති, ඤස්සන්ති’ (දැනගන්නේය, දැනගන්නාහ) ද වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘විඤ්ඤායිස්සතේ, විඤ්ඤායිස්සන්තේ’ ද, ‘පඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සන්ති’ ද වේ. ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘ස්ස’ යන්නට ‘හි’ කාරය වීමෙන් ‘පඤ්ඤායිහිතී, පඤ්ඤායිහින්ති’ යන්න වේ. (කාලාතිපත්තියෙහි) ‘අජානිස්ස, අජානිස්සථ’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘අඤ්ඤායිස්සථ, අඤ්ඤායිස්ස’ ආදිය ද වේ.

Mā māne, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā māntassa ikāro, mināti, minanti. Kamme mīyati, mīyanti iccādi.

මැනීම අර්ථයෙහි වූ ‘මා’ ධාතුවට, ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘මා’ ධාතුවේ අගට ‘ඉ’ කාරය වීමෙන් ‘මිනාති’ (මනියි), ‘මිනන්ති’ (මනිති) යන්න වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘මීයති, මීයන්ති’ (මනිනු ලැබේ) ආදිය වේ.

Lū chedane, nāmhi rassattaṃ, lunāti, lunanti. Lūyati, lūyanti iccādi.

කැපීම (සිඳීම) අර්ථයෙහි වූ ‘ලූ’ ධාතුවට, ‘නා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (දීර්ඝ ස්වරය) ලඝු (කෙටි) වීමෙන් ‘ලුනාති’ (සිඳියි), ‘ලුනන්ති’ (සිඳිති) යන්න වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘ලූයති, ලූයන්ති’ (සිඳිනු ලැබේ) ආදිය වේ.

Dhū kampane, dhunāti, dhunanti. Dhūyati, dhūyanti iccādi.

සැලීම (සෙලවීම) අර්ථයෙහි වූ ‘ධූ’ ධාතුවෙන් (ස්වරය කෙටි වීමෙන්) ‘ධුනාති’ (සොලවයි), ‘ධුනන්ති’ (සොලවති) යන්න වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘ධූයති, ධූයන්ති’ (සොලවනු ලැබේ) ආදිය වේ.

Gaha upādāne, nāmhi sampatte –

ගැනීම (ග්‍රහණය කිරීම) අර්ථයෙහි වූ ‘ගහ’ ධාතුවට ‘නා’ ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි –

517. Gahāditoppaṇhā.

517. ‘ගහාදිතොප්පණ්හා’ (යනු සූත්‍රයයි).

Gahaiccevamādito dhātuto ppa ṇhāiccete paccayā honti kattari. Ādisaddoyaṃ pakāro.

‘ගහ’ යනාදී වූ ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි ‘ප්ප’ සහ ‘ණ්හා’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ආකාරය (ප්‍රකාරය) දැක්වීම පිණිස යෙදී ඇත.

‘‘Gahassā’’ti vattate.

‘ගහස්ස’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

518. Halopo ṇhāmhi.

518. ණ්හා (ṇhā) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි හකාරයාගේ ලෝපය (හැලීම) වෙයි.

Gahaiccetassa dhātussa hakārassa lopo hoti ṇhāmhi paccaye pare. Sīlaṃ gaṇhāti, rassatte gaṇhati vā, gaṇhanti. Gaṇhāsi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma.

ගහ් (gaha) යන මේ ධාතුවේ හකාරයාගේ ලෝපය වෙයි, ණ්හා (ṇhā) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි. සීලය සමාදන් වෙයි (gaṇhāti), රස්ව (ලුහු) කිරීමෙන් 'gaṇhati' ද වෙයි, (ඔහු) ගනිති (gaṇhanti). (තෝ) ගන්නෙහිය (gaṇhāsi), (තොපි) ගන්නාහුය (gaṇhātha). (මම) ගනිමි (gaṇhāmi), (අපි) ගනිමු (gaṇhāma).

Kamme ‘‘ye’’ti vattamāne ‘‘havipariyayo lo vā’’ti hakārassa yakārena vipariyayo hoti. Gayhati, gayhanti.

කර්ම කාරකයෙහි 'යෙ' (ye) යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි 'හවිපරියයෝ ලෝ වා' යන්නෙන් හකාරයාගේ යකාරය සමඟ පෙරළීම වෙයි. 'gayhati' (ගනු ලැබෙයි), 'gayhanti' (ගනු ලැබෙත්) යනාදී වශයෙනි.

Gaṇhātu, gaṇhantu. Gaṇha, gaṇhāhi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma. Gaṇhataṃ, gaṇhantaṃ. Gayhataṃ, gayhantaṃ. Gayhatu, gayhantu. Gaṇhe, gaṇheyya, gaṇheyyuṃ. Gayheyya, gayheyyuṃ. Aggaṇhi, gaṇhi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu.

‘gaṇhātu’, ‘gaṇhantu’. ‘gaṇha’, ‘gaṇhāhi’, ‘gaṇhātha’. ‘gaṇhāmi’, ‘gaṇhāma’. ‘gaṇhataṃ’, ‘gaṇhantaṃ’. ‘gayhataṃ’, ‘gayhantaṃ’. ‘gayhatu’, ‘gayhantu’. ‘gaṇhe’, ‘gaṇheyya’, ‘gaṇheyyuṃ’. ‘gayheyya’, ‘gayheyyuṃ’. ‘aggaṇhi’, ‘gaṇhi’, ‘aggaṇhiṃsu’, ‘gaṇhiṃsu’ (වෙයි).

Yadā [Pg.317] ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā asabbadhātuke vikaraṇapaccayassa lopo, ikārāgamassa ekāro ca, tadā sāgamo.

යම් කලෙක 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් අසර්වධාතුක ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකරණ ප්‍රත්‍යයාගේ ලෝපය ද, ඉකාර ආගමයාගේ ඒකාර බව ද වෙයි ද, එකල්හි සකාරාගමය (ස කාරයේ පැමිණීම) වෙයි.

Aggahesi, aggahesuṃ. Aggahi, aggahiṃsu, aggahuṃ. Aggayhittha, aggayhi. Gaṇhissati, gaṇhissanti. Gahessati, gahessanti. Gahīyissate, gahīyissante. Gayhissati, gayhissanti. Aggaṇhissa, aggahissa. Aggaṇhissatha, aggahissatha. Aggayhissatha, aggayhissa iccādi.

‘aggahesi’, ‘aggahesuṃ’. ‘aggahi’, ‘aggahiṃsu’, ‘aggahuṃ’. ‘aggayhittha’, ‘aggayhi’. ‘gaṇhissati’, ‘gaṇhissanti’. ‘gahessati’, ‘gahessanti’. ‘gahīyissate’, ‘gahīyissante’. ‘gayhissati’, ‘gayhissanti’. ‘aggaṇhissa’, ‘aggahissa’. ‘aggaṇhissatha’, ‘aggahissatha’. ‘aggayhissatha’, ‘aggayhissa’ යනාදී වශයෙනි.

Ppappaccaye –

ප්ප (ppa) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි –

519. Gahassa ghe ppe.

519. ‘ගහස්ස ඝෙ ප්පෙ’ (ප්ප ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ගහ් ධාතුවට ඝෙ ආදේශය වෙයි) සූත්‍රයයි.

Gahaiccetassa dhātussa sabbassa gheādeso hoti ppappaccaye pare. Gheppati iccādi.

ගහ් (gaha) යන මේ මුළු ධාතුවටම ප්ප (ppa) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඝෙ' (ghe) ආදේශය වෙයි. 'gheppati' (ඝෙප්පති) යනාදී වශයෙනි.

Kiyādigaṇo.

කියාදි ගණයයි.

Tanādigaṇa

තනාදි ගණය.

Tanu vitthāre, pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

තනු (tanu) ධාතුව පැතිරවීම (විස්තර කිරීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. පූර්වයෙහි මෙන් ධාතු කෙළවර හැලීම ද විභක්ති උපදවා ගැනීම් ද වෙයි.

520. Tanādito oyirā.

520. ‘තනාදිතෝ ඔයිරා’ (තනාදි ගණයෙන් ඕ සහ යිර ප්‍රත්‍යයෝ වෙති) සූත්‍රයයි.

Tanuiccevamādito dhātugaṇato oyiraiccete paccayā honti kattari. Karatovāyaṃ yirappaccayo.

තනු (tanu) යනාදී ධාතු ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ඕ' (o) සහ 'යිර' (yira) යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'කෘ' (kar) ධාතුවෙන් මේ 'යිර' (yira) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Dhammaṃ tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma.

ධර්මය පතුරුවයි (dhammaṃ tanoti), පතුරුවති (tanonti). (තෝ) පතුරුවන්නෙහිය (tanosi), (තොපි) පතුරුවන්නාහුය (tanotha). (මම) පතුරුවමි (tanomi), (අපි) පතුරුවමු (tanoma).

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්ප) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

521. Uttamokāro[Pg.318].

521. ‘උත්තමෝකාරෝ’ (uttamokāro) සූත්‍රයයි.

Tanādito okārappaccayo uttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Ettha ca vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato ‘‘okāro’’ti ovikaraṇaṃ gayhati. Tanute, bahuvacane ‘‘yavakārā cā’’ti vattaṃ, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanumhe.

තනාදි ගණයෙන් වන 'ඕ' (o) විකරණ ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් 'උ' (u) භාවයට පැමිණෙයි. මේ 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි වෙයි. මෙහි විකරණ කාර්ය විධි ප්‍රකරණය නිසා 'ඕකාරෝ' යන්නෙන් 'ඕ' විකරණ ප්‍රත්‍යය ගැනේ. 'tanute' ද, බහු වචනයේදී 'යවකාරා ච' යන්නෙන් වකාරය වී 'tanvante' ද වෙයි. 'tanuse', 'tanuvhe'. 'tanve', 'tanumhe' (වෙයි).

Kamme ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā tanudhātvantassa yamhi ākāro, patāyate, patāyante. Patāyati, patāyanti. Ākārābhāve pataññati, pataññanti. Tanotu, tanontu. Taneyya, taneyyuṃ. Atani, ataniṃsu. Atāyittha, patāyi. Tanissati, tanissanti. Patāyissati, patāyissanti. Atanissa. Patāyissa iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් තනු ධාතු කෙළවරට 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ආකාරය (ආ) වෙයි. 'patāyate', 'patāyante'. 'patāyati', 'patāyanti' (වෙයි). ආකාරය නොවන කල්හි 'pataññati', 'pataññanti' වෙයි. (පරස්මෛපද ආදියේදී) 'tanotu', 'tanontu'. 'taneyya', 'taneyyuṃ'. 'atani', 'ataniṃsu'. 'atāyittha', 'patāyi'. 'tanissati', 'tanissanti'. 'patāyissati', 'patāyissanti'. 'atanissa', 'patāyissa' යනාදී වශයෙනි.

Kara karaṇe, puññaṃ karoti.

‘කර’ (kara) ධාතුව කිරීම (කරණ) යන අර්ථයෙහි වෙයි. පින් කරයි (puññaṃ karoti).

Bahuvacane ‘‘vā’’ti vattamāne, ‘‘uttamokāro’’ti utte kate –

බහු වචනයෙහි 'වා' යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී, 'උත්තමෝකාරෝ' යන්නෙන් උකාරත්වය කළ කල්හි –

‘‘Vā, utta’’nti ca vattate.

‘වා’ සහ ‘උත්ත’ (උකාර බව) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

522. Karassākāro ca.

522. ‘කරස්සාකාරෝ ච’ (කර ධාතුවේ අකාරය ද උකාර වෙයි) සූත්‍රයයි.

Karaiccetassa dhātussa akāro uttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, ‘‘yavakārā cā’’ti apadantassa paraukārassa vakāro, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhāturakārassa vakārasmiṃ lopo, vakārassa dvitte tassa ‘‘bbo vvassā’’ti bakāradvayaṃ, kubbanti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, karoma. Tathā kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kubbe, kurumhe. Yirappaccaye rakāralopo, kayirati, kayiranti iccādi.

‘කර’ (kara) යන මේ ධාතුවේ අකාරය විකල්පයෙන් උකාරත්වයට පැමිණෙයි. 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථයෙහි වෙයි. 'යවකාරා ච' යන්නෙන් පදාවසාන නොවන පර උකාරයාගේ වකාරත්වය ද, 'ක්වචි ධාතු...' යනාදියෙන් ධාතුවේ රකාරයාගේ වකාරය පර වූ කල්හි ලෝපය ද, වකාරයාගේ ද්විත්වය ද, එයට 'බ්බෝ ව්වස්ස' යන්නෙන් බකාර ද්විත්වය ද වීමෙන් 'kubbanti' ද, (එසේ නොවන විට) 'karonti' ද වෙයි. 'karosi', 'karotha'. 'karomi', 'karoma'. එසේම 'kurute', 'kubbante' ද, 'kuruse', 'kuruvhe', 'kubbe', 'kurumhe' ද වෙයි. යිර (yira) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි රකාර ලෝපයෙන් 'kayirati', 'kayiranti' යනාදී වශයෙනි.

Kamme [Pg.319] yappaccaye ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti īkārāgamo, yakārassa dvittaṃ, karīyyate kaṭo tena, karīyyati, karīyyanti. Karīyati, karīyanti vā. Īkārābhāve ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa yakārattaṃ, dvittañca. Kayyati, kayyanti. Ikārāgame ‘‘kvaci dhātu’’iccādisutte caggahaṇena rayānaṃ vipariyayo, kayirati kaṭo tena, kayiranti iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඉවණ්ණාගමෝ වා' යන්නෙන් ඊකාර ආගමය ද, යකාරයාගේ ද්විත්වය ද වීමෙන්, 'තේන කටෝ කරීය්‍යතෙ' (ඔහු විසින් පැදුර කරනු ලැබෙයි), 'karīyyati', 'karīyyanti' හෝ 'karīyati', 'karīyanti' ද වෙයි. ඊකාරය නොවන කල්හි 'තස්ස චවග්ග...' යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතු කෙළවර සමඟ යකාරයට යකාරත්වය ද ද්විත්වය ද වීමෙන් 'kayyati', 'kayyanti' වෙයි. ඉකාර ආගමය වූ කල්හි 'ක්වචි ධාතු' යනාදී සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් රකාර යකාරයන්ගේ පෙරළීම වීමෙන්, 'තේන කටෝ කයිරති' (ඔහු විසින් පැදුර කරනු ලැබෙයි), 'kayiranti' යනාදී වශයෙනි.

Tathā kusalaṃ karotu, kurutu vā, kubbantu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, karoma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu, kurassu vā, kuruvho. Kubbe, kubbāmase.

එසේම 'කුසලං කරොතු' (kusalaṃ karotu) හෝ 'කුරුතු' (kurutu) ද, 'kubbantu', 'karontu'. 'karohi', 'karotha'. 'karomi', 'karoma'. 'kurutaṃ', 'kubbantaṃ'. 'kurussu' හෝ 'kurassu' ද, 'kuruvho'. 'kubbe', 'kubbāmase' ද වෙයි.

Kamme karīyatu, karīyantu, kayyataṃ, kayirataṃ, kayiratu.

කර්ම කාරකයෙහි 'karīyatu', 'karīyantu', 'kayyataṃ', 'kayirataṃ', 'kayiratu' (වෙයි).

Sattamiyaṃ kare, kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Utte kubbe, kubbeyya.

සප්තමී විභක්තියෙහි 'kare', 'kareyya', 'kareyyuṃ'. 'kareyyāsi', 'kareyyātha'. 'kareyyāmi', 'kareyyāma' ද, උකාරත්වය වූ කල්හි 'kubbe', 'kubbeyya' ද වෙයි.

Yirappaccaye –

යිර (yira) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි –

Yirato āttameyyassa, ethādisseyyumādisu;

Eyyasaddassa lopo ca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā.

‘යිර ප්‍රත්‍යයෙන් පර වූ එය්‍ය (eyya) ප්‍රත්‍යයට ආකාරය ද, එථ ආදීන්ට එය්‍යුම් ආදීහු ද වෙති. ක්වචි ධාතු යනාදී සූත්‍රයෙන් එය්‍ය (eyya) ශබ්දයාගේ ලෝපය ද වෙයි’ යනුයි.

Saralopādi, kayirā, kayiruṃ. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Attanopade kayirātha dhīro, kubbetha, karetha vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kussa kru ca, krubbetha, krubberaṃ. Krubbetho, krubbeyyāvho. Krubbeyyaṃ, krubbeyyāmhe. Kamme karīyeyya, karīyeyyuṃ.

ස්වර ලෝප ආදිය වීමෙන් 'kayirā', 'kayiruṃ'. 'kayirāsi', 'kayirātha'. 'kayirāmi', 'kayirāma' (වෙයි). ආත්මනේපදයෙහි 'කයිරාථ ධීරෝ' (kayirātha dhīro), 'kubbetha' හෝ 'karetha' ද, 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ක' කාරයට 'ක්‍රු' (kru) ආදේශය වීමෙන් 'krubbetha', 'krubberaṃ' ද, 'krubbetho', 'krubbeyyāvho'. 'krubbeyyaṃ', 'krubbeyyāmhe' ද වෙයි. කර්ම කාරකයෙහි 'karīyeyya', 'karīyeyyuṃ' (වෙයි).

Hiyyattaniyaṃ [Pg.320] ‘‘karassa kā’’ti yogavibhāgena kā hoti, saralopādi.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි 'කරස්ස කා' යන යෝග විභාගයෙන් 'කා' (kā) ආදේශය වෙයි, ස්වර ලෝප ආදිය ද වෙයි.

Akā, akarā, akarū. Akaro, akattha, akarottha. Akaṃ, akaraṃ, akamha, akaramha. Akattha. Akariṃ, akaramhase.

‘akā’, ‘akarā’, ‘akarū’. ‘akaro’, ‘akattha’, ‘akarottha’. ‘akaṃ’, ‘akaraṃ’, ‘akamha’, ‘akaramha’. ‘akattha’. ‘akariṃ’, ‘akaramhase’ (වෙයි).

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්ප) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

523. Karassa kāsattamajjatanimhi.

523. ‘කරස්ස කාසත්තමජ්ජතනිම්හි’ (කර ධාතුවට අජ්ජතනී විභක්තිය පර වූ කල්හි සකාරය සමඟ කාකාරය වෙයි) සූත්‍රයයි.

Kara iccetassa dhātussa sabbasseva kāsattaṃ hoti vā ajjatanimhi vibhattimhi pare. ‘‘Kāsatta’’miti bhāvaniddesena aññasmāpi dhātuto sāgamo. Atha vā yadā karassa kā hoti, sattañcāgamo ajjatanimhi vāti attho, tadā ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena aññasmāpi dhātuto sāgamopi sijjhati, ‘‘yogavibhāgato iṭṭhappasiddhī’’ti yebhuyyena dīghatova hoti, ‘‘karassa kā’’ti yogavibhāgena kābhāvo ca hiyyattaniyaṃ siddho hoti.

‘කර’ (kara) යන මේ ධාතුවට මුළුමනින්ම අජ්ජතනී විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් සකාරය සමඟ කාකාරය (කාස බව) වෙයි. 'කාසත්තං' යන භාව නිර්දේශයෙන් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් ද සකාරාගමය වෙයි. නැතහොත් යම් කලෙක 'කර' ධාතුවට 'කා' ආදේශය ද අජ්ජතනී විභක්තියෙහි සකාරාගමය ද වේද යනු අර්ථයයි. එකල්හි 'සත්තමජ්ජතනිම්හි' යන යෝග විභාගයෙන් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් ද සකාරාගමය සිද්ධ වෙයි. 'යෝග විභාගයෙන් කැමති අර්ථය සිද්ධ වේ' යන න්‍යායෙන් එය බොහෝ සෙයින් දීර්ඝවම වෙයි. 'කරස්ස කා' යන යෝග විභාගයෙන් හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි 'කා' ආදේශය නොවීම ද සිද්ධ වෙයි.

Akāsi, akāsuṃ. Akāsi, akāsittha. Akāsiṃ, akāsimha. Akāsittha. Kāsattābhāve akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, akaruṃ. Akari, akarittha. Akariṃ, kariṃ, akarimha, karimha. Akarittha. Akarīyittha, akarīyi vā.

‘akāsi’, ‘akāsuṃ’. ‘akāsi’, ‘akāsittha’. ‘akāsiṃ’, ‘akāsimha’. ‘akāsittha’ (වෙයි). කාසභාවය නොවන කල්හි 'akari', 'kari', 'akariṃsu', 'kariṃsu', 'akaṃsu', 'akaruṃ'. 'akari', 'akarittha'. 'akariṃ', 'kariṃ', 'akarimha', 'karimha'. 'akarittha' (වෙයි). (කර්ම කාරකයෙහි) 'akarīyittha', 'akarīyi' හෝ වෙයි.

‘‘Vā, lopo, bhavissantimhi ssassa cā’’ti ca vattate.

‘වා’, ‘ලෝපෝ’ සහ ‘භවිස්සන්තිම්හි ස්සස්ස ච’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

524. Karassa sappaccayassa kāho.

524. ‘කරස්ස සප්පච්චයස්ස කාහෝ’ (ප්‍රත්‍යය සහිත වූ කර ධාතුවට කාහාදේශය වෙයි) සූත්‍රයයි.

Karaiccetassa [Pg.321] dhātussa sappaccayassa kāhādeso hoti vā bhavissantimhi, ssassa ca lopo hoti. Adhikabhūtasappaccayaggahaṇena vacamucabhujādito ssassa khādeso, vasa chidi labhādito chādeso ca hoti.

‘කර’ (kara) යන මේ ප්‍රත්‍යය සහිත ධාතුවට අනාගත කාලයෙහි (භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි) විකල්පයෙන් 'කාහ' (kāha) ආදේශය වෙයි, 'ස්ස' (ssa) යන්නෙහි ලෝපය ද වෙයි. මෙහි අධික කොට ගත් 'සප්පච්චය' (ප්‍රත්‍යය සහිත) ග්‍රහණය නිසා වච, මුච, භුජ යනාදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ස්ස' යන්නට 'ඛ' ආදේශය ද, වස, ඡිද, ලභ යනාදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ස්ස' යන්නට 'ඡ' ආදේශය ද වෙයි.

Kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Ikārāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Kāhābhāve karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, karissāmhe. Karīyissati, karīyissanti. Akarissa. Akarīyissā iccādi.

kāhati, kāhanti, kāhasi, kāhatha, kāhāmi, kāhāma යන්න ද, 'ඉ' කාරය ආගම වීමෙන් kāhiti, kāhinti යනාදිය ද වේ. (මෙම 'කාල' භාවය) නොමැති කල්හි karissati, karissanti, karissasi, karissatha, karissāmi, karissāma ද, (ආත්මනේපදයේ) karissate, karissante, karissase, karissavhe, karissaṃ, karissāmhe ද වේ. (කර්ම කාරකයේ) karīyissati, karīyissanti ද, akarissa, akarīyissā යනාදිය ද වේ.

Yadā saṃpubbo, tadā ‘‘purasamupaparīhi karotissa kha kharā vā’’ti yogavibhāgena tyādivibhattīsupi saṃpubbakarotissa kharādeso.

යම් කලෙක (කරොති ධාතුව) 'සං' උපසර්ගය මුලින් සහිත වේ ද, එකල්හි ‘‘purasamupaparīhi karotissa kha kharā vā’’ යන සූත්‍රය කොටස් වශයෙන් බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) 'ති' ආදී විභක්තීන්හි ද 'සං' උපසර්ගය මුලින් ඇති 'කරොති' ධාතුවට 'ඛර' ආදේශය වේ.

Abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti. Abhisaṅkharīyati, abhisaṅkharīyanti. Abhisaṅkharotu. Abhisaṅkhareyya. Abhisaṅkhari, khādese abhisaṅkhāsi vā. Abhisaṅkharissati. Abhisaṅkharissa iccādi.

abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti (යන රූප ද), abhisaṅkharīyati, abhisaṅkharīyanti (යන කර්ම කාරක රූප ද), abhisaṅkharotu (පඤ්චමී විභක්ති රූප ද), abhisaṅkhareyya (සත්තමී විභක්ති රූප ද), abhisaṅkhari (අතීත ක්‍රියා රූප ද), 'ඛ' ආදේශය වූ කල්හි abhisaṅkhāsi ද වේ. (අනාගත කාලයේ) abhisaṅkharissati ද, (කාලාතිපත්තියේ) abhisaṅkharissa යනාදිය ද වේ.

Saka sattimhi, opaccayo, sakkoti, sakkonti. Sakkosi, sakkotha. Sakkomi, sakkoma iccādi.

ශක්තිය (හැකියාව) අර්ථයෙහි 'සක' (sak) ධාතුව ද, එයට 'ඕ' ප්‍රත්‍යය ද එකතු වීමෙන් sakkoti, sakkonti ද, sakkosi, sakkotha ද, sakkomi, sakkoma යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Apa pāpuṇane, papubbo, pappoti, papponti. Papposi, pappotha. Pappomi, pappoma. Pappotu, pappontu iccādi.

පැමිණීම (ලඟාවීම) අර්ථයෙහි 'අප' (ap) ධාතුව ද, 'ප' උපසර්ගය මුලින් ඇති කල්හි pappoti, papponti ද, papposi, pappotha ද, pappomi, pappoma ද, pappotu, pappontu යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Tanādigaṇo.

තනාදි ගණය යි.

Curādigaṇa

චුරාදි ගණය යි.

Dhura [Pg.322] theyye, pure viya dhātvantalopo, vibhattuppatti.

සොරකම් කිරීම අර්ථයෙහි 'ධුර' (හෝ චුර) ධාතුව ද, පෙර පරිදි ම ධාතු කෙළවර ලොප් වීම සහ විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීම සිදු වේ.

‘‘Tathā kattari cā’’ti ito ‘‘kattarī’’ti ca sīhavilokanena bhāvakammaggahaṇāni ca vattante, maṇḍūkagatiyā kāritaggahaṇañca.

‘‘Tathā kattari cā’’ යන සූත්‍රයෙන් 'කත්තරි' (කර්තෘ කාරකයෙහි) යන්න ද, සිංහාවලෝකන න්‍යායෙන් (පසුපස බැලීමෙන්) භාව සහ කර්ම කාරක ග්‍රහණයන් ද, මණ්ඩුකගති න්‍යායෙන් (මැඩිබුන් ගමනින්) 'කාරිත' ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය ද පැමිණේ.

525. Curādito ṇeṇayā.

525. චුරාදි ගණයේ ධාතූන්ගෙන් 'ණේ' සහ 'ණය' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Curaiccevamādito dhātugaṇato ṇe ṇayaiccete paccayā honti kattari, bhāve ca kammani, vibhattippaccayesu. ‘‘Kāritaṃ viya ṇānubandho’’ti ṇe ṇayānaṃ kāritabyapadeso.

'චුර' යනාදී ධාතු ගණයෙන් කර්තෘ, භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ණේ', 'ණය' යන මෙම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'කාරිත ප්‍රත්‍යයන් මෙන් ණ-කාර අනුබන්ධය ඇති බැවින්' ණේ, ණය යන ප්‍රත්‍යයන්ට 'කාරිත' යන නාමය (ව්‍යවහාරය) ලැබෙයි.

526. Kāritānaṃ ṇo lopaṃ.

526. කාරිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ණ' කාරය ලොප් වේ.

Kāritappaccayānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.

කාරිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ණ' කාර අකුර ලොප් වීමට පැමිණේ (ලොප් වෙයි).

527. Asaṃyogantassa vuddhi kārite.

527. සංයුක්ත අක්ෂරයකින් කෙළවර නොවන (ධාතූන්ගේ ස්වරයට) කාරිත ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි වෘද්ධිය සිදු වේ.

Asaṃyogantassa dhātussa kārite pare vuddhi hotīti ukārassokāro vuddhi.

සංයුක්ත අක්ෂරයකින් කෙළවර නොවන ධාතුවක ස්වරයට කාරිත ප්‍රත්‍යය පර වූ කල වෘද්ධිය සිදුවන බැවින්, 'උ' කාරයට 'ඕ' කාරය ලෙස වෘද්ධිය වෙයි.

Dhanaṃ coreti, corenti. Coresi, coretha. Coremi, corema. Ṇayappaccaye – corayati, corayanti. Corayasi, corayatha. Corayāmi, corayāma. Corayate, corayante. Corayase, corayavhe. Coraye, corayāmhe.

(ඔහු) ධනය සොරකම් කරයි යන අර්ථයෙන් coreti, corentu ද, coresi, coretha ද, coremi, corema ද වේ. 'ණය' ප්‍රත්‍යය වූ කල – corayati, corayanti ද, corayasi, corayatha ද, corayāmi, corayāma ද, (ආත්මනේපදයේ) corayate, corayante ද, corayase, corayavhe ද, coraye, corayāmhe ද වේ.

Kamme yappaccaye īkārāgamo, saralopādi ca, corīyate devadattena, corīyati, corīyanti iccādi.

කර්ම කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඊ' කාරය ආගම වීම ද, ස්වර ලෝපය ආදිය ද සිදු වී, 'දේවදත්තයා විසින් (ධනය) සොරකම් කරනු ලැබෙයි' යන අර්ථයෙන් corīyate devadattena ද, corīyati, corīyanti යනාදී රූප ද සිද්ධ වේ.

Coretu[Pg.323], corentu. Corehi. Corayatu, corayantu. Coraya, corayāhi.

coretu, corentu ද, corehi ද, corayatu, corayantu ද, coraya, corayāhi ද වේ.

Coreyya, coreyyuṃ. Coraye, corayeyyuṃ. Acoresi, coresi, acoresuṃ, coresuṃ. Acorayi, corayi, acorayiṃsu, corayiṃsu, acorayuṃ, corayuṃ. Acoresi, acoresittha. Tvaṃ acorayi, acorayittha. Acoresiṃ, acoresimha. Acorayiṃ, acorayimha. Acorayittha. Acorīyittha, acorīyi.

coreyya, coreyyuṃ ද, coraye, corayeyyuṃ ද වේ. අතීත කාලයෙහි (අජ්ජතනීහි) acoresi, coresi, acoresuṃ, coresuṃ ද, acorayi, corayi, acorayiṃsu, corayiṃsu, acorayuṃ, corayuṃ ද, acoresi, acoresittha ද, 'ත්වං' (උභයපදයේ මධ්‍යම පුරුෂ) acorayi, acorayittha ද, acoresiṃ, acoresimha ද, acorayiṃ, acorayimha ද, acorayittha ද, (කර්ම කාරකයේ) acorīyittha, acorīyi ද වේ.

Corissati, corissanti. Corayissati, corayissanti. Corīyissate, corīyissante. Corīyissati, corīyissanti. Acorissa, acorayissa. Acorīyissatha, acorīyissa iccādi.

(අනාගත කාලයෙහි) corissati, corissanti ද, corayissati, corayissanti ද, (කර්ම කාරක ආත්මනේපදයේ) corīyissate, corīyissante ද, (කර්ම කාරක පරස්සපදයේ) corīyissati, corīyissanti ද, (කාලාතිපත්තියෙහි) acorissa, acorayissa ද, acorīyissatha, acorīyissa යනාදිය ද වේ.

Tathā cinta cintāyaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.

එසේ ම සිතීම අර්ථයෙහි 'චින්ත' (cinta) ධාතුව ද වේ. මෙහි සංයුක්ත අක්ෂරයකින් කෙළවර වන බැවින් වෘද්ධිය සිදු නොවීම පමණක් විශේෂයකි.

Cinteti, cintayati, cintenti, cintayanti. Cintetu, cintayatu. Cinteyya, cintayeyya. Acintesi, cintesi, acintayi, cintayi. Cintessati, cintayissati. Acintissa, acintayissa iccādi.

cinteti, cintayati, cintenti, cintayanti ද, cintetu, cintayatu ද, cinteyya, cintayeyya ද, acintesi, cintesi, acintayi, cintayi ද, cintessati, cintayissati ද, acintissa, acintayissa යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Manta guttabhāsane, manteti, mantayati iccādi purimasamaṃ.

රහසින් කථා කිරීම අර්ථයෙහි 'මන්ථ' (manta) ධාතුව ද, manteti, mantayati යනාදී වශයෙන් පෙර පරිදි ම වේ.

Pāla rakkhaṇe, dhammaṃ pāleti, pālayati. Pālīyati. Pāletu, pālayatu iccādi.

ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි 'පාල' (pāla) ධාතුව ද, 'ධර්මය රකියි' යන අර්ථයෙන් dhammaṃ pāleti, pālayati ද, (කර්ම කාරකයේ) pālīyati ද, pāletu, pālayatu යනාදී රූප ද වේ.

Ghaṭa ghaṭane, ghāṭeti, ghāṭayati, ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭādittā vikappena vuddhi.

උත්සාහ කිරීම අර්ථයෙහි 'ඝට' (ghaṭa) ධාතුව ද වේ. එය ඝටාදි ගණයට අයත් වන බැවින් වෘද්ධිය විකල්පයෙන් (කැමැත්ත පරිදි) සිදු වී, ghāṭeti, ghāṭayati ද, වෘද්ධිය නොවීමෙන් ghaṭeti, ghaṭayati ද වේ.

Vida ñāṇe, vedeti, vedayati.

දැන ගැනීම අර්ථයෙහි 'විද' (vida) ධාතුව ද, vedeti, vedayati ද වේ.

Gaṇa [Pg.324] saṅkhyāne, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi, gaṇeti, gaṇayati iccādi, sabbattha subodhaṃ.

ගණන් කිරීම අර්ථයෙහි 'ගණ' (gaṇa) ධාතුව ද, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ යන සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය සිදු නොවීමෙන් gaṇeti, gaṇayati යනාදී රූප සිද්ධ වන අතර, මේ සියල්ල හැම තැනක දී ම පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි ය.

Curādigaṇo.

චුරාදි ගණය යි.

Bhūvādī ca rudhādī ca, divādī svādayo gaṇā;

Kiyādī ca tanādī ca, curādī cidha sattadhā.

භූවාදි, රුධාදි, දිවාදි, ස්වාදි, කියාදි, තනාදි සහ චුරාදි වශයෙන් මෙහි (ධාතු) ගණයෝ සප්තවිධ (හතක්) වෙති.

Vikaraṇavidhānaṃ samattaṃ.

විකරණ විධානය (ප්‍රත්‍ය විධික්‍රමය) නිම විය.

Dhātuppaccayantanaya

ධාතු ප්‍රත්‍යයාන්ත ක්‍රමය යි.

Atha dhātuppaccayantā vuccante.

දැන් ධාතු ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පදයන් කියනු ලැබේ.

Tattha dhātvatthe niddiṭṭhā khādikāritantā paccayā dhātuppaccayā nāma.

එහි ධාතු අර්ථයෙහි දක්වන ලද 'ඛ' ප්‍රත්‍යයේ සිට 'කාරිත' ප්‍රත්‍යය දක්වා වූ ප්‍රත්‍යයෝ 'ධාතු ප්‍රත්‍යය' නම් වෙති.

Tija nisāna bandhanakhamāsu, dhātusaññādi.

තියුණු කිරීම, බැඳීම සහ ඉවසීම යන අර්ථයන්හි 'තිජ' (tija) ධාතුව ද, ධාතු සංඥාව ලැබීම ආදිය ද සිදු වේ.

‘‘Dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti ito dhātuggahaṇaṃ anuvattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.

‘‘Dhātuliṅgehi parā paccayā’’ යන සූත්‍රයෙන් මෙහි 'ධාතු' යන්න ද, 'පරා', 'පච්චයා' යන්න ද අධිකාර වශයෙන් (ඉදිරියට) අනුවර්තනය වේ.

528. Tija gupa kita mānehi kha cha sā vā.

528. තිජ, ගුප, කිත, මාන යන මෙම ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ඛ', 'ඡ', 'ස' යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Tija gupa kita māna iccetehi dhātūhi kha cha sa iccete paccayā parā honti vā.

තිජ, ගුප, කිත, මාන යන මෙම ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ඛ', 'ඡ', 'ස' යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් පර වෙති.

Tijato khantiyaṃ khova, nindāyaṃ gupato tu cho;

Kitā cho sova mānamhā, vavatthitavibhāsato.

ක්‍රමවත් විකල්පය (වවත්ථිත විභාසා) හේතුවෙන්, ඉවසීම අර්ථයෙහි 'තිජ' ධාතුවෙන් 'ඛ' ප්‍රත්‍යය ද, නින්දා කිරීම අර්ථයෙහි 'ගුප' ධාතුවෙන් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය ද, 'කිත' ධාතුවෙන් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය ද, 'මාන' ධාතුවෙන් 'ස' ප්‍රත්‍යය ද පමණක් ම වේ.

‘‘Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dhātvādissa dvibhāvo.

‘‘Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ යන සූත්‍රයෙන් ධාතුවේ මුල් අකුර ද්විත්ව (දෙගුණ) වීම සිදු වේ.

‘‘Byañjanantassā’’ti vattamāne –

‘‘Byañjanantassa’’ (ව්‍යංජනය කෙළවර ඇති ධාතූන්ගේ) යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී –

529. Ko khe ca.

529. ‘ඛෙ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද (ධාතුව කෙළවර ව්‍යඤ්ජනයට ‘ක’ කාර ආදේශය වෙයි).

Dhātvantassa [Pg.325] byañjanassa kakārādeso hoti khappaccaye pare.

‘ඛ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ධාතුව කෙළවර පවතින ව්‍යඤ්ජනයට ‘ක’ කාර ආදේශය වෙයි.

Titikkha iti ṭhite –

‘තිතික්ඛ’ (titikkha) යැයි පැවති කල්හි –

Dhātuvihitānaṃ tyādivibhattīnaṃ adhātuto appavattiyamāha.

ධාතූන් කෙරෙන් නියම කරන ලද ‘ති’ ආදී විභක්තීන්, ධාතු නොවන ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙන් සිදුවීම වැළැක්වීම සඳහා මෙය කියනු ලැබේ.

530. Dhātuppaccayehi vibhattiyo.

530. ධාතු ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙන් ද විභක්තීහු වෙති.

Dhātvatthe niddiṭṭhehi khādikāritantehi paccayehi tyādayo vibhattiyo hontīti pure viya vattamānādayo yojetabbā.

ධාතු අර්ථයෙහි දක්වන ලද ‘ඛ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති ධාතූන්ගෙන් ද ‘ති’ ආදී විභක්තීහු වෙති. එබැවින් පෙර පරිදීම වර්තමාන ආදී විභක්තීන් යෙදිය යුතුය.

Ativākyaṃ titikkhati, titikkhanti. Kamme titikkhīyati. Tathā titikkhatu, titikkhantu. Titikkheyya, titikkheyyuṃ. Atitikkhi, atitikkhiṃsu. Titikkhissati. Atitikkhissa iccādi.

‘අතිවාක්‍යං තිතික්ඛති’ (ක්‍රෝධ වචන ඉවසයි), ‘තිතික්ඛන්ති’ (ඔවුහු ඉවසති). කර්ම කාරකයෙහි ‘තිතික්ඛීයති’ (ඉවසනු ලැබේ) යන්නයි. එමෙන්ම, ‘තිතික්ඛතු’, ‘තිතික්ඛන්තු’ ද, ‘තිතික්ඛෙය්‍ය’, ‘තිතික්ඛෙය්‍යුං’ ද, ‘අතිතික්ඛි’, ‘අතිතික්ඛිංසු’ ද, ‘තිතික්ඛිස්සති’, ‘අතිතික්ඛිස්ස’ යනාදී වශයෙනි.

Khappaccayābhāve appaccayassa ekāro, tejeti, tejati vā, tejanti iccādi.

‘ඛ’ ප්‍රත්‍යය නොමැති කල්හි ‘අ’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඒ’ කාරය (ආදේශ) වී ‘තේජේති’ හෝ ‘තේජති’ ද, ‘තේජන්ති’ යනාදී වශයෙන් ද වේ.

Gupa gopane, chappaccaye dvibhāvo, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā, ‘‘abbhāsassā’’ti vattamāne ‘‘antassivaṇṇākāro vā’’ti abbhāsantassikāro, ‘‘kavaggassa cavaggo’’ti abbhāsagakārassa jakāro ca.

ආරක්ෂා කිරීම යන අර්ථය දෙන ‘ගුප’ (gupa) ධාතුවෙහි ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ද්විත්ව භාවය ද, ‘පුබ්බොබ්භාසො’ යන්නෙන් අබ්භාස සංඥාව ද, ‘අබ්භාසස්ස’ යන්න බලපවත්වද්දී ‘අන්තස්සිවණ්ණාකාරෝ වා’ යන්නෙන් අබ්භාසයෙහි කෙළවර ස්වරයට ‘ඉ’ කාරය ද, ‘කවග්ගස්ස චවග්ගෝ’ යන්නෙන් අබ්භාසයෙහි ‘ග’ කාරයට ‘ජ’ කාරය ද (ආදේශ) වෙයි.

531. Byañjanantassa co chappaccayesu ca.

531. ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද (ධාතුව කෙළවර) ව්‍යඤ්ජනයට ‘ච’ කාරය ද (ආදේශ වෙයි).

Dhātvanthassa byañjanassa cakārādeso hoti chappaccayesu paresu. Tato vibhattiyo, kāyaṃ jigucchati, jigucchanti. Sesaṃ purimasamaṃ. Chābhāve gopeti, gopenti iccādi.

‘ඡ’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ධාතුව කෙළවර පවතින ව්‍යඤ්ජනයට ‘ච’ කාර ආදේශය වෙයි. ඉන්පසු විභක්තීන් යෙදීමෙන්, ‘කායං ජิගුච්ඡති’ (කය පිළිකුල් කරයි), ‘ජิගුච්ඡන්ති’ යන්න වේ. සෙසු කොටස පෙර පරිදිමය. ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය නොමැති කල්හි ‘ගෝපේති’, ‘ගෝපෙන්ති’ යනාදී වශයෙනි.

Kita rogāpanayane, chappaccayo, dvittañca.

රෝග දුරු කිරීම යන අර්ථයෙහි පවතින ‘කිත’ (kita) ධාතුවෙන් ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය ද, ද්විත්ව භාවය ද (වෙයි).

Abbhāsaggahaṇamanuvattate[Pg.326].

‘අබ්භාස’ යන ග්‍රහණය (මෙහි ද) අනුගමනය කෙරේ.

532. Mānakitānaṃ vatattaṃ vā.

532. ‘මාන’ සහ ‘කිත’ යන ධාතූන්ගේ (අබ්භාසයට) පිළිවෙළින් ‘ව’ කාර සහ ‘ත’ කාර ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

Abbhāsagatānaṃ māna kitaiccetesaṃ dhātūnaṃ vakāratakārattaṃ hoti vā yathākkamanti takāro, dhātvantassa cakāro, sesaṃ samaṃ. Rogaṃ tikicchati, tikicchanti iccādi. Takārābhāve ‘‘kavaggassa cavaggo’’ti cakāro, vicikicchati, vicikicchanti iccādi.

අබ්භාසයට පැමිණි ‘මාන’ සහ ‘කිත’ යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් ‘ව’ කාර සහ ‘ත’ කාර භාවය (ආදේශය) විකල්පයෙන් වන බැවින්, මෙහි ‘ත’ කාරය ද, ධාතුව කෙළවරට ‘ච’ කාරය ද ලැබී, සෙසු කොටස සමාන වේ. ‘රෝගං තිකිච්ඡති’ (රෝගය සුව කරයි), ‘තිකිච්ඡන්ති’ යනාදී වශයෙනි. ‘ත’ කාරය නොලැබෙන කල්හි ‘කවග්ගස්ස චවග්ගෝ’ යන්නෙන් ‘ච’ කාරය ලැබී, ‘විචිකිච්ඡති’ (සැක කරයි), ‘විචිකිච්ඡන්ති’ යනාදී වශයෙන් වේ.

Māna vīmaṃsapūjāsu, sappaccayadvibhāvaīkāravakārā.

විමසීම සහ පිදීම යන අර්ථයන්හි පවතින ‘මාන’ (māna) ධාතුවෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ද, ද්විත්ව භාවය ද, ‘ඊ’ කාරය ද, ‘ව’ කාරය ද (වෙති).

533. Tato pāmānānaṃ vā maṃ sesu.

533. ඉන්පසු ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ‘පා’ සහ ‘මාන’ යන ධාතූන්ගේ (අබ්භාසයට පසුව පවත්නා ධාතු කොටස්වලට) පිළිවෙළින් ‘වා’ සහ ‘මං’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Tato abbhāsato parāsaṃ pāmānānaṃ dhātūnaṃ vāmaṃiccete ādesā honti yathākkamaṃ sappaccaye pare. Sesūti bahuvacananiddeso payogepi vacanavipallāsañāpanatthaṃ. Atthaṃ vīmaṃsati, vīmaṃsanti iccādi.

එබැවින්, අබ්භාසයට පසුව පවතින ‘පා’ සහ ‘මාන’ යන ධාතූන්ට ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් ‘වා’ සහ ‘මං’ යන ආදේශයෝ වෙති. ‘සේසු’ යන බහුවචන නිර්දේශය, භාවිතයේදී ද වචන විපර්යාසය හැඟවීම පිණිස වේ. ‘අත්ථං වීමංසති’ (අර්ථය විමසයි), ‘වීමංසන්ති’ යනාදී වශයෙනි.

Aññattha ‘‘lopañcettamakāro’’ti appaccayassekāro, māneti, mānenti.

වෙනත් තැනක ‘ලෝපඤ්චේත්තමකාරෝ’ යන්නෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඒ’ කාරය ලැබී, ‘මානේති’, ‘මානෙන්ති’ (පුදයි, පුදති) යනුවෙන් වේ.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu, bhottumicchatīti atthe –

ආරක්ෂා කිරීම සහ අනුභව කිරීම යන අර්ථයන්හි ‘භුජ’ (bhuja) ධාතුවෙන්, ‘අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි –

‘‘Kha cha sā, vā’’ti ca vattate.

‘ඛ ඡ සා, වා’ යන්න ද මෙහි බලපවත්වයි.

534. Bhuja ghasa hara su pādīhi tumicchatthesu.

534. ‘භුජ’, ‘ඝස’, ‘හර’, ‘සු’, ‘පා’ යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයේ (කැමැත්ත පවතින) අර්ථයෙහි ද (ඛ, ඡ, ස ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

Bhuja ghasa hara su pā iccevamādīhi dhātūhi tumicchatthesu ca kha cha saiccete paccayā honti vā. Tumicchānaṃ, tumantayuttaicchāya vā atthā tumicchatthā, tena tumantarahitesu ‘‘bhojanamicchatī’’tiādīsu na honti, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti vākyassa appayogo, dhātvādissa dvebhāve kate [Pg.327] ‘‘dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā’’ti abbhāsabhakārassa bakāro, dhātvantassa ‘‘ko khe cā’’ti kakāro, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.

‘භුජ’, ‘ඝස’, ‘හර’, ‘සු’, ‘පා’ යනාදී ධාතූන්ගෙන්, ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය සහිත ක්‍රියාවක කැමැත්ත ප්‍රකාශ වන අර්ථයෙහි ද ‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති. ‘තුමිච්ඡානං’ යනු ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය සහිත පදයකින් යුත් කැමැත්තෙහි අර්ථයයි. එබැවින් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය රහිත වූ ‘භෝජනං ඉච්ඡති’ (ආහාර කැමති වෙයි) යනාදී තැන්වල (මෙම ප්‍රත්‍යයෝ) නොයෙදෙති. ‘වුත්තත්ථානමප්පයෝගෝ’ යන න්‍යායෙන් එම වාක්‍යය භාවිත නොවේ. ධාතුවෙහි මුල් අකුර ද්විත්ව කළ කල්හි ‘දුතියචතුත්ථානං පඨමතතියා’ යන්නෙන් අබ්භාසයෙහි ‘භ’ කාරයට ‘බ’ කාරය ද, ධාතුව කෙළවරට ‘කෝ ඛේ ච’ යන්නෙන් ‘ක’ කාරය ද ලැබී, ‘බුභුක්ඛති’ (අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි / බඩගිනි වෙයි), ‘බුභුක්ඛන්ති’ යනාදී වශයෙන් වේ.

Vāti kimatthaṃ? Bhottumicchati, icchatthesūti kimatthaṃ? Bhottuṃ gacchati.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? ‘භොත්තුමිච්ඡති’ (අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි - යන විකල්ප රූපය සඳහාය). ‘ඉච්ඡත්ථේසු’ (කැමති අර්ථයෙහි) යන්න කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? ‘භොත්තුං ගච්ඡති’ (අනුභව කිරීමට යයි - යන කැමැත්තක් නොමැති තැන්වල ප්‍රත්‍යය නොවීම සඳහාය).

Ghasa adane, ghasitumicchatīti atthe chappaccayo, dvittaṃ, tatiya cavagga ikāra cakārādesā, jighacchati, jighacchanti.

අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි පවතින ‘ඝස’ (ghasa) ධාතුවෙන් ‘අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය ද, ද්විත්වය ද, තෙවන චවර්ගය (ජ) ද, ‘ඉ’ කාරය ද, ‘ච’ කාර ආදේශය ද ලැබී ‘ජිඝච්ඡති’ (අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි / බඩගිනි වෙයි), ‘ජිඝච්ඡන්ති’ යන්න වේ.

Hara haraṇe, haritumicchatīti atthe sappaccayo.

ගෙන යාම යන අර්ථයෙහි පවතින ‘හර’ (hara) ධාතුවෙන් ‘ගෙන යාමට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ද (වෙයි).

535. Harassa gī se.

535. ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘හර’ ධාතුවට මුළුමනින්ම ‘ගී’ (gī) යන්න ආදේශ වෙයි.

Haraiccetassa dhātussa sabbassa gī hoti se paccaye pare. ‘‘Gīse’’ti yogavibhāgena jissapi, ṭhānūpacārenādesassāpi dhātuvohārattā dvittaṃ, bhikkhaṃ jigīsati, jigīsanti.

‘හර’ යන මේ මුළු ධාතුවටම ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ගී’ ආදේශය වෙයි. ‘ගීසේ’ යන යෝග විභාගයෙන් ‘ජි’ ආදේශය ද, ස්ථාන උපචාරයෙන් ආදේශයට ද ධාතු ව්‍යවහාරය වන බැවින් ද්විත්වය ද ලැබී, ‘භික්ඛං ජිගීසති’ (භික්ෂාව සෙවීමට කැමති වෙයි / ළඟා කර ගැනීමට කැමති වෙයි), ‘ජිගීසන්ති’ යන්න වේ.

Su savaṇe, sotumicchati sussūsati, sussūsanti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho.

ඇසීම යන අර්ථයෙහි ‘සු’ (su) ධාතුවෙන්, ‘ඇසීමට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘සුස්සූසති’ (ගෞරවයෙන් අසයි / උපස්ථාන කරයි), ‘සුස්සූසන්ති’ යන්න වන අතර, ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් දීර්ඝය (ඌ කාරය) වෙයි.

Pā pāne, pātumicchatīti atthe sappaccayadvittarassattaikārādesā, ‘‘tato pāmānānaṃ vāmaṃ sesū’’ti vādeso, pivāsati, pivāsanti iccādi.

බීම යන අර්ථයෙහි පවතින ‘පා’ (pā) ධාතුවෙන්, ‘බීමට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ද, ද්විත්වය ද, රස්ව භාවය ද, ‘ඉ’ කාර ආදේශය ද ලැබී, ‘තතෝ පාමානානං වාමං සේසූ’ යන්නෙන් ‘ව’ කාර ආදේශය ද වී, ‘පිවාසති’ (පැන් බීමට කැමති වෙයි / පිපාසිත වෙයි), ‘පිවාසන්ති’ යනාදී වශයෙන් වේ.

Ji jaye, vijetumicchati vijigīsati iccādi.

දිනීම යන අර්ථයෙහි පවතින ‘ජි’ (ji) ධාතුවෙන්, ‘ජය ගැනීමට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘විජිගීසති’ (දිනීමට කැමති වෙයි) යනාදී වශයෙන් වේ.

Saṅgho pabbatamiva attānamācarati, pabbato iva ācaratīti vā atthe –

‘සංඝයා වහන්සේ පර්වතයක් මෙන් තමන් වහන්සේව පවත්වති’ (ක්‍රියා කරති) හෝ ‘පර්වතයක් මෙන් පවතී’ යන අර්ථයෙහි –

536. Āya nāmato kattupamānādācāre.

536. හැසිරීම (පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි, ක්‍රියාවේ කර්තෘට උපමා වූ නාම පදයෙන් ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Ācaraṇakriyāya kattuno upamānabhūtamhā nāmato āyappaccayo hoti ācāratthe. Upamīyati etenāti [Pg.328] upamānaṃ, kattuno upamānaṃ kattupamānaṃ, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti ivasaddanivatti, dhātuppaccayantattā ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti sutte tesaṃgahaṇena vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, saralopādi, ‘‘dhātuppaccayehi vibhattiyo’’ti vibhattuppatti, pabbatāyati saṅgho, evaṃ samuddamiva attānamācarati samuddāyati, cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati saddo. Evaṃ dhūmāyati.

හැසිරීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘට උපමා වූ නාමයෙන්, හැසිරීම යන අර්ථයෙහි ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් උපමා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘උපමාන’ නම් වේ; කර්තෘගේ උපමානය ‘කර්තෘ උපමාන’ නම් වේ. ‘වුත්තත්ථානමප්පයෝගෝ’ යන්නෙන් ‘ඉව’ (මෙන්) යන ශබ්දය ඉවත් වෙයි. ධාතු ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන බැවින් ‘තේසං විභත්තියෝ ලෝපා ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘තේසං’ යන ග්‍රහණයෙන් විභක්ති ලෝපය ද, ‘පකති චස්ස සරන්තස්ස’ යන්නෙන් ප්‍රකෘති භාවය ද, ස්වර ලෝපය ආදිය ද, ‘ධාතුප්පච්චයේහි විභත්තියෝ’ යන්නෙන් විභක්ති උත්පත්තිය ද සිදුවී ‘පබ්බතායති සංඝෝ’ (සංඝයා වහන්සේ පර්වතයක් සේ පවතිති) යන්න ද, එසේම මුහුදක් සේ තමන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ‘සමුද්දායති’ ද, ‘චිච්චිට්’ හඬක් සේ තමන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ‘චිච්චිටායති සද්දෝ’ (චිච්චිට් හඬ නඟයි) යන්න ද, එසේම ‘ධූමායති’ (දුම් දමයි) යන්න ද වේ.

‘‘Nāmato, ācāre’’ti ca vattate.

‘නාමතෝ’, ‘ආචාරේ’ යන්න ද (මෙහි) බලපවත්වයි.

537. Īyūpamānā ca.

537. උපමාන වූ නාමයෙන් ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය ද (වෙයි).

Upamānabhūtā nāmato īyappaccayo hoti ācāratthe. Puna upamānaggahaṇaṃ kattuggahaṇanivattanatthaṃ, tena kammatopi sijjhati, sesaṃ samaṃ. Achattaṃ chattamivācarati chattīyati, aputtaṃ puttamivācarati puttīyati sissamācariyo.

උපමාන වූ නාම පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහි ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. නැවත ‘උපමාන’ යන ග්‍රහණය කළේ කර්තෘ ග්‍රහණය වැළැක්වීම පිණිසය; එබැවින් කර්මයෙන් ද (මෙම රූපය) සිද්ධ වෙයි. සෙසු කොටස සමාන වේ. කුඩයක් නොවන දෙය කුඩයක් මෙන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ‘ඡත්තීයති’ ද, පුතෙකු නොවන ශිෂ්‍යයා පුතෙකු මෙන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ඇදුරා ‘පුත්තීයති සිස්සං ආචරියෝ’ (ආචාර්යවරයා ශිෂ්‍යයාට පුත්‍රයෙකුට මෙන් සලකයි) යන්න ද වේ.

Upamānāti kiṃ? Dhammamācarati, ācāreti kiṃ? Achattaṃ chattamiva rakkhati.

‘උපමානා’ (උපමාන වූ) යන්න කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? ‘ධම්මමාචරති’ (දහමෙහි හැසිරෙයි - මෙහි උපමානයක් නැති බැවින් ප්‍රත්‍යය නොවේ). ‘ආචාරේ’ (හැසිරීමෙහි) යන්න කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? ‘අඡත්තං ඡත්තමිව රක්ඛති’ (කුඩයක් නොවන දෙය කුඩයක් මෙන් රකියි - මෙහි රැකීම මිස හැසිරීම් ක්‍රියාවක් නැති බැවින් ප්‍රත්‍යය නොවේ).

‘‘Īyo’’ti vattate.

‘ඊයෝ’ යන්න (මෙහි) බලපවත්වයි.

538. Nāmamhātticchatthe.

538. නාම පදයකින්, තමාට (ඒ දෙය ලැබීමට) ඇති කැමැත්ත යන අර්ථයෙහි (ඊය ප්‍රත්‍යය වෙයි).

Nāmamhā attano icchatthe īyappaccayo hoti. Attano pattamicchati pattīyati, evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, paṭīyati, dhanīyati, puttīyati.

නාම පදයකින් තමාගේ කැමැත්ත යන අර්ථයෙහි (ස්වකීය අභිප්‍රාය අර්ථයෙහි) 'ඊය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. තමාට පාත්‍රයක් කැමති වෙයි (ප්‍රාර්ථනා කරයි) යන අර්ථයේදී 'පත්තීයති' (පාත්‍රයක් කැමති වෙයි) යන්න වේ. එමෙන්ම 'වත්ථීයති' (වස්ත්‍රයක් කැමති වෙයි), 'පරික්ඛාරීයති' (පිරිකරක් කැමති වෙයි), 'චීවරීයති' (සිවුරක් කැමති වෙයි), 'පටීයති' (පිළියක් කැමති වෙයි), 'ධනීයති' (ධනයක් කැමති වෙයි), 'පුත්තීයති' (පුත්‍රයෙකු කැමති වෙයි) යනාදී වශයෙන් ද වේ.

Atticchattheti kimatthaṃ? Aññassa pattamicchati.

'තමාගේ කැමැත්ත යන අර්ථයෙහි' යැයි පැවසුවේ කුමක් සඳහාද? වෙනත් අයෙකුගේ පාත්‍රයක් කැමති වන කල්හී (මෙම ප්‍රත්‍යය නොවන බැවිනි).

Daḷhaṃ karoti vīriyanti atthe –

'වීර්යය ස්ථාවර (දැඩි) කරයි' යන අර්ථයෙහි -

Kāritaggahaṇamanuvattate.

'කාරිත' යන්නෙහි ග්‍රහණය (අනුවර්තනය) මෙහිද යෙදේ.

539. Dhāturūpe [Pg.329] nāmasmā ṇayoca.

539. ධාතු ස්වරූපය සිද්ධ කටයුතු කල්හී නාම පදයෙන් 'ණය' ප්‍රත්‍යයද වෙයි.

Dhātuyā rūpe nipphādetabbe, ‘‘taṃ karoti, tena atikkamati’’iccādike payujjitabbe vā sati nāmamhā ṇayappaccayo hoti, kāritasaññā ca. Ṇalope, vibhattilopasaralopādīsu katesu vibhattuppatti, daḷhayati vīriyaṃ, evaṃ pamāṇayati, amissayati, tathā hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati iccādi.

ධාතු ස්වරූපයක් නිපදවිය යුතු කල්හී, 'එය කරයි, එයින් ඉක්මවා යයි' ආදී අර්ථයන් යෙදිය යුතු වන කල්හී, නාම පදයෙන් 'ණය' ප්‍රත්‍යය වෙයි, එය 'කාරිත' සංඥාවද ලබයි. 'ණ' කාරය ලොප් වීම, විභක්ති ලොප් වීම, ස්වර ලොප් වීම ආදිය කළ කල්හී විභක්ති උපදවා ගැනීම සිදු වේ; 'දළ්හයති වීරියං' (වීර්යය දැඩි කරයි), එමෙන්ම 'පමාණයති' (ප්‍රමාණ කරයි), 'අමිස්සයති' (නොමිශ්‍ර කරයි), එසේම ඇතෙකුගෙන් ඉක්මවා යයි යන අර්ථයෙන් 'අතිහත්ථයති', වීණාවෙන් ළංව ගයයි යන අර්ථයෙන් 'උපවීණයති', රාත්‍රිය විශුද්ධ (නිර්මල) වෙයි යන අර්ථයෙන් 'විසුද්ධයති', කුසල් පිළිවිසී යන අර්ථයෙන් 'කුසලයති' ආදී වශයෙන් රූප සිද්ධ වේ.

540. Dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpe ṇāpayā kāritāni hetvatthe.

540. සියලු ධාතූන්ගෙන් හේතු අර්ථයෙහි (මෙහෙයවන අර්ථයෙහි) 'ණෙ', 'ණය', 'ණාපෙ', 'ණාපය' යන කාරිත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Sabbehi dhātūhi hetvatthe abhidheyye ṇe ṇayaṇāpe ṇāpaya iccete paccayā parā honti, te kāritasaññā ca honti. Hetuyeva attho hetvattho, so ca ‘‘yo kāreti sa hetū’’ti laddhahetusañño suddhakattuno payojako hetukattā, atthato pesanajjhesanādiko payojakabyāpāro idha hetu nāma.

සියලු ධාතූන්ගෙන් හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කටයුතු කල්හී 'ණෙ', 'ණය', 'ණාපෙ', 'ණාපය' යන මොහු ප්‍රත්‍යය වෙති. ඔවුහු 'කාරිත' යන සංඥාවද ලබති. හේතුවෙහිම වන අර්ථය හේත්වර්ථයයි. එයද 'යමෙක් කරවයිද හේ හේතුවයි' යනුවෙන් ලත් හේතු සංඥා ඇති, කර්තෘහු මෙහෙයවන්නා වූ (ප්‍රයෝජකයා) වෙයි. අර්ථ වශයෙන් මෙහෙයවීම, ආරාධනා කිරීම ආදී වූ ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරය මෙහි 'හේතු' නම් වේ.

Ettha ca –

එහිද -

Ṇe ṇayāva uvaṇṇantā, āto dve pacchimā siyuṃ;

Sesato caturo dve vā, vāsaddassānuvattito.

'උ-වර්ණාන්ත (උ, ඌ අවසන් වන) ධාතූන්ගෙන් 'ණෙ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයෝද, 'ආ' කාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් අවසන් ප්‍රත්‍යය දෙක වන 'ණාපෙ', 'ණාපය' යන ප්‍රත්‍යයෝද වෙති. සෙසු ධාතූන්ගෙන් ප්‍රත්‍යය හතරම හෝ (විභාග වශයෙන්) දෙකක් හෝ වෙති. ඒ 'වා' ශබ්දයේ අනුවර්තනය නිසාය.'

Akammā dhātavo honti, kārite tu sakammakā;

Sakammakā dvikammāssu, dvikammā tu tikammakā.

'කාරිත ප්‍රත්‍යයන්හිදී අකර්මක ධාතූහු සකර්මක වෙති. සකර්මක ධාතූහු ද්විකර්මක වෙති. ද්විකර්මක ධාතූහු ත්‍රිකර්මක වෙති.'

Tasmā kattari kamme ca, kāritākhyātasambhavo;

Na bhāve suddhakattā ca, kārite kammasaññito.

'එබැවින් කර්තෘ කාරකයෙහි සහ කර්ම කාරකයෙහි කාරිත ආඛ්‍යාතය සිද්ධ වේ. භාව කාරකයෙහි සිදු නොවේ. කාරිත ප්‍රත්‍යයේදී (මුල්) කර්තෘවරයා කර්ම සංඥාව ලබයි (කර්මයක් බවට පත් වේ).'

Niyādīnaṃ [Pg.330] padhānañca, appadhānaṃ duhādinaṃ;

Kārite suddhakattā ca, kammamākhyātagocaranti.

'නී' ආදී ධාතූන්ගේ ප්‍රධාන කර්මයද, 'දුහ්' ආදී ධාතූන්ගේ අප්‍රධාන කර්මයද, කාරිතයෙහිදී කර්තෘවරයාද ආඛ්‍යාතයට ගෝචර වන (උක්ත වන) කර්මය වෙයි.

Tattha yo koci bhavati, tamañño ‘‘bhavāhi bhavāhi’’ iccevaṃ bravīti, atha vā bhavantaṃ bhavituṃ samatthaṃ payojayati, bhavituṃ payojetīti vā atthe iminā ṇeṇayappaccayā, kāritasaññā ca, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti vākyassa appayogo, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti ṇalopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti ūkārassokāro vuddhi.

එහි, යමෙක් පවතීද (වේද), ඔහුව වෙනත් අයෙකු 'පවතු, පවතු' යැයි කියයි. නැතහොත් පවත්නා වූ, පැවතීමට සමත් වූවෙකු මෙහෙයවයි, 'පැවතීමට මෙහෙයවයි' යන අර්ථයෙහි මේ සූත්‍රයෙන් 'ණෙ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයෝද කාරිත සංඥාවද වෙති. 'ප්‍රකාශිත අර්ථ ඇති පද නොයෙදේ' යන නීතියෙන් වාක්‍යය නොයෙදීමද, 'කාරිතානං ණො ලොපො' යන්නෙන් 'ණ' කාරය ලොප් වීමද, 'අසංයෝගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ' යන්නෙන් 'උ' කාරයට 'ඕ' කාරය වීමෙන් වෘද්ධියද සිදු වේ.

‘‘O, e’’ti ca vattate, dhātuggahaṇañca.

'ඕ, ඒ' යන්නද ධාතු ග්‍රහණයද අනුවර්තනය වෙයි.

541. Te āvāyā kārite.

541. කාරිත ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හී ඒ (ඕ කාර, ඒ කාරයෝ) පිළිවෙළින් 'ආව', 'ආය' බවට පත් වෙති.

Te dhātvantabhūtā okārekārā āvaāyādese pāpuṇanti kārite pare. ‘‘Te āvāyā’’ti yogavibhāgena jheādīnaṃ akāritepi hontīti okārassa āvādeso, saralopādi, ‘‘dhātuppaccayehi vibhattiyo’’ti tyādayo.

ධාතුව අග පවත්නා වූ ඒ ඕ කාර, ඒ කාරයෝ කාරිත ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හී 'ආව', 'ආය' යන ආදේශයන්ට පැමිණෙති. 'තේ ආවායා' යන යෝග විභාගයෙන් 'ඣේ' ආදී ධාතූන්ට අකාරිතයෙහිද (කාරිත ප්‍රත්‍යය නොමැති කල්හිද) මෙම ආදේශයෝ වෙති. මෙසේ ඕ කාරයට 'ආව' ආදේශය, ස්වර ලොප් වීම් ආදිය සහ 'ධාතුප්පච්චයෙහි විභත්තියෝ' යන්නෙන් 'ති' ආදී විභක්ති පැමිණේ.

So samādhiṃ bhāveti, bhāvayati, bhāventi, bhāvayanti. Bhāvesi, bhāvayasi, bhāvetha, bhāvayatha. Bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma. Bhāvayate, bhāvayante.

ඔහු සමාධිය වඩවයි (භාවනා කරයි) - 'භාවේති', 'භාවයති', 'භාවෙන්ති', 'භාවයන්ති'. 'භාවේසි', 'භාවයසි', 'භාවේථ', 'භාවයථ'. 'භාවේමි', 'භාවයාමි', 'භාවේම', 'භාවයාම'. 'භාවයතේ', 'භාවයන්තේ' (යනුවෙන් රූප සිද්ධ වේ).

Kamme attanopadayappaccayaīkārāgamā, saralopādi ca, tena bhāvīyate samādhi, bhāvīyante. Bhāvīyati, bhāvīyanti.

කර්ම කාරකයෙහි ආත්මනේපද ප්‍රත්‍යයෝද, 'ඊ' කාර ආගමයද, ස්වර ලොප් වීම් ආදියද වෙයි. එයින් 'තේන භාවීයතේ සමාධි' (ඔහු විසින් සමාධිය වැඩවනු ලැබේ), 'භාවීයන්තේ', 'භාවීයති', 'භාවීයන්ති' (යනුවෙන් රූප වේ).

Tathā bhāvetu, bhāvayatu, bhāventu, bhāvayantu. Bhāvehi, bhāvaya, bhāvayāhi, bhāvetha, bhāvayatha[Pg.331]. Bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma. Bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ.

එසේම (පංචමී විභක්තියෙහි) 'භාවේතු', 'භාවයතු', 'භාවෙන්තු', 'භාවයන්තු'. 'භාවේහි', 'භාවය', 'භාවයාහි', 'භාවේථ', 'භාවයථ'. 'භාවේමි', 'භාවයාමි', 'භාවේම', 'භාවයාම'. 'භාවයතං', 'භාවයන්තං' (යනුවෙන් රූප වේ).

Kamme bhāvīyataṃ, bhāvīyatu, bhāvīyantu.

කර්ම කාරකයෙහි 'භාවීයතං', 'භාවීයතු', 'භාවීයන්තු' (යනුවෙන් රූප වේ).

Bhāveyya, bhāvaye, bhāvayeyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyyuṃ. Bhāveyyāsi, bhāvayeyyāsi, bhāveyyātha, bhāvayeyyātha. Bhāveyyāmi, bhāvayeyyāmi, bhāveyyāma, bhāvayeyyāma. Bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ, bhāvayeraṃ.

(සත්තමී විභක්තියෙහි) 'භාවෙය්‍ය', 'භාවයේ', 'භාවයෙය්‍ය', 'භාවෙය්‍යුං', 'භාවයෙය්‍යුං'. 'භාවෙය්‍යාසි', 'භාවයෙය්‍යාසි', 'භාවෙය්‍යාථ', 'භාවයෙය්‍යාථ'. 'භාවෙය්‍යාමි', 'භාවයෙය්‍යාමි', 'භාවෙය්‍යාම', 'භාවයෙය්‍යාම'. 'භාවේථ', 'භාවයෙථ', 'භාවේරං', 'භාවයේරං' (යනුවෙන් රූප වේ).

Kamme bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ.

කර්ම කාරකයෙහි 'භාවීයෙය්‍ය', 'භාවීයෙය්‍යුං' (යනුවෙන් රූප වේ).

Ajjataniyaṃ ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena kāritantāpi dīghato sakārāgamo.

අජ්ජතනී (අතීත) විභක්තියෙහි 'සත්තමජ්ජතනිම්හි' යන සූත්‍රයේ යෝග විභාගයෙන්, දීර්ඝ ස්වරයකින් පසුව කාරිතාන්තයන්ටද 'ස' කාර ආගමය සිදු වේ.

Abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, abhāvayuṃ, bhāvayuṃ. Abhāvesi, abhāvayasi, abhāvittha, abhāvayittha. Abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, abhāvimha, abhāvayimha.

(අජ්ජතනී විභක්තියෙහි) 'අභාවේසි', 'භාවේසි', 'අභාවයි', 'භාවයි', 'අභාවේසුං', 'භාවේසුං', 'අභාවයිංසු', 'භාවයිංසු', 'අභාවයුං', 'භාවයුං'. 'අභාවේසි', 'අභාවයසි', 'අභාවිතථ', 'අභාවයිත්ථ'. 'අභාවේසිං', 'භාවේසිං', 'අභාවයිං', 'භාවයිං', 'අභාවිම්හ', 'අභාවයිම්හ' (යනුවෙන් රූප වේ).

Kamme abhāvīyittha, abhāvīyi.

කර්ම කාරකයෙහි 'අභාවීයිත්ථ', 'අභාවීයි' (යනුවෙන් රූප වේ).

Bhāvessati, bhāvayissati, bhāvessanti, bhāvayissanti. Bhāvessasi, bhāvayissasi, bhāvissatha, bhāvayissatha. Bhāvessāmi, bhāvayissāmi, bhāvessāma, bhāvayissāma.

(භවිස්සන්ති විභක්තියෙහි) 'භාවෙස්සති', 'භාවයිස්සති', 'භාවෙස්සන්ති', 'භාවයිස්සන්ති'. 'භාවෙස්සසි', 'භාවයිස්සසි', 'භාවිස්සථ', 'භාවයිස්සථ'. 'භාවෙස්සාමි', 'භාවයිස්සාමි', 'භාවෙස්සාම', 'භාවයිස්සාම' (යනුවෙන් රූප වේ).

