বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Abhidhānappadīpikāṭīkā

अभिधानप्पदीपिकाटीका

Ganthārambha

ग्रंथाचा आरंभ

Yassa [Pg.1] ñāṇaṃ sadā ñāṇaṃ, nāññeyyā ñāṇakaṃ vinā;

Nissesaguṇayuttassa, tassa natvā mahesino.

ज्यांचे ज्ञान सदैव (सर्व काही) जाणणारे आहे, आणि ज्यांच्या ज्ञानाशिवाय काहीही अज्ञेय (जाणण्यापलीकडचे) राहत नाही; अशा संपूर्ण गुणांनी युक्त असलेल्या त्या महर्षींना (बुद्धांना) वंदन करून.

Satthantarā samādāya, sāraṃ sabbadharā tathā;

Kariyyate’bhidhānappa-dīpakassatthavaṇṇanā.

इतर शास्त्रांमधून सार (निष्कर्ष) चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, सर्व शब्द आणि अर्थांचे आधार असणाऱ्या 'अभिधानप्पदीपिका' या ग्रंथाची अर्थ-वर्णना (टीका) अशा प्रकारे केली जात आहे.

Paṇāmādivaṇṇanā

वंदनादी वर्णन

[Ka] idhāyaṃ ganthakāro paṭhamamattano paresampi sammā hitatthanipphādanatthaṃ puññasampada’mācinoti ‘‘tathāgato’’ccādinā. Tattha karuṇākaro mahākaruṇāya uppattiṭṭhānabhūto yo tathāgato bhagavā karopayātaṃ attano hatthagataṃ sukhappadaṃ sukhassa patiṭṭhānabhūtaṃ sukhakāraṇaṃ vā sukhadāyakaṃ vā padaṃ nibbānaṃ osajja cajitvā kalisambhave dukkhakāraṇabhūte [Pg.2] bhave saṃsāre kevaladukkaraṃ sukarenāsammissaṃ accantadukkaraṃ pañcavidhapariccāgādikaṃ karaṃ karonto paratthaṃ paresamatthaṃyeva akā katavā, tamedisaṃ tathāgataṃ ahaṃ namāmi.

[क] या ग्रंथाच्या सुरुवातीला, हे ग्रंथकार स्वतःच्या आणि इतरांच्याही कल्याणाचा व हिताचा योग्य प्रकारे लाभ करून देण्यासाठी "तथागतो" इत्यादी शब्दांद्वारे पुण्यसंपदेचा संग्रह करतात. त्यामध्ये, महाकरुणेचे उत्पत्तीस्थान असणारे जे तथागत भगवान, स्वतःच्या हस्तगत झालेल्या, सुखाचे अधिष्ठान असणाऱ्या किंवा सुखाचे कारण व सुख देणाऱ्या अशा निर्वाण पदाचा त्याग करून, दुःखाचे कारण असणाऱ्या दोषांनी युक्त अशा संसारामध्ये, इतरांना सहज न करता येणारे अत्यंत दुष्कर असे पाच प्रकारच्या महात्यागादी कर्मे करत केवळ परहितासाठीच कार्य करते झाले, अशा प्रकारच्या तथागतांना मी वंदन करतो.

[Kha] yañca dhammaṃ jarārujādimuttā jarārogādīhi vimuttā munikuñjarā muniseṭṭhā bhagavanto apūjayuṃ pūjitavanto, tathā uttare uttame sattānaṃ vā saṃsāramahoghapakkhandānaṃ tato uttaraṇasamatthe yahiṃ tare yasmiṃ dhammaplave ṭhitā sammāpaṭipajjanavasena ārūḷhā narānarā manussā ca devā ca tivaṭṭambunidhiṃ kilesakammavipākavaṭṭasaṅkhātehi tīhi vaṭṭehi ākulitaṃ saṃsāramahamburāsiṃ tariṃsu tiṇṇā, aghappahaṃ kilesappahānakaraṃ, saṃsāradukkhappahānakaraṃ vā taṃ dhammamapi ahaṃ namāmi.

[ख] आणि ज्या श्रेष्ठ धर्माची, जरा (वृद्धत्व) आणि व्याधी इत्यादींपासून मुक्त झालेल्या मुनिश्रेष्ठ भगवंतांनी पूजा केली; तसेच, संसाराच्या महापुरात वाहून जाणाऱ्या प्राण्यांना त्यातून बाहेर काढण्यास समर्थ असणाऱ्या ज्या धर्मरूपी नौकेवर योग्य आचरणाद्वारे आरूढ होऊन मनुष्य आणि देवांनी क्लेश, कर्म आणि विपाक या तीन आवर्तांनी व्याकुळ झालेल्या संसाररूपी महासागराला पार केले; अशा क्लेशांचा नाश करणाऱ्या किंवा संसारदुःखाचा नाश करणाऱ्या त्या धर्मालाही मी वंदन करतो.

[Ga] munindorasasūnutaṃ bhagavato ure sambhavadhammadesanāya ariyabhāvappattatāya munindassa orasaputtabhāvaṃ gataṃ pattaṃ nutaṃ kilesakhepanakaṃ supuññakhettaṃ puññatthikānaṃ puññabījaviruhanaṭṭhānaṃ sukhettabhūtaṃ bhuvane loke sutaṃ vissutaṃ[Pg.3], sutadharaṃ vā kilesasavanābhāvena assutaṃ apāṇopi pāṇo karīyitthāti pāṇīkato, pātimokkhasaṃvaro, sova saṃvaro etassatthīti pāṇīkatasaṃvaro, taṃ pāṇīkatasaṃvaraṃ, varaṃ sīlādiguṇehi sadevakehi lokehi patthanīyaṃ. ‘‘Devāpi tassa pihayanti tādino’’ti hi vuttaṃ. Sadā sabbasmiṃ kāle guṇoghena sīlādiguṇasamūhena nirantarantaraṃ avicchinnamānasaṃ, paripuṇṇacittaṃ vā gaṇampi aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ samūhaṃ api ahaṃ namāmīti evamettha tiṇṇampi saṅkhepato atthayojanā daṭṭhabbā.

[ग] मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) हृदयातून उत्पन्न झालेल्या धर्मदेशनेमुळे आर्यत्वाला प्राप्त झाल्याने, मुनींद्रांचे औरस पुत्रत्व प्राप्त झालेल्या; क्लेशांचा नाश करणाऱ्या म्हणून प्रशंसनीय असलेल्या; पुण्याची इच्छा करणाऱ्यांसाठी पुण्यरुपी बीजाच्या वाढीसाठी सुपीक शेतासारखे उत्तम पुण्यक्षेत्र असणाऱ्या; जगात प्रसिद्ध असलेल्या; बहुश्रुत असणाऱ्या; क्लेशांच्या प्रवाहाचा अभाव असल्यामुळे क्लेशांनी लिप्त न झालेल्या; प्राणाशिवाय असूनही प्राणासारखे प्रिय मानले गेलेल्या प्रातिमोक्ष संवराने युक्त असलेल्या; शील इत्यादी गुणांमुळे देवांसह सर्व लोकांकडून आदरणीय असणाऱ्या (कारण "अशा शीलवानाची देवही इच्छा करतात" असे म्हटले आहे); सदैव शील इत्यादी गुणांच्या समूहाने निरंतर परिपूर्ण चित्त असणाऱ्या अशा आठ प्रकारच्या आर्य पुद्गलांच्या समूहाला (संघाला) सुद्धा मी वंदन करतो. अशा प्रकारे, येथे या तिन्ही गाथांची संक्षेपाने अर्थ-योजना समजावी.

[Gha-ṅa] evaṃ puññasampadamācinitvā kimabhimataṃ sādhanīyamiccāha ‘‘pakāsissamabhidhānappadīpika’’nti. Buddhādīnamabhidhānānaṃ sarūpavasena, liṅgavasena ca paridīpanato pakāsanato ‘‘abhidhānappadīpika’’nti laddhanāmaṃ satthaṃ pakāsissaṃ antobhāvena nipphannaṃ bahibhāvena pakāsissaṃ. Antobhāvassa hi bahibhāvamapekkhitvā bhāvitamupapannaṃ. Nanu santeva pubbācariyānaṃ nāmaliṅgappakāsanānyamarakosatikaṇḍoppalinyādyabhidhānasatthāni, pāṇini byāḍivararucicandagomi ruddavāmanādivihitāni ca liṅgasatthāni, tato kimidamuccate iccāha ‘‘nāmaliṅgāni buddhabhāsitassārahāni dassayanto’’ti. Etena santesvapi pubbācariyānaṃ satthesu yasmā na tesu nāmaliṅgāni buddhavacanānurūpāni honti[Pg.4], tasmā tadanurūpāni nāmaliṅgāni dassayanto abhidhānasatthaṃ pakāsissāmīti etamatthaṃ dīpeti. Namyate abhidhīyate attho anenāti nāmaṃ, saddasatthe namudhātuvasena. Liṅgayate ‘‘itthiyamato āpaccayo’’tyādinā vibhajjateti, itthādayo vānena liṅgīyante byañjīyanteti liṅgaṃ, itthipumanapuṃsakaṃ. Kimetassa abhidhānasatthassa karaṇe payojananti pucchāyaṃ yasmiṃ sati taṃ sotāro sotumussahanti, taṃ dassetumāha ‘‘nāmaliṅgesvi’’ccādi. Yato buddhavacane paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, tadeva attho payojanaṃ, taṃ icchantīti pāṭavatthino, tesaṃ pāṭavatthīnaṃ sotūnaṃ nāmaliṅgesu kosallaṃ kusalatā chekabhāvo buddhavacane mahabbalaṃ atthassa nicchayakāraṇaṃ hoti, ato tasmā kāraṇā buddhabhāsitassārahāni nāmaliṅgāni dassayanto abhidhānappadīpikaṃ satthaṃ pakāsissanti sambandho.

[घ-ङ] अशा प्रकारे पुण्यसंपदेचा संग्रह करून कोणते इच्छित साध्य करायचे आहे, हे सांगताना म्हणतात: "मी अभिधानप्पदीपिका प्रकाशित करीन." बुद्ध इत्यादींच्या नावांचे (शब्दांचे) स्वरूपाच्या आणि लिंगाच्या आधारे स्पष्टीकरण करत असल्यामुळे 'अभिधानप्पदीपिका' हे नाव प्राप्त झालेल्या शास्त्राला (ग्रंथाला) मी प्रकाशित करीन, म्हणजेच अंतर्भूत असलेला अर्थ बाहेर प्रकट करीन. कारण अंतर्भावाचा बाह्यभावाशी संबंध लक्षात घेऊनच त्याचे प्रकटीकरण योग्य ठरते. पूर्व आचार्यांचे नाम आणि लिंग स्पष्ट करणारे 'अमरकोश', 'त्रिकांड', 'उत्पलिनी' इत्यादी अभिधान ग्रंथ असताना, आणि पाणिनी, व्याडी, वररुची, चंद्रगोमी, रुद्र, वामन इत्यादींनी रचलेली लिंगशास्त्रे असताना, पुन्हा हा ग्रंथ कशासाठी रचला जात आहे? यावर म्हणतात: "बुद्धवचनांना अनुरूप अशी नामे आणि लिंगे दर्शवण्यासाठी." याद्वारे हे स्पष्ट होते की, पूर्व आचार्यांचे ग्रंथ अस्तित्वात असूनही, त्या ग्रंथांमधील नामे आणि लिंगे बुद्धवचनांना अनुरूप नसल्यामुळे, त्या बुद्धवचनांना अनुरूप असणारी नामे आणि लिंगे दर्शवत मी हे अभिधानशास्त्र प्रकाशित करीन, हा अर्थ स्पष्ट होतो. ज्याच्याद्वारे अर्थाचे नमन (ज्ञान) किंवा अभिधान (कथन) केले जाते, ते 'नाम' होय; व्याकरणशास्त्रामध्ये 'नमु' धातूच्या आधारे हे सांगितले आहे. "इत्थियमतो आपच्चयो" इत्यादी सूत्रांद्वारे ज्याचे वर्गीकरण केले जाते, किंवा ज्याच्याद्वारे स्त्रीत्व इत्यादींचे प्रकटीकरण केले जाते, ते 'लिंग' होय, जे स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग असे आहे. "हे अभिधानशास्त्र रचण्याचे काय प्रयोजन आहे?" या प्रश्नाचे उत्तर देताना, जे प्रयोजन असल्यावरच श्रोते (अभ्यासू) ते शिकण्यास उत्सुक होतील, ते दर्शवण्यासाठी "नामलिंगेषु..." इत्यादी म्हटले आहे. कारण बुद्धवचनामध्ये कुशल असणे म्हणजेच 'पाटव' (कौशल्य) होय, आणि तेच प्रयोजन आहे; ज्यांना या कौशल्याची इच्छा आहे ते 'पाटवार्थी' होत. त्या कौशल्याची इच्छा असणाऱ्या श्रोत्यांना नाम आणि लिंगांमधील कौशल्य (निपुणता) बुद्धवचनातील अर्थाचा निश्चय करण्यासाठी अत्यंत बलशाली कारण ठरते. म्हणून, या कारणास्तव, बुद्धवचनांना अनुरूप अशी नामे आणि लिंगे दर्शवत "मी अभिधानप्पदीपिका हा ग्रंथ प्रकाशित करीन" असा संबंध जोडला जातो.

[Ca] idāni satthalahubhāvatthamāha ‘‘bhiyyo’’ccādi. Bhiyyo bāhullena rūpantarā rūpabhedena itthipaccayapumbhāvādikāriyakatena thīpunnapuṃsakaṃ ñeyyaṃ, so ca nāmānaṃ nāmavisesanassa, nāmaparāmasisabbanāmasaddassa ca ñeyyo pakārantarābhāvā. Tatra nāmānaṃ rūpabhedo yathā – churikā satya’siputti. Asi khaggo ca sāyako. Pānīyaṃ salilaṃ dakanti. Nāmavisesanassa yathā – nisītho majjhimā rattīti. Nāmaparāmasisabbanāmasaddassa yathā – [Pg.5] ākaṅkhā ruci vuttā sā, tvadhikā lālasā dvisūti. Sāhacariyena niyataliṅgenāvippayogato thīpunnapuṃsakaṃ ñeyyaṃ. Katthacīti yatra rūpabhedo natthi, taṃ yathā – marīci migataṇhikā. Raṃsimā bhākaro bhānu. Āpo payo jalaṃ vāri. Marījhādayo hyabhinnarūpattā liṅgantarepi sambhāviyantehi niyataliṅgehi migataṇhikābhākarajalādisaddehi sāhacariyena taṃliṅge nicchīyante. Āhaccavidhānena itthipumanapuṃsakānaṃ visesetvā kathanena thīpunnapuṃsakaṃ ñeyyaṃ. Kvacīti yatra na rūpabhedo liṅganiṇṇayassa nimittaṃ, na ca sāhacariyaṃ liṅgabhedobhimato, nekameva vā liṅgamicchate, taṃ yathā – vallarī mañjarī nārī. Viṭapo viṭabhītthiyaṃ. Bhītitthī bhayamuttāso. Vajiraṃ punnapuṃsakeccādi.

आता ग्रंथाचा संक्षेप करण्यासाठी (ग्रंथ हलका करण्यासाठी) 'भिय्यो' इत्यादी म्हटले आहे. बहुधा (प्रामुख्याने) रूपाच्या भेदाने (रूपान्तराने) म्हणजेच स्त्रीलिंगी प्रत्यय, पुल्लिंगी भाव इत्यादींच्या विधानाद्वारे स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग जाणावे. आणि तो रूपभेद नामांच्या, नामाच्या विशेषणांच्या आणि नामाचा निर्देश करणाऱ्या सर्वनामांच्या द्वारे जाणावा, कारण इतर प्रकारचा अभाव असतो. त्यामध्ये नामांचा रूपभेद जसे की - 'छुरिका', 'सत्ति', 'असिपुत्ति' (स्त्रीलिंगी); 'असि', 'खग्गो', 'सायको' (पुल्लिंगी); 'पानीय', 'सलिल', 'दक' (नपुंसकलिंगी). नामविशेषणाचा रूपभेद जसे की - 'निसीथो मज्झिमा रत्ति' (येथे 'मज्झिमा' या स्त्रीलिंगी विशेषणावरून 'रत्ति' चे स्त्रीलिंगत्व आणि 'निसीथो' चे पुल्लिंगत्व समजते). नामाचा निर्देश करणाऱ्या सर्वनामाचा रूपभेद जसे की - 'आकङ्खा रुचि वुत्ता सा, त्वधिका लालसा द्विसु' (येथे 'सा' या स्त्रीलिंगी सर्वनामावरून 'आकङ्खा' आणि 'रुचि' हे स्त्रीलिंगी शब्द आहेत हे समजते, आणि 'लालसा' हा दोन्ही लिंगांत आढळतो). नियतलिंगी शब्दांच्या सहचर्यामुळे (नेहमी सोबत असण्यामुळे) स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग जाणावे. 'कत्थचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे जेथे रूपभेद नसतो, ते जसे की - 'मरीचि मिगतण्हिका'; 'रंसिमा भाकरो भानु'; 'आपो पयो जलं वारि'. कारण मरीचि इत्यादी शब्द हे अभिन्नरूप असल्यामुळे, इतर लिंगांतही संभवणारे असले तरी, मिगतण्हिका, भाकर, जल इत्यादी नियतलिंगी शब्दांच्या सहचर्याने त्यांच्याच लिंगात निश्चित केले जातात. स्पष्ट विधानाद्वारे (आहच्चविधान) स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग यांचे विशेष करून कथन केल्याने ते जाणावे. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे जेथे रूपभेद हा लिंगनिर्णयाचे कारण नसतो, आणि सहचर्याने लिंगभेद अभिप्रेत नसतो, किंवा केवळ एकच लिंग इष्ट नसते, ते जसे की - 'वल्लरी मञ्जरी नारी'; 'विटपो विटभीत्थियं' (विटपो पुल्लिंगात आणि विटभी स्त्रीलिंगात); 'भीति' स्त्रीलिंगात, 'भयं' नपुंसकलिंगात, 'उत्तासो' पुल्लिंगात; 'वजिरं पुन्नपुंसके' (वजिरं पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात) इत्यादी.

[Cha] idāni rūpabhedoti liṅganiṇṇayassa paṭipattihetuko yo bhinnaliṅgānaṃ dvando, takkaraṇapaṭisedhena abhinnaliṅgānameva dvando katoti paribhāsitumupakkamate ‘‘abhinnaliṅgina’’miccādi. Abhinnaliṅgīnaṃyeva nāmānaṃ dvando kato, na bhinnaliṅgīnaṃ, yathā – vimutyasaṅkhatadhātu, suddhinibbutiyo siyunti. Na kevalaṃ dvandoyeva, atha kho ekasesopyabhinnaliṅgānaṃyeva kato, yathā – naggo digambarāvatthā. Sabbadharakate pana ‘‘jīmūtā meghapabbatā’’ iccudāhaṭaṃ. Nanu ca bhinnaliṅgānampi ekaseso kato, yathā [Pg.6] – mātā pitā tu pitaro, puttā tu puttadhītaro. Sasurā sassu sasurā, bhātubhagini bhātaroti. Ettha hi mātā ca pitā ca pitaro, putto ca dhītā ca puttā, sassu ca sasuro ca sasurā, bhātā ca bhaginī ca bhātaroti bhinnaliṅgānampi ekaseso dassitoti. Ṭhānantare tesaṃ bhinnaliṅgatāya dassitattā na doso. Tāto tu janako pitā. Ammā’mbā jananī mātā. Apaccaṃ puttotrajo suto. Nāriyaṃ duhitā dhītā. Jāyāpatīnaṃ jananī, sassu vuttātha tappitā. Sasuroti iccādikañhi tesaṃ ṭhānantaranti. Tathā ettha kamaṃ vinā bhinnaliṅgānaṃ gaṇanapāṭho viya saṅkaropi na kato. Tatra hi saggadisādayo atthā yathākkamaṃ taṃsambandhā ca sakkavidisādayo atthā sakasakasambandhasahitā yathābhidhānaṃ sarūpapaṭipatyamatthabhidheyyā, tathā tappariyāyasambandhāni ca yāni nāmāni, tāni sabbāni tadabhidhānāvasare abhidheyyānīti sukhenekatreva sakalanāmapaṭipatti sarūpapaṭipatti ca yathā siyāticcetadatthaṃ kamo abhyupagamyate, tathā ca satyāvassaṃ saggādipariyāye divasaddādayo, harādyavasare kumārādayo abhidheyyā iti kamānurodhena liṅgasaṅkaro pariharitumasakkuṇeyyo, yathāvuttantu kamaṃ vinā neha saṅkaro kato, iti pariyāyena itthippakaraṇādikkamena yathāsambhavamabhidhānato, taṃ yathā – īti tvitthī ajaññañca, upasaggo upaddavoti. Atra hi ye tiliṅgā, te tiliṅgāvasare eva nibaddhā, na gaṇanapāṭhā viya uccāraṇavasena, evaṃ sabbatra yathāsambhavaṃ nīyate. Vuttañca –

आता 'रूपभेद' हा लिंगनिर्णयाचा बोध करून देणारा आहे. भिन्न लिंगांच्या शब्दांचा जो द्वंद्व समास होतो, तो करण्याच्या निषेधाने केवळ अभिन्नलिंगी (समान लिंगी) शब्दांचाच द्वंद्व समास केला जातो, अशी परिभाषा करण्यासाठी 'अभिन्नलिंगीनं' इत्यादी सुरू करतात. केवळ अभिन्नलिंगी नामांचाच द्वंद्व समास केला जातो, भिन्नलिंगी नामांचा नाही, जसे की - 'विमुत्त्यसङ्खतधातुसुद्धिनिब्बुतियो सियुं' (विमुत्ती, असङ्खतधातु, सुद्धि, निब्बुति या सर्व स्त्रीलिंगी शब्दांचा द्वंद्व समास). केवळ द्वंद्व समासच नाही, तर एकशेष देखील केवळ अभिन्नलिंगी शब्दांचाच केला जातो, जसे की - 'नग्गो' (नग्गो आणि नग्गा यांचा एकशेष). परंतु 'सब्बधरकत' ग्रंथात 'जीमूता मेघपब्बता' असे उदाहरण दिले आहे. शंका: भिन्नलिंगी शब्दांचाही एकशेष केला जातो ना? जसे की - 'माता आणि पिता मिळून पितरो, पुत्र आणि कन्या मिळून पुत्ता, सासू आणि सासरा मिळून ससुरा, भाऊ आणि बहीण मिळून भातरो'. येथे खरोखर माता आणि पिता मिळून 'पितरो', पुत्र आणि कन्या मिळून 'पुत्ता', सासू आणि सासरा मिळून 'ससुरा', भाऊ आणि बहीण मिळून 'भातरो' अशा प्रकारे भिन्नलिंगी शब्दांचाही एकशेष दर्शवला आहे. (उत्तर:) इतर ठिकाणी त्यांचे भिन्नलिंगत्व स्पष्टपणे दर्शवले असल्यामुळे येथे काही दोष नाही. 'तातो', 'जनको', 'पिता' (पुल्लिंगी); 'अम्मा', 'अम्बा', 'जननी', 'माता' (स्त्रीलिंगी); 'अपच्चं', 'पुत्तो', 'अत्रजो', 'सुतो' (पुत्र); 'दुहिता', 'धीता' (स्त्रीलिंगात); पती-पत्नीच्या आईला 'सस्सु' आणि वडिलांना 'ससुरो' म्हणतात, हे त्यांचे इतर ठिकाणचे वर्णन आहे. तसेच, येथे लिंगांच्या क्रमाशिवाय भिन्नलिंगी शब्दांचा संख्या मोजण्यासारखा पाठ (गणनपाठ) किंवा संकर (मिश्रण) देखील केलेला नाही. कारण तेथे स्वर्ग इत्यादी अर्थ अनुक्रमाने आणि त्यांच्याशी संबंधित शक्र इत्यादी अर्थ आपापल्या संबंधांसह जसे सांगितले आहेत, तसेच त्यांचे पर्यायवाची शब्द देखील त्या त्या प्रसंगी सांगितले आहेत, जेणेकरून एकाच ठिकाणी सर्व नामांचे आणि त्यांच्या रूपांचे ज्ञान सुलभतेने व्हावे, यासाठी हा क्रम स्वीकारला आहे. आणि असे असताना स्वर्ग इत्यादींच्या पर्यायांमध्ये 'दिव' इत्यादी शब्द, आणि हराच्या प्रसंगी 'कुमार' इत्यादी शब्द सांगावे लागतात, त्यामुळे क्रमानुसार होणारा लिंगसंकर टाळणे अशक्य होते. परंतु वर सांगितलेल्या क्रमाशिवाय येथे कोणताही संकर केलेला नाही. स्त्रीलिंगी प्रकरणाच्या क्रमाने यथासंभव कथन केल्यामुळे, ते जसे की - 'ईति त्वित्थी अजञ्ञञ्च, उपसग्गो उपद्दवो' (येथे 'ईति' स्त्रीलिंगी, 'अजञ्ञं' नपुंसकलिंगी, 'उपसग्गो' आणि 'उपद्दवो' पुल्लिंगी आहेत). कारण येथे जे त्रिलिंगी शब्द आहेत, ते त्रिलिंगी प्रकरणाच्या प्रसंगीच जोडले गेले आहेत, केवळ उच्चारणाच्या सोयीसाठी गणनपाठाप्रमाणे नाही. अशा प्रकारे सर्वत्र यथासंभव समजून घ्यावे. आणि म्हटले आहे की -

‘‘Bhedākhyānāya [Pg.7] na dvando, nekaseso na saṅkaro;

Katotra bhinnaliṅgāna-mavuttānaṃ kamaṃ vinā’’ti.

लिंगभेद स्पष्ट करण्यासाठी येथे इतर ठिकाणी न सांगितलेल्या भिन्नलिंगी शब्दांचा द्वंद्व समास केला जात नाही, एकशेष केला जात नाही आणि क्रमाशिवाय संकरही केला जात नाही.

Idāni liṅgavācakānaṃ ṭhānavasenatthesu gamanaṃ dassetumāha ‘‘liṅgavācake’’ccādi. Gāthāpādantamajjhaṭṭhā gāthānaṃ pādānañca antamajjhaṭṭhā liṅgavācakā anekatthaliṅgavācakāni ñāṇadassanādīni liṅgāni pubbamatthaṃ vācakavasena yanti gacchanti. Apare gāthāpādānamādiṭṭhā liṅgavācakā paramatthaṃ yanti gacchanti. Taṃ yathā –

आता लिंगवाचक शब्दांचे स्थानाच्या आधारे अर्थांकडे जाणे (अर्थ दर्शवणे) स्पष्ट करण्यासाठी 'लिंगवाचका' इत्यादी म्हटले आहे. गाथांच्या आणि चरणांच्या (पादांच्या) शेवटी किंवा मध्ये असणारे, अनेक अर्थ आणि लिंग दर्शवणारे 'ज्ञानदस्सन' इत्यादी लिंगवाचक शब्द वाचकत्वाच्या सामर्थ्याने पूर्व अर्थाकडे (आधीच्या अर्थाकडे) जातात. आणि इतर, गाथांच्या किंवा चरणांच्या सुरुवातीला असणारे लिंगवाचक शब्द पुढील अर्थाकडे जातात. ते जसे की -

Phale vipassanādibba-cakkhusabbaññutāsu ca;

Paccavekkhaṇañāṇamhi, magge ca ñāṇadassanaṃ.

फळात (श्रोतापत्ती इत्यादी फळात), विपश्यनाज्ञान, दिव्यचक्षुज्ञान आणि सर्वज्ञताज्ञान यांमध्ये, प्रत्यवेक्षण ज्ञानात आणि मार्गात 'ज्ञानदस्सन' हा शब्द वापरला जातो.

Ṇādo saddhācīvarādi-hetvādhāresu paccayo;

Kīḷādibbavihārādo, vihāro sugatālaye.

'ण' इत्यादी प्रत्ययांत, तसेच श्रद्धा, चीवर इत्यादींचे कारण आणि आधार या अर्थांत 'पच्चय' (प्रत्यय) हा शब्द वापरला जातो; क्रीडा, दिव्यविहार इत्यादींमध्ये आणि बुद्ध विहारात (बुद्धांच्या निवासस्थानात) 'विहार' हा शब्द वापरला जातो.

Khagge kurūre nettiṃso, parasmiñcātra tīsvamu ;

Kusale sukataṃ suṭṭhu-kate ca sukato tisu.

तलवारीमध्ये आणि क्रूरतेमध्ये 'नेत्तिंस' हा शब्द वापरला जातो; परलोकात आणि या लोकात 'अमु' हा शब्द तीनही लिंगांत वापरला जातो. कुशल (पुण्य) या अर्थात 'सुकतं' (नपुंसकलिंगी) आणि चांगल्या प्रकारे केलेल्या कार्यात 'सुकतो' हा शब्द तीनही लिंगांत वापरला जातो.

Samayo samavāye ca, samūhe kāraṇe khaṇe;

Paṭivedhe siyā kāle, pahāne lābhadiṭṭhisu.

समवाय (एकत्र येणे), समूह, कारण, क्षण, प्रतिवेध (ज्ञान), काळ, प्रहाण (त्याग), लाभ आणि दृष्टी (मत) या अर्थांत 'समय' हा शब्द असावा.

Kantāro vanaduggesu.

वन (अरण्य) आणि दुर्गम मार्ग या अर्थांत 'कांतार' हा शब्द वापरला जातो.

Ettha ca –

आणि येथे -

Yebhuyyatābyāmissesu, visaṃyoge ca kevalaṃ;

Daḷhatthenatireke cā-navasesamhi taṃ tisu.

बाहुल्य, अमिश्रण, विसंयोग (वियोग), दृढता, अतिरेक आणि संपूर्ण (काहीही शिल्लक न राहणे) या अर्थांत 'केवल' हा शब्द तीनही लिंगांत वापरला जातो.

Samādhismiṃ pumekaggo-nākule vāccaliṅgiko.

समाधी या अर्थात 'एकग्गो' हा शब्द पुल्लिंगी असतो, आणि व्याकुळता नसणे (शांतता) या अर्थात तो विशेषण म्हणून (वाच्यलिंगी) वापरला जातो.

Jaḷe thūlo mahatyapi ccādīsu

मूर्ख या अर्थात आणि मोठे (महान) या अर्थात देखील 'थूलो' हा शब्द वापरला जातो, इत्यादींमध्ये.

Gāthāmajjhaṭṭhānaṃ[Pg.8], pādantamajjhaṭṭhānañca liṅgavācakānaṃ pubbaparatthesvapi gamanabhāvato ‘‘pubbaṃ yantī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā gāthānaṃ majjhantaṭṭhā pubbaṃ yanti, gāthāmajjhaṭṭhā, pādantamajjhaṭṭhā ca pubbāparañca yantīti yathālābhayojanā daṭṭhabbā.

गाथेच्या मध्ये असणारे आणि चरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये असणारे लिंगवाचक शब्द पूर्व आणि उत्तर दोन्ही अर्थांकडे जात असल्यामुळे, 'आधीच्या अर्थाकडे जातात' हे विधान प्रामुख्याने (बहुतांश वेळा घडणारे म्हणून) म्हटले आहे असे समजावे. किंवा गाथेच्या मध्ये किंवा शेवटी असणारे शब्द पूर्व अर्थाकडे जातात, आणि गाथेच्या मध्ये असणारे तसेच चरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये असणारे शब्द पूर्व आणि उत्तर दोन्ही अर्थांकडे जातात, अशी योग्य योजना समजावी.

[Ja] idāni visesavidhimhi satthalahubhāvatthaṃ paribhāsate ‘‘pumitthiya’’miccādi. Pumitthiyaṃ ‘‘dvīsū’’ti padaṃ ñeyyaṃ, yathā – asani dvīsu. Sabbaliṅge liṅgattaye ‘‘tīsū’’ti padaṃ ñeyyaṃ, yathā – sattannaṃ pūraṇe seṭṭhe’tisante sattamo tisu. Ettha ca nisiddhaliṅganāmaṃ pārisesato ‘‘sesaliṅga’’nti ñeyyaṃ, yathā – vassa saṃvaccharā nitthīti. Atra cekaliṅganisedhabyākhyānena liṅgadvayavidhānanti.

आता, विशेष नियमामध्ये ग्रंथाच्या संक्षेपतेसाठी (ग्रंथ लहान करण्याच्या हेतूने) 'पुमित्थियं' (पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात) इत्यादी नियम सांगतात. 'पुमित्थियं' मध्ये 'द्वीसु' (दोन्हींमध्ये) हे पद समजावे, जसे की - 'अशनि' (वीज) हा शब्द दोन्ही लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंगात) होतो. सर्व लिंगांत म्हणजेच तिन्ही लिंगांत 'तीसु' (तिन्हींमध्ये) हे पद समजावे, जसे की - सात संख्या पूर्ण करण्याच्या अर्थी, श्रेष्ठ अर्थी आणि अत्यंत शांत अर्थी 'सत्तम' हा शब्द तिन्ही लिंगांत होतो. आणि येथे ज्या लिंगाचा निषेध केला आहे, त्या नामाचे लिंग अवशिष्ट राहिलेल्यावरून (उरलेल्यावरून) 'उरलेले लिंग' असे समजावे, जसे की - 'वस्स' (वर्ष) आणि 'संवच्छर' (वर्ष) हे शब्द स्त्रीलिंग सोडून (इतर दोन लिंगांत म्हणजेच पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात होतात). आणि येथे एका लिंगाचा निषेध करण्याच्या व्याख्यानाने दोन लिंगांचे विधान होते, असे समजावे.

Ganthalāhavaṃ vidhāyedāni paṭipattilāhavatthamāha ‘‘abhidhānantarārambhe’’iccādi. Abhidhānantarassa aññassa abhidhānassa ārambhe sati, tu anto yassa abhidhānassa, atha ādi yassa abhidhānassāti idaṃ abhidhānadvayañca ñeyyaṃ. Tvantamathādikaṃ nāmādipadaṃ pubbena na sambajjhateti bhāvo. Tatra nāmapadaṃ yathā – jino sakko tu siddhattho. Kesavo cakkapāṇyatha. Mahissaro sivo sūlī. Liṅgapadaṃ yathā – pume tu paṇhi pāsaṇi. Pume tūtu rajo pupphaṃ. Sā tirokaraṇīpyatha [Pg.9]. Punnapuṃsakamullocaṃ. Atthapadaṃ yathā – udare tu tathā pācā’nalasmiṃ gahaṇītthiyaṃ. Paṇīto tīsu madhure, uttame vihitepyatha. Añjase visikhāyañca, pantiyaṃ vīthi nāriyaṃ. Athasaddena catra anantariyatthena sakapariyāyopalakkhaṇato atho saddādīsu ca na pubbena sambajjhate. Pāṇako cāpyatho uccāliṅgo lomasapāṇakoti.

ग्रंथाची संक्षिप्तता (लाघवता) करून आता आकलनाच्या सुलभतेसाठी 'अभिधानांतरारंभे' (दुसऱ्या नामाच्या आरंभी) इत्यादी सांगतात. दुसऱ्या नामाचा (पर्यायाचा) आरंभ असता, 'तु' हा शब्द ज्याच्या शेवटी आहे आणि 'अथ' हा शब्द ज्याच्या सुरुवातीला आहे, हे दोन्ही शब्द समजावेत. 'तु' अंत असणारे आणि 'अथ' आधी असणारे नाम इत्यादी पद पूर्वीच्या पदाशी जोडले जात नाही (त्याचा संबंध नसतो), असा अभिप्राय आहे. त्यामध्ये नामपद जसे की - 'जिन', 'शक्क' आणि 'तु' नंतर 'सिद्धत्थ' (येथे 'तु' मुळे नवीन पर्याय सुरू होतो). 'केसव', 'चक्कपाणि' आणि 'अथ' नंतर 'महिसर', 'सिव', 'सुली' (येथे 'अथ' मुळे नवीन पर्याय सुरू होतो). लिंगपद जसे की - पुल्लिंगात 'तु' नंतर 'पण्हि', 'पासणि'. पुल्लिंगात 'तु' नंतर 'उतु', 'रजो' आणि 'पुप्फ' (नपुंसकलिंगात). 'ती' (स्त्रीलिंगात) 'तिरोकरणी' आणि 'अथ' नंतर 'उल्लोच' हा शब्द पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात होतो. अर्थपद जसे की - 'तु' नंतर उदर (पोट) आणि पाचकाग्नी (जठराग्नी) या अर्थांमध्ये 'गहणी' हा शब्द स्त्रीलिंगात होतो. 'पणीत' हा शब्द गोड (मधुर), उत्तम आणि विहित या अर्थांमध्ये तिन्ही लिंगांत होतो; आणि 'अथ' नंतर मार्ग (अंजस), गल्ली (विसिखा) आणि पंक्ती (रांग) या अर्थांमध्ये 'वीथि' हा शब्द स्त्रीलिंगात होतो. आणि येथे 'अथ' शब्दाने आनंतर्य (लगेचच नंतर येणे) या अर्थाने स्वतःच्या पर्यायाचे लक्षण दर्शविले जात असल्यामुळे, 'अथो' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही पूर्वीच्या पदाशी संबंध जोडला जात नाही. जसे की - 'पाणक' (कीटक), आणि 'अथो' नंतर 'उच्चालिंग' व 'लोमसापाणक' (हे पूर्वीच्या पाणक शब्दाशी जोडले जात नाहीत).

[Jha] idāni buddhavacanānamanurūpānampi pacurappayogānameva kesañci gahaṇaṃ attano satthantarāpasayhatāvasena ahaṃkārapubbikābhāvañca dassetumāha ‘‘bhiyyo payoga’’miccādi. Sogate sugatassa vacanabhūte āgame piṭakattaye, tañhi āgacchanti tividhasampattiyo etenāti āgamoti vuccati. Tasmiṃ bhiyyo payogaṃ bāhullena payujjateti payogo, taṃ āgamma gahetvā kvaci araññavaggādīsu nighaṇṭuyuttiñca nighaṇṭunāmake satthe āgataṃ buddhavacanānurūpaṃ yuttiñca ānīya ānetvā nāmaliṅgaṃ kathīyati antobhāvena nipphannaṃ bahibhāvena pakāsīyate. Āvibhāvattameva hi jaññattaṃ santakāriyakārino. Āsīsāyaṃ vā avassambhāvinopi vacanassa vattamānatthavatticchāya vattamānattaṃ, tathā hi loke avassambhāvino siddhimabhisandhāya bhāvinamappattaṃ vattamānattena vā atītattena vā vattumicchati, taṃ yathā – ‘‘idaṃ mamamapāpaye’’ti koci kenacābhihito santo avassaṃ taṃ bhavissatīti maññamāno pāpiyamānaṃ pattaṃ vā vattumicchati[Pg.10], tatoyeva ‘‘āsīsāyaṃ bhūtamiva ce’’ti tadatidesavacanaṃ paccākhyāyate.

आता, बुद्धवचनांना अनुरूप असणाऱ्या काही बहुतांश प्रयोगांचेच ग्रहण करणे आणि स्वतःच्या इतर शास्त्रांना कमी न लेखण्याच्या दृष्टीने अहंकाररहित भाव (मीच श्रेष्ठ आहे असा अहंकार नसणे) दर्शवण्यासाठी 'भिय्यो पयोग' इत्यादी म्हणतात. सुगतांचे (बुद्धांचे) वचन असणाऱ्या आगमामध्ये म्हणजेच त्रिपिटकामध्ये - कारण या त्रिपिटकाद्वारे त्रिविध संपत्ती (मनुष्य, देव आणि निर्वाण सुख) प्राप्त होते म्हणून याला 'आगम' असे म्हटले जाते. त्यामध्ये 'भिय्यो पयोग' म्हणजे बहुतांश करून वापरला जाणारा प्रयोग; त्याला अनुसरून (स्वीकारून) काही ठिकाणी अरण्यवर्ग इत्यादींमध्ये निघंटूची युक्ती (कोशाची सुसंगती) आणि निघंटू नावाच्या शास्त्रामध्ये आलेली बुद्धवचनाला अनुरूप अशी युक्ती सुद्धा आणून नाम आणि लिंग सांगितले जाते, जे आतून सिद्ध झालेले आहे ते बाहेर प्रकट केले जाते. कारण जे आधीच अस्तित्वात आहे त्याचे प्रकटीकरण करणे म्हणजेच 'जाणून घेणे' (ज्ञापित करणे) होय. किंवा आकांक्षेमध्ये (इच्छेमध्ये) निश्चितपणे घडणाऱ्या गोष्टीच्या बाबतीतही वर्तमानकाळाचा अर्थ सांगण्याच्या इच्छेने वर्तमानकाळ होतो. तसेच लोकांमध्ये निश्चितपणे घडणाऱ्या गोष्टीची सिद्धी लक्षात घेऊन, भविष्यात घडणाऱ्या परंतु अद्याप प्राप्त न झालेल्या गोष्टीला वर्तमानकाळाने किंवा भूतकाळाने सांगण्याची इच्छा केली जाते. जसे की - 'याने मला पोहोचवले' असे कोणीतरी कोणाकडून तरी विचारले असता, तो मनुष्य निश्चितपणे ते कार्य घडणार आहे असे समजून, पोहोचवले जात असलेल्या किंवा पोहोचलेल्या गोष्टीला सांगण्याची इच्छा करतो. म्हणूनच 'आकांक्षेमध्ये भूतकाळासारखे समजावे' हे अतिदेश वचन (नियम) पुन्हा स्पष्ट केले जाते.

Paṇāmādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रणाम इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

1. Saggakaṇḍavaṇṇanā

१. स्वर्गकांड-वर्णन.

1. Idāni yasmā abhidheyyattho nāma paññattiparamatthatthavasena duvidho, tesu yebhuyyena paññattatthato paramatthatthova seṭṭho, tesupi odhiso kilesānaṃ samucchedapaṭippassaddhikarattā yathākkamaṃ aṭṭha dhammā seṭṭhā, tatopi nibbānameva seṭṭhaṃ, tesaṃ sabbesampi dhammānaṃ sammāsambuddhova seṭṭho. Vuttañhi bhagavatā ‘‘virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. Ettha hi ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti vacanato sabbesampi saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ virāgasaṅkhāto nibbānameva seṭṭho, cakkhumā pana sammāsambuddho tesaṃ sabbesampi dhammānaṃ, devamanussādibhedānaṃ dvipadānañca paññattatthānaṃ seṭṭhoti ayamattho vutto bhagavatā, tasmā sabbatthaseṭṭhatthābhidhāyakābhidhānabhūtaṃ buddhātidhānameva paṭhamaṃ saggakaṇḍassa ādimhi patthiyavasena dassetumāha ‘‘buddho’’ccādi. Tattha jinasaddantaṃ sabbabuddhassa nāmaṃ. Sabbaṃ buddhavāti buddho, sakammakā kattari tapaccayo. Visiṭṭhā buddhi assatthīti buddho, pasaṃsāyaṃ yadādinā ṇapaccayo. Dānasīlakkhandhādayo ṭhānāṭṭhānañāṇādayo vā dasa [Pg.11] balāni yasseti dasabalo. Sāsati vinayati satteti satthā. Sabbadhammajānanasīlatāya sabbaññū. Dvipadānaṃ, dvipadesu vā uttamo dvipaduttamo, buddhavaṃsavaṇṇanāyaṃ niddhāraṇalakkhaṇāya chaṭṭhiyā samāsassa paṭisiddhattā nedisī niddhāraṇalakkhaṇā chaṭṭhī gamyate. Kasmā pana so tattha paṭisiddhoti? Samāse yebhuyyena niddhāraṇalakkhaṇattayassa vikalābhāvato. Kiñcāpi hi tattha chaṭṭhiyāyeva paṭisiddho, sattamiyā pana niddhāraṇalakkhaṇāya vijjamānattā tassāpi so paṭisedhanīyoyeva. Munīnaṃ indo rājā munindo. Puññañāṇabhāgyādayo bhagaṃ nāma, taṃyogā bhagavā. Nāthati sattānaṃ hitaṃ yācati, kilese vā upatāpeti, sattesu vā issariyaṃ karoti, tesaṃ vā hitaṃ āsīsatīti nātho. Buddhadhammasamantañāṇadibbacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi samannāgatattā cakkhumā. Sabbadā byāmappabhāya kāyato niccharaṇavasena aṅgīraso. Sabbākārena sabbadhammānaṃ munanato muni, dhammavādesu vā monakaraṇato muni.

१. आता, ज्या कारणाने अभिधेय अर्थ (शब्दाचा अर्थ) हा प्रज्ञप्ति अर्थ आणि परमार्थ अर्थ या भेदाने दोन प्रकारचा आहे, त्या दोघांमध्ये प्रामुख्याने प्रज्ञप्ति अर्थापेक्षा परमार्थ अर्थच श्रेष्ठ आहे. त्यांच्यामध्येही आपापल्या मर्यादेनुसार क्लेशांचे समूळ उच्चाटन व शांतता प्रस्थापित करत असल्यामुळे अनुक्रमे आठ (लोकोत्तर) धर्म श्रेष्ठ आहेत. त्यांच्यापेक्षाही निर्वाणच श्रेष्ठ आहे. आणि त्या सर्व धर्मांमध्येही सम्यक्संबुद्धच श्रेष्ठ आहेत. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे - 'धर्मांमध्ये विराग (निर्वाण) श्रेष्ठ आहे आणि द्विपदांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत.' येथे खरोखर 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (कारणयुक्त) किंवा असंस्कृत (कारणातीत) धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे' या वचनानुसार सर्व संस्कृत व असंस्कृत धर्मांमध्ये विराग संज्ञक निर्वाणच श्रेष्ठ आहे. परंतु चक्षुमान सम्यक्संबुद्ध हे त्या सर्व धर्मांपेक्षा आणि देव, मनुष्य इत्यादी भेदांनी युक्त असणाऱ्या द्विपदांपेक्षा व प्रज्ञप्ति अर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत, असा अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे. म्हणून सर्व प्रकारे श्रेष्ठ अर्थाचे प्रतिपादन करणारे अभिधान (नाव) असणारे 'बुद्ध' हे नावच सर्वप्रथम स्वर्गकांडाच्या सुरुवातीला प्रार्थनेच्या (मंगलाचरणाच्या) रूपाने दर्शवण्यासाठी 'बुद्धो' इत्यादी म्हणतात. त्यामध्ये 'जिन' शब्दाने अंत होणारे सर्व बुद्धांचे नाव आहे. सर्व काही जाणले म्हणून ते 'बुद्ध' (येथे सकर्मक धातूच्या कर्ता अर्थी 'त' प्रत्यय लागला आहे) होत. ज्यांच्याकडे विशिष्ट बुद्धी (ज्ञान) आहे ते 'बुद्ध' (येथे प्रशंसेच्या अर्थी 'ण' प्रत्यय लागला आहे) होत. दान, शील स्कंध इत्यादी किंवा स्थान-अस्थान ज्ञान इत्यादी दहा बळे ज्यांच्याकडे आहेत ते 'दसबळ' (दशबल) होत. जे प्राण्यांना उपदेश करतात व शिस्त लावतात ते 'शास्ता' (सत्था) होत. सर्व धर्म जाणण्याच्या स्वभावामुळे ते 'सर्वज्ञ' (सब्बञ्ञू) होत. द्विपदांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) जे उत्तम आहेत ते 'द्विपदुत्तम' होत. बुद्धवंश वर्णनामध्ये (अट्टकथेत) निर्धारण लक्षण असणाऱ्या षष्ठी समासाचा निषेध केल्यामुळे अशा प्रकारचा निर्धारण लक्षण षष्ठी समास येथे घेतला जात नाही. पण त्याचा तेथे निषेध का केला आहे? कारण समासामध्ये प्रामुख्याने निर्धारण लक्षणाच्या तिन्ही अंगांची विकलता (कमतरता) नसते म्हणून. जरी तेथे केवळ षष्ठीचाच निषेध केला असला, तरी सप्तमीचे निर्धारण लक्षण विद्यमान असल्यामुळे त्याचाही निषेध केलाच पाहिजे. मुनींचे इंद्र म्हणजेच राजा ते 'मुनींद्र' (मुनिंद) होत. पुण्य, ज्ञान, भाग्य इत्यादींना 'भग' म्हणतात, आणि त्यांच्याशी युक्त असल्यामुळे ते 'भगवान' (भगवा) होत. जे प्राण्यांच्या हिताची याचना करतात, किंवा क्लेशांना संतापवून नष्ट करतात, किंवा प्राण्यांवर ऐश्वर्य (प्रभुत्व) गाजवतात, किंवा त्यांच्या हिताची आकांक्षा करतात ते 'नाथ' (नाथो) होत. बुद्धचक्षू, समंतचक्षू, ज्ञानचक्षू, दिव्यचक्षू इत्यादी पाच चक्षूंनी युक्त असल्यामुळे ते 'चक्षुमान' (चक्खुमा) होत. शरीरातून नेहमी व्यामप्रभा (एक हातभर पसरणारा प्रकाश) बाहेर पडत असल्यामुळे ते 'अंगिरस' (अङ्गीरस) होत. सर्व प्रकारे सर्व धर्मांचे मनन (ज्ञान) करत असल्यामुळे ते 'मुनी' (मुनि), किंवा धर्मवाद्यांमध्ये मौन (ज्ञान) धारण करत असल्यामुळे ते 'मुनी' होत.

2. Lokānaṃ, lokesu vā nātho lokanātho. Attano adhikassa kassacipi uttamapuggalassa abhāvato anadhivaro, sabbapariyantagatattabhāvattā vā natthi etassa ito añño adhiko patthetabbo attabhāvoti anadhivaro. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanato gavesanato mahesi, mahanto vā īso vibhūti etassāti mahesi. Hitaṃ vinayati anusāsatīti vināyako, visiṭṭhaṃ vā nibbānaṃ satte netīti vināyako. Sabbadhammadassanasīlatāya [Pg.12] ‘‘samantacakkhū’ti laddhanāmena sabbaññutaññāṇena samannāgatattā samantacakkhu. Sobhanaṃ gataṃ ñāṇamassa, saṃsārā vā suṭṭhu apunarāvattiyā gatavāti sugato, saparasukhasiddhatthaṃ vā sammā gatavāti sugato. Bhūri bahukā paññā yassa, anantattā vā bhūrisamā paññā etassāti bhūripañño, anantāya mahāpathaviyā sadisapaññotyattho. Kilesādipañcavidhaṃ māraṃ jitavāti māraji.

२. लोकांचे किंवा लोकांमध्ये जे रक्षक (नाथ) आहेत, ते 'लोकनाथ' होत. स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ अशा कोणत्याही उत्तम पुद्गलाचा अभाव असल्यामुळे ते 'अनधिवर' (सर्वश्रेष्ठ) आहेत; किंवा सर्व अस्तित्वाच्या (भवांच्या) अंताला पोहोचलेल्या आत्मभावामुळे, या आत्मभावापेक्षा दुसरा कोणताही अधिक श्रेष्ठ किंवा इच्छिण्याजोगा आत्मभाव नाही, म्हणून ते 'अनधिवर' होत. महान अशा शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेणारे (अभ्यास करणारे) असल्यामुळे ते 'महेसी' (महर्षी) होत; किंवा त्यांच्याकडे महान ऐश्वर्य (विभूती) आहे म्हणून ते 'महेसी' होत. हिताचा उपदेश करतात, विनय शिकवतात म्हणून 'विनायक' होत; किंवा प्राण्यांना विशिष्ट अशा निर्वाणाकडे नेतात म्हणून 'विनायक' होत. सर्व धर्मांचे दर्शन घेण्याच्या स्वभावामुळे 'समंतचक्खू' (समंतचक्षु) हे नाव मिळालेल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त असल्यामुळे ते 'समंतचक्खू' होत. ज्यांचे ज्ञान शोभन (सुंदर) आहे, किंवा जे संसारातून पुन्हा न परतण्याच्या मार्गाने चांगल्या प्रकारे गेले आहेत म्हणून 'सुगत' होत; किंवा स्वतःच्या व इतरांच्या सुखाच्या सिद्धीसाठी जे योग्य प्रकारे गेले आहेत म्हणून 'सुगत' होत. ज्यांची प्रज्ञा 'भूरि' म्हणजे विपुल आहे, किंवा ज्यांची प्रज्ञा अनंत अशा पृथ्वीसमान आहे म्हणून ते 'भूरिप्रज्ञ' (भूरिपञ्ञो) होत; अनंत महापृथ्वीसारखी प्रज्ञा असणारे, असा याचा अर्थ आहे. क्लेशादी पाच प्रकारच्या मारांवर ज्यांनी विजय मिळवला आहे म्हणून ते 'मारजि' (मारजित) होत।

3. Narānaṃ sīho seṭṭho, parappavādamaddanasahanato vā naro ca so sīho cāti narasīho, sahatīti sīho, niruttinayena pubbavaṇṇākārassīkāro, sīhasadisattā vā naro ca so sīho cāti narasīho. Yathā hi sīho migarājā catūhi dāṭhāhi sabbasatte hiṃsati abhibhavati, tathā bhagavāpi sīlapaññāpuññiddhisaṅkhātehi catūhi dhammehi sabbaṃ lokaṃ hiṃsati abhibhavatīti opammasaṃsandanaṃ. Sabbapurisānaṃ seṭṭhattā naravaro, narānaṃ vā devamanussānaṃ seṭṭhattā naravaro, ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti ettha viya narasaddena sabbe devamanussā saṅgahitā. Dhammassa rājapavattakattā dhammarājā, dhammato vā sadevakassa lokassa rājā jāto, nādhammatoti dhammarājā, dhammena rājatīti vā dhammarājā, dhammapālako vā rājā dhammarājā. Munīnaṃ seṭṭhattā mahāmuni. Devānaṃ atidevoti devadevo, devānaṃ adhiko vā devo devadevo. Lokānaṃ garu ācariyo lokagaru, lokānaṃ garubhājanattā vā lokagaru. Dhammassa sāmi yathāvuttanayena dhammassāmī. Yathā purimakā sammāsambuddhā [Pg.13] sabbaññubhāvaṃ gatā, tathā ayampi gatoti tathāgato, tathā vā sammā gataṃ ñāṇamassāti tathāgatotyādinā tathāgatasaddassa atthapapañco tattha tattha vuttanayena veditabbo.

३. मनुष्यांमध्ये सिंहासारखे श्रेष्ठ असलेले, किंवा पर-प्रवादांचे (इतरांच्या चुकीच्या मतांचे) मर्दन करण्यास समर्थ असल्यामुळे जे मनुष्यही आहेत आणि सिंहही आहेत, म्हणून 'नरसिंह' होत. 'सहत' (मर्दन करणे) यावरून 'सिंह' शब्द बनतो; निरुक्तीच्या नियमाने पूर्व वर्णाचा 'ई'कार होतो. किंवा सिंहासारखे असल्यामुळे जे मनुष्यही आहेत आणि सिंहही आहेत, म्हणून 'नरसिंह' होत. ज्याप्रमाणे श्वापदांचा राजा सिंह आपल्या चार सुळ्यांनी सर्व प्राण्यांवर मात करतो (त्यांना पराभूत करतो), त्याचप्रमाणे भगवान देखील शील, प्रज्ञा, पुण्य आणि ऋद्धी नावाच्या चार धर्मांनी संपूर्ण लोकावर मात करतात (त्याला पराभूत करतात) - हा उपमेचा मेळ आहे. सर्व पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे 'नरवर' होत; किंवा देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे 'नरवर' होत. "शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य..." या गाथेप्रमाणे येथे 'नर' शब्दाने सर्व देव आणि मनुष्य गृहीत धरले आहेत. धर्माचे राज्य चालवणारे असल्यामुळे 'धर्मराज' होत; किंवा अधर्माने नव्हे तर धर्माने देवांसह संपूर्ण लोकाचे राजे झाले आहेत म्हणून 'धर्मराज' होत; किंवा धर्माने राज्य (शासन) करतात म्हणून 'धर्मराज' होत; किंवा धर्माचे पालन करणारे राजे म्हणून 'धर्मराज' होत. मुनींमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे 'महामुनी' होत. देवांचे अतिदेव (देवांचेही देव) म्हणून 'देवदेव' होत; किंवा देवांपेक्षा श्रेष्ठ देव म्हणून 'देवदेव' होत. लोकांचे गुरू (आचार्य) म्हणून 'लोकगुरू' होत; किंवा लोकांच्या आदराचे स्थान (भाजन) असल्यामुळे 'लोकगुरू' होत. धर्माचे स्वामी असल्यामुळे पूर्वोक्त नियमाने 'धर्मस्वामी' (धम्मसामी) होत. ज्याप्रमाणे पूर्वीचे सम्यक्संबुद्ध सर्वज्ञतेला प्राप्त झाले, त्याचप्रमाणे हे देखील प्राप्त झाले आहेत म्हणून 'तथागत' होत; किंवा ज्यांचे ज्ञान योग्य प्रकारे (तथा) प्रवृत्त झाले आहे म्हणून 'तथागत' होत. अशा प्रकारे 'तथागत' शब्दाचा सविस्तर अर्थ त्या त्या शीलस्कंध अट्ठकथा, मूलपण्णास अट्ठकथा, अंगुत्तर अट्ठकथा, महानिद्देस अट्ठकथा, बुद्धवंस अट्ठकथा इत्यादी ग्रंथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा।

4. Sayameva sammāsambuddho bhavati, anaññabodhitoti sayambhū. Sammā aviparītena sa’mattanāyeva sabbadhamme bujjhati abujjhi bujjhissatīti sammāsambuddho. Seṭṭhapaññāya samannāgatattā varapañño. Satte saṃsāraṇṇavato nibbānapāraṃ netīti nāyako. Jitapañcamārattā jino. Ettha ca samantabhadra, lokaji, chaḷabhiñña, advayavādī, sirīghana, akaniṭṭhaga, dhammacakka, rāgāsani, tisaraṇa, khasama, guṇākara, mahāsukha, vajira, mettābala, asama, jitāri, mahābodhi, dhammadhātu, setaketu, khaji, timutti, dasabhūmissara, pañcañāṇa, bahukkhama, sambuddha, sabbadassī, mahābala, sabbabodha [Pg.14], dhammakāya, saṃgutta, araha, dvādasakkha, vītarāgādīnipi anekāni buddhassa nāmāni. Samantato puññasambhārato ca ñāṇasambhārato ca bhadro seṭṭhoti samantabhadrotyādīni ca nibbacanāni veditabbāni. Vuttañca –

४. स्वतःच सम्यक्संबुद्ध होतात, इतरांकडून उपदेश न मिळता (स्वयंभू) होतात म्हणून 'स्वयंभू' (सयंभू) होत. स्वतःच योग्य प्रकारे आणि अचूकपणे सर्व धर्मांना जाणतात, जाणले आहे आणि जाणतील म्हणून 'सम्यक्संबुद्ध' (सम्मासंबुद्ध) होत. श्रेष्ठ प्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे 'वरप्रज्ञ' (वरपञ्ञो) होत. प्राण्यांना संसाररूपी महासागरातून निर्वाणाच्या पैलतीराला नेतात म्हणून 'नायक' होत. पाचही मारांवर विजय मिळवला असल्यामुळे 'जिन' होत. आणि येथे समंतभद्र, लोकजी, चळभिञ्ञ (षडभिज्ञ), अद्वयवादी, सिरीघन (श्रीघन), अकनिठ्ठग (अकनिष्ठग), धम्मचक्क (धर्मचक्र), रागासनि (रागाशनि), तिसरण (त्रिशरण), खसम (नभःसम), गुणाकर, महासुख, वजिर (वज्र), मेत्ताबल (मैत्रीबल), असम, जितारि, महाबोधी, धम्मधातु (धर्मधातु), सेतकेतु (श्वेतकेतु), खजी, तिमुत्ती, दसभूमिसर (दशभूमीश्वर), पंचञाण (पंचज्ञान), बहुक्खम (बहुक्षम), संबुद्ध, सब्बदस्सी (सर्वदर्शी), महाबल, सब्बबोध (सर्वबोध), धम्मकाय (धर्मकाय), संगुत्त (संगुप्त), अरह (अर्हत), द्वादसक्ख (द्वादशाक्ष), वीतराग इत्यादी बुद्धांची अनेक नावे आहेत. सर्व बाजूंनी पुण्यसंभाराने आणि ज्ञानसंभाराने भद्र म्हणजे श्रेष्ठ आहेत म्हणून 'समंतभद्र' होत. अशा प्रकारे इतरही व्युत्पत्ती समजून घ्याव्यात. आणि म्हटले आहे की -

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti.

“महर्षींच्या (बुद्धांच्या) स्वतःच्या गुणांमुळे त्यांची नावे असंख्य आहेत. त्यांच्या गुणांमुळे हजारो नावांतूनही नावे उद्धृत (सांगितली) जाऊ शकतात.”

Tattha uddheyyanti uddharitabbaṃ. Api nāmasahassatoti anekehi nāmasahassehītyattho. Sabbabuddhanāmakathā.

तेथे 'उद्धेय्यं' म्हणजे उद्धृत करावे (सांगावे). 'अपि नामसहस्सतो' म्हणजे अनेक हजार नावांनी, असा अर्थ आहे. सर्व बुद्धांच्या नावांची कथा समाप्त झाली।

Sakkādisattakaṃ amhākaṃ buddhassa nāmaṃ. Pañcamāre jetuṃ sakkotīti sakko, bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsakaraṇato vā lokamariyādaṃ chindituṃ sakkuṇantīti sakkā, sākiyarājūnaṃ pubbarājāno, tesaṃ vaṃsabhūtattā bhagavā ‘‘sakko’’ti vuccati. Assa ca jātisamanantaraṃ nidhayo ratanāni ca uppannānīti siddhatthoti nāmaṃ kataṃ, sabbesaṃ vā lokānaṃ siddhā atthā etena hetubhūtenāti siddhattho. Suddhaṃ odanaṃ assāti suddhodano, tassa apaccaṃ suddhodani. Gotamavaṃsassa kapilassa munino sissatāya sakyā gotamā, bhagavā pana gotamavaṃse uppannattā gotamassa munino apaccaṃ gotamo.

‘सक्क’ (शाक्य) इत्यादी सात नावांचा समूह आमच्या बुद्धांची नावे आहेत. पाच मारांवर विजय मिळवण्यास समर्थ आहेत म्हणून 'सक्क' (शाक्य/शक्य) होत. किंवा आपल्या बहिणींसोबत एकत्र राहून लोकांची मर्यादा तोडण्यास समर्थ झाले म्हणून 'सक्का' (शाक्य) असे शाक्य राजांच्या पूर्वजांना म्हटले गेले; त्यांच्या वंशात जन्मलेले असल्यामुळे भगवंतांना 'सक्क' (शाक्य) म्हटले जाते. आणि त्यांच्या जन्मानंतर लगेचच अनेक सुवर्णकलश (निधी) आणि रत्ने उत्पन्न झाली, म्हणून त्यांचे नाव 'सिद्धत्थ' (सिद्धार्थ) असे ठेवण्यात आले. किंवा या (राजकुमार) निमित्ताने सर्व लोकांचे हित (अर्थ) सिद्ध झाले म्हणून ते 'सिद्धत्थ' होत. शुद्ध अन्न (ओदन) ज्यांचे आहे ते 'शुद्धोदन' होत; त्यांचे अपत्य (पुत्र) म्हणून 'शुद्धोदनी' होत. गौतम वंशातील कपिल मुनींचे शिष्य असल्यामुळे शाक्य हे 'गोतम' (गौतम) वंशाचे झाले. आणि भगवान गौतम वंशात उत्पन्न झाल्यामुळे कपिल मुनींचे अपत्य म्हणून 'गोतम' (गौतम) होत।

5. Sakyavaṃsāvatiṇṇo sakyamuni yo buddho so sakyasīho, sakyānaṃ vā seṭṭhattā sakyasīho. Sakyakulato [Pg.15] jāto muni sakyamuni. Sūriyadevaputtassa sotāpannattā bhagavā ādiccabandhūti vuccati, ādiccassa bandhu ñātīti nibbacanaṃ katvā. Etthapi māyādevīsuta, mahāsamaṇa, kalisāsanādīni gotamapariyāyāni veditabbāni.

५. शाक्य वंशात अवतीर्ण झालेले जे बुद्ध आहेत ते 'शाक्यमुनी' आणि 'शाक्यसिंह' होत. किंवा शाक्यांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे 'शाक्यसिंह' होत. शाक्य कुळात जन्मलेले मुनी म्हणून 'शाक्यमुनी' होत. सूर्य देवपुत्राला सोतापन्न (श्रोतापन्न) केल्यामुळे भगवंतांना 'आदिच्चबंधू' (आदित्यबंधू) म्हटले जाते; 'सूर्याचे बंधू किंवा नातेवाईक' अशी व्युत्पत्ती करून. येथे देखील मायादेवीसुत (मायादेवीपुत्र), महासमण (महाश्रमण), कलिशासन इत्यादी गौतमाचे पर्यायी शब्द समजून घ्यावेत।

6. Mokkhādīni nibbutipariyantāni chacattālīsa nāmāni nibbānassa nāmāni. Muccanti ettha, etena vā rāgādīhīti mokkho. Nirujjhanti ettha rāgādayoti nirodho, rundhati vā nibbānanti rodho, kileso, so ettha natthīti nirodho. Vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā, nibbāti vā etena rāgaggiādikoti nibbānaṃ. Yathā pakatidīpo nadīsotena vuyhamānānaṃ patiṭṭhā hoti, evamidampi nibbānaṃ saṃsāramahoghena vuyhamānānaṃ patiṭṭhāti dīpo viyāti dīpo, nikkilesānaṃ vā padīpasadisabhāvakaraṇato dīpo viyāti dīpo, ‘‘nibbanti dhīrā yathayaṃ padīpo’’ti hi vuttaṃ, dippati vā ariyānaṃ ñāṇacakkhusseva pakāsatīti dīpo. Taṇhānaṃ khayahetuttā taṇhakkhayo. Rāgādīnaṃ paṭipakkhattā, uttamaṭṭhena vā paraṃ. Tāyati rakkhati apāyāditoti tāṇaṃ. Nilīyanti ettha saṃsārabhayabhīrukāti leṇaṃ. Natthi dīgharassādikaṃ rūpaṃ saṇṭhānametassāti arūpaṃ, appaccayattā vā arūpaṃ. Rāgādīnaṃ santakaraṇattā santaṃ. Rāgakkhayahetubhāvena aviparītattā, catusaccapariyāpannattā [Pg.16] vā saccaṃ. Natthi ālayo taṇhā etthāti anālayaṃ.

६. मोक्ष (मोक्ख) पासून सुरू होऊन निवृत्ती (निब्बुती) पर्यंत संपणारी ही शेचाळीस (४६) नावे निर्वाणाची आहेत. येथे किंवा याच्याद्वारे (प्राणी रागादी क्लेशांपासून) मुक्त होतात, म्हणून याला 'मोक्ष' म्हणतात. येथे रागादी क्लेश निरुद्ध (नष्ट) होतात, म्हणून याला 'निरोध' म्हणतात; किंवा जे निर्वाणाला अडवते ते 'रोध' म्हणजे क्लेश होय, तो (रोध) येथे नाही, म्हणून याला 'निरोध' म्हणतात. 'वान' नावाच्या तृष्णेपासून मुक्त झाल्यामुळे, किंवा याच्याद्वारे रागाग्नी इत्यादी शांत होतात म्हणून याला 'निर्वाण' (निब्बान) म्हणतात. ज्याप्रमाणे सामान्य बेट (द्वीप) नदीच्या प्रवाहाने वाहून जाणाऱ्या प्राण्यांचा आधार असते, त्याचप्रमाणे हे निर्वाण देखील संसाररूपी महापुरात वाहून जाणाऱ्या प्राण्यांचा आधार आहे, म्हणून बेटासारखे असल्यामुळे याला 'द्वीप' (दीप) म्हणतात; किंवा क्लेशरहित व्यक्तींसाठी दिव्यासारखे कार्य करत असल्यामुळे याला 'द्वीप' (दीप - दिवा) म्हणतात, कारण 'ज्याप्रमाणे हा दिवा शांत होतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी लोक शांत (मुक्त) होतात' असे (रतनसुत्तात) म्हटले आहे; किंवा जे आर्यांच्या ज्ञानचक्षूंनाच प्रकाशित करते, म्हणून याला 'द्वीप' (दीप) म्हणतात. तृष्णेच्या क्षयाचे कारण असल्यामुळे याला 'तृष्णाक्षय' (तण्हाक्खय) म्हणतात. रागादी क्लेशांच्या विरोधी असल्यामुळे किंवा श्रेष्ठ अर्थाने याला 'पर' म्हणतात. जे अपाय (दुर्गती) इत्यादींपासून रक्षण करते, म्हणून याला 'त्राण' (ताण) म्हणतात. संसाराच्या भयाला भीणारे साधुजन येथे आश्रय घेतात (लपतात), म्हणून याला 'लयन' (लेण) म्हणतात. याला लांब, आखूड इत्यादी रूप किंवा आकार नाही, म्हणून याला 'अरूप' म्हणतात; किंवा प्रत्यय (कारण) नसलेल्या अवस्थेमुळे याला 'अरूप' म्हणतात. रागादी क्लेशांना शांत करत असल्यामुळे याला 'शांत' (संत) म्हणतात. रागक्षयाचे कारण असल्यामुळे अपरिवर्तनीय (अविपरीत) असण्याने, किंवा चार आर्य सत्यांमध्ये (निरोध सत्य म्हणून) समाविष्ट असल्यामुळे याला 'सत्य' (सच्च) म्हणतात. येथे 'आलय' म्हणजे तृष्णा नाही, म्हणून याला 'अनालय' म्हणतात.

7. Paccayehi na saṅkarīyateti asaṅkhataṃ. Sivaṃ khemabhāvaṃ karotīti sivaṃ, saṃsārabhīrukehi sevitabbattā vā sivaṃ, yadādinā vapaccayo. Natthi ettha mataṃ maraṇaṃ, etasmiṃ vā adhigate puggalassa matanti amataṃ. Passituṃ sudukkaratāya sududdasaṃ. Parehi uttamehi ariyapuggalehi ayitabbaṃ gantabbanti parāyaṇaṃ, parato vā ayitabbaṃ gantabbanti parāyaṇaṃ, saṃsārasabhāvato aññasabhāvavasena bujjhitabbantyattho, paresaṃ vā ariyapuggalānaṃ patiṭṭhānattā parāyaṇaṃ. Yena cattāro maggā odhiso kilese saranti hiṃsanti taṃ dhammaṃ saraṇaṃ, ariyānaṃ vasitagehattā vā saraṇaṃ. Īti upaddavo pavāso ca te yattha na santi, taṃ anītikaṃ, satte saṃsāraṃ netīti ‘‘nītī’’ti laddhanāmāya taṇhāya abhāvato vā anītikaṃ. Āsavānaṃ anārammaṇatāya anāsavaṃ. Niccaṭṭhena dhuvaṃ, dhavati vā maggānamārammaṇabhāvaṃ gacchatīti dhuvaṃ, ‘‘dhu gatitheriyesū’’ti hi kātantadhātu. Daṭṭhabbasabhāvassa natthitāya anidassanaṃ. Paccayehi akatattā akataṃ. Sadā vijjamānattā apalujjanasabhāvaṃ gacchati, tena vā viññāyatīti apalokitaṃ. ‘‘Itaṃ gate ca viññāte’’ti hi nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Lokasabhāvena vā viññāyatīti lokitaṃ, tabbhāvāpagamanato apalokitaṃ. Saṇhaṭṭhena nipuṇaṃ, yena vā cattāro maggā odhiso kilese nissesato punanti sodhenti, taṃ nipuṇaṃ. Na kadācipi yassa anto vināso atthi, taṃ anantaṃ. Kharanti [Pg.17] vinassantīti kharā, saṅkhatā, te yattha na santi, taṃ akkharaṃ, kharasaṅkhātānaṃ vā saṅkhatānaṃ paṭipakkhattā akkharaṃ. Ettha ca asaṅkhatantyādikā gāthā rucirā nāma.

७. प्रत्ययांद्वारे (हेतूंनी) जे संस्कृत (निर्मित) केले जात नाही, म्हणून याला 'असंस्कृत' (असंखत) म्हणतात. जे कल्याण किंवा क्षेमभाव प्रदान करते, म्हणून याला 'शिव' म्हणतात; किंवा संसारभयाने घाबरलेल्या साधुजनांद्वारे सेवन करण्यायोग्य असल्यामुळे याला 'शिव' म्हणतात. 'यदादि' सूत्राने येथे 'व' प्रत्यय लागला आहे. येथे 'मृत' म्हणजे मरण नाही, किंवा हे प्राप्त झाल्यावर पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) मृत्यू होत नाही, म्हणून याला 'अमृत' (अमत) म्हणतात. पाहण्यास अत्यंत कठीण असल्यामुळे याला 'सुदुर्दर्श' (सुदुद्दरस) म्हणतात. श्रेष्ठ अशा आर्य पुद्गलांनी प्राप्त करण्यायोग्य (गमनीय) असल्यामुळे याला 'परायण' म्हणतात; किंवा पलीकडे जाऊन जाणण्यायोग्य असल्यामुळे याला 'परायण' म्हणतात, संसाराच्या स्वभावापेक्षा भिन्न स्वभावाने जाणण्यायोग्य असा याचा अर्थ आहे; किंवा इतर आर्य पुद्गलांचे आश्रयस्थान (गती) असल्यामुळे याला 'परायण' म्हणतात. ज्याच्याद्वारे चार मार्ग आपापल्या मर्यादेत क्लेशांचा नाश (हिंसा) करतात, त्या धर्माला 'शरण' म्हणतात; किंवा आर्यांच्या घरासारखे (निवासस्थान) असल्यामुळे याला 'शरण' म्हणतात. 'ईती' म्हणजे उपद्रव आणि छळ; ते जेथे नसतात, त्याला 'अनीतिक' म्हणतात; किंवा प्राण्यांना संसारात नेणारी म्हणून 'नीती' असे नाव मिळालेल्या तृष्णेचा अभाव असल्यामुळे याला 'अनीतिक' म्हणतात. आसवांचे आलंबन (विषय) नसल्यामुळे याला 'अनास्रव' (अनासवि) म्हणतात. नित्य अर्थाने याला 'ध्रुव' म्हणतात; किंवा जे मार्गांच्या आलंबनभावाला प्राप्त होते म्हणून याला 'ध्रुव' म्हणतात, कारण कातन्त्र व्याकरणातील धातूपाठात 'धु' धातू गती आणि स्थैर्य अर्थात वापरला जातो. दृश्यमान स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे याला 'अनिदर्शन' म्हणतात. प्रत्ययांद्वारे अकृत (न बनवलेले) असल्यामुळे याला 'अकृत' (अकत) म्हणतात. नेहमी विद्यमान असल्यामुळे जे कधीही नष्ट न होणाऱ्या स्वभावाला प्राप्त होते, किंवा ज्याच्याद्वारे ते जाणले जाते, म्हणून याला 'अपलोकित' म्हणतात. कारण नानार्थसंग्रह ग्रंथात 'इत म्हणजे गमन आणि ज्ञान' असे म्हटले आहे. किंवा संसाराच्या स्वभावाने जे नष्ट होणारे म्हणून जाणले जाते ते 'लोकित' होय, त्या विनाशाच्या स्वभावापासून मुक्त असल्यामुळे याला 'अपलोकित' म्हणतात. सूक्ष्म स्वभावामुळे याला 'निपुण' म्हणतात; किंवा ज्याच्याद्वारे चार मार्ग आपापल्या मर्यादेत क्लेशांना पूर्णपणे शुद्ध करतात, त्याला 'निपुण' म्हणतात. ज्याचा कधीही अंत किंवा विनाश होत नाही, त्याला 'अनंत' म्हणतात. जे क्षरण पावतात (नष्ट होतात) ते 'खर' म्हणजे संस्कृत धर्म होत, ते जेथे नसतात, त्याला 'अक्षर' म्हणतात; किंवा 'खर' संज्ञक संस्कृत धर्मांच्या विरोधी असल्यामुळे याला 'अक्षर' म्हणतात. आणि येथे 'असंखत' इत्यादी गाथांना 'रुचिरा' छंद म्हणतात.

8. Sabbadukkhānaṃ khayakāraṇattā dukkhakkhayo. Byābādhatīti byābādho, so eva byābādo, dukkhasaccaṃ, tassa bhāvo byābajjaṃ, dukkhassa pīḷanādyattho, taṃ yattha natthi, taṃ abyābajjaṃ, abyāpajjhantipi pāṭho, tattha byāpajjanti vinassantīti byāpādā, saṅkhatā, tesaṃ bhāvo byāpajjhaṃ, saṅkhatānaṃ vinassanabhāvo, taṃ yattha natthi, taṃ abyāpajjhanti evamattho veditabbo, niruttinayena ca dyassa jjhakāro. Kilesakammavipākavaṭṭānamabhāvato vivaṭṭaṃ. Nibbhayaṭṭhena khemaṃ, khayanti vā etena rāgaggiādayoti khemaṃ. Saṅkhārehi asammissatāya, visaṃyogatāya ca kevalaṃ. Apavajjanti saṅkhārā etasmāti apavaggo. Yasmā rāgo vigato, so virāgo. Padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ. Natthi etasmiṃ adhigate ariyānaṃ cutaṃ cavananti accutaṃ. Ariyehi pajjitabbattā gantabbattā padaṃ.

८. सर्व दुःखांच्या क्षयाचे कारण असल्यामुळे याला 'दुःखक्षय' (दुक्खक्खय) म्हणतात. जे पीडा देते ते 'व्याबाध' (व्यापाद) म्हणजे दुःखसत्य होय; त्याचा भाव म्हणजे 'व्याबज्ज' (दुःखाचे पीडा देणे इत्यादी कार्य), ते जेथे नाही, त्याला 'अव्याबज्ज' (अव्याबाध) म्हणतात. 'अव्यापज्झ' असाही पाठ आहे; तेथे जे नष्ट होतात ते 'व्यापाद' म्हणजे संस्कृत धर्म होत, त्यांचा भाव म्हणजे 'व्यापज्झ' (संस्कृत धर्मांचा विनाशशील स्वभाव), तो जेथे नाही, त्याला 'अव्यापज्झ' म्हणतात, असा अर्थ समजावा; आणि निरुक्तीच्या नियमाने 'द्य' चा 'ज्ज' होतो. क्लेशवर्त, कर्मवर्त आणि विपाकवर्त यांचा अभाव असल्यामुळे याला 'विवर्त' (विवट्ट) म्हणतात. निर्भय स्वभावामुळे याला 'क्षेम' (खेम) म्हणतात; किंवा याच्याद्वारे रागाग्नी इत्यादी शांत होतात, म्हणून याला 'क्षेम' म्हणतात. संस्कारांशी अमिश्रित (अमिश्र) असल्यामुळे आणि असंयुक्त असल्यामुळे याला 'केवल' म्हणतात. याच्यापासून संस्कार दूर होतात (नष्ट होतात), म्हणून याला 'अपवर्ग' (अपवग्ग) म्हणतात. ज्याच्यापासून राग निघून गेला आहे, त्याला 'विराग' म्हणतात. जे प्रधानभावाला (श्रेष्ठत्वाला) प्राप्त झाले आहे, त्याला 'प्रणीत' (पणीत) म्हणतात. हे प्राप्त झाल्यावर आर्यांचे च्युती (पतन/मृत्यू) होत नाही, म्हणून याला 'अच्युत' (अच्चुत) म्हणतात. आर्यांनी प्राप्त करण्यायोग्य (गमनीय) असल्यामुळे याला 'पद' म्हणतात.

9. Cattāro yogā khayanti etenāti yogakkhemo. Pāreti sakkoti saṃsāradukkhasantāpaṃ sametunti pāraṃ, ‘‘saṃsāradukkhasantāpatattassā’laṃ sametave’’ti hi vuttaṃ. Pagatā saṃsāracakkassa arā etasmāti vā pāraṃ. Kilesehi muccanato mutti, nikāyantariyā pana ‘‘sarīrendriyehi attano muttattā muttī’’ti vadanti. Kilesasamanato santi. Visujjhanti sattā etāya rāgādimalehīti visuddhi[Pg.18]. Sabbasaṅkhārā vimuccanato vimutti. Asaṅkhatameva nissattanijjīvaṭṭhena, santilakkhaṇadhāraṇato vā dhātūti asaṅkhatadhātu. Sujjhanti sattā etāya rāgādimalehīti suddhi. Āvuṇoti saṃsārato nikkhantumappadānavasenāti vuti, taṇhā, tato nikkhantattā nibbuti.

९. याच्याद्वारे चार योग नष्ट होतात, म्हणून याला 'योगक्षेम' (योगक्खेम) म्हणतात. जे संसारदुःखाचा संताप शांत करण्यास समर्थ आहे, म्हणून याला 'पार' म्हणतात, कारण 'संसारदुःखाच्या संतापाने तप्त झालेल्याला शांत करण्यास हे समर्थ आहे' असे म्हटले आहे. किंवा याच्यापासून संसारचक्राचे आरे (अडथळे) निघून गेले आहेत, म्हणून याला 'पार' म्हणतात. क्लेशांपासून मुक्त होत असल्यामुळे याला 'मुक्ती' म्हणतात; परंतु इतर संप्रदायांचे (निकायंतरीय) आचार्य 'शरीर आणि इंद्रियांपासून आत्म्याची मुक्ती म्हणजेच मुक्ती' असे म्हणतात. क्लेशांच्या शमनामुळे याला 'शांती' (संति) म्हणतात. याच्याद्वारे प्राणी रागादी मलांपासून (अशुद्धीपासून) विशुद्ध होतात, म्हणून याला 'विशुद्धी' म्हणतात. सर्व संस्कारांपासून मुक्त होत असल्यामुळे याला 'विमुक्ती' म्हणतात. जे सत्त्वरहित आणि निर्जीव असल्यामुळे, किंवा शांत लक्षणाला धारण करत असल्यामुळे 'धातू' म्हटले जाते, ते असंस्कृतच 'असंस्कृतधातू' (असंखतधातू) होय. याच्याद्वारे प्राणी रागादी मलांपासून शुद्ध होतात, म्हणून याला 'शुद्धी' म्हणतात. जे संसारातून बाहेर पडू न देण्याच्या स्वरूपात अडथळा आणते ते 'वृती' (वृति) म्हणजे तृष्णा होय, तिच्यापासून बाहेर पडल्यामुळे याला 'निवृत्ती' (निब्बुती) म्हणतात.

10. Khīṇāsavādicatukkaṃ arahante. Khīṇā āsavā yassa so khīṇāsavo. Tato uttari karaṇīyābhāvato natthi sikkhā etassāti asekkho. Vigato rāgo yasmāti vītarāgo. Saṃsāracakkassa are hatavāti arahā, ‘‘araha’’ntipi pāṭho.

१०. 'क्षीणास्रव' (खीणासव) इत्यादी चार शब्दांचा समूह अर्हंतासाठी वापरला जातो. ज्यांचे आसव क्षीण (नष्ट) झाले आहेत, ते 'क्षीणास्रव' होत. त्या (अर्हत्त्वफला) पलीकडे अधिक काही कर्तव्य उरले नसल्यामुळे ज्यांच्यासाठी कोणतीही शिक्षा (शिकण्यासारखे) उरलेली नाही, ते 'अशैक्ष' (असेक्ख) होत. ज्यांच्यापासून राग निघून गेला आहे, ते 'वीतराग' होत. ज्यांनी संसारचक्राचे आरे नष्ट केले आहेत, ते 'अर्हंत' (अरहा) होत; 'अरहं' असाही पाठ आढळतो.

Devalokādipañcakaṃ saggassa nāmaṃ. Devānaṃ loko bhavanaṃ devaloko. Dibbantyatra divo. Aja gatiyaṃ, anekatthattā ṭhitiyaṃ, ciraṃ ṭhiyate asminti aggo, ṭhānaṃ, sobhano aggo saggo, puññena vā suṭṭhu ajīyateti saggo. Tayo devā dibbantyatreti tidivo. Padhānato hi tīhi hariharabrahmehi byapadeso. Tidasānaṃ devānaṃ ālayo ṭhānanti tidasālayo. Keci pana ‘‘devalokādittayaṃ saggasāmaññassa nāmaṃ, tidivādidvayaṃ tāvatiṃsassā’’ti vadanti, taṃ amarakosādīsu sāmaññasmiṃyeva dvinnampi gahaṇato na sārato paccetabbaṃ. Etthāpi nāka, suraloka, tipiṭṭhapa, avaroha, phalodaya [Pg.19], mandara, serika, sakkabhavana, khaṃ, nabhādīni devalokasāmaññāni idhānāgatānipi gahetabbāni.

देवलोक इत्यादी पाच शब्दांचा समूह (देवलोक, दिव, सग्ग, तिदिव, तिदसालय) हा स्वर्गाचा वाचक आहे. देवांचा लोक किंवा निवासस्थान म्हणजे 'देवलोक'. जेथे देव चमकतात किंवा क्रीडा करतात तो 'दिव'. 'अज' धातू गती अर्थात आहे, परंतु अनेक अर्थ असल्यामुळे तो स्थिती अर्थातही वापरला जातो; जेथे देव दीर्घकाळ राहतात ते स्थान म्हणजे 'अग्ग' (स्थान). उत्कृष्ट स्थान म्हणजे 'सग्ग' (स्वर्ग), किंवा पुण्याच्या योगाने जेथे चांगल्या प्रकारे पोहोचले जाते तो 'सग्ग'. जेथे तीन प्रकारचे देव चमकतात तो 'तिदिव'; मुख्यत्वे हरी, हर आणि ब्रह्मा या तिघांमुळे हा निर्देश होतो. 'तिदस' (देव) यांचे निवासस्थान म्हणजे 'तिदसालय'. काही आचार्य म्हणतात की, 'देवलोक' इत्यादी तीन शब्द सामान्य स्वर्गाचे नाव आहे आणि 'तिदिव' इत्यादी दोन शब्द 'तावतींस' (त्रायस्त्रिंश) स्वर्गाचे नाव आहे; परंतु अमरकोश इत्यादी ग्रंथांमध्ये दोन्ही प्रकारच्या शब्दांचे ग्रहण सामान्य स्वर्गासाठीच केल्यामुळे ते मत पूर्णपणे स्वीकारण्याजोगे नाही. येथे 'नाक', 'सुरलोक', 'तिपिट्ठप' (त्रिपिष्टप), 'अवरोह', 'फलोदय', 'मन्दर', 'सेरिक', 'सक्कभवन' (शक्रभवन), 'ख' (आकाश), 'नभ' इत्यादी देवलोकाचे सामान्य वाचक शब्द जरी येथे आले नसले तरी ते ग्रहण करावेत.

11-12. Tidasādicatuddasakaṃ devatāsāmaññassa nāmaṃ. Jātīsu vuttāsu byattipi vuccatīti byattīnaṃ bahuttā bahuvacananiddeso. Jātisattāvināsasaṅkhātā tisso dasā parimāṇā etesanti tidasā. Ete hi manussādayo viya buddhivipariṇāmakhayehi na yujjanti, pañcavīsativassuddesiyā eva uppajjanti santi vinassanti ca. Maraṇaṃ maro, so yesaṃ natthi, te amarā. Dibbanti pañcakāmaguṇādīhi kīḷantīti devā. Vibujjhanti na supantīti vibudhā, atītānāgatajātiṃ vibujjhantīti vā vibudhā. Sudhābhojanabhuñjanasīlatāya sudhāsino. Samudduṭṭhā surā atthi yesaṃ, te surā, suranti vā kīḷantīti surā, sukhena ramantīti vā surā. Dīghāyukāpi samānā yathāparicchedaṃ sampattakāle maranti sīlenāti marū. Divo devaloko oko āsayo yesaṃ te divokā. Sudhāhārassa pātabbassapi sambhavato amataṃ pivantīti amatapā, amatosadhaṃ vā pivantīti amatapā. Sagge vasanasīlattā saggavāsino. Sadā pañcavīsativassuddesiyattā nirākatā jarā etesanti nijjarā. Na nimisantīti animisā, bhamukā niccalaṃ karontītyattho. Dive vasantīti dibbā. Devā eva devatā, sakatthe devasaddato tāpaccayo, devatā eva devatāni, sakatthe nipaccayo. ‘‘Apume’’ti ettha paṭhamasakatthikavasena itthiliṅgattaṃ, dutiyasakatthikavasena [Pg.20] napuṃsakaliṅgattaṃ veditabbaṃ, dutiyasakatthikavaseneva vā dviliṅgattaṃ, tattha itthiliṅgapakkhe yadādinā nikārādeso. Amarakose pana ‘‘devatāni pume vā’’ti vuttaṃ. Tassattho – devatānisaddo vikappena pulliṅge, niccaṃ napuṃsaketi. Ṭīkāyañca ‘‘sakatthikā pakatito liṅgavacanāni ativattantīti punnapuṃsakatta’’nti vuttaṃ. Tattha sakatthikāti dutiyasakatthikaṃ vuttaṃ, pakatitoti paṭhamasakatthikaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘punnapuṃsakatta’’nti, itarathā tāpaccayantassa niccaṃ itthiliṅgatāya itthiliṅgattameva vadeyya. Supabbā, sumanā, tidivesā, āditeyyā, divisadā, lekhā, aditinandanā, ādiccā, ribhavo asoppā, amaccā, amatāsanā, aggimukhā, havibhojanā, girabbāṇā, dānavārayo, bindārakā, pūjiyā, cirāyukā, saggino, nabhosadāiccādīnipi devatānaṃ sāmaññanāmāneva.

११-१२. 'तिदस' इत्यादी चौदा शब्द देवतांचे सामान्य नाव आहे. जातीचा उल्लेख केला असता व्यक्तीचाही बोध होतो, म्हणून व्यक्तींच्या बहुत्वामुळे बहुवचनी निर्देश केला आहे. ज्यांच्या उत्पत्ती, अस्तित्व आणि विनाश या तीन अवस्था (दशा) मोजल्या जातात ते 'तिदस' (देव). कारण हे देव मनुष्यांप्रमाणे बुद्धीचा विकास, वृद्धत्व किंवा क्षय यांनी युक्त नसतात. ते पंचवीस वर्षांच्या वयाचेच उत्पन्न होतात, राहतात आणि नष्ट होतात. मरण म्हणजे 'मर'; ज्यांना मरण नाही ते 'अमर'. जे पाच कामगुणांनी क्रीडा करतात ते 'देव'. जे जागे राहतात, झोपत नाहीत ते 'विबुध'; किंवा जे भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील जन्मांना जाणतात ते 'विबुध'. 'सुधा' (अमृत) भोजन करण्याची सवय असल्यामुळे ते 'सुधासीन'. ज्यांच्याकडे शत्रूंचे दमन करणारे शौर्य (सुरा) आहे ते 'सुर'; किंवा जे क्रीडा करतात ते 'सुर'; किंवा जे सुखाने रमतात ते 'सुर'. दीर्घायुषी असूनही, आपापल्या आयुष्याच्या मर्यादेचा काळ संपल्यावर जे नियमाने च्युत होतात (मरतात) ते 'मरु'. 'दिव' म्हणजे देवलोक हेच ज्यांचे निवासस्थान (ओक) आहे ते 'दिवौकस'. पिण्यायोग्य अशा सुधा-आहाराचा संभव असल्यामुळे जे अमृत पितात ते 'अमृतप'; किंवा जे अमृतमय औषध पितात ते 'अमृतप'. स्वर्गात राहण्याच्या स्वभावामुळे ते 'स्वर्गवासी'. नेहमी पंचवीस वर्षांच्या वयाचे असल्यामुळे ज्यांच्यापासून जरा (वृद्धत्व) दूर झाली आहे ते 'निर्जर'. जे डोळे मिचकावत नाहीत (पापण्या स्थिर ठेवतात) ते 'अनिमिष'. स्वर्गात राहतात म्हणून 'दिव्य'. देव हेच 'देवता'; स्वार्थे 'देव' शब्दाला 'ता' प्रत्यय लागून 'देवता' शब्द बनतो. 'देवता' हेच 'देवतानि' (नपुंसकलिंगात); स्वार्थे 'नि' प्रत्यय लागतो. 'अपूमे' (पुल्लिंग सोडून) यामध्ये पहिल्या स्वार्थी प्रत्ययानुसार स्त्रीलिंगत्व आणि दुसऱ्या स्वार्थी प्रत्ययानुसार नपुंसकलिंगत्व जाणावे. किंवा दुसऱ्या स्वार्थी प्रत्ययानुसार दोन्ही लिंगे (स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग) जाणावीत; तेथे स्त्रीलिंग पक्षात 'यदादि' सूत्राने 'नि' आदेश होतो. अमरकोशात मात्र 'देवतानि शब्द पुल्लिंगातही होतो' असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ - 'देवतानि' शब्द विकल्पाने पुल्लिंगात आणि नित्य नपुंसकलिंगात असतो. आणि टीकेमध्ये म्हटले आहे की, स्वार्थी प्रत्यय लागल्यामुळे मूळ शब्दापेक्षा लिंग आणि वचन बदलतात, म्हणून पुल्लिंग व नपुंसकलिंगत्व येते. तेथे 'स्वार्थिक' या शब्दाने दुसरा स्वार्थी प्रत्यय आणि 'प्रकृती' या शब्दाने पहिला स्वार्थी प्रत्यय अभिप्रेत आहे. म्हणून 'पुंनपुंसकलिंगत्व' असे म्हटले आहे; अन्यथा 'ता' प्रत्ययाने संपणाऱ्या शब्दाचे नित्य स्त्रीलिंगत्व असल्यामुळे केवळ स्त्रीलिंगच सांगितले असते. सुपब्बा, सुमना, तिदिवेसा, आदितेय्या, दिविसदा, लेखा, अदितिनंदना, आदिच्चा, रिभवो, असोप्पा, अमच्चा, अमतासना, अग्गिमुखा, हविभोजना, गिरब्बाणा, दानवारयो, बिन्دارका, पूजिया, चिरायुका, सग्गिनो, नभोसदा इत्यादी शब्द देखील देवतांचे सामान्य वाचक शब्दच आहेत.

13. Siddhādayo ime devayoniyo devappabhavā devavaṃsā etesamuppattiyaṃ devānameva ādikāraṇattā. Aṇimādiguṇopetattā sijjhanti etassa yathicchitā atthāti siddho. Yassa bhāsāya brūhati kathā, so bhūto[Pg.21], pisācappabhedo adhomukhādi. Vacanattho pana bhavanti brūhanti kathā etasmāti bhūtoti. Gandhaṃ abbati paribhuñjatīti gandhabbo, devagāyanā ‘‘hāhā hūhū’’ pabhutayo. Nidhayo guyhatīti guyhako, saññāyaṃ ko, maṇibhadrādiko kuverānucaro. Yakkha pūjāyaṃ, yakkhīyate pūjīyateti yakkho, kuverādiko. Rakkhanti attānaṃ etasmāti rakkhaso, vibhīsaṇādi. Kumbhappamāṇaṇḍatāya kumbhaṇḍo. Pisitaṃ maṃsaṃ asati bhakkhatīti pisāco, sakuni sakuntiādiko kuverānucaro, yadādinā pisitassa pibhāvo, asassa ca sācādesabhāvo. Ādisaddena vijjādhara, apasara, kinnare ca saṅgaṇhāti. Vijjaṃ guḷikāñjanamantādikaṃ dharatīti vijjādharo. Apasārayanti khalayantīti apasarā, ubbasyādikā suravesiyo, apasarasaddassa jātiyaṃ sayaṃ bahuttaṃ, byattiyantu tadavayavaṃ vā sayaṃ, tathā ca bahuttaṃva. Vanādisaddo kadāci jātiyaṃ payujjate, kadāci byattiyaṃ. Tatra yadā jātiyaṃ, tadā byattigataṃ saṅkhyamādāya pavattati. Yadā byattiyaṃ payujjate, tadā taṃbyattāvayavānaṃ pāṇipādādīnaṃ bahuttasaṅkhyamādāya pavattati. Vanasaddo tu jātigatekasaṅkhyāvisiṭṭhadabbābhidhānato dhavādibyattigatajātyābhidhānato vā ekavacananti apasarasaddo vāmanādimatena itthiyaṃ bahuvacane ca, tadaññesaṃ pana matena pumitthiyaṃ vacanadvaye ca daṭṭhabbo. Assamukhanarasarīrattā kucchito naro, kiñci vā naro, narasadisattā vā kinnaro. Etā devayoniyo. Gaṇadevatā pana –

१३. सिद्ध इत्यादी हे देवयोनी (देवांचे प्रकार किंवा वंश) आहेत; कारण त्यांच्या उत्पत्तीमध्ये देवांचेच आदिकारण असते. अणिमा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे ज्याचे इच्छित कार्य सिद्ध होते तो 'सिद्ध'. ज्याच्या भाषेत संभाषण वाढते तो 'भूत'; हा पिशाचाचा एक प्रकार आहे (अधोमुख इत्यादी). शब्दाचा अर्थ असा की, ज्याच्यापासून कथा (गोष्टी) उत्पन्न होतात किंवा वाढतात तो 'भूत'. जो सुगंधी द्रव्यांचे सेवन करतो किंवा गंधाचा (नाट्यशास्त्राचा) अभ्यास करतो तो 'गंधर्व'; हे देवांचे गायक असून यात 'हाहा', 'हूहू' इत्यादींचा समावेश होतो. जो संपत्ती (निधी) गुप्त ठेवतो तो 'गुह्यक'; संज्ञा अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो; हा मणिभद्र इत्यादी कुबेराचा सेवक आहे. 'यक्ख' धातू पूजेच्या अर्थात आहे; ज्याची पूजा केली जाते तो 'यक्ष'; कुबेर इत्यादी. ज्याच्यापासून लोक स्वतःचे रक्षण करतात तो 'राक्षस'; विभीषण इत्यादी. ज्यांचे अंडकोष कुंभाच्या (घड्याच्या) आकाराचे असतात ते 'कुंभांड'. जो कच्चे मांस (पिसित) खातो तो 'पिशाच'; शकुनी, शकुंती इत्यादी कुबेराचे सेवक; 'यदादि' सूत्राने 'पिसित' शब्दाचा 'पि' भाव आणि 'अस्' धातूचा 'साच' आदेश होतो. 'आदि' शब्दाने विद्याधर, अप्सरा आणि किन्नर यांचा संग्रह होतो. जो गुटिका (औषधी गोळी), अंजन, मंत्र इत्यादी विद्या धारण करतो तो 'विद्याधर'. ज्या समूह करून क्रीडा करतात त्या 'अप्सरा'; उर्वशी इत्यादी देवांच्या वारांगना; 'अपसर' शब्दाचे जातीमध्ये स्वतःच बहुत्व असते, तर व्यक्तीमध्ये तिच्या अवयवांचे किंवा स्वतःचे बहुत्व असते. 'वन' इत्यादी शब्द कधी जातीमध्ये तर कधी व्यक्तीमध्ये वापरले जातात. तेथे जेव्हा जातीमध्ये वापरले जातात, तेव्हा व्यक्तीमधील संख्येचा आधार घेऊन प्रवृत्त होतात. जेव्हा व्यक्तीमध्ये वापरले जातात, तेव्हा त्या व्यक्तीच्या अवयवांच्या (हात, पाय इत्यादींच्या) बहुत्व संख्येचा आधार घेऊन प्रवृत्त होतात. परंतु 'वन' शब्द हा जातीमधील एकवचनी संख्येने विशिष्ट द्रव्याचा वाचक असल्यामुळे किंवा धव इत्यादी व्यक्तींमधील जातीचा वाचक असल्यामुळे एकवचनात असतो. म्हणून 'अपसर' शब्द वामन इत्यादी आचार्यांच्या मते स्त्रीलिंगात आणि बहुवचनातच पाहावा. इतरांच्या मते तो पुल्लिंग व स्त्रीलिंग या दोन्ही लिंगांत आणि दोन्ही वचनांत (एकवचन व बहुवचन) पाहावा. घोड्यासारखे तोंड आणि मनुष्यासारखे शरीर असल्यामुळे जो निंद्य मनुष्य किंवा काहीसा मनुष्य किंवा मनुष्यासारखा दिसणारा आहे तो 'किन्नर'. या देवयोनी आहेत. आता गणदेवतांचे वर्णन केले जाते -

‘‘Ādiccā visu vasavo, tusitā’bhassarā’nilā;

Mahārājikā sādhyā ca, ruddā ca gaṇadevatā’’ti.

"आदित्य, विश्वेदेव, वसू, तुषित, आभास्वर, अनिल (वायू), महाराजिका, साध्य आणि रुद्र या गणदेवता आहेत."

Amarakose [Pg.22] kathitā.

असे अमरकोशात सांगितले आहे.

Tatrādiccā dvādasakā, visudevā dasa ṭhitā;

Vasavo aṭṭhasaṅkhyātā, chattiṃsa tusitā matā.

"त्यामध्ये आदित्य बारा आहेत, विश्वेदेव दहा मानले आहेत, वसूंची संख्या आठ सांगितली आहे आणि तुषित छत्तीस मानले आहेत."

Ābhassarā catusaṭṭhi, vātā paṇṇāsekūnakā;

Mahārājikanāmāyo, dvisataṃ vīsatādhikā.

"आभास्वर चौसष्ट आहेत, अनिल (वायू) एकოणपन्नास मानले आहेत आणि महाराजिका नावाचे देव दोनशे वीस आहेत."

Sādhyā dvādasa vikhyātā, ruddā cekādasa ṭhitā;

Samayantarato etā, viññeyyā gaṇadevatā.

"साध्य हे बारा प्रसिद्ध आहेत आणि रुद्र अकरा मानले आहेत. इतर मतांनुसार (सिद्धांतांनुसार) या गणदेवता जाणाव्यात."

14. Pubbadevādicatukkaṃ asure. Pubbaṃ devā pubbadevā, dutiyāsamāso, pubbe vā devā pubbadevā, pubbe hyete devapure ṭhitā, anantaraṃ sakkādīhi tato cālitā. Surānaṃ ripū sattavo suraripū. Surānaṃ paṭipakkhabhāvato asurā, devā viya na suranti na kīḷantīti vā asurā, samudduṭṭhā vā surā devehi abhyupagatā, nāsurehīti natthi surā etesanti asurāti nikāyantariyā. Danunāmāya mātuyā apaccaṃ dānavā. Danu nāma terasasu rakkhasaduhitīsu ekissā duhitu nāmaṃ. Ete pubbadevādayo sadā pume pulliṅge vattanti. Deccā, deteyyā, danujā, indārī, suradisā, sukkasissā, ditisutā, pubbajāiccādīnipi asurassa sāmaññanāmāni.

१४. पुब्बदेव (पूर्वदेव) इत्यादी चार शब्दांचा समूह 'असुर' या अर्थात वापरला जातो. जे पूर्वी देव होते ते 'पुब्बदेव' (द्वितीया किंवा कर्मधारय समास); किंवा जे पूर्वी देवपुरात (स्वर्गात) राहत होते आणि नंतर शक्रादींनी (इंद्राने) त्यांना तेथून घालवून दिले, ते 'पुब्बदेव'. देवांचे शत्रू ते 'सुररिपू'. देवांचे विरोधी (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे त्यांना 'असुर' म्हणतात; किंवा जे देवांप्रमाणे क्रीडा करत नाहीत (रममाण होत नाहीत) म्हणून 'असुर'; किंवा समुद्रात राहणारे देव (नवीन देव) ज्यांच्यावर विजय मिळवू शकले, परंतु जुन्या देवांवर (असुरांवर) विजय मिळवू शकले नाहीत, म्हणून ज्यांच्यात शौर्य (सुरा/मद्य किंवा शौर्य) नाही, ते 'असुर' असे इतर संप्रदाय (निकायंतरीय) म्हणतात. 'दनु' नावाच्या मातेची अपत्ये ती 'दानव'. दनु हे तेरा राक्षसकन्यांपैकी एका कन्येचे नाव आहे. हे 'पुब्बदेव' इत्यादी शब्द नेहमी पुल्लिंगात वापरले जातात. देच्च, देतेय्य, दनुज, इंदारी, सुरदिस, सुक्कसिस्स, दितिसुत, पुब्बज इत्यादी देखील असुरांची सामान्य नावे आहेत.

Tabbisesā asurappabhedā. Surehi saddhiṃ saṅgāmatthaṃ attano balakāyānaṃ pahāraṃ āyudhaṃ dadātīti pahārado, so eva pahārādo. Saṃ pasattho varo jāmātā yassa [Pg.23] so sambaro, tassa hi sakko jāmātā, puññāharīsu vā indriyāni saṃvuṇotīti sambaro. Balametassatthīti balī, atisayabalakāyattā vā balī, so eva bali, ‘‘baliādayo’’ti iminā samāsepi sandhi natthīti dīpeti. Ādinā macchasakuṇādikepi kuñcādikepi asurabhede saṅgaṇhāti.

त्यांचे विशेष भेद (असुरांचे प्रकार) खालीलप्रमाणे आहेत: देवांबरोबर युद्धासाठी आपल्या सैन्याला प्रहार करणारे शस्त्र देतो तो 'पहारद' (प्रह्लाद) किंवा 'पहारॉड'. ज्याचा जावई अत्यंत प्रशंसनीय व श्रेष्ठ आहे तो 'संबर' (शंबर); कारण शक्र (इंद्र) हा त्याचा जावई आहे. किंवा जो पुण्य कर्म करणाऱ्यांच्या इंद्रियांना रोखतो (संवरण करतो) तो 'संबर'. ज्याच्याकडे बल आहे तो 'बली' किंवा अत्यंत बलशाली सैन्य असल्यामुळे 'बली' किंवा 'बलि'. 'बलिआदयो' या पाठाने समासातही संधी होत नाही हे दर्शवले आहे. 'आदि' शब्दाने मच्छसकुण (मत्स्यशकुन) आणि कुंच इत्यादी असुरभेदांचे ग्रहण होते.

15. Pitāmahādyaṭṭhakaṃ brahmani. Pitūnaṃ pajāpatīnaṃ lokapitūnampi pitā pitāmaho, āmahapaccayo. Sabbalokānaṃ pituṭṭhāniyattā pitā, sabbalokaṃ vā pāti rakkhatīti pitā, ritupaccayo. Mahantasarīratāya brahmā, braha vuḍḍhiyaṃ mapaccayo. Lokānaṃ īso indo lokeso. Kamalasambhavattā kamalaṃ, padmaṃ. Taṃ āsanamuppattiṭṭhānamassa kamalāsano. Hiraññaṃ suvaṇṇamayaṃ aṇḍaṃ hiraññaṃ, tassa gabbho bhūṇo hiraññagabbho. Jhānādiguṇehi surānaṃ jeṭṭhattā surajeṭṭho. Pajānaṃ sattānaṃ pati sāmibhūto pajāpati, pajaṃ pāletīti vā pajāpati. Attabhū, parameṭṭhi, sayambhū, caturānano, dhātā, kamalayoni, duhiṇo, viriñci, sajitā, vedhā, vidhātā, vidhi, haṃsaratho, viriñco, papitāmaho iccādayopi brahmanāmāni.

१५. 'पितामह' इत्यादी आठ शब्दांचा समूह 'ब्रह्मा' या अर्थात वापरला जातो. पित्यांचे (प्रजापतींचे) आणि लोकपित्यांचेही पिता असल्यामुळे 'पितामह' (आमह प्रत्यय). सर्व लोकांच्या पित्याच्या स्थानी असल्यामुळे 'पिता', किंवा सर्व लोकांचे रक्षण करतो म्हणून 'पिता' (रितु प्रत्यय). विशाल शरीर असल्यामुळे 'ब्रह्मा' (ब्रह म्हणजे वृद्धी/मोठे होणे, म प्रत्यय). लोकांचा ईश्वर किंवा स्वामी तो 'लोकेश'. कमळातून उत्पन्न झाल्यामुळे 'कमल' (पद्म). ते कमळ ज्याचे आसन किंवा उत्पत्तीचे स्थान आहे तो 'कमलासन'. सुवर्णमय अंड्यामध्ये ज्याचा गर्भ (भ्रूण) राहिला तो 'हिरण्यगर्भ'. ध्यानादी गुणांमुळे देवांमध्ये ज्येष्ठ (श्रेष्ठ) असल्यामुळे 'सुरज्येष्ठ'. प्रजांचा (प्राण्यांचा) पती किंवा स्वामी तो 'प्रजापती', किंवा प्रजेचे पालन करतो म्हणून 'प्रजापती'. अत्तभू (आत्मभू), परमेठ्ठी (परमेष्ठी), सयंभू (स्वयंभू), चतुरानन, धाता, कमलयोनी, दुहिण, विरिंची, सजिता, वेधा, विधाता, विधी, हंसरथ, विरिंचो, प्रपितामह इत्यादी देखील ब्रह्माची नावे आहेत.

16-17. Vāsudevādipañcakaṃ [Pg.24] kaṇhe. Vasudevassa apaccaṃ vāsudevo. Maccānaṃ jīvitaṃ harati sīlenāti hari. Kaṇhaguṇayogato kaṇho. Kesiṃ nāma asuraṃ hatavāti kesavo, īkārassa akāro, hanassa ca vo. Vuttañca –

१६-१७. 'वासुदेव' इत्यादी पाच शब्दांचा समूह 'कण्ह' (कृष्ण/विष्णू) या अर्थात वापरला जातो. वसुदेवाचा पुत्र तो 'वासुदेव'. प्राण्यांचे जीवन हरण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'हरी'. कृष्ण (काळ्या) गुणाशी युक्त असल्यामुळे 'कण्ह' (कृष्ण). 'केशी' नावाच्या असुराचा वध केला म्हणून 'केशव' (येथे 'ई' काराचा 'अ' कार आणि 'हन्' धातूचा 'व' होतो). आणि म्हटले आहे की -

‘‘Yasmā tayā hato kesī,Tasmā me sāsanaṃ suṇa;

Kesavo nāma nāmena,Seyyo loke bhavissasī’’ti.

"ज्या अर्थी तू केशी असुराचा वध केला आहेस, त्या अर्थी माझे वचन ऐक; तू जगात 'केशव' या नावाने अत्यंत श्रेष्ठ (कल्याणकारी) होशील."

Cakkaṃ pāṇimhi assa cakkapāṇi. Visaṇu, nārāyano, vekuṇṭho, dāmodaro, mādhavo, sambhū, deccāri, puṇḍarīkakkho, govindo, garuḷaddhajo, pītambaro, accuto, maṅgalo, siṅgī, janāddano, upendo, indāvarajo, catubhujo, padmanābho, madhuripu, tivikkamo, devakīnandano, sorī, sirīpati, purisottamo, vanamālī, balidhaṃsī, kaṃsārāti, adhokkhajo, sabbambharo, keṭabhaji, vidhu, sasabindu, sirīkaro, sirīvarāho, ajito, parapuriso, sirīgabbho, chabindu, ananto, narakaji, kesaro, jātikīlo, narasīho, purāṇapuriso, nalinesayo, vāsu, narāyano, punabbasu, sabbarūpo, dharaṇīdharo, vāmano, ekasiṅgo, somagabbho, ādidevo, ādivarāho, suvaṇṇabindu, sadāyogī, sanātano, rāhumuddhabhido[Pg.25], kāḷanemi, paṇḍavo, vaḍḍhamāno, satānando, pajānātho, suyāmunoiccādīni visaṇunāmāni. Assa pana pitu nāmāni vasudevo, ānakadundubhi iccādīni. Rathavāho panassa dāruko nāma. Mantī pana pavanabyādhi nāma.

ज्याच्या हातात चक्र आहे तो 'चक्रपाणी'. विसणू (विष्णू), नारायण, वैकुंठ, दामोदर, माधव, संभू, देच्चारी (दैत्यारी), पुंडरीकाक्ष, गोविंद, गरुडध्वज, पीतांबर, अच्युत, मंगल, शिंगी, जनार्दन, उपेंद्र, इंद्रावरज, chatubhujo (चतुर्भुज), पद्मनाभ, मधुरिपू, त्रिविक्रम, देवकीनंदन, सोरी (शौरी), श्रीपती, पुरुषोत्तम, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसाराती, अधोक्षज, सब्मंभर (सर्वंभर), केटभजी, विधू, शशबिंदू, श्रीकर, श्रीवराह, अजित, परपुरुष, श्रीगर्भ, छबिंदू, अनंत, नरकजी, केसर, जातिकील, नरसिंह, पुराणपुरुष, नलिनेशय, वासू, नारायण, पुनर्वसू, सर्वरूप, धरणीधर, वामन, एकशृंग, सोमगर्भ, आदिदेव, आदिवराह, सुवर्णबिंदू, सदायोगी, सनातन, राहुमुद्धभिद (राहुमूर्धभिद), कालनेमी, पांडव, वर्धमान, सतानंद, प्रजानाथ, सुयामुन इत्यादी विष्णूची नावे आहेत. त्याच्या पित्याची नावे 'वसुदेव', 'आणकदुंदुभी' इत्यादी आहेत. त्याचा सारथी 'दारुक' नावाचा आहे. आणि त्याचा मंत्री 'पवनव्याधी' नावाचा आहे.

Mahissarādichakkaṃ hare. Mahanto issaro vibhūti etassāti mahissaro. Guṇāvatthārahito sampati paramānandarūpattā nibbikāro samati bhavatīti sivo, niruttinayena akārassa ittaṃ, massa vo ca. Evaṃ sabbattha yadādinā vā niruttinayena vā saddasiddhi veditabbāti. Sūlapāṇittā sūlī. Iṭṭhe pabhavatīti issaro, issati abhibhavatīti vā issaro. Pasūnaṃ pamathānaṃ pati pasupati. ‘‘Pasu migādo chagale, pamathepi pasu pume’’ti ruddo. ( ) Visiṭṭhatamoguṇattā sabbaṃ haratīti haro. Vuttoti kriyāpadaṃ. Sambhu, īso, sabbo, īsāno, saṅkaro, candasekharo, bhūteso, khaṇḍaparasu, girīso, maccuñjayo, pinākī, pamathādhipo, uggo, kapaddi, sirīkaṇṭho, kāḷakaṇṭho, kapālabharo, vāmadevo, mahādevo, virūpakkho, tilocano, sabbaññū, nīlalohito, māraharo, bhaggo, tyambako, tipurantako, gaṅgādharo, andhakaripu, byomakeso, bhavo, bhīmo, ruddo, umāpati, bhagālī, kapisañjano, hīro, pañcānano, khakuntalo, gopālako, piṅgakkho, kūṭakaro, candāpīḷo, mahānaṭo, samīro, ho, nandivaḍḍhano, guḷākeso, mihirāṇo, meghavāhano, suppatāpo, u, thāṇu, sipiviṭṭho, kīlo, dhammavāhanoiccādīnipi haranāmāni.

'महिस्सर' (महेश्वर) इत्यादी सहा शब्दांचा समूह 'हर' (शिव) या अर्थात वापरला जातो. ज्याच्याकडे महान ऐश्वर्य (विभूती) आहे तो 'महिस्सर' (महेश्वर). जो गुणांच्या अवस्थांनी रहित असून, परम आनंदस्वरूप असल्यामुळे निर्विकार राहून शांत राहतो तो 'सिव' (शिव). निरुक्तीच्या नियमाने 'अ' काराचा 'इ' कार होतो आणि 'म' चा 'व' होतो. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी 'यदादि' सूत्राने किंवा निरुक्तीच्या नियमाने शब्दांची सिद्धी जाणावी. हातात शूळ (त्रिशूळ) असल्यामुळे 'शूळी'. इच्छित गोष्टींवर प्रभुत्व गाजवतो म्हणून 'इस्सर' (ईश्वर), किंवा जो इतरांना पराभूत करतो म्हणून 'इस्सर'. पशूंचा (प्रमथांचा) पती तो 'पशुपती'. "पशू हा शब्द हिंस्र प्राणी, शेळी, प्रमथ इत्यादींसाठी पुल्लिंगात वापरला जातो" असे रुद्र म्हणतात. विशिष्ट तमोगुणामुळे जो सर्व काही हरण करतो तो 'हर'. 'वृत्त' हे क्रियापद आहे. संभू, ईश, सब्ब (सर्व), ईशान, शंकर, चंद्रशेखर, भूतेश, खंडपरशू, गिरीश, मृत्युंजय, पिनाकी, प्रमथाधिप, उग्र, कपर्दी, श्रीकंठ, कालकंठ, कपालभर, वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, tilocano (त्रिलोचन), सर्वज्ञ, नीललोहित, मारहर, भग, त्र्यंबक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अंधकरिपू, व्योमकेश, भव, भीम, रुद्र, उमापती, bhagālī (भगाली), कपिसंजन, हीर, पंचानन, खकुंतल, gopālako (गोपालक), पिंगाक्ष, कूटकर, चंदापीड, महानाट, समीर, ho (हो), नंदीवर्धन, गुडाकेश, मिहिराण, मेघवाहन, सुप्रताप, u (उ), स्थाणू, शिपिविष्ट, कील, धर्मवाहन इत्यादी देखील हराची (शिवाची) नावे आहेत.

Kumārādittayaṃ [Pg.26] harassa putte. Kumāra kīḷāyaṃ, kumāreti kīḷatīti kumāro, soḷasavassiko, ayañca soḷasavassiko. ‘‘Bālo ca soḷasa bhave’’ti hi vuttaṃ. Khaṇḍati dānavabalanti khando, ṇḍassa ndo. Sattiṃpaharaṇavisesaṃ dharatīti sattidharo, pabhāvussāhamantasaṅkhātaṃ vā sattittayaṃ dharatīti sattidharo. Amarakose pana –

'कुमार' इत्यादी तीन शब्दांचा समूह हराच्या (शिवाच्या) पुत्राच्या (कार्तिकेयाच्या) अर्थात वापरला जातो. 'कुमार' हा शब्द क्रीडा करण्याच्या अर्थात आहे; जो क्रीडा करतो तो 'कुमार'. तो सोळा वर्षांचा तरुण असतो, आणि हा देवपुत्र देखील सोळा वर्षांचाच आहे. कारण "सोळा वर्षांपर्यंतचा मनुष्य बाल (तरुण) असतो" असे म्हटले आहे. जो दानवांच्या सैन्याचा नाश (खंडन) करतो तो 'खंद' (स्कंद). येथे 'ण्ड' चा 'न्द' होतो. जो 'सत्ती' (शक्ती) नावाचे विशेष शस्त्र धारण करतो तो 'सत्तिधर' (शक्तीधर), किंवा जो प्रभाव, उत्साह आणि मंत्र या तीन शक्तींना धारण करतो तो 'सत्तिधर'. अमरकोशात तर -

‘‘Kattikeyyo mahāseno,Sarajāto chaḷānano;

Pabbatīnandano khando,Senānī aggibhū guho.

"कार्तिकेय, महासेन, शरजात, षडानन (सळानन); पर्वती नंदन (पार्वतीपुत्र), स्कंद (खंद), सेनानी, अग्निभू, गुह (गुहो)."

Bāhuleyyo tārakaji,Visākho sikhivāhano;

Chamāturo sattidharo,Kumāro koñcadāraṇo’’ti vuttaṃ.

"बाहुलेय, तारकजित, विशाख, शिखिवाहन; षण्मातुर (छमातुर), शक्तीधर (सत्तिधर), कुमार, क्रौंचदारण (कोञ्चदारण)" असे म्हटले आहे.

18-21. Sakkādīni vīsati sakkassa nāmāni. Asure jetuṃ sakkuṇātīti sakko. Pure, puraṃ vā dadātīti purindado[Pg.27]. Devānaṃ rājā devarājā. Vajiraṃ pāṇimhi assa vajirapāṇi. Sujāya asurakaññāya pati sujampati. Bahūnaṃ devamanussānaṃ cintitatthassa dassanasamatthatāya sahassakkho. Mahataṃ devānaṃ indo rājā mahindo, devehi mahitabbo vā indo rājā mahindo, mahanto ca so indo cāti vā mahindo. Vajiraṃ āvudhaṃ yassa vajirāvudho, ‘‘vajirāyudho’’tipi pāṭho. Vasūni ratanāni santyasseti vāsavo. Dasasatāni nayanāni yassa so dasasatanayano. Dvinnaṃ devalokānaṃ adhipatibhūtattā tidivādhibhū. Surānaṃ nātho suranātho. Vajiraṃ hatthe yassa so vajirahattho. Bhūtānaṃ sattānaṃ pati bhūtapati. Mahitabbattā maghavā. Maha pūjāyaṃ, hassa ghavo. Kosasaṅkhātāni dhanāni santi yassa, so kosiyo, ‘‘kosiyagottatāya kosiyo’’ti ca vadanti. Indati paramissariyena yujjateti indo. Vatraṃ nāma asuraṃ abhibhavatīti vatrabhū. Pāko nāmavatrāsurassa bhātā, tassa sāsanato niggahato pākasāsano. Viḍaṃ byāpakaṃ ojo etassa viḍojo. Sunāsīro, purandaro, lekhāsabho, divapati, surapati, balārāti, sacīpati, jambhabhedī, harihayo, namucisūdano, saṃkandano, meghavāhano, ākhaṇḍalo, kosiko, suragāmaṇī, nākanātho, harī iccādīnipi sakkassa nāmāni.

१८-२१. 'सक्क' (शक्र) इत्यादी वीस ही शक्राची (इंद्राची) नावे आहेत. असुरांवर विजय मिळवण्यास समर्थ असल्यामुळे त्याला 'सक्क' म्हणतात. पूर्वी किंवा नगरामध्ये दान देणारा असल्यामुळे त्याला 'पुरिंदद' म्हणतात. देवांचा राजा असल्यामुळे तो 'देवराजा' होय. ज्याच्या हातात वज्र आहे तो 'वजिरपाणि' (वज्रपाणि) होय. 'सुजाता' नावाच्या असुरकन्येचा पती असल्यामुळे तो 'सुजम्पति' (सुजापती) होय. अनेक देव आणि मनुष्यांच्या मनात असलेल्या गोष्टी पाहण्यास समर्थ असल्यामुळे त्याला 'सहस्सक्ख' (सहस्राक्ष) म्हणतात. महान देवांचा स्वामी किंवा राजा असल्यामुळे तो 'महिंद' (महेंद्र) होय; किंवा देवांद्वारे पूजनीय असलेला राजा तो 'महिंद' होय; अथवा जो महान आहे आणि इंद्रही आहे तो 'महिंद' होय. वज्र हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'वजिरावुध' (वज्रायुध) होय, याला 'वजिरायुध' असाही पाठ आहे. ज्याच्याकडे 'वसू' नावाचे रत्न आहे तो 'वासव' होय. ज्याला दहाशे (हजार) डोळे आहेत तो 'दससतनयन' (सहस्रनयन) होय. दोन देवलोकांचा अधिपती असल्यामुळे तो 'तिदिवाधिभू' होय. सुरांचा (देवांचा) रक्षक किंवा स्वामी असल्यामुळे तो 'सुरनाथ' होय. ज्याच्या हातात वज्र आहे तो 'वजिरहत्थ' (वज्रहस्त) होय. प्राण्यांचा (सजीवांचा) पती (स्वामी) असल्यामुळे तो 'भूतपति' होय. पूजनीय असल्यामुळे त्याला 'मघवा' म्हणतात; 'मह' धातू पूजेच्या अर्थात आहे आणि 'ह' चा 'घवो' होतो. ज्याच्याकडे 'कोस' नावाचे धन आहे तो 'कोसिय' (कौशिक) होय; किंवा 'कोसिय गोत्राचा असल्यामुळे कोसिय' असेही म्हणतात. जो परम ऐश्वर्याने युक्त असतो तो 'इन्द' (इंद्र) होय. 'वत्र' नावाच्या असुराचा पराभव करतो म्हणून तो 'वत्रभू' होय. 'पाक' नावाचा असुर हा वत्रासुराचा भाऊ आहे, त्याचे दमन (शासन) केल्यामुळे त्याला 'पाकशासन' म्हणतात. ज्याच्याकडे व्यापक ओज (तेज) आहे तो 'विळोज' (विडौज) होय. सुनासीर, पुरंदर, लेखासभ, दिवपती, सुरपती, बलाराती, शचीपती, जम्भभेदी, हरिहय, नमुचिसूदन, संकंदन, मेघवाहन, आखंडल, कोसिक, सुरगामणी, नाकानाथ, हरी इत्यादी देखील शक्राचीच नावे आहेत.

Assa sakkassa bhariyā sujātā nāma. Sukhena jātā, sundarā vā jāti yassā sā sujātā. Pulomajā, sacī, indānī iccādīnipi sakkabhariyāya nāmāni.

त्या शक्राची पत्नी 'सुजाता' नावाची आहे. सुखाने जन्मलेली किंवा जिचा जन्म (कुळ) सुंदर आहे ती 'सुजाता' होय. पुलोमजा, शची, इन्दानी (इंद्राणी) इत्यादी देखील शक्राच्या पत्नीचीच नावे आहेत.

Assa sakkassa puraṃ masakkasārādayo tayo bhave. Mo ca sakko ca masakkā, te saranti gacchanti ettha kīḷāvasenāti masakkasārā, mahissarādīnaṃ parisānaṃ, sakkassa ca kīḷānubhavanaṭṭhānantyatthoti [Pg.28] cintāmaṇithutiṭīkāyaṃ vuttaṃ. Saṅgahaṭīkāyaṃ pana ‘‘masakkanti vā vasokanti vā asurapurassa nāmaṃ, idaṃ pana tesaṃ uttamattā masakkasāro, vasokasāroti ca vutta’’nti vuttaṃ. Amarā etissaṃ santi amaravatī, sā eva amarāvatī, rassassa dīghatā.

त्या शक्राचे नगर 'मसक्कसार' इत्यादी तीन नावांनी ओळखले जाते. 'मो' (परिषद/देवगण) आणि 'सक्क' (शक्र) मिळून 'मसक्क' होतात; ते येथे क्रीडेसाठी फिरतात (जातात) म्हणून याला 'मसक्कसार' म्हणतात. याचा अर्थ महान ऐश्वर्यशाली देवगण आणि शक्र यांचे क्रीडा करण्याचे स्थान असा आहे, असे 'चिंतामणी-थुती-टीका' मध्ये म्हटले आहे. परंतु 'संग्रह-टीका' मध्ये असे म्हटले आहे की, "मसक्क किंवा वसोक्क हे असुरांच्या नगराचे नाव आहे; परंतु हे नगर त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे याला 'मसक्कसार' आणि 'वसोक्कसार' असे म्हटले गेले आहे." ज्या नगरात अमरणशील (देव) राहतात ते 'अमरावती' होय; तीच 'अमरावती' होय, येथे र्‍हस्व स्वराचा दीर्घ स्वर झाला आहे.

Assa sakkassa pāsādo vejayanto nāma. Vejayantī paṭākā pasatthā, bhūtā vā assa atthīti vejayanto.

त्या शक्राचा प्रासाद (महाल) 'वैजयंत' नावाचा आहे. ज्याच्यावर 'वैजयंती' नावाची प्रशस्त किंवा प्रसिद्ध ध्वजा (पताका) आहे, तो 'वैजयंत' होय.

Assa sakkassa sabhā sudhammā matā. Sobhano dhammo assāti sudhammā, devamaṇḍapo.

त्या शक्राची सभा 'सुधम्मा' (सुधर्मा) मानली जाते. जिचा धर्म (स्वभाव) शोभिवंत आहे ती 'सुधम्मा' होय, हा देवांचा मंडप आहे.

22. Tassa sakkassa ratho vejayanto nāma. Vejayantīnāmāya paṭākāya yogato vejayanto. Tassa sakkassa sārathi sūto mātalināma. Matalassa apaccaṃ mātali, tassa sakkassa gajo erāvaṇo nāma, irāvaṇo samuddo, tatrajāto erāvaṇo. Tassa sakkassa silāsanaṃ paṇḍukambalo nāma. Paṇḍuvaṇṇakambalasadisattā paṇḍukambalo. Silā pāsāṇo eva āsanaṃ silāsanaṃ.

२२. त्या शक्राचा रथ 'वैजयंत' नावाचा आहे. 'वैजयंती' नावाच्या ध्वजेशी युक्त असल्यामुळे त्याला 'वैजयंत' म्हणतात. त्या शक्राचा सारथी 'मातली' नावाचा आहे. मातलेचा अपत्य (पुत्र) तो 'मातली' होय. त्या शक्राचा हत्ती 'ऐरावण' (ऐरावत) नावाचा आहे; 'इरावण' म्हणजे समुद्र, आणि समुद्रात जन्मलेला तो 'ऐरावण' होय. त्या शक्राचे शिलासन (दगडी आसन) 'पांडुकंबल' नावाचे आहे. पांडुर (पांढऱ्या/फिकट) रंगाच्या घोंगडीसारखे (कंबलासारखे) असल्यामुळे त्याला 'पांडुकंबल' म्हणतात. शिळा (दगड) हेच ज्याचे आसन आहे ते 'शिलासन' होय.

23. Tassa sakkassa puttā suvīra, jayantaiccādayo. Atisayena sūrattā suvīro. Asure jayatīti jayanto. Tassa sakkassa pokkharaṇī nandā nāma bhave. Nandīyatīti nandā. Pokkharaṃ vuccati padumaṃ, salilañca, tehi sattānaṃ [Pg.29] manaṃ attānaṃ nayatīti pokkharaṇī, pokkharena vā sundarena aṇṇena jalena sahitattā pokkharaṇṇī, sā eva pokkharaṇī. Tassa sakkassa vanāni uyyānāni nandanādīni cattāri. Nandayatīti nandanaṃ. Nānādibbarukkhehi missakattā missakaṃ. Nānālatāhi vallīhi cittattā cittalatā, nānāvirāgavaṇṇavicittāya vā latāya samannāgatattā cittalatā, devatānaṃ vā cittāsā ettha atthīti cittā, āsāvatī nāma latā, sā yassa atthi, taṃ cittalatā. Devatānaṃ vā cittaṃ lanti gaṇhantīti cittalā, dibbarukkhā, tesaṃ samūho cittalatā, itthiliṅgena tassa vanassa nāmaṃ, yathā ‘‘khuddasikkhā’’ti. Phārusakāni yattha santi, taṃ phārusakaṃ.

२३. त्या शक्राचे पुत्र 'सुवीर', 'जयंत' इत्यादी आहेत. अत्यंत शूर असल्यामुळे तो 'सुवीर' होय. असुरांवर विजय मिळवतो म्हणून तो 'जयंत' होय. त्या शक्राची पुष्करणी (तलाव) 'नंदा' नावाची आहे. जिच्यामध्ये आनंद मिळतो ती 'नंदा' होय. 'पोक्खर' म्हणजे कमळ आणि पाणी देखील; त्यांच्याद्वारे जी प्राण्यांचे मन स्वतःकडे आकर्षित करते ती 'पोक्खरणी' (पुष्करणी) होय; किंवा सुंदर अशा पाण्याने युक्त असल्यामुळे ती 'पोक्खरण्णी' होय, तीच 'पोक्खरणी' होय. त्या शक्राची 'नंदन' इत्यादी चार वने (उद्याने) आहेत. जे आनंदित करते ते 'नंदन' होय. विविध दिव्य वृक्षांनी मिश्रित असल्यामुळे ते 'मिस्सक' (मिश्रक) होय. विविध वेलींनी युक्त व चित्रविचित्र असल्यामुळे ते 'चित्तलता' (चित्रलता) होय; किंवा विविध मनमोहक रंगांच्या वेलींनी युक्त असल्यामुळे ते 'चित्तलता' होय; अथवा देवांची 'चित्तासा' (मनाची इच्छा) येथे असते म्हणून ती 'चित्ता' होय, 'आसावती' नावाची वेल जिथे असते ते उद्यान 'चित्तलता' होय. किंवा जी देवांचे चित्त हरण करते (घेते) ती 'चित्तला' म्हणजे दिव्य वृक्ष होय, आणि त्यांचा समूह म्हणजे 'चित्तलता' होय; स्त्रीलिंगी रूपात हे त्या वनाचे नाव आहे, जसे 'खुद्दसिक्खा' हे नाव आहे. जिथे 'फारुसक' (पारुषक) वृक्ष असतात ते 'फारुसक' उद्यान होय.

24. Asanyādittayaṃ tassa sakkassa āyudhaṃ. Assate bhujjate lokadhātukamanenāyudhenāti asani, ayaṃ asanisaddo dvīsu pumitthiliṅgesu vattati. Kulimhi sakkassa hatthe seti tiṭṭhatīti kulisaṃ, kuli hattho bhujādaloti hi tikaṇḍaseso. Kuyaṃ vā pathaviyaṃ lisati tanu bhavatīti kulisaṃ. Vaja gatiyaṃ, vajateva na paṭihaññate yassa gamanaṃ kenacīti vajiraṃ, irapaccayo. Vajirasahacaraṇato kulisasaddopi punnapuṃsake. Bhiduraṃ, pavi, satakoṭi, suru, sambo, dambholiiccādīnipi vajirassa nāmāni. Tatra bhiduraṃ punnapuṃsake, paviādayo pume.

२४. 'असनि' (अशनी) इत्यादी तीन नावे त्या शक्राच्या शस्त्राची आहेत. ज्या शस्त्राने लोकधातूचा ग्रास घेतला जातो (नाश केला जातो) ते 'असनि' होय; हा 'असनि' शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग या दोन्ही लिंगांत वापरला जातो. शक्राच्या हातात (कुलीमध्ये) जे राहते ते 'कुलिस' होय; कारण 'कुली' म्हणजे हात, भुज किंवा हस्त असे 'त्रिकांडशेष' कोशात म्हटले आहे. किंवा जे पृथ्वीवर पडल्यावर तिला विदीर्ण (पातळ) करते ते 'कुलिस' होय. 'वज' धातू गतीच्या अर्थात आहे; ज्याची गती कोणाकडूनही रोखली जात नाही ते 'वजिर' (वज्र) होय, येथे 'इर' प्रत्यय लागला आहे. वज्र शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'कुलिस' शब्द देखील नपुंसकलिंगात वापरला जातो. भिदुर, पवि, शतकोटी, सुरु, सम्बो, दम्भोलि इत्यादी देखील वज्राचीच नावे आहेत. त्यापैकी 'भिदुर' हा शब्द नपुंसकलिंगात आणि 'पवि' इत्यादी शब्द पुल्लिंगात आहेत.

Rambhā [Pg.30] ca alambusā ca iccādikā devitthiyo accharāyo nāmāti vuttā. Accharāvisesā hi etā. Accho nimmalavaṇṇo etāsamatthīti accharāyo. ‘‘Apasarā’’tipi etāsameva sāmaññasaññā. Devaputtānaṃ ratiṃ bhāventi vaḍḍhentīti rambhā, raṃ kāmaggiṃ bhanti dīpayanti jālentīti vā rambhā, niggahītāgamo. Kāmarativasena devaputte attani vasāpetuṃ alaṃ samatthāti alambusā, assukāro. Devānaṃ devaputtānaṃ, devībhūtā vā itthiyo devitthiyo.

रंभा आणि अलंबुसा इत्यादी देवस्त्रियांना 'अच्छरा' (अप्सरा) असे म्हटले जाते. कारण या विशिष्ट अप्सरा आहेत. ज्यांच्याकडे निर्मळ (स्वच्छ) वर्ण आहे त्या 'अच्छरा' होत. 'अपसरा' हे देखील त्यांचेच सामान्य नाव आहे. ज्या देवपुत्रांच्या मनात रती (प्रीती) वाढवतात त्या 'रंभा' होत; किंवा ज्या कामरूपी अग्नीला प्रदीप्त करतात त्या 'रंभा' होत, येथे अनुस्वाराचा आगम झाला आहे. कामक्रीडेच्या प्रभावाने देवपुत्रांना स्वतःच्या वशमध्ये ठेवण्यास ज्या पूर्णपणे समर्थ आहेत त्या 'अलंबुसा' होत, येथे 'अ' चा 'उ' कार झाला आहे. देवांच्या किंवा देवपुत्रांच्या स्त्रिया, अथवा देवी बनलेल्या स्त्रिया म्हणजेच 'देवित्थी' (देवस्त्रिया) होत.

‘‘Pañcasikho, hāhā, hūhū’’iccādayo gandhabbā nāma. Pañca sikhā cūḷā yassa so pañcasikho. ‘‘Hā’’ti ananditaṃ dhaniṃ jahatīti hāhā. ‘‘Hū’’ti gītavisesasaddaṃ hūyateti hūhū. Gandhaṃ abbanti bhuñjantīti gandhabbā, gāyanaṃ vā dhammo etesaṃ gandhabbā, mmassa bbo.

'पंचसिख' (पंचशिख), 'हाहा', 'हूहू' इत्यादींना 'गंधब्ब' (गंधर्व) म्हणतात. ज्याच्या डोक्यावर पाच शिखा (शेंड्या) आहेत तो 'पंचसिख' होय. जो 'हा' अशा अप्रिय ध्वनीचा त्याग करतो तो 'हाहा' होय. जो 'हू' असा विशिष्ट गायनाचा ध्वनी उत्पन्न करतो तो 'हूहू' होय. जे सुगंधी द्रव्यांचे सेवन करतात ते 'गंधब्ब' होत; किंवा गायन हाच ज्यांचा स्वभाव (धर्म) आहे ते 'गंधब्ब' होत, येथे 'म्म' चा 'ब्ब' झाला आहे.

25. Vimānādidvayaṃ vimāne. Devānamākāse gamanaṃ yena taṃ vimānaṃ, vigataṃ mānaṃ upamānamassa vimānaṃ. Vihe ākāse gacchatīti byamhaṃ, hakārato pubbe amapaccayo. Ettha ca vimānabyamhasaddā dvepi anitthiyaṃ punnapuṃsake vattanti.

२५. 'विमान' इत्यादी दोन शब्द देवविमानासाठी आहेत. ज्याच्याद्वारे देवांचे आकाशात गमन होते ते 'विमान' होय; ज्याची उपमा (मान) निघून गेली आहे (म्हणजे जे अनुपमेय आहे) ते 'विमान' होय. जे 'विह' म्हणजे आकाशात गमन करते ते 'ब्यम्ह' (व्योम/विमान) होय, येथे 'ह' काराच्या पूर्वी 'अम्' प्रत्यय लागला आहे. आणि येथे 'विमान' आणि 'ब्यम्ह' हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंग सोडून पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वापरले जातात.

Pīyusādittayaṃ amate. Pīyateti pīyusaṃ, ‘‘amatapā’’ti hi vuttaṃ, usapaccayo. ‘‘Peyuso’’tipi nāmamassa. Na mataṃ maraṇamanena amataṃ. Sukhena dhayanti pivanti taṃ iti sudhā. Ettha ca amatasaddo yaññasesapīyusasalilaghatādīsu napuṃsake[Pg.31], dhanvantaridevādīsu pulliṅge, gaḷojhābhayāmalakyādīsu itthiliṅgeti tīsu vattati, taṃsahacaraṇato pīyusasaddopi tīsu liṅgesu. Sudhāsaddo pana amatanuhīlepādīsupi niccamitthiliṅgova.

'पीयूष' इत्यादी तीन नावे देवांच्या अन्नासाठी (अमृतासाठी) आहेत. जे प्यायले जाते (पीयते) म्हणून ते 'पीयूष' (pīyusa) होय. "अमतपा" (अमृत पिणारे) असे म्हटले गेले आहे. यात 'उस' (usa) प्रत्यय लागतो. 'पेयूस' (peyusa) हे देखील याचेच नाव आहे. ज्याच्यामुळे मृत्यू (मरण) येत नाही, ते 'अमृत' (amata) होय. सुखाने (आनंदाने) जे प्राशन करतात किंवा पितात, म्हणून ते 'सुधा' (sudhā) होय. येथे 'अमृत' (amata) हा शब्द यज्ञशेष, अमृत, पाणी, तूप इत्यादी अर्थांमध्ये नपुंसकलिंगी असतो; धन्वंतरी, देव इत्यादी अर्थांमध्ये पुल्लिंगी असतो; आणि गळोळी (एक वनस्पती), हिरडा (अभया), आवळा (आमलकी) इत्यादी अर्थांमध्ये स्त्रीलिंगी असतो; अशा प्रकारे तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. त्याच्या साहचर्यामुळे 'पीयूष' (pīyusa) शब्द देखील तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. परंतु 'सुधा' (sudhā) शब्द अमृत, निवडुंग (स्नुही/नुही), लेप इत्यादी अर्थांमध्ये देखील नेहमी स्त्रीलिंगीच असतो.

Sineruādipañcakaṃ pabbatarāje. Sinā soceyye, sināti soceti deveti sineru, erupaccayo. Mī hiṃsāyaṃ, mināti hiṃsati sabbe pabbate attano uccataraṭṭhenāti meru, rupaccayo. Tidivānaṃ dvinnaṃ devalokānaṃ ādhāro patiṭṭhāti tidivādhāro. Deve nayatīti neru. Sumerūti upasaggena nāmaṃ vaḍḍhitaṃ. Hemaddi, ratanasānu, surālayādīnipi pabbatarājassa nāmāni.

'सिनेरू' (sineru) इत्यादी पाच नावे पर्वतराज (मेरू पर्वता) साठी आहेत. 'सिन' (sina) हा शब्द शोभा किंवा पवित्रता या अर्थात आहे. जो देवांना सुशोभित करतो (किंवा आनंदित करतो), म्हणून तो 'सिनेरू' होय; यात 'एरु' (eru) प्रत्यय लागतो. 'मी' (mī) हा धातू हिंसेच्या (किंवा मागे टाकण्याच्या) अर्थात आहे. आपल्या अत्यंत उंचीमुळे जो इतर सर्व पर्वतांना मागे टाकतो (किंवा नष्ट करतो), म्हणून तो 'मेरू' (meru) होय; यात 'रु' (ru) प्रत्यय लागतो. दोन देवलोकांचा (त्रिदिवांचा) जो आधार किंवा प्रतिष्ठा (आश्रय) आहे, म्हणून तो 'त्रिदिवाधार' (tidivādhāro) होय. जो देवांना घेऊन जातो, म्हणून तो 'नेरू' (neru) होय. 'सुमेरू' (sumeru) या शब्दात 'सु' या उपसर्गाने नावाचा विस्तार (उत्कर्ष) केला आहे. 'हेमद्दि' (हेमाद्रि), 'रतनसानु' (रत्नसानु), 'सुरालय' इत्यादी देखील पर्वतराजाचीच नावे आहेत.

26. Yugandharādīni sinerussa parivārabhūtānaṃ sattannaṃ paribhaṇḍapabbatānaṃ nāmāni. Candasūriyasaṅkhātaṃ yugaṃ dhāreti tadubbedhamaggacārittāti yugandharo. Īsaṃ mahissaraṃ dhāreti tassa nivāsaṭṭhānattāti īsadharo. Karavīrā assamārakā bahavo ettha santīti karavīro, ke vā mayūrā ravanti etthāti karavīro, ‘‘karavīko’’tipi pāṭho, idhāpi pacchimoyevattho, karavīkasakuṇā vā bahavo ettha santīti karavīko. Sudassanā osadhivisesā bahukā ettha santīti sudassano, sukhena passitabbattā vā sudassano[Pg.32], sundaraṃ vā dassanaṃ etthāti sudassano. Pañcannaṃ pabbatacakkānaṃ nemisadisaṃ katvā attānaṃ dhāretīti nemindharo, nemibhāvena vā dhāretabbo upalakkhetabboti nemindharo, nemiṃvā rathaddumaṃ dhāreti yebhuyyenāti nemindharo. Vinatā nāma supaṇṇamātā, tassā nivāsaṭṭhānattā vinatakoti cintāmaṇiṭīkā. Vitthiṇṇā vā natā nadiyo etthāti vinatako. Assakaṇṇā sajjadumā bahavo ettha santīti assakaṇṇo, assakaṇṇasadisakūṭattā vā assakaṇṇo. Kulācalāti ete sineruādayo aṭṭha pabbatā acalasaṅkhātānaṃ pabbatānaṃ kulāni yoniyo pabhavā, ete ca sineruādayo anupubbasamuggatā, sabbabāhiro cettha assakaṇṇo. Nimijātake pana –

२६. 'युगंधर' इत्यादी नावे सिनेरू (मेरू) पर्वताला वेढून असलेल्या सात संरक्षक पर्वतांची (परिभांड पर्वतांची) आहेत. चंद्र आणि सूर्य या जोडीला (युग) त्यांच्या समान उंचीच्या मार्गावर फिरत असल्यामुळे जो धारण करतो, म्हणून तो 'युगंधर' (yugandharo) होय. सामर्थ्यशाली देवांना (ईश/महेश्वर) त्यांचे निवासस्थान असल्यामुळे जो धारण करतो, म्हणून तो 'ईसधर' (īsadharo) होय. येथे अनेक करवीर (कण्हेर/अश्वमारक) वृक्ष आहेत, म्हणून तो 'करवीर' (karavīro) होय. किंवा, येथे मोर (के/मयूर) ओरडतात (रवंती), म्हणून तो 'करवीर' होय. 'करवीक' (karavīko) असाही पाठ आढळतो; येथे देखील हा नंतरचाच अर्थ (पक्षी ओरडणे) अभिप्रेत आहे, किंवा येथे अनेक करवीक पक्षी आहेत म्हणून तो 'करवीक' होय. येथे अनेक सुदर्शन नावाच्या औषधी वनस्पती आहेत, म्हणून तो 'सुदर्शन' (sudassano) होय. किंवा, सुखाने (सहजपणे) पाहण्यायोग्य असल्यामुळे तो 'सुदर्शन' होय. किंवा, येथे सुंदर दृश्य (दर्शन) आहे म्हणून तो 'सुदर्शन' होय. पाच पर्वत-वलयांना चाकाच्या धावेसारखे (नेमीसारखे) करून जो स्वतःला धारण करतो, म्हणून तो 'नेमिंधर' (nemindharo) होय. किंवा, चाकाच्या धावेच्या (नेमीच्या) रूपाने जो ओळखला किंवा धारण केला जातो, म्हणून तो 'नेमिंधर' होय. किंवा, जो प्रामुख्याने नेमी (रथवृक्ष) धारण करतो, म्हणून तो 'नेमिंधर' होय. 'विनता' हे गरुडाच्या (सुपर्ण) मातेचे नाव आहे; तिचे निवासस्थान असल्यामुळे याला 'विनतक' (vinatako) म्हणतात, असे 'चिंतामणी-टीका' सांगते. किंवा, जेथे विस्तीर्ण आणि वाकड्या नद्या (नत नद्या) वाहतात, म्हणून तो 'विनतक' होय. येथे अनेक अश्वकर्ण (साज/साल) वृक्ष आहेत, म्हणून तो 'अश्वकर्ण' (assakaṇṇo) होय. किंवा, घोड्याच्या कानासारखे शिखर असल्यामुळे तो 'अश्वकर्ण' होय. 'कुलाचल' (kulācalā) म्हणजे सिनेरू इत्यादी हे आठ पर्वत, स्थिर अशा सर्व पर्वतांचे कुळ, उत्पत्तीस्थान किंवा उगमस्थान आहेत. हे सिनेरू इत्यादी पर्वत अनुक्रमाने उंच होत गेलेले आहेत. या सर्वांमध्ये 'अश्वकर्ण' हा सर्वात बाहेरील पर्वत आहे. परंतु निमी जातकामध्ये म्हटले आहे की –

‘‘Sudassano karavīko, īsadharo yugandharo;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā’’ti.

"सुदर्शन, करवीक, ईसधर, युगंधर, नेमिंधर, विनतक आणि अश्वकर्ण हे विशाल पर्वत आहेत."

Vatvā sineruṃ parikkhipitvā assakaṇṇo nāma pabbato patiṭṭhito, taṃ parikkhipitvā vinatako nāma pabbatoti evamaññoyevānukkamo kathito. Kiñcāpi kathito, nāmabhedamattakatoyeva panettha bhedo, nātthabhedakatoti daṭṭhabbaṃ.

असे सांगून, सिनेरूला (मेरूला) वेढून 'अश्वकर्ण' नावाचा पर्वत स्थित आहे आणि त्याला वेढून 'विनतक' नावाचा पर्वत स्थित आहे, असा एक वेगळाच क्रम सांगितला आहे. जरी असा क्रम सांगितला असला, तरी हा भेद केवळ नावापुरताच (नामभेद) आहे, अर्थाच्या दृष्टीने यात कोणताही भेद नाही, असे समजले पाहिजे.

27. Ākāsavāhīgaṅgāyaṃ merusiṅgobbhavāyaṃ mandākinyādināmattayaṃ. Mandaṃ akituṃ sīlamassāti mandākinī. Ākāse sandamānā gaṅgā ākāsagaṅgā. Surānaṃ devānaṃ nadī suranadī. Suradīghikātipi etissā nāmaṃ.

२७. मेरूच्या शिखरावरून वाहणाऱ्या आणि आकाशातून मार्ग काढणाऱ्या गंगा नदीसाठी 'मंदाकिनी' इत्यादी तीन नावे आहेत. जिचा हळूहळू किंवा वळणावळणाने वाहण्याचा स्वभाव आहे, म्हणून ती 'मंदाकिनी' (mandākinī) होय. आकाशात वाहणारी गंगा म्हणजे 'आकाशगंगा' (ākāsagaṅgā) होय. देवांची (सुरांची) नदी म्हणून ती 'सुरनदी' (suranadī) होय. 'सुरदीघिका' (suradīghikā) हे देखील तिचेच नाव आहे.

28. Koviḷārādittayaṃ [Pg.33] ‘‘phalaharo’’tikhyāte pāricchattake. Kuṃ pathaviṃ vidārayati mūlenāti koviḷāro, dassa ḷo. Pari samantato chattaṃ viya tiṭṭhatīti pāricchattako. Pārino samuddassa jāto apaccaṃ pārijātako, sakatthe ko. Pāribhaddo, nimbataru, mandāroiccādīnipi pāricchattakassa nāmāni.

२८. 'कोविळार' (koviḷāra) इत्यादी तीन नावे 'फलहर' (फळे देणारा) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या पारिभद्र (पारिजातक/कळंब) वृक्षासाठी आहेत. जो आपल्या मुळांनी पृथ्वीला (कु) भेदतो, म्हणून तो 'कोविळार' होय; यात 'द' चा 'ळ' होतो. जो चहूबाजूंनी छत्रीसारखा (छत्रासारखा) उभा राहतो, म्हणून तो 'पारिच्छत्तक' (pāricchattako) होय. समुद्रातून (पारि) उत्पन्न झालेला म्हणून तो 'पारिजातक' (pārijātako) होय; यात स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागला आहे. 'पारिभद्र' (pāribhaddo), 'निंबतरू' (nimbataru), 'मंदार' (mandāro) इत्यादी देखील पारिच्छत्तकाचीच नावे आहेत.

Kapparukkho ca santāno ca ādinā mandāro pārijātako ca haricandanañca ete pañca devaddumā devataravo devabhūmīsveva sambhavato. Kappo saṅkappito attho, tassa rukkho jaññajanakabhāvena sambandho, kappaṃ vā ṭhito rukkho kapparukkho. Tananaṃ tāno, bhāve ṇo. Gandhassa sammā tāno asseti santāno, sirīsarukkho. Mandante modante devā anenāti mandāro, ārapaccayo. Harimindaṃ cadayati sukhayatīti haricandanaṃ. Ete pañca devataravo amarakosanayena vuttā, sogatanayena pana satta devataravo. Vuttañca –

कल्पवृक्ष (kapparukkho), संतान (santāno) आणि 'इत्यादी' शब्दाने दर्शविलेले मंदार (mandāro), पारिजातक (pārijātako) व हरिचंदन (haricandanaṃ)—हे पाच वृक्ष केवळ देवलोकातच उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'देवद्रुम' किंवा 'देवतरू' (दिव्य वृक्ष) म्हणतात. 'कल्प' (kappo) म्हणजे संकल्पित अर्थ (इच्छित वस्तू); त्याच्याशी उत्पादक-उत्पाद्य भावाने संबंधित असलेला वृक्ष म्हणजे 'कल्पवृक्ष' होय. किंवा, जो एका कल्पापर्यंत टिकून राहतो तो 'कल्पवृक्ष' होय. 'तनन' म्हणजे विस्तार (तनोतीति तानः), यात भाव अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. ज्याच्या सुवासाचा चांगला विस्तार होतो, म्हणून तो 'संतान' (sirīsarukkho - शिरीष वृक्ष) होय. ज्याच्यामुळे देव आनंदित होतात (मंदंते मोदंते), म्हणून तो 'मंदार' होय; यात 'आर' प्रत्यय लागतो. जो इंद्रदेवाला (हरिमिंद) सुखी किंवा शांत करतो, म्हणून तो 'हरिचंदन' होय. हे पाच देवतरू 'अमरकोश' पद्धतीनुसार सांगितले आहेत; परंतु बौद्ध (सौगत) पद्धतीनुसार सात देवतरू आहेत. आणि असे म्हटले आहे की –

‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pārichattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattama’’nti.

"पाटली (पाडळ), सिंबली (शाल्मली/काटेसावर), जांभूळ (जंबू), देवांचा पारिच्छत्तक, कदंब, कल्पवृक्ष आणि सातवा शिरीष वृक्ष मिळून हे सात देवतरू होतात."

Tattha pāṭalīti citrapāṭalī, sā asuraloke tiṭṭhati. Tathā simbalī garuḷesu, jambū jambudīpe, pāricchattako tāvatiṃse, kadambo aparagoyāne. Kapparukkho uttarakurūsu[Pg.34], sirīso pubbavideheti. Ete satta devānameva patiṭṭhānabhūmīsu sambhavato devataravotveva vuccanti.

त्यापैकी 'पाटली' म्हणजे चित्रपाटली (पाडळ) होय, ती असुरलोकात असते. तसेच, सिंबली (शाल्मली) गरुडलोकात, जांभूळ जंबुद्विपात, पारिच्छत्तक तावतिंस देवलोकात, कदंब अपरगोयानमध्ये, कल्पवृक्ष उत्तरकुरूमध्ये आणि शिरीष पूर्वविदेहामध्ये असतो. हे सातही वृक्ष केवळ देवांच्याच (किंवा विशिष्ट प्राण्यांच्या) आश्रयभूमीवर उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'देवतरू' (दिव्य वृक्ष) असेच म्हटले जाते.

Saggavaṇṇanā samattā.

स्वर्गवर्णन समाप्त झाले.

29. Pubbapacchimauttarā disā yathākkamaṃ pācī patīcī udīcī nāma bhavanti. Paṭhamaṃ pāto ancati ravi yassaṃ sā pācī, nakāralopo. Pacchā divāvasāne ancati ravi yassaṃ sā patīcī. Uddhaṃ ancati ravi yassaṃ sā udīcī, yassaṃ vā sītaviyogaṃ datvā ancati sā udīcī, viyogatthavācako hettha ukāro, dasaddo dānattho. Atha vā pancati pubbabhāvamāpajjateti pācī. Patincati pacchābhāvamāpajjateti patīcī. Udañcati sītaviyogadānattamāpajjateti udīcī. Ettha ca udīcīsahacaraṇato patīcī itthiyaṃ, patīcīsahacaraṇato pācī itthiyaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ taṃtaṃsahacaraṇabhāvena tassa tassa taṃtaṃliṅgattamupaneyyuṃ. Pubbapacchimauttarāti sabbanāmassa vuttamatte pumbhāvo.

२९. पूर्व, पश्चिम आणि उत्तर या दिशांना अनुक्रमे 'पाची' (pācī), 'पतीची' (patīcī) आणि 'उदीची' (udīcī) म्हणतात. ज्या दिशेला सकाळी सूर्य सर्वात आधी जातो (अंचति), ती 'पाची' होय; यात 'न' कारचा लोप होतो. ज्या दिशेला दिवसाच्या शेवटी (संध्याकाळी) सूर्य जातो, ती 'पतीची' होय. ज्या दिशेला सूर्य वरच्या बाजूला जातो, ती 'उदीची' होय; किंवा ज्या दिशेला थंडीचा अभाव (शीतवियोग) देऊन सूर्य जातो, ती 'उदीची' होय; येथे 'उ' कार वियोग दर्शवतो आणि 'द' शब्द देण्याच्या अर्थात आहे. अथवा, जी पूर्वभावाला प्राप्त होते (पञ्चति), ती 'पाची' होय. जी पश्चाद्भावाला (मागील भागाला) प्राप्त होते (प्रतीचते), ती 'पतीची' होय. जी थंडीच्या अभावाला प्राप्त करून देते (उदञ्चति), ती 'उदीची' होय. येथे 'उदीची' च्या साहचर्यामुळे 'पतीची' हा शब्द स्त्रीलिंगात वापरला जातो, आणि 'पतीची' च्या साहचर्यामुळे 'पाची' हा शब्द स्त्रीलिंगात वापरला जातो, असे समजले पाहिजे. अशा प्रकारे, त्या त्या शब्दांच्या साहचर्याने त्या त्या शब्दांचे लिंग निश्चित केले पाहिजे. 'पुब्ब' (पूर्व), 'पच्छिम' (पश्चिम) आणि 'उत्तर' (उत्तर) या सर्वनामांचा केवळ दिशा दर्शवण्याच्या अर्थात पुल्लिंगी प्रयोग होतो.

Dakkhiṇādidvayaṃ dakkhiṇadisāyaṃ. Majjhe apāyaṃ añcati yassaṃ ravi, sā apācī. Majjhatthoyaṃ apasaddo, yathā ‘‘apadisa’’nti, ‘‘avācī’’tipi pāṭho, avapubbo añca adhomukhībhāve. Avañcati adhomukhī bhavati yassaṃ ravi, sā avācī. Uṇhādike vā tabbiyoge karonto yassaṃ ravi añcati, sā avācī. Vidisādidvayaṃ disāmajjhe. Disāhi viniggatā vidisā. Disānamanurūpā, anuvattakā vā disā anudisā. Apadisantipi vidisāya nāmaṃ.

'दक्खिणा' (दक्षिण) इत्यादी दोन शब्द दक्षिण दिशेसाठी आहेत. ज्याने मध्यभागापासून दूर गमन केले आहे, ती 'अपाची' (दक्षिण दिशा) होय. येथे 'अप' हा शब्द मध्य या अर्थी आहे, जसे 'अपदिस' (उपदिशा) या शब्दात. 'अवाची' असाही पाठ आहे; येथे 'अव' उपसर्गपूर्वक 'अञ्च्' धातू खाली तोंड करणे (अधोमुख होणे) या अर्थी आहे. ज्या दिशेला सूर्य खाली झुकतो (अधोमुख होतो), ती 'अवाची' होय. किंवा ज्या दिशेला सूर्य उष्णता इत्यादी किंवा त्यांचा वियोग करत जातो, ती 'अवाची' होय. 'विदिशा' इत्यादी दोन शब्द मुख्य दिशांच्या मध्यभागासाठी (उपदिशांसाठी) आहेत. मुख्य दिशांमधून बाहेर पडलेली ती 'विदिशा' होय. मुख्य दिशांना अनुरूप किंवा त्यांच्या अनुषंगाने असणारी दिशा म्हणजे 'अनुदिशा' होय. 'अपदिस' हे देखील विदिशेचे (उपदिशेचे) नाव आहे.

30. Erāvatādayo [Pg.35] aṭṭha gajā pubbādīnaṃ disānaṃ rakkhaṇato disāgajā nāma, puṇḍarīkaṃ nāma sitambojaṃ, taṃsadisavaṇṇatāya puṇḍarīko. Rassasarīratāya vāmano. Kuyaṃ pathaviyaṃ modate kumudo. Añjanavaṇṇatāya añjano. Pupphā pakāsamānā dantā assa pupphadanto. Sabbabhūmiyaṃ caratīti sabbabhummo, sabbabhummo vā cakkavattī tassānurūpattā sabbabhummo. Sobhanadantāvayavattā suppatīko. ‘‘Suppatīko sobhanaṅge, bhave īsānadisāgaje’’ti hi nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Erāvatādīnaṃ disānaṃ sambandhakathanaṃ pācīvāraṇādināmasūcanatthaṃ, esaṃ kareṇuyo pana –

३०. ऐरावत इत्यादी आठ हत्ती पूर्व इत्यादी दिशांचे रक्षण करत असल्यामुळे त्यांना 'दिशागज' (दिग्गज) म्हणतात. 'पुण्डरीक' म्हणजे पांढरे कमळ; त्यासारखा रंग असल्यामुळे एका हत्तीला 'पुण्डरीक' म्हणतात. लहान शरीर असल्यामुळे एकाला 'वामन' म्हणतात. 'कु' म्हणजे पृथ्वीवर जो आनंदित होतो, तो 'कुमुद' होय. अंजन (काजळ) सारखा रंग असल्यामुळे एकाला 'अंजन' म्हणतात. ज्याचे दात फुलांसारखे चमकणारे व स्पष्ट आहेत, तो 'पुप्फदंत' (पुष्पदंत) होय. सर्व भूमीवर संचार करतो म्हणून 'सब्बभुम्म' (सार्वभौम) म्हणतात; किंवा चक्रवर्ती राजा हा 'सब्बभुम्म' असतो, त्याच्याशी साम्य असल्यामुळे या हत्तीला 'सब्बभुम्म' म्हणतात. सुंदर दात आणि अवयव असल्यामुळे एकाला 'सुप्पतीक' (सुप्रतीक) म्हणतात. कारण "सुप्रतीक हा शब्द सुंदर अवयव असलेल्या आणि ईशान्य दिशेच्या हत्तीसाठी वापरला जातो" असे 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे. ऐरावत इत्यादी हत्तींचा दिशांशी संबंध सांगणे हे पूर्व दिशेचे रक्षण करणारे हत्ती इत्यादी नावे दर्शवण्यासाठी आहे. आणि या हत्तींच्या हत्तिणी (मादी हत्ती) अनुक्रमे खालीलप्रमाणे आहेत –

Abbhamu kapilā ceva, piṅgalā nupamā matā;

Tambakaṇṇī subhadantī, aṅganā añjanāvatī.

'अब्भमु' (अभ्रमु), 'कपिला', 'पिंगला', 'अनुपमा', 'तांबकण्णी' (ताम्रकर्णी), 'सुभदंती' (शुभदंती), 'अंगना' आणि 'अंजनावती' या अनुक्रमे (हत्तिणी) आहेत.

31. Dhataraṭṭhādidvayaṃ pubbadisādhipatideve. Dhāritaṃ raṭṭhamanenāti dhataraṭṭho, rassa to. Pañcasikhādīnaṃ gandhabbānaṃ adhipo nāyako gandhabbādhipo. Kumbhaṇḍasāmyādidvayaṃ dakkhiṇadisādhipatideve. Kumbhaṇḍānaṃ sāmi nāyako kumbhaṇḍasāmi. Viruhanti vuḍḍhiṃ virūḷhimāpajjanti etasmiṃ kumbhaṇḍāti virūḷhako. Virūḷhaṃ vuḍḍhippattaṃ vā kaṃ sukhametassāti virūḷhako. Virūpakkhādidvayaṃ pacchimadisādhipatideve. Virūpāni akkhīni yassa virūpakkho, vividhasaṇṭhānāni akkhīni yassa vā virūpakkho. Nāgānaṃ adhipati nāgādhipati.

३१. 'धतरट्ठ' (धृतराष्ट्र) इत्यादी दोन शब्द पूर्व दिशेचा अधिपती असलेल्या देवासाठी आहेत. ज्याने राष्ट्र धारण केले आहे तो 'धतरट्ठ' होय (येथे 'र' चा 'त' झाला आहे). पंचशिख इत्यादी गंधर्वांचा अधिपती (नायक) तो 'गंधब्बाधिप' (गंधर्वाधिपती) होय. 'कुंभाण्डसामी' इत्यादी दोन शब्द दक्षिण दिशेचा अधिपती असलेल्या देवासाठी आहेत. कुंभांड देवांचा स्वामी (नायक) तो 'कुंभाण्डसामी' होय. ज्याच्या आश्रयाने कुंभांड देव वृद्धीला (उन्नतीला) पावतात, तो 'विरूळ्हक' (विरूढक) होय; किंवा ज्याचे सुख वृद्धीला प्राप्त झाले आहे, तो 'विरूळ्हक' होय. 'विरूपक्ख' (विरूपाक्ष) इत्यादी दोन शब्द पश्चिम दिशेचा अधिपती असलेल्या देवासाठी आहेत. ज्याचे डोळे विरूप (विलक्षण) आहेत, तो 'विरूपक्ख' होय; किंवा ज्याचे डोळे विविध आकारांचे आहेत, तो 'विरूपक्ख' होय. नागांचा अधिपती तो 'नागाधिपती' होय.

32. Yakkhādhipādicatukkaṃ [Pg.36] kuvere. Āḷavakādiyakkhānaṃ adhipo yakkhādhipo. Vissavaṇassa apaccaṃ vessavaṇo. Ticaraṇāṭṭhadāṭhābhayānakamatthitāya kucchitaṃ vero sarīramassa kuvero. Khuddenāssa narayuttā sivikāratheti naro vāhanamassa naravāhano. Tyambakasakho, yakkharājo, guyhakesaro, manussadhammā, dhanado, rājarājo, dhanādhipo, kinnareso, yakkho, ekapiṅgalo, sirido, puññajanessaroiccādīnipi kuverassa nāmāni.

३२. 'यक्खाधिप' (यक्षाधिपती) इत्यादी चार शब्द कुवेरासाठी आहेत. आळवक इत्यादी यक्षांचा अधिपती तो 'यक्खाधिप' होय. विस्सवण (विश्रवा) ऋषींचा पुत्र तो 'वेस्सवण' (वैश्रमण) होय. तीन पाय आणि आठ सुळ्यांमुळे भयानक वाटणारे कुत्सित (कुरूप) शरीर ज्याचे आहे, तो 'कुवेर' होय. क्रीडा-विनोदामुळे ज्याच्या पालखीला किंवा रथाला माणसे जोडलेली असतात, म्हणजेच मनुष्य हे ज्याचे वाहन आहे, तो 'नरवाहन' होय. 'त्यम्बकसखो' (त्र्यंबकसखा), 'यक्खराजो' (यक्षराज), 'गुय्हकेसरो' (गुह्यकेश्वर), 'मनुस्सधम्मो' (मनुष्यधर्मा), 'धनदो' (धनद), 'राजराजो' (राजराज), 'धनाधिपो' (धनाधिप), 'किन्नरेसो' (किन्नरेश), 'यक्खो' (यक्ष), 'एकपिंगलो' (एकपिंगल), 'सिरिदो' (श्रीद), 'पुञ्ञजनेस्सरो' (पुण्यजनेश्वर) इत्यादी देखील कुवेराचीच नावे आहेत.

Assa kuverassa purī ‘‘aḷakā, aḷakamandā’’ti ca vuccati. Alaṃ vibhūsane, alaṃ vibhūsanaṃ karotīti alakā, sā eva aḷakā. Aḷakā eva modakaraṇato aḷakamandā, ukārassa akāro, nāgamo ca. Kelāsotipi tassa nāmaṃ, keli payojanaṃ assa kelo, āsate asminti āso, kelo ca so āso ceti kelāso, kaṇhasappādi viya niccaṃ kammadhārayo. Assa kuverassa paharaṇaṃ āyudhaṃ gadā, gaṃ vuccati vajiraṃ, taṃ viya dukkhaṃ dadātīti gadā. Ime cattāro yathāvuttā dhataraṭṭhādayo devā kamato pubbādīnaṃ catuddisānaṃ adhipā adhipatayo nāma. Amarakose pana –

या कुवेराच्या नगरीला 'अळका' (अलका) आणि 'अळकमंदा' (अलकामंदा) असे म्हटले जाते. 'अलम्' हा शब्द सुशोभित करणे या अर्थी आहे; जी सुशोभित करते ती 'अलका' होय, तीच 'अळका' होय. तीच अळका आनंद देणारी असल्यामुळे तिला 'अळकमंदा' म्हणतात (येथे 'मुद' धातूच्या 'उ' चा 'अ' झाला आहे आणि 'न' चा आगम झाला आहे). 'केलास' (कैलास) हे देखील त्याच्या नगरीचे नाव आहे. क्रीडा (केली) हे जिचे प्रयोजन आहे ती 'केला' आणि जिच्यामध्ये निवास करतात तो 'आस'; ती 'केला' आणि 'आस' मिळून 'केलास' शब्द बनतो. 'कण्हसप्प' (कृष्णसर्प) प्रमाणे हा नित्य कर्मधारय समास आहे. या कुवेराचे शस्त्र म्हणजे 'गदा' होय; 'ग' म्हणजे वज्र, त्याप्रमाणे जी दुःख देते ती 'गदा' होय. हे वर सांगितलेले धतरट्ठ (धृतराष्ट्र) इत्यादी चार देव अनुक्रमे पूर्व इत्यादी चार दिशांचे अधिपती (लोकपाल) म्हणून ओळखले जातात. परंतु अमरकोशात –

‘‘Indo aggi pitupati, nerito varuṇo’nilo;

Kuvero īso patayo, pubbādīnaṃ ime kamā.

"इंद्र, अग्नी, यम (पितृपती), नैर्ऋत, वरुण, वायू (अनिल), कुवेर आणि ईश (ईशान) हे देव अनुक्रमे पूर्व इत्यादी दिशांचे अधिपती आहेत.

Ravi [Pg.37] sukko mahīsūnu, tamo ca bhānujo vidhu;

Budho suraguru ceti, disādhipā tathā gahā’’ti.

सूर्य (रवि), शुक्र, मंगळ (भूमीपुत्र), राहू (तम), शनी (सूर्यपुत्र), चंद्र (विधु), बुध आणि गुरू (देवगुरू) हे ग्रह देखील दिशांचे अधिपती मानले जातात."

Aññeyeva disādhipatayo kathitā, indaravimādīnañca disādhipaccakathanaṃ pājhādīnaṃ indadisāravidisādināmasūcanaphalaṃ.

हे इतर दिशांचे अधिपती सांगितले आहेत. इंद्र, सूर्य इत्यादींचे दिशांचे अधिपत्य सांगणे हे पूर्व इत्यादी दिशांना 'इंद्र दिशा', 'रवि दिशा' इत्यादी नावे दर्शवण्यासाठी आहे.

33-34. Jātavedādyaṭṭhārasakaṃ aggimhi. Jāte uppanne vindati ghātayatīti jātavedo. Andhakāre jātaṃ vijjamānaṃ vindati labhati, vidati jānāti etenāti vā jātavedo, jananaṃ jātaṃ vedo pākaṭo yassa vā so jātavedo. Sikhā vuccati jālā, tāya yogato sikhī. Jotati dippatīti joti. Punātīti pāvako, ṇvu. Dahatīti dahano. Ananti pālentyaneneti analo, alapaccayo. Vede hutaṃ vahati pāpayati, sayaṃ vā labhateti hutāvaho. Acci vuccati jālā, tāya yogato accimā. Dhūmo ketu dhajo yassāti dhūmaketu. Ajati jalamāno kuṭilaṃ gacchatīti aggi, i. Go raṃsi etassatthīti gini, assatthyatthe ini, agginītipi pāṭho, so aggisadiso. Bhānu pabhā yassatthi, so bhānumā. Tejeti sesabhūtopādārūpānīti tejo. Dhūmo sikhā cūḷā yassa dhūmasikho. Vāyu sakhā assa vāyusakho. Dahitvā gacchato kaṇhā vattanī maggo yassa kaṇhavattanī. Vissānarassa isino apaccaṃ vessānaro. Hutaṃ [Pg.38] haviṃ asati bhuñjatīti hutāso. Dhanañjayo, jalano, āsayāso, rohitasso, sattācci, sukko, citrabhānu, vibhāvasu, suciiccādīnipi aggissa nāmāni.

३३-३४. 'जातवेद' इत्यादी अठरा शब्द अग्नीसाठी आहेत. अग्नी उत्पन्न झाल्यावर जो नष्ट करतो, तो 'जातवेद' होय; किंवा ज्याच्याद्वारे अंधारात असलेली वस्तू प्राप्त होते किंवा समजते, तो 'जातवेद' होय; किंवा ज्याची उत्पत्ती प्रसिद्ध आहे, तो 'जातवेद' होय. 'शिखा' म्हणजे ज्वाला; तिच्याशी युक्त असल्यामुळे 'शिखी' म्हणतात. जो प्रकाशतो, तो 'जोती' (ज्योती) होय. जो पवित्र करतो, तो 'पावक' होय (येथे 'ण्वु' प्रत्यय आहे). जो जाळतो, तो 'दहन' होय. ज्याच्याद्वारे लोक रक्षण करतात, तो 'अनल' होय (येथे 'अल' प्रत्यय आहे). वेदांमध्ये सांगितलेले हविष्य जो वाहून नेतो किंवा स्वतः प्राप्त करतो, तो 'हुतावह' होय. 'अच्चि' म्हणजे ज्वाला; तिच्याशी युक्त असल्यामुळे 'अच्चिमा' (अर्चिमान) म्हणतात. धूर हाच ज्याचा ध्वज आहे, तो 'धूमकेतू' होय. जो जळत असताना वाकडा-तिकडा जातो, तो 'अग्गी' (अग्नी) होय (येथे 'इ' प्रत्यय आहे). ज्याला किरण (प्रकाश) आहे तो 'गिनी' होय (अस्तित्व दर्शवण्यासाठी 'इनी' प्रत्यय आहे); 'अग्गिनी' असाही पाठ आहे, तो 'अग्गी' शब्दासारखाच आहे. ज्याला प्रभा (प्रकाश) आहे, तो 'भानुमा' (भानुमान) होय. जो इतर महाभूत आणि उपादाय रूपांना तीक्ष्ण करतो, तो 'तेज' होय. धूर हीच ज्याची शिखा (शेंडी) आहे, तो 'धूमशिख' होय. वायू हा ज्याचा मित्र आहे, तो 'वायुसख' होय. जळत जात असताना ज्याचा मार्ग काळा पडतो, तो 'कण्हvत्तनी' (कृष्णवर्त्मा) होय. विस्सानर (विश्वानर) ऋषींचा पुत्र तो 'वेस्सानर' (वैश्वानर) होय. हविष्य भक्षण करतो म्हणून 'हुताश' होय. 'धनंजय', 'जलन', 'आशयाश', 'रोहितस्स' (रोहिताश्व), 'सत्तच्ची' (सप्तार्ची), 'सुक्क' (शुक्र), 'चित्रभानू', 'विभावसू', 'शुची' इत्यादी देखील अग्नीचीच नावे आहेत.

Sikhādittayaṃ aggijālāyaṃ. Sinoti nisānī bhavatīti sikhā, ‘‘si nisāne’’ti kātanta dhātu, khapaccayo. Jalatīti jālā. Accate pujjate aneneti acci. Sikhā jālā bhiyyo rūpantarā itthiyaṃ, acci pana apume.

'शिखा' इत्यादी तीन शब्द अग्नीच्या ज्वालेसाठी आहेत. जी तीक्ष्ण होते ती 'शिखा' होय; 'कातन्त्र' व्याकरणातील 'सि निसाने' (तीक्ष्ण करणे) या धातूपासून 'ख' प्रत्यय लागून हा शब्द बनला आहे. जी प्रज्वलित होते ती 'ज्वाला' होय. जिच्याद्वारे पूजा केली जाते ती 'अच्चि' (अर्चि) होय. 'शिखा' आणि 'ज्वाला' हे शब्द बहुधा स्त्रीलिंगी असतात, तर 'अच्चि' हा शब्द पुल्लिंग सोडून इतर लिंगात (स्त्रीलिंग किंवा नपुंसकलिंगात) असतो.

35. Dvayaṃ aggikaṇe. Vividhāsu disāsu phullaṃ gacchatīti vipphuliṅgaṃ. Tathā phuliṅgaṃ. Sabbadharakate pana ‘‘phuliṃ gacchatīti phuliṅgo’’ti vuttaṃ. Tikaṃ chārikāyaṃ. Malīnakaṃsavatthādīnaṃ taṃ dittiṃ seti pavattetīti bhasmaṃ, mapaccayo, bhasati vā adho patati vatthādīnaṃ malametenāti bhasmaṃ. Kaṃsādīnaṃ sukkabhāvatthaṃ icchitabbattā iṭṭhi abhilāso sobhanaṃ etassā atthīti seṭṭhi, ‘‘sapakkhako salomako’’tyādīsu viya sasaddassa vijjamānatthattā. Malassa saraṇaṃ karotīti sārikā, sā eva chārikā, yathā ‘‘saḷāyatana’’ntyādīsu.

३५. 'विप्फुलिंग' इत्यादी दोन शब्द अग्नीच्या ठिणगीसाठी आहेत. जी विविध दिशांना उडून पसरते, ती 'विप्फुलिंग' (विस्फुलिंग) होय. त्याचप्रमाणे 'फुलिंग' होय. परंतु 'सब्बधरक' ग्रंथात "जी पसरते तो 'फुलिंगो' होय" असे म्हटले आहे. 'भस्म' इत्यादी तीन शब्द राख (विभूती) या अर्थी आहेत. मळकट तांबे, वस्त्रे इत्यादींना जी चमक प्राप्त करून देते, ती 'भस्म' होय (येथे 'म' प्रत्यय आहे); किंवा जिच्याद्वारे वस्त्रादींचा मळ गळून पडतो, ती 'भस्म' होय. तांबे इत्यादी स्वच्छ करण्यासाठी जिची इच्छा केली जाते, म्हणजेच जिच्यामध्ये शोभा असते, ती 'सेट्ठी' होय. "सपक्खक" (पंख असलेला), "सलोमक" (केस असलेला) इत्यादी शब्दांप्रमाणे येथे 'स' हा शब्द अस्तित्वाचा अर्थ दर्शवतो. जी मळाचा नाश करते ती 'सारिका' होय, तीच 'छारिका' (राख) होय; जसे 'सळायतन' (षडायतन) इत्यादी शब्दांमध्ये 'स' चा 'छ' होतो.

36. Dvayaṃ uṇhachārikāyaṃ. Uṇhattā kukkuṃ kucchitaṃ lātīti kukkulo, ‘‘kukku vidatthiyaṃ hatthe, pakoṭṭhe kucchitepi ce’’ti hi nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Kukkuṃ vā hatthaṃ lunāti chindati dahatīti kukkulo, so eva kukkuḷo[Pg.39]. Uṇhameva bhasmaṃ uṇhabhasmaṃ, tasmiṃ. Tikaṃ dittakaṭṭhādindhane. Aṅgati hāniṃ gacchatīti aṅgāro, ārapaccayo, punnapuṃsakoyaṃ. ‘‘Alāte’nitthi kuje’ṅgāro’’ti hi tikaṇḍasese vuttaṃ. Hānimeva lāti, na ṭhitiṃ visesañcāti alātaṃ. Uddhaṃ dhūmaṃ muñcatīti ummutaṃ, tadeva ummukaṃ. Pañcakaṃ kaṭṭhādindhane. Santamaggiṃ edhayati vaḍḍhayatīti samidhā. Edhayatīti idhumaṃ, umo. Edhayatīti idho. Upādiyate aggineti upādānaṃ. Edhayatīti indhanaṃ.

३६. गरम राख (उष्ण भस्म) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. उष्णतेमुळे जे निंदनीय (घाणेरडे) ग्रहण करते, म्हणून त्याला 'कुक्कुल' म्हणतात. कारण 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की—'कुक्कु' हा शब्द वीत (वितस्ती), हात, कोठार आणि निंदनीय या अर्थांमध्ये वापरला जातो. किंवा जो हात भाजतो (किंवा कापतो), म्हणून त्याला 'कुक्कुल' म्हणतात; तोच 'कुक्कुळ' देखील आहे. उष्ण राख म्हणजेच 'उष्णभस्म' होय. जळणारे लाकूड किंवा निखारा या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. जो ऱ्हास पावतो (कमी होतो), म्हणून त्याला 'अंगार' म्हणतात. यात 'आर' प्रत्यय आहे आणि हा शब्द पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी आहे. 'तिकण्डसेस' ग्रंथात म्हटले आहे की—'अंगार' हा शब्द जळके लाकूड आणि मंगळ ग्रह या अर्थांत स्त्रीलिंगी सोडून (पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी) वापरला जातो. जे केवळ ऱ्हास पावते, स्थिरता किंवा विशेषत्व प्राप्त करत नाही, ते 'अलात' (जळके लाकूड) होय. जे वरच्या दिशेने धूर सोडते, ते 'उम्मुत' होय; त्यालाच 'उम्मुक' असेही म्हणतात. लाकूड किंवा इंधन या अर्थाचे पाच शब्द आहेत. जे अस्तित्वात असलेल्या अग्नीला प्रज्वलित करते (वाढवते), त्या 'समिधा' होत. जे प्रज्वलित करते, ते 'इधुम' होय (यात 'उम' प्रत्यय आहे). जे प्रज्वलित करते, ते 'इध' होय. अग्नीद्वारे जे ग्रहण केले जाते, ते 'उपादान' होय. जे प्रज्वलित करते, ते 'इंधन' होय.

37. Pañcakaṃ āloke. Obhāsati dippatīti obhāso. Pakāsati dippatīti pakāso. Ālocayati passati etenāti āloko, āloketi vā etenāti āloko, ‘‘loka, loca dassane’’ti dhātudvayapāṭhato. Ujjotatīti ujjoto, andhakāraṃ viddhaṃsento jotatīti vā ujjoto. Ā samantato tapati dippatīti ātapo. Samāti ete pañca tulyatthāti bhāvo.

३७. प्रकाश (उजेड) या अर्थाचे पाच शब्द आहेत. जो चमकतो किंवा प्रकाशित होतो, तो 'ओभास' (अवभास) होय. जो प्रकट होतो किंवा चमकतो, तो 'पकास' (प्रकाश) होय. ज्याच्याद्वारे पाहिले जाते, तो 'आलोक' होय; किंवा ज्याच्याद्वारे अवलोकन केले जाते, तो 'आलोक' होय, कारण 'लोक' आणि 'लोच' हे दोन्ही धातू 'दर्शन' (पाहणे) या अर्थात धातूपाठात आहेत. जो प्रज्वलित होतो (चमकतो), तो 'उज्जोत' (उद्योत) होय; किंवा अंधाराचा नाश करून जो चमकतो, तो 'उज्जोत' होय. जो चहूबाजूंनी तापतो किंवा चमकतो, तो 'ातप' (ऊन) होय. 'सम' म्हणजे हे पाचही शब्द समान अर्थाचे आहेत असा भाव आहे.

Dasakaṃ vāte. Āhāro viya pāṇabhūtopi kadāci satte māretīti māruto, sova māluto. Punāti saṅkārādikanti pavano. Vāyati gacchatīti vāyu, vāyati vā pupphādīnaṃ gandho yena so vāyu. Tathā vāto. Ananti pāṇantyaneneti anilo, ilo. Santaṃ niccalaṃ [Pg.40] īrayati kampetīti samīraṇo, samīrituṃ kampituṃ sīlamassāti vā samīraṇo. Gandhaṃ vahatīti gandhavāho, ṇo. Vāyo vāyusadiso, ubhayatrāpi yāgamo. Samantato īrati khipati rukkhādayoti samīro. Sadā sabbadā gati yassa sadāgati. Sasano, gandhavaho, āsugo, maruto, jagatipāṇo, pavamāno, pabhañjano iccādīnipi vātanāmāni.

वारा (वायू) या अर्थाचे दहा शब्द आहेत. अन्नाप्रमाणे प्राणांचे रक्षण करणारे असूनही जो कधीकधी प्राण्यांना मारतो, म्हणून त्याला 'मारुत' म्हणतात; तोच 'मालुत' देखील होय. जो कचरा इत्यादी स्वच्छ करतो, तो 'पवन' होय. जो वाहतो (जातो), तो 'वायू' होय; किंवा ज्याच्याद्वारे फुलांचा सुगंध पसरतो, तो 'वायू' होय. त्याचप्रमाणे 'वात' देखील आहे. ज्याच्याद्वारे प्राणी श्वास घेतात (किंवा जगतात), तो 'अनिल' होय (यात 'इल' प्रत्यय आहे). जो शांत व स्थिर असलेल्या वस्तूंना हलवतो (कंपित करतो), तो 'समीरण' होय; किंवा ज्याचा स्वभाव हलवण्याचा किंवा कंपित करण्याचा आहे, तो 'समीरण' होय. जो सुगंध वाहून नेतो, तो 'गंधवाह' होय (यात 'ण' प्रत्यय आहे). 'वायो' हा शब्द 'वायू' सारखाच आहे, या दोन्ही शब्दांत 'य' चा आगम होतो. जो चहूबाजूंनी झाडे इत्यादींना हलवतो किंवा पाडतो, तो 'समीर' होय. ज्याची गती नेहमी आणि सर्वकाळ असते, तो 'सदागती' होय. ससन, गंधवह, आसुग, मरुत, जगतिपाण, पवमान, प्रभंजन इत्यादी देखील वाऱ्याचीच नावे आहेत.

38. Ime cha vakkhamānā vāyubhedā vāyuvisesā, uddhaṃ gacchatīti uddhaṅgamo, uccārapassāvādīnaṃ nīharaṇavasena adhobhāgaṃ gacchatīti adhogamo. Kucchimhi udare tiṭṭhatīti kucchiṭṭho. Koṭṭhe ante seti tiṭṭhatīti koṭṭhāsayo. Punappunaṃ sasanti yena assāso, bahinikkhantavāto. Passāsoti antopavisanakavātopi ‘‘assāso’’ti etena saṅgayhate sahacāritattā. Sabbaṅgesu anusarati sīlena sedalohitādisampādanatoti aṅgānusārī. Amarakose panāyaṃ vāto ṭhānabyāpārabhedena pañcadhā kathito, ṭīkāyañcassa –

३८. पुढे सांगितले जाणारे हे सहा वायूचे प्रकार (भेद) आहेत. जो वरच्या दिशेने जातो, तो 'उद्धंगम' (वर जाणारा वायू) होय. मल-मूत्र इत्यादी बाहेर टाकण्याच्या रूपाने जो खालच्या दिशेने जातो, तो 'अधोगम' (खाली जाणारा वायू) होय. जो पोटात (उदरात) राहतो, तो 'कुच्छिट्ठ' (कुक्षिसंस्थ वायू) होय. जो कोठ्यात (आतड्यांमध्ये) राहतो, तो 'कोठ्ठासय' (कोष्ठाशय वायू) होय. ज्याच्याद्वारे वारंवार श्वास घेतला जातो, तो 'अस्सास' (श्वास - बाहेर पडणारा वायू) होय. 'पस्सास' (उच्छ्वास) म्हणजे शरीरात प्रवेश करणारा वायू; सहचारित्वामुळे (एकत्र असण्यामुळे) त्याचा समावेश देखील 'अस्सास' या शब्दातच केला जातो. जो सर्व अवयवांमध्ये संचार करतो आणि घाम, रक्त इत्यादी प्रवाहित करतो, तो 'अंगानुसारी' वायू होय. अमरकोशात तर हा वायू स्थान आणि कार्याच्या भेदाने पाच प्रकारचा सांगितला आहे, आणि त्याच्या टीकेमध्ये म्हटले आहे की—

‘‘Hadaye pāṇo gude’pāno, samāno nābhimajjhaṭṭho;

Udāno kaṇṭhadese tu, byāno sabbaṅgasandhisu.

"हृदयात 'प्राण' वायू असतो, गुदद्वारात 'अपान' वायू असतो, नाभीच्या मध्यभागी 'समान' वायू असतो; कंठप्रदेशात 'उदान' वायू असतो आणि सर्व अवयवांच्या सांध्यांमध्ये 'व्यान' वायू असतो."

Tatrapāṇoannappavesādikaro[Pg.41]. Apāno muttakarīsasukkavisaṭṭhikaro. Samāno majjhe annapacanādikaro. Udāno bhāsitagītādikaro. Byāno sedarattasavanummesanimesagatyādikaro. Pakaṭṭhena anantyanena bhattādippavesanatoti pāṇo. Muttādikaṃ apanetvā anantyanenāti apāno. Sammā ananti anena bhuttaparipācanatoti samāno. Uddhamanantyanena bhāsitādo sāmatthiyajananatoti udāno. Visesena anantyanena sedarattasemhādi sampādanatoti byāno’’ti vuttaṃ.

"त्या वायूंपैकी, 'प्राण' वायू अन्न आत घेणे इत्यादी कार्य करतो. 'अपान' वायू मूत्र, मल आणि वीर्य बाहेर टाकण्याचे कार्य करतो. 'समान' वायू मध्यभागी अन्न पचवण्याचे कार्य करतो. 'उदान' वायू बोलणे, गाणे इत्यादी कार्य करतो. 'व्यान' वायू घाम गाळणे, रक्त वाहणे, ऐकणे, डोळे उघडणे-मिटणे, हालचाल करणे इत्यादी कार्य करतो. ज्याच्याद्वारे अन्न इत्यादी आत घेऊन उत्कृष्ट प्रकारे जीवन चालवले जाते, तो 'प्राण' होय. ज्याच्याद्वारे मूत्र इत्यादी बाहेर टाकून जीवन चालवले जाते, तो 'अपान' होय. ज्याच्याद्वारे खाल्लेले अन्न चांगल्या प्रकारे पचवून जीवन चालवले जाते, तो 'समान' होय. ज्याच्याद्वारे बोलण्याची क्षमता निर्माण करून वरच्या दिशेने जीवन चालवले जाते, तो 'उदान' होय. ज्याच्याद्वारे घाम, रक्त, कफ इत्यादी निर्माण करून विशेष प्रकारे जीवन चालवले जाते, तो 'व्यान' होय—असे म्हटले आहे."

39. Dvayaṃ antopavisanakavāte. Ānaṃ vuccati bahinikkhamanavāto, tato apagataṃ apānaṃ. Assāsato apagato passāso. Dvayaṃ bahinikkhamanavāte. Ādimhi pavatto sāso assāso. Ananti pāṇantyaneneti ānaṃ, ādimhi pavattaṃ ānaṃ ānaṃ, ekassākārassa lopo.

३९. "आत जाणाऱ्या वाऱ्यासाठी (श्वासासाठी) दोन शब्द आहेत. बाहेर पडणाऱ्या वाऱ्याला 'आन' म्हणतात, आणि त्यापासून दूर गेलेला तो 'अपान' होय. 'अस्सास' (श्वास) पासून दूर गेलेला तो 'पस्सास' (उच्छ्वास) होय. बाहेर पडणाऱ्या वाऱ्यासाठी दोन शब्द आहेत. सुरुवातीला प्रवृत्त होणारा श्वास म्हणजे 'अस्सास' होय. ज्याच्याद्वारे प्राणी जगतात, तो 'आन' होय. सुरुवातीला प्रवृत्त होणारा वारा म्हणजे 'आन' होय, यात एका 'आ' काराचा लोप होतो."

40. Vegakhippādayo vātadhammattena niccappavattikā iti tappakkame uccante. Tatra rayantaṃ vege. Sabbatra karaṇasādhanaṃ. Icchitaṭṭhānaṃ vajanti pāpuṇanti etenāti vego.

४०. "वाऱ्याच्या गुणधर्मामुळे 'वेग', 'खिप्प' इत्यादी शब्द नेहमी प्रवृत्त होणारे असतात, म्हणून ते वाऱ्याच्या अनुक्रमाने सांगितले जातात. त्यापैकी 'रय' पर्यंतचे शब्द 'वेग' (गती/वेग) या अर्थात आहेत. सर्व ठिकाणी हे करण साधन (साधन अर्थात) आहे. ज्याच्याद्वारे इच्छित स्थळी जातात किंवा पोहोचतात, तो 'वेग' होय."

‘‘Kriyāvācittamākhyātuṃ[Pg.42], ekekattho nidassito;

Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo’’ti.

"क्रियावाचकत्व सांगण्यासाठी प्रत्येक धातूचा एक-एक अर्थ दर्शवला आहे. प्रयोगावरून (वापरावरुन) ते समजून घ्यावे, कारण धातू अनेक अर्थांचे असतात."

Vuttattā vajadhātu pāpuṇanepi pavattati, evaṃ sabbatra, akārassa e. Javanti etenāti javo, rayanti gacchanti etenāti rayo.

"असे म्हटल्यामुळे 'वज' धातू पोहोचणे या अर्थातही वापरला जातो. सर्व ठिकाणी याचप्रमाणे होते; येथे 'अ' काराचा 'ए' होतो. ज्याच्याद्वारे वेगाने जातात, तो 'जव' होय. ज्याच्याद्वारे वेगाने जातात, तो 'रय' होय."

Khippādinavakaṃ sīghe. Atha javasīghānaṃ ko bhedo? Savegagativacanā javādayo, sīghādayo tu dhammavacanā, tathā ca ‘‘sīghaṃ pacati, sīghaṃ gacchatī’’ti payogo, na tu ‘‘javaṃ pacati, javaṃgacchatī’’ti pana payogo. ‘‘Vegena gacchati, javena gacchatī’’tyādīsu kathaṃ? Tatra bhedassa vattumicchitattā na doso. Khippati peratīti khippaṃ, khipa peraṇe. Sayatīti sīghaṃ, sī saye, ghapaccayo. Byuppatti hi yathā kathañcipi bhavati, saññā tu lokatovāvagantabbā, sabbatrevaṃ. Taratīti turitaṃ. Laṅghatīti lahu, laṅgha gatisosanesu, ghassa ho, niggahītalopo, upaccayo ca, lahupariyāyo laghusaddopyatthi. Asati khepatīti āsu, u. Taratīti tuṇṇaṃ, rassa ṇo. Arati gacchatīti araṃ. Na vilambīyati na ohīyatīti avilambitaṃ, labi avasaṃsane. Tuvaṭṭati sayatīti tuvaṭṭaṃ, turitabhāvena vattatīti vā tuvaṭṭaṃ, ritalopo.

"शीघ्र (जलद) या अर्थाचे 'खिप्प' इत्यादी नऊ शब्द आहेत. आता 'जव' आणि 'शीघ्र' यांच्यात काय फरक आहे? 'जव' इत्यादी शब्द वेगासह गती दर्शवतात, तर 'शीघ्र' इत्यादी शब्द गुण (धर्म) दर्शवतात. म्हणूनच 'शीघ्रं पचति' (जलद शिजवतो), 'शीघ्रं गच्छति' (जलद जातो) असा प्रयोग होतो; परंतु 'जवं पचति' किंवा 'जवं गच्छति' असा प्रयोग होत नाही. मग 'वेगेन गच्छति' (वेगाने जातो), 'जवेन गच्छति' (वेगाने जातो) इत्यादी प्रयोगांचे काय? तेथे विशिष्ट भेद दर्शवण्याची इच्छा असल्यामुळे काही दोष नाही. जे फेकले जाते किंवा ढकलले जाते, ते 'खिप्प' (जलद) होय; 'खिप' धातू फेकणे किंवा ढकलणे या अर्थात आहे. जे शयन करते (किंवा राहते), ते 'सीघ' (शीघ्र) होय; 'सी' धातू शयन करणे या अर्थात असून त्याला 'घ' प्रत्यय लागला आहे. व्युत्पत्ती तर कशीही होऊ शकते, परंतु संज्ञा (शब्दाचा अर्थ) लोकव्यवहारावरूनच समजून घेतली पाहिजे; सर्व ठिकाणी असेच आहे. जे पार करते, ते 'तुरित' होय. जे उडी मारते किंवा जाते, ते 'लहू' (लघु) होय; 'लंघ' धातू गती आणि कोरडे करणे या अर्थात आहे, यात 'घ' चा 'ह' होतो, अनुस्वाराचा लोप होतो आणि 'उ' प्रत्यय लागतो. 'लहू' चा समानार्थी 'लघु' शब्द देखील आहे. जे लवकर संपते, ते 'आसु' होय (यात 'उ' प्रत्यय आहे). जे पार करते, ते 'तुण्ण' होय; यात 'र' चा 'ण' होतो. जे जाते, ते 'अर' होय. ज्याला उशीर होत नाही किंवा जे मागे राहत नाही, ते 'अविलंबित' होय; 'लबी' धातू खाली लटकणे या अर्थात आहे. जे लवकर शयन करते, ते 'तुवट्ट' होय; किंवा जे घाईघाईने घडते, ते 'तुवट्ट' होय, यात 'रित' चा लोप होतो."

41. Ariyāsāmaññassa pubbaḍḍhaṃ santate. Ettha ca aṭṭhasu gaṇesu chaṭṭho sabbalahuko, tatopare chaggaṇā sa[Pg.43], bha, sa, bha, bha, bhā, aṭṭhamo go. Samantato tanotīti satataṃ. Nāsabhāvena na iccaṃ na gantabbaṃ niccaṃ, nāsaṃ vā na gacchatīti niccaṃ. ‘‘Nāgo’’tyādīsu viyāti etthāpi na doso, tassa co. Na viramatīti avirataṃ. Na āramatīti anārataṃ. Samantato, punappunaṃ vā tanotīti santataṃ. Na avaramatīti anavarataṃ. Sadā dhavati gacchatīti dhuvaṃ. ‘‘Dhu gatitheriyesū’’ti kātantadhātu.

४१. "अरिया-सामञ्ञ (आर्या-सामान्य) गीतीचे पूर्वार्ध 'सतत' (निरंतर) या अर्थात आहे. आणि येथे आठ गणांपैकी सहावा गण पूर्णपणे लघू आहे; त्यानंतरचे सहा गण स, भ, स, भ, भ, भ हे आहेत आणि आठवा गण गुरू आहे. जे चहूबाजूंनी विस्तारते, ते 'सतत' होय. जे असत्य किंवा अनित्य म्हणून जाणले जात नाही, ते 'निच्च' (नित्य) होय; किंवा ज्याचा नाश होत नाही, ते 'निच्च' होय. 'नागो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे येथेही काही दोष नाही, यात 'त' चा 'च' होतो. जे थांबत नाही, ते 'अविरत' होय. जे थांबत नाही, ते 'अनारत' होय. जे चहूबाजूंनी किंवा वारंवार विस्तारते, ते 'संतत' होय. जे थांबत नाही, ते 'अनवरत' होय. जे नेहमी गतिमान असते (किंवा स्थिर राहते), ते 'धुव' (ध्रुव) होय. कातन्त्र धातूपाठात 'धु' धातू गती आणि स्थिरता या अर्थांत आला आहे."

Vipulāḍḍhaṃ atisaye. Ettha hi ayugapāde dvādasamattā, yuge aṭṭhārasamattā, sabbāsu ariyāsu paṭhame pāde dvādasamattā, dutiye aṭṭhārasa, tatiye dvādasa, catutthe pañcadasa. Yadā pana paṭhamatatiyesu parihāyanti, tadā yuge adhikā honti, idaṃ vipulālakkhaṇaṃ. Atha satatātisayānaṃ ko bhedo? Satataṃ santati avicchedokriyantarehi abyavadhānaṃ, atisayo tu ponopuññaṃ, pakaṭṭho ca. Tesu ponopuññaṃ kriyābyāvutti, pakaṭṭho tu kriyāvayavānaṃ ukkaṃsatā. Bhāsati sabbesanti bhusaṃ, āssa u. Bhassati adho patatīti vā bhusaṃ. Bhasa adhopatane, assa u. Atisayanaṃ atisayo, atikkamitvā vāsayanaṃ pavattanaṃ atisayo. Dahati sabbanti daḷhaṃ, hato pubbe ḷo, dalati vidārayatīti vā daḷhaṃ, hapaccayo, dahanto lātīti vā daḷhaṃ, vaṇṇavipariyayo, abhisayo ca daḷhañca atisayadaḷhā. Tarati atikkamatīti tibbaṃ, rassa vo, assa i. Eti gacchatīti eko, so eva ekantaṃ, ekaṃ tarati atikkamatīti vā ekantaṃ. Mattato atikkantaṃ atimattaṃ. Bahuṃ lātīti bāḷhaṃ, ulopo, vaṇṇavipariyayo ca hasaddo. Ativelaṃ, accatthaṃ, nibbharaṃ, nitantaṃ, gāḷhaṃiccādīnipi atisaye.

विपुला गाथेचा अर्धा भाग अतिशय (अधिकता) या अर्थात आहे. येथे विषम पादामध्ये (अयुग पादामध्ये) बारा मात्रा असतात, सम पादामध्ये (युग पादामध्ये) अठरा मात्रा असतात. सर्व आर्या गाथांमध्ये पहिल्या पादात बारा मात्रा असतात, दुसऱ्या पादात अठरा, तिसऱ्या पादात बारा आणि चौथ्या पादात पंधरा मात्रा असतात. परंतु जेव्हा पहिल्या आणि तिसऱ्या पादामध्ये मात्रा कमी होतात आणि सम पादामध्ये अधिक होतात, तेव्हा हे 'विपुला' चे लक्षण (विपुलाळक्खणं) आहे. आता 'सतत' (निरंतरता) आणि 'अतिशय' (अधिकता) यांच्यात काय भेद आहे? 'सतत' म्हणजे संतती (प्रवाह), जो इतर क्रियांनी खंडित न होणारा अविच्छेद (निरंतरता) आहे. 'अतिशय' म्हणजे वारंवारता (पुनःपुन्हा होणे) आणि प्रकृष्टता (उत्कृष्टता) होय. त्यापैकी वारंवारता म्हणजे क्रियांची पुनरावृत्ती आणि प्रकृष्टता म्हणजे क्रियेच्या अंशांची उत्कटता होय. जे सर्वांपेक्षा अधिक चमकते ते 'भूसं' (bhusaṃ), येथे 'आ' चा 'उ' होतो. किंवा जे खाली पडते ते 'भूसं'; 'भस' धातू खाली पडण्याच्या अर्थात आहे, 'अ' चा 'उ' होतो. अतिशय होणे म्हणजे 'अतिशय' (atisayo), किंवा मर्यादा ओलांडून प्रवृत्त होणे म्हणजे 'अतिशय'. जे सर्व जाळून टाकते ते 'दळ्हं' (daḷhaṃ), 'ह' च्या आधी 'ळ' येतो. किंवा जे विदीर्ण करते ते 'दळ्हं', येथे 'ह' प्रत्यय लागतो. किंवा जे जाळत ग्रहण करते ते 'दळ्हं', येथे वर्णविपर्यय होतो. 'अतिशय' आणि 'दळ्ह' हे अतिशय व दृढ या अर्थात आहेत. जे ओलांडून जाते ते 'तिब्बं' (tibbaṃ), 'र' चा 'व' होतो आणि 'अ' चा 'इ' होतो. जे जाते ते 'एको' (eko), तेच 'एकान्तं' (ekantaṃ) होय; किंवा जे एकाला ओलांडून जाते ते 'एकान्तं'. मर्यादेचे उल्लंघन करणारे ते 'अतिमात्रं' (atimattaṃ). जे यांत्रिकपणे पुष्कळ ग्रहण करते ते 'बाळ्हं' (bāḷhaṃ), येथे 'उ' चा लोप होतो आणि 'ह' शब्दाचा वर्णविपर्यय होतो. 'अतिवेलं', 'अच्चत्थं', 'निब्भरं', 'नितन्तं', 'गाळ्हं' इत्यादी शब्द देखील अतिशय (तीव्रता) या अर्थात वापरले जातात.

Dabbaṃ satvaṃ, taṃviparīte dhammamatte vattamānā bāḷhapariyantā khippādayo atisayaṃ vinā paṇḍake napuṃsake vattanti[Pg.44]. Khippaṃ bhavati, atisayo pulliṅgo, assa guṇassātisayo, assa dabbassātisayo iti. ‘‘Khippaṃ bhuñjati, satataṃ juhoti, satataṃ ramaṇīyo’’iccatra tu kriyāvisesanattāyeva paṇḍakattaṃ. Tesu khippādīsu ye dabbagā dabbābhidhāyino, te tīsu liṅgesu. ‘‘Dabbadhammo liṅga’’nti dassanantaraṃ. Yathā khippā jarā, khippo maccu, khippaṃ gamanaṃ. Santatā taṇhā, santataṃ dukkhaṃ, santato ākāso. Atimattā kriyā, atimatto naro, atimattaṃ padaṃ iccādi.

'दब्ब' (द्रव्य) म्हणजे सत्त्व (वस्तू). त्याच्या विपरीत केवळ धर्म (गुण/अवस्था) दर्शवणारे, 'बाळ्ह' पर्यंतचे 'खिप्प' इत्यादी शब्द 'अतिशय' शब्द वगळता नपुंसकलिंगात (पंडक) वापरले जातात. 'खिप्पं' (लवकर) होते. 'अतिशय' हा शब्द पुल्लिंगी आहे. याचा अर्थ गुणाचा अतिशय किंवा द्रव्याचा अतिशय असा होतो. 'खिप्पं भुंजति' (लवकर जेवतो), 'सततं जुहोति' (सतत हवन करतो), 'सततं रमणीयो' (सतत रमणीय) येथे क्रियाविशेषण असल्यामुळेच नपुंसकलिंगत्व आले आहे. त्या 'खिप्प' इत्यादी शब्दांमध्ये जे द्रव्याचे वाचक (द्रव्याभिधायी) आहेत, ते तिन्ही लिंगांत चालतात. 'द्रव्यधर्म हेच लिंग आहे' हे दाखवल्यानंतर; जसे की: 'खिप्पा जरा' (शीघ्र वृद्धत्व), 'खिप्पो मच्चु' (शीघ्र मृत्यू), 'खिप्पं गमनं' (शीघ्र गमन). 'संतता तण्हा' (निरंतर तृष्णा), 'संततं दुक्खं' (निरंतर दुःख), 'संततो आकासो' (निरंतर आकाश). 'अतिमत्ता क्रिया' (अतिशय क्रिया), 'अतिमत्तो नरो' (अतिशय मनुष्य), 'अतिमत्तं पदं' (अतिशय पद) इत्यादी.

42-43. Dvādasakaṃ māre. Haranayanaggidaḍḍhattā natthi viggaho sarīrametassa aviggaho. Kāmayati raticchaṃ uppādayatīti kāmo, kāritantā apaccayo. Siṅgārarūpena pāṇīnaṃ manasi bhavatīti manobhū. Pañcakāmaguṇesu madayatīti madano. Lokānaṃ antaṃ vināsaṃ karotīti antako. Vase vatteti sīlenāti vasavattī. Pāpaṃ icchati karoti, tena yuttoti vā pāpimā. Parato jāyatīti pajā, acchandikā, tāsaṃ pati pajāpati. Ye kusaladhammesu pamattā, tesameva bandhu pamattabandhu. Kaṇhadhammayuttatāya kaṇho. Kusaladhamme māretīti māro. Akusaladhamme na muñcatīti namuci. Mīnaketano, kandappo, dappako, anaṅgo, pañcasaro, sambarāri, manasijo, kusumesu[Pg.45], anaññajo, pupphadhanvā, ratipati, makaraddhajoiccādīnipi viṇhusutassa kāmassa nāmāni.

४२-४३. मार (कामदेव) या अर्थात बारा शब्द आहेत. हर (महादेव) च्या नेत्राग्नीने शरीर जळून गेल्यामुळे ज्याला शरीर (विग्रह) नाही, तो 'अविग्गहो' (अविग्रह). जो कामना करतो किंवा रतीची इच्छा उत्पन्न करतो तो 'कामो' (काम); कारित धातूवरून 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जो शृंगार रूपाने प्राण्यांच्या मनात उत्पन्न होतो तो 'मनोभू'. जो पाच कामगुणांमध्ये मत्त करतो तो 'मदनो' (मदन). जो लोकांचा अंत (विनाश) करतो तो 'अन्तको' (अंतक). जो आपल्या स्वभावाने सर्वांना वश करतो तो 'वसवत्ती' (वशवर्ती). जो पापाची इच्छा करतो, पाप करतो किंवा पापाने युक्त असतो तो 'पापिमा' (पापी). जे दुसऱ्यापासून उत्पन्न होतात ते 'पजा' (प्रजा - जे तृष्णेतून मुक्त झालेले नाहीत), त्यांचा जो स्वामी तो 'पजापती' (प्रजापती). जे कुशल धर्मांमध्ये प्रमत्त (सावध नसलेले) असतात, त्यांचाच जो मित्र तो 'पमत्तबन्धु' (प्रमत्तबंधू). कृष्ण (अकुशल) धर्माने युक्त असल्यामुळे तो 'कण्हो' (कृष्ण). जो कुशल धर्मांचा नाश करतो (मारतो) तो 'मारो' (मार). जो अकुशल धर्मांतून मुक्त होऊ देत नाही तो 'नमुची' (नमुचि). 'मीनकेतनो', 'कन्दप्पो', 'दप्पको', 'अनङ्गो', 'पञ्चसरो', 'सम्बरारि', 'मनसिजो', 'कुसुमेसु', 'अनञ्ञजो', 'पुप्फधन्वा', 'रतिपति', 'मकरद्धजो' इत्यादी देखील विष्णूचा पुत्र असलेल्या कामाची (माराची) नावे आहेत.

Taṇhā aratī ragā ceti etā tisso tassa mārassa dhītaro. Yo taṃ passati, taṃ tasitaṃ karotīti taṇhā, salopo, ṇhā ca. Paresaṃ kusaladhammesu aratiṃ karotīti aratī. Rajjanti etthāti ragā. Tassa mārassa hatthī girimekhalo nāma. Sarīramahantabhāvena girisadisattā giri viyāti giri. Mārena mamāyanavasena ‘‘ayaṃ me hatthī mekhalo nāma hotū’’ti katanāmattā mekhalā viyāti mekhaloti samuditanāmadvayena ekameva hatthiṃ vadati, yathā ‘‘vajirāsani, sītuṇha’’nti.

तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रागा या तिघी त्या माराच्या कन्या (मुली) आहेत. जो तिला पाहतो, त्याला ती तृषित (आसक्त) करते म्हणून ती 'तण्हा' (तृष्णा); येथे 'स' चा लोप होतो आणि 'ण्हा' प्रत्यय लागतो. जी इतरांच्या मनात कुशल धर्मांविषयी अरती (अनावड) निर्माण करते ती 'अरती'. ज्याच्यामध्ये लोक आसक्त होतात ती 'रागा'. त्या माराच्या हत्तीचे नाव 'गिरिमेखलो' (गिरिमेखल) असे आहे. विशाल शरीरामुळे पर्वतासारखा असल्यामुळे त्याला 'गिरि' (पर्वत) म्हणतात. माराने ममत्वापोटी 'हा माझा हत्ती मेखल नावाचा असो' असे नाव ठेवल्यामुळे तो 'मेखला' सारखा आहे म्हणून 'मेखला' म्हणतात. अशा प्रकारे या दोन नावांच्या संयोगाने एकाच हत्तीला 'गिरिमेखल' म्हटले जाते, जसे 'वजिरासनि' (वज्र आणि वीज) या शब्दांत किंवा 'सीतुण्हं' (शीत आणि उष्ण) या उदाहरणांमध्ये होते.

44. Tikaṃ yame. Pajāsaṃyamanato yamā, maccuppabhutayo assa kiṅkārā, tesu rājateti yamarājā. Tedhātukesupi āṇāpavattakattā mahanto visayo etassa visayī, ṇī, so eva vesāyī. Yattha lakkhaṇena na sijjhati, tattha sabbatra ‘‘yadādinā vā niruttinayena vā saddasiddhi veditabbā’’ti hi pubbe vuttaṃ, dukkhajanakattā vā visadisaṭṭhānaṃ gacchantīti vesā, nerayikā, tesaṃ adhipatibhāvena ayati pavattatīti vesāyī, ī. Yamānaṃ rājā yamo. Dhammarājo, katanto, samavattī, kālo, daṇḍadharo, antakoiccādīnipi yamassa nāmāni. Assa yamassa āvudhaṃ nayanameva. Tena kira kodhacittena olokitamattena sattānaṃ sarīrāni ātape khittaghatapiṇḍāni viya vilīyantīti.

४४. यम (यमधर्म) या अर्थात तीन शब्द आहेत. प्रजेचे नियमन (संयमन) करत असल्यामुळे त्याला 'यमो' (यम) म्हणतात. मृत्यू इत्यादी त्याचे सेवक (किंकर) आहेत, त्यांच्यावर तो राज्य करतो म्हणून तो 'यमराजा' (yamarājā). तिन्ही धातूंमध्ये (काम, रूप, अरूप लोकांत) आज्ञा चालवणारा असल्यामुळे ज्याचा अधिकार क्षेत्र (विषय) मोठा आहे तो 'विषयी' (visayī), 'णी' प्रत्यय लागून; तोच 'वेसायी' (vesāyī) देखील होतो. 'जिथे सूत्राने सिद्ध होत नाही, तिथे सर्वत्र यदादि सूत्राने किंवा निरुक्त पद्धतीने शब्दसिद्धी समजावी' असे आधीच सांगितले आहे. किंवा दुःख उत्पन्न करणारे असल्यामुळे जे विषम स्थानाला (नरकाला) जातात ते 'वेसा' (नरकवासी), त्यांचा अधिपती म्हणून जो राज्य करतो तो 'वेसायी' (vesāyī), 'ई' प्रत्यय लागून. यमांचा (मृत्यूच्या दूतांचा) राजा तो 'यमो' (यम). 'धम्मराजो' (धर्मराज), 'कतन्तो' (कृतांत), 'समवत्ती' (समवर्ती), 'कालो' (काळ), 'दण्डधरो' (दंडधर), 'अन्तको' (अंतक) इत्यादी देखील यमाची नावे आहेत. त्या यमाचे शस्त्र म्हणजे त्याचे नेत्र (डोळे) हेच होय. असे म्हटले जाते की, त्याने क्रोधाने केवळ पाहिले असता प्राण्यांची शरीरे उन्हात ठेवलेल्या तुपाच्या गोळ्यासारखी वितळून जातात.

Dvayaṃ [Pg.46] asurabhede. Etesañhi satipi devabhāve heṭṭhā nivāsitabhāvasāmaññato ettha vacanaṃ, mārassa pana sattānamanatthakārakatāsāmaññena yamena saddhiṃ vacanaṃ takkarattā. Yuddhādīsu vepitaṃ kampitaṃ cittametassa vepacitti. Puṇṇaṃ lomaṃ yassa so pulomo, pulāmahatī umā kitti, kanti vā yassāti pulomo. ‘‘Umātasīhemavati-haliddākittikantisū’’ti hi nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Ayaṃ pana sakkassa bhariyāya sujātāya pitā. Dvayaṃ kinnare. Assamukhanarasarīratāya kucchito puriso, kiñci vā puriso, purisasadisoti vā kimpuriso. Evaṃ kinnaro. Turaṅgavadana, assamukhādīnipi kinnarassa nāmāni.

असुरांच्या भेदांमध्ये (विशिष्ट असुरांसाठी) दोन शब्द आहेत. कारण जरी ते देव योनीतील असले, तरी पृथ्वीच्या खाली राहण्याच्या सामान्य गुणधर्मामुळे त्यांचा उल्लेख येथे (यमानंतर) केला आहे. आणि माराचा उल्लेख प्राण्यांचे अहित करण्याच्या सामान्य गुणधर्मामुळे यमासोबत केला आहे, कारण तो तसे (अहित) करणारा आहे. युद्धादी प्रसंगी ज्याचे चित्त कंपित (थरथरणारे) होते तो 'वेपचित्ती' (vepacitti). ज्याच्या अंगावर दाट (पूर्ण) केस आहेत तो 'पुलोमो' (pulomo); किंवा ज्याची 'उमा' म्हणजे मोठी कीर्ती किंवा कांती आहे तो 'पुलोमो'. कारण 'उमा हा शब्द अतसी (जवस), हिमवान, हळद, कीर्ती आणि कांती या अर्थांमध्ये वापरला जातो' असे 'नानात्थसंग्रह' मध्ये म्हटले आहे. हा (पुलोमा) शक्राची (इंद्राची) पत्नी सुजाता हिचा पिता (वडील) आहे. किन्नर या अर्थात दोन शब्द आहेत. घोड्याचे तोंड आणि मनुष्याचे शरीर असल्यामुळे जो कुत्सित पुरुष आहे, किंवा थोडासा पुरुष आहे, किंवा पुरुषासारखा दिसणारा आहे तो 'किम्पुरिसो' (किंपुरुष). याचप्रमाणे 'किन्नरो' (किन्नर). 'तुरङ्गवदन', 'अस्समुख' इत्यादी देखील किन्नराची नावे आहेत.

45-46. Addhapajjena ākāsassa nāmāni. Tesaṃ tesaṃ vatthūnaṃ antaraṃ nānattaṃ ikkhate loko ettha, anenāti vā antalikkhaṃ, rassa lo. Ikkhanaṃ vā dassanaṃ ikkhā, tassa antaraṃ kāraṇaṃ antalikkhaṃ. Khanati byavadhānanti khaṃ, kvi. Sabbagahagāmaṇino ādiccassa patho maggo ādiccapatho. Na bhavatīti abbhaṃ. Gacchantyanena devāti gaganaṃ, yu, massa go. Ambate saddāyate atrāti ambaraṃ, ro. Haya gatimhi, visesena hayati gacchati sabbatrāti vehāso, yassa so, vigato vā hāso cittassa etthārammaṇālābhatoti vehāso. Anilassa vātassa patho anilapatho. Bhusaṃ kāsante dippante padatthā etenāti ākāso, na kassati na vilekhīyatīti vā ākāso. Na bhavati [Pg.47] ettha kiñcipi vatthūti nabhaṃ, natthi bhūmi etthāti vā nabhaṃ, na bhāyanti pakkhino anena, etthāti vā nabhaṃ. Vino pakkhino hayanti gacchanti etthāti vehāyasaṃ, aso. Tārā vuccanti nakkhattādayo, tesaṃ patho tārāpatho. Surānaṃ devānaṃ patho surapatho. Na haññateti aghaṃ, hanassa gho. Anantaṃ, visaṇupadaṃiccādīnipi ākāsassa nāmāni.

४५-४६. अर्ध्या श्लोकाने आकाशाची नावे दिली आहेत. येथे (या आकाशात) किंवा याच्याद्वारे लोक वेगवेगळ्या वस्तूंचे अंतर (भिन्नता) पाहतात, म्हणून याला 'अन्तलिक्ख' (अंतरिक्ष) म्हणतात; यात 'र' चा 'ल' होतो. पाहणे किंवा दर्शन म्हणजे 'इक्खा', त्याचे जे अंतर (कारण) आहे ते 'अन्तलिक्ख' होय. जे व्यवधानाला (अंतराला) खणून काढते (नष्ट करते), ते 'ख' होय. सर्व ग्रहांचा नायक असलेल्या सूर्याचा जो मार्ग, तो 'आदिच्चपथ' (सूर्यपथ) होय. जे इकडेतिकडे फिरत नाही, ते 'अब्भ' (अभ्र) होय. याच्याद्वारे देव जातात, म्हणून ते 'गगन' होय. येथे शब्द घुमतात (ध्वनित होतात), म्हणून ते 'अम्बर' होय. 'हय' धातू गती या अर्थी आहे; जे विशेष रूपाने सर्वत्र जाते, म्हणून ते 'वेहास' होय. किंवा येथे आलंबन न मिळाल्यामुळे मनाचा हर्ष (हास) निघून जातो, म्हणून ते 'वेहास' होय. वाऱ्याचा (अनिलाचा) जो मार्ग, तो 'अनिलपथ' होय. याच्याद्वारे पदार्थ अत्यंत प्रकाशित होतात, म्हणून ते 'आकास' (आकाश) होय; किंवा ज्यावर काहीही रेखले (लिहिले) जात नाही, ते 'आकास' होय. येथे कोणतीही वस्तू (द्रव्य) उत्पन्न होत नाही, म्हणून ते 'नभ' होय; किंवा येथे भूमी नाही, म्हणून ते 'नभ' होय; किंवा येथे पक्षी घाबरत नाहीत, म्हणून ते 'नभ' होय. येथे पक्षी (वि) उडतात (जातात), म्हणून ते 'वेहायस' होय. नक्षत्रादींना 'तारा' म्हणतात, त्यांचा मार्ग तो 'तारापथ' होय. देवांचा (सुरांचा) मार्ग तो 'सुरपथ' होय. ज्याला बाधा पोहोचवली जाऊ शकत नाही, ते 'अघ' होय. 'अनन्त' आणि 'विसणुपद' इत्यादी देखील आकाशाची नावे आहेत.

47-48. Meghādyekādasakaṃ meghe. Mehati gharati secatīti megho. Vāriṃ vahatīti valāhako, vārisaddassa vo, vassa lo. Dibbanti vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ gacchanti lokā anenāti devo. Pajānaṃ lokānaṃ annaṃ bhojanaṃ bhavati etenāti pajjunno, akārassukāro. Ambuṃ udakaṃ dhāretīti ambudharo. Lokānaṃ santāpaṃ hantīti ghano, hassa gho. Jaladhāraṃ dhāretīti dhārādharo. Jīvanaṃ jalaṃ mūtaṃ bandhamaneneti jīmūto, vanasaddalopo, lokānaṃ vā jīvitaṃ munāti bandhatīti jīmūto, vitalopo, jīvitassa jī ādeso vā. Evaṃ aññatra. Vāriṃ vahatīti vārivāho. Ambuṃ dadātīti ambudo. Āpaṃ bharatīti abbhaṃ, kvi, passa bo.

४७-४८. 'मेघ' इत्यादी अकरा शब्द 'मेघ' (ढग) या अर्थी आहेत. जो (पाणी) शिंपडतो किंवा वर्षाव करतो, तो 'मेघ' होय. जो पाणी वाहून नेतो, तो 'वलाहक' होय; यात 'वारि' शब्दाचा 'वो' होतो आणि 'व' चा 'ल' होतो. याच्यामुळे लोक समृद्धी आणि वृद्धीला प्राप्त होतात, म्हणून तो 'देव' होय. याच्यामुळे प्रजेचे (लोकांचे) अन्न (भोजन) तयार होते, म्हणून तो 'पज्जुन्न' (पर्जन्य) होय; यात 'अ' चा 'उ' होतो. जो पाणी (अंबू) धारण करतो, तो 'अम्बुधर' होय. जो लोकांचा संताप (उष्णता) नष्ट करतो, तो 'घन' होय; यात 'ह' चा 'घ' होतो. जो जलधारा धारण करतो, तो 'धाराधर' होय. याच्याद्वारे जीवन म्हणजेच जल बांधले (एकत्र केले) जाते, म्हणून तो 'जीमूत' होय; यात 'van' (वन) शब्दाचा लोप होतो. किंवा जो लोकांचे जीवन बांधून ठेवतो, तो 'जीमूत' होय; यात 'वित' चा लोप होतो आणि 'जीवित' ऐवजी 'जी' असा आदेश होतो. इतरत्रही असेच समजावे. जो पाणी वाहून नेतो, तो 'वारिवाह' होय. जो पाणी देतो, तो 'अम्बुद' होय. जो पाणी धारण करतो, तो 'अब्भ' होय; यात 'प' चा 'ब' होतो.

Tikaṃ vuṭṭhiyaṃ. Vassati siñcatīti vassaṃ, vassa secane. Evaṃ vassanavuṭṭhiyo.

तीन शब्द 'वुट्ठि' (वृष्टी/पाऊस) या अर्थी आहेत. जो वर्षाव करतो किंवा शिंपडतो, तो 'वस्स' (पाऊस) होय; 'वस्स' धातू शिंपडणे या अर्थी आहे. याचप्रमाणे 'वस्सन' आणि 'वुट्ठि' हे शब्दही सिद्ध होतात.

Pañcakaṃ [Pg.48] vijjuyaṃ. Satataṃ īrati kampatīti satero, talopo, so eva sateritā. Khaṇamattampi na tiṭṭhatīti akkhaṇā. Kuṭilaṃ aciraṭṭhāyitattā virūpaṃ hutvā javatīti vijju. Vijjotatīti vijjutā. Aciraṃ pabhā yassa acirappabhā.

पाच शब्द 'विज्जु' (वीज) या अर्थी आहेत. जी सतत कंपित होते (तळपते), ती 'सतेर' होय; यात 'त' चा लोप होतो. तीच 'सतेरिता' देखील होय. जी क्षणभरही टिकत नाही, ती 'अक्खणा' होय. जी वक्र असून, क्षणभंगुरतेमुळे विविध रूपे घेऊन वेगाने चमकते, ती 'विज्जु' होय. जी विशेष रूपाने चमकते, ती 'विज्जुता' होय. जिची प्रभा (चमक) क्षणिक असते, ती 'अचिरप्पभा' होय.

49. Catukkaṃ meghanāde. Meghānaṃ nādo meghanādo. Dhanīyate dhanitaṃ, dhana sadde. Gajjanaṃ gajjitaṃ, gajja sadde. Rasīyate rasitaṃ. Ādinā harādādi. Dvayaṃ sakkadhanumhi. Indassa āvudhaṃ dhanu ca indāvudhaṃ, indadhanu ca. Vātena khittamambu vātakkhittambu, bindu. Sītaṃ karotīti sīkaro, siñcatīti vā sīkaro, cassa ko, aro ca, vātavasena vā tato tato saratīti sīkaro, assa ī, majjhe kāgamo ca.

४९. चार शब्द 'मेघनाद' (ढगांचा गडगडाट) या अर्थी आहेत. ढगांचा जो आवाज, तो 'मेघनाद' होय. जो ध्वनित होतो, तो 'धनित' होय; 'धन' धातू आवाजाच्या अर्थी आहे. गर्जना करणे म्हणजे 'गज्जन' किंवा 'गज्जित' होय; 'गज्ज' धातू आवाजाच्या अर्थी आहे. जो आवाज केला जातो, तो 'रसित' होय. 'आदि' शब्दाने 'हार' इत्यादी शब्द घ्यावेत. दोन शब्द 'सक्कधनु' (इंद्रधनुष्य) या अर्थी आहेत. इंद्राचे जे शस्त्र आणि धनुष्य आहे, ते 'इन्दावुध' (इंद्रायुध) आणि 'इन्दधनु' (इंद्रधनुष्य) होय. वाऱ्याने उडवलेले पाण्याचे थेंब म्हणजे 'वातक्खित्तम्बु' किंवा 'बिन्दु' होय. जे थंड करते, ते 'सीकर' (तुषार) होय; किंवा जे शिंपडले जाते, ते 'सीकर' होय; यात 'च' चा 'क' होतो आणि 'अर' प्रत्यय लागतो. किंवा वाऱ्याच्या वेगाने जे इकडेतिकडे पसरते, ते 'सीकर' होय; यात 'अ' चा 'ई' होतो आणि मध्ये 'क' चा आगम होतो.

50. Tikaṃ jaladhārāyaṃ. Vegato jaladhārānaṃ saṃ bhusaṃ patanaṃ āsāro, punappunaṃ saratīti āsāro. Vegaṃ dhāretīti dhārā. Adho patatīti sampāto, saṃsaddo adhobhāge. Dvayaṃ vassopale. Karena hatthena gayhupagattā karakā, jalaṃ piṇḍaṃ karotīti vā karakā, ‘‘vassopale [Pg.49] tu karakā, karakopi ca dissate’’ti ruddo, karasaddotra. ‘‘Karo vassopale pāṇi-soṇḍāpaccāyaraṃsisū’’ti nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Ghanato, ghanakāle vā sañjātaṃ upalaṃ silā ghanopalaṃ. Duṭṭhu dinaṃ duddinaṃ, ayaṃ duddinasaddo meghacchannāhe vattati, asobhanatthopyatthi duddinasaddo, aguṇavacanatāyaṃ vāccaliṅgo.

५०. तीन शब्द 'जलधारा' (पावसाची धार) या अर्थी आहेत. वेगाने जलधारांचे जे मुसळधार पडणे, तो 'आसार' होय; किंवा जे वारंवार पडते, तो 'आसार' होय. जी वेग धारण करते, ती 'धारा' होय. जी खाली पडते, ती 'संपात' होय; यात 'सं' हा शब्द अधोभागाच्या अर्थी आहे. दोन शब्द 'वस्सोपल' (गारा) या अर्थी आहेत. ज्या हाताने (कराने) वेचल्या जातात, त्या 'करका' (गारा) होत; किंवा ज्या पाण्याचा गोळा (पिंड) तयार करतात, त्या 'करका' होत. रुद्र कोशात म्हटले आहे: 'पावसाच्या गारांना करका म्हणतात, आणि करक शब्दही आढळतो.' येथे 'कर' शब्दही याच अर्थी आहे. 'नानार्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे: 'कर शब्द गारा, हात, हत्तीची सोंड, कर (करभार) आणि किरण या अर्थांमध्ये वापरला जातो.' ढगांपासून किंवा पावसाच्या वेळी तयार झालेला दगड (शिला) म्हणजे 'घनोपल' (गार) होय. वाईट दिवस तो 'दुद्दिन' (दुर्दिन) होय. हा 'दुद्दिन' शब्द ढगांनी झाकलेल्या (ढगाळलेल्या) दिवसासाठी वापरला जातो. अमंगल किंवा अशोभनीय अर्थी देखील 'दुद्दिन' शब्द वापरला जातो; जेव्हा तो गुणाचा वाचक नसतो, तेव्हा तो विशेषण (वाच्चलिंग) असतो.

51-52. Chakkaṃ tirodhāne. Dhara āvaraṇe, apādipubbo. Apidharati āvuṇotīti pidhānaṃ, alopo. Apadharatīti apadhāraṇaṃ. Tiro dharati pidahatīti tirodhānaṃ. Antaraṃ dharatīti antaradhānaṃ, niggahītalopo. Apidharatīti apidhānaṃ. Ettha ca apādiupasaggā dhātuno āvaraṇatthajotakā. Chādayatīti chādanaṃ. Byavadhā, antaradhiiccādayopi tirodhāne.

५१-५२. सहा शब्द 'तिरोधान' (झाकणे/पडदा) या अर्थी आहेत. 'धर' धातू झाकणे या अर्थी आहे, ज्याच्या मागे 'अप' इत्यादी उपसर्ग लागतात. जे झाकते किंवा आच्छादित करते, ते 'पिधान' होय; यात 'अ' चा लोप होतो. जे झाकते, ते 'अपधारण' होय. जे आडवे यावून झाकते, ते 'तिरोधान' होय. जे मध्ये येऊन झाकते, ते 'अंतरधान' होय; यात अनुस्वाराचा लोप होतो. जे झाकते, ते 'अपिधान' होय. येथे 'अप' इत्यादी उपसर्ग धातूचा 'झाकणे' हा अर्थ प्रकट करतात. जे आच्छादित करते, ते 'छादन' होय. 'व्यवधा' आणि 'अंतर्धी' इत्यादी शब्द देखील 'तिरोधान' (झाकणे) या अर्थी आहेत.

Sāddhapajjena candassa nāmāni. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ karotīti indu. Candati hilādayati sukhayati pajanti cando. Nakkhattānaṃ rājā nakkhattarājā. Umā kanti, tāya saha vijjatīti somo, sukhaṃ abhissavatīti vā somo, mapaccayo. Nisaṃ rattiṃ karoti, tattha vā karo raṃsi etassa nisākaro. Andhakāraṃ usenti dahanti vināsentīti osā, raṃsayo, te ettha dhiyanti patiṭṭhahantīti osadhi, tārāviseso, tassa īso pati osadhīso. Himo sītalo raṃsi yassa himaraṃsi. Saso aṅko lakkhaṇaṃ yassa sasaṅko. Candaṃ kappūraṃ māti sadisaṃ nayatīti candimā. Ikārādeso. Sasalakkhaṇamettha atthi sasī[Pg.50]. Sasati vā hiṃsati uṇhaguṇanti sasī, īpaccayo tadupalakkhite tadupacāraṃ. Sītā raṃsayo yassatthīti sītaraṃsi. Nisāya rattiyā nātho tadālaṅkārabhāvatoti nisānātho. Uḷūnaṃ tārānaṃ rājā uḷurājā. Māti attānaṃ kappūrena sadisaṃ karotīti mā, māsaddoyaṃ pume, taṃsahacaraṇato uḷurājādayopi. Himaṃsu, kumudabandhu, vidhu, sudhaṃsu, subbhaṃsu, nisāpati, migaṅko, kalānidhi, dvijarājo, sasadharo, nakkhattesoiccādīnipi candassa nāmāni.

दीड श्लोकाने चंद्राची नावे दिली आहेत. जो नक्षत्रांवर परम ऐश्वर्य (प्रभुत्व) गाजवतो, तो 'इन्दु' होय. जो प्रजेला आल्हाददायक आणि सुखी करतो, तो 'चन्द' (चंद्र) होय. नक्षत्रांचा जो राजा, तो 'नक्खत्तराजा' (नक्षत्रराज) होय. 'उमा' म्हणजे कांती (तेज); तिच्यासह जो विद्यमान असतो, तो 'सोम' होय; किंवा जो सुखाचा वर्षाव करतो, तो 'सोम' होय; यात 'म' प्रत्यय लागतो. जो रात्र (निसा) करतो, किंवा रात्रीच्या वेळी ज्याचे किरण (कर) असतात, तो 'निसाकर' (निशाकर) होय. जे अंधाराचा नाश करतात, ते 'ओस' (किरण) होत; ते किरण ज्याच्यामध्ये राहतात, ती 'ओसधी' (नक्षत्रविशेष - शुक्र तारा) होय; तिचा जो स्वामी (ईश) आहे, तो 'ओसधीस' (औषधीश) होय. ज्याचे किरण थंड (हिम) आहेत, तो 'हिमरंसि' (हिमरश्मी) होय. ज्याला सशाचे चिन्ह (अंक) आहे, तो 'ससङ्क' (शशांक) होय. जो कापूर (चन्द) आणि चंद्राला समानतेकडे नेतो (कापरासारखा पांढरा शुभ्र दिसतो), तो 'चन्दिमा' होय; यात 'इ' काराचा आदेश होतो. ज्याच्यामध्ये सशाचे चिन्ह आहे, तो 'ससी' (शशी) होय; किंवा जो उष्ण गुणाचा नाश करतो, तो 'ससी' होय; यात 'ई' प्रत्यय लागतो; त्या थंड गुणाने युक्त असलेल्या चंद्रबिंबासाठी हा शब्द उपचाराने वापरला जातो. ज्याचे किरण शीतल आहेत, तो 'सीतरंसि' (शीतरश्मी) होय. रात्रीला सुशोभित करत असल्यामुळे जो रात्रीचा स्वामी (नाथ) आहे, तो 'निसानाथ' (निशानाथ) होय. ताऱ्यांचा (उळूंचा) जो राजा, तो 'उळूराजा' होय. जो स्वतःला कापरासारखा पांढरा करतो, तो 'मा' होय; हा 'मा' शब्द पुल्लिंगी आहे; त्याच्या सहचर्यामुळे 'उळूराजा' इत्यादी शब्दही पुल्लिंगी आहेत. 'हिमंशु', 'कुमुदबंधू', 'विधू', 'सुधंशु', 'सुब्भंशु' (शुभ्रांशु), 'निसापती' (निशापती), 'मिगंको' (मृगांक), 'कलानिधी', 'द्विजराज', 'ससधरो' (शशधर), 'नक्खत्तेसो' (नक्षत्रेश) इत्यादी देखील चंद्राची नावे आहेत.

53-54. Soḷasannaṃ bhāgānaṃ pūraṇo soḷasamo bhāgo candassa kalā, kala saṅkhyāne, kalīyate ekādinā saṅkhyāyateti kalā. Dvayaṃ candassa sarīre. Maññate ñāyate aneneti bimbaṃ. Manato vapaccayo, nipātanā massa bo, assi, nassa mo, vassa bo, bimbasaddo anitthiyaṃ. Maṇḍayateti maṇḍalaṃ, alo, itthiyaṃ maṇḍalī, ayaṃ tīsvapi.

५३-५४. सोळा भागांना पूर्ण करणारा जो सोळावा भाग, ती चंद्राची 'कला' होय; 'कल' धातू मोजणे (संख्यान) या अर्थी आहे; जी एक इत्यादी संख्येने मोजली जाते, ती 'कला' होय. दोन शब्द चंद्राच्या शरीरासाठी (बिंबासाठी) आहेत. ज्याच्याद्वारे (चंद्राचे रूप) जाणले जाते, ते 'बिम्ब' होय; यात 'मन' धातूपासून 'व' प्रत्यय लागतो; निपातनाने 'म' चा 'ब' होतो, 'अ' चा 'इ' होतो, 'न' चा 'म' होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो. 'बिम्ब' शब्द स्त्रीलिंगी सोडून (पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात) वापरला जातो. जे सुशोभित (प्रसन्न) करते, ते 'मण्डल' होय; स्त्रीलिंगात 'मण्डली' असा शब्द होतो. हा 'मण्डल' शब्द तिन्ही लिंगांमध्ये वापरला जातो.

Pādahīnapajjena addhabhāgo. Asati khepeti samudāyanti aḍḍho, to. Tathā addho. Upaḍḍhoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ, ete tayo pume. Khaṇḍayati samudāyanti khaṇḍaṃ. Sakyate [Pg.51] ubbāhanādīsu thokattāti sakalaṃ, alo, khaṇḍasakalā vā pume, satthe rūpabhedato napuṃsake. Ete ca aḍḍhādayo tayo asame bhāge pume, same tu napuṃsaketi rūpabhedenāha ‘‘addhaṃ vuttaṃ same bhāge’’ti. Khaṇḍādidvayaṃ pana asamepi vattamānaṃ punnapuṃsake vattati, tasmā ‘‘addhaṃ vuttaṃ same bhāge’’ti ettha ‘‘aḍḍhaṃ, upaḍḍha’’nti idaṃ dvayampi saṅgahitaṃ.

एका चरणाने कमी असलेल्या गाथेने अर्ध्या भागामध्ये प्रवृत्त होणारी नामे दर्शविली आहेत. समूहाला नष्ट करते म्हणून 'अड्ढ' (अर्धा) असा शब्द बनतो, ज्याला 'त' प्रत्यय लागतो. त्याचप्रमाणे 'अद्ध' हा शब्द बनतो. 'उपड्ढ' हा शब्द उपसर्गाने पद वाढवून बनवला आहे; हे तिन्ही शब्द पुल्लिंगात प्रवृत्त होतात. समूहाला खंडित करते म्हणून 'खंड' हा शब्द बनतो. स्पर्श करणे इत्यादींमध्ये अल्पत्वामुळे समर्थ होते म्हणून 'सकल' हा शब्द बनतो, ज्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. 'खंड' आणि 'सकल' हे शब्द विकल्पेकरून पुल्लिंगात प्रवृत्त होतात, परंतु कोशात (अमरकोश इत्यादी ग्रंथात) रूपभेदाने ते नपुंसकलिंगात प्रवृत्त होतात. आणि हे 'अड्ढ' इत्यादी तिन्ही शब्द विषम (असमान) भागात प्रवृत्त होत असताना पुल्लिंगात प्रवृत्त होतात, परंतु सम (समान) भागात प्रवृत्त होत असताना नपुंसकलिंगात प्रवृत्त होतात. अशा प्रकारे रूपभेदाने 'अड्ढ' हा शब्द सम भागात प्रवृत्त होतो असे म्हटले आहे. 'खंड' इत्यादी तीन शब्दांचा समूह तर विषम भागातही प्रवृत्त होत असताना पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात प्रवृत्त होतो; म्हणून 'अड्ढ हा शब्द सम भागात प्रवृत्त होतो' या वाक्यात 'अद्ध' आणि 'उपड्ढ' या दोन्ही शब्दांचा देखील संग्रह केला आहे.

Pasādādayo cande avassambhāvino, aññatra tu pāsaṅgikā iti candapakkame uccante. Visesena sādayati pasādayatīti pasādo. Evaṃ pasanno, so eva pasannatā.

'प्रसाद' इत्यादी शब्द चंद्राच्या बाबतीत निश्चितपणे प्रवृत्त होणारे असतात, परंतु इतर स्वच्छ वस्तूंच्या बाबतीत ते प्रासंगिक रूपाने प्रवृत्त होतात; म्हणून ते चंद्राच्या अनुक्रमाने म्हटले जातात. विशेष रूपाने प्रसन्न (स्वच्छ) करतो म्हणून 'प्रसाद' हा शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'प्रसन्न' हा शब्द बनतो आणि तोच 'प्रसन्नता' देखील होय. हा तिन्ही पदांचा समूह आहे.

Tikaṃ candappabhāyaṃ. Kumudassāyaṃ vikāso komudī. Candaṃ ācikkhati paṭipādayatīti candikā. Juti assātthīti juṇhā. Tassa ṇo, hapaccayo ca, candassa vā jutiṃ sobhaṃ nayhati bandhatīti juṇhā.

हा तिन्ही पदांचा समूह चंद्राच्या प्रकाशाच्या (चांदण्याच्या) अर्थात प्रवृत्त होतो. कुमुदाचा (कमळाचा) हा विकास (उमलणे) म्हणजेच 'कौमुदी' होय. चंद्राला प्रकट करतो म्हणून 'चंद्रिका' हा शब्द बनतो. या चंद्राला प्रकाश (द्युती) आहे म्हणून 'जुण्हा' (ज्योत्स्ना) हा शब्द बनतो. त्यात 'त' चा 'ण' होतो आणि 'ह' प्रत्यय लागतो; किंवा चंद्राच्या शोभेला ग्रहण करतो म्हणून 'जुण्हा' हा शब्द बनतो.

Catukkaṃ sobhanamatte. Kanati dippatīti kanti, kana dittiyaṃ, kāmīyatīti vā kanti. Sundaraṃ bhāti dippatīti sobhā. Jotayatīti juti. Chādayatīti chavi. Chada saṃvaraṇe, vipaccayo, dalopo.

हा चार पदांचा समूह केवळ शोभेच्या (सौंदर्याच्या) अर्थात प्रवृत्त होतो. चमकते म्हणून 'कांती' हा शब्द बनतो; 'कन' धातू चमकण्याच्या अर्थात आहे. किंवा जिची इच्छा केली जाते म्हणून 'कांती' हा शब्द बनतो. सुंदर रीतीने चमकते म्हणून 'showभा' (शोभा) हा शब्द बनतो. प्रकाशित करते म्हणून 'जुती' (द्युती) हा शब्द बनतो. आच्छादित करते म्हणून 'छवी' हा शब्द बनतो; 'छद' धातू आच्छादनाच्या अर्थात आहे, ज्याला 'वि' प्रत्यय लागतो आणि 'द' चा लोप होतो.

55. Sattakaṃ lakkhaṇe. Kaṃ attānaṃ laṅkayati hīnaṃ karotīti kalaṅko. Lañchate lakkhate aneneti lañchanaṃ[Pg.52]. Lakkhyate aneneti lakkhaṃ. Tathā lakkhaṇaṃ. Aṅkīyate lakkhyate aneneti aṅko. Abhi visesaṃ jānāti etenāti abhiññāṇaṃ. Cihīyati lakkhīyati aneneti cihanaṃ. Ciha lakkhaṇe.

५५. हा सात पदांचा समूह चिन्हाच्या (लक्षणाच्या) अर्थात प्रवृत्त होतो. स्वतःला हीन (कलंकित) करते म्हणून 'कलंक' हा शब्द बनतो. या चिन्हाने ओळखले जाते म्हणून 'लांछन' हा शब्द बनतो. याने ओळखले जाते म्हणून 'लक्ष' हा शब्द बनतो. त्याचप्रमाणे 'लक्षण' हा शब्द बनतो. याने अंकित केले जाते म्हणून 'अंक' हा शब्द बनतो. याने विशेष रूपाने जाणतो म्हणून 'अभिज्ञान' हा शब्द बनतो. याने ओळखले जाते म्हणून 'चिन्ह' हा शब्द बनतो; 'चिह' धातू चिन्हांकित करण्याच्या अर्थात आहे.

Sabbāsaṃ sobhānaṃ majjhe paramā sobhā susamā nāma, sobhanaṃ samaṃ sabbaṃ assaṃ susamā, seṭṭhā sobhā.

सर्व शोभांमध्ये जी सर्वश्रेष्ठ शोभा असते, तिला 'सुसमा' म्हणतात. तिच्यामध्ये सर्व काही समान रूपाने सुंदर असते म्हणून तिला 'सुसमा' म्हणतात, जिचा अर्थ श्रेष्ठ शोभा असा होतो.

56. Guṇe phoṭṭhabbavisese sītanti napuṃsakaṃ bhavati. Devadattassa sītaṃ vattati. Sītādayo tayo guṇīliṅgā guṇino liṅgaṃ gaṇhanti, taṃ yathā – sītalā bhūmi, sītalaṃ jalaṃ, sītalo vāto. Uṇhābhitattehi sevīyatīti sītaṃ, tena yutto sīto. Sasa gatiyaṃ, iro, ittañca, sītatthikena sarīyatīti vā sisiraṃ. Sītaṃ guṇaṃ lātīti sītalo.

५६. स्पर्शविशेष रूप गुणाच्या अर्थात 'शीत' हा शब्द नपुंसकलिंगात होतो. जसे की, 'देवदत्ताला थंडी जाणवते' (हे उदाहरण आहे). 'शीत' इत्यादी तिन्ही शब्द गुणीच्या (विशेष्याच्या) लिंगाला ग्रहण करतात; जसे की— 'शीतला भूमी' (थंड जमीन), 'शीतलं जलं' (थंड पाणी), 'शीतलो वातो' (थंड वारा). उष्णतेने पीडित झालेल्या लोकांद्वारे जे सेवन केले जाते म्हणून 'शीत' हा शब्द बनतो, आणि त्याने युक्त असलेला तो 'शीत' होय. 'सस' धातू गतीच्या अर्थात आहे, ज्याला 'इर' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' कार होतो; किंवा शीत गुणाला ग्रहण करतो म्हणून 'शीतल' हा शब्द बनतो.

Mahikāntaṃ hime. Hiṃsatīti himaṃ, sassa mo,niggahītalopo ca. Tuha adane, tohati hiṃsatīti tuhinaṃ, ino. Uparito savatīti ussāvo. Nīharanti nissasantyaneneti nīhāro, natthi īhā vā etasmā hetubhūtāti nīhāro, āro. Mahīyate rāgīhīti mahikā, ṇvu.

'महिका' शब्दापर्यंतचे शब्द बर्फाच्या (हिंवाच्या) अर्थात प्रवृत्त होतात. पीडा देते म्हणून 'हिम' हा शब्द बनतो; यात 'स' चा 'म' होतो आणि अनुस्वाराचा लोप होतो. 'तुह' धातू पीडा देण्याच्या अर्थात आहे, जो पीडा देतो म्हणून 'तुहिन' हा शब्द बनतो, ज्याला 'इन' प्रत्यय लागतो. वरून पाझरते म्हणून 'उस्साव' (दवबिंदू) हा शब्द बनतो. या बर्फामुळे लोक सुटकेचा श्वास घेऊ शकत नाहीत म्हणून 'नीहार' (धुके) हा शब्द बनतो; किंवा या बर्फामुळे कोणतीही हालचाल (प्रयत्न) राहत नाही म्हणून 'नीहार' हा शब्द बनतो, ज्याला 'आर' प्रत्यय लागतो. रागी (आसक्त) लोकांद्वारे पूजिले जाते म्हणून 'महिका' हा शब्द बनतो, ज्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

57. Chakkaṃ nakkhatte. Punappunaṃ udayattā na khīyate nakkhattaṃ, attano gamanaṭṭhānaṃ na kharati na vināsetīti vā nakkhattaṃ, atha [Pg.53] vā nakkha gatiyaṃ, nakkhatīti nakkhattaṃ. Jotati subhāsubhanimittaṃ pakāsetīti joti, nakkhatta bhaṃsaddehi sahacaraṇato napuṃsake. Yathāvuttaṃ nimittaṃ bhāti pakāsetīti bhaṃ. Kattabbaṃ taranti lokā etāyāti tārā, attano vīthiṃ tāyati arati gacchatīti vā tārā, tāreti vā loke ahitatoti tārā, ayañca tārakā, uḷu ca ete tayo apume. Tarā eva ṇvu, tārakā. Uccaṃ lavati gacchatīti ulu. So eva uḷu. Na kevalaṃ tārakā eva apume, atha kho uḷu cāti casaddattho. Uḷusahacariyato pakkhe napuṃsake ca.

५७. हा सहा पदांचा समूह नक्षत्राच्या अर्थात प्रवृत्त होतो. पुन्हा पुन्हा उदय पावत असल्यामुळे जे नष्ट होत नाही म्हणून 'नक्खत्त' (नक्षत्र) हा शब्द बनतो; किंवा जे स्वतःच्या गमन मार्गाला नष्ट करत नाही म्हणून 'नक्खत्त' हा शब्द बनतो; अथवा 'नक्ख' धातू गतीच्या अर्थात आहे, जे गमन करते म्हणून 'नक्खत्त' हा शब्द बनतो. शुभ-अशुभ निमित्त प्रकट करते म्हणून 'जोती' (ज्योती) हा शब्द बनतो; 'नक्खत्त', 'भ' आणि 'तारा' या शब्दांच्या सहचर्यामुळे हा शब्द नपुंसकलिंगात प्रवृत्त होतो. पूर्वोक्त निमित्त प्रकट करते म्हणून 'भ' हा शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे लोक आपले कर्तव्य कर्म पार पाडतात म्हणून 'तारा' हा शब्द बनतो; किंवा जी स्वतःच्या मार्गाचे रक्षण करते आणि गमन करते म्हणून 'तारा' हा शब्द बनतो; किंवा जी लोकांना अहितापासून तारते (रक्षण करते) म्हणून 'तारा' हा शब्द बनतो. हा 'तारा' शब्द, 'तारका' शब्द आणि 'उळू' शब्द हे तिन्ही शब्द स्त्रीलिंगात (पुल्लिंग सोडून) प्रवृत्त होतात. 'तारा' शब्दालाच 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'तारका' हा शब्द बनतो. वर गमन करते म्हणून 'उलु' हा शब्द बनतो, आणि तोच 'उळू' होय. केवळ 'तारका' हाच शब्द स्त्रीलिंगात प्रवृत्त होतो असे नाही, तर 'उळू' शब्द देखील स्त्रीलिंगात प्रवृत्त होतो. 'उळू' शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'तारक' हा शब्द नपुंसकलिंगात देखील प्रवृत्त होतो.

58-60. Assayujādayo revatyantā sattādhikavīsatārakā nakkhattā nāma honti. Tāni ca nakkhattāni ākāse yathāṭhitāni kamatoyeva ettha kathitāni, na uppaṭipāṭiyā. Vakkhati ca ‘‘kamato sattādhikavīsati nakkhattā’’ti. Assarūpayogato assayujo. Yamasadisattāsabbatra bharatīti bharaṇī. Yu, ī. Aggisadisattā kantati chindatīti kattikā, karoti tasmā vā katthikā, kattikāya sahitā sakattikā. Bharaṇī, rohiṇī vā. Kamalasambhavattā kamale ruhati vaḍḍhatīti rohiṇī. Migasīsaṇṭhānattā [Pg.54] tārāpuñjo migasiraṃ, chaṭṭhīsamāso uttarappadhānattā napuṃsakattaṃ. Ruddarasāvaṭṭhitakodharuddasadisattā kadāci adati ghasatīti addā. Punappunaṃ sattesu hitaṃ vassatīti punabbasu, vassa secane. Poseti kriyāni, posentyasminti vā pusso. Bhujagasadisattā na silisyate nāliṅgyateti asileso.

५८-६०. 'अस्सयुज' (अश्विनी) पासून सुरू होऊन 'रेवती' पर्यंत संपणारी सत्तावीस नक्षत्रे आहेत. ती नक्षत्रे आकाशात जशी स्थित आहेत, त्याच अनुक्रमाने येथे सांगितली आहेत, विना-अनुक्रमाने नाही. पुढे सांगितले जाईल की, 'अनुक्रमाने सत्तावीस नक्षत्रे आहेत'. घोड्याच्या आकाराशी संबंध असल्यामुळे 'अस्सयुज' (अश्विनी) हा शब्द बनतो. यमराजासारखे असल्यामुळे जे सर्व ठिकाणी भरण करते म्हणून 'भरणी' हा शब्द बनतो, ज्याला 'यु' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात. अग्नीसारखे असल्यामुळे जे कापते (छिन्न करते) म्हणून 'कृत्तिका' हा शब्द बनतो; किंवा त्या नक्षत्रापासून कार्य करते म्हणून 'कृत्तिका' हा शब्द बनतो. कृत्तिकेसोबत स्थित असलेली ती 'सकृत्तिका' (भरणी किंवा रोहिणी) होय. कमळात उत्पन्न झाल्यामुळे जे कमळात वाढते म्हणून 'रोहिणी' हा शब्द बनतो. हरणाच्या डोक्याच्या आकाराचा तारासमूह असल्यामुळे 'मृगशिर' हा शब्द बनतो; हा षष्ठी तत्पुरुष समास असून उत्तरपद प्रधान असल्यामुळे याचे नपुंसकलिंगत्व होते. रौद्र रसात स्थित असलेल्या क्रोधाने युक्त रुद्रासारखे असल्यामुळे जे कधीकधी दंश करते म्हणून 'अद्दार' (आर्द्रा) हा शब्द बनतो. जे प्राण्यांवर पुन्हा पुन्हा हिताचा वर्षाव करते म्हणून 'पुनर्वसू' हा शब्द बनतो; 'वस्स' धातू सिंचन करण्याच्या अर्थात आहे. जे पोषण करते किंवा ज्या नक्षत्रात कार्ये पोषिली जातात म्हणून 'पुस्स' (पुष्य) हा शब्द बनतो. सर्पासारखे असल्यामुळे ज्याला आलिंगन दिले जात नाही म्हणून 'अश्लेषा' हा शब्द बनतो.

Mahīyate kāriyatthikehīti maghā, hassa gho. Phalaṃ gaṇhāpetīti phaggunī, yu, ī. Dveti pubbaphaggunī, uttaraphaggunī ceti dve. Hatthasaṇṭhānatāya hattho. Tacchakasadisattā vicittaṃ phalaṃ dadātīti cittā. Sobhanā āti, sāti vā tanuṃ karoti subhāsubhanti sāti, subhāsubhaphaladānato vā sāti, ‘‘sāti dānāvasānesū’’ti hi nānatthasaṅgahe vuttaṃ, ayaṃ dvīsu. Visadisaṃ phalaṃ khaṇatīti visākhā, vividhā vā sakhā mittā yassā sā visākhā. Anurādhayati saṃsijjhati subhāsubhaphalametāyāti anurādhā. Guṇehi sabbāsaṃ vuḍḍhattā jeṭṭhā. Mūlati patiṭṭhāti subhāsubhaphalametthāti mūlaṃ. Āsāḷho nāma bhatīnaṃ daṇḍo, taṃsaṇṭhānattā āsāḷhā nāma dve nakkhattā pubbāsāḷhauttarāsāḷhavasena.

कार्येच्छू लोकांद्वारे पूजिले जाते म्हणून 'मघा' हा शब्द बनतो; यात 'ह' चा 'घ' होतो. फळ ग्रहण करवते म्हणून 'फाल्गुनी' हा शब्द बनतो, ज्याला 'यु' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात. 'दोन' म्हणजे पूर्वाफाल्गुनी आणि उत्तराफाल्गुनी ही दोन नक्षत्रे होत. हाताच्या आकाराचे असल्यामुळे 'हस्त' हा शब्द बनतो. सुतारासारखे असल्यामुळे जे विविध फळ देते म्हणून 'चित्रा' हा शब्द बनतो. सुंदर स्थान म्हणजेच 'स्वाती' होय; किंवा जे शुभ-अशुभ कमी करते म्हणून 'स्वाती' हा शब्द बनतो; किंवा शुभ-अशुभ फळ देण्यामुळे 'स्वाती' हा शब्द बनतो. कारण 'स्वाती' शब्द दान आणि समाप्ती या अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो, असे नानार्थसंग्रहात सांगितले आहे; हा शब्द दोन लिंगांमध्ये (स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंगात) प्रवृत्त होतो. विशिष्ट फळ खणते (नष्ट करते) म्हणून 'विशाखा' हा शब्द बनतो; किंवा ज्या नक्षत्राला विविध शाखा (मित्र) असतात म्हणून 'विशाखा' हा शब्द बनतो. या नक्षत्राद्वारे शुभ-अशुभ फळ सिद्ध होते म्हणून 'अनुराधा' हा शब्द बनतो. गुणांमुळे सर्व ताऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ (मोठे) असल्यामुळे 'ज्येष्ठा' हा शब्द बनतो. या नक्षत्रात शुभ-अशुभ फळ मूळ धरून प्रतिष्ठित होते म्हणून 'मूळ' हा शब्द बनतो. 'आसाळ्ह' (आषाढा) म्हणजे सेवकांचा दंड (काठी) होय; त्या दंडाच्या आकाराचे असल्यामुळे 'आसाळ्ह' नावाची पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा या भेदाने दोन नक्षत्रे आहेत.

Savati subhāsubhaphalametenāti savaṇo, savaṇaṃ vā. Dhanamesanti etthāti dhaniṭṭhā, dhanati vā vibhūti nidhānaṃ dhaniṭṭhā. Sataṃ bhisajā ettha, satabhisajānaṃ vā adhipati satabhisajo. Bhaddo go, tasseva padāni pādā assaṃ bhaddapadā, pubbabhaddapadā dve, uttarabhaddapadā dve, samūho cesaṃ catusaṅkhyāti bahuvacanaṃ. Rā vuccati dhanaṃ, tabbantatāya revatī, ākārasse, revato vā isibhedo, tassa apaccaṃ revatī.

या नक्षत्राद्वारे शुभ-अशुभ फळ प्रकट होते म्हणून 'savaṇa' (श्रवण) किंवा 'savaṇaṃ' हा शब्द बनतो. या नक्षत्रात लोक धनाचा शोध घेतात म्हणून 'धनिष्ठा' हा शब्द बनतो; किंवा जे गुप्त धन स्पष्टपणे प्रकट करते म्हणून 'धनिष्ठा' हा शब्द बनतो. येथे शंभर वैद्य आहेत म्हणून 'शतभिषा' हा शब्द बनतो; किंवा जो शंभर वैद्यांचा अधिपती आहे म्हणून 'शतभिषा' हा शब्द बनतो. 'भद्र' नावाचा बैल असून, या नक्षत्राला त्या बैलाच्या पायांसारखे पाय आहेत म्हणून 'भद्रपदा' (भाद्रपदा) हा शब्द बनतो; यात दोन पूर्वभाद्रपदा आणि दोन उत्तरभाद्रपदा आहेत, आणि या नक्षत्रांचा समूह चार संख्येचा असल्यामुळे याचे बहुवचन होते. 'रा' म्हणजे धन म्हटले जाते, ते धन जिच्याकडे आहे म्हणून 'रेवती' हा शब्द बनतो, ज्यात 'आ' काराचा 'ए' होतो; किंवा 'रेवत' नावाचे एक विशिष्ट ऋषी आहेत, त्यांची कन्या म्हणून 'रेवती' हा शब्द बनतो.

61. Dvayaṃ [Pg.55] rāhuggahe. So vuccati saggo, tattha bhātīti sobbhānu. Rahati candādīnaṃ sobhaṃ jahāpetīti rāhu. Tamo, vidhuntudo, candādo, sehikeyotipi rāhussa nāmāni.

६१. राहू ग्रहासाठी दोन नावे आहेत. स्वर्गाला 'सो' म्हटले जाते, तेथे जो चमकतो म्हणून त्याला 'सोभानू' (स्वर्भानू) म्हणतात. चंद्र इत्यादींचे सौंदर्य जो नष्ट करतो (किंवा हिरावून घेतो) म्हणून त्याला 'राहू' म्हणतात. तमो, विधुंतुदो, चंदादो आणि सैहिकेयो (सीहिकेरो) ही देखील राहूची नावे आहेत.

Sūra, canda, aṅgāraka, budha, jīva, sukka, asita, rāhu, ketūti ete sūrādayo navaggahā nāma.

सूर्य, चंद्र, अंगारक (मंगळ), बुध, जीव (बृहस्पती/गुरु), सुक्क (शुक्र), असित (शनि), राहू आणि केतू; हे सूर्य इत्यादी नऊ ग्रह (नवग्रह) म्हणून ओळखले जातात.

Mesādiko dvādasakoṭṭhāso rāsi nāma. Ādinā usabha, methuna, kakkaṭa, sīha, kaññā, tulā, vicchika, dhanu, makara, kumbha, mīne saṅgaṇhāti.

मेष इत्यादी बारा भागांना 'राशी' म्हणतात. 'इत्यादी' या शब्दाने वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ आणि मीन या राशींचा समावेश होतो.

Dvayaṃ bhaddapadanakkhattānaṃ nāmaṃ. Poṭṭho go, tasseva padāni pādā assaṃ poṭṭhapadā.

भाद्रपदा नक्षत्रांची दोन नावे आहेत. बैलाला 'पोठ्ठ' म्हणतात; ज्या नक्षत्राचे पाय त्या बैलाच्या पायांसारखे असतात, त्याला 'पोठ्ठपदा' म्हणतात.

62-63. Pajjadvayena sūriyassa nāmāni. Ā bhuso dippatīti ādicco, ppassa cco. Lokānaṃ sūrabhāvaṃ janetīti sūriyo. Tathā sūro. Sataṃ bahavo raṃsayo yassa sataraṃsi. Divā divasaṃ karotīti divākaro, divase vā karo [Pg.56] ābhā yassa divākaro, divāsaddoyaṃ sabbakārakavacano, na tu ādhāravacano eva. Visesena rocate dippateti verocano. Dinaṃ karoti, kumudānaṃ vā dinaṃ mākulyaṃ karotīti dinakaro, uṇho raṃsi yassa uṇharaṃsi. Pabhaṃ karotīti pabhaṅkaro.

६२-६३. दोन गाथांद्वारे सूर्याची नावे दर्शविली आहेत. जो अत्यंत चमकतो म्हणून त्याला 'आदिच्च' (आदित्य) म्हणतात (येथे 'प्प' चा 'च्च' होतो). जो लोकांमध्ये तेजस्विता (शूरता) उत्पन्न करतो म्हणून त्याला 'सूरिय' (सूर्य) म्हणतात; तसेच त्याला 'सूर' देखील म्हणतात. ज्याचे शेकडो (अनेक) किरण आहेत त्याला 'सतरंसी' (शतरश्मी) म्हणतात. जो दिवस करतो म्हणून त्याला 'दिवाकर' म्हणतात; किंवा ज्याचा दिवसा प्रकाश असतो म्हणून त्याला 'दिवाकर' म्हणतात. हा 'दिवा' शब्द सर्व कारकांचा वाचक आहे, केवळ आधारवाचकच नाही. जो विशेष रूपाने चमकतो म्हणून त्याला 'वेरोचन' (वैरोचन) म्हणतात. जो दिवस करतो किंवा कमळांना दिवसासारखे प्रफुल्लित करतो म्हणून त्याला 'दिनकर' म्हणतात. ज्याचे किरण उष्ण असतात त्याला 'उण्ह रश्मी' (उष्णरश्मी) म्हणतात. जो प्रकाश निर्माण करतो म्हणून त्याला 'पभंकर' (प्रभाकर) म्हणतात.

Aṃsuno mālā, sā yattha atthi aṃsumālī. Dinānaṃ pati dinapati. Tapatīti tapano. Ravanti etena sattā pabhāvittāti ravi. Bhānu yassa atthīti bhānumā. Raṃsi yassa atthīti raṃsimā. Bhaṃ ābhaṃ karoti, tāsaṃ vā ākaro uppattiṭṭhānaṃ bhākaro. Bhāti dippatīti bhānu. Devehipi accate pūjīyateti akko. Sahassaṃ bahavo raṃsayo yassa sahassaraṃsi. Dvādasattā, pabhākaro, vibhākaro, vikattano, mattaṇḍo, divamaṇi, taraṇi, mitto, citrabhānu, vibhāvasu, gahappati, haṃso, savitāiccādīnipi sūriyassa nāmāni.

किरणांची माला (पुष्पमाला) ज्याच्याकडे आहे त्याला 'अंशुमाली' म्हणतात. दिवसाचा स्वामी तो 'दिनपती'. जो तप्त करतो तो 'तपन'. ज्याच्या प्रकाशाच्या प्रसारामुळे प्राणी जागे होतात (शब्द करतात) तो 'रवी'. ज्याच्याकडे प्रकाश आहे तो 'भानुमान'. ज्याच्याकडे किरण आहेत तो 'रश्मीमान'. जो प्रकाश करतो किंवा जो प्रकाशाचे उत्पत्तीस्थान आहे तो 'भाकर' (भास्कर). जो चमकतो तो 'भानू'. देवांद्वारे ज्याची पूजा केली जाते तो 'अक्क' (अर्क). ज्याचे हजारो किरण आहेत तो 'सहसरश्मी'. द्वादशात्मा, प्रभाकर, विभाकर, विकर्तन, मार्तंड, दिवामणी, तरणी, मित्र, चित्रभानू, विभावसू, गृहपती, हंस, सविता इत्यादी देखील सूर्याचीच नावे आहेत.

64. Pajjena sūriyādīnaṃ raṃsippabhānaṃ nāmāni. Rasanti taṃ sattāti raṃsi. Ā bhuso bhātīti ābhā. Pakārena bhātīti pabhā. Dippatīti ditti. Rocate dippateti ruci. Dīdhyati dippatīti dīdhiti. Dippatīti vā dīdhiti, passa dho, ikārāgamo. Miyyante khuddajantavo aneneti marīci, īci. Asati gacchati disantanti aṃsu, ussāgamo. Marīcisahacaraṇato dīdhityādayo bhānu aṃsu ca dvīsu. Maya gamanattho [Pg.57] daṇḍako dhātu, khapaccayo ūkārāgamo, atha vā mā māne, ukha gatyattho daṇḍako dhātu, māya mānāya ukhatīti mayūkho. Kirati timiraṃ kiraṇo. Kirati timiraṃ karo.

६४. एका गाथेने सूर्य इत्यादींच्या किरण आणि प्रकाशाची नावे दर्शविली आहेत. प्राणी ज्याची इच्छा करतात (किंवा ज्याच्याकडे आकर्षित होतात) त्याला 'रश्मी' म्हणतात. जो अत्यंत चमकतो त्याला 'आभा' म्हणतात. जो प्रकर्षाने चमकतो त्याला 'प्रभा' म्हणतात. जो चमकतो त्याला 'दीप्ती' म्हणतात. जो शोभतो किंवा चमकतो त्याला 'रुची' म्हणतात. जो चमकतो त्याला 'दीधिती' म्हणतात; किंवा जो चमकतो म्हणून त्याला 'दीधिती' म्हणतात (येथे 'व' चा 'ध' होतो आणि 'इ' काराचा आगम होतो). ज्याच्या उष्णतेने लहान जीव मरतात त्याला 'मरीची' म्हणतात (येथे 'ईचि' प्रत्यय लागतो). जो दिशांच्या अंतापर्यंत जातो त्याला 'अंशु' म्हणतात (येथे 'उ' चा आगम होतो). 'मरीची' शब्दाच्या सहचर्यामुळे दीधिती इत्यादी शब्द, तसेच 'भानू' आणि 'अंशु' हे शब्द स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंग या दोन्ही लिंगांत वापरले जातात. 'मय' हा धातू जाणे या अर्थाचा दंडक ग्रंथातील धातू आहे, त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'ऊ' काराचा आगम होतो; किंवा 'मा' धातू पूजणे या अर्थी आहे आणि 'उख' हा जाणे या अर्थाचा दंडक धातू आहे; आदराने जो जातो म्हणून त्याला 'मयूख' म्हणतात. जो अंधाराला दूर करतो त्याला 'किरण' म्हणतात. जो अंधाराला नष्ट करतो त्याला 'कर' म्हणतात.

65. Dvayaṃ ādiccamaṇḍalotikhyāte uppātādijāte raṃsimaṇḍale. Sūriyassa pari samantato dhīyate paridhī, pari samantato visatīti pariveso, sūriyaṃ vā pariveṭhayatīti pariveso. Ṭhassa so. Upasūriyakaṃ, maṇḍalanti dvepi paridhino nāmāni.

६५. सूर्याच्या सभोवतालच्या तेजोवलयात (किरणमंडळात) दोन नावे होतात. सूर्याच्या चहूबाजूंनी जे स्थित असते त्याला 'परिधी' म्हणतात. सूर्याच्या चहूबाजूंनी जे वेढलेले असते किंवा सूर्याला जे वेढून टाकते त्याला 'परिवेष' म्हणतात (येथे 'ठ' चा 'स' होतो). 'उपसूर्य' आणि 'मंडळ' ही दोन नावे देखील परिधीची (तेजोवलयाची) नावे आहेत.

Dvayaṃ marīcikāyaṃ. Marīcisadisatāya marīci. Migānaṃ taṇhā pipāsā yassaṃ jalābhāsattā sā migataṇhikā.

मृगजळासाठी दोन नावे आहेत. किरणांसारखे दिसण्यामुळे त्याला 'मरीची' म्हणतात. ज्याच्यामध्ये पाण्याचा आभास असल्यामुळे प्राण्यांची (हरणांची) तृष्णा (तहान) वाढते, त्याला 'मृगतृष्णिका' (मृगजळ) म्हणतात.

Sūriyassa udayato pubbe uṭṭhitaraṃsi uggataraṃsi aruṇo nāma siyā. Aruṇavaṇṇatāya arati gacchatīti aruṇo. Sūrasūto, anūru, kassapeyyo, kassapi, garuḍāggajotipi aruṇassa nāmānīti. Ākāsavaṇṇanā.

सूर्योदयापूर्वी उगवणाऱ्या किरणांना 'अरुण' म्हणतात. तांबड्या रंगामुळे जो प्राप्त होतो त्याला 'अरुण' म्हणतात. सूरसुत, अनूरू, कश्यपेय, कश्यपी आणि गरुडाग्रज ही देखील अरुणाची नावे आहेत. येथे आकाश वर्णन समाप्त झाले.

66-67. Catukkaṃ [Pg.58] kāle. Kalyante saṅkhyāyante āyuppamāṇādayo anenāti kālo, karaṇaṃ vā kāro, bhāve ṇo, so eva kālo, na hi kriyāvinimutto kālo nāma koci atthi, mahākālassa pana sassatabhāvato atītādivohāro natthevāti avayavakālānaṃ samūhabhāvato sopi ‘‘kālo’’ti vutto. Sattānaṃ jīvitaṃ asati khepetīti addhā, tassa dho, ākārantoyaṃ addhāsaddo pume. Punappunaṃ etīti samayo. Vināsaṃ lātīti velā, vaṇṇalopo. Diṭṭho, anehotipi kālassevanāmāni.

६६-६७. काळासाठी चार नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे आयुष्याचे प्रमाण इत्यादी मोजले जाते त्याला 'काळ' म्हणतात; किंवा 'करणे' या अर्थी भाववाचक 'ण' प्रत्यय लागून 'कार' शब्द बनतो आणि तोच 'काळ' होतो. कारण क्रियेपासून मुक्त असा कोणताही काळ अस्तित्वात नसतो. परंतु महाकाळाच्या नित्यत्वामुळे (शाश्वततेमुळे) भूतकाळ इत्यादी व्यवहार नसतोच; म्हणून अवयवभूत काळांच्या समूहामुळे त्याला देखील 'काळ' म्हटले जाते. जो प्राण्यांचे आयुष्य संपवतो त्याला 'अद्धा' म्हणतात (येथे 'स' चा 'ध' होतो, हा 'अद्धा' शब्द आकारांत असून पुल्लिंगी आहे). जो पुन्हा पुन्हा येतो त्याला 'समय' म्हणतात. जो विनाश स्वीकारतो त्याला 'वेळा' म्हणतात (येथे वर्णाचा लोप होतो). दिट्ठो आणि अनेहो ही देखील काळाचीच नावे आहेत.

Khaṇādayo pana tabbisesā tassa kālassa visesā bhedā. Ke te, kittakappamāṇā cetyāha ‘‘khaṇo’’iccādi. Dasahi accharāhi aṅguliphoṭanehi lakkhito kālo khaṇo nāma, khaṇu hiṃsāyaṃ, khaṇotīti khaṇo, a. Dasa khaṇā layo nāma bhave bhavanti, etena vā vacanena vikabhisaṅkhyāpekkhinopi vācakā santīti gamyate. Layati gacchati, sattānaṃ jīvitaṃ lunanto vā ayati gacchatīti layo. Dasa layā khaṇalayo nāma, khaṇalayānaṃ samūhabhāvato. Te dasa khaṇalayā muhutto nāma siyā siyuṃ vā, ayamanitthī. Huccha koṭilye[Pg.59], kuṭilayati rattidivase subhāsubhadassanatoti muhutto, to, dhātuyādimhi mukārāgamo, cchalopo ca. Te dasa muhuttā khaṇamuhutto nāma.

क्षण इत्यादी तर त्या काळाचेच विशेष भेद आहेत. ते कोणते आणि किती प्रमाणाचे आहेत, यावर 'क्षण' इत्यादी सांगितले आहे. दहा वेळा चुटकी वाजवण्याच्या काळाला 'क्षण' म्हणतात. 'खण' धातू हिंसेच्या अर्थी आहे; जो पीडा देतो म्हणून त्याला 'क्षण' म्हणतात (येथे 'अ' प्रत्यय लागतो). दहा क्षणांचा एक 'लय' होतो. या वचनाने संख्येच्या विकृतीची अपेक्षा करणारे वाचक देखील आहेत, असे समजले जाते. जो नष्ट होतो किंवा प्राण्यांचे आयुष्य नष्ट करत जातो त्याला 'लय' म्हणतात. दहा लयांचा एक 'क्षणलय' होतो, कारण तो क्षणलयांचा समूह आहे. ते दहा क्षणलय म्हणजे एक 'मुहूर्त' (मुहुत्त) होय (हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही). 'हुच्छ' धातू कुटिलतेच्या अर्थी आहे; रात्री आणि दिवसा शुभ-अशुभ फळ दाखवण्यामुळे जो कुटिल होतो म्हणून त्याला 'मुहूर्त' म्हणतात (येथे 'त' प्रत्यय लागतो, धातूच्या सुरुवातीला 'मु' चा आगम होतो आणि 'च्छ' चा लोप होतो). ते दहा मुहूर्त म्हणजे एक 'क्षणमुहूर्त' होय.

Tikaṃ dine. Dibbanti kīḷantyasmiṃ divaso, so. Na jahāti paccāgamanaṃ ahaṃ. Ādadāti nibyāpāranti dinaṃ, ino, ālopo ca, dibbati vā etthāti dinaṃ, vassa no. Ghasaro, vāsarotipi dinassa nāmāni.

दिवसासाठी तीन नावे आहेत. ज्याच्यामध्ये प्राणी क्रीडा करतात (आनंद घेतात) त्याला 'दिवस' म्हणतात (येथे 'स' प्रत्यय लागतो). जो पुन्हा यायला सोडत नाही त्याला 'अह' म्हणतात. जो व्यापाराचा अभाव (विश्रांती) ग्रहण करतो त्याला 'दिन' म्हणतात (येथे 'इन' प्रत्यय लागतो आणि 'आ' चा लोप होतो); किंवा जो येथे चमकतो म्हणून त्याला 'दिन' म्हणतात (येथे 'व' चा 'न' होतो). घसर आणि वासर ही देखील दिवसाचीच नावे आहेत.

68. Kallantaṃ paccūse. Pabhātyasmiṃ lokoti pabhātaṃ. Tathā vibhātaṃ. Usa rujāyaṃ, paccūsati vināseti timiranti paccūso. Kalyante saṅkhyāyante anena saṅkhyādayoti kallaṃ. Ahomukhaṃ, ūsotipi paccūsassa nāmāni.

६८. 'कल्ल' शब्दापर्यंतचे शब्द पहाटेच्या वेळेसाठी आहेत. ज्या काळात जग प्रकाशित होते त्याला 'प्रभात' म्हणतात. तसेच त्याला 'विभात' देखील म्हणतात. 'उस' धातू पीडा देण्याच्या अर्थी आहे; जो अंधाराला नष्ट करतो (पीडा देतो) त्याला 'पच्चूस' (प्रत्यूष) म्हणतात. ज्याच्याद्वारे संख्या इत्यादी मोजले जाते त्याला 'कल्ल' म्हणतात. अहोमुख आणि उष ही देखील पहाटेचीच नावे आहेत.

Dvayaṃ padose. Dosāya rattiyā ārambho abhidoso. Dosāya rattiyā pārambho padoso. Abhidhānato pāsaddassa pubbanipāto, appadhānarasso ca, atha vā abhidussanti padussanti ca yattha sabbakammāni abhidoso padoso ca.

रात्रीच्या पहिल्या प्रहरासाठी (प्रदोषासाठी) दोन नावे आहेत. रात्रीची सुरुवात म्हणजे 'अभिदोष'. रात्रीची सुरुवात म्हणजे 'प्रदोष'. येथे 'प' शब्दाचा आधी प्रयोग होतो आणि अप्रधान स्वराचा र्‍हस्व होतो; किंवा ज्या काळात सर्व कामे बिघडतात आणि नष्ट होतात म्हणून त्याला 'अभिदोष' and 'प्रदोष' म्हणतात.

Tikaṃ sāyanhe. Sāyati dinaṃ avasāyatīti sāyo, sāyanto vā dinantaṃ karonto ayatīti sāyo, punnapuṃsake. Sammājhāyanti taṃ sañjhā, (‘‘brahmuno tanu pitā lokassa janettī’’ti hi āgamo nikāyantarikānaṃ.) [Pg.60] Dinānaṃ accayo atikkamo, avasānaṃ vā dinaccayo. Dinantotipi tasseva nāmaṃ.

संध्याकाळच्या वेळेसाठी तीन नावे आहेत. जो दिवसाला समाप्त करतो त्याला 'साय' म्हणतात; किंवा जो दिवसाचा अंत करत येतो त्याला 'साय' म्हणतात (हा शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असतो). ज्या काळात चांगल्या प्रकारे ध्यान केले जाते त्याला 'संज्झा' (संध्या) म्हणतात (इतर संप्रदायांच्या मते, 'संध्या हे ब्रह्मदेवाचे शरीर, पितृलोक आणि जगाची माता आहे' असा आगम आहे). दिवसाचा लोप किंवा अंत म्हणजे 'दिनाच्चय' (दिनात्यय). 'दिनांत' हे देखील त्याचेच नाव आहे.

Pubbaṇhāparaṇhamajjhanhavasena tividhā sañjhā. Pubbañca taṃ ahañcāti pubbaṇhaṃ. Aparañca taṃ majjhañca taṃ ahañceti aparaṇhaṃ majjhanhaṃ. Sabbatrāvayave samudāyopacārato ahassekadese ahasaddoti kammadhārayo, tāsaṃ tissannaṃ sañjhānaṃ samāhāroti sañjhamityuccate. Samāharaṇaṃ samāhāro, ekībhāvo, so ca bhinnakālānaṃ na bhavatīti buddhiyā samakālaggahaṇato ekakālattā tasmiṃ abhidheyye digusamāso, tathā hi samāhāro samūho taṃsambandhe chaṭṭhiyāyeva bhavitabbanti cintento ācariyo na aññapadatthasamāso ayanti ākārassāppadhāne rassattanti sañjhaṃ. Samāhāro bhāvo tassekattā ekavacanaṃ, kammavacane tu samāhāre tisso sañjhā samāhaṭāti paṭhamantānaṃ samāse sapadatthapādhānyā bahuvacanaṃ, rassābhāvo ca.

पुब्बण्ह (पूर्वाह्न), अपरण्ह (अपराह्न) आणि मज्झण्ह (मध्याह्न) यांच्या प्रभावाने संध्या तीन प्रकारची आहे. जे आधी आहे आणि तोच दिवस आहे, म्हणून त्याला 'पुब्बण्ह' म्हणतात. जे नंतर आहे आणि तोच दिवस आहे, तसेच जे मध्य आहे आणि तोच दिवस आहे, म्हणून त्यांना अनुक्रमे 'अपरण्ह' आणि 'मज्झण्ह' म्हणतात. सर्व ठिकाणी अवयवांवर समुदायाचा उपचार केल्यामुळे दिवसाच्या एका भागासाठी 'अह' शब्दाचा वापर होतो, म्हणून हा कर्मधारय समास आहे. त्या तीन संध्येचा समाहार म्हणजे 'तिसञ्ञ्हं' (त्रिसंध्य) असे म्हटले जाते. समाहार म्हणजे एकत्र येणे, एक होणे. हा एकीभाव भिन्न काळ असणाऱ्या अर्थांमध्ये संभवत नाही, म्हणून बुद्धीने समान काळाचे ग्रहण केल्यामुळे, समान काळ असल्यामुळे त्या अर्थाचे प्रतिपादन करताना 'द्विगु समास' होतो. म्हणूनच, समाहार म्हणजे समूह आणि त्याच्या संबंधात षष्ठी विभक्तीच असावी, असा विचार करून आचार्यांनी हा अन्यपदार्थ समास (बहुव्रीहि) नाही, असे मानून 'सञ्झा' मधील 'आ' या आकाराचा अप्रधानतेमुळे र्‍हस्व करून 'तिसञ्ञ्हं' असे रूप सांगितले आहे. समाहार हा भाव असून तो एक असल्यामुळे एकवचन येते. परंतु कर्मवचनात समाहार अर्थ असताना 'तीन संध्या एकत्र केल्या जातात' अशा प्रथमान्त पदांच्या समासात स्वपदार्थाची प्रधानता असल्यामुळे बहुवचन होते आणि र्‍हस्व होत नाही.

69. Pañcakaṃ rattiyaṃ. Nisati tanuṃ karoti sabbabyāpāraṃ nisā. Rajjanti rāgino atra rajanī, yu, ī. Rāti gaṇhāti abyāpāranti ratti,ti, rajjanti vā ettha ratti. Paṭhamamajjhimapacchimayāmavasena tayo yāmā pahārā yassā tiyāmā. Saṃvuṇoti dinaṃ saṃvarī. Nisīthinī, khaṇadā, khapā, vibhāvarī, tamassinī, yāminī, tamīiccādīnipi rattiyā nāmāni.

६९. रात्रीच्या अर्थात पाच नावे आहेत. जी सर्व व्यापारांना शिथिल करते, ती 'निशा' होय. ज्या रात्रीमध्ये रागी (आसक्त) लोक किंवा चोर-दरोडेखोर आसक्त होतात, ती 'रजनी' होय (यु आणि ई प्रत्यय). जी व्यापारांशिवाय शांतता धारण करते, ती 'रत्ती' (रात्री) होय (ति प्रत्यय); किंवा ज्या रात्रीमध्ये लोक रमतात, ती 'रत्ती' होय. जिच्यामध्ये प्रथम, मध्यम आणि पश्चिम या तीन प्रहरांच्या प्रभावाने तीन प्रहर असतात, ती 'तियामा' (त्रियामा) होय. जी दिवसाला झाकून टाकते, ती 'संवरी' होय. निसिथिनी, खणदा, खपा, विभावरी, तमसिनी, यामिनी, तमी इत्यादी देखील रात्रीचीच नावे आहेत.

Candikāyuttā [Pg.61] candappabhāya yuttā ratti juṇhā nāma, juṇhāyogato juṇhā. Tamo ussanno yassaṃ sā tamussannā ratti timisikā nāma, timisaṃ ussannaṃ etthāti timisikā, upadhāya ittañca.

चांदण्याने युक्त किंवा चंद्राच्या प्रकाशाने युक्त असणारी रात्र 'जुण्हा' (ज्योत्स्ना) म्हणून ओळखली जाते; ज्योत्स्नेशी संबंध असल्यामुळे तिला 'जुण्हा' म्हणतात. ज्या रात्रीमध्ये अंधार दाट असतो, ती अंधारमय रात्र 'तिमिसिका' म्हणून ओळखली जाते. जिच्यामध्ये अंधार दाट असतो, ती 'तिमिसिका' होय; येथे उपधा अक्षराला इत्व होते.

70. Tikaṃ aḍḍharattiyaṃ. Majjhimāratti kammabhūtā ‘‘nisītho, aḍḍharatto, mahānisā’’ti ca vuccati. Nissate sayate asmiṃ nisītho. Aḍḍhañca taṃ ratti cāti aḍḍharatto, rattekadese rattisaddo, rattiyā aḍḍhanti vā aḍḍharatto. Mahatī ca sā nisā cāti mahānisā.

७०. मध्यरात्रीच्या अर्थात तीन नावे आहेत. रात्रीचा मध्यभाग असणारी मध्यरात्र 'निसीथ', 'अड्ढरत्त' आणि 'महानिसा' अशी म्हटली जाते. ज्या रात्रीमध्ये लोक शांतपणे झोपतात, ती 'निसीथ' होय. जी अर्धी आहे आणि तीच रात्र आहे, ती 'अड्ढरत्त' होय; येथे रात्रीच्या एका भागासाठी 'रत्ति' शब्दाचा वापर होतो; किंवा रात्रीचा अर्धा भाग म्हणजे 'अड्ढरत्त'. जी मोठी आहे आणि तीच रात्र आहे, ती 'महानिसा' होय.

Catukkaṃ andhakāre. Andhaṃ hataṃ diṭṭhasattikaṃ lokaṃ karotīti andhakāro. Tamatīti tamo, atha vā tamanti ākaṅkhanti ratiṃ lokā ettha tamo, tamu ākaṅkhāyaṃ, tamasaddo anitthī, taṃsahacaraṇato andhakāropi. Timisaṃ iso, atha vā timu temane, timanti ettha rāgenāti timisaṃ. Timiraṃ, pubbeva irapaccayo.

अंधाराच्या अर्थात चार नावे आहेत. जो जगाला आंधळे करतो आणि पाहण्याची शक्ती नष्ट करतो, तो 'अन्धकार' होय. जो अंधार करतो, तो 'तम' होय; किंवा ज्या अंधारात लोक क्रीडा करण्याची इच्छा करतात, तो 'तम' होय (तमु म्हणजे इच्छा करणे). 'तम' शब्द स्त्रीलिंगी नाही, आणि त्याच्या सहचर्यामुळे 'अन्धकार' शब्द देखील स्त्रीलिंगी नाही. 'तिमिस' - याला 'इस' प्रत्यय लागतो; किंवा 'तिमु' धातु ओले करण्याच्या अर्थात आहे, ज्या अंधारात लोक रागाने आसक्त होतात, ते 'तिमिस' होय. 'तिमिर' - पूर्वीप्रमाणेच धातु असून 'इर' प्रत्यय लागतो.

71. Catuddasannaṃ rattīnaṃ pūraṇī catuddasīsaṅkhāto kāḷapakkho ca ekagghano vanasaṇḍo ca meghapaṭalañca aḍḍharatti ca etehi catūhi samannāgato tamo caturaṅgatamaṃ nāma.

७१. चौदा रात्री पूर्ण करणारी चतुर्दशी तिथी असलेला कृष्णपक्ष, अत्यंत दाट जंगलाचा समूह, ढगांचे पटल आणि मध्यरात्र - या चार अंगांनी युक्त असणाऱ्या अंधाराला 'चतुरङ्गतम' असे म्हणतात.

72. Andhañca taṃ tamañcāti andhatamaṃ, yaṃ lokaṃ andhakāraṃ karoti. Ayaṃ andhatamasaddo ghanatame bāḷhatame vattati.

७२. जे आंधळे करणारे आहे आणि तोच अंधार आहे, त्याला 'अन्धतम' म्हणतात, जे जगाला अंधकारमय करते. हा 'अन्धतम' शब्द अत्यंत दाट किंवा तीव्र अंधाराच्या अर्थात वापरला जातो.

Dvayaṃ [Pg.62] pahāre. Paharīyate bheriyādi atrāti pahāro, pume saññāyaṃ apaccayo. Yā pāpuṇe mo, upayameti vā aho ratti cānena yāmo, yamito ṇo. Pahāro eva yāmo iti saññito yāmasaññito.

प्रहराच्या अर्थात दोन नावे आहेत. ज्या काळात भेरी इत्यादी वाजवले जातात, तो 'पहार' होय. हा शब्द पुल्लिंगी असून संज्ञा अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. 'या' धातु पोहोचण्याच्या अर्थात असून त्याला 'म' प्रत्यय लागतो, किंवा ज्याच्याद्वारे दिवस आणि रात्र मोजली जाते, तो 'याम' होय (यमु धातुवरून 'ण' प्रत्यय). प्रहरालाच 'याम' अशी संज्ञा दिली जाते, म्हणून त्याला 'यामसंज्ञित' म्हणतात.

Dutiyā tithi pāṭipado nāma. Paṭipajjate cando khayaṃ, udayaṃ vā yassaṃ pāṭipado. Tatiyādī tithiyeva, na pāṭipado. Tanotīti tithi, atha vā tā pālane ithi. Tithisaddo dvīsu.

दुसरी तिथी 'पाटिपद' (प्रतिपदा) म्हणून ओळखली जाते. ज्या तिथीला चंद्र क्षय किंवा उदय पावतो, ती 'पाटिपद' होय. तिसरी इत्यादी तिथींना केवळ 'तिथी' म्हणतात, 'पाटिपद' नाही. जी विस्तार करते, ती 'तिथी' होय; किंवा 'ता' धातु रक्षण्याच्या अर्थात असून त्याला 'इथि' प्रत्यय लागतो. 'तिथी' शब्द स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंग या दोन्ही लिंगांत वापरला जातो.

73. Dvayaṃ pannarasiyaṃ, pannarasannaṃ tithīnaṃ pūraṇī pannarasī, paṇṇarasītipi pāṭho atthi. Dvayaṃ puṇṇamāyaṃ tithiyaṃ. Miyyate tithīnaṃ khayo vuḍḍhi cānena māso, cando, puṇṇo ca so māso cāti puṇṇamāso, tassāyaṃ tithi, puṇṇamāso yassamatthīti vā puṇṇamāsī. Puṇṇo mā cando yattha, puṇṇamassāyaṃ vā tithi puṇṇamā, ‘‘puṇṇimā’’ti pāṭhe pana sati candassa puṇṇabhāvo puṇṇo, tena nibbattā bhāvapaccayantā tena nibbatte imo dissati, lokāsayattā liṅgassa itthiliṅgattaṃ, sā puṇṇamā ekakalāhīne cande sati anumati nāma, anumaññante anugacchante devatāpitūhi saha yassaṃ sā anumati. Puṇṇe pana cande sā puṇṇamā rākā nāma, rāti dassanāvakāsaṃ rākā, ko.

७३. पंधराव्या तिथीच्या अर्थात दोन नावे आहेत. पंधरा तिथी पूर्ण करणारी ती 'पन्नरसी' होय; 'पण्णरसी' असाही पाठ आढळतो. पौर्णिमेच्या तिथीच्या अर्थात दोन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे तिथींचा क्षय आणि वृद्धी मोजली जाते तो 'मास' म्हणजे चंद्र होय. तो चंद्र पूर्ण असतो म्हणून त्याला 'पुण्णमास' म्हणतात, आणि त्याची ही तिथी म्हणजे 'पुण्णमासी' होय. ज्या तिथीला पूर्ण चंद्र असतो, किंवा जी पूर्ण चंद्राची तिथी असते, ती 'पुण्णमा' होय. 'पुण्णिमा' असा पाठ असल्यास, चंद्राची पूर्णता म्हणजे 'पुण्ण', त्यापासून निर्माण झालेली ती 'पुण्णिमा' होय (भावप्रत्ययान्त शब्दावरून 'इम' प्रत्यय लागतो). लोकांच्या व्यवहारावरून या लिंगाचे स्त्रीलिंगत्व सिद्ध होते. ती पौर्णिमा जेव्हा चंद्र एका कलेने कमी असतो, तेव्हा 'अनुमती' म्हणून ओळखली जाते; ज्या तिथीला देव आणि पितर एकत्र विचारविनिमय करतात किंवा अनुगमन करतात, ती 'अनुमती' होय. परंतु जेव्हा चंद्र पूर्ण असतो, तेव्हा ती पौर्णिमा 'राका' म्हणून ओळखली जाते; जी दर्शनाचा आनंद देते, ती 'राका' होय (क प्रत्यय).

Aparā kāḷapakkhasambhūtāpannarasī pana amāvasī, amāvāsītipi uccate. Amā saha vasanti ravicandā yassaṃ amāvasī, amāvāsī ca dīghaṃ katvā, amāsaddo sahattho abyayaṃ. Dasso, sūriyindusaṅgamoti tassāyeva nāmāni.

दुसरी, कृष्णपक्षात येणारी पंधरावी तिथी 'अमावसी' किंवा 'अमावासी' अशी म्हटली जाते. ज्या तिथीला सूर्य आणि चंद्र एकत्र राहतात, ती 'अमावसी' होय; 'अ' चा दीर्घ करून 'अमावासी' असेही रूप बनते. 'अमा' हा शब्द 'सह' (एकत्र) या अर्थाचा अव्यय आहे. 'दस्स' (दर्श) आणि 'सूरियिन्दुसङ्गम' (सूर्य-चंद्र संगम) ही देखील याच अमावस्येची नावे आहेत.

74. Saṭṭhighaṭikāhi [Pg.63] lakkhito kālo ahoratto nāma. Ghaṭenti ahorattiyoti ghaṭikā. Aho ca ratti ca ahoratto, pume. Adiguttepi ahorattanti napuṃsakepi. Te pañcadasa ahorattā pakkho nāma. Pacanti pariṇamanti bhūtānyaneneti pakkho. Pubbāparabhūtā te ca pakkhā yathākkamaṃ sukkakāḷā sukkapakkhakāḷapakkhā nāma. Jotisatthakkamena sukkapakkho pubbasaññito, kaṇhapakkho aparasaññito. Tato eva māsavisese loke sakaparapakkhoti rūḷhī. Suca soke, sukko, socanti ettha andhakārābhilāsinoti katvā, sūceti pakāsetīti vā sukko. Kirati sukkanti kāro, ṇo, sova kāḷo, kena vā jotinā arati ettha kāro, sova kāḷo. Te duve sukkakāḷapakkhā samuditā māso nāma. Masi parimāṇe, kammaniṇo.

७४. साठ घटिकांनी युक्त असणारा काळ 'अहोरात्त' (दिवस-रात्र) म्हणून ओळखला जातो. ज्या दिवस आणि रात्रीला जोडतात, त्या 'घटिका' होत. दिवस आणि रात्र मिळून 'अहोरात्त' होतो, हा शब्द पुल्लिंगी आहे. द्विगु समास नसला तरी 'अहोरात्तं' असे नपुंसकलिंगातही वापरले जाते. ते पंधरा अहोरात्र म्हणजे 'पक्ख' (पंधरवडा) होय. ज्याच्याद्वारे प्राणी परिपक्व होतात, तो 'पक्ख' होय. आधी आणि नंतर येणारे ते दोन पक्ष अनुक्रमे 'सुक्कपक्ख' (शुक्लपक्ष) आणि 'काळपक्ख' (कृष्णपक्ष) म्हणून ओळखले जातात. ज्योतिषशास्त्राच्या क्रमानुसार शुक्लपक्षाला 'पूर्वपक्ष' आणि कृष्णपक्षाला 'अपरपक्ष' अशी संज्ञा दिली जाते. म्हणूनच, विशिष्ट महिन्यात लोकव्यवहारात 'स्वक पक्ष' आणि 'पर पक्ष' अशी रूढी आहे. 'सुच' धातु शोकाच्या अर्थात आहे, ज्या पक्षात अंधारात राहण्याची इच्छा करणारे प्राणी शोक करतात, म्हणून त्याला 'सुक्क' म्हणतात; किंवा जो प्रकाश दाखवतो, तो 'सुक्क' होय. जो पांढरा रंग पसरवतो, तो 'कार' ('णो' प्रत्यय), तोच 'काळ' होय; किंवा ज्या काळात कोणत्याही प्रकाशाने आनंद मिळत नाही, तो 'कार', तोच 'काळ' होय. हे दोन्ही शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष मिळून 'मास' (महिने) बनतो. 'मसि' धातु मोजण्याच्या अर्थात असून कर्म अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो.

75-76. Sāddhapajjena dvādasamāsānaṃ nāmāni. Cittāya paripuṇṇenduyuttāya yutto, upalakkhito vā māso citto[Pg.64], saṃyogantattā na vuddhi, evaṃ sabbatra. Paripuṇṇenduyuttataṃtaṃnakkhattanāmavasena dvādasannaṃ māsānaṃ nāmāni veditabbāni. Cittamāsādayo phaggunamāsapariyantā dvādasa koṭṭhāsā kamena māsāti ñeyyā. Pasatthatamattā jeṭṭhā, taṃyogā jeṭṭho. Asayho ravi atreti āsāḷho. Yassa ḷo, savantyasmiṃ sāvaṇo, yu. Phalantyatra phagguno, yu, lassa go, assa u. Kattikamāso pacchimakattiko nāma. Assayujamāso pubbakattiko nāma.

७५-७६. दीड गाथेमध्ये बारा महिन्यांची नावे दिली आहेत. पूर्ण चंद्राने युक्त असणाऱ्या 'चित्ता' (चित्रा) नक्षत्राने युक्त किंवा लक्षित असणारा महिना म्हणजे 'चित्त' (चैत्र) होय. संयोगाचा अंत असल्यामुळे येथे वृद्धी होत नाही; याचप्रमाणे सर्व महिन्यांच्या बाबतीत समजावे. पूर्ण चंद्राने युक्त असणाऱ्या त्या-त्या नक्षत्रांच्या नावावरून बारा महिन्यांची नावे जाणून घ्यावीत. चैत्र महिन्यापासून सुरू होऊन फाल्गुन महिन्यापर्यंत संपणारे बारा भाग क्रमाने 'मास' (महिने) म्हणून जाणावेत. अत्यंत श्रेष्ठ असल्यामुळे नक्षत्र 'जेट्ठा' (ज्येष्ठा) होय, आणि त्याच्याशी योग असल्यामुळे तो महिना 'जेट्ठ' (ज्येष्ठ) होय. ज्या महिन्यात असह्य सूर्य असतो, तो 'आसाळ्ह' (आषाढ) होय; येथे 'य' चा 'ळ' होतो. ज्या महिन्यात नद्या वाहतात, तो 'सावण' (श्रावण) होय ('यु' प्रत्यय). ज्या महिन्यात झाडांना सुंदर फळे लागतात, तो 'फग्गुन' (फाल्गुन) होय ('यु' प्रत्यय, 'ल' चा 'ग' आणि 'अ' चा 'उ' होतो). 'कत्तिक' (कार्तिक) महिना हा 'पश्चिम कार्तिक' म्हणून ओळखला जातो. 'अस्सयुज' (आश्विन) महिना हा 'पूर्व कार्तिक' म्हणून ओळखला जातो.

77. Dvayaṃ sāvaṇamāse. Antovīthito bahi nikkhamati sūriyo ettha, adhikaraṇe anīyo. Dvayaṃ cittamāse. Nānāpupphaphalavicittatāya lokānaṃ rammaṃ karoti, ramanti vā etthāti rammako.

७७. श्रावण महिन्यात दोन (नक्षत्रे/भाग) असतात. येथे सूर्य आतील मार्गावरून बाहेर पडतो, अधिकरण अर्थात 'अनीय' प्रत्यय लागतो. चैत्र महिन्यात दोन असतात. विविध प्रकारच्या पुष्प आणि फळांच्या विविधतेमुळे तो लोकांचे मन रमवतो किंवा लोक यात रमतात, म्हणून त्याला 'रम्मक' (रमणीय) म्हणतात.

78. Kattikakāḷapakkhato pacchimakattikato paṭṭhāya caturo caturo māsā kamā kamato hemantagimhānavassānasaññitā utuyo nāma honti. Himāni ettha santi hemo, so eva hemanto, ‘‘suttanto vananto’’ti yathā, hinoti vā hāniṃ gacchati sabbametthāti hemanto, antapaccayo, māgamo ca. Girati pīḷayatīti gimhāno, māno, rassa ho, vaṇṇavipariyayo ca. Vassati ettha vassānoyu. Utuyo dvīsūti paccāsatyā utusaddo eva dvīsu, na hemantādayo, amarakose pana utusaddo pume vutto.

७८. कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षापासून (किंवा उत्तर कार्तिकापासून) सुरू करून क्रमशः चार-चार महिन्यांचे हेमंत, ग्रीष्म आणि वर्षा नावाचे ऋतू होतात. यात हिम (बर्फ) असतो म्हणून 'हेम', आणि तोच 'हेमंत' होय, जसे 'सुत्तंत' आणि 'वनंत' शब्द बनतात. किंवा यात सर्व काही ऱ्हास पावते (हानीला प्राप्त होते) म्हणून 'हेमंत' म्हणतात, यात 'अन्त' प्रत्यय आणि 'म' चा आगम होतो. जो ताप देतो किंवा पीडा देतो तो 'गिम्हान' (ग्रीष्म) होय, यात 'मान' प्रत्यय लागतो, 'र' चा 'ह' होतो आणि वर्णविपर्यास होतो. यात पाऊस पडतो म्हणून 'वस्सान' (वर्षा) होय, यात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'ऋतू दोन लिंगांत' या नियमात प्रत्यासत्तीने 'ऋतू' शब्दच दोन्ही लिंगांत (स्त्रीलिंग व पुल्लिंग) वापरला जातो, हेमंत इत्यादी शब्द नव्हे. अमरकोशात मात्र 'ऋतू' शब्द पुल्लिंगात सांगितला आहे.

79. Aññathāpi [Pg.65] utubhedaṃ dassetuṃ ariyasāmaññamāha ‘‘hemanto’’iccādi. Vā atha vā vuttānusārena ututtayapabhede vuttavacanassānusārena. Idaṃ pana ‘‘kattikakāḷapakkhato’’ti vacanaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā kattikakāḷapakkhato pabhuti dve dve māsā kamā kamato hemanto, sisiro, vasanto, gimho, vassāno, sarado utūti cha utū bhavanti, punappunaṃ etīti katvā, tu, issa u. Sisiraṃ sītalaṃ, taṃyogā sisiraṃ, vāvidhānato na vuddhi, makāro padasandhikaro. Vasa kantiyaṃ. Vasīyateti vasanto. Pupphadhanuttā vā vasati kāmo ettha vasanto. Sarati pīḷayati asminti sarado, tassa do. Sā sunakhā ramanti etthāti vā sarado, massa do.

७९. दुसऱ्या प्रकारे देखील ऋतूंचे भेद दाखवण्यासाठी 'हेमंतो' इत्यादी आर्या वृत्त म्हटले आहे. किंवा पूर्वी सांगितलेल्या तीन ऋतूंच्या भेदाच्या वचनानुसार. हे 'कार्तिक कृष्ण पक्षापासून' या वचनाला उद्देशून म्हटले आहे, म्हणून कार्तिक कृष्ण पक्षापासून सुरू करून दोन-दोन महिन्यांचे क्रमशः हेमंत, शिशिर, वसंत, ग्रीष्म, वर्षा आणि शरद असे सहा ऋतू होतात. ते वारंवार येतात (एति) म्हणून त्यांना 'ऋतू' म्हणतात, यात 'तु' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'उ' होतो. 'शिशिर' म्हणजे शीतल (थंड), त्याच्या संबंधाने 'शिशिर' बनतो. 'वा' विधानामुळे वृद्धी होत नाही, 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. 'वस' धातू हा कांती (इच्छा/आनंद) अर्थात आहे. ज्यामध्ये आनंद घेतला जातो तो 'वसंत' होय. किंवा फुलांच्या सुगंधामुळे या काळात काम वास करतो म्हणून 'वसंत' म्हणतात. या काळात पीडा होते (सरति) म्हणून 'शरद' म्हणतात, यात 'त' चा 'द' होतो. किंवा यात कुत्रे (श्वापदे) रमतात म्हणून 'शरद' म्हणतात, यात 'म' चा 'द' होतो.

80-81. Tikaṃ gimhe. Usati dahatīti uṇho, ṇho, salopo ca. Nidahante yasminti nidāgho, hassa gho. Girati [Pg.66] pīḷayatīti gimho, mo, rassa ho, vaṇṇavipariyayo ca. Tikaṃ vassānotumhi. Vassati pavassati etthāti vasso, vassāno, pāvuso ca. Assa u, saṃyogalopo ca.

८०-८१. ग्रीष्म ऋतूसाठी तीन शब्द आहेत. जो दाह करतो (उषति) तो 'उष्ण' होय, यात 'ण्ह' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा लोप होतो. ज्या काळात अतिशय उष्णता होते तो 'निदाघ' होय, यात 'ह' चा 'घ' होतो. जो पीडा देतो तो 'गिम्ह' (ग्रीष्म) होय, यात 'म' प्रत्यय लागतो, 'र' चा 'ह' होतो आणि वर्णविपर्यास होतो. वर्षा ऋतूत तीन शब्द आहेत. यात पाऊस पडतो (किंवा मुसळधार पडतो) म्हणून 'वस्स', 'वस्सान' आणि 'पावूस' म्हणतात. यात 'अ' चा 'उ' होतो आणि संयोगलोप होतो.

Vassānādikehi tīhi utūhi dakkhiṇāyanaṃ sūriyassa dakkhiṇadisāgamanaṃ bhavati, aññehi tīhi sisiravasantagimhehi uttarāyanaṃ uttaradisāgamanaṃ bhavati. I gatiyaṃ, bhāve yu, ayanaṃ. Pussasaṅkantimārabbha āsāḷhaṃ yāva ādiccassa uttarā gati uttarāyanaṃ. Āsāḷhasaṅkantimārabbha pussaṃ yāva dakkhiṇā gati dakkhiṇāyanaṃ. Vassoyanadvayanti idaṃ ayanadvayaṃ sampiṇḍitaṃ vasso nāma. Vassanti etthāti vasso, vassakālena vā upalakkhito vasso, ‘‘citto, cakkhudasaka’’nti yathā.

वर्षा इत्यादी तीन ऋतूंनी दक्षिणायन म्हणजे सूर्याचे दक्षिण दिशेकडे जाणे होते; आणि इतर तीन ऋतूंनी (शिशिर, वसंत, ग्रीष्म) उत्तरायण म्हणजे उत्तर दिशेकडे जाणे होते. 'इ' धातू गमन अर्थात आहे, भाव अर्थात 'यु' प्रत्यय लागून 'अयन' शब्द बनतो. पुष्य संक्रांतीपासून (पौष कृष्ण प्रतिपदेपासून) सुरू करून आषाढ पौर्णिमेपर्यंत सूर्याची जी उत्तर गती असते, त्याला 'उत्तरायण' म्हणतात. आषाढ संक्रांतीपासून सुरू करून पौष पौर्णिमेपर्यंत सूर्याची जी दक्षिण गती असते, त्याला 'दक्षिणायन' म्हणतात. हे दोन्ही अयन एकत्र केले असता त्याला 'वस्स' (वर्ष) म्हणतात. यात प्राणी राहतात (वसन्ति) म्हणून याला 'वस्स' म्हणतात, किंवा वर्षा काळाने लक्षित केल्यामुळे याला 'वस्स' म्हणतात, जसे 'चित्त' आणि 'चक्खुदसक' हे शब्द बनतात.

Pajjaddhaṃ vasse. Saṃvasati ettha saṃvaccharo, charo, sassa co, ‘‘vaccharo’’tipi tasseva nāmaṃ. Natthi itthiliṅgattametesu anitthī. Paccāsatyā saradopi taṃpaccāsatyā hāyanopi. Saradakālena lakkhito sarado, yathā ‘‘sotadasakaṃ, vesākho’’ti. Jahāti bhāveti hāyano, padatthe vā jahanto ayatīti hāyano. Samayati vikalayati bhāveti samā, sama vekalye. ‘‘Samā vasse thīliṅgo tu, samaṃ sabbasamānesū’’ti ruddo.

पुढील अर्धी गाथा 'वर्ष' या अर्थासाठी आहे. यात सर्व एकत्र राहतात (सं वसति) म्हणून याला 'संवत्सर' म्हणतात, यात 'छर' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा 'च' होतो. 'वत्सर' हे देखील त्याचेच नाव आहे. या शब्दांमध्ये स्त्रीलिंगत्व नाही, ते स्त्रीलिंग नसलेले (पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंग) आहेत. प्रत्यासत्तीने 'शरद' शब्द आणि त्याच्या प्रत्यासत्तीने 'हायन' शब्द देखील स्त्रीलिंग नसलेले आहेत. शरद काळाने लक्षित केल्यामुळे याला 'शरद' म्हणतात, जसे 'सोतदसक' आणि 'वैशाख' शब्द बनतात. जो गुणांचा त्याग करतो किंवा वाढवतो तो 'हायन' होय, किंवा हित-अहिताचा त्याग करत जो पुढे जातो तो 'हायन' होय. जो अवस्थांना शांत किंवा विकल करतो तो 'समा' किंवा 'सम' होय, 'सम' हा शब्द वैकल्य (कमतरता) अर्थात आहे. 'समा हा शब्द वर्ष अर्थात स्त्रीलिंगी आहे, तर सम हा शब्द सर्व समान अर्थात आहे' असे रुद्र ग्रंथात म्हटले आहे.

Sabbasattānaṃ sabbapārisadattā sabbavohārakusalatthaṃ kālādhikārattā parasamaye kathitaṃ devānaṃ vassappamāṇampi idhāharitvā dīpetabbaṃ. Tathā hi manussānaṃ māsena pitūnaṃ ahoratto, evaṃ manussānaṃ vassena devānaṃ ahoratto, tatrottarāyanaṃ devānaṃ dinaṃ, ratti pana dakkhiṇāyanaṃ, devatānaṃ saṭṭhyādhikāhorattisatattayena vassena dvādasavassasahassāni devānaṃ yugaṃ. Tena vuttaṃ –

सर्व शास्त्रांच्या सर्व व्यवहारांचे कारण असल्यामुळे, सर्व व्यवहारांमध्ये कुशल होण्यासाठी आणि काळाचा अधिकार असल्यामुळे, परसमयानुसार (इतर दर्शनानुसार) सांगितलेले देवांच्या वर्षाचे प्रमाण देखील येथे आणून स्पष्ट केले पाहिजे. तसेच, मनुष्यांच्या एका महिन्याने पितरांचा एक दिवस-रात्र (अहोरात्र) होतो. याचप्रमाणे मनुष्यांच्या एका वर्षाने देवांचा एक दिवस-रात्र होतो. त्यात उत्तरायण हा देवांचा दिवस आहे आणि दक्षिणायन ही रात्र आहे. देवांच्या ३६० दिवस-रात्रींच्या एका वर्षाने मोजलेली १२,००० वर्षे म्हणजे देवांचे एक युग होते. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Esā [Pg.67] dvādasasahassī, yugākhyā parikittitā;

Etaṃ sahassaguṇitaṃ, aho brahmamudāhaṭa’’nti.

'ही बारा हजारांची संख्या युग नावाने कीर्तिली आहे; आणि याला हजाराने गुणिले असता तो ब्रह्मदेवाचा एक दिवस (अहोरात्र) सांगितला आहे.'

Tañca narānaṃ catuyugaṃ dibbasahassadvayena brahmuno dve diveti. Kata, tetā, dvāpara, kalivasena catuyugaṃ. Tatra katayugassa manussasaṅkhyāya pamāṇaṃ aṭṭhavīsatisahassādhikāni sattarasavassalakkhāni, tetāya channavutisahassādhikāni dvādasavassalakkhāni, dvāparassa catusaṭṭhisahassādhikāni aṭṭhavassalakkhāni, kalissa bāttiṃsasahassādhikāni cattāri vassalakkhāni. Vuttañca –

आणि ते (देवांचे एक युग) मनुष्यांचे चार युगे (चतुर्युग) होते. देवांच्या दोन हजार युगांनी ब्रह्मदेवाचे दोन दिवस होतात. कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली यांच्या भेदाने चार युगे होतात. त्यात कृतयुगाचे प्रमाण मनुष्यांच्या वर्षसंख्येनुसार सतरा लाख अठ्ठावीस हजार (१७,२८,०००) वर्षे आहे; त्रेतायुगाचे प्रमाण बारा लाख शहाण्णव हजार (१२,९६,०००) वर्षे आहे; द्वापरयुगाचे प्रमाण आठ लाख चौसष्ट हजार (८,६४,०००) वर्षे आहे; आणि कलियुगाचे प्रमाण चार लाख बत्तीस हजार (४,३२,०००) वर्षे आहे. आणि म्हटले आहे –

‘‘Suññaṃ suññaṃ khaṃ nāgā, karamunisasino;

Māna’mādo yugassa, tetāya khaṃkhaṃsuññaṃ.

'शून्य, शून्य, शून्य (ख), नाग (८), कर (२), मुनी (७) आणि शशी (१) [उलट क्रमाने: १७,२८,०००] हे पहिल्या युगाचे (कृतयुगाचे) प्रमाण आहे. त्रेतायुगाचे शून्य, शून्य, शून्य (ख),'

Rasanavasūriyā, vassasaṅkhyā pasiddhā;

Suññaṃ suññaṃ khaṃ vedā, rasabhujagamiti.

'रस (६), नव (९) आणि सूर्य (१२) [उलट क्रमाने: १२,९६,०००] ही वर्षसंख्या प्रसिद्ध आहे. द्वापरयुगात शून्य, शून्य, शून्य (ख), वेद (४), रस (६) आणि भुजंग (८) [उलट क्रमाने: ८,६४,०००]'

Dvāpare vassasaṅkhyā, suññākāsaṃkhaṃnetta-;

Guṇajalanidhayo, vassasaṅkhyā kalisse’’ti.

'ही वर्षसंख्या प्रसिद्ध आहे. कलियुगात शून्य, आकाश (शून्य), शून्य (ख), नेत्र (२), गुण (३) आणि जलनिधी (४) [उलट क्रमाने: ४,३२,०००] ही वर्षसंख्या प्रसिद्ध आहे.'

Piṇḍo cesa vīsativassasahassādhikāni tecattālīsavassalakkhāni. Vuttañca ‘‘khākāsasuññambaradantasāgarā catuyugānaṃ parimāṇasaṅgaho’’ti. Brahmuno ahorattena narānaṃ dve kappā.

आणि हा सर्व युगांचा मिळून संचय त्रेचाळीस लाख वीस हजार (४३,२०,०००) वर्षे होतो. आणि म्हटले आहे - 'ख (शून्य), आकाश (शून्य), शून्य, अंबर (शून्य), दंत (३२) आणि सागर (४) [उलट क्रमाने: ४३,२०,०००] हा चार युगांच्या एकूण प्रमाणाचा संग्रह आहे.' ब्रह्मदेवाच्या एका अहोरात्राने (दिवस-रात्रीने) मनुष्यांचे दोन कल्प होतात.

Tatra aṭṭha nāgā, dve karā, satta munayo, eko sasī, cha rasā, dvādasa sūriyā, cattāro vedā jalanidhayo ca. Dve nettāni, tayo guṇā, bāttiṃsa dantā, saṅkhyāya pasiddhehetehi saṅkhyā gahetabbā. Khākāsambarasaddā suññapariyāyā. Suññañca gaṇite bindunā saṅgahitaṃ. Sabbañcetaṃ paṭiyugaṃ paṭilomena patthāraye. Tatra katayugassa patthāro yathā – 1728000. Tetāya yathā – 1296000[Pg.68]. Dvāparassa yathā – 864000. Kalissa yathā – 432000. Catuyugapiṇḍassa ca yathā – 4320000. Yugānaṃ paṭipatthārañca piṇḍassa ca yathākkamaṃ antimaṃ bindumādāya paṭilomena gaṇaye. Taṃ yathā –

त्यात आठ (८) संख्येला 'नाग', दोन (२) संख्येला 'कर', सात (७) संख्येला 'मुनी', एक (१) संख्येला 'शशी', सहा (६) संख्येला 'रस', बारा (१२) संख्येला 'सूर्य', चार (४) संख्येला 'वेद' आणि 'जलनिधी', दोन (२) संख्येला 'नेत्र', तीन (३) संख्येला 'गुण' आणि बत्तीस (३२) संख्येला 'दंत' म्हणतात. संख्याशास्त्रात प्रसिद्ध असलेल्या या शब्दांनी संख्या ग्रहण करावी. 'ख', 'आकाश' आणि 'अंबर' हे शब्द शून्याचे पर्यायवाची आहेत. गणितात शून्याला बिंदूने दर्शवले जाते. या प्रत्येक युगाची संख्या उलट क्रमाने मांडली पाहिजे. त्यात कृतयुगाची मांडणी अशी आहे - १७,२८,०००. त्रेतायुगाची अशी आहे - १२,९६,०००. द्वापरयुगाची अशी आहे - ८,६४,०००. कलियुगाची अशी आहे - ४,३२,०००. आणि चार युगांच्या संचयाची मांडणी अशी आहे - ४३,२०,०००. युगांच्या स्वतंत्र मांडणीला आणि त्यांच्या संचयाच्या मांडणीला क्रमशः शेवटचा बिंदू घेऊन उलट क्रमाने मोजावे. ते जसे –

‘‘Ekaṃ dasa satañceva, sahassa’mayutaṃ tathā;

Lakkhañca niyutañceva, kamā dasaguṇottara’’nti.

'एक, दहा, शंभर, हजार, तसेच दहा हजार (अयुत), लाख आणि दहा लाख (नियुत) हे क्रमशः दहा पटीने वाढणारे असतात.'

Tatra dasasahassāni ayutaṃ. Dasalakkhāni niyutaṃ. Tañca kalidvāparesu natthīti lakkhapariyantameva tatra gaṇaye, tadevaṃ yugānaṃ, taṃpiṇḍassa ca aṅkato pubbavuttā vassasaṅkhyā saññātā bhavatīti.

त्यात दहा हजार म्हणजे 'अयुत' आणि दहा लाख म्हणजे 'नियुत' होय. ते (नियुत) कली आणि द्वापर युगात नसल्यामुळे तेथे लाखापर्यंतच मोजावे. अशा प्रकारे युगांची आणि त्यांच्या संचयाची अंकांच्या द्वारे पूर्वी सांगितलेली वर्षसंख्या ज्ञात होते.

Tatra brahmuno dinaṃ narānaṃ udayakappo, ratti pana khayakappo. Ekasmiñca brahmadine manusaññitā catuddasa brahmasutā bhavanti. Tatrekassa manvantarassa ekasattatidibbayugāni pamāṇaṃ, tañca mānusaṃ catuddasabhi uttaraṃ yugasatadvayaṃ. Tadevaṃ catuddasabhi manvantarehi catunavutyuttarāni navadibbayugasatāni bhavanti. Mānusaṃ tu catuvīsatiyugasahassacatukkaṃ. Esañca manvantarānaṃ aṭṭhavīsasahassādhikasattarasamānusavassalakkhasaṅkhyā vā katayugappamāṇakā pañca sandhayo bhavanti. Tena vuttaṃ sūriyasiddhante –

त्यात (त्या कालगणनेत) ब्रह्माचा दिवस म्हणजे मनुष्यांचा उदयकल्प (सृष्टीच्या उत्पत्तीचा काळ) होय आणि रात्र म्हणजे प्रलयकल्प (विनाशाचा काळ) होय. ब्रह्माच्या एका दिवसात 'मनु' संज्ञक चौदा ब्रह्मपुत्र (किंवा मन्वंतरे) होतात. त्यातील एका मन्वंतराचे प्रमाण एकाहत्तर (७१) दिव्ययुगे एवढे असते; आणि मानवी युगांच्या हिशोबाने ते चौदाने अधिक दोनशे (२१४) युगे एवढे होते. अशा प्रकारे, चौदा मन्वंतरांचे मिळून चौऱ्याण्णव अधिक नऊशे (९९४) दिव्ययुगे होतात. मानवी युगांचे प्रमाण तर चोवीस हजारांचे चार पट (९६,००० युगे) एवढे असते. आणि या मन्वंतरांचे मानवी वर्षांमधील प्रमाण सतरा लाख अठ्ठावीस हजार (१७,२८,०००) वर्षे एवढे असते, किंवा कृतयुगाच्या प्रमाणाचे पाच संधिकाल असतात. म्हणूनच सूर्यसिद्धांतात म्हटले आहे –

‘‘Yugānaṃ sattati sekā, manvantara’miho’ccate;

Katassa saṅkhyā tassante, sandhi vutto jalaplavo.

'एकाधिक सत्तर (७१) युगांना येथे मन्वंतर म्हटले जाते. कृतयुगाची जी संख्या (वर्षप्रमाण) आहे, त्याच्या शेवटी येणाऱ्या संधिकालाला जलप्लव (प्रलय) म्हटले जाते.'

Sasandhayo te manavo, kappe ñeyyā catuddasa;

Katappamāṇā kappādo, sandhī pañcadasaṭṭhitā’’ti.

'संधिकालासह ते चौदा मनु (मन्वंतरे) एका कल्पामध्ये जाणावेत. कल्पाच्या सुरुवातीला कृतयुगाच्या प्रमाणाचे पंधरा संधिकाल स्थित असतात.'

Katayugassa ca pādena kalino pamāṇaṃ, pādadvayena dvāparassa, pādattayena tetāya. Catuyugañcetaṃ cakkamiva bhamatīti pañcadasahi sandhīhi narānaṃ yugāni catuvīsati bhavanti. Devānaṃ [Pg.69] tu yugacakkaṃ. Etāni ca sasandhicatuddasamanvantarānyekatopi piṇḍitāni devānaṃ yugasahassaṃ bhavati, narānaṃ catuyugasahassaṃ, tañca brahmuno dinamekaṃ. Añño manu asmiṃ manvantaraṃ, brahmasutā eva manavo.

कृतयुगाच्या एक चतुर्थांश भागाने कलियुगाचे प्रमाण होते, दोन चतुर्थांश भागाने द्वापरयुगाचे प्रमाण होते आणि तीन चतुर्थांश भागाने त्रेतायुगाचे प्रमाण होते. हे चतुरयुग चक्रासारखे फिरते. पंधरा संधिकालांमुळे मनुष्यांची चोवीस युगे होतात. देवांचे तर हे युगचक्र आहे. संधिकालासह ही चौदा मन्वंतरे एकत्र केली असता देवांचे एक हजार युगे होतात आणि मनुष्यांचे चार हजार युगे होतात; आणि तो ब्रह्माचा एक दिवस होय. या मन्वंतरात दुसरा मनु असतो; ब्रह्मपुत्र हेच मनु होत.

82. Pañcakaṃ khayakappe. Kappate jagatī vinassateti kappo. Khayanti ettha khayo. Kappo ca khayo cāti kappakkhayā. Saṃvattate uparamate, vinassate vā jagatī asminti saṃvaṭṭo. Catuyugānamante jāto yuganto. Palīyate khīyate yattha lokoti palayo, pume, saññāyaṃ ṇo. Keci panettha ‘‘kappakkhayo tū’’ti pāṭhaṃ vatvā dvinnamekābhidhānattaṃ kappenti, taṃ amarakosena ca taṭṭīkāya ca na sameti. Vuttañhi tattha ‘‘saṃvaṭṭo, palayo, kappo, khayo, kappantamiccapī’’ti ca ‘‘pañcakaṃ khayakappe’’ti ca.

८२. प्रलयकल्पासाठी (विनाशकाळासाठी) पाच शब्दांचा समूह आहे. 'कल्पते जगती विनस्सतेति कप्पो' – ज्या काळात पृथ्वी नष्ट होते, तो 'कल्प' होय. 'खयन्ति एत्थ खयो' – ज्या काळात सर्व नष्ट होते, तो 'क्षय' होय. कल्प आणि क्षय मिळून 'कल्पक्षय' होतो. 'संवत्तते उपरमते, विनस्सते वा जगती अस्मिन्ति संवट्टो' – ज्या काळात पृथ्वी नष्ट होते किंवा तिचा संकोच होतो, तो 'संवर्त' होय. चतुरयुगाच्या शेवटी होणारा तो 'युगांत' होय. 'पलीयते खीयते यत्थ लोकोति पलयो' – ज्या काळात लोक (सृष्टी) नष्ट पावतात, तो 'प्रलय' होय; हा पुल्लिंगी शब्द असून संज्ञा अर्थी 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. परंतु येथे काही आचार्य 'कप्पक्खयो तू' असा पाठ वाचून दोन शब्दांचा एकच अर्थ कल्पितात, ते अमरकोश आणि त्याच्या टीकेशी सुसंगत नाही. कारण तेथे म्हटले आहे – 'संवर्तो, प्रलयो, कल्पो, क्षयो, कल्पांतम्' इत्यादी आणि 'प्रलयकल्पासाठी पाच शब्दांचा समूह आहे' असे म्हटले आहे.

Dvayaṃ kāḷakaṇṇiyaṃ. Ninditabbattā na lakkhīyateti alakkhī. Attano nissayaṃ kāḷavaṇṇasadisaṃ karoti appakāsakattāti kāḷakaṇṇī, karato ṇo, rassa ṇo, ī ca. Dvayaṃ siriyaṃ. Pasaṃsitabbattā lakkhīyateti lakkhī. Katapuññehi sevīyate, te vā sevatīti sirī, ro, ī ca.

दोन शब्द 'काळकण्णी' (अलक्ष्मी/दुर्दैव) या अर्थी आहेत. निंदनीय असल्यामुळे जिचे दर्शन घेतले जात नाही, ती 'अलक्खी' (अलक्ष्मी) होय. स्वतःच्या आश्रयाला अप्रकाशित ठेवल्यामुळे काळ्या रंगासारखे बनवणारी ती 'काळकण्णी' (कालकर्णी) होय; 'कर' धातूपासून 'ण' प्रत्यय, 'र' चा 'ण' आणि 'ई' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. दोन शब्द 'सिरी' (लक्ष्मी/सौंदर्य) या अर्थी आहेत. प्रशंसनीय असल्यामुळे जिचे दर्शन घेतले जाते, ती 'लक्खी' (लक्ष्मी) होय. पुण्यवानांद्वारे जिची सेवा केली जाते किंवा जी त्यांची सेवा करते, ती 'सिरी' (श्री) होय; यात 'र' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात.

83. Dvayaṃ dānavānaṃ mātari. Dā avakhaṇḍane, dāyatīti danu. Dvayaṃ devānaṃ mātari. Ditīti asurānameva vemātikā mātā, tassā paṭipakkhabhāvena aditi.

८३. दोन शब्द दानवांच्या मातेसाठी आहेत. 'दा' धातू खंडन (तुकडे करणे) या अर्थी आहे; जी खंडन करते, ती 'दनु' होय. दोन शब्द देवांच्या मातेसाठी आहेत. 'दिती' ही असुरांचीच सावत्र माता आहे; तिच्या विरोधी असल्यामुळे (देवांच्या मातेला) 'अदिती' म्हणतात.

84. Āguntaṃ [Pg.70] pāpe. Pānti rakkhanti attānamasmāti pāpaṃ, pakāravaṇṇāgamo, duggatiṃ pāpanato vā pāpaṃ. Kilyate sithilī kariyyate yeneti kibbisaṃ, lassa vo, iso ca, karoti aniṭṭhaphalanti vā kibbisaṃ, ibbiso. Virūpena gacchatīti veraṃ. Na hanti dhaññanti aghaṃ, hanassa gho, sādhūhi agantabbattā vā aghaṃ, hana gatiyaṃ. Kucchitaṃ caritaṃ duccaritaṃ. Du ninditaṃ karaṇamassa dukkaṭaṃ. Na punātīti apuññaṃ. Kusalānaṃ paṭipakkhaṃ akusalaṃ. Kaṃ sukhaṃ hanatīti kaṇhaṃ, vaṇṇavipariyayo. Kalyate anena kalusaṃ, uso, kaṃ vā sukhaṃ lunanto setīti kalusaṃ. Du ninditaṃ itaṃ gamanamassa duritaṃ. Agantabbaṃ gacchati etenāti āgu, ā pīḷayaṃ gacchatīti vā āgu, ‘‘ā tu kodhamudāṭṭīsū’’ti hi ekakkharakose vuttaṃ.

८४. 'आगु' शब्दापर्यंतचे शब्द 'पाप' या अर्थी आहेत. ज्याच्यापासून सज्जन स्वतःचे रक्षण करतात, ते 'पाप' होय; यात 'प' अक्षराचा आगम होतो; किंवा दुर्गतीला प्राप्त करून देणारे ते 'पाप' होय. ज्याच्यामुळे चित्त क्लिष्ट किंवा शिथिल होते, ते 'किब्बिस' (किल्बिष) होय; यात 'ल' चा 'व' आणि 'इस' प्रत्यय लागतो; किंवा जे अनिष्ट फळ देते, ते 'किब्बिस' होय, यात 'इब्बिस' प्रत्यय लागतो. विद्रूपतेने जाते ते 'अघ' होय; 'हन' धातूचा 'घ' होतो; किंवा सज्जनांनी जेथे जाऊ नये, ते 'अघ' होय; येथे 'हन' धातू गती अर्थी आहे. निंदनीय आचरण म्हणजे 'दुच्चरित' (दुश्चरित) होय. निंदनीय कर्म म्हणजे 'दुक्कट' (दुष्कृत) होय. जे पवित्र करत नाही, ते 'अपुञ्ञ' (अपुण्य) होय. कुशलाच्या विरोधी असणारे ते 'अकुसल' (अकुशल) होय. जे सुखाचा नाश करते, ते 'कण्ह' (कृष्ण) होय; यात वर्णाचा विपर्यास होतो. ज्याच्याद्वारे मलीन केले जाते, ते 'कलुस' (कलुष) होय; यात 'उस' प्रत्यय लागतो; किंवा सुखाचा नाश करत जे राहते, ते 'कलुस' होय. निंदनीय गती देणारे ते 'दुरित' होय. ज्याच्यामुळे न जाण्यायोग्य ठिकाणी जाते, ते 'आगु' होय; किंवा पीडा देत जे जाते, ते 'आगु' होय; कारण एकाक्षरकोशात म्हटले आहे – 'आ हा शब्द क्रोध, आनंद आणि पीडा या अर्थांमध्ये वापरला जातो.'

85-86. Chakkaṃ dhamme. Kucchitenākārena santāne sentīti kusā, rāgādayo, te lunāti chindatīti kusalaṃ. Sukhaṃ karoti, sobhanaṃ vā karaṇamassa sukataṃ. Sukhaṃ karotīti sukkaṃ. Punātīti puññaṃ. Dharati sabbanti dhammaṃ. Apare panidaṃ ‘‘puññadhamma’’mityekapadaṃ vadanti, taṃ amarakosena virujjhanato na gahetabbaṃ. Sundaraṃ caraṇamassa sucaritaṃ.

८५-८६. सहा शब्द 'धम्म' (कुशल धर्म) या अर्थी आहेत. जे निंदनीय रूपाने प्राण्यांच्या चित्तसंततीत राहतात, ते 'कुस' म्हणजे राग इत्यादी क्लेश होत; त्यांचा जो नाश करतो, ते 'कुसल' (कुशल) होय. जे सुख उत्पन्न करते किंवा ज्याचे करणे शोभनीय असते, ते 'सुकत' (सुकृत) होय. जे सुखकारक असते, ते 'सुक्क' (शुक्ल) होय. जे पवित्र करते, ते 'पुञ्ञ' (पुण्य) होय. जे सर्वांना धारण करते, ते 'धम्म' (धर्म) होय. परंतु इतर काही आचार्य याला 'पुञ्ञधम्म' (पुण्यधर्म) असा एकच शब्द मानतात, ते अमरकोशाशी विरुद्ध असल्यामुळे स्वीकारू नये. ज्याचे आचरण सुंदर असते, ते 'suचरित' (सुचरित) होय.