Kamme bhāvīyissate, bhāvīyissante. Bhāvīyissati, bhāvīyissanti.

කර්ම කාරකයෙහි 'භාවීයිස්සතේ', 'භාවීයිස්සන්තේ', 'භාවීයිස්සති', 'භාවීයිස්සන්ති' (යනුවෙන් රූප වේ).

Abhāvissa, abhāvayissa, abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu. Kamme abhāvīyissatha, abhāvīyissa iccādi.

(කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි) 'අභාවිස්ස', 'අභාවයිස්ස', 'අභාවිස්සංසු', 'අභාවයිස්සංසු' ද, කර්ම කාරකයෙහි 'අභාවීයිස්සථ', 'අභාවීයිස්ස' ආදී වශයෙන් ද වේ.

Tathā [Pg.332] yo koci pacati, tamañño ‘‘pacāhi pacāhi’’ iccevaṃ bravīti, atha vā pacantaṃ payojeti, pacituṃ vā payojetīti atthe vuttanayena ṇe ṇayādayo, akārassākāro vuddhi, sesaṃ neyyaṃ.

එසේම, යමෙක් පිසයිද (උයයිද), ඔහුව වෙනත් අයෙකු 'පිසව, පිසව' යැයි කියයි. නැතහොත් පිසින්නෙකු මෙහෙයවයි, 'පිසීමට මෙහෙයවයි' යන අර්ථයෙහි කලින් කී ක්‍රමයෙන් 'ණෙ', 'ණය' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, අකාරයට ආකාරය වීමෙන් වෘද්ධිය වෙයි, සෙසු කොටස් එලෙසින්ම දත යුතුය.

So devadattaṃ odanaṃ pāceti, pācenti. Pācesi, pācetha. Pācemi, pācema. Pācayati, pācayanti. Pācayasi, pācayatha. Pācayāmi, pācayāma. Ṇāpeṇāpayesu pana so puriso taṃ purisaṃ odanaṃ pācāpeti, pācāpenti. Pācāpayati, pācāpayanti.

ඔහු දේවදත්ත ලවා බත් පිස්වයි - 'පාචේති', 'පාචෙන්ති'. 'පාචේසි', 'පාචේථ'. 'පාචේමි', 'පාචේම'. 'පාචයති', 'පාචයන්ති'. 'පාචයසි', 'පාචයථ'. 'පාචයාමි', 'පාචයාම'. 'ණාපෙ', 'ණාපය' ප්‍රත්‍යයන්හිදී නම්, 'සෝ පුරිසෝ තං පුරිසං ඕදනං පාචාපේති' (ඒ පුරුෂයා ඒ පුරුෂයා ලවා බත් පිස්වයි), 'පාචාපෙන්ති', 'පාචාපයති', 'පාචාපයන්ති' (යනුවෙන් රූප වේ).

Kamme so odanaṃ pācīyati tena, pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati.

කර්ම කාරකයෙහි 'සෝ ඕදනෝ පාචීයති තේන' (ඔහු විසින් ඒ බත පිස්වනු ලැබේ), 'පාචයීයති', 'පාචාපීයති', 'පාචාපයීයති' (යනුවෙන් රූප වේ).

Tathā pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu. Pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu. Pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya. Pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. Apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi. Pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati. Apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa iccādi.

එසේම 'පාචේතු', 'පාචයතු', 'පාචාපේතු', 'පාචාපයතු'. කර්ම කාරකයෙහි 'පාචීයතං', 'පාචීයතු', 'පාචයීයතං', 'පාචයීයතු', 'පාචාපීයතං', 'පාචාපීයතු', 'පාචාපයීයතං', 'පාචාපයීයතු'. 'පාචෙය්‍ය', 'පාචයෙය්‍ය', 'පාචාපෙය්‍ය', 'පාචාපයෙය්‍ය'. කර්ම කාරකයෙහි 'පාචීයෙය්‍ය', 'පාචීයෙය්‍යुං'. 'අපාචේසි', 'අපාචයි', 'අපාචාපේසි', 'අපාචාපයි'. 'පාචෙස්සති', 'පාචයිස්සති', 'පාචාපෙස්සති', 'පාචාපයිස්සති'. 'අපාචිස්ස', 'අපාචයිස්ස', 'අපාචාපිස්ස', 'අපාචාපයිස්ස' ආදී වශයෙන් වේ.

Gacchantaṃ, gantuṃ vā payojetīti atthe ṇe ṇayādayo, vuddhiyaṃ sampattāyaṃ –

යන්නෙකු මෙහෙයවයි, හෝ යෑමට මෙහෙයවයි යන අර්ථයෙහි 'ණෙ', 'ණය' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, වෘද්ධිය පැමිණි කල්හී -

‘‘Asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vattate.

'අසංයෝගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ' යන්න අනුවර්තනය වේ.

542. Ghaṭādīnaṃ vā.

542. ඝටාදී ධාතූන්ට විකල්පයෙන් (වෘද්ධිය) වේ.

Ghaṭādīnaṃ dhātūnaṃ asaṃyogantānaṃ vuddhi hoti vā kāriteti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

සංයුක්ත ව්‍යංජනයක් අග නොමැති ඝටාදී ධාතූන්ට කාරිත ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හී විකල්පයෙන් වෘද්ධිය වෙයි. මෙහි 'වා' යන ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් වෘද්ධිය සිදු නොවේ. මෙම 'වා' ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂා අර්ථයෙහි (නියමිත තැනක පමණක් විකල්ප වන අර්ථයෙන්) යෙදී ඇත.

So [Pg.333] taṃ purisaṃ gāmaṃ gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati. So gāmaṃ gamīyati tena, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. Evaṃ uparipi.

ඔහු ඒ පුරුෂයා ගමට යවයි (gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati). ඔහු විසින් ගමට යවනු ලැබෙයි (gamīyati, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati) යනාදී වශයෙනි. සෑම තැනකම මෙසේ යෙදිය යුතුය. මතු ද මෙසේමය.

Ghaṭa īhāyaṃ, ghaṭantaṃ payojayati, ghaṭeti, ghaṭādīnaṃ vāti na vuddhi, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.

‘ඝට’ ධාතුව උත්සාහ කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ. උත්සාහ කරන්නා මෙහෙයවයි (යන අර්ථයේදී) ‘ඝටේති’ වේ. ‘ඝටාදීනං වා’ යන්නෙන් වෘද්ධිය නොවේ, ‘ඝටයති, ඝටාපේති, ඝටාපයති’ යනුයි.

‘‘Kārite’’ti vattate.

‘කාරිතේ’ යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

543. Guha dusānaṃ dīghaṃ.

543. ‘ගුහ්’ සහ ‘දුස්’ ධාතූන්ගේ ස්වරය දීර්ඝ වේ.

Guhadusaiccetesaṃ dhātūnaṃ saro dīghamāpajjate kārite pare, vuddhāpavādoyaṃ.

‘ගුහ්’ සහ ‘දුස්’ යන මේ ධාතූන්ගේ ස්වරය කාරිත ප්‍රත්‍යයක් පර වන කල්හි දීර්ඝත්වයට පැමිණේ. මෙය වෘද්ධි විධියට බාධකයකි.

Guha saṃvaraṇe, guhituṃ payojayati gūhayati, gūhayanti. Dusa appītimhi, dussantaṃ payojayati dūsayati, dūsayanti iccādi.

‘ගුහ්’ ධාතුව වැසීම (සැඟවීම) අර්ථයෙහිය. සඟවන්නා මෙහෙයවයි - ‘ගූහයති, ගූහයන්ති’ වේ. ‘දුස්’ ධාතුව අප්‍රසාදය (තරහව) අර්ථයෙහිය. කිපෙන්නා මෙහෙයවයි - ‘දූසයති, දූසයන්ති’ යනාදී වශයෙනි.

Tathā icchantaṃ payojayati icchāpeti, icchāpayati, eseti, esayati. Niyacchantaṃ payojayati niyāmeti, niyāmayati. Āsantaṃ payojayati āseti, āsayati, acchāpeti, acchāpayati. Labhantaṃ payojayati lābheti, lābhayati. Vacantaṃ payojayati vāceti, vācayati, vācāpeti, vācāpayati. Evaṃ vāseti, vāsayati, vāsāpeti, vāsāpayati. Vāheti, vāhayati, vāhāpeti, vāhāpayati. Jīreti, jīrayati, jīrāpeti, jīrāpayati. Māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati. Dasseti, dassayati iccādi.

එසේම, කැමති වන්නා මෙහෙයවයි - ‘ඉච්ඡාපේති, ඉච්ඡාපයති, ඒසේති, ඒසයති’ වේ. වළක්වන්නා මෙහෙයවයි - ‘නියාමේති, niyamayati’ -> ‘නියාමේති, නියාමයති’ වේ. හිඳින්නා මෙහෙයවයි - ‘ආසේති, ආසයති, අච්ඡාපේති, අච්ඡාපයති’ වේ. ලබන්නා මෙහෙයවයි - ‘ලාභේති, ලාභයති’ වේ. පවසන්නා මෙහෙයවයි - ‘වාචේති, වාචයති, වාචාපේති, වාචාපයති’ වේ. මෙලෙස ‘වාසේති, වාසයති, වාසාපේති, වාසාපයති’ ද, ‘වාහේති, වාහයති, වාහාපේති, වාහාපයති’ ද, ‘ජීරේති, ජීරයති, ජීරාපේති, ජීරාපයති’ ද, ‘මාරේති, මාරයති, මාරාපේති, මාරාපයති’ ද, ‘දස්සේති, දස්සයති’ යනාදී වශයෙන් ද වේ.

Tathā tudantaṃ payojayati todeti, todayati, todāpeti, todāpayati. Pavisantaṃ payojayati, pavisituṃ vā paveseti, pavesayati, pavesāpeti[Pg.334], pavesāpayati. Uddisantaṃ payojayati uddisāpeti, uddisāpayati. Pahontaṃ payojayati pahāveti, pahāvayati. Sayantaṃ payojayati sāyeti, sāyayati, sāyāpeti, sāyāpayati. Ettha ekārassa āyādeso, sayāpeti, sayāpayati, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṇāpeṇāpayesu āyādesassa rassattaṃ. Nayantaṃ payojayati nayāpeti, nayāpayati. Patiṭṭhantaṃ payojayati patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhapeti vā.

එසේම, අනින්නා මෙහෙයවයි - ‘තෝදේති, තෝදයති, තෝදාපේති, තෝදාපයති’ වේ. ඇතුළු වන්නා මෙහෙයවයි (හෝ ඇතුළු වීමට සලස්වයි) - ‘පවේසේති, පවේසයති, පවේසාපේති, පවේසාපයති’ වේ. උදෙසන්නා මෙහෙයවයි - ‘උද්දිසාපේති, උද්දිසාපයති’ වේ. ප්‍රමාණවත් වන්නා මෙහෙයවයි - ‘පහාවේති, පහාවයති’ වේ. නිදන්නා මෙහෙයවයි - ‘සායේති, සායයති, සායාපේති, සායාපයති’ වේ. මෙහි ‘ඒ’ කාරයට ‘ආය්’ ආදේශය වීමෙන් ද, ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ණාපේ, ණාපය ප්‍රත්‍යයන්හිදී ආදේශ වූ ‘ආය්’ යන්න රස්ව වීමෙන් ‘සයාපේති, සයාපයති’ කියා ද වේ. පමුණුවන්නා මෙහෙයවයි - ‘නයාපේති, නයාපයති’ වේ. පිහිටන්නා මෙහෙයවයි - ‘පතිට්ඨාපේති, පතිට්ඨාපයති’ හෝ ‘පතිට්ඨපේති’ වේ.

Hanantaṃ payojayatīti atthe ṇeṇayādayo.

නසන්නා මෙහෙයවයි යන අර්ථයේදී ණේ, ණයාදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

‘‘Ṇamhī’’ti vattate.

‘ණම්හි’ යන්න අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

544. Hanassa ghāto.

544. ‘හන්’ ධාතුවට ‘ඝාත’ ආදේශය වේ.

Hanaiccetassa dhātussa ghātādeso hoti ṇakāravati kāritappaccaye pare. Ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti vadhādese vadheti, vadhāpeti.

‘හන්’ යන මේ ධාතුවට ණකාරය ඉත් වූ කාරිත ප්‍රත්‍යයක් පර වන කල්හි ‘ඝාත’ ආදේශය වේ. (එයින්) ‘ඝාතේති, ඝාතයති, ඝාතාපේති, ඝාතාපයති’ වේ. ‘වධෝ වා සබ්බත්ථ’ යන්නෙන් වධ ආදේශය වූ කල්හි ‘වධේති, වධාපේති’ වේ.

Juhontaṃ payojayati juhāveti, juhāvayati. Jahantaṃ payojayati jahāpeti, jahāpayati, hāpeti, hāpayati. Dadantaṃ payojayati dāpeti, dāpayati. Pidahantaṃ payojayati pidhāpeti, pidhāpayati, pidahāpeti, pidahāpayati.

හෝම කරන්නා මෙහෙයවයි - ‘ජුහාවේති, ජුහාවයති’ වේ. අත්හරින්නා මෙහෙයවයි - ‘ජහාපේති, ජහාපයති, හාපේති, හාපයති’ වේ. දෙන්නා මෙහෙයවයි - ‘දාපේති, දාපයති’ වේ. වසන්නා මෙහෙයවයි - ‘පිධාපේති, පිධාපයති, පිදහාපේති, පිදහාපයති’ වේ.

Rundhantaṃ payojayati rodheti, rodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati. Chindantaṃ payojayati chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati. Yuñjantaṃ payojayati [Pg.335] yojeti, yojayati, yojāpeti, yojāpayati. Bhuñjantaṃ payojayati bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati. Muñcantaṃ payojayati moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati.

වළක්වන්නා මෙහෙයවයි - ‘රෝධේති, රෝධයති, රෝධාපේති, රෝධාපයති’ වේ. කපන්නා මෙහෙයවයි - ‘ඡේදේති, ඡේදයති, ඡේදාපේති, ඡේදාපයති’ වේ. යොදන්නා මෙහෙයවයි - ‘යෝජේති, යෝජයති, යෝජාපේති, යෝජාපයති’ වේ. බුදින්නා මෙහෙයවයි - ‘භෝජේති, භෝජයති, භෝජාපේති, භෝජාපයති’ වේ. මුදාහරින්නා මෙහෙයවයි - ‘මෝචේති, මෝචයති, මෝචාපේති, මෝචාපයති’ වේ.

Dibbantaṃ payojayati deveti, devayati. Uppajjantaṃ payojayati uppādeti, uppādayati. Bujjhantaṃ payojayati bodheti, bodhayati. ‘‘Dādhāntato yo kvacī’’ti yakārāgamo, bujjhāpeti, bujjhāpayati. Tussantaṃ payojayati toseti, tosayati, tosāpeti, tosāpayati. Sammantaṃ payojayati sameti, samayati, ghaṭādittā na vuddhi. Kuppantaṃ payojayati kopeti, kopayati. Jāyantaṃ payojayati janeti, janayati, ghaṭādittā na vuddhi.

ක්‍රීඩා කරන්නා මෙහෙයවයි - ‘දේවේති, දේවයති’ වේ. උපදින්නා මෙහෙයවයි - ‘උප්පාදේති, උප්පාදයති’ වේ. අවබෝධ කරගන්නා මෙහෙයවයි - ‘බෝධේති, බෝධයති’ වේ. ‘දාධාන්තතෝ යෝ ක්වචි’ යන්නෙන් යකාරාගමය වී ‘බුජ්ඣාපේති, bujjhaāpayati’ -> ‘බුජ්ඣාපේති, බුජ්ඣාපයති’ වේ. සතුටු වන්නා මෙහෙයවයි - ‘තෝසේති, තෝසයති, තෝසාපේති, තෝසාපයති’ වේ. සන්සිඳෙන්නා මෙහෙයවයි - ‘සමේති, සමයති’ වේ (ඝටාදී ගණයට අයත් බැවින් වෘද්ධිය නොවේ). කිපෙන්නා මෙහෙයවයි - ‘කෝපේති, කෝපයති’ වේ. උපදින්නා මෙහෙයවයි - ‘ජනේති, ජනයති’ වේ (ඝටාදී බැවින් වෘද්ධිය නොවේ).

Suṇantaṃ payojayati dhammaṃ sāveti, sāvayati. Pāpuṇantaṃ payojayati pāpeti, pāpayati.

දහම් අසන්නා මෙහෙයවයි - ‘ධම්මං සාවේති, සාවයති’ වේ. පැමිණෙන්නා මෙහෙයවයි - ‘පාපේති, පාපයති’ වේ.

Vikkiṇantaṃ payojayati vikkāyāpeti, vikkāyāpayati. Jinantaṃ payojayati jayāpeti, jayāpayati. Jānantaṃ payojayati ñāpeti, ñāpayati. Gaṇhantaṃ payojayati gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati, gaṇhāpeti, gaṇhāpayati.

විකුණන්නා මෙහෙයවයි - ‘වික්කායාපේති, වික්කායාපයති’ වේ. දිනන්නා මෙහෙයවයි - ‘ජයාපේති, ජයාපයති’ වේ. දන්නා (හඳුනන්නා) මෙහෙයවයි - ‘ඤාපේති, ඤාපයති’ වේ. ගන්නා මෙහෙයවයි - ‘ගාහේති, ගාහයති, ගාහාපේති, ගාහාපයති, ගණ්හාපේති, ගණ්හාපයති’ වේ.

Vitanantaṃ payojayati vitāneti, vitānayati. Yo koci karoti, tamañño ‘‘karohi karohi’’iccevaṃ bravīti, karontaṃ payojayati, kātuṃ vā kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati iccādi.

පතුරුවන්නා මෙහෙයවයි - ‘විතානේති, විතානයති’ වේ. යම් කිසිවෙක් කරයිද, වෙනත් අයෙක් ඔහුට “කරව, කරව” යැයි කියයිද, (මෙසේ) කරන්නා මෙහෙයවයි, නැතහොත් කිරීමට සලස්වයි - ‘කාරේති, කාරයති, කාරාපේති, කාරාපයති’ යනාදී වශයෙනි.

Corentaṃ payojayati corāpeti, corāpayati. Cintentaṃ payojayati cintāpeti, cintāpayati[Pg.336], pūjentaṃ payojayati pūjāpeti, pūjāpayati iccādi. Sabbattha subodhaṃ.

සොරකම් කරන්නා මෙහෙයවයි - ‘චෝරාපේති, චෝරාපයති’ වේ. සිතන්නා මෙහෙයවයි - ‘චින්තාපේති, චින්තාපයති’ ද, පුදන්නා මෙහෙයවයි - ‘පූජාපේති, පූජාපයති’ යනාදී වශයෙනි. සෑම තැනකම (තේරුම් ගැනීම) ඉතා පහසුය.

Dhātuppaccayato cāpi, kāritappaccayā siyuṃ;

Sakāritehi yuṇvūnaṃ, dassanañcettha ñāpakaṃ.

ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පසුව වුව ද කාරිත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මෙහිදී කාරිත ප්‍රත්‍යය සහිත ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘යු’ සහ ‘ණ්වු’ ප්‍රත්‍යයන් පෙනීම ඊට සාධකය (ඥාපකය) වේ.

Tena titikkhantaṃ payojayati titikkheti, titikkhāpeti. Tikicchantaṃ payojayati tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati. Evaṃ bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyayati. Puttīyayati iccādipi siddhaṃ bhavati.

එබැවින්, ඉවසන්නා මෙහෙයවයි - ‘තිතික්ඛේති, තිතික්ඛාපේති’ වේ. වෙදකම් කරන්නා මෙහෙයවයි - ‘තිකිච්ඡේති, තිකිච්ඡයති, තිකිච්ඡාපේති, තිකිච්ඡාපයති’ වේ. මෙලෙස ‘බුභුක්ඛේති, බුභුක්ඛයති, බුභුක්ඛාපේති, බුභුක්ඛාපයති’ ද, පර්වතයක් මෙන් හැසිරෙන්නා මෙහෙයවයි - ‘පබ්බතායයති’ ද, ‘පුත්තීයයති’ යනාදිය ද සිද්ධ වේ.

Dhātuppaccayantanayo.

ධාතු ප්‍රත්‍යාන්ත ක්‍රමයයි.

Sāsanatthaṃ samuddiṭṭhaṃ, ākhyātaṃ sakabuddhiyā;

Bāhusaccabalenīdaṃ, cintayantu vicakkhaṇā.

ශාසනයේ යහපත උදෙසා මාගේ නුවණින් ද, බහුශ්‍රැතභාවයේ බලයෙන් ද දක්වන ලද මේ ආඛ්‍යාතය (ක්‍රියා පද ප්‍රකරණය) නුවණැත්තෝ සලකා බලත්වා.

Bhavati tiṭṭhati seti, ahosi evamādayo;

Akammakāti viññeyyā, kammalakkhaṇaviññunā.

‘භවති’ (වේ), ‘තිට්ඨති’ (සිටී), ‘සේති’ (නිදයි), ‘අහෝසි’ (වූයේය) යනාදී ක්‍රියාපද අකර්මක ක්‍රියාපද ලෙස කර්ම ලක්ෂණය දන්නා අය විසින් දත යුතුය.

Akammakāpi hetvattha-ppaccayantā sakammakā;

Taṃ yathā bhikkhu bhāveti, maggaṃ rāgādidūsakanti.

අකර්මක ක්‍රියාපද වුව ද හේත්වර්ථ (කාරිත) ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති කල්හි සකර්මක වෙති. ඒ කෙසේද යත්: මහණතෙම රාගාදිය නසන ‘මාර්ගය වඩයි’ (භාවේති) යන්න මෙනි.

Iti padarūpasiddhiyaṃ ākhyātakaṇḍo

මෙසේ පදරූපසිද්ධියෙහි ආඛ්‍යාත කාණ්ඩය නිමියේය.

Chaṭṭho.

හයවැනි (කාණ්ඩයයි).

7. Kibbidhānakaṇḍa

7. කිත්විධාන කාණ්ඩය (කෘදන්ත ප්‍රකරණය)

Tekālika

ත්‍රෛකාලික (කාලත්‍රයට අයත් ප්‍රත්‍යයෝ)

Kiccappaccayantanaya

කිච්ච ප්‍රත්‍යාන්ත ක්‍රමය

Atha dhātūhiyeva bhāvakammakattukaraṇādisādhanasahitaṃ kibbidhānamārabhīyate.

දැන් ධාතූන්ගෙන්ම භාව, කර්ම, කර්තෘ, කරණ ආදී සාධනයන්ගෙන් යුක්ත වූ කිත්විධානය (කෘදන්ත විධානය) ආරම්භ කරනු ලැබේ.

Tattha kiccakitakavasena duvidhā hi paccayā, tesu kiccasaññāya paṭhamaṃ vuttattā, kiccānamappakattā ca kiccappaccayā tāva vuccante.

එහි කිච්ච සහ කිතක වශයෙන් ප්‍රත්‍යයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති. ඒ අතරින් ‘කිච්ච’ යන සංඥාව මුලින්ම පවසන ලද බැවින් ද, කිච්ච ප්‍රත්‍යයෝ අල්ප බැවින් ද, පළමුව කිච්ච ප්‍රත්‍යයෝ කියනු ලැබෙති.

Bhū sattāyaṃ, ‘‘bhūyate, abhavittha, bhavissate vā devadattenā’’ti viggahe –

‘භූ’ ධාතුව පැවැත්ම අර්ථයෙහිය. ‘දේවදත්තයා විසින් පවතිනු ලැබේ, පවතින ලදී, පවතින්නේය’ යන විග්‍රහයෙහි -

‘‘Dhātuyā kammādimhi ṇo’’ti ito ‘‘dhātuyā’’ti sabbattha paccayādividhāne vattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.

‘ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ධාතුයා’ යන්න සෑම තැනකම ප්‍රත්‍යය විධානයන්හිදී අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ. ‘පරා’ සහ ‘පච්චයා’ යන්න ද අධිකාර වෙයි.

545. Bhāvakammesu tabbānīyā.

545. භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි ‘තබ්බ’ සහ ‘අනීය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Bhāvakammaiccetesvatthesu sabbadhātūhi tabba anīyaiccete paccayā parā honti. Yogavibhāgena aññatthāpi.

භාව, කර්ම යන මොවුන් කෙරෙහි (භාවකර්ම අර්ථයන්හි) සියලු ධාතූන්ගෙන් පසුව 'තබ්බ', 'අනීය' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. සූත්‍ර බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) වෙනත් තැන්වල ද (මේ ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති.

Tattha –

එහි -

Akammakehi dhātūhi, bhāve kiccā bhavanti te;

Sakammakehi kammatthe, arahasakkatthadīpakā.

අකර්මක ධාතූන්ගෙන් භාව අර්ථයෙහි ද, සකර්මක ධාතූන්ගෙන් කර්ම අර්ථයෙහි ද ඒ කිච්ච ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ඔවුහු සුදුසු බව (අර්හ) සහ ශක්‍ය බව (සක්ක) යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරති.

Te ca –

ඔවුහු ද -

546. Ṇādayo [Pg.338] tekālikā.

546. ණ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ තුන් කාලයට ම අයත් වෙති (තෛකාලික වෙති).

Tikāle niyuttā tekālikā, ye idha tatiye dhātvādhikāre vihitā aniddiṭṭhakālā ṇādayo paccayā, te tekālikā hontīti paribhāsato kālattayepi honti.

කාල තුනෙහි යෙදෙන බැවින් 'තෛකාලික' නම් වේ. මෙහි තෙවන ධාතු අධිකාරයෙහි පනවන ලද, විශේෂ කාලයක් නොදැක්වූ 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ යම් කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු තුන් කාලයෙහි ම වෙති යන පරිභාෂාවෙන් කාලත්‍රයෙහි ම වෙති.

Sīhagatiyā ‘‘kvacī’’ti vattate.

සිංහගතියෙන් 'ක්වචි' යන්න අනුවර්තනය වේ.

547. Yathāgamamikāro.

547. යථාගමයෙන් 'ඉ' කාරය පැමිණේ.

Yathāgamaṃ yathāpayogaṃ jinavacanānuparodhena dhātūhi paro ikārāgamo hoti kvaci byañjanādikesu kiccakitakappaccayesu, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ‘‘o ava sare’’ti avādeso, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.

බුද්ධ වචනයට බාධාවක් නොවන පරිදි නිපාතයන්ට හා යෙදීම්වලට අනුකූලව, ව්‍යඤ්ජනාදී වූ කිච්ච, කිතක ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ඇතැම් විට ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ඉ' කාර ආගමයක් වෙයි. 'අඤ්ඤේසු ච' යන්නෙන් වෘද්ධිය ද, 'ඕ අව සරේ' යන්නෙන් 'අව' ආදේශය ද, 'නයේ පරං යුත්තේ' යන්නෙන් පර අකුර හා සම්බන්ධ කිරීම ද කළ යුතු ය.

548. Te kiccā.

548. ඔවුහු 'කිච්ච' (කෘත්‍ය) නම් වෙති.

Ye idha vuttā tabbānīyaṇya teyya riccappaccayā, te kiccasaññā hontīti veditabbā. Tato ‘‘aññe kiti’’ti vacanato kiccappaccayānamakitakattā nāmabyapadese asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha caggahaṇena nāmabyapadeso, tato syādyuppatti. Bhāve bhāvassekattā ekavacanameva, ‘‘si’’nti amādeso. Bhavitabbaṃ bhavatā paññena, bhavanīyaṃ.

මෙහි දක්වන ලද තබ්බ, අනීය, ණ්‍ය, තෙය්‍ය, රිච්ච යන ප්‍රත්‍යයෝ 'කිච්ච' සංඥාව ඇත්තෝ (කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයෝ) යයි දත යුතු ය. ඉන්පසු 'අඤ්ඤේ කිතී' යන වචනයෙන් කිච්ච ප්‍රත්‍යයන්ට අකිතක (කෘදන්ත නොවන) බව ලැබෙන නිසා නාම සංඥාව නොලැබෙන කල්හි, 'තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවේතුනාදීසු ච' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් නාම සංඥාව ලැබෙයි. ඉන්පසු ස්‍යාදී (සි ආදී) විභක්ති උපදියි. භාව අර්ථයෙහි භාවයෙහි ඒකත්වය නිසා ඒක වචනය ම වෙයි. 'සි' විභක්තියට 'අං' ආදේශය වෙයි. 'භවිතබ්බං භවතා පඤ්ඤේන' (ප්‍රඥාවන්තයා විසින් විය යුතු ය), 'භවනීයං' (විය යුතු ය).

Idha byañjanādittābhāvā anuvattitakvaciggahaṇena ikārāgamābhāvo. Bhāve kiccappaccayantā napuṃsakā. Kamme tiliṅgā.

මෙහි ව්‍යඤ්ජනාදික බවක් නොමැති බැවින්, අනුවර්තනය වූ 'ක්වචි' ග්‍රහණයෙන් 'ඉ' කාර ආගමය නොවේ. භාව අර්ථයෙහි කිච්ච ප්‍රත්‍යාන්ත ශබ්ද නපුංසක ලිංග වෙති. කර්ම අර්ථයෙහි ලිංග තුනෙහි ම (ත්‍රිලිංගික) වෙති.

Kammani abhipubbo, abhibhūyate, abhibhūyittha, abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā [Pg.339] taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ, evaṃ abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ, purisa kaññā cittasaddanayena netabbaṃ, evaṃ sabbattha.

කර්ම අර්ථයෙහි 'අභි' උපසර්ගය මුලට ඇති විට, (අභිභූයතේ, අභිභූයිත්ථ, අභිභූයිස්සතේ යන අර්ථයන්හි) 'අභිභවිතබ්බෝ කෝධෝ පණ්ඩිතේන' (පණ්ඩිතයා විසින් ක්‍රෝධය අභිභවනය කළ යුතු ය - පුල්ලිංග), 'අභිභවිතබ්බා තණ්හා' (තණ්හාව අභිභවනය කළ යුතු ය - ස්ත්‍රීලිංග), 'අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං' (දුක අභිභවනය කළ යුතු ය - නපුංසකලිංග) ලෙස ද, එමෙන් ම 'අභිභවනීයෝ', 'අභිභවනීയാ', 'අභිභවනීයං' ලෙස ද පුරිස, කඤ්ඤා, චිත්ත යන ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයට ගත යුතු ය. හැම තැන ම මෙසේ ය.

Ettha hi –

මෙහි දී -

Tabbādīheva kammassa, vuttattāva punattanā;

Vattabbassa abhāvā na, dutiyā paṭhamā tato.

තබ්බ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ම කර්මය ප්‍රකාශ වන බැවින්, නැවත එය ප්‍රකාශ කිරීමට අවශ්‍ය නොවන හෙයින් ද්වීතීයා විභක්තිය නොලැබේ; එබැවින් ප්‍රථමා විභක්තිය ලැබෙයි.

Āsa upavesane, āsīyittha, āsīyate, āsīyissateti āsitabbaṃ tayā, āsanīyaṃ. Kamme upāsitabbo garu, upāsanīyo.

වාඩිවීම අර්ථවත් 'ආස' ධාතුවෙන් (ආසීයිත්ථ, ආසීයතේ, ආසීයිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'ආසිතබ්බං තයා' (තොප විසින් වාඩි විය යුතු ය), 'ආසනීයං' යන්න වේ. කර්ම අර්ථයෙහි (උප සන්නිධියෙන්) 'උපාසිතබ්බෝ ගරු' (ගුරුවරයා ඇසුරු කළ යුතු ය), 'උපාසනීයෝ' යන්න වේ.

Sī saye, asīyittha, sīyate, sīyissateti sayitabbaṃ bhavatā, sayanīyaṃ, ‘‘e ayā’’ti ayādeso, atisayitabbo paro, atisayanīyo.

සැතපීම (නිදාගැනීම) අර්ථවත් 'සී' ධාතුවෙන් (අසීයිත්ථ, සීයතේ, සීයිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'සයිතබ්බං භවතා' (ඔබ විසින් සැතපිය යුතු ය), 'සයනීයං' යන්න වේ. 'ඒ අයා' යන සූත්‍රයෙන් 'අය' ආදේශය වෙයි. (අති උපසර්ගය ඇති කල්හි) 'අතිසයිතබ්බෝ පරෝ', 'අතිසයනීයෝ' යන්න වේ.

Pada gatimhi, uppajjittha, uppajjate, uppajjissateti uppajjitabbaṃ tena, uppajjanīyaṃ, ettha ca ‘‘kattarī’’ti adhikāraṃ vinā ‘‘divādito yo’’ti vinādhikārayogavibhāgena yappaccayo, ‘‘tassa cavaggayakāra’’iccādinā cavaggo, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvibhāvo, paṭipajjitabbo maggo, paṭipajjanīyo.

ගමන අර්ථවත් 'පද' ධාතුවෙන් (උප්පජ්ජිත්ථ, උප්පජ්ජතේ, උප්පජ්ජිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'උප්පජ්ජිතබ්බං තේන' (ඔහු විසින් උපදින ලැබිය යුතු ය), 'උප්පජ්ජනීයං' යන්න වේ. මෙහි ද 'කත්තරී' යන අධිකාරය රහිතව 'දිවාදිතෝ යෝ' යන සූත්‍රය වෙන් කිරීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'තස්ස චවග්ගයකාර' ආදී සූත්‍රවලින් ච-වර්ගය ද, 'පරද්වේභාවෝ ඨානේ' යන්නෙන් ද්විත්වය ද වේ. 'පටිපජ්ජිතබ්බෝ මග්ගෝ' (මාර්ගයෙහි පිළිපැදිය යුතු ය), 'පටිපජ්ජනීයෝ' යන්න වේ.

Budha avagamane, abujjhittha, bujjhate, bujjhissateti bujjhitabbo dhammo, bujjhanīyo.

අවබෝධය අර්ථවත් 'බුධ' ධාතුවෙන් (අබුජ්ඣිත්ථ, බුජ්ඣතේ, බුජ්ඣිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'බුජ්ඣිතබ්බෝ ධම්මෝ' (ධර්මය අවබෝධ කටයුතු ය), 'බුජ්ඣනීයෝ' යන්න වේ.

Su savaṇe, asūyittha, sūyate, sūyissateti sotabbo dhammo, idha yathāgamaggahaṇena ikārāgamābhāvo, suṇitabbo, ‘‘svādito ṇu ṇā uṇā cā’’ti vinādhikārayogavibhāgena ṇāpaccayo, savaṇīyo.

ඇසීම අර්ථවත් 'සු' ධාතුවෙන් (අසූයිත්ථ, සූයතේ, සූයිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'සෝතබ්බෝ ධම්මෝ' (ධර්මය ඇසිය යුතු ය) යන්න වේ. මෙහි 'යථාගම' ග්‍රහණයෙන් 'ඉ' කාර ආගමය නොවේ. 'සුණිතබ්බෝ' යන්නෙහි 'ස්වාදිතෝ ණු ණා උණා ච' යන සූත්‍රය වෙන් කිරීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) 'ණා' ප්‍රත්‍යය ද, 'සවණීයෝ' යන්න ද වේ.

Kara karaṇe, karīyittha, karīyati, karīyissatīti atthe tabbā’nīyā.

කිරීම අර්ථවත් 'කර' ධාතුවෙන් (කරීයිත්ථ, කරීයති, කරීයිස්සති යන අර්ථයන්හි) තබ්බ, අනීය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

‘‘Antassa, karassa, ca, tatta’’nti ca vattate.

'අන්තස්ස', 'කරස්ස', 'ච', 'තත්තං' යන වචන අනුවර්තනය වෙයි.

549. Tuṃ [Pg.340] tu na tabbesu vā.

549. තුං, තු, න, තබ්බ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (තත්තං වේ).

Karaiccetassa dhātussa antabhūtassa rakārassa takārattaṃ hoti vā tuṃ tu na tabbaiccetesu paccayesu paresu. Kattabbo bhavatā dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ, tattābhāve ‘‘karotissā’’ti vattamāne ‘‘tavetunādīsu kā’’ti ettha ādisaddena tabbepi kādeso, kātabbaṃ hitaṃ.

'කර' යන ධාතුවෙහි අග පවත්නා 'ර' කාරයට 'තුං', 'තු', 'න', 'තබ්බ' යන ප්‍රත්‍යයෝ පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් තකාර බව (ත-ත්වය) වෙයි. 'කත්තබ්බෝ භවතා ධම්මෝ' (ඔබ විසින් ධර්මය කටයුතු ය), 'කත්තබ්බා පූජා' (පූජාව කටයුතු ය), 'කත්තබ්බං කුසලං' (කුසල් කටයුතු ය) යන්න වේ. තකාර බව සිදු නොවන කල්හි, 'කරොතිස්ස' යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී 'තවේතුනාදීසු කා' යන සූත්‍රයෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'තබ්බ' ප්‍රත්‍යයෙහි දී ද 'කා' ආදේශය වී 'කාතබ්බං hitaṃ' (යහපත කටයුතු ය) යන්න වේ.

550. Rahādito ṇa.

550. ර කාරය හා හ කාරය අග ඇති ධාතූන්ගෙන් පසුව පර වන 'අනීය' ආදියෙහි නකාරයට ණකාරය වෙයි.

Rakāra hahārādyantehi dhātūhi parassa anānīyādinakārassa ṇakāro hoti. Ādisaddena ramu apañātāditopi.

ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'අනීය' ආදියෙහි නකාරයට ණකාරය වෙයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'රමු', 'අපඤ්ඤාත' ආදී ධාතූන්ගෙන් ද (ණකාරය වේ).

Rahādito parassettha, nakārassa asambhavā;

Anānīyādinasseva, sāmathyāyaṃ ṇakāratā.

මෙහි ර-හ ආදියෙන් පසුව නකාරයක් නොයෙදෙන බැවින්, සාමර්ථ්‍යය අනුව 'අනීය' ආදියෙහි නකාරයට ම ණකාර බව සිදුවේ.

Karaṇīyo dhammo, karaṇārahoti attho, karaṇīyā, karaṇīyaṃ.

'කරණීයෝ ධම්මෝ' (කටයුතු වූ ධර්මය හෙවත් කිරීමට සුදුසුය යන අර්ථයයි), 'කරණීයා', 'කරණීයං' යන්න වේ.

Bhara bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo, bharaṇīyo.

පෝෂණය කිරීම අර්ථවත් 'භර' ධාතුවෙන් (භරීයති යන අර්ථයෙහි) 'භරිතබ්බෝ', 'භරණීයෝ' යන්න වේ.

Gaha upādāne, agayhittha, gayhati, gayhissatīti gahetabbo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro, saṅgaṇhitabbo, ‘‘gahādito ppaṇhā’’ti vinādhikārayogavibhāgena ṇhāpaccayo, halopasaralopādi, saṅgaṇhaṇīyo, gahaṇīyo.

ගැනීම අර්ථවත් 'ගහ' ධාතුවෙන් (අගය්හිත්ථ, ගය්හති, ගය්හිස්සති යන අර්ථයන්හි) 'ගහේතබ්බෝ' (ගත යුතු ය) යන්නෙහි 'තේසු වුද්ධි' ආදී සූත්‍රවලින් ඉ-කාරයට එ-කාරය වී 'ගහේතබ්බෝ' යන්න ද, 'සංගණ්හිතබ්බෝ' යන්න ද වේ. 'ගහාදිතෝ ප්පණ්හා' යන සූත්‍රය වෙන් කිරීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යය ද, හ-කාර ලෝපය හා ස්වර ලෝපය ආදියෙන් 'සංගණ්හණීයෝ', 'ගහණීයෝ' යන්න ද වේ.

Ādiggahaṇena ramu kīḷāyaṃ, ramīyittha, ramīyati, ramīyissatīti ramitabbo, ramaṇīyo vihāro.

(රාහාදිතෝ සූත්‍රයෙහි) 'ආදි' ග්‍රහණයෙන් ක්‍රීඩාව අර්ථවත් 'රමු' ධාතුවෙන් (රමීයිත්ථ, රමීයති, ramiyssati යන අර්ථයන්හි) 'රමිතබ්බෝ', 'රමණීයෝ විහාරෝ' (ඇලිය යුතු වූ විහාරය) යන්න වේ.

Apa [Pg.341] pāpuṇane, uṇāpaccayo, pāpīyatīti pāpuṇitabbo, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantassa lopo, dvittañca, pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo.

පැමිණීම අර්ථවත් 'අප' (ප-උපසර්ගය සමග 'පාප') ධාතුවෙන් 'උණා' ප්‍රත්‍යය වී, 'පාපීයති' යන අර්ථයෙහි 'පාපුණිතබ්බෝ' යන්න වේ. 'ගුපාදීනඤ්ච' යන සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලෝප වී ද්විත්වය වීමෙන් 'පත්තබ්බෝ', 'පත්තෙය්‍යෝ', 'පාපුණණීයෝ', 'පාපණීයෝ' යන්න වේ.

‘‘Antassa, vā’’ti ca vattate.

'අන්තස්ස', 'වා' යන වචන අනුවර්තනය වෙයි.

551. Gama khana hanādīnaṃ tuṃtabbādīsu na.

551. තුං, තබ්බ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ගම, කන, හන ආදී ධාතූන්ගේ (අන්තයට) 'න' කාරය වෙයි.

Gama khana hanaiccevamādīnaṃ makāra nakārantānaṃ dhātūnamantassa nakāro hoti vā tuṃ tabba tave tuna tvānatvāiccevamādīsu takārādippaccayesu paresu. Agacchīyittha, gacchīyati, gacchīyissatīti gantabbo maggo, gamitabbaṃ, gamanīyaṃ.

ම-කාරය හා න-කාරය අග ඇති 'ගම', 'ඛන', 'හන' ආදී ධාතූන්ගේ අන්තයට 'තුං', 'තබ්බ', 'තවේ', 'තුන', 'ත්වාන', 'ත්වා' යන ත-කාරාදී ප්‍රත්‍යයෝ පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් නකාරයක් වෙයි. (අගච්ඡීයිත්ථ, ගච්ඡීයති, ගච්ඡීයිස්සති යන අර්ථයන්හි) 'ගන්තබ්බෝ මග්ගෝ' (යා යුතු මාර්ගය), 'ගමිතබ්බං', 'ගමනීයං' යන්න වේ.

Khanu avadāraṇe, akhaññittha, khaññati, khaññissatīti khantabbaṃ āvāṭaṃ, khanitabbaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā khanantassa ṇattañca, khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ, khananīyaṃ vā.

කැණීම (හැරීම) අර්ථවත් 'ඛනු' ධාතුවෙන් (අඛඤ්ඤිත්ථ, ඛඤ්ඤති, ඛඤ්ඤිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'ඛන්තබ්බං ආවාටං' (වළ හෑරිය යුතු ය), 'ඛනිතබ්බං' යන්න ද, 'ක්වචි ධාතූ' ආදී සූත්‍රවලින් ඛන ධාතු අන්තයට ණ-කාර බව වීමෙන් 'ඛණිතබ්බං', 'ඛණණීයං' හෝ 'ඛනනීයං' යන්න වේ.

Hana hiṃsā gatīsu, ahaññittha, haññate, haññissateti hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ.

හිංසා කිරීම හා ගමන අර්ථවත් 'හන' ධාතුවෙන් (අහඤ්ඤිත්ථ, හඤ්ඤතේ, හඤ්ඤිස්සතේ යන අර්ථයෙහි) 'හන්තබ්බං' (මැරිය යුතු ය/පෙළිය යුතු ය), 'හනිතබ්බං', 'හනනීයං' යන්න වේ.

Mana ñāṇe, amaññittha, maññate, maññissateti mantabbo, manitabbo, yappaccaye cavaggādi, maññitabbaṃ, maññanīyaṃ.

දැනගැනීම අර්ථවත් 'මන' ධාතුවෙන් (අමඤ්ඤිත්ථ, මඤ්ඤතේ, mññissate යන අර්ථයෙහි) 'මන්තබ්බෝ', 'මනිතබ්බෝ' යන්න ද, 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ච-වර්ගය ආදී වීමෙන් 'මඤ්ඤිතබ්බං', 'මඤ්ඤනීයං' යන්න ද වේ.

Pūja pūjāyaṃ, apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissatīti atthe tabbānīyā. ‘‘Curādito ṇe ṇayā’’ti akattaripi ṇeṇayā, ikārāgamānīyesu ‘‘saralopo’’tiādinā kāritasarassa lopo, pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā.

පිදීම අර්ථවත් 'පූජ' ධාතුවෙන් (අපූජීයිත්ථ, පූජීයති, පූජීයිස්සති යන අර්ථයන්හි) තබ්බ, අනීය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'චුරාදිතෝ ණේ ණයා' යන සූත්‍රයෙන් කර්ම අර්ථයෙහි ද 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ඉ-කාර ආගමයෙහි දී සහ අනීය ප්‍රත්‍යයෙහි දී 'සරලෝපෝ' ආදී සූත්‍රවලින් කාරිත (ප්‍රත්‍යයෙහි) ස්වරය ලෝප වීමෙන් 'පූජේතබ්බෝ', 'පූජයිතබ්බෝ', 'පූජනීයෝ භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිදිය යුතු වන සේක) යන්න වේ.

‘‘Tabbānīyā’’ti yogavibhāgena kattukaraṇesupi, yā pāpuṇane, niyyātīti niyyānīko maggo. Gacchantīti gamanīyā [Pg.342] bhogā. Naha soce, nahāyati etenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ.

'තබ්බානීයෝ' යන සූත්‍රය වෙන් කිරීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) කර්තෘ, කරණ යන අර්ථයන්හි ද (මේ ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති. පැමිණීම අර්ථවත් 'යා' ධාතුවෙන් (නිය්‍යාති - නික්මෙයි යන අර්ථයෙහි) 'නිය්‍යානිකෝ මග්ගෝ' (නික්මෙන සුලු මාර්ගය) යන්න වේ. (ගච්ඡන්ති - යත් යන අර්ථයෙහි) 'ගමනීයා භෝගා' (යන්නා වූ භෝගයෝ) යන්න වේ. පිරිසිදු වීම අර්ථවත් 'නහ' ධාතුවෙන් (නහායති ඒතේන - මෙයින් නායි යන අර්ථයෙහි) 'නහානීයං චුණ්ණං' (නෑමට ගන්නා චූර්ණය) යන්න වේ.

‘‘Bhāvakammesū’’ti adhikāro.

‘භාවකම්මෙහි’ (භාව කර්මයන්හි) යන්න අධිකාරය (අධිකාර සූත්‍රය) වේ.

552. Ṇyo ca.

552. ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

Bhāvakammesu sabbadhātūhi ṇyappaccayo hoti, caggahaṇena ‘‘ñāteyya’’ntiādīsu teyyappaccayo ca.

භාව කර්ම අර්ථයන්හි සියලු ධාතූන්ගෙන් ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (සූත්‍රයෙහි) ‘ච’ (ද) යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘ඤාතෙය්‍ය’ යනාදී තැන්හි ‘තෙය්‍ය’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

553. Kāritaṃ viya ṇānubandho.

553. ණ-කාර අනුබන්ධය කාරිත (ප්‍රත්‍යය) මෙන් වේ.

Anubandho appayogī, ṇakārānubandho paccayo kāritaṃ viya daṭṭhabboti kāritabyapadeso, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti ṇalopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, ikārāgamo, kattabbaṃ kāriyaṃ.

අනුබන්ධය (ප්‍රත්‍යයෙහි ඇති සංඥා අකුර) ව්‍යවහාරයට නොගැනේ. ණ-කාරය අනුබන්ධ කොට ඇති ප්‍රත්‍යය, කාරිත ප්‍රත්‍යයක් මෙන් දැකිය යුතු බැවින් ‘කාරිත’ යන ව්‍යවහාරය ලැබේ. ‘කාරිතානං ණො ලොපො’ යන සූත්‍රයෙන් ණ-කාරය ලෝප් වෙයි. ‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’ යන සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය ද, ඉ-කාර ආගමය ද වෙයි. එවිට ‘කත්තබ්බං’, ‘කාරියං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Hara haraṇe, aharīyittha, harīyati, harīyissatīti vā haritabbaṃ hāriyaṃ.

‘හර’ ධාතුව හැරගැනීම (හැරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අහරීයිත්ථ’, ‘හරීයති’, ‘හරීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි හෝ ‘හරිතබ්බං’, ‘හාරියං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Bhara bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ.

‘භර’ ධාතුව පෝෂණය කිරීම (දැරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. එයින් ‘භරිතබ්බං’, ‘භාරියං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Labha lābhe, labhitabbaṃ labbhaṃ, ‘‘yavataṃ talana’’iccādisutte kāraggahaṇena yavato bhakārassa bhakāro, dvittaṃ.

‘ලභ’ ධාතුව ලැබීම අර්ථයෙහි වෙයි. එයින් ‘ලභිතබ්බං’, ‘ලබ්භං’ යන රූප සිද්ධ වේ. ‘යවතං තලන’ යනාදී සූත්‍රයෙහි ‘කාර’ ග්‍රහණය කිරීමෙන් ය-කාරයට, ධාතුවේ භ-කාරය නිසා භ-කාරයම වී ද්විත්වභාවය වෙයි.

Sāsa anusiṭṭhimhi, sāsitabbo sisso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ākārassikāro.

‘සාස’ ධාතුව අනුශාසනා කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි. එයින් ‘සාසිතබ්බො’, ‘සිස්සො’ යන රූප සිද්ධ වේ. ‘ක්වචි ධාතු’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතුවේ ආ-කාරයට ඉ-කාරය වෙයි.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyappaccayādimhi kate ‘‘antānaṃ, ṇānubandhe’’ti ca vattate.

‘වච’ ධාතුව පැහැදිලි වචනය (ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය ආදිය කළ කල්හි, ‘අන්තානං’, ‘ණානුබන්ධෙ’ යන සූත්‍රයෝ අනුවර්තනය වෙති.

554. Kagā [Pg.343] cajānaṃ.

554. ‘කගා චජානං’ යන සූත්‍රයයි.

Cajaiccetesaṃ dhātvantānaṃ kakāra gakārādesā honti ṇakārānubandhe paccaye pareti cassa kādeso. Vacanīyaṃ vākyaṃ.

ණ-කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි, ‘ච’ සහ ‘ජ’ යන ධාතු අන්තයන්ට පිළිවෙළින් ක-කාර සහ ග-කාර ආදේශයෝ වෙති. මෙහිදී ච-කාරයට ක-කාර ආදේශය වෙයි. එවිට ‘වචනීයං’, ‘වාක්‍යං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Bhaja sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gādeso.

‘භජ’ ධාතුව සේවනය කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි. එයින් ‘භජනීයං’, ‘භාග්‍යං’ යන රූප සිද්ධ වේ. මෙහි ජ-කාරයට ග-කාර ආදේශය වෙයි.

Ci caye, acīyittha, cīyati, cīyissatīti cetabbaṃ ceyyaṃ, ikārassekāro vuddhi, yakārassa dvittaṃ, vinipubbo ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena cakārassa chakāro, viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ. ‘‘Kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena tabbānīya tuṃ tunā dīsu ca nāpaccayo, vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ.

‘චි’ ධාතුව රැස් කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අචීයිත්ථ’, ‘චීයති’, ‘චීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි හෝ ‘චේතබ්බං’, ‘චෙය්‍යං’ යන රූප සිද්ධ වේ. මෙහි ඉ-කාරයට එ-කාර වෘද්ධිය ද, ය-කාරයට ද්විත්වය ද වෙයි. ‘වි’ සහ ‘නි’ උපසර්ග පූර්ව වූ කල්හි, ‘දො ධස්ස චා’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ග්‍රහණයෙන් ච-කාරයට ඡ-කාරය වී ‘විනිච්ඡෙය්‍යං’, ‘විනිච්ඡිතබ්බං’, ‘විනිච්ඡනීයං’ යන රූප සිද්ධ වේ. ‘කියාදිතො නා’ යන සූත්‍රයෙන් ‘විනා’ යන්නෙහි අධිකාරය රහිතව යෝගවිභාග කිරීමෙන් තබ්බ, අනීය, තුං, තුනා ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි ‘නා’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි; එවිට ‘විනිච්ඡිනිතබ්බං’, ‘විනිච්ඡිනනීයං’ යන රූප ලැබෙයි.

Nī pāpuṇane, anīyittha, nīyati, nīyissatīti neyyo, neyyā, neyyaṃ. Netabbaṃ.

‘නී’ ධාතුව පැමිණවීම (පැමිණීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අනීය්ථ’, ‘නීයති’, ‘නීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි හෝ ‘නෙය්‍යො’, ‘නෙය්‍යා’, ‘නෙය්‍යං’ සහ ‘නෙතබ්බං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Ṇyaggahaṇaṃ chaṭṭhīyantavasenānuvattate, maṇḍūkagatiyā antaggahaṇañca tatiyantavasena.

‘ණ්‍ය’ යන ග්‍රහණය ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වශයෙන් අනුවර්තනය වෙයි. මණ්ඩුක ගතියෙන් (මැඬි පිම්මෙන්) ‘අන්ත’ යන ග්‍රහණය තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත වශයෙන් අනුවර්තනය වෙයි.

555. Bhūtobba.

555. ‘භූතොබ්බ’ යන සූත්‍රයයි.

Bhū iccetasmā parassa ṇyappaccayassa saha dhātvantena abbādeso hoti. Bhavitabbo bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ.

‘භූ’ යන ධාතුවට පර වූ ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යයට, ධාතු අන්තය ද සමඟ ‘අබ්බ’ ආදේශය වෙයි. එවිට ‘භවිතබ්බො’, ‘භබ්බො’, ‘භබ්බා’, ‘භබ්බං’ යන රූප ලැබෙයි.

‘‘Ṇyassa, antenā’’ti ca vattate.

‘ණ්‍යස්ස’, ‘අන්තෙන’ යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

556. Vada mada gamu yuja garahākārādīhi jjammaggayheyyāgāro vā.

556. ‘වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරාදීහි ජ්ජම්මග්ගය්හෙය්‍යාගාරො වා’ යන සූත්‍රයයි.

Vada mada gamu yuja garahaiccevamādīhi dhātūhi, ākārantehi ca parassa ṇyappaccayassa dhātvantena saha yathākkamaṃ [Pg.344] jja mma gga yha e yyaiccete ādesā honti vā, garassa ca gārādeso, garahassa garassevāyaṃ gāro. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

‘වද’, ‘මද’, ‘ගමු’, ‘යුජ’, ‘ගරහ’ යනාදී ධාතූන්ගෙන් ද, ආ-කාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද පර වූ ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යයට, ධාතු අන්තය ද සමඟ පිළිවෙළින් ‘ජ්ජ’, ‘ම්ම’, ‘ග්ග’, ‘ය්හ’, ‘එ’, ‘ය්‍ය’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. ‘ගර’ යන්නට ‘ගාර’ ආදේශය ද වෙයි. ‘ගරහ’ ධාතුවේ ‘ගර’ කොටසටම මෙම ‘ගාර’ ආදේශය වෙයි. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථය (ਨියමිත විකල්පය) සඳහා වෙයි.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, avajjittha, vajjati, vajjissatīti vā vajjaṃ vadanīyaṃ, rassattaṃ. Vajjaṃ doso.

‘වද’ ධාතුව පැහැදිලි කථාව අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අවජ්ජිත්ථ’, ‘වජ්ජති’, ‘වජ්ජිස්සති’ යන අර්ථයන්හි හෝ ‘වජ්ජං’, ‘වදනීයං’ යන රූප සිද්ධ වේ, මෙහි රස්ව කිරීම ලැබෙයි. ‘වජ්ජං’ යනු දෝෂයයි.

Mada ummāde, amajjittha, majjate, majjissati etenāti majjaṃ madanīyaṃ. Madaggahaṇena karaṇepi ṇyappaccayo. Gamu sappa gatimhi, gantabbaṃ gammaṃ.

‘මද’ ධාතුව උන්මාදය (මත්වීම) අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අමජ්ජිත්ථ’, ‘මජ්ජතෙ’, ‘මජ්ජිස්සති’ යන මෙයින් ‘මජ්ජං’ (මත්පැන්), ‘මදනීයං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘මද’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් කරණ සාධනයෙහි ද ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ගමු’ (යාම) ධාතුව යාම අර්ථයෙහි වෙයි. එයින් ‘ගන්තබ්බං’, ‘ගම්මං’ යන රූප ලැබෙයි.

Yuja yoge, ayujjittha, yujjate, yujjissatīti yoggaṃ, niyojjo vā.

‘යුජ’ ධාතුව යෙදීම අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අයුජ්ජිත්ථ’, ‘යුජ්ජතෙ’, ‘යුජ්ජිස්සති’ යන අර්ථයන්හි හෝ ‘යොග්ගං’ හෝ ‘නියොජ්ජො’ යන රූප ලැබෙයි.

Garaha nindāyaṃ, agarayhittha, garahīyati, garahīyissatīti atthe ṇyappaccayo, tassiminā dhātvantena saha yhādeso, garassa gārādeso ca, gārayho, gārayhā, gārayhaṃ, garahaṇīyaṃ.

‘ගරහ’ ධාතුව නින්දා කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අගරය්හිත්ථ’, ‘ගරහීයති’, ‘ගරහීයිස්සති’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. එම ප්‍රත්‍යයට මෙම ධාතු අන්තය ද සමඟ ‘ය්හ’ ආදේශය ද, ‘ගර’ කොටසට ‘ගාර’ ආදේශය ද වී, ‘ගාරය්හො’, ‘ගාරය්හා’, ‘ගාරය්හං’ සහ ‘ගරහණීයං’ යන රූප ලැබෙයි.

Ādisaddena aññepi damajahantā gayhante. Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ, gajjate, gadanīyaṃ vā gajjaṃ. Pada gatimhi, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Khāda bhakkhaṇe, khajjateti khajjaṃ khādanīyaṃ. Damu damane, adammittha, dammate, damīyissatīti dammo damanīyo. Bhuja pālanabyavaharaṇesu, abhujjittha, bhujjati, bhujjissatīti bhoggaṃ, bhojjaṃ vā, kāraggahaṇena yassa jakāro. Gahetabbaṃ gayhamiccādi.

සූත්‍රයෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘දම’, ‘ජහ’ යන ධාතූන් අන්ත කොට ඇති වෙනත් ධාතූන් ද ගනු ලැබේ. ‘ගද’ ධාතුව පැහැදිලි කථාව අර්ථයෙහි වෙයි, ‘ගජ්ජතෙ’, ‘ගදනීයං’ හෝ ‘ගජ්ජං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘පද’ ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වෙයි, ‘පජ්ජනීයං’, ‘පජ්ජං’ (ගාථාව) යන රූප ලැබෙයි. ‘ඛාද’ ධාතුව අනුභව කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි, ‘ඛජ්ජතෙ’ යන අර්ථයෙන් ‘ඛජ්ජං’, ‘ඛාදනීයං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘දමු’ ධාතුව හික්මවීම අර්ථයෙහි වෙයි, ‘අදම්මිත්ථ’, ‘දම්මතෙ’, ‘දමීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි ‘දම්මො’, ‘දමනීයො’ යන රූප ලැබෙයි. ‘භුජ’ ධාතුව පාලනය සහ ව්‍යවහාරය අර්ථයන්හි වෙයි, ‘අභුජ්ජිත්ථ’, ‘භුජ්ජති’, ‘භුජ්ජිස්සති’ යන අර්ථයන්හි ‘භොග්ගං’ හෝ ‘භොජ්ජං’ යන රූප ලැබෙයි. මෙහි ‘කාර’ ග්‍රහණයෙන් ය-කාරයට ජ-කාරය වෙයි. ‘ගහෙතබ්බං’ යන්නට ‘ගය්හං’ යනාදී රූප ද වේ.

Ākārantato pana dā dāne, adīyittha, dīyati, dīyissatīti atthe ṇyappaccayo, tassiminā dhātvantena ākārena saha eyyādeso, deyyaṃ, dātabbaṃ. Anīye ‘‘saralopo’’tiādinā pubbasarassa lope sampatte tattheva [Pg.345] tuggahaṇena nisedhetvā ‘‘sarā sare lopa’’nti ākāre lutte parasarassa dīgho, dānīyaṃ.

ආ-කාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් නම්, ‘දා’ ධාතුව දීම අර්ථයෙහි වෙයි. ‘අදීයිත්ථ’, ‘දීයති’, ‘දීයිස්සති’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. එම ප්‍රත්‍යයට මෙම ධාතු අන්තය වූ ආ-කාරය ද සමඟ ‘එය්‍ය’ ආදේශය වී ‘දෙය්‍යං’, ‘දාතබ්බං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘අනීය’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී ‘සරලොපො’ යනාදී සූත්‍රයෙන් පූර්ව ස්වරයාගේ ලෝපය පැමිණි කල්හි, එහිම ඇති ‘තු’ ග්‍රහණයෙන් එය වළක්වා, ‘සරා සරෙ ලොපං’ යන සූත්‍රයෙන් ආ-කාරය ලෝප් වූ විට පර ස්වරය දීර්ඝ වී ‘දානීයං’ යන රූප ලැබෙයි.

Pā pāne, apīyittha, pīyati, pīyissatīti peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ. Hā cāge, ahīyittha, hīyati, hīyissatīti heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ. Mā māne, amīyittha, mīyati, mīyissatīti meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ vā. Ñā avabodhane, aññāyittha, ñāyati, ñāyissatīti ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ. ‘‘Ñāssa jā jaṃ nā’’ti jādese ‘‘kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena nāpaccayo, ikārāgamo ca, jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ. Khyāpakathane, saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ iccādi.

‘පා’ ධාතුව පානය කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි, ‘අපීයිත්ථ’, ‘පීයති’, ‘පීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි ‘පෙය්‍යං’, ‘පාතබ්බං’, ‘පානීයං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘හා’ ධාතුව අත්හැරීම අර්ථයෙහි වෙයි, ‘අහීයිත්ථ’, ‘හීයති’, ‘හීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි ‘හෙය්‍යං’, ‘හාතබ්බං’, ‘හානීයං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘මා’ ධාතුව මැනීම අර්ථයෙහි වෙයි, ‘අමීයිත්ථ’, ‘මීයති’, ‘මීයිස්සති’ යන අර්ථයන්හි ‘මෙය්‍යං’, ‘මාතබ්බං’, ‘මිනිතබ්බං’ හෝ ‘මෙතබ්බං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘ඤා’ ධාතුව අවබෝධ කිරීම අර්ථයෙහි වෙයි, ‘අඤ්ඤායිත්ථ’, ‘ඤායති’, ‘ඤායිස්සති’ යන අර්ථයන්හි ‘ඤෙය්‍යං’, ‘ඤාතබ්බං’, ‘ඤාතෙය්‍යං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘ඤාස්ස ජා ජං නා’ සූත්‍රයෙන් ‘ජා’ ආදේශය වූ කල්හි ‘කියාදිතො නා’ යන සූත්‍රයෙන් ‘විනා’ යන්නෙහි අධිකාරය රහිතව යෝගවිභාග කිරීමෙන් ‘නා’ ප්‍රත්‍යය ද, ඉ-කාර ආගමය ද වී ‘ජානිතබ්බං’, ‘විජානනීයං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘ඛ්‍යා’ ධාතුව කථනය (ප්‍රකාශ කිරීම) අර්ථයෙහි වෙයි, ‘සංඛ්‍යාතබ්බං’, ‘සංඛ්‍යෙය්‍යං’ යනාදී රූප ලැබෙයි.

557. Karamhā ricca.

557. ‘කරම්හා රිච්ච’ යන සූත්‍රයයි.

Karadhātuto riccappaccayo hoti bhāvakammesu.

‘කර’ ධාතුවෙන් භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි ‘රිච්ච’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

558. Ramhi ranto rādi no.

558. ‘රම්හි රන්තො රාදි නො’ යන සූත්‍රයයි.

Rakārānubandhe paccaye pare sabbo dhātvanto rādi paccayarakāramariyādo no hoti, lopamāpajjateti attho. Rantoti ettha rakāro sandhijo, kattabbaṃ kiccaṃ. ‘‘Riccā’’ti yogavibhāgena bharāditopi riccappaccayo, yathā, bharīyatīti bhacco, saralopo. I gatimhi, pati etabbo paṭicco.

ර-කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි, මුළු ධාතු අන්තයම ප්‍රත්‍යයේ ර-කාරය සීමා කොට නැති වෙයි (ලෝප් වෙයි) යනු අර්ථයයි. ‘රන්තො’ යන්නෙහි ර-කාරය සන්ධියෙන් උපන්නකි. එවිට ‘කත්තබ්බං’, ‘කිච්චං’ යන රූප ලැබෙයි. ‘රිච්චා’ යන සූත්‍රය යෝගවිභාග කිරීමෙන් ‘භර’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ද ‘රිච්ච’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ‘භරීයති’ යන අර්ථයෙන් ‘භච්චො’ යන රූප ලැබෙයි, මෙහි ස්වර ලෝපය වෙයි. ‘ඉ’ ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වෙයි, ‘පති එතබ්බො’ යන අර්ථයෙන් ‘පටිච්චො’ යන රූප ලැබෙයි.

559. Pesātisaggapattakālesu kiccā.

559. ‘පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසු කිච්චා’ යන සූත්‍රයයි.

Pesa atisagga pattakālaiccetesvatthesu kiccappaccayā honti. Pesanaṃ nāma ‘‘kattabbamidaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ, ajjhesanañca. Atisaggonāma ‘‘kimidaṃ mayā kattabba’’nti puṭṭhassa vā [Pg.346] ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena vā kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo yo attano kiccakaraṇasamayamanupaparikkhitvā na karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesanamatthīti. Te ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavanti.

පෙස (නියෝගය), අතිසග්ග (අනුමැතිය) සහ පත්තකාල (සුදුසු කාලය) යන අර්ථයන්හි ‘කිච්ච’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. පෙසනය නම් "මෙය ඔබ විසින් කටයුතුය" යි අණ කිරීම හෝ ආරාධනා කිරීමයි. අතිසග්ගය නම් "මා විසින් කුමක් කටයුතුද?" යි ඇසූ කල්හි හෝ "පණිවා නොකටයුතුය" යනාදී වශයෙන් පිළිපැදිය යුතු මඟ දැක්වීමෙන් කටයුත්තට දෙන අනුමැතියයි. පත්තකාලය නම් තමන්ගේ කටයුතු කළ යුතු වේලාව එළඹ තිබියදීත්, ඒ පිළිබඳව සොයා බලා කටයුතු නොකරන්නෙකුට ඒ කාලය දැනුම් දීමයි; එහි ආරාධනාවක් නැත. එම ප්‍රත්‍යයෝ ද "භාවකම්මෙහි කිච්ච" (භාව කර්මයන්හි කිච්ච ප්‍රත්‍යයෝ වෙති) යි වදාළ හෙයින් භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හිම වෙති.

Pesane tāva – karīyatu bhavatā kammanti atthe iminā tabbānīyā, sesaṃ vuttanayameva, kattabbaṃ kammaṃ bhavatā, karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā.

පෙසන (නියෝග) අර්ථයෙහි පළමුව - "ඔබ විසින් කර්මය කරනු ලැබේවා" යන අර්ථයෙහි මෙම සූත්‍රයෙන් ‘තබ්බ’, ‘අනීය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ඉතිරි කොටස කලින් කියූ පරිදිමය. "ඔබ විසින් කටයුතු වූ කර්මය" (කත්තබ්බං කම්මං භවතා), "ඔබ විසින් කටයුතු වූ කිච්චය" (කරණීයං කිච්චං භවතා) යනුයි.

Atisagge bhujjatu bhavatāti atthe tabbādi, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi.

අතිසග්ග (අනුමැති) අර්ථයෙහි "ඔබ වළඳනු මැනවි" යන අර්ථයෙහි ‘තබ්බ’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘අඤ්ඤෙසු ච’ යන සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය වෙයි.

‘‘Tassā’’ti vattate.

‘තස්සා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

560. Bhujādīnamanto no dvi ca.

560. භුජාදී ප්‍රකෘතීන්ගේ (ධාතූන්ගේ) අවසානයට ‘න’ කාරය ද පර ප්‍රත්‍යයේ තකාරයට ද්විත්වය ද වේ.

Bhujaiccevamādīnaṃ jakārādiantānaṃ dhātūnamanto no hoti, parassa kiccakitakappaccayatakārassa ca dvebhāvo hoti. Bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā, bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā.

භුජ යනාදී ජ-කාරය අවසානයෙහි ඇති ධාතූන්ගේ අන්තයට ‘න’ කාරය ද, පරව ඇති කෘත්‍ය කෘදන්ත ප්‍රත්‍යයන්ගේ ‘ත’ කාරයට ද්විත්වය ද වේ. ‘භොත්තබ්බං භොජනං භවතා’ (ඔබ විසින් ආහාරය අනුභව කළ යුතුය), ‘භොජනීයං භොජ්ජං භවතා’ යන්න වේ.

Ikārāgamayuttatakāre pana – ‘‘namakarānamantānaṃ niyuttatamhī’’ti ettha ‘‘antānaṃ niyuttatamhī’’ti yogavibhāgena dhātvantalopādinisedho, ‘‘rudhādito niggahītapubba’’nti vinādhikārayogavibhāgena, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo, bhuñjitabbaṃ tayā, yuñjitabbaṃ.

ඉ-කාර ආගමය සහිත ‘ත’ කාරයෙහිදී නම් – ‘නමකරානමන්තානං නියුත්තතම්හි’ යන සූත්‍රයෙහි ‘අන්තානං නියුත්තතම්හි’ යනුවෙන් පද බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) ධාතු අන්තය ලොප් වීම ආදිය වැළකේ. ‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බං’ යන සූත්‍රයෙන් තොරව, අධිකාර සූත්‍ර පද බෙදීමෙන් හෝ ‘නිග්ගහීතඤ්ච’ යන්නෙන් නිග්ගහීත ආගමය පැමිණේ. (එයින්) තෝ විසින් අනුභව කළ යුතුය යන අර්ථයෙහි ‘භුඤ්ජිතබ්බං තයා’ යන්න ද, ‘යුඤ්ජිතබ්බං’ (යෙදිය යුතුය) යන්න ද සිද්ධ වේ.

Samayārocane pana – i ajjhayane adhipubbo, adhīyataṃ bhavatāti atthe tabbānīyādi, ikārāgamavuddhiayādesaajjhādesā ca, ṇyappaccaye tu vuddhi, yakārassa dvittañca, ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā, ajjhayanīyaṃ bhavatā, avassaṃ [Pg.347] kattabbanti vākye pana ‘‘kiccā’’ti adhikicca ‘‘avassakādhamiṇesu ṇī cā’’ti avassakādhamiṇatthe ca tabbādayo, kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ. Evaṃ dātabbaṃ me bhavatā sataṃ, dānīyaṃ, deyyaṃ.

කාලය දැන්වීමෙහි (සමයාරෝචනයෙහි) දී නම් – ඉගෙනීම අර්ථයෙහි වූ ‘ඉ’ ධාතුව ‘අධි’ උපසර්ගය පෙරටුව, ‘ඔබ විසින් ඉගෙන ගත යුතුය’ යන අර්ථයෙහි තබ්බ, අනීය ආදී ප්‍රත්‍ය ද, ඉ-කාර ආගමය, වෘද්ධිය, ‘අය්’ ආදේශය සහ ‘අජ්ඣ්’ ආදේශය ද වේ. ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යයෙහිදී වෘද්ධිය ද ‘ය’ කාරයාගේ ද්විත්වය ද වේ. (එයින්) ‘අජ්ඣයිතබ්බං’, ඔබ විසින් ඉගෙන ගත යුතුය යන අර්ථයෙහි ‘අජ්ඣෙය්‍යං භවතා’, ‘අජ්ඣයනීයං භවතා’ යන්න වේ. ‘ඒකාන්තයෙන්ම කළ යුතුය’ (අවස්සං කත්තබ්බං) යන වාක්‍යයෙහි නම්, ‘කිච්චා’ යන්න අධිකාර කොට ‘avassakādhamiṇesu ṇī cā’ යන සූත්‍රයෙන් ඒකාන්තයෙන් කළ යුතු බව සහ ණයගැති බව යන අර්ථයන්හි තබ්බ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පැමිණේ. (උදාහරණ:) ‘කත්තබ්බං මෙ භවතා ගෙහං’ (ඔබ විසින් මාගේ නිවස කළ යුතුය), ‘කරණීයං’, ‘කාරියං’ යන්න වේ. එසේම ‘දාතබ්බං මෙ භවතා සතං’ (ඔබ විසින් මට සියයක් දිය යුතුය), ‘දානීයං’, ‘දෙය්‍යං’ යන්න ද සිද්ධ වේ.