Tikaṃ [Pg.71] diṭṭhadhammike. Diṭṭhadhammo nāma paccakkho attabhāvo, tattha nibbattaṃ diṭṭhadhammikaṃ. Ihaloke jātaṃ ihalokikaṃ. Sandiṭṭhe paccakkhe attabhāve jātaṃ sandiṭṭhikaṃ. Dvayaṃ samparāyike. Taṃ vacanatthato suviññeyyaṃ.

तीन शब्द 'दृष्टधार्मिक' (या जन्मातील) या अर्थी आहेत. 'दृष्टधर्म' म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला हा आत्मभाव (जन्म) होय; त्यात उत्पन्न झालेले ते 'दिट्ठधम्मिक' (दृष्टधार्मिक) होय. या लोकात उत्पन्न झालेले ते 'इहलोकिक' (ऐहिक) होय. प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या आत्मभावात उत्पन्न झालेले ते 'संदिट्ठिक' (सांदृष्टिक) होय. दोन शब्द 'सांपरायिक' (परलोकातील) या अर्थी आहेत; ते शब्दांच्या अर्थावरून सहज समजण्यासारखे आहे.

Dvayaṃ takkāle. Tasmiṃyeva kāle jātaṃ, nāsannakālādīsūti takkālaṃ. Tadā tasmiṃyeva kāle jātaṃ tadātvaṃ, tvaṃ, tadāttantipi pāṭho. Dvayaṃ āyatikāle. Uttarakālo pacchimo kālo. Āgamissatīti āyati, āpubbo i gatimhi. Ettha ca yaṃ imasmiṃ attabhāve dūramāsannaṃ vā, taṃ diṭṭhadhammikaṃ. Yaṃ pana imasmiṃ attabhāve vā samparāye vā dūrataraṃ, taṃ āyati.

दोन शब्द 'तत्काळ' (त्याच वेळचे) या अर्थी आहेत. त्याच काळात उत्पन्न झालेले, जवळच्या काळात नव्हे, ते 'तक्काल' (तत्काल) होय. तेव्हा म्हणजेच त्याच काळात उत्पन्न झालेले ते 'तदात्व' होय; यात 'त्व' प्रत्यय लागतो, 'तदात्तं' असाही पाठ आढळतो. दोन शब्द 'आयतिकाल' (भविष्यकाळ) या अर्थी आहेत. उत्तरकाळ म्हणजे नंतरचा काळ होय. जो पुढे येईल, तो 'आयति' (भविष्य) होय; यात 'आ' पूर्वपद असून 'इ' धातू गती अर्थी आहे. आणि येथे या आत्मभावात (जन्मात) जे दूर किंवा जवळ आहे, ते 'दृष्टधार्मिक' होय. परंतु जे या आत्मभावात किंवा परलोकात अत्यंत दूर आहे, ते 'आयति' होय.

87-88. Pamodantaṃ pāmojje. Hasati yenāti hāso. Attā mano yassa attamano. Duṭṭhassa hi mano attā nāma na hoti, tassa bhāvo attamanatā, pāmojjaṃ. Pīṇeti tappetīti pīti. Vindati sukhaṃ etāyāti vitti. Tussanti etāyāti tuṭṭhi, taṃsahacaraṇato vitti, taṃsahacaraṇato pīti ca nāriyaṃ, attamanatā pana niddesato rūpabhedo. Ā bhuso nandayatīti ānando. Muda hāse, pamudo, āmodopi. Santussanaṃ santoso[Pg.72]. Nandanaṃ nandi. Sammado sammadāpi, ukārassa a. Pamoditassa puggalassa, cittassa vā bhāvo pāmojjaṃ.

८७-८८. 'प्रमोद' शब्दापर्यंतचे शब्द 'प्रामोज्य' (आनंद) या अर्थी आहेत. ज्याच्यामुळे मनुष्य हसतो (प्रसन्न होतो), तो 'हास' होय. ज्याचे मन स्वतःच्या स्वाधीन असते, तो 'अत्तमन' होय. कारण क्रोधित माणसाचे मन स्वतःच्या स्वाधीन नसते; त्याचा भाव म्हणजे 'अत्तमनता' किंवा 'पामोज्ज' (प्रामोज्य) होय. जे तृप्त करते, ती 'पीति' (प्रीती) होय. ज्याच्याद्वारे सुख प्राप्त होते, ती 'वित्ती' होय. ज्याच्याद्वारे संतुष्ट होतात, ती 'तुट्ठी' (तुष्टी) होय; तिच्या सहचर्यामुळे 'वित्ती' आणि 'पीती' हे शब्द स्त्रीलिंगी आहेत, तर 'अत्तमनता' हा शब्द निर्देशानुसार स्त्रीलिंगी रूपाचा भेद दर्शवतो. जो अत्यंत आनंदित करतो, तो 'आनंद' होय. 'मुद' धातू आनंद या अर्थी आहे; त्यापासून 'पमुद' आणि 'आमोद' हे शब्द बनतात. पूर्ण संतुष्ट होणे म्हणजे 'संतोष' होय. आनंदित होणे म्हणजे 'नन्दि' होय. 'सम्मद' किंवा 'सम्माद' देखील होतो; यात 'उ' काराचा 'अ' होतो. आनंदित व्यक्तीचा किंवा चित्ताचा भाव म्हणजे 'पामोज्ज' (प्रामोज्य) होय.

Tikaṃ sukhe. Suṭṭhu khaṇatīti sukhaṃ, kvi. Sādīyati assādīyatīti sātaṃ. Phassati sinehatīti phāsu, phusati vā bādhati dukkhanti phāsu. Sattakaṃ kalyāṇe. Bhadi kalyāṇe, bhaddatīti bhaddaṃ. Pasatthatarattā seyyo. Sobhatīti sobhaṃ. Khī khaye, khepeti asukhaṃ khemaṃ, mo. Kalyaṃ nirogaṃ aṇati gacchati, kalyaṃ vā hitaṃ aṇayati pāpayatīti kalyāṇaṃ, kammani ṇo. Maṅga gatyattho, maṅgati dhaññaṃ maṅgalaṃ, alo. Sameti dukkhanti sivaṃ, vo.

तीन शब्द 'सुख' या अर्थी आहेत. जे चांगल्या प्रकारे दुःखाचा नाश करते, ते 'सुख' होय; यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो. ज्याचा आस्वाद घेतला जातो, ते 'सात' (सुखद) होय. जे स्पर्श करते किंवा स्नेह निर्माण करते, ते 'फासु' (सुखकर) होय; किंवा जे दुःखाला दूर करते, ते 'फासु' होय. सात शब्द 'कल्याण' या अर्थी आहेत. 'भदि' धातू कल्याणाच्या अर्थी आहे; जे कल्याण करते, ते 'भद्द' (भद्र) होय. अत्यंत प्रशंसनीय असल्यामुळे ते 'सेय्य' (श्रेयस) होय. जे शोभून दिसते, ते 'सोभ' (शोभन) होय. 'खी' धातू क्षय अर्थी आहे; जे दुःखाचा क्षय करते, ते 'खेम' (क्षेम) होय; यात 'म' प्रत्यय लागतो. जे निरोगीपणाला प्राप्त होते किंवा जे हित प्राप्त करून देते, ते 'कल्याण' होय; यात कर्म अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो. 'मङ्ग' धातू गती अर्थी आहे; जे भाग्याला प्राप्त होते, ते 'मङ्गल' (मंगल) होय; यात 'अल' प्रत्यय लागतो. जे दुःखाचे शमन करते, ते 'सिव' (शिव) होय; यात 'व' प्रत्यय लागतो.

89. Chakkaṃ dukkhe. Dukkaraṃ khamanamettha dukkhaṃ. Kasa gamane, kasati apuññanti kasiraṃ, iro, kucchitenākārena setīti vā kasiraṃ. Kira vikkhipane, kirati sukhanti kicchaṃ, katā vā puññakaraṇicchā yenāti kicchaṃ, ‘‘dukkhūpanisā saddhā’’ti hi vuttaṃ. Natthi adhigamanatthaṃ īhā etthāti nīgho, hassa gho, atha vā nihantyapuññaṃ hiṃsati gacchatīti vā nīgho, puññaṃ vā na hanti na gacchatīti nīgho. Virūpamasati yenāti byasanaṃ, visiṭṭhaṃ vā asati khepetīti byasanaṃ. Na hanti dhaññanti aghaṃ. Ete pāpādayo guṇe yathāvuttaliṅgā. Pāpapuññāni sukhādi ca ākicchaṃ kicchantaṃ guṇayogato dabbe visesye vattamānāni tīsu. Yathā –

८९. दुःखाच्या अर्थातील सहा शब्दांचा समूह (षट्क). येथे जे सहन करणे कठीण (दुष्कर) आहे, ते 'दुःख' होय. 'कस' धातू गमनाच्या अर्थात आहे; जे अपुण्याकडे (कष्टाकडे) नेते ते 'कसीर' (kasira) होय, यात 'इर' प्रत्यय लागतो. किंवा जे कुत्सित (वाईट) आकाराने राहते, म्हणून ते 'कसीर' होय. 'किर' धातू विखुरण्याच्या (नाश करण्याच्या) अर्थात आहे; जे सुखाचा नाश करते ते 'किच्छ' (kiccha) होय. किंवा ज्याच्यामुळे पुण्य करण्याची इच्छा निर्माण होते ते 'किच्छ' होय; कारण 'दुःख हे श्रद्धेचे उपनिषद् (कारण) आहे' असे म्हटले आहे. येथे (दुःखात) प्राप्तीसाठी कोणतीही इच्छा (ईहा/प्रयत्न) नसते, म्हणून ते 'नीघ' (nīgha) होय (यात 'ह' चा 'घ' होतो). किंवा जे अपुण्याला नष्ट करते, पीडा देते किंवा तिकडे नेते ते 'नीघ' होय. किंवा जे पुण्याला प्राप्त करू देत नाही ते 'नीघ' होय. ज्याच्यामुळे विरूपता (विनाश) प्राप्त होते ते 'व्यसन' (byasana) होय. किंवा जे विशिष्ट (उत्कृष्ट) गोष्टींचा नाश करते ते 'व्यसन' होय. जे कल्याणाला (धन्यतेला) प्राप्त करू देत नाही ते 'अघ' (agha) होय. हे 'पाप' इत्यादी शब्द गुणाच्या अर्थात पूर्वोक्त लिंगांनुसार असतात. 'पाप', 'पुण्य', 'सुख' इत्यादी आणि 'किच्छ' पर्यंतचे शब्द गुणांच्या संबंधामुळे जेव्हा द्रव्याचे विशेषण (विशेष्य) म्हणून वापरले जातात, तेव्हा ते तिन्ही लिंगांत चालतात. जसे की –

Pāpā utumatī kaññā, pāpo rājāpyarakkhako;

Pāpaṃ byādhakulaṃ hiṃsaṃ, pāpo vippo ca sevako;

Puññaṃ titthamidaṃ puññā, nadī puñño’ya’massamo.

पापी (दुष्ट) ऋतुमती कन्या (स्त्रीलिंग), रक्षण न करणारा पापी राजा (पुल्लिंग); हिंसक असे पापी व्याधकुळ (नपुंसकलिंग), आणि पापी ब्राह्मण सेवक (पुल्लिंग); हे पुण्यकारक तीर्थ (नपुंसकलिंग), पुण्यकारक नदी (स्त्रीलिंग), आणि हा पुण्यकारक आश्रम (पुल्लिंग).

Sukhaṃ [Pg.73] kāmikulaṃ dabbaṃ, sukho vāso sahā’mbayā ;

Sukhā yuvati’ricchantī, sukhā ve maghavaggahā.

सुखी (भोगसंपन्न) आणि धनवान कुळ (नपुंसकलिंग), एकत्र राहणे सुखाचे असते (पुल्लिंग); इच्छा करणारी तरुण स्त्री सुखावह असते (स्त्रीलिंग), आणि तरुण गृहिणी खरोखरच सुखावह असते (स्त्रीलिंग).

Yadā tu sakatthappadhānaṃ sukhādikameva visesyattena vattumicchate, na tu dabbaṃ (pubbamiva visesanaṃ,) tadā rūpabhedottameva liṅgaṃ. Yathā –

परंतु जेव्हा स्वतःचा अर्थ प्रधान ठेवून 'सुख' इत्यादी शब्दांनाच विशेष्य म्हणून सांगण्याची इच्छा असते, आणि पूर्वीप्रमाणे द्रव्याचे विशेषण म्हणून नाही, तेव्हा त्यांच्या मूळ रूपाच्या भेदानुसारच लिंग निश्चित होते. जसे की –

‘‘Dāliddepi dhanittepi, vaso parijano sukhaṃ;

Sukhaṃ sajjanavāso ca, sukhaṃ santi anuttarā’’ti.

दारिद्र्यात असो वा श्रीमंतीत, स्वतःच्या नियंत्रणात राहणे (स्वातंत्र्य) हे सुखकारक आहे, परिवार असणे हे सुखकारक आहे; सज्जनांसोबत राहणे हे सुखकारक आहे, आणि अनुत्तर शांतता (निर्वाण) हे सुखकारक आहे.

Nanu ‘‘dukkaṭoyaṃ byāpāro, sukataṃ kammaṃ, kalusoyaṃ me byāpāro’’ti aññesampi tīsu vutti attheveti kiṃ pāpapuññānameva gahaṇaṃ bhavatīti? Vuccate – ‘‘duṭṭhu kato dukkaṭo, suṭṭhu kataṃ sukata’’miccevaṃ kriyānibandhanāpi tīsu vutti sambhavati, nāvassaṃ guṇanibandhanā eva. Kalusassapi yadā siṭṭhapayogesu visesyavutti tiliṅgatā upalabbhate, tadā pāpaggahaṇa’matthappadhānaṃ byākhyātabbaṃ.

असे नाही का की, 'हा दुष्कृत (वाईट) व्यापार आहे, हे सुकृत (चांगले) कर्म आहे, हा माझा कलुष (मलीन) व्यापार आहे' याप्रमाणे इतर शब्दांचीही तिन्ही लिंगांत प्रवृत्ती आढळते; मग केवळ 'पाप' आणि 'पुण्य' यांचेच ग्रहण का केले जाते? उत्तर दिले जाते – 'वाईट रीतीने केलेले ते दुष्कृत (dukkaṭa), चांगल्या रीतीने केलेले ते सुकृत (sukata)' अशा प्रकारे क्रिया-संबंधामुळे देखील तिन्ही लिंगांत प्रवृत्ती संभवते, केवळ गुण-संबंधामुळेच असे नाही. 'कलुष' शब्दाच्या बाबतीतही जेव्हा शिष्ट प्रयोगांमध्ये विशेष्य म्हणून तिन्ही लिंगांत वापर आढळतो, तेव्हा 'पाप' शब्दाचे ग्रहण अर्थाच्या प्राधान्यामुळे केले गेले आहे, असे स्पष्ट करावे.

90. Pañcakaṃ subhāsubhakammamatte. Iṭṭhāniṭṭhavipākabhāgo yattha atthīti bhāgyaṃ. Subhāsubhaphalaṃ netīti niyati,ti. Subhāsubhaphalaṃ bhājetīti bhāgo. Iṭṭhāniṭṭhavibhāgabhāgodhīyati etthāti bhāgadheyyaṃ. Subhāsubhaphalaṃ vidadhātīti vidhi. Ayo, subhāvaho, devaṃ, diṭṭhaṃiccādīnipi subhāsubhakammamattassa nāmāni. Pañcakaṃ jātiyaṃ. Uppajjanaṃ uppatti, nippajjanaṃ nibbatti, pada gatiyaṃ, nipubbo,ti, passa bo. Jananaṃ jāti. Janīyate jananaṃ. Uddhaṃ bhavanaṃ ubbhavo.

९०. शुभ आणि अशुभ कर्माच्या अर्थातील पाच शब्दांचा समूह (पंचक). ज्यात इष्ट आणि अनिष्ट विपाकाचा (फळाचा) भाग असतो ते 'भाग्य' होय. जे शुभ-अशुभ फळ मिळवून देते ते 'नियती' (niyati) होय (यात 'ति' प्रत्यय लागतो). जे शुभ-अशुभ फळांचे विभाजन करते ते 'भाग' होय. ज्यात इष्ट-अनिष्ट विभागाचा भाग स्थापित होतो ते 'भागधेय' (bhāgadheyya) होय. जे शुभ-अशुभ फळांची व्यवस्था करते ते 'विधी' (vidhi) होय. 'अय' (aya), 'शुभावह' (subhāvaha), 'दैव' (deva), 'दिष्ट' (diṭṭha) इत्यादी देखील केवळ शुभ-अशुभ कर्माचीच नावे आहेत. उत्पत्तीच्या (जन्माच्या) अर्थातील पाच शब्दांचा समूह (पंचक). उत्पन्न होणे म्हणजे 'उत्पत्ती' (uppatti). निष्पन्न होणे म्हणजे 'निब्बत्ती' (nibbatti). 'पद' धातू गतीच्या अर्थात आहे, 'नि' पूर्वसर्ग आणि 'ति' प्रत्यय लागून, 'प' चा 'ब' होतो. जन्म देणे म्हणजे 'जाती' (jāti). जे जन्म घेते ते 'जनन' (janana). वर येणे (उत्पन्न होणे) म्हणजे 'उद्भव' (ubbhavo) होय.

91. Pajjaṃ [Pg.74] hetumhi. Attano phalaṃ niminātīti nimittaṃ, mā parimāṇe, nipubbo. Karoti phalanti kāraṇaṃ. Tiṭṭhati phalametthāti ṭhānaṃ. Pajjati nipajjati phalametenāti padaṃ, visesena jāyateti bījaṃ, rassassa dīghatā. Nissesena attano phalaṃ bandhati pavattetīti nibandhanaṃ. Nidīyate nicchīyate aneneti nidānaṃ, yu, nidadāti phalanti vā nidānaṃ. Pabhavati phalametasmāti pabhavo, hinoti gacchati pariṇamati kāriyarūpatanti hetu, tu, hinoti vā patiṭṭhāti phalametthāti hetu, hi patiṭṭhāyaṃ. Sambhavati yena phalanti sambhavo. Sinoti phalaṃ bandhatīti setu. Paṭicca phalametasmā etīti paccayo.

९१. कारणाच्या (हेतूच्या) अर्थातील शब्दांचा एक श्लोक. जे स्वतःच्या फळाचे मापन (निश्चिती) करते ते 'निमित्त' (nimitta) होय; 'मा' धातू परिमाणाच्या अर्थात आहे, ज्याला 'नि' पूर्वसर्ग लागतो. जे फळ निर्माण करते ते 'कारण' (kāraṇa) होय. ज्यात फळ स्थित असते ते 'स्थान' (ṭhāna) होय. ज्याच्याद्वारे फळ प्राप्त किंवा निष्पन्न होते ते 'पद' (pada) होय. जे विशेष रूपाने उत्पन्न होते ते 'बीज' (bīja) होय (यात र्‍हस्वाचे दीर्घत्व होते). जे स्वतःच्या फळाला पूर्णपणे बांधून ठेवते किंवा प्रवृत्त करते ते 'निबंधन' (nibandhana) होय. ज्याच्याद्वारे (कारण) निश्चित केले जाते ते 'निदान' (nidāna) होय (यात 'यु' प्रत्यय लागतो); किंवा जे फळ प्रदान करते ते 'निदान' होय. ज्याच्यापासून फळ उत्पन्न होते ते 'प्रभव' (pabhava) होय. जे कार्याच्या रूपात परिणत होते ते 'हेतू' (hetu) होय (यात 'तु' प्रत्यय लागतो); किंवा ज्यात फळ प्रतिष्ठित होते ते 'हेतू' होय, 'हि' धातू प्रतिष्ठेच्या अर्थात आहे. ज्याच्याद्वारे फळ संभवते (उत्पन्न होते) ते 'संभव' (sambhava) होय. जे फळाला बांधून ठेवते ते 'सेतू' (setu) होय. ज्याच्यावर अवलंबून फळ प्राप्त होते ते 'प्रत्यय' (paccaya) होय.

92. Yaṃ kāraṇaṃ samāsannaṃ āsannataraṃ phalena, taṃ padaṭṭhānanti mataṃ. Padānaṃ hetūnaṃ ṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ, yathā ‘‘rājarājā’’ti. Tividhaṃ kāraṇaṃ upādānakāraṇaṃ sahakārīkāraṇaṃ kāraṇakāraṇanti. Yathā bījaṃ aṅkurassa upādānakāraṇasaṅkhātaṃ padaṭṭhānaṃ, bhūmijalādi sahakārīkāraṇaṃ, ‘‘kammassa kāraṇaṃ jaro, tassa kāraṇaṃ kapho’’ti kapho kāraṇakāraṇaṃ kammassa.

९२. जे कारण फळाच्या अत्यंत जवळचे (आसन्न) असते, त्याला 'पदट्ठान' (padaṭṭhāna - आसन्न कारण) असे मानले जाते. कारणांचे (हेतूंचे) जे मुख्य स्थान (कारण) असते ते 'पदट्ठान' होय, जसे की 'राजांचा राजा' (राजराजा). कारण तीन प्रकारचे असते: उपादान कारण (upādānakāraṇa), सहकारी कारण (sahakārīkāraṇa) आणि कारणाचे कारण (kāraṇakāraṇa). जसे की, बी हे अंकुराचे उपादान कारण म्हणजेच 'पदट्ठान' (जवळचे कारण) आहे; माती, पाणी इत्यादी सहकारी कारणे आहेत. 'रोगाचे (किंवा मृत्यूचे) कारण ताप (ज्वर) आहे आणि त्याचे कारण कफ आहे', येथे कफ हे रोगाच्या कारणाचे कारण (कारणाचे कारण) आहे.

Tikaṃ [Pg.75] sarīrādhipatideve. Jīvanti sattā yenāti jīvo. Pūreti nissayassābhilāsanti puriso, iso. Atanti satataṃ gacchanti sattā yenāti attā. Dvayaṃ sattarajotamosāmyāvatthāyaṃ. Padhīyante palīyante atra guṇā sattarajotamo rūpāti padhānaṃ, yu. Pakaroti purisopabhogatthaṃ saddādikāriyanti pakati,ti. Moharāgadosānaṃ yathāsaṅkhyaṃ sattarajotamānīti saññā. Sato bhāvo sattaṃ, ṭhitiparatā. Rajjantyatrāti rajo, saṭṭhiparatā. Tamantyatrāti tamo, palayaparatā.

शरीराचा स्वामी देव (जीव) या अर्थातील तीन शब्दांचा समूह (त्रिक). ज्याच्याद्वारे प्राणी जगतात तो 'जीव' (jīva) होय. जो आश्रिताची इच्छा पूर्ण करतो तो 'पुरुष' (purisa) होय (यात 'इस' प्रत्यय लागतो). ज्याच्याद्वारे प्राणी निरंतर गमन करतात (अस्तित्वात राहतात) तो 'अत्ता' (attā - आत्मा) होय. सत्त्व, रज आणि तम यांच्या साम्यावस्थेच्या अर्थातील दोन शब्दांचा समूह (द्विक). ज्यात सत्त्व, रज आणि तम या रूपातील गुण स्थापित किंवा लीन होतात ते 'प्रधान' (padhāna) होय (यात 'यु' प्रत्यय लागतो). जे जीवाच्या भोगासाठी शब्दादी कार्ये निर्माण करते ते 'प्रकृती' (pakati) होय (यात 'ति' प्रत्यय लागतो). मोह, राग आणि द्वेष यांना अनुक्रमे सत्त्व, रज आणि तम अशी संज्ञा आहे. 'सत्' चा भाव म्हणजे 'सत्त्व' (sattaṃ), जे स्थितीचे (स्थिरतेचे) द्योतक आहे. ज्यात आसक्त होतात ते 'रज' (rajo), जे आसक्तीचे द्योतक आहे. ज्यात अंधकारात (मोहात) पडतात ते 'तम' (tamo), जे लयाचे (अज्ञानाचे) द्योतक आहे.

93. Pajjena pāṇino nāmāni. Paṇanti jīvanti sattā yenāti pāṇo, so yassatthi, so pāṇo. Sarīrasaṅkhāto kāyo yassatthi, so sarīrī. Kammena bhavatīti bhūtaṃ, napuṃsake, pumevāti vāsaddattho. Rūpādīsu sañjatīti satto, nicchandarāgāpi rūḷhiyā sattāti vuccanti. Deho kāyo yassatthīti dehī. Pūretīti pūti, pūtisaṅkhātaṃ āhāraṃ gilati adatīti puggalo, tissa lopo, sattānaṃ āyuṃ pūrento gacchatīti puggo, taṃ lāti bhakkhatīti puggalo. Jīvanti yenāti jīvaṃ, tamassatthīti jīvo. Yathāvuttattho pāṇo yassatthīti pāṇī. Pakārena jātattā pajā. Jāyatīti jantu, tu. Kusalākusalaṃ janetīti jano. Lujjatīti loko, luja vināse, jassa ko. Yathā purimakā sattā jātijarāmaraṇaṃ gacchanti, tathā ayampi gacchatīti tathāgato.

९३. एका श्लोकाद्वारे प्राण्यांची (सजीवांची) नावे दर्शविली आहेत. ज्याच्याद्वारे प्राणी श्वास घेतात (जगतात) तो 'प्राण' (pāṇa) होय; आणि ज्याच्याकडे हा प्राण असतो तो 'प्राण' (प्राणी) होय. ज्याच्याकडे शरीर नावाचा देह असतो तो 'शरीरी' (sarīrī) होय. जे कर्मामुळे उत्पन्न होते ते 'भूत' (bhūta) होय; हे नपुंसकलिंगात किंवा पुल्लिंगात देखील वापरले जाते (असे 'वा' शब्दावरून स्पष्ट होते). जे रूप इत्यादी विषयांमध्ये आसक्त होते ते 'सत्त' (satta - प्राणी) होय; इच्छा आणि राग नसलेले (वीतरागी) देखील रूढीने 'सत्त' (प्राणी) म्हटले जातात. ज्याच्याकडे देह (शरीर) असतो तो 'देही' (dehī) होय. जे भरते ते 'पूती' (pūti); जो 'पूती' नावाचे (दुर्गंधीयुक्त) अन्न गिळतो (खातो) तो 'पुद्गल' (puggala) होय (यात 'ति' चा लोप होतो). किंवा जो प्राण्यांचे आयुष्य पूर्ण करत जातो तो 'पुग्ग' (pugga) आणि जो त्याचे भक्षण करतो तो 'पुद्गल' होय. ज्याच्याद्वारे जगतात ते 'जीव' (jīva - जीवन) होय; आणि ज्याच्याकडे हे जीवन असते तो 'जीव' (jīvo - प्राणी) होय. पूर्वोक्त अर्थाचा प्राण ज्याच्याकडे असतो तो 'प्राणी' (pāṇī) होय. जे विविध प्रकारे उत्पन्न होते ते 'प्रजा' (pajā) होय. जे जन्म घेते ते 'जंतू' (jantu) होय (यात 'तु' प्रत्यय लागतो). जो कुशल-अकुशल कर्म उत्पन्न करतो तो 'जन' (jano) होय. ज्याचा नाश होतो तो 'लोक' (loko) होय; 'लुज' धातू विनाशाच्या अर्थात आहे, यात 'ज' चा 'क' होतो. ज्याप्रमाणे पूर्वीचे प्राणी जन्म, जरा आणि मृत्यूला प्राप्त झाले, त्याचप्रमाणे हा देखील प्राप्त होतो, म्हणून याला 'तथागत' (tathāgato) म्हणतात.

94. Rūpādayo [Pg.76] cha cakkhādigayhā dhammā ‘‘gocarā’’ti ‘‘ālambā’’ti ‘‘visayā’’ti ‘‘ārammaṇānī’’ti ‘‘ālambaṇānī’’ti ca vuccante. Rūpayati pakāseti attano sabhāvanti rūpaṃ. Sappati uccārīyatīti saddo, sappa gatiyaṃ vā, sappate ñāyate yeneti saddo. Gandha addane, addanaṃ hiṃsanaṃ, yācanañca, hiṃsate abhilasīyate vā gandho, gandheti vā attano vatthuṃ sūceti pakāseti ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya hotīti gandho. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso. Phusīyatīti phasso. Gāvo indriyāni carantyetesu gocarā. Cittacetasikehi ālambīyanteti ālambā. Si bandhane vipubbo, visinonti vibandhanti indriyānīti visayā. Āgantvā cittacetasikā ramanti etthāti ārammaṇāni, yu. Ete indriyatthātipyuccante, indriyehi atthyante abhilasīyanteti katvā.

९४. रूप इत्यादी सहा, चक्षु इत्यादींद्वारे ग्रहण केले जाणारे विषय (धर्म) 'गोचर', 'आलंब', 'विषय', 'आरम्मण' आणि 'आलम्बण' असे म्हटले जातात. जो स्वतःचा स्वभाव प्रकट करतो, ते 'रूप' होय. ज्याचे उच्चारण केले जाते तो 'शब्द' होय; किंवा 'सप्प' धातू गती अर्थात आहे, ज्याद्वारे जाणले जाते तो 'शब्द' होय. 'गन्ध' धातू पीडा देणे किंवा याचना करणे या अर्थात आहे; ज्याची पीडा दिली जाते किंवा ज्याची इच्छा केली जाते तो 'गंध' होय; किंवा जो स्वतःच्या आश्रयाला सूचित करतो, प्रकट करतो की 'हे येथे आहे', जणू काही चहाडी करत असल्यासारखा, तो 'गंध' होय. प्राणी ज्याचा आस्वाद घेतात तो 'रस' होय. ज्याचा स्पर्श केला जातो तो 'फस्स' (स्पर्श) होय. ज्यांच्यामध्ये इंद्रिये संचार करतात ते 'गोचर' होत. चित्त आणि चैतसिकांद्वारे जे अवलंबिले जातात ते 'आलंब' होत. 'सि' धातू बंधनात आहे, 'वि' उपसर्ग पूर्व लागून; जे इंद्रियांना बांधून ठेवतात ते 'विषय' होत. येथे येऊन चित्त आणि चैतसिक रममाण होतात ते 'आरम्मण' होत ('यु' प्रत्यय). यांना 'इंद्रियार्थ' असेही म्हणतात, कारण इंद्रियांद्वारे त्यांची इच्छा केली जाते.

95. Pajjaddhaṃ sukke. Suca soke, socanti etena tadatthikāti sukko, a. Gu sadde, guyate kittīyateti goro, ro. Si sevāyaṃ, sevīyateti sito, sinoti vā bandhati cittanti sito. Avadāyati sabbavaṇṇeti odāto. Dā avakhaṇḍane avapubbo. Dhāvati sujjhatyaneneti dhavalo, alo. Sita vaṇṇe, ṇo, seto[Pg.77]. Paḍi gatiyaṃ, paṇḍati pakāsetīti paṇḍaro, aro. Suci, visado, ajjunotipi sukkanāmāni.

९५. अर्धी गाथा पांढऱ्या रंगाच्या (शुक्ल) अर्थात आहे. 'सुच' धातू शोकात आहे; याने पांढऱ्या रंगाची इच्छा करणारे शोक करतात म्हणून तो 'सुक्क' (पांढरा) होय ('अ' प्रत्यय). 'गु' धातू शब्दात आहे; ज्याचे कीर्तन केले जाते तो 'गोर' होय ('र' प्रत्यय). 'सि' धातू सेवनात आहे; ज्याचे सेवन केले जाते तो 'सित' होय; किंवा जो चित्ताला बांधतो तो 'सित' होय. जो सर्व रंगांना मर्यादित करतो तो 'ओदात' होय. 'दा' धातू विभाजनात आहे, 'अव' उपसर्ग पूर्व लागून. ज्याद्वारे शुद्ध होते तो 'धवल' होय ('अल' प्रत्यय). 'सित' रंग अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागून 'सेत' होतो. 'पडि' धातू गतीत आहे; जो प्रकट करतो तो 'पाण्डर' होय ('अर' प्रत्यय). 'शुचि', 'विशद' आणि 'अर्जुन' हे देखील पांढऱ्या रंगाचेच समानार्थी शब्द आहेत.

Chakkaṃ ratte. Soṇa vaṇṇe, ṇo, rattuppalavaṇṇo, ruha janane, ito, latte lohito. Rañjantyaneneti ratto, ranja raṅge. Tambo udumbarasaṅkhāto lohaviseso, tabbaṇṇatāya tambo. Mañjeṭṭhā nāma rattavalli, yāya hatthidantādivikatiyo rattā bhavanti, tabbaṇṇatāya mañjeṭṭho. Rohito lohitasamo, alattameva viseso.

सहा शब्दांचा समूह लाल रंगाच्या अर्थात आहे. 'सोण' रंग अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागून लाल कमळासारखा रंग होतो. 'रुह' धातू उत्पत्ती अर्थात आहे, 'इत' प्रत्यय लागून आणि 'र' चा 'ल' होऊन 'लोहित' होतो. ज्याद्वारे लोक अनुरक्त होतात तो 'रत्त' (लाल) होय, 'रंज' धातू रंगात आहे. 'तंब' म्हणजे उदुंबर नावाचा तांब्याचा धातूविशेष, त्याच्या रंगासारखा असल्यामुळे त्याला 'तंब' म्हणतात. 'मंजिष्ठा' नावाची लाल वेल आहे, जिच्याद्वारे हस्तिदंत इत्यादींच्या कलाकृती लाल केल्या जातात, त्या रंगासारखा असल्यामुळे त्याला 'मंजेठ' म्हणतात. 'रोहित' हा शब्द 'लोहित' सारखाच आहे, केवळ 'र' चा 'ल' न होणे हाच यात फरक आहे.

96. Sāmalantaṃ kaṇhe. Nīla vaṇṇe, a. Kassateti kaṇho, kasa vilekhane, ṇho. Na sito asito. Vaṇṇesu ekakoṭṭhāsabhāvena kalyateti kālo, so eva kāḷo. Maca, maci kakkane, kakkanaṃ pisanaṃ, setādikaṃ macatīti mecako, ṇvu, assettaṃ. Sā tanukaraṇe, sāyati tanukarīyati paṭipakkhavaṇṇehīti sāmo. Sāmalo sāmasadiso, malapaccayova viseso.

९६. 'सामल' शब्दापर्यंतचे शब्द काळ्या रंगाच्या अर्थात आहेत. 'नील' रंग अर्थात आहे ('अ' प्रत्यय). ज्याचे आरेखन केले जाते तो 'कण्ह' (काळा) होय, 'कस' धातू आरेखनात आहे ('ण्ह' प्रत्यय). जो पांढरा (सित) नाही तो 'असित' होय. रंगांमध्ये एका भागाच्या रूपाने ज्याची गणना केली जाते तो 'काल' होय, तोच 'काळ' होय. 'मच' आणि 'मचि' धातू चूर्ण करणे अर्थात आहेत; पांढरे इत्यादी नष्ट करतो तो 'मेचक' होय ('ण्वु' प्रत्यय, 'अ' चा 'ए' होतो). 'सा' धातू विरळ करणे अर्थात आहे; विरोधी रंगांद्वारे जो विरळ केला जातो तो 'साम' (शाम) होय. 'सामल' हा शब्द 'साम' सारखाच आहे, केवळ 'मल' प्रत्यय लागणे हाच यात फरक आहे.

Paṇḍusaddo sitapīte utto, sitapītasammissitavaṇṇe paṇḍusaddo vuttotyattho. Vuttañca ‘‘sitapītasamāyutto, paṇḍuvaṇṇo pakittito’’ti. Paṇḍati ekagaṇanaṃ gacchatīti paṇḍu, paḍi gatiyaṃ, u. Hariṇo, paṇḍurotipi paṇḍuvaṇṇanāmāni. Īsaṃpaṇḍu abyattapaṇḍuvaṇṇo dhūsaro nāma, yathā dhūlivaṇṇo. Dhūsa kantikaraṇe, curādi, aro.

'पाण्डु' शब्द पांढरा आणि पिवळा मिश्रित रंगात वापरला जातो; पांढरा-पिवळा मिश्रित फिकट रंगात 'पाण्डु' शब्द वापरला जातो असा अर्थ आहे. आणि म्हटले आहे: 'पांढरा आणि पिवळा मिश्रित असलेला रंग पाण्डु रंग म्हणून ओळखला जातो'. जो एका रंगाच्या गणनेत येतो तो 'पाण्डु' होय, 'पडि' धातू गतीत आहे ('उ' प्रत्यय). 'हरिण' आणि 'पाण्डुर' हे देखील पाण्डु रंगाचेच नाव आहेत. किंचित पांढरा, अस्पष्ट पाण्डु रंग म्हणजे 'धूसर' होय, जसे की धुळीचा रंग. 'धूस' धातू शोभा करणे अर्थात आहे, चुरादिगण ('अर' प्रत्यय).

97. Kiñciratto [Pg.78] abyattarattavaṇṇo aruṇo nāma, yathā macchassa cakkhu, sūriyādo taruṇo vutto.

९७. किंचित लाल, अस्पष्ट लाल रंग म्हणजे 'अरुण' होय, जसे की माशाचा डोळा; सूर्योदयाच्या वेळी कोवळ्या सूर्याचा रंग या अर्थानेही हा शब्द वापरला जातो.

Setalohito setarattamisso vaṇṇo pāṭalo nāma, yathā pāṭalakusumaṃ. Pāṭayateti pāṭalo, alo, paṭa vibhājane.

पांढरा आणि लाल मिश्रित रंग म्हणजे 'पाटल' होय, जसे की पाटल (पाडळ) फूल. जो विभागला जातो तो 'पाटल' होय ('अल' प्रत्यय, 'पट' धातू विभाजनात आहे).

Dvikaṃ pīte. Pā pāne, kammani to, īttañca. Haliddiyā iva ābhā yassa halidyābho.

दोन शब्दांचा समूह पिवळ्या रंगाच्या अर्थात आहे. 'पा' धातू पिणे अर्थात आहे, कर्मणी 'त' प्रत्यय लागून आणि 'ई' कार होऊन 'पीत' शब्द बनतो. हळदीसारखी ज्याची प्रभा (कांती) आहे तो 'हलिद्याभ' होय.

Tikaṃ tiṇapattādigate vaṇṇe. Lasa kantiyaṃ, atisayena lasyateti palāso. ‘‘Pālāso’’ti pāṭhe tu rassassa dīghatā. Hara haraṇe, manaṃ haratīti harito, ito. I, hari.

तीन शब्दांचा समूह गवत, पाने इत्यादींच्या हिरव्या रंगाच्या अर्थात आहे. 'लस' धातू शोभेत आहे; जो अत्यंत शोभून दिसतो तो 'पलास' होय. 'पालास' अशा पाठात मात्र र्‍हस्व स्वराचा दीर्घ स्वर होतो. 'हर' धातू हरण करणे अर्थात आहे; जो मनाचे हरण करतो तो 'हरित' होय ('इत' प्रत्यय). 'इ' प्रत्यय लागून 'हरि' शब्द बनतो.

98. Nīlapītasammissavaṇṇe kaḷāro, kapilo ca vattanti. Kala saṅkhyāne. Aro, lassa ḷo, kaḷāro. Kaba vaṇṇe, ilo, bassa po, kapilo.

९८. निळा आणि पिवळा मिश्रित रंगात 'कळार' आणि 'कपिल' हे शब्द वापरले जातात. 'कल' धातू गणनेत आहे; 'अर' प्रत्यय लागून आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'कळार' होतो. 'कब' रंग अर्थात आहे; 'इल' प्रत्यय लागून आणि 'ब' चा 'प' होऊन 'कपिल' होतो.

Rocanappabhe gorocanasadisappabhāyaṃ piṅgo, pisaṅgo ca vattanti. Pabhāsaddassa dviliṅgattameva. Piji bhāsattho, piṅgo. Paratra sakāravaṇṇāgamo, pisaṅgo.

गोरोचनासारख्या पिवळसर-चमकदार रंगात 'पिंग' आणि 'पिसंग' हे शब्द वापरले जातात. 'प्रभा' शब्दाचे द्विलिंगत्वच आहे. 'पिजि' धातू प्रकाशात आहे, त्यापासून 'पिंग' बनतो. दुसऱ्या शब्दात 'स' वर्णाचा आगम होऊन 'पिसंग' बनतो.

Kaḷārādīnaṃ [Pg.79] catunnaṃ piṅgalavisesatthavācakataṃ dassetvā piṅgalasāmaññatthavācakattampi dassetumāha ‘‘kaḷārādi’’ccādi. Tassāyamattho – na kevalaṃ kaḷārādayo piṅgalavisesattheyeva pavattanti, atha kho piṅgalasāmaññatthepi vattantīti. Vuttañhi amarakose ‘‘kaḷāro kapilo piṅgo, pisaṅgo kaddu piṅgalo’’ti. Keci pana kaḷārādayo pisaṅgapariyantā cattāro saddā piṅgalaguṇe vattamānā pume vattanti, guṇini pana vāccaliṅgāti evaṃ pacchimena sambandhaṃ katvā vadanti, taṃ amarakosena virujjhanato idha ca ‘‘sukkādayo’’ti sabbesaṃyeva gahaṇato na gahetabbaṃ.

'कळार' इत्यादी चार शब्दांचे पिंगल (तपकिरी/तांबूस) रंगाच्या विशेष अर्थाचे वाचकत्व दाखवून, पिंगल रंगाच्या सामान्य अर्थाचे वाचकत्व देखील दाखवण्यासाठी 'कळार' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा हा अर्थ आहे - केवळ 'कळार' इत्यादी शब्द पिंगल रंगाच्या विशेष अर्थातच वापरले जात नाहीत, तर पिंगल रंगाच्या सामान्य अर्थातही वापरले जातात. कारण अमरकोशात म्हटले आहे: 'कळार, कपिल, पिंग, पिसंग, कद्दु, पिंगल'. परंतु काही आचार्य 'कळार' पासून 'पिसंग' पर्यंतचे चार शब्द पिंगल गुणात असताना पुल्लिंगात वापरले जातात, आणि गुणी (विशेष्य) मध्ये असताना विशेष्याच्या लिंगानुसार असतात, असा नंतरच्या शब्दाशी संबंध जोडून सांगतात; परंतु ते अमरकोशाशी विसंगत असल्यामुळे आणि येथे 'सुक्कादयो' या सूत्राने सर्वच शब्दांचे ग्रहण केल्यामुळे ते स्वीकारले जाऊ नये.

99. Tikaṃ sabale kokilakaṇṭhasadise. Kalyateti kalo, masi parimāṇe, kammani ṇo, kalo eva māso kammāso, lassa mo, kalanaṃ vā kalo, taṃ masatīti kammāso, yathā ‘‘kumbhakāro’’ti. Saba gatiyaṃ, sabatīti sabalo, alo. Ciyyateti citto, ta. Traṇapaccaye citro. Kammīro, kabburotipi sabalassa nāmāni.

९९. तीन शब्दांचा समूह कोकिळेच्या कंठासारख्या चित्कबऱ्या (ठिपके असलेल्या/मिश्रित) रंगाच्या अर्थात आहे. ज्याची गणना केली जाते तो 'कल' होय, 'मसि' धातू परिमाणात आहे, कर्मणी 'ण' प्रत्यय लागून 'कल' हाच 'मास' बनतो आणि 'ल' चा 'म' होऊन 'कम्मास' होतो; किंवा गणना म्हणजे 'कल', त्याचे जे परिमाण करतो तो 'कम्मास' होय, जसे 'कुंभकार' शब्द बनतो. 'सब' धातू गतीत आहे; जो गती करतो तो 'सबल' होय ('अल' प्रत्यय). ज्याची रचना केली जाते तो 'चित्त' होय ('त' प्रत्यय). 'त्रण्' प्रत्यय लागून 'चित्र' होतो. 'कम्मीर' आणि 'कब्बुर' हे देखील चित्कबऱ्या रंगाचेच नाव आहेत.

Kaṇhapītamisse sāvo vutto. Se gatimhi, sayatīti sāvo, avo. Kapisotipi sāvassa nāmaṃ. Kaṇhalohitamisse dhūmābhe pana dhūma, dhūmalā vattanti. Dhūmo viyāti dhūmo. Dhūmaṃ lātīti dhūmalo. Ete sukkādayo sāvantā yadā abhedopacārā guṇini guṇimhi vattanti, tadā vāccaliṅgā, yathā sukko haṃso, sukkā haṃsī[Pg.80], sukkaṃ haṃsakulaṃiccādi yojjaṃ. Yadā guṇe guṇamatte vattanti, tadā pume, yathā haṃsassa sukko, mayūrassa citto iccādi yojjaṃ.

काळा आणि पिवळा मिश्रित रंगात 'साव' शब्द वापरला जातो. 'सि' धातू गतीत आहे; जो गती करतो तो 'साव' होय ('अव' प्रत्यय). 'कपिस' हे देखील 'साव' रंगाचेच नाव आहे. काळा आणि लाल मिश्रित धुरासारख्या रंगात 'धूम' आणि 'धूमल' हे शब्द वापरले जातात. धुरासारखा आहे म्हणून तो 'धूम' होय. जो धूर ग्रहण करतो तो 'धूमल' होय. हे 'सुक्क' पासून 'साव' पर्यंतचे शब्द जेव्हा अभेदोपचाराने गुणी (विशेष्य) अर्थात वापरले जातात, तेव्हा ते विशेष्याच्या लिंगानुसार असतात; जसे की 'सुक्को हंसो' (पांढरा हंस), 'सुक्का हंसी' (पांढरी हंसी), 'सुक्कं हंसकुलं' (पांढरे हंसकुल) इत्यादी योजना करावी. जेव्हा ते केवळ गुण अर्थात वापरले जातात, तेव्हा ते पुल्लिंगात असतात; जसे की 'हंसस्स सुक्को' (हंसाचा पांढरेपणा), 'मयूरस्स चित्तो' (मोराचा चित्कबरेपणा) इत्यादी योजना करावी.

100. Lāsanantaṃ nacce. Nata gattavināme, pabbajjādittā naccādeso. Natanaṃ naccaṃ, naṭanaṃ vā naccaṃ, sabbatra bhāvasādhanaṃ. Natīyate nattanaṃ. Lasyate lāsanaṃ, lasa kantiyaṃ, lasitabbanti vā lāsanaṃ.

१००. 'लासन' शब्दापर्यंतचे शब्द नृत्याच्या (नाचण्याच्या) अर्थात आहेत. 'नत' धातू शरीर लववणे अर्थात आहे, 'पब्बज्जादि' गणात असल्यामुळे 'नच्च' असा आदेश होतो. नर्तन म्हणजे 'नच्च', किंवा नटन म्हणजे 'नच्च', हे सर्वत्र भावसाधन आहे. ज्याचे नर्तन केले जाते ते 'नत्तन' होय. ज्यामध्ये आनंद व्यक्त केला जातो ते 'लासन' होय, 'लस' धातू शोभेत/आनंदात आहे, किंवा ज्याचा आनंद घ्यावा ते 'लासन' होय.

Naccaṃ, vāditaṃ, gītaṃ iti idaṃ bhoriyattikaṃ nāṭyaṃ nāmetyuccate. Tura turaṇahiṃsāsu. Turīyanteneneti tūriyaṃ, murajādi. Tabbhavo saddo toriyo, ṇo. Tena lakkhitaṃ tikaṃ toriyattikaṃ. Naṭassedaṃ nāṭyaṃ. Tatiyassa toriyasāmaññassa tu pāsaṅgā nāṭakā.

नृत्य, वादन आणि गायन या तिन्हींच्या समूहाला 'तोरियत्तिक' (तौर्यत्रिक) किंवा 'नाट्य' असे म्हटले जाते. 'तुर' धातू घाई करणे किंवा पीडा देणे अर्थात आहे. ज्याद्वारे वाजवले जाते ते 'तूरिय' (वाद्य) होय, जसे की मृदंग इत्यादी. त्या वाद्यापासून उत्पन्न होणारा शब्द म्हणजे 'तोरिय' होय ('ण' प्रत्यय). त्याद्वारे लक्षित असलेला तिघांचा समूह म्हणजे 'तोरियत्तिक' होय. नटाचे (नर्तकाचे) जे कर्म ते 'नाट्य' होय. तिसऱ्या तोरिय-सामान्य अर्थाशी मात्र नाटककार/नट संबंधित असतात.

101. Naccaṭṭhānaṃ rājaṅgaṇādi raṅgo nāma siyā ‘‘ramantā gacchanti ettha, rajjanti etthā’’ti vā katvā. Sūjhasūcanaṃ hatthādīhi sūcitabbassa pakāsetabbassa satthappahārādino sūcanaṃ pakāsanaṃ abhinayo nāma ‘‘nayanaṃ nayo, passantānaṃ abhimukhaṃ nayo’’ti katvā. Byañjakotipi tasseva nāmaṃ.

१०१. राजवाड्याचे अंगण इत्यादी नृत्य करण्याचे ठिकाण म्हणजे 'रंग' (रंगमंच) होय; कारण 'येथे लोक रममाण होत जातात किंवा येथे ते अनुरक्त होतात' अशी याची व्युत्पत्ती केली जाते. हात इत्यादींच्या साहाय्याने दर्शविण्यायोग्य व प्रकट करण्यायोग्य अशा शस्त्राघातादींचे सूचन किंवा प्रकटीकरण करणे म्हणजे 'अभिनय' होय; कारण 'पाहणाऱ्यांच्या समोर (भावांना) नेणे म्हणजे नय (अभिनय)' अशी याची व्युत्पत्ती केली जाते. 'व्यंजक' हे देखील त्याचेच (अभिनयाचेच) नाव आहे.

Bharatasatthavuttaaṭṭhuttarasatakaraṇanipphannathirahatthapariyatthakādināmako dvattiṃ sappakāro naccaviseso aṅgavikkhepo, aṅgahāro nāma ‘‘aṅgassa hāro, vikkhepo’’ti katvā[Pg.81]. Tikaṃ naṭe. Sabbatra kattusādhanaṃ, ‘‘naccatīti naṭṭako’’tyādinā.

भरतशास्त्रामध्ये सांगितलेल्या १०८ करणांपासून निष्पन्न झालेल्या आणि स्थिरहस्त-पर्यस्तक इत्यादी नावांच्या ३२ प्रकारच्या विशिष्ट नृत्याला, ज्यामध्ये अंगांची हालचाल (अंगविक्षेप) होते, 'अंगहार' असे म्हणतात; कारण 'अंगांचे हरण किंवा विक्षेप (हालचाल) करणे' अशी याची व्युत्पत्ती केली जाते. 'नट' या अर्थी तीन शब्द (नट, नर्तक, नाट्यकार) वापरले जातात. सर्वत्र कर्तृसाधन समजावे, जसे की 'जो नृत्य करतो तो नर्तक (नट)' इत्यादी.

102. Siṅgārādayo nava rasā nāṭyarasā assādanīyattā. Yathā hi nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjantā rase assādayanti sumanā purisā hāsaṃva adhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite aṅgasattopete ṭhāyībhāve assādayanti sumanāti.

१०२. शृंगार इत्यादी नऊ रस हे आस्वाद घेण्यायोग्य असल्यामुळे 'नाट्यरस' म्हटले जातात. जसे विविध व्यंजनांनी (पदार्थांनी) युक्त अन्नाचे सेवन करणारे लोक रसांचा आस्वाद घेतात आणि प्रसन्नचित्त होऊन आनंद प्राप्त करतात, त्याचप्रमाणे विविध अभिनयांद्वारे अभिव्यक्त झालेल्या आणि अंग व सत्त्व यांनी युक्त अशा स्थायीभावांचा प्रसन्नचित्त लोक आस्वाद घेतात (आणि आनंद प्राप्त करतात).

103. Tesu siṅgārasseva sarūpaṃ, pabhedañca dassetumāha ‘‘posasse’’ccādi. Nāriyaṃ saṅgamaṃ paṭicca kāraṇaṃ katvā posassa purisassa yā pihā icchā manovikāraviseso pose ca purise saṅgamaṃ paṭicca kāraṇaṃ katvā itthiyā yā pihā icchā manovikāraviseso, eso ratikīḷādīnaṃ kāraṇabhūto, ratikīḷādikāraṇasahito vā raso siṅgāro nāma. Ettha ca itthipurisānaṃ dassanasavanaphusanavasena vā vippayogavasena vā yā pihā sañjātā, so raso nāma. Yaṃ pana taṃ kāraṇaṃ katvā pavattaṃ gītaṃ, tameva lokānaṃ assādajanakattā raso nāma. Phalūpacāravasena pana pihā rasoti vuttā, sabbatrevaṃ.

१०३. त्या नऊ रसांमध्ये शृंगार रसाचे स्वरूप आणि त्याचे भेद दर्शवण्यासाठी 'पोसास्स' (पुरुषाचा) इत्यादी म्हटले आहे. स्त्रीच्या संदर्भात संयोगाला निमित्त करून पुरुषाच्या मनात जी अभिलाषा, इच्छा किंवा विशिष्ट मनोविकार उत्पन्न होतो, आणि पुरुषाच्या संदर्भात संयोगाला निमित्त करून स्त्रीच्या मनात जी अभिलाषा, इच्छा किंवा विशिष्ट मनोविकार उत्पन्न होतो; तो रतिक्रीडा इत्यादींचा कारण बनलेला किंवा रतिक्रीडा इत्यादी कारणांनी युक्त असलेला रस म्हणजे 'शृंगार रस' होय. आणि येथे स्त्री-पुरुषांच्या दर्शन, श्रवण किंवा स्पर्शाच्या द्वारे अथवा विप्रयोगाच्या (विरहाच्या) द्वारे जी अभिलाषा उत्पन्न होते, तिलाही रस म्हटले जाते. परंतु, त्या अभिलाषेला निमित्त करून प्रवृत्त झालेले जे गीत असते, तेच लोकांना आल्हाददायक असल्यामुळे 'रस' म्हणून ओळखले जाते. फलोपचार पद्धतीनुसार (कार्यात कारणाचा उपचार करून) अभिलाषेलाच 'रस' म्हटले गेले आहे; सर्व रसांच्या बाबतीत हाच नियम आहे.

104. Uttamānaṃ [Pg.82] itthipurisānaṃ pakati saṃyogaviyogasabhāvo sā ettha siṅgāre pāyo bahulanti uttamapakatippāyo, yebhuyyena uttamānaṃ saṃyogaviyogappavattaṃ gītameva siṅgāro nāmātyattho. Itthipurisānaṃ pihā hetu etassāti itthipurisahetuko. So siṅgāro sambhogo, viyogoti iminā pabhedena duvidho mato. Tatra ca –

१०४. उत्तम स्त्री-पुरुषांचा नैसर्गिक संयोग आणि वियोग रूप स्वभाव या शृंगार रसात प्रामुख्याने आढळतो, म्हणून याला 'उत्तमप्रकृतिप्राय' म्हणतात. बहुतांश करून उत्तम स्त्री-पुरुषांच्या संयोग आणि वियोगाच्या संदर्भात प्रवृत्त झालेले गीतच 'शृंगार रस' होय, असा याचा अर्थ आहे. स्त्री-पुरुषांची अभिलाषा हे या रसाचे कारण असल्यामुळे याला 'स्त्री-पुरुष-हेतुक' म्हटले जाते. तो शृंगार रस 'संभोग' आणि 'वियोग' या भेदाने दोन प्रकारचा मानला गेला आहे. आणि त्यामध्ये -

Vāpivanagehuyyāna-mālācandanādayo;

Sambhogassa vibhāvā te, ye caññe lalitaṅkarā.

तलाव, वन, गृह, उद्यान, पुष्पमाला, चंदन इत्यादी संभोग शृंगाराचे विभाव (उद्दीपक कारणे) आहेत; तसेच इतर ज्या काही विलासयुक्त चेष्टा (ललित क्रिया) आहेत, त्याही त्याचे विभाव आहेत.

Viyogassa tu piyādassanaṃ vibhāvo, rasajanako ca vibhāvo. Vuttañca –

परंतु वियोगाचा विभाव म्हणजे प्रिय व्यक्तीचे दर्शन न होणे (विरह) हा आहे, आणि रसाला उत्पन्न करणारी क्रिया किंवा गुण देखील विभाव आहे. आणि म्हटले आहे की -

‘‘Jayante ca rasā yena,Sa vibhāvo pakittito;

Tesamevā’nubhāvo’yaṃ,Khyāto kavīhi byañjako’’ti.

'ज्यांच्यामुळे रस उत्पन्न होतात, त्याला विभाव म्हटले गेले आहे; आणि त्याच विभावांचा जो कार्यरूप परिणाम आहे, त्याला कवींनी अनुभाव किंवा व्यंजक असे म्हटले आहे.'

Saha bhuñjanamanubhavanaṃ sambhogo. Viyujjanaṃ nānābhavanaṃ viyogo. Siṅgaṃ nāmadhātu, vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ, nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃ karoti, siṅgaṃ vā pabhuttaṃ, taṃ karoti rāgīsūti siṅgāro, āro, kilesasiṅgakaraṇaṃ vilāsoti vuttaṃ. Suci, ujjalotipi siṅgārassa nāmāni.

एकत्र मिळून भोग घेणे किंवा अनुभवणे म्हणजे 'संभोग' होय. विभक्त होणे किंवा वेगळे होणे म्हणजे 'वियोग' होय. 'शृंग' नावाचा धातू आहे; वेध घेण्याच्या (टोचण्याच्या) अर्थाने त्याला 'शृंग' म्हणतात. नागरी भावाने युक्त अशा क्लेशरूप शृंगाचे (कामाचे) हे नाव आहे. जो ते क्लेशरूप शृंग उत्पन्न करतो, किंवा 'शृंग' म्हणजे तीव्रता, जी आसक्त लोकांमध्ये निर्माण करतो, म्हणून त्याला 'शृंगार' म्हणतात (येथे 'आर' प्रत्यय लागला आहे). क्लेशरूप शृंग निर्माण करण्याला 'विलास' असे म्हटले आहे. 'शुची' (पवित्र) आणि 'उज्ज्वल' ही देखील शृंगाराचीच नावे आहेत.

Sokopacayasabhāvo [Pg.83] karuṇo.

शोकाची वृद्धी होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'करुण रस' होय.

Iṭṭhanāsaṅganāsāya,Vadhabandhanatāḷanā;

Sāpaklesopatāpehi,Jāyate karuṇo raso.

इष्ट वस्तूचा नाश किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग झाल्यामुळे, वध, बंधन व ताडन (मारहाण) केल्यामुळे आणि नातेवाईकांच्या अत्यंत दुःखामुळे करुण रस उत्पन्न होतो.

Ussāhavaddhano vīro. Vibhāvā tassa vinayupatāpabalavikkamā. Sa cāyaṃ dānavīro dhammavīro yuddhavīroti tividho.

उत्साहाची वृद्धी करणारा तो 'वीर रस' होय. विनय (आत्मसंयम), उपताप (शत्रूला संताप देणे) आणि बल-विक्रम हे त्याचे विभाव आहेत. आणि तो वीर रस दानवीर, धर्मवीर आणि युद्धवीर अशा तीन प्रकारचा आहे.

Vimhayopacayasabhāvo abbhuto.

विस्मयाची (आश्चर्याची) वृद्धी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'अद्भुत रस' होय.

Pāsāduyyānaselādi-gamanā dibbadassanā;

Sabhāvimānamāyenda-jālasippādidassanā ;

Hadayecchitalābhehi, vibhāvehissa sambhavo.

राजवाडा, उद्यान, पर्वत इत्यादी ठिकाणी जाण्यामुळे, दिव्य रूपाचे दर्शन झाल्यामुळे, सभा किंवा विमानामध्ये प्रवेश केल्यामुळे, इंद्रजाल (जादू) किंवा विविध कलांचे दर्शन झाल्यामुळे हृदयात उत्पन्न होणाऱ्या आश्चर्यकारक व आनंददायक अशा विभावांमुळे अद्भुत रसाची उत्पत्ती होते.

Hāsopacayasabhāvo hāso.

हास्याची वृद्धी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'हास्य रस' होय.

Sābahitthā savikatā, nepathyā byaṅgadassanā;

Asambandhakathālāpā, hāso so kuhakādibhi.

आकार लपवण्याच्या चेष्टेसह असणे, विकृत किंवा विचित्र हावभाव करणे, विचित्र वेशभूषा करणे, व्यंग किंवा विकृत अंगांचे दर्शन घडवणे, असंबद्ध शारीरिक हालचाली करणे, असंबद्ध संभाषण करणे आणि कपट किंवा थट्टा-मस्करी इत्यादींच्या द्वारे तो हास्य रस उत्पन्न होतो.

Bhayopacayasabhāvo bhayānako.

भयाची वृद्धी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'भयानक रस' होय.

Uccabheravasaṃrāva-yakkhapetādidassanā;

Suññāgāramahārañña-vadhabandhanadassanā.

मोठा व भयंकर आवाज ऐकल्यामुळे, यक्ष, प्रेत इत्यादींचे दर्शन झाल्यामुळे, ओसाड घर, ओसाड सभास्थान, मोठे अरण्य, वध आणि बंधन पाहिल्यामुळे...

Tāsāyāsaṅkatobbego, sivolūkaruṇādibhi;

Vibhāvehi ca itthīnaṃ, nīcānañca bhayānako.

...भीती, शंकाकुलता, उद्वेग, कोल्हा व घुबड इत्यादींचे ओरडणे इत्यादी विभावांमुळे स्त्रियांच्या आणि दुर्बल लोकांच्या मनात भयानक रस उत्पन्न होतो.

Samaṇopacayasabhāvo santo.

शमाची (शांततेची) वृद्धी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'शांत रस' होय.

Dassanā santavesānaṃ, santacittāna tādinaṃ;

Santakāraṇadhammānaṃ, santo nāma raso bhave.

शांत वेश धारण केलेल्या, इष्ट-अनिष्ट गोष्टींमध्ये समता राखणाऱ्या आणि शांत चित्त असलेल्या महात्म्यांच्या दर्शनामुळे, तसेच शांतीला कारणीभूत असणाऱ्या धर्मांच्या दर्शनामुळे (ज्ञानामुळे) 'शांत रस' उत्पन्न होतो.

Jigucchopacayasabhāvo [Pg.84] bībhaccho.

घृणेची (जुगुप्सेची) वृद्धी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'बीभत्स रस' होय.

Pūtimaṃsādikānaṃ tu, dassanasutikittanā;

Vigatehi vibhāvehi, bībhacco jāyate raso.

कुजलेले मांस इत्यादींचे दर्शन, श्रवण आणि वर्णन केल्यामुळे, तसेच वैराग्य उत्पन्न करणाऱ्या विभावांमुळे बीभत्स रस उत्पन्न होतो.

Kodhopacayasabhāvo ruddaṃ.

क्रोधाची वृद्धी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'रौद्र रस' होय.

Tañca saṅgāmahetukaṃ, uggakammaupaghāta-;

Musāvādādipharusā, vacanādīhi bhavati.

युद्ध हे ज्याचे कारण आहे असा तो रौद्र रस उग्र कर्म, हिंसा, असत्य भाषण आणि कठोर वचन इत्यादींमुळे उत्पन्न होतो. या रसांमध्ये 'बीभत्स' आणि 'रौद्र' हे शब्द नपुंसकलिंगात वापरले जातात, तर इतर शब्द पुल्लिंगात वापरले जातात; कारण त्यांच्या रूपात भेद आहे.

Etesu ca bībhaccharuddāni napuṃsake, aññe tu pume rūpabhedā. Ete ca nava nāṭyarasā ratanakosanayena vuttā. Vuttañhi tattha –

आणि हे नऊ नाट्यरस 'रत्नकोश' ग्रंथाच्या नियमानुसार सांगितले आहेत. कारण त्या ग्रंथामध्ये म्हटले आहे की -

‘‘Siṅgāravīra bībhaccha-rudda hāsa bhayānakā;

Karuṇā’bbhuta santāca, nava nāṭyarasā ime’’ti.

'शृंगार, वीर, बीभत्स, रौद्र, हास्य, भयानक, करुण, अद्भुत आणि शांत हे नऊ नाट्यरस आहेत.'

Amarakose pana –

परंतु अमरकोशामध्ये म्हटले आहे की -

‘‘Siṅgāravīra karuṇā-bbhuta hāsa bhayānakā;

Bībhaccha ruddāti rasā’’ti.

'शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स आणि रौद्र हे रस आहेत.'

Aṭṭheva rasā vuttā. Atheha navamo santo raso kasmā na vuttoti? Vuccate –

अशा प्रकारे (अमरसिंहाने) आठच रस सांगितले आहेत. तर मग येथे नववा शांत रस का सांगितला नाही? याचे उत्तर दिले जाते -

Hāso rati ca kāruññaṃ,Kodhussāhabhayaṃ tathā;

Jigucchā vimhayo ceti,Ṭhāyībhāvā pakittitā.

'हास्य, रती, करुणा, तसेच क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा आणि विस्मय हे (आठ) स्थायीभाव सांगितले गेले आहेत.'

Ṭhāyī eva tu rasībhavatipyāgamo, tasmā pakatiyā aṭṭhasaṅkhyattā aṭṭheva tu te vuttāti na vutto. Santaraso cāyaṃ dhammasiṅgārattā siṅgārarase evānupaviṭṭho. Dhammayuddhakāmattena tividho hi siṅgāro. Keci pana piyasamāgamādivibhāvajaparamaṃ vassalyākhyaṃ rasamāhu.

परंतु 'स्थायीभावच रसरूप बनतो' असा नाट्यशास्त्राचा सिद्धांत आहे. म्हणून स्वभावतः आठ संख्या असल्यामुळे निश्चितच ते आठच रस सांगितले आहेत, म्हणूनच नववा शांत रस सांगितला नाही. आणि हा शांत रस धर्मशृंगाररूप असल्यामुळे शृंगार रसातच अंतर्भूत होतो. कारण शृंगार हा धर्मशृंगार, युद्धशृंगार आणि कामशृंगार या रूपाने तीन प्रकारचा आहे. परंतु काही आचार्य प्रिय व्यक्तीच्या संयोगादी विभावांपासून उत्पन्न होणाऱ्या अत्यंत श्रेष्ठ अशा 'वात्सल्य' नावाच्या रसालाही मानतात.

Rabhasopyāha [Pg.85] –

रभस नावाच्या विद्वानाने देखील म्हटले आहे की -

‘‘Siṅgāra vīra bībhaccha-rudda hāsa bhayānakā;

Karuṇā’bbhutasantā ca, vassalyañca rasā dase’’ti.

'शृंगार, वीर, बीभत्स, रौद्र, हास्य, भयानक, करुण, अद्भुत, शांत आणि वात्सल्य हे दहा रस आहेत.'

Aññe tu –

परंतु इतर आचार्य म्हणतात की -

‘‘Siṅgārānugato hāso,Karuṇo ruddakammajo;

Vīrato abbhuto jāto,Bībhacchā ca bhayānako’’ti –

'हास्य रस शृंगार रसाचे अनुकरण करतो, करुण रस रौद्र रसाच्या कर्मापासून उत्पन्न होतो, वीर रसापासून अद्भुत रस उत्पन्न होतो आणि बीभत्स रसापासून भयानक रस उत्पन्न होतो' -

Cattāro rasā iccāhu.

अशा प्रकारे चारच (मुख्य) रस आहेत, असे ते म्हणतात.

Bībhacchanti vadha bandhane, cho, abbhāsikārassa dīgho. Vassa bho, dhassa co bībhaccho. Ruddo devatā asseti ruddaṃ. Vuttañca –

'बीभत्स' या शब्दात वध आणि बंधन या अर्थी 'बाध्' धातू आहे. त्याला 'छ' प्रत्यय लागून, अभ्यास संज्ञक 'इ' काराचा दीर्घ होतो, 'व' चा 'भ' होतो आणि 'ध' चा 'च' होतो; अशा प्रकारे 'बीभत्स' शब्द बनतो. 'रुद्र' ही ज्याची देवता आहे, तो 'रौद्र' रस होय.

‘‘Siṅgāro haridevohi, hāso pamathadevato;

Karuṇo yamadevo tu, ruddo ruddādhidevato’’ti.

'शृंगार रसाचा देव विष्णू आहे, हास्य रसाचा देव प्रमथ आहे, करुण रसाचा देव यम आहे आणि रौद्र रसाचा अधिदेवता रुद्र आहे' असे म्हटले आहे.

Ettha ca kāmakodhahāsādikato cittavikāro bhāvo ‘‘bhāvayati pakāsayati kavino adhippāya’’nti katvā. So ca ṭhāyī byabhicārī sāttiko ceti tividho. Tatra –

आणि येथे काम, क्रोध, हास्य इत्यादींमुळे होणारा चित्ताचा विकार म्हणजे 'भाव' होय; कारण 'तो कवीचा अभिप्राय प्रकट करतो (भावित करतो)' अशी याची व्युत्पत्ती केली जाते. आणि तो भाव देखील स्थायी, व्यभिचारी आणि सात्त्विक अशा तीन प्रकारचा आहे. त्यामध्ये -

Hāso rati ca kāruññaṃ,Kodhu’ssāha bhayaṃ tathā;

Jigucchā vimhayo ceti,Ṭhāyībhāvā pakittitā.

हास्य (हसणे), रती (प्रेम/मग्नता), करुणा, तसेच क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा (घृणा) आणि विस्मय (आश्चर्य) हे आठ 'स्थायी भाव' सांगितले आहेत.

Byabhicārī tu tettiṃsappabhedā. Yathā –

व्यभिचारी भाव हे तेहतीस (३३) प्रकारचे आहेत. जसे की –

Saṅkā gilāni nibbedo,Tathā issā mado samo;

Ālasyaṃ dīnatā cintā,Moho sati matī dhiti.

शंका (संशय), ग्लानी (आजारपण), निर्वेद (उदासीनता), तसेच ईर्ष्या (असूया), मद (गर्व), शम (थकवा), आळस, दीनता, चिंता, मोह (भ्रम), स्मृती (स्मरण), मती (बुद्धी) आणि धृती (धैर्य/संतोष).

Cāpalyaṃ [Pg.86] hariso pīḷā,Āvego jaḷatu’ggatā;

Suttaṃ vitakko tāso ca,Gabbhu’ssukko visādatā.

चपळता, हर्ष (आनंद), पीडा (क्लेश), आवेग, जडता (मूर्खपणा), उग्रता, सुप्त (झोप), वितर्क (विचार), त्रास (घबराट), उत्सुकता (गर्व) आणि विषाद (खिन्नता).

Niddā’bahitthā’marisā,Maraṇaṃ byādhireva ca;

Apamāro ca ummādo,Vibodho tiṃsa tuttarā.

निद्रा, अवहित्था (भाव लपवणे), अमर्ष (असहशीलता), मरण, व्याधी (आजार), अपस्मार (फेफरे), उन्माद (वेडेपणा) आणि विबोध (जागृती) – हे तेहतीस (३३) व्यभिचारी भाव आहेत.

Sāttiko aṭṭhavidho. Yathā –

सात्त्विक भाव आठ प्रकारचे आहेत. जसे की –

Thambho sedo ca romañco,Sarabhedo tu vepathu;

Vevaṇṇa’massupalayā,Iccete aṭṭha sāttikāti.

स्तंभ (स्तब्धता), स्वेद (घाम), रोमांच, स्वरभेद, कंप (थरथराट), वैवर्ण्य (चेहऱ्याचा रंग उडणे), अश्रू आणि प्रलय (मूर्च्छा/मृत्यू) – हे आठ सात्त्विक भाव आहेत.

Thirattā ekantikattā ṭhāyī. Byabhicārī anekantikattā. Yathā nāṭikāya siṅgāro ṭhāyī, tadupakārā hāsādayo byabhicārino, moharāgadosā eva saṅkhyabhāsāya sattarajotamānītyuccante. Tatra sattena āsayena nibbatto sāttiko. Bhāvassa bodhako abhinayo anubhāvo ‘‘anu pacchā bhāvayati pakāsayatī’’ti katvā.

स्थिर आणि निश्चित असल्यामुळे त्याला 'स्थायी भाव' म्हणतात. अनिश्चित (अस्थिर) असल्यामुळे त्याला 'व्यभिचारी भाव' म्हणतात. जसे की, नाटकात शृंगार हा स्थायी भाव असतो आणि त्याला उपकारक असणारे हास्य इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात. मोह, राग आणि द्वेष यांनाच सांख्य परिभाषेत सत्त्व, रज आणि तम म्हटले जाते. त्यापैकी सत्त्व गुणाच्या आश्रयाने (अंतःकरणातून) उत्पन्न होणारा भाव म्हणजे 'सात्त्विक भाव' होय. भावाचे प्रकटीकरण करणारा अभिनय म्हणजे 'अनुभाव' होय, कारण तो भावाच्या नंतर (अनु) उत्पन्न होतो किंवा त्याला प्रकाशित करतो, म्हणून त्याला अनुभाव म्हणतात.

Tatra sambhogasabhāvo yo ratyākhyo bhāvo, tassa locanacāturiyabhamukkhepamihitavibbhamacittaṅgahārivākyādi anubhāvo. Vuttañca –

त्यामध्ये संभोगरूप असणारा जो 'रती' नावाचा भाव आहे, त्याचा अनुभाव म्हणजे डोळ्यांची चपळता, भुवया उंचावणे, मंदस्मित, विलास आणि चित्त वेधून घेणारे संभाषण इत्यादी होय. आणि असे म्हटले आहे की –

‘‘Tassa locanacātura-bhamukkhepasitavibbhamo;

Cittaṅgahārivākyādi, anubhāvo pakittito’’ti.

"त्या रती भावाचा अनुभाव म्हणजे डोळ्यांची चपळता, भुवया उंचावणे, मंदस्मित, विलास आणि चित्त वेधून घेणारे संभाषण इत्यादी सांगितले आहेत."

Viyogassa [Pg.87] tu anubhāvo –

वियोगाचा (विरहाचा) अनुभाव याप्रमाणे आहे –

Abhilāpo tathā cintā,Tassa saraṇakittanā;

Ubbego ca vilāpo ca,Ummādo byādhireva ca;

Jaḷatā maraṇañceva,Dasevettha pakittitā.

अभिलाप (बोलणे), चिंता, त्याचे (प्रियकराचे) स्मरण व कीर्तन, उद्वेग (खळबळ), विलाप (शोक), उन्माद (वेडेपणा), व्याधी (आजार), जडता (मूर्खपणा) आणि मरण – हे दहा अनुभाव या वियोगात सांगितले आहेत.

Hāsassa tu vikārakālādi anubhāvo, yo tu karuṇo.

हास्याचा अनुभाव म्हणजे चेहऱ्याचे विकार (बदल) इत्यादी होय. आणि जो करुण रस आहे, त्याचा...

Assusāsehi vevaṇṇa-Thambhagattasatikkhayā;

Paridevitasokehi,Abhinayo sasūribhi.

अश्रू, उसासे, वैवर्ण्य (रंग बदलणे), शरीराची स्तब्धता, स्मृतीचा क्षय, विलाप आणि शोक यांच्याद्वारे पंडितांनी (नाट्यशास्त्रज्ञांनी) त्याचा अभिनय (अनुभाव) समजावा.

Karacaraṇavadanavepathugattathambhahadayakampanasukkhoṭṭhatālukaṇṭhehi bhayānako niccamabhinayo.

हात, पाय आणि चेहऱ्याचा थरथराट, शरीराची स्तब्धता, हृदयाचे कंपन, ओठ, टाळू आणि कंठ सुकणे यांच्याद्वारे भयानक रसाचा अभिनय नेहमी समजावा.

Ruddassa tu bhūkuṭyādi anubhāvo.

रौद्र रसाचा अनुभाव म्हणजे भुवया चढवणे (आठी घालणे) इत्यादी होय.

Vīro’bhinīyate cāga-Vesārajjādito tathā;

Akkhepasūcatādīhi,Therasorādito bhave.

वीर रस हा त्याग, वैशारद्य (धैर्य/पांडित्य), आक्षेप, सूचकता इत्यादींनी आणि स्थिरता व शौर्य इत्यादींनी प्रकट होतो.

Bībhacchassa tu –

बीभत्स रसाचा अनुभाव तर –

Ayaṃ pacchādanā byatta-Pādabāhacchikūlanā;

Ubbejanādīhi mato,Tajjehi’bhinayo sadā.

तोंड किंवा डोळे झाकणे, पाय, हात आणि डोळे स्पष्टपणे आकुंचित करणे, उद्वेग (घृणा) इत्यादी आणि त्या रसाला योग्य अशा कारणांनी त्याचा अभिनय नेहमी मानला जातो.

Abbhutaṃ [Pg.88] pana –

अद्भुत रसाचा अभिनय तर –

Dantalocanavitthārā,Pasādopasamādihi;

Romañcasedatāsassu,Sādhuvādehi dassaye.

दात आणि डोळे विस्फारणे, प्रसन्नता, शांतता इत्यादी, रोमांच, घाम येणे, अश्रू आणि साधुवाद (प्रशंसा) याद्वारे दर्शवावा.

Sāttikānaṃ tvaṭṭhannaṃ thambhasedaromañcasarabhedavepathuvevaṇṇamassupalayānaṃ yathākkamaṃ nikriyatā, vāta, ccāsīta, dobhaggaḷā’pāṅgapūraṇa, mukhacchāyāvipallāsa, locanamajjana, mahipātādayo abhinayā.

आठ सात्त्विक भावांचे – म्हणजे स्तंभ, स्वेद, रोमांच, स्वरभेद, कंप, वैवर्ण्य, अश्रू आणि प्रलय यांचे – अनुक्रमशः निष्क्रियता, वारा, अत्यंत थंडी, स्वरभंग, डोळ्यांच्या कोपऱ्यात अश्रू भरणे, चेहऱ्याचा रंग बदलणे, डोळे मिटणे आणि जमिनीवर पडणे इत्यादी अभिनय (अनुभाव) आहेत.

Evaṃ byabhicārīnampi nibbeda, gilāni, saṅki’ssā, mada, samā’lasyādīnaṃ yathākkamaṃ sāsa, santāpa, disāvalokana, guṇamacchera, bhīta, ṅgamaddana, samādayo abhinayāti.

याचप्रमाणे व्यभिचारी भावांचेही – म्हणजे निर्वेद, ग्लानी, शंका, ईर्ष्या, मद, शम, आळस इत्यादींचे – अनुक्रमशः उसासे टाकणे, संताप (पीडा), दिशांकडे पाहणे, गुणांविषयी मत्सर वाटणे, भीती वाटणे, अंगमर्दन (हातपाय दाबणे) आणि थकवा इत्यादी अभिनय (अनुभाव) आहेत.

Byabhicārīsu saṅkā nāma āsaṅkacittatā. Gilāni gelaññatā. Nibbedo attāvamānanaṃ. Mado pamādukkaṃso. Samo khedo. Dīnatā cetaso dukkhatā. Dhiti santoso. Hariso cetopasādo. Pīḷā ruddācārādīhi mukhavikāro. Āvego sambhamo. Jaḷatā appaṭipatti, uggatā dāruṇattaṃ. Suttaṃ supanaṃ. Tāso cittakkhobho. Ussāho ussukkaṃ. Visādo khedo. Abahitthā ākāraguttatā. Amariso akkhamatā. Vibodho viniddatā. Sesā papañcabhayā na vitthāritāti. Rasavaṇṇanā.

व्यभिचारी भावांमध्ये 'शंका' म्हणजे मनातील संशयशीलता होय. 'ग्लानी' म्हणजे आजारपण होय. 'निर्वेद' म्हणजे स्वतःचा अनादर (उदासीनता) होय. 'मद' म्हणजे प्रमादाचा अतिरेक (गर्व) होय. 'शम' म्हणजे थकवा होय. 'दीनता' म्हणजे मनाचे दुःख होय. 'धृती' म्हणजे संतोष होय. 'हर्ष' म्हणजे मनाची प्रसन्नता होय. 'पीडा' म्हणजे क्रूर आचरण इत्यादींमुळे चेहऱ्यावर होणारा बदल होय. 'आवेग' म्हणजे गोंधळ (खळबळ) होय. 'जडता' म्हणजे अज्ञान (समज न असणे) होय. 'उग्रता' म्हणजे क्रूरता होय. 'सुप्त' म्हणजे झोपणे होय. 'त्रास' म्हणजे मनाची खळबळ (घबराट) होय. 'उत्साह' म्हणजे उत्सुकता होय. 'विषाद' म्हणजे खिन्नता (थकवा) होय. 'अवहित्था' म्हणजे चेहऱ्याचे भाव लपवणे होय. 'अमर्ष' म्हणजे असहनशीलता होय. 'विबोध' म्हणजे जागृती होय. उर्वरित शब्दांचे अर्थ विस्तार होण्याच्या भीतीने स्पष्ट केले नाहीत. ही रस-वर्णना होय.

105. Silokena vacaso nāmāni. Bhāsitabbanti bhāsitaṃ. Lapa vacane, lapitaṃ. Bhāsīyateti bhāsā. Voharīyateti [Pg.89] vohāro, hara haraṇe vipubbo, ‘‘vohāra vacane’’ti vā dhātu. Vuccateti vacanaṃ. Vacopi, manogaṇoyaṃ. Uccateti utti,ti. Vuccateti vācā, a. Giṇanti saddāyanti tanti girā, ge sadde, iro, gāyitabbāti vā girā. Vāyate saddāyateti vāṇī, yu, ī ca, paresaṃ mammavijjhanaṭṭhena vāṇo viyāti vā vāṇī, ī. Bharato nāma satthakāro isi, tassesā bhāratī. Kathīyateti kathitā. Vuccateti vacī, ī. Brahmī, sarovatītipi vacaso nāmāni.

१०५. एका श्लोकाने वाणीचे (शब्दाचे) समानार्थी शब्द सांगितले आहेत. जे बोलले जाते ते 'भाषित' होय. 'लप्' धातू बोलण्याच्या अर्थात आहे, म्हणून 'लपित' होय. जी बोलली जाते ती 'भाषा' होय. जिचा व्यवहार केला जातो तो 'व्यवहार' (वोहार) होय; 'हृ' धातू हरण करण्याच्या अर्थात आहे आणि त्याला 'वि' उपसर्ग लागला आहे, किंवा 'वोहार' हा धातू बोलण्याच्या अर्थात आहे. जे बोलले जाते ते 'वचन' होय. 'वचस्' हा शब्दही आहे, हा मनोगण आहे. जे बोलले जाते ती 'उक्ती' होय, येथे 'ति' प्रत्यय आहे. जे बोलले जाते ती 'वाचा' होय, येथे 'अ' प्रत्यय आहे. ज्याचा उच्चार केला जातो किंवा आवाज केला जातो ती 'गिरा' होय; 'गॄ' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे, त्याला 'इर' प्रत्यय लागतो, किंवा जी गायली जावी ती 'गिरा' होय. जी बोलली जाते किंवा जिचा आवाज होतो ती 'वाणी' होय, येथे 'यु' आणि 'ई' प्रत्यय आहेत; किंवा इतरांच्या मर्मावर प्रहार करण्याच्या अर्थाने ती बाणासारखी असते म्हणून ती 'वाणी' होय, येथे 'ई' प्रत्यय आहे. 'भरत' नावाचे शास्त्रकार ऋषी होते, त्यांची ती 'भारती' होय. जी कथीत केली जाते ती 'कथिता' होय. जे बोलले जाते ती 'वची' होय, येथे 'ई' प्रत्यय आहे. 'ब्राह्मी' आणि 'सरस्वती' (सरोवती) हे देखील वाणीचेच समानार्थी शब्द आहेत.

106. Ekamevākhyātapadaṃ yattha ekākhyāto savisesanena kārakapadena sahitattā sakārako padacayo sambandhattho padasamudāyo vākyaṃ nāma siyā, yathā – vessantaro rājā sukhavipākaṃ kammaṃ karoti, puriso gacchati. Ākhyātaggahaṇañcettha kriyāsaddopalakkhaṇaṃ, tena devadatto kaṭaṃ katavā iccādīnipi vākyaṃ nāma siyā. Amarakose pana – ‘‘tisyādyantacayo vākyaṃ, kriyā vā kārakānvitā’’ti dvīhi lakkhaṇehi vākyamāha. Tassattho – tisyādyantacayo tyādisyādyantapadānaṃ cayo samūho sambandhattho vākyaṃ, taṃ yathā – uccaṃ paṭhati, odanaṃ pacati. Tathā ca bhāvākhyaṃ ākhyātaṃ sābyayakārakavisesanaṃ vākyaṃ, ākhyātaṃ tyādyantaṃ sābyayaṃ vā sakārakaṃ vā savisesanaṃ vā vākyamuccate. Tyādiggahaṇaṃ kriyāsaddopalakkhaṇaṃ, tena devadatto [Pg.90] kaṭaṃ katavā iccādīnipi vākyaṃ. Upalakkhaṇanirapekkhaṃ aparaṃ vākyalakkhaṇamāha ‘‘kriyā vā kārakānvitā’’ti. Kriyāpadaṃ vā kārakasambandhaṃ vākyaṃ, yathā – rājā gacchati, rājā gato. Imasmiṃ pakkhe sābyayassapi anabyayassapi sabbassa kriyākārakapadasamūhassa vākyattamāha.

१०६. ज्यामध्ये केवळ एकच आख्यातपद (क्रियापद) असते, त्याला 'एकाख्यात' म्हणतात. विशेषणासह कारकपदाने युक्त असल्यामुळे कारकयुक्त अशा परस्पर संबध असलेल्या पदांच्या समूहाला 'वाक्य' असे म्हणतात. जसे की – "वेस्संतर राजा सुखकारक फळ देणारे कर्म करतो", "पुरुष जातो". येथे 'आख्यात' हा शब्द क्रियावाचक शब्दाचा उपलक्षक (प्रतिनिधी) आहे, त्यामुळे "देवदत्ताने चटई विणली" इत्यादी देखील वाक्यच म्हटले जाईल. अमरकोशात तर – "तिङ् आणि सुप् प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या पदांचा समूह म्हणजे वाक्य, किंवा कारकाने युक्त असलेली क्रिया म्हणजे वाक्य" अशा दोन लक्षणांनी वाक्य सांगितले आहे. त्याचा अर्थ असा – तिङ् आणि सुप् प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या पदांचा समूह जो परस्पर संबध दर्शवतो, ते वाक्य होय. जसे की – "मोठ्याने वाचतो", "भात शिजवतो". तसेच, भाववाचक आख्यात, जे उपसर्ग आणि कारकाच्या विशेषणासह असते, ते वाक्य होय. तिङ्-प्रत्ययान्त आख्यातपद जे उपसर्गासह किंवा कारकासह किंवा विशेषणासह असते, त्याला वाक्य म्हटले जाते. येथे 'त्यादि' (तिङ्-आदि) ग्रहण हे क्रियाशब्दाचे उपलक्षक आहे, त्यामुळे "देवदत्ताने चटई विणली" इत्यादी देखील वाक्यच आहे. उपलक्षणाची अपेक्षा न ठेवता दुसरे वाक्यलक्षण "कारकाने युक्त असलेली क्रिया म्हणजे वाक्य" असे सांगितले आहे. म्हणजेच, कारकाशी संबंधित असलेले क्रियापद म्हणजे वाक्य होय, जसे की – "राजा जातो", "राजा गेला". या पक्षात, उपसर्गासह असणाऱ्या किंवा नसणाऱ्या सर्वच क्रिया-कारक पदसमूहाला वाक्यत्व प्राप्त होते असे सांगितले आहे.

Bhayādīhi yaṃ dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā udīraṇaṃ kathanaṃ ‘‘sappo sappo, vijjha vijjhā’’tyādikaṃ, taṃ āmeḍitaṃ ñeyyaṃ. Meḍi ummādane, āpubbo dvattikkhattumuccāraṇe vattati. Yathā ‘‘etadeva yadā vākyaṃ, āmeḍayati vāsavo’’. ‘‘Devadattenāmeḍo kato’’ iccatrāpyayamevattho, sokādinā hi ‘‘bhātā bhātā’’ityuccārīyate, bhāve kammani ca to. Kammañca padaṃ vākyamhā.

भीती इत्यादींमुळे जे दोन किंवा तीन वेळा बोलले जाते, जसे की "साप! साप!", "मारा! मारा!" इत्यादी, त्याला 'आम्रेडित' (द्विरुक्ती) समजावे. 'मेडि' धातू उन्मादाच्या (वेडेपणाच्या) अर्थात आहे, परंतु 'आ' उपसर्ग लागल्यास तो दोन किंवा तीन वेळा उच्चार करण्याच्या अर्थात वापरला जातो. जसे की – "जेव्हा इंद्र याच वाक्याची द्विरुक्ती करतो (दोनदा बोलतो)". "देवदत्ताने द्विरुक्ती केली" येथे देखील हाच अर्थ आहे. कारण शोकामुळे "भाऊ! भाऊ!" असे दोनदा उच्चारले जाते. भाव आणि कर्म अर्थात 'त' प्रत्यय होतो. आणि कर्मपद हे वाक्यातूनच सिद्ध होते.

107. Āmeḍitassa visayaṃ dassetumāha ‘‘bhaye’’ccādi. ‘‘Sappo sappo, coro coro’’tyādīsu bhaye. ‘‘Vijjha vijjha, pahara paharā’’tyādīsu kodhe. ‘‘Sādhu sādhū’’tyādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Gaccha gaccha, lunāhi lunāhī’’tyādīsu turite. ‘‘Āgaccha āgacchā’’tyādīsu kotūhale. ‘‘Buddho buddhoti cintayanto’’tyādīsu acchare. ‘‘Abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto’’tyādīsu hāse. ‘‘Kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakā’’tyādīsu soke. ‘‘Aho sukhaṃ aho sukha’’ntyādīsu pasāde. Casaddo avuttasamuccayattho, tena garahā’sammānādīnaṃ saṅgaho [Pg.91] daṭṭhabbo. Tattha ‘‘pāpo pāpo’’tyādīsu garahāyaṃ. ‘‘Abhirūpaka, abhirūpakā’’tyādīsu asammāne. Evametesu navasu, aññesu ca āmeḍitavacanaṃ budho paṇḍito kare kareyya yojeyya āmeḍanaṃ punappunuccāraṇaṃ āmeḍiyati vā punappunuccārīyatīti āmeḍitanti katvā.

१०७. द्विरुक्तीचे (आमेडितचे) क्षेत्र दर्शवण्यासाठी "भये" इत्यादी म्हटले आहे. "साप साप, चोर चोर" इत्यादींमध्ये भीती (भय) दर्शवण्यासाठी. "मार मार, प्रहार कर प्रहार कर" इत्यादींमध्ये राग (क्रोध) दर्शवण्यासाठी. "छान छान (साधु साधु)" इत्यादींमध्ये प्रशंसा दर्शवण्यासाठी. "जा जा, काप काप" इत्यादींमध्ये घाई (त्वरा) दर्शवण्यासाठी. "ये ये" इत्यादींमध्ये कुतूहल (उत्सुकता) दर्शवण्यासाठी. "बुद्ध बुद्ध असा विचार करत" इत्यादींमध्ये आश्चर्य दर्शवण्यासाठी. "पुढे या आयुष्मान हो, पुढे या आयुष्मान हो" इत्यादींमध्ये आनंद (हास) दर्शवण्यासाठी. "माझा एकुलता एक मुलगा कुठे आहे, कुठे आहे?" इत्यादींमध्ये शोक दर्शवण्यासाठी. "अहा काय हे सुख, अहा काय हे सुख!" इत्यादींमध्ये प्रसन्नता (प्रसाद) दर्शवण्यासाठी. 'च' हा शब्द अनुक्तसमुच्चयार्थक आहे, ज्याद्वारे निंदा, असमानता इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. त्यामध्ये "पापी पापी" इत्यादींमध्ये निंदा (गर्हा) दर्शवण्यासाठी. "अतिशय सुंदर, अतिशय सुंदर" इत्यादींमध्ये असमानता (अतुलनीयता) दर्शवण्यासाठी. अशा प्रकारे या नऊ आणि इतर अर्थांमध्ये विद्वानांनी द्विरुक्तीचा (आमेडित वचनाचा) प्रयोग करावा. 'आमेडन' म्हणजे वारंवार उच्चारण करणे, किंवा ज्याचे वारंवार उच्चारण केले जाते ते 'आमेडित' होय, अशी व्युत्पत्ती करून त्याचा योग्य वापर करावा।

108. Iru, yaju, sāmanti tayo vedā siyuṃ, tatra irusaddo nārī itthiliṅgo. Ica thutiyaṃ, iccante devā etāyāti iru, u, cassa ro. Yajante aneneti yaju, u. So antakammani, karaṇe mo, soyanti pāpamaneneti sāmaṃ, ossā, ‘‘sā tanukaraṇāvasānesū’’ti vā dhātvattho. Vidanti dhammametehīti vedā.

१०८. इरु (ऋग्), यजु (यजुर्) आणि साम हे तीन वेद आहेत. त्यामध्ये 'इरु' हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. 'इ' हा धातू स्तुती अर्थी आहे. ज्याद्वारे देवांची स्तुती केली जाते ते 'इरु' होय. यात 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'च्' चा 'र्' होतो. ज्याद्वारे यज्ञ (पूजन) केले जाते ते 'यजु' होय. यात 'उ' प्रत्यय लागतो. 'सो' हा धातू अंतकर्म (समाप्ती) अर्थी आहे, करण अर्थात 'म' प्रत्यय लागतो. ज्याद्वारे पापाचा अंत केला जातो ते 'साम' होय. 'ओ' चा 'आ' होतो. किंवा 'सा' धातूचा अर्थ क्षीण करणे किंवा समाप्त करणे असा आहे. ज्यांच्याद्वारे धर्माला (सत्याला/ज्ञानाला) जाणतात ते 'वेद' होत।

Ete eva tayo vedā tayī nāma, tayo avayavā assāti tayī. Ayaṃ tayīsaddo nārī itthiliṅgo. Tikaṃ vede. Munāti jānāti dhammaṃ anenāti manto, to, ussa a. Suyyate dhammaṃ etāyāti suti. Itthiyaṃ sutisaddo.

हेच तीन वेद 'तयी' (त्रयी) या नावाने ओळखले जातात. ज्याचे तीन अवयव (भाग) आहेत ती 'तयी' होय. हा 'तयी' शब्द स्त्रीलिंगी आहे. वेदांच्या संदर्भात 'त्रिक' (तीनचा समूह) हा अर्थ होतो. ज्याद्वारे धर्माला जाणले जाते (मनन केले जाते) तो 'मंत' (मंत्र) होय. यात 'त' प्रत्यय लागतो आणि 'उ' चा 'अ' होतो. ज्याच्याद्वारे धर्म ऐकला जातो ती 'सुति' (श्रुती) होय. 'सुति' शब्द स्त्रीलिंगी आहे।

109. Vedasatthakārake dasa isayodassetumāha ‘‘aṭṭhako’’ccādi. Atthaṃ hitaṃ, atthe vā satthe karotīti aṭṭhako. Vāmaṃ kalyāṇavacanaṃ karotīti vāmako, rassasarīrattā [Pg.92] vā vāmano, so eva vāmako, nassa kakārattaṃ katvā. Vāmo nāma haro, so devo assa vāmadevo.

१०९. वेदशास्त्राचे रचनाकार असलेल्या दहा ऋषींना दर्शवण्यासाठी "अट्ठको" इत्यादी म्हटले आहे. जो अर्थ (हित) किंवा शास्त्रांची रचना करतो तो 'अट्ठक' (अष्टक) होय. जो सुंदर किंवा कल्याणकारी वचन बोलतो तो 'वामक' होय. किंवा लहान शरीराचा (बुटका) असल्यामुळे त्याला 'वामन' म्हणतात, आणि 'न' चा 'क' करून तोच 'वामक' होतो. 'वाम' म्हणजे हर (शिव), तो ज्याचा देव आहे तो 'वामदेव' होय।

‘‘Vāmaṃ sabye patīpe ca, daviṇe cātisundare;

Payodhare hare kāme, jaññā vāma’mapitthiya’’nti.

"वाम हा शब्द डावा (सव्य), प्रतिकूल (प्रतीप), उजवा (दक्षिण), अत्यंत सुंदर (अतिसुंदर), स्तन (पयोधर), हर (शिव), काम (इच्छा) या अर्थांमध्ये नपुंसकलिंगी व पुल्लिंगी (अस्त्रीलिंगी) रूपात जाणावा।"

Hi nānatthasaṅgahe.

हे 'नानात्थसंग्रह' (अनेकार्थसंग्रह) ग्रंथात सांगितले आहे।

Aṅgirasassa isino apaccaṃ aṅgiraso, citrasikhaṇḍino apaccaṃ putto. Atha vā aṅgimhi kāye raso siddhippatto pārado yassāti aṅgiraso. Teneva tassa puttaṃ surācariyaṃ ‘‘jīvo’’ti vadati. Jīvayati raṇe asuranihate deveti jīvo. Bharatīti bhagu, bhaṃ vānakkhattaṃ gacchati jānātīti bhagu, u. Yamaṃ saṃyamaṃ dadāti paresanti yamado ca so dakkhiṇeyyaggittā aggi ceti yamadaggi, rāmassa pitā. Vasiṭṭhassa apaccaṃ vāsiṭṭho. Bhāradvājassa apaccaṃ bhāradvājo. Kassapassa apaccaṃ kassapo. Vessāmittassa apaccaṃ vessāmitto. Iti ime dasa isayo mantānaṃ vedānaṃ kattāro kārakā.

अंगिरस ऋषींचा वंशज (पुत्र) तो 'अंगिरस' होय, जो चित्रशिखंडीचा पुत्र आहे. किंवा ज्याच्या शरीरात (अंगात) सिद्धी प्राप्त झालेला रस (पारा) आहे तो 'अंगिरस' होय. म्हणूनच त्याच्या पुत्राला, जो देवांचा गुरू (बृहस्पती) आहे, त्याला 'जीव' असे म्हणतात. कारण तो युद्धात असुरांकडून मारल्या गेलेल्या देवांना (संजीवनीने) जिवंत करतो, म्हणून तो 'जीव' होय. जो पोषण करतो तो 'भगु' (भृगु) होय; किंवा जो नक्षत्रांना (भा) जाणतो तो 'भगु' होय. यात 'उ' प्रत्यय लागतो. जो इतरांना संयम (यम) देतो तो 'यमद' आणि तो पूजनीय अग्नी असल्यामुळे 'अग्नी' देखील आहे, म्हणून तो 'यमदग्नी' (परशुरामाचे वडील) होय. वसिष्ठांचा पुत्र तो 'वासिष्ठ' होय. भारद्वाजाचा पुत्र तो 'भारद्वाज' होय. कश्यपाचा पुत्र तो 'कश्यप' होय. विश्वामित्राचा पुत्र तो 'वेस्सामित्त' (वैश्वामित्र) होय. अशा प्रकारे हे दहा ऋषी मंत्रांचे (वेदांचे) कर्ते आणि रचनाकार आहेत।

110. Vede dassetvā tassa chaḷaṅgāni dassetumāha ‘‘kappo’’ccādi. Yaññakammānamupadesako kappo ‘‘kappate pabhavatī’’ti katvā. Sādhusaddānamanvākhyāyakaṃ byākaraṇaṃ visesena ākarīyante pakaticcādinā ābyāpādyante anena [Pg.93] saddāti, yu. Jotisatthaṃ gaṇanasatthaṃ subhāsubhakammaphalajotanakaṃ. Sikkhyante abbhasyante etāyāti sikkhā, akārādivaṇṇānaṃ ṭhānakaraṇapayatanānaṃ paṭipādikā. Nicchayena, nissesato vā utti nirutti, vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayoccādikā. Chandasi anuṭṭhubhādivuttānaṃ paṭipādikā chandoviciti, etāni cha vedānaṃ aṅgānīti vadanti.

११०. वेद दर्शवून त्याचे सहा अंग (षडंग) दर्शवण्यासाठी "कप्पो" इत्यादी म्हटले आहे. यज्ञकर्मांचा उपदेश करणारे शास्त्र म्हणजे 'कप्प' (कल्प) होय, कारण ते योग्य विधींचे विधान करते. शुद्ध शब्दांचे स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र म्हणजे 'व्याकरण' होय. ज्याच्याद्वारे शब्द प्रकृती-प्रत्यय इत्यादींच्या आधारे विशेष रूपाने स्पष्ट केले जातात. यात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'ज्योतिष' हे गणनाशास्त्र असून ते शुभ-अशुभ कर्मांचे फळ दर्शवणारे आहे. ज्याच्याद्वारे (उच्चारणाचे) शिक्षण किंवा अभ्यास केला जातो ती 'सिक्खा' (शिक्षा) होय. ही अ-कार इत्यादी वर्णांचे स्थान, करण आणि प्रयत्न यांचे ज्ञान करून देणारी आहे. निश्चितपणे किंवा पूर्णपणे केलेले स्पष्टीकरण म्हणजे 'निरुत्ति' (निरुक्त) होय, ज्यामध्ये वर्णागम, वर्णविपर्यय इत्यादींचा समावेश होतो. छंदशास्त्रात अनुष्टुभ् इत्यादी वृत्तांचे ज्ञान करून देणारे शास्त्र म्हणजे 'छंदोविचिती' (छंद) होय. या सहा गोष्टींना वेदांची अंगे (वेदांगे) म्हणतात असे विद्वान सांगतात।

111. Purāvuttanibandhanapāyattā purāvuttaṃ, tassa pabandho vitthāro, santāno vā bhāratādiko bhāratayuddhakathādiko byāsādipakato gantho itihāso nāma, itihasaddo pārampariyopadese nipāto, itihā’tthi asminti itihāso.

१११. पूर्वी घडलेल्या घटनांशी संबंधित असल्यामुळे त्याला 'पुरावृत्त' म्हणतात. त्याचा विस्तार, परंपरा किंवा महाभारत युद्धाच्या कथेसारखा व्यास इत्यादी ऋषींनी रचलेला ग्रंथ म्हणजे 'इतिहास' होय. 'इतिहास' हा शब्द परंपरेने चालत आलेल्या उपदेशाच्या अर्थातील निपात आहे. "असे पूर्वी घडले होते" (इति ह आस) असा अर्थ ज्या ग्रंथात सामावलेला आहे तो 'इतिहास' होय।

Rukkhādīnaṃ nāmapariyāyehi nāmappakāsakaṃ ratanamālādikaṃ satthaṃ nighaṇṭu nāma, sotiminā nighaṇṭusaddassa pulliṅgattaṃ dīpeti, sabbatrevaṃ. Tattha tatthāgatāni nāmāni nissesato ghaṭenti rāsīkaronti etthāti nighaṇṭu, bindāgamo, vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaṇḍati bhindati vibhajja dassetīti vā nikhaṇṭu, so eva khassa ghakāraṃ katvā nighaṇṭūti vutto. Rukkhādīnaṃ nāmappakāsakantiminā ekekassa atthassa anekapariyāyanāmappakāsakattaṃ vuttaṃ, nidassanamattañcetaṃ, anekesaṃ atthānaṃ ekasaddavacanīyatāpakāsakavasenapi [Pg.94] tassa ganthassa pavattattā.

वृक्ष इत्यादींच्या नामांच्या पर्यायांद्वारे नावांचा प्रकाश करणारा 'रत्नमाला' इत्यादी ग्रंथ म्हणजे 'निघंटु' (शब्दकोश) होय. 'सो' (तो) या सर्वनामाद्वारे 'निघंटु' शब्दाचे पुल्लिंगीत्व स्पष्ट होते; सर्वत्र असेच समजावे. त्यामध्ये, तिथे आलेल्या नावांचा पूर्णपणे संग्रह (राशी) केला जातो म्हणून तो 'निघंटु' होय. यात अनुस्वार (बिंदू) आगम होतो. किंवा वाच्य-वाचक भावाने अर्थ आणि शब्द यांचे विभाजन करून जे दर्शवते ते 'निखंटु' होय. त्याच 'निखंटु' मधील 'ख' चा 'घ' करून 'निघंटु' असे म्हटले जाते. "वृक्ष इत्यादींच्या नावांचा प्रकाश करणारा" या विधानाने एकाच अर्थाचे अनेक पर्यायी शब्द दर्शवण्याची क्षमता सांगितली आहे. हे केवळ एक उदाहरण आहे, कारण अनेक अर्थांना एकाच शब्दाने व्यक्त करण्याची क्षमता दर्शवण्याच्या स्वरूपातही या ग्रंथाची प्रवृत्ती असते।

112. Loke yaṃ vitaṇḍavādīnaṃ satthaṃ, taṃ lokāyatanti viññeyyaṃ. Tanu vitthāre, aññamaññaviruddhaṃ, saggamokkhaviruddhaṃ vā tanonti etthāti vitaṇḍo, ḍo, ṇattaṃ, viruddhena vā vādadaṇḍena tāḷenti ettha vādinoti vitaṇḍo, taḍi tāḷane, adesampi hi yaṃ nissāya vādīnaṃ vādo pavatto, taṃ tesaṃ desatopi upacāravasena vuccati, yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti. Lokāti bālalokā, te ettha āyatanti ussahanti vāyamanti vādassādenāti lokāyataṃ, āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti vā lokāyataṃ, tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti.

११२. जगात जे वितंडवाद्यांचे शास्त्र आहे, त्याला 'लोकायतन' (लोकायत) असे जाणावे. 'तनु' धातू विस्तार अर्थी आहे. जे परस्परांच्या विरुद्ध किंवा स्वर्ग व मोक्षाच्या विरुद्ध विचारांचा विस्तार करते ते 'वितंड' होय. यात 'ड' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा 'ण' होतो. किंवा ज्या शास्त्रामध्ये वादी लोक परस्परविरोधी वादविवादाने प्रहार करतात ते 'वितंड' होय. 'तडि' धातू प्रहार करणे (ताडन) या अर्थी आहे. कारण जे अयोग्य स्थान असले तरी, ज्याचा आश्रय घेऊन वाद्यांचा वाद प्रवृत्त होतो, त्याला उपचाराने त्यांचे स्थान म्हटले जाते. जसे की, "जगात चक्षु (डोळा) हा प्रिय रूप आणि सुखद रूप आहे; येथेच ही तृष्णा नष्ट होताना नष्ट होते आणि निरुद्ध होताना निरुद्ध होते." 'लोक' म्हणजे अज्ञानी लोक (बाललोक). ते या शास्त्रामध्ये वादाच्या आनंदाने प्रयत्नशील किंवा उत्साही असतात, म्हणून ते 'लोकायतन' होय. किंवा ज्याच्यामुळे लोक भविष्यातील हितासाठी (परलोकासाठी) प्रयत्न करत नाहीत, ते 'लोकायतन' होय. कारण या ग्रंथाचा आश्रय घेऊन प्राणी पुण्यकर्मासाठी मनात विचारही आणत नाहीत।

Yo kavīnaṃ paṇḍitānaṃ hito kavittabhogasampattādipayojanakaro kriyākappavikappo kavīnaṃ kriyāsaṅkhātakappabandhanavidhividhāyako subodhālaṅkārādiko gantho, so keṭubhaṃ nāma, kiṭanti gacchanti kosallaṃ kavayo bandhanesu etenāti keṭubhaṃ, kiṭa gatiyaṃ, abho, assukāro, atha vā kiṭati gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesena pariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ, ubha, umbha pūraṇe.

जो कवींना व पंडितांना हितकारक असून कवित्व, भोग, संपत्ती इत्यादी प्रयोजन साध्य करून देणारा आहे, कवींच्या क्रिया कल्प आणि विकल्पांचे नियमन करणारा, काव्यरचना विधींचे विधान करणारा 'सुबोधालंकार' इत्यादी ग्रंथ म्हणजे 'केटुभ' (केतुभ) होय. ज्याच्याद्वारे कवी काव्यरचनेत कौशल्य प्राप्त करतात (जातात) ते 'केटुभ' होय. 'किट' धातू गती अर्थी आहे. यात 'अभ' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. किंवा जे क्रिया इत्यादींच्या विभागाला प्राप्त करून देते, किंवा त्याला पूर्णपणे समाप्त करून पूर्ण करते ते 'केटुभ' होय. 'उभ' आणि 'उम्भ' हे धातू पूर्ण करणे (पूरण) या अर्थी आहेत।

Vacībhedādilakkhaṇā [Pg.95] kriyā kappīyati vikappīyati etenāti kriyākappo. So pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato atibahu vikappoti āha ‘‘kriyākappavikappo’’ti, idañca mūlakriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi mahāvisayo satasahassaparimāṇo nayacaritādipakaraṇaṃ.

वाचेचा भेद (उच्चारभेद) इत्यादी लक्षणे असलेली क्रिया ज्याद्वारे कल्पिली जाते (नियोजित केली जाते), तो 'क्रियाकल्प' होय. तो ग्रंथ वर्ण, पद, बंध (वाक्यरचना) आणि पदार्थादींच्या विभागांमुळे अतिशय विस्तृतपणे कल्पिला गेला आहे, म्हणून त्याला 'क्रियाकल्पविकल्प' असे म्हटले आहे. हे मूळ क्रियाकल्प ग्रंथाला (नयचरीय इत्यादी) उद्देशून सांगितले आहे. तो खरोखर विशाल विषय असलेला, एक लाख गाथांच्या प्रमाणाचा 'नयचरीय' इत्यादी ग्रंथ आहे.

113. Upaladdho kenapyattho yassaṃ sā upaladdhatthā, iti ākhyāyikātyuccate ākhyāyate nāyakānusāsakacaritamassanti, saññāyaṃ ṇvu.

११३. ज्या ग्रंथाचा कोणत्याही कारणाने अर्थ प्राप्त (उपलब्ध) होतो, तो 'उपलब्धार्थ' होय. ज्या ग्रंथामध्ये नायक किंवा उपदेशकांच्या चरित्राचे कथन केले जाते, त्याला 'आख्यायिका' असे म्हटले जाते. संज्ञा अर्थामध्ये येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Pabandheneva ca savitthārena kappanaṃ yassaṃ sā pabandhakappanā, kādambarīpabhuti. Kathīyatīti kathā.

ज्या ग्रंथामध्ये सविस्तर प्रबंधाची रचना (प्रबंधकल्पना) असते, जसे की कादंबरी इत्यादी; आणि ज्याचे कथन केले जाते, ती 'कथा' होय.

Atthā bhūmihiraññādayo, tatra padhānaṃ bhūmi itaresaṃ tappabhavattā, tesaṃ ajjane pālane ca upāyabhūtaṃ satthaṃ atthasatthaṃ, payānakyādipaṇītaṃ, tasmiṃ daṇḍanītisaddo pavatto. Sāmādīnaṃ catutthopāyo vadhabandhanādilakkhaṇo daṇḍo, tassa nīti paṇayanaṃ daṇḍanīti, pāyena nītissa daṇḍena byappadeso, vadhadosabāhulyena pāyaso daṇḍassa paṇayanato, daṇḍanītyatthattā satthañca daṇḍanīti.

भूमी, सुवर्ण इत्यादींना 'अर्थ' (संपत्ती) म्हणतात. त्यामध्ये भूमी ही प्रधान आहे, कारण इतर सर्व संपत्ती तिच्यापासूनच उत्पन्न होते. त्या अर्थाचे अर्जन (मिळवणे) आणि पालन (रक्षण) करण्यासाठी उपायभूत असलेला शास्त्रग्रंथ म्हणजे 'अर्थशास्त्र' होय, जसे की चाणक्य इत्यादींनी रचलेला ग्रंथ. या अर्थशास्त्र ग्रंथासाठीच 'दंडनीति' हा शब्द प्रवृत्त होतो. साम इत्यादी उपायांमध्ये चौथा उपाय असलेला आणि वध, बंधन इत्यादी लक्षणे असलेला तो 'दंड' होय. त्या दंडाचे प्रणयन (नियोजन/रक्षण) करणे म्हणजे 'दंडनीति' होय. प्रायः नीतीचा निर्देश दंडाद्वारे केला जातो, कारण वध व दोषांच्या बाहुल्यामुळे दंडाचेच प्रणयन केले जाते. दंडनीतीचा अर्थ (भूमी, सुवर्ण इत्यादी) साध्य करून देणारे शास्त्र असल्यामुळे या शास्त्रालाही 'दंडनीति' म्हणतात.

Dvayaṃ kathāyaṃ. Vutto anuvattanīyo anto parisamatti yassa attano kāriyabhāgassa pāpanatoti vuttanto. Pavattante kāriyā yassaṃ pavatti,ti. Cakārena vuttaudantādayo gahitā. Kāriyassa vutti atratthīti assatthyatthe [Pg.96] ṇo. Uggato anto parisamatti yassa udanto.

कथेच्या (वृत्तान्ताच्या) अर्थामध्ये दोन शब्द आहेत. ज्या कथेचा अनुवर्तन करणारा शेवट (समाप्ती) असतो, कारण ती इच्छित कार्याच्या भागाप्रत पोहोचवणारी असते, म्हणून तिला 'वृत्तान्त' (वृत्तन्त) म्हणतात. ज्या कथेमध्ये कार्ये प्रवृत्त होतात, तिला 'प्रवृत्ती' (पवत्ति) म्हणतात; येथे 'ति' प्रत्यय लागतो. 'च' कारामुळे 'वृत्ती' (वुत्ति) आणि 'उदन्त' (उदन्त) इत्यादी शब्दही ग्रहण केले जातात. येथे 'कार्याची वृत्ती (अस्तित्व) आहे' या अस्त्यर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. ज्याचा शेवट पूर्ण झालेला असतो, त्याला 'उदन्त' म्हणतात.

114. Adhivacanantaṃ nāme. Sañjānanti etāyāti saññā, a. Ākhyāyate etāyāti ākhyā. Ahvayate etāyāti avhā, hu sadde, vhe avhāneti vā dhātu, a. Sammā ājānāti, samaṃ vā jānāti etāyāti samaññā. Abhidhīyate yena, yu. Namyate abbhassate asminti nāmaṃ, namati nāmayatīti vā nāmaṃ. Ahvāyateti avhayo, kamme yo. Nāmameva nāmadheyyaṃ. Nāmarūpehi sakatthe dheyyo yadādinā, tiṭṭhati vā ettha atthoti dheyyaṃ, dharīyate uccāriyateti vā dheyyaṃ, nāmameva dheyyaṃ nāmadheyyaṃ. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ, kena adhīnaṃ? Atthena. Puṭṭhassa paṭivacanaṃ paṭivākyaṃ. Paṭigataṃ pacchāgataṃ vākyaṃ paṭivākyaṃ. Uttarīyate atikkamyate yenāti uttaraṃ.

११४. अधिवचन शब्दापर्यंतचे शब्द 'नाव' (नाम) या अर्थात वापरले जातात. १. ज्याच्याद्वारे ओळखतात, ती 'संज्ञा' (सञ्ञा) होय; येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. २. ज्याच्याद्वारे कथन केले जाते, ती 'आख्या' होय. ३. ज्याच्याद्वारे बोलावले जाते, ती 'आव्हा' (आव्हा) होय; येथे 'हु' धातू शब्दार्थात किंवा 'व्हे' धातू बोलावण्याच्या अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागतो. ४. ज्याच्याद्वारे सम्यक प्रकारे किंवा समानतेने जाणतात, ती 'समज्ञा' (समञ्ञा) होय. ५. ज्याच्याद्वारे अभिधान केले जाते (ते 'अभिधान' होय), येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. ६. ज्याच्यामध्ये नमन केले जाते किंवा जे उच्चारले जाते, ते 'नाम' होय; अथवा जे नमते किंवा नमवते, ते 'नाम' होय. ७. ज्याच्याद्वारे बोलावले जाते, तो 'आव्हय' (अव्हय) होय; कर्म अर्थात 'य' प्रत्यय लागतो. ८. नाम हेच 'नामधेय' होय. नाम शब्दांनंतर स्वार्थामध्ये 'धेय्य' प्रत्यय लागतो; अथवा 'येथे अर्थ राहतो' म्हणून 'धेय्य' किंवा 'जे धारण केले जाते किंवा उच्चारले जाते' म्हणून 'धेय्य' होय; नाम हेच धेय्य म्हणजेच 'नामधेय' होय. ९. अर्थाच्या अधीन असलेले वचन म्हणजे 'अधिवचन' होय. विचारलेल्या प्रश्नाचे प्रतिवचन (उत्तर) म्हणजे 'प्रतिवाक्य' होय. मागाहून आलेले वाक्य म्हणजे 'प्रतिवाक्य' होय. ज्याच्याद्वारे प्रश्नाचे उल्लंघन केले जाते (उत्तर दिले जाते), ते 'उत्तर' होय.

115. Tikaṃ pucchāyaṃ. Pucchitabboti pañho, ñātumicchito hi attho pañho nāma. Puccha pucchane, cassa ño, chassa ho, ussa a, pañha pucchanetipi dhātu. Yuja yoge, anuyuñjitabbo [Pg.97] pucchitabboti anuyogo. Pucchanaṃ, pucchitabbāti vā pucchā. Eteneva nayena dvīsupi bhāvasādhanampi kattabbameva.

११५. प्रश्नाच्या अर्थात तीन शब्दांचा समूह आहे. १. जो विचारण्याजोगा आहे, तो 'प्रश्न' (पञ्ह) होय; खरोखर जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ म्हणजे 'प्रश्न' होय. 'पुच्छ' धातू विचारण्याच्या अर्थात आहे; येथे 'च' चा 'ञ', 'छ' चा 'ह' आणि 'उ' चा 'अ' होतो. 'पञ्ह' हा विचारण्याच्या अर्थात धातू देखील आहे. २. 'युज' धातू योगाच्या अर्थात आहे; जो पुन्हा विचारण्याजोगा आहे, तो 'अनुयोग' होय. ३. विचारणे किंवा विचारण्याजोगी असणे म्हणजे 'पृच्छा' (पुच्छा) होय. याच पद्धतीने 'प्रश्न' आणि 'अनुयोग' या दोन्ही शब्दांमध्ये भावसाधन देखील केले पाहिजे.

Catukkaṃ nidassane. Pakatena sadisaṃ nidasseti etenāti nidassanaṃ, pakatassopapādanaṃ vākyaṃ. Upogghaññate paṭipādīyate anenāti upogghāto. Upa upubbo hanadhātu paṭipādanattho. Dassīyate anenāti diṭṭhanto, anto, diṭṭho vā pakatassa anto parisamatti yenāti diṭṭhanto. Sabbatrāpi vā kammasādhanampi kattabbaṃ. Udāharīyati pakatassopapādanāyāti udāharaṇaṃ.

उदाहरणाच्या अर्थात चार शब्दांचा समूह आहे. १. ज्याच्याद्वारे प्रकृत विषयाशी समान गोष्ट दर्शवली जाते, ते 'निदर्शन' होय; प्रकृत विषयाची सिद्धी करणारे वाक्य म्हणजे निदर्शन होय. २. ज्याच्याद्वारे विषय प्रस्तुत किंवा सिद्ध केला जातो, तो 'उपोद्घात' होय; येथे 'उप' उपसर्गपूर्वक 'हन्' धातू सिद्ध करण्याच्या अर्थात आहे. ३. ज्याच्याद्वारे विषय दाखवला जातो, तो 'दृष्टान्त' (दिट्ठन्त) होय; येथे 'अन्त' प्रत्यय लागतो. अथवा ज्याच्याद्वारे प्रकृत विषयाचा निश्चय (शेवट) पाहिला जातो, तो 'दृष्टान्त' होय. सर्व ठिकाणी कर्मसाधन देखील केले पाहिजे. ४. प्रकृत विषयाच्या सिद्धीसाठी जे मांडले जाते, ते 'उदाहरण' होय.

116. Catukkaṃ saṅkhepe. Samāti tulyatthā. Saṅkhipīyate ekadesato kathīyatīti saṅkhepo, khipa peraṇe. Saṃharīyate saṅkhepena paccākhyāyate etenāti saṃhāro. Samasyate saṅkhipīyateti samāso, asu khepane. Saṅkhepena gayhate anenāti saṅgaho.

११६. संक्षेपाच्या (थोडक्यात सांगण्याच्या) अर्थात चार शब्दांचा समूह आहे. हे सर्व शब्द समान अर्थाचे आहेत. १. जे संक्षिप्त केले जाते किंवा एका अंशाने सांगितले जाते, तो 'संक्षेप' होय; 'क्षिप' धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे. २. ज्याच्याद्वारे संक्षेपाने एकत्र केले जाते किंवा पुन्हा सांगितले जाते, तो 'संहार' होय. ३. जे संक्षिप्त करून एकत्र केले जाते, तो 'समास' होय; 'अस्' धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे. ४. ज्याच्याद्वारे संक्षेपाने ग्रहण केले जाते, तो 'संग्रह' (सङ्गह) होय.

‘‘Tvaṃ sataṃ suvaṇṇaṃ dhārayasi’’ityādikaṃ tucchabhāsanaṃ abhūtabhāsanaṃ abbhakkhānaṃ nāma. Asaccena akkhānaṃ bhāsanaṃ abbhakkhānaṃ.

'तू माझे शंभर सुवर्ण नाणी देणे लागतोस' इत्यादी प्रकारचे असत्य व निरर्थक भाषण करणे म्हणजे 'अभ्याख्यान' (अब्भक्खान - खोटा आळ) होय. असत्याने केलेले कथन म्हणजे अभ्याख्यान होय.

117. Dvayaṃ [Pg.98] vivādāya vibhāgavisaye. Viruddhaṃ katvā avaharati vadati yanti vohāro. Viruddhaṃ katvā vadati yanti vivādo. Sabbatra bhāvasādhanaṃ vā yujjati. ‘‘Musāvādaṃ vadanto ghorāni tvaṃ narakāni yassasī’’tyādisarūpaṃ sapanaṃ. Sapa akkose, tho, sapatho.

११७. विवाद (भांडण) किंवा विभागाच्या विषयात दोन शब्द आहेत. १. विरुद्ध करून जे बोलले जाते, तो 'व्यवहार' (वोहार) होय. २. विरुद्ध करून जे बोलले जाते, तो 'विवाद' होय. सर्व ठिकाणी भावसाधन देखील योग्य ठरते. 'असत्य बोलणारा तू घोर नरक पाहशील' इत्यादी स्वरूपाचे वचन म्हणजे 'शपन' (शपण - शाप देणे) होय. 'शप्' (सप) धातू आक्रोशाच्या (शिवीगाळ करण्याच्या) अर्थात आहे; त्याला 'थ' प्रत्यय लागून 'शपथ' (सपथ) शब्द बनतो.

Tikaṃ khyāte. Yajati etenāthi yaso, jassa so, sabbattha yātīti vā yaso, so, yasati payasatīti vā yaso. Silokati pattharatīti siloko, siloka saṅghāte. Kitta saddane, kittīyate kathīyateti kitti, i. Samaññā ca khyāte, saṃ āpubbo jānāti khyāte. Tathā hi ‘‘ñāto, abhiññāto, saṅkhyāto, vissuto, samaññāto’’ti ratanakose vuttaṃ. Uccadhaninā saddanaṃ ghosanā nāma, ghusa sadde, ghusanaṃ saddanaṃ ghosanā.

कीर्तीच्या (प्रसिद्धीच्या) अर्थात तीन शब्दांचा समूह आहे. १. ज्याच्याद्वारे आदर/पूजा केली जाते, ते 'यश' होय; येथे 'ज' चा 'स' होतो. अथवा जे सर्वत्र पसरते, ते 'यश' होय; येथे 'स' प्रत्यय लागतो. अथवा जे प्रसिद्ध होते, ते 'यश' होय. २. जे पसरते (कीर्ती पसरवते), तो 'श्लोक' (सिलोक) होय; 'सिलोक' धातू संघाताच्या (एकत्रीकरणाच्या) अर्थात आहे. ३. 'कित्त' धातू कथनाच्या अर्थात आहे; ज्याचे कथन केले जाते, ती 'कीर्ती' (कित्ती) होय; येथे 'इ' प्रत्यय लागतो. 'समज्ञा' (समञ्ञा) हा शब्द देखील कीर्तीच्या अर्थात आहे; 'सं' आणि 'आ' उपसर्गपूर्वक 'ज्ञा' धातू कीर्तीच्या अर्थात वापरला जातो. तसेच 'ज्ञात, अभिज्ञात, संख्यात, विश्रुत (विस्सुत), समज्ञात' असे रत्नकोश ग्रंथात सांगितले आहे. मोठ्या आवाजाने ओरडणे म्हणजे 'घोषणा' होय; 'घुस्' धातू शब्दाच्या अर्थात आहे, घुसन म्हणजे शब्द करणे, त्यापासून 'घोषणा' शब्द बनतो.

118-119. Dvayaṃ paṭisadde. Ghusanaṃ ghoso, taṃ paṭigato, dutiyāsamāso. Evaṃ ravaṃ paṭigato paṭiravo. Atha [Pg.99] vā ghosassa patirūpo paṭighoso. Ravassa patirūpo paṭiravo. Paṭisuti, paṭiddhanītipi paṭisaddassa nāmāni, vacīmukhaṃ vacanopakkamo upaññāso nāma, upanipubbo āsa upavesane, upa paṭhamaṃ purimavacanassa samīpaṃ vā nyāso ṭhapanaṃ upaññāso, nyassa ño.

११८-११९. प्रतिशब्दाच्या (पडसादाच्या) अर्थात दोन शब्द आहेत. १. ध्वनी करणे म्हणजे घोष; त्या घोषाला अनुसरून उत्पन्न होणारा तो 'प्रतिघोष' (पडिसाद) होय; हा द्वितीया तत्पुरुष समास आहे. २. याचप्रमाणे शब्दाला अनुसरून उत्पन्न होणारा तो 'प्रतिरव' होय. अथवा आवाजाच्या अनुरूप असलेला तो 'प्रतिघोष' होय आणि शब्दाच्या अनुरूप असलेला तो 'प्रतिरव' होय. 'प्रतिश्रुती' (पटिसुति) आणि 'प्रतिध्वनी' (पतिधनि) ही देखील प्रतिशब्दाचीच नावे आहेत. भाषणाची सुरुवात किंवा प्रस्तावना करणे म्हणजे 'उपन्यास' (उपण्ञास) होय; 'उप' आणि 'नि' उपसर्गपूर्वक 'आस्' धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात आहे. प्रथम किंवा पूर्वीच्या वचनाच्या जवळ मांडणी करणे म्हणजे 'उपन्यास' होय; येथे 'न्य' चा 'ञ' होतो.

Sattakaṃ thutiyaṃ. Kattha silāghāyaṃ, yu, kathanaṃ vāasarūpadvibhāvavasena katthanā. Silāgha katthane, silāghā. Sīlassa vā sabhāgaguṇassa āhananaṃ sīlāghā, sā eva rassaṃ katvā silāghā. Vaṇṇa pasaṃsāyaṃ, vaṇṇīyateti vaṇṇanā. Nu thutiyaṃ,ti, nuti. Thu abhitthave,ti, thuti. Thoma silāghāyaṃ, thomanaṃ. Papubbo saṃsa pasaṃsane, a.

स्तुतीच्या अर्थात सात शब्दांचा समूह आहे. १. 'कत्थ' धातू स्तुतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो; किंवा कथन करणे म्हणजे 'कथना' (कत्थना) होय. २. 'श्लाघ' (सिलाघ) धातू कथनाच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'श्लाघा' (सिलाघा) शब्द बनतो. अथवा शीलाच्या समान गुणांचे कथन करणे म्हणजे 'शीलाघा' होय; तिलाच रस्व करून 'सिलाघा' शब्द बनतो. ३. 'वर्ण' (वण्ण) धातू प्रशंसेच्या अर्थात आहे; ज्याची प्रशंसा केली जाते, ती 'वर्णना' (वण्णना) होय. ४. 'नु' धातू स्तुतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'नुती' (नुति) शब्द बनतो. ५. 'थु' धातू स्तुतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'थुती' (थुति) शब्द बनतो. ६. 'थोम' धातू स्तुतीच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'थोमन' शब्द बनतो. ७. 'प्र' (प) उपसर्गपूर्वक 'शंस्' (संस) धातू प्रशंसेच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'प्रशंसा' (पसंसा) शब्द बनतो.

Sikhaṇḍīnaṃ mayūrānaṃ nādo nadaravo kekā nāma, kā sadde, keiti kāyatīti kekā, kammani a, atha vā kāyati, kāyanaṃ vā kā, ke mayūre pavattā kā kekā, aluttasamāso. Gajānaṃ nādo koñcanādo nāma, koñcasakuṇanādasadiso nādo koñcanādo. Hayānaṃ assānaṃ dhani saddo hesā nāma, hesa abrattasadde, hesanaṃ hesā, he iti pavattatīti vā hesā.

मोरांच्या ओरडण्याच्या आवाजाला 'केका' म्हणतात. 'का' धातू शब्दाच्या अर्थात आहे; 'के' असा आवाज केला जातो म्हणून 'केका' होय, येथे कर्म अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. अथवा आवाज करणे म्हणजे 'का' होय; मोरांमध्ये (के) प्रवृत्त होणारा 'का' आवाज म्हणजे 'केका' होय; हा अलुप्त समास आहे. हत्तींच्या गर्जनेला 'क्रौंचनाद' (कोञ्चनाद) म्हणतात; क्रौंच पक्षाच्या आवाजासारखा असलेला हत्तींचा आवाज म्हणजे 'क्रौंचनाद' होय. घोड्यांच्या खिदळण्याच्या आवाजाला 'हेषा' (हेसा) म्हणतात; 'हेस' धातू अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थात आहे, खिदळणे म्हणजे 'हेसा' होय; अथवा 'हे' असा आवाज निघतो म्हणून 'हेसा' होय.

120-121. Dvayaṃ pariyāye. Paribyattamatthaṃ ayanti gacchanti bujjhanti etenāti pariyāyo. Eko attho punappunaṃ vuccati [Pg.100] yenāti vevacanaṃ. Dvayaṃ sākacchāyaṃ. Saha, sammā vā avirodhena kathā sākacchā, saṃkathā ca. To, thassa co, tassa cho.

१२०-१२१. हे दोन शब्द 'पर्याय' (समानार्थी) या अर्थाचे आहेत. ज्याच्याद्वारे स्पष्ट अर्थ जाणला किंवा समजला जातो, तो 'पर्याय' होय. ज्याद्वारे एकच अर्थ पुन्हा पुन्हा सांगितला जातो, ते 'वेवचन' (समानार्थी शब्द) होय. हे दोन शब्द 'साकच्छा' (चर्चा/संभाषण) या अर्थाचे आहेत. एकत्र मिळून किंवा योग्य प्रकारे विरोधाशिवाय केलेले संभाषण म्हणजे 'साकच्छा' आणि 'संकथा' होय. (येथे व्याकरण नियमानुसार) 'त' प्रत्यय लागून, 'थ' चा 'च' आणि 'त' चा 'छ' होतो.

Sāddhapajjena garahassa nāmāni. Dosakkhānena vadanaṃ upavādo. Kusa avhāne bhedane ca, kvaci ‘‘apakkoso’’ti pāṭho, ṇo. Vaṇṇo thuti, tassa avadanaṃ avaṇṇavādo. Hīḷanena vadanaṃ anuvādo. Janānaṃ vādo garahaṇaṃ janavādo. Garahaṇena vādo apavādo. Parivadanaṃ parivādo, rassassa dīghatā. Ete upavādādayo tulyatthā samānatthā. Visamavuttappabhedesu vattamidaṃ. Khipa peraṇe, khipanaṃ bahikaraṇaṃ khepo. Nidi kucchāyaṃ, a, nindā. Yathā upavādādayo garahatthā, kucchādayopi tathāti tathāttho. Kuccha avakkhepane, curādi, kusa akkosetimassa vā pabbajjādittā ‘‘kucchā’’ti rūpaṃ nipphajjati. Gupa, gopa kucchanesu, ‘‘tijagupakitamānehi khachasā vā’’ti cho. Garaha kucchane. Tattha keci ‘‘upavādādayo abbhakkhānatthā, khepādayo nindatthā’’ti vadanti, taṃ amarakosena virujjhanato abbhakkhānatthassa ca vuttattā na gahetabbaṃ. Ete upavādādayo satta abbhakkhānepi vattanti.

साडेएक गाथेने निंदेचे (कौतुकाभावाचे) समानार्थी शब्द दर्शवले आहेत. दोष दाखवून बोलणे म्हणजे 'उपवाद' होय. 'कुस' धातू हाक मारणे आणि भेद करणे या अर्थी आहे; काही ठिकाणी 'अपक्कोस' असाही पाठ आढळतो, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'वण्ण' म्हणजे स्तुती, आणि ती न करणे (स्तुतीचा अभाव) म्हणजे 'अवर्णवाद' होय. तुच्छतेने बोलणे म्हणजे 'अनुवाद' होय. लोकांद्वारे केली जाणारी निंदा म्हणजे 'जनवाद' होय. निंदेने बोलणे म्हणजे 'अपवाद' होय. 'परिवदन' म्हणजेच 'परिवाद' होय, यात ह्रस्वाचा दीर्घ होतो. हे 'उपवाद' इत्यादी शब्द समान अर्थाचे आहेत. विषमवृत्ताच्या प्रकारांमध्ये हे 'वत्त' (वक्त्र) वृत्त आहे. 'खिप' धातू फेकणे या अर्थी आहे, बाहेर काढणे (बहिष्कृत करणे) म्हणजे 'खेप' होय. 'निदि' धातू निंदा या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'निंदा' शब्द बनतो. ज्याप्रमाणे 'उपवाद' इत्यादी शब्द निंदावाचक आहेत, त्याचप्रमाणे 'कुच्छा' इत्यादी शब्दही निंदावाचक आहेत. 'कुच्छ' धातू खाली फेकणे (निंदा करणे - चुरादि गण) या अर्थी आहे, किंवा 'कुस' धातू शिवीगाळ करणे या अर्थी असून 'पब्बज्जादि' गणाप्रमाणे 'कुच्छा' हे रूप सिद्ध होते. 'गुप' आणि 'गोप' धातू रक्षण व निंदा या अर्थी आहेत, सूत्राने 'छ' प्रत्यय लागतो. 'गरह' धातू निंदा या अर्थी आहे. त्यामध्ये काही आचार्य म्हणतात की, 'उपवाद' इत्यादी शब्द खोट्या आरोपाच्या (अब्भक्खान) अर्थी आहेत आणि 'खेप' इत्यादी शब्द निंदेच्या अर्थी आहेत; परंतु अमरकोशाशी विरोध होत असल्यामुळे आणि खोट्या आरोपाचा अर्थ आधीच सांगितला गेल्यामुळे हे मत स्वीकारू नये. हे 'उपवाद' इत्यादी सात शब्द खोट्या आरोपाच्या अर्थी देखील वापरले जातात.

Vivādakāmassa dubbādo upārambho, so ca īdise sabbalokacūḷāmaṇibhūte sakyakule sambhūtassa bhagavato kimidaṃ kammamucitanti guṇāvikaraṇapubbakopyatthi, bandhakīsutassa tavedamucitamevāti nindāpubbakopi upārambho. Tatra yo nindāpubbo sanindo upārambho, so paribhāsanamuccate. Upagantvā paresaṃ cittassa ārambhanaṃ vikopanaṃ upārambho. Dosakkhānena bhāsanaṃ paribhāsanaṃ.

वाद घालण्याची इच्छा असणाऱ्याचे वाईट बोलणे म्हणजे 'उपालंभ' (दोषारोप) होय. तो उपालंभ दोन प्रकारचा असतो: एक म्हणजे, सर्व लोकांचे शिरोमणी असलेल्या शाक्य कुळात उत्पन्न झालेल्या भगवंतांच्या बाबतीत 'त्यांना हे कर्म कसे काय योग्य आहे?' अशा प्रकारे गुण प्रकट करण्याच्या हेतूने केलेला उपालंभ; आणि दुसरा म्हणजे, व्यभिचारिणीच्या पुत्राला 'तुला हेच योग्य आहे' अशा प्रकारे निंदा करण्याच्या हेतूने केलेला उपालंभ. त्यापैकी जो निंदापूर्वक आणि दोषयुक्त उपालंभ असतो, त्याला 'परिभाषण' म्हटले जाते. जवळ जाऊन इतरांच्या चित्ताला क्षुब्ध करणे किंवा दुखावणे म्हणजे 'उपालंभ' होय. दोष दाखवून बोलणे म्हणजे 'परिभाषण' होय.

122. Anariyānaṃ [Pg.101] lāmakānaṃ vohārato, ariyānaṃ uttamajanānaṃ vā avohārato anariyavohāroti saṅkhātānaṃ adiṭṭhe diṭṭhavādādīnaṃ aṭṭhannaṃ vohārānaṃ vasena yā vācā lāmakajanehi pavattitā vuttā, vītikkamadīpanī ajjhācāravītikkamasādhanī sā vācā ariyajanehi vattabbamariyādātikkamattā abhivākyaṃ nāma siyā.

१२२. अनार्य किंवा नीच लोकांच्या व्यवहारातील असल्यामुळे, अथवा आर्य व उत्तम लोकांच्या व्यवहारात नसलेली असल्यामुळे 'अनार्य व्यवहार' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या—न पाहिलेल्या गोष्टीला पाहिले असे सांगणे इत्यादी आठ प्रकारच्या व्यवहारांच्या आधारे—जी वाणी नीच लोकांद्वारे वापरली जाते, जी नैतिक मर्यादेचे उल्लंघन दर्शवणारी आणि अतिचाराचे साधन असणारी असते, ती वाणी आर्य पुरुषांच्या बोलण्याच्या मर्यादेचे उल्लंघन करणारी असल्यामुळे तिला 'अभिवाक्य' म्हटले जाते.

123. Muhuṃbhāsā bahuso abhidhānaṃ anulāpo nāma, anu punappunaṃ lāpo anulāpo. Anatthikā girā nippayojanaṃ ummattādivacanaṃ palāpo, payojanarahito lāpo palāpo, pasaddo viyogatthajotako.

१२३. वारंवार बोलणे किंवा अनेकदा सांगणे म्हणजे 'अनुलाप' (पुनरुक्ती) होय. 'अनु' म्हणजे पुन्हा पुन्हा आणि 'लाप' म्हणजे बोलणे, यावरून 'अनुलाप' शब्द बनतो. निरर्थक, निरुपयोगी आणि वेड्यांच्या बोलण्यासारखी वाणी म्हणजे 'प्रलाप' (बडबड) होय. प्रयोजनाशिवाय (उद्देशाशिवाय) केलेले बोलणे म्हणजे 'प्रलाप' होय; येथे 'प्र' हा उपसर्ग वियोग किंवा अभावाचा अर्थ दर्शवतो.

Gamanāgamanādisamaye ādimhi bhāsanaṃ piyavacanaṃ ālāpo, ādimhi lāpo ālāpo, āpucchāsaddopyatra. Dosena patiṭṭhito pariddavo paridevanaṃ anusocanaṃ atikkamalāpo vilāpo nāma, vividhena, vividhaṃ vā lāpo vilāpo. Paridevanaṃ paridevo, so eva pariddavo, deva paridevane.

येण्या-जाण्याच्या वेळी सुरुवातीला बोलणे किंवा प्रिय बोलणे म्हणजे 'आलाप' होय. सुरुवातीला केलेले बोलणे म्हणजे 'आलाप' होय; येथे 'आपुच्छा' (निरोप घेणे किंवा विचारणे) हा शब्दही याच अर्थी वापरला जातो. द्वेषाने युक्त असलेले, शोकयुक्त, रडणे, पश्चात्ताप करणे आणि मर्यादेबाहेर बोलणे म्हणजे 'विलाप' होय. विविध प्रकारे किंवा अनेक प्रकारचे बोलणे म्हणजे 'विलाप' होय. 'परिदेवन' म्हणजेच 'परिदेव' होय, आणि तोच 'परिद्देव' होय. 'देव' धातू रडणे किंवा शोक करणे या अर्थी आहे.

124. Viruddhaṃ [Pg.102] vacanaṃ virodhotti. Viruddhaṃ palāpo vippalāpo. Sandissateti sandeso, sandissamāno attho, tassotti. Yāya sandiṭṭho attho abhidhīyate, sā sandesotti vācikamuccate. Vaca sandese, sakatthe ṇiko, sandiṭṭhatthā vācā eva vācikamiccattho.

१२४. विरुद्ध बोलणे म्हणजे 'विरोधोक्ती' होय. विसंगत बडबड करणे म्हणजे 'विप्रलाप' होय. जे चांगल्या प्रकारे दर्शवले जाते, तो 'संदेश' होय; चांगल्या प्रकारे दर्शवला जाणारा अर्थ किंवा उद्देश म्हणजे संदेश होय. ज्या वाणीद्वारे चांगल्या प्रकारे दर्शवलेला अर्थ सांगितला जातो, त्या संदेशाच्या उक्तीला 'वाचिक' (निरोप) म्हटले जाते. 'वच' धातू संदेश देणे (चांगल्या प्रकारे दर्शवणे) या अर्थी आहे, त्याला स्वार्थी अर्थी 'णिक' प्रत्यय लागतो. चांगल्या प्रकारे दर्शवलेल्या अर्थाची वाणी म्हणजेच 'वाचिक' होय, असा याचा अर्थ आहे.

Mithu aññamaññaṃ virodharahitaṃ vacanaṃ ‘‘sambhāsanaṃ, sallāpo’’ti ca vuccati. Yathā eko brūte ‘‘ajja sobhanaṃ nakkhatta’’nti, itaropyāha ‘‘tathevā’’ti.

परस्परांचे विरोधाशिवाय असलेले बोलणे म्हणजे 'संभाषण' आणि 'संलाप' होय. जसे की, एक जण म्हणतो, 'आज नक्षत्र खूप सुंदर आहे,' आणि दुसराही त्याला संमती देत म्हणतो, 'होय, तसेच आहे.'

125. Niṭṭhuraṃ vākyaṃ kakkasavacanaṃ pharusaṃ nāma, pare jane ussāpeti dāhetīti parusaṃ, tadeva passa phakāraṃ katvā pharusaṃ. Asavanīyattā na icchitabbanti niṭṭhuraṃ, uro, yathā ‘‘nāgo’’ti. Dvayaṃ kaṇṇasukhavacane. Manaṃ ā bhusaṃ ñāpeti tosetīti manuññaṃ, ñā parimāṇatosananisānesu, assukāro. Hadayaṃ manaṃ gacchati pavisatīti hadayaṅgamaṃ.

१२५. निष्ठुर वाक्य किंवा कठोर बोलणे म्हणजे 'फरुस' (परुष/कठोर) होय. जे इतर लोकांना संतप्त करते किंवा क्लेश देते, ते 'परुस' होय; त्याच शब्दातील 'प' अक्षराचा 'फ' करून 'फरुस' हा शब्द बनतो. ऐकण्यास अयोग्य असल्यामुळे जे ऐकण्याची इच्छा केली जात नाही, ते 'निष्ठुर' होय; येथे 'उर' प्रत्यय लागतो, जसे 'नाग' शब्दात होतो. पुढील दोन शब्द कानाला सुखद वाटणाऱ्या शब्दांच्या अर्थी आहेत: जे मनाला अतिशय आनंदित करते, ते 'मनुज्ञ' (मनोज्ञ) होय (येथे 'ज्ञा' धातू संतुष्ट करणे या अर्थी असून 'अ' चा 'उ' होतो); आणि जे हृदयात किंवा मनात प्रवेश करते, ते 'हदयंगम' (हृदयस्पर्शी) होय.

Saṃkulādidvayaṃ pubbāparavirodhini pubbāparaviruddhe vākye, yathā –

'संकुल' इत्यादी दोन शब्द पूर्व-अपर विरोध असणाऱ्या किंवा परस्परविरोधी वाक्यांच्या अर्थी आहेत, जसे की—

Yāvajīvamahaṃ monī, brahmacārī ca me pitā;

Mātā ca mama vañjhāsi, aputto ca pitāmaho.

मी आयुष्यभर मौन पाळणारा मुनी आहे, आणि माझे वडील ब्रह्मचारी आहेत; माझी आई वांझ होती, आणि माझे आजोबा अपत्यहीन होते.

Saṃkulanti jaḷībhavantyanenāti saṃkulaṃ. Kilissante etthāti kiliṭṭhaṃ.

ज्याद्वारे गोंधळ किंवा गुंतागुंत निर्माण होते, ते 'संकुल' होय. ज्यामध्ये अर्थ क्लिष्ट किंवा मलिन होतो, ते 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) होय.

126. Samudāyattharahitaṃ [Pg.103] dasadāḷimādivākyaṃ asambaddhattā abaddhamiti kittitaṃ kathitaṃ, na bajjhate hadayamatrāti abaddhaṃ, to.

१२६. समूहाच्या अर्थाचा अभाव असलेले 'दहा डाळिंबे' इत्यादी वाक्य परस्पर संबंध नसलेले असल्यामुळे त्याला 'अबद्ध' (असंगत) असे म्हटले गेले आहे. ज्यामध्ये मन गुंतत नाही, ते 'अबद्ध' होय; येथे 'त' प्रत्यय लागतो.

Natthi tathaṃ saccamatrāti vitathaṃ. Pharusādayo vitathasaddaṃ yāva tiliṅgikā.

ज्यामध्ये तथ्य किंवा सत्य नाही, ते 'वितथ' (असत्य) होय. 'फरुस' इत्यादी शब्दांपासून ते 'वितथ' शब्दापर्यंतचे सर्व शब्द तिन्ही लिंगांत चालणारे आहेत.

127. Pajjaddhaṃ saccavacane. Sammāsaddoyaṃ abyayaṃ, sabbaliṅgavibhattivacanesu ca samāno. Na vitathaṃ avitathaṃ. Santesu sādhūsu bhavaṃ saccaṃ. Sata sātacche vā, vajādinā yo, saccaṃ. Tathasaddo bhūtapariyāyo, ‘‘tathena maggena yathātthabhājinā’’ti payogo. Tathe sādhu tacchaṃ, sādhvatthe yo. Yathātathasaddāpi ca saccatthā aliṅgā. Tabbantā saccavacanavantavācakā sammā saccaṃ yathātathaṃsaddavajjitā sesā avitathādayo tīsu liṅgesu vattanti. Saccaṃsaddo tu aliṅgo. Amarakose pana sammā saccasaddānampi tabbati tiliṅgattaṃ vuttaṃ, yathā – saccaṃ tacchaṃ ritaṃ sammā, amūni tīsu tabbati. Yathā – sacco brāhmaṇo, saccā nārī, saccaṃ vippakulaṃ. Idha pana sabbaliṅgavacanavibhattīsu rūpabhedābhāvā sammāsaddassa abyayattaṃ, tiliṅgesvapi rūpabhedābhāvā saccaṃsaddassa aliṅgattañca vuttaṃ. Yathā – sammā vācā, sammā vohāro, sammā vacanaṃ. Saccaṃ brāhmaṇo, saccaṃ nārī, saccaṃ vippakulaṃ. Micchāmusāsaddā pana sabbatrāpi abyayameva bhavanti. Yathā [Pg.104] – micchā vācā, micchā vohāro, micchā vacanaṃ. Musā vācā, musā vohāro, musā vacanaṃ.

१२७. अर्धी गाथा सत्य वचनाच्या अर्थी आहे. 'सम्मा' हा शब्द अव्यय आहे, आणि तो सर्व लिंग, विभक्ती व वचनांमध्ये समान राहतो. जे असत्य नाही ते 'अवितथ' (सत्य) होय. जे सज्जनांमध्ये किंवा सत्पुरुषांमध्ये असते, ते 'सच्च' (सत्य) होय. 'सत' धातू सत्य असणे या अर्थी आहे, त्याला सूत्राने 'य' प्रत्यय लागून 'सच्च' शब्द बनतो. 'तथ' शब्द हा वास्तविक किंवा सत्य या अर्थाचा पर्याय आहे, 'तथेन मग्गेन यथात्थभाजिना' (सत्य मार्गाने योग्य अर्थाचे सेवन करणाऱ्या) असा प्रयोग आढळतो. सत्यामध्ये जे योग्य आहे ते 'तच्छ' (तथ्य) होय, येथे योग्य या अर्थी 'य' प्रत्यय लागतो. 'यथातथ' शब्द देखील सत्य अर्थाचे असून अलिंगी (अव्यय) आहेत. सत्य वचन बोलणाऱ्याचे वाचक असणारे, 'सम्मा', 'सच्च' आणि 'यथातथ' हे शब्द वगळून उरलेले 'अवितथ' इत्यादी शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात. परंतु 'सच्च' शब्द अलिंगी आहे. अमरकोशात मात्र 'सम्मा' आणि 'सच्च' या शब्दांचे देखील विशेष्य अर्थी तिन्ही लिंगांत चालणे सांगितले आहे, जसे की—'सच्चं तच्छं रितं सम्मा, अमूनि तीसु तब्बति' (सच्च, तच्छ, रित, सम्मा हे शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात). उदाहरणार्थ—'सच्चो ब्राह्मणो' (सत्य बोलणारा ब्राह्मण), 'सaccā नारी' (सत्य बोलणारी स्त्री), 'सच्चं विप्पकुलं' (सत्य बोलणारे ब्राह्मणकुळ). परंतु येथे (या व्याकरण ग्रंथात) सर्व लिंग, वचन आणि विभक्तींमध्ये रूपात बदल होत नसल्यामुळे 'सम्मा' शब्दाचे अव्ययत्व सांगितले आहे, आणि तिन्ही लिंगांत देखील रूपात बदल होत नसल्यामुळे 'सच्च' शब्दाचे अलिंगत्व सांगितले आहे. उदाहरणार्थ—'सम्मा वाचा' (सम्यक् वाणी), 'सम्मा वोहारो' (सम्यक् व्यवहार), 'सम्मा वचनं' (सम्यक् वचन); 'सच्चं ब्राह्मणो' (सत्य ब्राह्मण), 'सच्चं नारी' (सत्य स्त्री), 'सच्चं विप्पकुलं' (सत्य ब्राह्मणकुळ). परंतु 'मिच्छा' (मिथ्या) आणि 'मुसा' (मृषा) हे शब्द सर्व ठिकाणी अव्ययच राहतात. उदाहरणार्थ—'मिच्छा वाचा' (मिथ्या वाणी), 'मिच्छा वोहारो' (मिथ्या व्यवहार), 'मिच्छा वचनं' (मिथ्या वचन); 'मुसा वाचा' (मृषा वाणी), 'मुसा वोहारो' (मृषा व्यवहार), 'मुसा वचनं' (मृषा वचन).

128. Soḷasa saddamattapariyāye dassetuṃ upajātiṃ ‘‘ravo’’iccādimāha. Ruyate saddāyateti ravo, ru sadde. Nadanaṃ nādo, nirattho nādo ninādo, nada abyattasadde. Evaṃ ninado, rassattameva viseso. Sappati uccārīyatīti saddo. Ghusa sadde, pātubhāvo ghoso nigghoso. Nadanaṃ nādo. Dhana sadde, dhanīyatīti dhani. Nigghoso ca nādo ca dhani ca nigghosanādadhanayo. Ravo eva rāvo. Ārāvoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Tathā saṃrāvavirāvaāravā. Ghusanaṃ ghoso. Ārāvo ca saṃrāvo ca virāvo ca ghoso ca āravo cāti dvando. Su savane, suyyateti suti. Sarati suyyamānataṃ gacchatīti saro. Nissanati etenāti nissano, sana sambhattiyaṃ nipubbo. Saro ca nissano cāti dvando.

१२८. सोळा शब्द-पर्याय (अवाजाचे समानार्थी शब्द) दर्शवण्यासाठी 'रवो' इत्यादीने सुरू होणारी उपजाती गाथा म्हटली आहे. 'रुयते सद्दायते' (आवाज केला जातो) म्हणून तो 'रवो' (रव) होय; 'रु' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे. 'नदनं' (गर्जना) म्हणजे 'नादो' (नाद). निरर्थक किंवा अस्पष्ट आवाज म्हणजे 'निनादो' (निनाद); 'नद' धातू अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थात आहे. याचप्रमाणे 'निनदो' (निनद) देखील होतो, यात केवळ र्‍हस्वता हाच विशेष फरक आहे. 'सप्पति उच्चारीयती' (उच्चारला जातो) म्हणून तो 'सद्दो' (शब्द) होय. 'घुस्' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे; प्रकट झालेला आवाज म्हणजे 'घोसो' (घोष) किंवा 'निग्घोसो' (निर्घोष). 'नदनं' म्हणजे 'नादो' (नाद). 'धन्' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे; 'धनीयती' (ध्वनित होतो) म्हणून तो 'धनि' (ध्वनि) होय. निर्घोष, नाद आणि ध्वनि मिळून 'निग्घोसनादधनयो' (निर्घोष-नाद-ध्वनि) असा शब्द बनतो. 'रव' हाच 'रावो' (राव) होय. 'आरावो' (आराव) या शब्दात उपसर्गाने पदाची वृद्धी झाली आहे. त्याचप्रमाणे 'संरावो' (संराव), 'विरावो' (विराव) आणि 'आरवो' (आरव) हे शब्द बनतात. 'घुसनं' (गर्जना) म्हणजे 'घोसो' (घोष). आराव, संराव, विराव, घोष आणि आरव यांचा द्वंद्व समास होऊन 'आरावो च संरावो च विरावो च घोसो च आरवो च' असा शब्द बनतो. 'सु' धातू ऐकण्याच्या अर्थात आहे; 'सुय्यते' (ऐकले जाते) म्हणून ती 'सुति' (श्रुति) होय. 'सरति सुय्यमानतं गच्छति' (जो ऐकण्याच्या स्थितीला प्राप्त होतो) तो 'सरो' (स्वर) होय. 'निस्सनति एतेन' (ज्याद्वारे आवाज केला जातो) तो 'निस्सनो' (निस्वन) होय; 'सन्' धातू सेवा किंवा भक्तीच्या अर्थात असून तो 'नि' उपसर्गपूर्वक आहे. स्वर आणि निस्वन यांचा द्वंद्व समास होऊन 'सरो च निस्सनो च' असा शब्द बनतो.

129. Visajjīyate na laggīyate semhādīhīti visaṭṭho. Manitabbanti mañju, ju, mana ñāṇe, suṇantānaṃ vā manaṃ rañjetīti mañju, u, na ralopo. Sukheneva vijānitabbattā viññeyyo. Hitasukhanipphādanato sotabboti savanīyo. Bahiddhāparisā aṅgulimattampi na visarati na gacchatīti avisārī[Pg.105], tassīlatthe ṇī, vividhena vā na saratīti avisārī, chinnassarānaṃ viya dvedhā na hotītyattho. Vindyate labbhateti bindu, vassa bo, niggahītāgamo, u ca, vaṭṭattā vā bindu, imasmiṃ pakkhe pabbajjādinā rūpasiddhi. Pañcannaṃ ṭhānagatīnaṃ dūraṭṭhānato jātattā gambhīro. Punappunaṃ nādo ninnādo, kriyābhikkhaññattā dvittaṃ, assa i, niggahītāgamo, so ettha atthīti ninnādī. Iccevaṃ bhagavato aṭṭhaṅgiko saro hoti.

१२९. 'विसज्जीयते न लग्गीयते सेम्हादीहि' (कफ इत्यादींमुळे न अडखळणारा, स्पष्टपणे उच्चारला जाणारा) तो 'विसट्ठो' (विस्पष्ट) होय. 'मनितब्बं' (जाणून घेण्यायोग्य) म्हणून तो 'मञ्जु' (मंजु) होय; यात 'जु' प्रत्यय लागतो आणि 'मन' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे. किंवा 'सुणन्तानं वा मनं रञ्जेति' (ऐकणाऱ्यांच्या मनाला आनंदित करतो) म्हणून तो 'मञ्जु' (मंजुळ) होय; यात 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'न' व 'र' या वर्णांचा लोप होतो. सहजपणे समजण्याजोगा असल्याने तो 'विञ्ञेय्यो' (विज्ञेय/सुबोध) होय. हित आणि सुख निर्माण करणारा असल्याने ऐकण्यास योग्य तो 'सवनीयो' (श्रवणीय) होय. सभेच्या बाहेर अगदी अंगुळभरही न पसरणारा (मर्यादित राहणारा) तो 'अविसारी' (अविसारी) होय; या अर्थात 'णी' प्रत्यय लागतो. किंवा विविध प्रकारे न पसरणारा तो 'अविसारी' होय; म्हणजेच ज्यांचा आवाज तुटलेला असतो त्यांच्यासारखा हा स्वर दुभंगून जात नाही, असा याचा अर्थ आहे. 'विन्द्यते लब्भते' (प्राप्त केला जातो) म्हणून तो 'बिन्दु' (बिंदू/पूर्ण) होय; यात 'व' चा 'ब' होतो, अनुस्वाराचा आगम होतो आणि 'उ' प्रत्यय लागतो. किंवा गोल/पूर्णत्वामुळे तो 'बिन्दु' होय; या पक्षात 'पब्बज्जा' इत्यादी सूत्राने रूपसिद्धी होते. पाच उच्चारण स्थानांच्या खोल भागातून (नाभीतून) उत्पन्न होत असल्याने तो 'गम्भीरो' (गंभीर) होय. पुन्हा पुन्हा होणारा नाद म्हणजे 'निन्नादो' (निनाद); क्रिया वारंवार घडत असल्याने द्वित्व होते, 'अ' चा 'इ' होतो आणि अनुस्वाराचा आगम होतो; तो निनाद ज्याच्यात आहे तो 'निन्नादी' (निनादी) होय. अशा प्रकारे भगवंतांचा स्वर आठ अंगांनी युक्त (अष्टांगिक) असतो.

130. Khaggādīnaṃ tiracchānagatānaṃ rutaṃ vassitantyuccate. Ru sadde, rutaṃ. Vassa sadde, vassanaṃ ravanaṃ vassitaṃ.

१३०. गेंडा इत्यादी प्राण्यांच्या (तिर्यक योनीतील प्राण्यांच्या) ओरडण्याला 'रुतं' (रुत) किंवा 'वस्सितं' (वस्सित) म्हटले जाते. 'रु' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'रुतं' बनतो. 'वस्स' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे; ओरडणे किंवा गर्जना करणे म्हणजे 'वस्सितं' होय.

Kolāhalādidvayaṃ bahūhi sambhūya kate abyattasadde. Kula saṅghāte, kolanaṃ kolo, ekībhāvo, taṃ āhalati vindatīti kolāhalo. Karoti hiṃsati madhuranti kalo, taṃ halatīti kalahalo. Hala vilekhane.

अनेक लोकांनी एकत्र येऊन केलेला अस्पष्ट आवाज म्हणजे 'कोलाहल' इत्यादी दोन शब्द होत. 'कुल' धातू एकत्र येण्याच्या अर्थात आहे; एकत्र येणे म्हणजे 'कोलो', ते जे प्राप्त करते तो 'कोलाहलो' (कोलाहल) होय. जो मधुर आवाजाला नष्ट करतो तो 'कलो' (कल), त्याला जो विदीर्ण करतो तो 'कलहलो' (कलहल) होय. 'हल' धातू विलेखन (विदीर्ण करणे) या अर्थात आहे.

Tikaṃ gāyane. Ge sadde, getabbaṃ gītaṃ gānaṃ gītikā ca. Sabbatra bhāvasādhanaṃ.

गाण्याच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. 'गे' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे; गाण्यायोग्य ते 'गेतब्बं' (गेय), 'गीतं' (गीत), 'गानं' (गान) आणि 'गीतिका' (गीतिका) होय. सर्व ठिकाणी हे भावसाधन (भाववाचक नाम) आहेत.

131. Tantikaṇṭhoṭṭhitā usabhādayo satta sarā. Chajjādayo tayo gāmā samūhātyattho. Vuttañca ‘‘gāmo nāma sarasamūhassa sandhāna’’nti. Manussalokavādanavidhinā ekekassa [Pg.106] sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā ekavīsati mucchanā, devalokavādanavidhinā pana samapaññāsa mucchanā vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antasarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā āgatā, teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchitvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Muccha mohasamussayesu, yu, mucchanā. Yathā kamena vīṇā vādituṃ sakkā, evaṃ sajjanāhi mucchanaṭṭhānāni ekūnapaññāsātyattho. Ekekassa sarassa satta satta ṭhānāni. Yato sarassa mandatāravavatthānaṃ hoti, tena ekūnapaññāsa ṭhānāni. Iccetaṃ saramaṇḍalaṃ sarasamūho.

१३१. वीणेच्या तारेतून आणि कंठातून उत्पन्न होणारे ऋषभ इत्यादी सात स्वर आहेत. षड्ज इत्यादी तीन ग्राम म्हणजे स्वरांचे समूह आहेत, असा याचा अर्थ आहे. म्हटले देखील आहे: 'स्वरांच्या समूहाच्या जोडणीला ग्राम म्हणतात.' मनुष्यलोकातील वादन पद्धतीनुसार प्रत्येक स्वराच्या आधारे तीन-तीन मूर्च्छना करून एकूण एकवीस (२१) मूर्च्छना होतात; परंतु देवलोकातील वादन पद्धतीनुसार पन्नास (५०) मूर्च्छना सांगतात. कारण तिथे प्रत्येक स्वराच्या आधारे सात-सात मूर्च्छना आणि अंतिम स्वराची एक मूर्च्छना मिळून पन्नास मूर्च्छना येतात. म्हणूनच 'सक्कपञ्ह सुत्ता'च्या अट्ठकथेत 'पन्नास मूर्च्छना वाजवून' असे सांगून पंचशिखाचे वीणावादन दर्शवताना म्हटले आहे. 'मुच्छ' धातू मोह किंवा मूर्च्छा/तीव्रतेच्या अर्थात आहे, 'यु' प्रत्यय लागून 'मुच्छना' (मूर्च्छना) शब्द बनतो. ज्याप्रमाणे क्रमाने वीणा वाजवता येते, त्याप्रमाणे रचना केल्यास मूर्च्छनांची स्थाने एकूण पन्नास उणे एक म्हणजेच एकोणपन्नास (४९) होतात, असा याचा अर्थ आहे. प्रत्येक स्वराची सात-सात स्थाने असतात. ज्यावरून स्वराचा मंद किंवा तीव्र भेद निश्चित होतो, त्यामुळे एकोणपन्नास स्थाने होतात. अशा प्रकारे हा स्वरसमूह म्हणजेच 'स्वरमंडळ' होय.

132. Sarādīnaṃ nāmasarūpappabhedaṃ dassetumāha ‘‘usabho’’ccādi. Isa gatiyaṃ. Isati cittaṃ pavisatīti usabho, abho, issu ca. ‘‘Usa dāhe’’ti vā dhātvattho. Yasmā pana so saro usabho viya nadati, tasmā usabhoti vuccati. Dhīmantehi gīyateti dhevato, vaṇṇavikāro, vattaṃ.

१३२. स्वरांच्या नावांचे आणि स्वरूपांचे भेद दाखवण्यासाठी 'उसभो' (ऋषभ) इत्यादी गाथा म्हटली आहे. 'इस' धातू गतीच्या अर्थात आहे. जो मनात प्रवेश करतो तो 'उसभो' (ऋषभ) होय; यात 'अभ' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'उ' होतो. किंवा 'उस दाहे' (उस धातू दाहाच्या अर्थात) हा धातूचा अर्थ आहे. परंतु, तो स्वर बैलासारखा (ऋषभासारखा) गर्जना करतो, म्हणून त्याला 'ऋषभ' म्हणतात. बुद्धिमान लोकांद्वारे जो गायिला जातो तो 'धेवतो' (धैवत) होय; यात वर्णाचा विकार होऊन 'व' चा 'ध' होतो.

Nāsaṃ kaṇṭhamuro tāluṃ,Jivhaṃ dante ca nissito;

Chadhā sañjāyate yasmā,Tasmā chajjo sa uccate.

नाक, कंठ, छाती, टाळू, जीभ आणि दात या सहा स्थानांवर आश्रित होऊन जो स्वर सहा प्रकारे उत्पन्न होतो, म्हणून त्याला 'षड्ज' (छज्जो) म्हटले जाते.

Gandhaṃ [Pg.107] lesaṃ aratīti gandharo, rassassa dīghatte gandhāro cetyaññe, gandhārā nāma janapadā, tehyayaṃ gīyateti gandhāro, ṇo. Majjhe layavisese bhavo majjhimo. Pañcannampi dhevatādīnaṃ pūraṇo pañcamo, (pañcannaṃ vā mahābhūtānaṃ pūraṇo pañcamo.) Nissesato sīdanti sarā yasminti, ṇo. ‘‘Nisīdanti sarā yasmiṃ, nisādo tena hetunā’’ti hi vuttaṃ. Ete satta sarāti gaditā kathitā.

जो सुगंध किंवा लेशमात्र आनंद ग्रहण करतो तो 'गन्धरो' (गंधर) होय; र्‍हस्वाचा दीर्घ होऊन 'गन्धारो' (गांधार) होतो, असे इतर आचार्य म्हणतात. किंवा 'गांधार' नावाचा देश आहे, तिथल्या लोकांद्वारे हा गायिला जातो म्हणून 'गांधार' होय; यात 'ण' प्रत्यय लागतो. मध्यम लयीमध्ये जो उत्पन्न होतो तो 'मज्झिमो' (मध्यम) होय. धैवत इत्यादी पाच स्वरांना पूर्ण करणारा तो 'पञ्चमो' (पंचम) होय (किंवा पाच महाभूतांना पूर्ण करणारा तो पंचम होय). ज्या स्वरामध्ये इतर सर्व स्वर पूर्णपणे विलीन होतात तो 'निसादो' (निषाद) होय; यात 'ण' प्रत्यय लागतो. कारण असे म्हटले आहे: 'ज्या स्वरामध्ये इतर स्वर विलीन होतात, त्या कारणाने त्याला निषाद म्हणतात.' हे sight स्वर सांगितले गेले आहेत.