Dhara dhāraṇe, curādittā ṇeṇayā, vuddhi, ikārāgamo ca, dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ iccādi.

දැරීම අර්ථයෙහි වූ ‘ධර’ ධාතුවෙන්, චුරාදි ගණයට අයත් බැවින් ‘ණේ’, ‘ණය’ ප්‍රත්‍යයෝ ද, වෘද්ධිය ද, ඉ-කාර ආගමය ද වී, ‘ධාරෙතබ්බං’, ‘ධාරයිතබ්බං’ යනාදිය සිද්ධ වේ.

‘‘Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti sakāritehipi yuṇvūnamādesavidhānatoyeva dhātuppaccayantatopi kiccakitakappaccayā bhavantīti daṭṭhabbo. Tena titikkhāpīyatīti titikkhāpetabbo. Evaṃ tikicchāpetabbo tikicchāpanīyo. Abhāvīyittha, bhāvīyati, bhāvīyissatīti bhāvetabbo maggo. Bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā, akārīyittha, kārīyati, kārīyissatīti kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyamiccādi ca siddhaṃ bhavati.

‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතෙහි චා’ යන සූත්‍රයෙන්, කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) ප්‍රත්‍යයන් සහිතව වුවද ‘යු’, ‘ණ්වු’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘අන’, ‘අනක’ ආදේශයන් විධානය කරන බැවින්, ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙළවර වූ ප්‍රකෘතීන්ගෙන් ද කෘත්‍ය-කෘත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති’යි දත යුතුය. එබැවින් ‘තිතික්ඛාපීයති’ යන්නෙන් ‘තිතික්ඛාපෙතබ්බො’ යන්න සිද්ධ වේ. එසේම ‘තිකිච්ඡාපෙතබ්බො’, ‘තිකිච්ඡාපනීයො’ යන්න වේ. ‘අභාවීයිත්ථ’, ‘භාවීයති’, ‘භාවීයිස්සති’ යන්නෙන් ‘භාවෙතබ්බො මග්ගො’ (වැඩිය යුතු මඟ) යන්න වේ. ‘භාවයිතබ්බො’, ‘භාවනීයො’, ‘භාවනීයං’, ‘භාවනීයා’ යන්න ද, ‘අකාරීයිත්ථ’, ‘කාරීයති’, ‘කාරීයිස්සති’ යන්නෙන් ‘කාරෙතබ්බං’, ‘කාරයිතබ්බං’, ‘කාරාපෙතබ්බං’, ‘කාරාපයිතබ්බං’, ‘කාරාපනීයං’ යනාදිය ද සිද්ධ වේ.

Kattabbaṃ karaṇīyañca, kāriyaṃ kiccamiccapi;

Kāretabbaṃ tathā kārā-petabbaṃ kiccasaṅgaho.

කත්තබ්බ, කරණීය, කාරිය, කිච්ච මෙන්ම කාරෙතබ්බ සහ කාරාපෙතබ්බ යනු කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ සංග්‍රහයයි (එකතුවයි).

Kiccappaccayantanayo.

කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයාන්ත ක්‍රමයයි.

Tekālika

ත්‍රෛකාලික (කාල තුනටම අයත්) වේ.

Kitakappaccayantanaya

කෘතක ප්‍රත්‍යයාන්ත ක්‍රමයයි.

Idāni kitakappaccayā vuccante.

දැන් කෘතක ප්‍රත්‍යයෝ කියනු ලැබෙත්.

Kara karaṇe, pure viya dhātusaññādi.

කිරීම අර්ථයෙහි වූ ‘කර’ ධාතුවට, පෙර පරිදිම ධාතු සංඥා ආදිය වේ.

Kumbhaiccupapadaṃ, tato dutiyā.

‘කුම්භ’ යන්න උපපදය වන අතර, එයින් පසුව ද්විතීයා විභක්තිය පැමිණේ.

‘‘Kumbhaṃ karoti, akāsi, karissatī’’ti vā viggahe –

‘කුම්භං කරොති’ (කළය කරයි), ‘අකාසි’ (කෙළේය), ‘කරිස්සති’ (කරන්නේය) යන විග්‍රහයෙහි –

‘‘Parā, paccayā’’ti ca vattate.

‘පරා’, ‘පච්චයා’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

561. Dhātuyā [Pg.348] kammādimhi ṇo.

561. ධාතුවට පරව කර්මාදී උපපද ඇති කල්හි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Kammasmiṃ ādimhi sati dhātuyā paro ṇappaccayo hoti.

කර්ම උපපදය මුලින් ඇති කල්හි, ධාතුවට පරව ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

So ca –

එම ප්‍රත්‍යය ද –

562. Aññe kita.

562. ‘අඤ්ඤෙ කිත’ (අනෙක් ප්‍රත්‍යයෝ කෘත් සංඥා වෙති).

Tatiye dhātvādhikāre vihitā kiccehi aññe paccayā kiticceva saññā hontīti kitasaññā katā.

තුන්වන ධාත්වධිකාරයෙහි පනවන ලද, කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ අනෙක් ප්‍රත්‍යයෝ ‘කෘත්’ (කිත) යන සංඥාව ලබති’යි කෘත් සංඥාව කරන ලදී.

563. Kattari kita.

563. ‘කත්තරි කිත’ (කර්තෘ අර්ථයෙහි කෘත් ප්‍රත්‍යය වේ).

Kattari kārake kitapaccayo hotīti niyamato kattari bhavati, so ca ‘‘ṇādayo tekālikā’’ti vuttattā kālattaye ca hoti. Pure viya kāritabyapadesaṇalopavuddhiyo, paccayantassāliṅgattā syādimhi asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti kitakantattā nāmaṃva kate syādyuppatti, tato kumbhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti dutiyātappurisasamāso, ‘‘nāmāna’’ntiādinā samāsasaññā, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti.

කර්තෘ කාරකයෙහි කෘත් ප්‍රත්‍යය වේ යැයි නියම කිරීමෙන් එය කර්තෘ අර්ථයෙහිම සිදුවේ. ‘ණාදයො තෙකාලිකා’ (ණ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ කාලත්‍රයටම වෙති) යි පැවසූ බැවින් එය කාල තුනෙහිම වෙයි. පෙර පරිදිම කාරිත සංඥාව ද, ‘ණ’ කාර ලෝපය ද, වෘද්ධිය ද වේ. ප්‍රත්‍යාන්ත පදයට ලිංගයක් නොමැති බැවින් ‘සි’ ආදී විභක්තීන් නොපැමිණි කල්හි, ‘තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාවෙතුනාදීසු චා’ යන සූත්‍රයෙන් කෘදන්ත (කෘතකාන්ත) බැවින් නාමයක් සේ සලකා ‘සි’ ආදී විභක්ති උත්පත්ති කෙරේ. ඉක්බිති ‘කුම්භං කරොති’ යන අර්ථයෙහිදී ‘අමාදයො පරපදෙභි’ යන්නෙන් ද්විතීයා තත්පුරුෂ සමාසය ද, ‘නාමානං’ යනාදී සූත්‍රයෙන් සමාස සංඥාව ද, ‘තෙසං විභත්තියො ලොපා ච’ යන්නෙන් විභක්ති ලෝපය ද, ‘පකති චස්ස සරන්තස්ස’ යන්නෙන් ප්‍රකෘති භාවය ද වී, නැවත සමාසයක් බැවින් නාමයක් සේ සලකා ‘සි’ ආදී විභක්ති උත්පත්ති වේ.

So kumbhakāro, te kumbhakārā iccādi. Itthiyaṃ kumbhakārī, kumbhakāriyo iccādi, tathā kammaṃ karotīti kammakāro. Evaṃ mālākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro.

ඒ ඒකවචනයෙන් ‘කුම්භකාරො’ (කළකරුවා) ද, බහුවචනයෙන් ‘කුම්භකාරා’ යනාදිය ද වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘කුම්භකාරී’, ‘කුම්භකාරියො’ යනාදිය වේ. එමෙන්ම ‘කම්මං කරොති’ (වැඩ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කම්මකාරො’ යන්න වේ. මෙසේම ‘මාලාකාරො’ (මල්කරුවා), ‘කට්ඨකාරො’ (දඬුකරුවා/වඩුවා), ‘රථකාරො’ (රියකරුවා), ‘සුවණ්ණකාරො’ (රන්කරුවා), ‘සුත්තකාරො’ (සූත්‍රකරුවා), ‘වුත්තිකාරො’ (වෘත්තිකරුවා), ‘ටීකාකාරො’ (ටීකාකරුවා) යනාදී පද ද වේ.

Gaha upādāne, pattaṃ agaṇhi, gaṇhāti, gaṇhissatīti vā pattaggāho. Evaṃ rasmiggāho, rajjuggāho.

ග්‍රහණය කිරීම අර්ථයෙහි වූ ‘ගහ’ ධාතුවෙන්, ‘පත්තං අගණ්හි’ (පාත්‍රය ගත්තේය), ‘ගණ්හාති’ (ගනියි), ‘ගණ්හිස්සති’ (ගන්නේය) යන අර්ථයෙන් ‘පත්තග්ගාහො’ (පාත්‍රය ගන්නා) යන්න වේ. එසේම ‘රස්මිග්ගාහො’ (රැස් ගන්නා හෝ රැහැන ගන්නා), ‘රජ්ජුග්ගාහො’ (ලණුව ගන්නා) යන්න ද වේ.

Ve [Pg.349] tantasantāne, tantaṃ avāyi, vāyati, vāyissatīti vā tantavāyo, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso, vākye panettha ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena āyādeso. Evaṃ tunnavāyo.

නූල් විවීම අර්ථයෙහි වූ ‘වෙ’ ධාතුවෙන්, ‘තන්තං අවායි’ (පත වියුවේය), ‘වායති’ (වියයි), ‘වායිස්සති’ (වියේද) යන අර්ථයෙන් ‘තන්තවායො’ (තන්තු වාදකයා/නූල් වියන්නා) යන්න වේ. ‘තෙ ආවායා කාරිතෙ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ආය්’ ආදේශය සිදුවන අතර, මෙහි වාක්‍යයෙහි ‘තෙ ආවායා’ යන යෝගවිභාගයෙන් (පද බෙදීමෙන්) ‘ආය්’ ආදේශය වේ. එසේම ‘තුන්නවායො’ (ඇඳුම් මසන්නා) යන්න ද වේ.

Mā parimāṇe, dhaññaṃ amini, mināti, minissatīti vā atthe ṇappaccaye kate –

මැනීම අර්ථයෙහි වූ ‘මා’ ධාතුවෙන්, ‘ධඤ්ඤං අමිනි’ (ධාන්‍ය මැනියේය), ‘මිනාති’ (මනියි), ‘මිනිස්සති’ (මනින්නේය) යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි –

‘‘Ṇamhī’’ti vattate.

‘ණම්හි’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

564. Ākārantānamāyo.

564. ‘ආකාරන්තානමායො’ (ආ-කාරය අවසානයේ ඇති ධාතූන්ට ‘ආය’ ආදේශය වේ).

Ākārantānaṃ dhātūnaṃ antassa āyādeso hoti ṇakārānubandhe paccaye pare, saralopādi. Dhaññamāyo. Evaṃ dānaṃ dadātīti dānadāyo.

ආ-කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ගේ අන්තයට, ‘ණ’ කාරය ඉත් වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවූ කල්හි ‘ආය’ ආදේශය සිදුවේ, ඉන්පසු ස්වර ලෝපය ආදිය වේ. (උදාහරණ:) ‘ධඤ්ඤමායො’ (ධාන්‍ය මනින්නා) යන්න වේ. මෙසේම ‘දානං දදාති’ (දන් දෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘දානදායො’ යන්න වේ.

Kamu kantimhi, dhammaṃ akāmayi, kāmayati, kāmayissatīti vā dhammakāmo puriso, dhammakāmā kaññā, dhammakāmaṃ cittaṃ. Evaṃ atthakāmo, hitakāmo, sukhakāmo, dhammaṃ pāletīti dhammapālo iccādi.

කැමැත්ත/ලැදියාව අර්ථයෙහි වූ ‘කමු’ ධාතුවෙන්, ‘ධම්මං අකාමයි’ (දහමට කැමති විය), ‘කාමයති’ (කැමති වෙයි), ‘කාමයිස්සති’ (කැමති වන්නේය) යන අර්ථයෙන් ‘ධම්මකාමො පුරිසො’ (දහමට ලැදි පුරුෂයා), ‘ධම්මකාමා kkaññā’ (දහමට ලැදි කන්‍යාව), ‘ධම්මකාමං චිත්තං’ (දහමට ලැදි සිත) යන්න වේ. මෙසේම ‘අත්ථකාමො’ (යහපත කැමති), ‘හිතකාමො’ (හිතසුව කැමති), ‘සුඛකාමො’ (සැප කැමති) ද, ‘ධම්මං පාලෙතීති ධම්මපාලො’ (දහම රකින්නේ ධර්මපාල නම් වේ) යනාදිය ද වේ.

Damu damane, ‘‘ariṃ adami, dameti, damissatī’’ti viggahe ‘‘dhātuyā’’ti adhikāro, ‘‘kammādimhī’’ti ca vattate.

දැමීම (මර්ධනය කිරීම) අර්ථයෙහි වූ ‘දමු’ ධාතුවෙන්, ‘අරිං අදමි’ (සතුරා දැමීය), ‘දමෙති’ (දමනය කරයි), ‘දමිස්සති’ (දමනය කරන්නේය) යන විග්‍රහයෙහි ‘ධාතුයා’ යන්න අධිකාර වන අතර ‘කම්මාදිම්හි’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

565. Saññāyamanu.

565. ‘සඤ්ඤායමනු’ (සංඥාවක් ගම්‍ය වන කල්හි ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ද ‘නු’ ආගමය ද වේ).

Kammūpapade ādimhi sati saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dhātuyā appaccayo hoti, upapadante nukārāgamo ca. Ettha ca ‘‘nu niggahītaṃ padante’’ti sutte ‘‘padante’’ti vacanato upapadanteyeva nukārāgamo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ukāralopo. Ayaṃ pana nvāgamo samāsaṃ [Pg.350] katvā upapadavibhattilope kateyeva hotīti veditabbaṃ.

කර්ම උපපදය මුලින් ඇති කල්හි, සංඥාවක් (නමක්) හැඟවෙන්නේ නම්, ධාතුවට පරව ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ද, උපපදය කෙළවර ‘නු’ කාර ආගමය ද වේ. මෙහිදී ‘නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ’ යන සූත්‍රයෙහි ‘පදන්තෙ’ (පදය අවසානයෙහි) යන වචනය නිසා, උපපදය අවසානයෙහිම ‘නු’ කාර ආගමය සිදුවන බව දත යුතුය. ‘තෙසු වුද්ධි’ යනාදී සූත්‍රවලින් ‘උ’ කාර ලෝපය වේ. තවද මෙම ‘නු’ ආගමය සිදුවන්නේ සමාස කොට උපපද විභක්ති ලෝපය කළ පසුවම බව දත යුතුය.

566. Nu niggahītaṃ padante.

566. ‘නු නිග්ගහීතං පදන්තෙ’ (පදයක් අවසානයේ ඇති ‘නු’ කාරය නිග්ගහීතය බවට පත්වේ).

Upapadabhūtanāmapadante vattamāno nukārāgamo niggahītamāpajjate, niggahītassa vaggantattaṃ, sesaṃ samaṃ, vuddhābhāvova viseso, arindamo rājā.

උපපද බවට පත් නාම පදය අවසානයෙහි පවතින ‘නු’ කාර ආගමය නිග්ගහීත (බින්දුව) බවට පත්වේ. ඉන්පසු නිග්ගහීතයට වර්ගාන්ත (වර්ගයේ අවසාන අකුර) භාවය සිදුවේ. සෙසු දේ සමාන ය; වෘද්ධියක් සිදු නොවීම පමණක් මෙහි ඇති විශේෂයයි. (උදාහරණ:) ‘අරින්දමො රාජා’ (සතුරන් දමනය කරන රජු).

Tathā tara taraṇe, vessaṃ taratīti vessantaro, taṇhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro bhagavā. Evaṃ medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaro.

එසේම තරණය කිරීම අර්ථයෙහි වූ ‘තර’ ධාතුවෙන්, ‘වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො’ (වෛශ්‍යයන් ජයගන්නා/තරණය කරන බැවින් වෙස්සන්තර) යන්න ද, ‘තණ්හං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො bhagavā’ (තෘෂ්ණාව නැති කරන/විනාශ කරන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තණ්හංකර’ නම් වෙති) යන්න ද වේ. මෙසේම මෙධංකර, සරණංකර, දීපංකර යනාදී නාමයන් ද වේ.

‘‘Ādimhi, a’’iti ca vattate.

‘ආදිම්හි’, ‘අ’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

567. Pure dadā ca iṃ.

567. ‘පුරෙ දදා ච ඉං’ (පුරෙ ශබ්දය මුලින් ඇති කල්හි දා ධාතුවෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඉං’ ආදේශය ද වේ).

Purasadde ādimhi sati ‘‘dada dāne’’iccetāya dhātuyā appaccayo hoti, purasadde akārassa iñca hoti. Ettha ca ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato purasaddantasseva iṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Ṇādīnaṃ tekālikattepi upapadatthavisesena atīteyevāyamappaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Pure dānaṃ adadīti purindado sakko. Idhāpi vibhattilope kateyeva iṃādeso.

‘පුරෙ’ ශබ්දය මුලින් ඇති කල්හි, දීම අර්ථයෙහි වූ ‘දද’ (දා) ධාතුවෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘පුරෙ’ ශබ්දයෙහි අ-කාරයට ‘ඉං’ ආදේශය ද වේ. මෙහිදී ‘තදනුපරොධෙන’ යන පරිභාෂාවෙන් ‘පුරෙ’ ශබ්දයේ අන්තයටම ‘ඉං’ ආදේශය වන බව දත යුතුය. ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් ත්‍රෛකාලික වුවද, උපපදයේ විශේෂ අර්ථය නිසා මෙහිදී අතීත කාලයෙහිම මෙම ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වන බව දත යුතුය. ‘පෙර දන් දුන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘පුරින්දදො සක්කො’ (පුරින්දද නම් වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා) යන්න වේ. මෙහිදී ද විභක්ති ලෝපය වූ පසුවම ‘ඉං’ ආදේශය සිදුවේ.

‘‘Kammādimhi, a’’iti ca vattate.

‘කර්මාදියෙහි, අ’ යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

568. Sabbato ṇvu tvāvī vā.

568. සියලු ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ණ්වු, තු, ආවී’ ප්‍රත්‍යයෝ (විකල්පයෙන්) වෙති.

Sabbato dhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā sati a ṇvu tu āvī iccete cattāro paccayā honti. Vāggahaṇaṃ ‘‘akammādimhi vā’’ti vikappanatthaṃ.

සියලු ධාතූන්ගෙන් කර්මාදිය (උපපද) ඇති කල්හි හෝ නැති කල්හි ‘අ, ණ්වු, තු, ආවී’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ සතර වෙති. ‘වා’ යන්න යෙදීම ‘අකර්මාදියෙහි ද’ යන්න විකල්ප කිරීම පිණිස ය.

Appaccaye [Pg.351] tāva – dhara dhāraṇe, dhammaṃ adhari, dharati, dharissatīti vā dhammadharo. Evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. Evaṃ kaṭaggaho, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado.

පළමුව ‘අ’ ප්‍රත්‍යයෙහිදී – ‘ධර’ ධාතුව ධාරණයෙහි (දැරීමෙහි) වැටේ; ධර්මය දැරී ය, දරයි, දරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘ධම්මධරෝ’ (ධර්මධර) වේ. මෙසේ ‘විනයධරෝ’ (විනයධර) වේ. එසේම එය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘තක්කරෝ’ (එය කරන්නා) වේ, (මෙහි ‘ක’ යන්න) ද්විත්ව වේ. මෙසේ ‘හිතකරෝ’ (හිත සලසන්නා), ‘දිවසකරෝ’ (දිනකර/සූර්යයා), ‘දිනකරෝ’, ‘දිවාකරෝ’, ‘නිසාකරෝ’ (චන්ද්‍රයා) වේ. දුන්නක් ගනියි යන අර්ථයෙන් ‘ධනුග්ගහෝ’ (දුනුවායා) වේ. මෙසේ ‘කටග්ගහෝ’ වේ. සියලු කැමැත්ත (ලබා) දෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සබ්බකාමදදෝ’ (සියලු කැමැත්ත දෙන තැනැත්තා), ‘සබ්බදදෝ’ (සියල්ල දෙන තැනැත්තා) වේ.

Āto pana – annaṃ adāsi, dadāti, dadissatīti annado. Evaṃ dhanado, saccaṃ sandahatīti saccasandho. Pā pāne, majjaṃ pivatīti majjapo. Tā pālane, gavaṃ saddaṃ tāyatīti gottaṃ. Evaṃ kattari.

ආ-කාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් නම් – අන්නය (ආහාරය) දුන්නේ ය, දෙයි, දෙන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘අන්නදෝ’ (ආහාර දෙන්නා) වේ. මෙසේ ‘ධනදෝ’ (ධනය දෙන්නා) වේ. සත්‍යය පිහිටුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සච්චසන්ධෝ’ (සත්‍යවාදී) වේ. ‘පා’ ධාතුව පානයෙහි (බොන අර්ථයෙහි) වැටේ; මද්‍යය බොයි යන අර්ථයෙන් ‘මජ්ජපෝ’ (රක්තපානය කරන්නා/මත්පැන් බොන්නා) වේ. ‘තා’ ධාතුව පාලනයෙහි (රකින අර්ථයෙහි) වැටේ; ගවයන්ගේ හඬ/වචනය රකියි යන අර්ථයෙන් ‘ගොත්තං’ (ගෝත්‍රය) වේ. මෙසේ කර්තෘකාරකයෙහි වේ.

Akammādimhi pana ‘‘yasmā dapetī’’ti sutte bhayaggahaṇena sesasādhanepi appaccayo.

අකර්මාදියෙහි (කර්ම උපපද නොවන කල්හි) නම්, ‘යස්මා දාපේති’ යන සූත්‍රයෙහි ‘භය’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ශේෂ (අනෙකුත්) සාධනවල ද ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

Nī pāpuṇane vipubbo, vinesi, vineti, vinessati etena, etthāti vā vinayo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ayādeso ca, nayanaṃ nayo. Si sevāyaṃ nipubbo, nissīyittha, nissīyati, nissīyissatīti vā nissayo. Si saye, anusayi, anuseti, anusessatīti vā anusayo.

‘නී’ ධාතුව පැමිණවීමෙහි වැටේ, ‘වි’ උපසර්ගය පෙරටුව, මෙයින් (හෝ මෙහි) හික්මවී ය, හික්මවයි, හික්මවන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘විනයෝ’ (විනය) වේ, ‘අඤ්ඤේසු ච’ සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය ද ‘අය්’ ආදේශය ද වේ. නැවතීම (නැතහොත් පැමිණවීම) ‘නයෝ’ (නය/ක්‍රමය) වේ. ‘සි’ ධාතුව සේවනයෙහි (ඇසුරු කිරීමෙහි) වැටේ, ‘නි’ උපසර්ගය පෙරටුව, ඇසුරු කළේ ය, ඇසුරු කරයි, ඇසුරු කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘නිස්සයෝ’ (නිශ්‍රය/ඇසුර) වේ. ‘සි’ ධාතුව සයනයෙහි (වැතිරීමෙහි) වැටේ, අනුශය විය, අනුශය වෙයි, අනුශය වන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘අනුසයෝ’ (අනුශය) වේ.

I gatimhi patipubbo, paṭicca ekasmā phalametīti paccayo, samudayo. Ci caye, vinicchīyate anena, vinicchayanaṃ vā vinicchayo, uccayanaṃ uccayo, sañcayo, dhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. Khī khaye, khayanaṃ khayo. Ji jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī dabbavinimaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī silesane, allīyati etthāti ālayo, layo. Evaṃ ivaṇṇantato.

‘ඉ’ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ, ‘පති’ (ප්‍රති) උපසර්ගය පෙරටුව, එකක් නිසා (ඇසුරෙන්) ඵලයට පැමිණේ යන අර්ථයෙන් ‘පච්චයෝ’ (ප්‍රත්‍යය), ‘සමුදයෝ’ (සමුදය) වේ. ‘චි’ ධාතුව රැස්කිරීමෙහි වැටේ; මෙයින් විනිශ්චය කරනු ලැබේ, නැතහොත් විනිශ්චය කිරීම ‘විනිච්ඡයෝ’ (විනිශ්චය) වේ. ඉහළට රැස් කිරීම ‘උච්චයෝ’, ‘සඤ්චයෝ’ (සංචය) වේ. ධර්මය විමසයි යන අර්ථයෙන් ‘ධම්මවිචයෝ’ (ධර්මවිචය) වේ. ‘ඛී’ ධාතුව ක්ෂයවීමෙහි වැටේ; ක්ෂය වීම ‘ඛයෝ’ (ක්ෂය/විනාශය) වේ. ‘ජි’ ධාතුව ජයග්‍රහණයෙහි වැටේ; විශේෂයෙන් ජය ගැනීම ‘විජයෝ’ (විජය), ‘ජයෝ’ (ජය) වේ. ‘කී’ ධාතුව ද්‍රව්‍ය විනිමයෙහි (මිලදී ගැනීමෙහි) වැටේ; විකිණීම ‘වික්කයෝ’ (විකිණීම), ‘කයෝ’ (මිලදී ගැනීම) වේ. ‘ලී’ ධාතුව ඇලීමෙහි වැටේ; මෙහි ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ආලයෝ’ (ආලය), ‘ලයෝ’ (ලය) වේ. මෙසේ ‘ඉ’ වර්ණාන්ත (ඉ, ඊ කෙළවර ඇති) ධාතූන්ගෙනි.

Āsuṇantīti [Pg.352] assavā, avādeso, paṭissavanaṃ paṭissavo. Su gatimhi, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru sadde, ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū chedane, lavanaṃ lavo. Evaṃ uvaṇṇantato.

අසත් යන අර්ථයෙන් ‘අස්සවා’ වේ, (මෙහි) ‘අව්’ ආදේශය වේ. ප්‍රතිශ්‍රවණය (පිළිගැනීම) ‘පටිස්සවෝ’ (පොරොන්දුව/ප්‍රතිශ්‍රවය) වේ. ‘සු’ ධාතුව ගමනෙහි/ගැලීමෙහි වැටේ; භවාග්‍රය දක්වා ගලයි යන අර්ථයෙන් ‘ආසවා’ (ආශ්‍රවයෝ) වේ. ‘රු’ ධාතුව ශබ්දයෙහි වැටේ; හඬ නගයි යන අර්ථයෙන් ‘රවෝ’ (හඬ) වේ. පවතී (වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘භවෝ’ (භවය) වේ. මෙයින් උපදී/හටගනී යන අර්ථයෙන් ‘පභවෝ’ (ප්‍රභවය) වේ. ‘ලූ’ ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ; කැපීම ‘ලවෝ’ (කැපීම/අස්වැන්න) වේ. මෙසේ ‘උ’ වර්ණාන්ත (උ, ඌ කෙළවර ඇති) ධාතූන්ගෙනි.

Niggaṇhāti, niggahaṇaṃ vā niggaho, paggaho, saṅgaṇhāti tena, saṅgahaṇaṃ vā saṅgaho. Vara varaṇe, saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Dara ādare, ādaraṇaṃ ādaro. Āgacchati, āgamananti vā āgamo, āgamīyanti ettha, etena vā atthāti āgamo pariyatti. Sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Kamu padavikkhepe, pakkamanaṃ, pakkamatīti vā pakkamo. Evaṃ vikkamo.

නිග්‍රහ කරයි (මඩියි), නැතහොත් නිග්‍රහ කිරීම ‘නිග්ගහෝ’ (නිග්‍රහය), ‘පග්ගහෝ’ (ප්‍රග්‍රහය) වේ. මෙයින් සංග්‍රහ කරයි, නැතහොත් සංග්‍රහ කිරීම ‘සංගහෝ’ (සංග්‍රහය) වේ. ‘වර’ ධාතුව වැළැක්වීමෙහි වැටේ; සංවර කිරීම ‘සංවරෝ’ (සංවරය) වේ. ‘දර’ ධාතුව ආදරයෙහි වැටේ; ආදරය කිරීම ‘ආදරෝ’ (ආදරය) වේ. පැමිණෙයි, නැතහොත් පැමිණීම ‘ආගමෝ’ (ආගමය) වේ; මෙහි (පර්යාප්තියෙහි) පැමිණෙත්, නැතහොත් මෙයින් අර්ථය පැමිණෙත් යන අර්ථයෙන් ‘ආගමෝ’ යනු පර්යාප්තිය (පෙළ දහම) යි. සර්පණය වෙයි (බඩගා යයි) යන අර්ථයෙන් ‘සප්පෝ’ (සර්පයා) වේ. දිළිසෙයි යන අර්ථයෙන් ‘දේවෝ’ (දෙවියා) වේ. ‘කමු’ ධාතුව පියවර තැබීමෙහි වැටේ; ප්‍රක්‍රමණය (පිටත්වීම), නැතහොත් ප්‍රක්‍රමණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පක්කමෝ’ (ප්‍රක්‍රමය) වේ. මෙසේ ‘වික්කමෝ’ (වික්‍රමය) වේ.

Cara caraṇe, vane caratīti vanacaro, kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā saññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro, chaṭṭhītappuriso.

‘චර’ ධාතුව හැසිරීමෙහි වැටේ; වනයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් ‘වනචරෝ’ (වනචරයා) වේ. කාමය මෙහි හැසිරෙයි (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘කාමාවචරෝ’ (කාමාවචර) ලෝකය, ‘කාමාවචරා’ (කාමාවචර) සඤ්ඤාව, ‘කාමාවචරං’ (කාමාවචර) සිත වේ. ගවයෝ මෙහි හැසිරෙත් (ගොදුරු කති) යන අර්ථයෙන් ‘ගෝචරෝ’ (ගොදුර/ගෝචරය) වේ, මෙය ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo, tatiyātappuriso.

පාදයෙන් (මුල්වලින්) බොයි යන අර්ථයෙන් ‘පාදපෝ’ (වෘක්ෂය) වේ. මෙසේ ‘කච්ඡපෝ’ (කැස්බෑවා) වේ, මෙය තෘතීයා තත්පුරුෂ සමාසයයි.

Ruha janane, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ. Evaṃ kucchisayā vātā. Ṭhā gatinivattimhi, pabbate aṭṭhāsi, tiṭṭhati, ṭhassatīti vā pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, sattamītappuriso.

‘රුහ’ ධාතුව උපදින අර්ථයෙහි වැටේ; හිසෙහි උපදියි (වැවෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘සිරෝරුහෝ’ (කෙස්) වේ. ගුහාවෙහි (හෘදය වස්තුවෙහි) සයනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ගුහාසයං’ (ගුහාශය) සිත වේ. මෙසේ කුසෙහි සයනය කරන ‘කුච්ඡිසයා’ වාතයෝ වේ. ‘ඨා’ ධාතුව නැවතීමෙහි වැටේ; පර්වතයෙහි සිටියේ ය, සිටියි, සිටින්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පබ්බතට්ඨෝ’ (පර්වතයෙහි සිටින) පුරුෂයා, ‘පබ්බතට්ඨā’ (පර්වතයෙන් ගලායන/සිටින) නදිය, ‘පබ්බතට්ඨං’ (පර්වතයෙහි පවතින) ඖෂධය වේ. මෙසේ ‘ථලට්ඨං’ (ගොඩබිම පවතින), ‘ජලට්ඨං’ (දියෙහි පවතින) වේ; මේවා සප්තමී තත්පුරුෂ සමාසයන් ය.

569. Gahassupadhasse vā.

569. ගහ් (ග්‍රහ්) ධාතුවේ උපධාවට විකල්පයෙන් ‘ඒ’ කාරය වෙයි.

Gahaiccetassa dhātussa upadhassa ettaṃ hoti vā, upadhāti antakkharato pubbakkharassa parasamaññā, gayhatīti gehaṃ, gahaṃ vā.

‘ගහ්’ යන මේ ධාතුවේ උපධාවට ‘ඒ’ කාරය විකල්පයෙන් වෙයි. උපධා යනු අවසන් අකුරට පෙර අකුරට කියන තවත් නමකි. ගනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ගේහං’ (නිවස) හෝ ‘ගහං’ (ගෘහය) හෝ වේ.

Ṇvuppaccaye [Pg.353] rathaṃ karotīti atthe ṇvuppaccayo, so ca ‘‘aññe kita’’ti kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattariyeva bhavati, tato kāritabyapadesa ṇalopavuddhiyo.

‘ණ්වු’ ප්‍රත්‍යයෙහිදී – ‘රථය කරයි’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ්වු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. එය ද ‘අඤ්ඤේ කිත’ යන්නෙන් කෘත් සංඥා වන බැවින්, ‘කත්තරි කිත’ යන්නෙන් කර්තෘකාරකයෙහි ම වෙයි. ඉන්පසු කාරිත සංඥාව ද, ‘ණ්’ ලෝපය සහ වෘද්ධිය ද වෙති.

570. Anakā yuṇvūnaṃ.

570. ‘යු, ණ්වු’ ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් ‘අන, අක’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Yuṇvuiccetesaṃ paccayānaṃ ana akaiccete ādesā hontīti akādeso. Sesaṃ kumbhakārasaddasamaṃ, rathakārako. Tathā annaṃ dadātīti annadāyako, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akārassa ikāro, annadāyikā kaññā, annadāyakaṃ kulaṃ. Lokaṃ netīti lokanāyako, vineti satteti vināyako, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso.

‘යු, ණ්වු’ යන මේ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘අන, අක’ යන ආදේශයෝ වෙති යනුවෙන් ‘අක’ ආදේශය වේ. ඉතිරි කොටස ‘කුම්භකාර’ ශබ්දය හා සමාන වේ, (එනම්) ‘රථකාරකෝ’ (රථ සාදන්නා) වේ. එසේම අන්නය (ආහාරය) දෙයි යන අර්ථයෙන් ‘අන්නදායකෝ’ (ආහාර දෙන්නා) වේ, ‘ආකාරන්තානමායෝ’ යන්නෙන් ‘ආය’ ආදේශය වේ. ‘ඉත්ථියමතෝ ආපච්චයෝ’ යන්නෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘තේසු වුද්ධී’ ආදී සූත්‍රයෙන් අකාරයට ඉකාරය ද වී, ‘අන්නදායිකා’ (ආහාර දෙන) කන්‍යාව, ‘අන්නදායකං’ (ආහාර දෙන) කුලය වේ. ලෝකය මෙහෙයවයි (පමුණුවයි) යන අර්ථයෙන් ‘ලෝකනායකෝ’ (ලෝකනායක) වේ, සත්වයන් හික්මවයි යන අර්ථයෙන් ‘විනායකෝ’ (විනායක) වේ, ‘තේ ආවායා කාරිතේ’ යන්නෙන් ‘ආය’ ආදේශය වේ.

Akammūpapade karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ. Dadātīti dāyako, dāyikā, dāyakaṃ. Netīti nāyako, nāyikā, nāyakaṃ. Bhagavato ovādānusāsaniṃ asuṇi, suṇāti, suṇissatīti vā sāvako, sāvikā, āvādeso. Lunātīti lāvako. Pu pavane, punātīti pāvako, bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako, upāsikā. Gaṇhātīti gāhako.

අකර්ම උපපදයක් ඇති කල්හි කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කාරකෝ’ (කරන්නා), ‘කාරිකා’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘කාරකං’ (නපුංසක ලිංග) වේ. දෙයි යන අර්ථයෙන් ‘දායකෝ’ (දායකයා), ‘දායිකා’ (දායිකාව), ‘දායකං’ (දායක කුලය ආදිය) වේ. පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් ‘නායකෝ’ (නායකයා), ‘නායිකා’ (නායිකාව), ‘නායකං’ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාද අනුශාසනා ඇසුවේ ය, අසයි, අසන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘sāvako’ (ශ්‍රාවකයා), ‘sāvikā’ (ශ්‍රාවිකාව) වේ, (මෙහි) ‘අව්’ ආදේශය වේ. කපයි යන අර්ථයෙන් ‘ලාවකෝ’ (කපන්නා) වේ. ‘පූ’ ධාතුව පිරිසිදු කිරීමෙහි වැටේ; පිරිසිදු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පාවකෝ’ (ගින්න) වේ. වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘භාවකෝ’ (උපදවන්නා) වේ. ඇසුරු කරයි (වදී) යන අර්ථයෙන් ‘උපාසකෝ’ (උපාසකයා), ‘උපාසිකා’ (උපාසිකාව) වේ. ගනියි යන අර්ථයෙන් ‘ගාහකෝ’ (ගන්නා/ග්‍රාහකයා) වේ.

Pacatīti pācako. Ayaji, yajati, yajissatīti vā yājako. Ettha hi ‘‘kagā cajāna’’nti cajānaṃ kagatte sampatte –

පිසෙයි (උයයි) යන අර්ථයෙන් ‘පාචකෝ’ (පිසින්නා) වේ. යාග කළේ ය, යාග කරයි, යාග කරන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘යාජකෝ’ (යාග කරන්නා) වේ. මෙහිදී ‘කගා චජානං’ යන්නෙන් ‘ච, ජ’ යන්නට ‘ක, ග’ බව (ආදේශය) ලැබුණු කල්හි –

571. Na [Pg.354] kagattaṃ cajā ṇvumhi.

571. ‘ණ්වු’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ච, ජ’ යන්නට ‘ක, ග’ බව නොවේ.

Dhātvantabhūtā cakārajakārā kakāra gakārattaṃ nāpajjante ṇvuppaccaye pareti paṭisiddhattā na bhavati.

ණ්වු ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ධාතු කෙළවර වූ චකාර-ජකාරයෝ කකාර-ගකාර බවට නොපැමිණෙති යනුවෙන් තහනම් කරන ලද බැවින් (එම ආදේශය) සිදු නොවේ.

Jana janane, janetīti janako, janikā, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti. Evaṃ khanatīti khanako, sametīti samako, gametīti gamako, dametīti damako, ahani, hanti, hanissatīti vā vadhako, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, hantīti yātako, ‘‘hanassa ghāto’’ti ṇvumhi ghātādeso, gāvo hanatīti goghātako, rundhatīti rundhako, niggahītāgamo, saṃyogantattā na vuddhi hoti. Evaṃ bhuñjatīti bhuñjako, kiṇātīti kāyako, pāletīti pālako, pūjetīti pūjako.

‘ජන’ ධාතුව උපදවන අර්ථයෙහි වැටේ; උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘ජනකෝ’ (පියා), ‘ජනිකා’ (මව) වේ, ‘ඝටාදීනං වා’ යන සූත්‍රයෙහි ‘වා’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් (මෙහි) වෘද්ධිය නොවේ. මෙසේ කනියි යන අර්ථයෙන් ‘ඛනකෝ’ (කනින්නා), සංසිඳුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සමකෝ’ (සංසිඳුවන්නා), පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් ‘ගමකෝ’ (පමුණුවන්නා), දමනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘දමකෝ’ (දමනය කරන්නා) වේ. නැසුවේ ය, නසයි, නසන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘වධකෝ’ (වධකයා) වේ, ‘වධෝ වා සබ්බත්ථ’ යන්නෙන් ‘හන්’ ධාතුවට ‘වධ’ ආදේශය වේ. නසයි යන අර්ථයෙන් ‘ඝාතකෝ’ (පෙළෙහි ‘යාතකෝ’ යනු ලිපි දෝෂයකි) වේ, ‘හනස්ස ඝාතෝ’ යන්නෙන් ණ්වු ප්‍රත්‍යයෙහිදී ‘ඝාත’ ආදේශය වේ. ගවයන් නසයි යන අර්ථයෙන් ‘ගෝඝාතකෝ’ (ගවයන් මරන්නා) වේ. අවුරයි යන අර්ථයෙන් ‘රුන්ධකෝ’ (අවුරන්නා) වේ, (මෙහි) නිග්ගහීත ආගමය වේ, සංයෝගාන්ත බැවින් වෘද්ධිය සිදු නොවේ. මෙසේ අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් ‘භුඤ්ජකෝ’ (අනුභව කරන්නා), මිලදී ගනියි යන අර්ථයෙන් ‘කායකෝ’ (මිලදී ගන්නා), පාලනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පාලකෝ’ (පාලකයා), පූජා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පූජකෝ’ (පූජකයා) වේ.

572. Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca.

572. නුදාදී ධාතූන්ගෙන් ද, කාරිත සහිත ධාතූන්ගෙන් ද පර වූ ‘යු, ණ්වු’ ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් ‘අන, ආනන, අක, ආනනක’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Nudādīhi dhātūhi, sakāritehi ca dhātūhi paresaṃ yuṇvuppaccayānaṃ yathākkamaṃ ana ānana aka ānanakaiccete ādesā honti.

නුදාදී ධාතූන්ගෙන් ද, කාරිත ප්‍රත්‍යය සහිත ධාතූන්ගෙන් ද පර වූ ‘යු, ණ්වු’ ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් ‘අන, ආනන, අක, ආනනක’ යන මේ ආදේශයෝ වෙති.

Ettha hi –

මෙහිදී –

Sakāritehi yuṇvūnaṃ, kāriyassa vidhānato;

Kiccakitthambhavo dhātu-ppaccayehipi vediyo.

කාරිත ප්‍රත්‍ය සහිත ධාතූන්ගෙන් පර වූ යු, ණ්වු ප්‍රත්‍යයන්ගේ කාර්යය විධානය කිරීමෙන්, කෘත්‍යය ද මෙසේම ධාතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද දත යුතු ය.

Nuda khepe papubbo, panudi, panudati, panudissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nudissa dīgho, panūdako.

‘නුද’ ධාතුව ප්‍රක්ෂේපණයෙහි (දුරුකිරීමෙහි) වැටේ, ‘ප’ උපසර්ගය පෙරටුව, දුරු කළේ ය, දුරු කරයි, දුරු කරන්නේ ය යන අර්ථයෙහි ‘ණ්වු’ ප්‍රත්‍යය වේ, එයට මෙයින් ‘අක’ ආදේශය වේ, ‘ක්වචි ධාතු’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘නුද’ හි (උකාරය) දීර්ඝ වී ‘පනූදකෝ’ (දුරුකරන්නා) වේ.

Sūda [Pg.355] paggharaṇe, sūdatīti sūdako. Ñā avabodhane, aññāsi, jānāti, jānissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassānena ānanakādeso, ‘‘ñāssa jājaṃnā’’ti jādeso, saralopādi, jānanako.

"සූද" යන්න වැගිරීම් (වැගිරෙනවා) යන අර්ථයේ වැටේ, වැගිරෙන්නේ යම් සේද හේ "සූදක" (පිටතට ගලායන, සූදකයා) නම් වේ. "ඤා" යන්න අවබෝධය (දැනගැනීම) යන අර්ථයේ වැටේ; "අඤ්ඤාසි" (දැනගත්තේය), "ජානාති" (දැනගනියි), "ජානිස්සති" (දැනගන්නේය) යන අර්ථයන්හි ණ්වු ප්‍රත්‍යය වේ. (ණ්වු ප්‍රත්‍යයට) මෙයින් (සූත්‍රයෙන්) "ආනනක" ආදේශය ද, "ඤාස්ස ජාජංනා" යන්නෙන් (ඤා ධාතුවට) "ජා" ආදේශය ද, ස්වර ලෝප ආදියෙන් "ජානනක" (දන්නා තැනැත්තා) යන්න සිද්ධ වේ.

Sakāritehi pana āṇa pesane, āṇāpesi, āṇāpeti, āṇāpessatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, saralopādi, āṇāpako, saññāpetīti saññāpako, sañjānanako, ettha ānanakādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kāritalopo. Tathā dāpetīti dāpako, ‘‘anakā yuṇvūna’’nti akādeso, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako, kārāpetīti kārāpako, kārāpikā iccādi.

කාරිත (ප්‍රේරණ ක්‍රියා) ප්‍රත්‍යයන් සහිත වූ කල වනාහි, "ආණ" යන්න අණ කිරීම් අර්ථයේ වැටේ; "ආණාපේසි" (අණ කළේය), "ආණාපේති" (අණ කරයි), "ආණාපෙස්සති" (අණ කරන්නේය) යන අර්ථයන්හි "සබ්බතෝ ණ්වුත්වාවී වා" යන්නෙන් ණ්වු ප්‍රත්‍යය වේ. එයට මෙයින් (සූත්‍රයෙන්) "අක" ආදේශය ද, ස්වර ලෝප ආදියෙන් "ආණාපක" (අණ කරන්නා) යන්න ද සිද්ධ වේ. "සඤ්ඤාපේති" (හඳුන්වා දෙයි) යන අර්ථයෙන් "සඤ්ඤාපක", "සඤ්ජානනක" (හඳුනාගන්නා) වේ; මෙහි "ආනනක" ආදේශය ද, "ක්වචි ධාතූ" ආදී සූත්‍රයෙන් කාරිත ලෝපය ද වේ. එසේම "දාපේති" (දෙවයි) යන අර්ථයෙන් "දාපක" (දෙවන්නා) වේ, "අනකා yuණ්වූනං" යන්නෙන් "අක" ආදේශය වේ. "පතිට්ඨාපේති" (පිහිටුවයි) යන අර්ථයෙන් "පතිට්ඨාපක" (පිහිටුවන්නා) ද, "නිබ්බානං සම්පාපේති" (නිවන් පමුණුවයි) යන අර්ථයෙන් "නිබ්බානසම්පාපක" (නිවන් පමුණුවන්නා) ද, "කාරාපේති" (කරවයි) යන අර්ථයෙන් "කාරාපක" (කරවන්නා), ස්ත්‍රී ලිංගයේ "කාරාපිකා" ආදිය සිද්ධ වේ.

Tuppaccaye akāsi, karoti, karissatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti tuppaccayo, so ca kitasaññattā ṇvuppaccayo viya sabbattha kattariyeva bhavati.

තු ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, "අකාසි" (කළේය), "කරෝති" (කරයි), "කරිස්සති" (කරන්නේය) යන අර්ථයන්හි "සබ්බතෝ ණ්වුත්වාවී වා" යන්නෙන් තු ප්‍රත්‍යය වේ; එය ද කෘත් සංඥා ඇති බැවින් ණ්වු ප්‍රත්‍යය මෙන් හැම තැනකදීම කර්තෘ අර්ථයෙහි ම වෙයි.

‘‘Antassā’’ti vattate.

"අන්තස්ස" (අන්තයට) යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

573. Karassa ca tattaṃ tusmiṃ.

573. "තු" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "කර" ධාතුවේ (අන්තයට) "ත" භාවය (තකාරාදේශය) වේ.

Karaiccetassa dhātussa antassa rakārassa takārattaṃ hoti tuppaccaye pare. Casaddena bharādīnañca, tato nāmamiva kate syādyuppatti, ‘‘satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā’’ti āttaṃ, silopo, tassa kattā takkattā, chaṭṭhīsamāso. Tathā bharatīti bhattā.

"කර" යන මෙම ධාතුවේ අන්තිම "ර" කාරයට "තු" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ත" කාරය වේ. (සූත්‍රයේ ඇති) "ච" ශබ්දයෙන් "භර" ආදී ධාතූන්ට ද (තකාරාදේශය) වේ. ඉන්පසු නාම පදයක් මෙන් කළ කල්හි "සි" ආදී විභක්ති උත්පත්තිය ද, "සත්ථුපිතාදීනමා සිස්මිං සිලෝපෝ ච" යන්නෙන් "ආ" කාරය (දීර්ඝය) සහ "සි" ලෝපය ද වේ. (එයින්) "කත්තා" (කරන්නා), "තක්කත්තා" (එය කරන්නා) - මෙය ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයකි. එසේම "භරති" (දරයි/පෝෂණය කරයි) යන අර්ථයෙන් "භත්තා" (දරන්නා/හිමියා) වේ.

Hara haraṇe, haratīti hattā, bhindatīti bhettā, bheditā vā, chindatīti chettā, dadātīti dātā, bhojanassa dābhā bhojanadātā, sandahatīti sandhātā, avaci, vacati[Pg.356], vakkhatīti vā vattā, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, bhuñjatīti bhottā, abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā bujjhitā, yakārikārāgamā, jānātīti ñātā, jinātīti jetā, suṇātīti sotā, gaṇhātīti gahetā, bhavatīti bhavitā, saratīti saritā, gacchatīti gantā. ‘‘Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na’’iti dhātvantassa nattaṃ. Evaṃ khanatīti khantā, hanatīti hantā, maññatīti mantā, pāletīti pāletā, pālayitā.

"හර" යන්න හැරගැනීම (ගෙන යාම) අර්ථයේ වැටේ, "හරති" (ගෙනයයි) යන අර්ථයෙන් "හත්තා" (ගෙනයන්නා) ද, "භින්දති" (බිඳියි) යන අර්ථයෙන් "භෙත්තා" හෝ "භේදිතා" (බිඳින්නා) ද, "ඡින්දති" (කපයි) යන අර්ථයෙන් "ඡෙත්තා" (කපන්නා) ද, "දදාති" (දෙයි) යන අර්ථයෙන් "දාතා" (දෙන්නා) ද, "භෝජනස්ස දාතා" (භෝජන දායකයා) යන්නෙන් "භෝජනදාතා" ද, "සන්දහති" (සන්ධානය කරයි/ගළපයි) යන අර්ථයෙන් "සන්ධාතා" (ගළපන්නා) ද, "අවචි" (කීවේය), "වචති" (කියයි), "වක්ඛති" (කියන්නේය) යන අර්ථයෙන් "වත්තා" (කියන්නා) ද, "භුජාදීනමන්‍තෝ නෝ ද්වි චා" යන්නෙන් ධාතු අන්ත ලෝපය හා ද්විත්වය ද ලැබී, "භුඤ්ජති" (අනුභව කරයි) යන අර්ථයෙන් "භොත්තා" (අනුභව කරන්නා) ද වේ. "අබුජ්ඣි" (අවබෝධ කළේය), "බුජ්ඣති" (අවබෝධ කරයි), "බුජ්ඣිස්සති" (අවබෝධ කරන්නේය) යන අර්ථයන්ගෙන්, "ය" කාරය හා "ඉ" කාර ආගමය ලැබී "බුජ්ඣිතා" (අවබෝධ කරන්නා) ද, "ජානාති" (දැනගනියි) යන අර්ථයෙන් "ඤාතා" (දන්නා තැනැත්තා) ද, "ජිනාති" (දිනයි) යන අර්ථයෙන් "ජේතා" (දිනන්නා) ද, "සුණාති" (අසයි) යන අර්ථයෙන් "සෝතා" (අසන්නා) ද, "ගණ්හාති" (ගනියි) යන අර්ථයෙන් "ගහේතා" (ගන්නා) ද, "භවති" (වෙයි) යන අර්ථයෙන් "භවිතා" (වන්නා) ද, "සරති" (සිහි කරයි) යන අර්ථයෙන් "සරිතා

Kārite bhāvetīti bhāvetā, bhāvayitā. Evaṃ sāretā, sārayitā, dāpetā, dāpayitā, hāpetā, hāpayitā, nirodhetā, nirodhayitā, bodhetā, bodhayitā, ñāpetā, ñāpayitā, sāvetā, sāvayitā, gāhebhā, gāhayitā, kāretā, kārayitā, kārāpetā, kārāpayitā iccādi.

කාරිත ප්‍රත්‍යයේදී, "භාවේති" (වඩයි/සිදුකරයි) යන අර්ථයෙන් "භාවේතා", "භාවයිතා" (වඩන්නා) වේ. මෙසේ "සාරේතා", "සාරයිතා" (සිහිපත් කරවන්නා), "දාපේතා", "දාපයිතා" (දෙවන්නා), "හාපේතා", "හාපයිතා" (පිරිහෙළන්නා), "නිරෝධේතා", "නිරෝධයිතා" (නිරුද්ධ කරන්නා), "බෝධේතා", "බෝධයිතා" (අවබෝධ කරවන්නා), "ඤාපේතා", "ඤාපයිතා" (දන්වන්නා), "සාවේතා", "සාවයිතා" (ඇස්වන්නා/ශ්‍රවණය කරවන්නා), "ගාහේතා", "ගාහයිතා" (ගන්වන්නා), "කාරේතා", "කාරයිතා" (කරවන්නා), "කාරාපේතා", "කාරාපයිතා" (කරවන්නා) ආදී වශයෙන් සිද්ධ වේ.

Āvīpaccaye disa pekkhane, bhayaṃ apassi, passati, passissatīti vā atthe āvīpaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā disassa dassādeso, bhayadassāvī, bhayadassāvino iccādi daṇḍīva neyyaṃ. Itthiyaṃ bhayadassāvinī. Napuṃsake bhayadassāvi cittaṃ.

"ආවී" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, "disa" යන්න දැකීම අර්ථයේ වැටේ; "භයං අපස්සි" (බිය දැක්කේය), "පස්සති" (දකියි), "පස්සිස්සති" (දකින්නේය) යන අර්ථයන්හි "ආවී" ප්‍රත්‍යය වේ. "ක්වචි ධාතූ" ආදී සූත්‍රයෙන් "දිස" ධාතුවට "දස්ස" ආදේශය ලැබී "භයදස්සාවී" (බිය දකින්නා) යන්න ද, බහු වචනයේ "භයදස්සාවිනෝ" ආදී වශයෙන් "දණ්ඩී" ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි දත යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංගයේ "භයදස්සාවිනී" ද, නපුංසක ලිංගයේ "භයදස්සාවි චිත්තං" ද වේ.

Sāsa anusiṭṭhimhi, sadevakaṃ lokaṃ diṭṭhadhammikādivasena sāsatīti atthe –

"සාස" යන්න අනුශාසනා කිරීම් අර්ථයේ වැටේ; දෙවියන් සහිත ලෝකයාට මෙලොව පරලොව ආදී වශයෙන් අනුශාසනා කෙරේ යන අර්ථයේදී -

574. Sāsādīhi ratthu.

574. "සාසාදීහි රත්ථු" (සාස ආදී ධාතූන්ගෙන් රත්ථු ප්‍රත්‍යය වේ).

Sāsaiccevamādīhi dhātūhi ratthuppaccayo hoti.

"සාස" යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් "රත්ථු" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Ramhi ranto rādi no’’ti rādilopo, saralopādi, nāmabyapadeso, syādyuppatti, āttaṃ, silopo. Satthā, satthāro.

"රම්හි රන්තෝ රාදි නෝ" යන්නෙන් (රකාරය පර වූ කල්හි) "ර" ආදී ලෝපය ද, ස්වර ලෝප ආදිය ද, නාම සංඥාව ද, "සි" ආදී විභක්ති උත්පත්තිය ද, "ආ" කාරය (දීර්ඝය) හා "සි" ලෝපය ද සිද්ධ වේ. (එයින්) "සත්ථා" (ශාස්තෘවරයා), බහු වචනයේ "සත්ථාරෝ" (ශාස්තෘවරු) යන්න සිද්ධ වේ.

Pā rakkhaṇe, puttaṃ pātīti atthe –

"පා" යන්න රැකීම අර්ථයේ වැටේ, පුත්‍රයා රකියි යන අර්ථයේදී -

575. Pādito [Pg.357] ritu.

575. "පාදිතෝ රිතු" (පා ආදී ධාතූන්ගෙන් රිතු ප්‍රත්‍යය වේ).

Pāiccevamādito dhātuggaṇato rituppaccayo hoti, rādilopo saralopādi. Pitā. Dhara dhāraṇe, mātāpitūhi dharīyatīti dhītā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa dīgho.

"පා" යන මේ ආදී ධාතු ගණවලින් "රිතු" ප්‍රත්‍යය වෙයි, "ර" ආදී ලෝපය ද ස්වර ලෝප ආදිය ද වේ. (එයින්) "පිතා" (පියා) යන්න සිද්ධ වේ. "ධර" යන්න දැරීම (දරනවා) අර්ථයේ වැටේ, මව්පියන් විසින් දරනු ලැබේ (පෝෂණය කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් "ධීතා" (දියණිය) යන්න වේ; "ක්වචි ධාතූ" ආදී සූත්‍රයෙන් "ඉ" කාරය දීර්ඝ වේ.

Māna pūjāyaṃ, dhammena puttaṃ mānetīti atthe –

"මාන" යන්න පිදීම (පූජා කිරීම, සැලකීම) අර්ථයේ වැටේ, ධර්මානුකූලව පුත්‍රයාට සලකයි (පුදයි) යන අර්ථයේදී -

576. Mānādīhi rātu.

576. "මානාදීහි රාතු" (මාන ආදී ධාතූන්ගෙන් රාතු ප්‍රත්‍යය වේ).

Māna bhāsaiccevamādīhi dhātūhi rātuppaccayo hoti, rādilopo, mātā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, pubbe bhāsatīti bhātā iccādi.

"මාන", "භාස" යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් "රාතු" ප්‍රත්‍යය වෙයි, "ර" ආදී ලෝපය ද වේ, (එයින්) "මාතා" (මව) යන්න සිද්ධ වේ. "භාස" යන්න පැහැදිලි වචනයෙන් කතා කිරීම අර්ථයේ වැටේ, පෙර (පළමුව) කතා කරයි යන අර්ථයෙන් "භාතා" (සහෝදරයා) ආදිය වේ.

Visa pavesane papubbo, pāvisi, pavisati, pavisissatīti vā atthe –

"ප" උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති "විස" යන්න ඇතුල්වීම අර්ථයේ වැටේ; "පාවිසි" (ඇතුල් වූයේය), "පවිසති" (ඇතුල් වෙයි), "පවිසිස්සති" (ඇතුල් වන්නේය) යන අර්ථයන්හි -

577. Visa ruja padādito ṇa.

577. "විස රුජ පදාදිතෝ ණ" (විස, රුජ, පද ආදී ධාතූන්ගෙන් ණ ප්‍රත්‍යය වේ).

Visa ruja padaiccevamādīhi dhātūhi paro ṇappaccayo hotīti ṇappaccayo. So ca kitasaññattā kattari bhavati, kāritabyapadesaṇalopa vuddhiyo, paveso.

"විස", "රුජ", "පද" යන මේ ආදී ධාතූන්ට පරව "ණ" ප්‍රත්‍යය වෙයි, මෙසේ "ණ" ප්‍රත්‍යය වේ. එය ද කෘත් සංඥා ඇති බැවින් කර්තෘ අර්ථයෙහි වෙයි, කාරිත ව්‍යපදේශ, "ණ" ලෝපය සහ වෘද්ධිය වී "පවේසෝ" (පිවිසීම) යන්න සිද්ධ වේ.

Tathā ruja roge, aruji, rujati, rujissatīti vā rogo, ‘‘kagācajāna’’nti jakārassa gakāro, uppajjatīti uppādo. Phusa phusane, aphusi, phusati, phusissati, phusanti vā tena sampayuttāti phasso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā phusassa phasso, saṃyogantattā na vuddhi. Bhavatīti bhāvo. Uca samavāye, ucatīti oko, cakārassa kakāro. Aya gatimhi, ayi, ayati, ayissati, ayati vā itoti āyo. Budha avagamane, sammā bujjhatīti sambodho, āharatīti [Pg.358] āhāro, upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto’’ti ghātādeso.

එසේම "රුජ" යන්න රෝග අර්ථයේ (පීඩා කිරීමේ) වැටේ, "අරුජි" (පීඩා කළේය), "රුජති" (පීඩා කරයි), "රුජිස්සති" (පීඩා කරන්නේය) යන අර්ථයෙන් "රෝගෝ" (රෝගය) යන්න සිද්ධ වේ; "කගාචජානං" යන්නෙන් "ජ" කාරයට "ග" කාරය වේ. "උප්පජ්ජති" (උපදියි) යන අර්ථයෙන් "උප්පාදෝ" (උපත) වේ. "ඵුස" යන්න ස්පර්ශ කිරීම් අර්ථයේ වැටේ; "අඵුසි" (ස්පර්ශ කළේය), "ඵුසති" (ස්පර්ශ කරයි), "ඵුසිස්සති" (ස්පර්ශ කරන්නේය), නැතහොත් එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙත් යන අර්ථයෙන් "ඵස්සෝ" (ස්පර්ශය) යන්න සිද්ධ වේ; "ක්වචි ධාතූ" ආදී සූත්‍රයෙන් "ඵුස" යන්නට "ඵස්ස" ආදේශය ලැබෙන අතර, සංයෝගාන්ත බැවින් වෘද්ධිය නොවේ. "භවති" (වෙයි) යන අර්ථයෙන් "භාවෝ" (ස්වභාවය/පැවැත්ම) වේ. "උච" යන්න එක්වීම අර්ථයේ වැටේ, "උචති" (එක්වෙයි/වසයි) යන අර්ථයෙන් "ඕකෝ" (නිවස) වේ, "ච" කාරයට "ක

Ranja rāge, ranjatīti atthe ṇappaccayo.

"රඤ්ජ" යන්න ඇල්ම (රාගය) අර්ථයේ වැටේ, "රඤ්ජති" (ඇලෙයි) යන අර්ථයෙහි "ණ" ප්‍රත්‍යය වේ.

578. Niggahīta saṃyogādi no.

578. "නිග්ගහීත සංයෝගාදි නෝ" (සංයෝගයට මුලින් වූ නකාරයට නිග්ගහීතය වේ).

Saṃyogasmiṃ ādibhūto nakāro niggahītamāpajjate. Niggahītassa vaggantattaṃ, jakārassa gattaṃ, raṅgo.

සංයෝගයෙහි මුලින් වූ "න" කාරය නිග්ගහීත බවට (අනුස්වාර බවට) පැමිණේ. නිග්ගහීතයට වර්ගාන්ත භාවය ද (සංයෝගයේ මුලින් වූ න කාරයට ඞ කාරය ද), "ජ" කාරයට "ග" කාරය ද වී "රඞ්ගෝ" (රංගය/සායම්/රඟමඬල) යන්න සිද්ධ වේ.

579. Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu.

579. "ණම්හි රඤ්ජස්ස ජෝ භාවකරණේසු" (ණ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, භාව සහ කරණ අර්ථයන්හි රඤ්ජ ධාතුවෙහි ජකාරාදේශය වේ).

Ranjaiccetassa dhātussa antabhūtassa njassa jakārādeso hoti bhāvakaraṇaiccetesvatthesu vihite ṇakāravatippaccaye pare.

"රඤ්ජ" යන මෙම ධාතුවේ අන්තයෙහි වූ "ඤ්ජ" යන්නට, භාව සහ කරණ යන අර්ථයන්හි පනවන ලද, "ණ" කාරය සහිත ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ජ" කාර ආදේශය වෙයි.

Ettha hi –

මෙහි වනාහි (මෙසේ දැක්වේ) -

Ṇamhi ranjassa karaṇe, jādesassa vidhānato;

Akattaripi viññeyyo, kārake ṇassa sambhavoti.

"ණ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල, කරණ අර්ථයෙහි 'රඤ්ජ' ධාතුවට 'ජ' කාර ආදේශය විධාන කිරීමෙන්; කර්තෘ නොවන අනෙකුත් කාරකයන්හි ද 'ණ' ප්‍රත්‍යය ඇතිවීම සිදුවන බව දත යුතුය" යනුයි.

Ranjanti anenāti rāgo, rañjīyati anenāti vā rāgo, sayaṃ rañjatītipi rāgo. ‘‘Ṇamhi ranjassa jo’’ti yogavibhāgena jakāro. Pajjate anenāti pādo, patujjate anenāti patodo, jarīyati anenāti jāro. Evaṃ dāro. Tathā kammādīsu, bhujjatīti bhogo. Evaṃ bhāgo, bhāro, labbhatīti lābho, voharīyatīti vohāro, dīyatīti dāyo, vihaññati etasmāti vighāto, viharanti etthāti vihāro, āramanti etasminti ārāmo. Evaṃ papāto iccādi.

මොහුගෙන් (යමකින්) ඇලෙත්ද ඒ "රාගෝ" (රාගය/පාට) නම් වේ, නැතහොත් මොහුගෙන් ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ද "රාගෝ" වේ, තෙමේම ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ද "රාගෝ" වේ. "ණම්හි රඤ්ජස්ස ජෝ" යන යෝග විභාගයෙන් "ජ" කාරය (වේ). මෙයින් යනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් "පාදෝ" (පාදය) ද, මෙයින් පොලඹවනු ලැබේ (කෙටෙනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් "පතෝදෝ" (කේතාලය/කසය) ද, මෙයින් ක්ෂය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් "ජාරෝ" (සොර සැමියා) ද වේ. මෙසේ "දාරෝ" (බිරිඳ) ද වේ. එසේම කර්ම ආදී අර්ථයන්හි, අනුභව කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් "භෝගෝ" (භෝගය) වේ. මෙසේ "භාගෝ" (කොටස), "භාරෝ" (බර), ලැබිය යුතුය යන අර්ථයෙන් "ලාභෝ" (ලාභය), ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් "වෝහාරෝ" (ව්‍යවහාරය), දෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් "දායෝ" (දායාදය), මෙයින් විනාශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් "විඝාතෝ" (විනාශය), මෙහි වසති යන අර්ථයෙන් "විහාරෝ" (විහාරය/වාසස්ථානය), මෙහි ඇලෙති යන අර්ථයෙන් "ආරාමෝ" (ආරාමය/උයන) වේ. මෙසේ "පපාතෝ" (හෙළ) ආදිය ද වේ.

‘‘Ṇa’’iti vattate.

"ණ" යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

580. Bhāve ca.

580. "භාවේ ච" (භාව අර්ථයෙහි ද ණ ප්‍රත්‍යය වේ).

Bhāvatthe bhāvābhidheyye dhātūhi ṇappaccayo hoti. Bhūyate, bhavanaṃ vā bhāvo, paccate, pacanaṃ vā pāko, ‘‘kagā cajāna’’nti kādeso.

භාවාර්ථය ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි ධාතූන්ගෙන් "ණ" ප්‍රත්‍යය වෙයි. පැවැත්ම හෝ වීම යන අර්ථයෙන් "භාවෝ" (ස්වභාවය/පැවැත්ම) ද, පිසීම යන අර්ථයෙන් "පාකෝ" (පැසීම/පිසීම) ද වේ; "කගා චජානං" යන්නෙන් "ච" කාරයට "ක" කාරය වේ.

Sica paggharaṇe, secanaṃ seko. Suca soke, socanaṃ soko. Caja hānimhi, acajjittha, cajjate, cajjissate, cajanaṃ vā cāgo. Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjittha, ijjate, ijjissate, yajanaṃ vā yāgo, yuñjanaṃ yogo. Bhaja sevāyaṃ, abhajjittha, bhajjate, bhajjissate, bhajanaṃ vā bhāgo, arajjittha, rajjate, rajjissate, rajanaṃ vā rāgo, jassa gakāro.

‘සිච’ ධාතුව වැගිරීමෙහි (වැගිරීම් අර්ථයෙහි) වේ, ‘සෙචන’ (වැගිරීම්) යනු ‘සෙක’ යි. ‘සුච’ ධාතුව ශෝකයෙහි වේ, ‘සොචන’ (ශෝක කිරීම) යනු ‘සෝක’ යි. ‘චජ’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි වේ, ‘අචජ්ජිත්ථ’ (අත්හළේය), ‘චජ්ජතෙ’ (අත්හරිනු ලැබේ), ‘චජ්ජිස්සතෙ’ (අත්හරිනු ලබන්නේය), ‘චජන’ (අත්හැරීම) හෝ ‘චාග’ (ත්‍යාගය) වේ. ‘යජ’ ධාතුව දේව පූජා, එක්වීම (සංගතිකරණය) සහ දානයෙහි වේ, ‘ඉජ්ජිත්ථ’ (පිදුණේය), ‘ඉජ්ජතෙ’ (පුදනු ලැබේ), ‘ඉජ්ජිස්සතෙ’ (පුදනු ලබන්නේය), ‘යජන’ (පිදීම) හෝ ‘යාග’ (යාගය) වේ. ‘යුඤ්ජන’ (යෙදීම) යනු ‘යෝග’ යි. ‘භජ’ ධාතුව සේවනයෙහි වේ, ‘අභජ්ජිත්ථ’ (සේවනය කළේය), ‘භජ්ජතෙ’ (සේවනය කරනු ලැබේ), ‘භජ්ජිස්සතෙ’ (සේවනය කරනු ලබන්නේය), ‘භජන’ (සේවනය) හෝ ‘භාග’ (කොටස) වේ. ‘අරජ්ජිත්ථ’ (ඇලුනේය), ‘රජ්ජතෙ’ (ඇලෙන්නේය), ‘රජ්ජිස්සතෙ’ (ඇලෙන්නේය), ‘රජන’ (ඇලීම) හෝ ‘රාග’ (රාගය) වේ. (මෙහි) ‘ජ’ යන්නට ‘ග’ කාරය වේ.

Daha bhasmīkaraṇe, pariḍayhittha, pariḍayhati, pariḍayhissati, pariḍayhanaṃ vāti atthe ṇappaccayo.

‘දහ’ ධාතුව අළු කිරීමෙහි (දැවීමෙහි) වේ. ‘පරිඩය්හිත්ථ’ (හාත්පසින් දැවුණේය), ‘පරිඩය්හති’ (හාත්පසින් දැවෙයි), ‘පරිඩය්හිස්සති’ (හාත්පසින් දැවෙන්නේය), ‘පරිඩය්හන’ (හාත්පසින් දැවීම) යන අර්ථයන්හි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Ṇamhi, vā’’ti ca vattate.

‘ණම්හි’ (ණ ප්‍රත්‍යයෙහි) සහ ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

581. Dahassa do laṃ.

581. ‘දහ’ ධාතුවෙහි ‘ද’ කාරයට ‘ළ’ කාරය වෙයි.

Dahaiccetassa dhātussa dakāro lattamāpajjate ṇappaccaye pare vā. Pariḷāho, paridāho. Bhanja avamaddane, bhañjanaṃ bhaṅgo. Sanja saṅge, sañjanaṃ saṅgo, nassa niggahītaṃ.

‘දහ’ යන මෙම ධාතුවෙහි ‘ද’ කාරය ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ළ’ භාවයට පැමිණේ. (එයින්) ‘පරිළාහ’ (තැවීම්) සහ ‘පරිදාහ’ (දැවීම්) වේ. ‘භඤ්ජ’ ධාතුව මැඩලීමෙහි (පොඩි කිරීමෙහි) වේ, ‘භඤ්ජන’ (මැඩලීම) යනු ‘භංග’ (බිඳීම) යි. ‘සඤ්ජ’ ධාතුව ඇලීමෙහි (සංගයෙහි) වේ, ‘සඤ්ජන’ (ඇලීම) යනු ‘සංග’ යි. (මෙහි) ‘න’ කාරයට නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) වේ.

Paccayehi saṅgamma karīyati, saṅkharīyati tena vāti atthe visarujapadādinā, saṅkharaṇanti atthe ‘‘bhāve cā’’ti vā ṇappaccayo.

ප්‍රත්‍යයන් හා එක්ව කරනු ලැබේ, එමගින් සකස් කරනු ලැබේ (සංඛරීයති) යන අර්ථයෙහි ‘විසරුජපදාදි...’ සූත්‍රයෙන් ද, ‘සංඛරණ’ (සැකසීම) යන භාව අර්ථයෙහි ‘භාවෙ ච’ සූත්‍රයෙන් ද විකල්පයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Ṇamhī’’ti vattate.

‘ණම්හි’ (ණ ප්‍රත්‍යයෙහි) යන්න අනුවර්තනය වේ.

582. Purasamupaparīhi [Pg.360] karotissa khakharā vā tappaccayesu ca.

582. ‘පුර’, ‘සං’, ‘උප’, ‘පරි’ යන උපසර්ගයන්ට පර වූ ‘කරොති’ (කෘ) ධාතුවට ‘ඛ’ සහ ‘ඛර’ යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි, එම ප්‍රත්‍යයන්හි ද (පර වූ කල්හි).

Pura saṃ upa pariiccetehi parassa karotissa dhātussa kha kharaiccete ādesā honti vā tappaccaye, ṇappaccaye ca pare. ‘‘Tappaccayesū’’ti bahuvacananiddesena tuṃ tvādīsupi. Dhātvādesassāpi ṭhānopacārena dhātuvohārato ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, saṅkhāro. Evaṃ parikkhāro, purekkhāro.

‘පුර’, ‘සං’, ‘උප’, ‘පරි’ යන මුලින් දැක්වූ උපසර්ගයන්ට පර වූ ‘කරොති’ ධාතුවට ‘ඛ’ සහ ‘ඛර’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති, එම ප්‍රත්‍යය ද ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද පර වූ කල්හි. ‘තප්පච්චයෙසු’ යන බහුවචන නිර්දේශයෙන් ‘තුං’, ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි ද වෙයි. ධාතු ආදේශයට ද ස්ථානෝපචාරයෙන් ධාතු ව්‍යවහාරය වන බැවින් ‘අසංයොගන්තස්ස වුද්ධි කාරිතෙ’ සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය වී ‘සංඛාර’ (සංස්කාර) සිද්ධ වේ. එමෙන්ම ‘පරික්ඛාර’ (පිරිකර), ‘පුරෙක්ඛාර’ (පෙරටු කිරීම) ද වේ.

Vāti kiṃ? Upakāro.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමකටද? ‘උපකාර’ (උපකාරය) යන්න සඳහාය.

Lubha giddhimhi, lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Dusa appītimhi, dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Muha vecitte, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho iccādi kattukaraṇabhāvesu yathārahaṃ yojetabbaṃ.

‘ලුභ’ ධාතුව දැඩි ආශාවෙහි (ගිජුකමෙහි) වේ. ඔහු ඒ මගින් ලුභ ලබයි (ගිජු වෙයි), නැතහොත් තෙමේම ගිජු වෙයි, නැතහොත් ගිජුවීම පමණක්ම වේද එය ‘ලෝභ’ යි. ‘දුස’ ධාතුව අප්‍රසාදයෙහි (අමනාපයෙහි) වේ. ඔහු ඒ මගින් ද්වේෂ කරයි, නැතහොත් තෙමේම ද්වේෂ කරයි, නැතහොත් ද්වේෂ කිරීම පමණක්ම වේද එය ‘දෝස’ (ද්වේෂය) යි. ‘මුහ’ ධාතුව මුළාවෙහි (වියවුල් බවෙහි) වේ. ඔහු ඒ මගින් මුළා වෙයි, නැතහොත් තෙමේම මුළා වෙයි, නැතහොත් මුළා වීම පමණක්ම වේද එය ‘මෝහ’ (මුළාව) යි. මෙසේ ආදී වශයෙන් කර්තෘ, කරණ, භාව සාධනයන්හි සෑහෙන පරිදි යෙදිය යුතුය.

Gaha upādāne, gayhatīti atthe visarujapadādinā kammani ṇappaccayo.

‘ගහ’ ධාතුව දැඩිව ගැනීමෙහි (උපාදානයෙහි) වේ. ‘ගනු ලැබේ’ (ගය්හති) යන කර්ම අර්ථයෙහි ‘විසරුජපදාදි...’ සූත්‍රයෙන් කර්මකාරකයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

583. Gahassa ghara ṇe vā.

583. ‘ගහ’ ධාතුවට ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ඝර’ ආදේශය වෙයි.

Gahaiccetassa dhātussa gharādeso hoti vā ṇappaccaye pare, saralopādi, gharaṃ, gharāni.

‘ගහ’ යන මෙම ධාතුවට ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ඝර’ ආදේශය වෙයි. ඉන්පසු ස්වර ලෝප ආදිය සිදුවී ‘ඝරං’ (ගෙය), ‘ඝරානි’ (ගෙවල්) යන්න සිද්ධ වේ.

Vāti kiṃ? Gaṇhāti, gahaṇaṃ vā gāho.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමකටද? ‘ගණ්හාති’ (ගනියි), ‘ගහණ’ (ගැනීම) හෝ ‘ගාහ’ (ග්‍රහණය) යන්න සිද්ධ වීම සඳහාය.

Sambhavatīti atthe –

‘සම්භවති’ (හටගනී / උපදී) යන අර්ථයෙහි -

584. Kvi [Pg.361] ca.

584. ‘ක්වි ච’ (ක්වි ප්‍රත්‍යය ද වෙයි).

Sabbadhātūhi kvipaccayo hoti, so ca kitasaññattā kattari bhavati.

සියලු ධාතූන්ගෙන් ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. එය කෘත් සංඥාව ඇති බැවින් කර්තෘ අර්ථයෙහි සිද්ධ වේ.

585. Kvilopo ca.

585. ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යයෙහි සම්පූර්ණයෙන්ම ලෝපය (හැළී යාම) සිදුවේ.

Kvino sabbassa lopo hoti. Kitantattā nāmamiva katvā syādyuppatti, silopo, sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū.

‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යයේ මුළුමනින්ම ලෝපය වෙයි. කෘදන්තයක් වන බැවින් නාම පදයක් මෙන් සලකා ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උත්පත්තිය (සිද්ධාන්තය) සිදුවේ. ‘සි’ ලෝපයෙන් ‘සම්භූ’ (හටගත්තා) යන්න සිද්ධ වේ. මෙසේම ‘විභවති’ (පහළ වෙයි/විශේෂයෙන් පවතී) යන්නෙන් ‘විභූ’ ද, ‘අභිභූ’, ‘සයම්භූ’ (ස්වයංභූ) ද සිද්ධ වේ.

Tathā dhū kampane, sandhunātīti sandhū. Bhā dittimhi, vibhātīti vibhā, pabhātīti pabhā, saha, saṅgamma vā bhanti, bhāsanti vā etthāti sabhā, sahassa sādeso, niggahītalopo ca.

එසේම කම්පනයෙහි වන ‘ධූ’ ධාතුවෙන්, ‘සන්ධුනාති’ (සෙලවෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘සන්ධූ’ වෙයි. දීප්තියෙහි වන ‘භා’ ධාතුවෙන්, ‘විභාති’ (බබළයි) යන අර්ථයෙන් ‘විභා’ ද, ‘පභාති’ (ප්‍රභාවත් වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘පභා’ ද වේ. ‘සහ’ (එකට) හෝ එක්ව (සංගම්ම) මෙහි බබළත්ද (භන්ති, භාසන්ති) එබැවින් ‘සභා’ වෙයි. (මෙහි) ‘සහ’ යන්නට ‘ස’ ආදේශය ද නිග්ගහීත ලෝපය ද සිදුවේ.

Bhujena gacchatīti atthe kvippaccayo.

‘ඇදයෙන් (වක්‍රව) යයි’ (භුජෙන ගච්ඡති) යන අර්ථයෙහි ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

586. Dhātvantassa lopo kvimhi.

586. ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ධාතුවෙහි අග අකුර (ව්‍යඤ්ජනය) ලෝප වේ.

Dhātvantassa byañjanassa lopo hoti kvippaccaye pare. Kvilopo, bhujago. Evaṃ urasā gacchatīti urago, turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti turago, khe gacchatīti khago, vihāyase gacchatīti vihago, vihādeso, na gacchatīti ago, nago.

‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ධාතුවෙහි අග පවතින ව්‍යඤ්ජනය ලෝප වෙයි. ‘ක්වි’ ලෝපය ද වී ‘භුජග’ (පපුවෙන් යන සර්පයා) යන්න සිද්ධ වේ. එසේම ළයෙන් යයි (උරසා ගච්ඡති) යන අර්ථයෙන් ‘උරග’ ද, වහා ඉක්මනින් (තුරං) යයි යන අර්ථයෙන් ‘තුරග’ (අශ්වයා) ද, අහසෙහි යයි (ඛෙ ගච්ඡති) යන අර්ථයෙන් ‘ඛග’ (පක්ෂියා) ද, අහසෙහි යයි (විහායසෙ ගච්ඡති) යන අර්ථයෙන් ‘විහග’ ද වේ (‘විහා’ ආදේශය සමග). නොසැලෙයි (න ගච්ඡති) යන අර්ථයෙන් ‘අග’ හෝ ‘නග’ (කන්ද) සිද්ධ වේ.

Khanu avadhāraṇe saṃpubbo, saṅkhani, saṅkhanati, saṅkhanissatīti vā saṅkho. Ramu kīḷāyaṃ, kuñje ramatīti kuñjaro. Jana janane, kammato jātoti atthe kvippaccayo, dhātvantassa lopādi purimasamaṃ, pañcamītappurisova viseso. Kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ[Pg.362]. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ, attajo putto. Vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo, paṅkajaṃ, jalajaṃ, aṇḍajaṃ, sirajaṃ, sattamīsamāso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, pacchā jāto anujo iccādi.

‘ඛනු’ ධාතුව හෑරීමෙහි (අවධාරණයෙහි) ‘සං’ පූර්වව, ‘සංඛනි’ (සෑරුවේය), ‘සංඛනති’ (හාරයි), ‘සංඛනිස්සති’ (හාරන්නේය) යන අර්ථයෙන් ‘සංඛ’ (හක්ගෙඩිය) වේ. ක්‍රීඩාවෙහි පවතින ‘රමු’ ධාතුවෙන්, ලැහැබෙහි (කුඤ්ජෙ) ක්‍රීඩා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කුඤ්ජර’ (ඇතා) වේ. ඉපදීමෙහි වන ‘ජන’ ධාතුවෙන්, ‘කර්මයෙන් උපන්නේය’ යන අර්ථයෙහි ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ධාතු අග ලෝපය ආදිය පෙර පරිදිම වන අතර, පඤ්චමී තත්පුරුෂ සමාසය වීම මෙහි විශේෂයයි. කර්මයෙන් උපන් විපාකය ‘කම්මජො විපාකො’ ද, කර්මයෙන් උපන් ප්‍රතිසන්ධිය ‘කම්මජා පටිසන්ධි’ ද, කර්මයෙන් උපන් රූපය ‘කම්මජං රූපං’ ද වේ. එලෙසින්ම ‘චිත්තජ’ (සිතින් උපන්), ‘උතුජ’ (උතුවෙන් උපන්), ‘ආහාරජ’ (ආහාරයෙන් උපන්), තමාගෙන් උපන් පුත්‍රයා ‘අත්තජ’ ද වේ. දියෙහි උපන්නේ ‘වාරිජ’ (මත්ස්‍යා) යි. එලෙසින්ම ‘ථලජ’ (ගොඩබිම උපන්), ‘පංකජ’ (මඩෙහි උපන් - නෙළුම), ‘ජලජ’ (දියෙහි උපන්), ‘අණ්ඩජ’ (බිත්තරයෙන් උපන්), ‘සිරජ’ (හිසෙහි උපන් - කෙස්) යනු සප්තමී තත්පුරුෂ සමාසයන්ය. දෙවරක් උපන්නේ ‘ද්විජ’ (කුරුල්ලා/බ්‍රාහ්මණයා) ද, පසුව උපන්නේ ‘අනුජ’ (මලණුවන්) ද ආදී වශයෙන් වේ.

Vida ñāṇe, lokaṃ avedīti atthe kvippaccayo.

දැනීමෙහි (ඥානයෙහි) වන ‘විද’ ධාතුවෙන්, ‘ලෝකය දැනගත්තේය’ (ලෝකං අවේදී) යන අර්ථයෙහි ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Kvimhī’’ti vattate.

‘ක්විම්හි’ (ක්වි ප්‍රත්‍යයෙහි) යන්න අනුවර්තනය වේ.

587. Vidante ū.

587. ‘විදන්තෙ ඌ’ (විද ධාතුවෙහි අගට ‘ඌ’ කාරය පැමිණේ).

Vidadhātuno ante ūkārāgamo hoti kvimhi, kvilopo. Lokavidū.

‘විද’ ධාතුවෙහි අගට ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ඌ’ කාර ආගමය වෙයි, ‘ක්වි’ ලෝපය ද වේ. (එයින්) ‘ලෝකවිදූ’ (ලෝකය දන්නා තැනැත්තා) යන්න සිද්ධ වේ.

Disa pekkhaṇe, imamiva naṃ apassi, passati, passissatīti, ayamiva dissatīti vā atthe kvippaccayo.

බැලීමෙහි (පෙක්ඛණයෙහි) වන ‘දිස’ ධාතුවෙන්, ‘මොහු මෙන් ඔහුව දුටුවේය’, ‘දකියි’, ‘දකින්නේය’ යන අර්ථයෙහි හෝ ‘මොහු මෙන් පෙනෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Dhātvantassa lopo kvimhī’’ti dhātvantalope sampatte –

‘ධාත්වන්තස්ස ලොපො ක්විම්හි’ (ක්වි ප්‍රත්‍යයෙහි ධාතු අග ලෝපය වේ) යන්නෙන් ධාතු අග ලෝපය පැමිණි කල්හි -

588. Iyatamakiesānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ do raṃ sakkhī ca.

588. ‘ඉම’, ‘ය’, ‘ත’, ‘අම්හ’, ‘කිම්’, ‘එත’, ‘සමාන’ යන සර්වනාමයන් උපමාන උපපද වශයෙන් ඇති කල්හි, ‘දිස’ ධාතුවෙහි ගුණභූත වූ අග ස්වරය ඇතැම් තැනක දීර්ඝත්වයට පැමිණේ, ‘දිස’ ධාතුවෙහි අග ‘ස’ කාරයට ‘ක්ඛ’ සහ ‘ඊ’ යන ආදේශයන් ද වෙයි. ‘දිස’ ධාතුවෙහි ‘ද’ කාරයට ‘ර’ කාරය ද ආදේශ වේ.

Ima ya ta amha kiṃ eta samānaiccetesaṃ sabbanāmānaṃ upamānupapadabhāvena disassa dhātussa guṇabhūtānaṃ anto saro dīghamāpajjate, disaiccetassa dhātussa antassa sa kkha īiccete ādesā ca honti. Disassa dakāro rakāramāpajjateti kvimhi dhātvantassa sasaddādesaṃ katvā kvilopādimhi ca kate iiti nipātanena imasaddassikāre, tassiminā dīghe ca kate syādyuppatti.

‘ඉම’, ‘ය’, ‘ත’, ‘අම්හ’, ‘කිම්’, ‘එත’, ‘සමාන’ යන සර්වනාම පදයන් උපමාන උපපද වශයෙන් පවතින කල්හි, ‘දිස’ ධාතුවට පූර්වයෙන් වූ එම පදයන්හි අග ස්වරය දීර්ඝත්වයට පැමිණෙයි. ‘දිස’ යන මෙම ධාතුවෙහි අග ‘ස’ කාරයට ‘ක්ඛ’ සහ ‘ඊ’ යන ආදේශයෝ ද වෙති. ‘දිස’ ධාතුවෙහි ‘ද’ කාරය ‘ර’ කාර භාවයට පැමිණේ. මෙසේ ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යයෙහි ධාතු අගට ‘ස’ ආදේශය ද, ‘ක්වි’ ලෝපය ද සිදුවූ කල්හි ‘ඉ’ යන නිපාතනයෙන් ‘ඉම’ ශබ්දයේ ‘ඉ’ කාරය වී, එය දීර්ඝ වීමෙන් පසු ‘සි’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ උත්පත්තිය සිදු වේ.

Īdiso [Pg.363] puriso, īdisā kaññā, īdisī vā, īdisaṃ cittaṃ. Tathā yamiva naṃ passati, yo viya dissatīti vā yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ. Tamiva naṃ passati, so viya dissatīti vā tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ. Mamiva naṃ passati, ahaṃ viya so dissatīti vā mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ, maiti nipātanena amhasaddassa masaddādeso. Kimiva naṃ passati, ko viya dissatīti vā kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ. Etamiva naṃ passati, eso viya dissatīti vā ediso, etādiso vā, edisā, edisī, edisaṃ, eiti nipātanena etasaddassa ekāro. Samānaṃ katvā naṃ passati, samāno viya dissatīti sādiso, sadiso, saiti nipātanena samānassa sādeso, tadantassa vā dīgho, sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ.

‘ඊදිසො පුරිසො’ (බඳු පුරුෂයා), ‘ඊදිසා කඤ්ඤා’ හෝ ‘ඊදිසී’ (බඳු කන්‍යාව), ‘ඊදිසං චිත්තං’ (බඳු සිත) වේ. එසේම ‘යමෙකු මෙන් ඔහුව දකියි’ හෝ ‘යමෙකු බඳු පෙනුම ඇත්තේද’ යන අර්ථයෙන් ‘යාදිසො’, ‘යාදිසා’, ‘යාදිසී’, ‘යාදිසං’ (යම්බඳු) වේ. ‘ඔහු මෙන් ඔහුව දකියි’ හෝ ‘ඔහු බඳු පෙනුම ඇත්තේද’ යන අර්ථයෙන් ‘තාදිසො’, ‘තාදිසා’, ‘තාදිසී’, ‘තාදිසං’ (එබඳු) වේ. ‘මා මෙන් ඔහුව දකියි’ හෝ ‘මා බඳු ඔහු පෙනෙයිද’ යන අර්ථයෙන් ‘මාදිසො’, ‘මාදිසා’, ‘මාදිසී’, ‘මාදිසං’ (මා බඳු) වන අතර, ‘ම’ යන නිපාතනයෙන් ‘අම්හ’ ශබ්දයට ‘ම’ ශබ්දාදේශය වේ. ‘කවුරුන් මෙන් ඔහුව දකියි’ හෝ ‘කවුරුන් බඳු පෙනෙයිද’ යන අර්ථයෙන් ‘කීදිසො’, ‘කීදිසා’, ‘කීදිසී’, ‘කීදිසං’ (කිනම් බඳු) වේ. ‘මොහු මෙන් ඔහුව දකියි’ හෝ ‘මොහු බඳු පෙනෙයිද’ යන අර්ථයෙන් ‘ඒදිසො’ හෝ ‘එතාදිසො’, ‘ඒදිසා’, ‘ඒදිසී’, ‘ඒදිසං’ (මෙබඳු) වන අතර, ‘එ’ යන නිපාතනයෙන් ‘එත’ ශබ්දයට ‘එ’ කාරය වේ. ‘සමාන කර ඔහුව දකියි’ හෝ ‘සමාන වූවෙකු මෙන් පෙනෙයි’ යන අර්ථයෙන් ‘සාදිසො’ හෝ ‘සදිසො’ වන අතර, ‘ස’ යන නිපාතනයෙන් ‘සමාන’ ශබ්දයට ‘ස’ ආදේශය ද, එහි අග දීර්ඝ වීමෙන් ‘සාදිසා’, ‘සාදිසී’, ‘සදිසා’, ‘සදිසී’, ‘සාදිසං’, ‘සදිසං’ (සමාන බඳු) යන්න සිද්ධ වේ.

Dakārassa rakārādese pana īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso. Kkhādese īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. Rakārādese sārikkho, sarikkho, īkārādese īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī.

‘ද’ කාරයට ‘ර’ කාරය ආදේශ වූ කල්හි ‘ඊරිසො’, ‘යාරිසො’, ‘තාරිසො’, ‘මාරිසො’, ‘කීරිසො’, ‘ඒරිසො’, ‘සාරිසො’, ‘සරිසො’ වේ. ‘ක්ඛ’ ආදේශ වූ කල්හි ‘ඊදික්ඛො’, ‘යාදික්ඛො’, ‘තාදික්ඛො’, ‘මාදික්ඛො’, ‘කීදික්ඛො’, ‘ඒදික්ඛො’, ‘සාදික්ඛො’, ‘සදික්ඛො’ වේ. ‘ර’ කාර ආදේශයේදී ‘සාරික්ඛො’, ‘සරික්ඛො’ ද, ‘ඊ’ කාර ආදේශයේදී ‘ඊදී’, ‘යාදී’, ‘තාදී’, ‘මාදී’, ‘කීදී’, ‘ඒදී’, ‘සාදී’ ද වෙයි.

Casaddena tumhādiupapadepi tumhe viya dissatīti tumhādiso, tumhādisī, khandhā viya dissantīti khandhādisā iccādi.

‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘තුම්හ’ ආදී උපපදයන්හි ද ‘තුම්හෙ විය දිස්සතීති’ (තොප මෙන් පෙනේ යන අර්ථයෙන්) ‘තුම්හාදිස’, ‘තුම්හාදිසී’ ද, ‘ඛන්ධා විය දිස්සන්තීති’ (ස්කන්ධයන් මෙන් පෙනේ යන අර්ථයෙන්) ‘ඛන්ධාදිසා’ යනාදීහු වෙති.

Dhara dhāraṇe, apāyesvapatamāne adhigatamaggādike satte dhāreti, dharanti tenāti vā, salakkhaṇaṃ dhāreti vā, paccayehi dharīyati vāti atthe –

‘ධර’ ධාතුව දැරීම (ධාරණය) අර්ථයෙහි වෙයි. අපායන්හි නොවැටෙන පරිදි (මාර්ගඵල) ලැබූ මාර්ගාදී සත්ත්වයන් දරයි යන අර්ථයෙන් ද, නැතහොත් එයින් (සත්ත්වයෝ) දරත් යන අර්ථයෙන් ද, තමාගේ ලක්ෂණය දරයි යන අර්ථයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යයන් විසින් දැරෙයි යන අර්ථයෙන් ද –

589. Dharādīhi [Pg.364] rammo.

589. ‘ධරාදීහි රම්මෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Dharaiccevamādīhi dhātūhi rammappaccayo hoti.

‘ධර’ යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘රම්ම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

So ca –

ඒ (ප්‍රත්‍යය) ද –

Kammaggahaṇabho bhāva- kammesūtettha vediyo;

Akattaripi hotīti, kārake rammappaccayo.

‘කම්මග්ගහණභෝ භාව- කම්මේසූතෙත්ථ වේදියෝ, අකත්තරිපි හෝතීති, කාරකේ රම්මප්පච්චයෝ’ (යනුවෙන්) කාරකයන් අතුරෙන් කර්ම හා භාවයන්හි ද, කර්තෘ නොවන අනෙක් කාරකයන්හි ද ‘රම්ම’ ප්‍රත්‍යය වන බව දත යුතුය.

Rādilopo, dhammo, evaṃ karīyatīti kammaṃ. Vara varaṇe, vammaṃ.

‘ර’ ආදී ලෝපය වීමෙන් ‘ධම්මෝ’ (ධර්මය) වේ. ‘මෙලෙස කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘කම්මං’ (කර්මය) වේ. ‘වර’ ධාතුව වැසීම (වරණය) අර්ථයෙහි වෙයි, ‘වම්මං’ (සන්නාහය) වේ.

Saṃsa pasaṃsane papubbo, piyaiccupapadaṃ, piyaṃ pasaṃsituṃ sīlaṃ yassāti vā piyaṃ pasaṃsanasīlo, piyaṃ pasaṃsanadhammo, piyaṃ pasaṃsane sādhukārīti vā atthe –

ප්‍රශංසා කිරීම අර්ථයෙහි වූ ‘සංස’ ධාතුව ‘ප’ උපසර්ගය පෙරටුව ද, ‘පිය’ යන උපපදය ද ඇතිව, ‘පිය දේ ප්‍රශංසා කිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ, ‘පිය දේ ප්‍රශංසා කරන ස්වභාවය ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ, ‘පිය දේ ප්‍රශංසා කිරීමෙහි මැනවින් කරන්නෙක්’ යන අර්ථයෙහි –

590. Tassīlādīsu ṇītvāvī ca.

590. ‘තස්සීලාදීසු ණීත්වා වී ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Sīlaṃ pakati, tassīla taddhamma tassādhukārīsvatthesu gamyamānesu sabbadhātūhi ṇī tu āvīiccete paccayā hontīti kattari ṇīpaccayo, saṃyogantattāna vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.

‘සීල’ යනු ස්වභාවයයි. ඒ ස්වභාවය ඇති, ඒ ධර්මතාවය ඇති, එය මැනවින් කරන යන අර්ථයන් හැඟවෙන කල්හි සියලු ධාතූන්ගෙන් ‘ණී’, ‘තු’, ‘ආවී’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මෙහි කර්තෘකාරකයෙහි ‘ණී’ ප්‍රත්‍යය ලැබෙයි. සංයෝගාන්ත බැවින් වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. සෙසු කරුණු වටහා ගත යුතුය.

Piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsi, pasaṃsati, pasaṃsissati vā sīlena vā dhammena vā sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi kulaṃ. Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassāti vā brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vāti brahmacārī, brahmacārinī, brahmacāri. Evaṃ saccavādī, dhammavādī, sīghayāyī, pāpakārī, mālākārī iccādi.

‘පියපසංසී රාජා’ (ප්‍රිය දේ පසසන රජතුමා). නැතහොත් ප්‍රිය දේ පැසසුවේය, පසසයි, පසසනු ඇත යන අර්ථයෙන් ස්වභාවයෙන් හෝ ධර්මතාවයෙන් හෝ මැනවින් කරන්නා ‘පියපසංසී’ (පුරුෂ ලිංග), ‘පියපසංසිනී’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘පියපසංසි කුලං’ (නපුංසක ලිංග) වේ. උතුම් හැසිරීමෙහි (බ්‍රහ්මචරියාවෙහි) හැසිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘බ්‍රහ්මචාරී’, ‘බ්‍රහ්මචාරිනී’, ‘බ්‍රහ්මචාරි’ වේ. මෙලෙස ‘සච්චවාදී’ (සත්‍යවාදී), ‘ධම්මවාදී’ (ධර්මවාදී), ‘සීඝයායී’ (වේගයෙන් යන්නා), ‘පාපකාරී’ (පව් කරන්නා), ‘මාලාකාරී’ (මල්කරුවා) යනාදිය දත යුතුය.

Casaddena attamānepi ṇī, paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo, bahussutamānī iccādi.

‘ච’ ශබ්දයෙන් තමා පිළිබඳව මැනීමෙහි (ආත්මමානයෙහි) ද ‘ණී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තමා පණ්ඩිතයෙකු යැයි සිතයි යන අර්ථයෙන් ‘පණ්ඩිතමානී බාලෝ’ (තමා පණ්ඩිතයෙකු යැයි සිතන අනුවණයා) ද, ‘බහුස්සුතමානී’ (තමා බහුශ්‍රුතයෙකු යැයි සිතන්නා) යනාදීහු වෙති.

Vatu [Pg.365] vattane papubbo, pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassāti atthe iminā tuppaccayo, pasayhapavattā. Atha vā vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, pasayha pavattituṃ sīlamassāti pasayhapavattā, pasayhapavattāro, bhujādittā dhātvantalopadvittāni, sesaṃ kattusamaṃ.

පැවැත්ම අර්ථයෙහි වූ ‘වතු’ ධාතුව ‘ප’ උපසර්ගය පෙරටුව, ‘බලහත්කාරයෙන් පැවතීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් මෙයින් ‘තු’ ප්‍රත්‍යය ලැබ ‘පසය්හපවත්තා’ (බලහත්කාරයෙන් පවත්වන්නා) වේ. නැතහොත් පැහැදිලි කථනය අර්ථයෙහි වූ ‘වච’ ධාතුවෙන් ‘බලහත්කාරයෙන් පැවසීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් ‘පසය්හපවත්තා’, ‘පසය්හපවත්තාරෝ’ (බහුවචන) වේ. ‘භුජාදිත’ සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලෝප වීම සහ ද්විත්ව වීම සිදු වේ. සෙසු රූප කර්තෘකාරකයට සමාන වේ.

Bhayaṃ passituṃ sīlaṃ yassāti vā bhayaṃ dassanasīlo, bhayaṃ dassanadhammo, bhayaṃ dassane sādhukārīti vā bhayadassāvī, bhayadassāvinī, bhayadassāvi cittaṃ. Evaṃ ādīnavadassāvī.

‘බිය දැකීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ බිය දකින ස්වභාවය ඇති, බිය දැකීමෙහි මැනවින් කරන්නා වූ ‘භයදස්සාවී’ (පුරුෂ ලිංග), ‘භයදස්සාවිනී’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘භයදස්සාවි චිත්තං’ (බිය දකින සිත - නපුංසක ලිංග) වේ. මෙලෙසම ‘ආදීනවදස්සාවී’ (ආදීනව දකින්නා) ද වේ.

‘‘Tassīlādīsū’’ti adhikāro.

‘තස්සීලාදීසු’ යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

591. Sadda ku dha ca la ma ṇḍa ttha rucādīhi yu.

591. ‘සද්ද කු ධ ච ල මණ්ඩත්ථ රුචාදීහි යු’ (යන සූත්‍රයයි).

Sadda ku dha ca la maṇḍatthehi dhātūhi, rucādīhi ca yuppaccayo hoti tassīlādīsvatthesu.

ශබ්ද අර්ථයෙහි වූ ‘සද්ද’ ද, කෝපය අර්ථයෙහි වූ ‘කුධ’ ද, චලනය අර්ථයෙහි වූ ‘චල’ ද, සැරසීම අර්ථයෙහි වූ ‘මණ්ඩත්ථ’ ද යන ධාතූන්ගෙන් සහ ‘රුච’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ද ‘තස්සීල’ ආදී අර්ථයන්හි ‘යු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Ghusa sadde, ghosituṃ sīlaṃ assāti vā ghosanasīloti vā aghosayi, ghosayati, ghosayissati sīlena, dhammena, sādhu vāti atthe iminā yuppaccayo, tassa ‘‘anakā yuṇvūna’’nti anādeso, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, so ghosano, sā ghosanā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāsituṃ sīlamassāti vā bhāsanasīlo, bhāsanadhammo, bhāsane sādhukārīti vā bhāsano.

ශබ්ද කිරීම අර්ථයෙහි වූ ‘ඝුස’ ධාතුවෙන්, ‘ශබ්ද කිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ, ශබ්ද කරන ස්වභාවය ඇති, ස්වභාවයෙන් හෝ ධර්මතාවයෙන් හෝ මැනවින් ශබ්ද කළේය, ශබ්ද කරයි, ශබ්ද කරනු ඇත යන අර්ථයෙහි මෙයින් ‘යු’ ප්‍රත්‍යය ලැබෙයි. ‘අනකා යුණ්වූනං’ සූත්‍රයෙන් එම ප්‍රත්‍යයට ‘අන’ ආදේශය ද, ‘අඤ්ඤේසු ච’ සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය ද වී ‘ඝෝසනෝ’ (පුරුෂ ලිංග), ‘ඝෝසනා’ (ස්ත්‍රී ලිංග) වේ. පැහැදිලි කථනය අර්ථයෙහි වූ ‘භාස’ ධාතුවෙන්, ‘කථා කිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ, කථා කරන ස්වභාවය ඇති, කථනයෙහි මැනවින් කරන්නා වූ ‘භාසනෝ’ වේ.

Kudha kope, kujjhituṃ sīlamassāti vā kujjhanasīloti vā kodhano, kodhanā, kodhanaṃ.

කෝප වීම අර්ථයෙහි වූ ‘කුධ’ ධාතුවෙන්, ‘කිපීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ කිපෙන ස්වභාවය ඇති ‘කෝධනෝ’ (පුරුෂ ලිංග), ‘කෝධනා’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘කෝධනං’ (නපුංසක ලිංග) වේ.

Rusa rose, rosituṃ sīlamassāti vā rosanasīloti vā rosano.

තරහ ගැනීම අර්ථයෙහි වූ ‘රුස’ ධාතුවෙන්, ‘තරහ ගැනීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ තරහ ගන්නා ස්වභාවය ඇති ‘රෝසනෝ’ වේ.

Cala kampane, calituṃ sīlaṃ yassāti vā calati sīlenāti vā calano. Kapicalane, kampituṃ sīlaṃ yassāti vā [Pg.366] akampi, kampati, kampissati sīlenāti vā kampano, ikārānubandhidhātusarato ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo. Phadi kiñcicalane, phandituṃ sīlaṃ yassāti vā phandati sīlenāti vā phandano.

සැලීම අර්ථයෙහි වූ ‘චල’ ධාතුවෙන්, ‘සැලීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ ස්වභාවයෙන් සැලෙයි යන අර්ථයෙන් ‘චලනෝ’ වේ. සැලීම අර්ථයෙහි වූ ‘කපි’ ධාතුවෙන්, ‘සැලීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ ස්වභාවයෙන් සැලුණේය, සැලෙයි, සැලෙනු ඇත යන අර්ථයෙන් ‘කම්පනෝ’ වේ. ඉ-කාරය අනුබන්ධ කොට ඇති ධාතු ස්වරයට ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රවලින් හෝ ‘නිග්ගහීතඤ්ච’ යන්නෙන් නිග්ගහීත (බින්දු) ආගමය සිදු වේ. මදක් සැලීම අර්ථයෙහි වූ ‘ඵදි’ ධාතුවෙන්, ‘කම්පනය වීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ ස්වභාවයෙන් කම්පනය වේ යන අර්ථයෙන් ‘ඵන්දනෝ’ වේ.

Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍayituṃ sīlaṃ yassāti vā maṇḍayati sīlenāti vā maṇḍano. Bhūsa alaṅkāre, bhūsanasīloti vā abhūsayi, bhūsayati, bhūyayissati sīlenāti vā bhūsano, bhūsanā, bhūsanaṃ.

සැරසීම අර්ථයෙහි වූ ‘මඩි’ ධාතුවෙන්, ‘සැරසීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ ස්වභාවයෙන් සරසයි යන අර්ථයෙන් ‘මණ්ඩනෝ’ වේ. සැරසීම අර්ථයෙහි වූ ‘භූස’ ධාතුවෙන්, සැරසෙන ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයෙන් හෝ ස්වභාවයෙන් සැරසුවේය, සරසයි, සරසනු ඇත යන අර්ථයෙන් ‘භූසනෝ’ (පුරුෂ ලිංග), ‘භූසනා’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘භූසනං’ (නපුංසක ලිංග) වේ.

Ruca dittimhi, arucci, ruccati, ruccissati sīlenāti vā rocano. Juta dittimhi, ajoti, jotati, jotissati sīlenāti vā jotano. Vaḍḍha vaḍḍhane, vaḍḍhituṃ sīlamassāti vaḍḍhano iccādi.

බැබළීම අර්ථයෙහි වූ ‘රුච’ ධාතුවෙන්, ස්වභාවයෙන් බැබළුණේය, බබළයි, බබළනු ඇත යන අර්ථයෙන් ‘රෝචනෝ’ වේ. බැබළීම අර්ථයෙහි වූ ‘ජුත’ ධාතුවෙන්, ස්වභාවයෙන් බැබළුණේය, බබළයි, බබළනු ඇත යන අර්ථයෙන් ‘ජෝතනෝ’ වේ. වැඩීම අර්ථයෙහි වූ ‘වඩ්ඪ’ ධාතුවෙන්, ‘වැඩීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් ‘වඩ්ඪනෝ’ යනාදීහු වෙති.

592. Pārādigamimhā rū.

592. ‘පාරාදිගමිම්හා රූ’ (යන සූත්‍රයයි).

Pārādiupapadehi parasmā gamiiccetasmā dhātumhā paro rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattariyeva. Pāro ādi yesaṃ te pārādayo, pārādīhi gami pārādigami. Rādilopo, bhavapāraṃ gantuṃ sīlaṃ yassāti vā bhavapāraṃ gamanasīlo, bhavapāraṃ gamanadhammo, bhavapāraṃ gamane sādhukārīti vā bhavapāragū, bhavapāraguno. Antaṃ gamanasīlo antagū. Evaṃ vedagū, addhagū.

‘පාර’ ආදී උපපදයන්ට පසුව ඇති ‘ගමි’ යන ධාතුවෙන් පසුව, කර්තෘකාරකයෙහි ම ‘තස්සීල’ ආදී අර්ථයන්හි ‘රූ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පාර’ යන්න මුලින් ඇති පද ‘පාරාදි’ නම් වේ. පාරාදි උපපද සහිත ‘ගමි’ ධාතුව ‘පාරාදිගමි’ නම් වේ. ‘ර’ ආදී ලෝපය වීමෙන්, ‘භවයේ එතෙරට යාම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ, භවයේ එතෙරට යන ස්වභාවය ඇති, එතෙරට යාමෙහි මැනවින් කරන්නා වූ ‘භවපාරගූ’ (භවයෙන් එතෙර වූ තැනැත්තා) වේ. කෙළවරට යාම ස්වභාවය කොට ඇත්තේ ‘අන්තගූ’ වේ. මෙලෙසම ‘வேදගූ’ (දැනුමේ කෙළවරට ගිය තැනැත්තා), ‘අද්ධගූ’ (මගියා) යනාදිය වේ.

‘‘Rū’’ti vattate.

‘රූ’ යන්න මෙහි ද අනුවර්තනය වේ.

593. Bhikkhādito ca.

593. ‘භික්ඛාදිතෝ ච’ (යන සූත්‍රයයි).

Bhikkhaiccevamādīhi dhātūhi rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu. Bhikkha yācane, bhikkhituṃ sīlaṃ yassāti vā abhikkhi, bhikkhati, bhikkhissati sīlenāti vā bhikkhanadhammoti [Pg.367] vā bhikkhane sādhukārīti vā bhikkhu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ. Ikkha dassanaṅkesu, saṃsāre bhayaṃ ikkhatītipi bhikkhu, vijānituṃ sīlaṃ yassa, vijānanasīloti vā viññū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū iccādayo.

‘භික්ඛ’ යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘තස්සීල’ ආදී අර්ථයන්හි ‘රූ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සිඟමන් යැදීම අර්ථයෙහි වූ ‘භික්ඛ’ ධාතුවෙන්, ‘යැදීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් හෝ ස්වභාවයෙන් යැදියේය, යදියි, යදිනු ඇත යන අර්ථයෙන් හෝ, යදින ස්වභාවය ඇති, යැදීමෙහි මැනවින් කරන්නා වූ ‘භික්ඛු’ (භික්ෂුව) වේ. ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රවලින් රස්ව වීම සිදු වේ. දැකීම සහ ලකුණු කිරීම අර්ථයෙහි වූ ‘ඉක්ඛ’ ධාතුවෙන්, ‘සංසාරයෙහි බිය දකින්නේය’ යන අර්ථයෙන් ද ‘භික්ඛු’ වේ. මැනවින් දැනගැනීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘විඤ්ඤූ’ (ප්‍රඥාවන්තයා) ද, සියල්ල දන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘සබ්බඤ්ඤූ’ (සර්වඥයා) ද වේ. මෙලෙස ‘මත්තඤ්ඤූ’ (ප්‍රමාණය දන්නා), ‘ධම්මඤ්ඤූ’ (ධර්මය දන්නා), ‘අත්ථඤ්ඤූ’ (අර්ථය දන්නා), ‘කාලඤ්ඤූ’ (කාලය දන්නා), ‘කතඤ්ඤූ’ (කළ ගුණ දන්නා) යනාදීහු වෙති.

594. Hanatyādīnaṃ ṇuko.

594. ‘හනත්‍යාදීනං ණුකෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Hanatyādīnaṃ dhātūnamante ṇukappaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattari, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, ṇakāro vuddhattho. Āhananasīlo āghātuko, ghātādeso, saralopādi, karaṇasīlo kāruko sippi. Bhī bhaye, bhāyanasīlo bhīruko, rakārāgamo. Ava rakkhaṇe, āvuko pitā.

‘හන’ යනාදී ධාතූන් කෙරෙන් අග ‘තස්සීල’ ආදී අර්ථයන්හි කර්තෘකාරකයෙහි ‘ණුක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ධාතු අන්තය අපේක්ෂාවෙන් යෙදී ඇත. ‘ණ’ කාරය වෘද්ධිය සඳහාය. ‘පහරදීම (ඝාතනය) ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ආඝාතුකෝ’ (හිංසා කරන්නා) වේ. එහි ‘ඝාත’ යන්න ආදේශ වීම සහ ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ. ‘කිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් ‘කාරුකෝ’ (ශිල්පියා) වේ. බිය වීම අර්ථයෙහි වූ ‘භී’ ධාතුවෙන්, බිය වන ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයෙන් ‘ර’ කාරය ආගම වීමෙන් ‘භීරුකෝ’ (බියගුල්ලා) වේ. රැකීම අර්ථයෙහි වූ ‘අව’ ධාතුවෙන් ‘ආවුකෝ’ (පියා) වේ.

595. Saṃhanaññāya vā ro gho.

595. ‘සංහනඤ්ඤාය වා රෝ ඝෝ’ (යන සූත්‍රයයි).

Saṃpubbāya hanaiccetāya dhātuyā, aññāya ca dhātuyā paro rappaccayo hoti, hanassa gho ca. Vāggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ, vikappanatthaṃ vā, tena saṅghātotipi siddhaṃ hoti.

‘සං’ උපසර්ගය පෙරටු වූ ‘හන’ යන මේ ධාතුවෙන් ද, ‘ඤා’ ධාතුවෙන් ද පසුව ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ‘හන’ ධාතුවට ‘ඝ’ කාරය ආදේශ ද වෙයි. ‘වා’ යන්න යෙදීම එක්තැන් කිරීම (සම්පිණ්ඩන) හෝ විකල්ප අර්ථය සඳහාය. එයින් ‘සංඝාතෝ’ (සමූහය/ඝට්ටනය) යන්න ද සිද්ධ වේ.

Hanassevāyaṃ gho hoti, abhidhānānurūpato;

Asaṃpubbā ca ro tena, paṭighotipi sijjhati.

අභිධානයට (ප්‍රකාශනයට) අනුකූලව මෙම ‘ඝ’ ආදේශය ‘හන’ ධාතුවට ම වෙයි. එමගින් ‘සං’ උපසර්ගය පෙරටු නොවීමෙන් ද ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වී ‘පටිඝෝ’ (ක්‍රෝධය) යන්න ද සිද්ධ වේ.

Hana hiṃsāgatīsu saṃ pubbo, saṃhanati samaggaṃ kammaṃ samupagacchati, sammadeva kilesadarathe hanatīti vā saṅgho, rādilopo[Pg.368], samantato nagarassa bāhiye khaññatīti parikhā, itthiyaṃ āpaccayo, antaṃ karotīti antako maccu.

'හන' ධාතුව හිංසා කිරීම සහ ගමන් කිරීම යන අර්ථවල පවතී. 'සං' උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති කල්හි, 'සංහනති' (එක්වෙයි/සමගිව කටයුතු කරයි), සමගි වූ කර්මයට පැමිණෙයි, නැතහොත් කෙලෙස් තැවුල් මැනවින් නසයි යන අර්ථයෙන් 'සංඝයා වහන්සේ' (සංඝ) නම් වේ. එහි 'ර' ආදී අක්ෂර ලොප් වීමක් සිදුවේ. නගරයෙන් පිටත හාත්පසින් හාරනු ලබන බැවින් 'පරිඛා' (දිය අගල) නම් වේ. එහි ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ආ' ප්‍රත්‍යය යෙදේ. කෙළවරක් කරයි යන අර්ථයෙන් මාරයා 'අන්තක' (මෘත්‍යු) නම් වේ.

‘‘Bhāvakammesū’’ti vattate.

'භාවකම්මේසු' (භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි) යන්න අනුවර්තනය වේ.

596. Nandādīhi yu.

596. නන්දාදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'යු' ප්‍රත්‍යය වේ.

Nandaiccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu. ‘‘Anakā yuṇvūna’’nti yuppaccayassa anādeso, nanda samiddhimhi, nanda nandane vā. Bhāve – nandīyate nandanaṃ. Kamme – anandīyittha, nandīyati, nandīyissati, nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ, gayhati, gahaṇīyaṃ vā gahaṇaṃ, gaṇhanaṃ vā, caritabbaṃ caraṇaṃ, bhūyate bhavanaṃ, hūyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ, rodhanaṃ vā, bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ, bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, bodhanaṃ vā. Sūyati, suti vā savaṇaṃ, pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, pāpanaṃ vā, pālīyatīti pālanaṃ iccādi.

නන්ද ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි 'යු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'අනකා යුණ්වූනං' යන සූත්‍රයෙන් 'යු' ප්‍රත්‍යයට 'අන' යන්න ආදේශ වේ. 'නන්ද' ධාතුව සමෘද්ධිය හෝ සතුටු වීම යන අර්ථයෙහි පවතී. භාව අර්ථයෙහි: සතුටු වීම යන අරුතින් 'නන්දනං' වේ. කර්ම අර්ථයෙහි: සතුටු වන ලදී, සතුටු වනු ලැබේ, සතුටු වනු ලබන්නේය, හෝ සතුටු විය යුතුය යන අර්ථයෙන් 'නන්දනං' (නන්දන වනය) වේ. ගනු ලැබේ, ගත යුතුය යන අරුතින් 'ගහණං' හෝ 'ගණ්හනං' වේ. හැසිරිය යුතුය යන අරුතින් 'චරණං' වේ. පවතිනු ලැබේ යන අරුතින් 'භවනං' වේ. පුදනු ලැබේ යන අරුතින් 'හවනං' වේ. වැළැක්විය යුතුය යන අරුතින් 'රුන්ධනං' හෝ 'රෝධනං' වේ. අනුභව කළ යුතුය යන අරුතින් 'භුඤ්ජනං' හෝ 'භෝජනං' වේ. අවබෝධ කළ යුතුය යන අරුතින් 'ბුජ්ඣනං' හෝ 'බෝධනං' වේ. අසනු ලැබේ නැතහොත් ඇසීම යන අරුතින් 'සවණං' වේ. පැමිණෙනු ලැබේ යන අරුතින් 'පාපුණනං' හෝ 'පාපනං' වේ. රකිනු ලැබේ යන අරුතින් 'පාලනං' යනාදී වශයෙන් වේ.

‘‘Yū’’ti vattate.

'යු' යන්න අනුවර්තනය වේ.

597. Kattukaraṇapadesesu ca.

597. කර්තෘ, කරණ සහ අධිකරණ (පදේශ) යන අර්ථයන්හි ද (යු ප්‍රත්‍යය වේ).

Kattukaraṇapadesaiccetesvatthesu ca sabbadhātūhi yuppaccayo hoti. Ettha ca padesoti adhikaraṇakārakaṃ vuccati. Kattari tāva – rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Āramaṇaṃ vijānātīti viññāṇaṃ, vijānanaṃ vā, ānanajādesā. Ghā gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ, jhe cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā āttaṃ.

කර්තෘ, කරණ සහ අධිකරණ (පදේශ) යන මේ අර්ථයන්හි ද සියලු ධාතූන්ගෙන් පරව 'යු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි 'පදේශ' යන්නෙන් අධිකරණ කාරකය අදහස් කෙරේ. පළමුව කර්තෘ අර්ථයෙහි: දූවිලි දුරු කරයි යන අරුතින් 'රජෝහරණං' (පිසදමන දිය) වේ. අරමුණ මැනවින් දැනගනී යන අරුතින් 'විඤ්ඤාණං' හෝ 'විජානනං' වේ. (මෙහි 'ආනනජ' ආදේශය වේ). ගන්ධය ග්‍රහණය කිරීමේ අර්ථය ඇති 'ඝා' ධාතුවෙන්, ඉව කරයි යන අරුතින් 'ඝානං' (නාසය) වේ. සිතීමේ අර්ථය ඇති 'ඣේ' ධාතුවෙන්, සිතයි (එකඟ වෙයි) යන අරුතින් 'ඣානං' (ධ්‍යානය) වේ. 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'ආ' කාරය (දීර්ඝත්වය) වේ.

Karaṇe [Pg.369] – kara karaṇe, karoti tenāti karaṇaṃ, yathāsarūpaṃ saddā byākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūra pūraṇe, pūrayati tenāti pūraṇaṃ. Dīyati anenāti dānaṃ, pamīyati anenāti pamānaṃ, vuccati anenāti vacanaṃ, panudati, panujjate anenāti vā panūdano. Sūda paggharaṇe, sūdati, sujjate anenāti vā sūdano, suṇāti, sūyati etenāti vā savaṇaṃ. Lū chedane, lunāti, lūyati anenāti vā lavanaṃ, lavaṇaṃ, loṇaṃ vā. Nayati, nīyati etenāti vā nayanaṃ. Pū pavane, punāti, pūyate anenāti vā pavano, sameti, samīyati vā pāpaṃ anenāti samaṇo, samaṇaṃ vā. Tathā bhāveti, bhāvīyati ekāyāti vā bhāvanā. Evaṃ pācanaṃ, pācāpanaṃ iccādi.

කරණ අර්ථයෙහි: ක්‍රියාව සිදු කරන 'කර' ධාතුවෙන්, එයින් කරයි යන අරුතින් 'කරණං' වේ. එයින් ශබ්දයන් නිවැරදිව විග්‍රහ කරනු ලැබේ යන අරුතින් 'ව්‍යාකරණං' (ව්‍යාකරණය) වේ. පිරීමේ අර්ථය ඇති 'පූර' ධාතුවෙන්, එයින් පුරවයි යන අරුතින් 'පූරණං' වේ. එයින් දෙනු ලැබේ යන අරුතින් 'දානං' (දානය) වේ. එයින් මනිනු ලැබේ යන අරුතින් 'පමාණං' (ප්‍රමාණය) වේ. එයින් කියනු ලැබේ යන අරුතින් 'වචනං' වේ. එයින් බැහැර කරයි හෝ බැහැර කරනු ලැබේ යන අරුතින් 'පනූදනෝ' වේ. වැගිරීමේ අර්ථය ඇති 'සූද' ධාතුවෙන්, එයින් වගුරුවයි හෝ වැගිරෙයි යන අරුතින් 'සූදනෝ' වේ. එයින් අසයි හෝ අසනු ලැබේ යන අරුතින් 'සවණං' (කන) වේ. කැපීමේ අර්ථය ඇති 'ලූ' ධාතුවෙන්, එයින් කපයි හෝ කැපේ යන අරුතින් 'ලවනං', 'ලවණං' හෝ 'ලෝණං' (ලුණු) වේ. එයින් පමුණුවයි හෝ පමුණුවනු ලැබේ යන අරුතින් 'නයනං' (ඇස) වේ. පවිත්‍ර කිරීමේ අර්ථය ඇති 'පූ' ධාතුවෙන්, එයින් පවිත්‍ර කරයි හෝ පවිත්‍ර කරනු ලැබේ යන අරුතින් 'පවනෝ' (සුළඟ) වේ. එයින් පාපයන් සංසිඳවයි හෝ සංසිඳවනු ලැබේ යන අරුතින් 'සමණෝ' (ශ්‍රමණයාණන් වහන්සේ) හෝ 'සමණං' වේ. එලෙසම, ඇය (ඒ සිතිවිල්ල) විසින් වඩනු ලැබේ යන අරුතින් 'භාවනා' වේ. මෙසේ 'පාචනං', 'පාචාපනං' යනාදිය ද වේ.

Adhikaraṇe – ṭhā gatinivattimhi, tiṭṭhati tasminti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā, āsanaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.

අධිකරණ අර්ථයෙහි: ගමන නැවැත්වීමේ අර්ථය ඇති 'ඨා' ධාතුවෙන්, එහි සිටී යන අරුතින් 'ඨානං' (ස්ථානය) වේ. එසේම 'සයනං' (නිදන තැන) හෝ 'සේනං', 'ආසනං' (අසුන) ද වේ. මෙහි කටයුතු කරනු ලැබේ (පවත්වනු ලැබේ) යන අරුතින් 'අධිකරණං' වේ.

Casaddena sampadānāpādānesupi – sammā pakārena dadāti assāti sampadānaṃ, apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ.

'ච' ශබ්දය නිසා සම්ප්‍රදාන සහ අපාදාන යන අර්ථයන්හි ද (යු ප්‍රත්‍යය වේ): මැනවින් ඔහුට දෙයි යන අරුතින් 'සම්පදානං' (සම්ප්‍රදානය) වේ. මෙයින් පහව ගොස් ගනී (වෙන් වේ) යන අරුතින් 'අපාදානං' (අපාදානය) වේ.

598. Saññāyaṃ dādhāto i.

598. සංඥාවක් (නමක්) හඟවන කල්හි, 'දා' සහ 'ධා' ධාතූන්ගෙන් 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වේ.

Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dādhāiccetehi dhātūhi ippaccayo hoti, bhāvakammādiadhikārevāyaṃ, saralopādi. Dā dāne āpubbo, ādīyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā dhāraṇe[Pg.370], udakaṃ dadhātīti udadhi, tesu vuddhilopādinā saññāyaṃ udakassa udādeso. Jalaṃ dhīyate asminti jaladhi, vālāni dadhāti tasminti vāladhi, sandhīyati, sandadhātīti vā sandhi, nidhīyatīti nidhi. Evaṃ vidhīyati, vidadhāti, vidhānaṃ vā vidhi, sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.

සංඥාවක් (නමක්) හැඟවෙන කල්හි 'දා' සහ 'ධා' යන මේ ධාතූන්ගෙන් 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙය ද භාව, කර්ම ආදී අධිකාරයෙහි ම පවතී. මෙහි ස්වර ලෝප ආදිය සිදුවේ. දීමෙහි වැටෙන 'දා' ධාතුව 'ආ' උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති කල්හි, ගනු ලැබේ යන අරුතින් 'ආදි' යනාදිය වේ. එසේම 'උපාදි' ද වේ. දැරීමේ අර්ථය ඇති 'ධා' ධාතුවෙන්, ජලය දරයි යන අරුතින් 'උදධි' (සාගරය) වේ. එහි වෘද්ධිය, ලෝපය ආදී නීතිවලින් සංඥාර්ථයෙහි 'උදක' යන්නට 'උද' ආදේශය වේ. ජලය මෙහි දරනු ලැබේ යන අරුතින් 'ජලධි' (මුහුද) වේ. ලොම් (කෙස්) දරයි යන අරුතින් 'valadhi' (වල්ගය) වේ. එක් කරනු ලැබේ හෝ එක් කරයි යන අරුතින් 'සන්ධි' වේ. තැන්පත් කරනු ලැබේ යන අරුතින් 'නිධි' (නිධානය) වේ. එසේම පනවනු ලැබේ, පනවයි හෝ සැලසුම් කරයි යන අරුතින් 'විධි' වේ. මැනවින් හෝ සමව සිත තබයි යන අරුතින් 'සමාධි' (සමාධිය) වේ.

599. Itthiyamatiyavo vā.

599. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (භාව කර්මාදී අර්ථයන්හි) 'අ', 'ති', 'යු' යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Itthiyaṃ abhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi akāratiyuiccete paccayā honti vā bhāvakammādīsu. Appaccaye tāva jara vayohānimhi, jīrati, jīraṇanti vā jarā, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Sañjānātīti saññā, pajānātīti paññā. Upekkhatīti upekkhā. Cintanaṃ cintā. Patiṭṭhānaṃ patiṭṭhā. Sikkha vijjopādāne, sikkhanaṃ, sikkhīyatīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Jhe cintāyaṃ, parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, hitesitaṃ upaṭṭhapetvā jhāyatīti upajjhā, upajjhāyo, sammā jhāyati etthāti sajjhā.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් කියැවෙන කල්හි, භාව කර්ම ආදී අර්ථයන්හි සියලු ධාතූන්ගෙන් 'අ', 'ති', 'යු' යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති. පළමුව 'අ' ප්‍රත්‍යයෙහි: වයස පිරිහීමේ අර්ථය ඇති 'ජර' ධාතුවෙන්, දිරයි නැතහොත් දිරීම යන අරුතින් 'ජරා' වේ. 'ඉත්ථියමතෝ ආපච්චයෝ' යන සූත්‍රයෙන් 'ආ' ප්‍රත්‍යය වේ. විශිෂ්ට ලෙස විශ්ලේෂණය කර අවබෝධ කරගනී යන අරුතින් 'පටිසම්භිදා' (පටිසම්භිදාව) වේ. ඇය (ඒ පිළිවෙත) මඟින් පිළිපදියි යන අරුතින් 'පටිපදා' (ප්‍රතිපදාව) වේ. එසේම 'සම්පදා' (සම්පත්තිය) සහ 'ආපදා' (විපත) ද වේ. දැඩිව ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යන අරුතින් 'උපාදා' වේ. හඳුනා ගනී යන අරුතින් 'සඤ්ඤා' (සංඥාව) වේ. මැනවින් අවබෝධ කරගනී යන අරුතින් 'පඤ්ඤා' (ප්‍රඥාව) වේ. මැදහත්ව බලයි යන අරුතින් 'උපෙක්ඛා' (උපේක්ෂාව) වේ. සිතීම යන අරුතින් 'චින්තා' වේ. පිහිටීම යන අරුතින් 'පතිට්ඨා' වේ. ශිල්පය ඉගෙනීමේ අර්ථය ඇති 'सिක්ඛ' ධාතුවෙන්, ඉගෙනීම හෝ ඉගෙන ගනු ලැබේ යන අරුතින් 'සික්ඛා' (ශික්ෂාව) වේ. එසේම 'භික්ඛා' (භික්ෂාව) ද වේ. සිතීමේ අර්ථය ඇති 'ඣේ' ධාතුවෙන්, අනුන්ගේ සම්පත්තිය දෙස (තමා සතු කරගැනීමේ කැමැත්තෙන්) බලයි යන අරුතින් 'අභිජ්ඣා' (අභිධ්‍යාව) වේ. හිතෛෂී බව පෙරදැරිව (ශිෂ්‍යයා) ළඟ තබාගෙන උගන්වයි යන අරුතින් 'උපජ්ඣා' (උපාධ්‍යායන් වහන්සේ) වේ. මෙහි මැනවින් මෙනෙහි කරනු ලැබේ (පාඩම් කරනු ලැබේ) යන අරුතින් 'සජ්ඣා' (සජ්ඣායනය) වේ.

Isu [Pg.371] icchāyaṃ, esananti atthe appaccayo, ‘‘isu yamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchā. Puccha pucchane, pucchanaṃ pucchā, tikicchanaṃ tikicchā, ghasitumicchā jighacchā, titikkhā, bubhukkhā, pātumicchā pipāsā, maṇḍūkagatiyā vādhikārato vādesābhāvo. Byāpitumicchā vicchā iccādi.

කැමති වීම් අර්ථයෙහි පවතින 'ඉසු' ධාතුවෙන්, සෙවීම (පැතීම) යන අර්ථයෙහි 'අ' ප්‍රත්‍යය යෙදේ. 'ඉසු යමූනමන්තු ච්ඡෝ වා' යන සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තයට 'ච්ඡ' ආදේශ වී 'ඉච්ඡා' (කැමැත්ත) වේ. ඇසීමේ අර්ථය ඇති 'පුච්ඡ' ධාතුවෙන්, ඇසීම යන අරුතින් 'පුච්ඡා' වේ. පිළියම් කිරීම (වෙදකම) යන අරුතින් 'තිකිච්ඡා' වේ. අනුභව කිරීමට ඇති කැමැත්ත 'ජිඝච්ඡා' (බඩගින්න) වේ. ඉවසීම 'තිතික්ඛා' වේ. අනුභව කිරීමට ඇති කැමැත්ත 'බුභුක්ඛා' වේ. බීමට ඇති කැමැත්ත 'පිපාසා' වේ. මණ්ඩූක ගති ක්‍රමයෙන් (මැඩි ගමනින්) 'වා' යන්නෙහි බලපෑමෙන් විකල්ප ආදේශයන් නොවීම සිදුවේ. පැතිරීමට ඇති කැමැත්ත 'විච්ඡා' යනාදී වශයෙන් වේ.

Tippaccaye sambhavanaṃ sambhūti. Vādhikārato tippaccayamhi na vuddhi, savaṇaṃ suti, nayanaṃ, nīyati etāyāti vā nīti. Mana ñāṇe, maññatīti mati.

'ති' ප්‍රත්‍යය යෙදෙන කල්හි, හටගැනීම (සම්භවය) යන අරුතින් 'සම්භූති' වේ. 'වා' (විකල්ප) අධිකාරය නිසා 'ති' ප්‍රත්‍යය පර වූ විට වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. ඇසීම යන අරුතින් 'සුති' (ශ්‍රැතිය) වේ. පැමිණවීම, නැතහොත් ඇය මඟින් පමුණුවනු ලැබේ යන අරුතින් 'නීති' වේ. දැනගැනීමේ අර්ථය ඇති 'මන' ධාතුවෙන්, සිතයි යන අරුතින් 'මති' (මතය) වේ.

‘‘Te, no, timhī’’ti ca vattate.

'තේ, නෝ, තිම්හි' යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

600. Gamakhanahanaramādīnamanto.

600. ගම, ඛන, හන, රම ආදී ධාතූන්ගේ අන්තය (ති ප්‍රත්‍යයේ දී ලොප් වේ).

Gama khana hana ramaiccevamādīnaṃ makāranakārantānaṃ dhātūnaṃ anto byañjano no hoti tappaccaye, timhi cāti dhātvantalopo. Gamanaṃ, gantabbāti vā gati, upahananaṃ upahati, ramanti tāya, ramaṇaṃ vā rati. Tanu vitthāre, tananaṃ tati. Yamu uparame, niyamanaṃ niyati. ‘‘Ramato, ramatī’’tiādīsu pana akārabyavahitattā na dhātvantalopo, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca. Samāpajjanaṃ, samāpajjateti vā samāpatti, sampatti, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā hādito tissa ni hoti. Hāni, jāni iccādi.

ගම, ඛන, හන, රම යනාදී ම-කාර සහ න-කාරයන් අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගේ අන්ත ව්‍යඤ්ජනය එම ප්‍රත්‍යය (ති ප්‍රත්‍යය) පර වූ කල්හි නැති වේ. 'තිම්හි ච' යන සූත්‍රයෙන් ද ධාතු අන්තය ලොප් වීම සිදු වේ. යාම, නැතහොත් යා යුතුය යන අරුතින් 'ගති' වේ. නැසීම (පෙළීම) යන අරුතින් 'උපහති' වේ. ඇය කෙරෙහි ඇලෙති, නැතහොත් ඇලීම යන අරුතින් 'රති' වේ. පැතිරීමේ අර්ථය ඇති 'තනු' ධාතුවෙන්, පැතිරීම යන අරුතින් 'තති' වේ. නැවතීමේ අර්ථය ඇති 'යමු' ධාතුවෙන්, පාලනය කිරීම යන අරුතින් 'නියති' වේ. නමුත් 'රමතෝ', 'රමති' යනාදියෙහි 'අ' කාරයෙන් වෙන් වූ බැවින් ධාතු අන්තය ලොප් නොවේ. අනුභව කිරීම යන අරුතින් 'භුත්ති' (භුක්තිය) ද, යෙදීම යන අරුතින් 'යුත්ති' (යුක්තිය) ද වේ. 'භුජාදීනමන්න්තෝ නෝ ද්වි ච' යන සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලොප් වීමත් ද්විත්ව වීමත් සිදු වේ. සමවැදීම යන අරුතින් 'සමාපත්ති' (සමාපත්තිය) ද, ළඟාවීම යන අරුතින් 'සම්පත්ති' (සම්පත්තිය) ද වේ. 'ගුපාදීනඤ්ච' යන සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්ත ලෝපය හා ද්විත්වය සිදුවේ. 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් 'හා' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ති' ප්‍රත්‍යයට 'නි' ආදේශ වේ. 'හානි', 'ජානි' යනාදිය එසේ වේ.

Yuppaccaye cita sañcetane, cetayatīti atthe yuppaccayo, anādesavuddhī, āpaccayo, cetanā. Vida anubhavane[Pg.372], vedayatīti vedanā. Disī uccāraṇe, desīyatīti desanā, bhāvīyatīti bhāvanā iccādi.

'යු' ප්‍රත්‍යය යෙදෙන කල්හි: සිතීමේ අර්ථය ඇති 'චිත' ධාතුවෙන්, සිතයි (චේතනා කරයි) යන අරුතෙහි 'යු' ප්‍රත්‍යය පැමිණ, 'අන' ආදේශය, වෘද්ධිය සහ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ආ' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'චේතනා' වේ. විඳීමේ අර්ථය ඇති 'විද' ධාතුවෙන්, විඳියි යන අරුතින් 'වේදනා' වේ. පැවසීමේ අර්ථය ඇති 'දිසි' ධාතුවෙන්, දේශනා කරනු ලැබේ (පවසනු ලැබේ) යන අරුතින් 'දේසනා' (දේශනාව) වේ. වඩනු ලැබේ යන අරුතින් 'භාවනා' යනාදිය වේ.

‘‘Itthiyaṃ, vā’’ti ca vattate.

'ඉත්ථියං, වා' (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි, විකල්පයෙන්) යන්න ද අනුවර්තනය වේ.

601. Karato ririya.

601. 'කර' ධාතුවෙන් 'රිරිය' ප්‍රත්‍යය වේ.

Karadhātuto itthiyamanitthiyaṃ vā abhidheyyāyaṃ ririyappaccayo hoti, rādilopo. Kattabbā kiriyā. Karaṇīyaṃ kiriyaṃ.

'කර' ධාතුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි හෝ ස්ත්‍රී නොවන (නපුංසක) ලිංගයෙහි කියැවෙන කල්හි 'රිරිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. එහි 'ර' ආදී අක්ෂර ලොප් වීම සිදු වේ. කළ යුතු යැයි දැක්වීමේදී (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) 'කිරියා' (ක්‍රියාව) ද, කළ යුතු දෙය යන අරුතින් (නපුංසක ලිංගයෙහි) 'කිරියං' ද වේ.

‘‘Kattarī’’ti vattate.

'කත්තරි' (කර්තෘ අර්ථයෙහි) යන්න අනුවර්තනය වේ.

602. Jito ina sabbattha.

602. 'ජි' ධාතුවෙන් සියලු තැන්හි 'ඉන' ප්‍රත්‍යය වේ.

Jiiccetāya dhātuyā paro inappaccayo hoti sabbakāle kattari. Ji jaye, pāpake akusale dhamme ajini, jināti, jinissatīti vā jino.

‘ජි’ යන ධාතුවෙන් පසුව, සියලු කාලයන්හි කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘ඉන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ජි’ ධාතුව ජයග්‍රහණයෙහි (දිනීමෙහි) වැටේ. පාපී වූ, අකුසල් දහම් දිනුවේ ද, දිනන්නේ ද, දිනන්නේ ද හෙතෙම ‘ජින’ (ජයග්‍රාහක බුදුරජාණන් වහන්සේ) නම් වේ.

‘‘Inā’’ti vattate.

‘ඉනා’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

603. Supato ca.

603. ‘සුප්’ (නිදාගැනීමෙහි) ධාතුවෙන් ද (ඉන ප්‍රත්‍යය වෙයි).

Supaiccetāya dhātuyā ca paro inappaccayo hoti. Supa saye, supati, supananti vā supino, supinaṃ.

‘සුප’ යන මෙම ධාතුවෙන් පසුව ද ‘ඉන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සුප’ ධාතුව නිදාගැනීමෙහි වැටේ, නිදයි හෝ නිදාගැනීම යන අර්ථයෙන් ‘සුපින’ හෝ ‘සුපිනං’ (සිහිනය) යන්න වේ.

Sī saye, ‘‘īsaṃ’’iti upapadaṃ, īsaṃ sīyati bhavatāti atthe –

‘සී’ වැතිරීමෙහි/නිදාගැනීමෙහි ධාතුව ද, ‘ඊසං’ (මඳක්) යන උපපදය ද ඇති කල්හි, ‘ඔබ විසින් මඳක් වැතිරෙනු ලැබේ (සැතපේ)’ යන අර්ථයෙහි –

604. Īsaṃdusūhi kha.

604. “ඊසංදුසූහි ක” (යන සූත්‍රයයි).

Īsaṃdusuiccetehi upapadehi parehi dhātūhi khappaccayo hoti.

‘ඊසං’, ‘දුසු’ යන මෙම උපපදයන්ට පර වූ ධාතූන්ගෙන් ‘ඛ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

So ca –

එය ද –

605. Bhāvakammesu [Pg.373] kiccaktakkhatthā.

605. “භාවකම්මේසු කිච්චක්තක්ඛත්ථා” (භාව හා කර්ම අර්ථයන්හි කිච්ච, ක්ත සහ ඛත්ථ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති යන සූත්‍රයයි).

Bhāvakammaiccetesvatthesu kiccaktakkhatthaiccete paccayā hontīti niyamato bhāvakammesveva hoti. ‘‘Kvaci dhātū’’ti kkhakārānubandhassa lopo, vuddhi, ayādesadvittāni, īsassayo bhavatā, dukkhena sīyati dussayo, sukhena sīyati sussayo.

භාව සහ කර්ම යන මෙම අර්ථයන්හි ‘කිච්ච’, ‘ක්ත’ සහ ‘ඛත්ථ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති යන නියමයට අනුව, (මෙම ප්‍රත්‍යයෝ) භාව සහ කර්මයන්හි ම වෙති. ‘ක්වචි ධාතු’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ඛ’කාර අනුබන්ධය ලොප් වීම, වෘද්ධිය, ‘අය’ ආදේශය සහ ද්විත්ව වීම සිදු වේ. ‘ඊසස්සයෝ භවතා’ (ඔබ විසින් පහසුවෙන් සැතපිය හැකිය), දුක සේ සැතපිය හැක්කේ යන අර්ථයෙන් ‘දුස්සයෝ’ ද, පහසුවෙන් සැතපිය හැක්කේ යන අර්ථයෙන් ‘සුස්සයෝ’ ද වෙයි.

Kamme – īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ bhavatā. Evaṃ dukkhena karīyatīti dukkaraṃ hitaṃ bhavatā, sukaraṃ pāpaṃ bālena, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Sukhena bharīyatīti subharo appiccho. Dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ. Dukkhena passitabboti duddaso dhammo. Sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ. Dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo. Sukhena bujjhitabbanti subodhamiccādi.

කර්ම අර්ථයෙහි – ‘ඊසං කරීයතී’ (මඳක් කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘ඊසක්කරං’ (පහසුවෙන් කළ හැකි ක්‍රියාව) වෙයි. එලෙසම ‘දුක්ඛේන කරීයතී’ (දුක සේ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘දුක්කරං’ (ඔබ විසින් යහපත කිරීම දුෂ්කරය) යන්න ද, ‘සුකරං පාපං බාලේන’ (අඥානයා විසින් පව පහසුවෙන් කළ හැක්කේය) යන්න ද, ‘දුක්ඛේන භරීයතී’ (දුක සේ පෝෂණය කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘දුබ්භරෝ මහිච්ඡෝ’ (මහත් ආශා ඇත්තා පෝෂණය කිරීමට අපහසුය) යන්න ද, ‘සුඛේන භරීයතී’ (පහසුවෙන් පෝෂණය කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘සුභරෝ අප්පිච්ඡෝ’ (අල්පේච්ඡ තැනැත්තා පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැක්කේය) යන්න ද වෙයි. ‘දුක්ඛේන රක්ඛිතබ්බං’ (දුක සේ රැකිය යුත්තේය) යන අර්ථයෙන් ‘දුරක්ඛං චිත්තං’ (රැකීමට අපහසු සිත) ද, ‘දුක්ඛේන පස්සිතබ්බෝ’ (දුක සේ දැක්ක යුත්තේය) යන අර්ථයෙන් ‘දුද්දසෝ ධම්මෝ’ (දැකීමට අපහසු ධර්මය) ද, ‘සුඛේන පස්සිතබ්බං’ (පහසුවෙන් දැක්ක යුත්තේය) යන අර්ථයෙන් ‘සුදස්සං පරවජ්ජං’ (පහසුවෙන් දැකිය හැකි අන්‍යන්ගේ වැරදි) ද, ‘දුක්ඛේන අනුබුජ්ඣිතබ්බෝ’ (දුක සේ අවබෝධ කටයුතුය) යන අර්ථයෙන් ‘දුරනුබෝධෝ ධම්මෝ’ (අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු ධර්මය) ද, ‘සුඛේන බුජ්ඣිතබ්බං’ (පහසුවෙන් අවබෝධ කටයුතුය) යන අර්ථයෙන් ‘සුබෝධං’ යනාදී වශයෙන් ද වේ.

Budha avagamane, sabbe saṅkhatāsaṅkhatasammutibhede dhamme abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā atthe –

‘බුධ’ අවබෝධ කරගැනීමෙහි ධාතුවෙන්, සංස්කෘත-අසංස්කෘත සහ සම්මුති යන භේදයන්ගෙන් යුත් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළේ ද, අවබෝධ කරන්නේ ද, අවබෝධ කරන්නේ ද යන අර්ථයෙහි –

‘‘Ta’’iti vattate.