133-135. Usabhādayo ye nadanti, te dassetumāha ‘‘nadanti’’ccādi. Usabhaṃ nāma saraṃ gāvo nadanti. Tathā dhevataṃ turaṅgā assā, chajjaṃ mayūrā sikhaṇḍino, gandhāraṃ ajā, majjhimaṃ koñcā sakuṇavisesā, pañcamaṃ parapuṭṭhādī kokilādayo, nisādaṃ vāraṇā hatthino nadanti. Vuttañca nāradamuninā –

१३३-१३५. ऋषभ इत्यादी स्वर जे प्राणी काढतात, ते दर्शवण्यासाठी 'नदन्ति' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ऋषभ नावाचा स्वर गायी/बैल काढतात. तसेच धैवत स्वर घोडे काढतात, षड्ज स्वर मोर काढतात, गांधार स्वर शेळ्या काढतात, मध्यम स्वर क्रौंच नावाचे पक्षी काढतात, पंचम स्वर कोकिळा इत्यादी पक्षी काढतात आणि निषाद स्वर हत्ती काढतात. नारद मुनींनी देखील म्हटले आहे -

‘‘Chajjaṃ [Pg.108] nadati mayūro, gāvo nadanti usabhaṃ;

Ajo roti ca gandhāraṃ, koñcā nadanti majjhimaṃ.

'मोर षड्ज स्वर काढतो, गायी/बैल ऋषभ स्वर काढतात; शेळी गांधार स्वर काढते आणि क्रौंच पक्षी मध्यम स्वर काढतात.

Pupphasādhārane kāle, kokilo roti pañcamaṃ;

Asso tu dhevataṃ roti, nisādaṃ roti kuñjaro’’ti.

वसंत ऋतूच्या काळात कोकिळा पंचम स्वर काढते; घोडा धैवत स्वर काढतो आणि हत्ती निषाद स्वर काढतो.'

Mayūrādayopi sabbe ime sattā samadā pañcamaṃ nadanti.

मोर इत्यादी हे सर्व प्राणी देखील हर्षोन्मत्त झाल्यावर पंचम स्वर काढतात, असे म्हटले आहे.

Chajjo gāmo, majjhimo gāmo, sādhāraṇo gāmoti tayo gāmā. Tatra vīṇādaṇḍaṃ vibhāgaṃ katvā adhobhāgassa ‘‘chajjagāmo’’ti saññā, majjhabhāgassa ‘‘majjhimagāmo’’ti, uparibhāgassa ‘‘sādhāraṇagāmo’’ti saññā. Kiṃ pana gāmabhede kāraṇaṃ? Yasmā ekasseva sarassa gāmantare bhedo, taṃbhede gāmānampibhedo. Māghaṭīkāyaṃ pana sādhāraṇagāmaṭṭhāne gandhāragāmo kathito, ekekasmiñca gāme satta satta mucchanā. Idha pana usabhādīsu sattasu saresu paccekaṃ tisso tisso mucchanā kathitā. Kiṃkāraṇā? Idha manussalokavādanavidhinā, tattha ca devalokavādanavidhinā kathitattā tatheva ṭhānāni satta satteva labbhareti. Yathā usabhādīsu tesu yathāvuttesu saresu paccekaṃ ekekasmiṃ sare tisso tisso mucchanā siyuṃ, tatheva ṭhānānipi satta satteva labbharetyattho.

षड्ज ग्राम, मध्यम ग्राम आणि साधारण ग्राम असे तीन ग्राम आहेत. त्यामध्ये वीणेच्या दांडीचे विभाजन करून खालच्या भागाला 'षड्ज ग्राम', मधल्या भागाला 'मध्यम ग्राम' आणि वरच्या भागाला 'साधारण ग्राम' अशी संज्ञा आहे. ग्रामभेदाचे कारण काय आहे? कारण एकाच स्वराचा वेगवेगळ्या ग्रामांमध्ये भेद होतो, आणि स्वरांच्या भेदाने ग्रामांचा देखील भेद होतो. परंतु 'माघटीके'मध्ये साधारण ग्रामाच्या जागी 'गांधार ग्राम' सांगितला आहे, आणि प्रत्येक ग्रामामध्ये सात-सात मूर्च्छना सांगितल्या आहेत. परंतु येथे ऋषभ इत्यादी सात स्वरांमध्ये प्रत्येकी तीन-तीन मूर्च्छना सांगितल्या आहेत. याचे कारण काय? कारण येथे मनुष्यलोकातील वादन पद्धतीनुसार आणि तिथे (माघटीकेत) देवलोकातील वादन पद्धतीनुसार वर्णन केले असल्याने, तसेच सात-सात स्थाने प्राप्त होतात. ज्याप्रमाणे ऋषभ इत्यादी सांगितलेल्या स्वरांमध्ये प्रत्येक स्वराच्या तीन-तीन मूर्च्छना होतात, त्याचप्रमाणे त्यांची सात-सात स्थाने देखील प्राप्त होतात, असा याचा अर्थ आहे.

136. Sarānaṃ gāmesu bhinnasutittaṃ dassetumāha ‘‘tisso’’iccādi. Usabhassa sarassa tārakalamandavasena tisso sutiyo. Dhevatassa sarassa tāra mandavasena [Pg.109] duve. Chajjassa tārakala manda kākalīvasena catasso. Gandhārassa ca tathā. Majjhimassa tārakala kākalīvasena tisso. Pañcamassa kala kākalīvasena duve. Nisādassa tārādivasena catasso sutiyo. Iccevaṃ sattasu saresu kamato sampiṇḍitā dvāvīsati sutiyo siyuṃ. Māghaṭīkāyaṃ pana aññathā sutibhedo vutto. Vuttañhi tattha –

१३६. स्वरांच्या ग्रामांमध्ये श्रुतींचे भिन्नत्व दर्शवण्यासाठी 'तिस्सो' (तीन) इत्यादी म्हटले आहे. ऋषभ स्वराच्या तार, कल आणि मंद यांच्या प्रभावाने तीन श्रुती असतात. धैवत स्वराच्या तार आणि मंद यांच्या प्रभावाने दोन श्रुती असतात. षड्ज स्वराच्या तार, कल, मंद आणि काकळी यांच्या प्रभावाने चार श्रुती असतात. गांधार स्वराच्या देखील तशाच प्रकारे (चार श्रुती असतात). मध्यम स्वराच्या तार, कल आणि काकळी यांच्या प्रभावाने तीन श्रुती असतात. पंचम स्वराच्या कल आणि काकळी यांच्या प्रभावाने दोन श्रुती असतात. निषाद स्वराच्या तार इत्यादींच्या प्रभावाने चार श्रुती असतात. अशा प्रकारे सात स्वरांमध्ये क्रमाने एकत्रित केलेल्या बावीस श्रुती होतात. परंतु माघटीकेमध्ये दुसऱ्या प्रकारे श्रुतींचे भेद सांगितले आहेत. तेथे असे म्हटले आहे की -

‘‘Catussuti suviññeyyo, majjhimo majjimaṭṭhito;

Dvissuti cāpi gandhāro, tissuti usabho tathā.

"मध्यभागी असलेला मध्यम स्वर चार श्रुतींचा (तार, कल, मंद, काकळी या चारही मध्ये प्रवृत्त होणारा) आहे असे जाणावे; गांधार स्वर दोन श्रुतींचा (तार व मंद या दोन्ही मध्ये प्रवृत्त होणारा) आहे असे जाणावे; तसेच ऋषभ स्वर तीन श्रुतींचा (तार, कल, मंद या तिन्हींमध्ये प्रवृत्त होणारा) आहे.

Chajjo catussuti ñeyyo, nisādo dvissutī tathā;

Catussuti dhevato tu, pañcamo tissutī mato’’ti.

षड्ज स्वर चार श्रुतींचा जाणावा, तसेच निषाद स्वर दोन श्रुतींचा जाणावा; परंतु धैवत स्वर चार श्रुतींचा आणि पंचम स्वर तीन श्रुतींचा मानला गेला आहे."

Sabbametaṃ nāṭakasatthato gahetabbaṃ.

हे सर्व नाट्यशास्त्र ग्रंथातूनच ग्रहण केले पाहिजे.

137. ‘‘Uccatare’’tyādinā sutibhede sarūpato dasseti. Uccatare rave atyuccadhanimhi tāro, tārayati bodhayatīti tāro. Abyatte abyattakkhare madhure sutisukhe kalo, kala made. Gambhīre dhanimhi mando. Madi thutimodamadamohasupanagatīsu. Mandayate bujjhatenenāti mando.

१३७. 'उच्चतरे' इत्यादी शब्दांनी श्रुतींचे भेद स्वरूपाने दर्शवले आहेत. अत्यंत उच्च अशा आवाजाला 'तार' म्हटले जाते; जो समजवतो (जाणवून देतो) म्हणून तो 'तार' होय. अस्पष्ट अक्षरे असलेल्या, मधुर आणि ऐकण्यास सुखद अशा आवाजाला 'कल' म्हटले जाते; 'कल' हा धातू मद (हर्ष) या अर्थी वापरला जातो. गंभीर आवाजाला 'मंद' म्हटले जाते. 'मद्' हा धातू स्तुती, आनंद, मद, मोह, निद्रा आणि गती या अर्थांमध्ये वापरला जातो. या आवाजाने जाणले जाते म्हणून तो 'मंद' होय.

Tārādayo tayo vāccaliṅgattā tīsu. Tāro dhani, tārā vāṇī, tāraṃ rutaṃ iccādi. Abyattamadhurasaddo kalo. Tatra kale sukhume kākalīsaddo, īpaccayanto, īsaṃ [Pg.110] kalā vāṇī kākalī nāma, kāsaddoyamīsattho. Kriyādisamatāti gītavāditapādanyāsādikriyānaṃ, kālassa ca samattaṃ layo nāma, laya sāmyagatīsu, ādhāre apaccayo, sabbābhinayānampi sāmyaṃ layoti keci.

'तार' इत्यादी तीन शब्द विशेषण असल्यामुळे तिन्ही लिंगांत वापरले जातात; जसे की 'तारो धनि' (पुल्लिंग), 'तारा वाणी' (स्त्रीलिंग), 'तारं रुतं' (नपुंसकलिंग) इत्यादी. अस्पष्ट आणि मधुर आवाजाला 'कल' म्हणतात. त्या अस्पष्ट व मधुर आवाजातील सूक्ष्म भागाला 'काकळी' शब्द वापरला जातो; हा 'ई' प्रत्ययाने संपणारा शब्द आहे. किंचित अस्पष्ट व मधुर वाणीला 'काकळी' म्हणतात; येथे 'का' हा शब्द 'किंचित' या अर्थाचा वाचक आहे. 'क्रियादिसमता' म्हणजे गायन, वादन, पादन्यास इत्यादी क्रियांची आणि काळाची जी समानता (एकतानता) असते, तिला 'लय' म्हणतात. 'लय' हा धातू समानता आणि गती या अर्थी वापरला जातो, अधिकरण अर्थी 'अ' प्रत्यय लागतो. काही आचार्य म्हणतात की, सर्व अभिनयांची समानता म्हणजे देखील 'लय' होय.

138. Dvayaṃ vīṇāyaṃ. Vi janane, to, īṇattaṃ, vīṇa veṭhaneti vā dhātu, ā, vīṇā. Valla saṃvaraṇe, vallate dhanivisesaṃ, ṇvu, vallakī, nadādi. Vipañcītipi vīṇāya nāmaṃ. Vipañcayatīti vipañcī, nadādi.

१३८. (पुढील) दोन शब्द वीणेसाठी आहेत. 'वि' हा धातू उत्पत्ती या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय आणि स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय लागून, 'ण' चा 'न' होऊन 'वीणा' शब्द बनतो; किंवा 'वीण्' हा धातू वेढणे या अर्थी आहे, त्यापासून 'वीणा' शब्द बनतो. 'वल्ल्' हा धातू रक्षण करणे या अर्थी असून, जो विशिष्ट आवाजाचे रक्षण करतो त्याला 'वल्लकी' म्हणतात, याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि हा नदादि गणातील आहे. 'विपंची' हे देखील वीणेचेच नाव आहे; जिचा विस्तार केला जातो म्हणून तिला 'विपंची' म्हणतात, हा देखील नदादि गणातील आहे.

Sā vīṇā sattatantī sattahi tantīhi visiṭṭhā parivādinī nāma, parito vadatīti parivādinī, inī. Vīṇādayo cattāropi vīṇāsāmaññavācakā icceke, tesaṃ mate sāsaddassa catunnampi itthiliṅgatthadīpakatā viññeyyā, tathāpi amarakosena virujjhanato tesaṃ mataṃ na gahetabbaṃ.

ती वीणा जर सात तारांनी युक्त असेल, तर तिला 'परिवादिनी' म्हणतात; जी सर्व बाजूंनी ध्वनित होते म्हणून ती 'परिवादिनी' होय, याला 'इनी' प्रत्यय लागतो. 'वीणा' इत्यादी चारही शब्द वीणेचे सामान्य वाचक आहेत असे काही आचार्य म्हणतात. त्यांच्या मते 'सा' (ती) हा शब्द या चारही शब्दांच्या स्त्रीलिंगी स्वरूपाचा द्योतक आहे असे जाणावे. तरी देखील, अमरकोशाशी विरोध असल्यामुळे pigeons त्यांचे हे मत स्वीकारले जाऊ नये.

Kaṭṭhādīhi doṇisaṇṭhānena kataṃ vajjabhaṇḍaṃ vīṇāya pokkharo nāma, poseti vaḍḍheti saddeti pokkharo, kharo, vuddhi, vaṇṇavikāro ca. Du gamane, ṇi, doṇi. Kakubho, pasevakotipi pokkharassa nāmāni. Kaṃ vātaṃ kubhati bandhatīti kakubho. Pasibbanti tamiti pasevako.

लाकूड इत्यादींनी द्रोणीच्या (नौकेच्या) आकारात बनवलेले वीणेचे वाद्य-अंग 'पोक्खर' (पुष्कर) नावाचे असते; जे आवाजाला पोषित करते (वाढवते) म्हणून ते 'पोक्खर' होय. याला 'खर' प्रत्यय लागतो, वृद्धी होते आणि वर्णविकार होऊन 'स' चा 'क' होतो. 'दु' हा धातू गमन (जाणे) या अर्थी असून त्याला 'णि' प्रत्यय लागून 'द्रोणी' शब्द बनतो. 'ककुभ' आणि 'पसेवक' ही देखील पोक्खरचीच नावे आहेत. जो हवेला रोखतो (बांधतो) तो 'ककुभ' होय. ज्याला शिवतात (चामड्याने शिवून मढवतात) तो 'पसेवक' होय.

Dvayaṃ pokkharaveṭhake cammani. Vīṇābhāvaṃ upagacchati yenāti upavīṇo. Veṭhati pokkharanti veṭhako, ṇvu.

(पुढील) दोन शब्द पोक्खरला वेढणाऱ्या चामड्यासाठी आहेत. ज्या चामड्यामुळे वीणेचे अस्तित्व प्राप्त होते, त्याला 'उपवीण' म्हणतात. जे पोक्खरला वेढते (गुंडाळते), त्याला 'वेठक' म्हणतात; याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

139. Ātatādipañcakaṃ [Pg.111] pañcaṅgikatūriyassa nāmāni.

१३९. 'आतत' इत्यादी पाच शब्दांचा समूह हा पाच अंगे असलेल्या वाद्यांची (पंचअंगिक तोद्याची) नावे आहेत.

140. Cammāvanaddhesu cammena bandhanīyesu bheriyādīsu majjhe talekekayutaṃ ekekena talena yuttaṃ kumbhathuṇadaddarikādikaṃ tūriyaṃ ātataṃ nāma, ātanotīti ātataṃ, tanu vitthāre. Mahatīādivīṇāvisesopi ātatamevāti ‘‘cammāvanaddhesū’’ti visesanaṃ kataṃ. Kumbhasaṇṭhānattā kumbho ca taṃ thunanagarasambhūtattā thunañceti kumbhathunaṃ. Tadeva kumbhathuṇaṃ, atha vā thu abhitthave, kammani ṇo. Kumbho ca so thuṇo ceti kumbhathuṇo, thuṇa pūraṇeti vā dhātvattho. Dara vidāraṇadāhesu, dvebhāvo, kāpubbassikāro ca, daddarasaddaṃ karotīti vā daddarikā.

१४०. चामड्याने मढवलेल्या (बांधलेल्या) भेरी इत्यादी वाद्यांमध्ये, मध्यभागी एका बाजूला चामड्याचे तोंड असलेले 'कुंभथुण', 'दद्दरिका' इत्यादी वाद्य 'आतत' नावाचे असते; जे आवाजाचा विस्तार करते म्हणून ते 'आतत' होय. 'तनु' हा धातू विस्तार करणे या अर्थी वापरला जातो. 'महती' इत्यादी विशिष्ट वीणा देखील 'आतत' प्रकारचीच आहे, म्हणूनच 'चामड्याने मढवलेल्यांमध्ये' असे विशेषण दिले आहे. घड्याच्या आकाराचे असल्यामुळे त्याला 'कुंभ' म्हणतात आणि 'थुन' नगरात उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला 'थुन' म्हणतात, म्हणून त्याला 'कुंभथुन' म्हणतात. त्यालाच 'कुंभथुण' देखील म्हणतात. किंवा 'थु' हा धातू स्तुती करणे या अर्थी असून कर्म अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो. तो कुंभ देखील आहे आणि तुण देखील आहे म्हणून तो 'कुंभथुण' होय; किंवा 'थुण' हा धातू पूर्ण करणे या अर्थी आहे, हा धातूचा अर्थ आहे. 'दर्' हा धातू पाना आणि जळणे या अर्थी असून, त्याचे द्वित्व होते आणि पूर्व 'का' च्या स्वराचा इकार होतो; किंवा जे 'दद्दर' असा आवाज करते म्हणून ते 'दद्दरिका' होय.

141. Ubhayatalaṃ murajādikaṃ tūriyaṃ vitataṃ nāma, visesena saddaṃ tanotīti vitataṃ, sabbavinaddhaṃ sabbapassesu, pubbapacchābhāgesu ca pariyonaddhaṃ paṇavādikaṃ, ādinā caturassaālambaragomukhīādayo ātatavitataṃ nāma, ‘‘cammapariyonaddhaṃ hutvā tantibaddhaṃ ātatavitata’’nti hi vuttaṃ. Paṇa byavahārathutīsu, paṇīyatīti paṇavo, avo.

१४१. दोन्ही बाजूंनी चामड्याने बंद केलेले मुरज (मृदंग) इत्यादी वाद्य 'वितत' नावाचे असते; जे विशेष रूपाने आवाजाचा विस्तार करते म्हणून ते 'वितत' होय. सर्व बाजूंनी मढवलेले आणि पुढील व मागील भागांवर वेढलेले 'पणव' इत्यादी वाद्य, तसेच चौकोनी असलेले 'आलंबण', 'गोमुखी' इत्यादी वाद्ये 'आतत-वितत' नावाचे असतात. कारण की, चामड्याने मढवलेले असून तारांनी बांधलेल्या वाद्याला 'आतत-वितत' म्हटले आहे. 'पण्' हा धातू व्यवहार आणि स्तुती या अर्थी असून, ज्याची स्तुती केली जाते त्याला 'पणव' म्हणतात; याला 'अव' प्रत्यय लागतो.

142. Vaṃsasaṅkhādikaṃ [Pg.112] susiraṃ nāma, randhaṃ susiraṃ, taṃyogā susiraṃ. Vana, sana sambhattiyaṃ, so, vaṃso. Sama upasamakhedesu, kho, saṅkho. Sammatāḷādikaṃ accantaṃ pīḷanato, analasaṃyogato vā dravībhūtaṃ puna ghanāyateti ghanākhyaṃ. Hana hiṃsāyaṃ, kammani ṇo, hassa gho. Ghanabhāvena samaṃ bhavatīti sammaṃ, daṇḍādīhi tāḷitabbato tāḷaṃ, taḷa tāḷane, sammañca taṃ tāḷañceti sammatāḷaṃ. Ādinā kaṃsatāḷasilātāḷādīnaṃ gahaṇaṃ. Tattha sammatāḷaṃ nāma kaṭṭhamayatāḷaṃ. Kaṃsatāḷaṃ nāma lohamayaṃ. Silāya ca ayopaṭṭena ca vādanatāḷaṃ silātāḷaṃ.

१४२. बासरी, शंख इत्यादी वाद्यांना 'सुषिर' (छिद्र असलेले) वाद्य म्हणतात; छिद्राला 'सुषिर' म्हणतात आणि त्या छिद्राशी युक्त असल्यामुळे या वाद्याला 'सुषिर' म्हणतात. 'वन्' किंवा 'सन्' हा धातू सेवन करणे या अर्थी असून त्याला 'स' प्रत्यय लागून 'वंश' (बासरी) शब्द बनतो. 'शम्' हा धातू शांत होणे आणि थकणे या अर्थी असून त्याला 'ख' प्रत्यय लागून 'शंख' शब्द बनतो. संमताळ इत्यादी वाद्य अत्यंत आघात केल्यामुळे किंवा छिद्र नसलेल्या धातूंच्या संयोगामुळे वाजवण्यासाठी स्पष्ट होऊन पुन्हा ठोस आवाजात वाजते, म्हणून त्याला 'घन' वाद्य म्हणतात. 'हन्' हा धातू आघात करणे या अर्थी असून कर्म अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'ह' चा 'घ' होतो. ठोसपणामुळे जे समान होते त्याला 'संम' म्हणतात. काठी इत्यादींनी वाजवले जात असल्यामुळे त्याला 'ताळ' म्हणतात; 'तळ्' हा धातू वाजवणे या अर्थी आहे. जे संम देखील आहे आणि ताळ देखील आहे, त्याला 'संमताळ' म्हणतात. 'इत्यादी' शब्दाने कांस्यताळ (झांज), शिलाताळ इत्यादींचे ग्रहण होते. त्यामध्ये 'संमताळ' म्हणजे लाकडाचा बनवलेला ताळ होय. 'कांस्यताळ' म्हणजे काशाचा (धातूचा) बनवलेला ताळ होय. दगडाने किंवा लोखंडाच्या पट्टीने वाजवल्या जाणाऱ्या तालाला 'शिलाताळ' म्हणतात.

Catukkaṃ ātatādīnaṃ nāmaṃ. Ā samantato tujjate tāḷīyateti ātojjaṃ. Vaṃsādikepi mukhavāyunā ātojjanamattheva. Vādayanti dhanayanti tanti vādittaṃ vāditañca, itto, to ca. Vādayanti tanti vajjaṃ, yo.

(पुढील) चार शब्दांचा समूह हा आतत इत्यादी वाद्यांचे नाव आहे. जे सर्व बाजूंनी वाजवले (ताडन केले) जाते, त्याला 'आतोद्य' म्हणतात. बासरी इत्यादींमध्ये देखील तोंडाच्या हवेने वाजवणे (आतोद्य क्रिया) असतेच. ज्या वाद्याला वाजवतात (ध्वनित करतात), त्याला 'वादित्त' आणि 'वादित' म्हणतात; याला 'इत्त' आणि 'त' प्रत्यय लागतात. ज्याला वाजवतात, त्याला 'वाद्य' म्हणतात; याला 'य' प्रत्यय लागतो.

143. Dvayaṃ bheriyaṃ. Bhāyanti sattujanā etenāti bheri, ri. Ubha pūraṇe, ubhanaṃ ubhi. ‘‘Dunda’’iti saddena ubhi yatra sa dundubhi. Pumitthiyamete dve. Dvayaṃ mudiṅge. Mudaṃ modaṃ iṅgati gacchati yenāti mudiṅgo. Murā asurā jāto murajo.

१४३. (पुढील) दोन शब्द भेरीसाठी (नगाऱ्यासाठी) आहेत. ज्याच्या आवाजाने शत्रू लोक भितात, त्याला 'भेरी' म्हणतात; याला 'रि' प्रत्यय लागतो. 'उभ्' हा धातू पूर्ण करणे या अर्थी आहे. 'दुंदु' अशा आवाजाने पूर्ण करणे ज्या वाद्यामध्ये असते, त्याला 'दुंदुभी' म्हणतात. हे दोन्ही शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात वापरले जातात. (पुढील) दोन शब्द मृदंगासाठी आहेत. ज्या वाद्यामुळे आनंद प्राप्त होतो, त्याला 'मृदंग' म्हणतात. मुर नावाच्या असुरापासून उत्पन्न झालेला तो 'मुरज' होय.

Assa [Pg.113] murajassa bhedā visesā āliṅgaṅkyoddhakā bhavanti. Vuttañca –

त्या मृदंगाचे विशेष भेद 'आलिंग', 'अंक्य' आणि 'उद्धक' हे होतात. तसेच म्हटले आहे की -

‘‘Haritakyākati tvaṅkyo,Yavamajjho tatho’ddhako;

Āliṅgyo ceva gopuccho,Ākatyā sampakittito’’ti.

"'हिरड्याच्या फळाच्या आकाराचा तो 'अंक्य' म्हटला जातो; मध्यावर जवाच्या आकाराचा (फुगीर) असलेला तो 'उद्धक' म्हटला जातो; आणि गाईच्या शेपटीच्या आकाराचा तो 'आलिंग' म्हटला जातो. हे आकाराने (प्रमाणाने) सांगितले गेले आहेत.'"

Āliṅgyateti āliṅgo, ṇo. Ucchaṅke bhavo akyo. Uddhaṃ katvā ekena mukhena vādanato uddho santo kāyati saddāyatīti uddhako, uddhasaddoyaṃ tiliṅgiko. Uggacchatīti uddho, to, gamissa do, nerutto. Yo tu uparipariyāyo uddhaṃsaddo, so abyayameva.

ज्याला गळ्यात अडकवले (आलिंगन दिले) जाते, त्याला 'आलिंग' म्हणतात; याला 'ण' प्रत्यय लागतो. जो मांडीवर (कुशीत) ठेवला जातो, त्याला 'अंक्य' म्हणतात. ज्याला वर करून एका बाजूने (तोंडाने) वाजवले जाते, तो प्रसिद्ध होऊन ध्वनित होतो म्हणून त्याला 'उद्धक' म्हणतात; हा 'उद्धक' शब्द तिन्ही लिंगांत चालतो. जो वर जातो त्याला 'उद्ध' म्हणतात; याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि निरुक्तीच्या नियमाने 'गम्' धातूच्या जागी 'द' होतो. जो 'उद्धं' शब्द आहे, तो वरच्या अर्थाचा वाचक असून तो केवळ अव्ययच आहे.

Tiṇavādīni cattāri paṇavassa nāmāni. Tanu vitthāre, avo, assa ittaṃ, ṇattañca, tiṇavo. Mā māne sadde ca, ‘‘ḍiṇḍi’’iti māyate saddāyateti ḍiṇḍimo, ṇo.

पणव (लहान ढोल) या अर्थाचे 'तिणव' इत्यादी चार नावे आहेत. 'तनु' (विस्तार करणे) धातूपासून 'अवो' प्रत्यय लागून, 'इ' कार आणि 'ण' कार होऊन 'तिणव' हा शब्द सिद्ध होतो. 'मा' धातू (मान देणे किंवा आवाज करणे) यापासून 'डिण्डि' असा आवाज करतो म्हणून 'डिण्डिम' हा शब्द सिद्ध होतो, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

144. ‘‘Ālamba’’iti saddāyateti ālambaro. ‘‘Ālambaro tūriyarave, gajendānañca gajjite’’ti hi amarakosa nānatthasaṅgahesu.

१४४. 'आलम्ब' असा आवाज करतो म्हणून तो 'आलम्बर' होय. अमरकोश आणि नानार्थसंग्रह इत्यादी ग्रंथांमध्ये म्हटले आहे की, 'आलम्बर' हा शब्द वाद्यांचा आवाज आणि गजेंद्रांची (श्रेष्ठ हत्तींची) गर्जना या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो.

Vīṇādīnaṃ vādanakaṭṭhakuṭilādikaṃ koṇo, kuṇyate saddāyatenenāti koṇo, ṇo. ‘‘Dadda’’iti saddaṃ karotīti daddari, daddati vā saddavisesena pariṇamatīti daddari, ri. ‘‘Paṭa’’iti saddaṃ jahātīti paṭaho, paṭaṃ hantīti vā paṭaho. Hana hiṃsāgatīsu, kvi. Apare maddalādayo bherippabhedā[Pg.114]. ‘‘Madda’’iti saddaṃ lātīti maddalā, lā ādāne, a. ‘‘Mandalā’’tipi pāṭho, mandaṃ saddaṃ lātīti mandalā. Ādinā ḍamaruādayopi bherippabhedā viññeyyā.

वीणा इत्यादी वाद्ये वाजवण्याची वाकडी काठी म्हणजे 'कोण' होय. ज्याच्याद्वारे आवाज केला जातो म्हणून तो 'कोण' होय, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'दद्द' असा आवाज करतो म्हणून तो 'दद्दरि' होय; किंवा विशिष्ट आवाजाने जो नादयुक्त होतो तो 'दद्दरि' होय, त्याला 'रि' प्रत्यय लागतो. 'पट' असा आवाज बाहेर टाकतो म्हणून तो 'पटह' होय; किंवा जो चामड्यावर आघात करतो तो 'पटह' होय ('हन' धातू हिंसा आणि गती या अर्थी असून त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागतो). इतर 'मद्दल' (मृदंग) इत्यादी ढोलाचेच (भेरीचे) प्रकार आहेत. 'मद्द' असा आवाज जो ग्रहण करतो तो 'मद्दल' होय ('ला' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो). 'मन्दला' असाही पाठ आढळतो, जो मंद आवाज ग्रहण करतो तो 'मन्दला' होय. 'आदि' शब्दाने डमरू इत्यादी देखील ढोलाचेच प्रकार समजावेत.

145. Janappiye janehi piyāyitabbe vimaddoṭṭhe vilepanakuṅkumādīnaṃ, nānāgandhadabbānañca vimaddanobbhūte parimalo bhave, parimajjati pavattayatyāsayanti, a, nerutto, mala, malla dhāraṇe vā. Parimalyate dhārīyateti, ṇo. Vimaddaggahaṇena vāpikūpādino nirāso, janaggahaṇena makkhikādino. So parimalo gandho dūragāmī atinihārī atidūrapātī āmodo vuccate, āmodante anena, ṇo. Ito paraṃ iṭṭhagandhādayo vissasaddapariyantā tīsu liṅgesu vattante.

१४५. लोकांना प्रिय असणाऱ्या उटणे, फुले इत्यादींच्या मर्दनाने (चोळण्याने) किंवा विविध सुगंधी द्रव्यांच्या मर्दनाने उत्पन्न होणाऱ्या सुगंधाला 'परिमल' म्हणतात. जो मनाला शुद्ध करतो किंवा प्रवृत्त करतो तो 'परिमल' होय (येथे 'अ' प्रत्यय लागतो, हा निरुक्त विधीने सिद्ध होतो); किंवा 'मल' व 'मल्ल' धातू धारण करण्याच्या अर्थी असून, जो धारण केला जातो तो 'परिमल' होय, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'विमर्दन' हा शब्द वापरल्याने विहीर, तलाव इत्यादींच्या (मर्दन न करता येणाऱ्या) सुगंधाचा परिहार होतो, आणि 'जन' हा शब्द वापरल्याने माश्या इत्यादींना प्रिय असणाऱ्या गोष्टींचा परिहार होतो. तो परिमल सुगंध जर दूरवर पसरणारा, तीव्र आणि अतिदूर जाणारा असेल, तर त्याला 'आमोद' म्हणतात; ज्याच्याद्वारे लोक आनंदित होतात तो 'आमोद' होय, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. यानंतर 'इष्टगंध' शब्दापासून ते 'विस्स' शब्दापर्यंतचे शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात.

146. Catukkaṃ iṭṭhagandhe. Iṭṭho gandho iṭṭhagandho, atha vā iṭṭho gandho assa iṭṭhagandho. Suṭṭhu rabhanti tussantyanenāti surabhi, i. Sundaro gandho assa sugandho, sugandhi ca, antassikārādeso.

१४६. अनुकूल (इष्ट) सुगंधासाठी चार शब्दांचा समूह आहे. जो अनुकूल सुगंध आहे तो 'इष्टगंध' होय; किंवा ज्या वस्तूला अनुकूल सुगंध आहे ती 'इष्टगंध' होय. ज्याच्याद्वारे लोक अत्यंत संतुष्ट होतात तो 'सुरभि' होय, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो. ज्या वस्तूला चांगला सुगंध आहे तो 'सुगंध' आणि 'सुगन्धि' होय, येथे अंत्य स्वराचा 'इ' कार आदेश होतो.

Dvayaṃ duggandhe. Pūti gandho assa, pubbe viya ikārādeso, kammadhārayasamāsaṃ assatthyatthepi kattumicchanti, pakriyālāghavatthaṃ bahubbīhiyeva nyāyoti. Duṭṭhu gandho assāti [Pg.115] duggandho, tena vuttaṃ kaccāyanena – ‘‘kammadhārayamantatthiyehi bahubbīhi laghutaro’’ti. Aññe tu lāghava’manādaramānā icchanteva mantatthiyaṃ. Duvidho vā vāccadhammo lahu garu ca, tatra bahubbīhinā lahu, kammadhārayamantatthiyenagaru. Kiñca bahubbīhinā atisāyanādyattho na gamyateti avassaṃ tappaṭipādanāya kammadhārayapubbako mantatthiyeva daṭṭhabbo.

दुर्गंधीच्या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. ज्या वस्तूला कुजलेला वास आहे ती 'पूतिगन्धि' होय, पूर्वीप्रमाणेच येथे 'इ' कार आदेश होतो. काही आचार्य कर्मधारय समासाला मत्वर्थीय अर्थातही करू इच्छितात, परंतु प्रक्रिया लाघवासाठी (व्याकरण सुलभतेसाठी) बहुव्रीहि समास करणेच अधिक न्याय्य आहे. ज्या वस्तूला वाईट वास आहे ती 'दुर्गंध' होय. म्हणूनच आचार्य कच्चायनांनी म्हटले आहे—'कर्मधारय आणि मत्वर्थीय प्रत्ययांपेक्षा बहुव्रीहि समास अधिक लघु (सोपा) आहे.' परंतु इतर आचार्य लाघवाचा विचार न करता मत्वर्थीय प्रत्ययच स्वीकारतात. प्रतिपादन करण्याचा विषय लघु आणि गुरु असा दोन प्रकारचा असतो; त्यापैकी बहुव्रीहि समासाने लघु अर्थ समजतो आणि कर्मधारययुक्त मत्वर्थीय प्रत्ययाने गुरु (गंभीर) अर्थ समजतो. शिवाय, बहुव्रीहि समासाने अतिशयता (तीव्रता) इत्यादी अर्थ स्पष्ट होत नाही, म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी कर्मधारयपूर्व मत्वर्थीय प्रत्ययच योग्य मानला पाहिजे.

Dvayaṃ citādhūmādigandhe. Visa vippayoge, so. Āmassa vasādivatthuno gandho taṃyogā, i, yaṃsaddo tassa napuṃsakattadīpako.

चितेचा धूर इत्यादींच्या वासासाठी दोन शब्दांचा समूह आहे. 'विस' धातू वियोगाच्या अर्थी असून त्याला 'स' प्रत्यय लागतो (विस्स). कच्च्या चरबी इत्यादी वस्तूंचा जो वास असतो, त्याच्या संबंधामुळे त्याला 'आमगंधि' म्हणतात, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो. 'यम्' हा शब्द त्याचे नपुंसकलिंगत्व दर्शवतो.

147. Kuṅkumādayo cattāro catujjātigandho nāma. Kuka, vaka ādāne, umo, niggahītāgamo ca, kuṅkumaṃ, lohitacandanaṃ, yaṃ ‘‘kasmīraja’’nti vuccati, kamissa vā kuṅkādeso, kuṅkumaṃ. Yu missane, yu, yavanaṃ, tassa pupphaṃ yavanapupphaṃ, devakusumaṃ, yavanadese jātaṃ pupphanti vā yavanapupphaṃ. Yaṃ ‘‘lavaṅga’’ntipi vuccati, yaṃ pupphaṃ nuhīpupphasamānaṃ. Tagi gatyattho daṇḍako dhātu, aro, tagaraṃ, kuṭilaṃ. Taruto jāto turukkho, kho, uttañca, sallakīdavo hi ‘‘turukkho’’ti vutto.

१४७. कुंकुम इत्यादी चार सुगंधी द्रव्यांना 'चतुर्जातिगंध' (चार प्रकारचे सुगंध) म्हणतात. 'कुक' आणि 'वक' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'उम' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा आगम होऊन 'कुंकुम' शब्द बनतो, ज्याला रक्तचंदन म्हणतात आणि ज्याला 'काश्मीरज' असेही म्हणतात; किंवा 'कमु' धातूचा 'कुंक' आदेश होऊन 'कुंकुम' शब्द बनतो. 'यु' धातू मिश्रणाच्या अर्थी असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'यवन' शब्द बनतो, त्याचे फूल म्हणजे 'यवनपुष्प' (देवकुसुम/लवंग) होय; किंवा यवन देशात उत्पन्न होणारे फूल म्हणून ते 'यवनपुष्प' होय, ज्याला 'लवंग' असेही म्हणतात आणि जे निवडुंगाच्या फुलासारखे असते. 'तगि' हा गत्यर्थक धातू असून, त्याला 'अर' प्रत्यय लागून 'तगर' (कुटिल वृक्ष) शब्द बनतो. वृक्षापासून (तरु) उत्पन्न होणारा तो 'तुरुष्क' होय, त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'उ' कार होतो; सल्लकी वृक्षाच्या डिंकाला (लोबान) 'तुरुष्क' असे म्हटले जाते.

148. Pajjena charasānaṃ nāmāni. Kaṃ pānīyaṃ sevateti kasāvo, avo, atha vā kaṃ savāpetīti kasāvo su [Pg.116] savane. Tuvaropi kasāyopi kasāvapariyāyo. Tija nisāne, to, titto, kaṭu. Madhu mādhuriyaṃ, taṃyogā madhuro. Lunāti jaḷattanti lavaṇo, yu. Ambasadde, aro, ittaṃ, lattañca. Kaṭa gatiyaṃ, ṇvu, uttaṃ. Ime cha rasā nāma vuccanti. Tabbati dabbe kasāvādisaddā tīsu liṅgesu vattanti.

१४८. या पद्यात सहा रसांची नावे दिली आहेत. जे पाणी शोषून घेते ते 'कषाय' (तुरट) होय, त्याला 'अवो' प्रत्यय लागतो; किंवा जे पाणी वाहू देते ते 'कषाय' होय ('सु' धातू वाहण्याच्या अर्थी आहे). 'तुवर' आणि 'कसाय' हे देखील 'कषाय' चेच समानार्थी शब्द आहेत. 'तिज' धातू तीक्ष्णतेच्या अर्थी असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'तित्त' (कडू) शब्द बनतो. मध म्हणजे गोडवा, त्याच्या संबंधामुळे तो 'मधुर' (गोड) होय. जो जडपणा नष्ट करतो तो 'लवण' (खारट) होय, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'अम्ब' धातू आवाजाच्या अर्थी असून, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो, तसेच 'इ' कार आणि 'ल' कार होऊन 'अम्बिल' (आंबट) शब्द बनतो. 'कट' धातू गतीच्या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'उ' कार होऊन 'कटुक' (तिखट) शब्द बनतो. या सहांना 'रस' म्हटले जाते. त्या रसांनी युक्त असणाऱ्या द्रव्यांच्या विशेषण रूपात 'कषाय' इत्यादी शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात.

149. Dvayaṃ phoṭṭhabbe. Phusitabbo phasso, phoṭṭhabbo ca, tabbo, sassa ṭo, tassa ṭho. Tikaṃ visayimhi. Visayo assa gayhaṭṭhenātthīti visayi. Ukhati gacchati visayeti akkhaṃ, ussattaṃ dvittañca, natthi khaṃ vedanā etthāti vā akkhaṃ, na hi sukhavedanādayo sampayogavasena pañcasu indriyesu uppajjanti, javanādīsu eva pana uppajjantīti tathā vuttaṃ, manindriye tūpacārā akkhaṃ. Indo attā, tassa liṅgaṃ indriyaṃ, iyo. Nā’nantarena payojakaṃ cakkhādayo byāpārayante, tasmā atthi attā cakkhādīnaṃ payojakoti cakkhādikaṃ liṅgamattano bhavatīti nikāyantarikā. Sayaṃ tikkhamandādibhāve cakkhuviññāṇādīnaṃ tikkhamandādibhāvasambhavato tesu indati paramissariyaṃ karotīti vā indriyaṃ.

१४९. स्पर्शविषयासाठी (फोट्टब्ब) दोन शब्दांचा समूह आहे. जो स्पर्श केला जातो तो 'फस्स' (स्पर्श) आणि 'फोट्टब्ब' होय; येथे 'तब्ब' प्रत्यय लागून, 'स' चा 'ट' आणि 'त' चा 'ठ' होतो. इंद्रियासाठी (विषयी) तीन शब्दांचा समूह आहे. ग्रहण करण्याच्या अर्थाने ज्याचा विषय असतो तो 'विषयी' होय. जो विषयाकडे जातो तो 'अक्ष' (इंद्रिय) होय, येथे 'उ' चा 'अ' होतो आणि द्वित्व होते; किंवा ज्याच्यामध्ये 'ख' म्हणजे सुखवेदना नसते ते 'अक्ष' होय. कारण सुखवेदना इत्यादी संप्रयोगाच्या बळावर पाच इंद्रियांमध्ये उत्पन्न होत नाहीत, तर त्या केवळ जवन (चित्तवीथीतील जवन चित्त) इत्यादींमध्येच उत्पन्न होतात, म्हणून असे म्हटले आहे. मन-इंद्रियामध्ये लाक्षणिक अर्थाने 'अक्ष' शब्द वापरला जातो. 'इंद्र' म्हणजे आत्मा, त्याचे जे चिन्ह (लिंग) आहे ते 'इंद्रिय' होय, त्याला 'इय' प्रत्यय लागतो. प्रेरक आत्म्याशिवाय चक्षु इत्यादी इंद्रिये स्वतः प्रवृत्त होत नाहीत, म्हणून चक्षु इत्यादींचा प्रेरक असा आत्मा अस्तित्वात आहे आणि चक्षु इत्यादी इंद्रिये त्या आत्म्याचेच चिन्ह आहेत, असे इतर संप्रदायांचे (निकायंतरीक) मत आहे. किंवा चक्षुविज्ञान इत्यादींच्या तीव्र किंवा मंद असण्याच्या अवस्थेत जे स्वतः त्यांच्यावर प्रभुत्व (परमैश्वर्य) गाजवते ते 'इंद्रिय' होय.

Chakkaṃ nayane. Neti attano nissitaṃ puggalanti nayanaṃ, yu. Asu byāpane, asati visayesu byāpī viya bhavatīti akkhi, sassa ko, atha vā akkha byāpanadassanesu, akkhati visayesu byāpībhavati, akkhati vā passati etenāti [Pg.117] akkhi. Netīti nettaṃ. Locati passati etenāti locanaṃ. Accha dassanabyāpanesu, i, acchi. Cakkhati assādeti rūpanti cakkhu, u, cakkhati passatīti vā cakkhu.

डोळ्यासाठी सहा शब्दांचा समूह आहे. जो आपल्या आश्रित असणाऱ्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) नेतो ते 'नयन' होय, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'असु' धातू व्यापण्याच्या अर्थी असून, जो विषयांमध्ये व्यापल्यासारखा होतो ते 'अक्षि' होय, येथे 'स' चा 'क' होतो; किंवा 'अक्ख' धातू व्यापणे आणि पाहणे या अर्थी असून, जो विषयांमध्ये व्यापतो किंवा ज्याच्याद्वारे पाहिले जाते ते 'अक्षि' होय. जो नेतो ते 'नेत्र' होय. ज्याच्याद्वारे पाहिले जाते ते 'लोचन' होय. 'अच्छ' धातू पाहणे आणि व्यापणे या अर्थी असून, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'अच्छि' शब्द बनतो. जे रूपाचा आस्वाद घेते ते 'चक्षु' होय, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो; किंवा जे पाहते ते 'चक्षु' होय.

150. Pañcakaṃ sote. Suṇāti etenāti sotaṃ. Saddo gayhate anenāti saddaggaho. Kara karaṇe, ṇo, kaṇṇo, kaṇṇati suṇāti etenāti vā kaṇṇo, kaṇṇa savane. Suṇāti yenāti savanaṃ, suti ca, yu,ti ca.

१५०. कानासाठी पाच शब्दांचा समूह आहे. ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते ते 'सोत' (श्रोत) होय. ज्याच्याद्वारे शब्द ग्रहण केला जातो तो 'सद्दग्गह' (शब्दग्रह) होय. 'कर' धातू करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून 'कण्ण' (कर्ण) शब्द बनतो; किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते तो 'कण्ण' होय ('कण्ण' धातू ऐकण्याच्या अर्थी आहे). ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते ते 'सवन' आणि 'सुति' होय, येथे अनुक्रमे 'यु' आणि 'ति' प्रत्यय लागतात.

Catukkaṃ ghāne. Nasanti etāyāti natthu, thu, ā, nāsā. Ṇvu, aka ca ikāro ca nāsikā. Ghā gandhopādāne, ghāyati gandhopādānaṃ karotīti ghānaṃ, yu, ghāyantyanenāti vā ghānaṃ.

नाकासाठी चार शब्दांचा समूह आहे. ज्याच्याद्वारे श्वास घेतला जातो ते 'नत्थु' होय, त्याला 'थु' प्रत्यय लागतो; आणि 'आ' प्रत्यय लागून 'नासा' शब्द बनतो. 'ण्वु' प्रत्यय लागून, 'अक' आणि 'इ' कार होऊन 'नासिका' शब्द बनतो. 'घा' धातू गंध ग्रहण करण्याच्या अर्थी असून, जो गंध ग्रहण करतो ते 'घाण' (घ्राण) होय, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो; किंवा ज्याच्याद्वारे गंध घेतला जातो ते 'घाण' होय.

Dvayaṃ jivhāyaṃ. Jīvati etāyāti jivhā, ho, jīva pāṇadhāraṇe. Jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ nāma, taṃ avhāyatīti vā jivhā, vaṇṇalopo. Rasanti etāyāti rasanā, rasa assādane, rasaṃ jānātīti vā rasanā, ñāssa nā, nī naye vā, a.

जिभेसाठी दोन शब्दांचा समूह आहे. जिच्याद्वारे प्राणी जगतो ती 'जिव्हा' होय, येथे 'हो' प्रत्यय लागतो ('जीव' धातू प्राण धारण करण्याच्या अर्थी आहे); किंवा जीवनाचे कारण असणारा रस म्हणजे 'जीवित' होय, त्याला जी ग्रहण करते ती 'जिव्हा' होय, येथे वर्णाचा लोप होतो. जिच्याद्वारे रसाचा आस्वाद घेतला जातो ती 'रसना' होय ('रस' धातू आस्वाद घेण्याच्या अर्थी आहे); किंवा जी रसाला जाणते ती 'रसना' होय, येथे 'ज्ञा' चा 'ना' होतो; किंवा 'नी' (नेणे) धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द सिद्ध होतो.

151. Pajjaṃ sarīre. Sarati gacchati, saranti vā taṃ hiṃsantīti sarīraṃ, īro. Vapa bījasantāne. Vapati kusalākusalabījametthāti vapu, u. Gacchati, gaṇhāti vā kusalākusalametenāti [Pg.118] gattaṃ, gamu gatiyaṃ, gaha upādāne vā. ‘‘Attā’’ti abhidhānaṃ, buddhi ca bhavanti etasmāti attabhāvo. Vuṇoti saṃvarati etthāti bondi, vu saṃvaraṇe, di, niggahītāgamo. Vividhaṃ gaṇhāti etthāti viggaho. Diha upacaye, dihati vaḍḍhati ettha kusalākusalanti dehaṃ. Ayaṃ dehasaddo purise pulliṅgevattati. Kucchitānaṃ āyo uppattiṭṭhānanti kāyo. Tanu vitthāre, u, tanu, tanusaddoyaṃ itthiyaṃ. Etthāpi vāsaddo sambandhitabbo. ‘‘Aṅgenāṅgaṃ tanu ca tanunā gāḷhatattena tatta’’nti hi meghadūte vuttaṃ. Kaḷe retasi varaṃ kaḷevaraṃ, aluttasamāsoyaṃ.

१५१. शरीर (देह) या अर्थाचे पाच शब्द आहेत. जे नाश पावते किंवा गमन करते, अथवा ज्याला रोग इत्यादी पीडा देतात, ते 'शरीर' (sarīra) होय. 'वप' धातू बीज पेरण्याच्या अर्थी आहे; ज्यामध्ये कुशल आणि अकुशल कर्मांचे बीज पेरले जाते, ते 'वपु' (vapu) होय. ज्याच्याद्वारे कुशल-अकुशल कर्मांकडे गमन केले जाते किंवा ते ग्रहण केले जाते, ते 'गात्र' (gatta) होय; येथे 'गमु' धातू गती अर्थी आणि 'गह' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थी आहे. 'आत्मा' हे नाव आणि बुद्धी ज्याच्यापासून उत्पन्न होतात, तो 'अत्तभाव' (attabhāvo) होय. जे रक्षण किंवा आवरण करते, ते 'बोंदी' (bondi) होय; येथे 'vu' धातू संवरण (रक्षण) अर्थी असून 'di' प्रत्यय आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. जे विविध प्रकारे ग्रहण करते, तो 'विग्रह' (viggaho) होय. 'दिह' धातू उपचय (वाढणे) अर्थी आहे; ज्यामध्ये कुशल आणि अकुशल वाढते, तो 'देह' (deha) होय. हा 'देह' शब्द नेहमी पुल्लिंगातच वापरला जातो. निंद्य अशा केस इत्यादींचे जे उत्पत्तिस्थान आहे, ती 'काया' (kāyo) होय. 'तनु' धातू विस्ताराच्या अर्थी आहे, 'तनु' (tanu) हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. येथेही 'वा' (किंवा) हा शब्द जोडला पाहिजे. मेघदूतात म्हटले आहे की, 'अंगाने अंग आणि शरीराने शरीर घट्ट धरले गेले'. पूर्वकर्मामुळे किंवा वीर्यामध्ये जे श्रेष्ठ असते, ते 'कळेवर' (kaḷevara) होय; हा अलुक् समास आहे.

152-154. Chakkaṃ citte. Cintetīti cittaṃ. Ceto ca, nalopo. Manati jānātīti mano. Vijānātīti viññāṇaṃ, yu. Harati attano ādhāranti hadayaṃ, yo, rassa do ca. Mano eva mānasaṃ, sakatthe saṇa.

१५२-१५४. चित्त (मन) या अर्थाचे सहा शब्द आहेत. जे चिंतन करते, ते 'चित्त' (citta) होय. 'चेतस्' (ceto) देखील म्हणतात, यात 'न' चा लोप होतो. जे जाणते, ते 'मन' (mano) होय. जे विशेष रूपाने जाणते, ते 'विज्ञान' (viññāṇa) होय. जे आपल्या आधाराला हरण करते (घेऊन जाते), ते 'हृदय' (hadaya) होय. मन म्हणजेच 'मानस' (mānasa) होय, येथे स्वार्थे 'सण' प्रत्यय लागतो.

Cuddasa buddhākhyassa guṇassa nāmāni. Jhāyatīti dhī, jhe cintāyaṃ, jhassa dho, nadādi, dhī, dhāretīti vā dhī, kvi, nadādi, dhī[Pg.119], saṅkhāresu dhīkāro jāyati etāyāti vā dhī, nadādi. Paññāyate etāyāti paññā, a. Bujjhate tāyāti buddhi,ti. Medha hiṃ sāsaṅgamesu, karaṇe a, mi hiṃsāyaṃ vā, dho, medhā. Manati jānātīti mati, muti ca, uttaṃ, munātīti vā muti, muna ñāṇe,ti, muti. Bhū sattāyaṃ, ri, nadādi, bhūrī, bhūsaṅkhāte atthe ramatīti vā bhūrī, kvi, nadādi. Manati jānātīti mantā, anta, ā. Vidati jānātīti vijjā, pabbajjādinā siddhaṃ. Yu missane. Yamati missībhavati ñeyyesūti yoni. Paṭimukhaṃ bhanti upaṭṭhahanti ñeyyā etenāti paṭibhānaṃ, yu. Na muyhati etenāti amoho. Vīmaṃsā vicayo samupekkhā upaladdhi paṭipatti utticetanādīnipi buddhināmāni.

बुद्धी या गुणाची चौदा नावे आहेत. जी चिंतन करते, ती 'धी' (dhī) होय; 'झे' धातू चिंतनाच्या अर्थी आहे, 'झ' चा 'ध' होतो. किंवा जी धारण करते, ती 'धी' होय. किंवा जिच्याद्वारे संस्कारांमध्ये वैराग्य (धीकार) उत्पन्न होते, ती 'धी' होय. जिच्याद्वारे विशेष रूपाने जाणले जाते, ती 'प्रज्ञा' (paññā) होय. जिच्याद्वारे बोध होतो (जाणले जाते), ती 'बुद्धी' (buddhi) होय. 'मेध' धातू हिंसा आणि संगमाच्या अर्थी आहे, किंवा 'मि' धातू हिंसेच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'मेधा' (medhā) शब्द बनतो. जे जाणते, ती 'मती' (mati) आणि 'मुती' (muti) होय; किंवा जी जाणते, ती 'मुती' होय, 'मुन' धातू ज्ञानाच्या अर्थी आहे. 'भू' धातू सत्तेच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'भूरी' (bhūrī) शब्द बनतो; किंवा 'भू' संज्ञक अर्थामध्ये जी रमते, ती 'भूरी' होय. जे जाणते, ती 'मन्ता' (mantā) होय. जी जाणते, ती 'विद्या' (vijjā) होय; हा शब्द प्रव्रज्या इत्यादींप्रमाणे सिद्ध होतो. 'यु' धातू मिश्रणाच्या अर्थी आहे. जी ज्ञेय धर्मांमध्ये मिसळते (एकत्र करते), ती 'योनी' (yoni) होय. जिच्याद्वारे ज्ञेय धर्म समोर प्रकट होतात, ते 'प्रतिभान' (paṭibhāna) होय. जिच्याद्वारे मोह होत नाही, तो 'अमोह' (amoho) होय. 'मीमांसा' (vīmaṃsā), 'विचय' (vicayo), 'सम उपेक्षा' (samupekkhā), 'उपलब्धी' (upaladdhi), 'प्रतिपत्ती' (paṭipatti), 'ज्ञप्ती' (ñatti) आणि 'चेतना' इत्यादी देखील बुद्धीचीच नावे आहेत.

Vipassanādayo nepakkantā pariyāyā paññābhedā paññāvisesā. Tattha vividhaṃ aniccādikaṃ saṅkhāresu passatīti vipassanā, yu. Sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi, sā duvidhā lokiyalokuttaravasena. Tattha purimā chabbisuddhippavattikāle, itarā ñāṇadassanavisuddhikāle labbhati. Ādipariyāyena pabhutinā anaññātaññassāmītindriyādayo gahitā. Tattha tattha kāriyesu vicāraṇā. Māna vīmaṃsāyaṃ, so, cittābhogādi. Vicārayate etāyāti vicāraṇā, cara sañcaye, curādigaṇo, yu. Sampajānātīti sampajāno, puggalo, dhammasamūho vā, ñāssa jā, tassa bhāvo sampajaññaṃ, nyassa ño, dvittaṃ, taṃ sātthakasampajaññādivasena catubbidhaṃ. Nissesato pāceti kusaladhammeti nipako, ñāṇī puggalo, tassa bhāvo nepakkaṃ. Dvayaṃ vedanāyaṃ. Vedayatīti vedayitaṃ, vida anubhavane, curādittā ṇayo, to, ikārāgamo ca. Vedayatīti vedanā, yu.

विपश्यना इत्यादीपासून नैपक्क्यापर्यंतचे पर्याय हे प्रज्ञेचे भेद (प्रज्ञाविशेष) आहेत. त्यामध्ये, संस्कारांमध्ये अनित्यता इत्यादी विविध प्रकारे जी पाहते, ती 'विपश्यना' (vipassanā) होय. सम्यक् दर्शनाचे लक्षण असलेली ती 'सम्यक् दृष्टी' (sammādiṭṭhi) होय; ती लौकिक आणि लोकोत्तर अशा दोन प्रकारची आहे. त्यातील पहिली (लौकिक) सहा विशुद्धींच्या प्रवृत्तीच्या वेळी प्राप्त होते, आणि दुसरी (लोकोत्तर) ज्ञानदर्शनविशुद्धीच्या वेळी प्राप्त होते. 'प्रभृती' (इत्यादी) या शब्दाने 'अनज्ञातज्ञातव्येंद्रिय' (anaññātaññassāmītindriya) इत्यादी ग्रहण केले जातात. त्या त्या कार्यांमध्ये विचार करणे म्हणजे विचारणा होय. 'मान' धातू मीमांसेत (विचार करण्यात) आहे; चित्ताचा आभोग इत्यादी. जिच्याद्वारे विचार केला जातो, ती 'विचारणा' (vicāraṇā) होय; 'चर' धातू संचयात आहे. जो चांगल्या प्रकारे जाणतो, तो 'संप्रजान' (sampajāno) होय; हा पुद्गल किंवा धर्मसमूह असू शकतो. त्याचा भाव म्हणजे 'संप्रजन्य' (sampajañña) होय; ते सार्थकसंप्रजन्य इत्यादी भेदाने चार प्रकारचे आहे. जो कुशल धर्मांना पूर्णपणे परिपक्व करतो, तो 'निपक' (nipako) म्हणजे ज्ञानी पुद्गल होय; त्याचा भाव म्हणजे 'नैपक्क्य' (nepakka) होय. वेदना या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. जे अनुभवते, ते 'वेदयित' (vedayita) होय; 'विद' धातू अनुभवाच्या अर्थी आहे. जे अनुभवते, ती 'वेदना' (vedanā) होय.

155. Pañcakaṃ [Pg.120] vitakke. Takka vitakke. Takketi sampayuttadhamme ārammaṇaṃ abhiniropetīti takko. Vitakkoti upasaggamattameva viseso. Saṅkappanti pabhavantyanenāti saṅkappo, ṇo, kappa vitakke, kappa sāmatthiye vā, bhūvādi, saṅkappayanti pabhavantyanenāti vā saṅkappo, kappa vitakke, curādi. Apa pāpuṇane, appeti sampayuttadhamme pāpeti ārammaṇanti appanā, yu, ā. Ūha vitakke. Ūhantyanenāti ūho. Takkaūhasaddā cettha ajjhāhāravācakāpi bhavanti, ajjhāhāraṃ nāma ūnapūraṇatthamadhikappabhedāharaṇaṃ. ‘‘Ajjhāhāro takka ūhā’’ti hi amarakose vuttaṃ. Dvayaṃ jīvitindriye. Ayaiti gamanattho daṇḍako dhātu. Ayati addhānaṃ gacchati yenāti āyu, ṇu, eti etenāti vā āyu, i gatimhi, ṇu, isse, e aya. Jīvanti anenāti jīvitaṃ, jīva pāṇadhāraṇe.

१५५. वितर्क या अर्थाचे पाच शब्द आहेत. 'तक्क' धातू वितर्काच्या अर्थी आहे. जो संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनावर स्थापित करतो, तो 'तर्क' (takko) होय. 'वितर्क' (vitakko) या शब्दात केवळ उपसर्गाचाच फरक आहे. ज्याच्याद्वारे संकल्प करतात (उत्पन्न होतात), तो 'संकल्प' (saṅkappo) होय; 'कप्प' धातू वितर्कात किंवा सामर्थ्यात आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे संकल्प करवितात, तो 'संकल्प' होय. 'अप' उपसर्ग प्राप्ती अर्थी आहे; जी संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनाप्रत पोहोचवते, ती 'अर्पणा' (appanā) होय. 'ऊह' धातू वितर्काच्या अर्थी आहे. ज्याच्याद्वारे विचार करतात, तो 'ऊह' (ūho) होय. येथे 'तर्क' आणि 'ऊह' हे शब्द अध्याहाराचे वाचक देखील होतात; अध्याहार म्हणजे उणे भरून काढण्यासाठी अधिक अर्थ ग्रहण करणे होय. अमरकोशात म्हटले आहे की, 'अध्याहार, तर्क आणि ऊह' हे समानार्थी आहेत. जीवितेंद्रिय या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'अय' हा गती अर्थी धातू आहे. ज्याच्याद्वारे काळाप्रत (अध्वन) गमन केले जाते, ते 'आयु' (āyu) होय. किंवा ज्याच्याद्वारे जगतात (प्राण धारण करतात), ते 'जीवित' (jīvita) होय; 'जीव' धातू प्राणधारणाच्या अर्थी आहे.

Catukkaṃ samādhimhi. Nānālambaṇavisāraṇābhāvato ekaṃ aggaṃ ārammaṇametassāti ekaggaṃ, cittaṃ, ‘‘aggasaddo cettha ālambaṇavācako’’ti hi saddhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ, tassa bhāvo ekaggatā, ekaṃ vā ārammaṇaṃ ajati gacchatīti ekaggaṃ, tassa bhāvo ekaggatā. Kāmacchandaṃ sametīti samatho, tho, samu upasame, ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho’’ti hi vuttaṃ. Vikkhipanaṃ nānārammaṇaperaṇaṃ vikkhepo, so natthi etthāti avikkhepo. Ekārammaṇe suṭṭhu ādhānaṃ [Pg.121] samādhi, saññāyami, nānālambaṇavikkhepavasappavattaṃ adhisaṅkhātaṃ cittabyadhaṃ sametīti vā samādhi, nerutto.

समाधी या अर्थाचे चार शब्द आहेत. विविध आलंबनांवर विखुरणे नसल्यामुळे ज्याचे एकच श्रेष्ठ आलंबन आहे, ते 'एकाग्र' (ekagga) चित्त होय; सद्धम्मटीकेत म्हटले आहे की, 'येथे अग्र शब्द आलंबनाचा वाचक आहे.' त्याचा भाव म्हणजे 'एकाग्रता' (ekaggatā) होय. किंवा जे एकाच आलंबनाप्रत जाते, ते 'एकाग्र' होय, त्याचा भाव 'एकाग्रता' होय. जो कामच्छंदाला शांत करतो, तो 'शमथ' (samatho) होय; 'समु' धातू उपशम (शांत करणे) अर्थी आहे. समाधी हा कामच्छंदाचा प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे असे म्हटले आहे. विविध आलंबनांकडे चित्त जाणे म्हणजे 'विक्षेप' (vikkhepo) होय; तो ज्यात नाही, तो 'अविक्षेप' (avikkhepo) होय. एकाच आलंबनावर चांगल्या प्रकारे चित्त स्थापित करणे म्हणजे 'समाधी' (samādhi) होय; किंवा विविध आलंबनांच्या विक्षेपामुळे होणारी चित्ताची पीडा (चित्तव्याध) जी शांत करते, ती 'समाधी' होय; हा निरुक्ती पद्धतीने सिद्ध झालेला शब्द आहे.

156. Pajjena vīriyassa nāmāni. U dukkhalābhaṃ, uddhaṃ vā sahati khamatīti ussāho, ṇo. Ā bhuso kāyaṃ, cittañca tāpetīti ātappo, tapa santāpe. Līnaṃ cittaṃ paggaṇhāti ukkhipatīti paggaho. Attano nissayaṃ paramatthaṃ gaṇhāpetīti vā paggaho. ‘‘Pasaddo paramatthepī’’ti hi ekakkharakose vuttaṃ. Vāyamanti yenāti vāyāmo, vāyama ussāhane, atha vā vaya gamanattho daṇḍako dhātu, vayati sabbakālanti vāyāmo, amo, vāyo viya sadā amati gacchatīti vā vāyāmo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamatīti parakkamo, paraṃ paccanīkabhūtaṃ kosajjaṃ akkamatīti vā parakkamo. Padahati yenāti padhānaṃ, yu. Dahassa dho, daha bhasmīkaraṇe. Vīre sādhu, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, īra gatiyaṃ, īhati eti vā yāya subhāsubhaphalanti īhā, īha ceṭṭhāyaṃ, i vā gatimhi, pacchime hapaccayo, uddhaṃ yanti yenāti uyyāmo, amo. Tiṭṭhati ettha subhāsubhaphalanti dhiti,ti, ṭhā gatinivattiyaṃ.

१५६. एका गाथेने वीर्याची (उत्साहाची) नावे दर्शविली आहेत. 'उ' म्हणजे दुःखाची प्राप्ती किंवा वर (उत्कृष्टपणे) सहन करतो म्हणून 'उत्साह' (ussāho) म्हणतात. यात 'ण' प्रत्यय आहे. 'आ' म्हणजे अत्यंत काया आणि चित्ताला तापवतो (तप्त करतो) म्हणून 'आतप' (ātappo) म्हणतात. 'तप्' धातू संतापाच्या (तापवण्याच्या) अर्थात आहे. लीन (आळशी/थकलेल्या) चित्ताला जो उचलून धरतो (प्रगतीपथावर आणतो), त्याला 'प्रग्गह' (paggaho) म्हणतात. किंवा आपल्या आश्रयाला असलेल्या परमार्थाचे ग्रहण करवतो म्हणून 'प्रग्गह' म्हणतात. कारण 'एकाक्षरकोश' मध्ये म्हटले आहे की, 'प' हा शब्द परमार्थ अर्थासाठी देखील वापरला जातो. ज्याच्याद्वारे प्रयत्न करतात तो 'व्यायाम' (vāyāmo) होय. 'वायाम' धातू उत्साहाच्या अर्थात आहे. किंवा 'वय' हा गमन (जाणे) अर्थाचा दंडक धातू आहे, जो सर्वकाळ गमन करतो म्हणून 'व्यायाम' म्हणतात. यात 'अम' प्रत्यय आहे. किंवा वायू प्रमाणे जो नेहमी गमन करतो म्हणून 'व्यायाम' म्हणतात. जो उत्तरोत्तर श्रेष्ठ स्थानावर आक्रमण करतो (पाऊल ठेवतो) तो 'पराक्रम' (parakkamo) होय. किंवा जो अत्यंत विरोधी असलेल्या आळसाला चिरडतो (पराभूत करतो) तो 'पराक्रम' होय. ज्याच्याद्वारे प्रयत्न केला जातो ते 'प्रधान' (padhānaṃ) होय. यात 'यु' प्रत्यय आहे. 'दह' च्या जागी 'ध' होतो. 'दह' धातू भस्मीकरण (जाळणे) किंवा तापवण्याच्या अर्थात आहे. वीरांमध्ये जे योग्य आहे, किंवा वीरांचे जे कर्म आहे, किंवा विधीनुसार जे प्रवृत्त केले पाहिजे ते 'वीर्य' (vīriyaṃ) होय. 'ईर' धातू गतीच्या अर्थात आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे शुभ-अशुभ फळ प्राप्त होते ती 'ईहा' (चेष्टा/प्रयत्न) होय. 'ईह' धातू चेष्टा (प्रयत्न) किंवा मुख्यत्वाच्या अर्थात आहे. किंवा 'इ' धातू गती अर्थात आहे, आणि नंतर 'ह' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याद्वारे वर (उत्कृष्टतेकडे) जातात तो 'उद्याम' (uyyāmo) होय. यात 'अम' प्रत्यय आहे. ज्याच्यामध्ये शुभ-अशुभ फळ स्थिर राहते ती 'धृती' (dhiti) होय. यात 'ति' प्रत्यय आहे. 'ठा' धातू गती थांबवण्याच्या (स्थिर राहण्याच्या) अर्थात आहे.

157. Pajjena vuttapariyāyassa vīriyassa cattāri aṅgāni dasseti. Tacādīnaṃ tiṇṇaṃ avasissanaṃ avasesatā maṃsalohitehi avadhibhūtehi, maṃsalohitānaṃ pana sussanaṃ sukkhatā[Pg.122]. Etāni cattāri adhiṭṭhānavasappavattāni vīriyassa aṅgāni kāraṇāni honti. Aṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Aṅgati siddhiṃ gacchati vīriyaphalametehīti aṅgāni. Taca pālane, ṇo, taco. Naha bandhane āru. Nhārūtipi pāṭho. Tattha nantassa lopo. Sisa asabbappayoge, yu, dvittaṃ. Asati khepeti addhānanti aṭṭhi,ti, napuṃsake, nerutto, ā bhuso tiṭṭhati etenāti vā aṭṭhi, i. Mana ñāṇe, so, nassa niggahītaṃ, maṃsaṃ. Ruha janane, ito, lattaṃ, lohitaṃ.

१५७. एका गाथेने पूर्वोक्त वीर्याचे (उत्साहाचे) चार अंग दर्शविले आहेत. त्वचा इत्यादी तिन्हींचे उरणे म्हणजे 'अवशेषता' होय, जे मांस आणि रक्ताच्या मर्यादेपासून वेगळे आहे. परंतु मांस आणि रक्ताचे सुकणे म्हणजे 'शुष्कता' (sukkhatā) होय. ही चार अधिष्ठानाच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारी वीर्याची अंगे (कारणे) आहेत. 'अंग' हा गमन अर्थाचा दंडक धातू आहे. यांच्याद्वारे वीर्याचे फळ सिद्धीला जाते म्हणून यांना 'अंगे' (aṅgāni) म्हणतात. 'तच' धातू रक्षण्याच्या अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागून 'त्वचा' (taco) शब्द बनतो. 'नह' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे, 'आरु' प्रत्यय लागतो. 'न्हाळू' (nhāru) असाही पाठ आहे. त्या पाठात 'न' चा लोप होतो. 'सिस' धातू सर्व अयोगाच्या अर्थात आहे, 'यु' प्रत्यय आणि द्वित्व होते. जो काळाला किंवा मार्गाला संपवतो ते 'अस्थी' (aṭṭhi) होय, यात 'ति' प्रत्यय आहे, हा नपुंसकलिंगी शब्द निरुक्त पद्धतीने सिद्ध होतो. किंवा ज्याच्याद्वारे शरीर अत्यंत स्थिर राहते ते 'अस्थी' होय, यात 'इ' प्रत्यय आहे. 'मन' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे, 'स' प्रत्यय लागून 'न' चा अनुस्वार (निग्गहीत) होतो आणि 'मांस' (maṃsaṃ) शब्द बनतो. 'रुह' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात आहे, 'इत' प्रत्यय लागून 'र' चा 'ल' होतो आणि 'लोहित' (lohitaṃ - रक्त) शब्द बनतो.

158. Asājhasādhanepi yassā vasena uyyāmo, sā adhimattehā adhikasattiyuttā īhā ussoḷhī nāma, u pabalaṃ dukkarakammaṃ sahati yāyāti ussoḷī, sahassa soḷho, nadādi, ussāhānaṃ ūhāti vā ussoḷī, yathā ‘‘padaṭṭhāna’’nti, ākārasso, hassa ḷo, ūlopo, nadādi, vāyāmamattepi. Dvayaṃ satiyaṃ. Sarati, saranti vā tāya, saraṇamattameva vā esāti sati,ti, pamādaṃ vā sarati hiṃsatīti sati. Anu punappunaṃ sati anussati, upasaggamattameva vā viseso, dvepi itthiyaṃ.

१५८. असाध्य कार्य साध्य करताना देखील ज्या वीर्याच्या बळावर उद्योग (प्रयत्न) केला जातो, ती अतिशय तीव्र आणि अधिक शक्तीने युक्त असलेली इच्छा (प्रयत्न) म्हणजे 'उस्सोळ्ही' (ussoḷhī) होय. ज्याच्याद्वारे कठीण कर्माचा भार सहन केला जातो म्हणून 'उस्सोळ्ही' म्हणतात. यात 'सह' च्या जागी 'सोळ्ह' होतो, हा नदादि गणाचा शब्द आहे. किंवा उत्साहाचा जो प्रयत्न आहे तो 'उस्सोळ्ही' होय, जसे 'पदट्ठानं' या शब्दात होते; 'आ' काराचा 'ओ' होतो, 'ह' चा 'ळ' होतो आणि 'ऊ' चा लोप होतो, हा नदादि गणाचा शब्द आहे. हा केवळ प्रयत्नाच्या अर्थातही वापरला जातो. पुढील दोन शब्द 'स्मृती' (sati) च्या अर्थात आहेत. जी स्मरण करते, किंवा जिच्याद्वारे स्मरण करतात, किंवा जी केवळ स्मरणमात्र आहे ती 'सती' (sati) होय. यात 'ति' प्रत्यय आहे. किंवा जी प्रमादाचा (आळसाचा) नाश करते ती 'सती' होय. वारंवार स्मरण करणे म्हणजे 'अनुस्सती' (anussati) होय. यात केवळ उपसर्गाचाच फरक आहे. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी आहेत.

Dvayaṃ lajjāyaṃ. Laji pīḷe, kātantadhātu. Lajja lajjane, moggallānadhātu, lajjati pāpāti lajjā, a. Hirī lajjiyaṃ, i. Hiriyati pāpāti hirī. Samānā tulyatthā dve. Dvayaṃ ottappe. Ottappati bhāyati pāpatoti ottappaṃ, tapa bhaye avapubbo. Pāpato bhāyati sīlenāti pāpabhīru, puggalo, cittaṃ vā, tassa bhāvo tathā.

पुढील दोन शब्द 'लज्जे'च्या (लाज वाटण्याच्या) अर्थात आहेत. 'लज' हा पीडा देण्याच्या अर्थात कातंत व्याकरणातील धातू आहे. 'लज्ज' हा लज्जेच्या अर्थात मोग्गल्लान व्याकरणातील धातू आहे. पापाची लाज वाटते म्हणून ती 'लज्जा' (lajjā) होय, यात 'अ' प्रत्यय आहे. 'हिरी' हा लज्जेच्या अर्थात आहे, यात 'इ' प्रत्यय आहे. पापाची लाज वाटते म्हणून ती 'हिरी' (hirī) होय. हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे आहेत. पुढील दोन शब्द 'ओत्तप्प' (पापाचे भय वाटणे) या अर्थात आहेत. पापापासून जो भयभीत होतो किंवा घाबरतो ते 'ओत्तप्प' (ottappaṃ) होय. 'तप' धातू भयाचा अर्थ दर्शवतो आणि त्याला 'अव' उपसर्ग लागतो. स्वभावानेच पापाला घाबरणारा तो 'पापभीरू' (pāpabhīru) होय, हा शब्द व्यक्ती किंवा चित्तासाठी वापरला जातो, आणि त्याचा भाव देखील तसाच असतो.

159. Pajjaddhena [Pg.123] upekkhāya vedanāya nāmāni. Majjhatte majjhattasabhāve pavattā majjhattikā. Dvinnaṃ vedanānaṃ samīpe pavattā ikkhā anubhavananti upekkhā, ikkha dassane. Adukkhā ca sā asukhā ceti adukkhamasukhā, makāro padasandhikaro.

१५९. अर्ध्या गाथेने 'उपेक्षा' वेदनेची नावे दर्शविली आहेत. मध्यस्थ (तटस्थ) स्वभावात जी प्रवृत्त होती ती 'माज्झत्तिका' (majjhattikā) होय. सुख आणि दुःख या दोन्ही वेदनांच्या मध्यभागी राहून जी अनुभव घेते ती 'उपेक्षा' (upekkhā) होय. 'इक्ख' धातू पाहण्याच्या (अनुभवण्याच्या) अर्थात आहे. जी दुःखकारकही नाही आणि सुखकारकही नाही ती 'अदुक्खमसुखा' (adukkhamasukhā) होय. यात 'म' हा वर्ण पदसंधी करण्यासाठी आला आहे.

Dvayaṃ manasikāre. Bhavaṅgavasena pavattassa cittassa ābhujanato āvaṭṭāpanato cittābhogo. Pālanajjhohārattho cettha bhujadhātu āvaṭṭanattho āpubbattā, idaṃ pana vīthijavanapaṭipādake sandhāya vuttaṃ, cittassārammaṇe ābhujanaṃ pavattanaṃ vā cittābhogo, idaṃ pana ārammaṇapaṭipādakavasena vuttaṃ. Bhavaṅgamanato visadisaṃ manaṃ karotīti manakkāro, karaṇaṃ vā kāro, manasmiṃ kāro manakkāro. Ettha ca paṭhamavikappena dve paṭipādakā vuttā, pacchimena tu itaro.

पुढील दोन शब्द 'मनसिकार' (लक्ष देणे/विचार करणे) या अर्थात आहेत. भवांग चित्ताच्या प्रवाहातून चित्ताला वळवल्यामुळे (आवृत्त केल्यामुळे) त्याला 'चित्ताभोग' (cittābhogo) म्हणतात. येथे 'भुज' धातू रक्षण आणि गिळण्याच्या अर्थात आहे, परंतु 'आ' उपसर्ग लागल्यामुळे तो वळवण्याच्या (आवृत्त करण्याच्या) अर्थात वापरला जातो. हे विधान वीथी-जवन प्रवृत्त करणाऱ्या चित्ताला उद्देशून म्हटले आहे. किंवा चित्ताचे आलंबनाकडे वळणे म्हणजे 'चित्ताभोग' होय, हे विधान आलंबन प्रवृत्त करण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे. भवांग चित्तापेक्षा भिन्न असे मन तयार करतो म्हणून तो 'मनस्कार' (manakkāro) होय. किंवा करणे म्हणजे 'कार', मनात करणे तो 'मनस्कार' होय. येथे पहिल्या विकल्पाने दोन प्रवृत्त करणारे (वीथी आणि जवन) सांगितले आहेत, तर दुसऱ्या विकल्पाने इतर मनसिकार सांगितले आहेत.

Dvayaṃ adhimokkhe. Muca mocane, adhimuccanaṃ ‘‘idamevā’’ti sanniṭṭhānakaraṇaṃ adhimokkho. Nicchayanaṃ niṇṇayanaṃ nicchayo, caya gamanattho daṇḍako dhātu, cassa dvittaṃ, chattaṃ, ni bhusaṃ chedanaṃ vā nicchayo, chidi dvidhākaraṇe, issattaṃ, dassa yo, asarūpadvittaṃ.

पुढील दोन शब्द 'अधिमोक्ष' (निश्चय/निर्णय) या अर्थात आहेत. 'मुच' धातू मुक्त करण्याच्या अर्थात आहे. "हेच योग्य आहे" असा दृढ निश्चय करणे म्हणजे 'अधिमोक्ष' (adhimokkho) होय. निश्चय किंवा निर्णय करणे म्हणजे 'निश्चय' (nicchayo) होय. 'चय' हा गमन अर्थाचा दंडक धातू आहे, यात 'च' चे द्वित्व होऊन 'छ' होतो. किंवा अत्यंत दृढतेने संशय छेदणे म्हणजे 'निश्चय' होय. 'छिदि' धातू दोन भाग करण्याच्या (छेदण्याच्या) अर्थात आहे, यात 'इ' कार होतो, 'द' चा 'य' होतो आणि असमान द्वित्व होते.

160. Pajjaddhaṃ dayāyaṃ. Daya dānagatihiṃsārakkhaṇesu. Dayati paradukkhaṃ, attasukhañca hiṃsatīti dayā, a. Kapi [Pg.124] calane, anu punappunaṃ kampeti attādhārassa cittanti anukampā. Kaṃ sukhaṃ rundhatīti karuṇā, rudhi āvaraṇe, dhassa ṇo, atha vā karonti attānamadhīnametāyāti karuṇā, yu, ā, karuṇā, sā eva kāruññaṃ. Anuddayāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.

१६०. अर्धी गाथा 'दये'च्या (करुणेच्या) अर्थात आहे. 'दय' धातू दान, गती, हिंसा आणि रक्षण या अर्थांमध्ये वापरला जातो. जी दुसऱ्याच्या दुःखाचा आणि स्वतःच्या सुखाचा नाश करते ती 'दया' (dayā) होय, यात 'अ' प्रत्यय आहे. 'कपि' धातू कंपनाच्या (हलण्याच्या) अर्थात आहे. जी स्वतःच्या आश्रयाला असलेल्या चित्ताला वारंवार कंपित करते ती 'अनुकंपा' (anukampā) होय. जी सुखाला रोखते ती 'करुणा' (karuṇā) होय. 'रुधि' धातू रोखण्याच्या अर्थात आहे, यात 'ध' चा 'ण' होतो. किंवा जिच्याद्वारे स्वतःला दुसऱ्याच्या अधीन केले जाते ती 'करुणा' होय. यात 'यु' आणि 'आ' प्रत्यय लागून 'करुणा' शब्द बनतो. तीच 'कारुण्य' (kāruññaṃ) होय. 'अनुद्दया' हा शब्द उपसर्गाने वाढवला आहे.

Pajjaddhaṃ viratiyaṃ. Ramu uparame vipubbo, viramaṇaṃ veramaṇī, yu, nadādi, veraṃ maṇati vināsetīti vā veramaṇī. Viramaṇaṃ virati,ti. Dūrato viramaṇaṃ ārati.

अर्धी गाथा 'विरती'च्या (पापापासून अलिप्त राहण्याच्या) अर्थात आहे. 'रमु' धातू अलिप्त राहण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'वि' उपसर्ग लागून 'विरमण' किंवा 'वेरमणी' (veramaṇī) शब्द बनतो. यात 'यु' प्रत्यय असून हा नदादि गणाचा शब्द आहे. किंवा जी वैराचा नाश करते ती 'वेरमणी' होय. विरमित होणे म्हणजे 'विरती' (virati) होय, यात 'ति' प्रत्यय आहे. पापापासून दूर राहणे म्हणजे 'आरती' (ārati) होय.

161. Catukkaṃ khantiyaṃ. Titikkhanaṃ khamanaṃ titikkhā, tija khantiyaṃ, kho, dvittaṃ, kattādi, ā. Khamanaṃ sahanaṃ khanti,ti. Khamate khamanaṃ, khamā ca, khamu sahane. Dvayaṃ mettiyaṃ. Mida snehe, mijjati sinehatīti mettā, ta, ā. Metti,ti. Atha vā mitte bhavā mettā, metti ca.

१६१. पुढील चार शब्द 'क्षांती'च्या (सहनशीलतेच्या) अर्थात आहेत. सहन करणे म्हणजे 'तितिक्षा' (titikkhā) होय. 'तिज' धातू सहन करण्याच्या अर्थात आहे, यात 'ख' प्रत्यय, द्वित्व, 'क' इत्यादी आदेश आणि 'आ' प्रत्यय होतो. सहन करणे म्हणजे 'क्षांती' (khanti) होय, यात 'ति' प्रत्यय आहे. सहन करणे म्हणजे 'क्षमन' आणि 'क्षमा' देखील होय. 'खमु' धातू सहन करण्याच्या अर्थात आहे. पुढील दोन शब्द 'मैत्री'च्या अर्थात आहेत. 'मिद' धातू स्नेहाच्या (प्रेमाच्या) अर्थात आहे. जी स्नेह करते ती 'मेत्ता' (mettā) होय, यात 'त' आणि 'आ' प्रत्यय आहेत. 'मेत्ती' (metti) यात 'ति' प्रत्यय आहे. किंवा मित्राच्या ठिकाणी निर्माण होणारी भावना म्हणजे 'मेत्ता' किंवा 'मेत्ती' होय.

Pajjaddhaṃ diṭṭhiyaṃ. Dassīyate dassanaṃ, disa pekkhane, yu. Dassanaṃ diṭṭhi. Labha lābhe,ti, laddhi, micchādiṭṭhiyameva. Sesā tu ubhayatra. Ṭhitapakkho siddhanto, siddho anto anenāti viggaho. Samantato ayanaṃ gati samayo.

अर्धी गाथा 'दृष्टी'च्या (मताच्या) अर्थात आहे. जे पाहिले जाते ते 'दर्शन' होय. 'दिस' धातू पाहण्याच्या अर्थात आहे, यात 'यु' प्रत्यय लागतो. दर्शन म्हणजे 'दृष्टी' (diṭṭhi) होय. 'लभ' धातू प्राप्ती च्या अर्थात आहे, यात 'ति' प्रत्यय लागून 'लद्धी' (laddhi) शब्द बनतो, जो केवळ मिथ्यादृष्टीच्या अर्थातच वापरला जातो. परंतु उर्वरित शब्द दोन्ही अर्थांत (मिथ्यादृष्टी आणि सम्यग्दृष्टी) वापरले जातात. ज्याचा पक्ष स्थिर असतो तो 'सिद्धांत' (siddhanto) होय. ज्याच्याद्वारे अंतिम निर्णय सिद्ध होतो, असा याचा विग्रह आहे. सर्व बाजूंनी गमन करणे (प्राप्त करणे) म्हणजे 'समय' (samayo) होय.

162. Dohaḷantaṃ taṇhāyaṃ. Tasa pipāsāyaṃ, yāya tasanti, sā taṇhā, ṇho. Iṇamhi tasiṇā. Eja kampane, ejā[Pg.125]. Saṃsārato nissaritumappadānavasena jālasadisattā jālinī, upamāne inī. Visa pavesane, sabbatra visatā patthatāti visattikā, sakatthe ṇiko. Chanda icchāyaṃ, chandanaṃ chando, kattukamyatāpi. Tesu tesvārammaṇesu ākulībhūtattā jaṭā viyāti jaṭā. Kamu icchāyaṃ,ti, nikanti. Isu icchāyaṃ, a, issa ā, āsā. Sivu tantasantāne, bhavādīhi bhavādayo sibbatīti sibbinī, a, inī. Satte bhavaṃ netīti bhavanetti,ti.

१६२. डोहल (डोहाळा) पर्यंतचे शब्द तृष्णेचे (तण्हा) वाचक आहेत. 'तस' धातू तहान लागण्याच्या (तळमळण्याच्या) अर्थात आहे. ज्या तृष्णेमुळे प्राणी तळमळतात, ती 'तण्हा' (तृष्णा) होय, येथे 'ण्ह' प्रत्यय लागतो. 'इण' प्रत्यय लागल्यास 'तसिणा' रूप बनते. 'एज' धातू कंप पावण्याच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'एजा' शब्द बनतो. संसारातून बाहेर पडू न देण्याच्या स्वभावामुळे आणि जाळ्यासारखी असल्यामुळे तिला 'जालिनी' म्हणतात, उपमा अर्थात 'इनी' प्रत्यय लागतो. 'विस' धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात आहे, सर्व ठिकाणी पसरत असल्यामुळे तिला 'विसत्तिका' म्हणतात, स्वार्थे 'णिक' प्रत्यय लागतो. 'छन्द' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, इच्छा करणे म्हणजे 'छन्द' (छंद); काही करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यता) देखील छंद आहे. त्या त्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) गुंतून गेल्यामुळे जाळ्यासारखी (गुंतागुंतीची) होते, म्हणून तिला 'जटा' म्हणतात. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, 'ति' प्रत्यय लागून 'निकन्ति' शब्द बनतो. 'इसु' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, 'अ' प्रत्यय लागून, 'इ' चा 'आ' होऊन 'आसा' (आशा) शब्द बनतो. 'सिवु' धातू शिवण्याच्या (जोडण्याच्या) अर्थात आहे, एका भवापासून दुसऱ्या भवाला जोडते म्हणून तिला 'सिब्बिनी' म्हणतात, येथे 'अ' आणि 'इनी' प्रत्यय लागतात. प्राण्यांना भवाकडे घेऊन जाते म्हणून तिला 'भवनित्ती' म्हणतात, येथे 'ति' प्रत्यय लागतो.

163. Jhecintāyaṃ, ārammaṇābhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, ā. Vana sambhattiyaṃ, vanati yena so vanatho, tho. Vā gatiyaṃ, vāti ārammaṇanti vānaṃ, yu. Lubha icchāyaṃ, lubbhanaṃ lobho, ṇo. Ranja rāge, rajjanaṃ, rajjanti vā yena so rāgo, ṇo. Laya gatiyaṃ, ā punappunaṃ layatyārammaṇesūti ālayo, punappunaṃ layati saṃsilesati yenāti vā ālayo. ‘‘Layo vināse saṃsilese, sāmye toriyattikassa ce’’ti nānatthasaṅgahe. Piha icchāyaṃ, curādi, a, pihayati yāyāti pihā. Cittassa nānārammaṇesu vibbhamakaraṇato manaso ratho iva manoratho, mano eva ratho viyāti vā manoratho. Isu icchāyaṃ, a, sassa cchādeso. Lasa kantiyaṃ, abhimukhaṃ katvā lasati yenāti abhilāso, ṇo. Kamu icchāyaṃ, ṇo, kāmo[Pg.126]. Duha papūraṇe, duhanaṃ doho, taṃ lātīti dohaḷo, duṭṭhaṃ hadayametenāti vā dohaḷo, hadayassa haḷo, hala kampane dvisaddūpapado, dvīhi halati kampatīti vā dohaḷo, a, dvissa do, lassa ḷo. Dve hadayā assa paramatthassāti vā dohaḷo. A, dvissa do, hadayassa haḷo, dassa ḷo vā, yalopo, icchāvisesattepi dohaḷassa sāmaññavatticchāya niddeso.

१६३. 'झै' धातू चिंतनाच्या अर्थात आहे. आलंबनाकडे (विषयाकडे) अभिमुख होऊन चिंतन करते (लोभाने पाहते) म्हणून ती 'अभिज्झा' (अभिध्या) होय, येथे 'आ' प्रत्यय लागतो. 'वन' धातू उपभोग घेण्याच्या अर्थात आहे. ज्या इच्छेमुळे प्राणी उपभोग घेतो, ती 'वनथ' होय, येथे 'थ' प्रत्यय लागतो. 'वा' धातू गतीच्या अर्थात आहे. आलंबनाकडे धावते म्हणून ते 'वान' होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. 'लुभ' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे. लुब्ध होणे म्हणजे 'लोभ' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'रंज' धातू रागाच्या (आसक्तीच्या) अर्थात आहे. आसक्त होणे म्हणजे 'राग' होय, किंवा ज्या लोभामुळे प्राणी आसक्त होतात तो 'राग' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'लय' धातू गतीच्या अर्थात आहे. वारंवार आलंबनांमध्ये लीन होते म्हणून तो 'आलय' होय. किंवा ज्या लोभामुळे वारंवार चिकटून राहते तो 'आलय' होय. 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की—'लय' हा शब्द विनाश, संश्लेष (चिकटणे) आणि नृत्य-गीत-वाद्यांच्या (तौर्यत्रिक) समानतेच्या अर्थात वापरला जातो. 'पिह' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे (चुरादिगण), 'अ' प्रत्यय लागून, ज्या इच्छेने प्राणी इच्छा करतो ती 'पिहा' होय. चित्ताला विविध आलंबनांमध्ये फिरवत असल्यामुळे मनाचा रथासारखा असणारा तो 'मनोरथ' होय, किंवा मनच रथासारखे आहे म्हणून 'मनोरथ' होय. 'इसु' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, 'अ' प्रत्यय लागून, 'स' चा 'च्छ' आदेश होऊन 'इच्छा' शब्द बनतो. 'लस' धातू प्रीतीच्या अर्थात आहे. ज्या लोभामुळे आलंबनाकडे अभिमुख होऊन आनंदित होतो तो 'अभिलासो' (अभिलाष) होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागून 'कामो' (काम) बनतो. 'दुह' धातू पूर्ण करण्याच्या किंवा पिळण्याच्या अर्थात आहे. पिळणे म्हणजे 'दोह'. त्याला ग्रहण करतो म्हणून 'दोहळ' (डोहाळा) होय. किंवा ज्या लोभामुळे हृदय दुष्ट (व्याकुळ) होते तो 'दोहळ' होय, येथे 'हदय' शब्दाचा 'हळ' होतो. किंवा 'हल' धातू कंप पावण्याच्या अर्थात असून 'द्वि' शब्द उपपद असताना, दोन प्रकारे कंप पावतो म्हणून 'दोहळ' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागून, 'द्वि' चा 'दो' आणि 'ल' चा 'ळ' होतो. किंवा या परमार्थ धर्माचे (गर्भिणीचे) दोन हृदय असतात म्हणून 'दोहळ' म्हणतात, येथे 'अ' प्रत्यय लागून, 'द्वि' चा 'दो', 'हदय' चा 'हळ' किंवा 'द' चा 'ळ' होऊन 'य' चा लोप होतो. जरी 'दोहळ' हा विशिष्ट इच्छेचा वाचक असला, तरी येथे सामान्य इच्छेच्या अर्थात त्याचा निर्देश केला आहे.

Ataṇhāsabhāvampi ruciṃ ālambaṇicchāsabhāvasāmaññena idheva vattumāha ‘‘ākaṅkhātu’’iccādi. Kaṅkha icchāyaṃ, a. Ruca rocane, rocanaṃ kattukāmatā, i, ruca dittiyaṃ vā, ruci. Kattukāmateva. Sā ruci adhikā lālasā nāma, lasa kantiyaṃ, punappunaṃ, atisayaṃ vā lasatīti lālasā, dvittaṃ, assā. ‘‘Yācanāyaṃ mahicchāyaṃ, ussukke lālasā dvisū’’ti ruddo.

जरी तृष्णेचा स्वभाव नसला तरी, आलंबनाची इच्छा करण्याच्या सामान्य साधर्म्यामुळे 'रुचि' (रुची) या शब्दाला याच तृष्णेच्या पर्यायांमध्ये सांगण्यासाठी "आकङ्खा" (आकांक्षा) इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. 'कङ्ख' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, 'अ' प्रत्यय लागतो. 'रुच' धातू आवडण्याच्या अर्थात आहे. आवडणे म्हणजे काही करण्याची इच्छा (कत्तुकॉमता) होय, येथे 'इ' प्रत्यय लागतो. किंवा 'रुच' धातू दीप्ती (प्रकाशन) अर्थात आहे, त्यापासून 'रुचि' बनते, ज्याचा अर्थ काही करण्याची इच्छा असाच होतो. तीच रुची जेव्हा तीव्र होते, तेव्हा तिला 'लालसा' म्हणतात. 'लस' धातू प्रीतीच्या अर्थात आहे. वारंवार किंवा अत्यंत प्रीती करतो म्हणून 'लालसा' होय, येथे द्वित्व होऊन 'अ' चा 'आ' होतो. रुद्र कोशात म्हटले आहे की—'लालसा' हा शब्द याचना (मागणी), तीव्र इच्छा आणि उत्सुकता या अर्थांमध्ये स्त्रीलिंग व पुल्लिंग या दोन्ही लिंगांत वापरला जातो.

164. Tikaṃ virodhe. Pāyena vīresu bhavaṃ veraṃ, paṭighapāpesupi. Rudha paṭighāte, virujjhanaṃ virodho. Disa appītiyaṃ, viddesanaṃ viddeso.

१६४. तीन शब्द (वैर, विरोध, विद्वेष) विरोधाच्या (शत्रुत्वाच्या) अर्थात आहेत. बहुधा वीरांमध्ये (शूर लोकांमध्ये) जे उत्पन्न होते ते 'वेर' (वैर) होय. हे प्रतिघ (क्रोध) आणि पापाच्या अर्थातही वापरले जाते. 'रुध' धातू प्रतिघाताच्या (विरोधाच्या) अर्थात आहे. विरोध करणे म्हणजे 'विरोध' होय. 'दिस' (द्विष्) धातू अप्रीतीच्या (द्वेषाच्या) अर्थात आहे. अप्रीती करणे म्हणजे 'विद्देस' (विद्वेष) होय.

Rosantaṃ kodhe. Dusa appītiyaṃ, dussanaṃ doso. Ārammaṇe paṭihaññatīti paṭighaṃ, hana hiṃsāyaṃ, paṭighasaddoyaṃ pulliṅge vā bhavati. Kudha kope, kujjhanaṃ kodho. Āgantvā haññatīti āghāto. Kupa kope, kuppatīti kopo, kopayati vā cittanti kopo. Rusa rosane, rusanaṃ dussanaṃ roso.

'रोस' (रोष) पर्यंतचे शब्द क्रोधाच्या अर्थात आहेत. 'दुस' (दुष्) धातू अप्रीतीच्या अर्थात आहे. अप्रीती करणे म्हणजे 'दोस' (दोष/द्वेष) होय. आलंबनावर आदळते (प्रतिघात करते) म्हणून ते 'पटिघ' (प्रतिघ) होय, 'हन' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. हा 'पटिघ' शब्द पुल्लिंगातही वापरला जातो. 'कुध' (क्रुध्) धातू कोपाच्या अर्थात आहे. कोप करणे म्हणजे 'कोध' (क्रोध) होय. मनात येऊन आघात करतो (पीडा देतो) म्हणून तो 'आघात' होय. 'कुप' धातू कोपाच्या अर्थात आहे. कोप पावतो म्हणून 'कोप' होय, किंवा चित्ताला कोपायमान करतो म्हणून 'कोप' होय. 'रुस' धातू रोषाच्या अर्थात आहे. रोष करणे किंवा अप्रीती करणे म्हणजे 'रोस' (रोष) होय.

Dvayaṃ [Pg.127] parānatthacintane. Byāpajjati vinassati cittametenāti byāpādo, paṭighepi. Pada gatimhi. Parasampattīsu nābhiramatīti anabhirati, ramu ramaṇe,ti.

दोन शब्द (व्यापाद, अनभिरती) दुसऱ्याच्या अनिष्टाचा (अहिताचा) विचार करण्याच्या अर्थात आहेत. ज्याच्यामुळे चित्त बिघडते किंवा नष्ट होते तो 'ब्यापाद' (व्यापाद) होय, हा शब्द प्रतिघाच्या (क्रोधाच्या) अर्थातही वापरला जातो. 'पद' धातू गतीच्या अर्थात आहे. दुसऱ्याच्या संपत्तीमध्ये (वैभवामध्ये) रममाण न होणे म्हणजे 'अनभिरति' (अनभिरती) होय, 'रमु' धातू रममाण होण्याच्या अर्थात आहे, येथे 'ति' प्रत्यय लागतो.

165. Dvayaṃ upanāhe. Naha bandhane, punappunaṃ, upagantvā vā nayhati cittanti upanāho. Bajjhati veramanenāti baddhaveraṃ. Dvayaṃ soke. Suca soke, ṇo, sucanaṃ soko. Sucate socanaṃ.

१६५. दोन शब्द (उपनाह, बद्धवैर) उपनाहाच्या (वैर मनात धरून ठेवण्याच्या) अर्थात आहेत. 'नह' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे. वारंवार किंवा जवळ जाऊन चित्ताला बांधून ठेवतो म्हणून तो 'उपनाह' होय. ज्याच्याद्वारे वैर बांधले जाते ते 'बद्धवेर' (बद्धवैर) होय. दोन शब्द (शोक, शोचन) शोकाच्या अर्थात आहेत. 'सुच' धातू शोकाच्या अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागून 'सोक' (शोक) शब्द बनतो. शोक करणे म्हणजे 'सोचन' (शोचन) होय.

Tikaṃ rudite. Rudi assuvimocane, sabbatra bhāve to. Kadi avhāne, rodane ca, tapaccayassa aṇṇādese ruṇṇaṃ. Dvayaṃ paridevane. Devanaṃ sokena vilāpo, punappunaṃ, samantato vā devo paridevo, pariddavo ca.

तीन शब्द (रुदित, रुण्ण, रोदन) रडण्याच्या अर्थात आहेत. 'रुदि' धातू अश्रू ढाळण्याच्या अर्थात आहे, सर्व ठिकाणी भाव अर्थात 'त' प्रत्यय लागतो. 'कदि' धातू बोलावण्याच्या आणि रडण्याच्या अर्थात आहे, 'त' प्रत्ययाचा 'अण्ण' आदेश होऊन 'रुण्ण' शब्द बनतो. दोन शब्द (परिदेव, परिद्दव) परिदेवनाच्या (विलाप करण्याच्या) अर्थात आहेत. शोकामुळे विलाप करणे म्हणजे 'देवन' होय. वारंवार किंवा सर्व बाजूंनी विलाप करणे म्हणजे 'परिदेव' किंवा 'परिद्दव' होय.

166. Tikaṃ bhaye cittutrāsasaṅkhāte. Sabbatra bhāvasādhanaṃ. Bhī bhaye, bhāyanaṃ bhīti,ti. Bhayaṃ, ṇo. Tasa ubbeje, uttasate uttāso, ṇo. Dvayaṃ mahati bhaye. Bhīruno idaṃ bheravaṃ, ṇo. Mahantañca taṃ bhayajanakattā bhayañcāti mahabbhayaṃ. Mahābhayantipi pāṭho.

१६६. तीन शब्द (भय, भीती, उत्तास) चित्ताच्या त्रासाला (घाबरण्याला) 'भय' म्हणतात, त्या अर्थात आहेत. सर्व ठिकाणी भावसाधन आहे. 'भी' धातू भया च्या अर्थात आहे. घाबरणे म्हणजे 'भीति' (भीती) होय, येथे 'ति' प्रत्यय लागतो. किंवा 'भय' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'तस' धातू उद्वेगाच्या (घाबरण्याच्या) अर्थात आहे. घाबरणे म्हणजे 'उत्तास' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. दोन शब्द (भेरव, mahabbhaya) मोठ्या भया च्या अर्थात आहेत. भ्याड माणसाचे हे 'भेरव' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. जे मोठे आहे आणि भय निर्माण करणारे असल्यामुळे भयकारक आहे, ते 'महब्भय' (महद्भय) होय. 'महाभय' असाही पाठ आढळतो.

167. Pajjaṃ bhāyitabbasāmaññe. Bheravasaddoyaṃ sāmaññavācakopi atthīti idha niddeso. Bhāyati yasmāti bhiṃsanaṃ, so, yu, bindāgamo. Bhāyati yasmāti bhīmaṃ, mo. Dara vidāraṇe, darīyatīti dāruṇaṃ, uṇo. Bhāyati yasmāti [Pg.128] bhayānakaṃ, ṇvu, anakādeso. Ghura bhīme, ghurati bhiṃsatīti ghoraṃ, ṇo. Paṭivattati bhayaṃ cittutrāso yasmāti paṭibhayaṃ. Bhāyati yasmāti bhesmaṃ, smapaccayo. Bhayaṃ karotīti bhayaṅkaraṃ, aluttasamāsoyaṃ. Ime nava bheravādayo bhayabheravādihetumhi dabbe visesanabhāvena vattante, tadā tīsu liṅgesu, sāmaññena tu napuṃsake.

१६७. एक गाथा (भीषण, भीम, दारुण, भयानक, घोर, प्रतिभय, भेस्म, भयंकर, भेरव) सामान्यतः घाबरण्याजोग्या गोष्टींच्या अर्थात आहे. हा 'भेरव' शब्द सामान्य वाचक देखील आहे, म्हणून येथे त्याचा निर्देश केला आहे. ज्याच्यापासून घाबरतात ते 'भीषण' होय, येथे 'स' आणि 'यु' प्रत्यय लागून अनुस्वार येतो. ज्याच्यापासून घाबरतात ते 'भीम' होय, येथे 'म' प्रत्यय लागतो. 'दर' धातू विदीर्ण करण्याच्या अर्थात आहे. विदीर्ण केले जाते म्हणून ते 'दारुण' होय, येथे 'उण' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यापासून घाबरतात ते 'भयानक' होय, येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागून त्याचा 'आनक' आदेश होतो. 'घुर' धातू भया च्या अर्थात आहे. घाबरवते म्हणून ते 'घोर' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यापासून चित्ताचा उद्वेग (भय) उत्पन्न होतो ते 'पतिभय' (प्रतिभय) होय. ज्याच्यापासून घाबरतात ते 'भेस्म' होय, येथे 'स्म' प्रत्यय लागतो. जे भय निर्माण करते ते 'भयङ्कर' (भयंकर) होय, हा अलुक् समास आहे. हे नऊ (भेरव इत्यादी) शब्द भय आणि भीती निर्माण करणाऱ्या द्रव्याचे विशेषण म्हणून वापरले जातात, तेव्हा ते तिन्ही लिंगांत चालतात; परंतु सामान्य रूपाने ते नपुंसकलिंगात असतात.

168. Dvayaṃ parābhyudayāsahane. Issa issatthe, issa issāyanti vā dhātvattho, issati santesupi guṇesu vacasā, manasā vā dosāropanaṃ karotīti issā, a. Ussuya dosāvikaraṇe. Tikaṃ macchere. Masu āmasane, ccheraccharapaccayā, maccharameva macchariyaṃ, sakatthe iyo, atha vā masuiccetassa pāṭipadikassa sussa ṇamhi ccheraccharā, masu maccheretipi dhātu.

१६८. दोन शब्द (इस्सा, उस्सूया) दुसऱ्याच्या उत्कर्षाचा हेवा करण्याच्या (सहन न करण्याच्या) अर्थात आहेत. 'इस्सा' हा शब्द ईर्ष्या (हेवा) या अर्थात आहे, किंवा 'इस्सा' धातूचा अर्थ ईर्ष्या करणे हा आहे. गुण असूनही वाणीने किंवा मनाने दोषारोप करतो म्हणून ती 'इस्सा' (ईर्ष्या) होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'उस्सूया' (असूया) हा शब्द दोष प्रकट करण्याच्या अर्थात आहे. तीन शब्द (मच्छर, मच्छरिय, माच्छरिय) मत्सर (कृपणता/कंजूषपणा) या अर्थात आहेत. 'मसु' धातू स्पर्श करण्याच्या (पकडून ठेवण्याच्या) अर्थात आहे, 'च्छेर' आणि 'च्छर' प्रत्यय लागून 'मच्छर' बनते. 'मच्छर' म्हणजेच 'मच्छरिय' (मात्सर्य) होय, येथे स्वार्थे 'इय' प्रत्यय लागतो. किंवा 'मसु' या प्रातिपदिकातील 'सु' शब्दाचा 'ण' प्रत्यय लागल्यामुळे 'च्छेर' किंवा 'च्छर' असा आदेश होतो. 'मसु' हा मत्सराच्या अर्थात धातू देखील आहे.

Tikaṃ aññāṇe. Mūha vecitte, muyhanti tena sampayuttadhammā, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Vida ñāṇe, na vidatīti avijjā. Na vijānātīti aññāṇaṃ. Tikaṃ māne. Bhūtenābhūtena vā parato ukkaṃsakappanena cetaso unnati māno, yathā ‘‘sūro atthavāha’masmi sīlavā buddhisampanno’’ti. Māna pūjāyaṃ, curādi, a. Dhāraṇattho dhādhātu, karotyatthe vipubbo, seyyādibhāve attānaṃ vidadhāti yāya sā vidhā, tīsu. Uddhaṃ namati yāya sā unnati, itthiyanti.

तीन शब्द (मोह, अविद्या, अज्ञान) अज्ञानाच्या अर्थात आहेत. 'मुह' धातू मोहाच्या (भ्रमाच्या) अर्थात आहे. ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म मोहित होतात, किंवा स्वतः मोहित होतो, किंवा जे केवळ मोहित होणेच आहे, तो 'मोह' होय. 'विद' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे, जे जाणत नाही ती 'अविज्जा' (अविद्या) होय. जे विशेष रूपाने जाणत नाही ते 'अञ्ञाण' (अज्ञान) होय. तीन शब्द (मान, विधा, उन्नती) मानाच्या (अहंकाराच्या) अर्थात आहेत. सत्य किंवा असत्य कारणाने स्वतःला दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ मानून चित्ताची जी उन्नती (उद्धतपणा) होते, तो 'मान' होय. जसे की—'मी शूर आहे, धनवान आहे, शीलवान आहे, बुद्धिसंपन्न आहे.' 'मान' धातू पूजेच्या अर्थात आहे (चुरादिगण), येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'धा' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे, 'वि' उपसर्ग लागल्यास तो 'करणे' या अर्थात होतो. ज्याच्याद्वारे श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने स्वतःला प्रस्थापित करतो ती 'विधा' होय, ही तिन्ही लिंगांत चालते. ज्याच्याद्वारे वरच्या देशाने झुकतो (उद्धत होतो) ती 'उन्नति' (उन्नती) होय, हा स्त्रीलिंगी शब्द असून येथे 'ति' प्रत्यय लागतो.

169. Dvayaṃ [Pg.129] uddhacce. Hana gatiyaṃ, uddhaṃ uddhaṃ hanati gacchatīti uddhato, to, hanassa dho, asarūpadvittaṃ, cittaṃ, uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ. Dhāva gatiyaṃ, uddhaṃ dhāvati cittametenāti uddhavaṃ, a, rasso.

१६९. उद्धच्च (चित्ताची चंचलता) या अर्थामध्ये दोन शब्द आहेत. 'हन्' धातू गती अर्थात आहे; जो वरच्या वर जातो (भटकतो) तो 'उद्धत' (चित्त) होय. येथे 'त' प्रत्यय लागतो, 'हन्' च्या जागी 'ध' होतो आणि असमान द्वित्व होते. अशा उद्धत चित्ताचा भाव म्हणजे 'उद्धच्च' (औद्धत्य/चंचलता) होय. 'धाव्' धातू गती अर्थात आहे; ज्याच्याद्वारे चित्त वरच्या दिशेने धावते ते 'उद्धव' होय. येथे 'अ' प्रत्यय लागतो आणि र्‍हस्व होतो.

Tāpādipañcakaṃ kukkucce. Tapa, dhupa santāpe, tapati cittametenāti tāpo, ṇo. Kucchitaṃ karotīti kukkutaṃ, cittaṃ, taṃsamaṅgī vā, tassa bhāvo kukkuccaṃ. Pacchā tapati etenāti pacchātāpo. Anu pacchā tapati yena so anutāpo. Sara gatiyaṃ, virūpena pati punappunaṃ sarati cittametenāti vippaṭisāro, tassa ṭo.

कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) या अर्थामध्ये 'ताप' इत्यादी पाच शब्द आहेत. 'तप्' आणि 'धुप्' हे धातू संतापाच्या (दाहाच्या) अर्थात आहेत; ज्याच्याद्वारे चित्त तप्त होते तो 'ताप' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. जे वाईट किंवा निंद्य कृत्य करते ते 'कुक्कुत' (चित्त) होय, किंवा त्या चित्ताने युक्त असलेला व्यक्ती होय; त्याचा भाव म्हणजे 'कुक्कुच्च' होय. ज्याच्याद्वारे मनुष्य नंतर तप्त होतो (दुःखी होतो) तो 'पश्चात्ताप' होय. ज्याच्यामुळे मनुष्य पुन्हा पुन्हा नंतर तप्त होतो तो 'अनुताप' होय. 'सृ' (सर) धातू गती अर्थात आहे; ज्याच्याद्वारे चित्त विकृत रूपाने पुन्हा पुन्हा मागे धावते तो 'विप्पटिसार' (विप्रतिसार) होय, येथे 'त' च्या जागी 'ट' होतो.

170. Pajjaṃ vicikicchāyaṃ. Likha lekhane, manaṃ vilekhati dvidhākaraṇavasenāti manovilekho. Diha upacaye. Idha pana saṃpubbattā saṃsaye, karaṇe ṇo. Sī saye, idha saṃpubbattā kaṅkhāyaṃ, sabbatrevaṃ. ‘‘Kathamida’’miti kathayati yāya sā kathaṃkathā. Kita rogāpanayane, chapaccayo, dvittādi, vigatā cikicchā ñāṇappaṭikāro etāyāti vicikicchā. Ila gatikampanesu, dvidhā ilati cittametenāti dveḷhakaṃ, hapaccayo, sakatthe ko ca. Kaṅkha vicikicchāyaṃ, a, itthiyaṃ. Saṅka saṅkāyaṃ. Vividhenākārena maññati yasmā, sā vimati. Mana ñāṇe, itthiyanti.

१७०. विचिकित्सा (संशय) या अर्थामध्ये एक गाथा आहे. 'लिख्' धातू खरवडण्याच्या अर्थात आहे; जो मनाला द्विधा करून खरवडतो तो 'मनोविलेख' होय. 'दिह्' धातू संचय अर्थात आहे, परंतु येथे 'सं' उपसर्ग आधी असल्यामुळे तो संशयार्थात होतो, करण अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो (संशय). 'शी' धातू शयन अर्थात आहे, परंतु येथे 'सं' उपसर्ग आधी असल्यामुळे तो शंकेच्या अर्थात होतो; सर्वत्र याचप्रमाणे समजावे. 'हे कसे आहे?' असे ज्याच्याद्वारे विचारले जाते ती 'कथंकथा' होय. 'कित्' धातू रोगाचे निवारण करण्याच्या अर्थात आहे, येथे 'छ' प्रत्यय लागतो, द्वित्व इत्यादी होते; ज्याच्याद्वारे ज्ञानरूपी उपचार (चिकित्सा) नाहीशी होते ती 'विचिकित्सा' होय. 'इल्' धातू गती आणि कंपन अर्थात आहे; ज्याच्याद्वारे चित्त द्विधा होऊन कंपित होते ते 'द्वेळ्हक' (द्वैधभाव) होय, येथे 'ह' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थ अर्थात 'क' प्रत्यय देखील लागतो. 'कङ्ख्' धातू संशयार्थात आहे, स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागून 'कङ्खा' (शंका) शब्द बनतो. 'शङ्क्' धातू शंकेच्या अर्थात आहे. ज्याच्यामुळे मनुष्य विविध प्रकारे विचार करतो ती 'विमती' होय. 'मन्' धातू ज्ञान अर्थात आहे, स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय लागतो.

171. Tikaṃ [Pg.130] nīcapakatidosasambhūtarūpissariyādinimittike made, yasmiṃ sati uttaradānasādarolokanādivimukho puriso jāyate. Madopyatra ‘‘katthūrīgabbaretesu, madohassebhadānesū’’ti rabhaso. Gabba māne, curādi, a, atha vā gara secane, bo. Māna pūjāyaṃ, visesato mānetīti abhimāno. Ahaṃkāre ahaṃsaddo nipāto, amhasaddopyatra, ‘‘aha’’miti attānaṃ karoti yenāti ahaṃkāro. Dvayaṃ cintāyaṃ. Cinta cintāyaṃ, a. Jhe cintāyaṃ, jhāyate jhānaṃ, dvīsupi bhāvasādhanaṃ, a. Vitakkacintānaṃ ko bhedo? Vitakko tāva vācāya pubbabhāgappavatto, ‘‘pubbeva kho, gahapati, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti hi vuttaṃ. Itarā pana tassā apubbabhāgappavattāpīti ayametāsaṃ viseso. Atha vā vitakko pakiṇṇakapariyāpanno eko cetasikadhammo, itarā pana sabbasādhāraṇapariyāpanno manasikāranāmako eko cetasikadhammoti ayametāsaṃ viseso.

१७१. नीच स्वभावाच्या दोषांमुळे उत्पन्न झालेल्या रूप, ऐश्वर्य इत्यादी कारणांमुळे होणाऱ्या मदामध्ये (अहंकारात) तीन शब्द प्रवृत्त होतात; जो मद असताना मनुष्य उद्धटपणे उत्तर देणारा, स्वतःलाच आदराने पाहणारा आणि गर्वाने 'मीच खरा पुरुष आहे' असे ओरडणारा बनतो. 'मद' हा शब्द कर्ता, उद्धटपणा आणि 'मी पुरुष आहे' अशा गर्वाच्या अर्थात वापरला जातो, असे रभस कोशात म्हटले आहे. 'गब्ब्' धातू गर्वाच्या अर्थात आहे, हा चुरादि गणाचा असून येथे 'अ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'गॄ' (गर्) धातू सिंचन अर्थात आहे, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो (गब्ब - गर्व). 'मन्' धातू पूजेच्या अर्थात आहे; जो विशेष रूपाने मानतो किंवा स्वतःला श्रेष्ठ मानतो तो 'अभिमान' होय. अहंकारामध्ये 'अहं' हा शब्द निपात आहे, येथे 'अम्ह' शब्द देखील गृहीत धरला जातो; ज्याच्याद्वारे मनुष्य 'मी' असे म्हणून स्वतःला गर्विष्ठ करतो तो 'अहंकार' होय. चिंतनाच्या (विचाराच्या) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'चिन्त्' धातू चिंतनाच्या अर्थात आहे, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'ध्यै' (झे) धातू चिंतनाच्या अर्थात आहे; ज्याचे चिंतन केले जाते ते 'ध्यान' होय, चिंता आणि ध्यान या दोन्ही शब्दांमध्ये भावसाधन असून 'अ' प्रत्यय लागतो. वितर्क आणि चिंता यामध्ये काय भेद आहे? वितर्क हा वाणीच्या पूर्वभागात प्रवृत्त होतो; कारण 'हे गृहपती! मनुष्य आधी वितर्क (विचार) करतो आणि नंतर वाणी प्रकट करतो (बोलतो)' असे म्हटले आहे. परंतु चिंता ही वाणीच्या पूर्वभागात प्रवृत्त न होणारी देखील असू शकते; हा या दोघांमधील भेद आहे. किंवा, वितर्क हा प्रकीर्णक चेतसिकांमध्ये समाविष्ट असलेला एक चेतसिक धर्म आहे, तर चिंता हा सर्वचित्तसाधारण चेतसिकांमध्ये समाविष्ट असलेला 'मनसिकार' नावाचा एक चेतसिक धर्म आहे; हा या दोघांमधील भेद आहे.

Dvayaṃ nicchaye. Naya gamanattho daṇḍako dhātu, ārammaṇaṃ nicchinanto nayatīti niṇṇayo, nassa ṇattaṃ. Atha adhimokkhaniṇṇayānaṃ ko bhedo? Adhimokkho ārammaṇaṃ ajjhogāhetvā tiṭṭhati, niṇṇayo vinicchayamattamevāti ayametesaṃ viseso. Atha vā adhimokkho pasādepi sambhavati, itaro pana na tathāti ayaṃpyetesaṃ bhedo[Pg.131]. Tatra nicchayasaddo idhāpi pavattatīti dvīsupi vutto.

निर्णयाच्या (निश्चयाच्या) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'नी' (नय्) हा गमन अर्थाचा दंडक धातू आहे; आलंबनाचा निश्चय करत जो पोहोचतो तो 'निर्णय' होय, येथे 'न' च्या जागी 'ण' होतो. आता अधिमोक्ष आणि निर्णय यामध्ये काय भेद आहे? अधिमोक्ष हा आलंबनामध्ये खोलवर प्रवेश करून राहतो, तर निर्णय हा केवळ निश्चय मात्र आहे; हा या दोघांमधील भेद आहे. किंवा, अधिमोक्ष हा प्रसन्नतेमध्ये (श्रद्धेमध्ये) देखील संभवतो, परंतु निर्णय हा तसा संभवत नाही; हा देखील या दोघांमधील भेद आहे. त्यामध्ये 'निश्चय' शब्द येथे देखील प्रवृत्त होतो, म्हणून तो दोन्ही अर्थांमध्ये सांगितला आहे.

Pādena abhyupagamassa nāmāni. Patipubbo jānāti abhyupagame, itthiyaṃ a, paṭiññā. Tathā suṇoti ca, a, paṭissavo, dvīsupi bhāvasādhanaṃ. Saṃvidā’gū, paṭiññānaṃ, niyamo, assavo, saṃsavo, aṅgīkāro, abhyupagamo, samādhiiccādīnipi abhyupagamassa nāmāni.

एका चरणाने (श्लोकाच्या पादाने) स्वीकार करण्याच्या (मान्य करण्याच्या) अर्थाची नावे दर्शवली आहेत. 'प्रति' उपसर्ग आधी असलेला 'ज्ञा' धातू स्वीकार करण्याच्या अर्थात आहे, स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागून 'प्रतिज्ञा' शब्द बनतो. त्याचप्रमाणे 'प्रति' उपसर्ग आधी असलेला 'श्रु' (सु) धातू देखील स्वीकार करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'प्रतिस्सव' (प्रतिश्रव/वचन देणे) शब्द बनतो; या दोन्ही शब्दांमध्ये भावसाधन आहे. संविदा, आगू, प्रतिज्ञान, नियम, अस्सव (आश्रव), संस्सव (संश्रव), अंगीकार, अभ्युपगम, समाधी इत्यादी देखील स्वीकार करण्याची (मान्य करण्याची) नावे आहेत.

172. Chahi padehi anādarassa nāmāni. Māna pūjāyaṃ, curādi, mana ñāṇe vā, heṭṭhā katvā jānanaṃ avamānaṃ, bhāve yu. Yo yenānādarito, sa tato avassameva kāyavacīmanānaṃ aññatarenāvadhīyateti anādarepi byavadhānābhicārato tirasaddo antaradhāne vattamāno sambajjhateti tirodhānakaraṇaṃ tirakkāro. Pari parāpubbo bhūdhātu avaññāṇe, avapubbo jānāti ca, sabbatra bhāve ṇo, a ca. Dara ādare, ādaro sakkāro, tabbiparīto anādaro. Parābhavanaṃ parābhavo. Avajānanaṃ avaññā.

१७२. सहा पदांद्वारे अनादराची (अपमानाची) नावे दर्शवली आहेत. 'मान्' धातू पूजेच्या अर्थात आहे (चुरादि गण), किंवा 'मन्' धातू ज्ञान अर्थात आहे; एखाद्याला तुच्छ मानून जाणणे म्हणजे 'अवमान' (अपमान) होय, येथे भाव अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. ज्या व्यक्तीचा ज्याच्याद्वारे अनादर केला जातो, तो त्या अनादर करणाऱ्याकडून निश्चितच काय, वाचा किंवा मन यांपैकी एकाद्याने दूर केला जातो (तुच्छ मानला जातो); म्हणून अनादरामध्ये देखील मर्यादा ओलांडल्यामुळे, अंतर्धान (दूर करणे) अर्थात प्रवृत्त असणारा 'तिर' शब्द जोडला जातो, म्हणून बाहेर करणे किंवा तुच्छ मानणे म्हणजे 'तिरस्कार' होय. 'परि' आणि 'परा' उपसर्ग आधी असलेला 'भू' धातू अवज्ञेच्या (तुच्छ मानण्याच्या) अर्थात आहे, तसेच 'अव' उपसर्ग आधी असलेला 'ज्ञा' धातू देखील अवज्ञेच्या अर्थात आहे; या सर्व शब्दांमध्ये भाव अर्थात 'ण' आणि 'अ' प्रत्यय लागतात. 'दर' शब्द आदराच्या अर्थात आहे; सत्कार म्हणजे आदर होय आणि त्याच्या विपरीत असलेला तो 'अनादर' होय. पराभव करणे म्हणजे 'पराभव' होय. तुच्छ मानणे म्हणजे 'अवज्ञा' होय.

Dvayaṃ ummāde. Cittassa vibbhamo bhanti ummādo. Mada ummāde, uggatehi, ummaggasaṇṭhitehi vā dosehi madanaṃ ummādo.

उन्माद (वेडेपणा) या अर्थात दोन शब्द आहेत. चित्ताचा विभ्रम किंवा भ्रांती म्हणजे 'उन्माद' होय. 'मद्' धातू वेडेपणाच्या अर्थात आहे; वाढलेल्या किंवा चुकीच्या मार्गावर गेलेल्या दोषांमुळे मत्त होणे (वेडे होणे) म्हणजे 'उन्माद' होय.

173. Snehantaṃ [Pg.132] snehe. Piyassa bhāvo pemaṃ, imo, piyassa pattaṃ, pīnayatīti vāpī, pino bhāvo pemaṃ, imo. Siniha, sniha pītiyaṃ, bhāve ṇo. Dvayaṃ mucchāyaṃ. Pīḷa vibādhāyaṃ, cittassa pīḷā cittapīḷā, vigatā nīlādisañjānanalakkhaṇā saññā etasmāti visaññī, tassa bhāvo visaññitā.

१७३. स्नेह (प्रेम) या अर्थात 'स्नेह' शब्दापर्यंतचे शब्द आहेत. प्रिय व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'पेम' (प्रेम) होय, येथे 'इम' प्रत्यय लागतो आणि 'पिय' शब्दाच्या जागी 'प' होतो; किंवा जो आनंदित करतो तो 'पि' होय, अशा आनंदित करणाऱ्याचा भाव म्हणजे 'पेम' (प्रेम) होय, येथे 'इम' प्रत्यय लागतो. 'सिनिह्' आणि 'स्नह्' हे धातू प्रीतीच्या अर्थात आहेत, येथे भाव अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. मूर्च्छा (बेशुद्धी) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'पीड्' (पीळ) धातू पीडा किंवा त्रासाच्या अर्थात आहे; चित्ताची पीडा म्हणजे 'चित्तपीडा' होय. ज्या व्यक्तीची निळा इत्यादी रंग ओळखण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेली संज्ञा (चेतना) नाहीशी झाली आहे तो 'विसंज्ञी' (बेशुद्ध) होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'विसंज्ञिता' (बेशुद्धी) होय.

Dvayaṃ pamāde. Yena sakko samāno sayaṃ kattabbaṃ na karoti, so pamādo, mada pamāde papubbo, pamajjanaṃ pamādo, ṇo. Saja visajjanāliṅgananimmānesu. Satiyā visajjanaṃ sativosaggo, issa o. Apubbavatthuparikkhātisaye kotūhalādidvayaṃ. Tuja hiṃsāyaṃ, kuṃ pāpaṃ tojatīti kotūhalaṃ, alo, vaṇṇavikāro ca. Tula nikkase, kuṃ pāpaṃ tulayatīti kutūhalaṃ, a, hakāravaṇṇāgamo. Kotukaṃ, kutukañca etesaṃ pariyāyāni.

प्रमाद (बेसावधपणा) या अर्थात दोन शब्द आहेत. ज्याच्यामुळे मनुष्य समर्थ असताना देखील स्वतःचे कर्तव्य कर्म करत नाही तो 'प्रमाद' होय. 'मद्' धातू प्रमादाच्या अर्थात असून 'प्र' उपसर्ग आधी असताना प्रमाद करणे म्हणजे 'प्रमाद' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'सज्' धातू त्याग करणे, आलिंगन देणे आणि निर्माण करणे या अर्थात आहे. स्मृतीचा (सतीचा) त्याग करणे म्हणजे 'सतिवोसग्ग' (स्मृतीचा त्याग) होय, येथे 'इ' च्या जागी 'ओ' होतो. नवीन वस्तू पाहणे किंवा ऐकणे इत्यादींच्या अतिशयामध्ये (उत्सुकतेमध्ये) 'कोतूहल' इत्यादी दोन शब्द प्रवृत्त होतात. 'तुज्' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे; जो वाईट गोष्टीला किंवा पापाला पीडा देतो (दूर करतो) ते 'कोतूहल' होय, येथे 'अल' प्रत्यय लागतो आणि 'ज' च्या जागी 'ह' हा वर्णविकार होतो. 'तूल्' धातू बाहेर काढण्याच्या अर्थात आहे; जो पापाला बाहेर काढतो ते 'कुतूहल' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'ह' वर्णाचा आगम होतो. 'कोतुक' आणि 'कुतुक' हे यांचे समानार्थी शब्द आहेत.

174. Vilāsādayo kriyā ceṭṭhā, kiṃvisiṭṭhā? Sā kriyā nārisiṅgārabhāvajā itthīnaṃ ratibhāvajā, yā hāvasaddenoccante. Huyante rāgino atrāti hāvo, hu havane, ṇo. Ādinā vicchittipabhutīnaṃ gahaṇaṃ, tathā hi vuttaṃ nāṭakaratanakose –

१७४. विलास इत्यादी शृंगारिक हावभाव (चेष्टा) कशा प्रकारे विशिष्ट आहेत? ती क्रीडा स्त्रियांच्या शृंगारभावापासून किंवा रतीभावापासून उत्पन्न झालेली असते, ज्याला 'हाव' या शब्दाने म्हटले जाते. ज्याच्यामध्ये रागी (कामी) पुरुष आकर्षित केले जातात (आवाहन केले जातात) तो 'हाव' होय; 'हु' धातू आवाहन करण्याच्या अर्थात असून येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'आदि' शब्दाने विच्छित्ती (वेशभूषेचा त्याग) इत्यादींचा स्वीकार होतो; कारण नाटक रत्नकोश ग्रंथात असे म्हटले आहे -

‘‘Līlā [Pg.133] vilāso vicchitti, vibbhamo kilakiñcitaṃ;

Moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ, vibboko lalitaṃ tathā.

लीला, विलास, विच्छित्ती, विभ्रम, किलकिंचित, मोट्टायित, kuṭṭamitaṃ, विब्बोक आणि त्याचप्रमाणे ललित,

Vikatañceti viññeyyā, dasa thīnaṃ sabhāvajā;

Hāvo ca helā vikkhepa-sammūḷhamadakapaṇya’’nti.

आणि विकृत; हे स्त्रियांच्या शृंगारिक स्वभावापासून उत्पन्न झालेले दहा हावभाव जाणावेत. तसेच हाव, हेला, विक्षेप, संमूढ, मद आणि कपण्य हे देखील (स्त्रियांचे क्रीडारूप हावभाव आहेत).

Tatra piyasamīpagamane yo ṭhānāsanagamanavilokitesu vikāro, akasmā ca kodhamihitacamakkāramukhavikūṇanaṃ, so vilāso, vipubbā lasadhātumhā ṇo. Sukumāravidhānena bhamukanettādikriyāsacivakaracaraṇaṅgavinyāso lalitaṃ, lala vilāse, to. Aladdhapiyasamāgamena kucittavinodanatthaṃ piyassa yā vesagatidiṭṭhihasitabhaṇitehānukati karīyate, sā līlā, lala vilāse, lala upasevāyanti vā dhātvattho, a. Surate pavaḍḍhecchā heḷā, helā vā, hila hāvakaraṇe, a. Madarāgahassajanito vipariyāso vibbhamo. Ābharaṇavilepanādīnaṃ kutoci piyāparādhato issāyānādarena cattānaṃ sakhīnaṃ payatanena vāraṇaṃ vicchitti, chidi dvedhākaraṇe,ti. Piyena dattaṃ pītinibandhanaṃ svappamapi bhūsanaṃ vicchittītyaññe. Kilakiñcitādayo nāṭakasatthānusārato ñeyyā.

तत्र प्रिय व्यक्तीच्या जवळ जाण्याने उभे राहणे, बसणे, चालणे आणि पाहणे या क्रियांमध्ये जो बदल (विकार) होतो, तसेच अचानक राग येणे, हसणे, चकित होणे किंवा तोंड वाकडे करणे याला 'विलास' (vilāso) म्हणतात. (वि-पूर्व 'लस्' धातूपासून 'ण' प्रत्यय). सुकुमार पद्धतीने भुवया, डोळे इत्यादींच्या हालचालींसह हात आणि पाय या अवयवांची सुंदर रचना करणे म्हणजे 'ललित' (lalitaṃ) होय. ('लल्' धातू विलासाच्या अर्थी, 'त' प्रत्यय). प्रियकराची भेट न झाल्यामुळे मनातील दुःख दूर करण्यासाठी प्रियकराच्या वेष, चालणे, दृष्टी, हास्य आणि बोलणे यांचे जे अनुकरण केले जाते, त्याला 'लीला' (līlā) म्हणतात. ('लल्' धातू विलासाच्या किंवा सेवनाच्या अर्थी, 'अ' प्रत्यय). संभोगाची (सुरत) इच्छा वाढल्याचे दर्शवणारा विलास म्हणजे 'हेळा' (heḷā) किंवा 'हेला' (helā) होय. ('हिल्' धातू पूजेच्या/हावभावाच्या अर्थी, 'अ' प्रत्यय). मद, राग आणि हास्य यांमुळे निर्माण होणारा विपर्यास (बदल) म्हणजे 'विभ्रम' (vibbhamo) होय. दागिने, सुगंधी उटणे इत्यादींचा प्रियकराच्या अपराधामुळे, ईर्ष्येमुळे किंवा अनादरामुळे मैत्रिणींच्या प्रयत्नानेही त्याग करणे किंवा नकार देणे म्हणजे 'विच्छित्ती' (vicchitti) होय. ('छिद्' धातू दोन भाग करण्याच्या अर्थी, 'ति' प्रत्यय). इतर आचार्यांच्या मते, प्रियकराने दिलेले आणि प्रीती निर्माण करणारे थोडेसेही विभूषण म्हणजे 'विच्छित्ती' होय. 'किलाकिंचित' (kilakiñcita) इत्यादी नाट्यशास्त्राच्या नियमांनुसार जाणून घ्यावेत.

175. Tikaṃ hasite. Hasa hasane, sabbatra bhāvasādhanaṃ. So hāso mando samāno mihitaṃ, sitañcuccate. Miha īsaṃhasane. Mandassitaṃ mhitantipi pāṭho, mhi [Pg.134] īsaṃhasanetipi dhātu, mhissa, mihissa vā syādeso, sitaṃ. Sabbatra bhāve to.

१७५. तीन शब्द हसण्याच्या अर्थी आहेत. 'हस्' (hasa) धातू हसण्याच्या अर्थी असून सर्वत्र भावसाधन आहे. तेच हसणे जेव्हा मंद असते, तेव्हा त्याला 'मिहित' (mihitaṃ) किंवा 'सित' (sitaṃ) म्हटले जाते. 'मिह्' (miha) धातू मंद हसण्याच्या अर्थी आहे. 'मन्दस्सितं म्हितं' असाही पाठ आहे. 'म्हि' (mhi) धातू मंद हसण्याच्या अर्थी आहे. 'म्हि' किंवा 'मिह्' धातूच्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'सित' बनते. सर्वत्र भाव अर्थी 'त' प्रत्यय लागतो.

Īsaṃphullitadantehi, kaṭākkhehi soṭṭhavehi ca;

Alakkhitadvijadvāraṃ, sitamicchanti sūrayo.

किंचित उघडलेल्या दातांनी, कटाक्षांनी (तिरप्या नजरेने) आणि शरीराच्या डौलाने, ज्यामध्ये दातांची ओळ स्पष्टपणे दिसत नाही अशा हसण्याला विद्वान 'सित' (मंदस्मित) मानतात.

Dvayaṃ mahāhasite. Aṭa gatiyaṃ, dūragāmihāso aṭahāso, atikkanto vā hāso aṭahāso, tassa ṭo, ikārassattañca. Sitātihasitānaṃ antarāḷikaṃ vihasitaṃ.

दोन शब्द मोठ्याने हसण्याच्या (अट्टहासाच्या) अर्थी आहेत. 'अट्' धातू गतीच्या अर्थी आहे. दूरपर्यंत ऐकू जाणारे हसणे म्हणजे 'अट्टहास' (aṭahāso) होय, किंवा मर्यादा ओलांडून केलेले हसणे म्हणजे 'अट्टहास' होय. 'अतिक्रान्त' मधील 'त' चा 'ट' होतो आणि 'इ' चा 'अ' होतो. 'सित' (मंदस्मित) आणि 'अतिहसित' (अतिशय हसणे) यांच्या दरम्यानच्या (अंतराळिक) हसण्याला 'विहसित' (vihasitaṃ) म्हणतात.

Ākuñcitakapola’kkhaṃ, sassanaṃ nissanaṃ tathā;

Patthāvotthaṃ sānurāgaṃ, āhu vihasitaṃ budhā.

ज्यामध्ये गाल आणि डोळे किंचित आकुंचित होतात, श्वासोच्छ्वास वाढतो, तसेच आवाज पसरतो आणि जे प्रेमाने युक्त असते, अशा हसण्याला विद्वानांनी 'विहसित' (vihasitaṃ) म्हटले आहे.

Dvayaṃ lomuggame. Romānaṃ añcanaṃ romañco, añca gamane, ṇo. Lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo lomahaṃsano.

दोन शब्द अंगावर काटा येण्याच्या (रोमांच उभे राहण्याच्या) अर्थी आहेत. रोमांचे (केसांचे) उभे राहणे म्हणजे 'रोमांच' (romañco) होय. 'अञ्च्' धातू गतीच्या अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागतो. केसांचे हर्षित होऊन उभे राहणे म्हणजे 'लोमहर्ष' (lomahaṃsano) होय.

176. Parihāsādichakkaṃ vallabhādīnaṃ parihāse. Parihasantyatrāti parihāso, ṇo, paribhavitukāmena hāsoti vā parihāso. Du parihāse, du anādareti vā dhātu, a, dava dāheti vā dhātu. Khiḍa kīḷāyaṃ, khiḍḍā, khiddātipi pāṭho, atha vā khaṃ tucchaṃ iḍḍā vācā, sā etthāti khiḍḍā. Kīḷa pītiyakīḷanesu, kīḷa vihāreti vā, kīḷanaṃ keḷi kīḷā ca kīḷitañca. Parihāsādichakkesupi adhikaraṇasādhanampi ācariyā vadanti.

१७६. परिहास इत्यादी सहा शब्द प्रिय व्यक्तींच्या थट्टा-मस्करीच्या अर्थी आहेत. ज्यामध्ये थट्टा केली जाते तो 'परिहास' (parihāso) होय ('ण' प्रत्यय), किंवा दुसऱ्याचा पराभव (कमीपणा दाखवण्याच्या) इच्छेने केलेले हसणे म्हणजे 'परिहास' होय. 'दु' धातू परिहासाच्या किंवा अनादराच्या अर्थी आहे, 'अ' प्रत्यय लागतो. 'दव' धातू संतापाच्या अर्थी आहे. 'खिड्' धातू क्रीडेच्या (खेळण्याच्या) अर्थी आहे, त्यापासून 'खेड्डा' (khiḍḍā) शब्द बनतो, 'खिद्दा' असाही पाठ आहे. किंवा 'ख' म्हणजे तुच्छ आणि 'इेड्डा' म्हणजे वाणी, जी येथे असते ती 'खेड्डा' होय. 'कील' धातू प्रीती आणि क्रीडेच्या अर्थी आहे, किंवा 'कीळ' धातू विहाराच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'कीळन', 'केळि', 'कीळा' आणि 'कीळित' हे शब्द बनतात. परिहास इत्यादी सहा शब्दांमध्ये अधिकरण साधन देखील आहे, असे आचार्य म्हणतात.

Tikaṃ [Pg.135] niddāyaṃ. Nipubbo dā supane, a. Supa saye, ino, supinaṃ. A, soppaṃ. Accantaparissamādikāraṇā sabbaṅganimīlanaṃ middhaṃ. Mucchāpāyaṃ middhaṃ. Mida kāriyakkhamane, to. Medhayati vā middhaṃ, akammaññabhāvena vihiṃ satītyattho, kampanattho caladhātu mucchāpāye papubbo. Akkhidalānaṃ pacalabhāvena ayati pavattatīti pacalāyikā, ṇvu, assittaṃ.

तीन शब्द झोपेच्या अर्थी आहेत. 'नि' पूर्व 'दा' धातू झोपण्याच्या अर्थी आहे, 'अ' प्रत्यय. 'सुप्' धातू निद्रेच्या अर्थी आहे, 'इन' प्रत्यय लागून 'सुपिन' (supinaṃ) बनते. 'अ' प्रत्यय लागून 'सोप्प' (soppaṃ) बनते. अतिशय थकवा इत्यादी कारणांमुळे सर्व अवयव शिथिल होणे किंवा डोळे मिटणे म्हणजे 'मिद्ध' (middhaṃ) होय. बहुतांश ग्लानीने युक्त असणे म्हणजे 'मिद्ध' होय. 'मिद्' धातू अकार्यक्षमतेच्या अर्थी आहे, 'त' प्रत्यय लागतो. किंवा जे पीडा देते ते 'मिद्ध' होय, म्हणजेच अकर्मण्यतेमुळे पीडा देणे असा अर्थ आहे. कंपनाच्या अर्थी असलेला 'चल्' धातू ग्लानीच्या अर्थी 'प' पूर्व होऊन वापरला जातो. पापण्यांच्या हालचालीमुळे (झोके घेण्यामुळे) जी अवस्था निर्माण होते, तिला 'पचलायिका' (pacalāyikā) म्हणतात, 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'इ' कार होतो.

177-178. Ketavantaṃ kūṭe. Karaṇaṃ kati, ninditā kati nikati. Aṭa gamane, kucchitenākārena aṭatīti kūṭaṃ. Kuṭa chedaneti vā dhātu. Rabhi byāje, byājo nāma ketavaṃ. Saṭha ketave, saṭhaṃ, saṭhayati na sammā bhāsati yenāti vā saṭhaṃ. Kitavassa dhammo ketavaṃ, kitavo nāma jūtakāro, coro vā, kita nivāse, avo. Kapaṭo, byājo, upadhi, kusati iccādīnipi ketavassa nāmāni.

१७७-१७८. 'केतव' अंत असणारे शब्द कपटाच्या अर्थी आहेत. करणे म्हणजे 'कृती', निंदनीय कृती म्हणजे 'निकृती'. 'अट्' धातू गतीच्या अर्थी आहे, निंदनीय मार्गाने जाणे म्हणजे 'कूट' (kūṭaṃ) होय. किंवा 'कुट्' धातू छेदनाच्या अर्थी आहे. 'रभ्' धातू कपटाच्या अर्थी आहे, कपट म्हणजेच 'केतव'. 'शठ्' धातू कपटाच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'शठ' (saṭhaṃ) बनते, किंवा ज्याच्याद्वारे कपट केले जाते आणि सत्य बोलले जात नाही ते 'शठ' होय. जुगारीचा किंवा चोराचा स्वभाव म्हणजे 'केतव' (ketavaṃ) होय. 'कितव' म्हणजे जुगारी किंवा चोर होय. 'कित्' धातू निवासाच्या अर्थी आहे, 'अव' प्रत्यय लागतो. 'कपट', 'व्याज', 'उपाधी', 'कुसती' इत्यादी देखील 'केतव' (कपट) चेच समानार्थी शब्द आहेत.

Sattakaṃ sabhāve. Bhavanaṃ bhāvo, sassa attano, santo vā saṃvijjamāno bhāvo sabhāvo. Saja visajjanāliṅgananimmānesu, natthi visajjanametassāti nissaggo. Rūpa pakāsane, saṃvijjamānaṃ rūpaṃ sarūpaṃ. Karaṇaṃ bhavanaṃ kati, paṭhamaṃ kati pakati. Yathā paṭhamakāle sambhūtā, tatheva sabbadāpītyattho. Sīla samādhimhi, samādhi niyamo. Lakkha dassanaṅkesu, tatheva lakkhitabbanti lakkhaṇaṃ, yu. Tatheva bhavatīti bhāvo.

सात शब्द स्वभावाच्या अर्थी आहेत. असणे म्हणजे 'भाव', स्वतःचा किंवा विद्यमान असणारा भाव म्हणजे 'स्वभाव' (sabhāvo). 'सज्' धातू त्याग, आलिंगन आणि निर्मितीच्या अर्थी आहे; ज्याचा त्याग केला जात नाही तो 'निसर्ग' (nissaggo). 'रूप्' धातू प्रकाशनाच्या अर्थी आहे, विद्यमान असणारे रूप म्हणजे 'सरूप' (sarūpaṃ). करणे किंवा असणे म्हणजे 'कृती', पहिली कृती म्हणजे 'प्रकृती' (pakati). जशी ती पहिल्या वेळी निर्माण झाली, तशीच ती नेहमी राहते असा अर्थ आहे. 'शील' धातू समाधीच्या (स्थिरतेच्या) अर्थी आहे, समाधी म्हणजे नियम. 'लक्ष्' धातू पाहणे आणि चिन्हांकित करण्याच्या अर्थी आहे, त्याचप्रमाणे जे ओळखले जावे ते 'लक्षण' (lakkhaṇaṃ) होय, 'यु' प्रत्यय लागतो. तसेच जे नेहमी तसे राहते तो 'भाव' (bhāvo) होय.

Dvayaṃ [Pg.136] ussave. Usa dāhe. Kaṃ usavanti uggirayantyatrāti ussavo, nānāsamiddhīhi savanti etthāti vā ussavo. Chi chedane, chindati sokametthāti chaṇo. Yu. Issa lopo. Sokaṃ, pāpañca chindantā aṇanti saddāyanti etthāti vā chaṇo. Chi chedane. Aṇa saddattho daṇḍako dhātu.

दोन शब्द उत्सवाच्या अर्थी आहेत. 'उष्' धातू दाहाच्या (उष्णतेच्या) अर्थी आहे. ज्यामध्ये सुखाचा वर्षाव केला जातो तो 'उत्सव' (ussavo) होय, किंवा ज्यामध्ये विविध समृद्धी वाहतात तो 'उत्सव' होय. 'छिद्' धातू छेदनाच्या अर्थी आहे, ज्यामध्ये शोकाचा छेद केला जातो तो 'क्षण' (chaṇo) होय. 'यु' प्रत्यय लागून 'इ' चा लोप होतो. किंवा शोक आणि पाप नष्ट करून लोक ज्यामध्ये आनंदोत्सव साजरा करतात (आवाज करतात) तो 'क्षण' होय. 'छिद्' छेदनाच्या अर्थी आणि 'अण्' हा ध्वनीच्या अर्थी दंडक धातू आहे.

179. Yathā sasnehaṃ pakatitilatelādisnehasahitaṃ dīpakaṃ pajjotaṃ dhārento jantu naro atyandhakāragabbhādīsvapi ṭhitāni khuddakānyatthajātāni atisukhumānipi nānādabbasamūhāni sukhaṃva sampassati, tathā sasnehaṃ buddhapariyāyādianekapariyāyasnehasahitaṃ imaṃ abhidhānappadīpikaṃ ganthaṃ uggahaṇadhāraṇādinā dhārento jantu sotujano khuddakāni atthajātāni nānāsatthesu āgatāni atigambhīrāni atthajātāni sukhaṃ sampassatīti yojanā.

१७९. ज्याप्रमाणे नैसर्गिक तिळाचे तेल इत्यादी स्नेहाने (तेलाने) युक्त असलेला दिवा हातात धरलेला मनुष्य अत्यंत अंधाऱ्या खोलीतही ठेवलेल्या अत्यंत सूक्ष्म आणि विविध प्रकारच्या वस्तू सहजपणे पाहू शकतो, त्याचप्रमाणे बुद्धांच्या उपदेशांच्या अनेक प्रकारच्या स्नेहाने (ज्ञानाने) युक्त असलेल्या या 'अभिधानप्पदीपिका' ग्रंथाचे अध्ययन आणि धारण करणाऱ्या शिकणाऱ्या व्यक्तीला विविध शास्त्रांमध्ये आलेले अत्यंत सूक्ष्म आणि अतिशय गंभीर अर्थ सहजपणे समजतात, अशी ही योजना (अन्वय) आहे.

Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ saggakaṇḍavaṇṇanā samattā.

अशा प्रकारे, संपूर्ण व्याकरणरूपी महाअरण्यात आसक्तीशिवाय संचार करणाऱ्या ज्ञानी, कवींमध्ये श्रेष्ठ (कविकुंजरकेसरी) आणि 'सिरिमहाचतुरंगबल' नावाच्या महान अमात्याने रचलेल्या 'अभिधानप्पदीपिका-वण्णना' (टीका) मधील 'सग्गकण्ड-वण्णना' (स्वर्गकांड वर्णन) समाप्त झाली.

Saggakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

स्वर्गकांड वर्णन समाप्त झाले.

2. Bhūkaṇḍa

२. भूकांड

1. Bhūmivaggavaṇṇanā

१. भूमिवर्ग वर्णन

180. Idha [Pg.137] bhūkaṇḍe sāṅgopāṅgehi bhūmyādīhi dasahi, pātālena cāti ekādasahi koṭṭhāsehi kamato vaggā bhūmivaggādināmakā vaggā vuccante. Sappadhānopakārakāni aṅgāni khārādīni, aṅgānaṃ upakārakāni ca upaṅgāni addhādīni.

१८०. या भूकांडामध्ये अंग आणि उपांगांसह भूमी इत्यादी दहा आणि पाताळ अशा अकरा विभागांनी क्रमाने भूमिवर्ग इत्यादी नावांचे वर्ग सांगितले आहेत. मुख्य उपकारक असणारे क्षार इत्यादी 'अंग' आहेत, आणि अंगांना उपकारक असणारे अद्धा (काळ) इत्यादी 'उपांग' आहेत.

181. Sāddhapajjena bhūmiyā nāmāni. Vasūni ratanāni dhārayatīti vasundharā. Khamu sahane, khassa cho, chamā, atha vā chi chedane, sattānamadhopatanaṃ chindatīti chamā, mo, itthiyamā ca. Bhavantyassaṃ bhūtānīti bhūmi. Bhū sattāyaṃ, mi. Puthaiti pāṭipadike ṭhite nadādi, ī, puthassa puthuādese, vuddhimhi ca kate puthavī. Ussuvādese puthuvī. Pathādese tu pathavī, imasmiṃ pakkhe avāgamo, atha vā thava gatiyaṃ, pathavati etthāti pathavī, nadādi, sabbattha pattharatīti vā pathavī, thara santharaṇe papubbo, rassa vo, nadādi, puthavī, assu.

१८१. अर्ध्या गाथेसह पृथ्वीची नावे दर्शविली आहेत. रत्नांना (वसु) धारण करते म्हणून 'वसुंधरा' म्हणतात. 'खमु' धातू सहन करण्याच्या अर्थात आहे, 'ख' चा 'छ' होऊन 'क्षमा' (चमा) शब्द बनतो. किंवा 'छि' धातू छेदण्याच्या अर्थात आहे, प्राण्यांचे अधःपतन छेदून टाकते (थांबवते) म्हणून 'क्षमा' (चमा) म्हणतात; यात 'म' प्रत्यय आणि स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यावर प्राणी (भूते) उत्पन्न होतात म्हणून 'भूमी' म्हणतात. 'भू' धातू अस्तित्वाच्या अर्थात आहे, त्याला 'मि' प्रत्यय लागतो. 'पुथ' हे प्रातिपदिक असताना, नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागतो. 'पुथ' च्या जागी 'पुथु' आदेश होऊन आणि वृद्धी होऊन 'पुथवी' शब्द बनतो. 'उ' चा 'उव' आदेश झाल्यास 'पुथुवी' शब्द बनतो. 'पथ' आदेश झाल्यास 'पथवी' शब्द बनतो, या पक्षात 'अव' चा आगम होतो. किंवा 'थव' धातू गतीच्या अर्थात आहे, या पृथ्वीवर सर्वजण जातात म्हणून 'पथवी' म्हणतात, नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागतो. किंवा सर्व ठिकाणी पसरते म्हणून 'पथवी' म्हणतात. 'थर' धातू पसरण्याच्या अर्थात आहे, ज्याच्या आधी 'प' उपसर्ग आहे, 'र' चा 'व' होऊन, नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागून 'पुथवी' शब्द बनतो, यात 'अ' चा 'उ' होतो.

‘‘Madhuno keṭabhassāpi, medamaṃsapariplutā;

Tenāyaṃ medinī devī, vuccate brahmavādibhī’’ti. –

मधु आणि केटभ नावाच्या असुरांच्या मेदाने (चरबीने) ही पृथ्वी माखलेली आहे, म्हणूनच ब्रह्मवादी (सत्यवचनी) ऋषी या पृथ्वीला 'मेदिनी' असे म्हणतात.

Vacanato medayogā medinī, ī, inī ca. Mida snehane vā, yu, nadādi, issettañca. Maha pūjāyaṃ, nadādi. Vitthiṇṇattā [Pg.138] ubbī, nadādi, avati bhūtānīti vā ubbī, assu. Vasūni santyassaṃ vasumatī. Gacchanti yassaṃ lokā, sā go, pumitthiyaṃ. Kā sadde, kāyati ettha, kāyati māravijayakāleti vā ku, u. Vasūni dhārayatīti vasudhā. Sabbaṃ lokaṃ dharayatīti dharaṇī, yu, nadādi. Dharatīti dharā, itthiyaṃ ā. Gamu gamane, gacchantyassaṃ jagatī, antapaccayo, gassa dvittaṃ, jattañca, nalopo, nadādi. Bhū sattāyaṃ, ri, nadādi, kvimhi bhū. Bhūte satte dharatīti bhūtaro. Ava rakkhaṇe, yu, nadādi, avanī.

अमरकोश टीकारुपी वचनानुसार, मेदाशी (चरबीशी) संबंध असल्यामुळे 'मेदिनी' म्हणतात, यात 'ई' आणि 'इनी' प्रत्यय लागतात. किंवा 'मिद' धातू स्नेह (ओलावा) या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो, नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'ए' होतो. 'मह' धातू पूजेच्या अर्थात आहे, नदादि गणातून 'मही' शब्द बनतो. विस्तीर्ण असल्यामुळे 'उब्बी' म्हणतात, नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागतो; किंवा प्राण्यांचे रक्षण करते म्हणून 'उब्बी' म्हणतात, यात 'अ' चा 'उ' होतो. जिच्यामध्ये रत्ने (वसु) आहेत, ती 'वसुमती' होय. ज्याच्यावर लोक (प्राणी) चालतात, ती 'गो' होय; हा शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग दोन्हीत वापरला जातो. 'का' धातू शब्दाच्या अर्थात आहे, या पृथ्वीवर शब्द केला जातो (किंवा मारविजयाच्या वेळी पृथ्वी गर्जना करते) म्हणून 'कु' म्हणतात, यात 'उ' प्रत्यय लागतो. रत्नांना धारण करते म्हणून 'वसुधा' म्हणतात. संपूर्ण जगाला धारण करते म्हणून 'धरणी' म्हणतात, यात 'यु' प्रत्यय आणि नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागतो. धारण करते म्हणून 'धरा' म्हणतात, स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागतो. 'गमु' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, ज्याच्यावर सर्व जातात ती 'जगती' होय; यात 'अन्त' प्रत्यय लागतो, 'ग' चे द्वित्व होते, 'ग' चा 'ज' होतो, 'न' चा लोप होतो आणि नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागतो. 'भू' धातू अस्तित्वाच्या अर्थात आहे, त्याला 'रि' प्रत्यय लागून नदादि गणातून 'भूरी' शब्द बनतो; 'क्वि' प्रत्यय लागल्यास 'भू' शब्द बनतो. प्राण्यांना धारण करते म्हणून 'भूतधरा' म्हणतात. 'अव' धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय आणि नदादि गणातून 'ई' प्रत्यय लागून 'अवनी' शब्द बनतो.

182. Khārā lavaṇarasā mattikā ūsotyuccate. Khādatīti khārā, dassa ro. Padesakattā mattena pamāṇena yuttā mattikā. Ūsa rujāyaṃ, ūso. Ūsayogā ūsavā, vantu. Rapaccaye ūsaro. Dvepi tīsu vattante.

१८२. खारट किंवा लवणयुक्त मातीला 'ऊस' (क्षारयुक्त जमीन) असे म्हणतात. खाऊन टाकते (नाश करते) म्हणून 'खारा' म्हणतात, यात 'द' चा 'र' होतो. एका विशिष्ट मर्यादेने किंवा प्रमाणाने युक्त असल्यामुळे 'मत्तिका' (माती) म्हणतात. 'ऊस' धातू वेदना किंवा रोगाच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'ऊस' शब्द बनतो. क्षाराशी संबंध असल्यामुळे 'ऊसवंत' म्हणतात, यात 'वन्तु' प्रत्यय लागतो. 'र' प्रत्यय लागल्यास 'ऊसर' शब्द बनतो. हे दोन्ही शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात.

Thala ṭhāne, adhikaraṇe a. Kittimaṃ thalaṃ, akittimā thalī, nadādi. Thaddhalūkhamhi bhūbhāge bhūmippadese jaṅgalasaddo vattati. Tattha nijjalattā kakkhaḷattā thaddho. Tikkhasakkharādividāragavādikhuragaṇḍuppādavaccādisahitattā lūkho veditabbo. Gala cavanādhopatanādanesu. Jalaṃ galati ettha, jalena vā galanti etthāti jaṅgalo, nijjalo deso, ‘‘jaṅgalo nijjale dese, tiliṅgo pisite thiya’’nti hi tikaṇḍaseso, lassa lopo, niggahītāgamo ca.

‘थल’ धातू स्थानाच्या अर्थात आहे, अधिकरण कारकात ‘अ’ प्रत्यय लागतो. मानवनिर्मित कोरड्या जमिनीला ‘थळ’ म्हणतात, आणि नैसर्गिक कोरड्या जमिनीला ‘थळी’ म्हणतात, यात नदादि गणातून ‘ई’ प्रत्यय लागतो. कठीण आणि कोरड्या (रुक्ष) भूभागासाठी ‘जंगल’ हा शब्द वापरला जातो. त्यापैकी, निर्जल (पाणी नसलेले) आणि कठीण असल्यामुळे त्याला ‘थद्ध’ (कठीण) समजावे. तीक्ष्ण खडे, भेगा, गाईंचे खूर, गांडुळांची माती इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे त्याला ‘लूख’ (रुक्ष) समजावे. ‘गल’ धातू गळणे, खाली पडणे किंवा पीडा देणे या अर्थात आहे. येथे पाणी वाहून जाते, किंवा पाण्याने पीडित होते म्हणून ‘जंगल’ म्हणतात, जो निर्जल प्रदेश असतो. त्रिकांडशेष कोशात म्हटले आहे: 'जंगल शब्द निर्जल प्रदेशासाठी तिन्ही लिंगांत आणि मांसाच्या अर्थात स्त्रीलिंगात वापरला जातो.' यात ‘ल’ चा लोप होतो आणि अनुस्वाराचा (निग्गहीत) आगम होतो.

183. Vedena [Pg.139] paññāya īhanti etthāti vedeho. So eva videho, imaṃ dīpamupādāya sineruno pubbadisābhāgattā pubbo ca so videho ceti pubbavideho. Evamaparuttaresu. Gavena yantyetthāti goyāno. Aparo ca so goyāno ceti aparagoyāno. Jambuyā lakkhito, kappaṭṭhāyitādippabhāvena vā tappadhānodīpoti jambudīpo. Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena kaṃ sukhaṃ uru mahantametthāti kuru, kuṃ pāpaṃ rundhanti etthāti vā kuru, kvi. Dīpa dittippakāsanesu, jalamajjhe dippantīti dīpā, dippanti ettha saddhammāti vā dīpā, pamāṇato mahantā dīpā mahādīpā.

१८३. जेथे लोक प्रज्ञेने (ज्ञानाने) प्रयत्न करतात, म्हणून त्याला 'विदेह' (वेदेह) म्हणतात. तोच 'विदेह' होय. या जंबूद्वापाच्या संदर्भात, सुमेरू पर्वताच्या पूर्व दिशेला असल्यामुळे तो पूर्व आणि विदेह मिळून 'पूर्वविदेह' बनतो. याचप्रमाणे अपर (पश्चिम) आणि उत्तर द्वीपांच्या बाबतीतही समजावे. जेथे लोक बैलांच्या गाड्यांनी प्रवास करतात, म्हणून 'गोयान' म्हणतात. तो पश्चिम देशात असलेला गोयान द्वीप म्हणजेच 'अपरगोयान' होय. जंबू (जांभळाच्या) वृक्षाने चिन्हांकित असलेला, किंवा कल्पस्थायी प्रभावामुळे तो जंबूवृक्ष प्रधान असलेला द्वीप म्हणजे 'जंबूद्दीप' होय. स्वाभाविकपणे सिद्ध असलेल्या पंचशीलाच्या प्रभावाने जेथे मोठे (उरु) सुख आहे, म्हणून 'कुरु' म्हणतात; किंवा जेथे पापाला (कु) रोखतात म्हणून 'कुरु' म्हणतात, यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो. 'दीप' धातू चमकणे किंवा प्रकट होण्याच्या अर्थात आहे. पाण्याच्या मध्यभागी जे चमकतात म्हणून त्यांना 'द्वीप' म्हणतात; किंवा जेथे सद्धम्म प्रकाशमान होतो म्हणून 'द्वीप' म्हणतात. आकाराने मोठे असलेले द्वीप म्हणजे 'महाद्वीप' होय.

184. Kuruādayo ekavīsati janapadantarā janapadavisesā, ādinā suramahapaccuggatā talakuṭā asmākādayo ca pumbahutte pulliṅge bahutte ca siyuṃ. Kuru nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena ‘‘kurū’’ti bahuvacanena vuccati, evaṃ sabbatra. Kuṃ pāpaṃ rundhatīti kuru, khattiyakumārā, tesaṃ nivāso kurū, paccayalopato na vuddhi, sabbatrevaṃ. Arivijayalokamariyādātikkamādīsu sakkontīti sakkā. Kosaṃ lanti gaṇhanti, kusalaṃ pucchantīti vā kosalā. Magena saddhiṃ dhāvantīti magadhā, kvi, maṃsesu gijjhantīti vā magadhā. Gidha abhikaṅkhāyaṃ. Sevanti yenāti sivi, si sevāyaṃ, vi. Sivaṃ karontīti vā sivī, aññatthe i. Kala sadde, iṅgapaccayo, kaliṅgā[Pg.140], tesaṃ nivāso kaliṅgā, uttarāpatho, kaliṃ gaṇhantīti vā kaliṅgā, kvi, kalaṃ madhurasaddaṃ gāyantītivā kaliṅgā, assittaṃ, kena sukhena liṅgantīti vā kaliṅgā, liṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Attanā khāditaṃ lañjaṃ parājitehi yācitepi puna na vamantīti avantī. Pañcālassa puttā pañcālā. Vajjetabbāti vajjī, ‘‘vajjetabbā ime’’tyādinā pavattavacanamupādāya vajjīti laddhanāmā rājāno. Vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjī. Raṭṭhassa vā pana taṃsamaññā taṃnivāsirājakumāravasena veditabbā. Gaṃ pathaviṃ dhārentīti gandhārā, kittigandhena arantīti vā gandhārā. Cita ussāhane, cetanti ussahanti yuddhakammādīsūti cetayo.

१८४. कुरु इत्यादी २१ जनपदांचे विशेष प्रकार आहेत. 'आदि' शब्दाने सुरामह, पच्चुग्गत, तलकुट, अश्माक इत्यादी जनपदे घेतली जातात. हे शब्द पुल्लिंगात आणि बहुवचनात वापरले जातात. 'कुरु' नावाचे जनपदातील राजकुमार होते, त्यांच्या राहण्याच्या एकाच जनपदाला रूढी शब्दाने बहुवचनात 'कुरु' असे म्हटले जाते. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. पापाला (कु) रोखतात म्हणून 'कुरु' हे क्षत्रिय राजकुमार होत. त्यांचे निवासस्थान म्हणजे 'कुरु' देश. प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे यात वृद्धी होत नाही. सर्वत्र असेच समजावे. शत्रूवर विजय मिळवणे, लोक मर्यादांचे पालन करणे इत्यादी गोष्टींमध्ये समर्थ असतात म्हणून 'शाक्य' म्हणतात. खजिना (कोश) ग्रहण करतात किंवा कुशल विचारतात म्हणून 'कोसल' म्हणतात. हरणांसोबत धावतात म्हणून 'मगध' म्हणतात, यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो; किंवा मांसाची तीव्र इच्छा करतात म्हणून 'मगध' म्हणतात. 'गिध' धातू तीव्र इच्छेच्या अर्थात आहे. ज्याचे सेवन करतात म्हणून 'शिवि' म्हणतात. 'सि' धातू सेवनाच्या अर्थात आहे, त्याला 'वि' प्रत्यय लागतो. किंवा जे कल्याण (शिव) करतात म्हणून 'शिवी' म्हणतात, अन्य अर्थात 'इ' प्रत्यय लागतो. 'कल' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे, त्याला 'इङ्ग' प्रत्यय लागून 'कलिंग' शब्द बनतो. त्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणाला 'कलिंग' म्हणतात, जो उत्तरापथ देश आहे. किंवा कलीला (दुःखाला) ग्रहण करतात म्हणून 'कलिंग' म्हणतात, यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो; किंवा मधुर आवाज (कल) गातात म्हणून 'कलिंग' म्हणतात, यात 'अ' चा 'इ' होतो; किंवा कोणत्या सुखाने जातात म्हणून 'कलिंग' म्हणतात. 'लिंग' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे. स्वतः घेतलेली लाच पराभूत झालेल्यांनी मागितली तरीही पुन्हा परत करत नाहीत म्हणून 'अवंती' म्हणतात. पांचाल राजाचे पुत्र म्हणून 'पांचाल' म्हणतात. वर्ज्य करावेत म्हणून 'वज्जी' म्हणतात. 'यांना वर्ज्य करावे' अशा पालकांच्या उपदेशावरून 'वज्जी' हे नाव मिळालेले राजे होत. किंवा वज्जी राष्ट्राचे राजे म्हणजे 'वज्जी'. राष्ट्राचे हे नाव तेथे राहणाऱ्या राजकुमारांच्या नावावरून पडले आहे असे समजावे. पृथ्वीला (गा) धारण करतात म्हणून 'गंधार' म्हणतात; किंवा कीर्तीच्या सुवासाने (गंधाने) युक्त असतात म्हणून 'गंधार' म्हणतात. 'चित' धातू उत्साहाच्या अर्थात आहे. जे युद्ध इत्यादी कामांमध्ये उत्साह दाखवतात म्हणून 'चेदी' म्हणतात.

185. Vaṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Visiṭṭhāni dehāni yesaṃ videhā, pubbavidehadīpato āgatattā vā videhā. Oja dittiyaṃ, kambunā sambukena ojanti tassaṃ vohārakaraṇatoti kambojā, kambukajo ojo balametesanti vā kambojā. Mada maddane, maddantīti vā maddā, maṃ sivaṃ dadantīti vā maddā, pañcakāmaguṇādīhi modantīti vā maddā, mada hāse. Bhañja avamaddane, bhaggā. Aṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Sīhaṃ lantīti sīhaḷā. Kāsa dittiyaṃ, sampattiyā kāsantīti kasmīrā, mīro. Kāsa dittiyaṃ, i, kāsī. Paḍi gatiyaṃ, paṇḍu, u. Atha vā kuṃ pāpaṃ rundhati etthāti kuru, iti ekopi janapado nissitānaṃ bahuttā bahuvacanena vuccati. Evaṃ sabbattha.