‘ත’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

606. Budhagamāditthe kattari.

606. “බුධගමාදිට්ඨේ කත්තරි” (යන සූත්‍රයයි).

Budhagamuiccegamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamāne kattari tappaccayo hoti sabbakāle.

‘බුධ’, ‘ගමු’ යනාදී ධාතූන්ගෙන්, ඒ අර්ථය පැවසෙන කල්හි, සියලු කාලයන්හි කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Tassā’’ti vattate.

‘තස්ස’ (ත-කාරයාගේ) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

607. Dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca.

607. “ධඪභහේහි ධ ඪා ච” (යන සූත්‍රයයි).

Dhaḍhanta bhahantehi dhātūhi parassa paccayatakārassa yathākkamaṃ dhakāraḍhakārādesā hontīti dhabhato takārassa [Pg.374] dhakāro, ‘‘hacatutthāna’’nti ettha hakāraggahaṇato hakāratopi kvaci dhattaṃ, abyavadhāne cāyaṃ, tena ‘‘rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito’’tiādīsu paccayāgamabyavahitattā na bhavati.

‘ධ’ සහ ‘ඪ’ කෙළවර ඇති, ‘භ’ සහ ‘හ’ කෙළවර ඇති ධාතූන්ගෙන් පර වූ ප්‍රත්‍යයේ ‘ත’කාරයට පිළිවෙළින් ‘ධ’කාර සහ ‘ඪ’කාර ආදේශයෝ වෙති. එබැවින් ‘ධ’ සහ ‘භ’ ධාතූන්ගෙන් පසු ‘ත’කාරයට ‘ධ’කාරය ද, “හචතුත්ථානං” යන සූත්‍රයෙහි ‘හ’කාරය ග්‍රහණය කිරීම නිසා ඇතැම් විට ‘හ’කාරයෙන් පසුව ද ‘ධ’කාර බව සිදු වේ. මෙය අතරක් නොමැති කල්හි (අව්‍යවධාන වූ කල්හි) පමණක් සිදු වේ. එහෙයින් “රුන්ධති, ආරාධිතෝ, වඩ්ඪිතෝ, ලභිත්වා, ගහිතෝ” යනාදී තැන්හි ප්‍රත්‍යාගමයෙන් අතර මැදි වූ බැවින් (මෙම ආදේශය) සිදු නොවේ.

608. Hacatutthānamantānaṃ do dhe.

608. “හචතුත්ථානමන්තානං දෝ ධේ” (යන සූත්‍රයයි).

Hakāravaggacatutthānaṃ dhātvantabhūtānaṃ dakārādeso hoti dhakāre pare. Buddho bhagavā. Saraṇaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā saraṇaṅgato upāsako, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Evaṃ jānātīti ñāto. I gatimhi, upetīti upeto. Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. Sanja saṅge, rūpādīsu asajji, sajjati, sajjissatīti vā satto, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca.

ධාතු කෙළවර ඇති ‘හ’කාරයට සහ වර්‍ගවල සතරවන අකුරුවලට ‘ධ’කාරය පර වූ කල්හි ‘ද’කාර ආදේශය වෙයි. ‘බුද්ධෝ භගවා’ (භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන්න නිදසුනකි. ‘සරණ ගියේ ද, යන්නේ ද, යන්නේ ද’ යන අර්ථයෙන් ‘සරණංගතෝ උපාසකෝ’ (සරණ ගිය උපාසකයා) යන්නෙහි “ගමඛනහනරමාදීනමන්තෝ” යන සූත්‍රයෙන් ධාතු අග ලොප් වේ. එලෙසම ‘දන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ඤාතෝ’ (දන්නා ලද) වෙයි. ‘ඉ’ ගමනෙහි යන්නෙන් ‘උපේති’ (ළඟා වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘උපේතෝ’ වෙයි. ‘චින්ත’ සිතීමෙහි යන්නෙන් ‘චින්තේති’ (සිතයි) යන අර්ථයෙන් ‘චිත්තං’ (සිත) යන්න වෙයි. මෙහි “ගුපාදීනඤ්චා” සූත්‍රයෙන් ධාතු අග ලොප් වී ද්විත්ව වීම සිදු වේ. ‘සඤ්ජ’ ඇලීමෙහි යන්නෙන් ‘රූපාදියෙහි ඇලුණේ ද, ඇලෙන්නේ ද, ඇලෙන්නේ ද’ යන අර්ථයෙන් ‘සත්තෝ’ (සත්ත්වයා) යන්න වෙයි. මෙහි “භුජාදීනමන්තෝ නෝ ද්වි චා” සූත්‍රයෙන් ධාතු අග ලොප් වී ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ.

‘‘Saññāya’’miti vattate.

‘සඤ්ජ්ඤායං’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

609. Tikiccāsiṭṭhe.

609. “තිකච්චාසිට්ඨේ” (යන සූත්‍රයයි).

Saññāyamabhidheyyāyaṃ āsiṭṭhe gamyamāne dhātūhi tippaccayo hoti, kitapaccayo ca. Jino enaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhakāradakārādesā, dhanamassa bhavatūti dhanabhūti.

නාමයක් (සංඥාවක්) ප්‍රකාශ කරන කල්හි සහ ආශීර්වාද අර්ථයක් හැඟවෙන කල්හි, ධාතූන්ගෙන් ‘ති’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘කිත’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. ‘ජයග්‍රාහකයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මොහු අවබෝධ කරගනිත්වා’ යන අර්ථයෙන් ‘ජිනබුද්ධි’ (මෙහි ධ-කාර ද-කාර ආදේශ සිදු වේ), ‘මොහුට ධනය වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘ධනභූති’ (ධනය ලැබීම) වෙයි.

Kitapaccaye bhavatūti bhūto, dhammo enaṃ dadātūti dhammadinno, ‘‘bhidādito inna anna īṇā vā’’ti tappaccayassa innādeso. Vaḍḍhatūti vaḍḍhamāno, ‘‘bhūvādito a’’iti mānantesu appaccayo, nandatūti nandako, jīvatūti jīvako iccādi.

කිත ප්‍රත්‍යයෙහි – ‘වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භූතෝ’ ද, ‘ධර්මය මොහුට (නිවන) දේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘ධම්මදින්නෝ’ (මෙහි “භිදාදිතෝ ඉන්න අන්න ඊණා වා” සූත්‍රයෙන් ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඉන්න’ ආදේශය වේ) ද වෙයි. ‘වැඩේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘වඩ්ඪමානෝ’ (මෙහි “භූවාදිතෝ අ” සූත්‍රයෙන් ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති කල්හි ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වේ) ද, ‘සතුටු වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘නන්දකෝ’ ද, ‘ජීවත් වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘ජීවකෝ’ යනාදී වශයෙන් ද වේ.

610. Āgamā [Pg.375] tuko.

610. “ආගමා තුකෝ” (යන සූත්‍රයයි).

Āpubbā gamito tukappaccayo hoti, kitakattā kattari. Āgacchatīti āgantuko.

‘ආ’ උපසර්ගය මුලට ඇති ‘ගමි’ ධාතුවෙන් ‘තුක’ ප්‍රත්‍යය කර්තෘ අර්ථයෙහි වෙයි. ‘පැමිණෙන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ආගන්තුකෝ’ (ආගන්තුකයා) යන්න වේ.

‘‘Gamā’’ti vattate.

‘ගමා’ යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

611. Bhabbe ika.

611. “භබ්බේ ඉක” (යන සූත්‍රයයි).

Gamito ikappaccayo hoti bhabbatthe. Gantuṃ bhabboti gamiko bhikkhu.

‘ගමි’ ධාතුවෙන් යෝග්‍ය (සුදුසු) යන අර්ථයෙහි ‘ඉක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘යෑමට සුදුසු වූයේ’ යන අර්ථයෙන් ‘ගමිකෝ භික්ඛු’ (ගමන් යන භික්ෂුව) යන්න වේ.

Tekālikappaccayantanayo.

ත්‍රිකාලීන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර වන ක්‍රමයයි.

Atītappaccayantanaya

අතීත කාලීන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර වන ක්‍රමයයි.

612. Atīte ta tavantu tāvī.

612. “අතීතේ ත තවන්තු තාවී” (යන සූත්‍රයයි).

Atīte kāle sabbehi dhātūhi ta tavantu tāvī iccete paccayā honti. Ete eva parasamaññāya niṭṭhasaññakāpi, te ca kitasaññattā kattari bhavanti. Abhavīti bhūto, bhūtā, bhūtaṃ, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattitavāggahaṇena ta tavantutāvīsu vuddhi na hoti. Hu dānādanahabyappadānesu, ahavīti huto aggiṃ.

අතීත කාලයෙහි සියලු ධාතූන්ගෙන් ‘ත’, ‘තවන්තු’ සහ ‘තාවී’ යන මෙම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මේවා වෙනත් සංඥාවකින් ‘නිට්ඨා’ සංඥා ද ලැබෙයි. ඒවා කිත සංඥා වන බැවින් කර්තෘ අර්ථයෙහි වෙයි. ‘වූයේය’ යන අර්ථයෙන් ‘භූතෝ’ (පුල්ලිංග), ‘භූතා’ (ස්ත්‍රීලිංග), ‘භූතං’ (නපුංසකලිංග) යන්න වෙයි. “අඤ්ඤේසු චා” යන සූත්‍රයෙන් අනුවර්තනය වන ‘වා’ ශබ්දය නිසා ‘ත’, ‘තවන්තු’, ‘තාවී’ ප්‍රත්‍යයන්හි වෘද්ධිය සිදු නොවේ. ‘හු’ ධාතුව දීම, අනුභවය සහ හෝම කිරීම යන අර්ථයන්හි වෙයි. ‘ගින්නෙහි හෝම කළේය’ යන අර්ථයෙන් ‘හුතෝ අග්ගිං’ යන්න වේ.

Tavantuppaccaye – ‘‘ā simhī’’ti ākāro, aggiṃ hutavā, hutavanto iccādi guṇavantusamaṃ. Tāvīmhi – aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino iccādi daṇḍīsamaṃ. Itthiyaṃ inīpaccayo – hutāvinī, napuṃsake – rassattaṃ hutāvi.

තවන්තු ප්‍රත්‍යයෙහි – “ආ සිම්හි” සූත්‍රයෙන් ආ-කාරය වී ‘අග්ගිං හුතවා’ (ගින්නෙහි හෝම කළ තැනැත්තා), ‘හුතවන්තෝ’ යනාදී වශයෙන් ‘ගුණවන්තු’ ශබ්දය මෙන් වේ. තාවී ප්‍රත්‍යයෙහි – ‘අග්ගිං හුතාවී’, ‘අග්ගිං හුතාවිනෝ’ යනාදී වශයෙන් ‘දණ්ඩී’ ශබ්දය මෙන් වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය එකතු වී ‘හුතාවිනී’ ද, නපුංසක ලිංගයෙහි ලුහු වීමෙන් (හ්‍රස්ව වීමෙන්) ‘හුතා වි’ ද වෙයි.

Vasa nivāse, vassaṃ avasīti atthe tappaccayo, sakārantattā ‘‘sādisanta’’iccādinā ṭhādese sampatte –

‘වස’ (වාසය කිරීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘වැසි වස් වැසුවේය’ යන අර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වන කල්හි, ස-කාරය අග ඇති බැවින් “සාදිසන්ත” යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ඨ’කාර ආදේශය පැමිණි කල්හි –

‘‘Tassā’’ti adhikāro, ‘‘sādī’’ti ca.

“තස්ස” යන්න ද “සාදී” යන්න ද මෙහි බලපවත්වයි (අධිකාර සූත්‍ර වේ).

613. Vasato [Pg.376] uttha.

613. “වසතෝ උත්ථ” (යන සූත්‍රයයි).

Vasaiccetasmā dhātumhā parassa takārassa sahādibyañjanena utthādeso hoti, saralopādi. Vassaṃ vuttho, vutthā sā, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve ‘‘adhivatthā devatā, vatthabba’’ntiādīsu paralopo.

‘වස’ යන මෙම ධාතුවෙන් පර වූ ‘ත’කාරයාට (ධාතුවේ අග) ව්‍යඤ්ජනය ද සමඟ ‘උත්ථ’ ආදේශය වෙයි, ඉන්පසු ස්වර ලෝපය ආදිය සිදු වේ. ‘වස්සං වුත්ථෝ’ (වස් වැසුවේය), ‘වුත්ථා සා’ (ඈ වස් වැසුවාය) යන්න වේ. “සරලෝපෝ” යනාදී සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ග්‍රහණය කිරීම නිසා පූර්ව ලෝපය නොවන කල්හි “අධිවත්ථා දේවතා, වත්ථබ්බං” යනාදී තැන්හි පර ලෝපය සිදු වේ.

‘‘Vasassā’’ti vipariṇāmena vattate.

‘වසස්ස’ (වස ධාතුවට) යන්න විභක්ති විපරීතයෙන් අනුවර්තනය වෙයි.

614. Vassa vā vu.

614. “වස්ස වා වු” (යන සූත්‍රයයි).

Vasaiccetassa dhātussa vakārassa takāre pare ukāro hoti, tattha vakārāgamo ca vā hoti. Niṭṭhatakāre evāyaṃ. Atha vā ‘‘vū’’ti ettha vakāro sandhijo, tantañāyena dutiyañcettha vāggahaṇamicchitabbaṃ, tena akārassapi ukāro siddho bhavati, usito brahmacariyaṃ, vusito, tathā vusitavā, vusitāvī, ikārāgamena byavahitattā utthādeso na bhavati.

‘වස්’ (vasa) යන ධාතුවෙහි ‘ව’ කාරයට ‘ත’ කාරය පර වූ කල්හි ‘උ’ කාරය වෙයි. එහි විකල්පයෙන් ‘ව’ කාරාගමයක් ද වෙයි. මෙය නිෂ්ඨා ‘ත’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී ම වෙයි. එසේත් නැතහොත් ‘වූ’ යන්නෙහි ‘ව’ කාරය සන්ධිජන්‍ය වේ. එම ක්‍රමයෙන් මෙහි දෙවන ‘වා’ (විකල්ප) ශබ්දය අපේක්‍ෂා කළ යුතුය. එයින් ‘අ’ කාරයට ද ‘උ’ කාරය සිද්ධ වෙයි. (නිදසුන්:) ‘උසිතො බ්‍රහ්මචරියං’ (මහණදම් පුරන ලදී), ‘වුසිතො’, එසේම ‘වුසිතවා’, ‘වුසිතාවී’ යන්නයි. ‘ඉ’ කාරාගමයෙන් ව්‍යවහිත වූ බැවින් ‘උ’ කාර ආදේශය සිදු නොවේ.

Bhuja pālanabyavaharaṇesu, odanaṃ abhuñjīti atthe tatavantutāvī, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, takārassa dvittañca, bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Tathā ranja rāge, arañjīti ratto, rattā, rattaṃ. Yuja yoge, ayuñjīti yutto, yuttā, yuttaṃ. Vica vivecane vipubbo, viviccīti vivitto, vivittā, vivittaṃ. Muca mocane, amuccīti bandhanā mutto. Tathā tippaccayepi iminā dhātvantalopadvittāni, āsajjanaṃ āsatti, vimuccanaṃ, vimuccati etāyāti vā vimutti.

පාලන (රැකීම) සහ ව්‍යවහරණ (අනුභව කිරීම) යන අර්ථයන්හි පවතින ‘භුජ්’ (bhuja) ධාතුවෙන්, ‘බත් අනුභව කළේය’ (ඕදනං අභුඤ්ජි) යන අර්ථයෙහි ‘ත’, ‘තවන්තු’, ‘තාවී’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. "භුජාදීනමන්‍තො නො ද්වි චා" යන්නෙන් ධාතු අන්තය ලෝප වීම ද ‘ත’ කාරය ද්විත්ව වීම ද සිදු වී ‘භුත්තො’, ‘භුත්තවා’, ‘භුත්තාවී’ (යන රූප සිද්ධ වෙයි). එසේම රාග (ඇලීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘රඤ්ජ්’ (rañja) ධාතුවෙන්, ‘ඇලුනේය’ (අරඤ්ජි) යන අර්ථයෙහි ‘රත්තො’, ‘රත්තා’, ‘රත්තං’ ද, යෝග (යෙදීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘යුජ්’ (yuja) ධාතුවෙන් ‘යෙදුනේය’ (අයුඤ්ජි) යන අර්ථයෙහි ‘යුත්තො’, ‘යුත්තා’, ‘යුත්තං’ ද වෙයි. විවේචන (වෙන් කිරීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘විච්’ (vica) ධාතුවට ‘වි’ උපසර්ගය පෙරටුව, ‘වෙන් විය’ (විවිච්චි) යන අර්ථයෙහි ‘විවිත්තො’, ‘විවිත්තා’, ‘විවිත්තං’ ද වෙයි. මෝචන (මුදා හැරීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘මුච්’ (muca) ධාතුවෙන්, ‘මිදුනේය’ (අමුච්චි) යන අර්ථයෙහි ‘බන්ධනා මුත්තො’ (බැඳීමෙන් මිදුණේය) ද වෙයි. එසේම ‘ති’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද මෙයින් ම ධාතු අන්ත ලෝපය හා ද්විත්වය සිදු වේ. (නිදසුන්:) ‘ආසජ්ජනං’ යන්න ‘ආසත්ති’ ද, ‘විමුච්චනං’ හෙවත් ‘විමුච්චති එතායාති’ (ඇය කරණකොට ගෙන මිදෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘විමුත්ති’ ද වෙයි.

Kudha [Pg.377] kope, akujjhīti atthe tappaccayo, tassa ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti dhattaṃ, ‘‘hacatutthānamantānaṃ dodhe’’ti dhakārassa dakāro, kuddho. Yudha sampahāre, ayujjhīti yuddho, yuddhaṃ. Sidha saṃsiddhimhi, asijjhīti siddho. Āpubbo rabha rābhasse, ārabhīti āraddho gantuṃ. Naha bandhane saṃpubbo, sannayhīti sannaddho, ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti nahādito takārassa dhakāro.

කෝප (කිපීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘කුධ්’ (kudha) ධාතුවෙන්, ‘කිපුණේය’ (අකුජ්ඣි) යන අර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වේ. එම ප්‍රත්‍යයට "ධඪභහේහි ධඪා චා" යන්නෙන් ‘ධ’ කාරාදේශය ද, "හචතුත්ථානමන්තානං දොධේ" යන්නෙන් ධාතු අන්ත ‘ධ’ කාරයට ‘ද’ කාරය ද වී ‘කුද්ධො’ (යන රූපය සිද්ධ වෙයි). සම්පහාර (යුද්ධ කිරීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘යුධ්’ (yudha) ධාතුවෙන්, ‘යුද්ධ කළේය’ (අයුජ්ඣි) යන අර්ථයෙහි ‘යුද්ධො’, ‘යුද්ධං’ ද වෙයි. සංසිද්ධි (සිද්ධ වීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘සිධ්’ (sidha) ධාතුවෙන්, ‘සිද්ධ විය’ (අසිජ්ඣි) යන අර්ථයෙහි ‘සිද්ධො’ ද වෙයි. රාවස්ස (ආරම්භය/වේගය) අර්ථයෙහි පවතින ‘රභ්’ (rabha) ධාතුවට ‘ආ’ උපසර්ගය පෙරටුව, ‘ආරම්භ කළේය’ (ආරභි) යන අර්ථයෙහි ‘ආරද්ධො ගන්තුං’ (යෑමට පටන් ගත්තේය) ද වෙයි. බන්ධන (බැඳීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘නහ්’ (naha) ධාතුවට ‘සං’ උපසර්ගය පෙරටුව, ‘සන්නද්ධ විය’ (සන්නය්හි) යන අර්ථයෙහි ‘සන්නද්ධො’ වෙයි. මෙහි "ධඪභහේහි ධඪා චා" යන්නෙන් ‘නහ්’ ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘ධ’ කාරාදේශය වෙයි.

Vaḍḍha vaḍḍhane, avaḍḍhīti atthe tappaccayo, tassa ḍhattaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvākārassuttaṃ, ḍalopo ca.

වර්ධන (වැඩීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘වඩ්ඪ්’ (vaḍḍha) ධාතුවෙන්, ‘වැඩුණේය’ (අවඩ්ඪි) යන අර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වේ. එම ප්‍රත්‍යයට ‘ඪ’ කාරාදේශය (ඪත්තය) ද, "ක්වචි ධාතු..." යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතුවෙහි ‘අ’ කාරයට ‘උ’ කාරය (උත්තය) ද, ‘ඪ’ කාර ලෝපය ද වෙයි.

‘‘Hacatutthānamantāna’’nti vattate.

"හචතුත්ථානමන්තානං" (හ කාරය හා හතරවන අකුරු අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගේ) යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

615. Ḍo ḍhakāre.

615. ‘ඪ’ කාරය පර වූ කල්හි ‘ඩ’ කාරාදේශය වෙයි.

Hacatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti ḍhakāre pare. Vuḍḍho, vuḍḍhā, ‘‘bo vassā’’ti batte buḍḍho. Tippaccaye – bujjhanaṃ, bujjhati vā etāyāti buddhi. Evaṃ siddhi, vaḍḍhi. Tabbappaccaye – boddhabbamiccādi.

‘ඪ’ කාරය පර වූ කල්හි ‘හ’ කාරය සහ චතුර්ථ වර්ණ අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගේ අවසානයට ‘ඩ’ කාරාදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ‘වුද්ධො’, ‘වුද්ධා’ යන්නයි. "බො වස්සා" යන්නෙන් ‘ව’ කාරයට ‘බ’ කාරය වීමෙන් ‘බුද්ධො’ (වෘද්ධ) යන්න වෙයි. ‘ති’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි – ‘බුජ්ඣනං’ (අවබෝධය) හෙවත් ‘බුජ්ඣති වා එතායාති’ (ඇය කරණකොට ගෙන අවබෝධ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘බුද්ධි’ වෙයි. එසේම ‘සිද්ධි’, ‘වද්ධි’ යන්න ද වෙයි. ‘තබ්බ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි – ‘බොද්ධබ්බං’ යනාදී වශයෙනි.

‘‘Anto, no’’ti ca adhikāro.

"අන්තො", "නො" යන පද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙති.

616. Tarādīhi iṇṇo.

616. ‘තර’ (tara) ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඉණ්ණ’ (iṇṇa) ආදේශය වෙයි.

Taraiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa iṇṇādeso hoti, dhātvanto ca no hoti, saralopādi. Tara taraṇe, saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇo tāreyyaṃ. Evaṃ uttiṇṇo, tiṇṇaṃ vā. Pūra pūraṇe, saṃpūrīti saṃpuṇṇo, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve uvaṇṇato parassa ‘‘vā paro asarūpā’’ti lopo, saṃyoge rassattaṃ. Tura vege, aturīti tuṇṇaṃ[Pg.378], turitaṃ vā. Jara vayohānimhi, parijīrīti parijiṇṇo. Kira vikiraṇe, ākirīti ākiṇṇo iccādi.

‘තර’ යනාදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඉණ්ණ’ ආදේශය වෙයි, ධාතු අන්තය ලෝප ද වෙයි, ස්වර ලෝපාදිය ද සිද්ධ වෙයි. තරණය කිරීම (එතෙර වීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘තර’ (tara) ධාතුවෙන්, ‘සංසාර සාගරයෙන් එතෙර විය’ (සංසාරණ්ණවං අතරි) යන අර්ථයෙහි ‘තිණ්ණො’ (එතෙර වූයේ), ‘තාරෙය්‍යං’ (එතෙර වන්නේය) ද වෙයි. එසේම ‘උත්තිණ්ණො’ හෝ ‘තිණ්ණං’ වෙයි. පූර්ණ කිරීම අර්ථයෙහි පවතින ‘පූර’ (pūra) ධාතුවෙන්, ‘පිරුණේය’ (සම්පූරි) යන අර්ථයෙහි ‘සම්පුණ්ණො’ වෙයි. "සරලොපො" යනාදී සූත්‍රයෙහි ‘තු’ ග්‍රහණය නිසා පූර්ව ලෝපය නොවීමෙහි දී, ‘උ’ වර්ණයෙන් පර වූ සරයට "වා පරො අසරූපා" යන්නෙන් ලෝපය ද, සංයෝගයෙහි දී ලුහු (ලස්ස) වීම ද වෙයි. වේගය අර්ථයෙහි පවතින ‘තුර’ (tura) ධාතුවෙන්, ‘වේගවත් විය’ (අතුරි) යන අර්ථයෙහි ‘තුණ්ණං’ හෝ ‘තුරිතං’ වෙයි. වයස පිරිහීම අර්ථයෙහි පවතින ‘ජර’ (jara) ධාතුවෙන්, ‘පිරිහුණේය’ (පරිජීරි) යන අර්ථයෙහි ‘පරිජිණ්ණො’ වෙයි. විකිරණ (විසුරුවා හැරීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘කිර’ (kira) ධාතුවෙන්, ‘පැතිරුවේය’ (ආකිරි) යන අර්ථයෙහි ‘ආකිණ්ණො’ යනාදිය වෙයි.

617. Susa paca sakato kkhakkā ca.

617. ‘සුස’ (susa), ‘පච’ (paca), ‘සක’ (saka) යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට පිළිවෙළින් ‘ක්ඛ’ සහ ‘ක්ක’ යන ආදේශයන් වෙති. ධාතු අන්ත ව්‍යඤ්ජනය ලෝප ද වෙයි.

Susa paca sakaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa kkhakkādesā honti, anto ca byañjano no hoti. Casaddena mucādito kkādeso. Susa sosane, asussīti sukkho rukkho. Apaccīti pakkaṃ phalaṃ. Saka sāmatthe, asakkhīti sakko assa, omuccīti omukkā upāhanā. ‘‘Pacituṃ, pacitabba’’ntiādīsu pana na bhavati, ikārena byavahitattā. Evaṃ sabbattha byavadhāne na bhavati.

‘සුස’, ‘පච’, ‘සක’ යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘ක්ඛ’ සහ ‘ක්ක’ යන ආදේශයෝ වෙති, ධාතු අන්ත ව්‍යඤ්ජනය ද ලෝප වෙයි. සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘මුච්’ (muca) ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ප්‍රත්‍යයට ද ‘ක්ක’ ආදේශය වෙයි. සෝසන (වියළීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘සුස’ (susa) ධාතුවෙන්, ‘වියළී ගියේය’ (අසුස්සි) යන අර්ථයෙහි ‘සුක්ඛො rුක්ඛො’ (වියළි ගස) ද වෙයි. ‘පැසුණේය’ (අපච්චි) යන අර්ථයෙහි ‘පක්කං ඵලං’ (පැසුණු/ඉදුණු ගෙඩිය) ද වෙයි. සාමර්ථ්‍යය (හැකියාව) අර්ථයෙහි පවතින ‘සක’ (saka) ධාතුවෙන්, ‘හැකි විය’ (අසක්ඛි) යන අර්ථයෙහි ‘සක්කො අස්ස’ (ඔහුට හැකි වන්නේය) ද වෙයි. ‘මුදා හැරියේය’ (ඔමුච්චි) යන අර්ථයෙහි ‘ඔමුක්කා උපහනා’ (පාවහන් ගලවන ලදී) ද වෙයි. එහෙත් ‘පචිතුං’, ‘පචිතබ්බං’ යනාදී තැන්හි ‘ඉ’ කාරයෙන් ව්‍යවහිත වූ බැවින් මෙය සිදු නොවේ. මෙසේ සකල ස්ථානයෙහි ම ව්‍යවධානයක් (වෙනත් අකුරක් මැදි වීමක්) ඇති කල්හි සිදු නොවේ.

Sīhagatiyā tiggahaṇamanuvattate.

සිංහගති න්‍යායයෙන් (සිංහාවලෝකන ක්‍රමයෙන්) ‘ති’ ග්‍රහණය (ති ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ සඳහන) මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

618. Pakkamādīhi nto ca.

618. ‘පක්කම’ (pakkama) ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ප්‍රත්‍යයට ‘න්ත’ (nta) ආදේශය ද වෙයි.

Pakkamaiccevamādīhi makārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa ntādeso hoti, dhātvanto ca no hoti. Casaddena tippaccayassa nti ca hoti. Kamu padavikkhepe, pakkamīti pakkanto. Evaṃ saṅkanto, nikkhanto, ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena kassa khattaṃ. Bhamu anavaṭṭhāne, vibbhamīti vibbhanto, bhanto. Khamu sahane, akkhamīti khanto. Samu upasame, asamīti santo. Damu damane, adamīti danto.

‘පක්කම’ යනාදී ‘ම’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘න්ත’ (nta) ಆදේශය වෙයි, ධාතු අන්තය ද ලෝප වෙයි. සූත්‍රයේ ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ති’ ප්‍රත්‍යයට ‘න්ති’ (nti) ආදේශය ද වෙයි. පාද වික්‍ෂේප (පියවර තැබීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘කමු’ (kamu) ධාතුවෙන්, ‘නික්ම ගියේය’ (පක්කමි) යන අර්ථයෙහි ‘පක්කන්තො’ වෙයි. එසේම ‘සංකන්තො’, ‘නික්ඛන්තො’ ද වෙයි. "දො ධස්ස චා" යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ග්‍රහණයෙන් ‘ක’ කාරයට ‘ඛ’ කාරය වෙයි. අනවස්ථාන (නොනැවතී කැරකීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘භමු’ (bhamu) ධාතුවෙන්, ‘මුළා විය’ (විබ්භමි) යන අර්ථයෙහි ‘විබ්භන්තො’, ‘භන්තො’ ද වෙයි. සහන (ඉවසීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘ඛමු’ (khamu) ධාතුවෙන්, ‘ඉවසා සිටියේය’ (අක්ඛමි) යන අර්ථයෙහි ‘ඛන්තො’ වෙයි. උපසම (සන්සිඳීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘සමු’ (samu) ධාතුවෙන්, ‘සන්සිඳුණේය’ (අසමි) යන අර්ථයෙහි ‘සන්තො’ වෙයි. දමන (හික්මවීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘දමු’ (damu) ධාතුවෙන්, ‘දමනය කළේය’ (අදමි) යන අර්ථයෙහි ‘දන්තො’ වෙයි.

Timhi – saṅkamanaṃ saṅkanti. Evaṃ okkanti, vibbhanti, khanti, santi danti iccādi.

‘ති’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී – ‘සංකමනං’ යන්න ‘සංකන්ති’ වෙයි. එසේම ‘ඔක්කන්ති’, ‘විබ්භන්ති’, ‘ඛන්ති’, ‘සන්ති’, ‘දන්ති’ යනාදී වශයෙනි.

619. Janādīnamā [Pg.379] timhi ca.

619. ‘ජන’ (jana) ආදී ධාතූන්ගේ අන්ත ව්‍යඤ්ජනයට ‘ත’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී සහ ‘ති’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී ‘ආ’ කාරාදේශය (ආත්තය) වෙයි.

Janaiccevamādīnaṃ dhātūnamantassa byañjanassa āttaṃ hoti tappaccaye, timhi ca. Yogavibhāgena aññatthāpi. Jana janane, ajanīti jāto, vijāyīti puttaṃ vijātā, jananaṃ jāti. Tappaccaye satipi takāre puna tiggahaṇakaraṇaṃ paccayantaratakāre āttanivattanatthaṃ, yathā – jantu. ‘‘Janitvā, janitu’’ntiādīsu pana ikārena byavahitattā na bhavati.

‘ජන’ යනාදී ධාතූන්ගේ අවසාන ව්‍යඤ්ජනයට ‘ත’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද ‘ති’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද ‘ආ’ කාරය (ආත්තය) වෙයි. යෝග විභාගයෙන් වෙනත් තැන්වල ද මෙය සිද්ධ වෙයි. ජනන (ඉපදවීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘ජන’ (jana) ධාතුවෙන්, ‘උපන්නේය’ (අජනි) යන අර්ථයෙහි ‘ජාතො’ ද, ‘විජායී’ යන අර්ථයෙන් ‘පුත්තං විජාතා’ (පුතෙකු වැදූ මව) ද, ‘ජනනං’ යන අර්ථයෙන් ‘ජාති’ ද වෙයි. ‘ත’ ප්‍රත්‍යය පවතිද්දී ද (එහි ‘ත’ කාරයක් තිබියදී ද) නැවතත් ‘ති’ ග්‍රහණය (ති ප්‍රත්‍යය ගැන සඳහන්) කිරීම වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්හි පවතින ‘ත’ කාරයන්හි දී මෙම ‘ආ’ කාරාදේශය වැළැක්වීම පිණිස ය. නිදසුන්: ‘ජන්තු’. එහෙත් ‘ජනිත්වා’, ‘ජනිතුං’ යනාදී තැන්හි ‘ඉ’ කාරයෙන් ව්‍යවහිත වූ බැවින් මෙය සිදු නොවේ.

‘‘Ā, timhi, cā’’ti ca vattate.

"ආ", "තිම්හි", "ච" යන පද මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණෙති.

620. Ṭhāpānamiī ca.

620. ‘ඨා’ (ṭhā) සහ ‘පා’ (pā) යන ධාතූන්ගේ අන්ත ‘ආ’ කාරයට පිළිවෙළින් ‘ඉ’ කාරය හා ‘ඊ’ කාරය ආදේශ වෙති.

Ṭhā pāiccetesaṃ dhātūnaṃ antassa ākārassa yathākkamaṃ ikāraīkārādesā honti tappaccaye, timhi ca. Casaddena aññatrāpi kvaci. Ṭhā gatinivattimhi, aṭṭhāsīti ṭhito, upaṭṭhito garuṃ, ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, ṭhānaṃ ṭhiti. Pā pāne, apāyīti pītā, yāguṃ pītavā, pānaṃ pīti, pītvā.

‘ඨා’, ‘පා’ යන ධාතූන්ගේ අවසාන ‘ආ’ කාරයට පිළිවෙළින් ‘ඉ’ කාරය සහ ‘ඊ’ කාරය ආදේශ වෙති, ‘ත’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී සහ ‘ති’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී ය. සූත්‍රයේ ‘ච’ ශබ්දයෙන් ඇතැම් විට වෙනත් ස්ථානවල ද මෙය වෙයි. ගතිනිවත්ති (යෑම නැවැත්වීම/සිටීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘ඨා’ (ṭhā) ධාතුවෙන්, ‘සිටියේය’ (අට්ඨාසි) යන අර්ථයෙහි ‘ඨිතො’ ද, ‘උපට්ඨිතො ගරුං’ (ගුරුවරයාට උපස්ථාන කළේය) ද, ‘ඨිතවා’, ‘අධිට්ඨිත්වා’ ද, ‘ඨානං’ යන්න ‘ඨිති’ ද වෙයි. පාන (බීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘පා’ (pā) ධාතුවෙන්, ‘බීවේය’ (අපායි) යන අර්ථයෙහි ‘පීතා’, ‘යාගුං පීතවා’ (කැඳ බීවේය) ද, ‘පානං’ යන්න ‘පීති’ ද, ‘පීත්වා’ ද වෙයි.

621. Hantehi ho hassa lo vā adahanahānaṃ.

621. ‘හ’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට සහ ‘ති’ ප්‍රත්‍යයට ‘හ’ කාරාදේශය ද, ධාතු අන්ත ‘හ’ කාරයට විකල්පයෙන් ‘ළ’ කාරාදේශය ද වෙයි, ‘දහ’ (දහන) සහ ‘නහ’ (බැඳීම) යන ධාතූන් හැර.

Hakārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa, tissa ca hakārādeso hoti, hassa ca dhātvantassa lakāro hoti vā dahanahe vajjetvā, ḍhattāpavādoyaṃ. Ruha janane, aruhīti āruḷho rukkhaṃ. Laḷānamaviseso, ārulho vā, ruhanaṃ ruḷhī. Gāhu viloḷane, agāhīti gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ. Baha vuddhimhi, abahīti bāḷho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho. Muha vecitte, amuyhīti mūḷho. Guha saṃvaraṇe, aguhīti gūḷhaṃ. Vaha pāpuṇane[Pg.380], upavahīti upavuḷho, ‘‘vaca vasa vahādīnamukāro vassā’’ti yogavibhāgena uttaṃ.

‘හ’ කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ද ‘ති’ ප්‍රත්‍යයට ද ‘හ’ කාරාදේශය වෙයි. ‘දහන’ (දහ්) සහ ‘නහ්’ ධාතූන් හැර ධාතු අන්ත ‘හ’ කාරයට විකල්පයෙන් ‘ළ’ (හෝ ‘ල’) කාරාදේශය වෙයි. මෙය ‘ඪ’ කාරාදේශයට ව්‍යතිරේකයකි (බාධකයකි). ජනන (ඉපදීම/වැඩීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘රුහ්’ (ruha) ධාතුවෙන්, ‘නැග්ගේය’ (අරුහි) යන අර්ථයෙහි ‘ආරුළ්හො රුක්ඛං’ (ගසට නැග්ගේය) වෙයි. ‘ල’ සහ ‘ළ’ යන අකුරු දෙකෙහි විශේෂයක් නැති බැවින් ‘ආරුල්හො’ කියා ද විය හැක. ‘රුහනං’ යන්න ‘රුළ්හී’ වෙයි. විලෝලන (කලඹීම/ගිලීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘ගාහ්’ (gāhu) ධාතුවෙන්, ‘ගිලුණේය’ (අගාහි) යන අර්ථයෙහි ‘ගාළ්හො’, ‘අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවං’ (මහා සමුද්‍රයට බැස ගත්තේය) ද වෙයි. වෘද්ධි (වැඩීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘බහ්’ (baha) ධාතුවෙන්, ‘වැඩුණේය’ (අබහි) යන අර්ථයෙහි ‘බාළ්හො’ (තදබල/බොහෝ) වෙයි, "ක්වචි ධාතු..." යන්නෙන් දීර්ඝ වීම සිදු වේ. වේචිත්ත (මුළාව) අර්ථයෙහි පවතින ‘මුහ්’ (muha) ධාතුවෙන්, ‘මුළා විය’ (අමුය්හි) යන අර්ථයෙහි ‘මූළ්හො’ වෙයි. සංවරණ (සැඟවීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘ගුහ්’ (guha) ධාතුවෙන්, ‘සැඟවූයේය’ (අගුහි) යන අර්ථයෙහි ‘ගූළ්හං’ වෙයි. ප්‍රාපණ (පැමිණවීම/පැවැත්වීම) අර්ථයෙහි පවතින ‘වහ්’ (vaha) ධාතුවට ‘උප’ උපසර්ගය පෙරටුව, ‘පැවැත්වූයේය’ (උපවහි) යන අර්ථයෙහි ‘උපවුළ්හො’ වෙයි. "වච වස වහාදීනමුකාරො වස්සා" සූත්‍රයෙහි යෝග විභාගයෙන් මෙහි ‘උ’ කාරය (උත්තය) සිද්ධ වෙයි.

Adahanahānanti kimatthaṃ? Daḍḍho, sannaddho. Vāti kiṃ? Duddho, siniddho. ‘‘Gahitaṃ, mahita’’ntiādīsu pana ikārāgamena byavahitattā na bhavati.

"අදහනහානං" (දහන සහ නහන ධාතූන් හැර) යැයි කීවේ කුමකට ද? ‘දඩ්ඪො’ (දැවුණු) සහ ‘සන්නද්ධො’ (සන්නද්ධ වූ) යන රූපයන් සඳහා ය. "වා" (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමකට ද? ‘දුද්ධො’ (දෙවන ලද) සහ ‘සිනිද්ධො’ (සිනිඳු වූ) යන රූප සඳහා ය. එහෙත් ‘ගහිතං’, ‘මහිතං’ යනාදී තැන්හි ‘ඉ’ කාරාගමයෙන් ව්‍යවහිත වූ බැවින් මෙය සිදු නොවේ.

Dhātuppaccayantatopi ‘‘atīte ta tavantutāvī’’ti tappaccayo, abubhukkhīti bubhukkhito. Evaṃ jighacchito, pipāsito iccādi.

ධාතු ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති නාමයන්ගෙන් (ධාතු ප්‍රත්‍යයාන්තයන්ගෙන්) ද "අතීතෙ ත තවන්තුතාවී" යන්නෙන් ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) ‘අබුභුක්ඛි’ යන අර්ථයෙන් ‘බුභුක්ඛිතො’ (කෑමට කැමති වූ/කුසගිනි වූ) යන්නයි. එසේම ‘ජිඝච්ඡිතො’ (බඩගිනි වූ), ‘පිපාසිතො’ (පැන් පිපාසිත වූ) යනාදී වශයෙනි.

Evaṃ kattari niṭṭhanayo.

මෙසේ කර්තෘ කාරකයෙහි නිෂ්ඨා ක්‍රමය (අතීත ක්‍රියා ක්‍රමය) නිමවා දක්වන ලදී.

‘‘Atīte’’ti vattate.

"අතීතෙ" (අතීත කාලයෙහි) යන්න මෙහි අධිකාර වශයෙන් පැමිණේ.

622. Bhāvakammesu ta.

622. භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Atīte kāle gamyamāne sabbadhātūhi tappaccayo hoti bhāvakammaiccetesvatthesu.

අතීත කාලය හැඟවෙන කල්හි, භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි සියලු ධාතූන්ගෙන් 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Bhāve tāva –

පළමුව භාව අර්ථයෙහි -

Ge sadde, gāyanaṃ, agāyitthāti vā atthe tappaccayo.

ශබ්ද කිරීම අර්ථය ඇති 'ගෙ' (ge) ධාතුවෙන්, 'ගායනය' (gāyanaṃ) හෙවත් 'ගායනා කරන ලදී' (agāyittha) යන අර්ථයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

623. Sabbattha ge gī.

623. සෑම තන්හිම 'ගෙ' (ge) යන්නට 'ගී' (gī) ආදේශය වෙයි.

Geiccetassa dhātussa gīādeso hoti sabbattha, tappaccayatipaccayesvevāyaṃ. Tassa gītaṃ, gāyanaṃ, gāyitabbāti vā gīti.

මේ 'ගෙ' (ge) යන ධාතුවට සෑම තන්හිම 'ගී' (gī) යන ආදේශය වෙයි. මෙය 'ත' සහ 'ති' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හිම වෙයි. එහි රූප 'ගීතං' (gītaṃ - ගායනය කරන ලද), 'ගායනං' (gāyanaṃ), හෝ 'ගායිතබ්බා' යන අර්ථයෙහි 'ගීති' (gīti) යන්න වෙයි.

Bhāve – tappaccayantā napuṃsakā. Kammani – tiliṅgā.

භාව අර්ථයෙහිදී 'ත' ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන පද නපුංසක ලිංග වෙයි. කර්ම අර්ථයෙහිදී (එය) ත්‍රිලිංගික වෙයි.

Nata gattavināme, naccanaṃ, anaccitthāti vā atthe tappaccayo.

ශරීරය නැමීම අර්ථය ඇති 'නට' (nata) ධාතුවෙන්, 'නැටීම' (naccanaṃ) හෙවත් 'නටන ලදී' (anaccittha) යන අර්ථයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

624. Paccayā daniṭṭhā nipātanā sijjhanti.

624. 'ඉ' කාර ආගමය (ඉට් ආගමය) රහිත වූ ප්‍රත්‍යයෝ නිපාතනයෙන් (විශේෂ නීති මඟින්) සිද්ධ වෙති.

Ye idha sappaccayā saddā paccayehi na niṭṭhaṃ gatā, te nipātanato sijjhantīti dhātvantena saha tappaccayassa cca ṭṭādesā. Naccaṃ, naṭṭaṃ. Hasa hasane, hasanaṃ hasitaṃ, ikārāgamo. Gamanaṃ gataṃ. Evaṃ ṭhitaṃ, sayitaṃ, vādhikārassa vavatthitavibhāsattā vuddhi. Ruda assuvimocane, arujjhitthāti roditaṃ, ruṇṇaṃ vā iccādi.

මෙහි යම් සප්‍රත්‍යක ශබ්ද කෙනෙක් සාමාන්‍ය ප්‍රත්‍ය නීතිවලින් සිද්ධ නොකරන ලද්දාහුද, ඔවුහු නිපාතන ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වෙති. ඒ අනුව ධාතු අවසානය සමඟ 'ත' ප්‍රත්‍යයට 'ච්ච' (cca) සහ 'ට්ඨ' (ṭṭha) ආදේශ වෙයි. උදාහරණ: 'නච්චං' (naccaṃ), 'නට්ඨං' (naṭṭaṃ). සිනාසීම අර්ථයෙහි 'හස' (hasa) ධාතුවෙන්, 'හසනං' (hasanaṃ), 'හසිතං' (hasitaṃ) ලෙස 'ඉ' කාර ආගමය වෙයි. යෑම අර්ථයෙන් 'ගමනං' (gamanaṃ) යන්නට 'ගතං' (gataṃ) වෙයි. එමෙන්ම 'ඨිතං' (ṭhitaṃ), 'සයිතං' (sayitaṃ) වෙයි. 'වා' (විකල්ප) අධිකාරයෙහි වූ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා වෘද්ධිය වෙයි. කඳුළු හෙළීම අර්ථයෙහි 'රුද' (ruda) ධාතුවෙන්, 'අරුජ්ජිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'රෝදිතං' (roditaṃ) හෝ 'රුණ්ණං' (ruṇṇaṃ) ආදී වශයෙන් වෙයි.

Kammani –

කර්ම අර්ථයෙහිදී -

Abhibhūyitthāti abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ. Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ, abhāsittha tenāti bhāsito dhammo, bhāsitā gāthā, bhāsitaṃ suttaṃ. Disī uccāraṇe, curādittā ṇe. Adesīyitthāti desito dhammo bhagavatā, ikārāgame kāritasaralopo. Ji jaye, ajīyitthāti jito māro. Nī pāpuṇane, anīyiṃsūti nītā gāmamajā, suto tayā dhammo, ñāto.

'අභිභූයිත්ථ' (යටපත් කරන ලදී) යන අර්ථයෙහි 'භවතා අභිභූතෝ කෝධෝ' (ඔබ විසින් ක්‍රෝධය යටපත් කරන ලදී), 'අභිභූතා', 'අභිභූතං' යන්න වෙයි. පැහැදිලි වචනය අර්ථයෙහි 'භාස' (bhāsa) ධාතුවෙන්, 'තේන අභාසිත්ථ' (ඔහු විසින් පවසන ලදී) යන අර්ථයෙහි 'භාසිතෝ ධම්මෝ' (දේශනා කරන ලද ධර්මය), 'භාසිතā ගාථා' (දේශනා කරන ලද ගාථාව), 'භාසිතං සුත්තං' (දේශනා කරන ලද සූත්‍රය) වෙයි. දේශනා කිරීම අර්ථයෙහි 'දිසි' (disi) ධාතුවෙන් චුරාදි ගණයට අයත් බැවින් 'ණේ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'අදේසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'භගවතා දේසිතෝ ධම්මෝ' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය) යන්න වෙයි; එහි 'ඉ' කාර ආගමය වූ කල්හි කාරිත ස්වර ලෝපය (ප්‍රත්‍ය ස්වරය හැලීම) වෙයි. ජය ගැනීම අර්ථයෙහි 'ජි' (ji) ධාතුවෙන්, 'අජීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'ජිතෝ මාරෝ' (දිනන ලද මාරයා) වෙයි. පැමිණවීම අර්ථයෙහි 'නී' (nī) ධාතුවෙන්, 'අනීයීංසු' යන අර්ථයෙහි 'නීතා ගාමමජා' (ගමට පමුණුවන ලද එළ එළුවන්), 'තයා සුතෝ ධම්මෝ' (තොප විසින් අසන ලද ධර්මය), 'ඤාතෝ' (දන්නා ලද) යනාදිය වෙයි.

Sāsa anusiṭṭhimhi, anusāsīyitthāti atthe tappaccayo.

අනුශාසනා කිරීම අර්ථය ඇති 'සාස' (sāsa) ධාතුවෙන්, 'අනුසාසීයිත්ථ' (අනුශාසනා කරන ලදී) යන අර්ථයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

625. Sāsadisato tassa riṭṭho ca.

625. 'සාස' සහ 'දිස' යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ත' ප්‍රත්‍යයට 'රිට්ඨ' (riṭṭha) ආදේශය ද වෙයි.

Sāsadisaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa riṭṭhādeso hoti, casaddena tissa riṭṭhi ca, disato kiccatakāratuṃtvādīnañca raṭṭha raṭṭhuṃ raṭṭhādesā ca honti, rādilopo, anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ. Disa pekkhaṇe, adissitthāti diṭṭhaṃ me rūpaṃ.

'සාස' සහ 'දිස' යන මේ ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ත' ප්‍රත්‍යයට 'රිට්ඨ' (riṭṭha) ආදේශය වෙයි. 'ච' ශබ්දයෙන් 'ති' ප්‍රත්‍යයට 'රිට්ඨි' (riṭṭhi) ආදේශය ද, 'දිස' ධාතුවෙන් පර වූ කෘත්‍ය (කිච්ච) ප්‍රත්‍යයන්ට, ත-කාරයට, තුං, ත්වා ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'රට්ඨ', 'රට්ඨුං', 'රට්ඨා' ආදී ආදේශයන් ද වෙයි. එහිදී 'ර' යන්න ආදිකොට ඇති වර්ණයන්ගේ ලෝපය ද වෙයි. උදාහරණ: 'මයා අනුසිට්ඨෝ සෝ' (මා විසින් ඔහුට අනුශාසනා කරන ලදී), 'අනුසිට්ඨා සා', 'අනුසිට්ඨං'. බැලීම අර්ථයෙහි 'දිස' (disa) ධාතුවෙන්, 'අදිස්සිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'දිට්ඨං මේ රූපං' (මා විසින් රූපය දකින ලදී) යන්න වෙයි.

Timhi – anusāsanaṃ anusiṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi.

'ති' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි - අනුශාසනාවට 'අනුසිට්ඨි' (anusiṭṭhi) ද, දැකීමට 'දිට්ඨි' (diṭṭhi) ද වෙයි.

Kiccādīsu [Pg.382] – dassanīyaṃ daṭṭhabbaṃ, daṭṭheyyaṃ, passitunti daṭṭhuṃ gacchati, passitvāti nekkhamaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā, ikārāgamena antarikassa na bhavati, yathā – anusāsitaṃ, anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ iccādi.

කෘත්‍ය (කිච්ච) ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී - දැකිය යුතු යන අර්ථයෙන් 'දට්ඨබ්බං' (daṭṭhabbaṃ), 'දට්ඨෙය්‍යං' (daṭṭheyyaṃ) ද, 'දැකීමට' යන අර්ථයෙන් 'දට්ඨුං ගච්ඡති' (daṭṭhuṃ gacchati) ද, 'දැකලා' යන අර්ථයෙන් 'නෙක්ඛමං දට්ඨුං' (nekkhamaṃ daṭṭhuṃ) ද, 'දට්ඨා' (daṭṭhā) ද වෙයි. 'ඉ' කාර ආගමයෙන් වෙන් වූ කල්හි (මේ ආදේශය) සිදු නොවේ. උදාහරණ: 'අනුසාසිතං' (anusāsitaṃ), 'අනුසාසිතබ්බං' (anusāsitabbaṃ), 'අනුසාසිතුං' (anusāsituṃ), 'අනුසාසිත්වා' (anusāsitvā), 'දස්සිතං' (dassitaṃ) යනාදියයි.

Tusa pītimhi, atussīti atthe kattari tappaccayo.

ප්‍රීතිය අර්ථයෙහි 'තුස' (tusa) ධාතුවෙන්, 'අතුස්සී' (සතුටු විය) යන අර්ථයෙහි කර්තෘ කාරකයේ 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Tassā’’ti adhikāro.

'තස්සා' (tassā) යන්න අධිකාර සූත්‍රයයි.

626. Sādi, santapucchabhanjahansādīhi ṭṭho.

626. සකාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද, 'සන්ත', 'පුච්ඡ', 'භඤ්ජ', 'හංස' ආදී ධාතූන්ගෙන් ද පර වූ (ප්‍රත්‍යයට) 'ට්ඨ' (ṭṭha) ආදේශය වෙයි.

Ādinā saha vattatīti sādi. Sakārantehi, puccha bhanjahansaiccevamādīhi ca dhātūhi parassa anantarikassa takārassa sahādibyañjanena dhātvantenaṭṭhādeso hoti. Hansassa satipi santatte punaggabhaṇaṃ kvaci ṭṭhādesassa aniccatādīpanatthaṃ, tena ‘‘viddhasto utrasto’’tiādīsu na hoti. Tuṭṭho, santusito. Bhasa bhassane, abhassīti bhaṭṭho, bhassito. Nasa adassane, nassīti naṭṭho. Daṃsa daṃsane, adaṃsīyitthāti daṭṭho sappena, ḍaṃsito vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dassa ḍattaṃ. Phusa phassane, aphusīyitthāti phuṭṭho rogena, phussito vā. Isu icchāyaṃ, esīyitthāti iṭṭho, icchito, esito. Masa āmasane, āmasīyitthāti āmaṭho. Vasasecane, avassīti vuṭṭho devo, pavisīyitthāti paviṭṭho, uddisīyitthāti uddiṭṭho. Puccha pucchane, apucchīyitthāti puṭṭho pañhaṃ, pucchito. Bhanja avamaddane, abhañjīyitthāti bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ. Hansa pītimhi, ahaṃsīti haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.

'ආදිනā සහ වත්තතීති සාදි' යනු 'ස' කාරය අග කොට ඇති (සකාරාන්ත) යන්නයි. සකාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් ද, පුච්ඡ, භඤ්ජ, හංස ආදී ධාතූන්ගෙන් ද පර වූ, අතරක් නැති ත-කාරයට, ධාතු අවසාන ව්‍යංජනය ද සමඟ 'ට්ඨ' (ṭṭha) ආදේශය වෙයි. 'හංස' ධාතුව සකාරාන්ත වුව ද නැවත ග්‍රහණය කිරීමෙන් හැඟවෙන්නේ ඇතැම් තැනක 'ට්ඨ' ආදේශය අනිත්‍ය (විකල්ප) වන බවයි. එබැවින් 'විද්ධස්තෝ' (viddhasto), 'උත්තස්තෝ' (utrasto) ආදියෙහි එය සිදු නොවේ. උදාහරණ: 'තුට්ඨෝ' (tuṭṭho), 'සන්තුසිතෝ' (santusito). වැටීම අර්ථයෙහි 'භස' (bhasa) ධාතුවෙන්, 'අභස්සී' යන අර්ථයෙහි 'භට්ඨෝ' (bhaṭṭho), 'භස්සිතෝ' (bhassito) වෙයි. නොපෙනී යාම අර්ථයෙහි 'නස' (nasa) ධාතුවෙන්, 'නස්සී' යන අර්ථයෙහි 'නට්ඨෝ' (naṭṭho) වෙයි. සපා කෑම අර්ථයෙහි 'දංස' (daṃsa) ධාතුවෙන්, 'අදංසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'සප්පේන දට්ඨෝ' (සර්පයා විසින් දෂ්ට කරන ලද) හෝ 'ඩංසිතෝ' (ḍaṃsito) වෙයි. 'ක්වචි ධාතූ' ආදී සූත්‍රයෙන් ද-කාරයට ඩ-කාරය වෙයි. ස්පර්ශ කිරීම අර්ථයෙහි 'ඵුස' (phusa) ධාතුවෙන්, 'අඵුසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'රෝගේන ඵුට්ඨෝ' (රෝගයෙන් පීඩිත වූ) හෝ 'ඵුස්සිතෝ' (phussito) වෙයි. කැමැත්ත අර්ථයෙහි 'ඉසු' (isu) ධාතුවෙන්, 'ඒසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'ඉට්ඨෝ' (iṭṭho), 'ඉච්ඡිතෝ' (icchito), 'ඒසිතෝ' (esito) වෙයි. පිරිමැදීම අර්ථයෙහි 'මස' (masa) ධාතුවෙන්, 'ආමසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'ආමඨෝ' (āmaṭho) වෙයි. වැස්සවීම අර්ථයෙහි 'වස' (vasa) ධාතුවෙන්, 'අවස්සී' යන අර්ථයෙහි 'වුට්ඨෝ දේවෝ' (වැසි වැසුවේය) ද, 'පවිසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'පවිට්ඨෝ' (ඇතුළු වූ) ද, 'උද්දිසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'උද්දිට්ඨෝ' (උදෙසන ලද) ද වෙයි. ඇසීම අර්ථයෙහි 'පුච්ඡ' (puccha) ධාතුවෙන්, 'අපුච්ඡීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'පුට්ඨෝ පඤ්හං' (ප්‍රශ්නයක් අසන ලද) හෝ 'පුච්ඡිතෝ' (pucchito) වෙයි. පොඩි කිරීම අර්ථයෙහි 'භඤ්ජ' (bhañja) ධාතුවෙන්, 'අභඤ්ජීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'භට්ඨං ධඤ්ඤං' (බදින ලද ධාන්‍ය) වෙයි. සතුටු වීම අර්ථයෙහි 'හංස' (hansa) ධාතුවෙන්, 'අහංසී' යන අර්ථයෙහි 'හට්ඨෝ' (හටගත් සතුටු ඇති), 'පහට්ඨෝ' (pahaṭṭho), 'පහංසිතෝ' (pahaṃsito) වෙයි.

Ādisaddena [Pg.383] yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjitthāti atthe tappaccayo, tassa ṭṭhādeso.

'ආදි' ශබ්දයෙන් දේව පූජාව, එක්වීම සහ දීම යන අර්ථයන් ඇති 'යජ' (yaja) ධාතුවෙන්, 'ඉජ්ජිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. එයට 'ට්ඨ' (ṭṭha) ආදේශය ද වෙයි.

627. Yajassa sarassi ṭṭhe.

627. 'ට්ඨ' ආදේශය පර වූ කල්හි 'යජ' (yaja) ධාතුවේ ස්වරයට 'ඉ' කාරය ආදේශ වෙයි.

Yajaiccetassa dhātussa sarassa ikārādeso hoti ṭṭhe pare. Yiṭṭho mayā jino. Saja vissagge saṃpubbo, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho tena, vissaṭṭho. Maja suddhimhi, amajjīti maṭṭho iccādi.

'යජ' (yaja) යන මේ ධාතුවේ ස්වරයට 'ට්ඨ' පර වූ කල්හි 'ඉ' කාර ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: 'මයා යිට්ඨෝ ජිනෝ' (මා විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදන ලදී). 'සං' පූර්ව 'සජ' (saja) ධාතුව හැර පෑම අර්ථයෙහි වෙයි; 'සංසජ්ජිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'තේන සංසට්ඨෝ' (ඔහු හා එක් වූ), 'විස්සට්ඨෝ' (අත්හරින ලද) වෙයි. පිරිසිදු කිරීම අර්ථයෙහි 'මජ' (maja) ධාතුවෙන්, 'අමජ්ජී' යන අර්ථයෙහි 'මට්ඨෝ' (පිරිසිදු කරන ලද) යනාදිය වෙයි.

Kiccatakārādīsu tussitabbaṃ toṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ, pucchituṃ puṭṭhuṃ, yajituṃ yiṭṭhuṃ, abhiharituṃ abhihaṭṭhuṃ, tosanaṃ tuṭṭhi, esanaṃ eṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, vissajjanaṃ vissaṭṭhi iccādi.

කෘත්‍ය (කිච්ච) සහ ත-කාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී - 'තුස්සිතබ්බං' යන්නට 'තොට්ඨබ්බං' (toṭṭhabbaṃ) ද, 'ඵුස්සිතබ්බං' යන්නට 'ඵොට්ඨබ්බං' (phoṭṭhabbaṃ) ද, 'පුච්ඡිතුං' යන්නට 'පුට්ඨुං' (puṭṭhuṃ) ද, 'යජිතුං' යන්නට 'යිට්ඨුං' (yiṭṭhuṃ) ද, 'අභිහරිතුං' යන්නට 'අභිහට්ඨුං' (abhihaṭṭhuṃ) ද වෙයි. සතුටු කිරීම අර්ථයෙන් 'තුට්ඨි' (tuṭṭhi) ද, සෙවීම අර්ථයෙන් 'එට්ඨි' (eṭṭhi) ද, වැස්සවීම අර්ථයෙන් 'වුට්ඨි' (vuṭṭhi) ද, අත්හැරීම අර්ථයෙන් 'විස්සට්ඨි' (vissaṭṭhi) යනාදිය ද වෙයි.

‘‘Tassa, sādī’’ti ca vattate.

'තස්ස' (tassa) සහ 'සාදී' (sādī) යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

628. Bhanjato ggo ca.

628. 'භඤ්ජ' (bhanja) ධාතුවෙන් පර වූ ප්‍රත්‍යයට 'ග්ග' (gga) ආදේශය ද වෙයි.

Bhanjato dhātumhā tappaccayassa sahādibyañjanena ggo ādeso hoti. Bhaggo rāgo anena. Vasanivāse, parivasīyitthāti parivuṭṭho parivāso, vusitaṃ brahmacariyaṃ, uṭṭha uādesā. Vasa acchādane, nivasīyitthāti nivatthaṃ vatthaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā stakārasaṃyogassa tthattaṃ, evaṃ nivatthabbaṃ. Saṃsa pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho pasaṃsito, pasaṃsanaṃ pasatthi. Badha bandhane, abajjhitthāti baddho raññā, alabhīyitthāti laddhaṃ me dhanaṃ, dhattadattāni. Rabha rābhasse, ārabhīyitthāti āraddhaṃ vīriyaṃ. Daha bhasmīkaraṇe[Pg.384], adayhittāti daḍḍhaṃ vanaṃ, abhujjitthāti bhutto odano, bhujādittā dhātvantalopo, dvittañca. Caja hānimhi, pariccajīyitthāti pariccattaṃ dhanaṃ, amuccitthāti mutto saro.

'භඤ්ජ' (bhanja) ධාතුවෙන් පර වූ 'ත' ප්‍රත්‍යයට, ආදි ව්‍යංජනය ද සමඟ 'ග්ගෝ' (ggo) ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: 'භග්ගෝ රාගෝ අනේන' (මොහු විසින් රාගය බිඳ දමන ලදී). වාසය කිරීම අර්ථයෙහි 'වස' (vasa) ධාතුවෙන්, 'පරිවසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'පරිවුට්ඨෝ පරිවාසෝ' (පරිවාසය වැස නිම කරන ලදී), 'වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං' (මඟ බඹසර වැස නිම කරන ලදී) වෙයි. මෙහි 'උට්ඨ' සහ 'උ' කාර ආදේශයෝ වෙති. පෙරවීම අර්ථයෙහි 'වස' (vasa) ධාතුවෙන්, 'නිවසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'නිවත්ථං වත්ථං' (හඳින ලද වස්ත්‍රය) වෙයි. 'ක්වචි ධාතූ' ආදී සූත්‍රවලින් 'ස්ත' (sta) සංයෝගයට 'ත්ථ' (ttha) භාවය වෙයි, 'නිවත්ථබ්බං' යන්න ද එසේමය. ප්‍රශංසා කිරීම අර්ථයෙහි 'සංස' (saṃsa) ධාතුවෙන්, 'පසංසීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'පසත්ථෝ' (pasattho) හෙවත් 'පසංසිතෝ' (pasaṃsito) වෙයි. ප්‍රශංසාවට 'පසත්ථි' (pasatthi) වෙයි. බැඳීම අර්ථයෙහි 'බධ' (badha) ධාතුවෙන්, 'අබජ්ජිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'රඤ්ඤා බද්ධෝ' (රජු විසින් බඳින ලද) වෙයි. ලැබීම අර්ථයෙහි 'ලභ්' ධාතුවෙන්, 'අලභීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'ලද්ධං මේ ධනං' (මා විසින් ධනය ලබන ලදී) වෙයි; එහි 'ධ' කාර සහ 'ද' කාර ආදේශයෝ වෙති. උත්සාහ කිරීම අර්ථයෙහි 'රභ' (rabha) ධාතුවෙන්, 'ආරභීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'ආරද්ධං වීරියං' (පටන් ගන්නා ලද වීර්යය) වෙයි. අළු කිරීම (දැවීම) අර්ථයෙහි 'දහ' (daha) ධාතුවෙන්, 'අදය්හිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'දද්ධං වනං' (දවන ලද වනය) වෙයි. අනුභව කිරීම අර්ථයෙහි 'භුජ්' ධාතුවෙන් 'අභුජ්ජිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'භුත්තෝ ඕදනෝ' (අනුභව කරන ලද බත) වෙයි. 'භුජ්' ආදී ධාතූන්ගේ අවසාන වර්ණ ලෝපය ද ද්විත්ව රූපය ද වෙයි. අත්හැරීම අර්ථයෙහි 'චජ' (caja) ධාතුවෙන්, 'පරිච්චජීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'පරිච්චත්තං ධනං' (පරිත්‍යාග කරන ලද ධනය) වෙයි. 'අමුච්චිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'මුත්තෝ සරෝ' (මුද හරින ලද ඊතලය) වෙයි.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, avacīyitthāti atthe tappaccayo.

පැහැදිලි වචනය අර්ථයෙහි 'වච' (vaca) ධාතුවෙන්, 'අවචීයිත්ථ' (පවසන ලදී) යන අර්ථයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

‘‘Anto, no, dvi, cā’’ti ca adhikāro.

'අන්තෝ, නෝ, ද්වි, ච' (anto, no, dvi, ca) යන්න අධිකාර සූත්‍ර වෙයි.

629. Vaca vā vu.

629. 'වච වා වු' (vaca vā vu) යනුයි.

Catuppadamidaṃ. Vacaiccetassa dhātussa vakārassa ukārādeso hoti vā, dhātvanto ca cakāro no hoti, tappaccayassa ca dvibhāvo hoti. Vāggahaṇamavadhāraṇatthaṃ, dhātvādimhi vakārāgamo. Vuttamidaṃ bhagavatā, uttaṃ vā.

මෙය පද සතරකින් යුක්ත ය. 'වච' (vaca) යන මේ ධාතුවේ ව-කාරයට විකල්පයෙන් උ-කාර ආදේශය වෙයි. ධාතු අවසාන ච-කාරය ලෝප වෙයි. 'ත' ප්‍රත්‍යය ද්විත්ව වෙයි. 'වා' යන්න යෙදුවේ නියම කිරීම සඳහා ය. ධාතු ආරම්භයේදී ව-කාර ආගමය වෙයි. උදාහරණ: 'වුත්තමිදං භගවතා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී) හෝ 'උත්තං' (uttaṃ) වෙයි.

630. Gupādīnañca.

630. 'ගුප' ආදී ධාතූන්ට ද (මෙය වෙයි).

Gupaiccevamādīnaṃ dhātūnamanto ca byañjano no hoti, parassa takārassa ca dvibhāvo hoti. Gupa gopane, sugopīyitthāti sugutto, sugopito, ikārena byavahitattā na dhātvantalopo, ‘‘aññesu cā’’ti sutte vādhikārassa vavatthitavibhāsattā niṭṭhatakārepi kvaci vuddhi. Gopanaṃ gutti.

'ගුප' (gupa) ආදී ධාතූන්ගේ අවසාන ව්‍යංජනය ලෝප වන අතර පර වූ ත-කාරය ද්විත්ව වෙයි. ආරක්‍ෂා කිරීම අර්ථයෙහි 'ගුප' (gupa) ධාතුවෙන්, 'සුගෝපීයිත්ථ' යන අර්ථයෙහි 'සුගුත්තෝ' (sugutto - මැනවින් රකින ලද) හෙවත් 'සුගෝපිතෝ' (sugopito) වෙයි. 'ඉ' කාරයෙන් වෙන් වූ බැවින් ධාතු අවසාන වර්ණය ලෝප නොවේ. 'අඤ්ඤේසු ච' යන සූත්‍රයෙහි 'වා' අධිකාරයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා නිෂ්ඨා ත-කාරය පර වූ කල්හි ද ඇතැම් තැනක වෘද්ධිය වෙයි. ආරක්‍ෂාවට 'ගුත්ති' (gutti) වෙයි.

Lipa limpane, alimpīyitthāti litto sugandhena. Tapa santāpe, santapīyitthāti santatto tejena. Dīpa dittimhi, ādīpīyitthātiāditto agginā, rassattaṃ, dīpanaṃ ditti. Apa pāpuṇane, pāpīyitthāti patto gāmo, pāpuṇīti patto sukhaṃ, pāpuṇanaṃ patti, pattabbaṃ. Mada ummāde, pamajjīti pamatto. Supa sayane, asupīti sutto iccādi.

ලිප ධාතුව ආලේප කිරීමෙහි වේ; ‘සුවඳින් ආලේප කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ලිත්ත’ (litto sugandhena) වේ. තප ධාතුව තැවීමෙහි වේ; ‘තේජසින් තැවුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සන්තත්ත’ (santatto tejena) වේ. දීප ධාතුව ბැබළීමෙහි වේ; ‘ගින්නෙන් ඇවිළුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ආදිත්ත’ (āditto agginā) වේ, මෙහි රස්ස වීම (ලුහු වීම) සිදු වේ, දීපනය යනු ბැබළීමයි. අප ධාතුව පැමිණීමෙහි වේ; ‘පැමිණෙන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘පත්ත’ (ගමට පැමිණි - patto gāmo) ද, ‘පැමිණියේය’ යන අර්ථයෙන් ‘පත්ත’ (සැපයට පැමිණි - patto sukhaṃ) ද වේ, පැමිණීම ‘පත්ති’ වන අතර, පැමිණිය යුතු දෙය ‘පත්තබ්බ’ වේ. මද ධාතුව උමතු වීමෙහි වේ; ‘ප්‍රමාද විය’ යන අර්ථයෙන් ‘පමත්ත’ වේ. සුප ධාතුව සැතපීමෙහි වේ; ‘නිදාගත්තේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සුත්ත’ වේ. මෙසේ ආදී වශයෙනි.

Cara [Pg.385] caraṇe, acarīyitthāti ciṇṇo dhammo, iṇṇādeso, carito vā. Evaṃ puṇṇo, pūrito.

චර ධාතුව හැසිරීමෙහි (ප්‍රගුණ කිරීමෙහි) වේ; ‘ධර්මයෙහි හැසුරුණේය (පුරුදු කරන ලදී)’ යන අර්ථයෙන් ‘චිණ්ණ’ (ciṇṇo dhammo) වේ, මෙහිදී ‘ඉණ්ණ’ ආදේශය වේ, නැතහොත් ‘චරිත’ ද වේ. එමෙන්ම ‘පුණ්ණ’ (පිරුණු) සහ ‘පූරිත’ ද වේ.

Nuda khepe, panujjitthāti paṇunno, nassa ṇattaṃ, panudito. Dā dāne, ādīyitthātiādinno, atto vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dāsaddassa takāro, rassattaṃ.

නුද ධාතුව බැහැර කිරීමෙහි වේ; ‘බැහැර කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘පණුන්න’ වේ, මෙහිදී ‘න’කාරයට ‘ණ’කාරය වීම ද සිදු වේ; නැතහොත් ‘පනුදිත’ වේ. දා ධාතුව දීමෙහි වේ; ‘ගන්නා ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ආදින්න’ වේ, නැතහොත් ‘අත්ත’ ද වේ. ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘දා’ ශබ්දයට තකාරය වීම ද රස්ස වීම ද වේ.

631. Bhidādito innaannaīṇā vā.

631. භිද ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව (ත-ප්‍රත්‍යයට) ‘ඉන්න’, ‘අන්න’, ‘ඊණ’ යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙත්.

Bhidaiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa inna annaīṇaiccete ādesā honti vā, anto ca no hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, saralopādi.

භිද යනාදී වූ ධාතූන්ගෙන් පර වූ ‘ත’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඉන්න’, ‘අන්න’, ‘ඊණ’ යන මොහු විකල්පයෙන් ආදේශ වෙති, ධාතුවේ අග අකුර ද ලෝප වේ. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාර්ථය සඳහා වේ. ස්වර ලෝපය ආදිය ද සිදු වේ.

Bhidi vidāraṇe, abhijjitthāti bhinno ghaṭo bhavatā, bhijjīti vā bhinno devadatto. Chidi dvidhākaraṇe, achijjitthāti chinno rukkho, acchinnaṃ cīvaraṃ, ucchijjīti ucchinno. Adīyitthābhi dinno suṅko. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdīti nisinno. Khida uttāsane, khida dīnabhāve vā, akhijjīti khinno.

භිදි ධාතුව පැළීමෙහි (බිඳීමෙහි) වේ; ‘ඔබ විසින් කළය බිඳින ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘භින්න’ (bhinno ghaṭo bhavatā) වේ, නැතහොත් ‘දේවදත්ත තෙමේ බිඳුණේය (වෙන් විය)’ යන අර්ථයෙන් ‘භින්න’ (bhinno devadatto) වේ. ඡිදි ධාතුව දෙකඩ කිරීමෙහි වේ; ‘ගස කපන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ඡින්න’ (chinno rukkho) ද, ‘නොකැපූ සිවුර’ යන අර්ථයෙන් ‘අච්ඡින්න’ (acchinnaṃ cīvaraṃ) ද, ‘සිඳී ගියේය’ යන අර්ථයෙන් ‘උච්ඡින්න’ ද වේ. ‘බදු දෙන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘දින්න’ (dinno suṅko) වේ. සද ධාතුව විසුරුවීම, ගමන සහ අවසානය යන අර්ථයන්හි වේ; ‘හුන්නේය (වාඩි විය)’ යන අර්ථයෙන් ‘නිසින්න’ වේ. ඛිද ධාතුව තැතිගැන්වීමෙහි හෝ ඛිද ධාතුව දීන (දුක්ඛිත) භාවයෙහි වේ; ‘තැවුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ඛින්න’ වේ.

Annādese chada apavāraṇe, acchādīyitthāti channo, paṭicchannaṃ gehaṃ, pasīdīti pasanno. Pada gatimhi, uppajjīti uppanno, jhānaṃ samāpanno. Rudi assuvimocane, ruṇṇo, paralopo.

‘අන්න’ ආදේශයෙහිදී; ඡද ධාතුව වැසීමෙහි වේ; ‘වහන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ඡන්න’ ද, ‘වසා දැමූ ගෙය’ යන අර්ථයෙන් ‘පටිච්ඡන්න’ (paṭicchannaṃ gehaṃ) ද, ‘පැහැදුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘පසන්න’ ද වේ. පද ධාතුව ගමනෙහි වේ; ‘උපන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘උප්පන්න’ ද, ‘ධ්‍යානයට සම වැදුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සමාපන්න’ (jhānaṃ samāpanno) ද වේ. රුදි ධාතුව කඳුළු හෙළීමෙහි (හැඬීමෙහි) වේ; ‘රුණ්ණ’ වේ, මෙහි පර ලෝපය සිදු වේ.

Khī khaye īṇādeso, akhīyīti khīṇo doso, khīṇā jāti, khīṇaṃ dhanaṃ. Hā cāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hādito īṇādese ṇakārassa nattaṃ, pahīyitthāti pahīno kileso, parihāyīti parihīno. Āsa upavesane[Pg.386], acchīti āsīno. Lī silesane, līyīti līno, nilīno. Ji jaye, jiyīti jīno vittamanusocati, jito vā. Dī khaye, dīno. Pī tappane, pīno. Lū chedane, lūyitthāti lūno iccādi.

ඛී ධාතුව ගෙවී යාමෙහි වේ, එහිදී ‘ඊණ’ ආදේශය වේ; ‘දෝෂය ගෙවී ගියේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ඛීණ’ (khīṇo doso) ද, ‘ජාතිය (උපත) ගෙවී ගියේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ඛීණා’ (khīṇā jāti) ද, ‘ධනය ගෙවී ගියේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ඛීණ’ (khīṇaṃ dhanaṃ) ද වේ. හා ධාතුව අත්හැරීමෙහි වේ; ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘හා’ ධාතුවෙන් පරව ‘ඊණ’ ආදේශය වූ විට ණකාරයට නකාරය වී, ‘කෙලෙස් දුරු කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘පහීන’ (pahīno kileso) ද, ‘පිරිහුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘පරිහීන’ ද වේ. ආස ධාතුව හිඳීමෙහි වේ; ‘හුන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ආසීන’ වේ. ලී ධාතුව ඇලීමෙහි (හැඟීමෙහි) වේ; ‘ඇලුනේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ලීන’ ද, ‘සැඟවුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘නිලීන’ ද වේ. ජි ධාතුව ජයගැනීමෙහි වේ; ‘පිරිහුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ජීන’ (වස්තුව පිරිහී ශෝක කරයි - jīno vittamanusocati) ද, නැතහොත් ‘ජිත’ ද වේ. දී ධාතුව ගෙවී යාමෙහි වේ; ‘දීන’ වේ. පී ධාතුව සතුටු කිරීමෙහි වේ; ‘පීන’ වේ. ලූ ධාතුව කැපීමෙහි වේ; ‘කපන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ලූන’ වේ. මෙසේ ආදී වශයෙනි.

Vamu uggiraṇe, vamīyitthāti vantaṃ, vamitaṃ, ‘‘pakkamādīhi nto’’ti ntādeso. Agacchīyitthāti gato gāmo tayā, gāmaṃ gato vā, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Akhaññitthāti khato kūpo, upahaññitthāti upahataṃ cittaṃ, aramīti rato, abhirato. Mana ñāṇe, amaññitthāti mato, sammato. Tanu vitthāre, atanitthāti tataṃ, vitataṃ. Yamu uparame, niyacchīti niyato.

වමු ධාතුව වැමෑරීමෙහි (වමනය කිරීමෙහි) වේ; ‘වමනය කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘වන්ත’ හෝ ‘වමිත’ වේ, ‘පක්කමාදීහි න්තෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘න්ත’ ආදේශය වේ. ‘ඔබ විසින් ගමට යන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ගත’ (gato gāmo tayā) ද, ‘ගමට ගියේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ගත’ (gāmaṃ gato) ද වේ, ‘ගම-ඛන-හන-රමාදීනමන්තෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලෝප වේ. ‘ළිඳ හාරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ඛත’ (khato kūpo) ද, ‘පෙළන ලද සිත’ යන අර්ථයෙන් ‘උපහත’ (upahataṃ cittaṃ) ද, ‘ඇලුනේය’ යන අර්ථයෙන් ‘රත’ සහ ‘අභිරත’ ද වේ. මන ධාතුව දැනගැනීමෙහි වේ; ‘දන්නා ලදී (පිළිගන්නා ලදී)’ යන අර්ථයෙන් ‘මත’ සහ ‘සම්මත’ වේ. තනු ධාතුව පැතිරවීමෙහි වේ; ‘පැතිරවූයේය’ යන අර්ථයෙන් ‘තත’ සහ ‘විතත’ වේ. යමු ධාතුව වැළකීමෙහි වේ; ‘නියම කරන ලදී (සංවර විය)’ යන අර්ථයෙන් ‘නියත’ වේ.

‘‘No, tamhi, timhī’’ti ca vattate.

‘නෝ, තම්හි, තිම්හි’ යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ.

632. Rakāro ca.

632. රකාරය ද (අනුවර්තනය වේ).

Rakāro ca dhātūnamantabhūto no hoti tappaccaye, tippaccaye ca pare. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā, katā me rakkhā, kataṃ me puññaṃ. ‘‘Do dhassa cā’’ti etta casaddena ṭo tassa, yathā – sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ, pure akarīyitthāti purakkhato, ‘‘purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu cā’’ti khakāro, paccayehi saṅgamma karīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, upakarīyitthāti upakkhato, upakkhaṭo, parikarīyitthāti parikkhato.

ත-ප්‍රත්‍යය සහ ති-ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ධාතූන්ගේ අවසානයෙහි ඇති රකාරය ද ලෝප වේ. ‘ඔබ විසින් පැදුර කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘පකත’ (pakato kaṭo bhavatā) ද, ‘මා විසින් ආරක්ෂාව කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘කතා’ (katā me rakkhā) ද, ‘මා විසින් පින් කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘කත’ (kataṃ me puññaṃ) ද වේ. ‘දෝ ධස්ස චා’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් තකාරයට ඨකාරය වේ; ඒ මෙසේය: ‘සුකට’, ‘දුක්කට’. ‘පෙර කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘පුරක්ඛත’ වේ, ‘පුරසමුපපරීහි කරොතිස්ස ඛඛරා වා තප්පච්චයේසු චා’ යන සූත්‍රයෙන් ඛකාරය වේ. ප්‍රත්‍යයන් හා එක්ව කරන ලදී යන අර්ථයෙන් ‘සංඛත’ ද, ‘අභිසංඛත’ ද වේ. උපකාර කරන ලදී යන අර්ථයෙන් ‘උපක්ඛත’ සහ ‘උපක්ඛට’ වේ. පිරිවරන ලදී යන අර්ථයෙන් ‘पರಿක්ඛත’ වේ.

Tippaccaye pakaraṇa pakati. Sara gaticintāyaṃ, asarīti sato, visarīti visaṭo, saraṇaṃ, sarati etāyāti vā sati, nīharīyitthāti nīhaṭo. Dhara dhāraṇe, uddharīyitthāti [Pg.387] uddhaṭo, abharīyitthāti bhato, bharaṇaṃ, bharati etāyāti vā bhati.

ති-ප්‍රත්‍යයෙහිදී ‘පකරණ’ (පැවැත්වීම) සහ ‘පකති’ (ස්වභාවය) වේ. සර ධාතුව ගමනෙහි සහ සිතීමෙහි වේ; ‘සිහි කළේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සත’ ද, ‘පැතිරුණේය’ යන අර්ථයෙන් ‘විසට’ ද වේ. ‘සරණ’ ද, ‘ඇය විසින් සිහි කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘සති’ ද වේ. ‘පිටතට ගන්නා ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘නීහට’ වේ. ධර ධාතුව දැරීමෙහි වේ; ‘උදුරා ගන්නා ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘උද්ධට’ ද, ‘පෝෂණය කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘භත’ ද, ‘භරණ’ ද, ‘ඇය විසින් පෝෂණය කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘භති’ ද වේ.

Ikārāgamayuttesu ‘‘gamito’’tiādīsu dhātvantalope sampatte –

ඉකාරාගමය සහිත ‘ගමිත’ යනාදී රූපයන්හි ධාතු අන්තය ලෝප වීමට පැමිණි කල්හි —

‘‘Lopo’’ti vattate.

‘ලෝපෝ’ යන්න මෙහි අනුවර්තනය වේ.

633. Namakarānamantānaṃ niyuttatamhi.

633. ඉකාරාගමය සහිත ත-ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, නකාර, මකාර, කකාර සහ රකාර අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගේ (අන්ත ලෝපය සිදු නොවේ).

Nakāra makāra kakāra rakārānaṃ dhātvantānaṃ lopo na hoti ikārāgamayutte takāre pareti lopābhāvo. Agacchī, gamīyitthāti vā gamito, ramitthāti ramito. Evaṃ vamito, namito. Saki saṅkāyaṃ, saṅkito, sarito, bharito. Tathā khanitabbaṃ, hanitabbaṃ, gamitabbaṃ, ramitabbaṃ iccādi.

ඉකාරාගමය සහිත තකාරය පර වූ කල්හි, ධාතු අන්තයෙහි ඇති නකාර, මකාර, කකාර සහ රකාරයන්ගේ ලෝපය සිදු නොවේ; එබැවින් ලෝපය නොවීම සිදුවේ. ‘ගියේය/යන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘ගමිත’ ද, ‘ඇලුනේය’ යන අර්ථයෙන් ‘රමිත’ ද වේ. එමෙන්ම ‘වමිත’, ‘නමිත’ ද වේ. සකි ධාතුව සැකයෙහි වේ; ‘සංකිත’ ද, ‘සරිත’, ‘භරිත’ ද වේ. එමෙන්ම ‘ඛනිතබ්බ’, ‘හනිතබ්බ’, ‘ගමිතබ්බ’, ‘රමිතබ්බ’ මෙසේ ආදී වශයෙනි.

Nidhīyitthāti nihito, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhissa hi tappaccaye. Evaṃ vihito.

‘තැන්පත් කරන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘නිහිත’ වේ, ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ත-ප්‍රත්‍යය පරව තිබියදී ‘ධා’ ධාතුවේ ධා යන්නට ‘හි’ ආදේශය වේ. එමෙන්ම ‘විහිත’ වේ.

Kārite abhāvīyitthāti atthe ‘‘bhāvakammesu ta’’iti tappaccayo, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, saralopādi, bhāvito maggo tena, bhāvayito, apācīyitthāti pācito odanaṃ yaññadatto devadattena, pācayito, pācāpito, pācāpayito, kammaṃ kārīyitthāti kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito iccādi.

කාරිත ප්‍රත්‍යයෙහිදී; ‘වඩන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘භාවකම්මේසු ත’ යන සූත්‍රයෙන් ත-ප්‍රත්‍යය ද, ‘යථාගමමිකාරෝ’ යන සූත්‍රයෙන් ඉකාරාගමය ද, ස්වර ලෝපය ආදිය ද වී; ‘ඔහු විසින් මඟ වඩන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘භාවිත’ (bhāvito maggo tena) හෝ ‘භාවයිත’ වේ. ‘දේවදත්තයා ලවා යඥදත්තයා විසින් බත පිස්සවන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘පාචිත’ (pācito odanaṃ yaññadatto devadattena), ‘පාචයිත’, ‘පාචාපිත’, ‘පාචාපයිත’ වේ. ‘වැඩය කරවන ලදී’ යන අර්ථයෙන් ‘කාරිත’, ‘කාරයිත’, ‘කාරාපිත’, ‘කාරාපයිත’ මෙසේ ආදී වශයෙනි.

‘‘Bhāvakammesu ta’’iti ettha ‘‘ta’’iti yogavibhāgena acalana gati bhojanatthādīhi adhikaraṇepi tappaccayo, yathā – āsa upavesane, adhikaraṇe acchiṃsu ettha teti idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ. Bhāve idha tehi āsitaṃ. Kammani ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo. Kattari [Pg.388] idha te āsitā. Tathā aṭṭhaṃsu etthāti idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi ṭhitaṃ, ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso, idha te ṭhitā. Nisīdiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ nisinnakālo, te idha nisinnā. Nipajjiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ, idha te nipannā.

‘භාවකම්මේසු ත’ යන මෙහි ‘ත’ යන යෝග විභාගයෙන් නොසැලීම, ගමන, අනුභවය ආදී අර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් අධිකරණ අර්ථයෙහි ද ත-ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඒ මෙසේය: ආස ධාතුව හිඳීමෙහි වේ; අධිකරණ කාරකයෙහි ‘මොහු මෙහි හුන්හ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් හුන් තැනයි’ (idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ) වේ. භාව කාරකයෙහි ‘මෙහි ඔවුන් විසින් හිඳින ලදී’ (idha tehi āsitaṃ) වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘මේ ඔවුන් විසින් වාසය කරන ලද ගමයි’ (ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo) වේ. කර්තෘ කාරකයෙහි ‘මොහු මෙහි හුන්නාහුය’ (idha te āsitā) වේ. එමෙන්ම ‘මොහු මෙහි සිටියහ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් සිටි තැනයි’ (idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ) වේ; ‘මෙහි ඔවුන් විසින් සිටින ලදී’ (idha tehi ṭhitaṃ) වේ; ‘මේ ඔවුන් විසින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද ප්‍රදේශයයි’ (ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso) වේ; ‘ඔහු මෙහි සිටියහ’ (idha te ṭhitā) වේ. ‘මොහු මෙහි වාඩි වූහ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් හුන් තැනයි’ (idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ) වේ; ‘මේ ඔවුන් හුන් කාලයයි’ (ayaṃ tesaṃ nisinnakālo) වේ; ‘ඔවුන් මෙහි හුන්හ’ (te idha nisinnā) වේ. ‘මොහු මෙහි සැතපුණහ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් සැතපුණු තැනයි’ (idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ) වේ; ‘ඔහු මෙහි සැතපුණහ’ (idha te nipannā) වේ.

Yā gatipāpuṇane. Ayāsuṃ te etthāti ayaṃ tesaṃ yāto maggo, idha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto, maggo, idha te yātā. Tathā idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ gatakālo, idha tehi gataṃ, ayaṃ tehi gato gāmo, idha te gatā.

යා ධාතුව ගමනෙහි සහ පැමිණීමෙහි වේ; ‘ඔහු මෙහි ගියහ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් ගිය මඟයි’ (ayaṃ tesaṃ yāto maggo) වේ; ‘මෙහි ඔවුන් විසින් යන ලදී’ (idha tehi yātaṃ) වේ; ‘මේ ඔවුන් විසින් යන ලද මඟයි’ (ayaṃ tehi yāto maggo) වේ; ‘ඔහු මෙහි ගියහ’ (idha te yātā) වේ. එමෙන්ම ‘මේ ඔවුන් ගිය තැනයි’ (idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ) වේ; ‘මේ ඔවුන් ගිය කාලයයි’ (ayaṃ tesaṃ gatakālo) වේ; ‘මෙහි ඔවුන් විසින් යන ලදී’ (idha tehi gataṃ) වේ; ‘මේ ඔවුන් ගිය ගමයි’ (ayaṃ tehi gato gāmo) වේ; ‘ඔහු මෙහි ගියහ’ (idha te gatā) වේ.

Bhuñjiṃsu etasminti idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ bhuttakālo, idha tehi bhutto odano, idha te bhuttā. Piviṃsu te etthāti idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ, idha tehi pītā yāgu, idha te pītā. Dissanti etthāti idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ iccādi.

‘මොහු මෙයින් අනුභව කළහ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් අනුභව කළ ස්ථානයයි’ (idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ) වේ; ‘මේ ඔවුන් අනුභව කළ කාලයයි’ (ayaṃ tesaṃ bhuttakālo) වේ; ‘මෙහි ඔවුන් විසින් අනුභව කරන ලද බතයි’ (idha tehi bhutto odano) වේ; ‘ඔහු මෙහි අනුභව කළහ’ (idha te bhuttā) වේ. ‘ඔහු මෙහි පැන් බීහ’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් පැන් බී ස්ථානයයි’ (idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ) වේ; ‘මෙහි ඔවුන් විසින් බොන ලද කැඳයි’ (idha tehi pītā yāgu) වේ; ‘ඔහු මෙහි පැන් බීහ’ (idha te pītā) වේ. ‘මොහු මෙහි දකිති’ යන අර්ථයෙන් ‘මේ ඔවුන් දුටු ස්ථානයයි’ (idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ) වේ. මෙසේ ආදී වශයෙනි.

‘‘Kattari kiti’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘kattarī’’ti vattate.

‘කත්තරි කිති’ යන සූත්‍රයෙන් මණ්ඩුක ගතියෙන් (මැඬි පිම්මෙන් මෙන් මඟ හැර) ‘කත්තරි’ (කර්තෘ කාරකයෙහි) යන්න මෙහි අනුවර්තනය වේ.

634. Kammani dutiyāyaṃ kto.

634. කර්ම කාරකයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය සමඟ ‘ක්ත’ (ත) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Kammatthe dutiyāyaṃ vibhattiyaṃ vijjamānāyaṃ dhātūhi kattari ktappaccayo hoti. Idameva vacanaṃ ñāpakaṃ abhihite kammādimhi dutiyādīnamabhāvassa. Dānaṃ adāsīti atthe ktappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā paccayakakārassa lopo, tassa innādeso, dānaṃ dinno devadatto. Rakkha pālane, sīlaṃ arakkhīti sīlaṃ rakkhito, bhattaṃ abhuñjīti bhattaṃ bhutto, garuṃ upāsīti garumupāsito iccādi.

කර්මාර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය පවතිද්දී ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මේ වචනයම උක්ත වූ කර්මාදීන්හි ද්විතීයාදී විභක්තීන්ගේ අභාවය (නොවීම) පිළිබඳ ඥාපකයකි. 'දානයක් දුන්නේය' යන අර්ථයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වී, 'ක්වචි ධාතු...' යනාදී සූත්‍රයෙන් ප්‍රත්‍යයෙහි 'ක' කාරය ලොප් වී, එයට 'ඉන්න' ආදේශ වීමෙන් 'දානං දින්නෝ දේවදත්තෝ' (දේවදත්ත තෙමේ දානය දුන්නේය) යන්න සිද්ධ වේ. 'රක්ඛ' ධාතුව පාලන (ආරක්ෂා කිරීම්) අර්ථයෙහි වෙයි. 'සීලය රැක්කේය' යන අර්ථයෙන් 'සීලං රක්ඛිතෝ' ද, 'බත අනුභව කළේය' යන අර්ථයෙන් 'භත්තං භුත්තෝ' ද, 'ගුරුවරයා ඇසුරු කළේය' යන අර්ථයෙන් 'ගරුමුපාසිතෝ' (ගරුං උපාසිතෝ) ද යනාදී වශයෙන් වේ.

635. Bhyādīhi matibudhipūjādīhi ca kto.

635. භී (භය) ආදී ධාතූන්ගෙන් ද, මති, බුද්ධි, පූජාදී අර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් ද 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Bhīiccevamādīhi dhātūhi, mati budhi pūjādīhi ca ktappaccayo hoti. So ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavati.

භී යනාදී ධාතූන්ගෙන් ද, මති, බුද්ධි, පූජා ආදී අර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් ද 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඒ ප්‍රත්‍යය ද 'භාවකම්මේසු කිච්චත්තක්ඛත්ථා' (භාව කර්මයන්හි කිච්ච, ත, ක්තවන්තු ප්‍රත්‍යයෝ වෙති) යි වදාල හෙයින් භාව සහ කර්ම කාරකයන්හිම වෙයි.

Bhī bhaye, abhāyitthāti bhītaṃ bhavatā. Supa saye, asupīyitthāti suttaṃ bhavatā. Evaṃ sayitaṃ bhavatā. Asa bhojane, asitaṃ bhavatā, pacito odano bhavatā.

'භී' ධාතුව භය අර්ථයෙහි වෙයි. 'බිය විය' යන අර්ථයෙන් 'භීතං භවතා' (ඔබ විසින් බිය වන්නට ලදි) යන්න ද, 'සුප' ධාතුව සැතපීම් අර්ථයෙහි වෙයි. 'සැතපුණේය' යන අර්ථයෙන් 'සුත්තං භවතා' (ඔබ විසින් සැතපෙන ලදි) ද, එසේම 'සයිතං භවතා' ද, 'අස' ධාතුව අනුභව කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'අසිතං භවතා' (ඔබ විසින් අනුභව කරන ලදි) ද, 'බත පිසින ලදී' යන අර්ථයෙන් 'පචිතෝ ඕදනෝ භවතා' (ඔබ විසින් බත පිසින ලදි) ද යනාදී වශයෙන් වෙයි.

Idha matyādayo icchatthā, budhiādayo ñāṇatthā.

මෙහි 'මති' ආදී ධාතූහු කැමැත්ත (ඉච්ඡා) අර්ථයෙහි ද, 'බුද්ධි' ආදී ධාතූහු ඥාන (දැනීම්) අර්ථයෙහි ද වෙති.

Mana ñāṇe saṃpubbo, ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti tappaccaye sampatte iminā kammani ktappaccayo, ‘‘gama khanā’’tiādinā dhātvantalopo, raññā sammato. Kappa takkane, saṅkappito. Dhara dhāraṇe, curādittā ṇe, vuddhi, ikārāgamo, saralopādi, avadhārito.

ඥාන (දැනීම්) අර්ථයෙහි 'මන' ධාතුව 'සං' පූර්ව කොට ඇති කල්හි, 'බුධගමාදිත්ථේ kත්තරී' යන සූත්‍රයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි, මෙයින් (මේ සූත්‍රයෙන්) කර්ම කාරකයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ගම ඛනා...' යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලොප් වීමෙන් 'රඤ්ඤා සම්මතෝ' (රජු විසින් පිළිගන්නා ලද) යන්න සිද්ධ වේ. 'කප්ප' ධාතුව කල්පනා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'සංකප්පිතෝ' (කල්පනා කරන ලද) යන්න වේ. 'ධර' ධාතුව දැරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, චුරාදි ගණයට අයත් බැවින් 'ණේ' ප්‍රත්‍යය ද, වෘද්ධිය ද, 'ඉ' කාර ආගමය ද, ස්වර ලෝපය ද යනාදියෙන් 'අවධාරිතෝ' (තීරණය කරන ලද) යන්න සිද්ධ වේ.

Budha avagamane, avabujjhitthāti buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. I ajjhayane, adhīyitthāti adhīto.

'බුධ' ධාතුව අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි. 'අවබෝධ කරන ලදී' යන අර්ථයෙන් මහේශාක්‍ය වූ දෙවිමිනිසුන් විසින් 'බුද්ධෝ භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කළ සේක) යන්න සිද්ධ වේ. 'ඉ' ධාතුව ඉගෙනීම් (අධ්‍යයන) අර්ථයෙහි වෙයි. 'ඉගෙන ගන්නා ලදී' යන අර්ථයෙන් 'අධීතෝ' යනු වෙයි.

I gatimhi, abhisamito. Vida ñāṇe, avedīyitthāti vidito. Ñā avabodhane, aññāyitthāti ñāto. Vidha vedhane, paṭivijjhitthāti paṭividdho dhammo. Takka vitakke, takkito.

'ඉ' ධාතුව ගමන අර්ථයෙහි වෙයි, 'අභිසමිතෝ' (අවබෝධ කරන ලද) යනු වෙයි. 'විද' ධාතුව දැනීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'අවේදීයිත්ථ' යන අර්ථයෙන් 'විදිතෝ' (දන්නා ලද) යනු වෙයි. 'ඤා' ධාතුව අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'අඤ්ඤායිත්ථ' යන අර්ථයෙන් 'ඤාතෝ' (දන්නා ලද) යනු වෙයි. 'විධ' ධාතුව විදීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'පටිවිජ්ඣිත්ථ' යන අර්ථයෙන් 'පටිවිද්ධෝ ධම්මෝ' (අවබෝධ කරන ලද ධර්මය) යන්න සිද්ධ වේ. 'තක්ක' ධාතුව තර්ක කිරීම් (කල්පනා කිරීම්) අර්ථයෙහි වෙයි, 'තක්කිතෝ' (කල්පනා කරන ලද) යනු වෙයි.

Pūjanatthesu –

පූජා කිරීම් අර්ථයන්හි -

Pūja pūjāyaṃ, apūjīyitthāti pūjito bhagavā. Cāya santānapūjanesu apapubbo, apacāyito. Māna pūjāyaṃ, mānito. Ci caye, apacito. Vanda abhivandane, vandito. Kara karaṇe, sakkato. Sakkāra pūjāyaṃ, sakkārito iccādi.

'පූජ' ධාතුව පූජා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි. 'පිදුම් ලැබූ සේක' යන අර්ථයෙන් 'පූජිතෝ භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිදුම් ලැබූ සේක) යනු වේ. 'චාය' ධාතුව සන්තති සහ පූජා කිරීම් අර්ථයන්හි 'අප' පූර්වව යෙදීමෙන් 'අපචායිතෝ' (ගරු කරන ලද) යනු වේ. 'මාන' ධාතුව පූජා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'මානිතෝ' (ගරු කරන ලද) යනු වේ. 'චි' ධාතුව රැස්කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'අපචිතෝ' (පිදුම් ලැබූ/ගරු කරන ලද) යනු වේ. 'වන්ද' ධාතුව වැඳීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'වන්දිතෝ' (වඳින ලද) යනු වේ. 'කර' ධාතුව කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'සක්කතෝ' (සත්කාර කරන ලද) යනු වේ. 'සක්කාර' ධාතුව පූජා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, 'සක්කාරිතෝ' (සත්කාර කරන ලද) යනාදී වශයෙනි.

Huto [Pg.390] hutāvī hutavā, vuṭṭho vusita jiṇṇako;

Pakkaṃ pakkantako jāto, ṭhito ruḷho bubhukkhito.

හුත, හුතාවී, හුතවා, වුට්ඨ, වුසිත, ජිණ්ණක ද, පක්ක, පක්කන්තක, ජාත, ඨිත, රුළ්හ, බුභුක්ඛිත ද,

Gītaṃ naccaṃ jito diṭṭho, tuṭṭho yiṭṭho ca bhaggavā;

Vuttañca gutto acchinno, pahīno gamito gato.

ගීත, නච්ච, ජිත, දිට්ඨ, තුට්ඨ, යිට්ඨ, භග්ගවා ද, වුත්ත, ගුත්ත, අච්ඡින්න, පහීන, ගමිත, ගත ද,

Katobhisaṅkhato bhuttaṃ, ṭhānaṃ garumupāsito;

Bhītañca sammato buddho, pūjitotītakālikā.

කත, අභිසංඛත, භුත්ත, ඨාන, ගරුමුපාසිත (ගරුං උපාසිත) ද, භීත, සම්මත, බුද්ධ, පූජිත යන මොහු අතීත කාලික (අතීත අර්ථ ඇති ප්‍රත්‍යාන්ත පද) වෙති.

Atītappaccayantanayo.

අතීත ප්‍රත්‍යාන්ත ක්‍රමයයි.

Tavetunādippaccayantanaya

තවේතුං ආදී ප්‍රත්‍යාන්ත ක්‍රමයයි.

‘‘Puññāni kātumicchi, icchati, icchissati vā’’ti viggahe –

'පින් කිරීමට කැමති විය, කැමති වෙයි, හෝ කැමති වන්නේය' යන විග්‍රහයෙහි -

636. Icchatthesu samāna kattu kesu ta ve tuṃ vā.

636. සමාන කර්තෘක වූ ඉච්ඡාර්ථ (කැමැත්ත අර්ථය) ඇති කල්හි 'තවේ', 'තුං' යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Icchā attho yesaṃ te icchatthā, tesu icchatthesu dhātūsu samānakattukesu santesu sabbadhātūhi tavetuṃiccete paccayā honti vā, ‘‘tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena tadatthakriyāyañca, te ca kitakattā kattari honti.

කැමැත්ත අර්ථ කොට ඇති ධාතූහු 'ඉච්ඡාර්ථ' නම් වෙති. සමාන කර්තෘකයන් වූ ඒ ඉච්ඡාර්ථ ධාතූන් ඇති කල්හි සියලු ධාතූන්ගෙන් 'තවේ', 'තුං' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති. 'තවේතුං වා' යන යෝග විභාගයෙන් (සූත්‍රය කොටස් කිරීමෙන්) ඒ (ප්‍රධාන ක්‍රියාවේ) ප්‍රයෝජනය සඳහා කරන ක්‍රියාවෙහි ද (තුං ප්‍රත්‍යය වෙයි). ඒ ප්‍රත්‍යයෝ කෘත් ප්‍රත්‍යයන් වන බැවින් කර්තෘ කාරකයෙහි වෙති.

‘‘Karotissa, vā’’ti ca vattate.

'කරොතිස්ස' සහ 'වා' යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

637. Tavetunādīsu kā.

637. තවේ, තුං ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි (කෘ ධාතුවට 'කා' ආදේශය වෙයි).

Tavetunaiccevamādīsu paccayesu paresu karotissa dhātussa kādeso hoti vā, ādisaddena tuṃtvāna tvā tabbesu ca.

'තවේ', 'තුං' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'කරොති' (කෘ) ධාතුවට 'කා' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'තුං', 'ත්වාන', 'ත්වා', 'තබ්බ' යන ප්‍රත්‍යයන්හි ද (කා ආදේශය වෙයි).

‘‘Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha ‘‘atave tunādīsū’’ti nāmabyapadesassa nisedhanato tadantānaṃ nipātattaṃ siddhaṃ bhavati, tato nipātattā tavetunamantato ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo. So puññāni kātave icchati, kātumicchati.

'තද්ධිතසමාසකිතකා නාමංවාතවේතුනාදීසු ච' යන මෙහි 'අතවේතුනාදීසු' (තවේ, තුං ආදීන් හැර) යන්නෙන් නාම සංඥාව තහනම් කිරීම නිසා, ඒ ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති පද නිපාතයන් බවට පත්වීම සිද්ධ වෙයි. එසේ නිපාත බවට පත්වීම නිසා 'තවේ' සහ 'තුං' ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පදයන්ගෙන් 'සබ්බාසමාවුසෝ...' යනාදී සූත්‍රයෙන් විභක්ති ලෝපය වෙයි. 'සෝ පුඤ්ඤානි කාතවේ ඉච්ඡති' (ඔහු පින් කිරීමට කැමති වෙයි), 'කාතුමිච්ඡති' (කිරීමට කැමති වෙයි) යන්න සිද්ධ වේ.

Kādesābhāve [Pg.391] ‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti rakārassa tattaṃ. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitumākaṅkhati. Tathā saddhammaṃ sotave, sotuṃ, suṇituṃ vā pattheti. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ, gantuṃ, gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussaritumicchati, ettha ikārayuttatamhi ‘‘namakarāna’’miccādinā paṭisiddhattā na dhātvantalopo.

'කා' ආදේශය නොමැති කල්හි 'තුංතුනතබ්බේසු වා' යන සූත්‍රයෙන් 'ර' කාරයට 'ත' කාරය වෙයි. 'කිරීමට කැමති වෙයි' යන අර්ථයෙන් 'කත්තුකාමෝ' (කරනු කැමැත්තා) වෙයි. 'අභිසංඛරිතුමාකංඛති' (සකස් කිරීමට අපේක්ෂා කරයි). එසේම 'සද්ධර්මය ඇසීමට' යන අර්ථයෙන් 'සෝතවේ', 'සෝතුං', හෝ 'සුණිතුං' පත්ථේති (ප්‍රාර්ථනා කරයි). එසේම අනුභව කිරීමට (අනුභවිතුං), පිසීමට (පචිතුං), යාමට (ගන්තුං/ගමිතුං), ඉවසීමට (ඛන්තුං/ඛනිතුං), මැරීමට (හන්තුං/හනිතුං), සිතීමට (මන්තුං/මනිතුං), රැගෙන යාමට (හරිතුං), සිහි කිරීමට (අනුස්සරිතුං) කැමති වෙයි. මෙහි 'ඉ' කාරය සහිත 'ත' ප්‍රත්‍යයෙහි 'නමකරානං...' යනාදී සූත්‍රයෙන් තහනම් කර ඇති බැවින් ධාතු අන්තය ලොප් නොවේ.

Tathā tudabyathane, tudituṃ, pavisituṃ, uddisibhuṃ, hotuṃ, sayibhuṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ. Roddhuṃ, rundhituṃ, tuṃtunādīsupi yogavibhāgena kattari vikaraṇappaccayā, saralopādi ca. Bhottuṃ, bhuñjituṃ, chettuṃ, chindituṃ. Sibbituṃ, boddhuṃ, bujjhituṃ. Jāyituṃ, janituṃ. Pattuṃ, pāpuṇituṃ. Jetuṃ, jinituṃ, ketuṃ, kiṇituṃ, vinicchetuṃ, vinicchinituṃ, ñātuṃ, jānituṃ, gahetuṃ, gaṇhituṃ. Coretuṃ, corayituṃ, pāletuṃ, pālayituṃ.

එසේම පීඩා කිරීම් (පෙළීම්) අර්ථ ඇති 'තුද' ධාතුවෙන් 'තුදිතුං' ද, ඇතුළු වීම් අර්ථයෙන් 'පවිසිතුං' ද, 'උද්දිසිභුං' ද, වීම් අර්ථයෙන් 'හෝතුං' ද, සැතපීම් අර්ථයෙන් 'සයිභුං' ද, ගෙනයාම් අර්ථයෙන් 'නේතුං' ද, පිදීම් අර්ථයෙන් 'ජුහෝතුං' ද, අත්හැරීම් අර්ථයෙන් 'පජහිතුං' සහ 'පහාතුං' ද, දීම් අර්ථයෙන් 'දාතුං' ද වෙති. 'රොද්ධුං' සහ 'රුන්ධිතුං' යනාදිය ද වේ. 'තුං', 'තුන' ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි ද යෝග විභාගය මගින් කර්තෘ කාරකයෙහි විකරණ ප්‍රත්‍යයෝ ද ස්වර ලෝප ආදිය ද වෙති. 'භොත්තුං' සහ 'භුඤ්ජිතුං' ද, 'ඡෙත්තුං' සහ 'ඡින්දිතුං' ද, 'සිබ්බිතුං' ද, 'බොද්ධුං' සහ 'බුජ්ඣිතුං' ද, 'ජායිතුං' සහ 'ජනිතුං' ද, 'පත්තුං' සහ 'පාපුණිතුං' ද, 'ජේතුං' සහ 'ජිනිතුං' ද, 'කේතුං' සහ 'කිණිතුං' ද, 'විනිච්ඡේතුං' සහ 'විනිච්ඡිනිතුං' ද, 'ඤාතුං' සහ 'ජානිතුං' ද, 'ගහේතුං' සහ 'ගණ්හිතුං' ද, 'චෝරේතුං' සහ 'චෝරයිතුං' ද, 'පාලේතුං' සහ 'පාලයිතුං' ද වෙති.

Kārite bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati iccādi.

කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) ප්‍රත්‍යයන්හි 'භාවේතුං', 'භාවයිතුං', 'කාරේතුං', 'කාරයිතුං', 'කාරාපේතුං', 'කාරාපයිතුං' ඉච්ඡති (කැමති වෙයි) යනාදී වශයෙන් වෙයි.

‘‘Tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena kriyatthakriyāyañca gammamānāyaṃ tuṃpaccayo. Yathā – subuddhuṃ vakkhāmi, bhottuṃ vajati, bhojanāya vajatīti attho. Evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantumārabhati, gantuṃ payojayati, dassetumāha iccādi.

'තවේතුං වා' යන සූත්‍රයෙහි යෝග විභාගයෙන්, ක්‍රියාර්ථ ක්‍රියාවක් (වෙනත් ක්‍රියාවක ප්‍රයෝජනය සඳහා වන ක්‍රියාවක්) හැඟවෙන කල්හි ද 'තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස - 'සුබුද්ධුං වක්ඛාමි' (මැනවින් අවබෝධ කරගනු පිණිස පවසන්නෙමි), 'භොත්තුං වජති' යන්නෙහි අර්ථය 'අනුභව කරනු පිණිස යයි' (භෝජනාය වජති) යනුයි. එසේම 'දට්ඨුං ගච්ඡති' (දකිනු පිණිස යයි), 'ගන්තුමාරභති' (යාමට පටන් ගනියි), 'ගන්තුං පයෝජයති' (යාමට යොමු කරයි), 'දස්සේතුමාහ' (පෙන්වනු පිණිස පැවසීය) යනාදී වශයෙනි.

‘‘Tu’’miti vattate.

'තුං' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

638. Arahasakkādīsu ca.

638. අරහ, සක්කා ආදී පදයන් ඇති කල්හි ද (තුං ප්‍රත්‍යය වෙයි).

Arahasakkabhabbānucchavikānurūpaiccevamādīsvatthesu payujjamānesu sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, casaddena kālasamayavelādīsupi. Ninda garahāyaṃ, ko taṃ ninditumarahati[Pg.392], rājā arahasi bhavituṃ, araho bhavaṃ vattuṃ. Sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, kātuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ. Idaṃ kātuṃ anurūpaṃ. Dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati, evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathā kālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.

අරහ (සුදුසු), සක්කා (හැකි), භබ්බ (සුදුසු), අනුච්ඡවික (සුදුසු/ගැලපෙන), අනුරූප යනාදී අර්ථයන් යෙදෙන කල්හි සියලු ධාතූන්ගෙන් 'තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ච' ශබ්දය නිසා කාල, සමය, වේලා යනාදී පදයන්හි ද (තුං ප්‍රත්‍යය වෙයි). ගර්හා (නින්දා) කිරීමෙහි 'නින්ද' ධාතුවෙන්, 'ඔහුට නින්දා කිරීමට කවුද සුදුසු?' (කෝ තං නින්දිතුමරහති), 'රජු වීමට ඔබ සුදුසුය' (රාජා අරහසි භවිතුං), 'පැවසීමට ඔබ සුදුසුය' (අරහෝ භවං වත්තුං) යනාදිය වේ. 'ධනයෙන් ජය ගැනීමට හැක්කේය' (සක්කා ජේතුං ධනේන වා), 'ලැබීමට හැක්කේය' (සක්කා ලද්ධුං), 'කිරීමට හැකි වන්නේය' (කාතුං සක්ඛිස්සති) යනාදිය වේ. 'නියාමයට (මාර්ගයට) බැසීමට සුදුසුය' (භබ්බෝ නියාමං ඔක්කමිතුං), 'කිරීමට නොහැක්කේය' (අභබ්බෝ කාතුං) යනාදිය වේ. 'ඔබ වහන්සේ දානය පිළිගැනීමට සුදුසුය' (නුච්ඡවිකෝ භවං දානං පටිග්ගහේතුං) යනාදිය වේ. 'මෙය කිරීමට අනුරූපය (සුදුසුය)' (ඉදං කාතුං අනුරූපං) යනාදිය වේ. 'දානය දීමට සුදුසුය' (දානං දාතුං යුත්තං), 'දීමට සහ පැවසීමට අවස්ථාව ලබයි' (දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති), එසේම 'දේශනා කිරීමට වටී' (වට්ටති භාසිතුං), 'කැපීමට නොකැපේ' (ඡින්දිතුං න ච කප්පති) යනාදී වශයෙනි. එසේම 'අනුභව කිරීමට කාලයයි' (කාලෝ භුඤ්ජිතුං), 'අනුභව කිරීමට සමයයි' (සමයෝ භුඤ්ජිතුං), 'අනුභව කිරීමට වේලාවයි' (වේලා භුඤ්ජිතුං) යනාදියයි.

‘‘Tu’’miti vattate.

'තුං' යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

639. Pattavacane alamatthesu ca.

639. ප්‍රාප්ති වාචකයන්හි (පැමිණීම හැඟවෙන කල්හි) සහ 'අලං' යන අර්ථයෙහි ද (තුං ප්‍රත්‍යය වෙයි).

Alamatthesu pattavacane sati sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, alaṃsaddassa atthā alamatthā bhūsanapariyattinivāraṇā, tesu alamatthesu. Pattassa vacanaṃ pattavacanaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ, sampattameva pariyattamevāti attho.

'අලං' යන අර්ථයෙහි ද ප්‍රාප්ති වාචකයක් ඇති කල්හි ද සියලු ධාතූන්ගෙන් 'තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'අලං' ශබ්දයේ අර්ථ 'අලමත්ථ' නම් වෙයි. ඒවා නම් භූෂණ (සැරසීම), පරියාප්ති (ප්‍රමාණවත් වීම) සහ නිවාරණ (වැළැක්වීම) යි. ඒ 'අලං' අර්ථයන්හි ද, පැමිණීම පැවසීම 'පත්තවචන' නම් වෙයි. 'දාන දීමට මේ සුදුසුම කාලයයි (ප්‍රමාණවත්ය)' (අලමේව දානානි දාතුං), 'පින් කිරීමට ප්‍රමාණවත්ය' (අලමේව පුඤ්ඤානි කාතුං) යන්නෙන්, 'පැමිණියේමය (සම්පත්තමේව), ප්‍රමාණවත්මය (පරියත්තමේව)' යන අර්ථය ලැබේ.

Katvā kammaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā atthe –

‘කර්මය (වැඩය) කර ගියේ ය, යයි, හෝ යන්නේ ය’ යන අර්ථයෙහි –

640. Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā.

640. එක් ම කර්තෘවරයෙකු ඇති පූර්වකාලීන ක්‍රියාවන් සඳහා (ධාතූන්ගෙන් පසුව) ‘තුන’, ‘ත්වාන’, හෝ ‘ත්වා’ යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Pubbakāloti pubbakriyā, eko kattā yesaṃ te ekakattukā, tesaṃ ekakattukānaṃ samānakattukānaṃ dhātūnamantare pubbakāle vattamānadhātumhā tuna tvāna tvāiccete paccayā honti vā.

‘පූර්වකාල’ යනු පූර්ව ක්‍රියාවයි. යමෙකුට එක් කර්තෘවරයෙක් වේ ද, ඔවුහු ‘ඒකකර්තෘක’ (එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති) වෙති. සමාන කර්තෘවරයෙකු ඇති එම ධාතූන් අතරින්, පූර්ව කාලයෙහි පවතින ධාතුවෙන් පසුව ‘තුන’, ‘ත්වාන’, ‘ත්වා’ යන මෙම ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā tunappaccayo katthaciyeva bhavati. Te ca kitasaññattā, ‘‘ekakattukāna’’nti vuttattā ca kattariyeva bhavanti. Tune ‘‘tavetunādīsu kā’’ti kādeso, nipātattā silopo. So kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilamissanti sattā.

‘වා’ යන ශබ්දයේ නිශ්චිත විකල්පභාවය නිසා ‘තුන’ ප්‍රත්‍යය ඇතැම් තැනක ම වෙයි. එම ප්‍රත්‍යයෝ ‘කෘත්’ (කිත්) සංඥාව ඇති බැවින් ද, ‘එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති’ යැයි පැවසූ බැවින් ද කර්තෘකාරකයෙහි ම වෙති. ‘තුන’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී ‘තවේතුනාදීසු කා’ යන්නෙන් ‘කා’ යන්න ආදේශ වෙයි. නිපාතයක් වන බැවින් ‘සි’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි. ඒ අනුව, ‘කාතුන කම්මං ගච්ඡති’ (වැඩය කොට යයි), ‘අකාතුන පුඤ්ඤං කිලමිස්සන්ති සත්තා’ (පින් නොකොට සත්වයෝ ක්ලේශයට පත්වෙති) යනාදී වශයෙනි.

Tvānatvāsu [Pg.393] ‘‘rakāro cā’’ti dhātvantalopo, kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati, abhisaṅkharitvā, karitvā. Tathā sibbitvā, jāyitvā, janitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā, pāpuṇitvā. Kiṇitvā, jetvā, jinitvā, jitvā. Coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā. Tathā mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti iccādi.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයන්හි දී ‘රකාරෝ ච’ යන්නෙන් ධාතු අන්තය ලොප් වෙයි. ‘කම්මං කත්වාන භද්‍රකං’ (යහපත් කාර්යය කොට), ‘දානාදීනි puññāni කත්වා සග්ගං ගච්ඡති’ (දන් දීම් ආදී පින්කම් කොට ස්වර්ගයට යයි), ‘අභිසංඛරිත්වා’ (අභිසංස්කරණය කොට), ‘කරිත්වා’ (කොට) යනාදී වශයෙනි. එමෙන්ම, ‘සිබ්බිත්වා’ (මසා), ‘ජායිත්වා’ (ඉපදී), ‘ජනිත්වා’ (ජනිත කොට), ‘ධම්මං සුත්වා’ (දහම් අසා), ‘සුත්වාන ධම්මං මෝදති’ (දහම් අසා සතුටු වෙයි), ‘සුණිත්වා’ (අසා), ‘පත්වා’ / ‘පාපුණිත්වා’ (පැමිණ). ‘කිණිත්වා’ (මිල දී ගෙන), ‘ජෙත්වා’ / ‘ජිනිත්වා’ / ‘ජිත්වා’ (දිනා). ‘චෝරෙත්වා’ / ‘චෝරයිත්වා’ (සොරකම් කොට), ‘පූජෙත්වා’ / ‘පූජයිත්වා’ (පුදා). එමෙන්ම, ‘මෙත්තං භාවේත්වා’ / ‘භාවයිත්වා’ (මෙත් වඩා), ‘විහාරං කාරේත්වා’ / ‘කාරයිත්වා’ / ‘කාරාපේත්වා’ / ‘කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති’ (විහාරයක් කරවා ස්වර්ගයට යන්නාහ්) යනාදී වශයෙනි.

Pubbakāleti kimatthaṃ? Paṭhati, pacati. Ekakattukānanti kiṃ? Bhutte devadatte yaññadatto vajati.

‘පූර්ව කාලයෙහි’ යැයි කීවේ කුමට ද? ‘පඨති, පචති’ (කියවයි, පිසයි). ‘එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති’ යැයි කීවේ කුමට ද? ‘භුත්තේ දේවදත්තේ යඤ්ඤදත්තෝ වජති’ (දේවදත්ත අනුභව කළ කල්හි, යඥදත්ත යයි).

‘‘Apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu pana sabbattha ‘‘bhavatī’’ti sambandhato ekakattukatā, pubbakālatā ca gamyate.

නමුත්, ‘අපත්වාන නදිං පබ්බතෝ’ (ගඟට නොපැමිණි පර්වතය), ‘අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’ (පර්වතය ඉක්මවා ගිය නදිය) යනාදී තැන්හි හැමවිටම ‘භවති’ (වෙයි) යන්න සම්බන්ධ වීමෙන් ඒකකර්තෘක බව හා පූර්වකාලීන බව වටහා ගැනේ.

‘‘Vā’’ti vattate.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න අනුවර්තනය වෙයි.

641. Sabbehi tunādīnaṃ yo.

641. සියලු ම ධාතූන්ගෙන් පසුව එන ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ය’ යන්න ආදේශ වෙයි.

Sabbehi sopasaggānupasaggehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yasaddādeso hoti vā. Vanda abhivandane abhipubbo, tvāpaccayassa yo, ikārāgamo ca, abhivandiya bhāsissaṃ, abhivanditvā, vandiya, vanditvā. Tathā abhibhuyya, dvittarassattāni, abhibhavitvā, abhibhotvā.

උපසර්ග සහිත වූ හෝ රහිත වූ හෝ සියලු ම ධාතූන්ගෙන් පසුව එන ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ය’ ශබ්දය විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි. වන්දනා කිරීම අර්ථවත් ‘වන්ද’ ධාතුව ‘අභි’ උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි, ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයට ‘ය’ ආදේශය ද ‘ඉ’ කාරාගමය ද වී ‘අභිවන්දිය භාසිස්සං’ (වැඳ ප්‍රකාශ කරමි), ‘අභිවන්දිත්වා’, ‘වන්දිය’, ‘වන්දිත්වා’ ලෙස ද වේ. එමෙන්ම ‘අභිභුය්‍ය’ (මැඩ පවත්වා - මෙහි ද්විත්ව වීම සහ ලඝු වීම සිදු වේ), ‘අභිභවිත්වා’, ‘අභිභෝත්වා’ ලෙස ද වේ.

Si sevāyaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa āttaṃ, nissāya, nissitvā.

සේවනය කිරීම අර්ථවත් ‘සි’ ධාතුවෙහි, ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ‘ඉ’ කාරය ‘ආ’ කාරය බවට පත්වීමෙන් ‘නිස්සාය’ (ඇසුරු කොට), ‘නිස්සිත්වා’ ලෙස වේ.

Bhaja sevāyaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā.

සේවනය කිරීම අර්ථවත් ‘භජ’ ධාතුවෙහි, ‘තථා කත්තරි ච’ යන්නෙන් පූර්වරූප වීමෙන් ‘විභජ්ජ’ (බෙදා), ‘විභජිය’, ‘විභජිත්වා’ ලෙස වේ.

Disa [Pg.394] atisajjane, uddissa, uddisiya, uddisitvā. Pavissa, pavisiya, pavisitvā.

දැනුම් දීම (පෙන්වා දීම) අර්ථවත් ‘දිස’ ධාතුවෙන් ‘උද්දිස්ස’ (උදෙසා), ‘උද්දිසිය’, ‘උද්දිසිත්වා’ ලෙස ද; ‘පවිස්ස’ (පිවිස), ‘පවිසිය’, ‘පවිසිත්වා’ ලෙස ද වේ.

Nī pāpuṇane, upanīya, upanetvā. Atiseyya, atisayitvā. Ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā. Ādāya, ādiyitvā, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassikāro ca, datvā, datvāna. Pidhāya, pidahitvā. Bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā. Viceyya, vicinitvā. Viññāya, vijānitvā, ñatvā.

පැමිණවීම අර්ථවත් ‘නී’ ධාතුවෙන් ‘උපනීය’ (ළං කොට), ‘උපනේත්වා’ ලෙස වේ. ‘අතිසෙය්‍ය’ (ඉක්මවා), ‘අතිසයිත්වා’ ලෙස ද; ‘ඕහාය’ (හැරදමා), ‘ඕහිත්වා’, ‘ජහිත්වා’, ‘හිත්වා’ ලෙස ද; ‘ආදාය’ (ගෙන), ‘ආදියිත්වා’ (මෙහි ‘දිවාදිතෝ යෝ’ යන්නෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තයට ‘ඉ’ කාරය ද වේ), ‘දත්වා’ (දී), ‘දත්වාන’ ලෙස ද; ‘පිධාය’ (වසා), ‘පිදහිත්වා’ ලෙස ද; ‘භුඤ්ජිය’ (අනුභව කොට), ‘භුඤ්ජිත්වා’, ‘භෝත්වා’ ලෙස ද; ‘විචෙය්‍ය’ (තෝරා බේරා ගෙන), ‘විචිනිත්වා’ ලෙස ද; ‘විඤ්ඤාය’ (දැනගෙන), ‘විජානිත්වා’, ‘ඤත්වා’ ලෙස ද වේ.

‘‘Yathāgamaṃ, tunādīsū’’ti ca vattate.

‘යථාගමං’ (පැමිණි ආගමනය පරිදි) සහ ‘තුනාදීසු’ (තුන ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි) යන්න ද අනුවර්තනය වෙයි.

642. Dadhantato yo kvaci.

642. ‘ද’ සහ ‘ධ’ අකුරෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ඇතැම් විටෙක වෙයි.

Dakāradhakārantehi dhātūhi yathāgamaṃ yakārāgamo hoti kvaci tunādīsu paccayesu. Yavato dakārassa jakāro, samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato. Budha avagamane, ‘‘tathā kattari cā’’ti sakhātvantassa yakārassa cavaggo, bujjhiya, bujjhitvā. Virajjhiya, virajjhitvā. Rundhiya, rundhitvā.

‘ද’ කාරය සහ ‘ධ’ කාරය කෙළවර ඇති ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි දී යෝග්‍ය පරිදි ‘ය’ කාරාගමය ඇතැම් විට සිදු වෙයි. ‘ය’ කාරය සමඟ ‘ද’ කාරය එකතු වීමෙන් ‘ජ’ කාරය වේ; ‘සමාපජ්ජිත්වා’ (සමාපත්තියට පත්ව), ‘උප්පජ්ජිත්වා’ (උපදවා), ‘භිජ්ජිත්වා’ (බිඳී), ‘ඡිජ්ජිත්වා ගතෝ’ (කැඩී ගියේ ය) යනාදී වශයෙනි. අවබෝධ කිරීම අර්ථවත් ‘බුධ’ ධාතුවෙහි, ‘තථා කත්තරි ච’ යන්නෙන් ධාතු අන්තය සමඟ වූ ‘ය’ කාරයට ච-වර්ගයේ අකුරක් (ජ්ඣ) ආදේශ වී ‘බුජ්ඣිය’ (අවබෝධ කොට), ‘බුජ්ඣිත්වා’ ලෙස ද; ‘විරජ්ඣිය’ (නොඇලී), ‘විරජ්ඣิත්වා’ ලෙස ද; ‘රුන්ධිය’ (වළකා), ‘රුන්ධිත්වා’ ලෙස ද වේ.

‘‘Tunādīna’’nti adhikāro, ‘‘vā’’ti ca.

‘තුනාදීනං’ (තුන ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ) යන්න සහ ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්න මෙහි අධිකාරී සූත්‍රයෝ වෙති.

643. Canantehi raccaṃ.

643. ‘ච’ සහ ‘න’ අකුරෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘රච්ච’ යන්න ආදේශ වෙයි.

Cakāranakārantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ raccādeso hoti vā, ‘‘racca’’nti yogavibhāgena aññasmāpi, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, rādilopo. Vica vivecane vipubbo, vivicca, viviccitvā, ‘‘yo kvacī’’ti yogavibhāgena yakārāgamo.

‘ච’ කාරය සහ ‘න’ කාරය කෙළවර ඇති ධාතූන්ගෙන් පසුව එන ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘රච්ච’ ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. ‘රච්චං’ යන සූත්‍ර විභාගය (යෝගවිභාගය) මඟින් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් ද මෙය සිදු විය හැක. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය නිශ්චිත විකල්ප අර්ථය සඳහා ය. ර-කාර ආදී ලෝපය ද වේ. විවේචනය කිරීම (වෙන් කිරීම) අර්ථවත් ‘විච’ ධාතුව ‘වි’ උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි, ‘විවිච්ච’ (විවේකීව/වෙන්ව), ‘විවිච්චිත්වා’ ලෙස වේ. ‘යෝ ක්වචි’ යන යෝගවිභාගයෙන් ‘ය’ කාරාගමය වේ.

Pava pāke, pacca, pacciya, paccitvā. Vimucca, vimuccitvā.

පිසීම අර්ථවත් ‘පච’ (පව) ධාතුවෙන් ‘පච්ච’ (පිස), ‘පච්චිය’, ‘පච්චිත්වා’ ලෙස ද; ‘විමුච්ච’ (මිදී), ‘විමුච්චිත්වා’ ලෙස ද වේ.

Hana [Pg.395] hiṃsāgatīsu, āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā.

හිංසා කිරීම සහ ගමන අර්ථවත් ‘හන’ ධාතුවෙන් ‘ආහච්ච’ (පහර දී/පැමිණ), ‘උපහච්ච’ (හිංසා කොට), ‘ආහන්ත්වා’, ‘උපහන්ත්වා’ ලෙස වේ.

Vāti kiṃ? Avamañña, avamaññitvā, mantvā, nyassañakāro.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමට ද? ‘අවමඤ්ඤ’ (අවමන් කොට), ‘අවමඤ්ඤිත්වා’, ‘මන්ත්වා’ (සිතා) - මෙහි ‘න්‍ය’ යන්නට ‘ඤ’ කාරය ආදේශ වේ - යනාදී රූප ද සිද්ධ වන බැවිනි.

I gatimhi, yogavibhāgena raccādeso, paṭicca, avecca, upecca upetvā. Kara karaṇe, sakkacca, adhikicca, ikārāgamo, kariya.

ගමන අර්ථවත් ‘ඉ’ ධාතුවෙන්, යෝගවිභාගය මඟින් ‘රච්ච’ ආදේශය වී ‘පටිච්ච’ (ප්‍රතිච්ච/ඇසුරු කොට), ‘අවේච්ච’ (අවබෝධ කොට), ‘උපේච්ච’ (පැමිණ), ‘උපේත්වා’ ලෙස ද; කිරීම අර්ථවත් ‘කර’ ධාතුවෙන් ‘සක්කච්ච’ (සකස් කොට/ගෞරවයෙන්), ‘අධිකිච්ච’ (අරභයා) ලෙස ද, ‘ඉ’ කාරාගමය වී ‘කරිය’ (කොට) ලෙස ද වේ.

Disa pekkhaṇe –

දැකීම අර්ථවත් ‘දිස’ ධාතුවෙහි –

644. Disā svānasvāntalopo ca.

644. ‘දිස’ ධාතුවෙන් පසුව ‘ස්වාන’ සහ ‘ස්වා’ යන ආදේශයන් ද, ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද සිදු වෙයි.

Disaiccetāya dhātuyā paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ svāna svāiccādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā.

මෙම ‘දිස’ ධාතුවෙන් පසුව එන ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ස්වාන’ සහ ‘ස්වා’ යන ආදේශයෝ ද, ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද විකල්පයෙන් වෙති. ‘දිස්වානස්ස ඒතදහොසි’ (දැක ඔහුට මෙසේ සිතුණි), ‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’ (ඇසින් රූපය දැක) යනාදී වශයෙනි.

Vāti kiṃ? Nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā.

‘වා’ (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමට ද? ‘නෙක්ඛම්මං දට්ඨුං’ (නෙක්ඛම්මය දැකීමට), ‘දට්ඨා’ (දැක), ‘පස්සිය’, ‘පස්සිතුන’, ‘පස්සිත්වා’ යනාදී රූප ද සිද්ධ වන බැවිනි.

Antaggahaṇaṃ antalopaggahaṇañcānuvattate.

‘අන්ත’ යන වචනය ද ‘අන්ත ලෝප’ (අවසාන අකුර ලොප් වීම) යන වචනය ද මෙහි අනුවර්තනය වෙයි.

645. Ma ha da bhehi mma yha jja bbha ddhā ca.

645. ‘ම’, ‘හ’, ‘ද’, ‘භ’ යන අකුරුවලින් කෙළවර වන ධාතූන්ගෙන් පසුව පිළිවෙළින් ‘ම්ම’, ‘ය්හ’, ‘ජ්ජ’, ‘බ්භ’, ‘ද්ධා’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Ma ha da bhaiccevamantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yathākkamaṃ mma yha jja bbha ddhāiccete ādesā honti vā, dhātvantalopo ca. Makārantehi tāva āgamma, āgantvā. Kamu padavikkhepe, okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā.

‘ම’, ‘හ’, ‘ද’, ‘භ’ යන අකුරු අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන් පසුව එන ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් ‘ම්ම’, ‘ය්හ’, ‘ජ්ජ’, ‘බ්භ’, ‘ද්ධා’ යන මෙම ආදේශයෝ ද, ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද විකල්පයෙන් වෙති. පළමුව ම-කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන්: ‘ආගම්ම’ (පැමිණ), ‘ආගන්ත්වා’ ලෙස වේ. පියවර තැබීම අර්ථවත් ‘කමු’ ධාතුවෙන් ‘ඔක්කම්ම’ (බැස), ‘ඔක්කමිත්වා’ ලෙස ද; ‘නික්ඛම්ම’ (නික්ම), ‘නික්ඛමිත්වා’ ලෙස ද; ‘අභිරම්ම’ (ඇලී/සතුටු වී), ‘අභිරමිත්වා’ ලෙස ද වේ.

Hakārantehi paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā. Muha vecitte, sammuyha, sammuyhitvā, yakārāgamo, āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā.

හ-කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන්: ‘පග්ගය්හ’ (පහන් කොට/පැහැද/ඔසවා), ‘පග්ගණ්හිත්වා’, ‘පග්ගහේත්වා’ ලෙස වේ. මුළාවීම අර්ථවත් ‘මුහ’ ධාතුවෙන් ‘සම්මුය්හ’ (මුළා වී), ‘සම්මුය්හිත්වා’ ලෙස ද; ‘ය’ කාරාගමය වී ‘ආරුය්හ’ (නැඟ), ‘ආරුහිත්වා’ ලෙස ද; ‘ඕගය්හ’ (බැස), ‘ඕගහේත්වා’ ලෙස ද වේ.

Dakārantehi [Pg.396] uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā. Chidi dvidhākaraṇe, acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā.

ද-කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන්: ‘උප්පජ්ජ’ (උපදවා/හටගෙන), ‘උප්පජ්ජිත්වා’ ලෙස ද; ‘පමජ්ජ’ (ප්‍රමාද වී), ‘පමජ්ජිත්වා’ ලෙස ද; ‘උපසම්පජ්ජ’ (උපසම්පදාව ලබා), ‘උපසම්පජ්ජiත්වා’ ලෙස ද වේ. දෙකට කැපීම අර්ථවත් ‘ඡිදි’ ධාතුවෙන් ‘අච්ඡිජ්ජ’ (පැහැරගෙන/සිඳ), ‘ඡිජ්ජ’ (සිඳී), ‘ඡිජ්ජිත්වා’ ලෙස ද; ‘ඡින්දිය’, ‘ඡින්දිත්වා’, ‘ඡෙත්වා’ ලෙස ද වේ.

Bhakārantehi rabha rābhasse, ārabbha kathesi, āraddhā, ārabhitvā. Labha lābhe, upalabbha, upaladdhā, saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti iccādi.

භ-කාරය අන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන්: ආරම්භ කිරීම අර්ථවත් ‘රභ’ ධාතුවෙන් ‘ආරබ්භ කථේසි’ (පටන්ගෙන කතා කළේ ය), ‘ආරද්ධා’, ‘ආරභිත්වා’ ලෙස වේ. ලැබීම අර්ථවත් ‘ලභ’ ධාතුවෙන් ‘උපලබ්භ’ (ලබාගෙන/ඇතැයි කියා), ‘උපලද්ධා’ ලෙස ද; ‘සද්ධං පටිලභිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්ති’ (ශ්‍රද්ධාව ලබාගෙන පින් කරති) යනාදී වශයෙනි.

Tavetunādippaccayantanayo.

‘තවේ’, ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර වන ක්‍රමය නිමා විය.

Vattamānakālikamānantappaccayantanaya

වර්තමාන කාලයෙහි යෙදෙන ‘මාන’ සහ ‘අන්ත’ ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර වන ක්‍රමය.

646. Vattamāne mānantā.

646. වර්තමාන කාලයෙහි ‘මාන’ සහ ‘අන්ත’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Āraddho aparisamatto attho vattamāno, tasmiṃ vattamāne kāle gammamāne sabbadhātūhi mānaantaiccete paccayā honti. Te ca kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattari bhavanti.

‘වර්තමාන’ යනු ආරම්භ කළ නමුත් අවසන් නොවූ අර්ථයයි. එම වර්තමාන කාලය හැඟවෙන කල්හි, සියලු ම ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘මාන’ සහ ‘අන්ත’ යන මෙම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ඔවුහු ‘කෘත්’ (කිත්) සංඥාව ඇති බැවින් ‘කත්තරි කිත’ යන්නෙන් කර්තෘකාරකයෙහි වෙති.

Antamānappaccayānañcettha ‘‘parasamaññāpayoge’’ti parasamaññāvasena parassapadattanopadasaññattā tyādīsu viya antamānesu ca vikaraṇappaccayā bhavanti.

මෙහි ‘අන්ත’ සහ ‘මාන’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘පරසමඤ්ඤාපයෝගේ’ යන්නෙන් බාහිර සංඥා භාවිතයේ නීතිය අනුව ‘පරස්මෛපද’ සහ ‘ආත්මනේපද’ යන සංඥා ලැබෙන බැවින්, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි දී මෙන් ‘අන්ත’ සහ ‘මාන’ ප්‍රත්‍යයන්ට පෙර ද විකරණ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Teneva mānappaccayo ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti bhāvakammesupi hoti, tassa ca ‘‘attanopadāni parassapadatta’’nti kvaci antappaccayādeso ca.

එහෙයින් ම ‘අත්තනොපදානි භාවේ ච කම්මනී’ යන සූත්‍රයෙන් භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ද මාන ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඇතැම් තැනක ‘අත්තනොපදානි පරස්සපදත්තං’ යන්නෙන් ඊට අන්ත ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීම ද වෙයි.

Gamu, sappa gatimhi, gacchatīti atthe antappaccayo, ‘‘bhūvādito a’’iti appaccayo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti dhātvantassa cchādeso, saralopādi, nāmabyapadese syādyuppatti. Gacchanta si itīdha ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ’’ iti ntassa amādeso.

‘ගමු’ සහ ‘සප්ප’ යන ධාතූන් ගමන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගච්ඡති’ (යයි) යන අර්ථයෙහි අන්ත ප්‍රත්‍යය ද, ‘භූවාදිතෝ අ’ යන්නෙන් අ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ගමිස්සන්තෝ ච්ඡෝ වා සබ්බාසූ’ යන්නෙන් ධාතු ප්‍රත්‍යය කෙළවරට ‘ච්ඡ’ ආදේශය ද, ස්වර ලෝප ආදිය ද වී, නාම සංඥාවෙහි දී ‘සි’ ආදී විභක්ති පද සිද්ධිය (ස්‍යාද්‍යුත්පත්තිය) සිදුවේ. ‘ගච්ඡන්ත + සි’ යන මෙහි ‘වා’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි, ‘සිම්හි ගච්ඡන්තාදීනං න්තසද්දෝ අං’ යන්නෙන් ‘න්ත’ ශබ්දයට ‘අං’ ආදේශය වෙයි.

Vāsaddassa [Pg.397] vavatthibhavibhāsattā ekārokāraparassa na bhavati, saralopādi, so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti, sesaṃ guṇavantusamaṃ.

‘වා’ ශබ්දයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා, ඒකාර - ඕකාරයන්ට පර වූ කල්හි මෙය සිදු නොවේ. ස්වර ලෝප ආදියෙන් පසු ‘සෝ පුරිසෝ ගච්ඡං’, ‘ගච්ඡන්තෝ ගණ්හාති’ (ඒ පුරුෂයා යමින්, යන්නා ගනියි) යනාදී වශයෙන් ද, ඉතිරි රූප ‘ගුණවන්තු’ ශබ්දය මෙන් ද වේ.

Itthiyaṃ ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo, ‘‘sesesu ntuvā’’ti ntubyapadese ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāre saralopasilopā, sā kaññā gacchatī, gacchantī iccādi itthisamaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දී ‘නදාදිතෝ වා ඊ’ යන්නෙන් ඊ ප්‍රත්‍යය ද, ‘සේසේසු න්තුවා’ යන්නෙන් ‘න්තු’ සංඥාව ඇති කල්හි ‘වා’ යන්න අධිකාර කොට ‘න්තුස්ස තමීකාරේ’ යන්නෙන් ‘ත’ කාරය ද, ස්වර ලෝප හා සි-ලෝප ද වී ‘සා කඤ්ඤා ගච්ඡතී’, ‘ගච්ඡන්තී’ යනාදී රූප ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්ද හා සමාන වෙයි.

Napuṃsake pure viya ntassa amādeso, taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni iccādi pulliṅgasamaṃ.

නපුංසක ලිංගයෙහි දී පෙර පරිදි ම ‘න්ත’ ශබ්දයට ‘අං’ ආදේශය වී, ‘තං චිත්තං ගච්ඡං’, ‘ගච්ඡන්තං’, ‘ගච්ඡන්තානි’ යනාදී වශයෙන් පුල්ලිංගයට සමාන රූප සිද්ධ වේ.

Tathā gacchatīti atthe mānappaccayo, cchādesādi ca, so gacchamāno gaṇhāti, te gacchamānā iccādi purisasaddasamaṃ. Sā gacchamānā, tā gacchamānāyo iccādi kaññāsaddasamaṃ. Taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni iccādi cittasaddasamaṃ.

එසේ ම ‘ගච්ඡති’ යන අර්ථයෙහි මාන ප්‍රත්‍යය ද, ‘ච්ඡ’ ආදේශය ද වී, ‘සෝ ගච්ඡමානෝ ගණ්හාති’, ‘තේ ගච්ඡමානා’ යනාදී රූප පුරිස ශබ්දය හා සමාන වේ. ‘සා ගච්ඡමානා’, ‘තා ගච්ඡමානායෝ’ යනාදී රූප කඤ්ඤා ශබ්දය හා සමාන වේ. ‘තං ගච්ඡමානං’, ‘තානි ගච්ඡමානානි’ යනාදී රූප චිත්ත ශබ්දය හා සමාන වේ.

Gacchīyatīti atthe ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti kammani mānappaccayo, ‘‘bhāvakammesu yo’’ti yappaccayo, ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ikārāgamo, cchādeso, so tena gacchiyamāno, sā gacchiyamānā, taṃ gacchiyamānaṃ.

‘ගච්ඡීයති’ (යනු ලැබේ) යන කර්ම අර්ථයෙහි දී ‘අත්තනොපදානි භාවේ ච කම්මනී’ යන්නෙන් කර්ම කාරකයෙහි මාන ප්‍රත්‍යය ද, ‘භාවකම්මේසු යෝ’ යන්නෙන් ය ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඉවණ්ණාගමෝ වා’ යන්නෙන් ඉ-කාර ආගමය ද, ‘ච්ඡ’ ආදේශය ද වී, ‘සෝ තේන ගච්ඡියමානෝ’ (ඔහු විසින් ඔහු යනු ලැබේ), ‘සා ගච්ඡියමානා’, ‘තං ගච්ඡියමානං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Cchādesābhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti yakārassa makāro, dhammo adhigammamāno hitāya bhavati, adhigammamānā, adhigammamānaṃ.

‘ච්ඡ’ ආදේශය නොවන කල්හි ‘පුබ්බරූපඤ්ච’ යන්නෙන් ය-කාරයට පූර්ව රූප (ම-කාර) වීමෙන්, ‘ධම්මෝ අධිගම්මමානෝ හිතාය භවති’ (අවබෝධ කරගනු ලබන ධර්මය යහපත පිණිස පවතී), ‘අධිගම්මමානා’, ‘අධිගම්මමානං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Tathā maha pūjāyaṃ, mahatīti mahaṃ, mahanto, mahatī, mahantī, mahaṃ, mahantaṃ, mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ. Kammani ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpā maha mathādīnamī’’iti dhātvantassa akārassa īkāro, mahīyamāno, mahīyamānā, mahīyamānaṃ.