१८५. ‘वङ्ग’ धातू जाण्याच्या अर्थात आहे. ज्यांची शरीरे विशिष्ट (उत्कृष्ट) आहेत म्हणून ‘विदेह’ म्हणतात; किंवा पूर्वविदेह द्वीपातून आल्यामुळे त्यांना ‘विदेह’ म्हणतात. ‘ओज’ धातू चमकण्याच्या अर्थात आहे. शंखाच्या (कंबूच्या) व्यापाराने जे चमकतात म्हणून ‘कंबोज’ म्हणतात; किंवा शंखापासून उत्पन्न झालेले ओज (बल) ज्यांच्याकडे आहे म्हणून ‘कंबोज’ म्हणतात. ‘मद’ धातू दडपण्याच्या (मर्दन करण्याच्या) अर्थात आहे. जे शत्रूचे मर्दन करतात म्हणून ‘मद्र’ म्हणतात; किंवा जे मला कल्याण (शिव) देतात म्हणून ‘मद्र’ म्हणतात; किंवा जे पाच कामगुणांनी आनंदित (मोदन्ति) होतात म्हणून ‘मद्र’ म्हणतात. ‘मद’ धातू हर्षाच्या (आनंदाच्या) अर्थात आहे. ‘भञ्ज’ धातू मर्दन करण्याच्या अर्थात आहे, त्यापासून ‘भर्ग’ शब्द बनतो. ‘अङ्ग’ धातू जाण्याच्या अर्थात आहे. सिंहाला पकडतात म्हणून ‘सिंहल’ म्हणतात. ‘कास’ धातू चमकण्याच्या अर्थात आहे. समृद्धीने जे चमकतात म्हणून ‘काश्मीर’ म्हणतात, यात ‘मीर’ प्रत्यय लागतो. ‘कास’ धातू चमकण्याच्या अर्थात आहे, त्याला ‘इ’ प्रत्यय लागून ‘कासी’ शब्द बनतो. ‘पडि’ धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्याला ‘उ’ प्रत्यय लागून ‘पांडू’ शब्द बनतो. किंवा जेथे पापाला (कु) रोखतात म्हणून ‘कुरु’ म्हणतात. अशा प्रकारे, एकच जनपद असले तरी तेथे राहणाऱ्या लोकांच्या बहुसंख्येमुळे ते बहुवचनात वापरले जाते. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा.

186. Dvayaṃ [Pg.141] bhuvane. Luja adassane, lujjatīti loko, gassa ko, jassa vo. Bhavanti etthāti bhuvanaṃ, yu. Jagati, viṭṭhapādīnipi bhuvanapariyāyāni. Dvayaṃ desasāmaññe. Disa atisajjane, atisajjanaṃ pabodhanaṃ, ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti disati apadisatīti deso. Si sevāyaṃ, saññāyaṃ a, visayo.

१८६. जगाच्या (विश्व) अर्थामध्ये दोन शब्द आहेत ('लोक' आणि 'भुवन'). 'लुज्' (luj) धातू अदृश्य होणे किंवा नष्ट होणे या अर्थात आहे; जे नष्ट होते ते 'लोक' (loko) होय. यात 'ग्' चा 'क्' किंवा 'ज्' चा 'क्' होतो. ज्यामध्ये प्राणी अस्तित्वात येतात किंवा राहतात ते 'भुवन' (bhuvanaṃ) होय, यात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'जगती' (jagati) आणि 'विट्ठप' (viṭṭhapa) इत्यादी देखील जगाचेच समानार्थी शब्द आहेत. सामान्य प्रदेश किंवा देशाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत ('देश' आणि 'विषय'). 'दिश्' (disa) धातू निर्देश करणे किंवा दाखवणे या अर्थात आहे; निर्देश करणे म्हणजे स्पष्ट करणे. 'हा या नावाचा आहे' असे जे दर्शविते किंवा निर्देशित करते, तो 'देश' (deso) होय. 'सि' (si) धातू सेवा करणे किंवा आश्रय घेणे या अर्थात आहे, संज्ञा अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून 'विषय' (visayo) हा शब्द बनतो.

Siṭṭhācārarahito milakkhadeso kāmarūpādi paccanto nāma. Milakkha abyattiyaṃ vācāyaṃ, milakkhanti abyattavācaṃ bhāsantīti milakkhā. Siṭṭhācāramaggadassanatthāya paññācakkhuno abhāvā rāgādimalaṃ akkhimhi yesanti vā milakkhā, assittaṃ, tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ milakkhadeso. Paccante majjhimadesassa bahiddhābhāge jāto paccanto.

सदाचार किंवा सुसंस्कृत आचरणाने रहित असलेला म्लेच्छ देश (milakkhadeso), जसे की कामरूप इत्यादी प्रदेश, 'प्रत्यंत' (paccanto - सीमावर्ती प्रदेश) म्हणून ओळखला जातो. 'मिलक्ख' शब्द अस्पष्ट किंवा अव्यक्त भाषेच्या अर्थात आहे; जे अस्पष्ट किंवा रानटी भाषा बोलतात, त्यांना 'मिलक्ख' (म्लेच्छ) म्हणतात. सदाचाराचा मार्ग पाहण्यासाठी प्रज्ञाचक्षूचा अभाव असल्यामुळे ज्यांच्या डोळ्यांत रागादी मळ (दोष) असतो, त्यांनाही 'मिलक्ख' म्हणतात (यात 'अ' चा 'इ' होतो). त्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणाला 'मिल्लखदेश' (म्लेच्छदेश) म्हणतात. मध्यदेशाच्या (majjhimadesa) बाहेरील भागात असलेला सीमावर्ती प्रदेश म्हणजे 'प्रत्यंत' (paccanto) होय.

Byavatthā catuvaṇṇānaṃ, yasmiṃ dese na vijjate;

Milakkhadeso so vutto, majjhabhūmi tato paraṃ.

ज्या देशामध्ये चार वर्णांची व्यवस्था (विभागणी) अस्तित्वात नसते, त्याला 'म्लेच्छदेश' (milakkhadeso) म्हटले जाते; आणि त्याच्या पलीकडचा प्रदेश म्हणजे 'मध्यभूमी' (majjhabhūmi) होय.

Ariyācārabhūmittā majjho ca so deso ceti majjhadeso, navayojanasataparikkhepo majjhimadeso.

आर्य लोकांच्या आचरणाची भूमी असल्यामुळे, जो शुद्ध आणि देशही आहे, त्याला 'मध्यदेश' (majjhadeso) म्हणतात. नऊशे योजने परिघ (घेरा) असलेला प्रदेश म्हणजे 'मध्यदेश' (majjhimadesa) होय.

187. Salilappāyo bahūdako deso anūpo nāma, anugatā āpā atrāti anūpo, āpassa ādino [Pg.142] uttaṃ, paralopo vā. Kaca bandhane, cho, kacchaṃ. Anūpadeso ca. Abhinavoggamanena tiṇena lakkhite harite dese saddalo, dala dittiyaṃ, bhāve a. Vijjati dalo yattha saddalo.

१८७. पुष्कळ पाणी असलेला किंवा जलप्राय प्रदेश 'अनूप' (anūpo) म्हणून ओळखला जातो. ज्यामध्ये पाणी सतत असते तो 'अनूप' होय; यात 'आप' शब्दाच्या सुरुवातीच्या 'आ' चा 'उ' होतो, किंवा 'अनु' मधील स्वराचा लोप होतो. 'कच्' (kaca) धातू बांधणे या अर्थात आहे, 'छ' प्रत्यय लागून 'कच्छ' (kacchaṃ) शब्द बनतो; याला 'अनूपदेश' देखील म्हणतात. नवीन उगवलेल्या हिरव्या गवताने युक्त असलेल्या हिरव्यागार प्रदेशाला 'सद्दल' (saddalo - शाद्वल) म्हणतात. 'दल्' (dala) धातू चमकणे या अर्थात आहे, भाव अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. जिथे नवीन गवताची पाने असतात, तो 'सद्दल' होय.

188. Nadiyā ābhatena ambunā udakena jīvanti etthāti nadyambujīvano deso nadī mātā assāti nadīmātikoti vuccati, bahubbīhimhi ko. Vuṭṭhiyā vassena nipphajjati sassametthāti vuṭṭhinipphajjasassako deso devo mātā assāti devamātikoti vuccati, bahubbīhimhiyeva ko, devasaddo cettha vuṭṭhimāha.

१८८. नदीने आणलेल्या पाण्यावर जिथे लोक उपजीविका करतात, तो 'नद्यम्बुजीवन' (nadyambujīvano) देश होय. ज्या देशाची माता नदी आहे (म्हणजे जो देश पाण्याच्या बाबतीत नदीवर अवलंबून असतो), त्याला 'नदीमातृक' (nadīmātiko) म्हणतात; बहुव्रीहि समासात 'क' प्रत्यय लागतो. पावसाच्या पाण्याने जिथे पीक पिकते, तो 'वृष्टिनिष्पन्नसस्य' (vuṭṭhinipphajjasassako) देश होय. ज्या देशाची माता देव (पाऊस) आहे, त्याला 'देवमातृक' (devamātiko) म्हणतात; येथेही बहुव्रीहि समासात 'क' प्रत्यय लागतो आणि 'देव' हा शब्द पावसाचा वाचक आहे.

189. Anūpādayo devamātikāntā tīsu liṅgesu. Candasūrādo candasūriyasinerupabbatādimhi sassatisaddo īrito kathito. Sabbadā saranti gacchantīti sassatiyo, sara gatiyaṃ, sarasaddassa so,ti.

१८९. 'अनूप' शब्दापासून सुरू होऊन 'देवमातृक' शब्दापर्यंतचे शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात. चंद्र, सूर्य, सुमेरू पर्वत इत्यादींच्या संदर्भात 'सस्सति' (sassati - शाश्वत) हा शब्द वापरला जातो. जे नेहमी गतिमान असतात किंवा चालतात, ते 'सस्सति' होत. 'सर्' (sara) धातू गती या अर्थात आहे; यात 'सर' शब्दाच्या जागी 'स' होतो आणि 'ति' प्रत्यय लागतो.

Raṭha gatiyaṃ, raṭhanti ettha nagarādayoti raṭṭhaṃ, to. Nāgarehi vijinitabbanti vijitaṃ. Āḷiyaṃ pavattamāno yo setu, so purise pulliṅge vattati. Si bandhane, tu. Ala bhūsane, i, āḷi, tassaṃ āḷiyaṃ.

'रठ्' (raṭha) धातू गती या अर्थात आहे; ज्यामध्ये नगरे इत्यादी स्थित असतात किंवा विस्तारतात, ते 'राष्ट्र' (raṭṭhaṃ) होय, यात 'त' प्रत्यय लागतो. नागरिकांनी किंवा राजाने जे जिंकले पाहिजे, ते 'विजित' (vijitaṃ - राज्य) होय. शेताच्या बांधावर असलेला जो बांध किंवा पूल आहे, तो पुल्लिंगात वापरला जातो ('सेतु'). 'सि' (si) धातू बांधणे या अर्थात आहे, 'तु' प्रत्यय लागून 'सेतु' शब्द बनतो. 'अल्' (ala) धातू सुशोभित करणे या अर्थात आहे, 'इ' प्रत्यय लागून 'आळि' (āḷi - बांध) शब्द बनतो; तो स्त्रीलिंगात 'आळि' असा होतो.

Nagarapabbatādino [Pg.143] upāntabhū samīpabhūmi parisaro parito sarantyatrāti, ṇo.

नगर, पर्वत इत्यादींच्या जवळची किंवा समीपची भूमी म्हणजे 'परिसर' (parisaro) होय. ज्याच्या सभोवताली लोक फिरतात किंवा जे सभोवताली पसरलेले असते, तो परिसर होय; यात 'ण' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ vaje. Gāvo tiṭṭhantyatrāti goṭṭhaṃ. Kula saṅkhyāne, gāvo kulantyetthāti gokulaṃ, gunnaṃ kulaṃ gharanti vā gokulaṃ. Vaja gatiyaṃ, vajanti yaṃ gāvo nivāsanatthāyāti vajo. Goṭṭhānakaṃ, goṭṭhānantipi vajassa nāmāni.

गोठ्याच्या अर्थात तीन शब्द आहेत ('गोष्ठ', 'गोकुल' आणि 'व्रज'). जिथे गाई राहतात किंवा उभ्या राहतात, ते 'गोष्ठ' (goṭṭhaṃ) होय. 'कुल' (kula) धातू मोजणे या अर्थात आहे; जिथे गाईंची गणना केली जाते, ते 'गोकुल' (gokulaṃ) होय, किंवा गाईंचे घर म्हणजे 'गोकुल' होय. 'वज्' (vaja) धातू गती या अर्थात आहे; जिथे गाई राहण्यासाठी जातात, तो 'व्रज' (vajo) होय. 'गोष्ठानक' (goṭṭhānakaṃ) आणि 'गोष्ठान' (goṭṭhānaṃ) हे देखील 'व्रज' चेच समानार्थी शब्द आहेत.

190. Silokena maggassa nāmāni. Pathikehi majjate nittiṇaṃ karīyateti maggo, majja suddhiyaṃ, ṇo, jassa gattaṃ, pathikehi maggīyateti vā maggo, magga anvesane, maṃ sivaṃ gacchati ettha, etenāti vā maggo, ‘‘mo sive parisāyañce’’ti hi nānatthasaṅgahe, sivaṃ gamanaṃ karotītyattho, kriyāvisesanametaṃ. Pathi gatiyaṃ, curādi, nāgamo. Panthayanti yantyanenāti pantho, a, kāritalopo. Pathati yātyanenāti patho. Ada gamane, adati yattha sā addhā, dho, addhā maggo, addhāsaddoyaṃ kālepi, samabhāgatthavacane tu addhaṃ, tasmā addhasaddo pumanapuṃsakavasena dviliṅgo, rājāditte addhā, arājāditte addhaṃ. Añja gatiyaṃ, aso. Vaja gatiyaṃ, umo, jassa ṭo. Pada gatiyaṃ, a, dassa jo, dvittaṃ, pajjo. Aya gatiyaṃ, yu, pada gatiyaṃ, avo, nadādi. Vatta vattane, vattanaṃ gamanādi, ani, nadādi, vattanī. Kantanadaṇḍe punnapuṃsakaṃ. Pathikehi pādehi haññateti paddhati. Pādasaddasamānatthena padasaddena niyatappayogato vuttinā siddho, padasaddūpapado hanadhātu,ti, hanassa dho, alopo. Paddhatisahacaraṇato vattanī, taṃsahacaraṇato padavī ca itthiyaṃ.

१९०. पुढील श्लोकाद्वारे मार्गाचे (रस्त्याचे) समानार्थी शब्द सांगितले आहेत. प्रवाशांद्वारे जो स्वच्छ केला जातो (ज्यावरील गवत काढून टाकले जाते), तो 'मार्ग' (maggo) होय; 'मज्ज्' (majja) धातू शुद्ध करणे या अर्थात आहे, यात 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'ज्' चा 'ग्' होतो. किंवा प्रवाशांद्वारे ज्याचा शोध घेतला जातो, तो 'मार्ग' होय; 'मग्ग्' (magga) धातू शोधणे या अर्थात आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे मनुष्य कल्याणाप्रत (सुखाप्रत) जातो, तो 'मार्ग' होय; कारण 'नानार्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की 'म' हा शब्द कल्याण आणि परिषद या अर्थात वापरला जातो; कल्याणकारक गमन करणे असा याचा अर्थ आहे, हे क्रियाविशेषण आहे. 'पथि' (pathi) धातू गती या अर्थात आहे, हा चुरादि गणाचा असून यात 'न' चा आगम होतो. ज्याच्याद्वारे लोक प्रवास करतात, तो 'पंथ' (pantho) होय; यात 'अ' प्रत्यय लागतो आणि कारित प्रत्ययाचा लोप होतो. ज्याच्याद्वारे लोक जातात, तो 'पथ' (patho) होय. 'अद्' (ada) धातू गमन करणे या अर्थात आहे; जिथे लोक जातात तो मार्ग 'अद्धा' (addhā) होय, यात 'ध' प्रत्यय लागतो. 'अद्धा' म्हणजे मार्ग; हा शब्द काळाच्या अर्थातही वापरला जातो. परंतु समान भागाच्या अर्थात 'अद्ध' (addhaṃ) असा शब्द होतो; म्हणून 'अद्ध' शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग या दोन्ही लिंगांत चालतो. राजदि गणात तो 'अद्धा' आणि अ-राजदि गणात 'अद्धं' असा होतो. 'अञ्ज' (añja) धातू गती या अर्थात आहे, यात 'अस' प्रत्यय लागतो ('अञ्जस'). 'वज्' (vaja) धातू गती या अर्थात आहे, यात 'उम' प्रत्यय लागतो आणि 'ज्' चा 'ट्' होतो ('वटुम'). 'पद्' (pada) धातू गती या अर्थात आहे, यात 'अ' प्रत्यय लागतो, 'द्' चा 'ज्' होतो आणि द्वित्व होऊन 'पज्ज' (pajjo) शब्द बनतो. 'अय्' (aya) धातू गती या अर्थात आहे, यात 'यु' प्रत्यय लागून 'अयन' (ayanaṃ) शब्द बनतो. 'पद्' (pada) धातू गती या अर्थात आहे, यात 'अव' प्रत्यय लागून नदादि गणात 'पदवी' (padavī) शब्द बनतो. 'वत्त्' (vatta) धातू चालणे या अर्थात आहे; गमन करणे म्हणजे चालणे, यात 'अनि' प्रत्यय लागून नदादि गणात 'वत्तनी' (vattanī) शब्द बनतो. हातमागाच्या दांड्याच्या अर्थात हा शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असतो. प्रवाशांच्या पायांनी जो तुडवला जातो, तो 'पद्धती' (paddhati) होय. 'पाद' शब्दाच्या समान अर्थ असलेल्या 'पद' शब्दाशी नेहमीच्या प्रयोगामुळे हा शब्द सिद्ध होतो; 'पद' उपपद असताना 'हन्' धातूला 'ति' प्रत्यय लागतो, 'हन्' चा 'ध्' होतो आणि स्वराचा लोप होतो. 'पद्धति' शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'वत्तनी' आणि तिच्या सहचर्यामुळे 'पदवी' हे शब्द स्त्रीलिंगात वापरले जातात.

191-192. Tabbhedā [Pg.144] tassa maggassa visesā jaṅghamaggādayo apathantā. Jaṅghāhi gato maggo jaṅghamaggo. Sakaṭehi gato maggo sakaṭamaggo. Te jaṅghamaggasakaṭamaggā mahāmagge vattanti.

१९१-१९२. त्या मार्गाचेच विशेष भेद 'जंघमार्ग' (jaṅghamaggo) पासून सुरू होऊन 'अपथ' (apathaṃ) पर्यंतचे शब्द आहेत. पायांनी चालण्याचा मार्ग म्हणजे 'जंघमार्ग' (jaṅghamaggo - पाऊलवाट) होय. गाड्यांनी जाण्याचा मार्ग म्हणजे 'शकटमार्ग' (sakaṭamaggo - गाडीरस्ता) होय. हे जंघमार्ग आणि शकटमार्ग हे शब्द मोठ्या मार्गाच्या (महामार्गाच्या) अर्थात वापरले जातात.

Ettha ca ‘‘tethā’’ti athasaddo na vattabbo, ‘‘te cā’’ti pana vattabbo. ‘‘Matāddhanī’’ti pāṭhe pana sati ‘‘tethā’’ti vattabboyeva, tadā ekapadike addhani magge ekapadī matāti yojanā kātabbā. Gacchataṃ eko asahāyo pādo yassaṃ, na nisinnasseva yamakoti ekapadī, samāsante niccamīpaccayo, kapaccaye ekapadiko, īssa rassattaṃ.

आणि येथे मूळ पाठात 'तेथा' ऐवजी 'अथ' शब्द न वापरता 'ते च' असा शब्द वापरला पाहिजे. परंतु जर 'मताद्धनी' (matāddhanī) असा पाठ असेल, तर 'तेथा' असेच म्हटले पाहिजे; तेव्हा 'एका माणसाने चालण्याच्या अरुंद मार्गावर (एका पायाच्या वाटेवर) 'एकपदी' (ekapadī) शब्द जाणावा' अशी योजना करावी. चालणाऱ्यांचे एकच पाऊल जिथे पडू शकते (म्हणजे एका वेळी दोन पावले समांतर पडू शकत नाहीत), तो मार्ग म्हणजे 'एकपदी' होय. समासाच्या शेवटी नेहमी 'ई' प्रत्यय लागतो, आणि 'क' प्रत्यय लागल्यास 'एकपदिक' (ekapadiko) असा शब्द बनतो, ज्यात 'ई' चा ऱ्हस्व 'इ' होतो.

Corakaṇṭakādidose duggame pathe kantāro, punnapuṃsake, kena pānīyena taranti atikkamanti yanti kantāro, tara taraṇe, corakantārādīsu panāyaṃ rūḷhivasena vutto, atha vā kati chedane, sappaṭibhayattā kantati niccagamanāgamanametthāti kantāro, āro, nāgamo ca. Dukkhena gacchantyetthāti duggamo.

चोर, काटे इत्यादींच्या दोषांनी युक्त असलेल्या दुर्गम मार्गाला 'कांतार' (kantāro - कठीण मार्ग किंवा भयंकर अरण्य) म्हणतात; हा शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असतो. ज्याला लोक कष्टाने किंवा पाण्याच्या साहाय्याने पार करतात, तो 'कांतार' होय; 'तर्' (tara) धातू पार करणे या अर्थात आहे. परंतु चोर-कांतार इत्यादी शब्दांत हा शब्द रूढी अर्थाने वापरला गेला आहे. किंवा 'कत्' (kati) धातू छेदणे या अर्थात आहे; भययुक्त असल्यामुळे जिथे नेहमीची ये-जा खंडित होते, तो 'कांतार' होय; यात 'आर' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा आगम होतो. जिथे कष्टाने जावे लागते, तो 'दुर्गम' (duggamo) होय.

193. Dvayaṃ paṭimagge. Paṭi abhimukhena gantabbo maggo, patho ca paṭimaggo, paṭipatho ca. Dīghamañjasaṃ atidūro maggo [Pg.145] addhānanti vuccate. Addhānaṃ ayanaṃ addhānaṃ, accāyato maggo, yathā ‘‘padaṭṭhāna’’nti, yalopo.

१९३. समोरासमोर येणाऱ्या मार्गाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत ('प्रतिमार्ग' आणि 'प्रतिपथ'). समोरासमोरून जाण्याचा मार्ग म्हणजे 'प्रतिमार्ग' (paṭimaggo) आणि 'प्रतिपथ' (paṭipatho) होय. अतिशय लांब किंवा दूरवर पसरलेल्या मार्गाला 'अध्वान' (addhānaṃ) असे म्हटले जाते. 'अध्वान' म्हणजे मार्गाचे गमन, अतिशय लांब असलेला मार्ग; जसे 'पदस्थान' (padaṭṭhānaṃ) शब्दाप्रमाणे यात 'य' चा लोप होतो.

Dvayaṃ pasattheddhani. Sobhano patho, pantho cāti viggaho. Gantabbapathabhāvato apetaṃ uppathaṃ, apathañca, abyayībhāvasamāso, asaddo atra nipāto.

प्रशस्त किंवा चांगल्या मार्गाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत ('सुपथ' आणि 'सुपंथ'). 'सुंदर किंवा चांगला मार्ग' असा याचा विग्रह होतो. जाण्यायोग्य मार्गापासून दूर गेलेला किंवा चुकीचा मार्ग म्हणजे 'उत्पथ' (uppathaṃ) आणि 'अपथ' (apathaṃ) होय; हा अव्ययीभाव समास आहे, आणि येथे 'अ' शब्द निपात आहे.

194-196. Paramāṇūnaṃ chattiṃsa eko aṇu nāma, aṇutopi aṇutarattā paramo aṇu, aṇuto vā paramoti paramāṇu, aṇa saddattho daṇḍako dhātu, u. Te aṇavo chattiṃsa tajjārī nāma, taṃ taṃ attano nissayaṃ malīnakaraṇavasena jarāpetīti tajjārī, jara jīraṇe, jara vayohānimhi vā, a, nadādi. Tāpi tajjāriyo chattiṃsa rathareṇu nāma, rathānaṃ sañcaraṇavasena pavatto reṇu rathareṇu. Te rathareṇavo chattiṃsa likkhā nāma. Lakkha dassane, pakaticakkhunāpi lakkhyateti likkhā, assittaṃ.

१९४-१९६. ३६ परमाणूंचा एक 'अणू' होतो. अणूपेक्षाही अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे त्याला 'परम अणू' किंवा 'परमाणू' म्हणतात. 'अण' धातूचा अर्थ शब्द करणे असा आहे. ३६ अणूंचा एक 'तज्जारी' होतो. तो आपल्या आश्रयाला मलीन करून जीर्ण करतो म्हणून त्याला 'तज्जारी' म्हणतात. 'जर' धातू जीर्ण होणे किंवा वय कमी होणे या अर्थात आहे. ३६ तज्जारींचा एक 'रथरेणू' होतो. रथांच्या येण्या-जाण्याने उडणारा धूळिकण म्हणजे 'रथरेणू'. ३६ रथरेणूंची एक 'लिखा' (लिख) होते. 'लक्ख' धातू पाहणे या अर्थात आहे. सामान्य डोळ्यांनीही पाहिली जाऊ शकते म्हणून तिला 'लिखा' म्हणतात.

Tā [Pg.146] likkhā satta ūkā nāma, ūkāti vuccati sirovattakimi, tappamāṇattā ūkā. Tā satta ūkā dhaññamāso nāma, dhañño vīhiyeva parimāṇitabbattā māso cāti dhaññamāso, masi parimāṇe. Te satta dhaññamāsā aṅgulaṃ nāma, aṅga gamanattho, ulo, aṅgulaṃ, pamāṇaṃ, ulipaccaye aṅguli, karasākhā. Amudviccheti aduṃ dvādasaṅgulaṃ vidatthi nāma, kaṇiṭṭhasahitenaṅguṭṭhena vitthārīyate, vidhīyateti vā vidatthi, vipubbo tanu vitthāre. Dhā dhāraṇe, ubhayatrāpiti, pubbapakkhe tassa tho, nassa to, tassa do. Pacchime dhassa do, tassa tho, asarūpadvibhāvo ca. Tā duve vidatthī ratanaṃ siyuṃ, ramu kīḷāyaṃ, tano, malopo. Tāni satteva ratanāni yaṭṭhi nāma, yata payatane,ti, tassa ṭho, tassa ṭo. Tā vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ nāma, usa dāhe, abho. Ettha pana usabhanadantaraṃ usabhaṃ. Usabhānaṃ asītippamāṇaṃ gāvutaṃ nāma, gavaṃ, gavehi vā yutaṃ gāvutaṃ. Yuja samādhimhi, gonadantarehi gahitappamāṇasamādhānantyattho, taṃ catugāvutaṃ yojanaṃ nāma, yuja samādhimhi, yu, ‘‘ettakaṃ yojanaṃ nāma hotū’’ti catugāvutehi samādhānantyattho.

७ लिखांची एक 'ऊ' (उका) होते. डोक्यातील किड्याला 'ऊ' म्हणतात, त्या प्रमाणाची असल्यामुळे तिला 'ऊ' म्हणतात. ७ ऊंचा एक 'धान्यमास' होतो. धान्य म्हणजे भातच मोजला जात असल्यामुळे त्याला 'मास' आणि 'धान्यमास' म्हणतात. 'मसि' धातू मोजणे या अर्थात आहे. ७ धान्यमासांचे एक 'अंगुल' होते. 'अंग' धातू जाणे या अर्थात आहे. १२ अंगुलांचे एक 'वितस्ती' (वीत) होते, जे करंगळीसह अंगठा पसरवून मोजले जाते. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'तनु' धातू पसरवणे या अर्थात आहे. किंवा 'धा' धातू धारण करणे या अर्थात आहे. २ वितस्तींचे एक 'रतन' (हात) होते. 'रमु' धातू क्रीडा करणे या अर्थात आहे. ७ रत्नांची एक 'यठ्ठी' (काठी) होते. 'यत' धातू प्रयत्न करणे या अर्थात आहे. २० यठ्ठींचा एक 'उसभ' होतो. 'उस' धातू दाह करणे या अर्थात आहे. येथे बैलाच्या ओरडण्याच्या आवाजाच्या अंतराला 'उसभ' म्हणतात. ८० उसभांचे एक 'गावुत' (गव्यूती) होते. बैलांच्या ओरडण्याच्या आवाजावरून मोजले जाणारे अंतर म्हणजे 'गावुत' होय. 'युज' धातू समाधी (निश्चित करणे) या अर्थात आहे. ४ गावुतांचे एक 'योजन' होते. 'युज' धातू समाधी या अर्थात आहे. 'एवढे अंतर म्हणजे योजन होय' अशा प्रकारे निश्चित केले जाते म्हणून याला 'योजन' म्हणतात.

197. Āropitānaṃ ācariyadhanūnaṃ pañcasataṃ koso nāma, anāropitānantyapare. Kusa avhāne, ṇo, kusanaṃ avhānaṃ koso, idha pana kosappamāṇattā koso, dvisahassakarappamāṇo. Aññattha pana –

१९७. दोरी चढवलेल्या (सज्ज केलेल्या) ५०० धनुष्यांच्या (आचार्यधनु) अंतराला एक 'कोस' म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की दोरी न चढवलेल्या ५०० धनुष्यांचे अंतर म्हणजे 'कोस' होय. 'कुस' धातू हाक मारणे या अर्थात आहे. येथे कोस प्रमाणाचा असल्यामुळे याला 'कोस' म्हणतात, जे २००० हातांचे (रत्न) प्रमाण असते. इतर ग्रंथात म्हटले आहे की -

‘‘Catukkādhivīsatiyā[Pg.147], aṅgulehi karo bhave;

Khyātamaṭṭhasahassehi, kosamānaṃ vibhāvinā’’tyuttaṃ.

"२४ अधिक ४ म्हणजेच २८ अंगुलांचा एक हात (कर) होतो; आणि ८००० हातांचे एक 'कोस' प्रमाण विद्वानांनी सांगितले आहे."

Caturambaṇanti caturambaṇavīhibījajātaropanayogyo bhūmippadeso karīsaṃ nāma, karonti ettha kasanaropanādikanti karīsaṃ, īso. Caturambaṇabījajātāni ropentyetthāti caturambaṇaṃ, ambaṇaṃ ekādasadoṇamattaṃ, aññe pana ‘‘caturambaṇaṃ catuyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ karīsaṃ nāmā’’ti vadanti, taṃ karīsabbhantarānaṃ pariyāyabhāvappasaṅgā na gahetabbaṃ.

'चतुरम्बण' म्हणजे चार 'अम्बण' भाताचे बी पेरण्यास योग्य असलेली जमीन, जिला 'करीस' म्हणतात. येथे नांगरणी, पेरणी इत्यादी कामे केली जातात म्हणून याला 'करीस' म्हणतात. चार अम्बण बी जेथे पेरले जाते ते 'चतुरम्बण' होय. एक अम्बण म्हणजे ११ द्रोण (दोण) प्रमाण होय. इतर आचार्य म्हणतात की, चार यठ्ठी (काठी) प्रमाण जागेला 'करीस' म्हणतात; परंतु हे स्वीकारू नये, कारण यामुळे 'करीस' आणि 'अब्भन्तर' हे समानार्थी शब्द बनतील.

Pamāṇato hatthānamaṭṭhavīsappamāṇaṃ ṭhānaṃ abbhantaraṃ nāma, abbhantare antokoṭṭhāse jātaṃ, na bahikoṭṭhāseti abbhantaraṃ. Yattha yattha hi yo yo ṭhito, nisinno vā, tattha tattha samantā aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ ṭhānaṃ tassa tassa abbhantaraṃ ṭhānaṃ nāma. Bhūmyādittā bhūmivaggo, atha vā aṅgāpekkhāya bhūmiyeva padhānaṃ, padhānena ca byappadeso bhavatīti bhūmivaggabyappadeso.

२८ हातांच्या प्रमाणाच्या जागेला 'अब्भन्तर' (अभ्यंतर) म्हणतात. हे आतल्या भागात (अंतर्भागात) असते, बाहेरील भागात नाही, म्हणून याला 'अब्भन्तर' म्हणतात. कारण जो कोणी जेथे उभा असेल किंवा बसलेला असेल, त्याच्याभोवतीचे २८ हातांचे अंतर म्हणजे त्याचे 'अब्भन्तर' स्थान होय. 'भूमी' शब्दाने सुरुवात होत असल्यामुळे याला 'भूमीवर्ग' (भूमिवग्ग) म्हणतात. किंवा अवयवांच्या अपेक्षेने भूमीच मुख्य आहे, आणि मुख्य घटकावरूनच नाव दिले जाते, म्हणून याला 'भूमिवर्ग' असे नाव दिले आहे.

Bhūmivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

भूमीवर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Puravaggavaṇṇanā

२. पुरवर्गाचे वर्णन (नगरवर्ग).

198. Chakkaṃ nagare.

१९८. नगरासाठी (शहरासाठी) सहा शब्द आहेत.

‘‘Paṭṭanañca adhiṭṭhānaṃ, nagaraṃ puṭabhedanaṃ;

Thiyo pū nagarī pūriyo, ṭhānīyaṃ kabbaṭaṃ puṭa’’nti.

पट्टन, अधिष्ठान, नगर, पुटभेदन, नगरी, पुरी, स्थानीय, कब्बत आणि पुर.

Hi silokapariyāyesu vopālito.

श्लोकांमधील समानार्थी शब्दांच्या संदर्भात आचार्य वोपालित यांनी म्हटले आहे -

‘‘Vicittadevāyatanaṃ[Pg.148], pāsādāpaṇamandiraṃ;

Nagaraṃ dassaye vidvā, rājamaggopasobhita’’nti. –

"विद्वानाने विविध देवळे (देवायतन), प्रासाद (राजवाडे), आपणा (दुकाने), मंदिरे (घरे) आणि राजमार्ग यांनी सुशोभित केलेले नगर दाखवावे."

Nagaralakkhaṇaṃ. Pu pālane, pura pālaneti ca, punāti pureti ca rakkhati paracakkā duggatāyāti puraṃ, ro, a ca, pura aggagamanetipi dhātvattho. Nagā pāsādādayo assa santi nagaraṃ, ro. Vākārena nagarasaddassa pulliṅgattaṃ samuccinoti, purasaddassāpītyācariyā. Akutobhayattā ṭhānāya hitaṃ ṭhānīyaṃ, īyo. Paṇikānaṃ puṭā bhijjante atrāti puṭabhedanaṃ.

हे नगराचे लक्षण (व्याख्या) आहे. 'पु' किंवा 'पुर' धातू रक्षण करणे (पालन) या अर्थात आहे. शत्रूच्या सैन्याला प्रवेश करणे कठीण असल्यामुळे जे रक्षण करते, त्याला 'पुर' म्हणतात. 'पुर' चा अर्थ अग्रभागी जाणे (श्रेष्ठ असणे) असाही धातूचा अर्थ आहे. ज्यामध्ये प्रासाद (राजवाडे) इत्यादी असतात, त्याला 'नगर' म्हणतात. 'वा' शब्दाने 'नगर' आणि 'पुर' शब्दांचे पुल्लिंगी रूपही सूचित होते, असे आचार्य म्हणतात. कोणत्याही बाजूने भय नसल्यामुळे राहण्यासाठी योग्य असलेल्या ठिकाणाला 'स्थानीय' (ठानीय) म्हणतात. जेथे व्यापाऱ्यांच्या मालाचे गठ्ठे सोडले (उघडले) जातात, त्याला 'पुटभेदन' म्हणतात.

Niccanivāsanaṭṭhānaṃ dassetvā itaraṃ dassetumāha ‘‘thiya’’miccādi. Rājā tiṭṭhati etthāti rājaṭhānī, yu, nadādi, niccanivāsanaṭṭhānepi ‘‘caturāsītinagarasahassāni kusavatīrājaṭhānīpamukhānī’’tyādīsu. Dārukkhandhādīhi ā samantato varanti parikkhipīyanti etthāti khandhāvāro, patthanattho varadhātu āpubbattā parikkhipanattho hoti. Pañcakaṃ nagare, ‘‘khandhāvāro’’ti pana ekameva aciranivāsanaṭṭhānassa nāmaṃ.

नियमित राहण्याचे ठिकाण दाखवून, इतर (तात्पुरते) ठिकाण दाखवण्यासाठी 'थियं' इत्यादी म्हटले आहे. जेथे राजा राहतो त्याला 'राजधानी' (राजठानी) म्हणतात. नियमित राहण्याच्या ठिकाणासाठीही 'कुसावती राजधानीप्रमुख चौऱ्याऐंशी हजार नगरे' इत्यादींमध्ये हा शब्द वापरला आहे. जे लाकडाच्या ओंडक्यांनी इत्यादींनी चहूबाजूंनी वेढलेले असते, त्याला 'स्कंधावार' (खंधावार - छावणी) म्हणतात. नगराच्या संदर्भात हे पाच शब्द आहेत. 'स्कंधावार' हे केवळ तात्पुरत्या मुक्कामाच्या ठिकाणाचे नाव आहे.

199. Mūlapurā aññatra mūlapuraṃ vajjetvā yaṃ puramatthi yojanavitthiṇṇapākārādiparikkhittaṃ, taṃ mūlapurassa taruṭṭhāniyassa sākhāsadisattā sākhānagaraṃ nāma.

१९९. मुख्य नगर वगळून, जे एक योजन रुंद तटबंदी इत्यादींनी वेढलेले नगर असते, त्याला 'शाखानगर' म्हणतात; कारण ते वृक्षासमान असलेल्या मुख्य नगराच्या फांदीसारखे (शाखेसारखे) असते.

200-201. Sāddhapajjadvayena [Pg.149] mūlapurassa nāmāni. Vānarasīsaṃ, taṃsaṇṭhāno vā pāsāṇo ettha atthīti ‘‘vānarasīsa’’nti vattabbe vassa battaṃ, vaṇṇavipariyayaṃ, dīghaṃ, ṇattaṃ, sassa lopañca katvā ‘‘bārāṇasī’’ti vuttaṃ. Savatthassa isino nivāsanaṭṭhānattā sāvatthi, sabbaṃ dhanamettha atthīti vā sāvatthi, sabbassa sāvo, dhanavācako atthasaddo, i. Tikkhattuṃ visālībhūtattā vesālī, assatthutthe ī. Mathi hiṃsāyaṃ, ilo, assittaṃ, mithilā. Alaṃ bhūsanametthāti āḷavī, vī, ḷattañca. Kusa avhāne, ‘‘khādatha pivathā’’tyādīhi dasahi saddehi kosanti etthāti kosambī, bo, nadādi, kusambarukkhavantatāya vā kosambī, kusambassa isino assamato avidūre māpitattāti eke. Uggaṃ ripuṃ jayati yattha, sā ujjenī, yu, nadādi. Takka ūhe, ūho ūnapūraṇaṃ, takkanaṃ takko, so sīlaṃ sabhāvo yattha sā takkasīlā, yo hi purisakārena ūno, so tattha gantvā tamūnaṃ pūretīti. Cama adane, po, campā. Sānaṃ dhanānaṃ ākaraṃ uppattiṭṭhānaṃ sākaro, so eva sāgalaṃ. Saṃsumārasaṇṭhāno giri etthāti saṃsumāragiraṃ, saṃsumāro gāyati etassa māpitakāleti vā saṃsumāragiraṃ, ge sadde, iro. Rājūnameva ādhipaccavasena pariggahitabbattā rājagahaṃ. Ādikāle kapilanāmassa isino nivāsanaṭṭhānattā kapilavatthu, pumanapuṃsake.

२००-२०१. अडीच गाथांनी मूळ नगरांची नावे दर्शवितात. 'वानरसीस' (वानराचे डोके) किंवा त्या आकाराचा दगड येथे आहे म्हणून 'वानरसीस' असे म्हणावयाचे असताना, 'व' चा 'ब' करून, वर्णांचा विपर्यास करून, दीर्घ करून, 'न' चा 'ण' करून आणि 'स' चा लोप करून 'बाराणसी' (Bārāṇasī) असे म्हटले गेले आहे. सवत्थ नावाच्या ऋषीचे निवासस्थान असल्यामुळे 'सावत्थी' (Sāvatthi) म्हटले जाते; किंवा येथे सर्व प्रकारचे धन (अत्थ) आहे म्हणून 'सावत्थी' म्हटले जाते, जेथे 'सब्ब' शब्दाचा 'साव' होतो आणि 'अत्थ' शब्द धनाचा वाचक आहे, तसेच 'इ' प्रत्यय लागतो. तीन वेळा विस्तीर्ण (विशाल) झाल्यामुळे 'वेसाली' (Vesālī) म्हटले जाते, मालकीच्या अर्थात येथे 'ई' प्रत्यय लागतो. 'मथ्' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे, त्याला 'इल' प्रत्यय लागून आणि 'इत्व' होऊन 'मिथिली' (Mithilā) बनते. येथे पुरेसे भूषण (अलंकार) आहे म्हणून 'आळवी' (Āḷavī) म्हटले जाते, येथे 'वी' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होतो. 'कुस्' धातू आवाहनाच्या अर्थात आहे; 'खा, प्या' इत्यादी दहा प्रकारच्या शब्दांनी येथे लोक ओरडतात (घोषणा करतात) म्हणून 'कोसम्बी' (Kosambī) म्हटले जाते, येथे 'ब' प्रत्यय लागतो आणि हा शब्द नदादी गणातील आहे; किंवा 'कुसंब' वृक्षांची विपुलता असल्यामुळे 'कोसम्बी' म्हटले जाते; अथवा काही आचार्यांच्या मते कुसंब नावाच्या ऋषीच्या आश्रमापासून जवळच हे नगर वसविल्यामुळे याला 'कोसम्बी' म्हणतात. जेथे भयंकर शत्रूवर विजय मिळवला जातो, ते 'उज्जेनी' (Ujjenī) होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो आणि हा शब्द नदादी गणातील आहे. 'तक्क' धातू तर्क (उणेपणा भरून काढणे) या अर्थात आहे, 'ऊह' म्हणजे उणेपणा पूर्ण करणे आणि 'तक्कन' म्हणजे तर्क; तो तर्क ज्यांचा स्वभाव किंवा शील आहे, ते 'तक्कसीला' (Takkasīlā) होय. कारण जो पुरुषार्थाने उणा असतो, तो तेथे जाऊन तो उणेपणा पूर्ण करतो, म्हणून तक्कसीला. 'चम्' धातू भक्षण किंवा दमनाच्या अर्थात आहे, त्याला 'प' प्रत्यय लागून 'चंपा' (Campā) बनते. स्वतःच्या धनाचा उगम किंवा उत्पत्तीचे स्थान म्हणजे 'साकर', तोच 'सागल' (Sāgala) होय (येथे 'क' चा 'ग' आणि 'र' चा 'ल' होतो). सुसरीच्या आकाराचा पर्वत येथे आहे म्हणून 'संसुमारगिर' (Saṃsumāragira) म्हटले जाते; किंवा हे नगर वसवताना सुसर ओरडली (गायन केले) म्हणून 'संसुमारगिर' म्हटले जाते, येथे 'गे' धातू आवाजाच्या अर्थात असून 'इर' प्रत्यय लागतो. राजांच्याच अधिपत्याखाली स्वीकारले जाण्यायोग्य (किंवा राजांचे निवासस्थान) असल्यामुळे 'राजगह' (Rājagaha) म्हटले जाते. प्राचीन काळी कपिल नावाच्या ऋषीचे निवासस्थान असल्यामुळे 'कपिलवत्थु' (Kapilavatthu) म्हटले जाते, हा शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग दोन्हीत वापरला जातो.

Sāko rājūnaṃ yuddhādīsu satti sañjātā etthāti sāketaṃ, ‘‘sāko sattimhi bhūpāle, dumadīpantaresu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Sañjātatthe ito, sāko nāma rājā, dumo vā ettha ādikāle sañjātoti vā sāketaṃ. Indaṃ paramissariyabhāvaṃ pāpuṇanti etthāti indapattaṃ, indo vā [Pg.150] sakko devarājā, so patto etthāti indapattaṃ. Ukkaṃ dhārayati etassa māpitakāleti ukkaṭṭhā, vaṇṇavikāro. Yassa māpitaṭṭhāne pāṭalīnāmako eko taruṇarukkho atthīti taṃ pāṭaliputtakaṃ, atha vā paṭali nāma eko gāmaṇī, tassa putto ettha vasatiādikāleti pāṭaliputtakaṃ. Cetiyaraṭṭhe uttamattā cetuttaraṃ, ‘‘jetuttara’’nti pāṭhe pana vaṇṇavikāro, verijayaṭṭhānattā jetañca taṃ uttamattā uttarañceti vā jetuttaraṃ. Yassa māpitakāle dīpo dippati, taṃ saṅkassaṃ, kāsa dittiyaṃ, dvittaṃ, sammā kasanti etthāti vā saṅkassaṃ, kasa vilekhane, yassa māpitakāle nimittamolokentā brāhmaṇā kusahatthaṃ naraṃ passitvā māpenti, taṃ kusināraṃ. Ādinā mathura pāsāṇapurasoṇikādayopyanekapuravisesā saṅgahitā.

येथे राजांचे युद्धादी कामांमधील सामर्थ्य (साक) उत्पन्न झाले म्हणून 'साकेत' (Sāketa) म्हटले जाते. 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की, 'साक' हा शब्द सामर्थ्य, राजा, वृक्ष आणि द्वीपविशेष या अर्थांमध्ये वापरला जातो. उत्पन्न होण्याच्या अर्थात 'इत' प्रत्यय लागतो; किंवा प्राचीन काळी येथे 'साक' नावाचा राजा किंवा वृक्ष उत्पन्न झाला म्हणून 'साकेत' म्हटले जाते. येथे लोक ऐश्वर्य किंवा इंद्रपद प्राप्त करतात म्हणून 'इन्दपत्त' (Indapatta) म्हटले जाते; किंवा देवराज इंद्र (सक्क) येथे आला म्हणून 'इन्दपत्त' म्हटले जाते. हे नगर वसवताना ज्याने मशाल (उक्का) धारण केली होती म्हणून 'उक्कठ्ठा' (Ukkaṭṭhā) म्हटले जाते, यात वर्णविकार झाला आहे. ज्या नगराच्या स्थापनेच्या ठिकाणी 'पाटली' नावाचे एक लहान झाड होते, म्हणून ते 'पाटलिपुत्तक' (Pāṭaliputtaka) होय; किंवा 'पाटली' नावाचा एक ग्रामणी (अधिकारी) होता, त्याचा मुलगा सुरुवातीला येथे राहत असे म्हणून 'पाटलिपुत्तक' म्हटले जाते. चेती देशात उत्तम (श्रेष्ठ) असल्यामुळे 'चेतुत्तर' (Cetuttara) म्हटले जाते; 'जेतुत्तर' अशा पाठात मात्र वर्णविकार झाला आहे; किंवा शत्रूवर विजय मिळवण्याचे स्थान असल्यामुळे 'जेत' आणि श्रेष्ठ असल्यामुळे 'उत्तर', या दोन्हीवरून 'जेतुत्तर' (Jetuttara) म्हटले जाते. हे नगर वसवताना दिवा (दीप) प्रकाशित झाला म्हणून 'संकस्स' (Saṅkassa) म्हटले जाते, 'कास्' धातू दीप्ती (प्रकाशाच्या) अर्थात असून येथे द्वित्व होते; किंवा येथे चांगल्या प्रकारे नांगरणी करतात म्हणून 'संकस्स' म्हटले जाते, 'कस्' धातू नांगरण्याच्या अर्थात आहे; हे नगर वसवताना शकुन पाहणाऱ्या ब्राह्मणांनी हातात कुश (दर्भ) घेतलेला माणूस पाहून त्याची स्थापना केली, म्हणून ते 'कुसिनार' (Kusināra) होय. 'इत्यादी' शब्दाने मथुरा, पाषाणपूर, सोणिक इत्यादी अनेक विशिष्ट नगरांचाही संग्रह केला जातो.

202. Catukkaṃ abbhantaragāmamagge. Rathassa hitā racchā, pabbajjādi. Visayante pakāsayante vikkayena dabbāni yassaṃ, sā visikhā, vipubbo si sevāyaṃ, kho, visanti etthāti vā visikhā, visa pavesane, kho. Rathassa hitā rathikā, iko. Vī gamane, thi, vīthi.

२०२. 'चतुक्क' (चौक) हा शब्द गावाच्या आतील रस्त्यांच्या संदर्भात वापरला जातो. रथासाठी योग्य असलेला मार्ग म्हणजे 'रच्छा' (रस्ता), हा शब्द 'पब्बज्जा' इत्यादी गणातील आहे. ज्या मार्गावर विक्रीसाठी वस्तूंचे प्रदर्शन केले जाते (किंवा विकल्या जातात), ती 'विसिखा' (गल्ली) होय; 'वि' उपसर्गपूर्वक 'सि' (सेवेच्या अर्थातील) धातूला 'ख' प्रत्यय लागतो; किंवा जेथे लोक प्रवेश करतात ती 'विसिखा' होय, 'विस्' धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो. रथासाठी योग्य असलेला मार्ग म्हणजे 'रथिका' होय, येथे 'इक' प्रत्यय लागतो. 'वी' धातू जाण्याच्या (गमनाच्या) अर्थात असून त्याला 'थि' प्रत्यय लागून 'वीथि' (रस्ता) हा शब्द बनतो.

Anibbiddhā racchantarena majjhe anibbiddhā racchā byūho nāma. Byūheti sampiṇḍeti jane aññatra gantumappadānavasenāti byūho, ūha sampiṇḍane vipubbattā. Na nibbijjhate racchantarenāti anibbiddho, vidha sampahāre, a. Nibbiddhā racchantarena racchā patho, addhīti ca vuccati. Patha gamane, patho. Ada gamane,ti, addhi.

दुसऱ्या रस्त्याने मध्येच न छेदलेला (बंद असलेला) रस्ता म्हणजे 'ब्यूह' (Byūho) होय. लोकांना इतरत्र जाण्यास मार्ग न देऊन एकत्र कोंडणारा किंवा गोळा करणारा तो 'ब्यूह' होय, 'वि' उपसर्गपूर्वक 'ऊह्' (एकत्र करणे या अर्थातील) धातूपासून हा शब्द बनतो. जो दुसऱ्या रस्त्याने छेदला जात नाही तो 'अनिबिद्ध' (Anibbiddha) होय, 'विध्' धातू प्रहार किंवा भेदण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. दुसऱ्या रस्त्याने छेदलेला (आरपार जाणारा) रस्ता 'पथ' (Patha) किंवा 'अद्धि' (Addhi) म्हटला जातो. 'पथ्' धातू जाण्याच्या अर्थात असून त्यापासून 'पथ' बनतो. 'अद्' धातू जाण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'अद्धि' बनतो.

203. Catukkaṃ [Pg.151] caccare. Catunnaṃ pathānaṃ samāhāro catukkaṃ, cara gatibhakkhanesu, caro, rassa co, caccaraṃ, aṅgaṇavācako cāyaṃ. Dvinnaṃ, catunnaṃ vā maggānaṃ sandhi maggasandhi. Siṅgha ghāyane, āṭako.

२०३. 'चतुक्क' आणि 'चच्चर' हे शब्द चौक (चार रस्त्यांचा संगम) या अर्थात वापरले जातात. चार मार्गांचा समूह म्हणजे 'चतुक्क' होय. 'चर्' धातू गमन किंवा भक्षणाच्या अर्थात असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागून आणि 'र' चा 'च' होऊन 'चच्चर' (Caccara) बनतो, आणि हा शब्द अंगणाचाही वाचक आहे. दोन किंवा चार रस्त्यांचा सांधा (संगम) म्हणजे 'मग्गसन्धि' (मार्गसंधी) होय. 'सिंघ्' धातू हुंगण्याच्या अर्थात असून त्याला 'आटक' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ vappassopari iṭṭhakādiracite veṭhane. Vappaṃ nāma dugganagare parikhāmattikaṃ kūṭaṃ katvā gohi, hatthīhi ca vimaddāpetvā tiṃsahatthappamāṇaṃ pākārassa heṭṭhimatalaṃ, tathā hatthasataṃ tato uddharitvā paṃsunā vappaṃ kāraye, tassopari pākāranti, pakubbanti tanti pākāro, samantato karīyateti vā pākāro, akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo, rassassa dīghatā. Vu saṃvaraṇe, vuṇotīti varaṇo, yu, rāgamo ca. ‘‘Sālo’’tipi pākārassa nāmaṃ.

हे दोन शब्द (पाकार आणि वरण) मातीच्या ढिगाऱ्यावर (वप्प) विटा इत्यादींनी बांधलेल्या तटबंदीच्या (तटाच्या) अर्थात वापरले जातात. 'वप्प' म्हणजे दुर्गम नगरामध्ये खंदकातील मातीचा ढीग करून, तो बैल आणि हत्तींद्वारे तुडवून घट्ट केलेला, तटबंदीचा तीस हात रुंदीचा पाया (खालचा भाग) होय; तसेच खंदकातून शंभर हात माती काढून त्या मातीने 'वप्प' (पाया) तयार करावा आणि त्यावर तटबंदी (पाकार) बांधावी; जे नगराचे रक्षण करते किंवा जे सभोवताली बांधले जाते ते 'पाकार' (Pākāra) होय, अकर्तरी कारकात संज्ञेच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो आणि र्‍हस्वाचा दीर्घ होतो. 'वु' धातू झाकण्याच्या किंवा रोखण्याच्या अर्थात असून जो रोखतो तो 'वरण' (Varaṇa) होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा आगम होतो. 'साल' (Sāla) हे देखील तटबंदीचेच नाव आहे.

Dvayaṃ rājabhavanasāmaññe. Sabbagehānaṃ visesena pakāsanato uddāpo, dīpa pakāsane, īssākāro. Saṅgamma karonti tanti upakārikā, ṇvu. Ke paccaye thīkatākārapare pubbo akāro dīghaṃ, akādesopi hi ‘‘ko’’ti vuccati, yathā devadatto ‘‘datto’’ti. Kapaccayo vā.

हे दोन शब्द (उद्दाप आणि उपकारिका) सामान्यतः राजवाड्याच्या अर्थात वापरले जातात. सर्व घरांपेक्षा विशेष रूपाने उठून दिसणारा (प्रकाशित होणारा) तो 'उद्दाप' (Uddāpa) होय, 'दीप' धातू प्रकाशण्याच्या अर्थात असून 'इ' चा 'आ' होतो. एकत्र येऊन जे बांधतात ती 'उपकारिका' (Upakārikā) होय, येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'क' प्रत्यय किंवा स्त्रीलिंगी 'अक' प्रत्यय नंतर असताना पूर्वीचा 'अ' कार दीर्घ होतो; कारण 'अक' च्या जागी 'क' देखील म्हटले जाते, जसे 'देवदत्त' ला 'दत्त' म्हटले जाते. किंवा केवळ 'क' प्रत्यय लागतो.

204. Dvayaṃ gehādino mattikeṭṭhakādimayabhittiyaṃ. Kuṭa chedane, kuṭati chindati magganti kuṭṭaṃ. Bhidi dvidhākaraṇe,ti, [Pg.152] bhitti. Gunnaṃ vācānaṃ puraṃ gopuraṃ. Dvārasamīpe kato koṭṭhako dvārakoṭṭhako, kusa akkose, ṭhako, koṭṭhakoti gehaviseso.

२०४. हे दोन शब्द (कुट्ट आणि भित्ती) घराच्या माती, विटा इत्यादींनी बनवलेल्या भिंतीच्या अर्थात वापरले जातात. 'कुट्' धातू छेदण्याच्या अर्थात असून जो मार्ग अडवतो किंवा छेदतो ती 'कुट्ट' (Kuṭṭa) होय. 'भिद्' धातू दोन भाग करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'भित्ति' (Bhitti) हा शब्द बनतो. गाईंच्या किंवा वाणीच्या रक्षणाचे स्थान म्हणजे 'गोपूर' (Gopura) होय. दरवाजाच्या जवळ बांधलेली खोली किंवा कोठडी म्हणजे 'द्वारकोठ्ठक' (Dvārakoṭṭhaka) होय, 'कुस्' धातू आक्रोशाच्या अर्थात असून त्याला 'ठक' प्रत्यय लागतो; 'कोठ्ठक' हा एका विशिष्ट प्रकारच्या घराचा प्रकार आहे.

Dvayaṃ indakhīle. Isa icchāyaṃ, esa gavesane vā, iko. Indassa sakkassa khīlo kaṇṭako indakhīlo. Dvayaṃ dvārapassopasālāyaṃ’hamyādipiṭṭhe ca vātakuṭikāyaṃ. Aḍḍa atikkamahiṃsāsu, a. Ālakapaccaye aṭṭālako.

हे दोन शब्द (एसीका आणि इंद्रखील) इंद्रखीलाच्या अर्थात वापरले जातात. 'इष्' धातू इच्छेच्या अर्थात किंवा 'एष्' धातू शोधण्याच्या अर्थात असून त्याला 'इक' प्रत्यय लागतो. देवराज इंद्राचा खांब किंवा खिळा म्हणजे 'इन्द्रखील' (Indakhīla) होय. हे दोन शब्द (अट्ट आणि अट्टालक) दरवाजाच्या बाजूला असलेल्या उपशाळेच्या, प्रासादाच्या छतावरील भागाच्या किंवा खिडकीच्या (हवेशीर खोलीच्या) अर्थात वापरले जातात. 'अड्ड्' धातू ओलांडण्याच्या किंवा हिंसेच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'आलक' प्रत्यय लागल्यास 'अट्टालक' (Aṭṭālaka) हा शब्द बनतो.

205. Upari mālādiyuttaṃ sobhanathambhadvayamubhayato nikhanitvā yaṃ bahidvāraṃ kappīyate, taṃ toraṇaṃ. Tura vāraṇe, yu, thavantā vā raṇantyatrāti toraṇaṃ, tu abhitthave. Raṇa saddattho, vaṇṇavikāro. Dvārassa bahi bahidvāraṃ. Pari samantato khaññateti parikhā. Dīghabhāvena yuttā dīghikā.

२०५. दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना दोन सुंदर खांब रोवून, त्यांच्या वरच्या भागाला माळा इत्यादींनी सुशोभित करून जे बाह्यद्वार तयार केले जाते, त्याला 'तोरण' (Toraṇa) म्हणतात. 'तुर्' धातू निवारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो; किंवा जेथे स्तुती करणारे लोक शब्द (ध्वनी) करतात ते 'तोरण' होय, 'तु' धातू स्तुती करण्याच्या अर्थात आहे. 'रण्' धातू शब्दाच्या अर्थात असून यात वर्णविकार झाला आहे. दरवाजाच्या बाहेरील भागाला 'बहिद्वार' (Bahidvāra) म्हणतात. सभोवताली जे खणले जाते ते 'परिखा' (Parikhā) होय. लांबीने युक्त असलेल्या खंदकाला 'दीघिका' (Dīghikā) म्हणतात.

206-207. Sadumantaṃ gehe. Manda modanathutijaḷattesu, mandante yatthāti mandiraṃ, iro. Sīdanti tatthāti sadanaṃ, yu. Sada [Pg.153] visaraṇagatyāvasānesu. Na gacchantīti agā, thambhādayo, te rāti gaṇhātīti agāraṃ. Rassassa dīghatte āgāraṃ. Ci caye, nicīyate chādīyateti nikāyo, yamhi cissa kādeso nipātanā. Lī silesane, ṇo, nilayo, ālayo ca. Vasa nivāse, āvasantyatrāti āvāso, ṇo. Bhū sattāyaṃ, bhavantyatrāti bhavanaṃ. Visanti tanti vesmaṃ, mo. Kita nivāse, adhikaraṇe yu, niketanaṃ. Nivisanti, nivasanti vā yatra, taṃ nivesanaṃ. Ghara secane, gharati kilesametthāti gharaṃ, gayhatīti vā gharaṃ, ṇo. Gahassa gharādeso. Gaṇhāti purisena ānītaṃ dhananti gahaṃ. Adhikaraṇe tho, āvasatho. Sara gaticintāhiṃsāsu, saranti cintenti ettha subhāsubhakammāni, sarati vā sūriyasantāpādikanti saraṇaṃ. Si sevāyaṃ, ṇo, patissayo. Uca samavāye, okaṃ. Sala gamane, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, sālā, saradhātumhi sati lattameva viseso. Ci caye, kammani ṇo, cayo. Kuṭa chedane, i. Vasa nivāse,ti. Upadhassa ette gehaṃ. Sadadhātumhā umo, sadumaṃ.

२०६-२०७. घर या अर्थाचे 'सदुम' अंत असलेले शब्दसमूह खालीलप्रमाणे आहेत: १. 'मन्द' धातू आनंद, स्तुती आणि प्रकाश या अर्थी आहे. जेथे आनंद व स्तुती केली जाते ते 'मन्दिर' (mandiraṃ) होय. येथे 'इर' प्रत्यय लागतो. २. जेथे लोक राहतात ते 'सदन' (sadanaṃ) होय. येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. 'सद' धातू पसरणे, गती आणि समाप्ती या अर्थी आहे. ३. जे हलत नाहीत ते 'अग' (खांब इत्यादी) होत. त्या खांबांना जे ग्रहण करते (आधार देते) ते 'अगार' (agāraṃ) होय. र्‍हस्वाचा दीर्घ केल्यास 'आगार' (āgāraṃ) बनते. ४. 'चि' धातू गोळा करणे किंवा झाकणे या अर्थी आहे. जे झाकले जाते ते 'निकाय' (nikāyo) होय. 'य' प्रत्यय असताना 'चि' चा 'क' आदेश निपातनाने होतो. ५. 'ली' धातू चिकटणे या अर्थी आहे. 'ण' प्रत्यय लागून 'निलय' (nilayo) आणि 'आलय' (ālayo) हे शब्द बनतात. ६. 'वस' धातू राहणे या अर्थी आहे. जेथे लोक राहतात ते 'आवास' (āvāso) होय. येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. ७. 'भू' धातू असणे या अर्थी आहे. जेथे लोक राहतात ते 'भवन' (bhavanaṃ) होय. ८. जेथे लोक प्रवेश करतात ते 'वेस्म' (vesmaṃ) होय. येथे 'म' प्रत्यय लागतो. ९. 'कित' धातू राहणे या अर्थी आहे. अधिकरण अर्थी 'यु' प्रत्यय लागून 'निकेतन' (niketanaṃ) बनते. १०. जेथे लोक प्रवेश करतात किंवा राहतात ते 'निवेसन' (nivesanaṃ) होय. ११. 'घर' धातू सिंचन करणे या अर्थी आहे. जेथे क्लेशांचे सिंचन होते ते 'घर' (gharaṃ) होय. किंवा जे ग्रहण केले जाते ते 'घर' (gharaṃ) होय. येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'गह' शब्दाचा 'घर' असा आदेश होतो. १२. पुरुषाने आणलेले धन जे राहण्याचे ठिकाण म्हणून ग्रहण करते ते 'गेह' (gehaṃ) होय. १३. अधिकरण अर्थी 'थ' प्रत्यय लागून 'आवासथ' (āvasatho) बनते. १४. 'सर' धातू गती, विचार आणि हिंसा या अर्थी आहे. जेथे शुभ-अशुभ कर्मांचा विचार केला जातो, किंवा जे सूर्याच्या तापादींपासून रक्षण करते ते 'शरण' (saraṇaṃ) होय. १५. 'सि' धातू सेवा करणे या अर्थी आहे. 'ण' प्रत्यय लागून 'पतिस्सय' (patissayo) बनते. १६. 'उच' धातू एकत्र येणे या अर्थी आहे. त्यापासून 'ओक' (okaṃ) बनते. १७. 'सल' धातू जाणे या अर्थी आहे. स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागून 'साला' (sālā) बनते. 'सर' धातू असताना 'ल' होणे हाच विशेष आहे. १८. 'चि' धातू गोळा करणे या अर्थी आहे. कर्म अर्थी 'ण' प्रत्यय लागून 'चय' (cayo) बनते. १९. 'कुट' धातू छेदणे या अर्थी आहे. 'इ' प्रत्यय लागून 'कुटि' (kuṭi) बनते. २०. 'वस' धातू राहणे या अर्थी आहे. 'ति' प्रत्यय लागून 'वसति' (vasati) बनते. २१. उपधेला 'ए' कार होऊन 'गेह' (gehaṃ) बनते. २२. 'सद' धातूपासून 'उम' प्रत्यय लागून 'सदुम' (sadumaṃ) बनते.

Dvayaṃ mukharahitadevakulasadise yaññāyatane. Cita pūjāyaṃ, kammani iyo. Yata yatane, āyatanti vāyamanti ettha phalakāmāti āyatanaṃ, atha vā āyantīti āyāni, tāni tanotīti āyatanaṃ, phalakārakantyattho. Ettha tusaddo samāgatānaṃ dvinnaṃ pubbāparagamanattho. ‘‘Cetiyāyatanāni cā’’tipi pāṭho.

मखर (द्वारमंडप) नसलेल्या देवकुलासारख्या यज्ञ करण्याच्या किंवा पूजनीय स्थानी वापरले जाणारे दोन शब्द खालीलप्रमाणे आहेत: १. 'चित' धातू पूजा करणे या अर्थी आहे. कर्म अर्थी 'इय' प्रत्यय लागून 'चेतिय' (cetiyaṃ) बनते. २. 'यत' धातू प्रयत्न करणे या अर्थी आहे. फळाची इच्छा करणारे लोक जेथे प्रयत्न करतात ते 'आयतन' (āyatanaṃ) होय. किंवा जेथे लोक येतात ते 'आय' (प्राप्ती) होय, आणि त्या प्राप्तीचा जे विस्तार करते ते 'आयतन' (āyatanaṃ) म्हणजे फळाचे कारण होय. येथे 'तु' शब्द एकत्र आलेल्या दोन पदांचा पूर्व-पर भाव दर्शवण्यासाठी आहे. 'चेतिय आणि आयतने' (cetiyāyatanāni ca) असाही पाठ आढळतो.

208. Dvayaṃ devānaṃ, narapatīnañca iṭṭhakādimaye bhavane. Aññassāpi sādisyā. Pasīdanti nayanamanānyatrāti pāsādo. Yu [Pg.154] missane, po, dīgho ca, dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo.

२०८. देवांच्या आणि राजांच्या विटा इत्यादींनी बनवलेल्या भवनासाठी (महालासाठी) वापरले जाणारे दोन शब्द खालीलप्रमाणे आहेत (सादृश्यामुळे इतर सुंदर घरांनाही हे नाव दिले जाते): १. जेथे डोळे आणि मन प्रसन्न होतात तो 'पासाद' (pāsādo - प्रासाद) होय. २. 'यु' धातू मिश्रित करणे या अर्थी आहे. येथे 'प' प्रत्यय लागतो आणि दीर्घ होतो. दीर्घ करण्याच्या नियमाच्या सामर्थ्यामुळे 'ओ' कार होत नाही.

Dvayaṃ rājato aññesaṃ dhanīnaṃ byavahārakādīnaṃ bhavane. Muṇḍo chadanametassa, na pāsādassa viyāti muṇḍacchado, dvittaṃ. Hara haraṇe, yo, yamhi miāgamo ca.

राजाव्यतिरिक्त इतर धनवानांच्या किंवा व्यापाऱ्यांच्या घरासाठी वापरले जाणारे दोन शब्द खालीलप्रमाणे आहेत: १. ज्याचे छप्पर सपाट (शिखर नसलेले) असते, प्रासादासारखे शिखर असणारे नसते, ते 'मुंडच्छद' (muṇḍacchado) होय. येथे द्वित्व होते. २. 'हर' धातू हरण करणे या अर्थी आहे. येथे 'य' प्रत्यय लागतो आणि 'य' प्रत्यय असताना 'मि' चा आगम होऊन 'हम्मिय' (hammiyaṃ) बनते.

Duggapuradvāre vā, yattha katthaci vā mattikādimaye gajakumbhamhi yo yūpo pāsādo patiṭṭhito, so hatthinakho nāma, hatthisseva nakho yassāti hatthinakho, nakhasaddena vā nakhasahito pāsādo gayhate.

दुर्गम नगराच्या दारावर किंवा कोणत्याही ठिकाणी, माती इत्यादींनी बनवलेल्या हत्तीच्या कुंभस्थळासारख्या उंच जागेवर जो प्रासाद उभारलेला असतो, त्याला 'हत्थिनख' (hatthinakho) म्हणतात. ज्याला हत्तीच्या नखासारखे टोकदार छप्पर किंवा भाग असतो तो 'हत्थिनख' होय; किंवा 'नख' शब्दाने शिखरयुक्त प्रासाद असा अर्थ घेतला जातो.

209. Supaṇṇassa garuḷassa vaṅkena pakkhena sadisachadanaṃ gehaṃ suvaṇṇavaṅkacchadanaṃ. Vaṅka gamane. Ekapasseyeva chadanato aḍḍhayogo.

२०९. गरुडाच्या वाकलेल्या पंखासारखे छप्पर असणारे घर 'सुवण्णवंकच्छदन' (suvaṇṇavaṅkacchadanaṃ) होय. 'वंक' धातू जाणे या अर्थी आहे. केवळ एकाच बाजूला छप्पर असल्यामुळे त्याला 'अड्ढयोग' (aḍḍhayogo) म्हणतात.

Ekeneva kūṭena yutto anekakoṇo patissayaviseso māḷo nāma, vaṭṭākārena katasenāsananti keci. Mā māne, ḷo, māḷo.

एकाच शिखराने युक्त असलेला आणि अनेक कोपरे असलेला विशिष्ट प्रकारचा निवास 'माळ' (māḷo) होय. काही आचार्यांच्या मते, गोलाकार बनवलेल्या निवासस्थानाला 'माळ' म्हणतात. 'मा' धातू मोजणे या अर्थी असून, त्याला 'ळ' प्रत्यय लागून 'माळ' (māḷo) हा शब्द बनतो.

Caturasso patissayaviseso pāsādo nāma, āyatacaturassapāsādoti keci.

चौकोनी असलेला विशिष्ट प्रकारचा निवास 'पासाद' (pāsādo) होय. काही आचार्यांच्या मते, लांबट चौकोनी असणाऱ्या निवासाला 'पासाद' म्हणतात.

210. Santehi bhāti dibbatīti sabhāyaṃ, sabhā ca, purime yapaccayo, santassa sādeso tūbhayatra. Maṇḍā raviraṃsayo, te pivati nāsayatīti maṇḍapo, vāsaddena maṇḍapapadassa [Pg.155] pulliṅgattaṃ samuccinoti, janānaṃ ālayo sannipātaṭṭhānaṃ janālayo. Āsanatthāya katā sālā āsanasālā. Paṭikkamanti etthāti paṭikkamanaṃ, kamu padavikkhepe, adhikaraṇe yu.

२१०. १. सज्जनांमुळे जी शोभून दिसते ती 'सभा' (sabhā) किंवा 'सभ्य' (sabhāyaṃ) होय. पहिल्या रूपात 'य' प्रत्यय लागतो आणि दोन्ही रूपांमध्ये 'सन्त' शब्दाचा 'स' असा आदेश होतो. २. 'मण्ड' म्हणजे सूर्याची किरणे; त्या किरणांना जे पिते (नष्ट करून सावली देते) ते 'मण्डप' (maṇḍapo) होय. 'वा' शब्दाने 'मण्डप' शब्दाचे पुल्लिंगत्व देखील सूचित होते. ३. लोकांचे एकत्र येण्याचे ठिकाण म्हणजे 'जनालय' (janālayo) होय. ४. बसण्यासाठी बनवलेली शाळा (दालन) म्हणजे 'आसनसाला' (āsanasālā) होय. ५. जेथे लोक विश्रांतीसाठी जातात ते 'पटिक्कमन' (paṭikkamanaṃ) होय. 'कमु' धातू पाऊल टाकणे या अर्थी असून, अधिकरण अर्थी 'यु' प्रत्यय लागतो.

211. Jinassa vāsabhūtaṃ bhavanaṃ gandhakuṭi nāma, dibbagandhehi paribhāvitā kuṭi gandhakuṭi.

२११. जिनांचे (बुद्धांचे) जे निवासस्थान आहे, त्याला 'गंधकुटी' (gandhakuṭi) म्हणतात. दिव्य सुगंधांनी सुवासित केलेली कुटी म्हणजे 'गंधकुटी' होय.

Tikaṃ pākaṭṭhāne. Rasāni santyassaṃ rasavatī, pacanaṃ pāko, tassa ṭhānaṃ pākaṭṭhānaṃ. Mahantāni bahūni asitabbāni santettha mahānasaṃ, asa bhakkhane, yu, vaṇṇavipariyayo.

स्वयंपाकघरासाठी वापरले जाणारे तीन शब्द खालीलप्रमाणे आहेत: १. ज्यामध्ये चवदार अन्न (रस) असते ते 'रसवती' (rasavatī) होय. २. शिजवणे म्हणजे 'पाक', आणि त्याचे ठिकाण म्हणजे 'पाकस्थान' (pākaṭṭhānaṃ) होय. ३. जेथे पुष्कळ खाण्याचे पदार्थ असतात ते 'महानस' (mahānasaṃ) होय. 'अस' धातू खाणे या अर्थी असून, 'यु' प्रत्यय लागतो आणि येथे वर्णविपर्यय होतो.

212. Suvaṇṇakārādisippīnaṃ kammasālā āvesanaṃ. Āvisantyasmiṃ āvesanaṃ, yu. Pānamandiraṃ surāpānatthaṃ katamandiraṃ soṇḍā nāma, kattabbākattabbaṃ vicāretvā attanā icchitavatthukāraṇā sabbaṃ deyyadhammaṃ sanontīti soṇḍā, sana dāne, tanādi. Ḍo, assottaṃ, vaṇṇavikāro ca, tesaṃ esā vasati soṇḍā. Pānasaddasannidhānā surāsoṇḍāyevidha gahitā. Vaccassa gūthassa visajjanaṭṭhānaṃ vaccaṭṭhānaṃ. Vaccassa visajjanaṭṭhānā kuṭi vaccakuṭi. Munīnaṃ isīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ assamo nāma, ā kodhaṃ samenti etthāti assamo, ā bhuso samenti ettha rāgādayoti vā assamo.

२१२. १. सुवर्णकार इत्यादी कारागिरांची कार्यशाळा म्हणजे 'आवेसन' (āvesanaṃ) होय. जेथे कारागीर प्रवेश करतात ते 'आवेसन' असून, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. २. मद्यपानासाठी बनवलेले घर म्हणजे 'सोंडा' (soṇḍā - मद्यशाळा) होय. काय करावे आणि काय करू नये याचा विचार न करता, स्वतःच्या इच्छेनुसार सर्व काही जेथे उडवून दिले जाते ती 'सोंडा' होय. 'सन' धातू देणे या अर्थी असून, त्याला 'ड' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'ओ' होतो आणि वर्णविकार होतो. 'पान' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे येथे 'मद्यशाळा' असाच अर्थ घेतला आहे. ३. विष्ठा विसर्जन करण्याचे ठिकाण म्हणजे 'वच्चस्थान' (vaccaṭṭhānaṃ) होय. ४. विष्ठा विसर्जनासाठी बनवलेली कुटी म्हणजे 'वच्चकुटी' (vaccakuṭi - शौचालय) होय. ५. मुनींचे किंवा ऋषींचे राहण्याचे ठिकाण म्हणजे 'अस्सम' (assamo - आश्रम) होय. जेथे क्रोधाचे शमन केले जाते किंवा जेथे राग इत्यादींचे पूर्णपणे शमन केले जाते तो 'आश्रम' होय.

213. Tikaṃ [Pg.156] paṇyavikkayasālāyaṃ. Paṇa byavahāre, paṇitabbāti paṇyā, vatthādayo, te ettha vikkiṇantīti paṇyavikkayo, kī dabbavinimaye, so eva sālā gehanti paṇyavikkayasālā. Āpaṇayante byavaharante asminti āpaṇo, ṇo. Paṇyānaṃ vikkayāya nīyamānānaṃ vīthi pantho paṇyavīthikā. Vasa acchādane, to, udakaṃ vasitaṃ acchādanaṃ katamanenāti udosito, vassottaṃ, bhaṇḍaṭṭhapanassa sālā bhaṇḍasālā. Kamu padavikkhepe, caṅkamatyatrāti caṅkamanaṃ, caṅkamo ca, dvittādi.

२१३. वस्तूंच्या विक्रीच्या दुकानासाठी (बाजारपेठेसाठी) वापरले जाणारे तीन शब्द खालीलप्रमाणे आहेत: १. 'पण' धातू व्यापार करणे या अर्थी आहे. ज्यांचा व्यापार केला जातो त्या वस्तू (वस्त्र इत्यादी) म्हणजे 'पण्य' होय. त्या वस्तू जेथे विकल्या जातात ती 'पण्यविक्रयसाला' (paṇyavikkayasālā) होय. 'की' धातू वस्तूंचा विनिमय करणे या अर्थी आहे. २. जेथे व्यापार केला जातो ते 'आपण' (āpaṇo - दुकान) होय. येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. ३. वस्तूंच्या विक्रीसाठी जाणाऱ्या लोकांचा मार्ग म्हणजे 'पण्यवीथिका' (paṇyavīthikā) होय. इतर शब्द: ४. 'वस' धातू झाकणे या अर्थी आहे. ज्याच्याद्वारे पावसाच्या पाण्याचे आच्छादन केले जाते ते 'उदोसित' (udosito - कोठार) होय. येथे 'व' चा 'ओ' होतो. ५. वस्तू ठेवण्याची शाळा (दालन) म्हणजे 'भांडसाला' (bhaṇḍasālā - गोदाम) होय. ६. 'कमु' धातू पाऊल टाकणे या अर्थी आहे. जेथे ये-जा केली जाते ते 'चंकमण' (caṅkamanaṃ) किंवा 'चंकम' (caṅkamo) होय. येथे द्वित्व इत्यादी होते.

214. Jalanti etthāti jantā, jala dittiyaṃ, anto, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā, lalopo, janetyatra agginti vā jantā, jana janane, anto, sā eva gharaṃ jantāgharaṃ. Aggino sālā aggisālā. Pā pivane, papivantyassanti papā, a. Pānīyaṭṭhā sālā pānīyasālā, sā eva pānīyasālikā.

२१४. १. जेथे शेकतात (उष्णता घेतात) किंवा जेथे अग्नी प्रज्वलित केला जातो ते 'जंता' (jantā - उष्ण स्नानगृह) होय. 'जल' धातू चमकणे या अर्थी असून, स्त्रीलिंगात 'अन्त' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा लोप होतो. किंवा 'जन' (उत्पन्न करणे) धातूपासून 'अन्त' प्रत्यय लागून 'जंता' बनते. तेच घर म्हणजे 'जंताघर' (jantāgharaṃ) होय. २. अग्नीची शाळा (घर) म्हणजे 'अग्निशाला' (aggisālā) होय. ३. 'पा' धातू पिणे या अर्थी आहे. जेथे लोक पाणी पितात ती 'पपा' (papā - पाणपोई) होय. येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. ४. पिण्याच्या पाण्याची शाळा (दालन) म्हणजे 'पानीयसाला' (pānīyasālā) होय. त्यालाच 'पानीयसालिका' (pānīyasālikā) देखील म्हणतात.

Gasa gamane, bho, sassa bo. Avati rakkhatīti ovarako, aro, sakatthe ko, assottañca. Vasanaṃ vāso, tadatthaṃ agāraṃ vāsāgāraṃ. Sayati etthāti sayanī, yu, nadādi, sā eva gahaṃ sayaniggahaṃ.

१. 'गस' धातू जाणे या अर्थी आहे. येथे 'भ' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा 'ब' होऊन 'गब्भ' (gabbho - गर्भ/खोली) बनते. २. जे रक्षण करते ते 'ओवरक' (ovarako - आतील खोली) होय. येथे 'अर' प्रत्यय लागतो, स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'ओ' होतो. ३. राहणे म्हणजे 'वास'; राहण्यासाठी बनवलेले घर म्हणजे 'वासागार' (vāsāgāraṃ) होय. ४. जेथे लोक झोपतात ते 'शयनी' (sayanī) होय. येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. तेच घर म्हणजे 'शयनीगृह' (sayaniggahaṃ) होय.

215. Catukkaṃ [Pg.157] rājitthāgāre, tadatthiyato upacārena rājitthīsupi. Rājitthīnamagāraṃ itthāgāraṃ. Avarundhīyante rājitthiyo anenāti orodho, rudha āvaraṇe. Suddhā kāmāpagamattā parisuddhā rakkhakā ante samīpe yassāti suddhanto. Ante abbhantare puraṃ gehaṃ antepuraṃ, purassa anteti vā antepuraṃ. ‘‘Antopura’’ntipi pāṭho.

२१५. राजाच्या अंतःपुरासाठी (राण्यांच्या महालासाठी) वापरले जाणारे चार शब्द खालीलप्रमाणे आहेत (तेथे राहणाऱ्या राजस्त्रियांसाठी देखील उपचाराने हे शब्द वापरले जातात): १. राजस्त्रियांचे घर म्हणजे 'इत्थागार' (itthāgāraṃ) होय. २. ज्याच्याद्वारे राजस्त्रियांना सुरक्षित ठेवले जाते तो 'ओरोध' (orodho) होय. 'रुध' धातू रोखणे या अर्थी आहे. ३. कामवासनेपासून मुक्त असलेले अत्यंत शुद्ध रक्षक ज्याच्या जवळ रक्षणासाठी असतात तो 'सुद्धंत' (suddhanto) होय. ४. आत असणारे घर किंवा नगराच्या आत असणारे घर म्हणजे 'अन्तेपुर' (antepuraṃ) होय. 'अन्तोपुर' (antopuraṃ) असाही पाठ आढळतो.

Raññaṃ rājūnaṃ asabbavisayaṭṭhānaṃ sabbehyasādhāraṇaṭṭhānaṃ ‘‘kacchantara’’nti mataṃ kathitaṃ, yaṃ ‘‘pamadavana’’nti vuccati, pamadavanaṃ nāma upakārikāsannihitaṃ vā purasannihitaṃ vā antepurocitaṃ, yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso. Pamadānaṃ vanaṃ pamadavanaṃ. Nipātanā yākārānaṃ itthigatānaṃ rasso kvacītirasso. Kacchassa pakoṭṭhassa antaraṃ abbhantaraṃ kacchantaraṃ. Pakoṭṭhaṃ nāma abbhantaradvāraṃ.

राजांचे सर्वांसाठी साधारण नसलेले (खाजगी) ठिकाण 'कच्छन्तर' म्हणून ओळखले जाते, ज्याला 'प्रमदवन' असेही म्हणतात. प्रमदवन म्हणजे राजवाड्याच्या किंवा नगराच्या जवळ असलेले अंतःपुरातील उद्यान, जेथे राजा केवळ आपल्या अंतःपुरातील स्त्रियांसह विहार करतो आणि इतर कोणालाही तेथे प्रवेश नसतो. प्रमदांचे (स्त्रियांचे) वन म्हणजे प्रमदवन. व्याकरणानुसार, निपातनाने स्त्रीलिंगी 'आ' काराचा काही ठिकाणी र्‍हस्व होतो. कच्छ म्हणजे आतील खोली किंवा द्वार, आणि त्याचा आतील भाग म्हणजे 'कच्छन्तर' होय. प्रकोठ म्हणजे आतील द्वार.

216. Dvayaṃ iṭṭhakādiracite ārohane. Upānena saha vattateti sopāno, sopānaṃ vā napuṃsakepi. Ārūyhate yena taṃ ārohanaṃ, yu, ruha janane.

२१६. विटा इत्यादींनी बनवलेल्या जिन्यासाठी (पायऱ्यांसाठी) हे दोन शब्द वापरले जातात. जो पायाच्या आधारासह असतो तो 'सोपान' (पुल्लिंगी) किंवा 'सोपानं' (नपुंसकलिंगी) होय. ज्याच्याद्वारे वर चढले जाते ते 'आरोहण' होय (हे 'रुह्' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून बनते).

Dvayaṃ kaṭṭhādiracitāyaṃ. Nicchayena sayanti pākārādikametāyāti nisseṇī, si sevāyaṃ, ṇī, nadādi. Uddhamārohate etāyāti adhirohiṇī, sāsaddo dvinnampi itthiliṅgattaṃ joteti.

लाकूड इत्यादींनी बनवलेल्या शिडीसाठी हे दोन शब्द वापरले जातात. जिच्या साहाय्याने निश्चितपणे भिंत इत्यादींचा आश्रय घेतला जातो ती 'निस्सेणी' (शिडी) होय ('सि' धातू सेवा अर्थी). जिच्याद्वारे वर चढले जाते ती 'अधिरोहिणी' होय. 'सा' हा शब्द या दोन्ही शब्दांचे स्त्रीलिंगीत्व दर्शवतो.

217. Pañcakaṃ [Pg.158] jālake. Vātaṃ pivatīti vātapānaṃ. Gavaṃ akkhi gavakkho, samāsantattā a, saññāsaddato pulliṅgattaṃ, akkhi sadde vā, gavaṃ akkhi gavakkhīti viggaho. Jala dittiyaṃ, jālaṃ. Sīharūpayuttaṃ pañjaraṃ sīhapañjaraṃ. Ālokānaṃ ātapānaṃ pavisanaṭṭhānaṃ sandhi chiddanti ālokasandhi, ālokīyanti etenāti āloko, so eva sandhīti vā ālokasandhi.

२१७. खिडकीसाठी (जाळीदार खिडकीसाठी) हे पाच शब्द वापरले जातात. जी वारा पिते (आत घेते) ती 'वातपान' होय. बैलाच्या डोळ्यासारखी असणारी ती 'गवाक्ष' (पुल्लिंगी) होय; किंवा बैलाच्या आवाजासारखी ती 'गवाक्षी' असाही विग्रह होतो. 'जल' धातू चमकणे या अर्थी असून त्यापासून 'जाल' हा शब्द बनतो. सिंहाच्या आकृतीने युक्त असलेला झरोका म्हणजे 'सिंहपंजर' होय. प्रकाश आणि उन्हाच्या प्रवेशाचे छिद्र म्हणजे 'आलोकसंधी' होय; किंवा ज्याच्याद्वारे पाहिले जाते तो 'आलोक' आणि तेच छिद्र (संधी) असल्याने त्याला 'आलोकसंधी' म्हणतात.

Dvayaṃ laṅgiyaṃ. Lagi gatyattho, a, nadādi. Pari punappunaṃ gamanāgamanavasena hantīti paligho, ṇo. Kapirūpamatthakattā kapisīso. Aggaḷaṃ nāma kavāṭako, tassa thambho aggaḷatthambho, ‘‘aggaḷaṃ tīsu kallole, daṇḍe cāntakavāṭesū’’ti rabhaso, itthiyamato āpaccayo, aggaḷā. Nissesato abbati vassodakamanenāti nibbaṃ, abba gatihiṃsāsu. Chaddassa chadanassa koṭi heṭṭhimāvasānaṃ chaddakoṭi, tassaṃ.

अडसर किंवा कडी-कोळशासाठी हे दोन शब्द वापरले जातात. 'लगि' धातू गती अर्थी आहे. येण्या-जाण्याच्या मार्गात वारंवार अडथळा आणणारा तो 'पलिघ' (अडसर) होय. माकडाच्या डोक्यासारखा आकार असलेला तो 'कपिशीर्ष' होय. 'अग्गळ' म्हणजे दरवाजाचे कवाड, आणि त्याचा खांब म्हणजे 'अग्गळत्थंभ' होय. रभस कोशात म्हटले आहे की, 'अग्गळ' हा शब्द तिन्ही लिंगांत लाट, दांडा आणि आतील कवाड या अर्थी वापरला जातो; स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागून 'अग्गळा' असा शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे पावसाचे पाणी पूर्णपणे वाहून जाते ते 'निब्ब' होय ('अब्ब' धातू गती व हिंसा अर्थी). छपराची खालची शेवटची कडा म्हणजे 'छद्दकोटी' (ओळती) होय.

218. Tikaṃ gehacchadane. Chādeti etenāti chadanaṃ, chada saṃvaraṇe, curādi. Paṭagamane, ‘‘paṭyādīhyala’’nti alo. Chādeti etenāti chaddaṃ, dvittādi.

२१८. घराच्या छपरासाठी हे तीन शब्द वापरले जातात. ज्याच्याद्वारे झाकले जाते ते 'छदन' (छप्पर) होय ('छद' धातू झाकणे या अर्थी). 'पट' धातू गती अर्थी असून 'अल' प्रत्यय लागून 'पटल' शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे झाकले जाते ते 'छद्द' होय (द्वित्त्व इत्यादी होऊन).

Tikaṃ [Pg.159] gehaṅgaṇe. Aja gatimhi, iro, ajiraṃ. Cara gatibhakkhanesu, caro. Aṅga gamane, karaṇādhikaraṇesu yu, vaṇṇavikāro, ṇattaṃ.

घराच्या अंगणासाठी हे तीन शब्द वापरले जातात. 'अज' धातू गती अर्थी असून 'इर' प्रत्यय लागून 'अजिर' बनते. 'चर' धातू गती आणि भक्षण अर्थी असून 'चर' शब्द बनतो. 'अंग' धातू गती अर्थी असून करण आणि अधिकरण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागून, वर्णविकार व 'ण'त्व होऊन 'अंगण' शब्द बनतो.

Pañcakaṃ gehadvārato bahipakoṭṭhake, vīthiyaṃ dvārapiṇḍake ca. Alindo tvaññapiṇḍakepicchate. Paṭhamaṃ hananti gacchanti etthāti paghāṇo, paghaṇo ca, hanassa ghaṇādeso. Ali sakhā indo etthāti alindo, ‘‘gehekadese alindo, paghāṇo paghaṇobhave’’ti amaramālāyaṃ. Ālindo, dīghādi. Padhānaṃ mukhaṃ pamukhaṃ, gehassa hi catūsu mukhesu tadeva padhānaṃ, yattha sādhujanāpi āgantukāpi nisīdanti. Dvāraṃ bandhati pidahati etthāti dvārabandhanaṃ.

घराच्या दाराबाहेरील ओसरी, गल्ली किंवा उंबरठ्यासाठी हे पाच शब्द वापरले जातात. 'अलिंद' हा शब्द इतर वस्तूंच्या जोडणीसाठीही वापरला जातो. जेथे लोक प्रथम प्रवेश करतात तो 'पघाण' किंवा 'पघण' होय ('हन' धातूचा 'घाण' आदेश होतो). जेथे भ्रमरांचा मित्र इंद्र असतो तो 'अलिंद' होय. अमरमाला कोशात म्हटले आहे की, घराच्या एका भागात अलिंद, पघाण किंवा पघण असतो. दीर्घ होऊन 'आलिंद' असाही शब्द बनतो. मुख्य प्रवेशद्वार म्हणजे 'पमुख' (ओसरी) होय; घराच्या चार बाजूंपैकी हीच मुख्य बाजू असते, जेथे सज्जन आणि पाहुणे विश्रांतीसाठी बसतात. जेथे दरवाजा बंद केला जातो ते 'द्वारबंधन' होय.

219. Dvayaṃ dvārabāhāyaṃ. Pīṭhāni lohavikatiādīhi saṅghaṭīyanti etthāti pīṭhasaṅghāṭakaṃ, pīṭhehi saṅghaṭīyatīti vā pīṭhasaṅghāṭakaṃ, ghaṭa ghaṭane. Dvibhāgena bāhāsadisattā bāhā, dvārassa bāhā dvārabāhā. ‘‘Kapāṭaṃ, kavāṭa’’ntipi dvārabāhāya nāmāni, kaṃ vātaṃ pāṭayati, vāṭayati ceti kammani ṇo, itthiyaṃ kapāṭī.

२१९. दरवाजाच्या चौकटीसाठी (बाजूच्या खांबांसाठी) हे दोन शब्द वापरले जातात. जेथे लोखंडाच्या बिजागऱ्या इत्यादींनी कवाडे जोडली जातात ते 'पीठसंघाटक' होय; किंवा कवाडांनी जे जोडले जाते ते 'पीठसंघाटक' होय ('घट' धातू जोडणे या अर्थी). दोन बाजूंना हातासारखे (बाहूंसारखे) असल्याने त्याला 'बाहा' म्हणतात; दरवाजाची बाहा म्हणजे 'द्वारबाहा' होय. 'कपाट' किंवा 'कवाट' हे देखील दरवाजाच्या कवाडांचे शब्द आहेत. जे वारा अडवते किंवा आत येऊ देते ते 'कपाट' होय. स्त्रीलिंगात 'कपाटी' असा शब्द बनतो.

Dvayaṃ gehādīnaṃ kūṭe. Kuṭa chedane, kammani ṇo. Naya gamanattho, ke sīse nayatīti kaṇṇīkā, ṇvu, ittaṃ, ṇattañca.

घराच्या शिखरासाठी (कळसासाठी) हे दोन शब्द वापरले जातात. 'कुट' धातू छेदणे या अर्थी असून कर्म अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून 'कूट' शब्द बनतो. 'नय' धातू गती अर्थी असून, जे डोक्यावर (शिखरावर) नेले जाते ती 'कण्णिका' (कळस) होय (यात 'ण्वु' प्रत्यय लागून, 'इ'त्व आणि 'ण'त्व होते).

220. Dvayaṃ [Pg.160] dvāre. Dve arantyatrāti dvāraṃ, dujjane vārayantyasmā rakkhakāti vā dvāraṃ, ulopo. Paṭiharanti apanenti etasmā rakkhakā aññātanti paṭiharo, paṭipakkhe harati etasmāti vā paṭiharo, rassassa dīghatte paṭihāro.

२२०. दरवाजासाठी हे दोन शब्द वापरले जातात. जेथून दोन व्यक्ती ये-जा करतात ते 'द्वार' होय; किंवा जेथून रक्षक दुर्जनांना अडवतात ते 'द्वार' होय (यात 'उ' चा लोप होतो). जेथून रक्षक अनोळखी लोकांना दूर ठेवतात तो 'पटिहर' होय; किंवा जेथून शत्रूंना दूर ठेवले जाते तो 'पटिहर' होय. र्‍हस्वाचा दीर्घ होऊन 'पटिहार' असा शब्द बनतो.

Catukkaṃ ummāre, yaṃ ‘‘dvārapiṇḍikā’’ti vuccati. Ura gatimhi, māro karaṇe. Dehaṃ neti pavesenāti dehanī, ‘‘dehalī’’tipi pāṭho, dehaṃ lāti pavesenāti dehalī. Ila gatimhi, ṇvu. Indo eva pādaṃ khipati etthāti indakhīlo, khipa peraṇe. Passa lopo, atha vā iṃ gamanaṃ dadātīti indo, dvāraṃ, tattha ṭhapito khīlo kaṇṭakoti indakhīlo, vegagabhighātanato hi so khīlo viya hoti.

उंबरठ्यासाठी (ज्याला 'द्वारपिंडिका' असेही म्हणतात) हे चार शब्द वापरले जातात. 'उर' धातू गती अर्थी असून करण अर्थात 'मार' प्रत्यय लागून 'उम्मार' (उंबरठा) बनतो. जो प्रवेशाद्वारे शरीराला आत नेतो ती 'देहनी' होय; 'देहली' असाही पाठ आहे, जो प्रवेशाद्वारे शरीराला ग्रहण करतो ती 'देहली' होय. 'इल' धातू गती अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. जेथे केवळ इंद्र (किंवा स्वामी) पाय ठेवतो तो 'इंद्रकील' होय ('खिप' धातू टाकणे या अर्थी, 'प' चा लोप होतो). अथवा 'इ' म्हणजे गती देणारा तो 'इंद्र' (द्वार), आणि तेथे बसवलेला 'कील' (अडसर) म्हणजे 'इंद्रकील' होय. वेगाचा अवरोध करत असल्याने तो खुंटीसारखा असतो.

Thambha paṭibandhane, thambho, dhāretīti vā thambho, dhara dharaṇe, rambhapaccayo, vaṇṇavikāro ca. Thu abhitthave, uṇo, yu vā, dhāretīti vā thūṇo, yu, ralopo, assū.

'थंभ' धातू रोखणे या अर्थी असून त्यापासून 'थंभ' (खांब) बनतो; किंवा जो धारण करतो तो 'थंभ' होय ('धर' धातू धारण करणे अर्थी, 'रंभ' प्रत्यय आणि वर्णविकार होऊन). 'थु' धातू स्तुती करणे या अर्थी असून 'उण' किंवा 'यु' प्रत्यय लागतो; किंवा जो धारण करतो तो 'थूण' (खांब) होय ('यु' प्रत्यय लागून, 'र' चा लोप होतो आणि 'अ' चा 'ऊ' होतो).

Aḍḍhendupāsāṇe addhacandākāre pāsāṇe paṭikāsaddo vattati. Paṭa gatiyaṃ, ṇvu. Itthikatākārapare ke assittaṃ. Gaji sadde, ṇvu, assittaṃ, bindāgamo ca. Isa icchāyaṃ, ṭhako.

अर्धचंद्राकृती दगडासाठी (चंद्रशिळेसाठी) 'पटिका' इत्यादी शब्द वापरले जातात. 'पट' धातू गती अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. स्त्रीलिंगी आकारानंतर 'क' च्या आधी 'अ' चा 'इ' होतो (याने 'पटिका' बनते). 'गजि' धातू शब्द करणे अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'इ' होतो आणि अनुस्वार येतो (याने 'गंजिका' बनते). 'इस' धातू इच्छा अर्थी असून 'ठक' प्रत्यय लागतो (याने 'इष्टिका' बनते).

221. Valabhīti [Pg.161] cūḷā, ‘‘sikhāyaṃ valabhī cūḷe’’ti ruddo. Tacchādane dārumhi kaṭṭhe gopānasī matā. Vaṅketi dāruvisesanaṃ. Gaṃ vassodakaṃ, sūriyādikiraṇañca pivanti vināsayanti abbhantaramappavesanavasenāti gopānā, iṭṭhakādayo, tāni sinonti bandhanti etthāti gopānasī.

२२१. 'वलभी' म्हणजे घराचे शिखर (कळस). रुद्र कोशात म्हटले आहे की, 'वलभी' हा शब्द शिखा आणि शिखर या अर्थी वापरला जातो. त्या शिखराला झाकणाऱ्या लाकडाला (वाशाला) 'गोपानसी' म्हटले जाते. 'वक्र' (वाकलेले) हे त्या लाकडाचे विशेषण आहे. जे पावसाचे पाणी आणि सूर्याची किरणे आत येऊ न देता रोखतात ते 'गोपान' (विटा इत्यादी) होत; आणि ज्याच्यावर ते विटा इत्यादी बांधले जातात ती 'गोपानसी' (वासा) होय.

Sodhādigehesu chekapakkhāvāsatthaṃ yo bahi kariya kaṭṭhekadeso ṭhapīyate, so viṭaṅko. Kapote pālayatīti kapotapālikā, kammani ṇvu. Ṭaki nivāsagatīsu. Vino pakkhino ṭaṅkanti etthāti viṭaṅko. Ṇo.

राजवाडे इत्यादी घरांमध्ये हुशार पक्ष्यांच्या (कबुतरांच्या) राहण्यासाठी बाहेर जे लाकडाचे कप्पे किंवा सज्जे बनवले जातात, त्याला 'विटंक' म्हणतात. जे कबुतरांचे रक्षण करते ते 'कपोतपालिका' होय (कर्म अर्थात 'ण्वु' प्रत्यय). 'टकि' धातू निवास आणि गती अर्थी आहे. जेथे पक्षी निवास करतात तो 'विटंक' होय ('ण' प्रत्यय लागून).

222. Dvayaṃ kuñcikāchidde. Kuñcikāya vivaraṃ chiddaṃ kuñcikāvivaraṃ. Tāḷassa pavesanaṭṭhānabhūto chiggaḷo chiddaṃ tāḷacchiggaḷo.

२२२. किल्लीच्या छिद्रासाठी (कुलूपाच्या छिद्रासाठी) हे दोन शब्द वापरले जातात. किल्लीचे छिद्र म्हणजे 'कुंचिकाविवर' होय. किल्ली घालण्याची जागा किंवा छिद्र म्हणजे 'ताळच्छिग्गळ' (कुलूपाचे छिद्र) होय.

Tikaṃ kuñcikāyaṃ. Kuñca koṭilye, ṇvu. Tāyati rakkhatīti tālo. Alo, talati tiṭṭhati etenāti vā tālo, tala patiṭṭhāyaṃ. Avāpurati vivarati yenāti avāpuraṇaṃ, vara saṃvaraṇe, yu, vassa po, uttaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā tesaṃ amatassa [Pg.162] dvārā’’ti vacanato pura, pāra saṃvaraṇetipi dhātvatthaṃ paṭhanti. Avapubbo vu saṃvaraṇetipi dhātvatthe pana sati vassa rattaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā, saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu pana pakāravaṇṇāgamena siddho. Vida lābhe, imhi vedikā, sakatthe ko. Itarattha iyeva.

किल्ली (कुंचिका) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'कुञ्च्' धातू वक्रतेच्या (वाकण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'तायति रक्खतीति ताळो' – जो रक्षण करतो तो 'ताळ' (कुलूप) होय. येथे 'अळ' प्रत्यय लागतो (ल आणि ळ यांच्या अभेदाने). किंवा 'तलति तिट्ठति एतेनाति वा ताळो' – ज्याच्याद्वारे स्थिर राहिले जाते तो 'ताळ' होय. 'तल्' धातू प्रतिष्ठेच्या (स्थिर राहण्याच्या) अर्थात आहे. 'अवापुरति विवरति येनाति अवापुरणं' – ज्याच्याद्वारे उघडले जाते ते 'अवापुरण' (किल्ली) होय. येथे 'वृ' (किंवा वर्) धातू आवरणाच्या (बंद करण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो, 'व' चा 'प' होतो, 'उ' कार होतो आणि उपसर्गाचा दीर्घ होतो. 'अपारुता तेसं अमतस्स द्वारा' (त्यांच्यासाठी अमृताचे द्वार उघडले गेले आहे) या वचनावरून 'पुर्' आणि 'पार्' धातू देखील आवरणाच्या अर्थात वाचले जातात. 'अव' उपसर्गपूर्वक 'वृ' धातू आवरणाच्या अर्थात असताना 'व' चा 'र' होतो, उपसर्गाचा दीर्घ होतो आणि 'अपारुता' शब्द बनतो. 'संघाटिं पारुपित्वा' (संघाटी परिधान करून) इत्यादींमध्ये 'प' या वर्णाच्या आगमाने रूप सिद्ध होते. 'विद्' धातू लाभाच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतोून 'वेदिका' शब्द बनतो, स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. इतर ठिकाणी केवळ 'इ' प्रत्ययच लागतो.

223. Saṅghāṭādayo mandiraṅgā gehaṅgavisesā. Sammā ghaṭenti ettha gopānasyādayoti saṅghāṭo, pubbapacchimadakkhiṇuttarāyāmavasena thambhānamupari ṭhito kaṭṭhaviseso, te pana pubbapacchimayāmā tayo kaṭṭhā, dakkhiṇuttarayāmā pana heṭṭhimaparicchedato tayo kaṭṭhā, ukkaṭṭhaparicchedena pana pañcasattanavādayopi. Dvinnaṃ pakkhānaṃ apatanatthaṃ bandhanato pāso viyāti pakkhapāso. Tulati saṅghāṭesu patiṭṭhatīti tulā, tala patiṭṭhāyaṃ, assuttaṃ, pakkhānaṃ vā samavāhitabhāvakaraṇato tulayati mināti etāyāti tulā, tula ummāne.

२२३. संघाट इत्यादी घराचे भाग किंवा घराचे विशेष अवयव आहेत. ज्याच्यामध्ये वासे (गोपानसी) इत्यादी चांगल्या प्रकारे जोडले जातात, तो 'संघाट' (मुख्य चौकट/तुळई) होय. पूर्व-पश्चिम आणि दक्षिण-उत्तर लांबीच्या प्रमाणात खांबांच्या वर ठेवलेला तो एक विशिष्ट लाकडी भाग असतो. ते पूर्व-पश्चिम लांबीचे तीन लाकूड असतात; आणि दक्षिण-उत्तर लांबीचे कनिष्ठ मर्यादेने तीन लाकूड असतात, तर उत्कृष्ट (कमाल) मर्यादेने पाच, सात, नऊ इत्यादी देखील असतात. दोन्ही बाजूंचे छप्पर खाली पडू नये म्हणून बांधल्या जाणाऱ्या पाशासारखे (फासासारखे) असल्याने त्याला 'पक्षपास' (वासा) म्हणतात. जी संघाटांवर स्थिर राहते ती 'तुळा' (तुळई) होय. 'तल्' धातू प्रतिष्ठेच्या (स्थिर राहण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'उ' कार होतो. किंवा छप्परांना समान पातळीवर धरून ठेवण्याचे काम करत असल्याने जिच्याद्वारे तोलले (मोजले) जाते ती 'तुळा' होय. 'तुल्' धातू तोलण्याच्या (मोजण्याच्या) अर्थात आहे.

Tikaṃ sammajjaniyaṃ. Muji sodhane, yu. Majja saṃsuddhiyaṃ, yu. Sudha suddhiyaṃ, sabbatra karaṇe yu.

झाडू (सम्मज्जनी) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'मुज्' धातू शुद्ध करण्याच्या (स्वच्छ करण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'मज्ज्' धातू पूर्ण शुद्धीच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'सुध्' धातू शुद्धीच्या अर्थात आहे. सर्व ठिकाणी करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो.

224. Tikaṃ saṅkārachaḍḍanappadese. Kaṭa chaḍḍanamaddanesu, saṅkaṭanti etthāti saṅkaṭīraṃ, īro, ‘‘saṅkaṭo’’ti vā saṅkāro vuccati, taṃ īrayanti khipanti etthāti saṅkaṭīraṃ, īra khepe. Saṅkārassa ṭhānaṃ saṅkāraṭṭhānaṃ. Saṅkāraṃ kaṭati [Pg.163] chaḍḍeti etthāti saṅkārakūṭaṃ, assū, sakatthe ko.

२२४. कचरा टाकण्याची जागा (उकिरडा) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'कट्' धातू टाकणे आणि चिरडणे या अर्थात आहे. जेथे कचरा टाकला जातो ते 'संकटीर' होय, त्याला 'ईर' प्रत्यय लागतो. किंवा कचऱ्याला 'संकट' असे म्हटले जाते, जेथे तो कचरा फेकला जातो ते 'संकटीर' होय. 'ईर्' धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे. कचऱ्याची जागा ती 'संकारस्थान' होय. जेथे कचरा टाकला जातो तो 'संकारकूट' (कचऱ्याचा ढीग) होय. याच्या 'अ' चा 'उ' होतो आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो.

Catukkaṃ sammajjaniyā nirākate thusādimhi. Nānāvidhe saṅkāre rāsīkaraṇavasena kacati bandhati etenāti kaco, so ettha icchitabboti kacavaro, vara icchāyaṃ. Ucchiṭṭho kalāpo samūho uklāpo, kassākāralopo. Nānāvidhehi tiṇādīhi saṅkarīyate missīkarīyateti saṅkāro, ṇo. Avakarotipyatra. Avakarīyate nirassateti, a. ‘‘Sammajjo majjanī ceva, saṅkāro’vakaro mato’’ti halāyudho. Kasa vilekhane, ambu.

झाडूने गोळा केलेल्या भुसा (कोंडा) इत्यादी विविध प्रकारच्या कचऱ्याच्या अर्थाचे चार शब्द आहेत. विविध प्रकारच्या कचऱ्याला ढीग करण्याच्या रूपाने जो बांधतो तो 'कच' होय. तो कचरा येथे टाकावासा वाटतो म्हणून तो 'कचवर' होय. 'वर' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे. उष्ट्या वस्तूंचा समूह किंवा ढीग म्हणजे 'उक्लाप' होय. येथे 'क' च्या 'अ' काराचा लोप होतो. विविध प्रकारच्या गवत इत्यादींनी जो मिश्रित केला जातो तो 'संकार' (कचरा) होय, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. येथे 'अवकर' शब्द देखील आहे. जो बाहेर फेकला जातो तो 'अवकर' होय, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'सम्मज्ज, सम्मज्जनी, संकार आणि अवकर हे समानार्थी मानले गेले आहेत' असे हलायुध कोशात म्हटले आहे. 'कस्' धातू खरवडण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अम्बु' प्रत्यय लागतो.

225. Gharādibhūmi gharakhettavihārādīnaṃ yo bhūmippadeso vatthu nāma, taṃ napuṃsake, vasanti etthāti vatthu, ratthu. Gasa madane, gasanti etthāti gāmo, mo. Saṃvasantyatrāti saṃvasatho, atho.

२२५. घर, शेत, विहार इत्यादींचा जो जमिनीचा भाग असतो त्याला 'वस्तू' (वास्तू) म्हणतात. तो शब्द नपुंसकलिंगी आहे. जेथे लोक राहतात ते 'वस्तू' होय. 'गस्' धातू मत्त होण्याच्या (आनंद घेण्याच्या) अर्थात आहे. जेथे लोक आनंद घेतात तो 'गाम' (गाव) होय, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो. जेथे लोक एकत्र राहतात तो 'संवसथ' (वस्ती) होय, त्याला 'अथ' प्रत्यय लागतो.

Pākaṭo khyāto gāmo, so nigamo nāma, atireko gāmo nigamo, bhusattho ni, saññāsaddattā rasso.

जो प्रसिद्ध आणि मोठा गाव असतो, त्याला 'निगम' (मोठे शहर/व्यापारी केंद्र) म्हणतात. सामान्य गावापेक्षा मोठा असलेला गाव म्हणजे 'निगम' होय. येथे 'नि' हा उपसर्ग अतिशय (अतिरेक) या अर्थात आहे. संज्ञावाचक शब्द असल्यामुळे तो र्‍हस्व होतो.

Upabhuñjitabbabhogamanussādīhi ( ) vaḍḍhito adhiko gāmo nigamatopi adhikatarattā ‘‘adhibhū’’ti īrito kathito, adhiko bhavatīti adhibhū.

उपभोग घेण्याजोग्या वस्तू आणि मनुष्य इत्यादींनी समृद्ध असलेला मोठा गाव, जो निगमापेक्षाही अधिक मोठा असल्यामुळे त्याला 'अधिभू' असे म्हटले गेले आहे. जो अधिक (मोठा) होतो तो 'अधिभू' होय.

226. Dvayaṃ [Pg.164] gāmādipariyantabhāge. Si bandhane, mo. Paricchinditvā ādīyateti mariyādā, passa mo.

२२६. गावाच्या सीमेचा भाग (सीमा) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'सि' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो. जी विभागून स्वीकारली जाते ती 'मर्यादा' होय. येथे 'प' चा 'म' होतो.

Dvayaṃ ābhīrakuṭiyaṃ. Ghu sadde, ghosantyatrāti ghoso. Gopālānaṃ gāmo gopālagāmako, sakatthe ko.

गोपाळांची वस्ती (गवळ्यांची वस्ती/पाडा) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'घुस्' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे. जेथे गोपाळ आवाज करतात तो 'घोष' होय. गोपाळांचा गाव तो 'गोपालगामक' होय, येथे स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो.

Puravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुरवर्ग वर्णन समाप्त झाले.

3. Naravaggavaṇṇanā

३. नरवर्ग वर्णन

227-228. Porisantāni manussajātiyā nāmāni. Mano ussannamassāti manusso, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā, ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā – [Pg.165] ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi, sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti. Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakamahāsāvakacakkavattino ca aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsūti eke, apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya manussā, ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo, alobhādayo ca ussadā, te lobhādīhi ussadatāya apāyamaggaṃ, alobhādīhi ussadatāya sugatimaggaṃ, nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana manuno apaccabhāvena manussāti vadanti, manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati, paccakkhato, paramparatāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā tassa puttasadisatāya manussāti vuccanti, tato eva hi te ‘‘mānavā, manujā’’ti ca voharīyanti, ussapaccayo. Manuno apaccaṃ mānuso, uso. Mara pāṇacāge, co, macco, pabbajjādinā vā tyapaccayo, dhātvantassa lopo ca. Tato ‘‘yavata’’miccādinā co, dvittaṃ. Manuno apaccaṃ mānavo. Māṇavopyatra, ṇavo. Manumhā jāto manujo. Nī naye, netīti naro, aro. Pusa posane, ṇo, puretīti vā poso. Pura pūraṇe, so, ussottaṃ, ralopo. Punātīti pumā, pu [Pg.166] pavane, mo, sissā. Puretīti puriso, poriso ca, iso, rassassa dīghatāya pūriso ca. Ettha ca manussādipañcakaṃ itthiyampi vattate, narādayo tu pumeyeva visiṭṭhaliṅgattā. Tatra manussa mānusa manuja māṇavehi nadādittā īpaccayo, ekasakāralopo, manusī, mānusī, manujī, māṇavī. Maccā, itthiyamato āpaccayo.

२२७-२२८. 'पोरिस' (porisa) पर्यंतचे शब्द मनुष्यजातीचे (मानवाचे) वाचक आहेत. ज्याचे मन उन्नत (तीव्र/विकसित) आहे तो 'मनुष्य' होय. स्मृती, शूरता, ब्रह्मचर्य पालन करण्याची योग्यता इत्यादी गुणांमुळे ज्यांचे मन विकसित झाले आहे आणि जे उत्कृष्ट गुणांच्या चित्ताने युक्त आहेत. पण ते कोण आहेत? ते जम्बुद्विपात राहणारे विशिष्ट प्राणी (मनुष्य) आहेत. म्हणूनच भगवान म्हणाले – 'भिक्खून्नों! तीन कारणांमुळे जम्बुद्विपातील मनुष्य उत्तरकुरुतील मनुष्यांपेक्षा आणि तावतिंस लोकातील देवांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात. कोणत्या तीन कारणांमुळे? ते शूर असतात, स्मृतिमान (जागरूक) असतात आणि येथे (या जम्बुद्विपात) ब्रह्मचर्य वास (उत्कृष्ट जीवन) पाळतात.' कारण बुद्ध भगवंत, प्रत्येकबुद्ध, अग्रश्रावक, महाश्रावक, चक्रवर्ती राजे आणि इतर महानुभाव प्राणी याच जम्बुद्विपात जन्म घेतात. काही आचार्य म्हणतात की, समान रूप इत्यादी असल्यामुळे लहान बेटांवर राहणाऱ्या लोकांसह इतर मोठ्या बेटांवर राहणारे देखील 'मनुष्य' म्हणूनच ओळखले जातात. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, लोभ इत्यादी आणि अलोभ इत्यादींनी युक्त असलेल्या मनाच्या तीव्रतेमुळे (प्रबळतेमुळे) त्यांना 'मनुष्य' म्हणतात. कारण जे मनुष्यजातीचे प्राणी आहेत, त्यांच्यामध्ये विशेषतः लोभ इत्यादी आणि अलोभ इत्यादी प्रबळ असतात. ते लोभादींच्या प्रबळतेमुळे अपायमार्ग (दुर्गतीचा मार्ग) आणि अलोभादींच्या प्रबळतेमुळे सुगति मार्ग व निर्वाणगामी मार्ग पूर्ण करतात. म्हणूनच लोभ आणि अलोभ इत्यादींनी युक्त असलेल्या मनाच्या प्रबळतेमुळे लहान बेटांवरील लोकांसह चार मोठ्या बेटांवर राहणाऱ्या विशिष्ट प्राण्यांना 'मनुष्य' असे म्हटले जाते. लौकिक व्याकरणकार मात्र मनूचे अपत्य (वंशज) असल्यामुळे त्यांना 'मनुष्य' म्हणतात. मनू म्हणजे कल्पारंभीचा, लोक-मर्यादेचा प्रारंभ करणारा, हित आणि अहित ठरवणारा, प्राण्यांच्या पित्यासारखा असलेला पुरुष होय, ज्याला शासनात (बुद्ध शासनात) 'महासम्मत' असे म्हटले जाते. प्रत्यक्ष किंवा परंपरेने त्याच्या उपदेशात आणि अनुशासनात राहिल्यामुळे, त्याच्या पुत्रासारखे असल्यामुळे त्यांना 'मनुष्य' म्हटले जाते. म्हणूनच त्यांना 'मानव' आणि 'मनुज' असे देखील म्हटले जाते. येथे 'उस्स' प्रत्यय लागतो. मनूचे अपत्य तो 'मानुष' (mānuso), येथे 'उस' प्रत्यय लागतो. 'मर्' धातू प्राणत्याग करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'च' प्रत्यय लागून 'मच्च' (मर्त्य/माणूस) शब्द बनतो. किंवा 'पब्बज्जा' इत्यादी सूत्राने 'त्य' प्रत्यय लागतो आणि धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो. त्यानंतर 'यवत...' इत्यादी सूत्राने 'च' होतो आणि द्वित्व होते. मनूचे अपत्य तो 'मानव' (mānavo). येथे 'माणव' (māṇavo) शब्द देखील आहे, त्याला 'णव' प्रत्यय लागतो. मनूपासून जन्मलेला तो 'मनुज' (manujo). 'नी' धातू नेण्याच्या (मार्गदर्शन करण्याच्या) अर्थात आहे, जो नेतो तो 'नर' (naro), त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'पुष्' धातू पोषण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो; किंवा जो पूर्ण करतो तो 'पोस' (poso), 'पुर्' धातू पूर्ण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो, 'उ' चा 'ओ' होतो आणि 'र' चा लोप होतो. जो पवित्र करतो तो 'पुमा' (pumā - पुरुष). 'पू' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो आणि 'सि' चा 'आ' होतो. जो पूर्ण करतो तो 'पुरिस' (puriso), 'पोरिस' (poriso) देखील, येथे 'इस' प्रत्यय लागतो. र्‍हस्वाचा दीर्घ झाल्यामुळे 'पूरिस' (pūriso) देखील होतो. येथे 'मनुष्य' इत्यादी पाच शब्द स्त्रीलिंगात देखील वापरले जातात, परंतु 'नर' इत्यादी शब्द विशिष्ट लिंगामुळे केवळ पुल्लिंगातच वापरले जातात. त्यापैकी मनुष्य, मानुष, मनुज, माणव या शब्दांना 'नदादि' गण असल्यामुळे 'ई' प्रत्यय लागतो आणि एका 'स' काराचा लोप होऊन 'मनुसी' (manusī), 'मानुसी' (mānusī), 'मनुजी' (manujī), 'माणवी' (māṇavī) अशी रूपे बनतात. 'मच्चा' (maccā) हा शब्द स्त्रीलिंगात 'अ' काराला 'आ' प्रत्यय लागून बनतो.

Viddasupariyantaṃ paṇḍite. Paṇḍā buddhi sañjātā assāti paṇḍito, taratyādi. Paḍi gatiyaṃ vā, to. Bujjhatīti budho. Vidati jānātīti vidvā, vida ñāṇe, vo, sissā. Bhū sattāyaṃ, atthe vibhāveti pakāseti sīlenāti vibhāvī, ṇī. Rāgādayo sametīti santo, to, sundaro anto avasānametassāti vā santo. Sundarā paññā yassa sappañño. Kinnāma na vindatīti kovido, nerutto, kuṃ pāpaṃ vindatīti vā kovido. Dhī paññā yassatthīti so dhīmā, sobhanaṃ jhāyatīti sudhī, jhe cintāyaṃ. Jhassa dho, ī, sundarā dhī yassāti vā sudhī. Kavi vaṇṇe, i, itthiyaṃ kavī ca, ku sadde vā, i, kavi. Byañjayatīti byatto, añja gatiyaṃ, to. Bhujādīnamanto no dvi ca. Visiṭṭho attā yassāti vā byatto. Cakkha dassane, yu, vicakkhaṇo, vicāretīti vā vicakkhaṇo, nerutto. Vigato sārado etasmāti visārado.

विद्दसु (विद्वान्) शब्दापर्यंतचे शब्द 'पंडित' (विद्वान) या अर्थाचे वाचक आहेत. ज्याच्यामध्ये 'पंडा' म्हणजे बुद्धी उत्पन्न झाली आहे, तो 'पंडित' होय. किंवा 'पडि' (गती/ज्ञान अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जो जाणतो (बुद्ध होतो) तो 'बुध' होय. जो जाणतो तो 'विद्वान्' (विद्वा) होय; 'विद' (ज्ञान अर्थी) धातूला 'व' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'भू' (अस्तित्व अर्थी) धातूपासून, जो स्वभावाने अर्थांचे किंवा कल्याणाचे प्रकटीकरण करतो तो 'विभावी' होय. जो रागादी क्लेशांचे शमन करतो तो 'संत' होय; किंवा ज्याचा अंत (शेवट) सुंदर आहे तो 'संत' होय. ज्याची प्रज्ञा सुंदर आहे तो 'सप्रज्ञ' (सप्पञ्ञो) होय. जो कोणत्या बरे कल्याणाला प्राप्त करून घेत नाही? (अर्थात सर्व प्राप्त करतो) तो 'कोविद' होय; किंवा जो पापाचा नाश करतो तो 'कोविद' होय. ज्याच्याकडे 'धी' म्हणजे बुद्धी आहे तो 'धीमान' होय. जो सुंदर चिंतन करतो तो 'सुधी' होय; 'झे' (चिंतन अर्थी) धातूच्या 'झ' चा 'ध' होऊन 'ई' प्रत्यय लागतो; किंवा ज्याची बुद्धी सुंदर आहे तो 'सुधी' होय. 'कवि' (वर्णन करणे अर्थी) धातूला 'इ' प्रत्यय लागून 'कवि' शब्द बनतो, स्त्रीलिंगात 'कवी' असाही होतो; किंवा 'कु' (ध्वनी अर्थी) धातूला 'इ' प्रत्यय लागून 'कवि' बनतो. जो स्पष्टपणे प्रकट करतो तो 'व्यत्त' (व्यक्त) होय; 'अंज' (गती/प्रकटीकरण अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो; किंवा ज्याचा आत्मा (स्वभाव) विशिष्ट आहे तो 'व्यत्त' होय. 'चक्ख' (दर्शन अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'विचक्षण' (विचक्खणो) बनतो; किंवा जो विचार (संशोधन) करतो तो 'विचक्षण' होय. ज्याच्यामधून संकोच किंवा भीती (शारद) निघून गेली आहे तो 'विशारद' (विशारदो) होय.

229. Medhā dhāraṇā mati paññā yassāti medhāvī, vī. Atisayamatiyuttatāya matimā. Paññāya yogato pañño. Visesaṃ jānāti sīlenāti viññū, rū. Vida ñāṇe, uro, viduro. Rūpaccaye vidū. Dhīyogā dhīro, ro. Visiṭṭhadassanasīlatāya [Pg.167] vipassī, ṇī. Dosaṃ jānātīti dosaññū, rū. Bujjhatīti buddho, to. Du gatiyaṃ, a, ussāvo, dabbo. Vida ñāṇe, dasu.

२२९. ज्याच्याकडे 'मेधा' म्हणजे धारणावती बुद्धी आहे तो 'मेधावी' होय. अत्यंत श्रेष्ठ बुद्धीने युक्त असल्यामुळे तो 'मतिमान' (मतिमा) होय. प्रज्ञेशी युक्त असल्यामुळे तो 'प्राज्ञ' (पञ्ञो) होय. जो स्वभावाने विशेष रूपाने जाणतो तो 'विज्ञू' (विञ्ञू) होय. 'विद' (ज्ञान अर्थी) धातूला 'उर' प्रत्यय लागून 'विदूर' (विदूरो) बनतो, आणि 'रू' प्रत्यय लागून 'विदू' बनतो. बुद्धीशी (धी) युक्त असल्यामुळे तो 'धीर' (धीरो) होय. विशिष्ट दर्शनाच्या (विपश्यना) स्वभावामुळे तो 'विपस्सी' (विपश्यी) होय. जो दोषांना जाणतो तो 'दोषज्ञू' (दोसञ्ञू) होय. जो जाणतो किंवा जागृत होतो तो 'बुद्ध' (बुद्धो) होय. 'दु' (गती अर्थी) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून, 'उ' चा 'व' होऊन 'दब्ब' (द्रव्य/योग्य) शब्द बनतो. 'विद' (ज्ञान अर्थी) धातूला 'दसु' प्रत्यय लागून 'विद्दसु' शब्द बनतो.

230-231. Mahilāntaṃ itthisāmaññe. Isu icchāyaṃ, to, nadādi. Sīmassa anto sīmanto, kesaveso, taṃyogā sīmantinī, inī. Narassāyaṃ nārī, idamatthe ṇo. Tiṭṭhati gabbho yassaṃ, sā thī. Dhā dhāraṇe vā, vaṇṇavikāro, ī. Bandha bandhane, ū, bandhassa vadhādeso ca, vadhūsaddo suṇisābhariyānampi vācako. Vana sambhattiyaṃ, to, ikārāgamo ca. Aṅga gamanattho, yu, aṅganā, visiṭṭhanāriyampi aṅganā, tadā kalyāṇaṅganārīlakkhaṇopetaṃ pasatthaṃ hatthapādādikamaṅgamassatthīti assatthyatthe aṅgā kalyāṇe napaccayo. Virūpesupi mado rāgamado yassā sā pamadā, visiṭṭhanāriyaṃpyatra pamadā, tadā pakaṭṭho mado rūpasobhaggajanito cetovikāro yassā sā pamadā. Rūpalāvaṇyasampannatāya sundarī, visiṭṭhāyampi. Kamanīyavuttitāya kantā, kamu kantiyaṃ, to. Kantiyogā vā kantā, visiṭṭhāyampi. Ramayati vinodayati nāyakaṃ, sā ramaṇī, nandādīhi yu, nadādi, visiṭṭhāyampi. Daya rakkhaṇe, kammani to. Appaṃ balaṃ yassā sā abalā, appatthoyaṃ akāro. Mātuyā gāmo viya gāmo yassā [Pg.168] sā mātugāmo, mātā viya gacchatīti vā mātugāmo, gamu gamane, ṇo, mātā viya gasatīti vā mātugāmo, gasa adane, mo, mātā viya gāyatīti vā mātugāmo, gā sadde, mo. Mahī viya suciṃ asucimpi lātīti mahilā, mahantesu bahūsupi rattacittesu ilati gacchatīti vā mahilā, ila gamane, maha pūjāyaṃ vā, iro, lattaṃ, ā, mahilā. Mahelāpyatra.

२३०-२३१. महिला शब्दापर्यंतचे शब्द सामान्य स्त्रीचे वाचक आहेत. 'इषु' (इच्छा करणे अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून 'इत्थी' (स्त्री) शब्द बनतो. सीमेचा अंत म्हणजे 'सीमंत' (भांग/केसांची रचना), ज्याच्याकडे ही केसांची रचना आहे ती 'सीमंतिनी' (सीमन्तिनी) होय. जी नराची (पुरुषाची) आहे ती 'नारी' होय. जिच्यामध्ये गर्भ राहतो ती 'थी' (स्त्री) होय; किंवा 'धा' (धारण करणे अर्थी) धातूच्या वर्णात बदल होऊन 'ई' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'बंध' (बांधणे अर्थी) धातूला 'ऊ' प्रत्यय लागून, 'बंध' चा 'वध' आदेश होऊन 'वधू' शब्द बनतो; हा शब्द सून आणि पत्नी या दोघांचाही वाचक आहे. 'वन' (सेवा करणे अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून आणि 'इ' काराचा आगम होऊन 'वनिता' शब्द बनतो. 'अंग' (गमन अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'अंगना' (अङ्गना) शब्द बनतो; हा शब्द विशिष्ट स्त्रीसाठी वापरला जातो, जिच्याकडे हस्त-पादादी सुंदर अवयव आहेत. जिच्यामध्ये चित्रादी निर्जीव वस्तूंमध्येही राग-मद (आकर्षण) उत्पन्न होतो ती 'प्रमदा' (पमदा) होय; किंवा विशिष्ट स्त्रीच्या बाबतीत, जिच्या मनात सौंदर्यामुळे अत्यंत मानसिक विकार (मद) उत्पन्न होतो ती 'प्रमदा' होय. रूप आणि लावण्य यांनी युक्त असल्यामुळे ती 'सुंदरी' होय. जिचे वर्तन किंवा भाषण प्रिय आहे ती 'कांता' होय; 'कमु' (इच्छा/कांती अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो; किंवा कांतीशी (सौंदर्याशी) युक्त असल्यामुळे ती 'कांता' होय. जी आपल्या नायकाला (पतीला) रममाण करते किंवा आनंदित करते ती 'रमणी' होय. 'दय' (रक्षण करणे अर्थी) धातूला कर्मणी प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागून 'दयिता' शब्द बनतो. जिच्याकडे अल्प बल (शक्ती) आहे ती 'अबला' होय; येथे 'अ' कार अल्प या अर्थी आहे. जिचा अवयवसमूह मातेसारखा आहे ती 'मातृग्राम' (मातुगामो) होय; किंवा जी मातेसारखी चालते ती 'मातृग्राम' होय; किंवा जी मातेसारखी शिक्षा करते ती 'मातृग्राम' होय; किंवा जी मातेसारखी बोलते ती 'मातृग्राम' होय. जी पृथ्वीप्रमाणे (मही) शुद्ध आणि अशुद्ध दोन्ही गोष्टींचा स्वीकार करते ती 'महिला' होय; किंवा जी अनेक अनुरागयुक्त चित्तांमध्ये प्रवेश करते ती 'महिला' होय; किंवा 'मह' (पूजा करणे अर्थी) धातूला 'इर' प्रत्यय लागून, 'र' चा 'ल' होऊन 'महिला' शब्द बनतो. येथे 'महेला' असाही शब्द आहे.

Tikaṃ visiṭṭhanāriyameva. Lala vilāse, nandādīhi yu. Lala icchāyanti curādigaṇato vā yu. Bhayapakati bhīru, bhī bhaye, ru, ‘‘bhīru atte jane’tthiya’’nti rabhaso. Atisayitakāmā kāminī, kāmo siṅgārarūpo mado yassātthīti inī, sabbatrevaṃ. Vāmalocanā, bhāvinī, nitambinī, rāmāiccādīnipi visiṭṭhanārīnāmāni.

पुढील तीन शब्द केवळ विशिष्ट (उत्कृष्ट) स्त्रीचे वाचक आहेत. 'लल' (विलास करणे अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'ललना' शब्द बनतो; किंवा चुरादी गणातील 'लल' (इच्छा करणे अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जिचा स्वभाव भ्याड (भीतीचा) आहे ती 'भीरू' (भीळू) होय; 'भी' (भीती अर्थी) धातूला 'रु' प्रत्यय लागतो. रभस कोशात 'भीरू' शब्द स्त्री आणि भित्रा मनुष्य या अर्थी सांगितले आहे. जिच्यामध्ये अत्यंत कामवासना असते ती 'कामिनी' होय; जिच्यामध्ये शृंगाररूप मद असतो ती 'कामिनी' होय. 'वामलोचना' (सुंदर डोळ्यांची), 'भाविनी', 'नितंबिनी', 'रामा' इत्यादी शब्द देखील विशिष्ट स्त्रीचीच नावे आहेत.

Dvayaṃ paṭhamavayasi vattamānāyaṃ.

पुढील दोन शब्द पहिल्या वयात (तारुण्यात) असलेल्या स्त्रीचे वाचक आहेत.

Aṭṭhavassā bhave gorī, dasavassā tu kaññakā;

Sampatte dvādase vasse, kumārītya’bhidhīyate.

आठ वर्षांची मुलगी 'गोरी' असते, दहा वर्षांची मुलगी 'कन्यका' (कञ्ञका) असते; आणि बारावे वर्ष प्राप्त झाल्यावर तिला 'कुमारी' असे म्हटले जाते.

Iha tvabhedopacārenekattaṃ. Aññe panāhu ‘‘kaññāsaddoyaṃ pumunābhisambandhapubbake sampayoge nivattetī’’ti. Kumāra kīḷāyaṃ, curādi, kumārayatīti kumārī, a, nadādi, sakatthe ko, ṇvunā vā siddho. Kamanīyateti kaññā, kana dittikantigatīsu, yo, nyassa ñattaṃ, a, ā.

येथे अभेदापचाराने (एकच मानून) एकता दर्शवली आहे. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, 'कन्या' हा शब्द पुरुषाशी झालेल्या लैंगिक संबंधाचा अभाव दर्शवतो (अर्थात ती अक्षतयोनी असते). 'कुमार' (क्रीडा करणे अर्थी) चुरादी धातूपासून, जी क्रीडा करते ती 'कुमारी' होय; किंवा स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून किंवा 'ण्वु' प्रत्ययाने हा शब्द सिद्ध होतो. जिची इच्छा केली जाते ती 'कन्या' (कञ्ञा) होय; 'कन' (दीप्ती, कांती, गती अर्थी) धातूला 'य' प्रत्यय लागून, 'न्य' चा 'ञ' होऊन आणि स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो.

Yuvasaddato [Pg.169] pāṭipadikatoti, yuvati. Varitthipariyāyasāmaññepi yuvatisaddo pakatyantaramatthīti. Tara taraṇe, yu, uttaṃ, ī ca.

प्रातिपदिक 'युव' शब्दापासून 'युवति' शब्द बनतो. श्रेष्ठ स्त्रीच्या सामान्य नावांमध्ये 'युवती' हा दुसरा पर्यायी शब्द देखील अस्तित्वात आहे. 'तर' (पार करणे अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून, 'उ' कार होऊन आणि स्त्रीलिंगी 'ई' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो.

232. Sābhisekā laddhābhisekā rājitthī mahesī nāma, maha pūjāyaṃ, kammani iso, isse, tato ī, mahatiyo rājitthiyo īsati abhibhavatīti vā mahesī, īsa issariye, ī. Mahesito aññā rājanāriyo bhoginiyo bhogayogā, ī, inī ca. Yānārī purisassa saṅketaṃ yāti, sā ‘‘dhavatthinī, abhisārikā’’ti coccate. Dhavaṃ patiṃ atthayati icchatīti dhavatthinī, attha yācanicchāsu, inī, asatīviseso. Sara gatiyaṃ, abhisarati saṅketanti, ṇvu.

२३२. अभिषेक झालेली राजाची मुख्य राणी 'महेसी' (महेशी) या नावाने ओळखली जाते; 'मह' (पूजा करणे अर्थी) धातूला कर्मणी प्रयोगात 'इस' प्रत्यय लागून, 'इ' चा 'ए' होऊन आणि नंतर 'ई' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो; किंवा जी इतर अनेक राजस्त्रियांवर शासन करते (त्यांना मागे टाकते) ती 'महेसी' होय; 'ईस' (ऐश्वर्य/शासन अर्थी) धातूला 'ई' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. मुख्य राणीव्यतिरिक्त इतर राजस्त्रियांना भोगाशी (वैभवाशी) संबंध असल्यामुळे 'भोगिनी' (भोगिनियो) म्हटले जाते. जी स्त्री पुरुषाला भेटण्यासाठी संकेतास्थळी जाते, तिला 'धवत्थिनी' किंवा 'अभिसारिका' असे म्हटले जाते. जी आपल्या पतीची (धवाची) इच्छा करते ती 'धवत्थिनी' होय; 'अत्थ' (याचना/इच्छा अर्थी) धातूला 'इनी' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो, हा एका विशिष्ट असती (व्यभिचारी) स्त्रीचा वाचक आहे. 'सर' (गमन अर्थी) धातूपासून, जी संकेतास्थळी जाते ती 'अभिसारिका' होय.

233. Chakkaṃ vesiyaṃ. Catusaṭṭhikalākusalatāya, sīlarūpādimattāya ca gaṇyate ādīyate gaṇikā, gaṇa saṅkhyāne, ṇvu. Veso ākappo, tenātisobhate, kammavesehi vā icchīyateti. Atisobhane, icchatthe vā yapaccayo. Vaṇṇasampannā dāsī vaṇṇadāsī, dāsimpi hi vaṇṇasampannaṃ keci sāmikā dhanalobhena gaṇikaṃ karonti. Nagaraṃ sobhetīti nagarasobhinī. Rūpena upajīvatīti rūpūpajīvinī. Atisayavesayuttatāya vesī.

२३३. पुढील सहा शब्द 'वेश्या' (गणिका) या अर्थाचे वाचक आहेत. चौसष्ट कलांमधील नैपुण्यामुळे आणि शील, रूप इत्यादींच्या प्रमाणामुळे जिची गणना (आदर) केली जाते ती 'गणिका' होय; 'गण' (संख्या मोजणे अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'वेस' म्हणजे वेषभूषा, ज्या वेषभूषेमुळे जी अत्यंत शोभून दिसते किंवा जिच्या हावभावांमुळे व वेषभूषेमुळे जिची इच्छा केली जाते ती 'वेशी' (वेसी) होय. रूपसंपन्न दासीला 'वर्णदासी' (वण्णदासी) म्हणतात; काही मालक पैशाच्या लोभाने रूपसंपन्न दासीला देखील गणिका बनवतात. जी नगराला सुशोभित करते ती 'नगरशोभिनी' (नगरसोभिनी) होय. जी आपल्या रूपावर उपजीविका करते ती 'रूपोपजीविनी' (रूपूपजीवनी) होय. अत्यंत वेषभूषेने युक्त असल्यामुळे ती 'वेशी' होय.

Dvayaṃ asatīsāmaññe. Kulāni aṭati nāsayatīti kulaṭā. Bandhamanubandhaṃ kāyatīti bandhakī, nadādi.

पुढील दोन शब्द सामान्य असती (व्यभिचारी/कुलटा) स्त्रीचे वाचक आहेत. जी कुळाकुळात भटकून कुळाचा नाश करते ती 'कुलटा' (कुलटा) होय. जी कामवासनेचे बंधन निर्माण करते ती 'बंधकी' (बन्धकी) होय.

234. Catukkaṃ uttamanāriyaṃ. Varo āroho soṇi yassā sā varārohā. Uttamaguṇayogā uttamā. Soṇigāravena [Pg.170] mattagajo viya bandhanagāminī mattakāsinī, kasa gatiyaṃ. Varavaṇṇayogā varavaṇṇinī, inī.

२३४. पुढील चार शब्द उत्तम (श्रेष्ठ) स्त्रीचे वाचक आहेत. जिचे नितंब (कमर) अत्यंत सुंदर आहेत ती 'वरारोहा' होय. उत्तम गुणांनी युक्त असल्यामुळे ती 'उत्तमा' होय. नितंबांच्या भारामुळे मत्त हत्तीप्रमाणे मंद गतीने चालणारी ती 'मत्तकासिनी' होय; 'कस' (गमन अर्थी) धातूपासून हा शब्द बनतो. श्रेष्ठ वर्णाने (सौंदर्याने) युक्त असल्यामुळे ती 'वरवर्णिनी' (वरवण्णिनी) होय.

‘‘Sīte sukhoṇhasabbaṅgī, gimhe yā sukhasītalā;

Bhattu bhattā ca yā nārī, sā bhave varavaṇṇinī’’ti. ruddo;

रुद्र कोशात म्हटले आहे: 'जी हिवाळ्यात सर्व अंगाने सुखद उष्ण असते, उन्हाळ्यात सुखद शीतल असते, आणि जी आपल्या पतीची मनापासून सेवा करणारी व त्याला आनंद देणारी असते, ती स्त्री 'वरवर्णिनी' (वरवण्णिनी) होय.'

Dvayaṃ akhaṇḍitacaritrāyaṃ. Pati sāmikova kamanīyo yassā patibbatā, patimhi vatamassāti vā patibbatā. Asa bhuvi, anto, ī, ādilopo. Sametīti vā satī, samu upasame, anto, ī.

अखंडित चारित्र्य असलेल्या (पतीशी एकनिष्ठ राहणाऱ्या) स्त्रीसाठी दोन शब्द आहेत. ज्या स्त्रीचा पती (स्वामी) हाच तिचा प्रिय किंवा इच्छित असतो, तिला 'पतिव्रता' म्हणतात; किंवा जिचे पतीच्या बाबतीत व्रत (नियम) असते, म्हणून ती 'पतिव्रता' होय. 'अस्' धातू असण्याच्या (अस्तित्व) अर्थी आहे, शेवटी 'ई' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीच्या वर्णाचा लोप होतो. जी पतीच्या मनाला शांत करते, म्हणून ती 'सती' होय. 'शम्' (समु) धातू शांत करण्याच्या अर्थी आहे, शेवटी 'ई' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ kāmarattarājaputtādino kulassa niyatapatiyaṃ. Kulānurūpā itthī kulitthī, kulaṃ pāleti rakkhatīti kulapālikā, ṇvu.

कामभोगात मग्न असलेल्या राजपुत्र इत्यादी कुळातील निश्चित पती असलेल्या स्त्रीसाठी दोन शब्द आहेत. कुळाला अनुरूप असणारी स्त्री म्हणजे 'कुलित्थी' (कुलस्त्री) होय. जी कुळाचे पालन किंवा रक्षण करते, म्हणून ती 'कुलपालिका' होय; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

235. Dvayaṃ matabhattikāyaṃ. Vigato dhavo bhattā yassā vidhavā. Pati suñño naṭṭho yassāti patisuññā.

२३५. मृत पती असलेल्या स्त्रीसाठी दोन शब्द आहेत. जिचा पती (धवा/भर्ता) निघून गेला आहे (मृत्यू पावला आहे), ती 'विधवा' होय. जिचा पती नाहीसा (मृत) झाला आहे, ती 'पतिसुञ्ञा' (पतिशून्या) होय.

Dvayaṃ atticchāya patyanvesiniyaṃ kaññāyaṃ. Patiṃ varati gavesatīti patimbarā, dutiyāyālopo. Sayameva patiṃ varatīti sayambarā, paṭhamāyālopo, vara patthanāyaṃ.

स्वतःच्या इच्छेने पतीचा शोध घेणाऱ्या कन्येसाठी दोन शब्द आहेत. जी पतीला निवडते किंवा शोधते, ती 'पतिंबरा' होय; येथे द्वितीया विभक्तीचा लोप होत नाही. जी स्वतःच पतीला निवडते, ती 'सयंबरा' (स्वयंवरा) होय; येथे प्रथमा विभक्तीचा लोप होत नाही. 'वर' धातू इच्छा किंवा प्रार्थना करण्याच्या अर्थी आहे.

Catukkaṃ vijātāyaṃ. Vijanī gabbhavimokkhane, to, vijāyitthāti vijātā. Sū abhisave, to. Jātaṃ apaccaṃ putto etissāti jātāpaccā. Pasūtāva pasūtikā, kapaccayo, ittañca.

प्रसूती झालेल्या (मुलाला जन्म दिलेल्या) स्त्रीसाठी चार शब्द आहेत. 'विजनी' शब्द गर्भातून मुक्त होण्याच्या (प्रसूतीच्या) अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'विजाता' (जिने जन्म दिला आहे ती) हा शब्द बनतो. 'सू' धातू प्रसवाच्या अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. जिच्यापासून अपत्य किंवा पुत्राचा जन्म झाला आहे, ती 'जातापच्चा' होय. 'पसूता' या शब्दालाच 'क' प्रत्यय लागून आणि स्त्रीलिंगात 'इ' कार होऊन 'पसूतिका' हा शब्द बनतो.

236. Dvayaṃ [Pg.171] dūtiyaṃ. Yā pesīyate, sā dūtī, du gamane,ti, īmhi dūtī. Sañcārayati yathābhimatanti, ṇvu.

२३६. मध्यस्थी करणाऱ्या स्त्रीसाठी (दूतीसाठी) दोन शब्द आहेत. जिला पाठवले जाते (आज्ञा दिली जाते), ती 'दूती' होय. 'दु' धातू जाण्याच्या अर्थी आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय आणि नंतर 'ई' प्रत्यय लागून 'दूती' शब्द बनतो. जी इच्छेनुसार निरोप किंवा कार्य पोहोचवते, तिला 'सञ्चारिका' म्हणतात; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ dāsiyaṃ. Du kucchitaṃ asati bhakkhatīti dāsī, ī, dīyante tāyāti vā dāsī, dā dāne, so, ī ca. Ciṭa pesane, kammani ṇo, ī. Kuṭaṃ udakakumbhaṃ dhāretīti kuṭadhārikā, ṇvu.

दासीसाठी (सेविकेसाठी) तीन शब्द आहेत. जी उरलेले किंवा निकृष्ट अन्न खाते, ती 'दासी' होय; येथे 'ई' प्रत्यय लागतो. किंवा जिच्याद्वारे सेवा दिली जाते, ती 'दासी' होय; येथे देण्याच्या अर्थी असलेल्या 'दा' धातूला 'स' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात. 'चिट्' धातू आज्ञा देण्याच्या अर्थी आहे, कर्म अर्थी 'ण' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'चेटी' शब्द बनतो. जी पाण्याचा घडा (कुंभ) वाहून नेते, ती 'कुटधारिका' होय; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ subhāsubhanirūpiniyaṃ saṃvarikādimhi. Vara gatiyaṃ, kattari inī. Subhāsubhassa ikkhaṇaṃ nirūpanaṃ yassātthīti, i, sakatthe ko. Ime dve saddā tulyatthā.

शुभ-अशुभ गोष्टींचे निरूपण करणाऱ्या (भविष्य सांगणाऱ्या) स्त्रीसाठी दोन शब्द आहेत. 'वर' धातू जाण्याच्या अर्थी आहे, कर्ता अर्थी 'इनी' प्रत्यय लागतो. जिच्याकडे शुभ-अशुभाचे दर्शन किंवा निरूपण करण्याची शक्ती असते, तिला 'इक्खणिका' म्हणतात; येथे 'इ' प्रत्यय आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे आहेत.

Yā sayaṃ khattiyajāti yassa kassaci bhariyā, sā khattiyānī, khattiyā ca. Khattiyassāpaccaṃ khattiyānī, āno, ī. Ṇamhi khattiyā.

जी स्त्री स्वतः क्षत्रिय जातीची असून कोणाची पत्नी असते, ती 'खत्तियानी' (क्षत्रियाणी) आणि 'खत्तिया' (क्षत्रिया) होय. क्षत्रियाची कन्या या अर्थी 'आन' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'खत्तियानी' शब्द बनतो, तर 'ण' प्रत्यय लागल्यास 'खत्तिया' शब्द बनतो.

237. Pajjaṃ aggisakkhipubbakatapāṇigahitāyaṃ bhariyāyaṃ, aññatra tūpacārā. Dārayante yenāti dāro, dara vidāraṇe, akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo. Jāyati putto yāyāti jāyā, jana janane, yo, janissa jā ca, ā, jayatīti vā jāyā, ji jaye, yo, jissa jā, ā, jāyā. Kala saṅkhyāne, atto. Gharaṃ netīti gharaṇī, ṇattaṃ. Bharitabbato bhariyā, bhara bharaṇe, yo. Piyāyitabbato piyā,pī tappanakantīsu, yo. Pajaṃ puttaṃ pāletīti pajāpati, pā pālane,ti, āttaṃ, rassattañca[Pg.172]. Dvinnaṃ pūraṇī dutiyā. Paṭhamo bhattā, bhariyā dutiyā. Sāmikassa pāde paricaratīti pādaparicārikā, ṇvu. Patinī, pāṇigahitā, sahadhamminītipi tassāyeva nāmāni.

२३७. हे संपूर्ण पद्य अग्नीला साक्षी ठेवून पाणिग्रहण केलेल्या (विवाह केलेल्या) पत्नीसाठी आहे; इतर पत्नींच्या बाबतीत हा शब्द उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरला जातो. जिच्याद्वारे कुटुंब सांभाळले जाते, ती 'दारो' (पत्नी) होय; 'दर' धातू विभागण्याच्या अर्थी असून, अकर्तरी कारकात संज्ञेच्या अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो. जिच्यापासून पुत्राचा जन्म होतो, ती 'जाया' होय; 'जन' धातू जन्म देण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो, 'जन' च्या जागी 'जा' आदेश होतो आणि स्त्रीलिंगी 'आ' प्रत्यय लागतो. किंवा जी पतीच्या मनावर विजय मिळवते, ती 'जाया' होय; 'जि' धातू विजय मिळवण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो, 'जि' च्या जागी 'जा' आदेश होतो आणि 'आ' प्रत्यय लागतो. 'कल' धातू मोजण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'अत्त' प्रत्यय लागतो (याने 'कलत्त' शब्द बनतो). जी घराचा कारभार चालवते, ती 'घरणी' (गृहिणी) होय; येथे 'न' चा 'ण' होतो. जिचे भरणपोषण केले पाहिजे, ती 'भरिया' (भार्या) होय; 'भर' धातू भरणपोषणाच्या अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो. जिच्यावर प्रेम केले पाहिजे, ती 'पिया' (प्रिया) होय; 'पी' धातू तृप्ती आणि प्रीती या अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो. जी प्रजेचे (पुत्राचे) पालन करते, ती 'पजापती' होय; 'पा' धातू रक्षणाच्या अर्थी असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो, 'आ' कार होतो आणि र्‍हस्व रूप होते. दोघांची पूर्तता करणारी ती 'दुतिया' (सहचारिणी) होय; पती हा पहिला (प्रथम) आणि पत्नी ही दुसरी (द्वितीया) असते. जी पतीच्या चरणांची सेवा करते, ती 'पादपरिचारिका' होय; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'पतिनी', 'पाणिगहिता' आणि 'सहधम्मिनी' ही देखील तिचीच (पत्नीचीच) नावे आहेत.

238. Tikaṃ sakhiyaṃ. Tesu tesu kiccesu saha khāyati pakāsatīti sakhī, sahapubbo khā pakāsanakathanesu, ī. Ala bhūsane āpubbo, i. Vayasā tulyā vayasā, tulye saññāyaṃ so.

२३८. सखीसाठी (मैत्रिणीसाठी) तीन शब्द आहेत. त्या त्या कामांमध्ये जी सोबत दिसते किंवा प्रकट होते, ती 'सखी' होय; येथे 'सह' पूर्वपद असलेल्या आणि प्रकट करणे किंवा बोलणे या अर्थी असलेल्या 'खा' धातूला 'ई' प्रत्यय लागतो. 'अल' धातू सुशोभित करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'आ' पूर्वपद आणि 'इ' प्रत्यय लागून 'आली' शब्द बनतो. वयाने समान असणारी ती 'वयसा' (वयस्या) होय; समान वयाच्या संज्ञेच्या अर्थी येथे 'स' प्रत्यय लागतो.

Jarovuccati corassāmiko, tassāyaṃ jārī, ṇo, ī. Sāmikaṃ atikkamma aññatra caratīti, inī.

गुप्त पतीला (परपुरुषाला) 'जार' म्हणतात; त्याची ही स्त्री म्हणजे 'जारी' (व्यभिचारिणी) होय; येथे 'ण' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात. जी पतीचे उल्लंघन करून दुसऱ्या पुरुषाकडे जाते, तिला 'अतिचारिनी' म्हणतात; येथे 'इनी' प्रत्यय लागतो.

239. Pume tūti liṅganto tusaddo na pubbaṃ bhajate. Ara gamane, tu, arassuttaṃ. Ratiyā jāyatīti rajo, tilopo. Puppha vikasane, pupphaṃ.

२३९. 'पुमे तु' या सूत्रात लिंगाच्या शेवटी असलेला 'तु' शब्द पूर्वीच्या शब्दाशी जोडला जात नाही. 'अर' धातू जाण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'तु' प्रत्यय लागतो आणि 'अर' मधील 'अ' चा 'उ' होतो (याने 'ऋतु' शब्द बनतो). जो रतीमुळे (आनंदामुळे) उत्पन्न होतो, तो 'रजो' (रज) होय; येथे 'ति' चा लोप होतो. 'पुप्फ' धातू उमलण्याच्या अर्थी असून, त्यापासून 'पुप्फं' (पुष्प/फूल) हा शब्द बनतो.

Tikaṃ rajassalāyaṃ. Utuyogāutunī, inī. Rajayogā rajassalā, salo. Pupphavantatāya pupphavatī. Thīdhamminī, avī, atteyī, malinī, utumatī, udakīiccādīnipi tassā nāmāni.

ऋतुप्राप्त (मासिक पाळी आलेल्या) स्त्रीसाठी तीन शब्द आहेत. ऋतूशी युक्त असल्यामुळे ती 'उतुनी' (ऋतुमती) होय; येथे 'इनी' प्रत्यय लागतो. रजाशी (रक्ताशी) युक्त असल्यामुळे ती 'रजस्सला' होय; येथे 'सल' प्रत्यय लागतो. पुष्प (ऋतुपुष्प) असल्यामुळे ती 'पुप्फवती' (पुष्पवती) होय. 'थीधम्मिनी', 'अवी', 'अत्तेयी', 'मलिनी', 'उतुमती' आणि 'उदकी' इत्यादी देखील तिचीच नावे आहेत.

Tikaṃ gabbhiniyaṃ. Garu alahuko gabbho kucchi etissāti garugabbhā. Āpanno patto gabbhaṭṭho satto etāyāti āpannasattā. Gabbhayogā gabbhinī.

गरोदर (गर्भवती) स्त्रीसाठी तीन शब्द आहेत. जिचा गर्भ (उदर) जड (हलका नसलेला) असतो, ती 'गरुगब्भा' होय. जिच्यामध्ये गर्भातील जीव प्राप्त झालेला असतो, ती 'आपन्नसत्ता' (आपन्नसत्त्वा) होय. गर्भाशी युक्त असल्यामुळे ती 'गब्भिनी' (गर्भवती) होय.

Tikaṃ [Pg.173] yena veṭhito gabbho kucchiyaṃ tiṭṭhati, tatrāsayeti khyāte. Gabbho āsayate tiṭṭhatyatrāti, ṇo. Jaraṃ etīti jalābu. U, rassa lo, yassa bo, jarāpubbo i gatiyaṃ. Kalaṃ jarataṃ lātīti kalalo, kala saṅkhyāne vā, alo.

ज्याने वेढलेला होऊन गर्भ उदरात राहतो, त्या 'आशय' (वार/जरायू) या अर्थी तीन शब्द आहेत. ज्यामध्ये गर्भ राहतो, त्याला 'आशय' म्हणतात; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. जे जीर्णतेला प्राप्त होते, ते 'जलाबू' (जरायू) होय; येथे 'जरा' पूर्वपद असलेल्या आणि जाण्याच्या अर्थी असलेल्या 'इ' धातूला 'उ' प्रत्यय लागतो, 'र' चा 'ल' आणि 'य' चा 'ब' होतो. जे कलल (भ्रूण) अवस्थेला किंवा जीर्णतेला ग्रहण करते, ते 'कलल' होय; किंवा 'कल' धातू मोजण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो.

240-241. Sattakaṃ bhattari. Dhū kampane, santāsaṃ dhunotīti dhavo, a. Saṃ etassatthīti sāmiko, āmipaccayo, sakatthe ko, ipaccayo vā, niggahītassa mo, assa ca dīgho, sāmiko. Bhara bharaṇe, bharatīti bhattā, ritu. Kamu icchāyaṃ, to, ‘‘pakkamādīhi nto cā’’ti ntattaṃ. Pā rakkhaṇe, ati, pati. Vara icchāyaṃ, a, varo. Pī tappanakantīsu, yo.

२४०-२४१. पतीसाठी सात शब्द आहेत. 'धू' धातू कंप पावण्याच्या किंवा दूर करण्याच्या अर्थी आहे; जो भीती किंवा संताप दूर करतो, तो 'धवो' (पती) होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याकडे संपत्ती (स्वत्व) असते, तो 'सामिको' (स्वामी) होय; येथे 'आम' प्रत्यय आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो, किंवा 'इ' प्रत्यय लागून अनुस्वाराचा 'म' होतो आणि 'अ' चा दीर्घ होऊन 'सामिको' शब्द बनतो. 'भर' धातू भरणपोषणाच्या अर्थी असून, जो भरणपोषण करतो तो 'भत्ता' (भर्ता) होय, येथे 'रितु' प्रत्यय लागतो. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थी असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि "पक्कमादीहि न्त च" या सूत्राने 'न्त' भाव होऊन 'कंत' (कांत) शब्द बनतो. 'पा' धातू रक्षणाच्या अर्थी असून, त्याला 'अति' प्रत्यय लागून 'पति' शब्द बनतो. 'वर' धातू इच्छेच्या अर्थी असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'वरो' (वर) शब्द बनतो. 'पी' धातू तृप्ती आणि प्रीती या अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागून 'पियो' (प्रिय) शब्द बनतो.

Ratikāraṇattā patino upa upapati, samāse kate abhidhānato pubbanipāto, appadhānabhūto vā pati upapati. Jara vayohānimhi, jīyante anenāti jāro, dāro ca.

रतीचे (आनंदाचे) कारण असल्यामुळे पतीच्या जवळ असणारा तो 'उपपती' (जार) होय; समास केल्यावर व्याकरणाच्या नियमानुसार 'उप' हा उपसर्ग पूर्वपदी येतो. किंवा जो मुख्य नसलेला (गौण) पती असतो, तो 'उपपती' होय. 'जर' धातू वयाच्या हानीच्या (वृद्धत्वाच्या) अर्थी आहे; ज्याच्यामुळे लोक जीर्ण (वृद्ध) होतात, तो 'जारो' (जार) होय. हा शब्द 'दारो' (पत्नी) या अर्थी देखील वापरला जातो.

Sattakaṃ putte. Narake na patantyanena jātenāti apaccaṃ, pata gatiyaṃ, yo, tyassa co, na patati na vicchindati vaṃso [Pg.174] etenāti vā apaccaṃ, putte, dhītari ca niccanapuṃsakoyaṃ. Pū pavane. Punāti pitaro tenāti putto. ‘‘Chadādīhi tatraṇa’’ti to. Pūretīti vā putto. Attato jāto atrajo, ‘‘attajo’’tipi pāṭho. Suyateti suto. Su abhisave, suṇātīti vā suto, to, su savane. Tanumhā jāto tanujo, tanayo ca, yo, tanoti mudanti vā tanayo, ayo. Sūyateti sūnu, kammani nu, sū pasave.

पुत्रासाठी (मुलासाठी) सात शब्द आहेत. ज्याच्या जन्मामुळे माता-पिता नरकात पडत नाहीत, ते 'अपच्चं' (अपत्य) होय; 'पत' धातू गतीच्या अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो आणि 'त्य' च्या जागी 'च' होतो. किंवा ज्याच्यामुळे वंश नष्ट किंवा खंडित होत नाही, ते 'अपच्चं' होय; हा शब्द पुत्र आणि कन्या या दोन्ही अर्थांत नेहमी नपुंसकलिंगी असतो. 'पू' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थी आहे; ज्याच्याद्वारे माता-पिता पवित्र होतात, तो 'पुत्तो' (पुत्र) होय, येथे "छदादीहि तत्रण" या सूत्राने 'त' प्रत्यय लागतो. किंवा जो माता-पित्यांच्या इच्छा पूर्ण करतो, तो 'पुत्तो' होय. स्वतःपासून जन्मलेला तो 'अत्रजो' (आत्मज) होय, याला 'अत्तजो' असाही पाठ आहे. जो जन्म घेतो किंवा वाढतो, तो 'सुतो' (सुत) होय; 'सु' धातू प्रसवाच्या अर्थी आहे. किंवा जो माता-पित्यांचे ऐकतो, तो 'सुतो' होय; येथे ऐकण्याच्या अर्थी असलेल्या 'सु' धातूला 'त' प्रत्यय लागतो. शरीरापासून जन्मलेला तो 'तनुजो' आणि 'तनयो' (तनय) होय, येथे 'य' प्रत्यय लागतो; किंवा जो आनंद वाढवतो, तो 'तनयो' होय, येथे 'अय' प्रत्यय लागतो. जो जन्माला येतो, तो 'सूनु' होय; येथे प्रसवाच्या अर्थी असलेल्या 'सू' धातूला कर्म अर्थी 'नु' प्रत्यय लागतो.

Puttādayo sūnupariyantā dhītari vattamānā itthiyaṃ vattanti. Duhitā, dhītā ca sadā nāriyameva. Duha papūraṇe, rātu, ottābhāvo, ikārāgamo ca. Dhā dhāraṇe, rātu, āssī. Puttādayo ca te sāmaññeneva kuṇḍagolakādīnaṃ vācakā. Savaṇṇāyaṃ tu ūḍhāyaṃ sajāto sayaṃ janito suto oraso nāma. Sajātasaddena kuṇḍakagolakakhattādibyavacchedo. Jīvati bhattari jārajo suto kuṇḍākhyo. Mate bhattari jārajo golakākhyo. Ariyāsuddajo suto khattā nāma. Ādinā māgadhādīnaṃ gahaṇaṃ. Vuttañhi –

'पुत्त' पासून 'सूनु' पर्यंतचे शब्द कन्येच्या (मुलीच्या) अर्थी वापरले असता स्त्रीलिंगात प्रयुक्त होतात. 'दुहिता' आणि 'धीता' हे शब्द नेहमी स्त्रीलिंगातच वापरले जातात. 'दुह' धातू दूध काढण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'रातु' प्रत्यय लागतो, येथे 'ओ' कार होत नाही आणि 'इ' काराचा आगम होतो. 'धा' धातू धारण करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'रातु' प्रत्यय लागतो आणि 'आ' चा 'ई' होतो. 'पुत्त' इत्यादी शब्द सामान्यतः कुण्ड, गोलक इत्यादी पुत्रांचे वाचक असतात. परंतु, समान वर्णाच्या विवाहित पत्नीपासून स्वतः उत्पन्न केलेला पुत्र 'औरसो' (औरस पुत्र) या नावाने ओळखला जातो. 'सजात' या शब्दाने कुण्ड, गोलक, खत्ता इत्यादी पुत्रांचे वर्गीकरण (वगळणे) होते. पती जिवंत असताना परपुरुषापासून झालेला पुत्र 'कुण्ड' या नावाने ओळखला जातो. पती मृत झाल्यावर परपुरुषापासून झालेला पुत्र 'गोलक' या नावाने ओळखला जातो. आर्य माता आणि शूद्र पिता यांच्यापासून झालेला पुत्र 'खत्ता' (क्षत्ता) या नावाने ओळखला जातो. 'आदि' शब्दाने मागध इत्यादी पुत्रांचे ग्रहण होते. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Amate jārajo kuṇḍo,Mate bhattari golako’’ti.

पती जिवंत असताना परपुरुषापासून झालेला पुत्र 'कुण्ड' होय, आणि पती मृत झाल्यावर परपुरुषापासून झालेला पुत्र 'गोलक' होय.

‘‘Māgadho suddakhattājo’’ti ca.

आणि शूद्र माता व क्षत्रिय पिता यांच्यापासून झालेला पुत्र 'मागध' होय, असे देखील म्हटले आहे.

Urasā manasā nimmito, urasaddā tatiyantā nimmitatthe ṇo, niviṭṭhattā tena nimmitoti vuccati. Urasi bhavoti vā oraso.

छातीतून (हृदयातून) किंवा मनाने निर्माण केलेला, या अर्थी तृतीया विभक्तीत असलेल्या 'उरस्' शब्दाला निर्माण करण्याच्या अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो; मनात प्रवेश केल्यामुळे त्याच्याद्वारे निर्माण केलेला असे म्हटले जाते. किंवा छातीत (हृदयात) उत्पन्न झालेला तो 'औरसो' (औरस) होय.

242. Catukkaṃpatipatinīnaṃ [Pg.175] yuge, ‘‘dārā pume bahutte ca, daṃ kalatre napuṃsake’’ti amaramālā, jaṃsaddo tvabyayo dāravacano. Tasmā ‘‘jampati, dampatī’’tipi bhavitabbaṃ, idha pana kaccāyanamatenodāhaṭā. Jāyā ca pati ca jāyāpati. Itarītarayogadvando. Jāyā ca pati ca jānipati, tathā jāyampatiādayo, jāyāsaddassa patimhi pare jāni, tudañca, jāyañca yadādinā.

२४२. पती-पत्नीच्या जोडीसाठी चार शब्दांचा समूह आहे. 'अमरमाला' ग्रंथात म्हटले आहे की, 'दारा' शब्द पुल्लिंगात आणि बहुवचनात वापरला जातो, तर 'दं' शब्द पत्नी या अर्थी नपुंसकलिंगात वापरला जातो. विशेष म्हणजे 'जं' हा शब्द अव्यय असून तो पत्नीचा वाचक आहे. म्हणून 'जम्पति' आणि 'दम्पती' असेही रूप असावे. परंतु येथे (या अभिधानप्पदीपिकेत) आचार्य कच्चायनांच्या मतानुसार रूपे दिली आहेत. 'जाया च पति च' (पत्नी आणि पती) मिळून 'जायापति' हा इतरेतर द्वंद्व समास होतो. तसेच 'जानिपति' आणि 'जायम्पति' इत्यादी रूपेही होतात. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'यदन्नुपपन्ना...' इत्यादी सूत्राने 'जानि', 'तुदं' आणि 'जायं' असे आदेश होतात.

Tikaṃ napuṃsake. Vigato rāgassavo yasmā vassavaro. Su savane, aro. Paṇa byavahāre, ḍo, paḍi liṅgavekalye vā, bhūvādi. Na itthī na pumā napuṃsakaṃ, niruttinayena itthipumānaṃ puṃsakabhāvo, nassa ca pakati. Tatiyāpakati, saṇḍo, kalībantipi tassa nāmāni. Tatiyā pakati tatiyappakāro, samajātike itthipurise apekkhitvā tatiyattaṃ pakārassa. Paṭhamā hi pakati itthī, dutiyā pakati puriso, itarapakati tatiyā pakati.

नपुंसकासाठी तीन शब्दांचा समूह आहे. ज्याच्यापासून रागाचा (वासनेचा) स्राव निघून गेला आहे, तो 'वस्सवर' (नपुंसक) होय. 'सु' धातू स्रवणे या अर्थी असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'पण' धातू व्यवहार (व्यापार) करणे या अर्थी असून त्याला 'ड' प्रत्यय लागतो; किंवा लिंगाच्या विकलतेत (उणिवेत) 'पडि' धातू (भ्वादिगणीय) वापरला जातो. जी स्त्री नाही आणि जो पुरुष नाही, ते 'नपुंसक' होय. निरुक्त पद्धतीनुसार 'इत्थी' आणि 'पुम' शब्दांचा 'पुंसक' भाव होतो आणि 'न' चा प्रकृतीभाव राहतो. 'ततियापकति', 'सण्ड' आणि 'कलीब' ही देखील त्याची (नपुंसकाची) नावे आहेत. तिसरा प्रकार म्हणजे 'ततीया पकति' (तिसरी प्रकृती). समान जातीच्या स्त्री आणि पुरुषांच्या तुलनेत या प्रकाराला तिसरेपण प्राप्त होते. कारण स्त्री ही पहिली प्रकृती आहे, पुरुष ही दुसरी प्रकृती आहे आणि नपुंसक ही तिसरी प्रकृती आहे.

243. Chakkaṃ ñātimatte, bandhuyeva bandhavo, a, ussāvo. Bandhatīti bandhu, u. Sassa attano jano sajano. Samānaṃ gottaṃ kulaṃ assāti sagotto, samānassa sabhāvo. Ñā avabodhane, kammeti, ñātiyeva ñātako, attaṃ, sakatthe ko ca. Susaddopyatra.

२४३. केवळ नातेवाईक या अर्थी सहा शब्दांचा समूह आहे. 'बन्धु' हाच 'बान्धव' होय; यात 'अ' प्रत्यय लागून 'उ' चा 'व' होतो. जो (स्नेहाने) बांधून ठेवतो तो 'बन्धु' होय, यात 'उ' प्रत्यय लागतो. स्वतःचा माणूस तो 'सजन' (स्वजन) होय. ज्याचे गोत्र किंवा कूळ समान आहे तो 'सगोत्त' (सगोत्र) होय; यात 'समान' शब्दाचा 'स' होतो. जाणणे या अर्थी 'ञा' धातू असून कर्म अर्थी 'ति' प्रत्यय लागून 'ञाति' शब्द बनतो. 'ञाति' हाच 'ञातक' होय; यात स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. 'ससु' हा शब्द देखील येथे नातेवाईक या अर्थी वापरला जातो.

Dvayaṃ [Pg.176] sattapurisāvadhikesu nikaṭañātīsu. Lohitena sambandho sālohito, sambandhassa sādeso, pubbanipāto ca, samānaṃ piṇḍadānaṃ yassa sapiṇḍo, sanābhayopyatra. Tikaṃ pitari. Tā pālane, to kattari. Janayatīti janako, ṇvu. Pā rakkhaṇe, ritu, assittaṃ.

सात पिढ्यांपर्यंत मर्यादित असलेल्या जवळच्या नातेवाईकांसाठी दोन शब्दांचा समूह आहे. रक्ताने जोडलेला संबंध तो 'सालोहित' होय; यात संबंधाला 'सा' आदेश होऊन तो पूर्वपदी येतो. ज्याचे पिंड दान (किंवा अन्न देणे-घेणे) समान आहे तो 'सपिण्ड' होय. 'सनाभय' (किंवा सनाभि) हा शब्द देखील येथे या अर्थी वापरला जातो. वडिलांच्या अर्थी तीन शब्दांचा समूह आहे. पालन करणे या अर्थी 'ता' धातू असून कर्ता अर्थी 'त' प्रत्यय लागून 'तात' शब्द बनतो. जो जन्म देतो तो 'जनक' होय, यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. रक्षण करणे या अर्थी 'पा' धातू असून त्याला 'रितु' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'इ' होऊन 'पिता' रूप बनते.

244. Chakkaṃ mātari. Ama pūjāyaṃ, kammani mo, bo ca, ammā, ambā. Janayatīti jananī, yu, nadādi. Māna pūjāyaṃ, puttaṃ mānetīti mātā, rātu, pātīti vā mātā, pātissa mo. Janetīti janetti,ti. Janetīti janikā, ṇvu, ittaṃ.

२४४. आईच्या अर्थी सहा शब्दांचा समूह आहे. पूजणे (आदर करणे) या अर्थी 'अम' धातू असून कर्म अर्थी 'म' आणि 'ब' प्रत्यय लागून 'अम्मा' आणि 'अम्बा' हे शब्द बनतात. जी जन्म देते ती 'जननी' होय, यात 'यु' प्रत्यय लागतो आणि हा नद्यादि गणातील आहे. पूजणे या अर्थी 'मान' धातू असून, जी पुत्राचा आदर (लाड) करते ती 'माता' होय, यात 'रातु' प्रत्यय लागतो; किंवा जी रक्षण करते ती 'माता' होय, यात 'पा' धातूच्या जागी 'म' आदेश होतो. जी जन्म देते ती 'जनेत्ती' होय, यात 'ति' प्रत्यय लागतो. जी जन्म देते ती 'जनिका' होय, यात 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'इ' भाव होतो.

Appadhānabhūtā mātā upamātā, kumāre dhāretīti dhāti. Dhā dhāraṇe,ti. Jāyāya bhariyāya bhātiko kaniṭṭho ca jeṭṭho ca sālo nāma, sassa attano esā sā, bhariyā, tassā bhātā sālo, jāyāya bhātari alo. Sara gaticintāhiṃsāsu vā, ṇo, lattaṃ, sāla vitakke vā, curādi.

जी मुख्य आई नाही ती 'उपमाता' होय. जी बालकांना सांभाळते (धारण करते) ती 'धाती' (धाय) होय; यात धारण करणे या अर्थी 'धा' धातू असून त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो. पत्नीचा लहान किंवा मोठा भाऊ 'सालो' (मेहुणा) म्हणून ओळखला जातो; स्वतःच्या पत्नीचा भाऊ तो 'सालो' होय, यात पत्नीच्या भावाच्या अर्थी 'आल' प्रत्यय लागतो. किंवा गती, चिंतन आणि हिंसा या अर्थी 'सर' धातू असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'ल' होतो; किंवा विचार करणे या अर्थी 'साल' धातू (चुरादिगणीय) वापरला जातो.

245. Sāmino bhattu bhaginī nanandā nāma, na nandatīti nanandā, attābhāvo nassa vibhāsādhikārā. Nanda samiddhiyaṃ, bhūvādi.

२४५. पतीच्या बहिणीला 'ननन्दा' (नणंद) म्हणतात. जी (पतीच्या घरी आल्यावर) आनंदित होत नाही ती 'ननन्दा' होय; येथे विभाषा अधिकाराने 'न' चा 'अ' भाव होत नाही. 'नन्द' धातू समृद्धी किंवा आनंदी असणे या अर्थी असून तो भ्वादिगणीय आहे.

Dvayaṃ [Pg.177] ayyikāyaṃ. Mātuyā mātā mātāmahī. Pitūnaṃ pitari ca mātari ca āmahaṃ yadādinā, nadādi. Araha pūjāyaṃ, ṇvu, rahassa yo, aya gatimhi vā, ṇvu, ayyikā.

आजीच्या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. आईची आई ती 'मातामही' (आजी) होय. वडिलांच्या वडील किंवा आई यांच्या अर्थी 'यदादि...' सूत्राने 'आमह' प्रत्यय लागतो आणि हा नद्यादि गणात आहे. पूजणे या अर्थी 'अरह' धातू असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'रह' च्या जागी 'य' होतो; किंवा गती या अर्थी 'अय' धातू असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'अय्यिका' (आजी) रूप बनते.

Mātuyā bhātā mātulo nāma, mātuyā bhātā mātulo, mātu bhātari ulapaccayo. Assa mātulassa pajāpati jāyā mātulānī nāma, mātulassa bhariyā mātulānī, mātulabhariyāyaṃ āno, nadādi, atha vā mātulassa esā mātulānī, ī, assa āno.

आईच्या भावाला 'मातुल' (मामा) म्हणतात; आईचा भाऊ तो 'मातुल' होय, यात आईच्या भावाच्या अर्थी 'उल' प्रत्यय लागतो. या मामाच्या पत्नीला 'मातुलानी' (मामी) म्हणतात; मामाची पत्नी ती 'मातुलानी' होय, यात मामाच्या पत्नीच्या अर्थी 'आन' प्रत्यय लागतो आणि हा नद्यादि गणात आहे. किंवा मामाची ही पत्नी ती 'मातुलानी' होय, यात 'ई' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'आन' होतो.

246. Jāyāpatīnaṃ dvinnaṃ jananī mātā sassu vuttā, sasa gatihiṃsāpānesu. Tappitā tesaṃ jāyāpatīnaṃ pitā pana sasuro nāma, sasadhātumhā uro. Bhaginiyā putto pana bhāgineyyo nāma, bhaginiyā apaccaṃ bhāgineyyo, ṇeyyo.

२४६. पती-पत्नी या दोघांच्या आईला 'सस्सु' (सासू) म्हटले जाते; 'सस' धातू गती, हिंसा आणि पिणे या अर्थी आहे. त्या पती-पत्नीच्या वडिलांना 'ससुरो' (सासरा) म्हणतात; 'सस' धातूपासून त्याला 'उर' प्रत्यय लागतो. बहिणीच्या मुलाला 'भागिनेय्य' (भाचा) म्हणतात; बहिणीचे अपत्य तो 'भागिनेय्य' होय, यात 'णेय्य' प्रत्यय लागतो.

247. Dvayaṃ sutassa, sutāya ca puttesu. Naha bandhane, ritu, nī naye vā. Puttassa putto paputto, ttalopo, ussattañca. Sāmibhātā devaro nāma, atha vā sāmibhātā kaniṭṭho sāmino bhātā devaro nāma. Jeṭṭho tu sasuro evoccate. Divu kīḷāyaṃ, aro.

२४७. मुलाच्या किंवा मुलीच्या मुलाच्या (नातू या अर्थी) दोन शब्दांचा समूह आहे. बांधणे या अर्थी 'नह' धातू असून त्याला 'रितु' प्रत्यय लागतो; किंवा नेणे या अर्थी 'नी' धातू वापरला जातो. मुलाचा मुलगा तो 'पपुत्त' (नातू) होय; यात 'त्त' चा लोप होतो आणि 'उ' चा प्रकृतीभाव होतो. पतीच्या भावाला 'देवर' (दीर) म्हणतात; किंवा पतीच्या लहान भावाला 'देवर' म्हणतात. पतीच्या मोठ्या भावाला मात्र 'ससुर' (जेठ) असेच म्हटले जाते. 'दिवु' धातू क्रीडा (खेळणे) या अर्थी असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ [Pg.178] dhītupatimhi. Jana janane, ritu, assāttaṃ, nassa mādeso ca. Dvayaṃ pitupitari. Pituno pitā pitāmaho.

मुलीच्या पतीच्या (जावई या अर्थी) दोन शब्दांचा समूह आहे. जन्म देणे या अर्थी 'जन' धातू असून त्याला 'रितु' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'आ' होतो आणि 'न' च्या जागी 'म' आदेश होऊन 'जामातु' (जावई) रूप बनते. वडिलांच्या वडिलांच्या (आजोबा या अर्थी) दोन शब्दांचा समूह आहे. वडिलांचे वडील ते 'पितामह' (आजोबा) होत.

248. Husāntāni padena padena nāmāni. Mātuyā bhaginī mātucchā, ccho. Pituno bhaginī pitucchā, pitubhaginī pitucchā bhavetyattho.

२४८. 'हुसा' शब्दाने अंत होणारी नावे प्रत्येक पदाने स्वतंत्रपणे दर्शविली आहेत. आईच्या बहिणीला 'मातुच्छा' (मावशी) म्हणतात, यात 'च्छ' प्रत्यय लागतो. वडिलांच्या बहिणीला 'पितुच्छा' (आत्या) म्हणतात; वडिलांची बहीण ती 'पितुच्छा' असावी, असा याचा अर्थ आहे.

Pitāmahasaddo na kevalaṃ janakapitarameva vadati, atha kho janakapitupitādayopīti etthāpi ‘‘papitāmaho’’ iccudāhaṭo. Pituno ayyako payyako, tulopo. Su savane, ṇhā. Ṇisamhi suṇisā. Samhi husā, hattaṃ. Sabbatra ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā.

'पितामह' हा शब्द केवळ वडिलांच्या वडिलांनाच (आजोबांनाच) दर्शवतो असे नाही, तर वडिलांच्या वडिलांचे वडील (पणजोबा) इत्यादींना देखील दर्शवतो; म्हणूनच येथे पणजोबा या अर्थी 'पपितामह' असे रूप दिले आहे. वडिलांचे आजोबा ते 'पय्यक' (पणजोबा) होत, यात 'तु' चा लोप होतो. स्रवणे या अर्थी 'सु' धातू असून त्याला 'ण्हा' प्रत्यय लागतो. 'णिस' प्रत्यय लागल्याने 'सुणिसा' (सून) रूप बनते. 'स' प्रत्यय लागल्याने 'हुसा' (सून) रूप बनते, यात 'ह' भाव होतो. सर्व ठिकाणी स्त्रीलिंगात 'अ' कारानंतर 'इत्थियमतो आपच्चयो' या सूत्राने 'आ' प्रत्यय लागतो.

249. Catukkaṃ ekodare bhātari. Samānodare ṭhito sodariyo, samānassa so. Samāno gabbho sagabbho, tatra bhavo sagabbho, ṇo. Samānodare jāto sodaro. Samānodare jāto sahajo. Sahasaddo tulyavacano.

२४९. एकाच आईच्या पोटी जन्मलेल्या भावाच्या (सहोदर भावाच्या) अर्थी चार शब्दांचा समूह आहे. एकाच उदरात राहिलेला तो 'सोदरिय' होय; यात 'समान' शब्दाचा 'सो' होतो. समान गर्भ तो 'सगब्भ' होय; त्यात जन्मलेला तो 'सगब्भ' होय, यात 'ण' प्रत्यय लागतो. समान उदरात जन्मलेला तो 'सोदर' होय. समान उदरात जन्मलेला तो 'सहज' होय; येथे 'सह' हा शब्द समानतेचा वाचक आहे.

Mātāpitū te dve janā pitaro vuccante. Ubhinnampi janakabyappadesaniyatattā abhedavacanicchāyaṃ pituttamattheva. Nanvabhedā jāti, tassā cobhayatra sattādekattaṃ, na ca jātiyā [Pg.179] liṅgasaṅkhyā bhavanti, adabbattā bahuvacanaṃ na siyāti? Nesa doso, na hi jātipadatthikassa na dabbaṃ, dabbapadatthikassa vā na jātīti. Kintubhayesaṃpyubhayapadattho ihātthaviseso. Jātipadatthikassa jāti padhānabhūtā dabbaṃ guṇabhūtaṃ, dabbapadatthikassa tu vipariyayo, tatra jātivacanicchāyaṃ dabbe viya liṅgasaṅkhyā vattabbā, tassa ca bahuttā bahuvacanaṃ. Pubbe viyābhedavacanicchāyaṃ putto ca dhītā ca puttā vuccante, jaññattañhi puttabyapadesaniyataṃ dhītaripyatthi, vipariyaye tu na bhavatyanabhidhānato. Bhedavacanicchāyaṃ puttadhītaroti bhavati.

माता आणि पिता या दोन्ही व्यक्तींना मिळून 'पितरो' (माता-पिता) असे म्हटले जाते. दोघांच्याही बाबतीत जन्म देणारे या संज्ञेशी निश्चित संबंध असल्यामुळे, जेव्हा अभेद (भेद न दर्शवण्याची) विवक्षा असते, तेव्हा पितृत्व हे आईमध्ये देखील असतेच. जर शंका घेतली की, अभेद हीच जात (सामान्य धर्म) आहे आणि तिचे अस्तित्व माता-पिता दोघांमध्येही एकच असते; परंतु जातीला लिंग आणि संख्या नसते, कारण ती द्रव्य (वस्तू) नाही, तर मग येथे बहुवचन कसे होईल? तर हा काही दोष नाही. कारण जातीलाच पदाचा अर्थ मानणाऱ्याच्या मतात द्रव्य सांगितले जात नाही असे नाही, किंवा द्रव्यालाच पदाचा अर्थ मानणाऱ्याच्या मतात जात सांगितली जात नाही असे नाही. परंतु दोघांच्याही मते जात आणि द्रव्य हे दोन्ही पदांचे अर्थ असतात. येथे विशेष अर्थ हा आहे की, जातीला पदाचा अर्थ मानणाऱ्याच्या मतात जात ही मुख्य असते आणि द्रव्य गौण असते; तर द्रव्याला पदाचा अर्थ मानणाऱ्याच्या मतात याच्या उलट असते (द्रव्य मुख्य आणि जात गौण असते). त्यापैकी जेव्हा जातीची विवक्षा असते, तेव्हा द्रव्याप्रमाणेच लिंग आणि संख्या सांगावी लागते, आणि द्रव्याच्या अनेकत्वामुळे बहुवचन होते. पूर्वीप्रमाणेच अभेद विवक्षा असताना मुलगा आणि मुलगी यांना मिळून 'पुत्ता' (मुले) असे म्हटले जाते; कारण 'पुत्र' या संज्ञेशी संबंधित असलेले अपत्यत्व मुलीमध्ये देखील असतेच. परंतु याच्या उलट (भेद विवक्षा असताना) मात्र एकशेष होत नाही, कारण परस्पर विरुद्ध अर्थाचे प्रतिपादन होत नाही. जेव्हा भेद विवक्षा असते, तेव्हा 'पुत्तधीतरो' (मुलगा आणि मुलगी) असे द्वंद्व रूप होते.

250. Sassu ca sasuro ca sasurāti vuccante. Tadapaccohanasambandhinibandhanā hi byappadeso sassuyampi ṭhito. Bhedavacanicchāyaṃ tu pubbe viya paccatthaṃ saddaniveso. Bhātā ca bhaginī ca bhātaro vuccante. Ekagabbhositattaṃ bhātubyappadesaniyataṃ bhaginiyaṃpyatthi. Tato ekagabbhositattassābhedavacanicchāyaṃ ubho bhātaro vuccante. Ettha ca sabbatrāpi virūpekaseso daṭṭhabbo. Duvidho hi ekaseso sarūpāsarūpavasena. Tatra sarūpekasese bahuvacanameva, itaratra pana dvivacanaṃ, yathā puriso ca puriso ca purisā, nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpaṃ, mātā ca pitā ca pitaroti.

२५०. सासू आणि सासरा यांना 'ससुर' (सासरे) असे म्हटले जाते. कारण त्यांच्या संततीशी विवाहसंबंध जोडला गेल्यामुळे होणारा हा निर्देश सासूच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु भेद दर्शविण्याची इच्छा असल्यास, पूर्वीप्रमाणेच स्वतंत्र शब्दांची योजना होते. भाऊ आणि बहीण यांना 'भातारो' (भाऊ) असे म्हटले जाते. एकाच गर्भातून जन्म घेण्याची जी स्थिती भावाच्या निर्देशात समाविष्ट आहे, ती बहिणीच्या बाबतीतही असते. त्यामुळे एकाच गर्भातून जन्म घेण्याच्या या अभेद दर्शविण्याच्या इच्छेने दोघांनाही 'भातारो' (भाऊ) असे म्हटले जाते. येथे सर्व ठिकाणी 'विरूपैकशेष' समजावा. कारण एकशेष हा सरूप आणि विरूप अशा दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी सरूपैकशेषामध्ये केवळ बहुवचनच होते, परंतु दुसऱ्यामध्ये (विरूपैकशेषामध्ये) द्विवचन किंवा इतर वचने होतात; जसे की— पुरुष आणि पुरुष मिळून 'पुरिसा' (पुरुष), नाम आणि रूप मिळून 'नामरूपं', माता आणि पिता मिळून 'पितरो' (माता-पिता) असे होते.

Bālyayobbanavuḍḍhattāni tīṇi vayāni. Tatra tikaṃ bālye. Dvayaṃ yobbane. Bālassa bhāvo bālattaṃ, ttaṃ. Tāpaccaye bālatā. Ṇyamhi bālyaṃ, atha vā bala pāṇane, balanti assasitapassasitamattena [Pg.180] paṇantīti bālā, balyante saṃvarīyanteti vā bālā, bala saṃvaraṇe. Tesaṃ bhāvo bālattādi. Yuvassa bhāvo yobbaññaṃ, yobbanañca, bhāve ṇyo, ṇo ca, atha vā yu missane, yu, ussa uvādeso, vuddhi. Tesaṃ bhāvo yobbaññādi.

बालपण (बाल्य), तारुण्य (यौवन) आणि वृद्धत्व (वृद्धत्व) या तीन अवस्था (वये) आहेत. त्यापैकी तीन शब्द बाल्यावस्थेसाठी आहेत. दोन शब्द तारुण्यासाठी आहेत. बालकाचा भाव म्हणजे 'बालत्तं' (बालपण), येथे 'त्त' प्रत्यय आहे. 'ता' प्रत्यय लागल्यास 'बालता' होते. 'ण्य' प्रत्यय लागल्यास 'बाल्यं' होते. अथवा 'बल' धातू प्राण धारण करणे (श्वासोच्छ्वास करणे) या अर्थात आहे; केवळ श्वासोच्छ्वासाने जे जगतात ते 'बाला' (बालक) होत, अथवा ज्यांचे रक्षण केले जाते ते 'बाला' होत, कारण 'बल' धातू रक्षण करणे या अर्थातही आहे. त्यांचा भाव म्हणजे 'बालत्त' इत्यादी होय. तरुणाचा भाव म्हणजे 'योब्बञ्ञं' आणि 'योब्बनं' होय, भाव अर्थात 'ण्य' आणि 'ण' प्रत्यय होतात. अथवा 'यु' धातू मिश्रित करणे या अर्थात आहे, जेथे 'उ' चा 'उव' आदेश होऊन वृद्धी होते. त्यांचा भाव म्हणजे 'योब्बञ्ञ' इत्यादी होय.

251. Ye jarākatā sukkā kesādayo, te palitaṃ nāma siyuṃ, tesaṃ vā yaṃ sukkattaṃ, taṃ palitaṃ nāma. Paca pāke, ito, cassa lattañca.

२५१. वृद्धत्वामुळे जे पांढरे झालेले केस इत्यादी आहेत, त्यांना 'पलित' (पिकलेले केस) असे म्हणतात, अथवा त्यांचा जो पांढरेपणा आहे, त्याला 'पलित' असे म्हणतात. 'पच' धातू शिजणे किंवा पिकणे या अर्थात आहे, त्याला 'इत' प्रत्यय लागतो आणि 'च' चा 'ल' होतो.

Dvayaṃ valipalitādimati kāyaparipāke. Jīyanti vuḍḍhā bhavanti assaṃ jarā, jara vayohānimhi, jarā eva jaratā, sakatthe tāpaccayo. Vissasātipi jarāya nāmaṃ. Visesena saṃsate adho pātayatīti vissasā. Saṃsati’rayaṃ pamādattho, avasaṃsanattho ca, iha avasaṃsanattho, niggahītalopo, dvittañca.

त्वचेला सुरकुत्या पडणे आणि केस पांढरे होणे इत्यादींनी युक्त अशा शरीराच्या परिपाकाला (वृद्धत्वाला) दर्शवणारे दोन शब्द आहेत. ज्या अवस्थेत इंद्रिये जीर्ण आणि वृद्ध होतात ती 'जरा' (वृद्धत्व) होय, 'जर' धातू वयाच्या ऱ्हासाच्या अर्थात आहे. 'जरा' म्हणजेच 'जरता' होय, येथे स्वार्थ अर्थात 'ता' प्रत्यय लागतो. 'विस्ससा' हे देखील जरेचे (वृद्धत्वाचे) नाव आहे. जी विशेष रूपाने खाली पाडते (शरीराला शिथिल करते), ती 'विस्ससा' होय. येथे 'संस' धातू प्रमाद आणि शिथिल होणे या अर्थात आहे, परंतु येथे शिथिल होणे हा अर्थ अभिप्रेत आहे, जेथे अनुस्वाराचा लोप होतो आणि द्वित्व होते.

Bālyayobbanavuḍḍhattāni pubbe vuttāni. Idāni tabbatināmānyāha. Tatra addhaṃ chāpasāmaññe. Putha, patha vitthāre, uko, puthuko, pala gamane, ṇvu, assittaṃ, dvittañca, pillako. Chupa samphasse, ussāttaṃ, chāpo. Kumāra kīḷāyaṃ, kumāro. Bala pāṇane, ṇo, bālo, pū pavane, to, sakatthe ko, potako, itthiyaṃ potakī. Poto, sāvo, sāvako, abbhako, ḍimbho, susuko, susuiccādīnipi chāpasāmaññatthāni.

बालपण, तारुण्य आणि वृद्धत्व हे आधी सांगितले गेले आहे. आता त्या अवस्थांनी युक्त असलेल्या व्यक्तींच्या नावांचे कथन करतात. त्यापैकी अर्धी गाथा बालकाच्या सामान्य नावांच्या अर्थात आहे. 'पुथ' आणि 'पथ' धातू विस्ताराच्या अर्थात आहेत, 'उक' प्रत्यय लागून 'पुथुको' शब्द बनतो. 'पल' धातू गमन अर्थात आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागून, 'अ' चा 'इ' होऊन आणि द्वित्व होऊन 'पिल्लко' शब्द बनतो. 'छुप' धातू स्पर्शाच्या अर्थात आहे, 'उ' चा 'आ' होऊन 'छापो' शब्द बनतो. 'कुमार' धातू क्रीडा करण्याच्या अर्थात आहे, त्यापासून 'कुमारो' बनतो. 'बल' धातू प्राण धारण करण्याच्या अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागून 'बालो' बनतो. 'पू' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थात आहे, 'त' प्रत्यय लागून आणि स्वार्थ अर्थात 'क' लागून 'पोतકો' बनतो, स्त्रीलिंगात 'पोतकी' होतो. 'पोतो', 'सावो', 'सावको', 'अब्भको', 'डिम्भो', 'सुसुको', 'सुसु' इत्यादी शब्द देखील बालकाच्या सामान्य अर्थाचे वाचक आहेत.

252. Bālasāmaññavācakāni [Pg.181] dassetvā visesabālanāmāni dassetumāha ‘‘athu’’ccādi. Uttāno, uttānaṃ vā sayatīti uttānasayo. Kapaccaye uttānaseyyako. Thanaṃ pivatīti thanapo, ḍimbhasaddopyatra.

२५२. बालकाचे सामान्य वाचक शब्द दाखवून, विशेष बालकांच्या नावांचे दर्शन घडवण्यासाठी "अथु" इत्यादी म्हणतात. जो उताणा निजतो तो 'उत्तानसयो' होय. 'क' प्रत्यय लागल्यास 'उत्तानसेय्यको' होतो. जो स्तनपान करतो तो 'थनपो' (स्तनपायी बालक) होय, येथे 'डिम्भ' शब्द देखील याच अर्थात आहे.

253. Sattakaṃ taruṇe.

२५३. तरुणासाठी सात शब्दांचा समूह आहे.

Āsoḷasā bhave bālo,Taruṇo tu tato bhave;

Vuddho tu sattatyāyumhā,Tīṇi vayāni lakkhaye.

सोळा वर्षांपर्यंत मनुष्य 'बाल' असतो, त्यानंतर तो 'तरुण' होतो; आणि सत्तर वर्षांच्या वयानंतर तो 'वृद्ध' होतो; अशा प्रकारे तीन अवस्था समजाव्यात.

Tara taraṇe, uṇo. Vayasi yobbane tiṭṭhatīti vayaṭṭho, to, ‘‘vayo bālyādi pakkhī ca, yobbanañca vayo kvacī’’ti ruddo, daha bhasmīkaraṇe, aro, yu missane, a, uvādeso, sissākāro. Sasa plutagatimhi, u, assuttaṃ, susu, taruṇassa vā pāṭipadikassa susvādeso. Manuno apaccaṃ mānavo, vaṇṇavikāro, nassa ṇattaṃ, māṇavo. Kucchāyaṃ kapaccayo, māṇavakoti siddhaṃ. Vuttañca –

'तर' धातू पार करणे या अर्थात आहे, त्याला 'उण' प्रत्यय लागतो (तरुण). जो यौवनावस्थेत स्थित असतो तो 'वयट्ठो' होय, येथे 'त' प्रत्यय लागतो. रुद्र कोशात म्हटले आहे— 'वय म्हणजे बालपण इत्यादी अवस्था, पक्षी आणि काही ठिकाणी यौवनालाही वय म्हणतात'. 'दह' धातू भस्म करणे या अर्थात आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'यु' धातू मिश्रित करणे या अर्थात आहे, 'अ' प्रत्यय लागून, 'उ' चा 'उव' आदेश होतो आणि 'सि' विभक्तीचा 'आ' होतो. 'सस' धातू जलद गमन अर्थात आहे, 'उ' प्रत्यय लागून, 'अ' चा 'उ' होऊन 'सुसु' शब्द बनतो; अथवा 'तरुण' या प्रातिपदिकाचा 'सुसु' असा आदेश होतो. मनूची संतती म्हणजे 'मानवो' होय, वर्णविकाराने 'न' चा 'ण' होऊन 'माणवो' शब्द बनतो. कुत्सा (निंदा) अर्थात 'क' प्रत्यय लागून 'माणवको' असा शब्द सिद्ध होतो. आणि म्हटले आहे—

‘‘Apacce kucchite mūḷhe, manutossaggiko mato’’ti dara vidāraṇe, ṇvu.

"अपत्य, निंदित, मूर्ख आणि मनूच्या संततीसाठी 'क' प्रत्यय मानला गेला आहे". 'दर' धातू विदीर्ण करणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ sukhavaḍḍhite kumāre, sukho kumāro sukumāro, khalopo, sukhena edhati vaddhatīti sukhedhito. ‘‘Sukhocito’’tipi [Pg.182] pāṭho, sukhaṃ ucitaṃ sampiṇḍitaṃ etthāti sukhocito, uca samavāye.

सुखाने वाढलेल्या कुमारासाठी दोन शब्द आहेत. सुखद कुमार म्हणजे 'सुकुमारो', येथे 'ख' चा लोप होतो. जो सुखाने वाढतो तो 'सुखेधितो' होय. 'सुखोचितो' असाही पाठ आहे; ज्यामध्ये सुख एकत्रित किंवा संचित झाले आहे तो 'सुखोचितो' होय, 'उच' धातू एकत्रित होणे या अर्थात आहे.

254-255. Dvipādena vuḍḍhassa nāmāni. Āyumahattaṃ lātīti mahallako, ṇvu, dvittaṃ. Vaḍḍha vaḍḍhane, kattari to, tassa ḍho, ḍḍhassa ḍo, assuttaṃ, dhā gatinivattiyaṃ, iro, dhassa thattaṃ, issa ettaṃ. Jara vayohānimhi, kattari to, tassa innādeso, dhātvantalopo, ṇattañca, jiṇṇo, sakatthe kamhi jiṇṇako. Pakataṃ vayo yobbanamassāti pavayotipi vuḍḍhassa nāmaṃ.

२५४-२५५. दोन चरणांनी वृद्धाची नावे दर्शविली आहेत. जो आयुष्याचे मोठेपण ग्रहण करतो तो 'महल्लको' होय, येथे 'ण्वु' प्रत्यय आणि द्वित्व होते. 'वड्ढ' धातू वाढणे या अर्थात आहे, कर्ता अर्थात 'त' प्रत्यय लागून, 'त' चा 'ढ' होतो, 'ड्ढ' चा 'ड' होतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो (वुड्ढो). 'धा' धातू गती थांबवणे या अर्थात आहे, 'इर' प्रत्यय लागून, 'ध' चा 'थ' होतो आणि 'इ' चा 'ए' होतो (थेरो). 'जर' धातू वयाच्या ऱ्हासाच्या अर्थात आहे, कर्ता अर्थात 'त' प्रत्यय लागून, 'त' चा 'इन्न' आदेश होतो, धातूच्या अंताचा लोप होतो आणि 'न' चा 'ण' होऊन 'जिण्णो' शब्द बनतो, स्वार्थ अर्थात 'क' प्रत्यय लागल्यास 'जिण्णको' होतो. ज्याचे यौवन निघून गेले आहे तो 'पवयो' होय, हे देखील वृद्धाचे नाव आहे.

Valinantāni pādena nāmāni. Tatra tikaṃ jeṭṭhabhātari. Agge pure kāle, pubbe ca kāle jāyatīti aggajo, pubbajo ca. Ayañca vuḍḍho ayañca vuḍḍho, ayamimesaṃ visesena vuḍḍhoti jeṭṭho, vuḍḍhasaddā iṭṭhapaccayo, ‘‘vuḍḍhassa jo iyiṭṭhesū’’ti vuḍḍhassa jo. Alope parassāsavaṇṇattaṃ.

'वलिन' शब्दाने शेवट होणारी नावे एका चरणाने दर्शविली आहेत. त्यापैकी तीन शब्द मोठ्या भावासाठी (ज्येष्ठ बंधू) आहेत. जो आधी किंवा पूर्व काळात जन्म घेतो तो 'अग्गजो' आणि 'पुब्बजो' होय. 'हा देखील मोठा आहे, हा देखील मोठा आहे, परंतु हा यांच्यात विशेष रूपाने मोठा आहे' म्हणून तो 'जेट्ठो' होय. 'वुड्ढ' शब्दाला 'इट्ठ' प्रत्यय लागतो, आणि 'वुड्ढस्स जो इयिट्ठेसु' या सूत्राने 'वुड्ढ' शब्दाचा 'ज' होतो. 'अ' चा लोप झाल्यावर पुढील स्वराचे असवर्णत्व (ए) होते.

Tikaṃ pacchājāte bhātari. Ayañca yuvā ayañca yuvā, ayamimesaṃ visesena yuvāti kaniṭṭho, kaniyo ca. Iyiṭṭhesu yuvasaddassa kanādeso. Anu pacchākāle jāto anujo. Jaghaññe pacchākāle jāto jaghaññajo. Aparasmiṃ pacchākāle jāto aparajoti dvepyatra.

तीन शब्द नंतर जन्मलेल्या भावासाठी (लहान भाऊ) आहेत. 'हा देखील लहान आहे, हा देखील लहान आहे, परंतु हा यांच्यात विशेष रूपाने लहान आहे' म्हणून तो 'कनिट्ठो' आणि 'कनियो' होय. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय लागल्यास 'युव' शब्दाचा 'कन' आदेश होतो. जो नंतर जन्म घेतो तो 'अनुजो' होय. जो शेवटच्या काळात जन्म घेतो तो 'जघञ्ञजो' होय. जो नंतरच्या काळात जन्म घेतो तो 'अपरजो' होय; हे दोन्ही शब्द देखील येथे लहान भावाच्या अर्थात आहेत.

Vali [Pg.183] sithilaṃ taco cammaṃ yassa valittaco, dvittaṃ. Vali cammametassatthīti valino, ino. Uttānasayādayo valinantā vāccaliṅgattā tīsu liṅgesu vattanti, yathā – uttānasayo bālo, uttānasayā kumārī, uttānasayaṃ napuṃsakaṃ.

ज्याची त्वचा शिथिल किंवा सुरकुतलेली आहे तो 'वलित्तचो' होय, येथे द्वित्व होते. ज्याला सुरकुतलेली त्वचा आहे तो 'वलिनो' होय, येथे 'इन' प्रत्यय लागतो. 'उत्तानसय' पासून सुरू होणारे आणि 'वलिन' शब्दाने शेवट होणारे शब्द विशेषण असल्यामुळे तिन्ही लिंगांत वापरले जातात; जसे की— उताणा निजणारा बालक (उत्तानसयो बालो), उताणी निजणारी मुलगी (उत्तानसया कुमारी), उताणे निजणारे नपुंसक (उत्तानसयं नपुंसकं).

256. Pañcakaṃ matthake. Si saye, so, dīgho ca, aṅgesu uttamaṅgattā uttamaṅgaṃ, uttamo ca taṃ aṅgañcātipi uttamaṅgaṃ. Sīsañca uttamaṅgañca sīsottamaṅgāni. Si sevāyaṃ, ro, sevanti etenāti siro. Muda tose, dho. Sissākāro. Masa āmasane, ttho, sakatthe ko ca, masi parimāṇe vā.

२५६. मस्तकासाठी (डोके) पाच शब्दांचा समूह आहे. 'सि' धातू शयन करणे या अर्थात आहे, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो आणि दीर्घ होतो (सीसं). सर्व अवयवांमध्ये श्रेष्ठ अवयव असल्यामुळे त्याला 'उत्तमाङ्गं' म्हणतात; जे श्रेष्ठ आहे आणि अवयवही आहे म्हणून ते 'उत्तमाङ्गं' होय. 'सीसं' आणि 'उत्तमाङ्गं' मिळून 'सीसोत्तमाङ्गानि' होते. 'सि' धातू सेवा करणे या अर्थात आहे, त्याला 'र' प्रत्यय लागतो; ज्याच्याद्वारे सेवा करतात ते 'सिरो' (शिर) होय. 'मुद' धातू आनंदित होणे या अर्थात आहे, त्याला 'ध' प्रत्यय लागतो (मुद्धो), जेथे 'सि' विभक्तीचा 'आ' होतो. 'मस' धातू स्पर्श करणे या अर्थात आहे, त्याला 'त्थ' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थ अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो (मत्थको); अथवा 'मसि' धातू मोजणे या अर्थात आहे.

Pajjaddhaṃ kese. Ke matthake seti tiṭṭhatīti keso. Sattamiyālopo, kati chedane, alo, assuttaṃ. Vala saṃvaraṇe, kammani ṇapaccayo, vālo. Uttamaṅge sīse ruhatīti uttamaṅgaruho. Muddhani jāyatīti muddhajo. Vālo ca uttamaṅgaruho ca muddhajo ceti itarītarayogadvando. Cikuro, kacotipyatra. Ci cayane, kura sadde, anekatthattā chedane. Vaḍḍhamāno cikarīyateti cikuro, kaca bandhane, a.

अर्धी गाथा केसांच्या अर्थात आहे. जो 'के' म्हणजे मस्तकावर राहतो तो 'केसो' (केस) होय, येथे सप्तमी विभक्तीचा लोप होत नाही. 'कत' धातू कापण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो (कुतलो). 'वल' धातू झाकणे या अर्थात आहे, कर्म अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून 'वालो' बनतो. जो उत्तमांगावर म्हणजे डोक्यावर उगवतो तो 'उत्तमाङ्गरुहो' होय. जो मस्तकावर जन्म घेतो तो 'मुद्धजो' होय. 'वालो', 'उत्तमाङ्गरुहो' आणि 'मुद्धजो' मिळून इतरेतरयोग द्वंद्व समास होतो. येथे 'चिकुरो' आणि 'कचो' हे शब्द देखील आहेत. 'चि' धातू गोळा करणे या अर्थात आहे, 'कुर' धातू शब्दाच्या अर्थात आहे, परंतु अनेक अर्थ असल्यामुळे तो कापण्याच्या अर्थातही आहे; जो वाढल्यावर कापला जातो तो 'चिकुरो' होय. 'कच' धातू बांधणे या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (कचो).

257. Kusumagabbhā kesā kesacūḷā muttikādinā bahi saṃyatā santhatā dhammilo nāma. Ekato katvā dharīyati [Pg.184] bandhīyatīti dhammilo, kammani ilo. Dhammena nānādesiyamanussānaṃ samācārena ilatīti vā dhammilo, ila gamane.

२५७. फुलांनी सजवलेले किंवा आत फुले असलेले आणि बाहेरून मोती इत्यादींनी व्यवस्थित बांधलेले व सावरलेले केसांचे अंबाडे 'धम्मिल' या नावाने ओळखले जाते. एकत्र करून जे धारण केले जाते किंवा बांधले जाते ते 'धम्मिल' होय; येथे कर्म अर्थात 'इल' प्रत्यय लागतो. किंवा विविध देशांतील लोकांच्या आचाराने (धम्माने) जे शोभून दिसते ते 'धम्मिल' होय; येथे 'इल' धातू गमन (शोभणे/जाणे) या अर्थात आहे.

Dvayaṃ kumārānaṃ sikhāpañcake, cūḷattayeti keci. Kākānaṃ pakkhasaṇṭhānattā kākapakkho. Sikhā eva sikhaṇḍako, sakatthe ko. Sikhāsikhaṇḍasaddānamabhedattāyeva hi ‘‘sikhaṇḍī, sikhī cā’’ti moro vutto.

लहान मुलांच्या डोक्यावरील पाच केसांच्या बटांना (शिखापंचक) दर्शवणारे दोन शब्द आहेत; काही आचार्य याला तीन बटा (चूळात्रय) असेही म्हणतात. कावळ्याच्या पंखासारख्या आकारामुळे याला 'काकपक्ष' म्हणतात. 'शिखा' म्हणजेच 'शिखंडक' होय, येथे स्वार्थामध्ये 'क' प्रत्यय लागला आहे. 'शिखा' आणि 'शिखंड' या शब्दांमध्ये भेद नसल्यामुळेच मोराला 'शिखंडी' आणि 'शिखी' असे म्हटले जाते.

Pāso, hattho ca ime dve kesacaye kesapariyāyato pare hutvā kesānaṃ kalāpe vattanti, na kevalā, yathā – kesapāso kesahattho iccādi. Pā rakkhaṇe, pāti rakkhati avayaveti pāso, so, pasa bandhaneti keci, ṇo. Hana gatiyaṃ, avayavā nihananti etthāti hattho, tho, pakkhopyatra.

'पास' आणि 'हत्थ' हे दोन शब्द केसांच्या समूहाच्या अर्थात स्वतंत्रपणे न वापरता, केसांच्या वाचक शब्दांनंतर (उदा. 'केस') वापरले जातात; जसे की 'केसपास' (केसपाश), 'केसहत्थ' (केसहस्त) इत्यादी. 'पा' धातू रक्षण करण्याच्या अर्थात आहे, जो अवयवांचे रक्षण करतो तो 'पास' होय, येथे 'स' प्रत्यय लागतो; किंवा काही आचार्यांच्या मते 'पस' धातू बांधण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'हन' धातू गमन अर्थात आहे, ज्यामध्ये अवयव एकत्र केले जातात तो 'हत्थ' होय, येथे 'थ' प्रत्यय लागतो. या समूहाच्या अर्थात 'पक्ख' (पक्ष) शब्द देखील वापरला जातो.

Tāpasānaṃ vatīnaṃ tahiṃ kesacaye jaṭāsaddo vuccati, jaṭa jaṭane, jaṭa saṅghāte vā, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a.

तपस्वी किंवा व्रत पाळणाऱ्यांच्या केसांच्या जटांच्या समूहाला 'जटा' हा शब्द वापरला जातो. 'जट' धातू गुंडाळण्याच्या अर्थात आहे, किंवा 'जट' धातू समूहाच्या अर्थात आहे. स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागून 'जटा' शब्द बनतो.

258. Positabhattādīhi yā banjhate, tatra veṇī, paveṇī ca. Vī pajane, pajanaṃ gabbhavimokkho, vī tantasantāne vā, ṇī. Pakkhe paveṇī.

२५८. दाई किंवा सांभाळ करणाऱ्यांद्वारे जी केसांची रचना बांधली (गुंफली) जाते, तिला 'वेणी' किंवा 'पवेणी' (प्रवेणी) म्हणतात. 'वी' धातू बंध न सुटण्याच्या अर्थात आहे, किंवा 'वी' धातू धाग्यांच्या अखंडतेच्या अर्थात आहे, ज्याला 'णी' प्रत्यय लागतो. 'प' हा उपसर्ग जोडल्यास 'पवेणी' हा शब्द बनतो.

Dvayaṃ sīsamajjhaṭṭhacūḷāyaṃ. Cūḷa sañcodane, cūḷa hāvakaraṇe vā, a. Sikhā vuttā. Kesapāsīpyatra, nadādi.

डोक्याच्या मध्यभागी असलेल्या केसांच्या शेंडीसाठी (शिखा) दोन शब्द आहेत. 'चूळ' धातू प्रेरणा देण्याच्या अर्थात आहे, किंवा 'चूळ' धातू लहान करण्याच्या अर्थात आहे, ज्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'शिखा' शब्दाचे स्पष्टीकरण आधी दिले गेले आहे. या अर्थात 'केसपासी' शब्द देखील वापरला जातो, जो 'नदादि' गणातील आहे.

Nārīnaṃ [Pg.185] kesamajjhamhi paddhati ujugatamaggo sīmantoti mato kathito. Sīmassa anto sīmanto, sī saye vā, anto, majjhe makāravaṇṇāgamo.

स्त्रियांच्या केसांच्या मध्यभागी पाडलेल्या सरळ रेषेला (भांगाला) 'सीमंत' असे म्हटले जाते. सीमेचा (मर्यादेचा) अंत म्हणजे 'सीमंत' होय; किंवा 'सी' धातू शयन (पडून राहणे) या अर्थात असून त्याला 'अंत' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'म' या अक्षराचा आगम होतो.

259. Tikaṃ lome. Lū chedane, vaḍḍhamānaṃ lūyateti lomaṃ, mo. Tanumhi ruhatīti tanuruhaṃ, a. Ruha janane, rūha pātubhāve vā, mo, halopo, ottañca, lū chedane vā, mo, lassa rattaṃ, romaṃ. Akkhimhi jātaṃ lomaṃ pamhaṃ, pakhumañcoccate. Paminoti tenāti pamhaṃ, papubbo mā parimāṇe, hapaccayo. Akkhino pakkhadvaye jātaṃ pakhumaṃ, umo, kalopo ca.

२५९. शरीरावरील केसांच्या (रोम) अर्थात तीन शब्द आहेत. 'लू' धातू कापण्याच्या अर्थात आहे; जे वाढल्यावर कापले जाते ते 'लोम' होय, येथे 'म' प्रत्यय लागतो. शरीरावर जे उगवते ते 'तनुरुह' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'रुह' धातू उत्पन्न होणे किंवा प्रकट होणे या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागून, 'ह' चा लोप होतो आणि 'उ' चा 'ओ' होतो; किंवा 'लू' धातू कापण्याच्या अर्थात असून त्याला 'म' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'र' होऊन 'रोम' शब्द बनतो. डोळ्यांवर उगवणाऱ्या केसांना (पापण्यांचेकापण्यांचे केस) 'पम्ह' (पक्ष्म) आणि 'पखुम' असे म्हणतात. ज्याच्याद्वारे मोजले जाते ते 'पम्ह' होय; येथे 'प' उपसर्गासह 'मा' (मोजणे) धातूला 'ह' प्रत्यय लागतो. डोळ्यांच्या दोन्ही बाजूंना जे उगवते ते 'पखुम' होय; येथे 'उम' प्रत्यय लागतो आणि 'क' चा लोप होतो.

Pumamukhe purisānaṃ mukhe vuttaṃ lomaṃ massu nāma, masa āmasane, su, massu.

पुरुषांच्या चेहऱ्यावर उगवणाऱ्या केसांना 'मस्सु' (दाढी-मिशा) म्हणतात. 'मस' धातू स्पर्श करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'सु' प्रत्यय लागून 'मस्सु' शब्द बनतो.

Tikaṃ bhamumhi. Bhama anavaṭṭhāne, ū, malopo, bhū. Umhi bhamu, kapaccaye bhamuko. Bhamukasahacaraṇato bhamu pulliṅgo.

भिवईच्या (भ्रू) अर्थात तीन शब्द आहेत. 'भम' धातू अस्थिरता किंवा फिरण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ऊ' प्रत्यय लागून आणि 'म' चा लोप होऊन 'भ्रू' शब्द बनतो. 'उ' प्रत्यय लागल्यास 'भमु' आणि 'क' प्रत्यय लागल्यास 'भमुक' शब्द बनतो. 'भमुक' शब्दाच्या साहचर्यामुळे 'भमु' हा शब्द पुल्लिंगी आहे.

260. Tikaṃ nettodake. Khipa peraṇe, po, issattaṃ. Nette jātaṃ jalaṃ nettajalaṃ. Asa adhopatane, su, assu. Nettajalañca assu cāti dvando. Assu napuṃsake.

२६०. डोळ्यांतील पाण्याच्या (अश्रू) अर्थात तीन शब्द आहेत. 'खिप' धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'प' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'अ' होतो. डोळ्यांत उत्पन्न होणारे पाणी म्हणजे 'नेत्तजल' (नेत्रजल) होय. 'अस' धातू खाली पडण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'सु' प्रत्यय लागून 'अस्सु' (अश्रू) शब्द बनतो. 'नेत्तजल' आणि 'अस्सु' यांचा द्वंद्व समास होतो. 'अस्सु' हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे.

Dvayaṃ [Pg.186] akkhiputtalikāyaṃ. Nette dissamānā tārā nettatārā. Kaññāsaddato taddhito apaccayo, kaññāsaddassa kanīnādeso, itthikatākārapare ke pubbo akāro ikāramāpajjate, kanīnikā. Tārakāpyatra.

डोळ्याच्या बाहुलीच्या (बुबुळ) अर्थात दोन शब्द आहेत. डोळ्यात दिसणारी ताऱ्यासारखी आकृती म्हणजे 'नेत्ततारा' (नेत्रतारा) होय. 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दापासून तद्धित 'अ' प्रत्यय लागतो, 'कञ्ञा' शब्दाचा 'कनीन' असा आदेश होतो, आणि स्त्रीलिंगी 'का' प्रत्यय पुढे असताना पूर्व 'अ' चा 'इ' होऊन 'कनीनिका' शब्द बनतो. या अर्थात 'तारका' शब्द देखील वापरला जातो.

Chakkaṃ mukhavivare, kavayo pana tadupalakkhitepi samudāye yujjante. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, karaṇe yu. Mu bandhane, kho, ottābhāvo nipātanā, mukhaṃ. Sabbadharakate pana khaññateti dhātunā mukhanti nipātitaṃ, khanu avadāraṇe. Tuḍi toḍane, a. Tanu vitthāre vā, ḍo, assuttaṃ. Vadati tenāti vattaṃ, to, vuccate anenāti vā vattaṃ. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, to. Lapa vacane, karaṇe yu. Ānanti asanti anenāti ānanaṃ, ana pāṇane, yu. Assaṃpyatra. Asa bhakkhane. Karaṇe so.

मुखविवराच्या (तोंडाच्या पोकळीच्या) अर्थात सहा शब्द आहेत; परंतु कवी लोक याचा प्रयोग संपूर्ण चेहऱ्यासाठी देखील करतात. 'वद' धातू स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात आहे, त्याला करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'मु' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो आणि निपातनाने 'ओ' होत नाही, याने 'मुख' शब्द बनतो. 'सब्बधरकत' ग्रंथात 'खञ्ञति' (खणणे/विभागणे) या धातूपासून 'मुख' शब्द निपातनाने सिद्ध केला आहे; 'खनु' धातू विभागण्याच्या अर्थात आहे. 'तुडि' धातू टोचण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'तनु' धातू विस्तार करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'डो' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. ज्याच्याद्वारे बोलले जाते ते 'वत्त' (वक्त्र) होय, येथे 'त' प्रत्यय लागतो; किंवा ज्याच्याद्वारे सांगितले जाते ते 'वत्त' होय; 'वद' धातू स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'लप' धातू बोलण्याच्या अर्थात आहे, त्याला करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याद्वारे श्वास घेतला जातो किंवा खाल्ले जाते ते 'आनन' होय; 'अन' धातू श्वास घेण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. या अर्थात 'अस्स' शब्द देखील वापरला जातो; 'अस' धातू खाण्याच्या अर्थात असून त्याला करण अर्थात 'स' प्रत्यय लागतो.

261. Aḍḍhaṃ dante. Dvīsu ṭhānesu dvikkhattuṃ vā jāyateti dvijo. Lapane mukhe jāyatīti lapanajo. Dā avakhaṇḍane, dāyati bhakkhamanenāti danto, anto, dasa adane vā, dasanti bhojjamanenāti danto, anto, dhātvantalopo. Damu damane vā, to. Daṃsa daṃsane, daṃsate vilikhyate bhakkhamanenāti daṃsano, yu. Rada vilekhane, yu, radano. Amhi rado.

२६१. दाताच्या (दंत) अर्थात पाच शब्द आहेत. दोन ठिकाणी किंवा दोनदा (दूधदुखी व कायमचे) जे जन्माला येते ते 'द्विज' होय. मुखात जे जन्माला येते ते 'लपनज' होय. 'दा' धातू तुकडे करण्याच्या अर्थात आहे; ज्याच्याद्वारे अन्न कापले जाते ते 'दंत' होय, येथे 'अंत' प्रत्यय लागतो; किंवा 'दस' धातू खाण्याच्या अर्थात असून ज्याच्याद्वारे खाद्य चावले जाते ते 'दंत' होय, येथे 'अंत' प्रत्यय लागून धातूच्या शेवटी असलेल्या अक्षराचा लोप होतो; किंवा 'दमु' धातू दमन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'दंस' धातू चावण्याच्या अर्थात आहे; ज्याच्याद्वारे अन्न चावले किंवा घासले जाते ते 'दंसन' (दंशन) होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. 'रद' धातू घासण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'रदन' शब्द बनतो; आणि 'अ' प्रत्यय लागल्यास 'रद' शब्द बनतो.

Dantabhedasmiṃ dantavisese dāṭhāsaddo. Itthiliṅgoyaṃ. Daṃsadhātuto ṭho, daṃsissa ca dā, dāṭhā, muddhajadutiyoyaṃ. Akkhikoṭīsu [Pg.187] vāmadakkhiṇanettānaṃ antesu apāṅgo vattati, sarīraṅgasaṅkhātassa kaṇṇassa apa samīpaṃ apāṅgo.

दाताच्या एका विशिष्ट प्रकारासाठी (सुळा किंवा सुळे दात) 'दाढा' (दाठा) हा शब्द वापरला जातो. हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. 'दंस' धातूपासून 'ठ' प्रत्यय लागतो आणि 'दंस' चा 'दा' होऊन 'दाढा' शब्द बनतो; यातील 'ठ' हा मूर्धन्य वर्गातील दुसरा अक्षर आहे. डाव्या आणि उजव्या डोळ्यांच्या कोपऱ्यांसाठी 'अपांग' हा शब्द वापरला जातो; शरीराचा अवयव असलेल्या कानाच्या जवळ असणारा भाग म्हणजे 'अपांग' होय.

262. Catukkaṃ oṭṭhe. Dante āvarati chādayatīti dantāvaraṇaṃ. Usa dāhe, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena ṭṭho, ottadvittāni, oṭṭho. Gadrabhepyayaṃ. Atha vā usa dāhe, ṭṭho, ottadvittādi, ubhayatrāpi muddhajadutiyo, īsaṃ kiñci kālaṃ dhāreti bhakkhametthāti adharo, īsattho hyatra akāro.

२६२. ओठाच्या (ओष्ठ) अर्थात चार शब्द आहेत. जे दातांना झाकून ठेवते ते 'दंतावरण' होय. 'उस' धातू जळण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; सूत्राने पूर्व व्यंजनासह 'ठ' चा 'ट्ठ' आदेश होतो, 'उ' चा 'ओ' होतो आणि द्वित्व होऊन 'ओट्ठ' (ओष्ठ) शब्द बनतो. हा शब्द गाढवासाठी देखील वापरला जातो. किंवा 'उस' धातू जळण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ट्ठ' प्रत्यय लागतो, 'उ' चा 'ओ' होतो आणि द्वित्व होते; दोन्ही रूपांमध्ये 'ठ' हा मूर्धन्य वर्गातील दुसरा अक्षर आहे. जेथे अन्न थोड्या वेळासाठी धरून ठेवले जाते ते 'अधर' होय; येथे 'अ' हा वर्ण 'किंचित' (थोड्या) अर्थात आहे.

‘‘A pume mādhave ñeyyo,Paṭisedhe tadabyayaṃ;

Īsatthe ca viruddhatthe,Sadisatthe payogato’’ti. –

"पुल्लिंगात 'अ' हा शब्द विष्णू (माधव) या अर्थात जाणावा; आणि अव्यय म्हणून हा 'अ' नकार (प्रतिषेध), किंचित (अल्पता), विरोध आणि सादृश्य (सारखेपणा) या अर्थांमध्ये प्रयोगांनुसार जाणावा."

Hi ekakkharakose vuttaṃ. Dasane dante chādayatīti dasanacchado. Ettha keci adharasaddena heṭṭhimoṭṭhamevāhu, tesaṃ vacanaṃ ‘‘nettantādharapāṇipādayugalehi’’ccādīhi mahākavipayogehi asaṃsandanato na gahetabbaṃ.

हे 'एकक्षरकोश' ग्रंथात सांगितले आहे. जे दातांना झाकते ते 'दसनच्छद' (दशनच्छद) होय. येथे काही आचार्य 'अधर' शब्दाने केवळ खालचा ओठच अभिप्रेत धरतात; परंतु त्यांचे हे मत 'नेत्तन्ताधरपाणिपादयुगलेहि' (डोळ्यांचे कोपरे, ओठ, हात आणि पाय यांचे जोडपे) इत्यादी महाकवींच्या प्रयोगांशी सुसंगत नसल्यामुळे स्वीकारले जाऊ नये.

Tikaṃ kapole. Gaḍi vadanekadese, a, dhātuppakriyatthañhi dhātupāṭhavacanaṃ, sabbatrāpyevaṃ. Kena jalena pūriyateti kapolo, alo, kapa acchādane vā, olo, kapolo, nadādi. Gaṇḍī. Adharā adhobhāgo cubukaṃ nāma, cibukaṃpyatra. Cibu olambake, ṇvu, assuttaṃ.

गालाच्या (कपोल) अर्थात तीन शब्द आहेत. 'गडि' धातू चेहऱ्याच्या एका भागाच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो; व्याकरण प्रक्रियेसाठी धातूपाठाचे वाचन केले जाते, सर्वत्र हाच नियम जाणावा. जो पाण्याने (लाळेने) भरला जातो तो 'कपोल' होय, येथे 'आल' प्रत्यय लागतो; किंवा 'कप' धातू झाकण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ओल' प्रत्यय लागतो आणि 'कपोल' शब्द बनतो, जो 'नदादि' गणातील आहे. या अर्थात 'गंडी' शब्द देखील आहे. ओठाच्या खालच्या भागाला 'चुबुक' (हनुवटी) म्हणतात; या अर्थात 'चिबुक' शब्द देखील वापरला जातो. 'चिबु' धातू खाली लटकण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो.

263. Dvayaṃ [Pg.188] gīvāya purobhāge. Gala adane, karaṇe a, gila gilane vā, gilati anenāti galo, issattaṃ. Kaṇa saddattho daṇḍako dhātu, ṭho, kaṇṭho, muddhajadutiyoyaṃ.

२६३. गळ्याच्या पुढच्या भागाच्या (घसा/कंठ) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'गल' धातू खाण्याच्या अर्थात आहे, त्याला करण अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'गिल' धातू गिळण्याच्या अर्थात असून ज्याच्याद्वारे गिळले जाते तो 'गल' (गळा) होय, येथे 'इ' चा 'अ' होतो. 'कण' हा शब्द करण्याच्या अर्थातील धातू आहे, त्याला 'ठ' प्रत्यय लागून 'कंठ' शब्द बनतो; यातील 'ठ' हा मूर्धन्य वर्गातील दुसरा अक्षर आहे.

Tikaṃ ekatthaṃ. Gā sadde, īvo. Kaṃ sīsaṃ dharatīti kandharā. Siraṃ dharatīti sirodharā, siro dhiyyate assanti vā sirodharā, dhā gatinivattiyaṃ, aro.

मानेच्या (ग्रीवा) अर्थात समान अर्थ असलेले तीन शब्द आहेत. 'गा' धातू आवाज करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ईवो' प्रत्यय लागतो. जे डोके (कं) धारण करते ते 'कंधरा' होय. जे डोके (शिर) धारण करते ते 'शिरोधरा' होय; किंवा ज्याच्यावर डोके ठेवले जाते ते 'शिरोधरा' होय; 'धा' धातू गती रोखणे किंवा धारण करणे या अर्थात असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो.

Suvaṇṇamayo āliṅgo murajabhedo, tena sannibhā sadisā yā gīvā, sā kambugīvā matā, mahāpurisalakkhaṇametaṃ. Atha vā yā gīvā tīhi lekhāhi aṅkitā lakkhitā, sā kambugīvā matā, mahāpurisalakkhaṇametañca. Kambu vuccati suvaṇṇaṃ, kambumayena āliṅgena sannibhā gīvā kambugīvā, kamba saṃvaraṇe, u, kambu.

सोन्याचा बनलेला 'आलिंग' नावाचा मृदंग (एक प्रकारचा ढोल), त्याच्यासारखी जी मान असते, तिला 'कंबुग्रीवा' मानले जाते; हे महापुरुषांचे एक लक्षण आहे. किंवा जी मान तीन रेषांनी अंकित (चिन्हांकित) असते, तिला 'कंबुग्रीवा' मानले जाते; हे देखील महापुरुषांचे लक्षण आहे. सोन्याला 'कंबु' (किंवा शंख) असे म्हणतात; सोन्याच्या मृदंगासारखी असणारी मान म्हणजे 'कंबुग्रीवा' होय. 'कम्ब' धातू झाकण्याच्या अर्थात असून त्याला 'उ' प्रत्यय लागून 'कंबु' शब्द बनतो.

264. Tikaṃ khandhe. Ana gatiyaṃ, so. Bhujānaṃ siro matthakaṃ bhujasiro. Kaṃ matthakaṃ dadhātīti kandho, so eva khandho kakārassa khakārakaraṇavasena, khamati bhāranti vā khandho, khamu sahane, to, tassa dho, massa no, niggahītaṃ vā[Pg.189]. Tassandhi tassa khandhassa majjhaṃ jattu nāma, yaṃ khandhānaṃ majjhe tiṭṭhati. Jana janane, jara vayohānimhi vā, tu, jattu, taṃ napuṃsakaṃ.

२६४. खांद्यासाठी तीन नावे आहेत. 'अन' धातू गती अर्थात आहे. बाहूंचे मस्तक (शिखर) म्हणजे 'भुजशिर' होय. जे मस्तक धारण करते ते 'कन्ध' आणि क-काराचा ख-कार झाल्याने त्याला 'खन्ध' (खांदा) म्हणतात. किंवा जो भार सहन करतो तो 'खन्ध' होय; येथे सहन करणे या अर्थाच्या 'खमु' धातूला 'त' प्रत्यय लागून, 'त' चा 'ध' आणि 'म' चा 'न' किंवा अनुस्वार होतो. त्या खांद्याच्या मध्यभागाला 'जत्तु' (हंसुली/जत्रू) म्हणतात, जे खांद्यांच्या मध्ये असते. 'जन' (उत्पन्न होणे) किंवा 'जर' (वय कमी होणे) धातूला 'तु' प्रत्यय लागून 'जत्तु' शब्द बनतो, जो नपुंसकलिंगी आहे.

Dvayaṃ bāhumūle. Bāhūnaṃ bhujānaṃ mūlaṃ bāhumūlaṃ. Kaca bandhane, cho. Assa kacchassa adhobhāgaṭṭhānaṃ passaṃ vuccati, disa pekkhane, apaccayo, disassa passādeso.

काखेसाठी दोन नावे आहेत. बाहूंचे (भुजांचे) मूळ म्हणजे 'बाहूमूल' होय. बांधणे या अर्थाच्या 'कच' धातूला 'छ' प्रत्यय लागून 'कच्छ' (काख) शब्द बनतो. या काखेच्या खालच्या भागाला 'पस्स' (कुशी/बाजू) म्हणतात; पाहणे या अर्थाच्या 'दिस' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'दिस' चा 'पस्स' असा आदेश होतो.

265. Tikaṃ bāhumhi. Vahati anenāti vāhu, vāhu eva bāhu, ku. Bhuñjate anenāti bhujo. Bhuja pālanajjhohāresu. Bāhu ca bhujo ceti dvando, ete dve dvīsu, itthiyaṃ bhujā. Vahati yāyāti bāhā. Aparosaddopyatra.

२६५. बाहूसाठी (हात) तीन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे भार वाहून नेला जातो तो 'वाहु' आणि 'वाहु' म्हणजेच 'बाहु' होय (कु प्रत्यय लागून). ज्याच्याद्वारे रक्षण किंवा उपभोग केला जातो तो 'भुज' होय; 'भुज' धातू रक्षण आणि उपभोग या अर्थात आहे. 'बाहु' आणि 'भुज' यांचा द्वंद्व समास होतो. हे दोन्ही शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग या दोन्ही लिंगांत वापरले जातात; स्त्रीलिंगात 'भुजा' असे रूप होते. जिच्याद्वारे वहन केले जाते ती 'बाहा' होय. येथे 'आपर' हा शब्द देखील बाहू या अर्थात वापरला जातो.

Tikaṃ hatthe. Hasa hasane, tho. Hara haraṇe vā. Nakkhattepyayaṃ. Kara karaṇe, a. Paṇa byavahārathutīsu, i. Pā rakkhane vā, ṇi. Karo ca pāṇi ca karapāṇayo. Pañcasākho, sayopyatra.

हातासाठी तीन नावे आहेत. आनंदित होणे या अर्थाच्या 'हस' धातूला 'थ' प्रत्यय लागून किंवा हरण करणे या अर्थाच्या 'हर' धातूपासून 'हत्थ' (हात) शब्द बनतो. हा शब्द नक्षत्रासाठीही (हस्त नक्षत्र) वापरला जातो. करणे या अर्थाच्या 'कर' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'कर' शब्द बनतो. व्यापार आणि स्तुती या अर्थाच्या 'पण' धातूला 'इ' प्रत्यय लागून, किंवा रक्षण करणे या अर्थाच्या 'पा' धातूला 'णि' प्रत्यय लागून 'पाणि' शब्द बनतो. 'कर' आणि 'पाणि' मिळून 'करपाणि' असा समास होतो. 'पञ्चसाख' (पाच शाखा असलेला) आणि 'सय' हे शब्द देखील येथे हाताच्या अर्थात वापरले जातात.

Pakoṭṭhanto hatthagaṇṭhi maṇibandho nāma. Pakoṭṭho nāma āmaṇibandhaṃ kapparassa adhobhāgo. Maṇivikatiṃ bandhati etthāti maṇibandho. Kusa akkose, ṭho, pakoṭṭho.

कोपरापासून मनगटापर्यंतच्या हाताच्या सांध्याला 'मणिबंध' (मनगट) म्हणतात. कोपरापासून मनगटापर्यंतच्या खालच्या भागाला 'पकोट्ठ' (प्रकोष्ठ/फोरआर्म) म्हणतात. जेथे मण्यांचे कडे किंवा अलंकार बांधले जातात, त्याला 'मणिबंध' म्हणतात. आक्रोश करणे या अर्थाच्या 'कुस' धातूला 'ठ' प्रत्यय लागून 'पकोट्ठ' शब्द बनतो.

Dvayaṃ bhujamajjhagaṇṭhimhi. Kapu hiṃsāyaṃ, aro. Kupparotipi pāṭho, tadā assuttaṃ. Kapu hiṃsāyaṃ, oṇi, kapoṇi, itthiyaṃ. Kaphoṇīpyatra, tattha passa phattaṃ.

हाताच्या मधल्या सांध्यासाठी (कोपरासाठी) दोन नावे आहेत. हिंसा करणे या अर्थाच्या 'कपु' धातूला 'अर' प्रत्यय लागून 'कप्पर' शब्द बनतो. 'कुप्पर' असाही पाठ आढळतो, तेव्हा 'अ' चा 'उ' होतो. 'कपु' धातूला 'ओणि' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगात 'कपोणि' शब्द बनतो. येथे 'कफोणि' असाही शब्द आहे, ज्यामध्ये 'प' चा 'फ' होतो.

266. Pāṇissa [Pg.190] pāṇitalassa sambandhīnaṃ maṇibandhakaniṭṭhānaṃ dvinnaṃ antaraṃ bahiṭṭhānaṃ karabho vuccati, yena kumārakā satthaṃ katvā aññamaññaṃ paharanti, kara hiṃsāyaṃ, abho, kara karaṇe vā.

२६६. हाताच्या तळव्याशी संबंधित मनगट आणि करंगळी या दोन्हींच्या मधील बाहेरील भागाला 'करभ' (तळहाताची कडा) म्हणतात, ज्याचा वापर करून लहान मुले खेळाच्या ओघात एकमेकांवर प्रहार करतात. हिंसा करणे या अर्थाच्या 'कर' धातूला 'अभ' प्रत्यय लागून किंवा क्रिया करणे या अर्थाच्या 'कर' धातूपासून 'करभ' शब्द बनतो.

Dvayaṃ aṅgulimatte. Karassa pāṇissa sākhā karasākhā. Agi gatyattho, aṅga gamanattho vā, uli. Itthiliṅgoyaṃ, aṅguli.

केवळ बोटासाठी दोन नावे आहेत. हाताची शाखा म्हणजे 'करशाखा' (बोट) होय. गती अर्थाच्या 'अगि' किंवा 'अङ्ग' धातूला 'उलि' प्रत्यय लागून 'अङ्गुलि' शब्द बनतो, जो स्त्रीलिंगी आहे.

Tā aṅguliyo pañcappabhedā, yathā – aṅguṭṭho tajjanī majjhimā anāmikā kaniṭṭhā ceti kamā siyuṃ. Aṅga gamanattho, assuttaṃ, agge pure tiṭṭhatīti vā aṅguṭṭho, niggahītāgamo, assuttañca. Tajja hiṃsāyaṃ, tajjeti yāya, sā tajjanī, yu, nadādi. Majjhe tiṭṭhatīti majjhimā. Natthi nāmamassāti anāmikā, sakatthe ko. Atisayena khuddakāti kaniṭṭhā. Yuvappānaṃ kana, kaṇa vā iyiṭṭhesu.

ती बोटे पाच प्रकारची आहेत, जी अनुक्रमे याप्रमाणे आहेत - अंगुष्ठ (अंगठा), तर्जनी, मध्यमा, अनामिका आणि कनिष्ठा (करंगळी). गती अर्थाच्या 'अङ्ग' धातूपासून किंवा जे सर्वात पुढे असते म्हणून त्याला 'अंगुष्ठ' म्हणतात; यात अनुस्वाराचा आगम होतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. हिंसा करणे या अर्थाच्या 'तज्ज' धातूपासून, जिच्याद्वारे निर्देश केला किंवा धमकावले जाते ती 'तर्जनी' होय; 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द नदीप्रमाणे चालतो. जी मध्ये असते ती 'मध्यमा' होय. जिचे काही नाव नाही ती 'अनामिका' होय (स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून). जी अत्यंत लहान असते ती 'कनिष्ठा' होय. 'इय' आणि 'इष्ठ' प्रत्यय लागल्यामुळे 'युव' आणि 'अल्प' शब्दांचा 'कन' किंवा 'कण' असा आदेश होतो.

267. Tajjanyādīhi yute aṅguṭṭhe tate pasārite sati padesādikā catasso saññā kamato siyuṃ, yathā – tajjanīyute [Pg.191] aṅguṭṭhe tate padeso. Disa pekkhane. Majjhimayute aṅguṭṭhe tate tālo, tala patiṭṭhāyaṃ. Anāmikāsahite aṅguṭṭhe tate gokaṇṇo, gokaṇṇasadisattā, tappamāṇattā vā gokaṇṇo, atha vā gokaṇṇo nāma eko migaviseso, takkaṇṇasadisappamāṇattā gokaṇṇo, tālo ca gokaṇṇo ca tālagokaṇṇā. Liṅgabhedā ‘‘tālagokaṇṇavidatthī’’ti na vuttaṃ, kaniṭṭhāyute aṅguṭṭhe tate vidatthi, vitanotīti vitatthi, vitatthi eva vidatthi, tanu vitthāre,ti, tassa tho. Vidatthi. ‘‘Kamā tato’’tipi pāṭho.

२६७. तर्जनी इत्यादी बोटांशी अंगठा पसरवला असता, अनुक्रमे चार प्रकारची मापे होतात. जसे की, तर्जनी आणि अंगठा पसरवला असता होणारे माप म्हणजे 'पदेस' (प्रदेश) होय; पाहणे या अर्थाच्या 'दिस' धातूपासून हा शब्द बनतो. मध्यमा आणि अंगठा पसरवला असता होणारे माप म्हणजे 'ताल' होय; 'तल' धातू प्रतिष्ठित होणे या अर्थात आहे. अनामिका आणि अंगठा पसरवला असता होणारे माप म्हणजे 'गोकण्ण' (गोकर्ण) होय, कारण ते गायीच्या कानासारखे दिसते किंवा त्या प्रमाणाचे असते; किंवा 'गोकर्ण' नावाचा एक विशिष्ट हरीण असतो, त्याच्या कानाच्या प्रमाणाचे असल्याने त्याला 'गोकण्ण' म्हणतात. 'ताल' आणि 'गोकण्ण' मिळून 'तालगोकण्ण' असा द्वंद्व होतो. लिंगभेदामुळे 'तालगोकण्णविदत्थि' असा एकत्र प्रयोग केला जात नाही. कनिष्ठा (करंगळी) आणि अंगठा पसरवला असता होणारे माप म्हणजे 'विदत्थि' (वितस्ती/वीत) होय. जे विस्तारते ते 'वितत्थि' आणि 'वितत्थि' म्हणजेच 'विदत्थि' होय; विस्तार करणे या अर्थाच्या 'तनु' धातूला 'ति' प्रत्यय लागून 'त' चा 'थ' होतो. 'कमा ततो' असाही पाठ आढळतो.

Kuñcito saṅkocito pāṇi pasatākhyo, papubbo sara gatiyaṃ, to. Pamāṇappakaraṇato vitatañjaliyevāyaṃ kavīhi icchito. Sampuṭañjali panāyaṃ, pasāritasahitā yassa aṅguliyo bhavantīti.

आकुंचित केलेला (वाकवलेला) हात 'पसत' (प्रसृत) म्हणून ओळखला जातो; 'प' उपसर्गपूर्वक गती अर्थाच्या 'सर' धातूला 'त' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. मापाच्या संदर्भात विद्वानांनी याला 'वितताञ्जलि' (पसरलेली ओंजळ) असे मानले आहे. परंतु 'संपुटाञ्जलि' (मिटलेली ओंजळ) म्हणजे ज्यामध्ये बोटे पसरवून एकत्र जोडलेली असतात.

Kuñcito ca tataṅguṭṭho, sapatākoti sammato;

Patākehi tu hatthehi, sampuṭañjali icchito.

आकुंचित आणि अंगठा पसरवलेला हात 'सपताक' म्हणून संमत आहे. पताकेसारख्या हातांनी केलेली ओंजळ 'संपुटाञ्जलि' म्हणून मानली जाते.

Devatānaṃ garūnañca, pitūnañce’cchito pure;

Atthappakaraṇādīhi, bhedo ñeyyo tahiṃ tahiṃ.

देव, गुरुजन आणि माता-पिता यांच्यासमोर ही ओंजळ (नमस्कार) केली जाते. अर्थ आणि संदर्भानुसार त्या त्या ठिकाणी यातील भेद समजून घ्यावा.

Yathā jalañjaliṃ dadāti, añjalinā pivati, devoyaṃ katañjaliriti. Puṭañjalissa vā vakkhamānattā idha vitatañjaliyeva.

जसे की, 'जलाञ्जलि' (पाण्याची ओंजळ) देतो, ओंजळीने पाणी पितो, 'हा देव हात जोडून (कृताञ्जलि) उभा आहे' इत्यादी उदाहरणे आहेत. किंवा पुढे 'पुटाञ्जलि' सांगायचे असल्याने येथे केवळ 'वितताञ्जलि' (पसरलेली ओंजळ) अभिप्रेत आहे.

268. Tikaṃ sappakoṭṭhe vitatakare. Ramu kīḷāyaṃ, tano, malopo, ratanaṃ, maṇibuddhādīsu ca. Kuka ādāne, u[Pg.192], dvittaṃ. Hasa dhātumhā tho, to vā, hattho, hatthasahitattā vā pakoṭṭho hattho.

२६८. कोपरासह पसरवलेल्या हातासाठी तीन नावे आहेत. क्रीडा करणे या अर्थाच्या 'रमु' धातूला 'तनो' प्रत्यय लागून, 'म' चा लोप होऊन 'रतन' (रत्नि/हात) शब्द बनतो; हा शब्द मनगट इत्यादींच्या अर्थातही वापरला जातो. ग्रहण करणे या अर्थाच्या 'कुक' धातूला 'उ' प्रत्यय लागून, द्वित्व होऊन 'कुक्कु' शब्द बनतो. 'हस' धातूपासून 'थ' किंवा 'त' प्रत्यय लागून 'हत्थ' शब्द बनतो, किंवा हातासह असल्याने 'प्रकोष्ठ' यालाच 'हस्त' म्हणतात.

Dvayaṃ sampuṭañjalimhi. Karamayo puṭo karapuṭo, añja byattigatikantīsu, ali, añjali. Karapuṭo ca añjali ceti karapuṭañjalī.

संपुटाञ्जलीसाठी (जोडलेल्या हातांसाठी) दोन नावे आहेत. हाताने बनवलेला संपुट (दोन तळहात जोडणे) म्हणजे 'करपुट' होय. प्रगट होणे, गती आणि कांती या अर्थाच्या 'अञ्ज' धातूला 'अलि' प्रत्यय लागून 'अञ्जलि' शब्द बनतो. 'करपुट' आणि 'अञ्जलि' मिळून 'करपुटाञ्जलि' असा द्वंद्व होतो.

Dvayaṃ nakhe. Kare jāyati ruhatīti karajo. Natthi khaṃ indriyaṃ etthāti nakho, saññāsaddattā na attaṃ, avisayattā vā. Punabbhavo, kararuho, nakharotipi nakhassa nāmāni.

नखासाठी दोन नावे आहेत. जे हातावर (किंवा पायावर) उगवते ते 'करज' होय. ज्यामध्ये 'ख' म्हणजे इंद्रिय (संवेदना) नसते ते 'नख' होय; संज्ञा शब्द असल्याने किंवा तो विषय नसल्याने यात 'अ' चा लोप होत नाही. 'पुनब्भव' (पुन्हा पुन्हा उगवणारे), 'कररुह' आणि 'नखर' ही देखील नखाचीच नावे आहेत.

Dvayaṃ puṭaṅgulikaretikhyāte muṭṭhimhi. Khaṭa icchāyaṃ, ṇvu, khada hiṃsāyaṃ vā, dassa ṭo. Mu bandhane,ti, tassa ṭho, dvittaṃ.

बोटे मिटून केलेल्या मुठीसाठी दोन नावे आहेत. इच्छा करणे या अर्थाच्या 'खट' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून किंवा या अर्थाच्या 'खद' धातूपासून ('द' चा 'ट' होऊन) 'खटक' शब्द बनतो. बांधणे या अर्थाच्या 'मु' धातूला 'ति' प्रत्यय लागून, 'त' चा 'ठ' होऊन आणि द्वित्व होऊन 'मुट्ठि' (मूठ) शब्द बनतो.

269. Passadvayavitthatā passadvayepi vitatā pasāritā sahakarā sapāṇayo dve bāhū byāmo nāma, byāmīyate anenāti byāmo, vipubbo yāma añche. Uddhaṃ upari tatā vitatā bhujā ca poso ca tesaṃ samuditānaṃ pamāṇasadisaṃ pamāṇaṃ yassa tasmiṃ uddhantatabhujaposappamāṇe porisasaddo vattati. Bhujasaddena sahakarā bhujā gayhate, ekassa pamāṇasaddassa lopo, purisassa pamāṇaṃ porisaṃ. Purisasaddo cettha sakarabhujapurisaṃ vadati, tīsu, yathā – porisaṃ jalaṃ, poriso hatthī, porisī yaṭṭhi.

२६९. दोनों बाजूंना पसरवलेले, हातांसह असलेले दोन्ही बाहू म्हणजे 'ब्याम' (व्याम/एक वाव) होय; ज्याच्याद्वारे मोजले जाते ते 'ब्याम' होय, हे 'वि' उपसर्गपूर्वक ओढणे या अर्थाच्या 'याम' धातूपासून बनते. वरच्या बाजूला पसरवलेले बाहू आणि शरीर यांच्या एकत्रित प्रमाणासारखे ज्याचे प्रमाण असते, त्या प्रमाणासाठी 'पोरिस' (पौरुष/माणसाची उंची) हा शब्द वापरला जातो. 'भुज' शब्दाने हातांसह बाहू घेतले जातात. येथे एका 'प्रमाण' शब्दाचा लोप होऊन पुरुषाचे प्रमाण ते 'पोरिस' असे बनते. 'पुरिस' शब्द येथे हातांसह असलेल्या पुरुषाला दर्शवतो आणि तो तिन्ही लिंगांत चालतो; जसे की, 'पोरिसं जलं' (माणसाच्या उंचीएवढे पाणी), 'पोरिसो हत्थी' (माणसाच्या उंचीचा हत्ती), 'पोरिसी यट्ठि' (माणसाच्या उंचीची काठी).

270. Dvayaṃ urasi. Usa dāhe, ro, salopo, ara gatimhi vā, assukāro. Hara haraṇe, yo, rassa do. Koḷaṃ [Pg.193], bhujantaraṃ, vakkhotipi uronāmāni. Tikaṃ uroje. Tanu vitthāre, tanoti icchanti thano, tassa tho, thana devasadde, thana coriye vā. Kuca saṅkocane, kuco. Payo khīraṃ dhāretīti payodharo. Kuco ca payodharo cāti dvando.

२७०. छातीसाठी दोन नावे आहेत. जळणे या अर्थाच्या 'उस' धातूला 'र' प्रत्यय लागून व 'स' चा लोप होऊन, किंवा गती अर्थाच्या 'अर' धातूपासून ('अ' चा 'उ' होऊन) 'उर' शब्द बनतो. हरण करणे या अर्थाच्या 'हर' धातूला 'य' प्रत्यय लागून व 'र' चा 'द' होऊन 'हदय' (हृदय) शब्द बनतो. 'कोळ', 'भुजन्तर' आणि 'वक्खो' (वक्ष) ही देखील छातीचीच नावे आहेत. स्तनाच्या अर्थात तीन नावे आहेत. विस्तार करणे या अर्थाच्या 'तनु' धातूपासून, जो इच्छेचा विस्तार करतो तो 'थन' (स्तन) होय (यात 'त' चा 'थ' होतो); किंवा मेघगर्जनेच्या किंवा चोरीच्या अर्थाच्या 'थन' धातूपासून हा शब्द बनतो. आकुंचन पावणे या अर्थाच्या 'कुच' धातूपासून 'कुच' शब्द बनतो. जो 'पय' म्हणजे दूध धारण करतो तो 'पयोधर' होय. 'कुच' आणि 'पयोधर' यांचा द्वंद्व समास होतो.

Thanaggasmiṃ thanassa agge cūcukaṃ, napuṃsake. ‘‘Cūcuko so kucānana’’nti tu ratanakoso, cu cavane, uko, dvittaṃ, dīgho ca, cūcukaṃ, cancu gatiyaṃ vā, uko, nalopo, assūkāro, cūcukaṃ.

स्तनाच्या अग्रभागाला (स्तनाग्र) 'चूचुक' म्हणतात, हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे. 'रत्नकोश' ग्रंथात "चूचुक हा कुचाचा अग्रभाग आहे" असे म्हटले आहे. च्युत होणे (गळणे) या अर्थाच्या 'चु' धातूला 'उक' प्रत्यय लागून, द्वित्व होऊन आणि दीर्घ होऊन 'चूचुक' शब्द बनतो; किंवा गती अर्थाच्या 'चञ्चु' धातूला 'उक' प्रत्यय लागून, 'न' चा लोप होऊन आणि 'अ' चा 'ऊ' होऊन 'चूचुक' शब्द बनतो.

Dvayaṃ piṭṭhe kāyassa pacchābhāge. Piṭa saddasaṅghātesu, to. Itaratra ti, pisu secane vā.

शरीराच्या पाठीमागच्या भागासाठी (पाठीसाठी) दोन शब्द आहेत. 'पिठ्ठ' (Piṭṭha) हा शब्द 'पिठ्' (piṭa) धातूपासून बनतो जो शब्द किंवा समूहाच्या अर्थात वापरला जातो, त्याला 'त' (to) प्रत्यय लागतो. दुसऱ्या शब्दात 'ति' (ti) प्रत्यय लागतो, किंवा 'पिसु' (pisu) धातू सिंचन (secana) अर्थात वापरला जातो।

271. Tikaṃ tanumajjhe. Majjhe bhavo majjho. Laga saṅge, a. Majjhe bhavaṃ majjhimaṃ. Catukkaṃ udare. Kusa akkose, chi, sassa co. Gaha upādāne, ani, īmhi gahaṇī, gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti vā gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso, tejodhātumhi pana yathābhuttāhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī. Upubbo dara gamane. Udarati uddhaṃ gacchati vāyu yatrāti udaraṃ. Gu sadde, abho, dvittādi, gabbho. Picaṇḍa jaṭhara tundāpyatra.

२७१. शरीराच्या मध्यभागासाठी (कमरेसाठी) तीन शब्द आहेत (मज्झ, लग्ग, मज्झिम). 'मज्झ' म्हणजे मध्यभागी असणारे. 'लग' धातू चिकटण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. मध्यभागी असणारे ते 'मज्झिम'. पोटासाठी चार शब्द आहेत (कुच्छि, गहणी, उदर, गब्भ). 'कुस' धातू आक्रोशाच्या अर्थात असून त्याला 'छि' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा 'च' होतो (कुच्छि). 'गह' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात असून 'अनी' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'गहणी' शब्द बनतो; किंवा जो गर्भाला धारण करतो म्हणून 'गहणी' (गर्भाशय किंवा मातेचे उदर); अथवा तेजोधातूमध्ये खाल्लेल्या अन्नाचे पचन करून ते धरून ठेवते (बाहेर टाकत नाही) म्हणून 'गहणी'. 'उ' पूर्वपद असलेला 'दर' धातू गमन अर्थात आहे, ज्यामध्ये वायू वरच्या देशाने जातो ते 'उदर'. 'गु' धातू शब्दाच्या अर्थात असून 'अभो' प्रत्यय, द्वित्त्व इत्यादी होऊन 'गब्भ' शब्द बनतो. 'पिचण्ड', 'जठर' आणि 'तुन्द' हे शब्दही पोटाच्या अर्थात येथे वापरले जातात।

Kucchisambhave kucchiṭṭhe koṭṭho, anto cāti ime dve vattanti, kusa akkose, to, ṭho vā. Ama gamanattho, to.

उदर किंवा पोटाच्या आत असणाऱ्या भागासाठी (कोठ्यासाठी) 'कोठ्ठ' आणि 'अन्त' हे दोन शब्द वापरले जातात. 'कुस' धातू आक्रोशाच्या अर्थात असून त्याला 'त' किंवा 'ठ' प्रत्यय लागतो. 'अम' धातू गमनाच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो।

272. Catukkaṃ [Pg.194] kaṭiyaṃ. Hanadhātumhā yu, hassa dvittaṃ, hassa jo, hanassa gho ca, jaghanaṃ. Nicchayena tamatīti nitambo, tamudhātumhā bo. Sū pasave, ṇi. Kaṭa vassāvaraṇesu, kaṭyate āvarīyate vatthādīhi kaṭi, i, ete dve nāriyaṃ. Ettha ca jaghanasaddena itthikaṭiyā aggabhāgo, nitambasaddena itthikaṭiyā pacchābhāgo, sesadvayena kaṭisāmaññaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ, vuttañca ‘‘pacchā nitambo thīkaṭyā, jaghanaṃ tu puro bhave’’ti.

२७२. कमरेसाठी चार शब्द आहेत (जघन, नितम्ब, सोणि, cuti). 'हन' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून, 'ह' चे द्वित्त्व व 'ज' होऊन आणि 'हन' चे 'घ' होऊन 'जघन' शब्द बनतो. निश्चितपणे झाकणारा तो 'नितम्ब', हा 'तमु' धातूपासून 'ब' प्रत्यय लागून बनतो. 'सू' धातू प्रसव किंवा प्रवाहाच्या अर्थात असून त्याला 'णी' प्रत्यय लागतो (सोणि). 'कट' धातू स्पर्श आणि आवरणाच्या अर्थात असून, कपड्यांनी जे झाकले जाते ती 'कटि' (याला 'इ' प्रत्यय लागतो). हे दोन शब्द (सोणि आणि कटि) प्रामुख्याने स्त्रीच्या कमरेसाठी वापरले जातात. येथे 'जघन' शब्दाने स्त्रीच्या कमरेचा पुढचा भाग, 'नितम्ब' शब्दाने स्त्रीच्या कमरेचा मागचा भाग आणि उर्वरित दोन शब्दांनी सामान्य कंबर दर्शविली जाते, असे समजावे. अमरकोशातही म्हटले आहे: 'स्त्रीच्या कमरेचा मागचा भाग म्हणजे नितम्ब आणि पुढचा भाग म्हणजे जघन होय।'

273. Liṅgantaṃ liṅgasāmaññe. Aṅge sarīre jāyatīti aṅgajātaṃ, aṅgasaddo sarīravācako, aṅgametassatthīti katvā. Rahasi ṭhāne jātaṃ aṅgaṃ rahassaṅgaṃ, sattamiyālopo, issattaṃ, sassa dvittañca. Vatthena guyhitabbanti vatthaguyhaṃ. Miha secane, karaṇe yu, mihati retomuttāni yenāti mehanaṃ. Nipubbo miha secane, to, nimittaṃ. Uttamaṅgattā varaṅgaṃ. Vaja gatiyaṃ, assīkāro, paccayehi vinā jāyatīti vā bījaṃ, virahattajotako hyettha vikāro. Phala nipphattiyaṃ, phalati etena puttanti phalaṃ. Liṅgati ‘‘itthī, puriso’’ti vibhāgaṃ gacchati yenāti liṅgaṃ. Liṅga [Pg.195] gamane, līnaṃ apākaṭaṃ aṅganti vā liṅgaṃ. Etesu bījaphalasaddā aṇḍepi vattanti.

२७३. सामान्य लिंग किंवा जननेंद्रियासाठी 'लिंग' अंत असणारे शब्द वापरले जातात. शरीरावर (अंगावर) उत्पन्न होते म्हणून ते 'अंगजात' (येथे अंग शब्द शरीराचा वाचक आहे). गुप्त ठिकाणी उत्पन्न होणारे अंग म्हणजे 'रहस्सङ्ग' (यात सप्तमी विभक्तीचा लोप, 'इ' चे 'अ' आणि 'स' चे द्वित्त्व होते). कपड्याने जे झाकले पाहिजे ते 'वत्थगुय्ह'. 'मिह' धातू सिंचनाच्या अर्थात असून करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो; ज्याद्वारे वीर्य आणि मूत्र विसर्जित केले जाते ते 'मेहन'. 'नि' पूर्वपद असलेला 'मिह' धातू सिंचन अर्थात असून 'त' प्रत्यय लागून 'निमित्त' शब्द बनतो. श्रेष्ठ अंग असल्यामुळे याला 'वरङ्ग' म्हणतात. 'वज' धातू गमन अर्थात असून 'अ' चा 'ई' होतो, किंवा कोणत्याही प्रत्ययाशिवाय जे उत्पन्न होते ते 'बीज' (येथे 'वि' हा विरहित असण्याचा द्योतक आहे). 'फल' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात असून ज्याच्याद्वारे अपत्य जन्माला येते ते 'फल'. ज्याच्याद्वारे 'स्त्री किंवा पुरुष' असा भेद समजतो ते 'लिंग'; किंवा 'लिंग' धातू गमनाच्या अर्थात असून जे लपलेले (अस्पष्ट) अंग असते ते 'लिंग'. या शब्दांमध्ये 'बीज' आणि 'फल' हे शब्द अंडकोषासाठीही (वृषणासाठी) वापरले जातात।

Dvayaṃ purisaliṅgapasibbake. Ama gamane, ḍo, aṇasaddattho vā, ḍo, aḍi aṇḍatthe vā, to. Kusa akkose, ṇo. Aṇḍasaddo cettha bījepi, aṇḍakosoti samuditampi kosassa nāmaṃ, ‘‘kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā’’ti hi vuttaṃ, amarakosepi aṇḍakosoti samuditeneva nāmaṃ vuttaṃ. Ettha ca aṇḍassa bījassa koso aṇḍakosoti viggaho kātabbo.

पुरुषाच्या अंडकोषाच्या पिशवीसाठी (वृषणकोषासाठी) दोन शब्द आहेत (अण्ड आणि कोस). 'अम' धातू गमनाच्या अर्थात असून त्याला 'डो' प्रत्यय लागतो, किंवा 'अण' धातू शब्दाच्या अर्थात असून त्याला 'डो' प्रत्यय लागतो, किंवा 'अडि' धातू अंड्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो (अण्ड). 'कुस' धातू आक्रोशाच्या अर्थात असून त्याला 'णो' प्रत्यय लागतो (कोस). येथे 'अण्ड' शब्द बीजासाठीही (वृषणासाठी) वापरला जातो. 'अण्डकोस' हा एकत्रित शब्दही कोशाचे नाव आहे. जसे की (वेरंजकांडात) म्हटले आहे: 'कोंबडीच्या पिल्लाचे अंड्याच्या कवचातून (अण्डकोसातून) बाहेर पडणे.' अमरकोशातही 'अण्डकोस' हा एकत्रित शब्दच वापरला आहे. याचा विग्रह 'अण्डाचा (बीजाचा) कोष म्हणजे अण्डकोष' असा करावा।

Dvayaṃ itthiyā aṅgajāte. Yu missane, adhikaraṇeni, yoni, itthiyaṃ pume cāyaṃ, itthī ca pumā ca itthipumaṃ, tasmiṃ. Bhajanti asminti bhagaṃ. Māramandira mārakūpā cātra.

स्त्रीच्या जननेंद्रियासाठी दोन शब्द आहेत (योनि आणि भग). 'यु' धातू मिश्रणाच्या अर्थात असून अधिकरण अर्थात 'नि' प्रत्यय लागून 'योनि' शब्द बनतो. हा शब्द स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंग दोन्हीमध्ये वापरला जातो. ज्याचा आश्रय घेतला जातो ते 'भग'. 'मारमन्दिर' आणि 'मारकूप' हे शब्दही येथे स्त्री जननेंद्रियाच्या अर्थात वापरले जातात।

274-275. Tikaṃ itthipurisānaṃ sambhave. Sucissa paṭipakkho asuci, ikāranto, dvīsu, sambhavaliṅgo vā. Saṃpubbā bhūdhātumhā a. Saka sāmatthiyaṃ, to, tassa ko, assuttaṃ, suca soke vā, ko.

२७४-२७५. स्त्री आणि पुरुषाच्या वीर्यासाठी (शुक्रासाठी) तीन शब्द आहेत (असुचि, सम्भव, sukk). 'शुचि' (पवित्र) च्या विरुद्ध असणारे ते 'असुचि', हा इ-कारान्त शब्द दोन लिंगांत वापरला जातो किंवा 'सम्भव' शब्दाप्रमाणे याचे लिंग असते. 'सं' पूर्वपद असलेल्या 'भू' धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागून 'सम्भव' शब्द बनतो. 'सक' धातू सामर्थ्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, 'त' चा 'क' होतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो (सुक्क); किंवा 'सुच' धातू शोकाच्या अर्थात असून त्याला 'क' प्रत्यय लागतो।

Dvayaṃ vaccamagge. Punanti anenāti pāyu. Pū pavane, u, ūssāyo, paya gamanattho vā, payati vaccamanenāti pāyu, [Pg.196] karaṇe u, ayaṃ purise pulliṅge vattati. Guda kīḷāyaṃ, a. Apānaṃpyatra.

मलद्वारासाठी (गुदद्वारासाठी) दोन शब्द आहेत (पायु आणि गुद). ज्याच्याद्वारे शुद्ध केले जाते ते 'पायु'. 'पू' धातू पवित्रीकरणाच्या अर्थात असून त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'ऊ' चा 'आय' होतो; किंवा 'पय' धातू गमनाच्या अर्थात असून ज्याच्याद्वारे मल बाहेर टाकला जातो ते 'पायु' (करण अर्थात 'उ' प्रत्यय). हा 'पायु' शब्द पुल्लिंगी आहे. 'गुद' धातू क्रीडेच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (गुद). 'अपान' हा शब्दही येथे मलद्वाराच्या अर्थात वापरला जातो।

Aṭṭhakaṃ vacce. Gūtha karīsossagge, gupa gopane vā, tho. Kira vikiraṇe, īso, karīsaṃ. Vara varaṇasambhattīsu, co, gūthañca karīsañca vaccañceti dvando, tāni vikappena pume vattanti, niccaṃ napuṃsake, pulliṅgattaṃ tesaṃ katthaciyeva, sabbatra napuṃsakattameva bahulantyattho. Mala calane, a, mala dhāraṇe vā. Saka sattiyaṃ, sassa cho. Uccārīyate jahyateti uccāro, upubbo caradhātu cajane, ukkhipane ca vattati. Miha secane, lo, vaṇṇavipariyayo, ḷattañca. Avakarīyateti ukkāro, avassuttaṃ, kira vikkhipane. Samalaṃpyatra. Samu upasame, alo.

मलासाठी (विष्ठेसाठी) आठ शब्द आहेत (गूथ, करीस, वच्च, मल, छक, उच्चार, मिळ्ह, उक्कार). 'गूथ' हा शब्द विष्ठा विसर्जनाच्या अर्थात किंवा 'गुप' (रक्षण करणे) धातूपासून 'थ' प्रत्यय लागून बनतो. 'किर' धातू विखुरण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ईस' प्रत्यय लागून 'करीस' शब्द बनतो. 'वर' धातू रोखणे किंवा सेवा करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'च' प्रत्यय लागतो (वच्च). 'गूथ', 'करीस' आणि 'वच्च' हे शब्द वैकल्पिकरित्या पुल्लिंगात आणि नेहमी नपुंसकलिंगात वापरले जातात; त्यांचे पुल्लिंगी असणे क्वचितच आढळते, सर्वत्र नपुंसकलिंगी असणेच अधिक प्रमाणात आहे. 'मल' धातू हालचालीच्या किंवा धारण करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'सक' धातू सामर्थ्याच्या अर्थात असून 'स' चा 'छ' होऊन 'छक' शब्द बनतो. जे बाहेर टाकले जाते ते 'उच्चार' (येथे 'उ' पूर्वपद असलेला 'चर' धातू त्याग करणे किंवा खाली टाकणे या अर्थात आहे). 'मिह' धातू सिंचन अर्थात असून त्याला 'ल' प्रत्यय लागतो, वर्णांचा विपर्यास (बदल) होऊन आणि 'ळ' होऊन 'मिळ्ह' शब्द बनतो. जे विखुरले जाते ते 'उक्कार' (येथे 'अव' चे 'उ' होते आणि 'किर' धातू विखुरण्याच्या अर्थात आहे). 'समल' हा शब्दही येथे मलाच्या अर्थात वापरला जातो, जो 'समु' (शांत होणे) धातूपासून 'अल' प्रत्यय लागून बनतो।

Dvayaṃ mutte. Su savane, savanaṃ sandanaṃ, curādi, ṇo. Muca mocane, to, mutta passāve vā. Uccate kathīyate. Gomutte gavaṃ sambandhini mutte pūtimuttasaddo vattati. Ajja pavattampi hi taṃ duggandhabhāvena pūtimuttantveva vuccati, yathā ‘‘pūtikāyo’’ti. Assādīnaṃ male chakaṇasaddo, saka sattiyaṃ, yu, sassa cho.

मूत्रासाठी (लघवीसाठी) दोन शब्द आहेत (मुत्त आणि पस्साव). 'सू' धातू प्रवाहाच्या अर्थात असून त्याला 'णो' प्रत्यय लागतो (पस्साव). 'मुच' धातू मुक्त करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, किंवा लघवीच्या अर्थात 'मुत्त' शब्द बनतो. गोमूत्रासाठी (गाईच्या मूत्रासाठी) 'पूतिमुत्त' हा शब्द वापरला जातो. आजच विसर्जित केलेले असले तरीही, तीव्र दुर्गंधीमुळे त्याला 'पूतिमुत्त' (दुर्गंधीयुक्त मूत्र) असेच म्हटले जाते, जसे शरीराला 'पूतिकाय' (दुर्गंधीयुक्त शरीर) म्हटले जाते. घोडे इत्यादींच्या विष्ठेला (शेणाला) 'छकण' म्हणतात, हा शब्द 'सक' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून आणि 'स' चा 'छ' होऊन बनतो।

276. Nābhiyā adhobhāgo vatthi nāma, so dvīsu. Vatthi muttapuṭaṃ. ‘‘Muttāsayapuṭo vatthi’’riti ratanamālā. Vasati muttametthāti vatthi, vasa nivāse,ti, tassa tho, tthipaccayena vā siddhaṃ. Ucchaṅgaṃ aṅkañca ime dve ubho saddā [Pg.197] pume vattanti. Ussajjati etthāti ucchaṅgaṃ, saja saṅge, sassa cho, dvittaṃ. Aṅka gamanattho, a, aṅko, atha vā aṅka lakkhaṇe, a, aṅko, ‘‘ucchaṅgacihanesva’ṅko’’ti amarakose.

२७६. बेंबीच्या खालच्या भागाला 'वत्थि' (ओटीपोट/मूत्राशय) म्हणतात, हा शब्द दोन लिंगांत (स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंग) वापरला जातो. 'वत्थि' म्हणजे मूत्राशय. 'रत्नमाला' ग्रंथात म्हटले आहे: 'मूत्राशयाला वत्थि म्हणतात.' जेथे मूत्र साठते ते 'वत्थि', हा शब्द 'वस' (राहणे) धातूपासून 'ति' प्रत्यय लागून आणि 'त' चा 'थ' होऊन बनतो. 'उच्छङ्ग' आणि 'अङ्क' हे दोन्ही शब्द पुल्लिंगात मांडी किंवा कुशी (रिंगण/मांडीचा भाग) या अर्थात वापरले जातात. जेथे मूल टेकते किंवा चिकटते ते 'उच्छङ्ग', हा शब्द 'संज' (चिकटणे) धातूपासून 'स' चा 'छ' आणि द्वित्त्व होऊन बनतो. 'अङ्क' हा शब्द गमन अर्थात किंवा लक्षण (चिन्ह) अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून बनतो. अमरकोशात म्हटले आहे: 'मांडी आणि चिन्हाच्या अर्थात 'अङ्क' शब्द वापरला जातो.'

Dvayaṃ jāṇūparibhāge. Ara gamane, u, assūkāro. Sanja saṅge, āsajjati vatthamatrāti satthi, thi. Ūru ca satthi ceti dvando, napuṃsakepi.

गुडघ्याच्या वरच्या भागासाठी (मांडीसाठी) दोन शब्द आहेत (ऊरु आणि सत्थि). 'अर' धातू गमनाच्या अर्थात असून त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'ऊ' होतो (ऊरु). 'संज' धातू चिकटण्याच्या अर्थात असून, जेथे वस्त्र परिधान केले जाते (चिकटते) ते 'सत्थि' (याला 'थि' प्रत्यय लागतो). 'ऊरु' आणि 'सत्थि' हा द्वंद्व समास नपुंसकलिंगातही वापरला जातो।

Tikaṃ jāṇumhi, ūruno pabbaṃ gaṇṭhi ūrupabbaṃ. Jana janane, ṇu. Dvitte jaṇṇu.

गुडघ्यासाठी तीन शब्द आहेत (जाणु, जण्णु, ऊरुपब्ब). मांडीचा सांधा किंवा गाठ म्हणजे 'ऊरुपब्ब'. 'जन' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात असून त्याला 'णु' प्रत्यय लागतो (जाणु). द्वित्त्व केल्यास 'जण्णु' शब्द बनतो।

277. Dvayaṃ pādagaṇṭhimhi. Gupa rakkhaṇe pho, sakatthe ko. Pādassa gaṇṭhi pādagaṇṭhi. Ghuṭikāpyatra. Ghuṭa parivattane, ghuṭyate aneneti ghuṭikā, ṇvu.

२७७. पायाच्या घोट्यासाठी (पायाच्या सांध्यासाठी) दोन शब्द आहेत (गोप्फक आणि पादगण्ठि). 'गुप' धातू रक्षणाच्या अर्थात असून त्याला 'फ' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो (गोप्फक). पायाची गाठ म्हणजे 'पादगण्ठि'. 'घुटिका' हा शब्दही येथे घोट्याच्या अर्थात वापरला जातो, जो 'घुट' (फिरणे) धातूपासून बनतो; ज्याच्याद्वारे पाय फिरतो ती 'घुटिका' (याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो).

Dvayaṃ pādassa pacchābhāge gopphakassādho bhāge. Pume tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Pasa bādhanaphusanesu,ti, tassa ṇo, sassa ho, vaṇṇavipariyayo, ṇipaccayena vā siddhaṃ. Sakāravaṇṇāgame vuddhiyañca pāsaṇhi. Elipyatra, ila gatiyaṃ,ti, talopo.

पायाच्या मागच्या भागासाठी म्हणजेच घोट्याच्या खालच्या भागासाठी (टाचेसाठी) दोन शब्द आहेत (पासण्हि आणि एळि). 'पुमे तु' यावरून हा इ-कारान्त शब्द पुल्लिंगी आहे हे समजते. 'पस' धातू पीडा किंवा स्पर्शाच्या अर्थात असून त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो, 'त' चा 'ण' होतो, 'स' चा 'ह' होतो आणि वर्णांचा विपर्यास होतो; किंवा 'णी' प्रत्ययाने हा शब्द सिद्ध होतो. 'स' काराचा आगम आणि वृद्धी होऊन 'पासण्हि' शब्द बनतो. 'एळि' हा शब्दही येथे टाचेच्या अर्थात वापरला जातो, जो 'इल' (गमन) धातूपासून 'ति' प्रत्यय लागून आणि 'त' चा लोप होऊन बनतो।

Dvayaṃ pādagge. Pādassa aggaṃ pādaggaṃ. Pakaṭṭhaṃ padaṃ papadanti kammadhārayo. ‘‘Papado’’tipi pāṭho. Tikaṃ pāde. Pada gatimhi, ṇo, pajjateti pādo. Pajjate gacchatīti, a. Caramhā karaṇe yu, caraṇaṃ, idaṃ pume vikappena, niccaṃ napuṃsake. Aṅghipyatra, ahi gatiyaṃ. I, hassa gho.

पायाच्या अग्रभागासाठी (पादांगुष्ठासाठी) दोन शब्द आहेत: 'पादग्ग' (Pādagge) आणि 'पपद' (Papada). पायाचा अग्रभाग म्हणजे 'पादग्ग'. श्रेष्ठ पाऊल म्हणजे 'पपद' (हा कर्मधारय समास आहे). 'पपद' असाही पाठ आढळतो. पायासाठी तीन शब्द आहेत: 'पाद' (Pāda), 'चरण' (Caraṇa) आणि 'अंघि' (Aṅghi). 'पद' (गमन करणे) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'पाद' शब्द बनतो. 'चर' धातूला करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागून 'चरण' शब्द बनतो; हा शब्द वैकल्पिकरित्या पुल्लिंगात आणि नेहमी नपुंसकलिंगात वापरला जातो. येथे 'अंघि' शब्दही आहे, जो 'अहि' (गमन करणे) धातूला 'इ' प्रत्यय लागून आणि 'ह' चा 'घ' होऊन बनतो.

278. Dvayaṃ [Pg.198] hatthādyavayave. Aṅgi gatyattho, a. Avapubbo yu missane, a. Patīko, apaghanopyatra. Patipubbā imhā ko. Apapubbā hanimhā a, ghanādeso ca.

२७८. हात इत्यादी अवयवांसाठी दोन शब्द आहेत: 'अंग' (Aṅga) आणि 'अवयव' (Avayava). गमन अर्थाच्या 'अंग्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'अंग' शब्द बनतो. 'अव' उपसर्गपूर्वक मिश्रण अर्थाच्या 'यु' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'अवयव' शब्द बनतो. येथे 'पतीक' (Patīka) आणि 'अपघन' (Apaghana) हे शब्द देखील अवयवासाठी वापरले जातात. 'पति' उपसर्गपूर्वक 'इ' धातूला 'क' प्रत्यय लागून 'पतीक' बनतो. 'अप' उपसर्गपूर्वक 'हन्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून आणि 'हन्' च्या जागी 'घन' आदेश होऊन 'अपघन' शब्द बनतो.

Dvayaṃ passaṭṭhimhi. Pā rakkhaṇe, su, ḷikāravaṇṇāgamo, sakatthe ko, passa pho. Aḷāgame phāsukā. ‘‘Pāsuḷikā, pāsukā’’tipi pāṭho. Phusa samphassetipi dhātu, tadā upaccayādi.

बरगडीसाठी (नंरड्याच्या हाडासाठी) दोन शब्द आहेत: 'पासुळिका' (Pāsuḷikā) आणि 'फासुका' (Phāsukā). रक्षण अर्थाच्या 'पा' धातूला 'सु' प्रत्यय, 'ळिका' वर्णाचा आगम, स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून आणि 'प' चा 'फ' होऊन 'फासुळिका' किंवा 'फासुका' शब्द बनतो. 'ळि' चा आगम न झाल्यास 'फासुका' (Phāsukā) शब्द बनतो. 'पासुळिका' आणि 'पासुका' असेही पाठ आढळतात (जिथे 'प' चा 'फ' होत नाही). किंवा स्पर्श अर्थाचा 'फुस' धातू मानल्यास 'उ' प्रत्यय इत्यादी लागून हे शब्द सिद्ध होतात.

Dvayaṃ aṭṭhimatte. Asu khepane, i, sassa ṭṭho, aṭṭhi, idaṃ paṇḍake napuṃsake vattati. Dhā dhāraṇe, tu, itthī. Kīkasaṃ, kullaṃpyatra. Galassa kaṇṭhassa heṭṭhimante jātamaṭṭhi galantaṭṭhi. Aka gamane, kho, sakatthe ko.

केवळ हाडासाठी दोन शब्द आहेत: 'अट्ठि' (Aṭṭhi) आणि 'धातु' (Dhātu). फेकणे अर्थाच्या 'असु' धातूला 'इ' प्रत्यय लागून आणि 'स' चा 'ट्ठ' होऊन 'अट्ठि' शब्द बनतो; हा नपुंसकलिंगी आहे. धारण करणे अर्थाच्या 'धा' धातूला 'तु' प्रत्यय लागून 'धातु' शब्द बनतो, जो स्त्रीलिंगी आहे. येथे 'कीकस' (Kīkasa) आणि 'कुल्ल' (Kulla) हे शब्द देखील हाडासाठी आहेत. गळ्याच्या किंवा कंठाच्या खालच्या टोकाला असणाऱ्या हाडाला 'गलन्तट्ठि' (Galantaṭṭhi) म्हणतात. गमन अर्थाच्या 'अक' धातूला 'ख' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'अक्खक' (Akkhaka - जत्रू/हंसुलीचे हाड) शब्द बनतो.

279-280. Dvayaṃ sirasoṭṭhikhaṇḍe. Samudite tu karoṭi, itthī. Kapu sāmatthiye, aro, kaṃ sīsaṃ pāletīti vā kapparo, rasso, lassa rattañca. Kaṃ pālayatīti[Pg.199], kammādimhi ṇo. ‘‘Siroṭṭhimhi kapālo’thī, ghaṭādisakalepice’’ti ruddo. Kapālo athīti chedo. Kapālasaddo vikappena pulliṅgo. Kaḍi chede, aro. Mahatī sirā mahāsirā, sirāti ca. Si bandhane, ro.

२७९-२८०. डोक्याच्या हाडाच्या तुकड्यासाठी (कवटीच्या तुकड्यासाठी) दोन शब्द आहेत: 'कप्पर' (Kappara) आणि 'कपाल' (Kapāla). संपूर्ण कवटीसाठी 'करोटि' (Karoṭi) हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. सामर्थ्य अर्थाच्या 'कपु' धातूला 'अर' प्रत्यय लागून, किंवा 'कं' (मस्तक) चे रक्षण करतो म्हणून 'कप्पर' शब्द बनतो; यात स्वराचा ऱ्हस्व होतो आणि 'ल' चा 'र' होतो. मस्तकाचे रक्षण करतो म्हणून 'कपाल' शब्द बनतो (कर्म उपपद असताना 'ण' प्रत्यय लागतो). रुद्र कोशात म्हटले आहे: 'कपाल शब्द डोक्याच्या हाडासाठी, मातीच्या भांड्याच्या तुकड्यासाठी (खापरासाठी) आणि गोठ्यासाठी वापरला जातो.' 'कपालो अत्थि' असा याचा संधिविच्छेद आहे. 'कपाल' शब्द वैकल्पिकरित्या पुल्लिंगी आहे. नाश होणे अर्थाच्या 'कडि' धातूला 'अर' प्रत्यय लागून 'करोटि' शब्द बनतो. मोठ्या शिरेला 'महासिरा' (Mahāsirā) म्हणतात. शिरेसाठी 'सिरा' (Sirā) शब्द आहे, जो बांधणे अर्थाच्या 'सि' धातूला 'र' प्रत्यय लागून बनतो.

Tikaṃ susiravatyaṃ vāyuvahantasirāyaṃ. Tividhā hi kāyasirā ekā vāyuvahā, aparā suttamivāṭṭhibandhinī, aññā āhāravāhinī antakhyā. Tatra tatiyena paṭhamā, paṭhamadutiyehi dutiyā ca dīpitā, tatiyā pana parato vakkhati. Naha bandhane, aru. Si bandhane, ro. Dhama sadde, yu. Nadādi, ani vā, dhamanī.

पोकळ आणि वायू वाहून नेणाऱ्या शिरेसाठी तीन शब्द आहेत: 'न्हाळु'/'नहारु' (Nhāru/Nahāru), 'सिरा' (Sirā) आणि 'धमनि' (Dhamanī). शरीरातील शिरा तीन प्रकारच्या असतात: पहिली वायू वाहून नेणारी, दुसरी दोऱ्याप्रमाणे हाडांना बांधून ठेवणारी (स्नायू/ligament), आणि तिसरी अन्नरस वाहून नेणारी (ज्याला आतडे म्हणतात). या तीन शब्दांपैकी, तिसऱ्या शब्दाने ('धमनि' ने) पहिली म्हणजे वायू वाहून नेणारी शीर दर्शवली आहे. पहिल्या आणि दुसऱ्या शब्दाने ('नहारु' आणि 'सिरा' ने) दुसरी म्हणजे हाडांना बांधणारी शीर (स्नायू) दर्शवली आहे. तिसऱ्या प्रकारची (अन्नरस वाहून नेणारी) शीर पुढे सांगितली जाईल. बांधणे अर्थाच्या 'नह' धातूला 'अरु' प्रत्यय लागून 'नहारु' शब्द बनतो. बांधणे अर्थाच्या 'सि' धातूला 'र' प्रत्यय लागून 'सिरा' शब्द बनतो. शब्द करणे अर्थाच्या 'धम' धातूला 'यु' किंवा 'अनि' प्रत्यय लागून 'धमनि' शब्द बनतो.

Tatiyaṃ dassetumāha ‘‘rasaggasā’’tyādi. Rasaṃ gasatīti rasaggasā, gasa adane. Rasaṃ harati netīti rasaharaṇī, yu, nadādi.

तिसऱ्या प्रकारची (अन्नरस वाहून नेणारी) शीर दर्शवण्यासाठी 'रसग्गसा' (Rasaggasā) इत्यादी शब्द सांगितले आहेत. रसाचे ग्रहण करते (गिळते) म्हणून ती 'रसग्गसा' होय; येथे 'गस' धातू भक्षण करणे अर्थात आहे. रस वाहून नेते म्हणून ती 'रसहरणी' (Rasaharaṇī) होय; याला 'यु' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ maṃse. Mana ñāṇe, so. Misa sadde, āpubbo āmasane vā. Pisa avayave, to. Palalaṃ, kabbaṃpyatra.

मांसासाठी तीन शब्द आहेत: 'मांस' (Maṃsa), 'आमिस' (Āmisa) आणि 'पेसि' (Pesi). ज्ञान अर्थाच्या 'मन्' धातूला 'स' प्रत्यय लागून 'मांस' शब्द बनतो. शब्द करणे अर्थाच्या 'मिस्' धातूला, किंवा 'आ' उपसर्गपूर्वक स्पर्श करणे अर्थाच्या 'मस्' धातूला प्रत्यय लागून 'आमिस' शब्द बनतो. अवयव अर्थाच्या 'पिस्' धातूला 'त' प्रत्यय लागून 'पेसि' शब्द बनतो. येथे 'पलल' (Palala) आणि 'कब्ब' (Kabba) हे शब्द देखील मांसासाठी वापरले जातात.

Dvayaṃ ātapādinā sukkhamaṃse. Tiliṅgakantūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Vala, valla saṃvaraṇe, ūro, itthiyaṃ ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā, vallūrā. Uddhaṃ tattaṃ uttattaṃ. Tapa santāpe, to.

उन्हामुळे वाळलेल्या मांसासाठी दोन शब्द आहेत: 'वल्लूर' (Vallūra) आणि 'उत्तत्त' (Uttatta). 'तिलिंगन्तु' म्हणजे हा शब्द तिन्ही लिंगांत चालतो. रक्षण करणे अर्थाच्या 'वल' किंवा 'वल्ल' धातूला 'ऊर' प्रत्यय लागून आणि स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागून 'वल्लूर' शब्द बनतो. अत्यंत तापलेले किंवा वाळलेले ते 'उत्तत्त' होय; हा शब्द संताप अर्थाच्या 'तप्' धातूला 'त' प्रत्यय लागून बनतो.

281. Catukkaṃ lohite. Ruha janane, to, ito vā. Runjhate cammenāti rudhiraṃ, iro. Soṇa vaṇṇe, to. Rañja rāge, to. Asaṃ, khatajaṃpyatra.

२८१. रक्तासाठी चार शब्द आहेत: 'लोहित' (Lohita), 'रुधिर' (Rudhira), 'सोणित' (Soṇita) आणि 'रत्त' (Ratta). उत्पन्न होणे अर्थाच्या 'रुह्' धातूला 'त' किंवा 'इत' प्रत्यय लागून 'लोहित' शब्द बनतो. जे त्वचेने वेढलेले किंवा झाकलेले असते ते 'रुधिर' होय; याला 'इर' प्रत्यय लागतो. लाल रंगाच्या अर्थाच्या 'सोण' धातूला 'त' प्रत्यय लागून 'सोणित' शब्द बनतो. लाल रंग अर्थाच्या 'रञ्ज' धातूला 'त' प्रत्यय लागून 'रत्त' शब्द बनतो. येथे 'अस' (Asa) आणि 'खतज' (Khataja) हे शब्द देखील रक्तासाठी वापरले जातात.

Tikaṃ [Pg.200] kheḷe. Lā ādāne, alo, itthiyamā, lala icchāyaṃ vā, itthiyamā. Khela gatiyaṃ, a. Khala calane, sañcaye vā, ṇo, ḷattaṃ, khaṃ vā ākāsaṃ ilatīti kheḷo. Ila gatiyaṃ, kammani ṇo, ila gatimhi vā, a, isse.

लाळेसाठी (थुंकीसाठी) तीन शब्द आहेत: 'लाला' (Lālā), 'खेल' (Khela) आणि 'खेळ' (Kheḷa). ग्रहण करणे अर्थाच्या 'ला' धातूला 'अल' प्रत्यय लागून आणि स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागून 'लाला' शब्द बनतो; किंवा इच्छा करणे अर्थाच्या 'लल्' धातूला स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. गमन अर्थाच्या 'खेल्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'खेल' शब्द बनतो. कंपन किंवा संचय अर्थाच्या 'खल्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'खेळ' शब्द बनतो; किंवा जे तोंडाच्या पोकळीत (आकाशात) टाकले जाते ते 'खेळ' होय. गमन अर्थाच्या 'इल्' धातूला कर्म अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून, किंवा 'इल्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून आणि 'इ' चा 'ए' होऊन हा शब्द सिद्ध होतो.

Dvayaṃ pitte. Mā parimāṇe, dhu. Mada ummāde vā, ṇu, dassa dho. Māyūti pāṭhe maya gatiyaṃ, ṇu. Mādhumāyusaddā dve purise pulliṅge. Apidadhātīti pittaṃ. Apipubbo dhā pidhāne, to, alopo, bhujādi, pittaṃ, napuṃsake.

पित्तासाठी दोन शब्द आहेत: 'माधू'/'मायु' (Mādhū/Māyu) आणि 'पित्त' (Pitta). मोजणे अर्थाच्या 'मा' धातूला 'धु' प्रत्यय लागून 'माधू' शब्द बनतो; किंवा उन्माद अर्थाच्या 'मद्' धातूला 'णु' प्रत्यय लागून आणि 'द' चा 'ध' होऊन 'माधू' शब्द बनतो. 'मायु' असा पाठ असल्यास गमन अर्थाच्या 'मय्' धातूला 'णु' प्रत्यय लागतो. 'माधू' आणि 'मायु' हे दोन्ही शब्द पुल्लिंगी आहेत. जे शरीराला झाकून ठेवते किंवा विकृत करते ते 'पित्त' होय. 'अपि' उपसर्गपूर्वक झाकणे अर्थाच्या 'धा' धातूला 'त' प्रत्यय लागून, वर्णाचा लोप होऊन 'पित्त' शब्द बनतो; हा नपुंसकलिंगी आहे.

Dvayaṃ semhe. Silisa silesane, curādi, silisyate atreti semho, mana, lisassa ho, vaṇṇavipariyayo. Itaratra umo, silesumo. Kaphopyatra, kena toyena phāti vuddhi yassa kapho, nerutto.

कफासाठी दोन शब्द आहेत: 'सेम्ह' (Semha) आणि 'सिलेसूम' (Silesuma). चिकटणे अर्थाच्या 'सिलिस्' (चुरादिगण) धातूला 'मन' प्रत्यय लागून, 'लिस' च्या जागी 'ह' होऊन आणि वर्णविपर्यय होऊन 'सेम्ह' शब्द बनतो. दुसऱ्या शब्दात 'उम' प्रत्यय लागून 'सिलेसूम' शब्द बनतो. येथे 'कफ' (Kapha) शब्द देखील कफासाठी वापरला जातो. ज्याची पाण्याने ('केन') वृद्धी ('फाति') होते तो 'कफ' होय; ही निरुक्त पद्धतीची व्युत्पत्ती आहे.

282-283. Vilīno vibhūto sneho vasātyuccate, vasa nivāse, ā. Dvayaṃ avilīnasnehe. Mida snehane, ṇo. Vapa bījasantāne, a, vapā. ‘‘Vapā vivaramedesū’’ti nānatthasaṅgahe, amarakose pana medādīnamekatthatā dīpitā, vuttañhi tattha ‘‘medo tu vapā vasā’’ti.

२८२-२८३. वितळलेल्या चरबीला 'वसा' (Vasā) म्हणतात; हा शब्द निवास करणे अर्थाच्या 'वस' धातूला 'आ' प्रत्यय लागून बनतो. न वितळलेल्या (घट्ट) चरबीसाठी दोन शब्द आहेत: 'मेद' (Meda) आणि 'वपा' (Vapā). स्निग्ध करणे अर्थाच्या 'मिद्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'मेद' शब्द बनतो. पेरणी करणे अर्थाच्या 'वप्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'वपा' शब्द बनतो. नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे की 'वपा' शब्द छिद्र आणि चरबी या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो. परंतु अमरकोशात मेद इत्यादी शब्दांचा एकच अर्थ दर्शवला आहे; तिथे म्हटले आहे: 'मेद, वपा आणि वसा हे एकाच अर्थाचे आहेत.'

Tikaṃ candanasuvaṇṇādyalaṅkārakatasarīrasobhāyaṃ. Kapu sāmatthiye, ākappanaṃ ākappo, ṇo. ‘‘Nepacche gehamatte [Pg.201] ca, veso vesyāgahepi ce’’ti rabhaso. Vasa kantiyaṃ, visi byāpane vā, ṇo. Nissesato pathanaṃ pakhyānaṃ nepacchaṃ, patha pakhyāne ghyaṇa. Paṭikammaṃ, pasādhanaṃpyatra.

चंदन, सुवर्ण इत्यादी अलंकारांनी सुशोभित केलेल्या शरीराच्या शोभेसाठी (वेशभूषेसाठी) तीन शब्द आहेत: 'आकप्प' (Ākappa), 'वेस' (Vesa) आणि 'नेपच्छ' (Nepaccha). सामर्थ्य अर्थाच्या 'कपु' धातूपासून 'आकप्प' शब्द बनतो, याला 'ण' प्रत्यय लागतो. रभस कोशात म्हटले आहे: 'वेस शब्द नेपथ्य (वेशभूषा), केवळ घर, आणि वेश्येचे घर या अर्थांत वापरला जातो.' कांती (शोभा) अर्थाच्या 'वस्' धातूला, किंवा व्यापक होणे अर्थाच्या 'विस्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'वेस' शब्द बनतो. पूर्णपणे प्रख्यात करणे म्हणजे 'नेपच्छ' (नेपथ्य); येथे प्रख्यात करणे अर्थाच्या 'पठ्' धातूला 'घ्यण' प्रत्यय लागतो. येथे 'पतिकम्म' (Patikamma) आणि 'पसाधन' (Pasādhana) हे शब्द देखील सजावटीसाठी वापरले जातात.

Chakkaṃ hārādyābharaṇe. Maḍi bhūsāyaṃ, karaṇe yu. Sādha saṃsiddhiyaṃ, yu, sāṭha saṅkhāragatīsu vā, pasāṭhanaṃ, muddhajadutiyotra. Bhūsa alaṅkāre, karaṇeyeva yu. Ābhariyyate tanti ābharaṇaṃ, bhara bharaṇe, kammani yu. Alaṃ vibhūsanaṃ kariyyateneneti alaṅkāro, ṇo. Piḷandha bhūsane, karaṇe yu. Parikkhāropyatra.

हार इत्यादी दागिन्यांसाठी (अलंकारांसाठी) सहा शब्द आहेत: 'मण्डन' (Maṇḍana), 'पसाधन'/'पसाठन' (Pasādhana/Pasāṭhana), 'भूसन' (Bhūsana), 'आभरण' (Ābharaṇa), 'अलङ्कार' (Alaṅkāra) आणि 'पिळन्धन' (Piḷandhana). सुशोभित करणे अर्थाच्या 'मड्' धातूला करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागून 'मण्डन' शब्द बनतो. सिद्ध करणे अर्थाच्या 'साध्' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'पसाधन' बनतो; किंवा संस्कार व गमन अर्थाच्या 'साठ्' धातूपासून 'पसाठन' बनतो (यात मूर्धन्य 'ठ' अक्षर आहे). सुशोभित करणे अर्थाच्या 'भूस्' धातूला करण अर्थातच 'यु' प्रत्यय लागून 'भूसन' शब्द बनतो. जे अंगावर परिधान केले जाते ते 'आभरण' होय; येथे धारण करणे अर्थाच्या 'भर' धातूला कर्म अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याद्वारे सुशोभित केले जाते तो 'अलङ्कार' होय; याला 'ण' प्रत्यय लागतो. सुशोभित करणे अर्थाच्या 'पिळन्ध्' धातूला करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागून 'पिळन्धन' शब्द बनतो. येथे 'परिक्खार' (Parikkhāra) शब्द देखील अलंकारासाठी वापरला जातो.

Dvayaṃ makuṭe. Kira vikiraṇe, īṭo. Maki maṇḍane, uṭo. Mukuṭotipi pāṭho, ete dve anitthī.

मुकुटासाठी दोन शब्द आहेत: 'किरीट' (Kirīṭa) आणि 'मकुट' (Makuṭa). विखुरणे अर्थाच्या 'किर्' धातूला 'ईट' प्रत्यय लागून 'किरीट' शब्द बनतो. सुशोभित करणे अर्थाच्या 'मकि' धातूला 'उट' प्रत्यय लागून 'मकुट' शब्द बनतो. 'मुकुट' (Mukuṭa) असाही पाठ आढळतो. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नसून पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी आहेत.

Dvayaṃ makuṭaggaṭṭhe nāyakamaṇimhi. Makuṭacūḷāyaṃ cumbitā maṇi cūḷāmaṇi. Makuṭasirasi cumbitā maṇi siromaṇi.

मुकुटाच्या अग्रभागावर असणाऱ्या मुख्य रत्नासाठी (शिरोभूषणासाठी) दोन शब्द आहेत: 'चूडामणि' (Cūḷāmaṇi) आणि 'सिरोमणि' (Siromaṇi). मुकुटाच्या शिखरावर (चूडाभागावर) जडवलेले रत्न म्हणजे 'चूडामणि' होय. मुकुटाच्या शिरोभागावर जडवलेले रत्न म्हणजे 'सिरोमणि' होय.

284. Dvayaṃ uṇhīsapaṭṭe. Siraso veṭhanaṃ siroveṭhanaṃ. Upubbo naha bandhane, īso, vaṇṇavikāro. Yaṃ bahukālaṃ debyāmanussesvapi bhavati, tatra kaṇṇābharaṇe kuṇḍalādidvayaṃ. Kuḍi dāhe, alo. Veṭha veṭhane, kaṇṇassa veṭhanaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ, muddhajadutiyoyaṃ.

२८४. पगडीसाठी (शिरोवेष्टनासाठी) दोन शब्द आहेत: 'सिरोवेठन' (Siroveṭhana) आणि 'उण्हीस' (Uṇhīsa). डोक्याला वेढणे म्हणजे 'सिरोवेठन' होय. 'उ' उपसर्गपूर्वक बांधणे अर्थाच्या 'नह' धातूला 'ईस' प्रत्यय लागून आणि वर्णविकार होऊन 'उण्हीस' शब्द बनतो. जे दीर्घकाळ देवी आणि अमानुष (यक्ष, नाग इत्यादी) देखील परिधान करतात, अशा कानाच्या दागिन्यासाठी 'कुण्डल' (Kuṇḍala) आणि 'कण्णवेठन' (Kaṇṇaveṭhana) हे दोन शब्द आहेत. दाह करणे अर्थाच्या 'कुड्' धातूला 'अल' प्रत्यय लागून 'कुण्डल' शब्द बनतो. वेढणे अर्थाच्या 'वेठ्' धातूपासून कानाचे वेष्टन म्हणजे 'कण्णवेठन' शब्द बनतो (यात मूर्धन्य 'ठ' अक्षर आहे).

Tikaṃ tāḷakākhye kaṇṇābharaṇe. Kaṇṇānaṃ bhūsanaṃ kaṇṇikā, kaṇṇā bhūsane bahulalakkhaṇe ṇiko. Kaṇṇacchadanaṃ [Pg.202] pūrati yena so kaṇṇapūro. Kaṇṇassa vibhūsanaṃ kaṇṇavibhūsanaṃ, karaṇe yu. Tālapattaṃpyatra.

कानाच्या पाळीच्या दागिन्यासाठी (ताटंकासाठी) तीन शब्द आहेत: 'कण्णिका' (Kaṇṇikā), 'कण्णपूर' (Kaṇṇapūra) आणि 'कण्णविभूसन' (Kaṇṇavibhūsana). कानांचे भूषण म्हणजे 'कण्णिका' होय; 'कण्ण' शब्दाला सुशोभित करणे अर्थात बहुल लक्षणाने 'णिक' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे कानाचे छिद्र भरले जाते तो 'कण्णपूर' होय. कानाचे विशेष सुशोभन म्हणजे 'कण्णविभूसन' होय; यात करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. येथे 'तालपत्त' (Tālapatta) शब्द देखील कानाच्या दागिन्यासाठी वापरला जातो.

285. Dvayaṃ gīvābharaṇe. Kaṇṭhassa bhūsā kaṇṭhabhūsā, thī. Gīvāyaṃ bhavaṃ gīveyyaṃ, bhavatthe eyyo, gīvāya ābharaṇaṃ vā gīveyyaṃ, gīvato ābharaṇe eyyo.

२८५. गळ्याच्या दागिन्यासाठी (कंठहारासाठी) दोन शब्द आहेत: 'कण्ठभूसा' (Kaṇṭhabhūsā) आणि 'गीवेय्य' (Gīveyya). कंठाचे भूषण म्हणजे 'कण्ठभूसा' होय, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. गळ्यात असणारे किंवा गळ्याचा दागिना म्हणजे 'गीवेय्य' होय; 'गीवा' (गळा) शब्दाला दागिना या अर्थात 'एय्य' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो.

Dvayaṃ muttāvaliyaṃ. Harīyate mano yena hāro. Muttānaṃ āvali panti muttāvali. Hārāsaddopyatra.

मोतीमाळेसाठी दोन शब्द आहेत: 'हार' (Hāra) आणि 'मुत्तावळी' (Muttāvaḷī). ज्याच्याद्वारे मन हरण केले जाते तो 'हार' होय. मोत्यांची ओळ (रांग) म्हणजे 'मुत्तावळी' होय. येथे 'हारा' (Hārā) शब्द देखील मोतीमाळेसाठी वापरला जातो.

Catukkaṃ pakoṭṭhābharaṇe. Pakoṭṭho nāma kapparassādhobhāgo. Nī naye, uro, iyādeso. Vala saṃvaraṇe, ayo, anitthī, niyuropi. Kaṭa vasāvaraṇagatīsu, ṇvu. Pari samantato harati cittaṃ yanti parihārakaṃ, ṇvu. Avāpakopyatra.

मनगटाच्या दागिन्यासाठी (कड्यासाठी) चार शब्द आहेत: 'केयूर'/'नियुर' (Keyūra/Niyura), 'वलय' (Valaya), 'कङ्कण' (Kaṅkaṇa) आणि 'परिहारक' (Parihāraka). 'पकोट्ठ' म्हणजे कोपराच्या खालचा भाग (मनगट). घेऊन जाणे अर्थाच्या 'नी' धातूला 'उर' प्रत्यय लागून आणि 'इया' आदेश होऊन 'नियुर' शब्द बनतो. वेढणे अर्थाच्या 'वल' धातूला 'अय' प्रत्यय लागून 'वलय' शब्द बनतो; हा स्त्रीलिंगी नसून पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी आहे. 'नियुर' शब्द देखील स्त्रीलिंगी नाही. आच्छादन व गमन अर्थाच्या 'कट्' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'कङ्कण' शब्द बनतो. जे चहूबाजूंनी मन हरण करते ते 'परिहारक' होय; याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. येथे 'अवापक' (Avāpaka) शब्द देखील मनगटाच्या दागिन्यासाठी वापरला जातो.

286-287. Dvayaṃ muttādighaṭitavalayavikatyābharaṇe. Kā sadde, kaṇapaccayo, kaṇa sadde vā, dvittaṃ, kaṅkaṇaṃ, kaki gatyatthe [Pg.203] vā, yu, kaki lolye vā, kaṅkati yenāti kaṅkaṇaṃ, karaṇe yu. Karassa bhūsā karabhūsā, thī.

२८६-२८७. मोती इत्यादींनी जडवलेल्या कड्याच्या आकाराच्या हस्तभूषणाची (कंकणाची) ही दोन नावे आहेत (कंकण आणि करभूषा). 'क' (शब्द करणे) धातूला 'कण' प्रत्यय लागून किंवा 'कण' (शब्द करणे) धातूचे द्वित्व होऊन 'कंकण' (कङ्कण) हा शब्द बनतो. अथवा गमन (जाणे) किंवा चंचलता या अर्थाच्या 'ककि' धातूपासून, 'ज्या दागिन्यामुळे हात सुशोभित किंवा चंचल दिसतो' या अर्थाने करण कारकात 'यु' प्रत्यय लागून 'कंकण' शब्द सिद्ध होतो. हाताचा दागिना या अर्थाने 'करभूषा' (स्त्रीलिंगी) हा शब्द बनतो.

Dvayaṃ khuddaghaṇṭikāyaṃ. Kiṃ kucchitaṃ kaṇatīti kiṅkaṇī, nadādi. Kiṅkiṇītipi pāṭhantaraṃ, tadā yadādi. Khuddā eva ghaṇṭā khuddaghaṇṭikā, sakatthe ko, ghaṭa calane.

लहान घंटा किंवा घुंगरू (चाळ) यासाठी ही दोन नावे आहेत (किंकिणी आणि क्षुद्रघंटिका). 'जे अमंगळ किंवा वाईट ध्वनीला दूर करते' या अर्थाने 'किंकिणी' (किङ्कणी) हा शब्द बनतो (नद्यादी गणाप्रमाणे). 'किंकिणी' (किङ्किणी) असाही पाठभेद आढळतो, जो 'यदादि' सूत्राने सिद्ध होतो. लहान घंटा तीच 'क्षुद्रघंटिका' होय; येथे स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागला आहे. 'घट' धातू हालचाल करणे या अर्थी वापरला जातो.

Dvayaṃ aṅgulyābharaṇe. Aṅguliyaṃ bhavaṃ aṅgulīyakaṃ, īyo, sakatthe ko, aṅgulīnamābharaṇaṃ aṅgulyābharaṇaṃ. Ummikāpyatra. Tamevāṅgulīyakaṃ sākkharamakkharavantaṃ ‘‘muddikā, aṅgulimuddā’’ti coccate. Muda tose, ṇvu, ā, muddikā, phalavisesepyayaṃ. Aṅguliyaṃ bhavā muddā aṅgulimuddā.

बोटातील दागिना म्हणजेच अंगठीसाठी ही दोन नावे आहेत (अंगुलीयका आणि अंगुल्याभूषण). बोटात घातले जाणारे ते 'अंगुलीयका' (अङ्गुलीयक) होय, यात 'ईय' आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय आहे. बोटांचे आभूषण ते 'अंगुल्याभूषण' (अङ्गुल्याभरण) होय. येथे 'उम्मिका' (ऊर्मिका) हा शब्दही याच अर्थी वापरला जातो. जर त्याच अंगठीवर अक्षरे किंवा रत्ने कोरलेली असतील, तर तिला 'मुद्रिका' (मुद्दिका) किंवा 'अंगुलिमुद्रा' (अङ्गुलिमुद्दा) असे म्हणतात. 'मुद' (आनंद देणे) धातूला 'ण्वु' आणि स्त्रीलिंगी 'आ' प्रत्यय लागून 'मुद्रिका' शब्द बनतो; हा शब्द एका विशिष्ट फळासाठी (द्राक्ष/मनुका) देखील वापरला जातो. बोटात घालण्याची मुद्रा ती 'अंगुलिमुद्रा' होय.

Dvayaṃ itthikaṭyābharaṇe. Rasa sadde, kattari yu, ā, rasanā. Sāyeva inīmhi rasanī. ‘‘Sāre dhanimhi rasanaṃ, jivhāyaṃ rasanā na so’’ti ruddo. Mehanassa khassa mālā mekhalāti nirutti, mehanindriyassa mālātyattho. Kāñcī sattakī, sārasanaṃpyatra.

स्त्रियांच्या कंबरेच्या दागिन्यासाठी (कमरपट्ट्यासाठी) ही दोन नावे आहेत (रसना आणि मेखला). 'रस' (आवाज करणे) धातूला कर्ता अर्थी 'यु' आणि स्त्रीलिंगी 'आ' प्रत्यय लागून 'रसना' शब्द बनतो. त्यालाच 'इनी' प्रत्यय लागल्यास 'रसनी' असे रूप होते. रुद्रकोशानुसार, 'रसन' शब्द सार (अर्क) आणि ध्वनी या अर्थी नपुंसकलिंगी असून, जीभ या अर्थी 'रसना' हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे (तो पुल्लिंगी नाही). गुप्तेंद्रियाची माळ (भूषण) या अर्थाने निरुक्तीनुसार 'मेखला' हा शब्द सिद्ध होतो. येथे 'कांची' (काञ्ची), 'सत्तकी' आणि 'सारसन' हे शब्दही याच अर्थी वापरले जातात.

Ekayaṭṭhi bhave kāñcī, mekhalā tva’ṭṭhayaṭṭhikā;

Rasanā soḷasā ñeyyā, kalāpā pañcavīsati.

एक पदर (सर) असलेल्या कंबरपट्ट्याला 'कांची' म्हणतात; आठ पदर असलेल्या कंबरपट्ट्याला 'मेखला' म्हणतात; सोळा पदर असलेल्या कंबरपट्ट्याला 'रसना' समजावे आणि पंचवीस पदर असलेल्या कंबरपट्ट्याला 'कलाप' समजावे.

Tikaṃ sovaṇṇe pagaṇḍabhūsane. Pagaṇḍo nāma kapparassoparibhāgo. Ke sadde, uro, yāgamo. Aṅga gamane. Do. Bāhumūlassa, bāhumūle vā bhavaṃ vibhūsanaṃ bāhumūlavibhūsanaṃ.

सोन्याच्या बाहूच्या दागिन्यासाठी (बाजूबंदासाठी) ही तीन नावे आहेत (केयूर, अंगद आणि बाहुमूलविभूषण). कोपराच्या वरच्या भागाला (दंडाला) 'पगंड' म्हणतात. 'के' (शब्द करणे) धातूला 'उर' प्रत्यय आणि 'य' चा आगम होऊन 'केयूर' शब्द बनतो. गमन अर्थाच्या 'अंग' धातूला 'द' प्रत्यय लागून 'अंगद' (अङ्गद) शब्द बनतो. दंडावर धारण केले जाणारे आभूषण या अर्थाने 'बाहुमूलविभूषण' हा शब्द सिद्ध होतो.

288. Catukkaṃ itthicaraṇavibhūsane. Aṅgadākāraṃ pādabhūsanaṃ pādaṅgadaṃ. Maji saddattho, īro, pāde kaṭakaṃ pādakaṭakaṃ. Ūnaṃ pādaṃ pūretīti nūpuro, vaṇṇavipariyayo. Pādakaṭako ca nūpuro ceti kaṭakasaddassa pulliṅgepi pavattanato [Pg.204] dvandasamāso. Tulākoṭi, haṃsakopyatra. Tula gatikoṭilye. Kuṭilakoṭittā tulākoṭi, pume. Haṃsagatittā haṃsako.

२८८. स्त्रियांच्या पायाच्या दागिन्यासाठी (पैंजण/तोड्यासाठी) ही चार नावे आहेत (पादांगद, पादकटक, नूपुर आणि तुलाकोटि किंवा हंसक). बाजूबंदाच्या आकाराचे पायाचे आभूषण म्हणजे 'पादांगद' (पादाङ्गद) होय. ध्वनी अर्थाच्या 'मज्' धातूला 'ईर' प्रत्यय लागून आणि पायातील कडे या अर्थाने 'पादकटक' शब्द बनतो. 'जे अपूर्ण पायाला पूर्ण किंवा शोभिवंत करते' या अर्थाने वर्णविपर्यय होऊन 'नूपुर' शब्द सिद्ध होतो. 'पादकटक' आणि 'नूपुर' या शब्दांमध्ये 'कटक' शब्दाच्या पुल्लिंगी वापरामुळे द्वंद्व समास होतो. येथे 'तुलाकोटि' आणि 'हंसक' हे शब्दही याच अर्थी आहेत. वक्र गमन अर्थाच्या 'तुल' धातूपासून, वक्र टोक असल्यामुळे 'तुलाकोटि' (पुल्लिंगी) शब्द बनतो. हंसासारखी गती किंवा ध्वनी असल्यामुळे 'हंसक' हा शब्द सिद्ध होतो.

289. Mukhaphullādayo alaṅkārappabhedā siyuṃ. Mukhaphullaṃ nāma suvaṇṇamayo mukhālaṅkāro, mukhe phullatīti mukhaphullaṃ, phulla vikasane, dantādīsu suvaṇṇamayālaṅkāropi mukhaphullameva. Uṇṇataṃ suvaṇṇādiracitaṃ nalāṭābharaṇaṃ, upubbo namu namane. Ettha ca mukhaphulluṇṇatānaṃ visesaṃ vipariyayenāpīti vadanti. Gāvīnaṃ thanākārattā gatthanaṃ, ossattaṃ, tameva uttamattā uggatthanaṃ, catuyaṭṭhiko hārabhedo. Gamu gamane, ṇvu, dvittaṃ, assittañca, giṅgamakaṃ, bāttiṃsayaṭṭhiko hārabhedova. Ādinā addhahāro, māṇavako, ekāvalī, nakkhattamālādayo hārabhedā ca saṅgayhanti.

२८९. मुखफुल्ल इत्यादी हे दागिन्यांचे विविध प्रकार आहेत. 'मुखफुल्ल' म्हणजे सोन्याचा बनवलेला चेहऱ्याचा दागिना; 'जो चेहऱ्यावर फुलतो (शोभतो)' या अर्थाने 'फुल्ल' (विकसित होणे) धातूपासून 'मुखफुल्ल' शब्द बनतो. दातांवर इत्यादी ठिकाणी लावलेला सोन्याचा दागिना देखील 'मुखफुल्ल'च म्हटला जातो. सोन्याने बनवलेला कपाळाचा दागिना (बिंदी) म्हणजे 'उन्नत' (उण्णत) होय; हा शब्द 'उ' उपसर्गपूर्वक 'नमु' (वाकणे/नम्र होणे) धातूपासून बनतो. काही आचार्य मुखफुल्ल आणि उन्नत यांच्यातील फरक उलट प्रकारे देखील सांगतात. गाईच्या स्तनासारखा आकार असल्यामुळे 'गत्थन' शब्द बनतो, आणि तोच उत्कृष्ट असल्यामुळे त्याला 'उग्गत्थन' (उद्गत्थन) म्हणतात, जो चार पदरी हाराचा एक प्रकार आहे. गमन अर्थाच्या 'गमु' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून, द्वित्व होऊन आणि 'अ' चा 'इ' होऊन 'गिंगमक' (गिङ्गमक) शब्द बनतो, जो बत्तीस पदरी हाराचा प्रकार आहे. 'आदि' शब्दाने अर्धहार (चौसष्ट पदरी हार), माणवक (वीस पदरी हार), एकावळी (एक पदरी हार) आणि नक्षत्रमाळा (सत्तावीस मोत्यांचा हार) इत्यादी हारांच्या प्रकारांचाही यात समावेश होतो.

290. Pajjaṃ vatthamatte. Cila vassane, cilyate acchādīyateti, ṇo, thiyaṃ celī. Chada saṃvaraṇe, āpubbo karaṇe, yu. Vasa acchādane, vasyate acchādīyateti vatthaṃ, tho. Ṇamhi vāso. Yumhi vasanaṃ. Ama gamane, karaṇe yu, aṃsukaṃ, raṃsipariyāyopyayaṃ. Amba sadde, kattari aro. Paṭa gamane, karaṇe a, sobhanacelepyayaṃ. Du gamane, karaṇe so, dvittaṃ, durūpaṃ asati khepatīti vā dussaṃ, durūpaṃ asati dīpetīti vā dussaṃ, dupubbo asa dittiyaṃ[Pg.205]. Cala vasane, assottaṃ, ḷattañca. Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu, ṇvu.

२९०. ही गाथा केवळ वस्त्राच्या (कपड्याच्या) सामान्य अर्थी आहे (चेल, आच्छादन, वस्त्र, वास, वसन, अंशुक, अंबर, pt, दुस्स, चोळ, साटक). 'चिल' (झाकणे) धातूपासून 'ज्याच्याद्वारे शरीर झाकले जाते' या अर्थाने 'ण' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगात 'चेली' (किंवा चेल) शब्द बनतो. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'छद' (झाकणे) धातूला करण कारकात 'यु' प्रत्यय लागून 'आच्छादन' शब्द बनतो. 'वस' (झाकणे) धातूपासून 'ज्याच्याद्वारे शरीर झाकले जाते' या अर्थाने 'थ' प्रत्यय लागून 'वस्त्र' (वत्थ) शब्द बनतो; 'ण' प्रत्यय लागल्यास 'वास' (वासो) आणि 'यु' प्रत्यय लागल्यास 'वसन' शब्द बनतो. गमन अर्थाच्या 'अम' धातूला करण कारकात 'यु' प्रत्यय लागून 'अंशुक' (अंसुक) शब्द बनतो; हा शब्द किरणांच्या अर्थी देखील वापरला जातो. 'अम्ब' (ध्वनी करणे) धातूला कर्ता अर्थी 'अर' प्रत्यय लागून 'अंबर' (अम्बर) शब्द बनतो. गमन अर्थाच्या 'पट' धातूला करण कारकात 'अ' प्रत्यय लागून 'पट' शब्द बनतो; हा शब्द चांगल्या किंवा सुंदर वस्त्रासाठी देखील वापरला जातो. गमन अर्थाच्या 'दु' धातूला करण कारकात 'स' प्रत्यय लागून आणि द्वित्व होऊन 'दुस्स' (दूष्य) शब्द बनतो; अथवा 'दु' उपसर्गपूर्वक दीप्ती (चकाकणे) अर्थाच्या 'अस' धातूपासून 'जे कुरुपतेला दूर करते किंवा सौंदर्य प्रकट करते' या अर्थाने 'दुस्स' शब्द सिद्ध होतो. 'चल' (राहणे) धातूच्या 'अ' चा 'ओ' आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'चोळ' (चोळो) शब्द बनतो. पीडा देणे, पसरणे, गमन करणे आणि समाप्त होणे या अर्थाच्या 'सट' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'साटक' शब्द बनतो.

291. Pajjaṃ vatthabhede. Tatrādidvayaṃ dukūlakhye vatthe. Khu sadde, mo, khumasaddā vikāre ṇo, khumāya vikāro khomaṃ, khumā nāma atasī, tabbakkalasambhavaṃ vatthaṃ, vāccaliṅgoyaṃ. Kūla āvaraṇe, dukkhena kulyateti dukūlaṃ, dumehi jātaṃ kūlanti vā dukūlaṃ. Keci pana ‘‘dukūlampi ekaṃ vatthantaraṃ, na khomanāma’’nti vadanti. Taṃ ‘‘khoma’maṭṭe dukūle ca, atasīvasanepi ca’’, ‘‘khoma’maṭṭe dukūlecā’’ti nānatthasaṅgahatikaṇḍasesesu vuttattā na gahetabbaṃ. Koso nāma kimigabbho, tato jātattā koseyyaṃ, eyyo, ‘‘koseyyaṃ kimikosottha’’nti hi vuttaṃ. Koseyyameva dhotaṃ paṭṭuṇṇaṃ nāma, vuttañca ‘‘paṭṭuṇṇaṃ dhotakoseyya’’nti. Pattuṇṇantipi pāṭhantaraṃ. Paṭṭuṇṇaraṭṭhe jātattā paṭṭuṇṇantipi vadanti. Kamu kantiyaṃ, kamanīyattā kambalo, raṅkunāmakassa hariṇavisesassa lomenasañjātavatthaṃ, alo, vāgamo ca majjhe. Vāsaddo kambalasaddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti. Rallakopi kambalapariyāyo. Saṇa sadde, kattari a, saṇo nāma thirattaco eko rukkhayoni, yassa tacena kevaṭṭādayo jālādīni karonti, saṇassa vikāro sāṇaṃ, vatthaṃ. Migalomāni koṭṭetvā sukhumāni katvā katamambaraṃ koṭumbaraṃ, kuṭa chedane, usso, assu, koṭumbaraṭṭhejātattā vā koṭumbaraṃ. Bhaṅgaṃ nāma khomādīni sabbāni [Pg.206] ekajjhāni vomissetvā katavatthaṃ, bhanja avamaddane, atha vā bhaṅgaṃ nāma sāṇaphalaṃ, tabbikārattā vatthaṃ bhaṅgaṃ, vuttañca nānatthasaṅgahe ‘‘bhaṅgā sāṇākhyasassepī’’ti. Sassasaddena cettha phalaṃ vuttaṃ, ‘‘rukkhādīnaṃ phalaṃ sassa’’nti vacanato. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. Vatthantaraṃ vatthaviseso. Ādinā kappāsādayopi gahitā.

२९१. ही गाथा वस्त्रांच्या विविध प्रकारांच्या अर्थी आहे (खोम, दुकूल, कोसेय्य, पट्टुण्ण, कंबल, साण, कोटुंबर, भंग). त्यातील पहिली दोन नावे (खोम आणि दुकूल) 'दुकूल' नावाच्या वस्त्रासाठी आहेत. 'खु' (शब्द करणे) धातूला 'म' प्रत्यय लागून 'खुम' शब्द बनतो; त्यापासून विकार अर्थी 'ण' प्रत्यय लागून 'खोम' (क्षौम) शब्द सिद्ध होतो. 'खुमा' म्हणजे जवस किंवा ताग (अतसी); त्याच्या सालीपासून बनवलेले वस्त्र म्हणजे 'खोम' होय (हा शब्द विशेषण किंवा वाच्यलिंगी आहे). 'कूल' (झाकणे) धातूपासून 'जे कष्टाने विणले किंवा झाकले जाते' या अर्थाने 'दुकूल' शब्द बनतो; अथवा 'झाडांच्या सालीपासून बनलेले वस्त्र' या अर्थाने 'दुकूल' शब्द सिद्ध होतो. काही आचार्य 'दुकूल हे एक वेगळे वस्त्र असून ते खोमचे नाव नाही' असे म्हणतात; परंतु 'खोम हे तागाचे वस्त्र, दुकूल आणि जवसाचे वस्त्र या अर्थी आहे' असे नानात्थसंग्रह आणि त्रिकांडशेष कोशात सांगितल्यामुळे त्यांचे मत स्वीकारू नये. 'कोश' म्हणजे रेशमाच्या किड्याचे घर (कोश); त्यापासून बनवलेले वस्त्र म्हणजे 'कोसेय्य' (रेशमी वस्त्र) होय, यात 'एय्य' प्रत्यय आहे. 'रेशमाच्या कोशापासून बनवलेले वस्त्र ते कोसेय्य होय' असे म्हटले आहे. धुतलेले रेशमी वस्त्रच 'पट्टुण्ण' (पट्टोर्ण) होय; 'धुतलेले रेशमी वस्त्र म्हणजे पट्टुण्ण' असे अमरकोशात म्हटले आहे. 'पत्तुरण' असाही पाठभेद आढळतो. पट्टुण्ण देशात उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला 'पट्टुण्ण' असेही म्हणतात. 'कमु' (इच्छिणे/सुंदर दिसणे) धातूपासून, सुंदर किंवा प्रिय असल्यामुळे 'कंबल' (घोंगडी) शब्द बनतो; हा 'रंकू' नावाच्या विशिष्ट हरणाच्या केसांपासून बनवलेला असतो, यात 'अल' प्रत्यय आणि मध्ये 'व' चा आगम होतो. 'वा' शब्द 'कंबल' शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व देखील सूचित करतो. 'रल्लक' शब्द देखील कंबलाचाच समानार्थी आहे. 'सण' (अस्पष्ट आवाज करणे) धातूला कर्ता अर्थी 'अ' प्रत्यय लागून 'सण' (ताग) शब्द बनतो; हा कठीण साल असलेला एक विशिष्ट वनस्पतीचा प्रकार आहे, ज्याच्या सालीपासून कोळी (मच्छीमार) इत्यादी लोग जाळी बनवतात. सणाचा विकार (त्यापासून बनवलेले वस्त्र) म्हणजे 'साण' (शाण) होय. प्राण्यांचे केस कुटून व मऊ करून बनवलेले वस्त्र म्हणजे 'कोटुंबर' (कोटुम्बर) होय; 'कुट' (तोडणे) धातूच्या 'उ' चा 'ओ' आणि 'अ' चा 'उ' होऊन हा शब्द बनतो, किंवा कोटुंबर देशात उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'कोटुंबर' म्हणतात. 'भंग' (भङ्ग) म्हणजे खोम इत्यादी सर्व धागे एकत्र मिश्रित करून विणलेले वस्त्र होय; हा शब्द 'भंज' (चुरडणे) धातूपासून बनतो. अथवा 'भंग' म्हणजे तागाचे फळ असून, त्यापासून बनवलेले वस्त्र म्हणजे 'भंग' होय; नानात्थसंग्रहात 'भंग शब्द ताग नावाच्या वनस्पतीच्या फळासाठी देखील वापरला जातो' असे म्हटले आहे. येथे 'सस्स' (शस्य) शब्दाने फळ अभिप्रेत आहे, कारण 'वृक्षादींच्या फळाला सस्स म्हणतात' असे वचन आहे. काही आचार्यांच्या मते 'भंग' हे वल्कलाचे (झाडाच्या सालीचे) वस्त्रच आहे. 'वत्थंन्तर' म्हणजे विशिष्ट वस्त्र होय. 'आदि' शब्दाने कापसाचे (सुती) वस्त्र इत्यादींचाही यात समावेश होतो.

292-293. Catukkaṃ paridhānabhūte adhovatthe. Adhobhāge vasīyateti nivāsanaṃ, nisaddo adhobhāgassa jotako. Vasa acchādane, kammani yu. Bāhulyena antare majjhe bhavaṃ antarīyaṃ, īyo. Samānaliṅgattā dvando. Antare bhavaṃ antaraṃ, ṇo. Antare majjhe bhavo vāso antaravāsako, sakatthe ko. Upasaṃbyānaṃpyatra.

२९२-२९३. नेसण्याच्या खालच्या वस्त्रासाठी (अधोवस्त्रासाठी) ही चार नावे आहेत (निवासन, अंतरीय, अंतर आणि अंतरवासक). 'जे शरीराच्या खालच्या भागात परिधान केले जाते' या अर्थाने 'निवासन' शब्द बनतो; येथे 'नि' हा शब्द खालच्या भागाचा दर्शक आहे. 'वस' (झाकणे) धातूला कर्म कारकात 'यु' प्रत्यय लागून हा शब्द सिद्ध होतो. प्रामुख्याने कंबरेच्या किंवा शरीराच्या मध्यभागी धारण केले जाणारे ते 'अंतरीय' (अन्तरीय) होय, यात 'ईय' प्रत्यय आहे. समान लिंग असल्यामुळे येथे द्वंद्व समास होतो. मध्यभागी असणारे ते 'अंतर' (अन्तर) होय, यात 'ण' प्रत्यय आहे. मध्यभागी परिधान केले जाणारे वस्त्र म्हणजे 'अंतरवासक' (अन्तरवासक) होय, यात स्वार्थे 'क' प्रत्यय आहे. येथे 'उपसंव्यान' (उपसम्ब्यान) हा शब्दही याच अर्थी वापरला जातो.

Pañcakaṃ uparidhāne. Vara acchādane, papubbo, kammani ṇo, ubhayatrāpi vuddhi, pāvāro. Uttarasmiṃ dehabhāge āsajjateti uttarāsaṅgo, ā pubbo sañja saṅge. Upari saṃvīyate pidhīyate bāhulyenāti, yu. Upasaṃpubbo vī tantasantāne. Uttarasmiṃ dehabhāge bhavaṃ vijjamānaṃ uttaraṃ, uttarīyañca, ṇo, īyo ca. Saṃbyānaṃpyatra.

शरीराच्या वरच्या भागावर पांघरायच्या वस्त्रासाठी (उपरिवस्त्रासाठी) पाच शब्द आहेत. 'वर' (झाकणे या अर्थी) धातूला 'प' उपसर्ग लागून, कर्म अर्थी 'ण' प्रत्यय होऊन आणि दोन्ही ठिकाणी वृद्धी होऊन 'पावारो' (प्रावार) हा शब्द बनतो. शरीराच्या वरच्या भागावर (खांद्यावर) जे टाकले जाते किंवा लटकवले जाते, त्याला 'उत्तरासंगो' (उत्तरासंग) म्हणतात; येथे 'आ' उपसर्गपूर्वक 'संज्' (चिकटणे किंवा लटकणे या अर्थी) धातू आहे. वरच्या बाजूला प्रामुख्याने जे वेढले किंवा झाकले जाते, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून (आणि 'उप' व 'सं' उपसर्गपूर्वक 'वी' - विणणे या धातूपासून) 'उपसंवीयान' म्हणतात. शरीराच्या वरच्या भागावर असणारे ते 'उत्तरं' (उत्तर) आणि 'उत्तरीयं' (उत्तरीय) होय; येथे अनुक्रमे 'ण' आणि 'ईय' प्रत्यय लागतात. 'संब्यानं' (संम्व्यान) हा शब्द देखील याच अर्थी येथे वापरला जातो.

Navaṃ vatthaṃ ahatanti mataṃ kathitaṃ, na haññati yaṃ pāsāṇādīhīti ahataṃ. Tantato aciramāharitaṃ vatthaṃ. Anāhataṃ, nippavāṇi, tantakaṃpyatra. Vuttañca ‘‘anāhataṃ nippavāṇi, tantakañca navambare’’ti.

नवीन वस्त्राला 'अहत' असे म्हटले जाते; ज्या वस्त्राला दगडावर इत्यादी धोपटले गेले नाही, म्हणून ते 'अहत' होय. मागावरून नुकतेच उतरवलेले वस्त्र 'अनाहत', 'निप्पवाणि' (निष्प्रवाणि) आणि 'तंतकं' (तंतुक) असेही म्हटले जाते. आणि असे म्हटले आहे की: 'अनाहत, निप्पवाणि आणि तंतुक हे शब्द नवीन वस्त्रासाठी (नवांबर) आहेत.'

Dvayaṃ [Pg.207] cirakālattā niddase jiṇṇavatthe. Natthi anto dasā yassa nantakaṃ, sakatthe ko. Kucchito paṭo kappaṭo, kappa vitakke vā, aṭo. Dvayaṃ athiravatthe, jiṇṇavasanaṃ athiraṃ vatthaṃ. ‘‘Paṭa’’iti carati phoṭatīti paṭaccaraṃ, paṭaccarameva paḷaccaraṃ, ḷattaṃ.

दीर्घकाळ वापरल्यामुळे जीर्ण झालेल्या जुन्या वस्त्रासाठी दोन शब्द आहेत. ज्या वस्त्राला काठ किंवा दशा (झालर) उरलेली नाही, त्याला 'नंतकं' (नंतक) म्हणतात (येथे स्वार्थी 'क' प्रत्यय आहे). वाईट किंवा फाटलेल्या वस्त्राला 'कप्पटो' (कर्पट - चिंधी) म्हणतात; किंवा 'कप्प' (विचार करणे या अर्थी) धातूला 'अट' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. अस्थिर (कमकुवत) वस्त्रासाठी दोन शब्द आहेत; अस्थिर वस्त्राला 'जिण्णवसनं' (जीर्णवसन) म्हणतात. 'पट' अशा आवाजाने जे फाटते किंवा छिन्नभिन्न होते, त्याला 'पटच्चरं' (पटच्चर) म्हणतात; 'पटच्चर' या शब्दालाच 'पळच्चरं' (पळच्चर) असेही म्हणतात, येथे 'ट' चा 'ळ' होतो.

294. Dvayaṃ koṭikādisannāhe, coḷe ca. Kaca bandhane, uko, niggahītāgamo ca. Vāṇaṃ saraṃ vārayatīti vāravāṇo, kammani ṇo, abhidhānato vārassa pubbanipāto, anitthiyamete. Vatthassa avayave dasāsaddo itthī. ‘‘Dasā vatyamavatthāyaṃ, vatthaṃse bahumhi dvisū’’ti rabhaso. Dā chedane, kammani so, rasso.

२९४. चिलखत किंवा अंगरखा (चोळी) यासाठी दोन शब्द आहेत. 'कच्' (बांधणे या अर्थी) धातूला 'उक' प्रत्यय लागून आणि अनुस्वाराचा आगम होऊन 'कंचुको' (कंचुक) शब्द बनतो. जे बाणाला (वाण) अडवते (वारते), त्याला 'वारवाणो' (वारबाण - चिलखत) म्हणतात; येथे कर्म अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'वाण' शब्दाच्या आधी 'वार' शब्दाचा पूर्वनिपात होतो. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नाहीत (पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंगी आहेत). वस्त्राच्या एका भागासाठी (काठ किंवा दशा) 'दसा' (दशा) हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. रभस कोशात म्हटले आहे: 'दशा हा शब्द वस्त्राची किनार, अवस्था, वस्त्राचा पदर आणि अनेक अर्थांमध्ये दोन लिंगांत वापरला जातो.' 'दा' (कापणे या अर्थी) धातूला कर्म अर्थी 'स' प्रत्यय लागून आणि दीर्घ स्वराचा र्‍हस्व होऊन 'दसा' शब्द बनतो.

Uttamaṅgamhi sīse yo kañcuko suvaṇṇādimayo, so ‘‘nāḷipatto’’ti kathito. Nāḷipatto taṃsaṇṭhāno suvaṇṇādipaṭo nāḷipatto. Sīsakaṃ, siriyaṃ, sirohantipi tassa nāmāni.

डोक्यावर (उत्तम अंगावर) परिधान करायचा सोन्याचा इत्यादींचा बनलेला जो टोप किंवा मुकुट असतो, त्याला 'nāḷipatto' (नाळीपट्ट) असे म्हटले जाते. नळीच्या आकाराचे सोन्याचे इत्यादींचे बनलेले शिरोवस्त्र म्हणजे 'नाळीपट्ट' होय. 'सीसकं' (शीसक), 'सिरियं' (शिरिक) आणि 'सिरोहं' (शिरोभ) ही देखील त्याचीच (टोपाची/शिरस्त्राणाची) नावे आहेत.

295. Tikaṃ dīghatte. Āpubbo yamu uparame, ṇo. Ā bhuso yāti gacchatīti vā āyāmo, yā gatipāpuṇesu, mo. Dīghassa bhāvo dīghatā. Ruha janane, ṇo.