එසේ ම පූජා කිරීම් අර්ථයෙහි වූ ‘මහ’ ධාතුවෙන් ‘මහතීති මහං’ (පුදනු ලබන හෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින්) ‘මහං’, ‘මහන්තෝ’, ‘මහතී’, ‘මහන්තී’, ‘මහං’, ‘මහන්තං’, ‘මහමානෝ’, ‘මහමානා’, ‘මහමානං’ යන රූප ද, කර්ම කාරකයෙහි දී ‘යම්හි දාධාමාඨාහාපා මහ මථාදීනමී’ යන්නෙන් ධාතුව කෙළවර අ-කාරයට ඊ-කාරය වී ‘මහීයමානෝ’, ‘මහීයමානා’, ‘මහීයමානං’ යන රූප ද සිද්ධ වේ.

Evaṃ [Pg.398] caratīti caraṃ, caratī, carantī, carantaṃ, caramāno, cariyamāno, pacatīti pacaṃ, pacatī, pacantī, pacantaṃ, pacamāno, paccamāno, ‘‘tassa cavagga’’iccādinā cavaggattaṃ, dvittañca.

මෙසේ ‘චරති’ (හැසිරෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘චරං’, ‘චරතී’, ‘චරන්තී’, ‘චරන්තං’, ‘චරමානෝ’, ‘චරියමානෝ’ යන රූප ද, ‘පචති’ (පිසිනවා) යන අර්ථයෙන් ‘පචං’, ‘පචතී’, ‘පචන්තී’, ‘පචන්තං’, ‘පචමානෝ’, ‘පච්චමානෝ’ (‘තස්ස චවග්ග’ යනාදී සූත්‍රවලින් ච-වර්ගය වීම ද, ද්විත්ව වීම ද සහිතව) යන රූප ද සිද්ධ වේ.

Bhū sattāyaṃ, bhavatīti atthe antappaccayo, appaccayavuddhiavādesādi, so bhavaṃ, bhavanto. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘bhavato bhoto’’ti bhotādeso, bhotī, bhotī, bhotiyo. Napuṃsake bhavaṃ, bhavantaṃ, bhavantāni, abhibhavamāno. Bhāve bhūyamānaṃ. Kammani abhibhūyamāno.

පැවැත්ම (සත්තා) අර්ථයෙහි වූ ‘භූ’ ධාතුවෙන් ‘භවති’ (වෙයි) යන අර්ථයෙහි අන්ත ප්‍රත්‍යය ද, අ-ප්‍රත්‍යය වී වෘද්ධි හා අව්-ආදේශ ආදියෙන් ‘සෝ භවං’, ‘භවන්තෝ’ යන රූප ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඊ-ප්‍රත්‍යය ද, ‘භවතෝ භෝතෝ’ යන්නෙන් භෝත-ආදේශය ද වී ‘භෝතී’, ‘භෝතී’, ‘භෝතියෝ’ යන රූප ද සිද්ධ වේ. නපුංසක ලිංගයෙහි ‘භවං’, ‘භවන්තං’, ‘භවන්තානි’, ‘අභිභවමානෝ’ යන රූප ද, භාව කාරකයෙහි ‘භූයමානං’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘අභිභූයමානෝ’ ද වේ.

Jara vayohānimhi, ‘‘jara marāna’’ntiādinā jīra jīyyādesā, jīratīti jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ, jīramāno, jīrīyamāno, jīyaṃ, jīyantī, jīyantaṃ, jīyamāno, jīyyamāno.

වයස පිරිහීම (වයෝහානි) අර්ථයෙහි වූ ‘ජර’ ධාතුවෙන්, ‘ජර මරානං’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ජීර සහ ජීය්‍ය ආදේශයන් වී, ‘ජීරතීති ජීරං’ (දිරයි යන අර්ථයෙන්) ‘ජීරං’, ‘ජීරන්තී’, ‘ජීරන්තං’, ‘ජීරමානෝ’, ‘ජීරීයමානෝ’ ද, ‘ජීයං’, ‘ජීයන්ති’, ‘ජීයන්තං’, ‘ජීයමානෝ’, ‘ජීය්‍යමානෝ’ යන රූප ද සිද්ධ වේ.

Mara pāṇacāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekassa yakārassa lopo, maratīti mīyaṃ, mīyantī, mīyantaṃ, mīyamāno, mīyyamāno, maraṃ, marantī, marantaṃ, maramāno, marīyamāno. Labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno, labbhamāno. Vahaṃ, vahantī, vahantaṃ, vahamāno, vuyhamāno. ‘‘Isuyamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchatīti icchaṃ, icchantī, icchantaṃ, icchamāno, icchīyamāno, issamāno.

පණ හැරීම (ප්‍රාණත්‍යාගය) අර්ථයෙහි වූ ‘මර’ ධාතුවෙන්, ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් එක් ය-කාරයක ලෝපය වී, ‘මරතීති mීයං’ (මැරෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘මීයං’, ‘මීයන්ති’, ‘මීයන්තං’, ‘මීයමානෝ’, ‘මීය්‍යමානෝ’ ද, ‘මරං’, ‘මරන්තී’, ‘මරන්තං’, ‘මරමානෝ’, ‘මරීයමානෝ’ ද සිද්ධ වේ. ‘ලභං’, ‘ලභන්තී’, ‘ලභන්තං’, ‘ලභමානෝ’, ‘ලබ්භමානෝ’ (ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ද, ‘වහං’, ‘වහන්තී’, ‘වහන්තං’, ‘වහමානෝ’, ‘වුය්හමානෝ’ (උසුලයි යන අර්ථයෙන්) ද සිද්ධ වේ. ‘ඉසුයමූනමන්තෝ ච්ඡෝ වා’ යන්නෙන් ‘ච්ඡ’ ආදේශය වී, ‘ඉච්ඡතීති ඉච්ඡං’ (කැමති වෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘ඉච්ඡං’, ‘ඉච්ඡන්තී’, ‘ඉච්ඡන්තං’, ‘ඉච්ඡමානෝ’, ‘ඉච්ඡීයමානෝ’, ‘ඉස්සමානෝ’ යන රූප සිද්ධ වේ.

‘‘Disassa passadissadakkhā vā’’ti passa dissa dakkhādesā, passatīti passaṃ, passantī, passantaṃ, passamāno, vipassīyamāno, dissamāno, dissanto, mānassa antādeso, dissaṃ, dissantī, dissantaṃ, dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno dakkhiyamāno iccādi.

‘දිසස්ස පස්සදිස්සදක්ඛා වා’ යන්නෙන් දිස (දැකීම) ධාතුවට පස්ස, දිස්ස, දක්ඛ යන ආදේශයන් වී, ‘පස්සතීති පස්සං’ (දකියි යන අර්ථයෙන්) ‘පස්සං’, ‘පස්සන්තී’, ‘පස්සන්තං’, ‘පස්සමානෝ’, ‘විපස්සීයමානෝ’, ‘දිස්සමානෝ’, ‘දිස්සන්තෝ’ (මාන ප්‍රත්‍යයට අන්ත ආදේශයෙන්) ද, ‘දිස්සං’, ‘දිස්සන්තී’, ‘දිස්සන්තං’ ද, ‘දක්ඛං’, ‘දක්ඛන්තී’, ‘දක්ඛන්තං’, ‘දක්ඛමානෝ’, ‘දක්ඛියමානෝ’ යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Tuda byathane, tudatīti tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Pavisatīti pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisīyamāno iccādi.

පෙළීම (ව්‍යථන) අර්ථයෙහි වූ ‘තුද’ ධාතුවෙන් ‘තුදතීති තුදං’ ‘තුදං’, ‘තුදන්තී’, ‘තුදන්තං’, ‘තුදමානෝ’, ‘තුජ්ජමානෝ’ ද, ‘පවිසති’ (ඇතුළු වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘පවිසං’, ‘පවිසන්තී’, ‘පවිසන්තං’, ‘පවිසමානෝ’, ‘පවිසීයමානෝ’ යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Hū, [Pg.399] bhū sattāyaṃ, appaccayalopo, pahotīti pahonto, pahontī, pahontaṃ, pahūyamānaṃ tena. Setīti sento, sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ, sayamāno, sayāno vā, mānassa ānādeso, atisīyamāno.

පැවැත්ම (සත්තා) අර්ථයෙහි වූ ‘හූ’ සහ ‘භූ’ ධාතූන්ගෙන් අ-ප්‍රත්‍යය ලෝප වී, ‘පහෝති’ යන අර්ථයෙන් ‘පහෝන්තෝ’, ‘පහෝන්තී’, ‘පහෝන්තං’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පහූයමානං තේන’ (ඔහු විසින් ප්‍රමාණවත් කරනු ලැබේ) ද වේ. ‘සේති’ (නිදයි) යන අර්ථයෙන් ‘සේන්තෝ’, ‘සේන්තී’, ‘සේන්තං’, ‘සේමානෝ’ ද, ‘සයං’, ‘සයන්තී’, ‘සයන්තං’, ‘සයමානෝ’ හෝ ‘සයානෝ’ (මාන ප්‍රත්‍යයට ආන ආදේශයෙන්) ද, ‘අතිසීයමානෝ’ යන රූප ද සිද්ධ වේ.

Asa sabbhāve, ‘‘sabbatthāsassādilopo cā’’ti akārassa lopo, atthīti saṃ, santo, satī, santī, santaṃ, samāno, samānā, samānaṃ.

පැවැත්ම (සම්භූත/සබ්භාව) අර්ථයෙහි වූ ‘අස’ ධාතුවෙන්, ‘සබ්බත්ථාසස්සාදිලෝපෝ ච’ යන්නෙන් අ-කාරය ලෝප වී, ‘අත්ථි’ (ඇත) යන අර්ථයෙන් ‘සං’, ‘සන්තෝ’, ‘සතී’, ‘සන්තී’, ‘සන්තං’, ‘සමානෝ’, ‘සමානා’, ‘සමානං’ යන රූප සිද්ධ වේ.

Ṭhā gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ṭhā tiṭṭho’’ti tiṭṭhādeso, tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ, tiṭṭhamāno. Tiṭṭhābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṭhāto hakārāgamo, rassattañca, upaṭṭhahaṃ, upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno. Ṭhīyamānaṃ tena, upaṭṭhīyamāno, upaṭṭhahīyamāno.

ගමන වැළැක්වීම (ගතිනිවත්ති) අර්ථයෙහි වූ ‘ඨා’ ධාතුවෙන්, ‘වා’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි ‘ඨා තිට්ඨෝ’ යන්නෙන් තිට්ඨ ආදේශය වී ‘තිට්ඨං’, ‘තිට්ඨන්තී’, ‘තිට්ඨන්තං’, ‘තිට්ඨමානෝ’ යන රූප සිද්ධ වේ. තිට්ඨ ආදේශය නොවන කල්හි ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රවලින් ඨා-ධාතුවට හ-කාර ආගමය ද, රස්ව වීම ද වී ‘උපට්ඨහං’, ‘උපට්ඨහන්තී’, ‘උපට්ඨහන්තං’, ‘උපට්ඨහමානෝ’ යන රූප සිද්ධ වේ. කර්ම කාරකයෙහි ‘ඨීයමානං තේන’, ‘උපට්ඨීයමානෝ’, ‘උපට්ඨහීයමානෝ’ යන රූප ද වේ.

Pā pāne, ‘‘pā pibo’’ti pibādeso, pibatīti pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā bakārassa vattaṃ, pivaṃ, pivantī, pivantaṃ, pivamāno, pīyamāno, pīyamānā, pīyamānaṃ iccādi.

පානය කිරීම (පාන) අර්ථයෙහි වූ ‘පා’ ධාතුවෙන්, ‘පා පිබෝ’ යන්නෙන් පිබ ආදේශය වී, ‘පිබති’ යන අර්ථයෙන් ‘පිබං’, ‘පිබන්තී’, ‘පිබන්තං’, ‘පිබමානෝ’ යන රූප ද, ‘ක්වචි ධාතූ’ යනාදී සූත්‍රවලින් බ-කාරයට ව-කාරය වී ‘පිවං’, ‘පිවන්තී’, ‘පිවන්තං’, ‘පිවමානෝ’ යන රූප ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘පීයමානෝ’, ‘පීයමානා’, ‘පීයමානං’ යනාදී රූප ද සිද්ධ වේ.

Hu dānādanahabyappadānesu, appaccaye pure viya dvibhāvādi, juhotīti juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno. Evaṃ jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno. Dadātīti dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno, dvittābhāve dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno.

දීම, අනුභවය, හෝම කිරීම සහ පූජා කිරීම (දාන-අදන-හව්‍ය-අප්පදාන) අර්ථයෙහි වූ ‘හු’ ධාතුවෙන්, අ-ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි පෙර පරිදි ද්විත්ව වීම් ආදිය වී ‘ජුහෝති’ (පුදයි/හෝම කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ජුහං’, ‘ජුහන්තී’, ‘ජුහන්තං’, ‘ජුහමානෝ’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘හූයමානෝ’ ද වේ. එසේ ම ‘ජහං’, ‘ජහන්තී’, ‘ජහන්තං’, ‘ජහමානෝ’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘ජහීයමානෝ’ ද වේ. ‘දදාති’ (දෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘දදං’, ‘දදන්තී’, ‘දදන්තං’, ‘දදමානෝ’ ද, ද්විත්ව නොවන කල්හි ‘දානං දේන්තෝ’ (දන් දෙමින්) ‘දේන්තෝ’, ‘දේන්තී’, ‘දේන්තං’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘දීයමානෝ’ (දෙනු ලබන) ද සිද්ධ වේ.

Rudhi āvaraṇe, ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti appaccayaniggahītāgamā, rundhatīti rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno. Bhuñjatīti bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno iccādi.

වැළැක්වීම (ආවරණ) අර්ථයෙහි වූ ‘රුධි’ ධාතුවෙන්, ‘රුධාදිතෝ නිග්ගහීතපුබ්බඤ්ච’ යන්නෙන් අ-ප්‍රත්‍යය සහ නිග්ගහීත ආගමය වී ‘රුන්ධති’ (වළකයි) යන අර්ථයෙන් ‘රුන්ධං’, ‘රුන්ධන්තී’, ‘රුන්ධන්තං’, ‘රුන්ධමානෝ’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘රුජ්ඣමානෝ’ ද වේ. ‘භුඤ්ජති’ (අනුභව කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘භුඤ්ජං’, ‘භුඤ්ජන්තී’, ‘භුඤ්ජන්තං’, ‘භුඤ්ජමානෝ’ ද, කර්ම කාරකයෙහි ‘භුජ්ජමානෝ’ යනාදී රූප ද සිද්ධ වේ.

Divu [Pg.400] kīḷāyaṃ, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, battañca, dibbatīti dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno. Evaṃ bujjhatīti bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno, cavaggādeso. Janī pātubhāve, ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena āttaṃ, jāyatīti jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.

‘divu’ යන්න ක්‍රීඩාවෙහි (යෙදේ). ‘‘divādito yo’’ යන්නෙන් ‘ya’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘‘tathā kattari cā’’ යන්නෙන් පූර්වරූපභාවය හා ‘ba’ භාවය ද වේ. ‘dibbatī’ (ක්‍රීඩා කරයි) යන අර්ථයෙන් dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno වේ. මෙසේ ‘bujjhatī’ (අවබෝධ කරයි) යන අර්ථයෙන් bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno වේ, ච-වර්ගාදේශය ද වේ. ‘janī’ යන්න පහළවීමෙහි (යෙදේ), ‘‘janādīnamā’’ යන සූත්‍රයේ යෝගවිභාගයෙන් ‘ā’ කාරාදේශය වේ, ‘jāyatī’ (උපදී) යන අර්ථයෙන් jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno වේ.

Su savaṇe, ‘‘svādito’’tiādinā ṇu ṇā uṇā ca, suṇātīti suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno. Pāpuṇātīti pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno.

‘su’ යන්න ශ්‍රවණයෙහි (අසනු යන අර්ථයෙහි) යෙදේ. ‘‘svādito’’ ආදී සූත්‍රවලින් ‘ṇu’, ‘ṇā’ සහ ‘uṇā’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘suṇātī’ (අසයි) යන අර්ථයෙන් suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno වේ. ‘pāpuṇātī’ (ළඟාවෙයි) යන අර්ථයෙන් pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno වේ.

‘‘Kiyādito nā’’ti nā, rassattaṃ, kiṇātīti kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno. Vinicchinātīti vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno, cinaṃ, cīyamāno. Jānātīti jānaṃ, jānamāno, jādeso, ñāyamāno. Gaṇhātīti gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.

‘‘Kiyādito nā’’ යන්නෙන් ‘nā’ ප්‍රත්‍යය ද, රස්ව වීම ද වේ. ‘kiṇātī’ (මිලදී ගනී) යන අර්ථයෙන් kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno වේ. ‘vinicchinātī’ (විනිශ්චය කරයි) යන අර්ථයෙන් vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno, cinaṃ, cīyamāno වේ. ‘jānātī’ (දැනගනී) යන අර්ථයෙන් jānaṃ, jānamāno, ‘jā’ ආදේශය ද, ñāyamāno වේ. ‘gaṇhātī’ (ගනී) යන අර්ථයෙන් gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno වේ.

Kara karaṇe, karotīti atthe ‘‘vattamāne mānantā’’ti antappaccayo, ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘tassa vā’’ti adhikicca ‘‘uttamokāro’’ti uttaṃ, ‘‘karassākāro cā’’ti akārassukāro. ‘‘Yavakārā cā’’ti sare ukārassa vattaṃ, dvittaṃ, ‘‘bo vassā’’ti bakāradvayañca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ralopo, so kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. Uttābhāve – kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. Māne – uttadvayaṃ, kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ, kubbāno vā. Kammani kayiramāno, karīyamāno vā iccādi.

‘kara’ යන්න කිරීමෙහි (යෙදේ). ‘karoti’ (කරයි) යන අර්ථයෙහි ‘‘vattamāne mānantā’’ යන්නෙන් ‘anta’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘‘tanādito oyirā’’ යන්නෙන් ‘o’ ද, ‘‘tassa vā’’ යන්න අධිකාර කොට ‘‘uttamokāro’’ යන්නෙන් ‘uttva’ (උ-කාරය) ද, ‘‘karassākāro cā’’ යන්නෙන් අ-කාරයට උ-කාරය ද වේ. ‘‘Yavakārā cā’’ යන්නෙන් ස්වරය පරවීමේදී උ-කාරයට ව-කාරය ද, ද්විත්වභාවය ද, ‘‘bo vassā’’ යන්නෙන් බ-කාර ද්විත්වය ද, ‘‘kvaci dhātū’’ ආදී සූත්‍රවලින් ර-කාර ලෝපය ද වේ. එයින් kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ වේ. උ-කාරය නොවන කල්හි - kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ වේ. මාන ප්‍රත්‍යයේදී - ද්විත්ව උත්ත්වය (උ-කාර දෙකක් වීමෙන්), kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ හෝ kubbāno වෘ වේ. කර්මකාරකයෙහි kayiramāno හෝ karīyamāno යනාදී වශයෙන් වේ.

Cura theyye, ‘‘curādito’’tiādinā ṇe ṇayā, coretīti corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno. Pāletīti pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno iccādi.

‘cura’ යන්න සොරකම් කිරීමෙහි (යෙදේ). ‘‘curādito’’ ආදී සූත්‍රවලින් ‘ṇe’ සහ ‘ṇaya’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘coretī’ (සොරකම් කරයි) යන අර්ථයෙන් corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno වේ. ‘pāletī’ (පාලනය කරයි) යන අර්ථයෙන් pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno යනාදී වශයෙන් වේ.

Kārite [Pg.401] bhāvetīti bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno. Kāretīti kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno iccādi.

කාරිත ප්‍රත්‍යයේදී (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘහි) - ‘bhāvetī’ (වඩවයි) යන අර්ථයෙන් bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno වේ. ‘kāretī’ (කරවයි) යන අර්ථයෙන් kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno යනාදී වශයෙන් වේ.

Vattamānakālikamānantappaccayantanayo.

වර්තමාන කාලීන ‘māna’ සහ ‘anta’ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්‍රමයයි.

Anāgatakālikappaccayantanaya

අනාගත කාලීන ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්‍රමයයි.

‘‘Kāle’’ti adhikāro.

‘‘Kāle’’ යන්න අධිකාරයයි (නැවත නැවත යෙදේ).

647. Bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa.

647. අනාගත කාලයෙහි ‘gam’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ṇī’ සහ ‘ghiṇa’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Bhavissati kāle gammamāne gamādīhi dhātūhi ṇī ghiṇaiccete paccayā honti. Ṇakārā vuddhatthā. Āyati gamanaṃ sīlamassāti atthe ṇī, vuddhiṇalopā. Gāmī, gāmino, āgāmī kālo. Ghiṇapaccaye – ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ghalopo, gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo.

අනාගත කාලය හැඟවෙන කල්හි, ‘gam’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ṇī’ සහ ‘ghiṇa’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ණ-කාරය වෘද්ධිය පිණිස වේ. ‘මතු යෑම ස්වභාව කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙහි ‘ṇī’ ප්‍රත්‍යය ද, වෘද්ධිය හා ණ-කාර ලෝපය ද වේ. gāmī, gāmino, āgāmī kālo (මතු පැමිණෙන කාලය) වේ. ‘ghiṇa’ ප්‍රත්‍යයෙහි - ‘‘kvaci dhātū’’ ආදී සූත්‍රවලින් ඝ-කාර ලෝපය වී, gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo වේ.

Bhaja sevāyaṃ, āyati bhajituṃ sīlamassāti bhājī, bhāji, ‘‘na kagattaṃ cajā’’ti yogavibhāgena nisedhanato ‘‘sacajānaṃ kagā ṇānubandhe’’ti gattaṃ na bhavati.

‘bhaja’ යන්න සේවනයෙහි (යෙදේ). ‘මතු සේවනය කිරීම ස්වභාව කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් bhājī, bhāji වේ. ‘‘na kagattaṃ cajā’’ යන සූත්‍රයෙහි යෝගවිභාගයෙන් තහනම් වන බැවින්, ‘‘sacajānaṃ kagā ṇānubandhe’’ යන්නෙන් ඝ-කාර (හෝ ග-කාර) භාවය සිදු නොවේ.

Su gatimhi, kārite vuddhiāvādesā ca, āyati passavituṃ sīlamassāti passāvī, passāvi. Āyati paṭṭhānaṃ sīlamassāti paṭṭhāyī, paṭṭhāyi, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso.

‘su’ යන්න ගමනෙහි (පැවැත්මෙහි) යෙදේ, කාරිතයෙහි වෘද්ධිය හා ආව-ආදේශය ද වේ. ‘මතු ප්‍රසූත කිරීම (වැගිරීම) ස්වභාව කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් passāvī, passāvi වේ. ‘මතු පිටත්වීම ස්වභාව කොට ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙන් paṭṭhāyī, paṭṭhāyi වේ, ‘‘ākārantānamāyo’’ යන්නෙන් ආය-ආදේශය ද වේ.

‘‘Bhavissatī’’ti adhikāro.

‘‘Bhavissatī’’ යන්න අධිකාරයයි (නැවත නැවත යෙදේ).

648. Kiriyāyaṃ [Pg.402] ṇvutavo.

648. ක්‍රියාවක් උදෙසා (තවත් ක්‍රියාවක් හැඟවීමේදී) ‘ṇvu’ සහ ‘tu’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Kiriyāyaṃ kiriyatthāyaṃ gammamānāyaṃ dhātūhi ṇvutuiccete paccayā honti bhavissati kāle. Ṇvumhi – ṇalopavuddhiakādesā, karissaṃ vajatīti kārako vajati.

ක්‍රියාර්ථයක් හැඟවෙන කල්හි, අනාගත කාලයෙහි ධාතූන්ගෙන් ‘ṇvu’ සහ ‘tu’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘ṇvu’ ප්‍රත්‍යයෙහි - ණ-කාර ලෝපය ද, වෘද්ධිය ද, අක-ආදේශය ද වී, ‘කරනු පිණිස යයි’ යන අර්ථයෙන් kārako vajati වේ.

Tumhi – ‘‘karassa ca tattaṃ tusmi’’nti takāro, sesaṃ kattusamaṃ, kattā vajati, kattuṃ vajatīti attho. Evaṃ pacissaṃ vajatīti pācako vajati, pacitā vajati. Bhuñjissaṃ vajatīti bhuñjako vajati, bhottā vajati iccādi.

‘tu’ ප්‍රත්‍යයෙහි - ‘‘karassa ca tattaṃ tusmi’’ යන්නෙන් ත-කාරය ද, සෙසු කොටස කර්තෘ සමාන ද වී, kattā vajati වේ, ‘කරනු පිණිස යයි’ (kattuṃ vajati) යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ ‘පිසිනු පිණිස යයි’ යන අර්ථයෙන් pācako vajati, pacitā vajati වේ. ‘අනුභව කරනු පිණිස යයි’ යන අර්ථයෙන් bhuñjako vajati, bhottā vajati යනාදී වශයෙන් වේ.

649. Kammani ṇo.

649. කර්මපදය උපපද කොට ඇති කල්හි ‘ṇo’ (ණ) ප්‍රත්‍යය වේ.

Kammasmiṃ upapade dhātūhi ṇappaccayo hoti bhavissati kāle ṇalopavuddhī. Nagaraṃ karissatīti nagarakāro vajati. Lū chedane, sāliṃ lavissatīti sālilāvo vajati. Vapa bījasantāne, dhaññaṃ vapissatīti dhaññavāpo vajati. Bhogaṃ dadissatīti bhogadāyo vajati, sindhuṃ pivissatīti sindhupāyo vajati iccādi.

කර්මපදය උපපද කොට ඇති කල්හි, අනාගත කාලයෙහි ධාතූන්ගෙන් ‘ṇa’ ප්‍රත්‍යය ද, ණ-කාර ලෝපය හා වෘද්ධිය ද වේ. ‘නගරය කරනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් nagarakāro vajati වේ. ‘lū’ යන්න කැපීමෙහි (යෙදේ), ‘හැල් වී කපනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් sālilāvo vajati වේ. ‘vapa’ යන්න බීජ වැපිරීමෙහි (යෙදේ), ‘ධාන්‍ය වපුරනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් dhaññavāpo vajati වේ. ‘භෝගයන් දෙනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් bhogadāyo vajati වේ, ‘ගඟ පැන් බොනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් sindhupāyo vajati යනාදී වශයෙන් වේ.

‘‘Kammanī’’ti vattate.

‘‘Kammanī’’ යන්න අනුවර්තනය වේ.

650. Sese ssaṃ ntu mānānā.

650. සෙසු (අපරිසමාප්ත ක්‍රියාර්ථ) කල්හි ‘ssaṃ’, ‘ntu’, ‘māna’, ‘āna’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Kammasmiṃ upapade sese aparisamattatthe dhātūhi ssaṃntu māna ānaiccete paccayā honti bhavissati kāle gammamāne, te ca kitakattā kattari bhavanti. Kammaṃ karissatīti atthe ssaṃpaccayo, ikārāgamo, silopo, kammaṃ karissaṃ vajati, sāpekkhattā na samāso. Ntupaccaye ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘simhi vā’’ti ntva’ntassa attaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ karonto vajati iccādi guṇavantusamaṃ.

කර්මපදය උපපද කොට ඇති කල්හි, සෙසු අපරිසමාප්ත අර්ථයෙහි, අනාගත කාලය හැඟවෙන කල්හි, ධාතූන්ගෙන් ‘ssaṃ’, ‘ntu’, ‘māna’, ‘āna’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. කෘත් ප්‍රත්‍යයෝ වන බැවින් ඔවුහු කර්තෘ අර්ථයෙහි වෙති. ‘කර්මය කරනු ඇත’ යන අර්ථයෙහි ‘ssaṃ’ ප්‍රත්‍යය ද, ඉ-කාරාගමය ද, ‘si’ විභක්ති ලෝපය ද වී, kammaṃ karissaṃ vajati වේ, සාපේක්ෂ බැවින් මෙහි සමාසයක් නොවේ. ‘ntu’ ප්‍රත්‍යයෙහි ‘‘tanādito oyirā’’ යන්නෙන් ‘o’ කාරය ද, ‘‘simhi vā’’ යන්නෙන් ‘ntu’ අන්තයට අ-කාරය ද වී, ‘කර්මය කරනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් kammaṃ karonto vajati යනාදී වශයෙන් guṇavantu ශබ්දය මෙන් වේ.

Atha [Pg.403] vā ‘‘bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa’’ti ettha ‘‘bhavissatī’’ti vacanato ‘‘ssantu’’iti ekova paccayo daṭṭhabbo, tato ‘‘simhi vā’’ti attaṃ, ‘‘ntasaddo a’’mitiyogavibhāgena amādeso, silopo, karissaṃ karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā karissantena, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissati karissante, karissantesūtiādi guṇavantusadisaṃ neyyaṃ.

නොඑසේ නම්, ‘‘bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa’’ යන මෙහි ‘‘bhavissatī’’ යන වචනයෙන් ‘‘ssantu’’ යන්න එකම ප්‍රත්‍යයක් ලෙස දැක්ක යුතුය. එයින් ‘‘simhi vā’’ යන්නෙන් අ-කාරය ද, ‘‘ntasaddo a’’ යන යෝගවිභාගයෙන් අම්-ආදේශය ද, ‘si’ විභක්ති ලෝපය ද වී, karissaṃ, karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā, karissantena, karissantehi, karissato, karissantassa, karissataṃ, karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato, karissantassa, karissataṃ, karissantānaṃ, karissati, karissante, karissantesu යනාදී වශයෙන් guṇavantu ශබ්දයට සමානව දත යුතුය.

Mānamhi – okārākārānaṃ uttaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ kurumāno, kammaṃ karāno vajati. Evaṃ bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto, bhuñjamāno, bhuñjāno vajati.

‘māna’ ප්‍රත්‍යයෙහි - ඕ-කාරයට හා අ-කාරයට උ-කාරය වීමෙන්, ‘කර්මය කරනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් kammaṃ kurumāno, kammaṃ karāno vajati වේ. මෙසේ ‘භෝජනය අනුභව කරනු ඇත’ යන අර්ථයෙන් bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto, bhuñjamāno, bhuñjāno vajati වේ.

Sabbattha kattari ntumānesu sakasakavikaraṇappaccayo kātabbo.

හැම තැනකදීම කර්තෘකාරක අර්ථයෙහි ‘ntu’ හා ‘māna’ ප්‍රත්‍යයන්හිදී තම තමන්ට හිමි විකරණ ප්‍රත්‍යයන් යෙදිය යුතුය.

Khādanaṃ khādissatīti khādanaṃ khādissaṃ vajati, khādanaṃ khādanto, khādanaṃ khādamāno, khādanaṃ khādāno vajati. Maggaṃ carissatīti maggaṃ carissaṃ, maggaṃ caranto, maggaṃ caramāno, maggaṃ carāno vajati. Bhikkha āyācane, bhikkhaṃ bhikkhissatīti bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati, bhikkhaṃ bhikkhanto, bhikkhaṃ bhikkhamāno, bhikkhaṃ bhikkhāno carati iccādi.

‘කෑම කන්නේය’ කියා කෑම කෑම පිණිස (කෑම කනු කැමතිව) යයි. කෑම කමින්, කෑම කනු ලබමින්, කෑම කන්නෙක්ව යයි. ‘මඟ හැසිරෙන්නේය’ කියා මඟ හැසිරීම පිණිස (මඟ යාමට කැමතිව), මඟ හැසිරෙමින්, මඟ හැසිරෙනු ලබමින්, මඟ හැසිරෙන්නෙක්ව යයි. ‘භික්ඛ’ යනු ඉල්ලීමෙහි වැටේ. ‘භික්ෂාව (හිඟමන්) ඉල්ලන්නේය’ කියා භික්ෂාව ඉල්ලීම පිණිස හැසිරෙයි. භික්ෂාව ඉල්ලමින්, භික්ෂාව ඉල්ලනු ලබමින්, භික්ෂාව ඉල්ලන්නෙක්ව හැසිරෙයි යනාදී වශයෙනි.

Anāgatakālikappaccayantanayo.

අනාගත කාලීන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති ක්‍රමය නිමි.

Uṇādippaccayantanaya

උණාදි ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති ක්‍රමයයි.

Atha uṇādayo vuccante.

මින් අනතුරුව උණාදි ප්‍රත්‍යයෝ කියනු ලැබෙති.

‘‘Dhātuyā’’ti adhikāro.

‘ධාතුයා’ යනු අධිකාරය (බලපැවැත්ම) වේ.

651. [Pg.404] Kāle vattamānātīte ṇvādayo.

651. වර්තමාන සහ අතීත කාලයෙහි ‘ණ්ව’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Atīte kāle, vattamāne ca gammamāne dhātūhi ṇuppaccayo hoti. Ādisaddena yu kta miiccādayo ca honti.

අතීත කාලයෙහි ද, වර්තමාන කාලය හැඟවෙන කල්හි ද ධාතූන්ගෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (සූත්‍රයෙහි) ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘යු’, ‘ක්ත’, ‘මි’ යනාදී ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Kara karaṇe, akāsi, karotīti vā atthe ṇuppaccayo, ṇalopo, vuddhi, kāru sippī, kārū kāravo. Vā gatigandhanesu, avāyi, vāyatīti vā vāyu, āyādeso. Sada assādane, assādīyatīti sādu. Rādha, sādha saṃsiddhimhi, sādhīyati anena hitanti sādhu. Bandha bandhane, attani paraṃ bandhatīti bandhu. Cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkhatīti cakkhu. I gatimhi, enti gacchanti pavattanti sattā etenāti āyu. Dara vidāraṇe, darīyatīti dāru kaṭṭhaṃ. Sanu dāne. Sanotīti sānu pabbatekadeso. Janīyatīti jānu jaṅghāsandhi. Carīyatīti cāru dassanīyo. Raha cāge, rahīyatīti rāhu asurindo. Tara taraṇe, tālu, lo rassa.

‘කර’ ධාතුව කිරීමෙහි වැටේ. ‘කළේය’ හෝ ‘කරයි’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ණ’ ලෝපය ද, වෘද්ධිය ද වී ශිල්පියා යන අර්ථයෙන් ‘කාරු’ (හෝ බහුවචනයෙන්) ‘කාරූ, කාරවෝ’ යන්න සිද්ධ වේ. ‘වා’ ධාතුව ගමනෙහි සහ සුවඳ විහිදීමෙහි වැටේ, ‘හැමුවේය’ හෝ ‘හමයි’ යන අර්ථයෙන් ‘වායු’ (හුළඟ) වේ, (මෙහි) ‘ආය’ ආදේශය වේ. ‘සද’ ධාතුව රස විඳීමෙහි (ආස්වාදයෙහි) වැටේ, ‘රස විඳිනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘සාදු’ (රසවත්) වේ. ‘රාධ’ සහ ‘සාධ’ ධාතූන් සිද්ධියෙහි වැටේ. ‘මොහු විසින් හිත වැඩ සිද්ධ කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘සාධු’ වේ. ‘බන්ධ’ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ. ‘තමා කෙරෙහි අනෙකා බඳියි’ යන අර්ථයෙන් ‘බන්ධු’ (නෑයා) වේ. ‘චක්ඛ’ ධාතුව පැහැදිලි වචනයෙහි වැටේ, ‘ප්‍රකාශ කරයි (දකියි)’ යන අර්ථයෙන් ‘චක්ඛු’ (ඇස) වේ. ‘ඉ’ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ, ‘සත්ත්වයෝ මෙයින් යති, පවතිති’ යන අර්ථයෙන් ‘ආයු’ වේ. ‘දර’ ධාතුව පැලීමෙහි වැටේ, ‘පැලෙනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘දාරු’ (ලී කොටය) වේ. ‘සනු’ ධාතුව දීමෙහි වැේ. ‘දෙන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සානු’ (කඳු මුදුන/පර්වත කොටසක්) වේ. ‘උපදවනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘ජානු’ (දණහිස) වේ. ‘හැසිරෙනු ලැබේ (ඇලුම් කරනු ලැබේ)’ යන අර්ථයෙන් ‘චාරු’ (දර්ශනීය/ලස්සන) වේ. ‘රහ’ ධාතුව අත්හැරීමෙහි වැටේ, ‘අත්හරිනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘රාහු’ (රාහු අසුරේන්ද්‍රයා) වේ. ‘තර’ ධාතුව එතෙර වීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘තාලු’ (තල්ල) යන්න සිද්ධ වේ, (මෙහි) ලකාරය රස්ව වේ.

Marādīnaṃ panettha ṇumhi ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāsaddena na vuddhi, maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu iccādi.

මෙහි වනාහි ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි, ‘මර’ ආදී ධාතූන්ට ‘ඝටාදීනං වා’ යන සූත්‍රයෙහි ‘වා’ ශබ්දයේ බලයෙන් වෘද්ධියක් සිදු නොවේ. (ඒ අනුව) මරු, තරු, තනු, ධනු, හනු, මනු, අසු, වසු, වටු, ගරු යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Cadi hilādane, yuppaccayo, ‘‘nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti anādeso, niggahītāgamo ca, candanaṃ. Bhavati etthāti bhuvanaṃ, ‘‘jhalānamiyuvāsare vā’’ti uvādeso. Kira vikkhepe, kiraṇo. Vicakkhaṇo, kampanaṃ karotīti karuṇā, akārassuttaṃ.

‘චදි’ ධාතුව සතුටු කිරීමෙහි වැටේ, (එයට) ‘යු’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘නුදාදීහි යුණ්වූනමනානනාකානනකා සකාරිතේහි ච’ සූත්‍රයෙන් ‘අන’ ආදේශය ද, නිග්ගහීත ආගමය ද ලැබී ‘චන්දන’ (සඳුන්) යන්න සිද්ධ වේ. ‘මෙහි පවතියි’ යන අර්ථයෙන් ‘භුවන’ (ලෝකය) වේ, (මෙහි) ‘ජලානමියුවාසරේ වා’ සූත්‍රයෙන් ‘උව’ ආදේශය වේ. ‘කිර’ ධාතුව විසුරුවීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘කිරණ’ යන්න ද, ‘විචක්ඛණ’ (නුවණැත්තා) යන්න ද වේ. ‘සංවේගය (කම්පනය) කරයි’ යන අර්ථයෙන් ‘කරුණා’ වේ, (එහි) අකාරයට උකාරය පැමිණේ.

Ktappaccaye [Pg.405] – kalopo, abhavi, bhavatīti vā bhūtaṃ yakkhādi, bhūtāni. Vāyatīti vāto, tāyatīti tāto. Mimhi – bhavanti etthāti bhūmi, netīti nemi iccādi.

‘ක්ත’ ප්‍රත්‍යය පර වන කල්හි - ‘ක’ ලෝපය වේ; ‘වූයේය’ හෝ ‘වෙයි’ යන අර්ථයෙන් යක්ෂාදී ‘භූත’ යන්න ද, බහුවචනයෙන් ‘භූතානි’ යන්න ද වේ. ‘හමයි’ යන අර්ථයෙන් ‘වාත’ (සුළඟ) ද, ‘රකියි’ යන අර්ථයෙන් ‘තාත’ (පියා) ද වේ. ‘මි’ ප්‍රත්‍යයෙහිදී - ‘මෙහි (සත්ත්වයෝ) පවතිති’ යන අර්ථයෙන් ‘භූමි’ (පොළොව) ද, ‘පමුණුවයි’ යන අර්ථයෙන් ‘නෙමි’ (නිම් වළල්ල) යනාදිය ද සිද්ධ වේ.

652. Khyādīhi mana ma ca to vā.

652. ‘ඛ්‍යා’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘මන’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ම’ කාරයට ‘ත’ කාරය ද විකල්පයෙන් වේ.

Khī bhī su ru hu vā dhū hi lūpī adaiccevamādīhi dhātūhi manapaccayo hoti, massa ca to hoti vā.

‘ඛී’, ‘භී’, ‘සු’, ‘රු’, ‘හු’, ‘වා’, ‘ධූ’, ‘හි’, ‘ලූ’, ‘පී’, ‘අද’ යනාදී මෙවැනි ධාතූන්ගෙන් ‘මන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. එම ‘මන’ ප්‍රත්‍යයෙහි ‘ම’ කාරයට විකල්පයෙන් ‘ත’ කාරය ද වෙයි.

Adadhātuparasseva, makārassa takāratā;

Tadaññato na hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.

‘අද’ ධාතුවට පර වූ ‘ම’ කාරයටම ‘ත’ කාර බව (තකාරත්වය) සිද්ධ වේ. ව්‍යවස්ථිත විභාෂාවක් (නියමිත විකල්ප ක්‍රමයක්) වන බැවින්, ඊට වඩා වෙනත් ධාතුවකින් පර වූ කල්හි මෙය සිදු නොවේ.

Khī khaye, khīyanti ettha upaddavupasaggādayoti atthe manapaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nalopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, khemo. Tathā bhī bhaye, bhāyanti etasmāti bhīmo, vādhikārato na vuddhi. Su abhisave, savatīti somo. Ru gatimhi, romo. Hu dānādanahabyappadānesu, hūyatīti homo. Vā gatigandhanesu, vāmo. Dhū kampane, dhunātīti dhūmo. Hi gatimhi, hinotīti hemo. Lū chedane, lūyatīti lomo. Pī tappane, pīṇanaṃ pemo. Ada bhakkhaṇe, adatīti atthe mana, massa ca vā takāro, ‘‘to dassā’’ti takāro, attā, ātumā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā adassa dīgho, ukārāgamo ca. Yā pāpaṇe, yāmo.

‘ඛී’ ධාතුව ක්ෂය වීමෙහි වැටේ. ‘මෙහි උපද්‍රව උපසර්ග ආදිය ක්ෂය වෙති (නැති වෙති)’ යන අර්ථයෙහි ‘මන’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් (මන යන්නෙහි) නකාර ලෝපය ද, ‘අඤ්ඤේසු ච’ සූත්‍රයෙන් වෘද්ධිය ද වී ‘ඛේම’ (සුරක්ෂිත බව) යන්න සිද්ධ වේ. එසේම ‘භී’ ධාතුව බියෙහි වැටේ, ‘මොහුගෙන් බිය වෙති’ යන අර්ථයෙන් ‘භීම’ (භයානක) වේ, (මෙහි) ‘වා’ අධිකාරයෙන් වෘද්ධිය සිදු නොවේ. ‘සු’ ධාතුව යුෂ වැගිරීමෙහි වැටේ, ‘වගුරුවයි’ යන අර්ථයෙන් ‘සෝම’ වේ. ‘රු’ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ, (එයින්) ‘රෝම’ යන්න සිද්ධ වේ. ‘හු’ ධාතුව දීම, ගැනීම සහ පූජා කිරීමෙහි වැටේ, ‘පුදනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘හෝම’ වේ. ‘වා’ ධාතුව ගමනෙහි සහ සුවඳ විහිදීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘වාම’ වේ. ‘ධූ’ ධාතුව සෙලවීමෙහි වැටේ, ‘සලයි’ යන අර්ථයෙන් ‘ධූම’ (දුම) වේ. ‘හි’ ධාතුව ගමනෙහි වැටේ, ‘යවයි’ යන අර්ථයෙන් ‘හේම’ (රන්) වේ. ‘ලූ’ ධාතුව කැපීමෙහි වැටේ, ‘කැපෙනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘ලෝම’ (ලොම්) වේ. ‘පී’ ධාතුව තෘප්තිමත් කිරීමෙහි වැටේ, ‘පිනවීම’ යන අර්ථයෙන් ‘පේම’ (ප්‍රේමය) වේ. ‘අද’ ධාතුව අනුභව කිරීමෙහි වැටේ, ‘අනුභව කරයි’ යන අර්ථයෙන් ‘මන’ ප්‍රත්‍යය ද, (එහි) මකාරයට විකල්පයෙන් තකාරය ද, ‘තෝ දස්ස’ සූත්‍රයෙන් (ධාතුවේ දකාරයට) තකාරය ද ලැබී ‘අත්තා’ යන්න ද, ‘ක්වචි ධාතු...’ ආදී සූත්‍රයෙන් ‘අද’ යන්නෙහි මුල දීර්ඝ වී උකාර ආගමය ද ලැබීමෙන් ‘ආතුමා’ යන්න ද සිද්ධ වේ. ‘යා’ ධාතුව පැමිණීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘යාම’ වේ.

‘‘Vā’’ti vattamāne –

‘වා’ (විකල්ප) යන්න අනුවර්තනය වෙද්දී -

653. Samādihi thamā.

653. ‘සම’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ථ’ සහ ‘ම’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Samadamadara raha lapa vasa yu du hi si dā sā ṭhā bhasa bahausuiccevamādīhi dhātūhi tha maiccete paccayā honti vā.

‘සම’, ‘දම’, ‘දර’, ‘රහ’, ‘ලප’, ‘වස’, ‘යු’, ‘දු’, ‘හි’, ‘සි’, ‘දා’, ‘සා’, ‘ඨා’, ‘භස’, ‘බහ’, ‘උසු’ යනාදී මෙවැනි ධාතූන්ගෙන් ‘ථ’ සහ ‘ම’ යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

Sama [Pg.406] upasame, kvaciggahaṇādhikārā na dhātvantalopo, kilese sametīti samatho samādhi. Evaṃ damanaṃ damatho. Dara dāhe, daraṇaṃ daratho paridāho. Raha upādāne, rahīyatīti ratho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā halopo. Sapa akkose, sapanaṃ sapatho. Vasa nivāse, āvasanti etasminti āvasatho. Yu missane, yūtho, dīgho. Du gativuddhimhi, davati vaḍḍhatīti dumo. Hinotīti himo ussāvo. Si bandhane, sīyatīti sīmā, dīgho. Dā avakhaṇḍane, dāmo. Sā sāmatthe, sāmo. Ṭhā gatinivattimhi, thāmo, ṭhassa thattaṃ. Bhasa bhasmīkaraṇe, bhasmā, brahmādittā ‘‘syā cā’’ti āttaṃ. Baha vuddhimhi, brahmā, nipātanato bro bassa. Usu dāhe, usmā iccādi.

‘සම’ ධාතුව සංසිඳීමෙහි වැටේ, ‘ක්වචි’ ග්‍රහණ අධිකාරය නිසා ධාතුවෙහි අග අකුර ලෝප නොවේ. ‘කෙලෙසුන් සංසිඳුවයි’ යන අර්ථයෙන් ‘සමථ’ (සමථය) ද, ‘සමාධි’ ද වේ. එසේම දමනය කිරීම ‘දමථ’ වේ. ‘දර’ ධාතුව තැවීමෙහි වැටේ, ‘තැවීම’ යන අර්ථයෙන් ‘දරථ’ (දැඩි තැවීම/පරිදාහය) වේ. ‘රහ’ ධාතුව ගැනීමෙහි (හෝ රැගෙන යාමෙහි) වැටේ, ‘රැගෙන යනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘රථ’ (රථය) වේ, ‘ක්වචි ධාතු...’ සූත්‍රයෙන් හකාරය ලෝප වේ. ‘සප’ ධාතුව ශාප කිරීමෙහි වැටේ, ‘ශාප කිරීම (දිවුරීම)’ ‘සපථ’ (දිවුරුම) වේ. ‘වස’ ධාතුව වාසය කිරීමෙහි වැටේ, ‘මෙහි වාසය කරති’ යන අර්ථයෙන් ‘ආවසථ’ වේ. ‘යු’ ධාතුව එක් කිරීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘යූථ’ (සත්ව රැල) වේ, (මෙහි) දීර්ඝ වේ. ‘දු’ ධාතුව ගමන සහ වර්ධනයෙහි වැටේ, ‘යයි, වර්ධනය වේ’ යන අර්ථයෙන් ‘දුම’ (වෘක්ෂය) වේ. ‘යවයි’ යන අර්ථයෙන් ‘හිම’ (හිම/පිණි) වේ. ‘සි’ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ, ‘බඳිනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘සීමා’ වේ, (මෙහි) දීර්ඝ වේ. ‘දා’ ධාතුව කැපීමෙහි (කැබලි කිරීමෙහි) වැටේ, (එයින්) ‘දාම’ (නූල/කඹය) වේ. ‘සා’ ධාතුව සමර්ථ බවෙහි වැටේ, (එයින්) ‘සාම’ වේ. ‘ඨා’ ධාතුව ගමන නැවැත්වීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘ථාම’ (ශක්තිය) වේ, ඨකාරයට ථකාරය වේ. ‘භස’ ධාතුව අළු කිරීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘භස්මා’ (අළු) වේ, ‘බ්‍රහ්මා’ ආදී සූත්‍ර පාඨයෙන් ‘ස්‍යා ච’ සූත්‍රයෙන් අකාරය දීර්ඝ වේ. ‘බහ’ ධාතුව වර්ධනයෙහි වැටේ, (එයින්) ‘බ්‍රහ්මා’ (මහා බ්‍රහ්මයා) වේ, නිපාතනයෙන් ‘බ’ කාරයට ‘බ්‍ර’ වේ. ‘උසු’ ධාතුව දැවීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘උස්මා’ (උණුසුම/හුමාලය) යනාදිය වේ.

654. Masussa sussa ccha ra ccherā.

654. ‘මසු’ යන මෙම ධාතුවෙහි ‘සු’ යන්නට ‘ච්ඡර’ සහ ‘ච්ඡේර’ යන ආදේශයෝ වෙති.

Masuiccetassa dhātussa sussa ccharaccheraiccete ādesā honti. Masu macchere, kvippaccayo, ccharaccherādesā, maccharo, macchero.

‘මසු’ ධාතුව මසුරුකමෙහි වැටේ, ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ච්ඡර’ සහ ‘ච්ඡේර’ ආදේශ ද ලැබීමෙන් ‘මච්ඡර’ සහ ‘මච්ඡේර’ (මසුරුකම) යන්න සිද්ධ වේ.

‘‘Cchara ccherā’’ti vattate.

‘ච්ඡර ච්ඡේරා’ යන්න (මීළඟ සූත්‍රයට) අනුවර්තනය වේ.

655. Āpubbacarassa ca.

655. ‘ආ’ උපසර්ගය මුලට ඇති ‘චර’ ධාතුවට ද (එම ආදේශයෝ වෙති).

Āpubbassa caraiccetassa dhātussa ccharaccherādesā honti, casaddena cchariyādeso ca. Bhuso caraṇanti atthe kvippaccayo, cchariyādiādeso, rassattañca. Acchariyaṃ[Pg.407], accharaṃ, accheraṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttantipi acchariyaṃ.

‘ආ’ උපසර්ගය මුලට ඇති ‘චර’ ධාතුවට ‘ච්ඡර’ සහ ‘ච්ඡේර’ යන ආදේශයෝ වෙති, (මෙහි සූත්‍රයේ ඇති) ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ච්ඡරිය’ ආදේශය ද සිද්ධ වේ. ‘බොහෝ සේ හැසිරීම’ යන අර්ථයෙන් ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ච්ඡරිය’ ආදී ආදේශයෝ ද, රස්ව වීම ද ලැබී ‘අච්ඡරිය’ (පුදුමය/අසිරිය), ‘අච්ඡර’ සහ ‘අච්ඡේර’ යන්න සිද්ධ වේ. ‘අසුරු ගැසීමට (ඇඟිලි ගැසීමට) සුදුසුය’ යන අර්ථයෙන් ද ‘අච්ඡරිය’ යන්න වේ.

656. Ala kala salehi layā.

656. ‘අල’, ‘කල’, ‘සල’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ල’ සහ ‘ය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Ala kala sala iccetehi dhātūhi la yaiccete paccayā honti. Ala parisamattimhi, allaṃ, alyaṃ. Kala saṅkhyāne, kallaṃ, kalyaṃ. Sala, hula, pada gatimhi, sallaṃ, salyaṃ.

‘අල’, ‘කල’, ‘සල’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ල’ සහ ‘ය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘අල’ ධාතුව කෙළවරට පැමිණීමෙහි (සම්පූර්ණත්වයෙහි) වැටේ, (එයින්) ‘අල්ලං’, ‘අල්‍යං’ (තෙත/අළුත්) වේ. ‘කල’ ධාතුව ගණනය කිරීමෙහි වැටේ, (එයින්) ‘කල්ලං’, ‘කල්‍යං’ (යහපත්/නීරෝගී) වේ. ‘සල’, ‘හුල’, ‘පද’ යන ධාතූන් ගමනෙහි වැටේ, (එයින්) ‘සල්ලං’, ‘සල්‍යං’ (හී සරය/කටුව) වේ.

‘‘Kala salehī’’ti vattate.

‘කල සලේහි’ යන්න (මීළඟ සූත්‍රයට) අනුවර්තනය වේ.

657. Yāṇa lāṇā.

657. ‘යාණ’ සහ ‘ලාණ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Tehi kala salaiccetehi dhātūhi yāṇa lāṇappaccayā honti. Kalyāṇaṃ, paṭisalyāṇaṃ, kallāṇo, paṭisallāṇo. Yadā pana lī silesaneti dhātu, tadā ‘‘paṭisallayanaṃ, paṭisallāṇa’’nti yuppaccayena siddhaṃ, upasaggantassa niggahītassa lattaṃ, rahādiparattā nassa ṇattaṃ, ekārassa ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā attañca.

එම ‘කල’ සහ ‘සල’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘යාණ’ සහ ‘ලාණ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (එයින්) ‘කල්‍යාණං’, ‘පටිසල්‍යාණං’ ද, ‘කල්ලාණෝ’, ‘පටිසල්ලාණෝ’ ද සිද්ධ වේ. යම් කලෙක වනාහි ‘ලී’ (ඇලීමෙහි වැටෙන) ධාතුව වේ ද, එකල්හි ‘පටිසල්ලයනං’ සහ ‘පටිසල්ලාණං’ යන්න ‘යු’ ප්‍රත්‍යයෙන් සිද්ධ වේ, (මෙහි) උපසර්ගය කෙළවර ඇති නිග්ගහීතයට ලකාරත්වය ද, ‘ර’ ‘හ’ ආදී අකුරකට පර වූ බැවින් නකාරයට ණකාරත්වය ද, ‘ක්වචි ධාතු...’ සූත්‍රයෙන් ඒකාරයට අකාරත්වය ද සිදු වේ.

658. Mathissa thassa lo ca.

658. ‘මථ’ යන ධාතුවෙහි ‘ථ’ කාරයට ‘ල’ කාරය ද, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ල’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

Mathaiccetassa dhātussa thassa lādeso hoti, casaddena lappaccayo, matha viloḷane, mallo, so eva mallako, yathā hīnako.

‘මථ’ යන මෙම ධාතුවෙහි ‘ථ’ කාරයට ‘ල’ කාර ආදේශය වෙයි, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘ල’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. ‘මථ’ ධාතුව කලඹීමෙහි (පෙළීමෙහි) වැටේ, (එයින්) ‘මල්ලෝ’ (මල්ලවයා/මල්ලව පොරකරුවා) වේ, ‘හීනකෝ’ යන්නාක් මෙන් එයම ‘මල්ලකෝ’ ද වේ.

‘‘Kiccā’’ti vattate.

‘කිච්චා’ (කෘත්‍ය) යන්න අනුවර්තනය වේ.

659. Avassakādhamiṇesu ṇī ca.

659. අවශ්‍යතාවය සහ ණයගැතිකම යන අර්ථයන්හි ‘ණී’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

Avassaka adhamiṇaiccetesvatthesu, ṇīpaccayo hoti, kiccā cāti ṇīpaccayo, ṇalopa vuddhisilopā, avassaṃ [Pg.408] me kammaṃ kātuṃ yuttosīti kārīsi me kammaṃ avassaṃ, kārino me kammaṃ avassaṃ, hārīsi me bhāraṃ avassaṃ.

අවශ්‍යතාව (අවස්සක) සහ ණයගැතිකම (අධමිණ) යන මේ අර්ථයන්හි ණී ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'කිච්චා ච' යන්නෙන් ද ණී ප්‍රත්‍යය වෙයි. ණ-ලෝපය, වෘද්ධිය සහ සි-ලෝපය ද සිදුවේ. 'මාගේ වැඩය ඒකාන්තයෙන්ම කිරීමට සුදුස්සෙක් වෙහිය' යන අර්ථයෙන් 'කාරීසි මෙ කම්මං අවස්සං' (මාගේ කාර්යය ඒකාන්තයෙන් කරන්නා වෙහිය), 'කාරිනො මෙ කම්මං අවස්සං' (මාගේ කාර්යය ඒකාන්තයෙන් කරන්නෝ වෙති), 'හාරීසි මෙ භාරං අවස්සං' (මාගේ බර ඒකාන්තයෙන් උසුලන්නා වෙහිය) යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

Adhamiṇe – sataṃ me iṇaṃ dātuṃ yuttosīti dāyīsi me sataṃ iṇaṃ, dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ iccādi, kiccappaccayā pana heṭṭhāyeva dassitā.

ණයගැතිකමෙහි (අධමිණ) - 'මට සියයක් ණය දීමට සුදුස්සෙක් වෙහිය' යන අර්ථයෙන් 'දායීසි මෙ සතං ඉණං' (මට සියයක් ණය දිය යුත්තා වෙහිය), 'ධාරීසි මෙ සහස්සං ඉණං' (මට දහසක් ණය දිය යුත්තා වෙහිය) යනාදියයි. කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයෝ (කිච්චප්පච්චයා) වනාහි යටම (පහතම) දක්වන ලදහ.

660. Vajādīhi pabbajjādayo nipaccante.

660. වජ ආදී ධාතූන්ගෙන් පබ්බජ්ජා (පැවිද්ද) ආදී ශබ්දෝ නිපාතනය කරනු ලැබෙත්.

Ākatigaṇoyaṃ. Vajaiccevamādīhi dhātūhi paccayādesalopāgamanisedhaliṅgādividhinā yathābhidhānaṃ pabbajjādayo saddā nipaccante.

මෙය ආකෘති ගණයකි. වජ යනාදී ධාතූන්ගෙන් ප්‍රත්‍යය, ආදේශ, ලෝප, ආගම, නිෂේධ, ලිංග විධි ආදී විධීන් මඟින් අභිධානයට (ව්‍යවහාරයට) අනුව පබ්බජ්ජා ආදී ශබ්දෝ නිපාතනය කරනු ලැබෙත්.

Vaja gatimhi papubbo, paṭhamameva vajitabbanti atthe ‘‘bhāvakammesū’’ti adhikicca ‘‘ṇyocā’’ti ṇyappaccayo, ṇalopādi. ‘‘Pavvajya’’nti rūpe sampatte iminā jjhassa jjādeso, vakāradvayassa bakāradvayaṃ, vuddhinisedho, itthiliṅgattañca nipaccante, pabbajjā.

ගමන අර්ථයෙහි වූ උපසර්ග පූර්වක 'වජ' (ප-වජ) ධාතුවෙන්, 'පළමුවෙන්ම යා යුතුය' යන අර්ථයෙහි 'භාවකම්මේසු' යන්නෙන් අධිකාරය කොට 'ණ්‍යෝ ච' යන්නෙන් ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය ද, ණ-ලෝපය ද වේ. 'පව්වජ්‍ය' (pavvajya) යන රූපය ලැබුණු කල්හි, මෙයින් 'ජ්‍ය' යන්නට 'ජ්ජ' ආදේශය ද, වකාර ද්විත්වයට බකාර ද්විත්වය ද, වෘද්ධි නිෂේධය ද, ස්ත්‍රී ලිංග බව ද නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. (එයින්) 'පබ්බජ්ජා' (පැවිද්ද) යන්න සිද්ධ වේ.

Tathā iñja kampane, iñjanaṃ ijjā. Yaja devapūjāyaṃ, yajanaṃ ijjā, ‘‘yajassādissī’’ti ittaṃ. Añja byattigatīsu saṃpubbo, samañjanaṃ samajjā, ñjhassa jjādeso. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdanaṃ nisajjā. Vida ñāṇe, vijānanaṃ, vidatīti vā vijjā. Saja vissagge, vissajjanaṃ vissajjā. Pada gatimhi, nipajjanaṃ nipajjā.

එසේම, කම්පන (සැලීම) අර්ථයෙහි 'ඉඤ්ජ' ධාතුවෙන්, සැලීම යන අර්ථයෙන් 'ඉජ්ජා' වේ. දේව පූජා අර්ථයෙහි වූ 'යජ' ධාතුවෙන්, පිදීම යන අර්ථයෙන් 'ඉජ්ජා' වේ, 'යජස්සාදිස්සී' යන්නෙන් ඉ-කාරය වේ. ප්‍රකාශ කිරීම හා ගමන අර්ථයෙහි වූ, සං-පූර්වක 'අඤ්ජ' ධාතුවෙන්, මනා කොට ගෑම (සමඤ්ජන) යන අර්ථයෙන් 'සමජ්ජා' වේ, 'ඤ්ඣ' යන්නට 'ජ්ජ' ආදේශය වේ. විසුරුවීම, ගමන හා අවසාන අර්ථයෙහි වූ 'සද' ධාතුවෙන්, හිඳීම (නිසීදන) යන අර්ථයෙන් 'නිසජ්ජා' වේ. ඥාන (දැනගැනීම) අර්ථයෙහි වූ 'વિද' ධාතුවෙන්, දැනගැනීම (විජානන) හෙවත් දනියි යන අර්ථයෙන් 'විජ්ජා' වේ. මුදාහැරීම (විස්සග්ග) අර්ථයෙහි වූ 'සජ' ධාතුවෙන්, මුදාහැරීම (විස්සජ්ජන) යන අර්ථයෙන් 'විස්සජ්ජා' වේ. ගමන අර්ථයෙහි වූ 'පද' ධාතුවෙන්, සැතපීම (නිපජ්ජන) යන අර්ථයෙන් 'නිපජ්ජා' වේ.

Hana hiṃsāgatīsu, hantabbanti atthe ṇyamhi kate ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, jhassiminā jjhādeso ca, so vajjho, sā vajjhā. Sī saye, sayanaṃ, sayanti etthāti vā seyyā, vuddhi, yakārassa dvittañca[Pg.409]. Dhā dhāraṇe saṃpubbo, sammā cittaṃ nidheti etāya, sayaṃ vā saddahatīti atthe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti appaccayo, ‘‘sandhā’’ti rūpe sampatte iminā nakārassa dakāro, saddhā. Cara caraṇe, caraṇanti atthe ṇyappaccaye, ikārāgame ca kate iminā vuddhinisedho, cariyā.

හිංසා හා ගමන අර්ථයෙහි වූ 'හන' ධාතුවෙන්, 'මැරිය යුතුය' යන අර්ථයෙහි ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි 'වධෝ වා සබ්බත්ථා' යන්නෙන් හන ධාතුවට වධාදේශය ද, මෙයින් 'ඣ' යන්නට 'ජ්ඣ' ආදේශය ද වී, 'වජ්ඣෝ' (පුරුෂ ලිංගයෙන්) ද, 'වජ්ඣා' (ස්ත්‍රී ලිංගයෙන්) ද වේ. ශයන (සැතපීම) අර්ථයෙහි වූ 'සී' ධාතුවෙන්, සැතපීම හෝ 'මෙහි සැතපෙති' යන අර්ථයෙන් 'සෙය්‍යා' වේ, එහි වෘද්ධිය සහ යකාරය ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ. දැරීම අර්ථයෙහි වූ සං-පූර්වක 'ධා' ධාතුවෙන්, 'ඇය විසින් සිත මනා කොට තබනු ලබයි' හෙවත් 'තෙමේ අදහයි' යන අර්ථයෙහි 'ඉත්ථියමතියවෝ වා' යන්නෙන් අ-ප්‍රත්‍යය වී, 'සන්ධා' යන රූපය ලැබුණු කල්හි මෙයින් නකාරයට දකාරය වී 'සද්ධා' (ශ්‍රද්ධාව) වේ. හැසිරීම අර්ථයෙහි වූ 'චර' ධාතුවෙන්, හැසිරීම යන අර්ථයෙහි ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය ද, ඉ-කාර ආගමය ද කළ කල්හි මෙයින් වෘද්ධි නිෂේධය වී 'චරියා' වේ.

Ruja roge, rujananti atthe iminā chappaccayo, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa cakāro, rucchā, rujāti appaccayena siddhaṃ. Tathā kuca saṅkocane, chappaccayo, kocanaṃ kucchā. Labha lābhe, chamhi cādeso, lacchā. Rada vilekhane, racchā. Muha vecitte, muyhanaṃ mucchā, mucchanaṃ vā mucchā. Vasa nivāse, vacchā. Kaca dittimhi, kacchā. Katha kathane saṃpubbo, saddhiṃ kathananti atthe ṇyappaccayo, iminā thyassa cchādeso, saṃsaddassa sādeso ca, sākacchā. Tuda byathane, tucchā. Pada gatimhi, byāpajjananti atthe ṇyamhi kate ‘‘byāpādyā’’ti rūpe sampatte iminā nipātanena dyassa jjādeso, rassattañca, byāpajjā.

රෝග අර්ථයෙහි වූ 'රුජ' ධාතුවෙන්, රෝගී වීම යන අර්ථයෙහි මෙයින් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය ද, 'බ්‍යඤ්ජනන්තස්ස චෝ ඡප්පච්චයේසු චා' යන්නෙන් ධාතු කෙළවරට ච-කාරය ද වී 'රුච්ඡා' වේ. 'රුජා' යන්න අ-ප්‍රත්‍යයෙන් ද සිද්ධ වේ. එසේම, සංකෝචන (හැකිලීම) අර්ථයෙහි වූ 'කුච' ධාතුවෙන්, ඡ ප්‍රත්‍යය වී, හැකිලීම යන අර්ථයෙන් 'කුච්ඡා' වේ. ලැබීම අර්ථයෙහි වූ 'ලභ' ධාතුවෙන්, ඡ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි ච-කාර ආදේශය වී 'ලච්ඡා' වේ. සීරීම (විලේඛන) අර්ථයෙහි වූ 'රද' ධාතුවෙන් 'රච්ඡා' වේ. මුළාවීම (වෙචිත්ත) අර්ථයෙහි වූ 'මුහ' ධාතුවෙන්, මුළාවීම (මුය්හන හෙවත් මුච්ඡන) යන අර්ථයෙන් 'මුච්ඡා' වේ. වාසය කිරීම අර්ථයෙහි වූ 'වස' ධාතුවෙන් 'වච්ඡා' වේ. බැබළීම (දිත්ති) අර්ථයෙහි වූ 'kac' ධාතුවෙන් 'කච්ඡා' වේ. කථා කිරීම අර්ථයෙහි වූ සං-පූර්වක 'කථ' ධාතුවෙන්, 'එක්ව කථා කිරීම' යන අර්ථයෙහි ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි, මෙයින් 'ථ්‍ය' යන්නට 'ච්ඡ' ආදේශය ද, සං-ශබ්දයට 'සා' ආදේශය ද වී 'සාකච්ඡා' වේ. පීඩා කිරීම (බ්‍යථන) අර්ථයෙහි වූ 'තුද' ධාතුවෙන් 'තුච්ඡා' වේ. ගමන අර්ථයෙහි වූ 'පද' ධාතුවෙන්, ව්‍යාපද වීම (බ්‍යපජ්ජන) යන අර්ථයෙහි ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි 'බ්‍යපද්‍ය' (byāpādyā) යන රූපය ලැබී, මෙයින් නිපාතනයෙන් 'ද්‍ය' යන්නට 'ජ්ජ' ආදේශය ද, රස්ව වීම ද වී 'බ්‍යපජ්ජා' (byāpajjā) වේ.

Mara pāṇacāge, marati maraṇanti ca atthe iminā tyatyuppaccayā, dhātvantalopoca, tato ‘‘yavata’’miccādinā cakāro, macco, maccu. Sata sātacce, iminā yappaccayo, tyassa cakāro, saccaṃ. Tathā nata gattavināme, naccaṃ. Niti nicce, niccaṃ. Mā māne, māyā. Jana janane, jāyā, kana dittikantīsu, nyassa ñattaṃ, dvittañca, kaññā. Dhana dhaññe, dhaññaṃ. Punātīti puññaṃ, nakārāgamo iccādi.

ප්‍රාණත්‍යාගය (දිවි පිදීම) අර්ථයෙහි වූ 'මර' ධාතුවෙන්, 'මැරෙයි' හෝ 'මැරීම' යන අර්ථයෙහි මෙයින් 'ත්‍ය' සහ 'ත්‍යු' ප්‍රත්‍යයෝ ද, ධාතු කෙළවර ලෝප වීම ද වී, පසුව 'යවත' යනාදියෙන් ච-කාරය වී 'මච්චෝ', 'මච්චු' වේ. නිරන්තර බව (සාතච්ච) අර්ථයෙහි වූ 'සත' ධාතුවෙන්, මෙයින් 'ය' ප්‍රත්‍යය වී, 'ත්‍ය' යන්නට ච-කාර වී 'සච්චං' වේ. එසේම, ශරීරය නැමීම (ගත්තවිනාම) අර්ථයෙහි වූ 'නත' ධාතුවෙන් 'නච්චං' වේ. නිත්‍ය අර්ථයෙහි වූ 'නිති' ශබ්දයෙන් 'නිච්චං' වේ. මැනීම අර්ථයෙහි වූ 'මා' ධාතුවෙන් 'මායා' වේ. ඉපදවීම අර්ථයෙහි වූ 'ජන' ධාතුවෙන් 'ජායා' වේ. බැබළීම හා කැමැත්ත (දිත්ති-කන්ති) අර්ථයෙහි වූ 'කන' ධාතුවෙන්, 'න්‍ය' යන්නට 'ඤ්ඤ' බව සහ ද්විත්ව වීම වී 'කඤ්ඤා' වේ. ධාන්‍ය අර්ථයෙහි වූ 'ධන' ධාතුවෙන් 'ධඤ්ඤං' වේ. 'පිරිසිදු කෙරේ' යන අර්ථයෙන් 'පුඤ්ඤං' (පින) වේ, එහි නකාර ආගමය ද සිදුවේ.

661. Ve [Pg.410] pu sī davava mu ku dā bhūhvādīhi thuttima ṇimā nibbatte.

661. 'වේ, පු, සී, දව, වමු, කු, දා, භූ' ආදී වූ ධාතූන්ගෙන් 'ථු', 'ත්තිම', 'ණිම' යන ප්‍රත්‍යයෝ ජනිත වූ (නිබ්බත්ත) අර්ථයෙහි වෙති.

Vepusīdavavamuiccevamādīhi dhātūhi, ku dā bhūādito, hvādito ca yathākkamaṃ thuttimaṇimaiccete paccayā honti nibbattatthe. Vepu kampane, thuppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā akārāgamo, atha vā ‘‘athū’’ti vattabbe saralopaṃ katvā ‘‘thū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, vepena nibbatto vepathu. Sī saye, sayanena nibbatto sayathu. Dava davane, davena nibbatto davathu. Vamu uggiraṇe, vamena nibbatto vamathu.

'වේපු, සී, දව, වමු' යනාදී ධාතූන්ගෙන් ද, 'කු, දා, භූ' ආදියෙන් ද, 'හ්වා' ධාතුවෙන් ද පිළිවෙළින් 'ථු', 'ත්තිම', 'ණිම' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ ජනිත වූ (නිබ්බත්ත) අර්ථයෙහි වෙති. කම්පනය අර්ථයෙහි වූ 'වේපු' ධාතුවෙන්, 'ථු' ප්‍රත්‍යය ද, 'ක්වචි ධාතු...' යනාදියෙන් අ-කාර ආගමය ද වේ. නැතහොත් 'අථු' යැයි කිව යුතු තැන ස්වර ලෝපය කොට 'ථු' යැයි කියන ලදැයි දත යුතුය. කම්පනයෙන් උපන් දෑ 'වේපථු' (වෙව්ලීම) නම් වේ. සැතපීම අර්ථයෙහි වූ 'සී' ධාතුවෙන්, සැතපීමෙන් උපන් දෑ 'සයථු' නම් වේ. දැවීම (දවන) අර්ථයෙහි වූ 'දව' ධාතුවෙන්, දැවීමෙන් උපන් දෑ 'දවථු' (දැවිල්ල) නම් වේ. වැමෑරීම (උග්ගිරණ) අර්ථයෙහි වූ 'වමු' ධාතුවෙන්, වැමෑරීමෙන් උපන් දෑ 'වමථු' නම් වේ.