२९५. लांबीच्या (दीर्घतेच्या) अर्थी तीन शब्द आहेत. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'यम्' (थांबणे या अर्थी) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'आयामो' (आयाम) शब्द बनतो; किंवा जो अत्यंत पसरतो किंवा वाढतो म्हणून तो 'आयामो' होय, येथे 'या' (जाणे किंवा पोहोचणे या अर्थी) धातूला 'म' प्रत्यय लागतो. लांब असण्याचा भाव म्हणजे 'दीघता' (दीर्घता) होय. 'रुह्' (उत्पन्न होणे किंवा वाढणे या अर्थी) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'आरोहो' (आरोह) शब्द बनतो.

Dvayaṃ [Pg.208] vitthāre. Vatthavisaye ‘‘osāro’’ti rūḷhe. Samantato nayhatīti pariṇāho, naha bandhane, ṇo. Vitthārena saraṇaṃ visāro, so eva visālatā.

रुंदीच्या (विस्ताराच्या) अर्थी दोन शब्द आहेत. वस्त्राच्या बाबतीत 'ओसारो' (अवसार) हा शब्द रूढ आहे. जे चहूबाजूंनी वेढले किंवा बांधले जाते, त्याला 'परिणाहो' (परिणाह - घेर) म्हणतात; येथे 'नह्' (बांधणे या अर्थी) धातूला 'ण' प्रत्यय लागतो. विस्ताराने पसरणे म्हणजे 'विसारो' (विस्तार) आणि तीच 'विसालता' (विशालता) होय.

296. Catukkaṃ cīvare. Arahataṃ dhajo arahaddhajo, rūḷhiyā tadaññacīvaresu. Kasāyena, kasāvena ca rattaṃ kāsāyaṃ, kāsāvañca, samānaliṅgattā dvando. Ci caye, īvaro. Vatthakhandhehi cīyateti cīvaraṃ.

२९६. चीवरासाठी (भिक्खूंच्या वस्त्रासाठी) चार शब्द आहेत. अर्हतांचा (पूजनीय मुनींचा) जो ध्वज, त्याला 'अरहद्धजो' (अर्हद्ध्वज) म्हणतात; रूढीने इतर चीवरांना देखील हा शब्द लावला जातो. कषाय रसाने (झाडांच्या सालीच्या रंगाने) रंगवलेले ते 'कासायं' (काषाय) आणि 'कासावं' (काषाव) होय; समान लिंग असल्यामुळे येथे द्वंद्व समास होतो. 'चि' (एकत्र करणे या अर्थी) धातूला 'ईवर' प्रत्यय लागून 'चीवर' शब्द बनतो. वस्त्राच्या तुकड्यांना एकत्र जोडून जे बनवले जाते, त्याला 'चीवरं' (चीवर) म्हणतात.

Maṇḍalādayo tadaṅgāni samūhabhūtassa cīvarassa avayavāni. Maḍi bhūsāyaṃ, alo, maṇḍalaṃ. Cīvarapariyantoyaṃ mahāpathaviyā cakkavāḷapabbato viya cīvarassa samantato tiṭṭhati. Vivaṭṭo nāma cīvaramajjhagatamaggo, so hi visuṃ visuṃ vaṭṭatīti vivaṭṭoti vuccati, vaṭṭa āvaṭṭane. Kusi nāma maggānaṃ majjhagatavatthakhaṇḍaṃ, kusa chedane, kammani i, kusi, pumitthiyaṃ.

मंडळ (मंडला) इत्यादी हे एकत्रित झालेल्या चीवराचे विविध भाग (अवयव) आहेत. 'मड्' (सुशोभित करणे या अर्थी) धातूला 'अल' प्रत्यय लागून 'मण्डलं' (मंडळ) शब्द बनतो. चीवराची जी किनार असते, ती विशाल पृथ्वीभोवती असलेल्या चक्रवाळ पर्वताप्रमाणे चीवराच्या चहूबाजूंनी असते. 'विवट्टो' (विवर्त) म्हणजे चीवराच्या मधोमध जाणारी शिवण (मार्ग); कारण ती वेगवेगळ्या भागांना वेढते, म्हणून तिला 'विवट्टो' म्हणतात; येथे 'वट्ट' (फिरणे या अर्थी) धातू आहे. 'कुसि' (कुशी) म्हणजे शिवणीच्या मार्गांच्या मध्ये जोडलेला वस्त्राचा तुकडा (पट्टी) होय; 'कुस्' (कापणे या अर्थी) धातूला कर्म अर्थी 'इ' प्रत्यय लागून 'कुसि' शब्द बनतो, हा शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग दोन्हीत वापरला जातो.

297. Phalādīnaṃ yāni cattāri santi, etā vatthassa yoniyo kāraṇāni tato taduppattito. Kappāsikaṃ vatthaṃ phālaṃ nāma phalavikārattā, vikāre ṇo, tīsu. Yathā – phālo paṭo, phālā celī, phālaṃ vatthaṃ. Khomādayo pana paṭā tacabbhavā tacato sañjātā.

२९७. फळ इत्यादींचे जे चार प्रकार आहेत, ती वस्त्राच्या उत्पत्तीची कारणे (योनी) आहेत, कारण त्यापासून वस्त्राची उत्पत्ती होते. कापसाचे (सुती) वस्त्र हे फळाचे रूपांतर असल्यामुळे त्याला 'फालं' (फळजन्य) म्हणतात; येथे विकार अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो आणि हा शब्द तिन्ही लिंगांत चालतो. जसे की - 'फालो पटो' (पुल्लिंग), 'फाला चेली' (स्त्रीलिंग), 'फालं वत्थं' (नपुंसकलिंग). खोम (ताग/अंबाडी) इत्यादी वस्त्रे मात्र झाडाच्या सालीपासून (त्वचेपासून) उत्पन्न होतात.

298. Koseyyaṃ [Pg.209] vatthaṃ kimijaṃ nāma. Migalomamayantu kambalaṃ. Dvayaṃ byavadhāyakapaṭe, kaṇḍapaṭepīti keci. Samānatthā ete dve tulyatthātyattho. Ju gatiyaṃ, bhūvādi, ju bandhane vā, yu, anakādeso, sā itthī. Tiro karīyati pidhīyati yāya, sā tirokaraṇī, yu. Patisīrāpyatra. Patipubbo si bandhane, ro.

२९८. रेशमी वस्त्राला 'किमिजं' (कृमिज - कीटकापासून बनलेले) म्हणतात, तर प्राण्यांच्या केसांपासून (लोकरीपासून) बनलेल्या वस्त्राला 'कम्बलं' (कंबल/घोंगडी) म्हणतात. आडोसा करणाऱ्या वस्त्रासाठी (पडद्यासाठी) दोन शब्द आहेत; काही जण याला 'कंडपट' (कणपट) असेही म्हणतात. हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे आहेत. 'जु' (जाणे किंवा बांधणे या अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून आणि 'अन' आदेश होऊन 'जवनिका' (पडदा) हा स्त्रीलिंगी शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे आडोसा केला जातो किंवा झाकले जाते, ती 'तिरोकरणी' (तिरस्करणी/पडदा) होय; येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. 'पतिसिरा' (प्रतिसिरा) हा शब्द देखील याच अर्थी वापरला जातो; येथे 'पति' उपसर्गपूर्वक 'सि' (बांधणे या अर्थी) धातूला 'र' प्रत्यय लागतो.

299. Dvayaṃ uparibandhapaṭe, athasaddotra liṅgādijotako. Uddhaṃ locate bandhīyateti ullocaṃ, luca dassane. Candātape vitanyateti vitānaṃ, tanu vitthāre, ṇo, curādi. Dvayampi punnapuṃsakanti īritaṃ kathitaṃ.

२९९. वरच्या बाजूला बांधायच्या वस्त्रासाठी (चांदव्यासाठी) दोन शब्द आहेत; येथील 'अथ' शब्द लिंग इत्यादी दर्शवतो. जे वरच्या बाजूला बांधले किंवा पाहिले जाते, त्याला 'उल्लोचं' (उल्लोच) म्हणतात; येथे 'लुच्' (पाहणे या अर्थी) धातू आहे. चांदण्यात किंवा उन्हात जे पसरवले जाते, त्याला 'वितानं' (वितान/चांदवा) म्हणतात; येथे 'तन्' (पसरवणे या अर्थी) धातूला 'ण' प्रत्यय लागतो (हा चुरादिगणीय धातू आहे). हे दोन्ही शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वापरले जातात, असे म्हटले आहे.

Dvayaṃ sināne. Naha soce, karaṇe yu, sinā soce, karaṇe yu, ‘‘sināne’’ti sattamyantaṃ padaṃ. Dvayaṃ kulyādinā aṅganimmalīkaraṇe. Ubbattīyate visārīyate malamaneneti ubbattanaṃ, vatu vattane, bhūvādi. Majja suddhiyaṃ, yu. Samanti dvayamidaṃ samānatthaṃ.

स्नानाच्या (अंघोळीच्या) अर्थी दोन शब्द आहेत. 'ण्हा' (शुद्ध करणे या अर्थी) धातूला करण अर्थी 'यु' प्रत्यय लागून आणि 'सिना' (शुद्ध करणे या अर्थी) धातूला करण अर्थी 'यु' प्रत्यय लागून हे शब्द बनतात; 'सिनाने' (स्नाने) हे सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. उटणे इत्यादींनी शरीराचा मळ साफ करण्याच्या अर्थी दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे मळ घासून काढला किंवा पसरवला जातो, त्याला 'उब्बत्तनं' (उद्वर्तन - उटणे) म्हणतात; येथे 'वतु' (वर्तणे या अर्थी, भ्वादिगणीय) धातू आहे. 'मज्ज्' (शुद्ध करणे या अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'मज्जनं' (मज्जन) शब्द बनतो. हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे आहेत.

300. Tikaṃ nalāṭakate cittake. Tilakākati tilako. Cittakākati cittakaṃ. Cakārena tamālapattākati tamālapattaṃ[Pg.210]. Sāmaññena visesakaṃ, ubho visesakatilakā anitthī, sesadvayaṃ napuṃsakaṃ.

३००. कपाळावर लावलेल्या टिळकासाठी (विशेष चिन्हासाठी) तीन शब्द आहेत. तिळाच्या आकाराची जो आकृती असते, तो 'तिलको' (तिलक - टिळा) होय. विविध रंगांची किंवा आकारांची जो आकृती असते, ते 'चित्तकं' (चित्रक) होय. 'च' कारामुळे तमालपत्राच्या आकाराची जी आकृती असते, ते 'तमालपत्तं' (तमालपत्र) होय, असेही ग्रहण केले जाते. सामान्यपणे याला 'विसेसकं' (विशेषक) म्हणतात. 'विशेषक' आणि 'तिलक' हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नाहीत (पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंगी आहेत) आणि उरलेले दोन शब्द (चित्रक आणि तमालपत्र) नपुंसकलिंगी आहेत.

Tikaṃ candane, cadi hilādane, hilādanaṃ sukhāpanaṃ, yu. Gandhānaṃ sāro uttamo gandhasāro, gandhayutto sāro thiraṃso vā gandhasāro. Malayadīpagirimhi jāyatīti malayajo. Bhaddasirīpyatra.

चंदनासाठी तीन शब्द आहेत. 'चद्' (आनंद किंवा सुख देण्याच्या अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'चंदन' शब्द बनतो. सुगंधांमध्ये जो श्रेष्ठ किंवा उत्तम गाभा आहे, तो 'गंधसारो' (गंधसार) होय; किंवा सुगंधायुक्त असलेला स्थिर गाभा म्हणजे 'गंधसारो' होय. मलय द्वीपावरील पर्वतावर उत्पन्न होतो म्हणून त्याला 'मलयजो' (मलयज) म्हणतात. 'भद्दसिरी' (भद्रश्री) हा शब्द देखील येथे चंदनाच्या अर्थी वापरला जातो.

301. Tikaṃ pītacandane. ‘‘Gosīsa’’iti pabbate malaye dese jātaṃ gosīsaṃ, go viya jalaṃ viya sītanti vā gosītaṃ, tadeva tassa sakāraṃ katvā gosīsaṃ. Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya telapaṇṇikaṃ. Manaṃ haratīti hari, tameva candananti haricandanaṃ. Pītasāru, susītaṃpyatra. Gosīsādayo tayo pume, napuṃsake ca vattanti.

३०१. पिवळ्या चंदनासाठी (हरिचंदनासाठी) तीन शब्द आहेत. मलय देशातील 'गोशीर्ष' नावाच्या पर्वतावर उत्पन्न झालेले ते 'गोसीसं' (गोशीर्ष) होय; किंवा गाईच्या दुधाप्रमाणे किंवा पाण्याप्रमाणे जे अत्यंत थंड असते, म्हणून त्याला 'गोसीतं' (गोशीत) म्हणतात, आणि त्याच शब्दातील 'त' च्या जागी 'स' करून 'गोसीसं' हा शब्द बनतो. तिळाच्या पानाच्या आकाराची पाने असल्यामुळे त्याला 'तेलपण्णिकं' (तैलपर्णिक) म्हणतात. मनाला हरण करते म्हणून 'हरि' म्हणतात, आणि तेच चंदन असल्यामुळे त्याला 'हरिचंदनं' (हरिचंदन) म्हणतात. 'पीतसारु' (पीतसार) आणि 'सुसीतं' (सुशीत) हे शब्द देखील येथे याच अर्थी आहेत. गोशीर्ष इत्यादी हे तीन शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग दोन्हीत वापरले जातात.

Catukkaṃ rattacandane. Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya tilapaṇṇī. Purimena bhedakaraṇatthaṃ na vuddhi. Pattamaṅgamasseti pattaṅgaṃ, khuddapaṇṇatāya appadhānapattamiccattho. ‘‘Aṅgaṃ gattanti kopāya-patīkesvappadhānake’’ti hi nānatthasaṅgahe. Rañja rāge, hetukattari yu. Rattavaṇṇatāya rattañca taṃ candanañceti rattacandanaṃ, amarakose pana ‘‘gosīsādīni rattacandanantāni visese vattantī’’ti vuttāni. Tatra gosīsassa yathāvuttoyevattho. Dhavalaṃ, susītalaṃ, candanaṃ, telapaṇṇikaṃ malayapabbatadesajameva. Hari maṇḍūko, tadākāre pabbate jātaṃ candanaṃ haricandanaṃ. Pakkambaphalagandhi pītavaṇṇaṃ. Tilapaṇṇīpattaṅgāni rattacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanassa nāmāni.

लाल चंदनासाठी (रक्तचंदनासाठी) चार शब्द आहेत. तिळाच्या पानाच्या आकाराची पाने असल्यामुळे त्याला 'तिलपण्णी' (तिलपर्णी) म्हणतात; पूर्वीच्या (तैलपर्णिक) शब्दापेक्षा भेद दाखवण्यासाठी येथे स्वराची वृद्धी होत नाही. पाने हे ज्याचे दुय्यम (अप्रधान) अंग आहे, ते 'पत्तंगं' (पत्तंग) होय; लहान पाने असल्यामुळे येथे 'अप्रधान पाने' असा अर्थ अभिप्रेत आहे. कारण नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे: 'अंग हा शब्द शरीर, उपाय, स्वामी आणि अप्रधान या अर्थांमध्ये वापरला जातो.' 'रंज्' (रंगवण्याच्या अर्थी) धातूला प्रयोजक कर्त्यामध्ये 'यु' प्रत्यय लागून 'रंजनं' (रंजन) शब्द बनतो. लाल रंगाचे असल्यामुळे जे लाल आहे आणि जे चंदन आहे, ते 'रत्तचंदनं' (रक्तचंदन) होय. परंतु अमरकोशात 'गोशीर्ष इत्यादींपासून सुरू होऊन रक्तचंदनापर्यंतचे शब्द चंदनाच्या विशेष प्रकारांसाठी वापरले जातात' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'गोशीर्ष' शब्दाचा वर सांगितलेलाच अर्थ आहे. मलय पर्वताच्या प्रदेशातच उत्पन्न होणारे पांढरे व अत्यंत थंड असलेले चंदन म्हणजे 'तैलपर्णिक' होय. 'हरि' म्हणजे बेडूक; त्या बेडकाच्या आकाराच्या पर्वतावर उत्पन्न झालेले चंदन म्हणजे 'हरिचंदन' होय, जे पिकलेल्या आंब्यासारखा सुगंध असलेले आणि पिवळ्या रंगाचे असते. 'तिलपर्णी' आणि 'पत्तंग' हे शब्द रक्तचंदनासारख्याच लाल गाभा असलेल्या एका विशिष्ट चंदनाची नावे आहेत.

Dvayaṃ [Pg.211] rattacandane. Atha vā tilapaṇyādīni cattāri lohitacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanavisesassa nāmāni. Kucandanaṃpyatra. ‘‘Pattaṅgaṃ rañjanaṃ rattaṃ, patraṅgañca kucandana’’nti ratanamālāyaṃ.

रक्तचंदनासाठी (लाल चंदनासाठी) दोन नावे आहेत. किंवा 'तिलपर्णी' इत्यादी चार पदे लाल चंदनासारख्या, लाल गाभा असलेल्या एका विशिष्ट चंदनाची नावे आहेत. 'कुचंदन' हा शब्दही येथे (याच अर्थात) आहे. 'पत्तंग, रंजन, रक्त, पत्रंग आणि कुचंदन' असे रत्नमालेत (अमरमालेत) म्हटले आहे.

302. Dvayaṃ vaṇijādīnaṃ ‘‘kāḷeyā’’iti rūḷhepītakaṭṭhe. Kāḷavaṇṇaṃ anusarati sīlenāti kāḷānusārī, kāḷavaṇṇajanakotyattho. Kāḷaṃ janetīti kāḷiyaṃ, ‘‘kāḷīyakantu kāḷeyaṃ, vaṇṇadaṃ kantijāsaka’’nti byāḍi.

३०२. व्यापाऱ्यांमध्ये 'काळेय' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या पिवळ्या सुगंधी लाकडासाठी (करमकसाठी) दोन नावे आहेत. जे स्वभावाने काळ्या रंगाचे अनुकरण करते (किंवा काळा रंग उत्पन्न करते) ते 'काळानुसारी' होय. जे काळेपणा उत्पन्न करते ते 'काळिय' होय. 'काळीयक, काळेय, वर्णद, कान्ति, जासक' असे व्याडी ऋषींनी म्हटले आहे.

Tikaṃ agarusāmaññe. Lū chedane, ho. Lahunāmattā agaru. Rassa latte agalu, dvayaṃ pume. Vaṃsikaṃ, rājārahaṃ, kimijaṃ, joṅgakaṃpyatra.

सामान्य अगरूसाठी (सुगंधी लाकडासाठी) तीन नावे आहेत. 'लू' धातू छेदनासाठी आहे, त्याला 'हो' प्रत्यय लागतो. हलके (लघू) असल्यामुळे त्याला 'अगरू' म्हणतात. 'र' च्या जागी 'ल' आल्यास 'अगलू' होते; ही दोन्ही रूपे पुल्लिंगी आहेत. 'वंसिक', 'राजार्ह', 'किमिज' आणि 'जोंगक' हे शब्दही येथे (अगरूच्या अर्थात) आहेत.

Asmiṃ agarumhi kāḷe sati ‘‘kāḷāgarū’’tyuccate. Mallikāpupphagandhi agaru pana maṅgalyoccate.

हाच अगरू काळा असल्यास त्याला 'काळागरू' असे म्हणतात. मोगऱ्याच्या फुलासारखा सुगंध असलेल्या अगरूला 'मंगल्या' असे म्हणतात.

Dvayaṃ sallakīdave. Turukkho vutto. Piḍi saṅghāte, ṇvu. Sihalo, yāvaṇopyatra.

साळईच्या डिंकासाठी (लोबानसाठी) दोन नावे आहेत. त्याला 'तुरुष्क' असे म्हटले आहे. 'पिडि' धातू संघातासाठी (एकत्र येण्यासाठी) आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'सिंहल' आणि 'यावण' हे शब्दही येथे आहेत.

303. Dvayaṃ miganābhiyaṃ. Kattha silāghāyaṃ, ūro, nadādi, sakatthe ko. Migassa mado migamado, migo marati yenāti vā migamaro, so eva migamado.

३०३. कस्तुरीसाठी (हरणाच्या नाभीतील कस्तुरीसाठी) दोन नावे आहेत. 'कत्थ' धातू स्तुतीसाठी आहे, त्याला 'ऊर' प्रत्यय, नदादि गण आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. हरणाचा मद म्हणजे 'मृगमद' होय. किंवा ज्या कस्तुरीमुळे हरीण मारला जातो, त्याला 'मृगमर' म्हणतात; तोच 'मृगमद' होय.

Dvayaṃ [Pg.212] kuṭṭhe. Kuṭa chedane, ṭho, to vā, ‘‘kuṭādīhi ṭho’’ti ṭho, kuṭṭhaṃ, rogabhedepi. Attano chāyūpagate aje pāletīti ajapālakaṃ, ṇvu. Pāribhābyaṃ, pākalaṃ, uppalaṃ, vāppaṃpyatra.

कुष्ठ (एक सुगंधी औषधी मूळ) साठी दोन नावे आहेत. 'कुट' धातू छेदनासाठी आहे, त्याला 'ठ' किंवा 'त' प्रत्यय लागतो. 'कुटादीहि ठो' या सूत्राने 'ठ' प्रत्यय लागून 'कुष्ठ' शब्द बनतो; हा शब्द एका विशिष्ट रोगासाठीही (कुष्ठरोगासाठी) वापरला जातो. आपल्या छायेत आलेल्या शेळ्यांचे रक्षण करते म्हणून ते 'अजपालक' होय, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'पारिभाव्य', 'पाकल', 'उत्पल' आणि 'वाप्प' हे शब्दही येथे आहेत.

Dvayaṃ piḍaṅge. Rogaṃ lunanto aṅgati gacchatīti lavaṅgo. Devānaṃ kusumaṃ pupphaṃ devakusumaṃ. Sirisaññaṃpyatra.

लवंगासाठी दोन नावे आहेत. रोगाचा नाश करत जे शरीरात जाते ते 'लवंग' होय. देवांचे फूल म्हणजे 'देवकुसुम' होय. 'श्रीसंज्ञा' हा शब्दही येथे आहे.

Dvayaṃ kuṅkume. Kasmīraraṭṭhe jātaṃ kasmīrajaṃ. Aggisikhaṃ, varaṃ, vallīkaṃ, pītanaṃ, rattasaṅkocaṃ, pisunaṃ, dhīraṃ lohitacandanaṃpyatra.

केशरसाठी (कुंकुमासाठी) दोन नावे आहेत. काश्मीर देशात उत्पन्न होणारे ते 'काश्मीरज' होय. 'अग्निशिख', 'वर', 'वल्लीक', 'पीतन', 'रक्तसंकोच', 'पिशुन', 'धीर' आणि 'लोहितचंदन' हे शब्दही येथे आहेत.

304. Dvayaṃ dhunake. Yakkhehi kato dhūpo yakkhadhūpo, yakkho devo. Sajjarukkhassa sileso sajjulaso. Assu, silopo, essattañca, sajjassa raso davo sajjulaso, assu, lattañca. Sajjarasotipi pāṭho. Rālo, sabbaraso, bahurūpopyatra.

३०४. राळ किंवा धुनासाठी (धूप) दोन नावे आहेत. यक्षांनी (देवांनी) केलेला धूप म्हणजे 'यक्षधूप' होय; येथे यक्ष म्हणजे देव. साल वृक्षाचा (सर्ज वृक्षाचा) डिंक किंवा रस म्हणजे 'सर्जुलस' होय. 'सर्ज रस' असाही पाठ आढळतो. 'राल', 'सर्वरस' आणि 'बहुरूप' हे शब्दही येथे आहेत.

Tikaṃ takkole. Takka vitakke, olo. Kula saṅkhyāne, ṇvu. Kosayuttaṃ phalametassāti kosaphalaṃ. Dvayaṃ jātiphale. Kosasahitaṃ jātiphalametassāti jātikosaṃ. Jātiphalametassa, na kittimanti jātiphalaṃ.

कंकोळासाठी तीन नावे आहेत. 'तक्क' धातू वितर्कासाठी आहे, त्याला 'ओलो' प्रत्यय लागतो. 'कुल' धातू संख्येसाठी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. ज्याचे फळ कोशाने (कवचाने) युक्त असते ते 'कोशफल' होय. जायफळासाठी दोन नावे आहेत. ज्याचे फळ कोशाने युक्त असते ते 'जातिकोश' (जायपत्री) होय. ज्याचे फळ नैसर्गिकरीत्या उत्पन्न होते, कृत्रिम नाही, ते 'जायफळ' (जातिफल) होय.

305. Pajjaddhaṃ kappūre, ghano hutvā saratīti ghanasāro. Abbhamiva sitaṃ sitabbho, abhidhānato pubbanipāto, kappa [Pg.213] sāmatthiye, ūro. Candasañño, himavāluko, himāvhayopyatra.

३०५. कापुरासाठी अर्धी गाथा (पाच नावे) आहे. जो घनरूप होऊन पसरतो तो 'घनसार' होय. ढगासारखा पांढरा तो 'सिताभ्र' होय; यात व्याकरणानुसार पूर्वनिपात होतो. 'कप्प' धातू सामर्थ्यासाठी आहे, त्याला 'ऊर' प्रत्यय लागतो. 'चंद्रसंज्ञा', 'हिमवालुका' आणि 'हिमाव्हय' हे शब्दही येथे आहेत.

Pajjaddhaṃ lākhāyaṃ, ā bhuso rattaṃ karotīti alattako, lattaṃ, kvi. Yu missane, ṇvu. Lākha sosane, a, lā ādāne vā, kho. Jana janane, tu, nalopo. Dumāmayopyatra.

लाखेसाठी अर्धी गाथा (पाच नावे) आहे. जी अत्यंत लाल रंग करते ती 'अळता' (अलक्तक) होय; यात 'ल' चे द्वित्व होते आणि 'क्वि' प्रत्यय लागतो. 'यु' धातू मिश्रणासाठी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'लाख' धातू शोषणासाठी (वाळवण्यासाठी) आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'ला' धातू ग्रहणासाठी आहे, त्याला 'खो' प्रत्यय लागतो. 'जन' धातू उत्पत्तीसाठी आहे, त्याला 'तु' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा लोप होतो. 'द्रुमामय' हा शब्दही येथे आहे.

306. Dvayaṃ saraladdave. Siriyā lakkhiyā āvāso sirivāso. Saralanāmakassa rukkhassa davo raso saraladdavo. Pāyaso, vakadhūpo, siriveṭṭhopyatra. ‘‘Sirivāse paramanne ca, pāyaso sammato pume’’ti ruddo. Dvayaṃ añjane. Añju byattimakkhanagatikantīsu, yu. Kajja byasane. Kajjati roganti kajjalaṃ, alo.

३०६. देवदारूच्या (सरल वृक्षाच्या) रसासाठी दोन नावे आहेत. लक्ष्मीचे निवासस्थान म्हणजे 'श्रीवास' होय. 'सरल' नावाच्या वृक्षाचा रस म्हणजे 'सरलद्रव' होय. 'पायस', 'बकधूप' आणि 'श्रीवेष्ट' हे शब्दही येथे आहेत. 'श्रीवास आणि खीर (परमान्न) या अर्थांमध्ये पायस हा शब्द पुल्लिंगी मानला जातो' असे रुद्र कोशात म्हटले आहे. काजळासाठी दोन नावे आहेत. 'अंजु' धातू प्रकटीकरण, माखणे, गती आणि कांती या अर्थांत आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'कज्ज' धातू नाशासाठी आहे; जे रोगाचा नाश करते ते 'काजळ' (कज्जल) होय, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ gandhagāhāpanacuṇṇe, vasa hiṃsattho, vasati duggandhanti vāso, ṇo, vāsa upasevāyaṃ vā, vasa nivāse vā. So eva cuṇṇaṃ. Yuja yoge, kammani ṇo, vāso eva yogo vāsayogo. Dvayaṃ vilepanamatte. Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu, curādi. Vaṇṇayatīti vaṇṇakaṃ. Ṇvu. Lipa upadehe. Vilepīyateti vilepanaṃ, kammani yu.

सुगंधी उटण्यासाठी (सुगंध देणाऱ्या चूर्णासाठी) दोन नावे आहेत. 'वस' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे; जो दुर्गंधीचा नाश करतो तो 'वास' होय, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. किंवा 'वास' धातू सेवनाच्या अर्थात आहे, किंवा 'वस' धातू राहण्याच्या अर्थात आहे; तेच चूर्ण होय. 'युज' धातू योगाच्या अर्थात आहे, कर्मणी प्रयोगात 'ण' प्रत्यय लागतो; वासाचा योग म्हणजे 'वासयोग' होय. सुगंधी लेपासाठी (विलेपनासाठी) दोन नावे आहेत. 'वर्ण' धातू रंगवणे, विस्तार करणे आणि गुणांचे वर्णन करणे या अर्थांत आहे, हा चुरादि गणातील आहे. जो सुशोभित करतो तो 'वर्णक' होय, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'लिप' धातू लेपन करण्याच्या अर्थात आहे; जे अंगाला लावले जाते ते 'विलेपन' होय, कर्मणी प्रयोगात 'यु' प्रत्यय लागतो.

307. Yo gandhamālyadhūpādīhi vatthatambulādīnaṃ saṅkhāro, taṃ ‘‘vāsana’’mityuccate, vāsa upasevāyaṃ, vāsīyate saṅkharīyateti vāsanaṃ, yu.

३०७. सुगंध, पुष्पमाला, धूप इत्यादींनी वस्त्र, विडा इत्यादींना सुवासित करणे हा जो संस्कार आहे, त्याला 'वासन' असे म्हणतात. 'वास' धातू सेवनाच्या अर्थात आहे; जे सुवासित किंवा सुसंस्कृत केले जाते ते 'वासन' होय, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ [Pg.214] pupphadāme. Mā māne, lo, mala dhāraṇe vā, a. Mālova mālyaṃ. Dama gatiyaṃ, pupphāni damantyatreti pupphadāmaṃ, pupphānaṃ rāsikaraṇaṭṭhānamiccattho. Dā lavane vā, mo. Amarakose pana ‘‘mālāmālyāni muddhani pavattāya mālāya nāmānī’’ti vadati. Mālamālyasaddā pupphepi, ‘‘mālā mālyaṃ pasune’’ti hi nānatthasaṅgahe. Dvayaṃ gandhaggāhite vatthādo. Bhū sattāyaṃ, kammani to, vuddhādi. Vāsāpeti gandhaṃ gāhāpeti yanti vāsitaṃ, vasa nivāse, kamme to, tīsu, yathā – bhāvito paṭo, bhāvitā celī, bhāvitaṃ vatthaṃ. Vāsito, vāsitā, vāsitaṃ vatthaṃ.

फुलांच्या माळेसाठी तीन नावे आहेत. 'मा' धातू मोजण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ल' प्रत्यय लागतो; किंवा 'मल' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'माला' म्हणजेच 'माल्य' होय. 'दम' धातू गतीच्या अर्थात आहे; ज्यामध्ये फुले एकत्र येतात ते 'पुष्पदाम' होय, म्हणजेच फुलांचा संग्रह करण्याचे ठिकाण असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'दा' धातू कापण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो. अमरकोशात मात्र 'माला' आणि 'माल्य' हे शब्द डोक्यावर धारण करायच्या माळेचे नाव आहे, असे म्हटले आहे. 'माला' आणि 'माल्य' हे शब्द फुलासाठीही वापरले जातात; कारण 'नानात्वसंग्रह' कोशात 'माला आणि माल्य हे शब्द फुलासाठीही आहेत' असे म्हटले आहे. सुगंधी द्रव्याने सुवासित केलेल्या वस्त्रासाठी दोन नावे आहेत. 'भू' धातू अस्तित्वाच्या अर्थात आहे, कर्मणी प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला वृद्धी होते. जे सुगंध ग्रहण करते ते 'वासित' होय. 'वस' धातू राहण्याच्या अर्थात आहे, कर्मणी प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो; हा शब्द तिन्ही लिंगांत चालतो. जसे की – भावितः पटः (सुवासित वस्त्र - पु.), भाविता चेली (सुवासित वस्त्र - स्त्री.), भावितं वस्त्रं (सुवासित वस्त्र - नपुं.). तसेच वासितः, वासिता, वासितं वस्त्रं.

308. Pañcakaṃ muddhamālāyaṃ. Tasi alaṅkāre, bhūvādi. Uddhaṃ tasīyateti uttaṃso. Sikhāyaṃ jāto sekharo, ro. Muddhaṃ avati rakkhatīti aveḷā, ava rakkhaṇe, elo, ḷattaṃ. ‘‘Āveḷā’’tipi pāṭho, dīghattaṃ. Sekharo ca āveḷā cāti dvando. Muddhani alaṅkataṃ mālyaṃ muddhamālyaṃ, tasmiṃ. Avapubbo tasi alaṅkāre, uddhaṃ tasīyateti avataṃso, so eva vaṭaṃsako, sakatthe ko, tassa ṭo, anekatthattā upasagganipātānaṃ uddhaṃbhāvajotako cettha avasaddoti tathottaṃ.

३०८. डोक्यावर धारण करायच्या माळेसाठी (शिरोभूषणासाठी) पाच नावे आहेत. 'तसि' धातू अलंकारासाठी आहे, हा भूवादि गणातील आहे. जे वर सुशोभित केले जाते ते 'उत्तंस' होय. जे शिखेवर (डोक्यावर) धारण केले जाते ते 'शेखर' होय, त्याला 'र' प्रत्यय लागतो. जे डोक्याचे रक्षण करते ते 'अवेळा' होय; यात 'अव' उपसर्ग रक्षणाच्या अर्थात आहे, 'एल' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होतो. 'आवेळा' असाही दीर्घ स्वर असलेला पाठ आढळतो. 'शेखर' आणि 'आवेळा' असा द्वंद्व समास होतो. डोक्यावर सुशोभित केलेली माळ म्हणजे 'मुर्धमाल्य' होय. 'अव' उपसर्ग पूर्व असलेला 'तसि' धातू अलंकारासाठी आहे; जे वर सुशोभित केले जाते ते 'अवतंस' होय. तेच 'वतंसक' होय, स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो आणि 'त' चा 'ट' होतो. उपसर्ग आणि निपातांचे अनेक अर्थ असल्यामुळे येथे 'अव' शब्द 'वर' (उर्ध्वभाव) हा अर्थ दर्शवतो, म्हणून पूर्वीप्रमाणेच म्हटले आहे.

Tikaṃ seyyāyaṃ. Sayantyassaṃ seyyā, yo. Sayantyatreti sayanaṃ, senañca. Ubhayatrapi adhikaraṇe yu, isse, e aya, itaratra ettaṃ, ‘‘vā paro asarūpā’’ti alopo ca, sayanīpyatra.

शय्येसाठी (बिछान्यासाठी) तीन नावे आहेत. ज्याच्यावर झोपतात ती 'शय्या' होय, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यावर झोपतात ते 'शयन' आणि 'शेन' होय. दोन्ही शब्दांत अधिकरण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो; 'इ' चा 'ए' आणि 'ए' चा 'अय' होतो. दुसऱ्या शब्दात 'ए' कार होतो आणि 'वा परो असरूपा' या सूत्राने अ-काराचा लोप होतो. 'शयनी' हा शब्दही येथे आहे.

Dvayaṃ [Pg.215] mañce. Paripubbo aki lakkhaṇe, ṇo, ilopo, rassa lattaṃ. Maci dhāraṇocchāyapūjanesu, bhūvādi a, sakatthe ko. Khaṭāpyatra, khaṭyate ākaṅkhate sayanatthikehīti khaṭā, khaṭa ākaṅkhāyaṃ.

खाटेसाठी (पलंगासाठी) दोन नावे आहेत. 'परि' उपसर्ग पूर्व असलेला 'अकि' धातू लक्षणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो, 'इ' चा लोप होतो आणि 'र' चा 'ल' होतो (पर्यंक). 'मचि' धातू धारण करणे, स्वच्छता करणे आणि पूजा करणे या अर्थांत आहे, हा भूवादि गणातील आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो (मंचक). 'खटा' (खाट) हा शब्दही येथे आहे; झोपण्याची इच्छा असणाऱ्यांकडून ज्याची इच्छा केली जाते ती 'खटा' होय. 'खट' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे.

309. Dvayaṃ mañcādhāre. Mañcassa ādhāro mañcādhāro. Paṭipajjati pavattati seyyā yena, so paṭipādo. Mañcaṅge mañcāvayave aṭanisaddo itthiyaṃ, aṭa gamanattho, ani, yu vā, nadādi, rasso.

३०९. खाटेच्या पायासाठी (आधारासाठी) दोन नावे आहेत. खाटेचा आधार म्हणजे 'मंचाधार' होय. ज्याच्याद्वारे शय्या स्थिर राहते तो 'प्रतिपाद' (खाटेचा पाय) होय. खाटेचा अवयव (ईश/बाही) या अर्थात स्त्रीलिंगी 'अटनी' शब्द वापरला जातो. 'अट' धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'अनि' किंवा 'यु' प्रत्यय लागतो, नदादि गणानुसार र्‍हस्व होतो.

310. Kuḷīrapādādayo ime cattāro mañcantarā mañcabhedā siyuṃ. Tattha kuḷīro kakkaṭako tassa saṇṭhānapādattā kuḷīrapādo. Aṭaniyaṃ āhacco, āhacca vā pādo tiṭṭhati yassāti āhaccapādo, pubbapakkhe ‘‘riccā’’ti yogavibhāgena riccapaccayanto āhaccasaddo, parapakkhe tu tvāpaccayanto, yassa aṭanichidde pādo pavisitvā tiṭṭhati, so āhaccapādo. Masa āmasane, āro, sakatthe ko. Yassa pādacchidde aṭani pavisitvā tiṭṭhati, so masārako. Bundena pādena saha ekābaddhā aṭani yassa so bundikābaddho, ekārassittaṃ. Ettha ca majjhe dvinnaṃ mañcānaṃ lakkhaṇaṃ vipariyayenāpi vadanti.

३१०. कुळीरपाद (खेकड्याच्या पायासारखे पाय असलेला) इत्यादी हे चार मंचकांचे (खाटांचे) विशेष प्रकार आहेत. त्यापैकी 'कुळीर' म्हणजे खेकडा; त्याच्या पायासारखे पाय असल्यामुळे त्याला 'कुळीरपाद' म्हणतात. ज्या खाटेच्या चौकटीत (अटनी) पाय जोडलेले किंवा ठोकलेले असतात, त्याला 'आहच्चपाद' म्हणतात. पूर्वपक्षात 'रिच्च' या योगविभागाने 'आहच्च' हा शब्द 'रिच्च' प्रत्ययान्त मानला जातो, तर उत्तरपक्षात तो 'त्वा' प्रत्ययान्त मानला जातो. ज्या खाटेच्या चौकटीच्या छिद्रात पाय शिरून स्थिर राहतो, तो 'आहच्चपाद' होय. 'मस्' धातू स्पर्श करणे (आमसने) या अर्थात आहे, त्याला 'आर' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. ज्या खाटेच्या पायाच्या छिद्रात या चौकट शिरून राहते, त्याला 'मसारक' म्हणतात. ज्या खाटेची चौकट पायाशी (बुन्द) एकत्र जोडलेली असते, त्याला 'बुन्दिकाबद्ध' म्हणतात; येथे 'ए' काराचा 'इ' कार होतो. आणि येथे काही आचार्य मधल्या दोन मंचकांचे (आहच्चपाद व मसारक) लक्षण उलट क्रमानेही सांगतात.

311. Dvayaṃ sīsādhāre. Visesena sīsaṃ vahatīti bibbohanaṃ, yu, battaṃ, assottañca. Upadhīyate sīsāsanaṃ karīyateti upadhānaṃ, yu, dhā dhāraṇe.

३११. हे दोन शब्द डोके टेकवण्याच्या जागेसाठी (उशीसाठी) वापरले जातात. जे विशेष रूपाने डोक्याला आधार देते (वहन करते), ते 'बिब्बोहन' होय; यात 'यु' प्रत्यय लागतो, 'ब' कार होतो आणि 'अ' काराचा 'ओ' कार होतो. ज्याच्यावर डोके ठेवले जाते किंवा जे डोक्याचे आसन बनवले जाते, ते 'उपधान' होय; यात 'यु' प्रत्यय लागतो आणि 'धा' धातू धारण करणे या अर्थात आहे.

Tikaṃ [Pg.216] sāmaññapīṭhe. Pīṭha hiṃsāsaṃkilesesu, bhūvādi, ṇvu, ā. Yadādinā ke paccaye itthikatākāre pare pubbo akāro ikāramāpajjate, ‘‘ke’’ti kiṃ? Cetanā. ‘‘Paccaye’’ti kiṃ? Bakā. ‘‘Itthī’’ti kiṃ? Pācakā. ‘‘Kata’’iti kiṃ? Vuttakammā, kammapaccayoyaṃ, tapaccaye pīṭhaṃ. Āsate asminti āsanaṃ.

हे तीन शब्द सामान्य पीठासाठी (बैठक किंवा पाटा) आहेत. 'पीठ्' धातू हिंसा आणि संक्लेश (पीडा देणे किंवा मलीन करणे) या अर्थात आहे, हा भूवादि गणातील असून याला 'ण्वु' आणि 'आ' प्रत्यय लागतात. 'यदादि' सूत्राने स्त्रीलिंगी 'क' प्रत्यय पुढे असताना पूर्वीच्या 'अ' काराचा 'इ' कार होतो. सूत्रात 'के' (क प्रत्यय असताना) असे का म्हटले आहे? कारण 'चेतना' सारख्या शब्दात 'इ' कार होत नाही. 'प्रत्यय' असे का म्हटले आहे? कारण 'बका' सारख्या शब्दात 'क' हा प्रत्यय नसल्यामुळे 'इ' कार होत नाही. 'स्त्रीलिंगी' असे का म्हटले आहे? कारण 'पाचका' सारख्या पुल्लिंगी शब्दात 'इ' कार होत नाही. 'कृत' असे का म्हटले आहे? कारण 'वृत्तकम्मा' सारख्या शब्दात स्त्रीलिंगी 'क' प्रत्यय असला तरी तो कृत-आकार नसल्याने 'इ' कार होत नाही. हा कर्म प्रत्यय आहे, 'त' प्रत्यय लागल्यावर 'पीठ' शब्द बनतो. ज्याच्यावर बसले जाते, ते 'आसन' होय.

Dvayaṃ uttamārahapīṭhe. Kuca saṃpaccanakoṭilyapatithambhavilekhanesu, cho. Bhaddaṃ kalyāṇaṃ pīṭhaṃ bhaddapīṭhaṃ. Gajadantādimayakesamajjaniyampi dvayamidamāhu. Tadā pasādhanī, kaṅkatikāpyatra. Pīṭhantare dīghapīṭhe āsandī matā. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nadādi, bindāgamo ca.

हे दोन शब्द श्रेष्ठ किंवा पूजनीय व्यक्तींच्या आसनासाठी (भद्रासन) आहेत. 'कुच्' धातू संकोच, कुटिलता, स्तंभन आणि आलेखन या अर्थात आहे, त्याला 'छ' प्रत्यय लागतो (ज्यापासून 'कोच्च' शब्द बनतो). जे कल्याणकारी (भद्र) पीठ आहे, ते 'भद्रपीठ' होय. हस्तिदंत इत्यादींपासून बनवलेल्या केसांच्या कंगव्यालाही हे दोन शब्द (कोच्च आणि भद्रपीठ) वापरतात असे म्हणतात. त्या वेळी (कंगव्याच्या अर्थात) 'प्रसाधनी' आणि 'कंकतिका' हे शब्दही येथे योजले जातात. आसनांच्या प्रकारांमध्ये लांब आसनाला (खुर्ची किंवा सोफा) 'आसंदी' मानले गेले आहे. 'सद्' धातू विसरण (पसरणे), गती आणि अवसान (नाश) या अर्थात आहे, हा नदादि गणातील असून यात अनुस्वार (बिंदू) आगम होतो.

312. Āyāmavitthāravasena mahanto āsanappabhedo ‘‘kojavo’’ti mato, kuju theyyakaraṇe, ṇo, kuyaṃ pathaviyaṃ javatīti vā kojavo, ju gatiyaṃ. Dīghena lomena yutto āsanappabhedo ‘‘gonako’’ti mato, gu sadde, yu, sakatthe ko, ussottaṃ.

३१२. लांबी आणि रुंदीने मोठे असलेल्या आसनाच्या प्रकाराला 'कोजव' (लोकरीचे पांघरूण/गालिचा) मानले गेले आहे. 'कुज्' धातू दृढ करणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो; किंवा पृथ्वीवर (कु) पसरतो म्हणून 'कोजव' होय, यात 'जु' धातू गती या अर्थात आहे. लांब केसांनी (लोकरीने) युक्त असलेल्या आसनाच्या प्रकाराला 'गोणक' (लांब केसांचा गालिचा) मानले गेले आहे. 'गु' धातू शब्द करणे या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो, आणि 'उ' काराचा 'ओ' कार होतो.

Dvayaṃ attharaṇe. Migalomapuṇṇatāya jātaṃ uṇṇāmayaṃ. Thara santharaṇe, pādipubbova, na kadācipi pādirahito, ā bhuso tharīyateti attharaṇaṃ, yu.

हे दोन शब्द अंथरण्यासाठी (आस्तरणासाठी) आहेत. प्राण्यांच्या केसांनी (लोकरीने) विणलेले किंवा भरलेले असल्याने ते 'उण्णामय' (लोकरीचे अंथरूण) होय. 'थर' धातू अंथरणे (संथरण) या अर्थात आहे, हा नेहमी 'प्र' इत्यादी उपसर्गांपूर्वीच येतो, कधीही उपसर्गाशिवाय येत नाही. जे चांगल्या प्रकारे अंथरले जाते, ते 'अत्थरण' (अंथरूण) होय; यात 'यु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ saṃsibbanacittake. Cittarūpamassatthīti cittakaṃ. Bāhulyena na ikārāgamo. Vānena saṃsibbanena sañjātaṃ cittarūpamassāti vānacittakaṃ, sakatthe ko.

हे दोन शब्द शिवणकाम करून नक्षीदार केलेल्या आसनासाठी आहेत. ज्याच्यावर नक्षीदार चित्रे (चित्ररूप) आहेत, ते 'चित्तक' होय; यात बहुधा 'इ' काराचा आगम होत नाही. विणकाम किंवा शिवणकामाद्वारे ज्याच्यावर नक्षीदार चित्रे तयार केली आहेत, ते 'वानचित्तक' होय; यात स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

313. Dvayaṃ [Pg.217] nirantarapupphapaṭe. Ghanaṃ sandhibhūtaṃ puppharūpametthāti ghanapupphaṃ. Paṭalametissātthīti paṭalikā, iko. Dvayaṃ bahumudulome setavatthe. Si sevāyaṃ, sivatthikehi sevīyateti seto, to. Paṭa gamane, ṇvu, paṭikā, addhendupāsāṇepi.

३१३. हे दोन शब्द दाट फुलांची नक्षी असलेल्या वस्त्रासाठी आहेत. ज्याच्यावर दाट आणि सलग फुलांची नक्षी (पुष्परूप) असते, ते 'घनपुप्फ' होय. ज्याला अनेक थर (पटल) असतात, ते 'पटलिका' होय; यात 'इक' प्रत्यय लागतो. हे दोन शब्द पुष्कळ मऊ केस (लोकर) असलेल्या पांढऱ्या वस्त्रासाठी आहेत. 'सि' धातू सेवा करणे या अर्थात आहे; थंडीपासून संरक्षण इच्छिणाऱ्यांकडून जे सेवन केले जाते, ते 'सेत' (पांढरे वस्त्र) होय; यात 'त' प्रत्यय लागतो. 'पट' धातू गमन करणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'पटिका' शब्द बनतो; हा शब्द अर्धचंद्राकृती दगडासाठीही वापरला जातो.

Dvīsupi pariyantesu yassā dasā santi, sā uddalomī, uditaṃ dvīsu lomaṃ dasā yassā sā uddalomī, issattaṃ, dvittañca. Ekasmiṃ pariyanteyeva dasā yassā ekantalomī, ekasmiṃ ante pariyante lomaṃ dasā yassātthīti ekantalomī, uddalomī ca ekantalomī ceti uddalomiekantalomino, ‘‘padānaṃ sandhi vatticchāto, na samāsantaragesū’’ti vuttepi gāthābhāvato chandohānibhayā visandhi. Yattha pana gāthāyampi visandhi ‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’ntiādimāhā’’tyādīsu, tattha kathanti? ‘‘Na samāsantaraṅgesū’’ti imassāniccattā tatthāpi na doso, ‘‘nena niddiṭṭhamanicca’’nti hi paribhāsitaṃ.

ज्याच्या दोन्ही बाजूंना (टोकांना) दशा (झालर/केस) असतात, ते 'उद्दलोमी' (दोन्ही बाजूंनी मऊ केस असलेले अंथरूण) होय. ज्याच्या दोन्ही बाजूंना वर आलेले केस किंवा झालर असते, ते 'उद्दलोमी' होय; यात 'इ' कार होतो आणि द्वित्व होते. ज्याच्या केवळ एकाच बाजूला झालर असते, ते 'एकंतलोमी' होय. ज्याच्या एका टोकाला किंवा बाजूला केसांची झालर असते, म्हणून ते 'एकंतलोमी' होय. 'उद्दलोमी' आणि 'एकंतलोमी' मिळून 'उद्दलोमी-एकंतलोमी' असा समास होतो. 'शब्दांची संधी ही वक्त्याच्या इच्छेवर अवलंबून असते, समासाच्या अंतर्गत ती अनिवार्य नसते' असे व्याकरणकारांनी म्हटले असले, तरी येथे गाथा (छंद) असल्यामुळे छंदाचा भंग होऊ नये या भीतीने संधी न करता 'विसंधी' (संधीचा अभाव) ठेवली आहे. परंतु जेथे गाथेतही 'धम्मसंवण्णनायन्ति आदिमाह' इत्यादी गद्य पाठांप्रमाणे विसंधी आढळते, तिथे काय समजावे? 'समासाच्या अंतर्गत संधी अनिवार्य नसते' हा नियम अनित्य (नियमबाह्य) असल्यामुळे तिथेही काही दोष नाही; कारण या नियमाने दर्शवलेले कार्य अनित्य आहे असे स्पष्ट केले गेले आहे.

314. Tadeva yathāvuttadvayameva soḷasannaṃ itthīnaṃ naccayoggaṃ naccassa yogyaṭṭhānabhūtaṃ ‘‘kuttaka’’mityuccate. Hi padapūraṇe. ‘‘Naccayogyamhī’’tipi pāṭho, tadā bhāvasattamī. Karonti [Pg.218] ettha naccanti kuttakaṃ, kara karaṇe, to, assu, bhujādi, sakatthe ko.

३१४. पूर्वी सांगितलेलेले तेच दोन प्रकार जेव्हा सोळा स्त्रियांना नाचण्यासाठी योग्य किंवा नाचण्याची जागा बनतात, तेव्हा त्याला 'कुत्तक' (सोळा नर्तकींना नाचता येईल एवढा मोठा गालिचा) असे म्हटले जाते. 'हि' हा शब्द पादपूरक (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आहे. 'नच्चयोग्याम्ही' असाही पाठ आढळतो, त्या वेळी ती भावसप्तमी असते. ज्याच्यावर नृत्य करतात ते 'कुत्तक' होय; यात 'कृ' (कर) धातू करणे या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'उ' होतो, हा भुजादि गणातील असून स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

Sīhādirūpehi vicittarūpaṃ vatthaṃ, āsanaṃ vā vikatikā nāma bhave, ekasseva hi kattuno pakativikatisaṅkhātāvatthāvasena dvittaṃ, vatticchāvasena liṅgasaṅkhyāvibhattibhedañca hoti, yathā – manussā yakkhabhattaṃ ahesuṃ, sattappakaraṇāni abhidhammo nāma bhavanti, devadatto rajjaṃ pāpuṇātīti. Yatra hi pakatiyā vā vikatiyā vāti dvinnampi vuttatā siyā, tatra vācako pakatiyāyeva saṅkhyaṃ gaṇhāti, netarassa tannissitabhāvenāppadhānato. Yadā pana pakatiyā sambandhādibhāvaṃ vattumicchati, tadā attanā vattabbassa aññatthassābhāvā vikatipyuccate vācakena, yathā – devadattassa rajjaṃ pāpuṇāti, idha pana liṅgabhedeneva vuttaṃ ‘‘cittaṃ vikatikā bhave’’ti. Vikarīyateti vikati.

सिंह इत्यादींच्या चित्रांनी नक्षीदार केलेले वस्त्र किंवा आसन म्हणजे 'विकतिका' होय. कारण एकाच कर्त्याच्या प्रकृती आणि विकृती या अवस्थांच्या भेदाने द्वित्व होते, आणि वक्त्याच्या इच्छेनुसार लिंग, वचन व विभक्तीमध्ये भेद होतो. जसे - 'मनुष्या यक्खभत्तं अहेसुं' (माणसे यक्षांचे अन्न झाली), 'सत्तप्पकरणानि अभिधम्मो नाम भवन्ति' (सात ग्रंथ म्हणजे अभिधम्म होय), 'देवदत्तो रज्जं पापुणाति' (देवदत्त राज्याला प्राप्त होतो). कारण जेथे प्रकृती आणि विकृती या दोन्हीचा उल्लेख असतो, तेथे क्रियापद केवळ प्रकृतीचेच वचन ग्रहण करते, दुसऱ्याचे (विकृतीचे) नाही; कारण विकृती ही प्रकृतीवर आश्रित असल्याने अप्रधान असते. परंतु जेव्हा प्रकृतीचा संबंध इत्यादी सांगण्याची इच्छा असते, तेव्हा स्वतः सांगण्यासारखा दुसरा अर्थ नसल्यामुळे क्रियापदाद्वारे विकृतीचाच निर्देश केला जातो; जसे - 'देवदत्तस्स रज्जं पापुणाति' (देवदत्ताला राज्य प्राप्त होते). येथे मात्र केवळ लिंगभेदानेच 'चित्तं विकतिका भवे' (नक्षीदार आसन म्हणजे विकतिका होय) असे म्हटले आहे. ज्याच्यात बदल (विकार) केला जातो, ती 'विकृती' होय.

315. Kaṭṭissakoseyyasaṅkhātānaṃ dvinnamattharaṇānaṃ karaṇappakāraṃ dassetuṃ ariyāsāmaññamāha ‘‘kaṭṭissa’’miccādi. Kosiyakaṭṭissamayaṃ kosiyasuttakaṭṭissavākehi pakatamattharaṇaṃ kaṭṭissaṃ nāma, virūpekasesavasena kosiyañca kaṭṭissañca kaṭṭissāni, tehi pakataṃ attharaṇaṃ kaṭṭissaṃ. Kosiyasuttena pakatantu attharaṇaṃ koseyyaṃ nāma. Ratanapatisibbitanti idaṃ dvinnampi visesanaṃ, attharaṇañca iti kamā kamato ‘‘bhave’’ti ajjhāharitabbaṃ. Attharaṇasaddassānuṇṇāmayesvapi pavattanato etthāpi ‘‘attharaṇa’’nti [Pg.219] vuttaṃ, yathā – suttaṃ kammanti. Ettha ca cakāro pādantattā garūsu gaṇhitabbo, teneva hi sattapaññāsamattā paripuṇṇā honti, ariyāya hi paṭhamapāde dvādasamattā, tathā tatiye, dutiye aṭṭhārasa, catutthe pannarasamattāti sampiṇḍitā sattapaññāsamattā honti.

३१५. 'कट्ठीस्स' आणि 'कोसेय्य' नावाच्या दोन अंथरूणांच्या बनवण्याची पद्धत दाखवण्यासाठी आर्या छंदाच्या सामान्य नियमाने 'कट्ठीस्स...' इत्यादी म्हटले आहे. रेशमी धागे आणि कट्ठीस्स वनस्पतीचे तंतू यांच्याद्वारे बनवलेल्या अंथरूणाला 'कट्ठीस्स' म्हणतात. विरूप एकशेष नियमाने 'कोसिय' (रेशीम) आणि 'कट्ठीस्स' मिळून 'कट्ठीस्सानि' असा शब्द बनतो, आणि त्यांच्याद्वारे बनवलेले अंथरूण म्हणजे 'कट्ठीस्स' होय. केवळ रेशमी धाग्यांनी बनवलेल्या अंथरूणाला 'कोसेय्य' (रेशमी अंथरूण) म्हणतात. 'रतनपतिसिब्बिकं' (रत्नांनी मढवलेले/शिवलेले) हे या दोन्हीचे विशेषण आहे, आणि 'अत्थरणं' हे देखील विशेषण आहे; येथे अनुक्रमाने 'भवे' (असावे) असा अध्याहार करावा. 'अत्थरण' हा शब्द लोकरीशिवाय इतर वस्तूंनी बनवलेल्या अंथरूणासाठीही वापरला जात असल्याने येथेही 'अत्थरण' असे म्हटले आहे; जसे - 'सुत्तं कम्मं' (सुताचे काम/वस्त्र). आणि येथे 'च' कार हा चरणाच्या शेवटी असल्यामुळे तो गुरू मानला पाहिजे, त्यामुळेच सत्तावन्न (५७) मात्रा पूर्ण होतात. कारण आर्या छंदाच्या पहिल्या चरणात १२ मात्रा असतात, तसेच तिसऱ्या चरणातही; दुसऱ्या चरणात १८ मात्रा असतात आणि चौथ्या चरणात १५ मात्रा असतात; अशा प्रकारे एकूण मिळून सत्तावन्न (५७) मात्रा होतात.

316. Tikaṃ dīpe. Dīpa dittiyaṃ, divādi. Dippatīti dīpo, ṇo. ‘‘Padīpo’’ti aññapadanivattanatthaṃ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Juti dittiyaṃ, bhūvādi, ṇo.

३१६. हे तीन शब्द दिव्यासाठी (दीपासाठी) आहेत. 'दीप्' धातू प्रकाशणे (दीप्ती) या अर्थात आहे, हा दिवादि गणातील आहे. जो प्रकाशतो तो 'दीप' होय; यात 'ण' प्रत्यय लागतो. इतर शब्दांची व्यावृत्ती करण्यासाठी 'प्र' या उपसर्गाने युक्त करून 'प्रदीप' असा शब्द वाढवला आहे. 'द्युत्' (जुति) धातू प्रकाशणे या अर्थात आहे, हा भूवादि गणातील असून याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ ādāse. ‘‘Pume tū’’ti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Ādissate asminti ādāso, ṇo, āpubbo disa pekkhane, issā. Dippati etthāti dappaṇo, yu, issattaṃ. Makuropyatra.

आरसा या अर्थी दोन नावे आहेत (आदासो, दप्पणो). 'पुमे' आणि 'तु' हे पुल्लिंगी शब्द आहेत. 'तु' शेवटी असणारे हे प्रातिपदिक आहे. ज्याच्यामध्ये (प्रतिबिंब) दिसते तो 'आदासो' (आरसा) होय; येथे 'आ' पूर्वपद असलेला 'दिस' (पाहणे) धातू असून 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'आ' होतो. ज्याच्यामध्ये प्रकाश पडतो (चमकतो) तो 'दप्पणो' (दर्पण) होय; येथे 'यु' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'अ' होतो. 'मकुरो' (मुकुर) हा शब्द देखील याच अर्थी वापरला जातो.

Dvayaṃ cammamayakīḷāguḷake. Vāsabhavanehi yuvatīhi saha kīḷāsambhavā ñeyyā, tappakkamenassābhidhānaṃ. Guḍi vedhane, ṇuko, usse, gudda kīḷāyameva vā, tadā dassa ṇḍo. Kadi avhāne rodane ca, ṇuko, kudda kīḷāyameva vā, ussattaṃ, pubbadassa no.

चामड्याच्या खेळण्याच्या चेंडूसाठी (क्रीडागोलक) दोन नावे आहेत. तरुण पुरुषांचे आपल्या निवासस्थानात तरुण स्त्रियांसोबत खेळणे यावरून हे नाव पडले आहे. 'गुडि' (वेढणे) धातूला 'णुक' प्रत्यय लागून, 'उ' चा 'ए' होऊन किंवा 'गुद्द' (खेळणे) धातूच्या 'द' चा 'ण्ड' होऊन 'गुळको' शब्द बनतो. 'कदि' (बोलावणे किंवा रडणे) धातूला 'णुक' प्रत्यय लागून किंवा 'कुद्द' (खेळणे) धातूच्या 'उ' चा 'अ' आणि पहिल्या 'द' चा 'न' होऊन 'कन्दूको' शब्द बनतो.

Dvayaṃ bījanīmatte. Vaṭi vibhājane, tālavaṇṭehi katattā tālavaṇṭaṃ. Vaṇṭaṃ nāma bījanādikaraṇatthaṃ visuṃ bhājito tālapattāvayavo, tālavaṇṭasaddassa yathāvuttavacanatthayogepi sati saññāsaddattā bījanīsāmaññe pavatti veditabbā. Yadā pana tālavaṇṭehi katabījanimeva vattumicchati, tadā ekena tālasaddena visesetvā ‘‘tālatālavaṇṭa’’nti vattabbaṃ. Yathā – tilassa telaṃ, sugatassa sugatacīvaranti. Bijanti vāyunā yojayanti yāya[Pg.220], sā bījanī, yu, nadādi, yuja yoge, yassa vo, ussī, vaja gatiyaṃ vā assī. Byajanaṃpyatra.

पंख्यासाठी दोन नावे आहेत. 'वटि' (विभागणे) धातूपासून; ताडाच्या पानांपासून बनवलेला म्हणून त्याला 'तालवण्टं' म्हणतात. 'वण्ट' म्हणजे पंखा इत्यादी बनवण्यासाठी वेगळा केलेला ताडाच्या पानाचा भाग होय. 'तालवण्ट' या शब्दाचा मूळ अर्थ ताडाच्या पानाच्या भागाशी संबंधित असला, तरी संज्ञा म्हणून तो सामान्य पंख्यासाठीच वापरला जातो. परंतु जेव्हा केवळ ताडाच्या पानाचाच पंखा म्हणायचा असतो, तेव्हा 'ताल' शब्दाने विशेषित करून 'तालतालवण्टं' असे म्हणावे. जसे - तिळाचे तेल (तिलतेल), सुगताचे सुगतचीवर. ज्याच्याद्वारे वारा घातला जातो ती 'बीजनी' (पंखा) होय; येथे 'यु' प्रत्यय लागतो, नद्यादी गण असून, 'युज' (जोडणे) धातूच्या 'य' चा 'व' आणि 'उ' चा 'ई' होतो; किंवा 'वज' (जाणे) धातूपासून 'अ' चा 'ई' होतो. 'व्यजनं' हा शब्द देखील याच अर्थी वापरला जातो.

317. Dvayaṃ caṅkoṭake. Kuṭa chedane, sakatthe ko. Karaḍi bhājanatthe, ko. Dvayaṃ kappūrādisampuṭe. Samuggacchatīti samuggo, kvi. Puṭa saṃsilesane, bhūvādi, a.

३१७. फुलांच्या टोपलीसाठी दोन नावे आहेत (चङ्कोटको, करण्डो). 'कुट' (छेदणे) धातूला स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागून 'चङ्कोटको' बनतो. 'करडि' (पात्र) धातूला 'क' प्रत्यय लागून 'करण्डो' बनतो. कापूर इत्यादी ठेवण्याच्या डब्यासाठी (संपुट) दोन नावे आहेत. जो वर उघडतो तो 'समुग्गो' (करंडा) होय, येथे 'क्वि' प्रत्यय लागतो. 'पुट' (एकत्र जोडणे) हा भ्वादि गणाचा धातू असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो.

Pajjaddhaṃ methune. Gāmavāsīnaṃ dhammo ācāro gāmadhammo, gāmasaddena cettha gāmavāsino vuttā, yathā ‘‘gāmo āgato’’ti. Asataṃ asappurisānaṃ dhammo, saddhammapaṭipakkhattā vā asaddhammo. Byaya khaye, byayati balametenāti byavāyo, majjhe vāgamo, atha vā vigato ayo vuḍḍhi tasmāti avāyo, atisayo avāyo byavāyo. Mithunānaṃ itthipurisānaṃ samānacchandānaṃ ācāro methunaṃ, tadaññesu upacāro, ramu ramane, bhāve, karaṇe vāti.

मैथुनासाठी अर्धी गाथा (दोन नावे) आहे. गावकऱ्यांचा (ग्रामवासीयांचा) आचार किंवा धर्म म्हणजे 'गामधम्मो' (ग्रामधर्म); येथे 'गाम' (ग्राम) या शब्दाने ग्रामवासी लोक अभिप्रेत आहेत, जसे "गाव आला" (म्हणजे गावकऱ्यांचे आगमन झाले) असे म्हणतात. दुर्जनांचा आचार किंवा सद्धर्माच्या विरुद्ध असल्यामुळे याला 'असद्धम्मो' (असद्धर्म) म्हणतात. 'व्यय' (क्षय होणे) धातूपासून; ज्याच्याद्वारे शक्तीचा क्षय होतो तो 'व्यवायो' होय, यात मध्ये 'व' चा आगम होतो; किंवा ज्याच्यापासून कल्याण (उन्नती) निघून जाते तो 'अवायो' आणि अतिशय अवाय असणे म्हणजे 'व्यवायो'. समान इच्छा असणाऱ्या स्त्री-पुरुषांच्या जोडप्याचा (मिथुन) आचार म्हणजे 'मेथुनं' (मैथुन) होय; इतर प्राण्यांच्या बाबतीत हा शब्द लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो. 'रमु' (रममाण होणे) धातूपासून भाव किंवा करण अर्थी 'रति' शब्द बनतो.

318. Catukkaṃ vivāhe. Vaha pāpuṇe, ṇo. Upapubbo yamu uparame, a. Aññamaññassa pāṇino gahaṇaṃ pāṇiggaho. Nī naye, a. Ubbāho, pāṇipīḷanaṃpyatra.

३१८. विवाहासाठी चार नावे आहेत. 'वह' (पोहोचवणे) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'विवाहो' बनतो. 'उप' पूर्वपद असलेला 'यमु' (उपरम) धातू आणि 'अ' प्रत्यय लागून 'उपयामो' बनतो. परस्परांच्या हातांचे ग्रहण करणे (हात पकडणे) म्हणजे 'पाणिग्गहो' (पाणिग्रहण) होय. 'नी' (नेणे) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'नयनं' किंवा 'विवाहो' बनतो. 'उब्बाहो' (उद्वाह) आणि 'पाणिपीळनं' (पाणिपीडन) हे शब्द देखील याच अर्थी वापरले जातात.

Dhammakāmatthā tayo vaggā vuccante. Āgamaniddiṭṭho samācāro dhammo. Visayavisayisannipātajaṃ sukhaṃ kāmo. Sabbopakaraṇaṃ [Pg.221] attho. Samokkhakā mokkhasahitā dhammakāmatthā catubbaggo vuccante. Tivaggena visaṃyutto mokkho nibbānaṃ. Tulyabalehi pana dhammādīhi catūhi padhānehi catubhadra muccate.

धर्म, काम आणि अर्थ या तिन्हींना 'त्रिवर्ग' म्हटले जाते. शास्त्रात सांगितलेला सदाचार म्हणजे 'धम्मो' (धर्म) होय. इंद्रिये आणि त्यांचे विषय यांच्या संयोगातून उत्पन्न होणारे सुख म्हणजे 'कामो' (काम) होय. सर्व प्रकारची साधने (उपकरणे) म्हणजे 'अत्थो' (अर्थ) होय. मोक्षासह धर्म, काम आणि अर्थ यांना 'चतुर्वर्ग' म्हटले जाते. त्रिवर्गापासून मुक्त असणारा मोक्ष म्हणजे 'निब्बाणं' (निर्वाण) होय. समान सामर्थ्य असणाऱ्या धर्म इत्यादी चार प्रमुख घटकांना 'चतुभद्रं' (चतुर्भद्र) म्हटले जाते.

319-320. Dvayaṃ khujje. Kucchitaṃ vajjatīti khujjo, kassa kho, valopo, ṇo. Gaḍi nindāyaṃ, ulo.

३१९-३२०. कुबड्या माणसासाठी दोन नावे आहेत. जो निंद्य गतीला प्राप्त होतो तो 'खुज्जो' (कुबडा) होय; येथे 'क' चा 'ख' होतो, 'व' चा लोप होतो आणि 'ण' प्रत्यय लागतो. 'गडि' (निंदा करणे) धातूला 'उल' प्रत्यय लागून 'गडुलो' शब्द बनतो.

Tikaṃ rassasarīre puggale. Rasa sadde, so. Byāmappamāṇaṃ na lātīti vāmano, nerutto. Rasso ca vāmano ceti dvando. Lakuḍi vāmanatthe, a, sakatthe ko, laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattetīti vā lakuṇḍako.

बुटक्या (लहान शरीराच्या) माणसासाठी तीन नावे आहेत. 'रस' (आवाज करणे) धातूला 'स' प्रत्यय लागून 'रस्सो' बनतो. जो व्याम (एक वाव) एवढे माप घेऊ शकत नाही तो 'वामनो' (बुटका) होय; हा शब्द निरुक्त पद्धतीने सिद्ध होतो. 'रस्सो' आणि 'वामनो' हा द्वंद्व समास आहे. 'लकुडि' (बुटके असणे) धातूला 'अ' प्रत्यय आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागून किंवा लाकडाच्या तुकड्याप्रमाणे अथवा घागरीप्रमाणे जो हालचाल करतो तो 'लकुण्डको' होय.

Pañcakaṃ paṅguḷajane. Parena aṅgatīti paṅguḷo, ulo. Pīṭhena sappati sīlenāti pīṭhasappī, sappa gamane, upaccaye paṅgu, dvīsu. Chinno gamanādiiriyāpatho yassāti so chinniriyāpatho. Vigatā akkhasadisā jaṅghā yassāti pakkho, yathā hi rathassa akkhe bhinne gamanaṃ na sijjhati, tatheva tassāpi akkhajaṅghāya bhinnāyāti opammasaṃsandanaṃ.

पांगळ्या माणसासाठी पाच नावे आहेत. जो दुसऱ्याच्या (किंवा पाटा इत्यादीच्या) साहाय्याने चालतो तो 'पङ्गुळो' (पांगळा) होय, येथे 'उल' प्रत्यय लागतो. जो पाटाच्या साहाय्याने सरपटत चालण्याच्या स्वभावाचा आहे तो 'पीठसप्पी' होय; येथे 'सप्प' (सरपटणे/चालणे) धातू आहे. प्रत्यय लागून 'पङ्गु' शब्द बनतो, जो दोन्ही लिंगांत (स्त्रीलिंग व पुल्लिंग) वापरला जातो. ज्याची चालणे इत्यादी शारीरिक हालचाल (इरियापथ) खंडित झाली आहे तो 'छिन्निरियापथो' होय. ज्याची रथाच्या आसासारखी जंघा (पाय) निकामी झाली आहे तो 'पक्खो' होय; जसे रथाचा आस तुटल्यावर रथाचे चालणे शक्य होत नाही, तसेच आसासारखा पाय निकामी झाल्यामुळे त्याची हालचाल होत नाही, अशी ही उपमा दिली आहे.

Dvayaṃ khañje. Khaji gativekalye, bhūvādi, khañjatīti, a. Khoḍi gatipaṭighāte, ko.

लंगड्या माणसासाठी दोन नावे आहेत. 'खजि' (चालण्यात दोष असणे) हा भ्वादि गणाचा धातू असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'खञ्जो' बनतो. 'खोडि' (चालण्यात अडथळा येणे) धातूला 'क' प्रत्यय लागून 'खोडो' बनतो.

Dvayaṃ [Pg.222] avākye. Vattumasakkuṇeyyattā migasadisoti mūgo, issū. Suññaṃ vaco yassāti so suññavaco.

मुक्या माणसासाठी दोन नावे आहेत. बोलण्यास असमर्थ असल्यामुळे जो पशूसारखा आहे तो 'मूगो' (मुका) होय; येथे 'इ' चा 'ऊ' होतो. ज्याचे बोलणे शून्य (मौन) आहे तो 'suññavaco' (सुञ्ञवचो) होय.

Hatthādivaṅko puriso ‘‘kuṇī’’tyuccate. Kuṇanaṃ kuṇo hatthādivekalyaṃ, tametassatthīti kuṇī, atha vā kuṇa saṅkocane, ī, kucchitaṃ nayatīti vā kuṇī, ṇattaṃ, ‘‘hatthena kuṇī, pādena kuṇī’’iccādipayogā. Dvayaṃ apāṅgadassane jane. Vala saṃvaraṇe, iro. Kucchitaṃ karotīti kekaro, usse.

हात इत्यादी वाकडे असलेला मनुष्य 'कुणी' (कुणि) म्हटला जातो. वाकडे होणे म्हणजे 'कुणो' (हात इत्यादींचा दोष) होय, तो दोष ज्याच्याजवळ आहे तो 'कुणी' होय. किंवा 'कुण' (आकुंचन पावणे) धातूला 'ई' प्रत्यय लागून किंवा जो निंद्य गोष्टीकडे नेतो तो 'कुणी' होय; येथे 'ण' होतो. "हाताने कुणि (लुळा), पायाने कुणि" इत्यादी याचे प्रयोग आहेत. तिरळे पाहणाऱ्या माणसासाठी दोन नावे आहेत (वलिरो, केकरो). 'वल' (झाकणे) धातूला 'इर' प्रत्यय लागून 'वलिरो' बनतो. जो निंद्य (तिरळे) करतो तो 'केकरो' होय; येथे 'उ' चा 'ए' होतो.

321. Dvayaṃ nikkesasīse. Nikkesaṃ sīsametassa, khala khalane, sañcaye ca, āṭo, nikkesattā khaṃ tucchaṃ sīsaṃ lātīti khallāṭo, ṭo.

३२१. टक्कल पडलेल्या (केस नसलेल्या डोक्याच्या) माणसासाठी दोन नावे आहेत. ज्याचे डोके केस नसलेले आहे तो; 'खल' (हालचाल करणे किंवा गोळा करणे) धातूला 'आट' प्रत्यय लागतो. केस नसल्यामुळे रिकामे (शून्य) डोके धारण करतो तो 'खल्लाटो' (टक्कल असलेला) होय; येथे 'ट' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ khuramuṇḍasīse. Muṇḍa khaṇḍane, bhūvādi, a. Bhaṇḍa paribhāsane, u, sakatthe ko, muṇḍako, muṇḍikopyatra.

वस्तऱ्याने डोके मुंडण केलेल्या माणसासाठी तीन नावे आहेत. 'मुण्ड' (कापणे/खंडन करणे) हा भ्वादि गणाचा धातू असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'मुण्डो' बनतो. 'भण्ड' (बोलणे/थट्टा करणे) धातूला 'उ' प्रत्यय आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागून 'भण्डुको' बनतो. 'मुण्डको' आणि 'मुण्डिको' हे शब्द देखील याच अर्थी वापरले जातात.

Akkhīnaṃ majjhe ekenākkhinā suñño kāṇo nāma, kaṇa saddagatinimīlanesu, ṇo, kaṇati nimīlatīti kāṇo, taṃ panassa nimīlanaṃ ekenevakkhinā. Aṭṭhakathādīsu pana ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo, ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Dvayena akkhidvayena suñño andho nāma, andha dassanūpasaṃhāre, a.

डोळ्यांपैकी एका डोळ्याने जो निकामी (रहित) आहे तो 'काणो' (काणा) होय. 'कण' (आवाज करणे, जाणे किंवा डोळे मिटणे) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'काणो' बनतो; त्याचे हे मिटणे एकाच डोळ्याने असते. परंतु अट्ठकथा इत्यादींमध्ये "काणा म्हणजे एका डोळ्याने काणा किंवा दोन्ही डोळ्यांनी काणा" असे म्हटले आहे. दोन्ही डोळ्यांनी जो रहित आहे तो 'अन्धो' (आंधळा) होय; 'अन्ध' (दृष्टी नष्ट करणे) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो.

322. Dvayaṃ [Pg.223] naṭṭhasotappasāde. Bandha bandhane, iro. Nalopo. Suti kaṇṇo hīno vikalo yassāti sutihīno. Eḷopyatra.

३२२. श्रवणेंद्रिय (ऐकण्याची शक्ती) नष्ट झालेल्या (बहिऱ्या) माणसासाठी दोन नावे आहेत. 'बन्ध' (बांधणे) धातूला 'इर' प्रत्यय लागून आणि 'न' चा लोप होऊन 'बधिरो' बनतो. ज्याचे ऐकणे किंवा कान निकामी (दोषयुक्त) झाले आहेत तो 'सुतिहीनो' होय. 'एळो' हा शब्द देखील याच अर्थी वापरला जातो.

Tikaṃ gilānasāmaññe. Gila hāsakkhaye, yu, byādhirogosañjāto yassa byādhito. Ata sātaccagamane, adhikaraṇe, kattari vā uro, āturo, dīghādi. Āmayāvī, vikato, apaṭu, abbhamito, abbhāntopyatra.

सामान्य आजारी (रुग्ण) माणसासाठी तीन नावे आहेत. 'गिल' (आनंद नष्ट होणे) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'गिलानो' बनतो. ज्याला व्याधी किंवा रोग झाला आहे तो 'ब्याधितो' (व्याधित) होय. 'अत' (सतत जाणे) धातूला अधिकरण किंवा कर्ता अर्थी 'उर' प्रत्यय लागून आणि दीर्घ होऊन 'आतुरो' बनतो. 'आमयावी', 'विकतो', 'अपटु', 'अब्भमितो' आणि 'अब्भन्तो' हे शब्द देखील याच अर्थी वापरले जातात.

Ummādo vātādipakopo rogaviseso, tabbati ummatto, mada ummāde, uggatehi vātādidosehi madayatīti ummādo, ṇo. Khujjādayo ummattantā vāccaliṅge yuttatāya vāccaliṅgikā, yathā – khujjo puriso, khujjā itthī, khujjaṃ napuṃsakaṃ. Ummatto puriso, ummattā itthī, ummattaṃ napuṃsakaṃ.

वात इत्यादींचा प्रकोप झाल्यामुळे होणारा विशिष्ट रोग म्हणजे 'उम्मादो' (उन्माद/वेडेपणा) होय आणि तो रोग ज्याला झाला आहे तो 'उम्मत्तो' (वेडा) होय. 'मद' (वेडे होणे) धातूपासून; वाढलेल्या वात इत्यादी दोषांमुळे जो वेडा करतो तो 'उम्मादो' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'खुज्ज' (कुबडा) पासून 'उम्मत्त' (वेडा) पर्यंतचे शब्द विशेष्य लिंगानुसार बदलणारे (वाच्चलिंगिक) आहेत. जसे - 'खुज्जो पुरिसो' (कुबडा माणूस), 'खुज्जा इत्थी' (कुबडी स्त्री), 'खुज्जं नपुंसकं' (कुबडे नपुंसक); आणि 'उम्मत्तो पुरिसो' (वेडा माणूस), 'उम्मत्ता इत्थी' (वेडी स्त्री), 'उम्मत्तं नपुंसकं' (वेडे नपुंसक).

323. Navakaṃ rogamatte. Taki kicchajīvane, bhūvādi, ā bhuso taṅkatīti ātaṅko, a. Ama roge, yo, maya gatimhi vā, atha vā ama roge, curādi, āmayati rujjatīti āmayo, a, kāritalopābhāvo. Vidha vijjhane, vijjhatīti byādhi, i, akāravaṇṇāgamo, bādha vibādhāyaṃ vā, tadā yāgamo, vividhā vā ādhayo manopīḷā yasmiṃsa [Pg.224] byādhi, ‘‘pume ādhi mānasī byathā’’ti hi amarakose vuttaṃ. Rogegado, kuverāyudhe gadā, gado bhātharikaṇhassa, ‘‘āmaye cāyudhe gadā’’ti hi nānatthasaṅgahe. Ruja roge, kattari ṇo, rujā itthī. Gilānassa bhāvo gelaññaṃ. Kala gatisaṅkhyānesu, na kalati yena taṃ akalaṃ, tameva akallaṃ, lo. Bādha vibādhāyaṃ, bhūvādi, a. Upatāpopyatra.

३२३. रोगाच्या (आजारपणाच्या) अर्थामध्ये नऊ शब्दांचा समूह (नवक) आहे. 'तकि' धातू कष्टपूर्वक जगणे (कृच्छ्रजीवन) या अर्थी आहे; 'आ' उपसर्ग लागून अत्यंत कष्टपूर्वक जगणे या अर्थाने 'आतङ्क' (आंतक) शब्द बनतो. 'अम' धातू वेदना किंवा आजार या अर्थी आहे, किंवा 'मय' धातू गती या अर्थी आहे; 'आमयति' (जो वेदना देतो) यावरून 'आमय' शब्द बनतो. 'विध्' धातू टोचणे किंवा वेधणे या अर्थी आहे, त्यापासून 'व्याधि' (व्याधी) शब्द बनतो; किंवा 'बाध' धातू पीडा देणे या अर्थी आहे. ज्यामध्ये विविध प्रकारच्या मानसिक पीडा (आधि) असतात, तो 'व्याधी' होय. अमरकोशात म्हटले आहे: 'पुमे आधी मानसी व्यथा' (मनाची व्यथा म्हणजे 'आधि', जो पुल्लिंगी आहे). रोगाच्या अर्थी 'गद' शब्द वापरला जातो, तर कुबेराच्या शस्त्राला 'गदा' म्हणतात. नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे की 'गद' हा शब्द रोग आणि शस्त्र या दोन्ही अर्थांनी वापरला जातो. 'रुज्' धातू रोगाच्या अर्थी असून स्त्रीलिंगात 'रुजा' असा शब्द बनतो. आजारी माणसाची अवस्था (ग्लानभाव) म्हणजे 'गेलञ्ञ' (आजारपण). 'कल' धातू गती किंवा मोजणी या अर्थी आहे; ज्या आजारामुळे माणूस हालचाल करू शकत नाही, त्याला 'अकल' किंवा 'अकल्ल' म्हणतात. 'बाध' धातू पीडा देणे या अर्थी आहे. 'उपताप' हा शब्द देखील याच अर्थी (रोगाच्या अर्थी) वापरला जातो.

Dvayaṃ khayaroge, rasādisattadhātuyo sosayatīti soso, susa sosane, divādi, ṇo. Khi khaye, khayatīti, a. Yakkhā, rājayakkhāpyatra. Yakkha pūjāyaṃ, curādi.

क्षयरोगाच्या अर्थी दोन शब्द आहेत. रस इत्यादी सात धातूंना वाळवणारा (शोषून घेणारा) तो 'सोस' (शोष) होय; 'सुस' धातू वाळवणे या अर्थी आहे. 'खी' धातू क्षय होणे या अर्थी आहे, ज्यावरून 'खय' (क्षय) शब्द बनतो. 'यक्ख' (यक्ष) आणि 'राजयक्ख' (राजयक्ष) हे शब्द देखील येथे क्षयरोगाच्या अर्थी वापरले जातात. 'यक्ख' धातू पूजा करणे या अर्थी आहे.

324. Dvayaṃ nāsaroge. Apihitā nāsā anenāti pīnāso, pīnasopi. Upasaggato nāsāya bahubbīhimhi nasādesaṃ kubbanti, apissākāralopo vaṇṇanāso, rassassa dīghatā. ‘‘Soso yakkhā rājayakkhā, patīssāyo tu pīnaso, āpīnaso patissāyo’’ti rabhaso. Patissayopyatra. Vejjaganthe imesaṃ pīnasapatissāyānaṃ bhedo abhihito –

३२४. नाकाच्या रोगासाठी (सर्दी/पीनस) दोन शब्द आहेत. ज्याच्यामुळे नाक बंद होते, तो 'पीनास' किंवा 'पीनस' होय. बहुव्रीहि समासात उपसर्गापुढे 'नासा' शब्दाचा 'नस' असा आदेश होतो, 'अपि' मधील 'अ' चा लोप होतो आणि र्‍हस्व स्वराचा दीर्घ होतो. रभस कोशात म्हटले आहे: 'सोसो यक्खो राजयक्खो, पतिस्सायो तु पीनसो, आपीनसो पतिस्सायो' (शोष, यक्ष, राजयक्ष हे क्षयरोगाचे आणि पतिस्साय, पीनस, आपीनस हे सर्दीचे वाचक आहेत). 'पतिस्साय' (प्रतिश्याय) शब्द देखील येथे वापरला जातो. वैद्यकीय ग्रंथात 'पीनस' आणि 'पतिस्साय' यांमधील भेद खालीलप्रमाणे सांगितला आहे -

Ānahyate yassa visussate ca,Kilidyate dhūpati ceva nāsā;

Na ñāyate gandharase ca jantu,Duṭṭhaṃ vijaññā tamapīnasenāti.

ज्या आजारामुळे नाक बंद होते, कोरडे पडते, त्यातून स्त्राव होतो आणि धूर निघाल्यासारखे वाटते, तसेच माणसाला गंध (वास) आणि रस (चव) समजत नाही; अशा बिघडलेल्या नाकाच्या आजाराला 'अपीनस' (आपीनस) म्हणून ओळखावे.

Ānaddhā [Pg.225] pihitā nāsā,Tanusāvappasekinī;

Galatāloṭṭhasoso ca,Nittodo saṅkhakadvaye;

Bhave saro paghāto ca,Patissāyoti lakkhitoti.

नाक बंद असणे, त्यातून पातळ किंवा दाट स्त्राव वाहणे, गळा, टाळू आणि ओठ कोरडे पडणे, दोन्ही कानशिलांमध्ये सुया टोचल्यासारख्या तीव्र वेदना होणे आणि आवाज बसणे; या लक्षणांनी युक्त असलेल्या आजाराला 'पतिस्साय' (प्रतिश्याय) म्हणून ओळखावे.

Iha tvabhedenottaṃ. Patipubbo sidhātu rujatyattho. Nāsikāya jāto rogo nāsikārogo.

परंतु या ग्रंथात (अभिधानप्पदीपिकेत) हे दोन्ही शब्द अभेदाने (एकच मानून) सांगितले आहेत. 'पति' उपसर्गपूर्वक 'सि' धातू वेदना देणे या अर्थी आहे. नाकात उत्पन्न होणारा रोग म्हणजे 'नासिका रोग' होय.

Ghāne pavatto assavo siṅghānikā nāma, siṅgha āghāne, bhūvādi, siṅghatīti siṅghānaṃ, yu, tattha jātā siṅghānikā. Ā punappunaṃ savati sandatīti assavo, sū abhisave. Dvayaṃ vaṇamatte. Ara gamane, u, aru, napuṃsakeyeva. Vaṇa gattavicuṇṇane, curādi, a, vaṇo, anitthī. Dvayaṃ phoṭe. Phuṭa saṃsilesane, bhūvādi, phoṭo, ṇo. Pīḷa vibādhāyaṃ, curādi, ṇvu, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā, pīḷako, pīḷakā, pīḷakaṃ, tīsvapi, tathā phoṭo.

नाकातून वाहणाऱ्या स्त्रावाला (शेंबडाला) 'सिङ्घानिका' म्हणतात; 'सिङ्घ' धातू वास घेणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'सिङ्घान' शब्द बनतो आणि नाकात उत्पन्न होणाऱ्या स्त्रावाला 'सिङ्घानिका' म्हणतात. वारंवार वाहणाऱ्या स्त्रावाला 'आस्सव' (आस्रव) म्हणतात; 'सु' धातू वाहणे या अर्थी आहे. केवळ जखमेच्या (व्रणाच्या) अर्थी दोन शब्द आहेत. 'अर' धातू जाणे या अर्थी आहे, ज्यापासून नपुंसकलिंगात 'अरु' शब्द बनतो. 'वण' धातू शरीराला छिन्नभिन्न करणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'वण' (व्रण) शब्द बनतो, जो स्त्रीलिंगी नाही (पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंगी आहे). फोडाच्या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'फुट' धातू फुटणे किंवा ओले होणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'फोट' शब्द बनतो. 'पीळ' धातू पीडा देणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'पीळको' (पुल्लिंग), 'पीळका' (स्त्रीलिंग) आणि 'पीळकं' (नपुंसकलिंग) हे शब्द तिन्ही लिंगांत बनतात; 'फोट' शब्द देखील याचप्रमाणे आहे.

325. Dvayaṃ pakkavaṇādīsu sañjātaduggandhavisese. Pubba pūraṇe, bhūvādi, a. Pūya visaraṇe, duggandhe ca, bhūvādi.

३२५. पिकलेल्या जखमेतून निघणाऱ्या विशिष्ट दुर्गंधीयुक्त पदार्थासाठी (पू/परू या अर्थी) दोन शब्द आहेत. 'पुब्ब' धातू भरणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'पुब्ब' शब्द बनतो. 'पूय' धातू पसरणे आणि दुर्गंधी या अर्थी आहे, ज्यापासून 'पूय' शब्द बनतो.

Dvayaṃ lohitanissaraṇaroge. Rattassa lohitassa saṇṭhānamatikkamitvā saraṇaṃ gamanaṃ rattātisāro. Pakkhandati nissaratīti pakkhandikā. Kamu padavikkhepe. ‘‘Itthiyamatiyavo vā’’titi. ‘‘Pakkamādīhinto ce’’ti ettha cakārena tissanti, dhātvantalopo ca, sakatthe ko. Dvitte. Yadādinā parakakārassa kho, pakkhandikā.

रक्त वाहण्याच्या आजारासाठी (रक्तातिसार किंवा आव पडणे या अर्थी) दोन शब्द आहेत. रक्ताच्या मूळ स्थानाचे उल्लंघन करून वाहणे म्हणजे 'रत्तातिसार' (रक्तातिसार) होय. जे बाहेर पडते किंवा वाहते ती 'पक्खन्दिका' (अतिसार/पेचिश) होय. 'कमु' धातू पाऊल टाकणे या अर्थी आहे. व्याकरण प्रक्रियेनुसार 'पक्खन्दिका' हा शब्द सिद्ध होतो.

Dvayaṃ [Pg.226] apamāre. Saraṇaṃ sāro, apagato sāro yena apamāro, sassa mo. Itaratra makārāgamo. Dvayaṃ pādabhede. Pādassa phoṭo bhedanaṃ daraṇaṃ pādaphoṭo, phuṭa bhede. Virūpo pādo etāya hetubhūtāyāti vipādikā. Samāsante ko, pubbākārassittaṃ, vidārīyamānattā vipajjamāno pādo assanti vā vipādikā.

अपस्मारासाठी (फेफरे/मिरगी) दोन शब्द आहेत. 'स्मरण' म्हणजे 'सार'; ज्या आजारामुळे स्मरणशक्ती निघून जाते, त्याला 'अपमार' (अपस्मार) म्हणतात; येथे 'स' चा 'म' होतो. दुसऱ्या मतात 'म' चा आगम होतो. पायाला भेगा पडण्याच्या आजारासाठी दोन शब्द आहेत. पायाला फोड येणे किंवा भेगा पडणे म्हणजे 'पादफोट' होय; 'फुट' धातू फुटणे या अर्थी आहे. ज्या आजारामुळे पाय विद्रूप होतो, त्याला 'विपादिका' म्हणतात. समासाच्या शेवटी 'क' प्रत्यय लागतो. किंवा पाय फाटल्यामुळे विद्रूप होतो म्हणून त्याला 'विपादिका' म्हणतात.

326. Dvayaṃ vuḍḍhippattaṇḍakosaroge. Vuḍḍhippatto rogo vuḍḍhirogo. Vātapūritaṃ aṇḍaṃ koso vātaṇḍaṃ. Dvayaṃ thūlapādaroge. Ghanābhāvato sithilaṃ padaṃ sīpadaṃ, vaṇṇanāso, dīghādi. Bhāro pādo yassa, tassa bhāvo bhārapādatā.

३२६. अंडकोष वाढण्याच्या आजारासाठी (अंडवृद्धी) दोन शब्द आहेत. वाढलेला रोग म्हणजे 'वुद्धिरोग' (वृद्धिरोग) होय. हवेने (वाताने) भरलेला अंडकोष म्हणजे 'वातण्ड' (वातांड) होय. पाय सुजण्याच्या (हत्तीपाय) आजारासाठी दोन शब्द आहेत. घट्टपणा नसल्यामुळे सैल झालेला पाय म्हणजे 'सीपद' (श्लीपद) होय. ज्याचा पाय जड झाला आहे, त्याची ती अवस्था म्हणजे 'भारपादता' होय.

Pañcakaṃ kaṇḍuyaṃ. Kaṇḍa bhedane, u, dīghe kaṇḍū, vadhūsaddova. Timhi kaṇḍūti, assū, curādittā yamhi kaṇḍūyā, yalopābhāvo. Khajja theyyakaraṇabyathanesu, bhūvādi, u. Yumhi kaṇḍūvanaṃ, assū. Uvādeso, dīgho ca.

खाजेच्या (खाज सुटणे) अर्थी पाच शब्दांचा समूह आहे. 'कण्ड्' धातू भेदणे या अर्थी आहे, ज्याला दीर्घ होऊन 'कण्डू' शब्द बनतो (हा 'वधू' शब्दाप्रमाणे चालतो). 'ति' प्रत्यय लागून 'कण्डूति' शब्द बनतो. चुरादि गणातील असल्यामुळे 'य' प्रत्यय लागून 'कण्डूया' शब्द बनतो. 'खज्ज' धातू चोरी करणे किंवा पीडा देणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'खज्जु' शब्द बनतो. 'यु' प्रत्यय लागून 'कण्डूवन' शब्द बनतो.

327. Tikaṃ kacchuyaṃ. Yā ‘‘khasurogo’’ti vuccati. Pātyattānanti pāmaṃ, mana, pāmāpyatthi, pulliṅgo, rājādi, visesena tacchati kāsanti vitacchikā, taccha tanukaraṇe, ṇvu[Pg.227], ‘‘vivacchikā’’ tipi pāṭho. Vaccha paribhāsanatajjanesu, bhūvādi. Kaca bandhane, u, cassa chattaṃ, dvittādi. Tilakāḷakantaṃ dvayaṃ dvayaṃ samatthaṃ. Tatra dvayaṃ sothe. Su gativuḍḍhīsu, bhūvādi, tho. Thupaccaye sayathu, ussattaṃ, yāgamo ca. Sophopyatra. Sokaṃ phāyati bahulaṃ karotīti sopho, phāya vuḍḍhiyaṃ, phāyassa pho, nerutto.

३२७. खरूजेच्या अर्थी तीन शब्द आहेत, ज्याला 'खसुरोग' असेही म्हणतात. जो स्वतःच्या शरीराला पीडा देतो ते 'पाम' होय; 'पामा' शब्द देखील पुल्लिंगात आढळतो. जो विशेषतः शरीराला खाजवतो (त्वचा सोलून काढतो) ती 'वितच्छिका' (विचर्चिका) होय; 'तच्छ' धातू बारीक करणे या अर्थी आहे; 'विवच्छिका' असाही पाठ आढळतो. 'वच्छ' धातू बोलणे किंवा धमकावणे या अर्थी आहे. 'कच' धातू बांधणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'कच्छु' शब्द बनतो. 'तिलकाळक' शब्दापर्यंतचे दोन-दोन शब्द समान अर्थाचे आहेत. त्यांपैकी सूज येण्याच्या (शोथ) अर्थी दोन शब्द आहेत. 'सु' धातू गती किंवा वृद्धी या अर्थी आहे, ज्यापासून 'सयथु' शब्द बनतो. 'सोफ' (शोथ) शब्द देखील येथे वापरला जातो; जो शोक वाढवतो तो 'सोफ' होय; 'फाय' धातू वाढणे या अर्थी आहे.

Dvayaṃ arisaroge. Amaṅgalatāya du ninditaṃ nāmamassa dunnāmaṃ, sakatthe, kucchāyaṃ vā ko, dīghakosikāyaṃ dunnāmā, itthī. Ari viya sasati hiṃ satīti arisaṃ, sasa hiṃsāyaṃ, kvi, ara gamane vā, iso. Dvayaṃ vamanaroge. Chadda vamane, curādi, ṇvu. Vamu uggiraṇe, thu. Vamidhupyatra. Chaddikā, vami itthiyaṃ, vamathu pume.

मूळव्याध (अर्श) या आजारासाठी दोन शब्द आहेत. अमंगल असल्यामुळे ज्याचे नाव निंदित (वाईट) आहे, त्याला 'दुन्नाम' (दुर्नाम) म्हणतात. जो शत्रूसारखी पीडा देतो, त्याला 'अरिस' (अर्श) म्हणतात; 'सस' धातू हिंसा करणे या अर्थी आहे, किंवा 'अर' धातू जाणे या अर्थी आहे. उलट्या होण्याच्या (वमन) आजारासाठी दोन शब्द आहेत. 'छद्द' धातू उलटी करणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'छद्दिका' शब्द बनतो. 'वमु' धातू बाहेर टाकणे या अर्थी आहे, ज्यापासून 'वमथु' शब्द बनतो. 'वमि' शब्द देखील येथे वापरला जातो. 'छद्दिका' आणि 'वमि' हे स्त्रीलिंगी शब्द आहेत, तर 'वमथु' हा पुल्लिंगी शब्द आहे.

328-329. Dvayaṃ paritāpe. Du paritāpe, tanādi, thu. Paritapanaṃ santāpanaṃ paritāpo. Dvayaṃ tilakāḷake. Tilasaṇṭhānaṃ viya jāyatīti tilako. Tilaṃ viya kāḷo hutvā jāyatīti tilakāḷako.

३२८-३२९. शरीराच्या संतापासाठी (ताप किंवा जळजळ या अर्थी) दोन शब्द आहेत. 'दु' धातू तापणे या अर्थी आहे; संताप किंवा जळजळ होणे म्हणजे 'परिताप' होय. तिळासारख्या काळ्या डागासाठी (तीळ किंवा मसा या अर्थी) दोन शब्द आहेत. तिळाच्या आकारासारखा जो उत्पन्न होतो, त्याला 'तिलक' म्हणतात. तिळासारखा काळा होऊन जो उत्पन्न होतो, त्याला 'तिलकाळक' म्हणतात.

Mahāvireko ‘‘visūcikā’’tyuccate. Nissesato sucati gacchatīti sūcikā. Suci, suca gatiyaṃ, bhūvādi. Suca soceyye [Pg.228] vā, nissesato socetīti visūcikā, visesena sūci viya vijjhatīti vā visūcikā. Bahumosaraṇattā mahanto vireko mahāvireko, rica viyojanasampucchanesu, ṇo.

मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या जुलाबांना (अतिसाराला) 'विसूचिका' (पटकी/कॉलरा) असे म्हणतात. जे शरीरातून पूर्णपणे वाहून जाते, ती 'विसूचिका' होय; 'सुच' किंवा 'सुचि' धातू गती या अर्थी आहे. किंवा 'सुच' धातू शुद्ध करणे या अर्थी आहे, जे शरीराला पूर्णपणे स्वच्छ (रिकामे) करते ती 'विसूचिका' होय; किंवा जे विशेषतः सुईसारखे टोचते (तीव्र वेदना देते) ती 'विसूचिका' होय. वारंवार शौचास जावे लागल्यामुळे होणारा मोठा जुलाब म्हणजे 'महाविरेक' होय; 'रिच' धातू वेगळे करणे किंवा रिकामे करणे या अर्थी आहे.

Bhagandalādayo satta āmayantarā rogabhedā bhavanti. Tatra gudasamīpajo vaṇaviseso bhagandalā, itthī. Bhagaṃ yoni, taṃ dārayatīti rūḷhīto apaccayanto nipātito. Dara vidāraṇe, bhūvādi, latte bhagandalā. Bhagandaropyatra. Meho muttameho, so ca bahumuttatāya madhumeho, rattameho, sukkamehotyanekavidho. Miha secane, bhūvādi, mihati muttanti meho, ṇo. Jara roge. Bhūvādi, jaratīti, a. Jaro pasiddho. Kāsa saddakucchāyaṃ, dittiyañca, bhūvādi, kāsatīti kāso, ṇo, kucchitaṃ asatīti vā kāso, kuāpubbo. Sasa pāṇane, sasanaṃ sāso, bhusaṃ sasanametassatthīti vā sāso, kuṭa chedane, ṭho, kuṭṭhaṃ. Sāmaññena tacovikāre. Sukke tu sittaṃ. Sūla rujāyaṃ, bhūvādi, sūlaṃ. Viddadhi, asmarī, muttakicchādayopyanekā rogabhedā.

भगंदर इत्यादी सात विविध रोगांचे प्रकार आहेत. त्यापैकी गुदद्वाराच्या जवळ होणाऱ्या जखमेच्या विशेष प्रकाराला 'भगंदला' (स्त्रीलिंगी) म्हणतात. 'भग' म्हणजे योनी, त्याला फाडणारे (दारयति) म्हणून रूढीने 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द सिद्ध होतो. 'दर' हा धातू विदारण (फाडणे) या अर्थी आहे, भूवादि गणातील आहे, 'ल'कार होऊन 'भगंदला' शब्द बनतो. येथे 'भगंदर' असाही शब्द आहे. 'मेहा' म्हणजे प्रमेह (मूत्रविकार), तो वारंवार लघवी होण्यामुळे मधुमेह, रक्तमेह, शुक्लमेह इत्यादी अनेक प्रकारचा असतो. 'मिह' धातू सिंचन (शिंपडणे) या अर्थी आहे, लघवी करणे यावरून 'मेहो' शब्द बनतो. 'जर' धातू रोगाच्या (तापाच्या) अर्थी आहे, 'जरो' (ताप) हा प्रसिद्ध आहे. 'कास' (खोकला) हा निंद्य आवाज किंवा चमकणे या अर्थी आहे, खोकणे यावरून 'कासो' शब्द बनतो. 'सस' धातू श्वास घेण्याच्या अर्थी आहे, श्वास घेणे म्हणजे 'सासो', किंवा तीव्र श्वास असणे म्हणजे 'सासो'. 'कुट' धातू छेदण्याच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'कुष्ठ' (त्वचारोग) बनतो. सामान्यतः त्वचेच्या विकाराला कुष्ठ म्हणतात, पांढऱ्या कुष्ठाला 'सित्त' म्हणतात. 'सूल' धातू वेदनेच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'सूळ' (पोटदुखी) बनतो. विद्रधी (गळू), अश्मरी (खडा), मूत्रकृच्छ्र (लघवीला त्रास होणे) इत्यादी देखील अनेक रोगांचे प्रकार आहेत.

Pajjaddhaṃ vejje. Āyubbedasaṅkhātaṃ vijjaṃ jānātīti vejjo, ‘‘ṇa rāgā tassedamaññatthesu cā’’ti ṇo, vida ñāṇe vā, vindatīti vejjo, ṇyo, dyassa jo. Bhisajjati cikicchatīti bhisakko, a, jassa ko. Rogaṃ harati sīlenāti rogahārī, ṇī. Harasaddoyaṃ kevalopi ānayanāpanayanesu vattati ‘‘manoharo, dukkhaharo’’iccādīsu, idha apanayane. Kita rogāpanayane, bhūvādi. Tikicchatīti tikicchako, chapaccayo, ṇvu, dvittādi. Agadakaropyatra, agadaṃ arogaṃ pāṇīnaṃ karotīti agadakaro, kammādimhi ṇo.

अर्धी गाथा वैद्याच्या (वैद्यकीय व्यावसायिकाच्या) नावांची आहे. आयुर्वेद नावाचे शास्त्र जो जाणतो तो 'वैद्य' (वेज्जो) होय. किंवा 'विद' ज्ञान या अर्थी असलेल्या धातूपासून 'वैद्य' शब्द बनतो. जो चिकित्सा करतो (भिसज्जति) तो 'भिषक' (भिसक्को) होय. जो स्वभावाने रोग दूर करतो तो 'रोगहारी' होय. येथे 'हर' हा शब्द स्वतंत्रपणे देखील आणणे किंवा दूर करणे या अर्थी वापरला जातो, जसे की 'मनोहर' (मन हरण करणारे), 'दुःखहर' (दुःख दूर करणारे) इत्यादी; येथे तो दूर करणे या अर्थी आहे. 'कित' धातू रोग दूर करणे या अर्थी आहे. जो चिकित्सा करतो तो 'चिकित्सक' (तिकिच्छको) होय. येथे 'अगदकर' (अगदकरो) हा देखील शब्द आहे, जो प्राण्यांना निरोगी (अगद/अरोग) करतो तो 'अगदकर' होय.

330. Dvayaṃ [Pg.229] sallanīharaṇe vejje. Kāye paviṭṭhasarādisallassa nīharaṇo vejjo sallavejjo. Yathāvuttaṃ sallaṃ nīharaṇavasena kantati chindatīti sallakatto, kati chedane, to. Dvayaṃ paṭikāre. Tikicchanaṃ tikicchā, bhāve a. Patipubbo karoti tikicchāyaṃ, karato ririyā.

३३०. दोन नावे शरीरात रुतलेले शल्य (बाण इत्यादी) काढून टाकणाऱ्या वैद्याची (शल्यवैद्याची) आहेत. शरीरात घुसलेले बाण इत्यादी शल्य काढून टाकणारा वैद्य म्हणजे 'शल्यवैद्य' (सल्लवेज्जो) होय. पूर्वोक्त शल्य कापून किंवा काढून टाकणारा तो 'शल्यकर्ता' (सल्लकत्तो) होय, 'कत' धातू छेदण्याच्या अर्थी आहे. दोन नावे उपचाराची (प्रतिकाराची) आहेत. चिकित्सा करणे म्हणजे 'तिकिच्छन' किंवा 'चिकित्सा' (तिकिच्छा) होय. 'पति' पूर्वपद असलेल्या 'करोति' पासून 'प्रतिकार' शब्द चिकित्सेच्या अर्थी सिद्ध होतो.

Catukkaṃ osadhe. Bhisajānamidaṃ bhesajjaṃ, ṇya. Na vijjate gado yasminti agado. Bhisajānamidaṃ bhesajaṃ, ṇo. Usa dāhe. Rogamosāpetīti osadhaṃ, dho, atha vā osadhī nāma asaṃyogadabbaṃ, tehi saṃyojitaṃ osadhaṃ. Jāyupyatra. Ji jaye, ṇu.

चार नावे औषधाची आहेत. वैद्यांचे जे कार्य किंवा साधन ते 'भेषज' (भेसज्जं) होय. ज्याच्यामुळे रोग (गद) राहत नाही ते 'अगद' (अगदो) होय. वैद्यांचे साधन ते 'भेषज' (भेसजं) होय. 'उस' धातू दाहाच्या (जळजळीच्या) अर्थी आहे. जो रोगाचा नाश करतो (दाह करतो) ते 'औषध' (ओसधं) होय. किंवा 'ओषधी' म्हणजे न मिसळलेली वनौषधी द्रव्ये, आणि त्यांच्यापासून तयार केलेले ते 'औषध' होय. येथे 'जायू' (जायु) हा देखील शब्द आहे, जो 'जि' (जिंकणे) धातूपासून बनतो.

331. Tikaṃ ārogye. Anatthakārakattā kucchitākārena sarīre sentīti kusā, rogā, te lunāti chindatīti kusalaṃ. Āmayassābhāvo anāmayaṃ, abyayībhāvo. Arogassa bhāvo ārogyaṃ. Kusalānāmayārogyanti samāhāradvando. Dvayaṃ anāmayajane. Kala gatisaṅkhyānesu. Kalati yathāsukhaṃ sabbiriyāpathesūti kallo, lo. ‘‘Kālaṃ khamatīti kalyaṃ, arogatā, tassaṃ niyutto kalyo’’ti aṅguttaranikāyaṭīkāyaṃ. Natthi āmayo yasmiṃ nirāmayo. Vuttopyatra. Vutti jīvitavutti pasatthā assatthīti vutto. Rogato niggatajane pana ullāgho, lāgha sāmatthiye, usaddoyaṃ rogavimutyattho. Narādittā, narappadhānattā ca naravaggo.

३३१. तीन नावे आरोग्याची (निरोगीपणाची) आहेत. शरीरात अनिष्ट व निंद्य रीतीने राहतात म्हणून रोगांना 'कुस' म्हणतात, त्यांना जे कापून टाकते ते 'कुशल' (कुसलं) होय. रोगाचा (आमय) अभाव म्हणजे 'अनामय' (अनामयं) होय, हा अव्ययीभाव समास आहे. निरोगी असण्याची अवस्था म्हणजे 'आरोग्य' (आरोग्यं) होय. 'कुसल-अनामय-आरोग्यं' हा समाहार द्वंद्व समास आहे. दोन नावे निरोगी माणसाची आहेत. 'कल' धातू गती आणि गणनेच्या अर्थी आहे. जो सर्व इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) सुखाने वावरतो तो 'कल्ल' (कल्लो) होय. 'जो काळाला सहन करतो ते कल्य (आरोग्य) आणि त्यात युक्त असलेला तो कल्य (कल्यो)' असे अंगुत्तरनिकाय अट्ठकथेत (टीकेत) म्हटले आहे. ज्याच्यामध्ये रोग नाही तो 'निरामय' (निरामयो) होय. येथे 'वृत्त' (वुत्तो) हा देखील शब्द आहे, ज्याची उपजीविका किंवा जीवन प्रशंसनीय आहे तो 'वृत्त' होय. आजारातून बऱ्या झालेल्या माणसासाठी 'उल्लाघ' (उल्लाघो) हा शब्द वापरला जातो; 'लाघ' धातू सामर्थ्याच्या अर्थी आहे आणि 'उ' हा उपसर्ग रोगातून मुक्त होण्याच्या अर्थी आहे. 'नर' (मनुष्य) शब्दाने सुरुवात झाल्यामुळे आणि 'नर' हा प्रधान असल्यामुळे याला 'नरvagg' (मनुष्यवर्ग) म्हणतात.

Naravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नरवर्गाचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

4. Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā

४. चतुर्वर्णवर्गाचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

332. Santatipariyantaṃ vaṃse. Kula santānabandhūsu, bhūvādi, ṇo, kulaṃ, vana sambhattiyaṃ, so. Saṃtanu vitthāre, ṇo. Abhimukhaṃ janetīti abhijano, ṇo. Go vuccati abhidhānaṃ, buddhi ca, te tāyatīti gottaṃ. Gotrampi. Gavaṃ saddaṃ tāyatīti vā gottaṃ, tā pālane. Anupubbo i gatiyaṃ, karaṇe a. Tanotismāti, santati, nalopo, itthiyaṃ.

३३२. शेवटी 'संतति' शब्द असलेले शब्द वंशाच्या (कुळाच्या) अर्थी आहेत. 'कुल' धातू वंश आणि नातेवाईक या अर्थी आहे, त्यापासून 'कुल' (कुलं) बनतो. 'वन' धातू सेवेच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'वंश' (वंसो) बनतो. 'सं' उपसर्गपूर्वक 'तनु' धातू विस्ताराच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'संतान' (संतानो) बनतो. जे समोर आणून जन्माला घालते ते 'अभिजन' (अभिजनों) होय. 'गो' म्हणजे नाव आणि बुद्धी, त्यांचे जे रक्षण करते ते 'गोत्र' (गोत्तं) होय. 'गोत्र' (गोत्रं) असाही शब्द आहे. किंवा जे वाणीच्या शब्दांचे रक्षण करते ते 'गोत्र' होय, 'ता' धातू रक्षणाच्या अर्थी आहे. 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'इ' (जाणे) धातूपासून 'अन्वय' बनतो. ज्याच्यापासून विस्तार होतो ती 'संतती' (संतति) होय, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे.

Santati pantivitthāra-gottesu kavibhī matā;

Paramparā bhave cāpi, puttakaññāsu santati.

कवींनी 'संतती' हा शब्द परंपरा (पंक्ती), विस्तार आणि गोत्र (वंश) या अर्थांनी मानला आहे; तसेच परंपरा, उत्पत्ती आणि पुत्र-कन्या (अपत्ये) या अर्थांनीही 'संतती' शब्द मानला गेला आहे.

Khattiyādayo khattiyabrāhmaṇavessasuddā cattāro vaṇṇā kulāni bhavanti, ete hi aññamaññamasaṅkarato vaṇṇetabbato ṭhapetabbato vaṇṇāti vuccante. Vaṇṇa ṭhapane.

क्षत्रिय इत्यादी (क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र) हे चार वर्ण किंवा कुळे आहेत. कारण ते एकमेकांमध्ये न मिसळता स्वतंत्रपणे प्रस्थापित केले जातात, म्हणून त्यांना 'वर्ण' (वण्णा) म्हटले जाते. 'वण्ण' धातू प्रस्थापित करणे या अर्थी आहे.

333-334. Chakkaṃ [Pg.231] kulīne. Kulassāpaccaṃ kulino, ino apacce. Sobhano jano sajjano. Saparatthaṃ sādhetīti sādhu, sādha saṃsiddhimhi, u. Sabhāyaṃ sādhu sabhyo. Sādhvatthe yo. Aya gatiyaṃ. Ayitabbo upagantabboti ayyo, kammani yo. Mahākulassāpaccaṃ mahākulo, ṇo.

३३३-३३४. सहा नावे कुलीन (उच्च कुळातील) व्यक्तीची आहेत. कुळाचे जे अपत्य तो 'कुलीन' (कुलीनो) होय. चांगला माणूस तो 'सज्जन' (सज्जनो) होय. जो स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण साधतो तो 'साधू' (साधू) होय, 'साध' धातू सिद्धीच्या अर्थी आहे. सभेत जो योग्य असतो तो 'सभ्य' (सभ्यो) होय. 'अय' धातू गतीच्या अर्थी आहे. ज्याच्याकडे जावे किंवा जो आदरणीय आहे तो 'आर्य' (अय्यो) होय. मोठ्या कुळाचे जे अपत्य तो 'महाकुल' (महाकुलो) होय.

Bhūbhujantaṃ rājasāmaññe. Atitejavantatāya visesena rājate dibbateti rājā, rāja dittiyaṃ. Bhuyā bhūmiyā pati bhūpati, bhuṃ pāletīti vā bhūpati, pā rakkhaṇe,ti, rasso. Pathaviyā issaro patthivo, ṇo, dvittaṃ, ittañca. Jagatiṃ bhūmiṃ pāletīti jagatipālo, kammani ṇo. Disānaṃ pati disampati, disā, disaṭṭhe vā pāletīti disampati, rassattaṃ, niggahītāgamo ca. Bhuṃ bhūmiṃ bhuñjatīti bhūbhujo, bhuja pālanajjhoharaṇesu, idha pālane, rudhādi. Mahikhitopyatra. Khi nivāsagatīsu, mahiṃ akhi gatavā mahīkhito.

शेवटी 'भूभुज' असलेले शब्द सामान्य राजाच्या अर्थी आहेत. अत्यंत तेजस्वी असल्यामुळे जो विशेष रूपाने चमकतो तो 'राजा' (राजा) होय, 'राज' धातू चमकण्याच्या अर्थी आहे. भूमीचा जो स्वामी तो 'भूपती' (भूपति) होय, किंवा जो भूमीचे पालन करतो तो 'भूपती' होय, 'पा' धातू रक्षणाच्या अर्थी आहे. पृथ्वीचा जो ईश्वर तो 'पार्थिव' (पत्थिवो) होय. जगतीचे (भूमीचे) जो पालन करतो तो 'जगतीपाल' (जगतिपालो) होय. दिशांचा जो स्वामी तो 'दिसम्पती' (दिसम्पति) होय, किंवा दिशांमध्ये राहणाऱ्यांचे जो पालन करतो तो 'दिसम्पती' होय. भूमीचे जो पालन करतो तो 'भूभुज' (भूभुजो) होय, 'भुज' धातू पालन आणि उपभोग या अर्थी आहे, येथे तो पालनाच्या अर्थी आहे. येथे 'महीक्षित' (महीखितो) हा देखील शब्द आहे, 'खि' धातू निवास आणि गतीच्या अर्थी आहे, जो पृथ्वीवर राहतो किंवा राज्य करतो तो 'महीक्षित' होय.

335. Pajjaddhaṃ muddhābhisitte jātikhattiye, ‘‘rājajacce ca khattiye’’ti vacanato. Rañño khattiyassāpaccaṃ rājañño, ñño [Pg.232] apacce. ‘‘Khattiyo tu virā khattaṃ, rājaññadvijaliṅgano’’ti rabhasa, ratanakosesu pariyāyā. Khattassāpaccaṃ khattiyo, apacce iyapaccayo dissate, khettānaṃ adhipatibhūtattā vā khattiyotiādikappikarājā vuccati, tappabhavattā pana muddhābhisittesvapi taṃsamaññā, essattaṃ. Khattassāpaccaṃ khattaṃ, ṇo. Rajjāropanasamaye dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhodakena gaṅgānītena muddhani khattiyakaññādīhi abhisittattā muddhābhisitto, paṭhamakhattiyo. Tappabhavatāya pana anabhisittā ca muddhābhisittākhyā, yathā – brahmabāhujassa vaṃse jātassāpi brahmabāhujo. Brahmabāhuto jātattā bāhujoti hi nikāyantarikānaṃ laddhi. Yasmiṃ pana rājini asesā sāmantā paṇamanti, so adhissarākhyo. Saṃ satto laggo anto yassā sā samantā, savisayānantarā bhūmi, samantāya ime sāmantā, anantararājāno.

३३५. अर्धी गाथा राज्याभिषेक झालेल्या जन्मजात क्षत्रिय राजाच्या अर्थी आहे, कारण 'राजजच्चे च खत्तिये' असे म्हटले आहे. क्षत्रिय राजाचे जे अपत्य तो 'राजन्य' (राजञ्ञो) होय. रभस आणि रत्नकोश ग्रंथांमध्ये 'क्षत्रिय', 'वीर', 'खत्त', 'राजन्य' हे समानार्थी शब्द सांगितले आहेत. शासकाचे (खत्त) जे अपत्य तो 'क्षत्रिय' (खत्तियो) होय, किंवा शेतांचा (खेत्त) स्वामी असल्यामुळे कल्पारंभातील पहिल्या राजाला 'क्षत्रिय' म्हटले गेले; त्याच्यापासून उत्पन्न झाल्यामुळे राज्याभिषेक न झालेल्या राजांनाही हीच संज्ञा मिळते. शासकाचे अपत्य ते 'खत्त' (खत्तं) होय. राज्यारोहणाच्या वेळी गंगेवरून आणलेल्या आणि उजव्या बाजूने वळलेल्या शंखातील पाण्याने क्षत्रिय कन्या इत्यादींद्वारे ज्याच्या मस्तकावर अभिषेक केला जातो तो 'मूर्धाभिषिक्त' (मुद्धाभिसित्तो) म्हणजेच मुख्य क्षत्रिय राजा होय. त्याच्या वंशात जन्मल्यामुळे राज्याभिषेक न झालेल्यांनाही 'मूर्धाभिषिक्त' म्हटले जाते, जसे की ब्रह्मबाहूच्या वंशात जन्मलेल्याला 'ब्रह्मबाहूज' म्हटले जाते. 'ब्रह्मदेवाच्या बाहूंपासून जन्मलेला म्हणून बाहूज' हे इतर पंथांचे मत आहे. ज्या राजाला सर्व शेजारील राजे (सामंत) नमन करतात, त्याला 'अधीश्वर' (अधिस्सरो) म्हणतात. ज्या भूमीची सीमा लागून किंवा जोडलेली असते ती 'समंता' (शेजारील भूमी) होय, आणि या शेजारील भूमीचे जे राजे असतात त्यांना 'सामंत' (सामंता) म्हणतात.

Dvayaṃ cakkavattini. Sabbabhūmiyā issaro sabbabhummo, ṇyo. Puññopanītena cakkaratanena vattate asādhudamanikādirājavattaṃ anutiṭṭhatīti cakkavattī, ṇī, cakkaratanaṃ vatteti ākāse attano purato gamayatīti vā cakkavattī, puññacakkaṃ, catucakkaṃ vā sattesu vatteti, te vā asmiṃ vattetīti cakkavattī, cakkaratanuppādanatthaṃ dvādasavassacaritaṃ dasarājadhammaṃ vattametassatthīti vā cakkavattī. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikārakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyuttesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammakārapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanuppādanaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ, idameva ca gahapatike, pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhampi dīpesu. Catūsvapi dīpesu āṇādhammacakkāni sattesu [Pg.233] pavattetīti vā cakkavattī. Añño asabbabhummo anavakāso sāmanto bhūpo maṇḍalissaro nāma. Sayamāṇāpavattiṭṭhānavasena paricchinnasseva maṇḍalassa issaro, na sabbamaṇḍalassāti maṇḍalissarotipi. Ettha ca ‘‘sabbabhummo, cakkavattī’’ti dvīhi nāmehi catudīpissaro rājā dīpito, idhānāgatepi saṅgahetvā kathitena adhissarapadena ekadīpissaro rājā, maṇḍalissarapadena padesissaro rājā dīpito. Atha vā maṇḍalissarapadena ekadīpissaro rājā, sesehi rājarājaññādīhi bāhujapariyantehi padesissaro dīpito.

चक्रवर्ती राजासाठी दोन शब्द आहेत (सब्बभुम्मो आणि चक्कवत्ती). संपूर्ण पृथ्वीचा जो स्वामी असतो त्याला 'सब्बभुम्मो' (सर्वभौम) म्हणतात. पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या चक्ररत्नाद्वारे जो दुर्जनांचे दमन करणे इत्यादी राजधर्माचे पालन करतो, तो 'चक्कवत्ती' (चक्रवर्ती) होय. किंवा जो चक्ररत्नाला आकाशात स्वतःच्या पुढे चालवतो (फिरवतो), तो 'चक्कवत्ती' होय. किंवा जो प्राण्यांमध्ये पुण्यचक्र किंवा चतुश्चक्र फिरवतो, किंवा त्यांना त्यात प्रवृत्त करतो, तो 'चक्कवत्ती' होय. किंवा चक्ररत्न उत्पन्न करण्यासाठी ज्याने बारा वर्षे दहा राजधर्मांचे (दशराजधर्म) आचरण केले आहे, तो 'चक्कवत्ती' होय. त्यात, अंतःपूर व सैन्य, क्षत्रिय, अनुचर, ब्राह्मण व गृहपती, नगरातील व जनपदातील लोक, श्रमण व ब्राह्मण, पशू व पक्षी यांच्यासाठी धार्मिक संरक्षण, आवरण व गुप्तता (सुरक्षा) प्रदान करणे; अधर्माचा निषेध करणे; निर्धनांना धन उपलब्ध करून देणे; आणि श्रमण-ब्राह्मणांकडे जाऊन प्रश्न विचारणे - हे दहा प्रकारचे 'चक्रवर्ती-कर्तव्य' (चक्कवत्तिवत्त) आहे. हेच गृहपती आणि पक्षी यांना स्वतंत्र मानून ग्रहण केल्याने द्वीपांमध्ये बारा प्रकारचे देखील सांगितले आहे. किंवा चारही द्वीपांमधील प्राण्यांवर जो आज्ञाचक्र आणि धर्मचक्र चालवतो, तो 'चक्कवत्ती' होय. याहून भिन्न, जो संपूर्ण पृथ्वीचा स्वामी नसून मर्यादित क्षेत्राचा स्वामी असलेला शेजारी राजा असतो, त्याला 'मंडलिस्सर' (मंडलेश्वर) म्हणतात. स्वतःच्या आज्ञेच्या क्षेत्रापुरत्या मर्यादित असलेल्या प्रदेशाचा (मंडलाचा) जो स्वामी असतो, संपूर्ण भूमंडलाचा नाही, म्हणून तो 'मंडलिस्सर' होय. येथे 'सब्बभुम्मो' आणि 'चक्कवत्ती' या दोन नावांनी चारही द्वीपांचा स्वामी असलेला राजा दर्शविला आहे. येथे न आलेल्या परंतु समाविष्ट करून घेतलेल्या 'अधिस्सर' या शब्दाने एका द्वीपाचा स्वामी असलेला राजा आणि 'मंडलिस्सर' या शब्दाने प्रादेशिक राजा (पदेसिस्सर) दर्शविला आहे. किंवा 'मंडलिस्सर' या शब्दाने एका द्वीपाचा स्वामी असलेला राजा आणि 'राज', 'राजन्य' इत्यादींपासून 'बाहुज' पर्यंतच्या उर्वरित शब्दांनी प्रादेशिक राजा दर्शविला आहे.

336. Dvayaṃ rājabhede. Sukhumatāya līnā apākaṭā chaviyo yesaṃ te licchavino. Licchavī ca vajjī cāti dvando. Dvayaṃ sammāsambuddhakule rājini. Purimatarasambhūte sakyakule sañjātattā sakyo, ṇo. Sakkopi. Sakye bhavo sākiyo, iyo, yalopo, dīgho ca.

३३६. राजांच्या भेदांमध्ये दोन शब्द आहेत (लिच्छवि आणि वज्जी). ज्यांची त्वचा सुकुमारतेमुळे अतिशय मऊ आणि अस्पष्ट असते, त्यांना 'लिच्छवि' म्हणतात. 'लिच्छवि आणि वज्जी' हा द्वंद्व समास आहे. सम्यक्संबुद्धांच्या कुळातील राजासाठी दोन शब्द आहेत (सक्य आणि साकिय). प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे त्यांना 'सक्य' (शाक्य) म्हणतात. त्यांना 'सक्क' (शक्य) असेही म्हणतात. शाक्य कुळात उत्पन्न झालेला तो 'साकिय' (शाकीय) होय.

Pañcakaṃ buddhaputtassāyasmato rāhulassa mātari. Bhadda kalyāṇe, sokhye ca. Kulācārarūpādivasena kalyāṇattā bhaddā. Kaccassāpaccaṃ kaccānā, apaccasaddoyaṃ niccaṃ napuṃsake putte, puttiyañca bhavatīti. ‘‘Rāhu viya candaṃ mama nikkhamanaṃ lātukāmo cāyaṃ me puttoti rāhuloti nāmena bhavitabba’’nti manasi katvā ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti pitarā vutto sikkhākāmo āyasmā rāhuloyevettha rāhulo, tassa mātā rāhulamātā, bimbaṃ vuccati sarīraṃ, atisayavaṇṇasarīrayuttatāya bimbā, vamidhātumhā vā [Pg.234] bo, vassa battaṃ. Yaso vuccati parivāro, kitti ca, te dhāretīti yasodharā, manādittā asso.

बुद्धपुत्र आयुष्यमान राहुल यांच्या मातेसाठी पाच शब्द आहेत (भद्दा, कच्चाना, राहुलमाता, बिम्बा, यशोधरा). 'भद्द' हा शब्द कल्याण (शुभ) आणि सौख्य (सुख) या अर्थांत वापरला जातो. कुळ, आचार, रूप इत्यादींमुळे कल्याणकारी असल्यामुळे त्यांना 'भद्दा' (भद्रा) म्हणतात. कच्च (कच्चायन) यांची कन्या ती 'कच्चाना' (कात्यायनी) होय. हा 'अपच्च' (अपत्य) शब्द नेहमी नपुंसकलिंगात असतो आणि तो पुत्र व पुत्री दोघांसाठीही वापरला जातो. "ज्याप्रमाणे राहू चंद्राला ग्रसतो, त्याप्रमाणे हा माझा पुत्र माझ्या गृहत्यागाला (प्रव्रज्येला) रोखू इच्छितो, म्हणून याचे नाव 'राहुल' असावे," असा विचार करून पित्याने (सिद्धार्थाने) "राहू उत्पन्न झाला आहे, बंधन उत्पन्न झाले आहे" असे म्हटले. शिक्षणाची (शील-समाधी-प्रज्ञा) इच्छा बाळगणारे आयुष्यमान राहुल हेच येथे 'राहुल' आहेत. त्यांची माता ती 'राहुलमाता' होय. शरीराला 'बिम्ब' म्हणतात. अत्यंत सुंदर शरीराने युक्त असल्यामुळे त्यांना 'बिम्बा' म्हणतात. किंवा 'वमि' धातूपासून 'बो' प्रत्यय लागून 'व' चा 'ब' होऊन हा शब्द बनतो. परिवार (अनुचर) आणि कीर्ती यांना 'यस' (यश) म्हणतात. त्यांना धारण करणारी ती 'यशोधरा' होय.

337-339. Yesaṃ khattiyānaṃ dhanaṃ sataṃ hoti, kīdisaṃ taṃ dhanaṃ? Nidhānagaṃ pathavādīsu nidhānavasena gataṃ pavattaṃ, tesaṃ dhanānaṃ sataṃ kahāpaṇānaṃ, kittakappamāṇānaṃ? Koṭīnaṃ sataṃ. Kena paricchedena? Heṭṭhimantena heṭṭhimakoṭṭhāsena, heṭṭhimaparicchedena vā koṭīnaṃ sataṃ hoti. Divasavaḷañjo divase divase vaḷañjitabbo pana kahāpaṇo vīsatambaṇamattaṃ hoti, te khattiyā ‘‘khattiyamahāsālā’’tyuccante. Mahanto dhanasāro yesante mahāsālā, lattaṃ, ambaṇamatra ekādasadoṇamattaṃ.

३३७-३३९. ज्या क्षत्रियांचे धन शंभर असते - ते धन कसे असते? पृथ्वी इत्यादींमध्ये पुरून ठेवलेले (निधीच्या रूपाने असलेले) असते. त्या धनाचे प्रमाण किती असते? शंभर कोटी कहापण (कार्षापण). कोणत्या मर्यादेने? किमान मर्यादेने (कनिष्ठ प्रमाणात) शंभर कोटी असते. आणि त्यांचा दैनंदिन खर्च (रोजचा वापर) वीस 'अंबण' प्रमाणाचा असतो, त्या क्षत्रियांना 'खत्तियमहासाल' (क्षत्रिय महाशाल) असे म्हणतात. ज्यांच्याकडे मोठा धनसंचय (धनाचा सार) असतो, ते 'महाशाल' होत. येथे 'अंबण' म्हणजे अकरा 'दोण' (द्रोण) प्रमाण होय.

Yesaṃ dvijānaṃ brāhmaṇānaṃ nidhānagāni nidhānavasena pavattāni asītikoṭidhanāni honti, divasavaḷañjo pana kahāpaṇo dasambaṇamattaṃ hoti, te dvijā ‘‘dvijamahāsālā’’tyuccante.

ज्या द्विजांचे (ब्राह्मणांचे) पुरून ठेवलेले धन ऐंशी कोटी असते आणि ज्यांचा दैनंदिन खर्च दहा 'अंबण' प्रमाणाचा असतो, त्या द्विजांना 'द्विजमहासाल' (द्विज महाशाल) असे म्हणतात.

Nidhānage, vaḷañje ca dhane tadupaḍḍhe tesaṃ dvijamahāsālānaṃ dhanassa upaḍḍhabhāge sati gahapatimahāsālā nāma siyuṃ, ubhayatrāpi heṭṭhimanteneva dhanaparicchedo.

जेव्हा पुरून ठेवलेले धन आणि दैनंदिन खर्च हे त्या द्विजमहासालांच्या धनाच्या अर्धे (म्हणजे चाळीस कोटी पुरलेले धन आणि पाच अंबण दैनंदिन खर्च) असते, तेव्हा त्यांना 'गहपतिमहासाल' (गृहपती महाशाल) म्हणतात. दोन्ही ठिकाणी धनाचा हा संकोच किमान मर्यादेनेच निश्चित केला जातो.

340. Yo [Pg.235] na hīno, na cukkaṭṭho, majjhimādhikārabyavaṭṭhito rājaputtasenāpatimahākaṇittharādi, so mahāmatto. Mahatī mattā paricchedo yassa mahāmatto, rūpabhedena paṭṭhānaṃ klīvaṃ.

३४०. जो कनिष्ठही नाही आणि अतिशय उच्चही नाही, तर मध्यम अधिकारावर प्रतिष्ठित असलेला राजकुमार, सेनापती, मुख्य अमात्य इत्यादी असतो, त्याला 'महामत्त' (महामात्र/अमात्य) म्हणतात. ज्याची मर्यादा (अधिकार) मोठी असते, तो 'महामत्त' होय. रूपभेदाने 'पधान' (प्रधान) हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे.

‘‘Pakatiyaṃ mahāmatte, paññāyaṃ paramattani;

Napuṃsakaṃ padhānaṃ taṃ, ekatte tu’ttame sadā’’ti.

"नपुंसकलिंगी 'पधान' (प्रधान) हा शब्द प्रकृती (स्वभाव), महामात्र (अमात्य), प्रज्ञा (बुद्धी), परमात्मा, तसेच नेहमी एकत्व आणि उत्तम (श्रेष्ठ) या अर्थांत वापरला जातो."

Rabhaso ca. ‘‘Mahāmatto, paṭṭhāno cā’’ti tu puṃsakaṇḍe vopālito. Pakaṭṭhe tiṭṭhatīti paṭṭhānaṃ, yu.

आणि 'रभस' (वेग/उत्साह) या अर्थातही हा शब्द येतो. "महामत्त आणि पधान" हे शब्द पुल्लिंगी कांडात आचार्य वोपालित यांनी सांगितले आहेत. जो श्रेष्ठ स्थानावर प्रतिष्ठित असतो, तो 'पधान' (प्रधान) होय.

Pañcakaṃ mantinimhi. Matippadhāno sacivo sahāyo. Itikattabbatāvadhāraṇaṃ manto, taṃyogā mantinī. Assatthyatthe inī, atha vā mantena nayatīti mantinī, atha vā mantayogā manti, netīti nī, manti ca nī cāti mantinī. ‘‘Matisacivamantinī’’tipi pāṭho, tadā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dvando. Raññā saha jīvatīti sajīvo. Sacate samaveto bhavatīti sacivo. Saca samavāye, vo, ikārāgamo ca. Sabbakiccesu raññā mantena amā saha bhavatīti amacco, amāsaddoyaṃ nipāto sahatthe ccapaccayo. Sajīvamatte cāmaccasaddo vattati. Dvayaṃ senāpatimhi. Senaṃ nayatīti senānī. Camūnaṃ senānaṃ pati camūpati.

मंत्र देणाऱ्या (सल्लागार) अमात्यासाठी पाच शब्द आहेत (मंती, सजीवो, सचिवो, अमच्चो, मंतिनी). बुद्धीने जो प्रधान असतो तो 'सचिव' किंवा 'सहायी' (सहकारी) होय. "काय करावे" याचा निश्चय करणे म्हणजे 'मंत' (मंत्रणा) होय, त्याच्याशी युक्त असलेली ती 'मंतिनी' (किंवा मंती) होय. मालकी अर्थात 'इनी' प्रत्यय लागू शकतो. किंवा जो मंत्रणेद्वारे मार्गदर्शन करतो, तो 'मंतिनी' होय. किंवा मंत्रणेने युक्त असलेला तो 'मंती' आणि मार्गदर्शन करणारा तो 'नी', म्हणून 'मंतिनी' होय. "मतिसचिवमंतिनी" असाही पाठ आढळतो, तेव्हा दोन किंवा तीन शब्दांचा द्वंद्व समास होतो. जो राजासोबत उपजीविका करतो (राहतो), तो 'sajīvo' (सजीव) होय. जो राजाशी नेहमी जोडलेला असतो, तो 'सचिवो' (सचिव) होय. 'सच' म्हणजे एकत्र येणे, त्याला 'vo' प्रत्यय आणि 'i' चा आगम होऊन हा शब्द बनतो. सर्व कार्यांमध्ये राजासोबत मंत्रणेद्वारे जो एकत्र असतो, तो 'अमच्चो' (अमात्य) होय. येथे 'अमा' हा शब्द 'सोबत' या अर्थाचा निपात आहे आणि त्याला 'च्च' प्रत्यय लागला आहे. सामान्य अमात्यासाठीही 'अमच्च' हा शब्द वापरला जातो. सेनापतीसाठी दोन शब्द आहेत (सेनानी आणि चमूपती). सेनेचे जे नेतृत्व करतात, त्यांना 'सेनानी' म्हणतात. चमू म्हणजे सेनेचे जे पती (स्वामी) असतात, त्यांना 'चमूपती' म्हणतात.

341. Nyāsādīnaṃ [Pg.236] iṇādānadāyavibhāgādīnaṃ vivādānaṃ vohārānaṃ upadaṭṭhari upadassite akkhadasso, akkhe vohāre passatīti akkhadasso, ṇo, dhammādhikaraṇiyo. Pucchāvivāko, pañhavivākopyatra.

३४१. ठेवी ठेवणे, कर्ज घेणे, अटीनुसार वारसाहक्क वाटणे इत्यादींविषयीच्या विवादांचे व व्यवहारांचे (खटल्यांचे) जे निरीक्षण करतात, त्यांना 'अक्खदस्सो' (न्यायाधीश) म्हणतात. जे व्यवहारांचे (अक्ख) निरीक्षण करतात किंवा निर्णय देतात, ते 'अक्खदस्सो' होत. त्यांना 'धम्माधिकरणीयो' (धर्माधिकरणीय/न्यायाधिकारी) असेही म्हणतात. या न्यायाधीशाच्या अर्थामध्ये 'पुच्छाविवाको' आणि 'पञ्हविवाको' हे शब्द देखील येतात.

Pajjaḍḍhaṃ paṭihāre. Dvāre niyutto dovāriko, ṇiko, okārāgamo. Paṭiharati viññāyati tenāti paṭihāro, ṇo. Dvāre tiṭṭhatīti dvāraṭṭho, sakatthe ko. Dvārapālako. Dvāraṭṭhito, dassakopyatra.

अर्धी गाथा द्वारपालाच्या (प्रतिहार) अर्थात आहे. द्वारावर (दरवाजावर) जो नियुक्त असतो, तो 'दोवारिको' (दौवारिक/द्वारपाल) होय. ज्याच्याद्वारे (प्रवेश) अडवला जातो किंवा कळवला जातो, तो 'पटिहारो' (प्रतिहार) होय. द्वारावर जो उभा राहतो, तो 'द्वारट्ठो' होय. याच अर्थात 'को' प्रत्यय लागून 'द्वारपालको' हा शब्द बनतो. या द्वारपालाच्या अर्थात 'द्वारट्ठितो' आणि 'दस्सको' हे शब्द देखील येतात.

342. Rājūnaṃ aṅgarakkhagaṇo anīkaṭṭhoti mato. ‘‘Rakkhivaggo tu yo raññaṃ, so’nīkaṭṭho’bhidhīyate’’ti amaramālāyañca, anīkena samūhena tiṭṭhatīti anīkaṭṭho, ṇo.

३४२. राजांच्या अंगरक्षकांच्या समूहाला 'अनीकट्ठो' (अनीकस्थ/अंगरक्षक) मानले जाते. "राजांचा जो रक्षकवर्ग असतो, त्याला अनीकट्ठ म्हटले जाते," असे अमरमालेतही म्हटले आहे. जो सेनेच्या समूहासोबत (अनीक) उभा राहतो, तो 'अनीकट्ठो' होय.

Dvayaṃ mahallake. Kañcukaṃ coḷaṃ, taṃyogā kañcukī. Sokaṃ vindatīti sovidallo. Vida lobhe, lo, kalopo. Thāpati, sovidopyatra. Dvayaṃ sevake. Pabhuno pacchā jīvatīti anujīvī, ṇī. Seva sevane, bhū, ṇvu. Atthīpyatra. Attha yācanāyaṃ. Atthanamattho, āsīso, taṃyogā atthī.

अंतःपुरातील रक्षक (नपुंसक किंवा कंचुकी) या अर्थी दोन शब्द आहेत: 'कंचुकी' आणि 'सोविदल्ल'. कंचुक (अंगरखा किंवा चोळ) धारण करतो म्हणून तो 'कंचुकी' (कञ्चुकी) होय. जो शोक (चिंता) प्राप्त करतो तो 'सोविदल्ल' (सोविदल्लो) होय; येथे 'विद' धातू प्राप्ती (लाभ) या अर्थी आहे, 'लो' प्रत्यय लागून 'क' चा लोप होतो. 'थपति' (स्थपती) आणि 'सोविद' (सौविद) हे शब्दही याच अर्थी वापरले जातात. सेवक (नोकर) या अर्थी दोन शब्द आहेत: 'अनुजीवी' आणि 'सेवक'. जो स्वामीच्या मागे (आश्रयाने) उपजीविका करतो तो 'अनुजीवी' (अनुजीवी) होय, येथे 'णी' प्रत्यय लागतो. 'सेव' धातू सेवा करणे या अर्थी असून तो भूवादी गणातील आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'सेवक' शब्द बनतो. 'अत्थी' (अर्थी) हा शब्दही याच अर्थी आहे. 'अत्थ' धातू याचना (मागणी) करण्याच्या अर्थी आहे. याचना म्हणजे 'अत्थन' किंवा 'अत्थ' (इच्छा), आणि त्याच्याशी संबंधित असलेला तो 'अत्थी' (याचक किंवा सेवक) होय.

343. Dvayaṃ [Pg.237] adhikamatte. Gāmesu adhikattā adhikā ikkhā anubhavanametassa ajjhakkho, issattaṃ. Adhikaṃ karotīti adhikato. Idaṃ dvayaṃ thāyukagopānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Tatra ekagāme adhikato thāyuko, bahūsu gāmesvadhikato gopo. Vuttañcāmarakose ‘‘thāyukodhikato gāme, gopo gāmesu bhūrisū’’ti. Ruddenāpi vuttaṃ ‘‘gāmesvadhikate gopo, goṭṭhajjhakkhepi vallabho’’ti.

३४३. अधिकारी किंवा अध्यक्ष या अर्थी दोन शब्द आहेत: 'अज्झक्ख' (अध्यक्ष) आणि 'अधिकत' (अधिकृत). गावांमध्ये अधिकृत असल्यामुळे ज्याचे निरीक्षण किंवा अनुभव अधिक असतो तो 'अज्झक्ख' होय; येथे 'इ' चे 'अ' होते. जो अधिकार चालवतो तो 'अधिकत' होय. हे दोन शब्द 'थायुक' (थायु) आणि 'गोप' या दोघांचीही नावे आहेत. त्यापैकी एका गावाचा अधिकारी तो 'थायुक' आणि अनेक गावांचा अधिकारी तो 'गोप' होय. अमरकोशातही म्हटले आहे: 'एका गावाचा अधिकारी तो थायुक आणि अनेक गावांचा अधिकारी तो गोप होय.' रुद्र कवीनेही म्हटले आहे: 'गावांच्या अधिकार्‍याला गोप म्हणतात, आणि गोठ्याचा जो अध्यक्ष असतो त्याला वल्लभ (किंवा गोपाळ) म्हणतात.'

Dvayaṃ suvaṇṇarajatajjhakkhānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Hiraññaṃ vuccati akatasuvaṇṇādi, tatra niyutto heraññiko. Kana dittigatikantīsu, nipubbo, kho, nikkho, suvaṇṇādivikāro, tatra niyogo nikkhiko. Visesato pana suvaṇṇajjhakkhe bhoriko. Bhūrisaddo suvaṇṇe, taṃyogā bhoriko. Rūpyājjhakkhenikkhiko, tasmā’ya’mubhayatrāpi heraññikoti sāmaññasmiṃyeva. Vuttañca –

सोने आणि चांदीच्या अधिकार्‍यांची (खजिनदारांची) दोन नावे आहेत. अघडलेले (कच्चे) सोने इत्यादींना 'हिरण्य' म्हणतात, आणि त्यात नियुक्त असलेल्या अधिकार्‍याला 'हेरञ्ञिक' (हिरण्यक) म्हणतात. 'कन' धातू चमकणे, गती आणि आवड या अर्थी आहे; 'नि' उपसर्ग व 'ख' प्रत्यय लागून 'निक्ख' (निष्क - सोन्याचे नाणे) बनतो. सोन्याच्या या व्यवहारात नियुक्त असलेला तो 'निक्खिक' होय. विशेषतः सोन्याच्या अधिकार्‍याला 'भोरिक' म्हणतात. 'भूरि' शब्द सोन्यासाठी वापरला जातो, म्हणून त्याच्याशी संबंधित असलेला तो 'भोरिक' होय. चांदीच्या अधिकार्‍याला 'निक्खिक' म्हणतात. म्हणून 'निक्खिक' हा शब्द दोन्ही ठिकाणी (सोने व चांदीच्या अधिकार्‍यांसाठी) वापरला जातो, तर 'हेरञ्ञिक' हा शब्द सामान्यतः दोघांसाठी वापरला जातो. आणि म्हटले आहे की -

‘‘Bhoriko kanakājjhakkho,Rūpyā’jjhakkho tu nikkhiko’’ti.

'भोरिक हा सोन्याचा अधिकारी (कनकाध्यक्ष) आहे, तर चांदीचा अधिकारी (रुप्याध्यक्ष) हा निक्खिक आहे.'

Sassa attano vijigīsabhūtassa desānantaro samantato maṇḍalībhūto rājā satturuccate ekatthābhinivesitattā. Tato paraṃ vijigīsabhūmyekantariko mitto ekatthakārittanopakārattā. Arivijigīsamittānaṃ pana maṇḍalānaṃ bahibhūto dūramaṇḍalaṭṭho vijigīsabhūmiyā accantabyavahito balādhikopi yo nāpakarotyupakāroti vā, sa udāsīno dūramaṇḍalattenopakārattā. Dūramaṇḍale [Pg.238] āsatīti udāsīno, upubbo āsa upasevane, yu, assi, dāgamo ca. Sattumabhiyuñjamānassa vijigīsassa sattuhitāya yo paṇhiṃ gaṇhati piṭṭhito vattati, so paṇhiggāho. ‘‘Paṇhi pacchā padaṃ vijigīsassā’’ti ratanakose. ‘‘Paṇhipāde byūhapiṭṭhe’’ti tikaṇḍaseso. ‘‘Paṇhi pacchimabhāge ca, pādamūlomadiṭṭhisu. Senāpiṭṭhe kumbhiyañce’’ti tu nānatthasaṅgahe.

स्वतःच्या विजिगीषू (विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या) राज्याच्या सीमेला लागून असलेल्या सभोवतालच्या प्रदेशाचा राजा 'शत्रू' (सत्तु) म्हटला जातो, कारण तो एकाच भूभागावर ताबा मिळवू इच्छितो. त्या शत्रूच्या राज्यापलीकडे असलेल्या, विजिगीषू राज्यापासून एका राज्याने विभक्त झालेल्या राजाला 'मित्र' म्हणतात, कारण तो विजिगीषूशी एकमत ठेवून त्याला साहाय्य करतो. शत्रू, विजिगीषू आणि मित्र यांच्या मंडळाच्या बाहेर असलेला, दूरच्या प्रदेशात राहणारा, विजिगीषूच्या राज्यापासून अत्यंत दूर असलेला, सैन्यबळाने अधिक असूनही जो अपकार किंवा उपकार करत नाही, तो 'उदासीन' (तटस्थ) म्हटला जातो, कारण तो दूरच्या प्रदेशात राहतो. दूरच्या प्रदेशात राहतो म्हणून तो 'उदासीन' होय; येथे 'उ' उपसर्गपूर्वक 'आस' (राहणे/सेवा करणे) धातू असून 'यु' प्रत्यय लागतो, 'इ' चा आदेश होतो आणि 'द' चा आगम होतो. शत्रूवर आक्रमण करणार्‍या विजिगीषू राजाच्या पाठीमागून जो शत्रूचा नाश करण्यासाठी मदत करतो (किंवा पाठीशी उभा राहतो), त्याला 'पण्हिग्गाह' (पाणिग्राह) म्हणतात. रत्नकोशात म्हटले आहे: 'विजिगीषूच्या पाठीमागील भागाला पण्हि म्हणतात.' त्रिकांडशेष कोशात म्हटले आहे: 'पण्हि शब्द पायाची टाच आणि सैन्याचा पाठीमागील भाग या अर्थी वापरला जातो.' नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे: 'पण्हि शब्द पाठीमागील भाग, पायाची टाच, सैन्याचा पाठीमागील भाग आणि कुंभ (घडा) या अर्थी वापरला जातो.'

344-345. Diṭṭhantaṃ ripumhi. Mittapaṭipakkhattā amitto, rapatyavaṇṇaṃ rajateti ripu, u, ittaṃ, rapa, lapa, japa, jappa vacane vā. Veraṃ virodho yassatthīti verī, ī, dukkhahetuttā sapatti iva sapatto, ivatthe akārapaccayo. Ara gamane,ti, bhūvādittā āgamo. Sada sādane, tu, bhūvādi, sattu, yavādicuṇṇepi. Ara gamane, veramaratīti ari, rassanto i. Sapattādīnaṃ catunnaṃ dvando, ‘‘byañjano ca visaṃyogo’’ti sutte caggahaṇena ekatakārassa lopo ca. Patiyamatthanaṃ paccattho, taṃyogā paccatthiko, patiyaṃ viparītagamanaṃ. Pantha gatiyaṃ, curādi. Paripantho parissavaṭṭhānaṃ, taṃyogā paripanthī. Paṭiviruddho pakkho sahāyo paṭipakkho, tathā vipakkho. Na hito ahito. Hiṃsāyaṃ ramatīti paro, kvi. Paṭipakkhabhāvena amati gacchatīti paccāmitto, ama gamane, to, dvittaṃ. Natthi etasmā īti upaddavoti anīto[Pg.239], mitto, tappaṭipakkho paccanīto, so eva paccanīko, tassa ko, yathā niyako. Virodhossatthīti virodhī, ī. Disa, dusa appītiyaṃ, divādi. Vidussanasīlatāya viddesī, dvittaṃ, issettaṃ. Dussatīti diso, a. Tapaccaye diṭṭho, dhātvantena saha ṭṭhādeso. Dvesaṇo, duhadayo, dassu, sāttavo, abhighātīpyatra.

३४४-३४५. शत्रू या अर्थी 'दिठ्ठ' (द्विष्ट) हा शेवट असलेला शब्द आहे. मित्राचा विरोधी असल्यामुळे तो 'अमित्त' (अमित्र) होय. जो अकल्याणकारक गोष्टींमध्ये रमतो तो 'रिपु' होय; येथे 'उ' प्रत्यय लागून 'इ' चा आदेश होतो, किंवा 'रप', 'लप', 'जप', 'जप्प' हे धातू बोलण्याच्या अर्थी आहेत. ज्याच्या मनात वैर (विरोध) आहे तो 'वेरी' (वैरी) होय, येथे 'ई' प्रत्यय लागतो. दुःखाचे कारण असल्यामुळे जो सवतीसारखा (सपत्तीसारखा) असतो तो 'सपत्त' (सपत्न) होय, उपमेच्या अर्थी येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'अर' धातू गमन अर्थी आहे, 'ति' प्रत्यय लागून भूवादी गणाचा असल्याने आगम होतो. 'सद' धातू नाश करणे (सादन) अर्थी आहे, 'तु' प्रत्यय लागून 'सत्तु' (शत्रू) बनतो; हा शब्द यव इत्यादींच्या पिठाच्या लाडूसाठीही वापरला जातो. 'अर' धातू गमन अर्थी आहे; जो वैराप्रत जातो तो 'अरि' होय, येथे शेवटी र्‍हस्व 'इ' होतो. 'सपत्त' इत्यादी चार शब्दांच्या द्वंद्व समासात 'व्यञ्जनो च विसंयोगो' या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने एका 'त' चा लोप होतो. विपरीत इच्छेला 'पच्चत्थ' म्हणतात, त्याच्याशी संबंधित असलेला तो 'पच्चत्थिक' (प्रत्यर्थिक) होय; 'पतिय' म्हणजे विपरीत गमन होय. 'पन्थ' धातू गमन अर्थी असून तो चुरादी गणातील आहे. 'परिपन्थ' म्हणजे संकटाचे स्थान, त्याच्याशी संबंधित असलेला तो 'परिपन्थी' (परिपंथी) होय. जो अत्यंत विरुद्ध पक्ष किंवा सहकारी असतो तो 'पटिपक्ख' (प्रतिपक्ष) आणि 'विपक्ख' (विपक्ष) होय. जो हितकारक नाही तो 'अहित' होय. जो हिंसेमध्ये रमतो तो 'पर' होय, येथे 'क्वि' प्रत्यय लागतो. जो विरोधी भावनेने येतो तो 'पच्चामित्त' (प्रत्यमित्र) होय; 'अम' धातू गमन अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागून द्वित्व होते. ज्याच्यापासून कोणताही उपद्रव (ईती) नाही तो 'अनीत' (मित्र) होय, आणि त्याचा विरोधी तो 'पच्चनीत' होय; तोच 'पच्चनीक' (प्रत्यनीक) होय, येथे 'त' चा 'क' होतो, जसे 'नियक' मध्ये होते. ज्याच्यामध्ये विरोध आहे तो 'विरोधी' होय, येथे 'ई' प्रत्यय लागतो. 'दिस' आणि 'दुस' धातू अप्रिती (द्वेष) अर्थी असून ते दिवादि गणातील आहेत. द्वेष करण्याच्या स्वभावामुळे तो 'विद्देसी' (विद्वेषी) होय, येथे द्वित्व होते आणि 'इ' चे 'ए' होते. जो द्वेष करतो तो 'दिसो' (द्विष) होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'त' प्रत्यय लागून 'दिठ्ठ' (द्विष्ट) बनतो, धातूच्या शेवटी 'ट्ठ' चा आदेश होतो. 'द्वेसण' (द्वेषण), 'दुहदय' (दुर्हृदय), 'दस्सु' (दस्यु), 'सात्तव' (शात्रव) आणि 'अभिघाती' हे शब्दही येथे शत्रूच्या अर्थी आहेत.

Dvayaṃ anukūlane. Anurodhanaṃ anurodho, ṇo. Rudha āvaraṇe. Anurūpaṃ pavattanaṃ anuvattanaṃ, vatu vattane, bhū, yu.

अनुकूल असणे (अनुकूलता) या अर्थी दोन शब्द आहेत: 'अनुरोध' आणि 'अनुवर्तन'. अनुकूल असणे म्हणजे 'अनुरोधन' किंवा 'अनुरोध' होय, येथे 'णो' प्रत्यय लागतो; 'रुध' धातू अडवणे (आवरण) अर्थी आहे. अनुरूप वर्तन करणे म्हणजे 'अनुवर्तन' होय; 'वतु' धातू वर्तन (अस्तित्व) अर्थी असून तो भूवादी गणातील आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो.

346. Pañcakaṃ mittasāmaññe. Mida snehe, bhūvādi, to, vayasā tulyo vayaso, mūlavayosaddehi saññāyaṃ sapaccayo, sabbakāriyesu saha vayatīti vā vayaso, vaya gamane, sahassa so vaṇṇavipariyayo. Saha ayati kiccesūti sahāyo, aya gamane, sahassa sābhāvo, yathā sahadhammiko. Saha vā hāni, ayo vā vuḍḍhi yassa sahāyo, tipadabahubbīhi, yathā parakkamādhigatasampadā. Atha vā hāni ca āyo ca hāyā, nilopo, te yassa atthi, so sahāyo, ‘‘sapakkhako, salomako’’tyādīsu viya sasaddassa vijjamānatthattā. Sundaraṃ hadayametassāti suhadayo, alopo, dyassa jo, sova suhajjo. Saha parisahane. Parisahanaṃ adussanaṃ, kho, halopo, sakhā, rājādi, samāno khyāto patīto vā sakhā, yalopo, samānassa [Pg.240] ca sabhāvo. Siniddho, sniddho, savayopyatra. Sakhyasattapadinā pana mettiyaṃ vattanti. Sakhimhi bhavaṃ sakhyaṃ. Sattahi padehi avagamyateti sattapadinaṃ, ino.

३४६. सामान्य मित्र या अर्थी पाच शब्द आहेत: 'मित्त' (मित्र), 'वयस' (वयस्य), 'सहाय' (सहायी), 'सुहृद' (किंवा सुहज्ज) आणि 'सखा'. 'मिद' धातू स्नेह (प्रेम) अर्थी असून तो भूवादी गणातील आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'मित्त' बनतो. वयाने समान असलेला तो 'वयस' होय; मूळ 'वयस्' शब्दापासून संज्ञेच्या अर्थी प्रत्यय लागतो. किंवा सर्व कार्यांमध्ये जो सोबत जातो तो 'वयस' होय; येथे 'वय' धातू गमन अर्थी आहे, 'सह' च्या जागी 'स' होतो आणि वर्णांचा विपर्यास होतो. जो सर्व कामांमध्ये सोबत जातो तो 'सहाय' होय; येथे 'अय' धातू गमन अर्थी आहे, 'सह' च्या जागी 'सा' होतो, जसे 'सहधम्मिक' मध्ये होते. किंवा ज्याची हानी आणि वृद्धी (आय) सोबत होते तो 'सहाय' होय; हा तीन पदांचा बहुव्रीहि समास आहे, जसे 'परक्कmaधिगतसम्पदा' मध्ये होते. किंवा हानी आणि आय (वृद्धी) यांना 'हाया' म्हणतात, येथे 'नि' चा लोप होतो; ज्याच्याकडे हे दोन्ही असतात तो 'सहाय' होय. 'सपक्खक' (पंख असलेला), 'सलोमक' (केस असलेला) इत्यादी शब्दांप्रमाणे येथे 'स' शब्द अस्तित्वाच्या अर्थी आहे. ज्याचे हृदय (मन) सुंदर आहे तो 'सुहदय' होय; येथे लोप होत नाही, 'द्य' चा 'ज' होतो, तोच 'सुहज्ज' (सुहृद्) होय. 'सह' धातू सहन करणे (अपराध न मानणे) अर्थी आहे. अपराध न मानणे म्हणजे 'परिसहन' होय; 'ख' प्रत्यय लागून 'ह' चा लोप होतो आणि 'सखा' शब्द बनतो, हा राजादि गणातील आहे. किंवा जो समान असून प्रसिद्ध किंवा ज्ञात असतो तो 'सखा' होय; येथे 'य' चा लोप होतो आणि 'समान' च्या जागी 'स' होतो. 'सिनिद्ध' (स्निग्ध), 'स्निद्ध' आणि 'सवय' हे शब्दही येथे मित्राच्या अर्थी आहेत. 'सख्य' आणि 'सत्तपदिन' हे शब्द मैत्रीच्या (मित्रत्वाच्या) अर्थी वापरले जातात. मित्राच्या ठिकाणी असणारा भाव म्हणजे 'सख्य' होय. सात पावलांनी (सोबत चालण्याने) जी ओळखली जाते ती 'सत्तपदिना' (सप्तपदी मैत्री) होय, येथे 'इन' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ abhejjamitte. Sabbakālaṃ bhajatīti sambhatto, bhaja sevāyaṃ, bhūvādi. Daḷho thiro mitto daḷhamitto. Dvayaṃ diṭṭhamattamitte. Kiñci kālaṃ passitabboti sandiṭṭho. Saṃsaddoyamappattho. Disa pekkhane, dassanaṃ diṭṭhaṃ, taṃ mattā pamāṇametassa diṭṭhamattako, sakatthe ko.

अभेद्य (कधीही न तुटणाऱ्या किंवा दृढ) मित्राच्या अर्थी दोन शब्द आहेत: 'सम्भत्त' (संभक्त) आणि 'दळ्हमित्त' (दृढमित्र). जो सर्वकाळ सोबत राहतो किंवा सेवा करतो तो 'सम्भत्त' होय; 'भज' धातू सेवा करणे या अर्थी असून तो भूवादी गणातील आहे. जो दृढ आणि स्थिर मित्र असतो तो 'दळ्हमित्त' होय. केवळ परिचयाच्या (केवळ पाहिलेल्या) मित्राच्या अर्थी दोन शब्द आहेत: 'सन्दिट्ठ' (संदिष्ट) आणि 'दिट्ठमत्तक' (दृष्टमात्रक). जो काही काळासाठी पाहिला गेला आहे तो 'सन्दिट्ठ' होय; येथे 'सं' हा उपसर्ग अल्प अर्थी आहे. 'दिस' धातू पाहणे या अर्थी आहे; दर्शन म्हणजे 'दिठ्ठ', केवळ तेेवढेच प्रमाण ज्याचे आहे तो 'दिट्ठमत्तक' होय, येथे स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

347. Dvayaṃ carapurise tāpasādirūpena caramatte. Carati jānāti paracakkanti caro, a, cāropi, ṇo. Guḷhapuriso guttapuriso. Yathārahavaṇṇo, paṇidhi, appasapo, phassopyatra. Tatrādidvayaṃ vāṇijakasibalaliṅgabhikkhukaccāyanādilesena thāyinicare. Itare idhāgatasadisatthe. Vaṇṇo pakāro, yathārahavaṇṇo yathārahappakāro. Yena paracakkaṃ sakkā ñātuṃ tappakāravā iccattho. Paṇidhiyyate ñeyyamasmiṃ paṇidhi, i. Apakaṭṭhaṃ sappati caratīti apasappo, a. Phusa bādhanaphusanesu, a, phasso.

३४७. तपस्वी इत्यादींच्या वेषात फिरणार्‍या गुप्तहेराच्या (चर पुरुषाच्या) अर्थी दोन शब्द आहेत: 'चर' आणि 'गुळ्हपुरिस' (गूढपुरुष). जो फिरून शत्रूच्या सैन्याची माहिती मिळवतो तो 'चर' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो; 'चार' हा शब्दही 'णो' प्रत्यय लागून वृद्धी होऊन बनतो. जो गुप्त किंवा सुरक्षित मनुष्य असतो तो 'गुळ्हपुरिस' होय. 'यथारहवण्ण' (यथार्हवर्ण), 'पणिधि' (प्रणिधी), 'अपसप्प' (अपसर्प) आणि 'फस्स' (स्पर्श) हे शब्दही येथे गुप्तहेराच्या अर्थी आहेत. त्यापैकी पहिले दोन शब्द ('यथारहवण्ण' आणि 'पणिधि') व्यापारी, शेतकरी, वेषधारी, भिक्खू इत्यादींच्या वेषात राहून माहिती मिळवणार्‍या गुप्तहेरासाठी वापरले जातात. इतर शब्द येथे आलेल्या 'चर' आणि 'गुळ्हपुरिस' यांच्या समान अर्थी आहेत. 'वण्ण' म्हणजे प्रकार (वेष); योग्य वेष धारण करणारा तो 'यथारहवण्ण' होय. ज्या वेषाने शत्रूच्या सैन्याची माहिती मिळवणे शक्य होते, तो वेष धारण करणारा, असा याचा अर्थ आहे. ज्याच्यामध्ये जाणण्यासारखी गोष्ट गुप्त ठेवली जाते तो 'पणिधि' होय, येथे 'इ' प्रत्यय लागतो. जो गुप्तपणे किंवा लपून फिरतो तो 'अपसप्प' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. 'फुस' धातू पीडा देणे किंवा स्पर्श करणे या अर्थी असून, 'अ' प्रत्यय लागून 'फस्स' शब्द बनतो.

Tikaṃ pathike. Pathe gacchatīti pathāvī, vī, dīgho. Iko, pathiko. Addhani magge gacchati sīlenāti addhagū. Addhagopyatra.

'प्रवासी' या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. मार्गावर चालणारा तो 'पथावी' (pathāvī - 'वी' प्रत्यय लागून आणि दीर्घत्व होऊन). 'इक' प्रत्यय लागून 'पथिक' (pathiko) असा शब्द बनतो. मार्गावर (दीर्घ प्रवासावर) सवयीने चालणारा तो 'अद्धगू' (addhagū). 'अद्धगू' हा शब्दही येथे (प्रवासी या अर्थी) आहे.

Dvayaṃ dūte. Du paritāpe, to. Sandesaṃ vācikaṃ haratyaneneti.

'दूत' या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'दु' (ताप देणे/दुःख देणे) धातूला 'त' प्रत्यय लागून 'दूत' शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे संदेश किंवा बातमी पाठवली जाते (तो दूत).

Dvayaṃ [Pg.241] jotisike. Gaṇayatīti gaṇako, ṇvu. Muhuttaṃ kālavisesaṃ jānātīti muhuttiko, vāggahaṇena na vuddhi. Saṃvaccharo, jotisiko, devaññū, mohutto, ñāṇiko, kātantikopyatra. Katanto devamattaṃ, taṃ jānātīti kātantiko.

'ज्योतिषी' या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. जो गणना करतो तो 'गणक' (gaṇako - 'ण्वु' प्रत्यय लागून). जो मुहूर्त (विशिष्ट काळ) जाणतो तो 'मुहुत्तिक' (muhuttiko - 'वा' च्या ग्रहणाने वृद्धी होत नाही). संवच्छर (saṃvaccharo), जोतिसिक (jotisiko), देवञ्ञू (devaññū), मोहुत्त (mohutto), ञाणिक (ñāṇiko) आणि कातन्तिक (kātantiko) हे शब्दही येथे (ज्योतिषी या अर्थी) आहेत. वेदांचे प्रमाण (ज्योतिषशास्त्र) म्हणजे 'कातन्त' (katanto), ते जो जाणतो तो 'कातन्तिक' (kātantiko).

348. Dvayaṃ lekhake. Likha lekhane, bhū, ṇvu. Lipena masyopadesena bhavatīti lipi, i, vaṇṇasaṇṭhāno, taṃ karotīti lipikāro. Akkharacaṇo, akkharacuñcupyatra. Cana dāne, bhū. Cañcu gatiyaṃ.

३४८. 'लेखक' या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'लिख्' (लिहिणे) धातू (भ्वादिगण, 'ण्वु' प्रत्यय) पासून 'लेखक' बनतो. राजाच्या आदेशानुसार किंवा शाईने जे लिहिले जाते ते 'लिपी' (lipi - 'इ' प्रत्यय लागून, अक्षरांचा आकार). ती (लिपी) जो तयार करतो तो 'लिपिकार' (lipikāro). 'अक्खरचण' (akkharacaṇo) आणि 'अक्खरचुञ्चु' (akkharacuñcu) हे शब्दही येथे आहेत. 'चन्' धातू दानासाठी (घेण्यासाठी) आहे, आणि 'चुञ्च्' धातू गतीसाठी आहे.