Kutti karaṇaṃ, tena nibbattaṃ kuttimaṃ, ‘‘ku’’iti nipātanato karassa kuttaṃ. Dā dāne, dāti dānaṃ, tena nibbattaṃ dattimaṃ, rassattaṃ. Bhūti bhavanaṃ, tena nibbattaṃ bhottimaṃ. Avahuti avahanaṃ, tena nibbattaṃ ohāvimaṃ, ṇalopavuddhiāvādesā.

'කුත්ති' යනු කිරීම (කරණ) යි, එයින් උපන් දෑ 'කුත්තිමං' (කෘත්‍රිම) වේ. 'කු' යන නිපාතනයෙන් 'කර' යන්නට 'කුත්ත' බව වේ. දීම අර්ථයෙහි වූ 'දා' ධාතුවෙන්, 'දාති' යනු දීමයි, එයින් උපන් දෑ 'දත්තිමං' වේ, එහි රස්ව වීම සිදුවේ. 'භූති' යනු පැවැත්ම (භවන) යි, එයින් උපන් දෑ 'භොත්තිමං' වේ. 'අවහුති' යනු පහතට ගෙන යාම (අවහන) යි, එයින් උපන් දෑ 'ඕහාවිමං' වේ, එහි ණ-ලෝපය, වෘද්ධිය සහ ආව-ආදේශය ද සිදුවේ.

662. Akkose namhāni.

662. ආක්‍රෝෂ කිරීමක් (බැන වැදීමක්) ගම්‍ය වන කල්හි, 'න' යන්න උපපද කොට ඇති විට ධාතුවෙන් 'ආනි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Akkose gammamāne namhi nipāte upapade sati dhātuto ānippaccayo hoti. Na gamitabbo te jamma desoti atthe ānippaccayo, kitakattā nāmamiva katvā simhi kate na gamānīti atthe kammadhārayasamāso, nassa attaṃ, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti, agamāni te jamma deso. Na kattabbaṃ te jamma kammanti akarāni te jamma kammaṃ.

ආක්‍රෝෂ කිරීමක් වැටහෙන කල්හි, 'න' යන නිපාතය උපපදව ඇති කල්හි ධාතුවෙන් 'ආනි' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'හීනය, තෝ ඒ දේශයට නොයා යුතුය' යන අර්ථයෙහි 'ආනි' ප්‍රත්‍යය වී, කෘදන්තයක් වූ බැවින් නාමයක් සේ සලකා 'සි' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි, 'න ගමානි' යන අර්ථයෙහි කර්මධාරය සමාසය ද, 'න' යන්නට 'අ' කාරය ද වී, නැවත සමාසයක් වූ බැවින් නාමයක් සේ සලකා 'සි' ආදී විභක්ති උපදවා 'අගමානි තේ ජම්ම දේසෝ' යන්න සිද්ධ වේ. 'හීනය, තෝ ඒ ක්‍රියාව නොකට යුතුය' යන අර්ථයෙන් 'අකරානි තේ ජම්ම කම්මං' යන්න සිද්ධ වේ.

Namhīti kiṃ? Vipatti te. Akkoseti kiṃ? Agati te.

'න' යන නිපාතය ඇති කල්හි යැයි කියන්නේ කුමටද? 'විපත්ති තේ' (තොපට විපතකි) යන්න සඳහාය. 'ආක්‍රෝෂයෙහි' යැයි කියන්නේ කුමටද? 'අගති තේ' (තොපගේ නොයාමයි) යන්න සඳහාය.

663. Sunassunassoṇavānuvānununakhuṇānā[Pg.411].

663. 'සුන' යන ප්‍රාතිපදිකයට අයත් 'උන' ශබ්දයට 'ඕණ, වාන, උවාන, උන, උනඛ, උණ, ආ, ආන' යන ආදේශයෝ වෙති.

Sunaiccetassa pāṭipadikassa sambandhino unasaddassa oṇa vāna uvāna una unakha uṇa ā ānaiccete ādesā honti. Sunassunassa oṇādiādese, paranayane ca kate syādyuppatti, soṇo, soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā sāno, sānā iccādi.

'සුන' යන්නෙහි 'උන' ශබ්දයට ඕණ ආදී ආදේශයන් කළ කල්හි ද, පර-සන්ධානය (පරනයන) කළ කල්හි ද, 'සි' ආදී විභක්ති ඉපදවීමෙන් 'සෝණෝ', 'සෝණා', 'ස්වානෝ', 'ස්වානා', 'සුවානෝ', 'සුවානා', 'සුනෝ', 'සුනා', 'සුනඛෝ', 'සුනඛා', 'සුණෝ', 'සුණා', 'සා', 'සානෝ', 'සානා' යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

664. Taruṇassa susu ca.

664. 'තරුණ' යන ශබ්දයට 'සුසු' යන ආදේශය ද වෙයි.

Taruṇaiccetassa saddassa susuiccādeso hoti. Casaddo aniyamattho, susu, taruṇo vā.

'තරුණ' යන ශබ්දයට 'සුසු' යන ආදේශය වෙයි. 'ච' ශබ්දය අනියමාර්ථය සඳහාය. (එයින්) 'සුසු' හෝ 'තරුණෝ' යන්න වේ.

665. Yuvassuvassuvuvānunūnā.

665. 'යුව' යන ප්‍රාතිපදිකයට අයත් 'උව' ශබ්දයට 'උව, උවාන, උන, ඌන' යන ආදේශයෝ වෙති.

Yuvaiccetassa pāṭipadikassa uvasaddassa uvauvānaunaūnaiccete ādesā honti. Yuvā tiṭṭhati, yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati.

'යුව' යන ප්‍රාතිපදිකයෙහි 'උව' ශබ්දයට 'උව, උවාන, උන, ඌන' යන මේ ආදේශයෝ වෙති. (එයින්) 'යුවා තිට්ඨති' (තරුණයා සිටී), 'යුවානෝ තිට්ඨති', 'යුනෝ තිට්ඨති', 'යූනෝ තිට්ඨති' යන්න වේ.

666. Chadādīhi tatraṇa.

666. 'ඡද' යනාදී ධාතූන්ගෙන් 'ත', 'ත්‍ර', 'න' (තත්‍රණ) යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Chadaiccevamādīhi dhātūhi tatraṇaiccete paccayā honti. Chada apavāraṇe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa takāro. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ, chatraṃ, byañjanattaye sarūpānamekassa lopo.

වැසීම (අපවාරණ) අර්ථයෙහි වූ 'ඡද' ධාතුවෙන්, 'ක්වචි ධාතු...' යනාදියෙන් ධාතු කෙළවරට ත-කාරය වේ. 'අව්ව වසයි' යන අර්ථයෙන් 'ඡත්තං' (කුඩය), 'ඡත්‍රං' වේ. ව්‍යඤජන තුනක් එක් වූ කල්හි සරූප වූවන්ගෙන් එකක් ලෝප වේ.

Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, nakārassa saṃyogādittā niggahītaṃ, tassa ‘‘byañjane cā’’ti lopo, citraṃ, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi.

'චින්ත' ධාතුව සිතීම යන අර්ථයේ වෙයි. සිතයි යන අර්ථයෙන් 'චිත්ත' (සිත) නම් වේ. 'න' කාරයට පසුව සංයෝගයක් ඇති බැවින් නිග්ගහීතය පැමිණේ, එය ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ ච’’ යන්නෙන් ලොප් වේ. 'චිත්‍ර' යන්නෙහි ‘‘ඝටාදීනං වා’’ යන්නෙන් වෘද්ධියක් නොවේ.

Su [Pg.412] abhisave, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti tassa dvittaṃ, atthe abhisavetīti suttaṃ, sutraṃ.

'සු' ධාතුව වැගිරීම (හෝ ප්‍රසූත කිරීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. ‘‘පරද්වෙභාවො ඨානෙ’’ යන්නෙන් එහි ද්විත්වය (ද්විත්ව වීම) සිදුවේ. අර්ථයන් ප්‍රසූත කරයි (වගුරුවයි) යන අර්ථයෙන් 'සුත්ත' (සූත්‍රය) නම් වේ.

Sūda paggharaṇe, atthe sūdetīti suttaṃ, rassattaṃ, bhujādittā dalopo, dvittañca. Su savane, suṇātīti sotaṃ, sotraṃ, vuddhi.

'සූද' ධාතුව වැගිරීම (වැගිරවීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. අර්ථයන් වගුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'සුත්ත' (සූත්‍රය) වේ. මෙහි ලඝු (හ්‍රස්ව) වීම ද, "භුජාදී" සූත්‍රයෙන් 'ද' කාරය ලොප් වීම ද ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ. 'සු' ධාතුව ශ්‍රවණය කිරීම (ඇසීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. අසයි යන අර්ථයෙන් 'සොත' (කණ) නම් වේ. එහි වෘද්ධිය සිදුවේ.

Ni pāpaṇe, netīti nettaṃ, netraṃ. Vida maṅgalle, to dassa, pavittaṃ, pavitraṃ. Pū pavane, punātīti pavittaṃ, pavitraṃ, ikārāgamo, vuddhiavādesā ca.

'නී' (හෝ නි) ධාතුව පැමිණවීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් 'නෙත්ත' (නෙත/ඇස) වේ. 'විද' ධාතුව මංගල්‍යය (යහපත) යන අර්ථයෙහි වෙයි. 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ වීමෙන් 'පවිත්ත' (පවිත්‍ර) යන්න වේ. 'පූ' ධාතුව පවිත්‍ර කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. පවිත්‍ර කරයි යන අර්ථයෙන් 'පවිත්ත' (පවිත්‍ර) වේ. මෙහි 'ඉ' කාරය ආගම වීම ද, වෘද්ධිය සහ 'අව' ආදේශය ද සිදු වේ.

Pata gatimhi, patatīti pattaṃ, patraṃ, patato tāyatīti patto, patro. Tanu vitthāre, taññatīti tantaṃ, tantraṃ. Yata yatane, yattaṃ, yatraṃ. Yā pāpaṇe, yāpanā yatrā. Yamu uparame, yantaṃ, yantraṃ. Ada bhakkhaṇe, adatīti attaṃ, atraṃ. Yuja yoge, yujjatīti yottaṃ, yotraṃ, bhujādittā dhātvantalopadvittāni.

'පත' ධාතුව ගමනය (වැටීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි. වැටෙයි යන අර්ථයෙන් 'පත්ත' (පත්‍රය/කොළය) වේ. වැටීමෙන් රකියි යන අර්ථයෙන් 'පත්ත' (පාත්‍රය) වේ. 'තනු' ධාතුව පැතිරවීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. පැතිරෙයි යන අර්ථයෙන් 'තන්ත' (තන්ත්‍රය/නූල) වේ. 'යත' ධාතුව වෑයම් කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'යත්ත' යන්න වේ. 'යා' ධාතුව පැමිණවීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, යැපීම (පැවැත්ම) 'යත්‍රා' නම් වේ. 'යමු' ධාතුව නැවතීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'යන්ත' (යන්ත්‍රය) වේ. 'අද' ධාතුව අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් 'අත්ත' (ආහාරය/ශරීරය) වේ. 'යුජ' ධාතුව යෙදීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. යොදනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'යොත්ත' (වියගහ බැඳීමට ගන්නා ලණුව) වේ. මෙහි "භුජාදී" සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද, ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ.

Vatu vattane, vattaṃ, vatraṃ. Mida sinehane, mijjatīti mittaṃ, mitraṃ. Mā parimāṇe, mattā parimāṇaṃ, dvittarassattāni. Evaṃ punātīti putto, putro. Kala saṅkhyāne, kalattaṃ, kalatraṃ bhariyā. Vara saṃvaraṇe, varattaṃ, varatraṃ cammamayayottaṃ. Vepu kampane, vepatīti vettaṃ, vetraṃ.

'වතු' ධාතුව පැවැත්ම (හැසිරීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'වත්ත' (වත/පැවැත්ම) වේ. 'මිද' ධාතුව සෙනෙහස දැක්වීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. ස්නේහය දක්වයි යන අර්ථයෙන් 'මිත්ත' (මිතුරා) වේ. 'මා' ධාතුව මැනීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. ප්‍රමාණය 'මත්තා' (මාත්‍රාව) නම් වේ. එහි ද්විත්ව වීම සහ හ්‍රස්ව වීම සිදු වේ. එමෙන්ම පවිත්‍ර කරයි යන අර්ථයෙන් 'පුත්ත' (පුත්‍රයා) වේ. 'කල' ධාතුව ගණන් කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, 'කලත්ත' යනු භාර්යාවයි. 'වර' ධාතුව වැලැක්වීම (ආවරණය කිරීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි, 'වරත්ත' යනු සම් ලණුවයි. 'වෙපු' ධාතුව සැලීම යන අර්ථයෙහි වෙයි. සැලෙයි යන අර්ථයෙන් 'වෙත්ත' (වේවැල) වේ.

Gupa saṃvaraṇe, gottaṃ, gotraṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, gattaṃ vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ukārassa akāro. Dā avakhaṇḍane, dāttaṃ, dātraṃ. Hu havane, aggihuttaṃ. Vaha pāpaṇe, vahittaṃ, vahitraṃ. Cara caraṇe, carittaṃ, caritraṃ. Muca mocane, muttaṃ passāvo. Bhāsa dittimhi, bhastrā iccādi.

'ගුප' ධාතුව ආරක්‍ෂා කිරීම (සංවර කිරීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'ගොත්ත' (ගෝත්‍රය) වේ. ‘‘ගුපාදීනඤ්ච’’ සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද, ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ. නැතහොත් "ක්වචි ධාතු" ආදී සූත්‍රයෙන් 'උ' කාරයට 'අ' කාරය වී 'ගත්ත' (ශරීරය) යන්න වේ. 'දා' ධාතුව කැපීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'දාත්ත' (දැත්ත/කැති ආදිය) වේ. 'හු' ධාතුව පිදීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'අග්ගිහුත්ත' (ගිනි පිදීම) වේ. 'වහ' ධාතුව රැගෙන යාම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'වහිත්ත' (නැව/ඔරුව) වේ. 'චර' ධාතුව හැසිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'චරිත්ත' (චරිතය/හැසිරීම් රටාව) වේ. 'මුච' ධාතුව මුදා හැරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, මුදා හරිනු ලබන දෙය 'මුත්ත' (මූත්‍ර) වේ. 'භාස' ධාතුව බැබළීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'භස්ත්‍රා' (හම් මල්ල/මයිනහම) ආදිය වේ.

667. Vadādīhi [Pg.413] ṇitto gaṇe.

667. 'වද' ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව සමූහය (ගණය) යන අර්ථයෙහි 'ණිත්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Vada cara varaiccevamādīhi dhātūhi ṇittappaccayo hoti gaṇe gammamāne. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaditānaṃ gaṇo vādittaṃ. Cara caraṇe, caritānaṃ gaṇo cārittaṃ. Vara varaṇe, varitānaṃ gaṇo vārittaṃ. Atha vā caranti tasmiṃ paripūrakāritāyāti cārittaṃ. Vāritaṃ tāyanti ettha, etenāti vā vārittaṃ.

'වද', 'චර', 'වර' යන ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව සමූහයක් (ගණයක්) හැඟවෙන කල්හි 'ණිත්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'වද' ධාතුව ප්‍රකාශ කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, පවසන ලද්දවුන්ගේ සමූහය 'වාදිත්ත' (වාදනය/තූර්ය භාණ්ඩ සමූහය) වේ. 'චර' ධාතුව හැසිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, හැසිරුණවුන්ගේ සමූහය 'චාරිත්ත' (චාරිත්‍රය) වේ. 'වර' ධාතුව වැළැක්වීම් අර්ථයෙහි වෙයි, වළක්වන ලද්දවුන්ගේ සමූහය 'වාරිත්ත' (වාරිත්‍රය) වේ. නැතහොත්, සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙහි හැසිරෙත් යන අර්ථයෙන් 'චාරිත්ත' වේ. මෙහිදී හෝ මෙයින් වළක්වන ලද දෙය රකිත් යන අර්ථයෙන් 'වාරිත්ත' වේ.

668. Midādīhi ttitiyo.

668. 'මිද' ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ත්ති' සහ 'ති' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Mida pada ranja tanu dhāiccevamādīhi dhātūhi yathābhidhānaṃ tti tiiccete paccayā honti. Mijjati siniyhatīti metti, dhātvantalopo. Pajjatīti patti. Ranja rāge, ranjati etthāti ratti. Vitthārīyatīti tanti. Dhāretīti dhāti. Pā rakkhaṇe, pāti. Vasa nivāse, vasati.

'මිද', 'පද', 'රඤ්ජ', 'තනු', 'ධා' යන ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව යථානුකූලව 'ත්ති' සහ 'ති' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. සෙනෙහස දක්වයි යන අර්ථයෙන් 'මෙත්ති' (මෛත්‍රිය) වේ, මෙහි ධාතු අන්තය ලොප් වේ. පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'පත්ති' (ප්‍රාප්තිය/පාබල සේනාව) වේ. 'රඤ්ජ' ධාතුව ඇලීම (රාගය) යන අර්ථයෙහි වෙයි, මෙහි ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් 'රත්ති' (රාත්‍රිය/ඇල්ම) වේ. පැතිරෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'තන්ති' (නූල/පෙළපත) වේ. දරයි (පෝෂණය කරයි) යන අර්ථයෙන් 'ධාති' (කිරිමව) වේ. 'පා' ධාතුව ආරක්‍ෂා කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'පාති' (පාත්‍රය/පාලකයා) වේ. 'වස' ධාතුව වාසය කිරීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'වසති' (වාසස්ථානය) වේ.

669. Usuranjadaṃsānaṃ daṃsassa daḍḍho ḍha ṭhā ca.

669. 'උසු', 'රඤ්ජ', 'දංස' යන ධාතූන් අතරින් 'දංස' ධාතුවට 'දඩ්ඪ' ආදේශය ද, ඉතිරි ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ඪ' සහ 'ඨ' යන ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

Usu ranja daṃsaiccetesaṃ dhātūnaṃ antare daṃsassa daḍḍhādeso hoti, sesehi dhātūhi ḍha ṭhaiccete paccayā honti. Usu dāhe, ranja rāge, ḍha ṭhappaccayā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, dvittaṃ, uḍḍho, raṭṭhaṃ. Daṃsa daṃsane, kvippaccayo, kvilopo, daṃsassa daḍḍhādeso ca, daḍḍhaṃ.

'උසු' ධාතුව දැවීම් අර්ථයෙහි ද, 'රඤ්ජ' ධාතුව ඇලීම් (රාග) අර්ථයෙහි ද වෙයි. ඒවාට 'ඪ' සහ 'ඨ' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. "ක්වචි ධාතු" ආදී සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්තය ලොප් වීම ද, ද්විත්ව වීම ද සිදු වී 'උඩ්ඪ' සහ 'රට්ඨ' (රට) යන්න වේ. 'දංස' ධාතුව සැපීම් අර්ථයෙහි වෙයි, එයට 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය ද, 'ක්වි' ලෝපය ද, 'දංස' ධාතුවට 'දඩ්ඪ' ආදේශය ද වී 'දඩ්ඪ' (සපන ලද) යන්න වේ.

670. Sūvusānamūvusānamato tho ca.

670. 'සූ', 'වු', 'අස' යන ධාතූන්ගේ 'ඌ', 'උ', 'අස්' යන සරයන්ට 'අත' ආදේශය ද, අගට 'ථ' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

Sū vu asaiccetesaṃ dhātūnaṃ ū u asānaṃ ataiccādeso hoti, ante thappaccayo ca.

'සූ', 'වු', 'අස' යන මෙම ධාතූන්ගේ 'ඌ', 'උ', 'අස්' යන අකුරුවලට 'අත' යන ආදේශය ද, අගට 'ථ' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

Sū [Pg.414] hiṃsāyaṃ, satthaṃ. Vu saṃvaraṇe, vatthaṃ. Asa bhuvi, attho. Yadā pana sasu hiṃsāyaṃ, vasa acchādane, ara gatimhīti ca dhātu, tadā ‘‘samādīhi tha mā’’ti thappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, sasatīti satthaṃ, vasīyatīti vatthaṃ, arīyatīti attho.

'සූ' ධාතුව හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'සත්ථ' (ශස්ත්‍රය/ආයුධය) වේ. 'වු' ධාතුව වැසීම (සංවර කිරීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'වත්ථ' (වස්ත්‍රය) වේ. 'අස' ධාතුව පැවැත්ම (වීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'අත්ථ' (අර්ථය/යහපත) වේ. යම් හෙයකින් හිංසා කිරීමෙහි 'සසු' ධාතුව ද, පෙරවීමෙහි (වැසීමෙහි) 'වස' ධාතුව ද, ගමනයෙහි 'අර' ධාතුව ද ඇති කල්හි, එවිට ‘‘සමාදීහි ථ මා’’ සූත්‍රයෙන් 'ථ' ප්‍රත්‍යය ද, "ක්වචි ධාතු" ආදී සූත්‍රයෙන් ධාතු අන්ත ලෝපය ද, "වග්ගේ ඝෝසා" ආදී සූත්‍රයෙන් ද්විත්ව වීම ද සිදු වේ. හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් 'සත්ථ' වේ. පෙරවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'වත්ථ' වේ. ළඟා වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'අත්ථ' වේ.

671. Ranjudādīhi dhadiddakirā kvaci ja da lopo ca.

671. 'රඤ්ජ', 'උදි' යන ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව සමහර විට 'ධ', 'ද', 'ඉද්ද', 'ක', 'ඉර' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ධාතු අන්තයේ ඇති 'ජ' සහ 'ද' යන අකුරුවල ලෝපය ද සිදු වෙයි.

Ranja udiiccevamādīhi dhātūhi dha da idda ka iraiccete paccayā honti kvaci, dhātvantānaṃ jadānaṃ lopo ca hoti.

'රඤ්ජ', 'උදි' යන ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව සමහර විට 'ධ', 'ද', 'ඉද්ද', 'ක', 'ඉර' යන මෙම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ධාතූන්ගේ අග පවත්නා 'ජ' සහ 'ද' යන්නන්ගේ ලෝපය ද සිදු වෙයි.

Ranja rāge, dhappaccayo, jalopo ca, randhaṃ. Udi pasavanakledanesu saṃpubbo, dappaccayo, samuddo, uddo. Khuda pipāsāyaṃ, khuddo. Chidi dvidhākaraṇe, chiddo. Rudi hiṃsāyaṃ, ruddo, luddo, lo rassa. Bhadi kalyāṇe, bhaddo. Nidi kucchāyaṃ, niddā. Muda hāse, muddā. Dala duggatimhi, iddappaccayo, daliddo.

'රඤ්ජ' ධාතුව ඇලීම් (රාග) අර්ථයෙහි වෙයි, එයට 'ධ' ප්‍රත්‍යය සහ 'ජ' ලෝපය වීමෙන් 'රන්ධ' (සිදුර/දෝෂය) වේ. 'උදි' ධාතුව වැගිරීම සහ තෙත්වීම යන අර්ථයන්හි වෙයි, 'සං' පූර්ව කොට ඇති කල්හි 'ද' ප්‍රත්‍යය වී 'සමුද්ද' (සමුද්‍රය) සහ 'උද්ද' (දියබල්ලා) වේ. 'ඛුද' ධාතුව පිපාසය (බඩගින්න) යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'ඛුද්ද' (කුඩා/බඩගිනි ඇති) වේ. 'ඡිදි' ධාතුව දෙකට කැපීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'ඡිද්ද' (සිදුර) වේ. 'රුදි' ධාතුව හිංසා කිරීම් (හැඬීම්) අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'රුද්ද' සහ 'ලුද්ද' (වැද්දා/දරුණු) වේ, මෙහි 'ර' කාරයට 'ල' කාරය ආදේශ වේ. 'භදි' ධාතුව යහපත යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'භද්ද' (භද්‍ර/යහපත්) වේ. 'නිදි' ධාතුව නින්දා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'නිද්දා' (නින්ද) වේ. 'මුද' ධාතුව සතුටු වීම් අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'මුද්දා' (මුද්‍රාව) වේ. 'දල' ධාතුව දුර්ගතිය යන අර්ථයෙහි වෙයි, 'ඉද්ද' ප්‍රත්‍යය වී 'දලිද්ද' (දිළිඳු) වේ.

Susa sosane, suca soke vā, kappaccayo, dhātvantassa kakāro, sukkaṃ. Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaka ādāne vā, vakkaṃ. Saka sattimhi, sakko. Usu dāhe, ukkā.

'සුස' ධාතුව වියළීම යන අර්ථයෙහි ද, 'සුච' ධාතුව ශෝකය යන අර්ථයෙහි ද වෙයි, ඒවාට 'ක' ප්‍රත්‍යය වී ධාතු අන්තයට 'ක' කාරය වීමෙන් 'සුක්ක' (සුදු/ශුක්ල) යන්න වේ. 'වච' ධාතුව පැහැදිලි කථනය යන අර්ථයෙහි ද, 'වක' ධාතුව ගැනීම යන අර්ථයෙහි ද වෙයි, එයින් 'වක්ක' (වකුගඩුව) වේ. 'සක' ධාතුව ශක්තිය යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'සක්ක' (ශක්‍රයා/හැකියාව ඇති) වේ. 'උසු' ධාතුව දැවීම් අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'උක්කා' (හුළුඅතු/උල්කා) වේ.

Vaja gatimhi, irappaccayo, appaṭihataṃ vajatīti vajiraṃ. Mada ummāde, madirā. Evaṃ mandiraṃ, rudhiraṃ, ruhiraṃ, ruciraṃ. Badha bandhane, badhiro, badhirā, badhiraṃ, timiro, timiraṃ, siro. Sara hiṃsāyaṃ, sariraṃ. ‘‘Kalilaṃ, salila’’ntiādīsu lo rassa. Kuṭilo, kokilo iccādayo.

'වජ' ධාතුව ගමනය යන අර්ථයෙහි වෙයි, 'ඉර' ප්‍රත්‍යය වී, නොපැකිළ යයි යන අර්ථයෙන් 'වජිර' (වජ්‍රය) වේ. 'මද' ධාතුව උන්මාදය (මත්වීම) යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'මදිරා' (මධු) වේ. එමෙන්ම 'මන්දිර', 'රුධිර', 'රුහිර', 'රුචිර' යන්නෝ ද වෙති. 'බධ' ධාතුව බැඳීම යන අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'බධිරො' (බිහිරි පුරුෂයා), 'බධිරා' (බිහිරි ස්ත්‍රිය), 'බධිරං' (බිහිරි බව), 'තිමිරො' (අන්ධකාරය/ඇසේ සුද), 'තිමිරං' (අඳුර), 'සිරො' (හිස) යන රූප සිද්ධ වේ. 'සර' ධාතුව හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වෙයි, එයින් 'සරීර' (ශරීරය) වේ. 'කලිල', 'සලිල' ආදී වචනවල 'ර' කාරයට 'ල' කාරය ආදේශ වේ. 'කුටිල' (ඇදැති), 'කොකිල' (කොවුලා) ආදිය ද මෙසේම වේ.

672. Paṭito [Pg.415] hissa heraṇa hīraṇa.

672. 'පටි' උපසර්ගයට පසුව ඇති 'හි' ධාතුවට 'හෙරණ' සහ 'හීරණ' යන ආදේශයෝ වෙති.

Paṭito parassa hiiccetassa dhātussa heraṇa hīraṇaiccete ādesā honti. Hi gatimhi paṭipubbo, paṭipakkhe madditvā gacchatīti atthe ‘‘kvi cā’’ti kvippaccayo, kvilopo, iminā heraṇa hīraṇaādesā, ṇalopo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā paṭisaddādissa vuddhi, pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ, yadā pana hara haraṇeti dhātu, tadā paṭipakkhe haratīti ‘‘pāṭihāriya’’miti ṇyenapi siddhaṃ.

'හි' ධාතුව ගමනය යන අර්ථයෙහි වෙයි, එය 'පටි' පූර්ව කොට ඇත. "ප්‍රතිපක්ෂය (සතුරා) මර්ධනය කොට යයි" යන අර්ථයෙහි ‘‘ක්වි ච’’ සූත්‍රයෙන් 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය ද, 'ක්වි' ලෝපය ද සිදු වේ. මෙම සූත්‍රයෙන් 'හෙරණ', 'හීරණ' යන ආදේශයන් ද, 'ණ' කාරය ලොප් වීම ද, "තෙසු වුද්ධී" ආදී සූත්‍රයෙන් 'පටි' යන්නෙහි මුලට වෘද්ධිය ද වී 'පාටිහෙර' සහ 'පාටිහීර' (ප්‍රාතිහාර්යය) යන්න වේ. යම් හෙයකින් හරණයෙහි 'හර' ධාතුව ඇති කල්හි, "ප්‍රතිපක්ෂය පැහැර ගනී (විනාශ කරයි)" යන අර්ථයෙන් 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යයෙන් ද 'පාටිහාරිය' යන්න සිද්ධ වේ.

673. Kaḍyādīhi ko.

673. 'කඩි' ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Kaḍiiccevamādīhi dhātūhi kappaccayo hoti.

'කඩි' යන ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව 'ක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Kaḍi chedane, kappaccaye kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā ikārānubandhassa dhātussa niggahītāgamo, kalopo ca, niggahītassa vaggantattaṃ, kaṇḍo usu, parimāṇañca. Evaṃ ghaṭi ghaṭṭane, ghaṇṭo, ghaṇṭā vā. Vaṭi āvattane, vaṭi dhāraṇabandhanasaṅghātesu vā, vaṇṭo. Karaḍi bhājanatthe, karaṇḍo. Maḍi maṇḍanatthe, maṇḍo. Saḍi gumbatthe, saṇḍo. Bhaḍi bhaṇḍatthe, bhaṇḍaṃ. Paḍi liṅgavekallatthe, paṇḍo, so eva paṇḍako. Daḍi āṇāyaṃ, daṇḍo. Raḍi hiṃ sāyaṃ, raṇḍo. Taḍi calanatthe, vitaṇḍo. Caḍi caṇḍatthe, caṇḍo. Gaḍi sanniccaye, gaṇḍo. Aḍi aṇḍatthe, aṇḍo. Laḍi jigucchāyaṃ, laṇḍaṃ. Meḍi kuṭilatthe, meṇḍo, meṇḍako vā. Eraḍi hiṃsāyaṃ, eraṇḍo. Khaḍi chedanatthe, khaṇḍo. Madi hāse, mando. Idi paramissariye, indo. Cadi icchākantīsu, cando. Khura chedane, khuro iccādi.

‘කඩි’ ධාතුව කැපීම යන අර්ථයේ වැටේ. ‘කප්’ ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි ‘ක්වචි ධාතු’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ද, ‘නිග්ගහීතඤ්ච’ යන්නෙන් ද ඉකාර අනුබන්ධය සහිත ධාතුවට නිග්ගහීත ආගමය ද, ‘ක’ ලෝපය ද, නිග්ගහීතයට වර්ගාන්තය (ණකාරය) ද වේ. ‘කණ්ඩො’ යනු ඊතලය හා ප්‍රමාණයයි. මෙසේ ම ‘ඝටි’ ධාතුව ඝට්ටනය (ගැටීම) අර්ථයේ දී ‘ඝන්ටො’ හෝ ‘ඝන්ටා’ වේ. ‘වටි’ ධාතුව කරකැවීම හෝ රඳවා ගැනීම, බැඳීම, සමූහය යන අර්ථවල දී ‘වන්ටො’ (නැට්ට) වේ. ‘කරඩි’ ධාතුව භාජන අර්ථයේ දී ‘කරණ්ඩො’ (කරඬුව) වේ. ‘මඩි’ ධාතුව සැරසීම අර්ථයේ දී ‘මණ්ඩො’ වේ. ‘සඩි’ ධාතුව පඳුරු (සමූහය) අර්ථයේ දී ‘සණ්ඩො’ වේ. ‘භඩි’ ධාතුව බඩු/භාණ්ඩ අර්ථයේ දී ‘භණ්ඩං’ (භාණ්ඩය) වේ. ‘පඩි’ ධාතුව ලිංග විකල් (නපුංසක) අර්ථයේ දී ‘පණ්ඩො’ (නපුංසකයා) වේ, එය ම ‘පණ්ඩකො’ ද වේ. ‘දඩි’ ධාතුව අණ කිරීමෙහි ‘දණ්ඩො’ (දඬුවම/පොල්ල) වේ. ‘රඩි’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි ‘රණ්ඩො’ වේ. ‘තඩි’ ධාතුව සෙලවීම අර්ථයේ දී ‘විතණ්ඩො’ වේ. ‘චඩි’ ධාතුව සැර (දරුණු) අර්ථයේ දී ‘චණ්ඩො’ වේ. ‘ගඩි’ ධාතුව රැස් කිරීමෙහි ‘ගණ්ඩො’ (ගෙඩිය) වේ. ‘අඩි’ ධාතුව බිත්තර අර්ථයේ දී ‘අණ්ඩො’ වේ. ‘ලඩි’ ධාතුව පිළිකුල් කිරීමෙහි ‘ලණ්ඩං’ (මළපහ) වේ. ‘මේඩි’ ධාතුව ඇද (ඇද වක්‍ර) අර්ථයේ දී ‘මේණ්ඩො’ හෝ ‘මේණ්ඩකො’ (බැටළුවා) වේ. ‘එරඩි’ ධාතුව හිංසා කිරීමෙහි ‘එරණ්ඩො’ (එඬරු) වේ. ‘ඛඩි’ ධාතුව කැපීමෙහි ‘ඛණ්ඩො’ (කැබැල්ල) වේ. ‘මදි’ ධාතුව සිනහවෙහි ‘මන්දො’ වේ. ‘ඉදි’ ධාතුව උතුම් ඓශ්චර්යයෙහි ‘ඉන්දො’ (ඉන්ද්‍ර) වේ. ‘චදි’ ධාතුව කැමැත්ත සහ කාන්තියෙහි ‘චන්දො’ (සඳ) වේ. ‘ඛුර’ ධාතුව කැපීමෙහි ‘ඛුරො’ (සැලි පිහිය/මුවහත) යනාදී වශයෙන් වේ.

‘‘Ko’’ti vattate.

‘කො’ යන්න (මෙහි) අනුවර්තනය වේ.

674. Khādāmagamānaṃ [Pg.416] khandhandhagandhā.

674. ‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’ (ඛාද, අම, ගමු යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් ඛන්ධ, අන්ධ, ගන්ධ යන ආදේශ ද, කප් ප්‍රත්‍යය ද වේ).

Khāda ama gamuiccetesaṃ dhātūnaṃ khandha andha gandhaiccete ādesā honti, kappaccayo ca hoti. Khāda bhakkhane, jātijarāmaraṇādīhi saṃsāradukkhehi khajjatīti khandho. Ama roge, andho. Gamu, sappa gatimhi, gandho. Kvaciggahaṇena kalopābhāve khandhako, andhako, gandhako. Atha vā rāsaṭṭhena khandho. Gandha sūcane, attano nissayassa gandhanato sūcanato gandho.

ඛාද, අම, ගමු යන මේ ධාතූන්ට පිළිවෙළින් ඛන්ධ, අන්ධ, ගන්ධ යන මේ ආදේශයන් ද, කප් ප්‍රත්‍යය ද වේ. ‘ඛාද’ ධාතුව සිඳීම/කෑම අර්ථයේ වැටේ; ජාති, ජරා, මරණාදී සංසාර දුක්වලින් සිඳිනු ලබන හෙයින් ‘ඛන්ධො’ (කඳ) නම් වේ. ‘අම’ ධාතුව රෝග අර්ථයේ වැටේ; ‘අන්ධො’ (අන්ධයා) වේ. ‘ගමු’ ධාතුව සර්පයාගේ ගමන අර්ථයේ වැටේ; ‘ගන්ධො’ (සුවඳ/පිළිකුල් ගඳ) වේ. ‘ක්වචි’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘ක’ ලෝපය නොවීමෙහි ‘ඛන්ධකො’, ‘අන්ධකො’, ‘ගන්ධකො’ වේ. නැතහොත් සමූහ අර්ථයෙන් ‘ඛන්ධො’ (ස්කන්ධය) වේ. ‘ගන්ධ’ ධාතුව හැඟවීම (දැනවීම) අර්ථයේ වැටේ; තමාගේ ආශ්‍රය දැනවීමෙන් (සූචනය කිරීමෙන්) ‘ගන්ධො’ (ගන්ධය) නම් වේ.

675. Paṭādīhyalaṃ.

675. ‘පටාදීහ්‍යලං’ (පට යනාදී ධාතූන්ගෙන් ද ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද අල ප්‍රත්‍යය වේ).

Paṭaiccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca alappaccayo hoti. Aṭa, paṭa gatimhi, paṭe alaṃ samatthanti atthe iminā alappaccayo, ‘‘si’’nti amādeso, paṭalaṃ, paṭalāni. Tathā kala kalale, kalalaṃ. Kusa chedanabhūta dāna sañcayesu, kusalaṃ, yadā pana sala lū lāiti dhātu, tadā kucchitānaṃ salanato, kusānaṃ lavanato, kuso viya lavanato vā kusena lātabbattā kusalanti appaccayena kappaccayena vā rūpasiddhi veditabbā.

පට යනාදී මේ ධාතූන්ගෙන් ද, ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද ‘අල’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘අට’, ‘පට’ ධාතූන් ගමන අර්ථයේ වැටේ. ‘පටේ අලං samattham’ (පටලයෙහි දක්ෂය/පොහොසත්ය) යන අර්ථයේ දී මෙයින් අල ප්‍රත්‍යය ද, ‘සි’ විභක්තියට ‘අං’ ආදේශය ද වී, ‘පටලං’ (පටලය), බහු වචනයේ දී ‘පටලානි’ වේ. එසේ ම ‘කල’ ධාතුව මඩ අර්ථයේ දී ‘කලලං’ (කලලනය/මඩ) වේ. ‘කුස’ ධාතුව කැපීම, දීම, රැස් කිරීම යන අර්ථවල වැටෙන කල්හි ‘කුසලං’ (කුසලය) වේ. යම් කලෙක ‘සල’, ‘ලූ’, ‘ලා’ ධාතු වේ ද, එකල්හි ලාමක දේ සැලීමෙන් (දුරු කිරීමෙන්) හෝ, කුස තණ සිඳින්නාක් මෙන් (කෙලෙස්) සිඳීමෙන් හෝ, කුස තණක් මෙන් (පව්) සිඳීමෙන් හෝ, කුසලයෙන් ගත යුතු බැවින් ‘කුසලං’ යන්න අ ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ කප් ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

Kada made, kadalaṃ. Bhaganda secane, bhagandalaṃ. Mekha kaṭivicitte, mekhalaṃ, mekhalā vā. Vakka rukkhatace, vakkalaṃ. Takka rukkhasilese, takkalaṃ. Palla ninnaṭṭhāne, pallalaṃ. Sadda harite, saddalaṃ, paralopo. Mūla patiṭṭhāyaṃ, mulālaṃ, rassattaṃ. Bila nissaye, bilālaṃ. Vida sattāyaṃ, vidālaṃ. Caḍi caṇḍikke, caṇḍālo, dīghattaṃ. Vā gatigandhanesu, vālaṃ. Vasa acchādane, vasalo. Paci vitthāre, pacalo, pañcālo[Pg.417], pañcannaṃ rājūnaṃ alantipi pañcālo. Maca core, macalo. Musa theyye, musalo.

‘කද’ ධාතුව මද (සතුට) අර්ථයේ වැටේ; ‘කදලං’ (කෙසෙල්) වේ. ‘භගන්ද’ ධාතුව වැගිරීමෙහි ‘භගන්දලං’ (භගන්දරා රෝගය) වේ. ‘මේඛ’ ධාතුව ඉඟ රැහැනෙහි ‘මේඛලං’ හෝ ‘මේඛලා’ (මේඛලාව) වේ. ‘වක්ක’ ධාතුව ගස් පොතුවල ‘වක්කලං’ (ගස් පොතු ඇඳුම) වේ. ‘තක්ක’ ධාතුව ගස් මැලියම්වල ‘තක්කලං’ වේ. ‘පල්ල’ ධාතුව බෑවුම් තැන්වල ‘පල්ලලං’ (පල්ලම/කුඩා පොකුණ) වේ. ‘සද්ද’ ධාතුව පලා පැහැයෙහි ‘සද්දලං’ (තණ පිඩැල්ල) වේ, මෙහි පර ලෝපය වේ. ‘මූල’ ධාතුව පිහිටීමෙහි ‘මුලාලං’ (නෙළුම් අල) වේ, මෙහි දීර්ඝය ලුහු (රස්) වේ. ‘බිල’ ධාතුව ඇසුරු කිරීමෙහි ‘බිලාලං’ (බළලා) වේ. ‘විද’ ධාතුව ඇති බවෙහි ‘විදාලං’ (බළලා) වේ. ‘චඩි’ ධාතුව කෝපයෙහි ‘චණ්ඩාලො’ වේ, මෙහි දීර්ඝත්වය වේ. ‘වා’ ධාතුව ගමන හා සුවඳ විහිදීමෙහි ‘වාලං’ (කෙස්/වලිගය) වේ. ‘වස’ ධාතුව පෙරවීමෙහි ‘වසලො’ (වසලයා) වේ. ‘පචි’ ධාතුව පැතිරීමෙහි ‘පචලො’ වේ, ‘පඤ්චාලො’ ද වේ (රජවරුන් පස්දෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් වන බැවින් ද පඤ්චාල නම් වේ). ‘මච’ ධාතුව සොරකමෙහි ‘මචලො’ වේ. ‘මුස’ ධාතුව සොරකමෙහි ‘මුසලො’ (මෝල්ගස) වේ.

Gotthu vaṃse, gotthulo. Puthu vitthāre, puthulo. Bahu saṅkhyāne, bahulaṃ, paralopo. Yadā pana lā ādāne iti dhātu, tadā gotthuṃ lātīti gotthulo. Evaṃ puthulo, bahulaṃ.

‘ගොත්ථු’ ධාතුව වංශයෙහි ‘ගොත්ථුලො’ වේ. ‘පුථු’ ධාතුව පැතිරීමෙහි ‘පුථුලො’ (පුළුල්) වේ. ‘බහු’ ධාතුව ගණන් කිරීමෙහි ‘බහුලං’ (බොහෝ) වේ, මෙහි පර ලෝපය වේ. යම් කලෙක ‘ලා’ ධාතුව ගැනීම අර්ථයේ වේ ද, එකල්හි ‘ගොත්ථුං ලාති’ (වංශය ගනී) යන අර්ථයෙන් ‘ගොත්ථුලො’ වේ. මෙසේ ම ‘පුථුලො’, ‘බහුලං’ යන්න ද වේ.

Maṅga maṅgalye, maṅgalaṃ. Baha vuddhimhi, bahalaṃ. Kamba sañcalane, kambalaṃ. Sabi maṇḍale, sambalaṃ, niggahītāgamo, sabalo vā. Agga gatikoṭille, aggalaṃ. Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍalaṃ. Kuḍi dāhe, kuṇḍalaṃ iccādi.

‘මංග’ ධාතුව මංගල්‍යයෙහි ‘මංගලං’ (මඟුල) වේ. ‘බහ’ ධාතුව වැඩීමෙහි ‘බහලං’ (ඝන) වේ. ‘කම්බ’ ධාතුව සෙලවීමෙහි ‘කම්බලං’ (කම්බිලිය) වේ. ‘සබි’ ධාතුව මණ්ඩලයෙහි ‘සම්බලං’ (මග වියදම්/බත) වේ, මෙහි නිග්ගහීත ආගමය වේ, නැතහොත් ‘සබලො’ වේ. ‘අග්ග’ ධාතුව ඇද ගමනෙහි ‘අග්ගලං’ (අගුල) වේ. ‘මඩි’ ධාතුව සැරසීමෙහි ‘මණ්ඩලං’ (මණ්ඩලය) වේ. ‘කුඩි’ ධාතුව දැවීමෙහි ‘කුණ්ඩලං’ (කුණ්ඩලාභරණය) යනාදී වශයෙන් වේ.

676. Puthassa puthupathāmo vā.

676. ‘පුථස්ස පුථුපථාමො වා’ (පුථ ධාතුවට පුථු, පථ යන ආදේශයන් ද, ආම ප්‍රත්‍යය ද විකල්පයෙන් වේ).

Puthaiccetassa dhātussa puthu pathaiccete ādesā honti, amappaccayo ca hoti vā, kvacatthoyaṃ vāsaddo. Putha vitthāre, patthaṭāti atthe kvippaccayo, iminā puthassa puthupathādesā, kvilopo. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘o sare cā’’ti sutte casaddena avādeso, puthavī, pathavī, padhavī, thassa vattaṃ, amappaccaye pathādeso, pathamo.

‘පුථ’ යන මේ ධාතුවට ‘පුථු’, ‘පථ’ යන මේ ආදේශයන් ද, විකල්පයෙන් ‘ආම’ ප්‍රත්‍යය ද වේ. මෙහි ‘වා’ ශබ්දය ඇතැම් තැනක පමණක් යෙදේ. ‘පුථ’ ධාතුව පැතිරීමෙහි වැටේ; ‘පැතිරුණා’ යන අර්ථයේ දී ක්වි ප්‍රත්‍යය ද, මෙයින් පුථ ධාතුවට පුථු සහ පථ යන ආදේශයන් ද, ක්වි ලෝපය ද වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඕ සරේ ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් ‘අව’ ආදේශය ද වී, ‘පුථවී’, ‘පථවී’, ‘පධවී’ (මෙහි ‘ථ’ කාරයට ‘ධ’ කාරය වේ) යන රූප සිද්ධ වේ. ‘ආම’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී ‘පථ’ ආදේශ වී ‘පථමො’ (පළමුවැනි) වේ.

677. Sasvādīhi tudavo.

677. ‘සස්වාදීහි තුදවො’ (සසු යනාදී ධාතූන්ගෙන් තු, දු යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

Sasuiccevamādīhi dhātūhi tu duiccete paccayā honti. Sasu hiṃsāgatīsu, tuppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa takāro, sattu. Jana janane, jattu. Dada dāne, daddu kuṭṭhaviseso. Ada bhakkhaṇe, addu. Madaummāde, maddu iccādi.

‘සසු’ යනාදී මේ ධාතූන්ගෙන් ‘තු’, ‘දු’ යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘සසු’ ධාතුව හිංසාව සහ ගමනෙහි වැටේ; ‘තු’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි ‘ක්වචි ධාතු’ යනාදී සූත්‍රයෙන් ධාතුව කෙළවරට ‘ත’ කාරය වී ‘සත්තු’ (සතුරා) වේ. ‘ජන’ ධාතුව ඉපදීමෙහි ‘ජත්තු’ (කිලිල/තාරකා) වේ. ‘දද’ ධාතුව දීමෙහි ‘දද්දු’ (දද වර්ගයක්) වේ. ‘අද’ ධාතුව කෑමෙහි ‘අද්දු’ වේ. ‘මද’ ධාතුව උමතුවෙහි ‘මද්දු’ යනාදී වශයෙන් වේ.

678. Jhādīhi [Pg.418] īvaro.

678. ‘ඣාදීහි ඊවරො’ (චි, පා, ධා යනාදී ධාතූන්ගෙන් ඊවර ප්‍රත්‍යය වේ).

Cipādhāiccevamādīhi dhātūhi īvarappaccayo hoti. Ci caye, cīyatīti cīvaraṃ. Pā pāne, pātīti pīvaro pīno. Dhā dhāraṇe, dhīvaro kevaṭṭo.

චි, පා, ධා යනාදී මේ ධාතූන්ගෙන් ‘ඊවර’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘චි’ ධාතුව රැස් කිරීමෙහි වැටේ; රැස් කරනු ලබන බැවින් ‘චීවරං’ (සිවුර) වේ. ‘පා’ ධාතුව පානයෙහි වැටේ; බොන බැවින් ‘පීවරො’ (මහත් වූ/පිණිබර) වේ. ‘ධා’ ධාතුව දැරීමෙහි වැටේ; දරන බැවින් ‘ධීවරො’ (කෙවුලා/ධීවරයා) වේ.

679. Munādīhi ci.

679. ‘මුනාදීහි චි’ (මුන යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය වේ).

Munādīhi dhātūhi ippaccayo hoti, casaddena pāṭipadikehi ca. Muna ñāṇe, munātīti muni, vādhikārā na vuddhi. Yata yatane, yatatīti yati. Agga gatikoṭille, aggi. Pata gatimhi, pati. Suca socakammani, suci. Ruca dittimhi, ruci. Isa pariyesane, sīlādiguṇe esatīti isi. Ku sadde, kavi, vuddhi, avādeso ca. Ru sadde, ravi, dadhi, kuṭi. Asu khepane, asi. Rāja dittimhi, rāji. Gapu, sappa gatimhi, sappi. Acca pūjāyaṃ, acci. Juta dittimhi, joti, nandi, dīpi, kimi, akārassa ittaṃ. Tamu kaṅkhāyaṃ, timi. Budha bodhane, bujjhatīti bodhi. Kasa vilekhane, kasi. Kapi calane, kapi, kali, bali, masi, dhani, hari, ari, giri iccādayo.

‘මුන’ යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය වේ, ‘ච’ ශබ්දයෙන් ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද වේ. ‘මුන’ ධාතුව අවබෝධය (ඥානය) අර්ථයේ වැටේ; අවබෝධ කරගන්නා බැවින් ‘මුනි’ (මුනිවරයා) වේ, මෙහි ‘වා’ අධිකාරයෙන් වෘද්ධි නොවේ. ‘යත’ ධාතුව උත්සාහයෙහි ‘යති’ (හිමිනම) වේ. ‘අග්ග’ ධාතුව ඇද ගමනෙහි ‘අග්ගි’ (ගින්න) වේ. ‘පත’ ධාතුව ගමනෙහි ‘පති’ (ස්වාමියා) වේ. ‘සුච’ ධාතුව ශෝක කිරීමෙහි ‘සුචි’ (පිරිසිදු) වේ. ‘රුච’ ධාතුව බැබළීමෙහි ‘රුචි’ (කැමැත්ත) වේ. ‘ඉස’ ධාතුව සෙවීමෙහි වැටේ; සීලාදී ගුණයන් සොයන බැවින් ‘ඉසි’ (සෘෂිවරයා) වේ. ‘කු’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි ‘කවි’ (කවියා) වේ, මෙහි වෘද්ධිය සහ ‘අව’ ආදේශය වේ. ‘රු’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි ‘රවි’ (හිරු) වේ, එසේ ම ‘දධි’ (මුදවපු කිරි), ‘කුටි’ (කුටිය) වේ. ‘අසු’ ධාතුව දැමීමෙහි ‘අසි’ (කඩුව) වේ. ‘රාජ’ ධාතුව බැබළීමෙහි ‘රාජි’ (පේළිය) වේ. ‘ගපු’, ‘සප්ප’ ධාතූන් ගමනෙහි ‘සප්පි’ (ගිතෙල්) වේ. ‘අච්ච’ ධාතුව පිදීමෙහි ‘අච්චි’ (දැල්ල) වේ. ‘ජුත’ ධාතුව බැබළීමෙහි ‘ජොති’ (එළිය) වේ, ‘නන්දි’ (සතුට), ‘දීපි’ (දිවියා), ‘කිමි’ (පණුවා - මෙහි අකාරයට ඉකාරය වේ) ද වේ. ‘තමු’ ධාතුව සැකයෙහි ‘තිමි’ (මත්ස්‍යයා) වේ. ‘බුධ’ ධාතුව අවබෝධයෙහි ‘බොධි’ (බෝධිය) වේ. ‘කස’ ධාතුව සෑරීමෙහි ‘කසි’ (ගොවිතැන) වේ. ‘කපි’ ධාතුව සෙලවීමෙහි ‘කපි’ (වඳුරා), එසේ ම ‘කලි’ (කලියුගය), ‘බලි’ (බිල්ල/පූජාව), ‘මසි’ (දැලි), ‘ධනි’ (පොහොසතා), ‘හරි’ (රන්වන් පැහැය), ‘අරි’ (සතුරා), ‘ගිරි’ (කන්ද) යනාදී වශයෙන් වේ.

Pāṭipadikato pana mahāli, bhaddāli, maṇi, araṇi, taraṇi, dharaṇi, saraṇi, dhamaṇi, avani, asani, vasani iccādi.

ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් නම්: ‘මහාලි’, ‘භද්දාලි’, ‘මණි’ (මැණික), ‘අරණි’ (ගිනිගානා ලීය), ‘තරණි’ (නැව), ‘ධරණි’ (පොළොව), ‘සරණි’ (මාවත), ‘ධමණි’ (නහරය), ‘අවනි’ (පොළොව), ‘අසනි’ (හෙනය), ‘වසනි’ යනාදී වශයෙන් වේ.

680. Vidādīhyūro.

680. ‘විදාදීහ්‍යූරො’ (විද යනාදී ධාතූන්ගෙන් ඌර ප්‍රත්‍යය වේ).

Vidaiccevamādīhi dhātūhi ūrappaccayo hoti. Vida lābhe, vandituṃ alaṃ anāsannattāti atthe ūrappaccayo. Vidūro, vijjūro vā, vidūre jāto vedūro maṇi. Vala, valla [Pg.419] sādhāraṇabandhanesu, vallūro. Masa āmasane, masūro. Sida siṅgāre, sindūro, niggahītāgamo. Du gatimhi, dūro. Ku sadde, kūro. Kapu hiṃsātakkalagandhesu, kappūro, dvittaṃ. Maya gatimhi, mayūro, mahiyaṃ ravatīti vā mayūroti.

‘විද’ යනාදී මේ ධාතූන්ගෙන් ‘ඌර’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘විද’ ධාතුව ලැබීම අර්ථයේ වැටේ; නොපැමිණි බැවින් වැඳීමට සුදුසුය යන අර්ථයේ දී ‘ඌර’ ප්‍රත්‍යය වී, ‘විදූරො’ හෝ ‘විජ්ජූරො’ වේ, විදූර (දුර) රටෙහි උපන් බැවින් ‘වේදූරො’ (වෛදූර්ය) මැණික නම් වේ. ‘වල’, ‘වල්ල’ ධාතූන් සාමාන්‍ය බැඳීම් අර්ථවල වැටෙන කල්හි ‘වල්ලූරො’ (වියළි මස්) වේ. ‘මස’ ධාතුව ස්පර්ශ කිරීමෙහි ‘මසූරො’ (මසූර් පරිප්පු) වේ. ‘සිද’ ධාතුව ශෘංගාරයෙහි ‘සින්දූරො’ (සින්දූර තිලකය) වේ, මෙහි නිග්ගහීත ආගමය වේ. ‘දු’ ධාතුව ගමනෙහි ‘දූරො’ (දුර) වේ. ‘කු’ ධාතුව ශබ්ද කිරීමෙහි ‘කූරො’ (බත්/සැර) වේ. ‘කපු’ ධාතුව හිංසාව, තර්කනය සහ සුවඳෙහි ‘කප්පූරො’ (කපුරු) වේ, මෙහි ද්විත්වය (පකාරය දෙවරක් යෙදීම) වේ. ‘මය’ ධාතුව ගමනෙහි ‘මයූරො’ (මයුරා/මොනරා) වේ, නොහොත් ‘මහියං රවති’ (පොළොවෙහි හඬ නගයි) යන අර්ථයෙන් ‘මයූරො’ යනු වේ.

‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayo ca,Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā;

Dhātussa catthātisayena yogo,Taduccate pañcavidhaṃ nirutta’’nti –

‘වර්ණ ආගමය ද, වර්ණ විපර්යාසය (පෙරළීම) ද, අනෙක් දෙක වන වර්ණ විකාරය හා වර්ණ ලෝපය (විනාශය) ද, ධාතුවේ අර්ථය අතිශයින් යෝග්‍ය පරිදි ගැළපීම ද යන මොහු පස් වැදෑරුම් නිරුක්ති (ව්‍යාකරණ ක්‍රම) යැයි කියනු ලැබේ.’

Vuttaniruttilakkhaṇānusārena ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ca rūpasiddhi veditabbā.

කියන ලද නිරුක්ති ලක්ෂණයන්ගේ අනුකූලව 'තේසු වුද්ධී' යනාදී සූත්‍රවලින් ද, 'ක්වචි ධාතූ' යනාදී සූත්‍රවලින් ද රූපසිද්ධිය දත යුතුය.

Udi pasavanakledanesu, unditumalaṃ samatthoti undūro. Khajja bhakkhaṇe, khādituṃ alanti khajjūro. Kura akkose, akkositumalanti kurūro. Su hiṃsāyaṃ, sūro.

'උදි' (udi) ධාතුව වැගිරීම් හා තෙත් කිරීම් අර්ථයන්හි වැටේ, තෙත් කිරීමට පොහොසත් යනු 'උන්දුරො' (මීයා) යි. 'ඛජ්ජ' (khajja) ධාතුව අනුභව කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ, කෑමට සුදුසු යනු 'ඛජ්ජූරො' (ඉඳි) යි. 'කුර' (kura) ධාතුව ආක්‍රෝශ කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ, ආක්‍රෝශ කිරීමට සුදුසු යනු 'කුරූරො' (ක්‍රූර වූ) යි. 'සු' (su) ධාතුව හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ, එයින් 'සූරො' (වීරයා) යන්න වේ.

681. Hanādīhi ṇunutavo.

681. 'හන' යනාදී ධාතූන්ගෙන් 'ණු', 'නු', 'තු' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Hanaiccevamādīhi dhātūhi ṇu nu tuiccete paccayā honti. Ṇuppaccaye hana hiṃsāgatīsu, hanatīti haṇu. Jana janane, jāyatīti jāṇu, dhātvantalopo, dīgho. Bhā dittimhi, bhātīti bhāṇu. Ri santāne, rayatīti reṇu rajo. Khanu avadāraṇe, khanti, khaññatīti vā khāṇu. Ama gatyādīsu, amatīti aṇu, dhātvantalopo.

'හන' යනාදී මෙසේ වූ ධාතූන්ගෙන් 'ණු', 'නු', 'තු' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'ණු' ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි - හිංසා කිරීම් හා යාම් අර්ථයන්හි වැටෙන 'හන' ධාතුවෙන්, නසයි යන අර්ථයෙන් 'හණු' (හකු ඇටය) වේ. ඉපදීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'ජන' ධාතුවෙන්, උපදී යන අර්ථයෙන් 'ජාණු' (දණහිස) වේ, එහි ධාතු කෙළවර ලොප් වීම ද දීඝ වීම ද වේ. බැබළීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'භා' ධාතුවෙන්, බබළයි යන අර්ථයෙන් 'භාණු' (සූර්යයා) වේ. පැතිරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'රි' ධාතුවෙන්, පැතිරේ යන අර්ථයෙන් 'රේණු' (පරාගය / ධූලි) වේ. කැණීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'ඛනු' ධාතුවෙන්, hාරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ඛාණු' (කණුව) වේ. යාම් ආදී අර්ථයන්හි වැටෙන 'අම' ධාතුවෙන්, යයි යන අර්ථයෙන් 'අණු' (අණුව) වේ, එහි ධාතු කෙළවර ලොප් වීම සිදුවේ.

Nuppaccaye – ve tantasantāne, vāyatīti venu, veṇu vā. Dhe pāne, dhāyati vacchaṃ pāyetīti dhenu, bhātīti bhānu.

'නු' ප්‍රත්‍යයෙහි - නූල් පැතිරවීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'වේ' ධාතුවෙන්, වියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'වේනු' හෝ 'වේණු' (උණ බටය) වේ. බීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'ධේ' ධාතුවෙන්, වස්සා කිරි බොයි (කිරි පොවයි) යන අර්ථයෙන් 'ධේනු' (දෙන) වේ, බබළයි යන අර්ථයෙන් 'භානු' වේ.

Tuppaccaye [Pg.420] – dhā dhāraṇe, kriyaṃ, lakkhaṇaṃ vā dhāretīti dhātu. Si bandhane, sīyati bandhīyatīti setu. Kī dhanaviyoge, ki unnatimhi, uddhaṃ gacchatīti ketu. Hi gatimhi, hinotīti hetu. Jana janane, jāyatīti jantu. Tanu vitthāre, tanotīti tantu. Vasa nivāse, vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti vatthu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā satakārasaṃyogassa tthādeso.

'තු' ප්‍රත්‍යයෙහි - දැරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'ධා' ධාතුවෙන්, ක්‍රියාව හෝ ලක්ෂණය දරයි යන අර්ථයෙන් 'ධාතු' වේ. බැඳීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'සි' ධාතුවෙන්, බැඳෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සේතු' (පාලම) වේ. ධන වියෝගය අර්ථයෙහි වැටෙන 'කී' ධාතුවෙන් ද, උසස් බව අර්ථයෙහි වැටෙන 'කි' ධාතුවෙන් ද, උඩට යයි යන අර්ථයෙන් 'කේතු' (ධජය) වේ. ගමන් කිරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'හි' ධාතුවෙන්, යොමු කරයි යන අර්ථයෙන් 'හේතු' වේ. ඉපදීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'ජන' ධාතුවෙන්, උපදී යන අර්ථයෙන් 'ජන්තු' (සත්වයා) වේ. පැතිරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'තනු' ධාතුවෙන්, පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'තන්තු' (නූල) වේ. වාසය කිරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'වස' ධාතුවෙන්, මෙහි ඵලය ඒ මත රඳා පවතින බැවින් පවතී යන අර්ථයෙන් 'වත්ථු' (වස්තුව) වේ, 'ක්වචි ධාතූ' යනාදී සූත්‍රයෙන් සකාර තකාර සංයෝගයට 'ත්ථ' ආදේශය වේ.

682. Kuṭādīhiṭho.

682. 'කුට' යනාදී ධාතූන්ගෙන් 'ඨ' ප්‍රත්‍යය වේ.

Kuṭādīhi dhātūhi ṭhappaccayo hoti. Kuṭa chedane, kuṭati chindatīti kuṭṭho byādhi. Kusa chedanapūraṇagandhesu, kusatīti koṭṭho udaraṃ, dhātvantalopadvittāni. Kaṭamaddane, kaṭati maddatīti kaṭṭhaṃ. Kaṇa nimīlane, kaṇṭho.

'කුට' යනාදී ධාතූන්ගෙන් 'ඨ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. කැපීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'කුට' ධාතුවෙන්, කපයි යන අර්ථයෙන් 'කුට්ඨෝ' (කුෂ්ඨ රෝගය) වේ. කැපීම්, පිරවීම් හා සුවඳ හැමීම් අර්ථයන්හි වැටෙන 'කුස' ධාතුවෙන්, පුරවයි යන අර්ථයෙන් 'කොට්ඨෝ' (බඩ) වේ, එහි ධාතු කෙළවර ලොප් වීම ද ද්විත්ව වීම ද වේ. මැඩීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'කට' ධාතුවෙන්, මඩී යන අර්ථයෙන් 'කට්ඨං' (ලී කොටය) වේ. ඇස් පියාගැනීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'කණ' ධාතුවෙන් 'කණ්ඨෝ' (උගුර) වේ.

683. Manupūrasuṇādīhi ussanusisā.

683. 'මනු', 'පූර', 'සුණ' යනාදී ධාතූන්ගෙන් 'උස්ස', 'නුස', 'ඉස' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Manu pūra suṇaiccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca ussanusaisaiccete paccayā honti.

'මනු', 'පූර', 'සුණ' යනාදී මෙසේ වූ ධාතූන්ගෙන් ද, ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් ද 'උස්ස', 'නුස', 'ඉස' යන මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Manu bodhane, ussa nusā, manate jānātīti manusso, mānuso vā, dhātvantassa āttaṃ.

අවබෝධ කරගැනීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'මනු' ධාතුවෙන්, 'උස්ස' සහ 'නුස' ප්‍රත්‍යයන් වූ කල්හි, සිතයි යන අර්ථයෙන් 'මනුස්සෝ' හෝ 'මානුසෝ' (මිනිසා) වේ, එහි ධාතු කෙළවරට 'ආ' කාරය ආදේශ වීම සිදුවේ.

Pūra dānapūraṇesu, pūratīti puriso, rassattaṃ, poso, rakārikārānaṃ lopo, vuddhi ca, pure ucce ṭhāne setīti puriso.

දීම හා පිරවීම් අර්ථයන්හි වැටෙන 'පූර' ධාතුවෙන්, පුරවයි යන අර්ථයෙන් 'පුරිසෝ' (පුරුෂයා) වේ, එහි රස්ව වීම ද සිදුවේ. 'පෝසෝ' යන්නෙහි 'ර' කාරය සහ 'ඉ' කාරය ලොප් වීම ද වෘද්ධි වීම ද සිදුවේ. නැතහොත්, පෙර උසස් තැනක වෙසේ යන අර්ථයෙන් 'පුරිසෝ' යනු වේ.

Suṇa hiṃsākulasandhānesu, suṇati kulaṃ sandahatīti suṇisā. Ku kucchite, kavīyatīti karīsaṃ malaṃ, kussa [Pg.421] karattaṃ, dīgho ca. Su hiṃsāyaṃ, andhakāravidhamanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti sūriyo, rakārāgamo, sakārassa yattañca. Maha pūjāyaṃ, mahatīti mahiso, mahiyaṃ setītipi mahiso. Si bandhane, sīyati bandhīyatīti sīsaṃ iccādi.

හිංසා කිරීම් හා කුලයන් එක්කිරීම් අර්ථයන්හි වැටෙන 'සුණ' ධාතුවෙන්, පවුල එක් කරයි යන අර්ථයෙන් 'සුණිසා' (ලේලි) වේ. පිළිකුල් අර්ථයෙහි වැටෙන 'කු' ධාතුවෙන්, වර්ණනා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කරීසං' (අසූචි) වේ, එහි 'කු' යන්නට 'කර' ආදේශය ද දීඝ වීම ද වේ. හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'සු' ධාතුවෙන්, අඳුර දුරු කිරීමෙන් සත්වයන්ගේ බිය නසයි යන අර්ථයෙන් 'සූරියෝ' (සූර්යයා) වේ, එහි 'ර' කාරය ආගම වීම ද 'ස' කාරයට 'ය' කාරය ආදේශ වීම ද සිදුවේ. පූජා කිරීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'මහ' ධාතුවෙන්, පිදුම් ලබයි යන අර්ථයෙන් 'මහිසෝ' (මීහරකා) වේ, පොළොවෙහි නිදයි යන අර්ථයෙන් ද 'මහිසෝ' වේ. බැඳීම් අර්ථයෙහි වැටෙන 'සි' ධාතුවෙන්, බැඳෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සීසං' (හිස/ඊයම්) යනාදිය වේ.

684. Akkharehi kāra.

684. අක්ෂරයන්ගෙන් 'කාර' ප්‍රත්‍යය වේ.

Akkharehi akkharavācakehi vaṇṇehi kārappaccayo hoti. Taddhitādisutte caggahaṇena nāmabyapadese syādyuppatti, akāro, akāraṃ, akārena iccādi, ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro. Evakārādīsu pana karīyati uccārīyatīti kāro saddo, eva ca so kāro cāti evakāro. Evaṃ dhikāro, huṃkāro, sādhukāro.

අකුරු හඟවන අක්ෂරයන්ගෙන් (වර්ණවලින්) 'කාර' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'තද්ධිත' යනාදී සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන්, නාම සංඥාව ලැබූ කල්හි 'සි' ආදී විභක්ති උත්පත්තිය සිදුවී, 'අකාරෝ', 'අකාරං', 'අකාරේන' යනාදී වශයෙන් ද, 'ආකාරෝ', 'ඕකාරෝ', 'කකාරෝ', 'යකාරෝ', 'හකාරෝ', 'ළකාරෝ' යනාදී වශයෙන් ද රූප සිද්ධ වේ. 'ඒවකාර' යනාදියෙහි වනාහි, උච්චාරණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කාර' ශබ්දය වේ, 'ඒව' ද වෙයි ඒ 'කාර' ද වෙයි යන අර්ථයෙන් 'ඒවකාරෝ' වේ. එසේම 'ධිකාරෝ', 'හුංකාරෝ', 'සාධුකාරෝ' යන රූප ද වේ.

Ikāro dhātuniddese, vikaraṇandhitoti ca;

Bhavantettha gamissādi, hanatyādīti ñāpakā.

ධාතු නිර්දේශ කිරීමෙහි ද, විකරණ ප්‍රත්‍යයන් කෙළවරෙහි ද 'ඉ' කාරය පැමිණේ; මෙහි 'ගමිස්ස' යනාදී රූප ද, 'හනති' යනාදී රූප ද සිදුවන බව ඒ සූත්‍රවල ඇති ඤාපකයන්ගෙන් දත යුතුය.

Uṇādippaccayantanayo.

උණාදි ප්‍රත්‍යයන්ත ක්‍රමය නිමි.

Tabbādī ṇādayo niṭṭhā, tave tunādayo tathā;

Mānantādi uṇādīti, chaddhā kitakasaṅgaho.

තබ්බ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද, ණ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද, නිෂ්ඨා (ත, තවන්තු) ප්‍රත්‍යයෝ ද, තවේ තුන් ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද, මාන අන්ත ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද, උණාදි ප්‍රත්‍යයෝ ද යනුවෙන් කෘදන්ත (කිතක) සංග්‍රහය සවැදෑරුම් වේ.

Iti padarūpasiddhiyaṃ kibbidhānakaṇḍo

මෙසේ පදරූපසිද්ධියෙහි කෘත් විධාන කාණ්ඩය නිමියේය.

Sattamo.

සත්වැනි කාණ්ඩයයි.

Nigamana

නිගමනය.

Sandhi nāmaṃ kārakañca, samāso taddhitaṃ tathā;

Ākhyātaṃ kitakaṃ kaṇḍā, sattime rūpasiddhiyaṃ.

සන්ධි, නාම, කාරක, සමාස, තද්ධිත, ආඛ්‍යාත, කෘදන්ත (කිතක) යන මොහු රූපසිද්ධියෙහි වන සප්ත කාණ්ඩයෝ වෙති.

Tedhā sandhiṃ catuddhā padamapi catudhā pañcadhā nāmikañca,Byāsā chakkārakaṃ chassamasanamapi chabbhedato taddhitañca;

Ākhyātaṃ aṭṭhadhā chabbidhamapi kitakaṃ paccayānaṃ pabhedā,Dīpentī rūpasiddhī ciramidha janatābuddhivuḍḍhiṃ karotu.

තෙවැදෑරුම් සන්ධිය ද, සිව්වැදෑරුම් පදය ද, පස්වැදෑරුම් නාම විභක්තිය ද, විස්තර වශයෙන් සවැදෑරුම් කාරක ද, සවැදෑරුම් සමාස ද, සවැදෑරුම් තද්ධිත ද, අටවැදෑරුම් ආඛ්‍යාතය ද, ප්‍රත්‍ය ප්‍රභේදයන්ගෙන් සවැදෑරුම් වන කෘදන්ත ද දක්වන්නා වූ මේ රූපසිද්ධි ග්‍රන්ථය මෙලොව ජනයාගේ බුද්ධි වර්ධනය බොහෝ කල් සිදු කෙරේවා!

Vikhyātānandatheravhayavaragurunaṃ tambapaṇṇiddhajānaṃ,Sisso dīpaṅkarākhyaddamiḷavasumatī dīpaladdhappakāso;

Bālādiccādivāsadvitayamadhivasaṃ sāsanaṃ jotayī yo,Soyaṃ buddhappiyavho yati imamujukaṃ rūpasiddhiṃ akāsi.

තම්බපණ්ණිද්වීපයෙහි (ලක්දිව) කීර්තිමත් ධජයක් බඳු වූ ප්‍රකට ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමැති උතුම් ගුරුදේවයන්ගේ ශිෂ්‍ය වූ, ද්‍රවිඩ දේශයෙහි ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ, 'දීපංකර' යන නාමයෙන් යුක්ත වූ, බාලාදිත්‍ය ආදී විහාර ද්විත්වයෙහි වාසය කරමින් සම්බුද්ධ ශාසනය බැබළවූ, 'බුද්ධප්පිය' නම් වූ ඒ යතිවරයාණන් වහන්සේ මෙම සෘජු වූ රූපසිද්ධි ග්‍රන්ථය කළ සේක.

Iti padarūpasiddhipakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

මෙසේ පදරූපසිද්ධි ප්‍රකරණය නිමියි.