Melānandā masimaṇi, melandhu vaṇṇakūpikā;

Masijalantu melā ca, pattañjanaṃ masi dvisu.

मेळा (melā), नन्दा (nandā), मसिमणि (masimaṇi), मेळन्धु (meḷandhu), वण्णकूपिका (vaṇṇakūpikā) [हे शाईचे किंवा शाईच्या कुपीचे वाचक आहेत]. मसिजल (masijalaṃ - शाईचे पाणी), मेळा (melā), पत्तञ्जन (pattañjanaṃ) आणि मसि (masi - स्त्रीलिंग व पुल्लिंग या दोन्ही लिंगांत) हे शाईचे भांडे (दवात) किंवा शाई या अर्थी आहेत.

Lekhanī vaṇṇatūlī ca, vaṇṇakakkharatūlikā;

Vaṇṇadūto sotthimukho, lekho vācikahārako.

लेखणी (lekhanī), वण्णतूली (vaṇṇatūlī), वण्णकक्खरतुलिका (vaṇṇakakkharatūlikā), वण्णदूत (vaṇṇadūto), सोत्थिमुख (sotthimukho), लेख (lekho) आणि वाचिकहारक (vācikahārako) [हे लेखणी किंवा पत्राचे वाचक आहेत].

Kācanakitaliko ca, kācanaṃ tannibandhanaṃ;

Lekhyaṭṭhānaṃ ganthakuṭi, muddā paccayakārinī.

काचन (kācanaṃ) म्हणजे लेखणीला (ब्रशला) बांधलेले केस किंवा दोरा. लिहिण्याची जागा किंवा दस्तऐवज म्हणजे 'गन्थकुटि' (ganthakuṭi). मुद्रा (muddā) आणि पच्चयाकारिणी (paccayakārinī) म्हणजे शिक्का (seal).

Dvayaṃ vaṇṇe. Vaṇṇīyati pakāsīyati attho yena, so vaṇṇo, vaṇṇa pakāsane. Na kharati na khīyatīti akkharo, khara vināse, khi khaye vā, tadā aro. Likhanaṃ, lipi, likhi ime vaṇṇasaṇṭhāne vattanti. Lipilikhiyo itthiyaṃ.

'वर्ण' (अक्षर) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे अर्थ प्रकट केला जातो तो 'वर्ण' (vaṇṇo - 'वण्ण' धातू प्रकट करणे या अर्थी). ज्याचा नाश होत नाही किंवा जे संपत नाही ते 'अक्षर' (akkharo - 'खर' धातू नाशासाठी किंवा 'खी' धातू क्षयासाठी असून 'अर' प्रत्यय लागतो). लिखन (likhanaṃ), लिपी (lipi) आणि लिखी (likhi) हे शब्द अक्षरांच्या आकारासाठी वापरले जातात. 'लिपी' आणि 'लिखी' हे शब्द स्त्रीलिंगी आहेत.

Bhedādayo ime caturo upāyā sattuvijayakāraṇāni. Sattuvijayamupagacchanti etehīti upāyā. Parasmā visilesanaṃ bhedo.

भेद इत्यादी हे चार 'उपाय' शत्रूवर विजय मिळवण्याची कारणे आहेत. ज्यांच्याद्वारे शत्रूवर विजय मिळवला जातो ते 'उपाय' (upāyā) होत. दुसऱ्यांपासून वेगळे करणे किंवा फूट पाडणे म्हणजे 'भेद' (bhedo).

Sneharāgāpanayanaṃ[Pg.242], saṃhāsoppādanaṃ tathā;

Santajjanañca bhedoyaṃ, viññūhi tividho mato.

प्रेम किंवा स्नेह दूर करणे, उपहास किंवा हास्य निर्माण करणे आणि धमकावणे (भीती दाखवणे) - हा 'भेद' विद्वानांनी तीन प्रकारचा मानला आहे.

Tatrāyaṃ tavānuggatena pavuddho pāsādataravo viya attānañcocchindissatīti saṅkāyaṃ janitāyaṃ snehabhattiñcāpanayati. Abhibhavanañcopādayati. Aññassa ca pariyapaccāmittānuggahaṇassa maraṇamevanto bhavissatītyevaṃpakāramabhibhayanaṃ santajjanaṃ.

त्यापैकी, "हा तुझ्या कृपेने वाढलेला मनुष्य, महालावरील झाडाप्रमाणे स्वतःचाच नाश करेल" अशी शंका निर्माण करून स्नेह आणि भक्ती दूर करणे आणि पराभव (किंवा उपहास) निर्माण करणे [हा पहिला प्रकार]. आणि "दुसऱ्या शत्रूला मदत करण्याचे अंतिम फळ केवळ मृत्यूच असेल" अशा प्रकारची भीती दाखवणे म्हणजे 'सन्तज्जन' (धमकावणे) होय.

Vadhotthaggahaṇañceva, parikleso tatheva ca;

Iti daṇḍavidhaññūhi, daṇḍopi tividho mato.

वध (शारीरिक शिक्षा/मारहाण), संपत्ती जप्त करणे (किंवा मदत न करणे) आणि छळ (तुरुंगवास इत्यादी) - अशा प्रकारे दंडाचे प्रकार जाणणाऱ्या विद्वानांनी 'दंड' (daṇḍo) देखील तीन प्रकारचा मानला आहे.

Parikleso bandhanatāḷanādi.

बंधन (तुरुंगात टाकणे), मारहाण इत्यादींना 'परिक्लेस' (parikleso - छळ) म्हणतात.

Aññamaññopakārānaṃ, dassanaṃ guṇakittanaṃ;

Sambandhassa samakkhānaṃ, āyatiṃ sampakāsanaṃ.

परस्परांच्या उपकारांची जाणीव करून देणे, गुणांचे कौतुक करणे, संबंधांचे स्पष्टीकरण करणे, भविष्यातील फायद्यांचे प्रकटीकरण करणे,

Vācā pesalayā sādhu, tavāhamiti cappaṇaṃ;

Iti sāmavidhaññūhi, sāmaṃ pañcavidhaṃ mataṃ.

मधुर वाणीने बोलणे, "मी तुझाच आहे" असे म्हणणे आणि स्वतःला समर्पित करणे - अशा प्रकारे 'साम' (sāma - समजूत काढणे) चे प्रकार जाणणाऱ्या विद्वानांनी 'साम' पाच प्रकारचे मानले आहे.

‘‘Asmiṃ evaṃ kate idaṃ amhākaṃ bhavissatī’’ti āsādassanaṃ āyatisampakāsanaṃ. Appaṇamityaṅgassa dānaṃ.

"हे असे केल्यावर आपल्याला हे मिळेल" अशी आशा दाखवणे म्हणजे 'आयतिसम्पकासन' (भविष्यातील फायद्यांचे प्रकटीकरण) होय. 'अप्पण' (appaṇaṃ) म्हणजे स्वतःचे शरीर किंवा अवयव समर्पित करणे.

Dānañca pañcadhā sārassāsārassa ca dabbassa gahitassa samappaṇaṃ, tathāgahitassānumodanaṃ, tathā apubbadānaṃ, tathā ‘‘amussa dabbaṃ gaṇhāhi, tatheva bhavissatī’’ti parasesu sayaṃ gāhappavattanaṃ, tathā iṇappamocanañceti. Yathāha –

'दान' (dāna) देखील पाच प्रकारचे आहे: मौल्यवान किंवा अमूल्य वस्तू सुपूर्द करणे, घेतलेल्या वस्तूचा स्वीकार करणे (किंवा आनंद व्यक्त करणे), पूर्वी कधीही न दिलेले दान देणे, "त्या व्यक्तीची संपत्ती घे, ते तसेच होईल" असे सांगून दुसऱ्यांच्या संपत्तीवर स्वतः ताबा मिळवण्यास प्रवृत्त करणे, आणि कर्जातून मुक्त करणे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Yo sampattadhanossaggo, uttamamajjhimādhamo;

Patidānaṃ tathā tassa, gahitassānumodanaṃ.

"प्राप्त झालेल्या संपत्तीचा त्याग करणे (जे उत्तम, मध्यम किंवा कनिष्ठ असू शकते), तसेच प्रत्यर्पण (परत देणे) आणि घेतलेल्या वस्तूचा स्वीकार करून आनंद व्यक्त करणे.

Dabbadāna’mapubbañca[Pg.243], sayaṃ gāhappavattanaṃ;

Deyyassa paṭimokkho ca, dānaṃ pañcavidhaṃ mata’’nti.

पूर्वी कधीही न दिलेली संपत्ती देणे, स्वतः ताबा मिळवण्यास प्रवृत्त करणे, आणि कर्जातून मुक्त करणे - हे 'दान' पाच प्रकारचे मानले गेले आहे." असे म्हटले आहे.

Ete cattāro upāyā māyādīsvevantogadhā, tathā hi māyopekkhā ca daṇḍantogadhā. Indajālañca bhede antogadhaṃ. Keci panāhu

हे चार उपाय माया (कपट) इत्यादींमध्ये समाविष्ट आहेत. कारण माया आणि उपेक्षा (दुर्लक्ष) हे 'दंड' मध्ये समाविष्ट आहेत, आणि इंद्रजाल (जादू) हे 'भेद' मध्ये समाविष्ट आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात:

‘‘Sāmaṃ dānañca bhedo ca, daṇḍo ceti catukkakaṃ;

Māyopekkhindajālañca, sattopāyā pakittitā’’ti.

"साम, दान, भेद आणि दंड हा चार उपायांचा गट; आणि माया, उपेक्षा व इंद्रजाल - हे सात उपाय सांगितले आहेत."

349. Nāmamattena vuttānaṃ bhedādīnamidāni pariyāyānyāha. Tatra dvayaṃ bhede. Japa mānase ca, bhū, ṇo. Bhidi dvidhākaraṇe, ṇo.

३४९. केवळ नावाने सांगितलेल्या भेद इत्यादींचे आता समानार्थी शब्द सांगतात. त्यापैकी 'भेद' (bheda) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'जप्' धातू (भ्वादिगण, 'ण' प्रत्यय) मनात विचार करणे किंवा कुजबुजणे या अर्थी आहे. 'भिद्' धातू ('ण' प्रत्यय) दोन भाग करणे (फूट पाडणे) या अर्थी आहे.

Tikaṃ daṇḍe. Daṇḍa nipātane, curādi. Saho vuccati balaṃ, tabbhavaṃ sāhasaṃ. Damanaṃ damo, dīghapaṭisedho.

'दंड' (daṇḍa) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'दण्ड्' धातू (चुरादिगण) शिक्षा करणे किंवा प्रहार करणे या अर्थी आहे. 'सह' म्हणजे बल (शक्ती) म्हटले जाते, त्यापासून उत्पन्न झालेले ते 'साहस' (sāhasaṃ). दमन करणे म्हणजे 'दम' (damo - येथे दीर्घत्वाचा निषेध होतो).

350. Sāmaṃ suddavagge, dānañca brāhmaṇavagge kathessati. Sāmyādayo sattarevācariyamate. Paramparopakārittā rajjassaṅgāni. Pakaṭṭhamupakubbanti rajjanti pakatiyoti coccante. Vuttañca kāmandakīye –

३५०. 'साम' चा उल्लेख सुद्दवर्गात (Suddavagga) आणि 'दान' चा उल्लेख ब्राह्मणवर्गात (Brāhmaṇavagga) केला जाईल. आचार्यांच्या मते स्वामी (राजे) इत्यादी सातच राज्याचे अंग आहेत. परस्परांना साहाय्य करत असल्यामुळे त्यांना राज्याची अंगे (rajjassaṅgāni) म्हणतात. ते राज्याला उत्कृष्ट प्रकारे साहाय्य करतात म्हणून त्यांना 'प्रकृती' (pakatiyo) असेही म्हणतात. कामन्दकीय नीतिसारात म्हटले आहे –

‘‘Sāmya’maccañca raṭṭhañca, duggaṃ koso balaṃ sakhā;

Paramparopakārīdaṃ, sattaṅgaṃ rajjamuccate.

"स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री), राष्ट्र (देश), दुर्ग (किल्ला), कोष (तिजोरी), बल (सैन्य) आणि सखा (मित्र) - परस्परांना साहाय्य करणाऱ्या या सात अंगांना 'राज्य' म्हटले जाते.

Amaccaraṭṭhaduggāni[Pg.244], koso daṇḍo ca pañcamo;

Etā pakatiyo vuttā, vijigīsassa rājino.

अमात्य, राष्ट्र, दुर्ग, कोष आणि पाचवा दंड (सैन्य) - या प्रकृती (घटक) विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या राजाच्या सांगितल्या आहेत.

Etā pañca tathā mittaṃ, sattamo pathavīpati;

Sattappakatikaṃ rajjaṃ, iccāha sūrapūjito’’ti.

हे पाच, तसेच मित्र आणि सातवा पृथ्वीपती (राजा) - अशा सात प्रकृतींचे राज्य असते, असे सूरपूजित आचार्यांनी म्हटले आहे."

Tatra poraseṇīnaṃ padhānabhāvepi sati raṭṭhaggahaṇena, balaggahaṇena vā gahaṇasiddhanti neha visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, amarakose pana dvīhi gahaṇe siddhepi padhānattākhyāpanatthaṃ visuṃ gahitā. Vuttañhi tatra –

तेथे नागरिकांच्या किंवा श्रेणींच्या (poraseṇī) महत्त्वाच्या स्थानानंतरही, 'राष्ट्र' किंवा 'बल' या शब्दांच्या ग्रहणानेच त्यांचा समावेश सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे त्यांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख केलेला नाही. परंतु अमरकोशात या दोन्ही शब्दांनी समावेश सिद्ध होत असतानाही, त्यांचे महत्त्व दर्शवण्यासाठी त्यांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख केला आहे. कारण तेथे म्हटले आहे –

‘‘Sāmya’macco sakhā koso, rajjaduggabalāni ca;

Rajjaṅgāni pakatayo, porānaṃ seṇiyopi ce’’ti.

"स्वामी, अमात्य, सखा, कोष, राष्ट्र, दुर्ग, बल आणि नागरिकांच्या श्रेणी - ही राज्याची अंगे आणि प्रकृती आहेत."

Esañca sāmyamaccaraṭṭhaduggakosabalasakhīnaṃ pubbatarassa garuttaṃ viññeyyaṃ, iha tu nāmaliṅgānusāsane abhidhānasatthe anupayogato yathākkamaṃ garuttaṃ na vattumicchatīti byatikkamenopaññāso kato.

या स्वामी, अमात्य, राष्ट्र, दुर्ग, कोष, बल आणि सखा यांच्यामध्ये पूर्वीच्या घटकांचे महत्त्व अधिक आहे असे समजावे. परंतु येथे 'नामलिंगानुशासन' नामक अभिधानशास्त्रामध्ये (कोशग्रंथात) त्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, क्रमाने त्यांचे महत्त्व सांगण्याची इच्छा न करता, भिन्न क्रमाने (व्यतिक्रमाने) मांडणी केली आहे.

Suvaṇṇādimayabhaṇḍāgāraṃ koso, pabbatodakarukkhādīhi duggamaṃ puraṃ duggaṃ, vijitaṃ janapadavatī bhūmi, balaṃ cakkaṃ, tañca molabhataseṇisahāyāmittāṭavikabhedena chabbidhaṃ. Tatra kamāgataṃ molaṃ, vetanasambandhaṃ bhataṃ, poraṃ balaṃ seṇī, sahāyabhūtaṃ sahāyo, amittabhūtaṃ amittaṃ, aṭavikaṃ aṭavisahāyo mittaṃ. Tadapi sahajjaṃ, pākataṃ, kittimañceti tividhaṃ. ‘‘Liṅge sabhāve pakati, porāmaccādiyonisu. Tiliṅgaṃ guṇasāmyepī’’ti ruddo.

सोने इत्यादींनी युक्त असलेले भांडार म्हणजे 'कोष' (koso). पर्वत, पाणी, वृक्ष इत्यादींमुळे जिथे जाणे कठीण असते असे नगर म्हणजे 'दुर्ग' (duggaṃ). जिंकलेली आणि जनपदांनी युक्त असलेली भूमी म्हणजे 'विजित' (vijitaṃ). सैन्य किंवा चक्र म्हणजे 'बल' (balaṃ); आणि ते मौल (वंशपरंपरागत), भृत (वेतनभोगी), श्रेणी (नागरिक सैन्य), सहाय (मित्र सैन्य), अमित्र (शत्रू सैन्य) आणि आटविक (अरण्यवासी सैन्य) या भेदांनी सहा प्रकारचे आहे. त्यापैकी, वंशपरंपरेने आलेले ते 'मौल' (molaṃ). वेतनाशी संबंधित असलेले ते 'भृत' (bhataṃ). नागरिकांचे सैन्य ते 'श्रेणी' (seṇī). मित्र बनलेले ते 'सहाय' (sahāyo). शत्रू असलेले ते 'अमित्र' (amittaṃ). अरण्यातील साहाय्यक मित्र ते 'आटविक' (aṭavikaṃ). ते देखील सहज (नैसर्गिक), प्राकृत (सामान्य) आणि कृत्रिम अशा तीन प्रकारचे असते. "लिंग, स्वभाव, नागरिक, अमात्य इत्यादींच्या उत्पत्तीमध्ये 'प्रकृती' (pakati) हा शब्द तिन्ही लिंगांत आणि गुणांच्या समानतेमध्येही वापरला जातो," असे रुद्र कोशात म्हटले आहे.

351. Pabhāvādīnaṃ [Pg.245] vasā sattiyo nāma tisso bhavanti. Saka sattiyaṃ,ti. Tatra yaṃ sandhādīnaṃ, bhedādīnañca yāthāvato avaṭṭhāpanaṃ, taṃ ñāṇabalaṃ mantasatti, sakasampattuppattiyaṃ kosadaṇḍā pabhūsatti, tesaṃyeva pabhuttasampādane sāmatthiyato. Vuttañca ‘‘kosadaṇḍabalaṃ pabhūsatti’’riti. Balavatī ussāhaceṭṭhā ussāhasatti. Vuttañca ‘‘vikkamabalamussāhasatti’’riti.

३५१. प्रभाव इत्यादींच्या प्रभावाने 'शक्ती' (sattiyo) तीन प्रकारच्या असतात. 'शक्' धातू (सामर्थ्य या अर्थी, 'ति' प्रत्यय) पासून शक्ती शब्द बनतो. त्यापैकी, संधी इत्यादी (सहा गुण) आणि भेद इत्यादी (चार उपाय) यांचे योग्य प्रकारे निर्धारण करणे, ते ज्ञानबळ म्हणजे 'मन्त्रशक्ती' (mantasatti - मंत्रशक्ती). स्वतःच्या संपत्तीच्या उत्पत्तीसाठी कोष आणि दंड यांचे जे सामर्थ्य असते ती 'प्रभूशक्ती' (pabhūsatti), कारण त्यांच्याद्वारेच प्रभुत्व सिद्ध करण्याचे सामर्थ्य मिळते. "कोष आणि दंडाचे बळ म्हणजे प्रभूशक्ती" असे म्हटले आहे. बलवान अशी उत्साहाची चेष्टा (प्रयत्न) म्हणजे 'उत्साहशक्ती' (ussāhasatti). "पराक्रमाचे बळ म्हणजे उत्साहशक्ती" असे म्हटले आहे.

Pabhāvādīnaṃ sakāraṇaṃ sarūpaṃ dassetumāha ‘‘pabhāvo’’ccādi. Damanaṃ daṇḍo, tadatthiyā balampi daṇḍo. Tato jātaṃ yaṃ tejo, taṃ pabhāvo. Tato jāto yo tejo, so ‘‘pabhāvo’’tipi pulliṅgena yojanīyaṃ. Pabhavanti tejassino aneneti pabhāvo, ṇo. Pakaṭṭho vā bhāvo pabhāvo. Koso dhanaṃ, tato jāto yo tejo, so pabhāvo nāma. Tathā kosajo tejo dhanena sattūnamupakaraṇaṃ. Patapanti tejassino bhavantyaneneti patāpo, ṇo.

'प्रभाव' इत्यादींचे सकारण स्वरूप दाखवण्यासाठी "प्रभावो" इत्यादी म्हटले आहे. दमन करणे म्हणजे 'दण्ड' होय, आणि त्या दण्डाच्या अस्तित्वामुळे शक्तीलाही 'दण्ड' म्हणतात. त्या दण्डरूप शक्तीपासून जे तेज उत्पन्न होते, त्याला 'प्रभाव' म्हणतात. त्या दण्डरूप शक्तीपासून जे तेज उत्पन्न होते, त्याला पुल्लिंगी रूपाने 'प्रभावो' असेही योजावे. ज्याच्याद्वारे तेजस्वी पुरुष समर्थ होतात (प्रभवन्ति) तो 'प्रभाव' (ण प्रत्यय). किंवा प्रकृष्ट (उत्कृष्ट) भाव म्हणजे 'प्रभाव'. 'कोश' म्हणजे धन, त्या धनापासून उत्पन्न होणारे जे तेज, त्याला 'प्रभाव' म्हणतात. तसेच कोशातून उत्पन्न झालेले तेज हे धनाच्या द्वारे शत्रूंना वश करण्याचे साधन आहे. ज्याच्याद्वारे तेजस्वी पुरुष तळपतात (प्रतपन्ति) तो 'प्रताप' (ण प्रत्यय).

352. Dvayaṃ mante. Mantā vuccati paññā, sā etasmiṃ vijjati tāya nipphādetabbattāti manto, atha vā manta guttabhāsane, bhāve ṇo. Itaratra bhāve yu.

३५२. सल्लामसलत (मंत) या अर्थात दोन शब्द आहेत. प्रज्ञेला 'मन्ता' म्हणतात; ती प्रज्ञा यात विद्यमान असते किंवा तिच्याद्वारे कार्य सिद्ध होते म्हणून याला 'मन्त' म्हणतात. अथवा 'मन्त' हा शब्द गुप्त भाषणाच्या (गुतभासन) अर्थात आहे, भावार्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. दुसऱ्या शब्दात (मन्तन) भावार्थात 'यु' प्रत्यय लागतो.

So [Pg.246] manto dvigocaro dvinnaṃ janānaṃ visayabhūto catukkaṇṇo nāma. Cattāro kaṇṇā ettha catukkaṇṇo. So manto tigocaro tiṇṇaṃ janānaṃ visayabhūto chakkaṇṇo nāma. Manto nāma catukkaṇṇo vā chakkaṇṇo vā kattabbo, na tato paranti dvinnamevettha gahaṇaṃ. Amarakose pana chakkaṇṇopi paṭikkhitto. Vuttañhi tattha ‘‘achakkaṇṇo, yo tatiyādyagocaro’’ti.

ती सल्लामसलत (मन्त) जेव्हा दोन व्यक्तींच्या कक्षेतील (द्विगोचर) असते, तेव्हा तिला 'चतुष्कर्ण' (चार कान असलेली) म्हणतात. यात चार कान असतात म्हणून 'चतुष्कर्ण'. ती सल्लामसलत जेव्हा तीन व्यक्तींच्या कक्षेतील (त्रिगोचर) असते, तेव्हा तिला 'षट्कर्ण' (सहा कान असलेली) म्हणतात. सल्लामसलत ही एकतर चतुष्कर्ण किंवा षट्कर्ण असावी, त्यापलीकडे नसावी; म्हणूनच येथे या दोघांचेच ग्रहण केले आहे. परंतु अमरकोशात तर षट्कर्णाचाही निषेध केला आहे. कारण तेथे म्हटले आहे की— "जो तिसऱ्या व्यक्ती इत्यादींच्या कक्षेबाहेरचा असतो, तो 'अषट्कर्ण' (षट्कर्ण नसलेला) होय."

Sabbapārisadattā byākaraṇassa sotūnaṃ samayantaresvapi paṭubhāvajananatthaṃ idhānāgatāpi chagguṇādayo ānetvā kathetabbā. Vuttañhi –

व्याकरण हे सर्व परिषदांना (सर्व संप्रदायांना) उपयुक्त असल्यामुळे, श्रोत्यांमध्ये इतर सिद्धांतांमध्ये किंवा शास्त्रांमध्येही नैपुण्य निर्माण व्हावे म्हणून, येथे उल्लेख नसलेले देखील सहा गुण (षड्गुण) इत्यादी विषय आणून सांगितले पाहिजेत. कारण असे म्हटले आहे की—

‘‘Sabbapārisadaṃ hidaṃ, sabbasattha’mato mataṃ;

Nissīyate kvaci kiñci, sabbesa’matra vādina’’nti.

"कारण हे (व्याकरण शास्त्र) सर्व परिषदांना उपयुक्त आहे आणि सर्व शास्त्रांना संमत आहे; येथे काही ठिकाणी सर्वच वादकांच्या (सिद्धांतांच्या) काही मतांचा आश्रय घेतला जातो."

Yathā chagguṇā sandhi viggahayānāsanadvedhāsayā. Tatra sandhi upahāralakkhaṇo tividho kosadaṇḍabhūmippadānahetuko. Apahāralakkhaṇo viggaho, sopi tividho pakāsayuddhaṃ kūṭayuddhaṃ tuṇhiyuddhanti.

जसे की, सहा गुण (षड्गुण) म्हणजे— संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैध आणि आश्रय हे होत. त्यापैकी, 'संधि' (तडजोड) हा भेट देण्याच्या (उपहार) लक्षणाचा असून तो कोश (द्रव्य), दण्ड (सैन्य) किंवा भूमी देण्याच्या कारणाने तीन प्रकारचा असतो. 'विग्रह' (युद्ध) हा हिरावून घेण्याच्या (अपहार) लक्षणाचा असतो; तो देखील तीन प्रकारचा असतो— प्रकाशयुद्ध (उघड युद्ध), कूटयुद्ध (कपटी युद्ध) आणि तूष्णींयुद्ध (शांत किंवा छुप्या मार्गाने केलेले युद्ध).

Parabyasanatāsapattidesakālātyudayāvāpayānamattena sāddhe parasmiṃ katācarassa guṇānurattapakatissa vijigīsassa yātrā yānaṃ, tañca viggayhayānaṃ sandhāyayānaṃ sambhūyayānaṃ pasaṅgayānaṃ upekkhiyayānamiti pañcavidhaṃ. Patiggāhīnaṃ niggayha, sandhāya, upekkhiya vā yaṃ yānaṃ, taṃ viggayhayānādi. Yadā na sakkoti, tadā sāmantehi sahekībhūya yānaṃ sambhūyayānaṃ. Aññatra gantabbe aññasmiṃ pasaṅgato gamanaṃ pasaṅgayānaṃ.

शत्रूचे संकट, अनुकूल देश व काळ आणि स्वतःचा उदय पाहून, उत्तम गुण व निष्ठावंत प्रजा असलेल्या, विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या राजाची शत्रूवर होणारी स्वारी म्हणजे 'यान' (चढाई) होय. ते यान पाच प्रकारचे असते— विगृह्ययान, संधाययान, संभूययान, प्रसंगयान आणि उपेक्षीययान. विरोध करणाऱ्यांना दाबून टाकून, त्यांच्याशी करार करून किंवा त्यांच्याकडे दुरुत्सर्ग करून जे यान केले जाते, त्याला 'विगृह्ययान' इत्यादी म्हणतात. जेव्हा स्वतः समर्थ नसतो, तेव्हा शेजारील राजांशी एकत्र येऊन चढाई करणे म्हणजे 'संभूययान' होय. दुसऱ्या ठिकाणी जात असताना प्रसंगवशात (वाटेत) अन्य ठिकाणी चढाई करणे म्हणजे 'प्रसंगयान' होय.

‘‘Na maṃ paro hantuṃ samattho, nāhampi para’’miti kālādike parikkhitvā vijigīsassa duggādīni vaḍḍhayato ṭhiti āsanaṃ, tadapi viggayhāsanasandhāyāsanādibhedena pañcavidhaṃ. Balīnaṃ [Pg.247] sattūnaṃ majjhe kākakkhivā’lakkhitasso’bhayatra vacanenattano samappaṇaṃ dvedhaṃ. Aññatarena vā balavatarena sandhi, aññatarena abalena viggaho dvedhaṃ. Sattuno vā pakatīhi sandhāya yo tena viggaho, sattuneva vā yo sandhiviggahasamudāyahetuko duggāsayassa byāpāro, sopi dvedhaṃ. Parasantānamapyobhayavedanānaṃ ubhayato vutti dvedhamuccate.

"शत्रू माझा नाश करण्यास समर्थ नाही आणि मी देखील शत्रूचा नाश करण्यास समर्थ नाही," असा काळ इत्यादींचा विचार करून, विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या राजाने आपले किल्ले इत्यादी मजबूत करत तटस्थ राहणे म्हणजे 'आसन' होय. ते देखील विगृह्यासन, संधायआसन इत्यादी भेदांनी पाच प्रकारचे असते. बलाढ्य शत्रूंच्या मध्ये कावळ्याच्या डोळ्याप्रमाणे (दोन्हीकडे पाहत) दोन्ही बाजूंना शब्दाने स्वतःला समर्पित करणे म्हणजे 'द्वैध' (दुटप्पीपणा) होय. किंवा एका अधिक बलवान राजाशी संधी करणे आणि दुसऱ्या दुर्बलाशी विग्रह (युद्ध) करणे म्हणजे 'द्वैध' होय. अथवा शत्रूच्या प्रकृतीशी (प्रजेशी) संधी करून त्याच्याशी जो विग्रह केला जातो, किंवा शत्रूशीच संधी व विग्रहाच्या मिश्रणामुळे दुर्गम आश्रयाचा जो व्यापार होतो, त्यालाही 'द्वैध' म्हणतात. दुसऱ्यांच्या मनातही दोन्ही प्रकारच्या (सुख-दुःख) वेदनांची दोन्ही बाजूंनी होणारी प्रवृत्ती 'द्वैध' म्हटली जाते.

‘‘Ucchijjamāno ripunā nirupāya patikriyo. Sattihīno samāsiyate’’ti hīnenāññassa balavatarassa dhammavijayino samāsayanaṃ, tasseva vā balino sattuno kosādippadānena āsayanaṃ āsayo vuccate. Ete chagguṇā.

"शत्रूकडून नष्ट होत असताना, प्रतिकाराचा कोणताही उपाय नसताना आणि शक्तीहीन असताना आश्रय घेतला जातो"— या न्यायाने, दुर्बल राजाने दुसऱ्या अधिक बलवान अशा धर्मविजयाचा (धर्माने विजय मिळवणाऱ्या राजाचा) आश्रय घेणे, किंवा त्याच बलवान शत्रूला कोश (द्रव्य) इत्यादी देऊन त्याचा आश्रय घेणे याला 'आशय' (आश्रय) म्हणतात. हे सहा गुण (षड्गुण) आहेत.

Yasmiñca guṇe ṭhito vijigīso sakkotyattano aṭṭhavaggiyakammāni pavattayituṃ, parassa cetānyupahantuṃ, guṇamādhiṭṭheyya, sā vuḍḍhi.

आणि ज्या गुणामध्ये राहून विजय मिळवू इच्छिणारा राजा आपली आठ प्रकारची कामे (अष्टवर्गीय कर्मे) चालवण्यास आणि शत्रूच्या कामांचा नाश करण्यास समर्थ होतो, त्याने त्या गुणाचा अवलंब करावा; ती 'वृद्धी' (प्रगती) होय.

Kasi vaṇijjaṃ patho duggaṃ, setu kuñjarabandhanaṃ;

Khanyākaradhanādānaṃ, suññānañca nivesanaṃ.

शेती (कृषी), व्यापार, मार्ग (रस्ते), किल्ला (दुर्ग), पूल किंवा धरण (सेतू), हत्ती पकडणे, खाणीतून संपत्ती मिळवणे आणि निर्जन ठिकाणी वस्ती वसवणे—

Ityeso aṭṭhavaggo.

हा 'अष्टवर्ग' (आठ कामांचा समूह) होय.

Yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānaṃ vuḍḍhi, khayaṃ vā nābhipassati, taṃ ṭhānaṃ, yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānamupaghātaṃ passati, tasmiṃ na tiṭṭheyya, so khayo, ayaṃ nītivedīnaṃ tivaggo. Itaresaṃ dhammatthakāmā tivaggo.

किंवा ज्या गुणामध्ये राहून राजा आपल्या कामांची वृद्धी पाहतो आणि त्यांचा क्षय पाहत नाही, ती स्थिती म्हणजे 'स्थान' (स्थिरता) होय. किंवा ज्या गुणामध्ये राहून तो आपल्या कामांचा नाश पाहतो, त्या गुणात त्याने राहू नये, तो 'क्षय' होय. हा नीती जाणणाऱ्यांचा (नीतीशास्त्रज्ञांचा) 'त्रिवर्ग' (स्थान, वृद्धी, क्षय) होय. इतरांच्या मते धर्म, अर्थ आणि काम हा 'त्रिवर्ग' होय.

Dvayaṃ [Pg.248] guyhe. Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, so, rahe vā bhavaṃ rahassaṃ. Guha saṃvaraṇe, kammani yo. Idaṃ dvayaṃ tīsu. Rahasso manto, rahassā vācā, rahassaṃ mantanaṃ.

गुप्त (गुह्य) या अर्थात दोन शब्द आहेत. गुप्त ठिकाणी (रहसि) होणारे ते 'रहस्य' (स प्रत्यय), किंवा गुप्त जागी (रहे) होणारे ते 'रहस्य'. 'गुह' धातू झाकण्याच्या (संवरण) अर्थात आहे, कर्म अर्थात 'य' प्रत्यय लागतो. हे दोन शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात. जसे की— रहस्सो मन्तो (पुल्लिंगी), रहssा वाचा (स्त्रीलिंगी), रहस्यं मन्तनं (नपुंसकलिंगी).

353. Pañcakaṃ vijane. Viji puthabhāve, bhū, to ca. Vici vivecane, puthubhāve ca vā. ‘‘Vivittaṃ tīsu vijane, asaṃpakkapavittesū’’ti ruddo. Vigato jano asmāti vijano. Chādetīti channo. Chada saṃvaraṇe. Vittamarahatīti raho, raha cāge, ramante asminti vā raho, vaṇṇavikāro. ‘‘Raho nidhuvane cāpi, raho guyhe napuṃsaka’’nti rabhaso. Dutiyo rahosaddo abyayaṃ. Nissalākā, upāsupyatra. Nissalākā thī, upāsu abyayaṃ.

३५३. निर्जन (विजन) या अर्थात पाच शब्द आहेत. 'विजि' धातू पृथग्भावाच्या (वेगळे होण्याच्या) अर्थात आहे, भूवादिगण, आणि 'त' प्रत्यय लागतो. किंवा 'विचि' धातू विवेचन आणि पृथग्भावाच्या अर्थात आहे. "विवित्त हा शब्द तिन्ही लिंगांत निर्जन आणि असंपृक्त (अलिप्त) या अर्थात वापरला जातो" असे रुद्रकोशात म्हटले आहे. ज्या ठिकाणाहून लोक निघून गेले आहेत ते 'विजन'. जे झाकलेले असते ते 'छन्न' (छद धातू झाकण्याच्या अर्थात). जे एकांताला योग्य असते ते 'रह' (रह धातू त्याग करण्याच्या अर्थात), किंवा लोक जेथे रममाण होतात म्हणून 'रह' (वर्णविकाराने). "रह हा शब्द संभोग अर्थात आणि गुप्त अर्थात नपुंसकलिंगी असतो" असे रभसकोशात म्हटले आहे. दुसरा 'रह' शब्द अव्यय आहे. 'निस्सलाका' आणि 'उपासु' हे शब्द देखील येथे आहेत. 'निस्सलाका' हा स्त्रीलिंगी आहे, तर 'उपासु' हे अव्यय आहे.

Dvayaṃ vissāse. Sasa pālane, ṇo. Sambha vissāse. ‘‘Vissambho kelikalahe, vissāse’paṇayepi ce’’ti ruddo.

विश्वास या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'सस' धातू रक्षण करण्याच्या (पालन) अर्थात आहे, 'ण' प्रत्यय लागतो. 'संभ' धातू विश्वासाच्या अर्थात आहे. "विस्सम्भ हा शब्द थट्टा-मस्करीतील भांडण, विश्वास आणि प्रेम या अर्थात वापरला जातो" असे रुद्रकोशात म्हटले आहे.

Dvayaṃ nyāye. Yuja samādhimhi, samādhi abhyupagamo, to. Upagantabbattā upāyikaṃ. Upāyā sakatthe iko, opāyikaṃ, opayikampi, labbhaṃ, bhajamānaṃ, abhinītaṃ, nyāyaṃ, ñāyaṃpyatra.

न्याय (योग्य पद्धत) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'युज' धातू समाधीच्या (स्वीकृती किंवा एकाग्रतेच्या) अर्थात आहे, समाधी म्हणजे स्वीकार करणे, 'त' प्रत्यय लागतो. प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'उपायिक' म्हणतात. 'उपाय' शब्दाला स्वार्थात 'इक' प्रत्यय लागून 'औपायिक' बनते, तसेच 'औपयिक', 'लब्भ', 'भजमान', 'अभिनीत', 'न्याय' आणि 'न्याय' (ञाय) हे शब्द देखील येथे आहेत.

354. Silokaṃ ovāde. Avapubbo vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāve ṇo. Sāsa anusiṭṭhimhi,ti, āssi, anusiṭṭhi[Pg.249]. Anusāsate anusāsanaṃ. Pumavajje itthiyaṃ, napuṃsake ca. Ettha ca ekassevatthassa bhinnaliṅgehi tīhi nāmehi kathanaṃ na kevalaṃ vāccaliṅgoyeva saddo, atha kho vācakaliṅgopyatthīti dīpanatthaṃ.

३५४. उपदेश (ओवाद) या अर्थात एक श्लोक आहे. 'अव' पूर्वपद असलेला 'वद' धातू स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात आहे, भावार्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. 'सास' धातू उपदेश करण्याच्या (अनुसिट्ठि) अर्थात आहे, 'ति' प्रत्यय लागून 'अनुसिट्ठि' बनते. उपदेश करणे म्हणजे 'अनुसासन'. पुल्लिंग वगळता हे स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंगात असते. आणि येथे एकाच अर्थाचे वेगवेगळ्या लिंगांच्या तीन नावांनी कथन करणे हे केवळ विशेषण लिंगी (वाच्यलिंगी) शब्दच नाही, तर निश्चित लिंगी (वाचकलिंगी) शब्द देखील आहे, हे दर्शवण्यासाठी आहे.

Dvayaṃ āṇāyaṃ. Āṇa pesane, bhāve a, āṇā, itthī. Avavādo, niddeso, siṭṭhipyatra. Dvayaṃ bandhane. Dā dāne, bhāve yu, dā avakhaṇḍane vā, viyogadānato uddānaṃ.

आज्ञा (आणा) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'आण' धातू पाठवण्याच्या किंवा आज्ञा देण्याच्या (पेसन) अर्थात आहे, भावार्थात 'अ' प्रत्यय लागून 'आणा' हा स्त्रीलिंगी शब्द बनतो. 'अववाद', 'निद्देस' आणि 'सिट्ठि' हे शब्द देखील येथे आहेत. बंधन या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'दा' धातू देण्याच्या (दान) अर्थात आहे, भावार्थात 'यु' प्रत्यय लागतो, किंवा 'दा' धातू कापण्याच्या (अवखण्डन) अर्थात आहे; वियोग घडवून आणत असल्यामुळे याला 'उद्दान' म्हणतात.

355-356. Dvayaṃ aparādhe. Apagacchantyanenāti āgu, ṇu, palopo, rassassa dīghatā, napuṃsake āgu. Apagato rādho yena aparādho, rādha saṃsiddhimhi. Dvayaṃ rājagayhe. Kira vikiraṇe, kattari a, attaṃ. Bala pāṇane, i. Karasāhacariyato bali pulliṅge. Bhāgadheyyopyatra. Bhāgāsakatthe dheyyo, bhāgattena tiṭṭhatīti vā bhāgadheyyo, iyo.

३५५-३५६. अपराध या अर्थात दोन शब्द आहेत. "ज्याच्याद्वारे (चांगुलपणापासून) दूर जातात" ते 'आगु' (णु प्रत्यय, 'प' चा लोप आणि ऱ्हस्वाचा दीर्घ होऊन), नपुंसकलिंगात 'आगु' शब्द होतो. ज्याच्यापासून सिद्धी (राध) निघून गेली आहे तो 'अपराध', 'राध' धातू सिद्धीच्या अर्थात आहे. राजाचा कर (राजगय्ह) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'किर' धातू विखुरण्याच्या (विकिरण) अर्थात आहे, कर्ता अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून 'अ' कार होतो. 'बल' धातू श्वास घेण्याच्या (प्राणन) अर्थात आहे, 'इ' प्रत्यय लागतो. 'कर' शब्दाच्या साहचर्यामुळे 'बलि' हा शब्द पुल्लिंगात वापरला जातो. 'भागधेय' हा शब्द देखील येथे आहे. 'भाग' शब्दाला स्वार्थात 'धेय्य' प्रत्यय लागून, किंवा वाटणीच्या रूपाने राहत असल्यामुळे 'भागधेय' (इय प्रत्यय) शब्द बनतो.

Dvayaṃ tuṭṭhidāye. Manorathapuṇṇattā pattabbo bhāgo puṇṇapatto. Tussanaṃ tuṭṭho, sossatthīti tuṭṭhī, tena dātabbo dāyo tuṭṭhidāyo, ākārantānamāyo.

हे दोन शब्द आनंदाने दिलेल्या भेटवस्तूच्या (पारितोषिकाच्या) अर्थात आहेत. मनातील इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे प्राप्त होणारा भाग म्हणजे 'पुण्णपत्त' (पूर्णपात्र) होय. संतुष्ट होणे म्हणजे 'तुट्ठि' (संतुष्टी). तो आनंद ज्याच्याजवळ आहे, त्याच्याद्वारे दिली जाणारी भेट म्हणजे 'तुट्ठिदाय' (आनंदभेट) होय. येथे आ-कारान्त शब्दांच्या शेवटी 'आय' आदेश होतो.

Chakkaṃ [Pg.250] pābhate. Tathā hi –

हे सहा शब्द 'भेटवस्तू' (उपहार) या अर्थात आहेत. तसेच म्हटले आहे -

‘‘Hemaṃ sīhāsanaṃ vesaṃ, vuttaṃ bhaddāsanaṃ tathā;

Upāyana’mupaggayhaṃ, pābhatañco’padā thiya’’nti.

राजांचे सोन्याचे बनवलेले सिंहाचे आसन हेच 'भद्दासण' (भद्रासन) किंवा राजसिंहासन म्हटले जाते. तसेच 'उपायन', 'उपग्गय्ह', 'पाभत' आणि 'उपदा' हे शब्द स्त्रीलिंगात (भेटवस्तू या अर्थी) आहेत.

Silokāddhaṃ nāma amaramālā.

हा श्लोकाचा अर्धा भाग 'अमरमाला' ग्रंथातील आहे.

Upagantvādātabbāti upadā, a, itthī, taṃ tamatthaṃ patthentehi ābharīyate ānīyateti pābhataṃ, patthanatthajotakoyaṃ pasaddo. Upeyyateti upāyanaṃ, ito yu, upagacchati yenāti vā upāyanaṃ. Kuca saṅkocane, ṇo, vigato koco yena ukkoco. Paṇṇena satthapaṇṇena saddhiṃ ākarīyate ānīyateti paṇṇākāro, aññatra upacārā. Pahiṇantyaneneti paheṇakaṃ, hi gatiyaṃ, yu, sakatthe ko. Padesanaṃ, upaggayhaṃ, upahāropyatra.

जवळ जाऊन दिली जाणारी ती 'उपदा' (भेटवस्तू) होय; यात 'अ' प्रत्यय असून हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. त्या त्या फलाची इच्छा करणाऱ्यांकडून जी आणली जाते ती 'पाभत' होय; येथे 'प' हा उपसर्ग इच्छेचा अर्थ प्रकट करतो. जवळ आणली जाते ते 'उपायन' होय; 'इ' धातूपासून 'यु' प्रत्यय होऊन हा शब्द बनतो; किंवा ज्याच्याद्वारे जवळ गेले जाते ते 'उपायन' होय. 'कुच' धातू संकोच अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून, ज्याच्यामुळे संकोच (भीती किंवा संकोचभाव) दूर होतो तो 'उक्कोच' (लाच) होय. सोन्याच्या पानावरील लेखासह किंवा पानासह जी आणली जाते ती 'पण्णाकार' (भेटवस्तू) होय; इतर भेटवस्तूंसाठी हा शब्द लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो. ज्याच्याद्वारे पाठवले जाते ते 'पहेणक' होय; येथे गती अर्थातील 'हि' धातूला 'यु' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. 'पदेसन', 'उपग्गय्ह' आणि 'उपहार' हे शब्द देखील येथे भेटवस्तूच्या अर्थात आहेत.

Gumbādideyyo gumbaghaṭādiko deyyosuṅkaṃ, anitthī, gumbo nāma jalathalamaggādīsu laddhabbabhāgo, tathā ghaṭṭopi, samānatthā hete. Ādinā pābhatampi saṅgaṇhāti. Suṅka gamane, suṅkati yena, taṃ suṅkaṃ. Gamu gamane, bo, assu, gumbo. Dvayaṃ gāmajanapadādito laddhabbabhāge. Aya gamane, ṇo, āyo. Apaccaye ayo. Dhanānaṃ sampattakāle āgamo dhanāgamo.

जकात नाक्यावर किंवा घाटावर दिला जाणारा कर म्हणजे 'सुंक' (शुल्क) होय; हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही. जलमार्ग किंवा स्थल मार्ग इत्यादींवर मिळणारा भाग म्हणजे 'गुम्ब' होय; तसेच 'घट्ट' (घाट) देखील आहे; हे दोन्ही समान अर्थाचे शब्द आहेत. 'आदि' शब्दाने भेटवस्तूचाही संग्रह होतो. 'सुंक' धातू गती अर्थात आहे; ज्याच्याद्वारे कर प्राप्त केला जातो ते 'सुंक' होय. 'गमु' धातू गती अर्थात असून, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होऊन 'गुम्ब' शब्द बनतो. गाव, जनपद इत्यादींकडून मिळणाऱ्या भागासाठी (उत्पन्नासाठी) दोन शब्द आहेत. 'अय' धातू गती अर्थात असून, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून 'आय' (उत्पन्न) शब्द बनतो. 'अ' प्रत्यय लागल्यास 'अय' शब्द बनतो. संपत्ती मिळण्याच्या वेळी होणारे आगमन म्हणजे 'धनागम' होय.

357. Dvayaṃ chattasāmaññe. Ātapato sūriyālokato tāyatīti ātapattaṃ, to. Chādayatīti chattaṃ, chada [Pg.251] apavāraṇe, to, traṇapaccaye chatraṃ, hemaṃ suvaṇṇakhacitaṃ raññaṃ rājūnaṃ āsanaṃ sīhāsanākhyaṃ. Sīhākatippadhānattā sīhākatippadhānaṃ āsananti viggaho.

३५७. सामान्य छत्रीसाठी दोन शब्द आहेत. उन्हापासून किंवा सूर्यप्रकाशापासून रक्षण करते ते 'ातपत्त' होय; यात 'त' प्रत्यय आहे. जे झाकून घेते ते 'छत्त' (छत्र) होय; 'छद' धातू झाकण्याच्या अर्थात असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; 'त्रण्' प्रत्यय लागल्यास 'छत्र' शब्द बनतो. सोन्याने मढवलेले राजांचे आसन 'सिंहासन' म्हणून ओळखले जाते. सिंहाची आकृती मुख्य असलेले आसन म्हणजे 'सिंहासन' असा याचा विग्रह होतो.

Dvayaṃ cāmare. Vālena katā bījanī vālabījanī. Camaro migo tassedaṃ cāmarī. ‘‘Cāmarā cāmaraṃ romaṃ, gucchakañcāvacūlaka’’nti tikaṇḍaseso. Pakiṇṇakaṃpyatra. Pakarīyate vikkhipate pakiṇṇakaṃ, sakatthe ko.

चवरीसाठी (चामर) दोन शब्द आहेत. प्राण्यांच्या केसांपासून बनवलेला पंखा म्हणजे 'वालबीजनी' होय. 'चमर' नावाचा मृग असून, त्याचे केस म्हणजे 'चामरी' होय. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात 'चामरा', 'चामर', 'रोम', 'गुच्छक' आणि 'अवचूलक' असे शब्द आले आहेत. 'पकिण्णक' शब्द देखील येथे चवरीच्या अर्थात आहे. जे इकडेतिकडे हलवले जाते ते 'पकिण्णक' होय; यात स्वार्थात 'क' प्रत्यय आहे.

358. Khaggādayo ime pañca rājūnaṃ kakudhabhaṇḍāni bhavanti. Kuka ādāne, dho, vaṇṇavipariyayo. Rañño gamanakāle sadā ādātabbato kakudhāni ca tāni rājadhanattā bhaṇḍāni ceti kakudhabhaṇḍāni.

३५८. तलवार इत्यादी या पाच वस्तू राजांची राजचिन्हे (ककुधभांड) असतात. 'कुक' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात असून, त्याला 'ध' प्रत्यय लागतो आणि वर्णविपर्यय होऊन 'ककुध' शब्द बनतो. राजाच्या प्रवासाच्या वेळी नेहमी सोबत घ्यायचे असल्यामुळे त्यांना 'ककुध' म्हणतात, आणि राजाची संपत्ती असल्यामुळे त्यांना 'भांड' म्हणतात; या दोन्ही कारणांमुळे त्यांना 'ककुधभांड' (राजचिन्हे) म्हणतात.

359. Dvayaṃ puṇṇaghaṭe. Jalapuṇṇattā bhaddo kalyāṇo kumbho bhaddakumbho. Dvayaṃ hemabhājane. Bhara bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati dadhāti udakanti bhiṅgāro, āro. Karako, kuṇḍikāpyatra.

३५९. पाण्याने भरलेल्या घागरीसाठी (पूर्णघट) दोन शब्द आहेत. पाण्याने पूर्ण भरलेला असल्यामुळे कल्याणकारी असलेला घट म्हणजे 'भद्दकुंभ' (मंगलकलश) होय. सोन्याच्या पात्रासाठी (सोन्याच्या झारीसाठी) दोन शब्द आहेत. 'भर' धातू धारण करणे आणि पोषण करणे या अर्थात आहे; धारण अर्थातील 'भर' धातूचा 'भिंग' असा आदेश होतो; जे पाणी धारण करते ते 'भिंगार' होय; यात 'आर' प्रत्यय आहे. 'करक' आणि 'कुंडिका' हे शब्द देखील येथे सोन्याच्या पात्राच्या अर्थात आहेत.

Hatthī [Pg.252] ca asso ca ratho ca patti ca, tesaṃ samūho hatthissarathapatti caturaṅginī senātyuccate, senaṅgattā samāhāradvandoyaṃ. Cattāri aṅgāni yassaṃ saṃvijjanti, sā caturaṅginī, ī, inī.

हत्ती, घोडा, रथ आणि पायदळ सैनिक यांच्या समूहाला 'हत्थिस्सरथपत्ति' म्हणजेच 'चतुरंगिणी सेना' असे म्हटले जाते. सेनेचे अंग असल्यामुळे हा समाहार द्वंद्व समास आहे. ज्या सेनेत ही चार अंगे असतात ती 'चतुरंगिणी' होय; यात 'ई' आणि 'इनी' प्रत्यय लागतात.

360. Dantyantaṃ hatthini. Kuñjo hanu, danto ca, taṃyogā kuñjaro, atisaye ro, kuṃ pathaviṃ jarāpetīti vā kuñjaro, aluttasamāso, kuñje vā girikūṭe ramati, koñcanādaṃ nadanto vā carati, kuṃ vā pathaviṃ tadāghātena jarayatīti kuñjaro. Vārayati parabalaṃ vāraṇo, nandādīhi yu. Hatthayogā hatthī. Mataṅgassa isino apaccaṃ mātaṅgo, mahantaṃ aṅgaṃ sarīrametassāti vā mātaṅgo, ha nalopo, assākāro ca. Dve radā dantā yassa dvirado, ‘‘rada vilekhane dante’’ti hi nānatthasaṅgahe. Gaja sadde, gajatīti, a. Nago pabbato, so viya dissatīti nāgo, ṇo. Karena, mukhena cāti dvīhi pivatīti dvipo. I gamane, bho. Dantayogā dantī. Saṭṭhihāyano, dantāvalo, anekapo, mataṅgajo, karī, thambheramo, padmī, mahāmigo, pīlu, sindhuro, dīghamāruto, rājīvo, jalakakkho, nilluro, karaṭī, varaṅgo, suppakaṇṇo iccādīnipi hatthino nāmāni. Saṭṭhivassikattā, jātiyā saṭṭhivassakāle thāmena hāyanato vā saṭṭhihāyano.

३६०. 'दन्ती' पर्यंतचे शब्द हत्तीसाठी आहेत. 'कुञ्ज' म्हणजे जबडा आणि दात; त्यांच्याशी युक्त असल्यामुळे त्याला 'कुंजर' म्हणतात, यात अतिशय अर्थात 'र' प्रत्यय आहे; किंवा पृथ्वीला कंपित करतो म्हणून 'कुंजर' म्हणतात, हा अलुक् समास आहे; किंवा पर्वताच्या शिखरावर (कुंज) रममाण होतो म्हणून 'कुंजर' म्हणतात; किंवा क्रौंच पक्ष्यासारखा आवाज (चिंघारणे) करत फिरतो म्हणून 'कुंजर' म्हणतात; किंवा आपल्या पायांच्या आघाताने पृथ्वीला कंपित करतो म्हणून 'कुंजर' म्हणतात. शत्रूच्या सेनेला अडवतो म्हणून 'वारण' म्हणतात, यात 'नंदादि' गणातून 'यु' प्रत्यय लागतो. सोंड (हस्त) असल्यामुळे त्याला 'हत्ती' म्हणतात. मातंग ऋषींचा पुत्र म्हणून 'मातंग' म्हणतात; किंवा ज्याचे शरीर (अंग) मोठे आहे तो 'मातंग' होय, यात 'ह' चा लोप आणि 'अ' चा 'आ' होतो. ज्याला दोन दात (सुळे) असतात तो 'द्विरद' होय; कारण 'नानार्थसंग्रह' ग्रंथात 'रद' शब्द ओरखडणे आणि दात या अर्थात आला आहे. 'गज' धातू आवाज करण्याच्या अर्थात असून, जो आवाज करतो (चिंघारतो) तो 'गज' होय, यात 'अ' प्रत्यय आहे. 'नग' म्हणजे पर्वत; पर्वतासारखा दिसतो म्हणून 'नाग' म्हणतात, यात 'ण' प्रत्यय आहे. सोंड आणि तोंड या दोन्ही मार्गांनी पाणी पितो म्हणून 'द्विप' म्हणतात; येथे गती अर्थातील 'इ' धातूला 'भ' प्रत्यय लागतो. दात (सुळे) असल्यामुळे त्याला 'दन्ती' म्हणतात. 'सट्ठिहायन', 'दन्तावल', 'अनेकप', 'मातंगज', 'करी', 'थम्भेराम', 'पद्मी', 'महामिग', 'पिलू', 'सिंधुर', 'दीघमारुत', 'राजीव', 'जलकक्ख', 'निल्लुर', 'करटी', 'वरंग', 'सुप्पकण्ण' इत्यादी देखील हत्तीची नावे आहेत. साठ वर्षांचा असल्यामुळे, किंवा जन्मापासून साठ वर्षांचा झाल्यावर शक्ती कमी होत असल्यामुळे त्याला 'सट्ठिहायन' म्हणतात.

Vanakarīnaṃ yo yūthajeṭṭho, so sayūthānaṃ jeṭṭhattā yūthajeṭṭho. Sayūthe pāti rakkhatīti yūthapoti coccate.

जंगली हत्तींच्या कळपाचा जो प्रमुख असतो, तो आपल्या कळपात मोठा असल्यामुळे त्याला 'यूथजेट्ठ' (कळपाचा प्रमुख) म्हणतात. तो आपल्या कळपाचे रक्षण करतो म्हणून त्याला 'यूथप' (कळपाचा रक्षक) असेही म्हटले जाते.

361. Kāḷāvakādīni [Pg.253] etāni hatthirājānaṃ kulāni. Kalambate saddāyateti kāḷāvako, ṇvu, malopo. Gaṅgāyaṃ jāto gaṅgeyyo, ṭhānavasena sā saññā. Paṇḍaravaṇṇatāya paṇḍaro. Vaṇṇavasena tambavaṇṇatāya tambo. Piṅgalavaṇṇatāya piṅgalo. Gandhayuttatāya gandho. Maṅga gamanattho, sobhanagamanayuttatāya maṅgalo, atisāyane, pasaṃsāyaṃ vā lo. Hemavaṇṇatāya hemo. Uposathakule jātattā uposatho, upagantvā arayo usatīti vā uposatho, tho, usa dāhe, upapubbo vasa nivāse vā, vasso, uposatho, tithīviseso ca. Chabbaṇṇadantatāya chaddanto. Etesañca kāḷāvako dasannaṃ purisānaṃ balaṃ dhāreti, gaṅgeyyo dasannaṃ kāḷāvakānaṃ, evaṃ yāvachaddantā netabbo, sammāsambuddho pana dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ dhāreti, teneva bhagavā kāḷāvakahatthigaṇanāya koṭisahassabalaṃ dhāreti, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ.

३६१. काळावक इत्यादी ही हत्तीराजांची दहा कुळे (जाती) आहेत. जो मधुर आवाज करतो तो 'काळावक' होय; यात 'ण्वु' प्रत्यय असून 'म' चा लोप होतो. गंगेत उत्पन्न झालेला तो 'गंगेय्य' होय; स्थानावरून हे नाव पडले आहे. पांढऱ्या रंगाचा असल्यामुळे त्याला 'पण्डर' म्हणतात. रंगावरून तांबड्या रंगाचा असल्यामुळे त्याला 'तम्ब' म्हणतात. पिवळसर-तपकिरी रंगाचा असल्यामुळे त्याला 'पिंगल' म्हणतात. सुवासाने युक्त असल्यामुळे त्याला 'गंध' (गंधहत्ती) म्हणतात. 'मंग' धातू गती अर्थात असून, सुंदर चालीने युक्त असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हणतात; यात अतिशय किंवा प्रशंसेच्या अर्थात 'ल' प्रत्यय लागतो. सोन्यासारख्या रंगाचा असल्यामुळे त्याला 'हेम' म्हणतात. उपोसथ कुळात जन्मल्यामुळे त्याला 'उपोसथ' म्हणतात; किंवा शत्रूंच्या जवळ जाऊन त्यांना पराभूत करतो म्हणून 'उपोसथ' म्हणतात; यात 'थ' प्रत्यय असून 'उस्' धातू दहन अर्थात आहे; किंवा 'उप' उपसर्गपूर्वक 'वस्' (राहणे) धातूचा 'वस्' चा 'ओ' होऊन 'उपोसथ' शब्द बनतो; हा तिथीविशेष (उपोसथ दिवस) देखील आहे. सहा रंगांचे सुळे असल्यामुळे त्याला 'छद्दन्त' (षड्दंत) म्हणतात. आणि या हत्तींमध्ये, एक 'काळावक' हत्ती दहा पुरुषांचे बळ धारण करतो; एक 'गंगेय्य' हत्ती दहा 'काळावक' हत्तींचे बळ धारण करतो; याप्रमाणे 'छद्दन्त' हत्तीपर्यंत बळाची गणना करावी. परंतु सम्यक्संबुद्ध हे दहा 'छद्दन्त' हत्तींचे बळ धारण करतात; म्हणूनच भगवान काळावक हत्तींच्या गणनेनुसार एक हजार कोटी हत्तींचे बळ धारण करतात, आणि पुरुषांच्या गणनेनुसार दहा हजार कोटी पुरुषांचे बळ धारण करतात.

362. Pādo karipote. Pañcavassāni yāva kalabho, kala saṅkhyāne, abho, kalabho, ḷatte kaḷabho, mātāpitūhi [Pg.254] bharitabbattā bhiṅko, bharatissa bhiṅko. Karisāvakopyatra. Pādo mattamātaṅge. Dānaṃ pabhinno yassa pabhinno. Majjatīti matto, mada ummāde. Gaje jāyatīti gajjo, ṇyo, mado. So sañjāto yassa gajjito.

३६२. श्लोकाचा पहिला चरण हत्तीच्या पिल्लासाठी (बालहत्ती) आहे. पाच वर्षांपर्यंतच्या बालहत्तीला 'कलभ' म्हणतात; 'कल' धातू मोजण्याच्या अर्थात असून, त्याला 'अभ' प्रत्यय लागून 'कलभ' शब्द बनतो; 'ल' चा 'ळ' झाल्यास 'कळभ' शब्द बनतो. आई-वडिलांकडून त्याचे पालनपोषण केले जात असल्यामुळे त्याला 'भिंग' म्हणतात, यात 'भर' धातूचा 'भिंग' असा आदेश होतो. 'करिसावक' शब्द देखील येथे हत्तीच्या पिल्लाच्या अर्थात आहे. श्लोकाचा दुसरा चरण मदोन्मत्त हत्तीसाठी आहे. ज्याचा मद वाहतो तो 'पभिन्न' होय. जो मदाने धुंद होतो तो 'मत्त' होय; 'मद' धातू उन्माद अर्थात आहे. हत्तीमध्ये जो मद उत्पन्न होतो तो 'गज्ज' होय; यात 'ण्य' प्रत्यय आहे. ज्याला तो मद उत्पन्न झाला आहे तो 'गज्जित' होय.

Dvayaṃ hatthisamūhe. Hatthīnaṃ samūho hatthighaṭā. Gajānaṃ samūho gajatā, gāmajanabandhusahāyādīhi tā. Pādo hatthiniyaṃ. Hatthayogā hatthinī, ī, inī. Kaṇa sadde, iru, sakatthe ko. Kareṇukātipi, tadā karayogā kareṇukā, iṇu. Kariṇī, dhenukā, vasā, kareṇupyatra.

हत्तींच्या समूहासाठी दोन शब्द आहेत. हत्तींचा समूह म्हणजे 'हत्थिघटा' होय. गजांचा (हत्तींचा) समूह म्हणजे 'गजता' होय; गाव, जन, बंधू, सहाय्यक इत्यादी शब्दांप्रमाणे येथे 'ता' प्रत्यय लागतो. श्लोकाचा तिसरा चरण हत्तीणीसाठी (मादी हत्ती) आहे. सोंड (हस्त) असल्यामुळे तिला 'हत्थिनी' म्हणतात; यात 'ई' आणि 'इनी' प्रत्यय लागतात. 'कण' धातू आवाज करण्याच्या अर्थात असून, त्याला 'इरु' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. 'करेणुका' असाही शब्द आहे; तेव्हा सोंडेशी (कर) युक्त असल्यामुळे तिला 'करेणुका' म्हणतात, यात 'इणु' प्रत्यय आहे. 'करिणी', 'धेनुका', 'वसा' आणि 'करेणू' हे शब्द देखील येथे हत्तीणीच्या अर्थात आहेत.

363. Hatthisiropiṇḍā hatthino sirasi dve piṇḍā kumbhākhyā. Ke sirasi bhavatīti kumbho, assu, niggahītāgamo ca. Dvinnaṃ pana kumbhānaṃ majjhimaṃ vidu nāma. Aṅkusasaṅghātaṃ vindatyasminti vidu, pume, u. Dvayaṃ kaṇṇamūle. Cūḷa nimajjane, ṇvu, cūḷikā, cuda sañcodane vā, codenti ettha aṅkusādīhi adantanti cūḷikā, dassa ḷo, ṇvu.

३६३. हत्तीच्या डोक्यावरील दोन उंचवटे (पिंड) 'कुंभ' (Kumbha) या नावाने ओळखले जातात. डोक्यावर (के) उत्पन्न होतो म्हणून तो 'कुंभ' (kumbha) होय; यात 'अ' चा 'उ' होतो आणि अनुस्वार (निग्गहीत) येतो. दोन कुंभांच्या मधील भागाला 'विदु' (Vidu) म्हणतात. या ठिकाणी अंकुशाचा प्रहार होतो (विन्दति) म्हणून याला 'विदु' म्हणतात; हा शब्द पुल्लिंगी असून 'उ' कारान्त आहे. कानाच्या मुळाशी असलेल्या भागासाठी दोन नावे आहेत. 'चूळ' धातू स्वच्छ करणे या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'चूळिका' (Cūḷikā) शब्द बनतो. किंवा 'चुद' धातू प्रेरणा देणे या अर्थी आहे; येथे अंकुश इत्यादींनी न शिकविलेल्या (अदम्य) हत्तीला प्रेरित केले जाते (हाकले जाते) म्हणून 'चूळिका' म्हणतात; यात 'द' चा 'ळ' होतो आणि 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Āsate asminti āsanaṃ, khandhadeso. Khandho eva deso khandhadeso, tasmiṃ. Dvayaṃ pucchamūle. Pucchassa mūlaṃ heṭṭhimabhāgo.

ज्यावर बसले जाते ते 'आसन' (Āsana) म्हणजेच हत्तीच्या पाठीचा किंवा खांद्याचा भाग (स्कंधदेश) होय. स्कंध (खांदा/पाठ) हाच भाग म्हणजे 'स्कंधदेश' होय. शेपटीच्या मुळासाठी (बुंध्यासाठी) दोन नावे आहेत. शेपटीचा मूळ म्हणजे तिचा खालचा भाग होय.

364. Tikaṃ gajabandhanathambhe. Ālantyasmiṃ, anena vā bandhanti ālānaṃ, yu. Āpubbo bandhanattho lādhātu. Āhananti [Pg.255] bandhantyasmiṃ, anena vā āḷhako, hanadhātu, nassa ḷo, vaṇṇavipariyayo ca, ṇvu. Thambha paṭibandhane. Bandhopyatra.

३६४. हत्तीला बांधण्याच्या खांबासाठी तीन नावे आहेत. ज्या खांबाला किंवा ज्याच्याद्वारे हत्तीला बांधले जाते, त्याला 'आलान' (Ālāna) म्हणतात; यात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'ला' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे. ज्या खांबावर किंवा ज्याच्याद्वारे हत्तीला बांधतात (आहनन्ति/बन्धन्ति), त्याला 'आळहक' (Āḷhaka) म्हणतात; यात 'हन्' धातू असून 'न' चा 'ळ' होतो, वर्णांचा विपर्यास (बदल) होतो आणि 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'थम्भ' धातू बांधणे किंवा रोखणे या अर्थी आहे (त्यापासून 'थम्भ' शब्द बनतो). 'बन्ध' हा शब्द देखील येथे (हत्ती बांधण्याच्या खांबासाठी) वापरला जातो.

Tikaṃ saṅkhale. Anitthī tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Gala secane. Nigaḷati bandhati yenāti nigaḷo, a, kattusādhanaṃ vā. Adi bandhane, andatīti anduko. Ṇvu, assu. Bhusaṃ khalatyanena saṅkhalaṃ, kaṭi vatthabandhanepi, ‘‘thīkaṭīvatthabandhepi, nigaḷe saṅkhalaṃ tisū’’ti rabhaso. Saṅkhalikāpyatra.

हत्तीच्या साखळीसाठी (बेडीसाठी) तीन नावे आहेत. 'अनित्थी तु' म्हणजे स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंग) असा 'तु' अंत असणारा शब्द आहे. 'गल' धातू सिंचन करणे या अर्थी आहे. ज्या साखळीने हत्तीला बांधले जाते, त्याला 'निगळ' (Nigaḷa) म्हणतात; यात 'अ' प्रत्यय लागतो किंवा हे कर्तृसाधन आहे; हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही (पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी आहे). 'अदि' धातू बांधण्याच्या अर्थी आहे, जो बांधतो तो 'अन्दुक' (Anduka); यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. ज्याच्याद्वारे हत्ती अत्यंत घट्ट बांधला जातो (खलति), त्याला 'संखल' (Saṅkhala) म्हणतात. 'संखल' हा शब्द कंबरेच्या पट्ट्यासाठी आणि हत्तीच्या साखळीसाठी तिन्ही लिंगांत वापरला जातो, असे 'रभस' कोशात म्हटले आहे. 'संखलिका' (Saṅkhalikā) हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो.

Dvayaṃ gajagaṇḍe. Gaṇḍa vadanekadese, adhātūnampi dhātūsu pāṭho, dhātu hi kriyattho. Gaṇḍo kapolasāmaññepi. Kaṭa vassāvaraṇesu, a. Dvayaṃ karimadajale. Dīyateti dānaṃ. Mada ummāde, karaṇe a.

हत्तीच्या गालासाठी (कपोलासाठी) दोन नावे आहेत. 'गण्ड' धातू चेहऱ्याच्या एका भागाच्या (गालाच्या) अर्थी आहे; धातू नसलेल्या शब्दांचाही धातूंमध्ये पाठ केला जातो, कारण धातू हा क्रियावाचक असतो. 'गण्ड' हा शब्द सामान्य गालासाठीही वापरला जातो. 'कट' धातू आवरण किंवा प्रवेश करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (त्यापासून 'कट' शब्द बनतो). हत्तीच्या मदजलासाठी (मद स्रावासाठी) दोन नावे आहेत. जे पाझरते (दिले जाते) ते 'दान' (Dāna) होय. 'मद' धातू उन्माद (मत्त होणे) या अर्थी आहे, त्यात करण अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून 'मद' (Mada) शब्द बनतो.

365. Dvayaṃ hatthikare. Soṇa vaṇṇagatīsu, ḍo, soḍa gabbe vā, niggahītāgamo, ṇo ca. Dvīsu dvepi.

३६५. हत्तीच्या सोंडेसाठी दोन नावे आहेत. 'सोण' धातू रंग आणि गती या अर्थी आहे, त्याला 'डो' प्रत्यय लागतो (त्यापासून 'सोण्ड' शब्द बनतो). किंवा 'सोड' धातू गर्वाच्या अर्थी आहे, यात अनुस्वार (निग्गहीत) येतो आणि 'ण' प्रत्यय लागतो. हे दोन्ही शब्द दोन लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंग) वापरले जातात.

Dvayaṃ soṇḍagge. Karassa soṇḍassa aggaṃ. Pusa posane. Kharo, sassa ko, ussottaṃ, pusa vuḍḍhimhi vā, bhū, pusa snehasecanapūraṇesu vā, kiyādi, pusa dhāraṇe vā, curādi.

सोंडेच्या टोकासाठी दोन नावे आहेत. हत्तीच्या सोंडेचे टोक म्हणजे 'सोंडाग्र'. 'पुस' धातू पोषण करणे या अर्थी आहे; त्याला 'खर' प्रत्यय लागतो, 'स' चा 'क' होतो आणि 'उ' चा 'ओ' होतो (त्यापासून 'पुष्कर' शब्द बनतो). किंवा 'पुस' धातू वृद्धी (वाढ) या अर्थी असून तो भ्वादिगणीय आहे. किंवा 'पुस' धातू स्नेह, सिंचन आणि पूर्ण करणे या अर्थी असून तो क्र्यादिगणीय आहे. किंवा 'पुस' धातू धारण करणे या अर्थी असून तो चुरादिगणीय आहे.

Hatthissa kāyamajjhamhi bandhanarajju kacchā nāma. Kaca bandhane, cho. Dūsā, varatrāpyatra. Kutho nāma hatthipiṭṭhattharitacitrakambalaṃ, so ādi yesante kuthādayo. Kuthādayo eva kappano nāma bhavanti. Kappa sāmatthiye, sajjanāyañca[Pg.256], karaṇe yu. Kappanāpi. Kaca sajjanāyaṃ, tho, kutho, tīsu. ‘‘Napuṃsakamattharaṇaṃ, thī paveṇī kuthaṃ tisū’’ti hi vopālito. Paveṇī, attharaṇaṃ, vaṇṇo, paritthomoti ete kuthapariyāyā.

हत्तीच्या शरीराच्या मध्यभागी (पोटाभोवती) बांधायच्या दोरीला 'कच्छा' (Kacchā) म्हणतात. 'कच' धातू बांधण्याच्या अर्थी आहे, त्याला 'छ' प्रत्यय लागतो. 'दूसा' आणि 'वरत्रा' हे शब्द देखील याच अर्थात वापरले जातात. हत्तीच्या पाठीवर पसरलेल्या रंगीबेरंगी लोकरीच्या वस्त्राला (झुलीला) 'कुथ' (Kutha) म्हणतात; हे वस्त्र ज्यांच्या सुरुवातीला असते त्यांना 'कुथादि' म्हणतात. 'कुथादि' (झूल इत्यादी साहित्य) यांनाच 'कप्पन' (Kappana) म्हणतात. 'कप्प' धातू सामर्थ्य आणि सजवणे या अर्थी आहे, त्यात करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'कप्पना' (Kappanā) असाही शब्द आहे. 'कच' धातू सजवणे या अर्थी आहे, त्याला 'थ' प्रत्यय लागून 'कुथ' शब्द बनतो; हा तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. "अत्थरण (आसन) नपुंसकलिंगी आहे, पवेणी स्त्रीलिंगी आहे आणि कुथ तिन्ही लिंगांत आहे," असे 'वोपालित' कोशात म्हटले आहे. 'पवेणी', 'अत्थरण', 'वण्ण' आणि 'परित्थोम' हे सर्व 'कुथ' (झूल) या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत.

366. Dvayaṃ rājārahe hatthini. Rājānamupagantvā vahitumarahatīti opavayho, arahatthe ṇyo. Rājānaṃ vahituṃ arahatīti rājavayho, ṇyo. Dvayaṃ kappitahatthini. Sajjā sajjanā sañjātā yasmiṃ sajjito. Kappā kappanā sañjātā yasmiṃ kappito. Etasmāyeva pāṭhā sajjakappā sajjanākappanānaṃ pariyāyāti ñeyyā.

३६६. राजाच्या स्वारीसाठी योग्य असलेल्या हत्तीसाठी दोन नावे आहेत. राजाजवळ जाऊन त्याचे वहन करण्यास जो योग्य आहे, त्याला 'ओपवय्ह' (Opavayha) म्हणतात; येथे योग्यतेच्या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागतो. राजाचे वहन करण्यास जो योग्य आहे, त्याला 'राजवय्ह' (Rājavayha) म्हणतात; यात 'ण्य' प्रत्यय लागतो. ज्या हत्तीवर झूल व इतर साहित्य चढवले आहे (सजवला आहे), अशा हत्तीसाठी दोन नावे आहेत. ज्या हत्तीवर सजावट (सज्जा) केली गेली आहे, तो 'सज्जित' (Sajjita) होय. ज्याच्यावर साहित्य चढवले गेले आहे (कप्पा), तो 'कप्पित' (Kappita) होय. या पाठावरूनच 'सज्जा' आणि 'कप्पा' हे शब्द अनुक्रमे 'सज्जना' आणि 'कप्पना' यांचे समानार्थी शब्द आहेत, असे समजावे.

Hatthino pāde vijjhanakaṇṭako ‘‘tomaro’’tyuccate. Tujjateneneti tomaro, tuda byathane, aro, dassa mo, ottaṃ. Veṇukaṃpyatra, kvaci veḷukantipi pāṭho.

हत्तीच्या पायात टोचायच्या लोखंडी सुळक्याला (काट्याला) 'तोमर' (Tomara) म्हणतात. ज्याच्याद्वारे टोचले (तुज्जते) जाते, तो 'तोमर' होय; यात 'तुद' धातू पीडा देणे किंवा टोचणे या अर्थी असून, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो, 'द' चा 'म' होतो आणि 'उ' चा 'ओ' होतो. 'वेणुक' हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो; काही ग्रंथांत 'वेळुक' असाही पाठ आढळतो.

367. Hatthino kaṇṇamūlamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘tutta’’mityuccate. Tujjateneneti tuttaṃ, to. Hatthino matthakamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘aṅkuso’’tyuccate. Aṅkate aneneti aṅkuso, aṅka lakkhaṇe, so, assu.

३६७. हत्तीच्या कानाच्या मुळाशी टोचायच्या सुळक्याला 'तुत्त' (Tutta) म्हणतात. ज्याच्याद्वारे टोचले जाते ते 'तुत्त' होय; यात 'त' प्रत्यय लागतो. हत्तीच्या मस्तकावर टोचायच्या सुळक्याला 'अंकुश' (Aṅkusa) म्हणतात. ज्याच्याद्वारे हत्तीवर नियंत्रण ठेवले जाते किंवा खूण केली जाते (अङ्कते), तो 'अंकुश' होय; यात 'अङ्क' धातू चिन्ह करणे या अर्थी असून, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो.

Pajjaddhaṃ [Pg.257] hatthārohe. Maḍi bhūsāyaṃ, hatthiṃ maṇḍayati rakkhatīti hatthimaṇḍo, sova hatthimeṇḍo, mi hiṃsāyaṃ vā, ḍo, niggahītāgamo. Hatthiṃ pāti rakkhatīti hatthipo, kammani ṇo. Hatthiṃ gopayati rakkhatīti hatthigopako. Gupa rakkhaṇe, sakatthe ko. Ādhoraṇo, nisādinopyatra.

अर्धी गाथा हत्तीवर स्वार होणाऱ्यासाठी (माहुतासाठी) आहे. 'मडि' धातू सुशोभित करणे या अर्थी आहे; जो हत्तीला सजवतो आणि त्याचे रक्षण करतो, त्याला 'हत्थिमण्ड' (Hatthimaṇḍa) म्हणतात; त्यालाच 'हत्थिमेण्ड' (Hatthimeṇḍa) असेही म्हणतात. किंवा 'मि' धातू हिंसा करणे या अर्थी असून, त्याला 'ड' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वार येतो. जो हत्तीचे रक्षण करतो (पाति), त्याला 'हत्थिप' (Hatthipa) म्हणतात; यात कर्म अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. जो हत्तीचे रक्षण करतो (गोपयति), त्याला 'हत्थिगोपक' (Hatthigopaka) म्हणतात; यात 'गुप्' धातू रक्षण करणे या अर्थी असून, स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. 'आधोरण' (Ādhoraṇa) आणि 'निसादिन्' (Nisādin) हे शब्द देखील माहुतासाठी वापरले जातात.

368. Mātaṅgahayādīnaṃ gamanādikriyāsikkhāpako ācariyo ‘‘gāmaṇīyo’’tyuccate. Gamanaṃ gāmo, bhāve ṇo. Hatthādīnaṃ gamanakriyā gāmo, taṃ neti sikkhāpetīti gāmaṇīyo, aññakriyāsikkhāpanetūpacārā, gāmaṃ vā hatthādisamūhaṃ netīti gāmaṇīyo, gamanaṃ vā sikkhāpetīti gāmaṇīyo, sabbatra nassa ṇattaṃ.

३६८. हत्ती, घोडे इत्यादींना चालणे इत्यादी क्रिया शिकवणाऱ्या शिक्षकाला (प्रशिक्षकाला) 'गामणीय' (Gāmaṇīya) म्हणतात. गमन (चालणे) म्हणजेच 'गाम'; यात भाव अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. हत्ती इत्यादींच्या चालण्याच्या क्रियेला 'गाम' म्हणतात, ती क्रिया जो शिकवतो (नेति/सिक्खापेति), त्याला 'गामणीय' म्हणतात. इतर क्रिया शिकवण्याच्या बाबतीत हा शब्द उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरला जातो. किंवा हत्ती इत्यादींच्या समूहाला (गाम) जो नेतो, त्याला 'गामणीय' म्हणतात. किंवा जो चालणे शिकवतो, त्याला 'गामणीय' म्हणतात. सर्व ठिकाणी 'न' चा 'ण' होतो.

Pādadvayaṃ asse. Haya gatiyaṃ, a. Turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo, kvi, bindālopo, lope sati turago. Vāha payatane, a. Asa bhakkhane, a. Sindhūnamadūrabhavo janapadopi sindhavo, tatra bhavo sindhavo, saṃyogantattā na vuddhi. Ghoṭako, pīti, turaṅgamo, vājī, gandhabbo, sattiriccādīnipi asse. Ghuṭa parivattane, ṇvu. Pā pāne,ti. ‘‘Pāne thī pīti asse so’’ti ruddo. Vājayogā vājī, ī. ‘‘Esañca pubbaṃ pakkho āsi, sa tu devetyatyatthitena sālībhūtamuninā sakkaṃ payojetvā vajirachedito’’ti nikāyantariyā. Sapa samavāye,ti, satti, sāmatthiyepi.

गाषेचे दोन चरण घोड्यासाठी आहेत. 'हय' धातू गती या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (त्यापासून 'हय' शब्द बनतो). जो वेगाने (तुरं) जातो, तो 'तुरङ्ग' (Turaṅga); यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा लोप झाल्यास 'तुरग' (Turaga) शब्द बनतो. 'वाह' धातू प्रयत्न करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (त्यापासून 'वाह' शब्द बनतो). 'अस' धातू खाणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (त्यापासून 'अस्स' शब्द बनतो). सिंधू नदीच्या किंवा समुद्राच्या जवळ असलेला प्रदेश म्हणजे 'सिंधव' होय, आणि तेथे उत्पन्न झालेला तो 'सिंधव' (Sindhava) घोडा; येथे संयोगान्त असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. 'घोटक', 'पीति', 'तुरङ्गम', 'वाजी', 'गन्धब्ब', 'सत्ति' इत्यादी शब्द देखील घोड्यासाठी वापरले जातात. 'घुट' धातू फिरणे या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'पा' धातू पिणे या अर्थी आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो; "पिण्याच्या अर्थात 'पीति' शब्द स्त्रीलिंगी आहे, पण घोड्याच्या अर्थात तो पुल्लिंगी आहे," असे 'रुद्र' कोशात म्हटले आहे. पंख किंवा वेग (वाज) असल्यामुळे त्याला 'वाजी' (Vājī) म्हणतात, यात 'ई' प्रत्यय लागतो. "पूर्वी घोड्यांना पंख होते, परंतु शालिभूत ऋषींच्या सांगण्यावरून इंद्राने वज्राने त्यांचे पंख कापून टाकले," असे इतर संप्रदायांचे (अश्वशास्त्राचार्यांचे) म्हणणे आहे. 'सप' धातू एकत्र येणे या अर्थी आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'सत्ति' (Satti) शब्द बनतो; हा शब्द सामर्थ्य या अर्थी देखील वापरला जातो.

369. Tassa [Pg.258] assassa bhedo viseso assataro, assaṃ taratīti assataro, tara atikkamane, tarapaccayenāpi siddhaṃ. Padhānassabhūmibhavo sujātiko avikārī kulīnako asso ājānīyo nāma, ā bhuso kāraṇākāraṇaṃ jānātīti ājānīyo, anīyo, ṇyapaccayena vā siddhaṃ, tadā ‘‘kiyādito nā’’ti nāgamo, īkārāgamo ca. Kule sambhūto kulīnako, īno, sakatthe ko. Saṅgāme garusatthappahārena nihato santo piyo sāmikaṃ na jahati sukhaṃ vahanasīlo yo asso, so vinītasaddenoccate. Visesena dammataṃ neti yanti vinīto.

३६९. घोड्याचा एक विशेष प्रकार म्हणजे 'अस्सतर' (Assatara - खच्चर/खेचर) होय. जो सामान्य घोड्यापेक्षा श्रेष्ठ असतो (तरति), तो 'अस्सतर' होय; 'तर' धातू ओलांडणे किंवा श्रेष्ठ असणे या अर्थी आहे, किंवा 'तर' प्रत्यय लागूनही हा शब्द सिद्ध होतो. उत्तम घोड्यांच्या भूमीत जन्मलेला, चांगल्या जातीचा, विश्वासू आणि कुलीन असलेला घोडा 'आजानीय' (Ājānīya) म्हणून ओळखला जातो. जो योग्य आणि अयोग्य कारण अत्यंत चांगल्या प्रकारे जाणतो (आ-जानाति), तो 'आजानीय' होय; यात 'अनीय' प्रत्यय लागतो, किंवा 'ण्य' प्रत्यय लागूनही हा शब्द सिद्ध होतो; तेव्हा 'ना' आणि 'ई' आगम होतात. कुळात जन्मलेला तो 'कुलीनक' (Kulīnaka); यात 'ईन' प्रत्यय आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. युद्धात शस्त्रांच्या भीषण प्रहारांनी घायाळ झाला असतानाही जो आपल्या प्रिय स्वामीला सोडत नाही आणि त्याला सुखाने वाहून नेतो, अशा घोड्याला 'विनीत' (Vinīta) म्हणतात. ज्याला विशेष रूपाने प्रशिक्षित (दमित) केले जाते, तो 'विनीत' होय.

Dvayaṃ assapote. Kasa gamane, oro, assi, kiñci saratīti vā kisoro, bindulopo, asso ca, hayo eva bālattā hayapotako, appatthe ko.

घोड्याच्या शिंगरासाठी (बच्च्यासाठी) दोन नावे आहेत. 'कस' धातू जाणे या अर्थी आहे, त्याला 'ओर' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'इ' होतो (त्यापासून 'किसोर' शब्द बनतो). किंवा जो थोडेफार स्मरण करतो किंवा चालतो, तो 'किसोर' (Kisora) होय; यात अनुस्वाराचा लोप होतो आणि 'अ' चा 'ओ' होतो. घोडा लहान असल्यामुळे त्याला 'हयपोतक' (Hayapotaka) म्हणतात; यात लहानपणाच्या अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

370. Dvayaṃ athāmasse. Ghuṭa parivattane, ṇvu, ghoṭako, assasāmaññepyayaṃ, kharaṃ gacchatīti khaluṅgo, so eva khaḷuṅko, gakārassa kakāraṃ katvā, rassa lo, ḷattamuttañca, khaḷukotipi. Javena sabbesamadhiko asso javano, yu.

३७०. शक्ती नसलेल्या (किंवा अदम्य/वाईट) घोड्यासाठी दोन नावे आहेत. 'घुट' धातू फिरणे या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'घोटक' (Ghoṭaka) शब्द बनतो; हा शब्द सामान्य घोड्यासाठीही वापरला जातो. जो उद्धटपणा किंवा हट्टीपणा करतो (खरं गच्छति), त्याला 'खलुङ्ग' (Khaluṅga) म्हणतात. त्यालाच 'खळुङ्क' (Khaḷuṅka) असेही म्हणतात; यात 'ग' चा 'क' होतो, 'र' चा 'ल' होतो, 'ल' चा 'ळ' होतो आणि 'उ' कार येतो. 'खळुक' असाही पाठ आढळतो. वेगाच्या बाबतीत सर्व घोड्यांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या घोड्याला 'जवन' (Javana) म्हणतात; यात 'यु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ [Pg.259] kavītikhyāte mukhabandhane. Mukhamātiṭṭhatīti mukhāṭhānaṃ. Khe mukhavivare līno khalīno. ‘‘Kavikā tu khalīnoti, kaviyaṃ kathanaṃtyapī’’ti rabhaso. Kavi, kavikāpyatra. Ku sadde. I, ī ca, sakatthe ko. Vāsaddena napuṃsakattaṃ samuccinoti. Vuttañca amarakose ‘‘kavikā tu khalīno’nitthī’’ti.

घोड्याच्या लगामासाठी (मुखाच्या बंधनासाठी) 'कवि' आणि 'खलीन' हे दोन शब्द आहेत. तोंडावर राहते म्हणून 'मुखाठान' म्हणतात. मुखविवरात (तोंडात) अडकणारा किंवा राहणारा तो 'खलीन' होय. रभस कोशात म्हटले आहे: "कविका आणि खलीन हे लगामाचे वाचक आहेत, तसेच 'कवि' हा शब्दही लगाम अर्थी वापरला जातो." येथे 'कवि' आणि 'कविका' हे शब्दही लगाम अर्थी आहेत. 'कु' धातू शब्द करणे या अर्थात आहे. त्याला 'इ' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात, स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. 'वा' शब्दाने नपुंसकलिंगाचा संग्रह होतो. अमरकोशातही म्हटले आहे: "कविका आणि खलीन हे स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) आहेत."

Assābhitāḷinī vettavikatādi kasā nāma. Kasa gamane, a, karaṇasādhanaṃ.

घोड्याला मारण्यासाठी वापरली जाणारी वेताची छडी इत्यादी 'कसा' (चाबूक) म्हणून ओळखली जाते. 'कस' धातू गमन (जाणे) अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून करणसाधनाने हा शब्द सिद्ध होतो.

371. Assassa nāsāgatarajjumhi kusā, kusa silesane. Dvayaṃ assāyaṃ. Vala saṃvaraṇe, vo, ḷattaṃ, ā, vaḷavā. Asatīti assā, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā ca, assā. Vāmīpyatra. Dvayaṃ khure. Khura chedane. Saṃ sukhaṃ pharatyanena saphaṃ, nerutto. ‘‘Saphaṃ klīve khuro pumā’’ti amarakoso.

३७१. घोड्याच्या नाकातील दोरीला 'कुसा' म्हणतात, 'कुस' धातू श्लेषण (चिकटणे) अर्थात आहे. घोडीसाठी (मादी घोड्यासाठी) 'वळवा' आणि 'अस्सा' हे दोन शब्द आहेत. 'वल' धातू संवरण अर्थात असून, 'व' प्रत्यय, 'ल' चा 'ळ' आणि 'आ' प्रत्यय लागून 'वळवा' शब्द बनतो. जी खाते ती 'अस्सा' (घोडी) होय. येथे 'वामी' हा शब्दही घोडीसाठी वापरला जातो. घोड्याच्या खुरासाठी (टापेसाठी) दोन शब्द आहेत. 'खुर' धातू छेदणे अर्थात आहे. ज्याच्याद्वारे सुख पसरते ते 'शफ' होय (निरुक्तीनुसार). अमरकोशात म्हटले आहे: "शफ नपुंसकलिंगात आणि खुर पुल्लिंगात आहे."

Dvayaṃ pucchamatte. Puccha pamāde. Na gacchatīti naṅguṭṭho, aṅga gamane, ṭho, assu, dvepi anitthiyaṃ. Lūmaṃpyatra. Dvayaṃ kesavati naṅguṭṭhamatte, na tu hatthino eva. Vālasamūhayogā vālahattho, yathā kesahattho caye, tathātrāpi. Vālo dhiyyate asminti vāladhi, i.

केवळ शेपटीसाठी 'पुच्छ' आणि 'नंगुठ' हे दोन शब्द आहेत. 'पुच्छ' धातू प्रमाद अर्थात आहे. जे खाली जात नाही ते 'नंगुठ' होय. 'अंग' धातू गमन अर्थात असून, 'ठ' प्रत्यय आणि 'उ' कार होऊन हा शब्द बनतो. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंग सोडून इतर लिंगात आहेत. येथे 'लूम' हा शब्दही शेपटीसाठी आहे. केसाळ शेपटीसाठी (केवळ हत्तीचीच नव्हे तर घोड्याचीही) 'वालहत्थ' आणि 'वालधि' हे दोन शब्द आहेत. केसांच्या समूहाच्या योगाने 'वालहत्थ' म्हणतात, जसे केसांच्या समूहाला 'केसहत्थ' म्हणतात, तसेच येथेही आहे. ज्याच्यामध्ये केस असतात ते 'वालधि' होय, येथे 'इ' प्रत्यय लागतो.

Etthānāgatāpi assassa dhārākhyā pañca gatiyo kathetabbā. Yathā –

येथे (अभिधानप्पदीपिकेत) प्रत्यक्ष उल्लेख नसलेल्या देखील घोड्याच्या 'धारा' नावाच्या पाच गती (चाली) सांगितल्या पाहिजेत. जसे की -

Akkanditaṃ [Pg.260] dhoritakaṃ, recitaṃ vaggitaṃ plutaṃ;

Gatiyome pañca dhārā, assānaṃ viññunā matā.

'अक्कंदित', 'धोरितक', 'रेचित', 'वग्गित' आणि 'प्लुत' - घोड्यांच्या या पाच गती (चाली) विद्वानांनी 'धारा' म्हणून मानल्या आहेत.

Tattha vitthambhā samāvagati akkanditaṃ, kandi gatisosanesu, to. Tato adhikā caturāgati dhoritakaṃ, dhora gaticāturiye, to, sakatthe ko. Maṇḍalikāyānena gamanaṃ recitaṃ, rica viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ. Vegena parikkhitto paricaraṇaṃ vaggitaṃ, vagga gamanattho. Turaṃ samena gamanaṃ plutaṃ, plu gatiyaṃ. Ta’dutta’massasatthe ‘‘samo’dhiko layo vegī, turitasso bhave kamā’’ti.

त्या पाच गतींमध्ये, संथ व समान गतीने चालणे म्हणजे 'अक्कंदित' होय. 'कन्दि' धातू गमन व शोषण अर्थात असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. त्यापेक्षा अधिक वेगवान गती म्हणजे 'धोरितक' होय. 'धोर' धातू गतीच्या चातुर्यात असून, त्याला 'त' आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. गोलाकार (मंडलाकार) गतीने चालणे म्हणजे 'रेचित' होय. 'रिच' धातू वियोजन व संबज्झन (मिश्रण) अर्थात आहे. वेगाने उड्या मारत चालणे म्हणजे 'वग्गित' होय, 'वग्ग' धातू गमन अर्थी आहे. वेगाने आणि समान गतीने चालणे म्हणजे 'प्लुत' होय, 'प्लु' धातू गमन अर्थात आहे. अश्वशास्त्रामध्ये (अस्ससत्थ) म्हटले आहे की, "क्रमशः सम, अधिक, लय, वेगी आणि तुरितस्स अशा गती होतात."

372. Dvayaṃ yuddhatthe cakkayuttayāne. Sanda gamane, sandate gamyateneneti sandano, yu. Ramateneneti ratho, tho, malopo. Sataṅgopyatra. Satamaṅgānyassa.

३७२. युद्धासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चाके असलेल्या वाहनासाठी (रथासाठी) 'संदन' आणि 'रथ' हे दोन शब्द आहेत. 'सन्द' धातू गमन अर्थात असून, ज्याच्याद्वारे गमन केले जाते तो 'संदन' होय, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यामध्ये रममाण होतात तो 'रथ' होय, त्याला 'थ' प्रत्यय लागतो आणि 'म' चा लोप होतो. येथे 'शतांग' हा शब्दही रथासाठी आहे, कारण त्याला शंभर अंगे (भाग) असतात.

Yaṃ na raṇāya yuddhatthaṃ cakkayuttaṃ yānaṃ, api tu kīḷābhamanādyatthaṃ, so pussaratho. Vuttañca amarakose ‘‘ayaṃ pussaratho cakka-yānaṃ na samarāya ya’’nti. Pusa pāsane, so, pusanāmakena phalavisesena yutto ratho pussaratho, pussanakkhattena kato, sajjito vā rathoti pussaratho.

जे चाके असलेले वाहन युद्धासाठी नसून केवळ क्रीडा, फिरणे इत्यादीसाठी असते, त्याला 'पुस्सरथ' (क्रीडारथ) म्हणतात. अमरकोशातही म्हटले आहे: "हा पुस्सरथ चाकांचे वाहन असून युद्धासाठी नाही." 'पुस' धातू पोषण अर्थात असून, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो. 'पुस' नावाच्या विशिष्ट फळाने युक्त असलेला रथ म्हणजे 'पुस्सरथ' होय, किंवा पुष्य नक्षत्रावर बनवलेला किंवा सजवलेला रथ म्हणजे 'पुस्सरथ' होय.

Byagghassa cammāvuto parikkhitto ratho veyyaggho nāma, byagghassa vikāro cammaṃ veyyagghaṃ, ṇo, tena parivuto ratho veyyaggho, ṇo, ubhayatrāpi vuḍḍhāgamo. ‘‘Paccattaṃ ayanti [Pg.261] gacchantīti paccayā’’ti vacanatthato paccattameva paccayā bhavanti, yathā kāritantasmāpi payojakavasena anekakāritapaccayā. Dīpino cammāvuto ratho dīpo nāma, dīpino vikāro cammaṃ dīpaṃ, ṇo, tena parivuto ratho dīpo, ṇo.

वाघाच्या कातड्याने वेढलेला रथ 'वैय्यग्ध' म्हणून ओळखला जातो. वाघाचे कातडे म्हणजे 'वैय्यग्ध' (यात 'ण' प्रत्यय लागतो) आणि त्याने वेढलेला रथ म्हणजे 'वैय्यग्ध' होय. दोन्ही ठिकाणी वृद्धी होते. "प्रत्येक धातूपासून वेगळे होऊन जे जातात ते प्रत्यय होत" या व्युत्पत्तीनुसार प्रत्यय सिद्ध होतात, जसे प्रयोजक कर्त्याच्या प्रभावाने अनेक कारित प्रत्यय लागतात. बिबट्याच्या (चित्त्याच्या) कातड्याने वेढलेला रथ 'दीप' म्हणून ओळखला जातो. बिबट्याचे कातडे म्हणजे 'दीप' (यात 'ण' प्रत्यय लागतो) आणि त्याने वेढलेला रथ म्हणजे 'दीप' होय.

373. Dvayaṃ purisayuttayāne. Si sevāyaṃ. Sukhatthikehi sevīyateti sivikā, ṇvu, vāgamo, ittaṃ, kitapaccayā hi yebhuyyena kammādīsupi vattanti, kiccapaccayā ca kattaripi, yathā ‘‘vinayo, nissayo, tapanīyā dhammā’’tyādīsu, mahāpadesena vā kitakiccapaccayānaṃ kattukammādīsvapi pavatti veditabbā, sivaṃ karotīti vā sivikā, iko. Yāpyehi adhamehi yāyate niyyateti yāpyayānaṃ. ‘‘Yāpya pānīyake nindye’’ti hi nānatthasaṅgahe.

३७३. माणसांनी ओढायच्या वाहनासाठी (पालखीसाठी) 'शिविका' आणि 'याप्ययान' हे दोन शब्द आहेत. 'सि' धातू सेवा अर्थात आहे. सुखाची इच्छा करणाऱ्यांकडून जी सेविली जाते ती 'शिविका' होय. येथे 'ण्वु' प्रत्यय, 'व' चा आगम आणि 'इ' कार होतो. कृत् प्रत्यय बहुधा कर्म इत्यादी अर्थांतही होतात आणि कृत्य प्रत्यय कर्त्याच्या अर्थातही होतात, जसे 'विनय', 'निस्सय', 'तपनीय धम्मा' इत्यादींमध्ये. किंवा महाप्रदेश सूत्राने कृत् व कृत्य प्रत्ययांची प्रवृत्ती कर्ता, कर्म इत्यादींमध्येही जाणावी. किंवा जे कल्याण (शिव) करते ती 'शिविका' होय, येथे 'इक' प्रत्यय लागतो. कनिष्ठ माणसांनी जे वाहून नेले जाते ते 'याप्ययान' होय. नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे: "याप्य हा शब्द पिण्याचे पाणी आणि निंद्य (कनिष्ठ) या अर्थांत वापरला जातो."

Dvayaṃ sakaṭe. Anitthī tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Saka sattiyaṃ, aṭo. Ana pāṇane, karaṇasādhanaṃ, natthi nāsā yassāti vā anaṃ, sālopo, rasso ca. Klīve’naṃ, sakaṭo, nitthītyamarakoso.

गाडीसाठी (बैलगाडीसाठी) 'शकट' आणि 'अन' हे दोन शब्द आहेत. 'अनित्थी तु' मधील 'तु' हा प्रत्यय लिंग दाखवणारा आहे. 'सक' धातू शक्ती (सामर्थ्य) अर्थात असून, त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो. 'अन' धातू प्राण (शवास घेणे) अर्थात असून, तो करणसाधनाने सिद्ध होतो. किंवा ज्याला नाक नाही ते 'अन' होय, यात 'स' चा लोप आणि र्‍हस्व होतो. अमरकोशात म्हटले आहे: "अन हे नपुंसकलिंगात आहे, आणि शकट हे स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) आहे."

Dvayaṃ cakke. Karoti gamanamaneneti cakkaṃ, dvittaṃ, cakkādi. Rathassa aṅgaṃ rathaṅgaṃ. Tassa cakkassa anto avasānaṃ nemi, sā nāriyaṃ itthiyaṃ. Nayati cakkaṃ nemi. Yā bhūmiṃ phusati, nī naye, mi, īpaccaye nemī ca. Padhipyatra.

चाकासाठी 'चक्क' आणि 'रथांग' हे दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे गमन केले जाते ते 'चक्क' (चाक) होय, यात द्वित्व होते. रथाचे अंग (भाग) म्हणजे 'रथांग' होय. त्या चाकाचा शेवटचा भाग (कडा/धाव) म्हणजे 'नेमि' होय, हा शब्द स्त्रीलिंगात आहे. जे चाकाला नेते ते 'नेमि' होय. जे जमिनीला स्पर्श करते ते 'नेमि' होय. 'नी' धातू नेणे अर्थात असून, त्याला 'मि' प्रत्यय लागतो, आणि 'ई' प्रत्यय लागल्यास 'नेमी' असाही शब्द बनतो. येथे 'पधि' हा शब्दही चाकाच्या कडेसाठी आहे.

374. Tammajjhe [Pg.262] tassa rathassa, cakkassa vā majjhe cakkākāro piṇḍikā, yassaṃ sabbāni kaṭṭhāni āsajjante. Piṇḍikāsāhacariyā nābhi itthī, īpaccaye nābhī ca. Sabbāni kaṭṭhāni piṇḍetīti piṇḍikā, piṇḍa saṅghāte, a, sakatthe ko. Piṇḍīpi, nābhi viyāti nābhi.

३७४. त्या रथाच्या किंवा चाकाच्या मध्यभागी असलेला चाकासारखा गोल भाग म्हणजे 'पिंडिका' (चाकाचा कणा/तुंबा) होय, ज्याच्यामध्ये सर्व लाकडे (आरे) जोडलेली असतात. 'पिंडिका' शब्दाच्या साहचर्याने 'नाभि' हा शब्द स्त्रीलिंगात आहे, आणि 'ई' प्रत्यय लागल्यास 'नाभी' असाही शब्द बनतो. जी सर्व लाकडांना एकत्र करते ती 'पिंडिका' होय. 'पिंड' धातू संघात (एकत्र करणे) अर्थात असून, त्याला 'अ' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. 'पिंडी' असाही शब्द आहे. नाभीसारखी असते म्हणून तिला 'नाभि' म्हणतात.

Rathassa yugakaṭṭhaṃ yatra āsajjate, sa yugandharo. Kuṃ pathaviṃ vuṇoti acchādayatīti kubbaro, vu saṃvaraṇe, ro, ussattaṃ. Yugaṃ dhāretīti yugandharo, saññāyaṃ a, abhidhānā rasso.

रथाचे जू जेथे जोडले जाते, त्याला 'युगंधर' म्हणतात. जे पृथ्वीला झाकते ते 'कुब्बर' (रथाचा दांडा) होय. 'वु' धातू संवरण (झाकणे) अर्थात असून, त्याला 'र' प्रत्यय लागतो आणि 'उ' चा 'अ' होतो. जे जू धारण करते ते 'युगंधर' होय, संज्ञेमध्ये 'अ' प्रत्यय लागतो आणि अभिधानानुसार र्‍हस्व होतो.

Akkho sakaṭaṃ, tadavayavo vā, tathā cāhājayācariyo –

'अक्ख' म्हणजे गाडी, किंवा तिचा एक भाग (कणा/अक्ष) होय. याविषयी आचार्यांनी म्हटले आहे -

‘‘Akkho vibhīṭake nimbe, sakaṭe ca byavahāre;

Rathassāvayave kasse, pāsakepya’kkha’mindriye’’ti.

"अक्ख हा शब्द बेहड्याच्या झाडात, कडुनिंबात, गाडीत, व्यवहारात, रथाच्या अवयवात (कणा), कशामध्ये, फाशामध्ये आणि इंद्रियामध्ये वापरला जातो."

Tassaggagate kīle āṇī, itthī. Aṇipi, ‘‘sīmāssikkhaggakīlesu, aṇī āṇī ime dvisū’’ti hi ruddo dvidhā paṭhati. ‘‘Aṇī āṇī ca akkhaggakīle sīmāssisu matā’’ti ca nānatthasaṅgahopi. Assi koṇo. Aṇa sadde, ṇi. Pubbapakkhe na vuḍḍhi, ana pāṇane vā, ṇattaṃ. Kaṇḍakādisatthehi parirakkhaṇatthaṃ kato rathāvaraṇo varutho, yo ‘‘rathaguttī’’ti khyāto. Vara varaṇe, varaṇametthāvaraṇaṃ, yathā rathaṃ thiratthaṃ taṭṭhañca gopatīti rathagutti, itthī, ‘‘gutti kārāgāre vuttā, bhūgate rakkhaṇe yame’’ti nānatthasaṅgahe.

त्या कण्याच्या टोकाला असलेल्या खिळ्याला 'आणी' (कण्याची खीळ) म्हणतात, हा शब्द स्त्रीलिंगात आहे. 'अणी' असाही शब्द आहे. रुद्र कवीने म्हटले आहे: "सीमा, कोपरा आणि कण्याच्या टोकाचा खिळा या अर्थांत 'अणी' आणि 'आणी' हे दोन्ही शब्द आहेत." नानार्थसंग्रहातही म्हटले आहे: "अणी आणि आणी हे कण्याच्या टोकाचा खिळा, सीमा आणि कोपरा या अर्थांत मानले आहेत." 'अस्सि' म्हणजे कोपरा होय. 'अण' धातू शब्द करणे अर्थात असून, त्याला 'णि' प्रत्यय लागतो. पूर्वपक्षात वृद्धी होत नाही. किंवा 'अन' धातू प्राण अर्थात असून, त्याला 'ण'त्व होते. काट्यांसारख्या शस्त्रांपासून रक्षण करण्यासाठी बनवलेले रथाचे आवरण म्हणजे 'वरूथ' होय, ज्याला 'रथगुत्ती' असेही म्हणतात. 'वर' धातू वरण (रक्षण करणे) अर्थात आहे. येथे वरण म्हणजेच आवरण होय. जसे रथाच्या स्थिरतेसाठी आणि रथात बसलेल्याचे रक्षण करण्यासाठी जी असते ती 'रथगुत्ती' होय, हा शब्द स्त्रीलिंगात आहे. नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे: "गुत्ती हा शब्द कारागृह, भुयार, रक्षण आणि नियम या अर्थांत वापरला जातो."

375. Rathādīnaṃ [Pg.263] purobhāgasaṅkhāte mukhe dhuro. Dhara dhāraṇe, assu, yānamukhaṃpyatra. Akkhopakkharādayo rathassa aṅgā nāma. Aka gamane, kho, akkho, dvinnaṃ rathacakkānaṃ antaragato kaṭṭhaviseso. Upari karīyateti upakkharo, akkhassopari kaṭṭhaviseso. Amarakose pana upakkharasaddassa sabbarathāvayavavācakattaṃ vuttaṃ ‘‘rathaṅgantu upakkharo’’ti. ‘‘Apakkharo’’tipi pāṭho.

३७५. रथादींच्या पुढच्या भागाला (तोंडाला) 'धुर' म्हणतात. 'धर' धातू धारण करणे अर्थात असून, त्याला 'उ' कार होतो. येथे 'यानमुख' हा शब्दही आहे. अक्ष (कणा), उपक्खर (रथाचे सुटे भाग) इत्यादी रथाची अंगे (भाग) आहेत. 'अक' धातू गमन अर्थात असून, त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो, तो 'अक्ख' होय; हा दोन चाकांच्या मध्यभागी असलेला विशिष्ट लाकडी कणा आहे. वर केला जातो म्हणून तो 'उपक्खर' होय, हा कण्याच्या वर असलेला विशिष्ट लाकडी भाग आहे. अमरकोशात मात्र 'उपक्खर' शब्दाचा अर्थ रथाचे सर्व अवयव असा सांगितला आहे: "रथाचे अंग म्हणजे उपक्खर होय." येथे 'अपक्खर' असाही पाठ आहे.

Sabbasmiṃ hatthādike vāhane yānādittayaṃ, sabbatra karaṇasādhanaṃ. Yojanīyaṃ yujjatenenāti yoggaṃ, ṇyo. Pattaṃ dhoraṇañcātra. Pata gatiyaṃ. Dhora gaticāturiye, etthāpi karaṇasādhanaṃ.

हत्ती इत्यादी सर्व वाहनांसाठी 'यान' इत्यादी तीन शब्द (यान, वाहन, योग्ग) वापरले जातात. या तिन्ही शब्दांमध्ये 'करणसाधन' (साधन अर्थ) आहे. ज्याच्याद्वारे जोडले जाते ते 'योग्ग' (वाहन) होय, येथे 'ण्य' प्रत्यय लागतो. 'पत्त' आणि 'धोरण' हे शब्दही या वाहनाच्या अर्थात वापरले जातात. 'पत्' धातू गमन (जाणे) अर्थात आहे. 'धोर्' धातू जलद गमन (वेगाने जाणे) अर्थात आहे, येथेही करणसाधन आहे.

376. Catukkaṃ sārathimhi. Rathena carati sīlenāti rathacārī. Savati perayatīti sūto, sū peraṇe, to. Aja gamane. Pājetīti pājitā, ritu, dīghādi. Sara gatiyaṃ, thi, rathena saha gacchatīti vā sārathi, iṇa, aññatropacārā. Niyantā, yantā, khattā, sabyaṭṭho, dakkhiṇattho, rathakuṭumbīpyatra.

३७६. सारथी (रथाचा चालक) या अर्थात चार शब्दांचा समूह आहे. स्वभावाने रथाने प्रवास करतो तो 'रथचारी' होय. जो रथाला प्रेरित करतो (चालवतो) तो 'सूत' होय; 'सू' धातू प्रेरणा देण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'अज्' धातू गमन अर्थात आहे. जो रथाला पुढे नेतो तो 'पाजिता' होय, येथे 'रितु' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीचा स्वर दीर्घ होतो. 'सृ' (सर) धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'थि' प्रत्यय लागतो; किंवा जो रथासोबत जातो तो 'सारथी' होय, येथे 'इण' प्रत्यय लागतो. इतर ठिकाणी हा शब्द उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरला जातो. 'नियन्ता', 'यन्ता', 'खत्ता', 'सव्यट्ठो', 'दक्खिणत्थो' आणि 'रथकुटुम्बी' हे शब्दही या अर्थात वापरले जातात.

‘‘Niyantā pājitā yantā, sūto khattā ca sārathi;

Sabyaṭṭho dakkhiṇattho ca, saññā rathakuṭumbino’’ti. –

'नियन्ता, पाजिता, यन्ता, सूत, खत्ता, सारथी, सव्यट्ठ आणि दक्खिणत्थ' या सर्व संज्ञा रथकुटुम्बीच्या (सारथीच्या) आहेत.

Vuttaṃ[Pg.264]. Atthato sārathino rathakuṭumbī ca nāmaṃ. Rathanāyake tu ‘‘rathāroho ca rathiko rathī’’ti pacchā vakkhati. Khudi saṃpesane, tu, dassa to, ussattañca, khattā.

असे (अमरकोशात) म्हटले आहे. अर्थाच्या दृष्टीने सारथीचे 'रथकुटुम्बी' हे देखील नाव आहे. रथाच्या प्रमुखाला (रथाधिपतीला) 'रथारोह', 'रथिक' आणि 'रथी' असे नंतर म्हटले जाईल. 'खुद्' धातू प्रेषण (आज्ञा देणे) अर्थात आहे, त्याला 'तु' प्रत्यय लागतो, 'द' चा 'त' होतो आणि 'उ' चा 'अ' होऊन 'खत्ता' शब्द बनतो.

Tikaṃ rathe pājitatarā aññe yodhā, atra ye ‘‘rathanāyakā’’tipyuccante. Rathamārohatīti rathiko, rathī ca. Rathena yujjatīti vā rathiko, rathī ca. Rathino, sandanārohopyatra. Dvayaṃ yodhe. Yudha sampahāre, ṇo. Bhaṭati yujjatīti bhaṭo, a. Kvaci yoddhopi.

रथावरील सारथीपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या इतर योद्ध्यांच्या अर्थात तीन शब्दांचा समूह (रथारोह, रथिक, रथी) आहे, ज्यांना येथे 'रथनायक' असेही म्हटले जाते. जो रथावर चढतो (रथात बसतो) तो 'रथिक' आणि 'रथी' होय. किंवा जो रथाशी जोडला जातो तो 'रथिक' आणि 'रथी' होय. 'रथी' आणि 'संदनारोह' हे शब्दही या अर्थात आहेत. योद्धा या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'युध्' धातू प्रहार (लढणे) अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. जो लढतो तो 'भट' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो. काही ठिकाणी 'योद्धा' असाही शब्द आढळतो.

377-379. Catukkaṃ padātike. Padehi atati ajatīti padāti, ata sātaccagamane, i. Pada gamane. Padatīti patti, i, dvittaṃ. Padena adatīti vā patti, alopo, dassa to, ime dve, vakkhamānā dve ca pume. Padehi gacchatīti padago, padiko. Pādātiko, padājayopyatra.

३७७-३७९. पायदळ सैनिकाच्या (पदाति) अर्थात चार शब्दांचा समूह आहे. जो पायांनी सतत चालतो तो 'पदाति' होय; 'अत्' धातू सतत गमन करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो. 'पद्' धातू गमन अर्थात आहे. जो पायाने चालतो तो 'पत्ति' होय, येथे 'इ' प्रत्यय लागतो आणि द्वित्व होते. किंवा जो पायाने चालतो तो 'पत्ति' होय, येथे 'अ' चा लोप होतो आणि 'द' चा 'त' होतो. हे दोन शब्द आणि पुढे सांगितले जाणारे दोन शब्द पुल्लिंगी आहेत. जो पायांनी जातो तो 'पदग' आणि 'पदिक' होय. 'पादातिक' आणि 'पादाजय' हे शब्दही या अर्थात आहेत.

Chakkaṃ [Pg.265] kavace. Naha bandhane, karaṇe ṇo. Kaṅka gatyattho, aṭo. Varīyate tanti vammaṃ, vara varaṇe, vara icchāyaṃ vā, mo, rassa mo. Kaca bandhane, a, vakāravaṇṇāgamo. Uro chādayantyanenāti uracchado. Vāsaddo dvinnaṃ punnapuṃsakattaṃ sampiṇḍeti. Jala dittiyaṃ, ṇvu. Tanuttaṃ, daṃsanaṃ, jagaropyatra. ‘‘Jagaro kaṅkaṭo yogo, sannāho ca uracchado’’ti vopālito.

कवचाच्या अर्थात सहा शब्दांचा समूह आहे. 'नह्' धातू बांधणे अर्थात आहे, करण अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो (सन्नाह). 'कङ्क्' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'अट्' प्रत्यय लागतो (कङ्कट). ज्याच्याद्वारे रक्षण केले जाते ते 'वम्म' (वर्म) होय; 'वर' धातू वरण (रोखणे) अर्थात आहे, किंवा 'वर' धातू इच्छा अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'म' होतो. 'कच्' धातू बांधणे अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'व' अक्षराचा आगम होतो (कवच). ज्याच्याद्वारे छाती झाकली जाते ते 'उरच्छद' होय. 'वा' शब्द या दोन्ही शब्दांचे (कवच आणि उरच्छद) पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग एकत्र करतो. 'जल्' धातू दीप्ती (चमकणे) अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'तनुत्त', 'दंसन' आणि 'जगर' हे शब्दही या अर्थात आहेत. 'जगर, कङ्कट, योग, सन्नाह आणि उरच्छद' असे वोपालित ग्रंथात म्हटले आहे.

Tikaṃ katasannāhe. Cammena sammā naddhavāti sannaddho, dho. Sajju gatiyaṃ, a. Vammena naddhavā vammiko. Daṃsito, uracchadiko, byūḷhakaṅkaṭo, jagarikopyatra.

कवच परिधान केलेल्या योद्ध्यांच्या अर्थात तीन शब्दांचा समूह (सन्नद्ध, सज्ज, वम्मिक) आहे. चामड्याने किंवा कवचाने जो चांगला बांधला गेला आहे तो 'सन्नद्ध' होय, येथे 'ध' प्रत्यय लागतो. 'सज्ज्' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (सज्ज). कवचाने युक्त असलेला तो 'वम्मिक' होय. 'दंसित', 'उरच्छदिक', 'ब्यूळ्हकङ्कट' आणि 'जगरिक' हे शब्दही या अर्थात आहेत.

Dvayaṃ paridahite vatthādo. Āpatipubbo mucadhātu paridahane, ubhayattha to, bhūjādi. Pakkhe ‘‘susapacasakato kkhakkā ce’’ti sutte cakārena tapaccayassa kko, dhātvantalopo ca. Pinaddho, apinaddhopyatra. Pubbapakkhe apissākāralopo.

परिधान केलेल्या वस्त्र इत्यादींच्या अर्थात दोन शब्द (आमुक्त, पटिमुक्त) आहेत. 'आ' आणि 'पति' उपसर्गपूर्व 'मुच्' धातू परिधान करणे अर्थात आहे, दोन्ही ठिकाणी 'त' प्रत्यय लागतो. भुजादी गणाच्या पक्षात, 'सुसपचसकतो क्खक्का चे' या सूत्रातील 'च' कारामुळे 'त' प्रत्ययाचा 'क्क' होतो आणि धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो. 'पिनद्ध' आणि 'अपिनद्ध' हे शब्दही या अर्थात आहेत. पूर्वपक्षात 'अपि' मधील 'अ' चा लोप होतो.

Catukkaṃ abhicārapadātimhi. Pure caraṇasīlo, sattamiyā alopo ubhayatrāpi. Pubbe ṇī. Parapakkhe a, pubbaṃ, pubbe vā gacchatīti pubbaṅgamo, dutiyāyālopo. Purogo, aggesaro, paṭṭho, aggatosaro, purassaro, purogamopyatra.

पुढे चालणाऱ्या सैनिकाच्या (अग्रगामी) अर्थात चार शब्दांचा समूह आहे. जो पुढे चालण्याच्या स्वभावाचा आहे, दोन्ही ठिकाणी सप्तमी विभक्तीचा लोप होत नाही (पुरेचारी, पुरेचर). पूर्वपक्षात 'पुरे' असताना 'णी' प्रत्यय लागतो. परपक्षात 'अ' प्रत्यय लागतो. जो पुढे किंवा पूर्वी जातो तो 'पुब्बङ्गम' होय, येथे द्वितीया विभक्तीचा लोप होत नाही. 'पुरोग', 'अग्गेसर', 'पट्ठ', 'अग्गतोसर', 'पुरस्सर' आणि 'पुरोगम' हे शब्दही या अर्थात आहेत.

Dvayaṃ asīghagāmini. Mandaṃ gacchati sīlenāti mandagāmī, ṇī. Mantha viloḷane, anekatthattā saṃkilese ca. Saṃkilissateti mantharo, aro.

हळू चालणाऱ्या सैनिकाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो स्वभावाने हळू चालतो तो 'मन्दगामी' होय, येथे 'णी' प्रत्यय लागतो. 'मन्थ्' धातू विलोडन (मंथन करणे) अर्थात आहे, अनेक अर्थ असल्यामुळे तो संक्लेश (मळकट होणे) अर्थातही आहे. जो मळकट होतो किंवा हळू चालतो तो 'मन्थर' होय, येथे 'अर' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ vegini. Turameti gacchatīti turito, i gatiyaṃ, to. Turassi, pajavī, javopyatra. Dvayaṃ jetuyoggatāmatte. Ji jaye, tabbo, jetabbaṃ, ṇyapaccaye jeyyaṃ.

वेगवान सैनिकाच्या अर्थात तीन शब्दांचा समूह आहे. जो वेगाने जातो तो 'तुरित' होय; 'इ' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'तुरस्सि', 'पजवी' आणि 'जव' हे शब्दही या अर्थात आहेत. जिंकण्याच्या योग्यतेच्या अर्थात दोन शब्द (जेतब्ब, जेय्य) आहेत. 'जि' धातू जय (जिंकणे) अर्थात आहे, त्याला 'तब्ब' प्रत्यय लागून 'जेतब्ब' आणि 'ण्य' प्रत्यय लागून 'जेय्य' शब्द बनतो.

380. Tikaṃ [Pg.266] sūre. Sura vīra vikkanteti curādidhātu. Surayati, vīrayatīti sūro, vīro ca, a, dīghādi, kanta chedane. Vikkanto. Dvayaṃ sahāyamatte. Saha eti gacchatīti sahāyo, sabbatra kattari ca a. Anusaddo pacchāttho. Samāti ete dve tulyatthā. Anuplapo, abhisaropi. Sannaddhappabhutī sannaddhasaddādayo anucarantā tīsu.

३८०. शूर (पराक्रमी) व्यक्तीच्या अर्थात तीन शब्दांचा समूह (शूर, वीर, विक्कन्त) आहे. 'सुर' आणि 'वीर' हे पराक्रम अर्थात चुरादी गणाचे धातू आहेत. जो पराक्रम गाजवतो तो 'शूर' आणि 'वीर' होय, येथे 'अ' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीचा स्वर दीर्घ होतो. 'कन्त' धातू छेदन अर्थात आहे, त्यापासून 'विक्कन्त' शब्द बनतो. केवळ सोबती (सहायी) या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो सोबत जातो तो 'सहाय' होय, सर्वत्र कर्ता अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. 'अनु' शब्द 'पश्चात्' (मागे) अर्थ दर्शवतो. 'सम' हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे आहेत. 'अनुप्लप' आणि 'अभिसर' हे शब्दही या अर्थात आहेत. 'सन्नद्ध' इत्यादी शब्द आणि 'अनुचर' शेवटी असलेले शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात.

Pātheyyaṃ nāma rājādīnaṃ yātrāsveva bahulaṃ pavattatīti idha taṃ vuttaṃ, pathe hitaṃ pātheyyaṃ, eyyo. Samba maṇḍale, alo, sameti addhānaparissamametenāti vā sambalaṃ, alo, bāgamo ca.

'पाथेय्य' (प्रवासातील शिदोरी) हा शब्द राजा इत्यादींच्या युद्धाच्या प्रवासात प्रामुख्याने वापरला जातो, म्हणून येथे तो सांगितला आहे. प्रवासात जे हितकारक असते ते 'पाथेय्य' होय, येथे 'एय्य' प्रत्यय लागतो. 'सम्ब' धातू मंडल (वर्तुळ) अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो; किंवा ज्याच्याद्वारे प्रवासाचा थकवा दूर केला जातो ते 'संबल' होय, येथे 'अल' प्रत्यय लागतो आणि 'ब' अक्षराचा आगम होतो.

381. Catukkaṃ senāyaṃ. Vāhayogā vāhinī. Dhajayogā dhajinī. Si bandhane, no, senā. Camu adane, ū. Camati bhīrunti camū. Putanā, anīkinī, varūthinīpyatra. Ettha ca putanā anīkinī vāhinī camū senābhedepi. ‘‘Putanā’nīkinī camū, senā senāntarepi ce’’ti ruddo, ‘‘senāpabhede senāyaṃ, savantyamapi vāhinī’’ti rabhaso ca. Cakkāditikaṃ sāmaññena senāyaṃ, senaṅge ca. Cāṇakye tu senāvisese anīko vutto ‘‘tīṇi tikānyanīka’’nti.

३८१. सेनेच्या (सैन्याच्या) अर्थात चार शब्दांचा समूह (सेना, वाहिनी, ध्वजिनी, चमू) आहे. वाहनांनी युक्त असल्यामुळे 'वाहिनी' म्हटले जाते. ध्वजांनी युक्त असल्यामुळे 'ध्वजिनी' म्हटले जाते. 'सि' धातू बांधणे अर्थात आहे, त्याला 'न' प्रत्यय लागून 'सेना' शब्द बनतो. 'चमु' धातू नाश करणे अर्थात आहे, त्याला 'ऊ' प्रत्यय लागतो; जी भित्र्या शत्रूचा नाश करते ती 'चमू' होय. 'पूतना', 'अनीकिनी' आणि 'वरूथिनी' हे शब्दही या अर्थात आहेत. येथे 'पूतना', 'अनीकिनी', 'वाहिनी' आणि 'चमू' हे शब्द सैन्यविशेषाच्या (विशिष्ट तुकडीच्या) अर्थातही वापरले जातात. 'पूतना, अनीकिनी, चमू आणि सेना हे शब्द सैन्यविशेषातही वापरले जातात' असे रुद्र ग्रंथात म्हटले आहे, आणि 'सेनेच्या प्रकारात, सामान्य सेनेत आणि नदीच्या अर्थातही वाहिनी शब्द वापरला जातो' असे रभस ग्रंथात म्हटले आहे. 'चक्क' इत्यादी तीन शब्द सामान्यतः सेनेच्या अर्थात आणि सेनेच्या अंगांच्या अर्थात वापरले जातात. चाणक्य ग्रंथात विशिष्ट सेनेच्या अर्थात 'अनीक' शब्द वापरला आहे, 'तीन त्रिकांचा समूह म्हणजे अनीक होय.'

Asseva [Pg.267] kāmandakīye vivaraṇaṃ, yathā –

याचेच कामन्दकीय ग्रंथात स्पष्टीकरण आहे, जसे की –

‘‘Assassa pattiyodhā ye, bhaveyyuṃ purisā tayo;

Iti kappā tu pañcassā, vidheyyā kuñjarassa tu;

Pādaṅgo pājitāvanto, purisā dasa pañca ca;

Vidhānamiti nāgassa, catukkaṃ sandanassa ca;

Anīkamiti viññeyya-miti kappā nava dvipā’’ti.

'एका घोड्यासाठी जे तीन पायदळ सैनिक असतात; अशा रचनेचे पाच घोडे नियुक्त करावेत. हत्तीसाठी मात्र पायदळ सैनिक आणि हत्ती चालवणारे मिळून पंधरा पुरुष असावेत; ही हत्तीची रचना समजावी. रथासाठी चार पुरुषांची रचना असावी; आणि नऊ हत्तींच्या समूहाला अनीक समजावे.'

Karīyate viggaho yeneti cakkaṃ. Bala saṃvaraṇe, a. Aṇa sadde, iko. Vākāro napuṃsakattaṃ samuccinoti.

ज्याच्याद्वारे युद्ध केले जाते ते 'चक्क' (सैन्य) होय. 'बल' धातू रक्षण करणे अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (बल). 'अण' धातू शब्द अर्थात आहे, त्याला 'इक' प्रत्यय लागतो (अनीक). 'वा' शब्द नपुंसकलिंगाचा संग्रह करतो.

Caturaṅgabalāya susannaddhāya senāya yuddhatthaṃ desavidese vinyāso vibhajitvā nyasanaṃ ṭhapanaṃ byūho kathyate. Vibhajitvā ūhanaṃ ṭhapanaṃ byūho. Tabbhedā daṇḍabhogamaṇḍalāsaṃhatā cattāro pakatibyūhā. Tatra anīkānaṃ tiriyato vutti daṇḍo. Samatthānamanīkānamanvāvutti aññoññato vutti bhogo. Maṇḍalaracanāya sarantānamanīkānaṃ sabbato vutti sappasarīramiva maṇḍalo. Ṭhitānamitaretarāsaṃ hatānaṃ visiliṭṭhatarānaṃ anīkānaṃ puthuvutti asaṃhato. Taduttaṃ kāmandakena –

चतुरंग बलाने सुसज्ज असलेल्या सेनेची युद्धासाठी वेगवेगळ्या ठिकाणी विभागणी करून केलेली मांडणी म्हणजे 'व्यूह' (ब्यूह) असे म्हटले जाते. विभागणी करून सैन्याची मांडणी करणे म्हणजे व्यूह होय. त्याचे दंड, भोग, मंडल आणि असंहत असे चार मूळ प्रकार (प्रकृतिव्यूह) आहेत. त्यापैकी, सैन्याची आडवी मांडणी करणे म्हणजे 'दंड' व्यूह होय. समर्थ सैन्याची एकमेकांशी जोडलेली मांडणी म्हणजे 'भोग' व्यूह होय. वर्तुळाकार रचनेने चालणाऱ्या सैन्याची सर्पाच्या शरीराप्रमाणे सर्व बाजूंनी केलेली मांडणी म्हणजे 'मंडल' व्यूह होय. एकमेकांशी न जोडता सुटसुटीतपणे उभे राहिलेल्या सैन्याची वेगवेगळी मांडणी म्हणजे 'असंहत' व्यूह होय. हेच कामन्दकाने सांगितले आहे –

‘‘Tiriyato vutti daṇḍākhyā, bhogonvāvuttireva ca;

Maṇḍalo sabbatovutti, puthuvutti asaṃhato’’ti.

'आडवी मांडणी म्हणजे दंड व्यूह, एकमेकांशी जोडलेली मांडणी म्हणजे भोग व्यूह, सर्व बाजूंनी केलेली वर्तुळाकार मांडणी म्हणजे मंडल व्यूह आणि सुटसुटीतपणे केलेली वेगवेगळी मांडणी म्हणजे असंहत व्यूह होय.'

Byūhasamaveto eva byūhassekadeso pacchābhāgo byūhapaṇhi, byūhassa pacchā, byūhantarameva vā. Yatra ṭhito rājā sasenaṃ paṭiggaṇhati, taṃ senāya pacchā dhanusatadvayantarena ṭhitaparisasahitaṃ anīkaṃ ‘‘paṭiggaho’’tyuccate.

व्यूहाचाच एक भाग असलेला व्यूहाचा मागील भाग म्हणजे 'व्यूहपण्हि' (व्यूहपाणि) होय, जो व्यूहाच्या मागे असतो, किंवा तो एक वेगळा व्यूहच असतो. ज्या ठिकाणी उभा राहून राजा आपल्या सैन्याचे नियंत्रण करतो, सेनेच्या मागे दोनशे धनुष्य अंतरावर असलेल्या सैनिकांच्या समुदायासह असलेल्या त्या सैन्याला 'पटिग्गह' (प्रतिग्रह) असे म्हटले जाते.

382-383. Eko [Pg.268] hatthī dvādasapurisasahito ‘‘eko hatthī’’tyuccate, etena lakkhaṇena adhamantato heṭṭhimaparicchedena tayo hatthino hatthānīkaṃ nāma, tathā eko turaṅgo tipurisasahito, eko ca ratho catupurisasahito eko hayo, eko rathoti etena lakkhaṇena adhamantato tayo hayā ca tayo rathā ca hayānīkaṃ, rathānīkaṃ nāma, tenāha ‘‘tayo tayo gajādayo’’ti. Sasatthā khaggādisatthahatthā catujjanā cattāro purisā pattānīkaṃ nāma vuttā. Heṭṭhimantatoyevetthāpi paricchedo. Amarakose tvaññathā kathitā –

३८२-३८३. बारा पुरुषांसह असलेला एक हत्ती 'एक हत्ती' (एको हत्ती) असे म्हटले जाते. या लक्षणाने कनिष्ठ मर्यादेनुसार (किमान) तीन हत्तींना 'हत्ती-दल' (हत्थानीक) असे म्हणतात. तसेच, तीन पुरुषांसह असलेला एक घोडा आणि चार पुरुषांसह असलेला एक रथ, या लक्षणाने कनिष्ठ मर्यादेनुसार तीन घोडे आणि तीन रथ अनुक्रमे 'अश्व-दल' (हयानीक) आणि 'रथ-दल' (रथानीक) म्हणून ओळखले जातात. म्हणूनच "तीन-तीन हत्ती इत्यादी" असे म्हटले आहे. तलवारीसारख्या शस्त्रांनी सज्ज असलेले चार पुरुष 'पायदळ' (पत्तानीक) म्हणून ओळखले जातात. येथेही कनिष्ठ मर्यादाच निश्चित केली आहे. अमरकोशात मात्र हे वेगळ्या प्रकारे सांगितले आहे –

‘‘Ekakebharathā tyassā, patti pañcapadātikā;

Patyaṅgehi tiguṇehi, kamā saññā yathottaraṃ.

"एक हत्ती, एक रथ, तीन घोडे आणि पाच पायदळ सैनिक मिळून 'पत्ती' बनते. या सैन्याच्या अंगांना उत्तरोत्तर तीनने गुणल्यास पुढील संज्ञा क्रमाने प्राप्त होतात.

Senāmukhaṃ gumbagaṇā, vāhinī putanā camū;

Anīkinī ca tāsantu, dasa akkhobhinī mata’’nti.

सेनामुख, गुल्म (गुम्ब), गण, वाहिनी, पृतना (पुतना), चमू आणि अनिकिनी (अनीकिनी) अशा संज्ञा होतात. आणि अशा दहा अनिकिनी मिळून एक 'अक्खोभिणी' (अक्षौहिणी) मानली जाते."

Tassattho – tīhi assehi gajenekena rathena ca padātībhi ca pañcahi patti nāma senantaraṃ. Patyaṅgehi sabbehi gajādīhi [Pg.269] yathāpubbaṃ guṇehi yathottaraṃ kamena senāmukhādikā saññā bhavati. Yathottaranti vacanena yathāpubbamityatthamāha, tenedaṃ vuttaṃ ‘‘bhavati tayo pattino senāmukhaṃ. Tīhi senāmukhehi gumbo. Gumbattayena gaṇo. Gaṇattayaṃ vāhinī. Vāhinittayaṃ putanā. Putanattayaṃ camū. Camuttayaṃ anīkinī. Tāsaṃ anīkinīnaṃ dasa akkhobhinī’’ti.

त्याचा अर्थ असा – तीन घोडे, एक हत्ती, एक रथ आणि पाच पायदळ सैनिक मिळून 'पत्ती' नावाचा सैन्यविभाग बनतो. हत्ती इत्यादी सर्व सैन्यांगांना पूर्वीप्रमाणेच उत्तरोत्तर तीनने गुणल्यास क्रमाने सेनामुख इत्यादी संज्ञा होतात. 'यथोत्तरम्' या शब्दाने 'पूर्वीप्रमाणेच' (तीनने गुणणे) हा अर्थ अभिप्रेत आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "तीन पत्ती मिळून एक 'सेनामुख' होते. तीन सेनामुखांचा एक 'गुल्म' (गुम्ब) होतो. तीन गुल्मांचा एक 'गण' होतो. तीन गणांची एक 'वाहिनी' होते. तीन वाहिन्यांची एक 'पृतना' (पुतना) होते. तीन पृतनांची एक 'चमू' होते. तीन चमूंची एक 'अनिकिनी' होते. आणि अशा दहा अनिकिनींची एक 'अक्खोभिणी' (अक्षौहिणी) होते."

Tatra rathānaṃ saṅkhyā sattatisahitehi aṭṭhasatehādhikānyekavīsatisahassāni, evameva gajānampi saṅkhyā, tathā ca –

त्यामध्ये रथांची संख्या एकवीस हजार आठशे सत्तर (२१,८७०) असते, आणि हत्तींची संख्याही अगदी तेवढीच असते. तसेच –

Pañcasaṭṭhisahassāni, chasatāni daseva tu;

Saṅkhyā tā turaṅgānañhi, vinā rathe turaṅgame.

"पाचसष्ट हजार सहाशे दहा (६५,६१०) ही संख्या घोड्यांची आहे (रथाला जोडलेले घोडे वगळून)."

Narānaṃ satasahassaṃ, sahassāni naveva ca;

Satāni tīṇi ca’ññāni, paññāsañca padātayoti.

"आणि पायदळ सैनिकांची (मनुष्यांची) संख्या एक लाख नऊ हजार तीनशे पन्नास (१,०९,३५०) असते."

384. Heṭṭhimaparicchedena senaṃ dassetvā ukkaṭṭhaparicchedena dassetumāha ‘‘saṭṭhi…pe… yanti’’ccādi. Yantiyā yānaṃ kubbantiyā senāya kattubhūtāya dhūlīkatesu santesu. Kesu? Saṭṭhivaṃsakalāpesu. Kittakappamāṇesu? Paccekaṃ saṭṭhidaṇḍavantesu, esā akkhobhinī nāma senā ukkaṭṭhaparicchedena. Kenaci khobhetumasakkuṇeyyatāya akkhobhinī, yu, nadādi. Khubha calane.

३८४. कनिष्ठ मर्यादेने सैन्य दाखवल्यानंतर, आता उत्कृष्ट (उच्चतम) मर्यादेने सैन्य दाखवण्यासाठी "सट्ठि... यन्ति" इत्यादी म्हटले आहे. मार्गक्रमण करणाऱ्या सैन्याकडून जेव्हा धुळीत मिळवले जाते (चूर्ण केले जाते) – काय? बांबूंचे साठ भारे (गठे). किती आकाराचे? ज्यातील प्रत्येक भारा साठ बांबूंच्या काठ्यांचा बनलेला असेल. हे सैन्य उत्कृष्ट मर्यादेनुसार 'अक्खोभिणी' (अक्षौहिणी) नावाचे सैन्य ठरते. कोणाकडूनही क्षोभित (विचलित) न करता यायला हवे म्हणून याला 'अक्खोभिणी' म्हणतात. 'यु' प्रत्यय, नदादि गण. 'खुभ' धातू कंप पावणे किंवा हलणे (चलने) या अर्थी आहे.

385. Catukkaṃ [Pg.270] sampattiyaṃ. Dhanukkaṃso sampatti. Pada gamane, bhāveti. Yupakkhe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a. Lakkha dassanaṅkesu, ī, lakkhī, sirī ca pubbe devatāvasena vuttā, idha dhanukkaṃsavasena.

३८५. पुढील चार शब्द 'संपत्ती' (समृद्धी) या अर्थात आहेत. धनाची विपुलता म्हणजे संपत्ती. 'पद' धातू गमन (जाणे) या अर्थी आहे, भावार्थात 'ति' प्रत्यय लागतो. 'यु' प्रत्ययाच्या पर्यायात "इत्थियमतियवो वा" या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागतो. 'लक्ख' धातू पाहणे किंवा चिन्हांकित करणे (दस्सन-अंक) या अर्थी आहे, त्याला 'ई' प्रत्यय लागून 'लक्खी' शब्द बनतो. 'लक्खी' (लक्ष्मी) आणि 'सिरी' (श्री) हे शब्द पूर्वी देवतेच्या संदर्भात सांगितले गेले आहेत, परंतु येथे ते धनाची विपुलता या अर्थाने वापरले आहेत.

Dvayaṃ sampattiviparītāyaṃ. Virūpaṃ pajjatīti vipatti, padimhā kattariti. Virūpaṃ pajjanaṃ vā vipatti, bhāveti. Āpadāsahacaraṇato vipatti thiyaṃ.

पुढील दोन शब्द संपत्तीच्या विरुद्ध अर्थात (विपत्ती/नाश) आहेत. जे विपरीत किंवा वाईट रीतीने घडते ते 'विपत्ती' होय; 'पद' धातूला कर्ता अर्थात 'ति' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा विपरीत घडणे म्हणजे 'विपत्ती' (भावार्थात). 'आपदा' (आपत्ती) या शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'विपत्ती' हा शब्द स्त्रीलिंगी (थियं) आहे.

Catukkaṃ satthamatte. Ādāya yujjhante yanti āvudhaṃ, yassa vo. Āyudhaṃ vā. Hara haraṇe. Harati jīvitanti heti,ti, asse, ralopo, hanativasena vā siddhaṃ. Sasa hiṃsāyaṃ, tho. Atthaṃpyatra. Asu khepane.

पुढील चार शब्द केवळ 'शस्त्र' या अर्थात आहेत. जे घेऊन युद्ध करतात किंवा जातात ते 'आवुध' (किंवा आयुध) होय; येथे 'य' चा 'व' होतो. 'हर' धातू हरण करणे (हरण) या अर्थी आहे. जे जीवन हरण करते ते 'हेती' होय; येथे 'ति' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'ए' होतो आणि 'र' चा लोप होतो. किंवा 'हन' (मारणे) धातूवरूनही हा शब्द सिद्ध होतो. 'सस' धातू हिंसा करणे या अर्थी आहे, त्याला 'थ' प्रत्यय लागतो (सत्थ). 'अत्थ' हा शब्दही या अर्थात वापरला जातो. 'असु' धातू फेकणे (खेपण) या अर्थी आहे.

386-387. Saṅkhepenāyudhaṃ dassetumāha. Muttāmuttañca amuttañca pāṇito muttañca yantamuttañceti sakalaṃ taṃ āyudhaṃ catubbidhaṃ bahūnampi tabbhedānativattanato.

३८६-३८७. थोडक्यात शस्त्रे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – मुत्तामुत्त (फेकले जाणारे व न फेकले जाणारे), अमुत्त (न फेकले जाणारे), पाणिमुत्त (हातातून फेकले जाणारे) आणि यन्तमुत्त (यंत्रातून फेकले जाणारे). अशा प्रकारे सर्व शस्त्रे चार प्रकारची असतात, कारण अनेक प्रकारची शस्त्रेही या विभागांच्या पलीकडे जात नाहीत.

Catunnaṃ sarūpamāha ‘‘muttāmuttañcā’’di. Yaṭṭhi nāma satthaviseso, na kattaradaṇḍo.

या चार प्रकारांचे स्वरूप "मुत्तामुत्तञ्च" इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. 'यट्ठि' (काठी/लाठी) हा एक विशिष्ट शस्त्राचा प्रकार आहे, तो वृद्धांची काठी (कत्तरदण्ड) नव्हे.

‘‘Yaṭṭhi hāralatāsattha-bhedesu dhanudaṇḍake’’ti hi nānatthasaṅgahe.

कारण नानावत्थसंग्रहात म्हटले आहे – "यट्ठि हा शब्द मोत्यांची माळ, वेल, विशिष्ट शस्त्र आणि धनुष्याची काठी या अर्थांमध्ये वापरला जातो."

Tadādi [Pg.271] āyudhaṃ muttañca taṃ amuttañceti muttāmuttaṃ, kammadhārayo, yathā katākataṃ. Churikā asiputti, tadādikaṃ amuttaṃ. Yanta saṅkocane, yantaṃ, dhanvādi.

ते (यट्ठि इत्यादी) शस्त्र जे कधी फेकले जाते आणि कधी फेकले जात नाही, त्याला 'मुत्तामुत्त' म्हणतात; हा 'कताकत' (केलेले आणि न केलेले) प्रमाणे कर्मधारय समास आहे. लहान तलवार किंवा सुरी (असिपुत्ती) म्हणजे 'छुरिका' होय; हे आणि यांसारखी शस्त्रे 'अमुत्त' (न फेकली जाणारी) असतात. 'यन्त' धातू आकुंचन पावणे (संकोचन) या अर्थी आहे; 'यन्त' म्हणजे धनुष्य इत्यादी.

388-389. Pañcakaṃ dhanumhi. Usuṃ asati khipatīti, kammani ṇo, ussi. Dhana dhaññe, u, hana hiṃsāyaṃ vā, u, hassa dho, dhanu. ‘‘Dhanu vaṃsavisuddhopi, nigguṇo kiṃ karissatī’’ti pume payogo. ‘‘Sarā vāpo dhanu itthī, tuṇatā tiṇatāpice’’ti tikaṇḍaseso. Kiṃ nāmena daṇḍayatīti kodaṇḍaṃ, daṇḍa nipātane, kiṃ nāmena damyatīti vā kodaṇḍaṃ, damudhātumhā ḍo, kiṃ nāmena dunotīti vā kodaṇḍaṃ, du paritāpe, ḍo nipātito, kuṭilattā vā kucchito daṇḍo yassatthīti kodaṇḍaṃ. Capa santāpe, a, capo, vaṃsabhedo, tabbikāro cāpo, ṇo. Saramasati khipatīti sarāsanaṃ. Kammukampi. Kammāya pabhavatīti kammukaṃ.

३८८-३८९. पुढील पाच शब्द 'धनुष्य' (धनु) या अर्थात आहेत. जे बाण फेकते ते 'धनु' होय. 'धन' धातू समृद्धी (धान्य) या अर्थी आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. किंवा 'हन' धातू हिंसा करणे या अर्थी आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'ह' चा 'ध' होऊन 'धनु' शब्द बनतो. "धनुष्य जरी उत्तम बांबूचे बनलेले असले, तरी दोरीशिवाय (गुणहीन) ते काय करणार?" हा पुल्लिंगी प्रयोग आहे. "शरा, चाप, धनु (स्त्रीलिंगी), तूणता, तिणता" असे त्रिकांडशेष ग्रंथात म्हटले आहे. "कोणत्या नावाने ते खाली पाडते?" म्हणून ते 'कोदण्ड' होय; 'दण्ड' धातू खाली पाडणे (निपातन) या अर्थी आहे. किंवा "कोणत्या नावाने ते आवाज करते?" म्हणून ते 'कोदण्ड' होय; 'दमु' धातूपासून 'डो' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. किंवा "कोणत्या नावाने ते संताप देते?" म्हणून ते 'कोदण्ड' होय; 'दु' धातू संताप देणे (परिताप) या अर्थी आहे, येथे 'डो' प्रत्यय निपातित होतो. किंवा वक्रतेमुळे (कुटिलता) ज्याला वाईट काठी (कुत्सित दण्ड) आहे ते 'कोदण्ड' होय. 'चप' धातू संताप देणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'चपो' (बांबूचा एक प्रकार) बनतो; त्याचा विकार म्हणजे 'चापो' होय, येथे 'णो' प्रत्यय लागतो. जे बाण फेकते ते 'सरासन' (शरासन) होय. 'कम्मुक' हा शब्दही आहे. जे कार्यासाठी समर्थ असते ते 'कम्मुक' (कार्मुक) होय.

Tikaṃ guṇe. Gacchati saro yenāti guṇo, massa ṇo, assu, gu sadde vā, gavati etenāti guṇo, yu, ṇattaṃ. Jara vayohānimhi, a, jiyādeso. Pakkhe ikāralopo, jayā. ‘‘Jiyā cāthā’’tipi pāṭho, tadā dvayaṃ [Pg.272] guṇe. Mubbī, siñjinīpyatra. Mubbavikāro mubbī. Siñja abyattasadde, inī.

पुढील तीन शब्द 'धनुष्याची दोरी' (गुण) या अर्थात आहेत. ज्याच्याद्वारे बाण जातो तो 'गुण' होय; येथे 'म' चा 'ण' आणि 'अ' चा 'उ' होतो. किंवा 'गु' धातू आवाज करणे (शब्द) या अर्थी आहे; ज्याच्याद्वारे आवाज होतो तो 'गुण' होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागून 'ण'त्व होते. 'जर' धातू वय कमी होणे (वयोहानि) या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'जिया' असा आदेश होतो. पर्यायाने 'इ' चा लोप होऊन 'जया' शब्द बनतो. "जिया चाथा" असाही पाठ आहे, तेव्हा दोन शब्द धनुष्याच्या दोरीसाठी आहेत. 'मुब्बी' आणि 'सिञ्जिनी' हे शब्दही येथे वापरले जातात. 'मुब्बा' (एक प्रकारची ताग) चा विकार म्हणजे 'मुब्बी' होय. 'सिञ्ज' धातू अस्पष्ट आवाज करणे (अव्यक्त शब्द) या अर्थी आहे, त्याला 'इनी' प्रत्यय लागतो.

Tipādo kaṇḍe. Sara hiṃsāyaṃ. Sarantyanenāti, pume, saññāyaṃ ṇo. Pattaṃ vājo, taṃyogā pattī, ī. Sā tanukaraṇāvasānesu, divādi, ṇvu, yassālopo. Vaṇyate saddāyateneneti vāṇo, ṇo, vaṇa sadde. Kaṇyateneneti kaṇḍaṃ, kaṇa sadde, ḍo, kaṇḍa bhede vā. Isa gamane, u, issu, usa dāhe vā. Khura chedane, apo, atha vā khe arati gacchatīti khuro, assu, taṃ pātīti khurappo. Tija nisāne, yu. Asa khipane, kamme yu. Visikho, ajimhago, khago, āsugo, kalambo, maggaṇo, ropopyatra. Visanto khaṇatīti visikho. Kala made, ambo. Magga anvesane, yu. Rupa vimohane, divādi, a, ropo. ‘‘Thūlakheḍo vipāṭo ca, citrapuṅkho saropi ce’’ti tikaṇḍasese.

पुढील पाऊण श्लोक (तीन पाद) 'बाण' (काण्ड) या अर्थात आहेत. 'सर' धातू हिंसा करणे या अर्थी आहे. "याच्याद्वारे हिंसा करतात" म्हणून तो 'सरो' (शर) होय; हा पुल्लिंगी शब्द असून संज्ञा अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो. 'पत्त' म्हणजे पंख (वाज); पंखांनी युक्त असल्यामुळे त्याला 'पत्ती' म्हणतात, येथे 'ई' प्रत्यय लागतो. 'सा' धातू बारीक करणे किंवा समाप्त करणे या अर्थी आहे (दिवादि गण), त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'य' चा लोप होतो. "याच्याद्वारे आवाज केला जातो" म्हणून तो 'वाण' होय; 'वण' धातू आवाज करणे या अर्थी असून येथे 'णो' प्रत्यय लागतो. "याच्याद्वारे आवाज केला जातो" म्हणून ते 'कण्ड' (कांड) होय; 'कण' धातू आवाज करणे या अर्थी असून येथे 'डो' प्रत्यय लागतो. किंवा 'कण्ड' धातू भेद करणे (तोडणे) या अर्थी आहे. 'इस' धातू गमन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागून 'इस्सु' बनतो. किंवा 'उस' धातू दहन करणे या अर्थी आहे. 'खुर' धातू छेदणे या अर्थी असून त्याला 'अपो' प्रत्यय लागतो. किंवा "आकाशात (खे) जो वेगाने जातो" तो 'खुर' होय, येथे 'अ' चा 'उ' होतो; आणि त्याचे रक्षण करणारे ते 'खुरप्प' होय. 'तिज' धातू तीक्ष्ण करणे (निसान) या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'अस' धातू फेकणे या अर्थी असून कर्म अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'विसिखो' (विशिख), 'अजिम्हगो' (अजिह्मग), 'खगो', 'आसुगो' (आशुग), 'कलम्बो' (कदंब/कलंब), 'मग्गणो' (मार्गण), 'रोपो' हे शब्दही येथे वापरले जातात. "आत शिरून जे भेद करते" ते 'विसिखो' होय. 'कल' धातू मद (मत्त होणे) या अर्थी असून त्याला 'अम्बो' प्रत्यय लागतो. 'मग्ग' धातू शोध घेणे (अन्वेषण) या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'रुप' धातू विमोहन (भ्रमित करणे) या अर्थी आहे (दिवादि गण), त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'रोपो' बनतो. "थूलखेडो, विपाटो, चित्रपुङ्खो, सरो" असे त्रिकांडशेष ग्रंथात म्हटले आहे.

Pañcakaṃ kalāpe. Tūṇa pūraṇe, curādi, nadādi. ‘‘Tūṇo nisaṅgo tūṇiro, upāsaṅgo ca vāṇadhi’’riti amaramālāyaṃ puṃsakaṇḍe. ‘‘Tūṇā’’tipi itthiliṅgappakaraṇe vutto, idha pana ‘‘tuṇī, tūṇo’’ti dvīsu, sarasamūhānaṃ ṭhānattā kalāpo. Irapaccaye tūṇiro. Vāṇā sarā dhiyantetreti vāṇadhi. ‘‘Tūṇo pasaṅga tūṇira-nisaṅgā vāṇadhi dvisū’’tyamarasīhe.

पुढील पाच शब्द 'भाता' (बाण ठेवण्याचा कप्पा/कलाप) या अर्थात आहेत. 'तूण' धातू भरणे (पूरण) या अर्थी आहे (चुरादि गण, नदादि). "तूणो, निसङ्गो, तूणिरो, उपासाङ्गो आणि वाणधि" असे अमरमालेच्या पुल्लिंगी कांडात म्हटले आहे. स्त्रीलिंगी प्रकरणात 'तूणा' असाही शब्द सांगितला आहे, परंतु येथे 'तूणी' आणि 'तूणो' हे दोन्ही लिंगांत सांगितले आहेत. बाणांच्या समूहाचे स्थान (आधार) असल्यामुळे याला 'कलापो' म्हणतात. 'इर' प्रत्यय लागून 'तूणिरो' शब्द बनतो. "ज्यामध्ये बाण (वाण) ठेवले जातात" तो 'वाणधि' होय. "तूण, उपासङ्ग, तूणिर, निसङ्ग आणि वाणधि हे दोन्ही लिंगांत (स्त्रीलिंग व पुल्लिंग) असतात" असे अमरसिंहाने (अमरकोशात) म्हटले आहे.

390. Dvayaṃ vāje, yaṃ ‘‘kaṇḍapatta’’mityuccate. Pata gamane, karaṇe kho, tassa ko, pakkhena katattā vā pakkho[Pg.273]. Vajatyanenāti vājo, ṇo. Visamapivitthāti visappīto saro diddho nāma. Disa appītiyaṃ, to. Littopyatra.

३९०. बाणाच्या पिसासाठी (किंवा पात्यासाठी) दोन नावे आहेत, ज्याला "कण्डपत्त" (बाणाचे पान) असे म्हटले जाते. 'पत' धातू गमन (जाणे) या अर्थी आहे, ज्याला 'त' प्रत्यय लागून 'क' होतो. पंखांनी किंवा पानांनी युक्त असल्यामुळे त्याला 'पक्ख' (पंख) म्हणतात. ज्याद्वारे बाण गमन करतो म्हणून तो 'वाजो' (वाज) होय. ज्याने विष पिले आहे (ज्याला विष पाजले आहे) असा बाण 'विसप्पीत' किंवा 'दिद्ध' (विषारी बाण) या नावाने ओळखला जातो. 'दिस' धातू अप्रियतेच्या अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'लित्त' (लिप्त) हा शब्दही या विषारी बाणाच्या अर्थासाठी वापरला जातो.

Tikaṃ vijjhitabbe. Vijjhanatthaṃ lakkhyateti lakkhaṃ. Vijjhitabbanti vejjhaṃ, ṇyo, jhassa jjho, isse. Saro vayati gacchati yasmiṃ sarabyaṃ, vassākāralopo. Niccaṃ sarānamabhyāsanaṃ vasīkaraṇaṃ sarābhyāso. ‘‘Byādhepyupāsanāyañca, vāṇābhyāsepyupāsana’’nti ruddo. Lakkhamupagantvā asanaṃ khipanaṃ upāsanaṃ.

वेध घेण्याच्या जागेसाठी (लक्ष्यासाठी) तीन नावे आहेत. वेध घेण्यासाठी जे लक्ष्य केले जाते म्हणून ते 'लक्खं' (लक्ष्य) होय. ज्याचा वेध घ्यायचा आहे ते 'वेज्झं' (वेध्य). ज्या लक्ष्याकडे बाण जातो ते 'सरब्यं' (शरव्य). बाणांचा सतत सराव करणे किंवा वश करणे म्हणजे 'सराम्यासो' (शराभ्यास). रुद्र कोशात म्हटले आहे: "उपासन हा शब्द पीडा देणे, सेवा करणे आणि धनुर्विद्येचा सराव करणे या अर्थांमध्ये वापरला जातो." लक्ष्याजवळ जाऊन बाण मारणे म्हणजे 'उपासन' होय.

391. Pañcakaṃ khagge. Maṇḍalaṃ aggaṃ yassa. Niggato tiṃsato’ṅgulito nettiṃso. Asa khepane, asate khippateti asi, i. Khagga khaṇḍabhede. Sāyako sarepi. Candahāso, riṭṭhi, kakkhalako, karavālopyatra. Tassa khaggassa pidhāne kosi, itthī. Kusa silesane, i, kosi, rassanto. Khaggachurikādīnaṃ muṭṭhiyaṃ tharusaddo. Thara satthagatiyaṃ, u.

३९१. तलवारीसाठी पाच नावे आहेत. ज्याचे टोक गोलाकार असते ती तलवार. तीस बोटांपेक्षा जास्त लांब असणारी ती 'नेत्तिंसो' (निस्त्रिंश). 'अस' धातू फेकण्याच्या अर्थी आहे, फेकली जाते म्हणून ती 'असि' (तलवार). 'खग्ग' हा शब्द तुकडे करण्याच्या किंवा कापण्याच्या अर्थी आहे. 'सायक' हा शब्द बाणासाठीही वापरला जातो. 'चन्दहास', 'रिट्ठि', 'कक्खलक' आणि 'करवाल' हे शब्दही तलवारीसाठी वापरले जातात. तलवारीच्या म्यानाला 'कोसि' (कोश - स्त्रीलिंगी) म्हणतात. 'कुस' धातू आलिंगन किंवा वेढण्याच्या अर्थी आहे. तलवार, सुरी इत्यादींच्या मुठीला 'थरु' (मूठ) म्हणतात. 'थर' धातू गतीच्या अर्थी आहे.

392. Tikaṃ khaggādīnaṃ satthānaṃ vāraṇaphalake. Kheṭa bhakkhane, ṇvu. Phala visāraṇe, ṇvu. Phalatīti phalakaṃ, anitthī. Cara gatibhakkhanesu, mo, camu adane vā, a. Phalampi.

३९२. तलवार इत्यादी शस्त्रांचे वार रोखणाऱ्या ढालीसाठी तीन नावे आहेत. 'खेट' हा शब्द भक्षण (खाणे) या अर्थी असलेल्या धातूपासून बनतो. 'फल' धातू विस्तार करण्याच्या अर्थी आहे, विस्तार करते म्हणून ते 'फलकं' (ढाल - नपुंसकलिंगी) होय. 'चर' धातू गमन आणि भक्षण या अर्थी आहे, किंवा 'चमु' धातू पीडा देण्याच्या अर्थी आहे. 'फल' हा शब्दही यासाठी वापरला जातो.

Vaṇṭānihārassākhaggākati [Pg.274] hatthakuṇḍādi illī, ilīpi, ila gatiyaṃ, nadādi. Karaṃ pālayatīti karapālikā, ṇvu.

मुठ किंवा कडी असलेल्या, तलवारीच्या आकाराच्या लहान सुरीला (हस्तकुण्डिका इत्यादी) 'इल्ली' किंवा 'इली' म्हणतात. 'इल' धातू गतीच्या अर्थी आहे. जी हाताचे रक्षण करते तिला 'करपालिका' म्हणतात.

Dvayaṃ asiputtiyaṃ. Chura chedane, ṇvu. Sasu hiṃsāyaṃ,ti, nadādi. Asino puttī, asidhenukāpi.

लहान तलवारीसाठी (छुरीसाठी) दोन नावे आहेत. 'छुर' धातू कापण्याच्या अर्थी आहे. 'ससु' धातू हिंसेच्या अर्थी आहे. तलवारीची मुलगी (लहान तलवार) म्हणून तिला 'असिपुत्ती' किंवा 'असिधेनुका' असेही म्हणतात.

Dvayaṃ vaḍḍhakīnaṃ muggarehi samānākārāyudhabhede. Laga saṅge, alo, assu, ḷattañca. Muraṃ giratīti muggaro, rassa go, gira niggiraṇe, muccatīti vā muggaro, aro. Dughaṇo, ghanopi.

सुतारांच्या हातोड्यासारख्या (मुद्गरासारख्या) आकाराच्या एका विशिष्ट शस्त्रासाठी दोन नावे आहेत. 'लग' धातू चिकटण्याच्या अर्थी आहे. जो मुराचा (असुराचा) नाश करतो तो 'मुग्गरो' (मुद्गर). 'मुच्चति' (मुक्त होणे) यावरूनही 'मुग्गर' शब्द बनतो. 'दुघण' आणि 'घण' हे शब्दही या हातोड्यासारख्या शस्त्रासाठी वापरले जातात.

393. Dvayaṃ salle. Sala āsugatiyaṃ, a, sara hiṃsāyaṃ vā, lo, rassa lo. Saṅka saṅkāyaṃ, u. Sūlampi. Sūla rujāyaṃ.

३९३. शल्य (काटा किंवा बाणाचे टोक) यासाठी दोन नावे आहेत. 'सल' धातू वेगाने जाण्याच्या अर्थी आहे, किंवा 'सर' धातू हिंसेच्या अर्थी आहे. 'सङ्क' धातू शंकेच्या अर्थी आहे. 'सूल' (शूळ) हा शब्दही यासाठी वापरला जातो. 'सुल' धातू वेदना देण्याच्या अर्थी आहे.

Dvayaṃ vāsiyaṃ. Vasa chedanasnehāvahāraṇesu, ṇī. Taccha tanukaraṇe, yu, nadādi.

तसणी किंवा वाशी (लाकूड तासण्याचे हत्यार) यासाठी दोन नावे आहेत. 'वस' धातू छेदणे, स्नेह आणि हरण करणे या अर्थी आहे. 'तच्छ' धातू पातळ किंवा बारीक करण्याच्या अर्थी आहे.

Dvayaṃ pharasumhi. Chedakattā kucchitā dhārā yassāti kudhārī. Kudhāropi. Paraṃ sasati hiṃsatīti pharasu. U, passa pho, salopo ca. Parasupi, so parasusaddo napuṃsako. Parasudhopyatra.

कुऱ्हाडीसाठी दोन नावे आहेत. कापण्याचे काम करणारी आणि जिची धार तीक्ष्ण असते ती 'कुधारी'. 'कुधार' हा पुल्लिंगी शब्दही आहे. जी दुसऱ्याला इजा करते (हिंसा करते) ती 'परसु' (परशू). 'परसु' हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे. 'परसुध' हा शब्दही कुऱ्हाडीसाठी वापरला जातो.

Dvayaṃ pāsāṇavidāraṇe. Ṭaṅka bandhane. Dara vidāraṇe. Pāsāṇaṃ dārayatīti pāsāṇadāraṇo, yu. Pāsāṇadārakopi.

दगड फोडण्याच्या टाका किंवा छिन्नीसाठी दोन नावे आहेत. 'टङ्क' धातू बांधण्याच्या अर्थी आहे. 'दर' धातू फोडण्याच्या अर्थी आहे. जो दगड फोडतो तो 'पासाणदारणो' (पाषाणदारण). 'पासाणदारक' हा शब्दही वापरला जातो.

394. Dvayaṃ [Pg.275] hatthappamāṇe kaṇaye. Cakkapūraṇādivāyuvasena khippate. Kaṇa sadde, ayo. Bhindanasīlatāya bhindī, vāti gacchati tenāti vālo, alo, bhindī ca so vālo cāti bhindivālo, ḷatte bhindivāḷo, rasso.

३९४. हातभर लांबीच्या लहान भाल्यासाठी (कणय - लहान भाला किंवा बंदूक) दोन नावे आहेत, जे चक्र किंवा वायूच्या वेगाने फेकले जाते. 'कण' धातू आवाजाच्या अर्थी आहे. भेदण्याच्या स्वभावामुळे त्याला 'भिन्दी' म्हणतात, आणि ज्याच्याद्वारे गमन केले जाते तो 'वालो'. या दोन्हीवरून 'भिन्दिवलो' किंवा 'भिन्दिवाळो' हा शब्द बनतो.

Cakkādayo satthabhedā. Tatra cakkākāro āyudhaviseso cakkaṃ. Kanta chedane, assu, kunto dīghadaṇḍo. Gadā, satti ca pasiddhā.

चक्र इत्यादी विविध प्रकारची शस्त्रे आहेत. त्यामध्ये चक्राच्या आकाराचे विशेष शस्त्र म्हणजे 'चक्कं' (चक्र) होय. 'कन्त' धातू छेदण्याच्या अर्थी आहे, त्यापासून लांब दांड्याचा भाला म्हणजे 'कुन्तो' (कुंत) बनतो. 'गदा' आणि 'सत्ति' (शक्ती/भाला) ही शस्त्रे प्रसिद्ध आहेत.

Tikaṃ koṇabhāge. Kuṇa saddopakaraṇesu, kuṇa saṅkocane vā, ṇo. Si sevāyaṃ, a, rasso, asso. Kuṭa koṭille, iṇa.

कोपऱ्यासाठी (कोन) तीन नावे आहेत. 'कुण' धातू आवाज किंवा संकोच करण्याच्या अर्थी आहे. 'सि' धातू सेवेच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'अस्सो' (अश्र) बनतो. 'कुट' धातू वक्रतेच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'कोटि' बनतो.

395. Dvipādaṃ vijigīsassa yātrāyaṃ, sabbatra bhāvasādhanaṃ. Yā pāpuṇe, nikkhamitvā yāyate niyyānaṃ, yu. ‘‘Chadādīhi tatraṇa’’ti traṇa. Yātrā, ā. Nadādino ākatigaṇattā īpaccayābhāvo. Ṭhā gatinivattiyaṃ, papubbo yāne, yu, patiṭṭhīyate paṭṭhānaṃ, purecārimhi paṭṭho.

३९५. विजयाची इच्छा करणाऱ्या राजाच्या मोहिमेसाठी (सैन्य प्रयाणासाठी) दोन शब्द आहेत, जे सर्वत्र भावसाधनेमध्ये आहेत. 'या' धातू पोहोचण्याच्या अर्थी आहे. बाहेर पडून जाणे म्हणजे 'निय्यानं' (निर्याण). 'छदादीहि तत्रण' या सूत्राने 'त्रण' प्रत्यय लागून 'यात्रा' शब्द बनतो. 'ठा' धातू गती थांबवण्याच्या अर्थी आहे, परंतु 'प' उपसर्ग लागल्याने तो गमन करण्याच्या अर्थी होतो, त्यापासून 'पट्ठानं' (प्रस्थान) बनतो. सुरुवातीला जाण्याच्या अर्थी 'पट्ठो' हा शब्द होतो.

Pañcakaṃ dhūlīmatte. Tathā ca ‘‘paṃsu khodo mato reṇu, cuṇṇo dhūli’tthiyaṃ bhave’’tyamaramālā. Cuṇṇa pisane, cuṇṇa sañcuṇṇane vā. Paṃsa nāsane, u. Ranja rāge, rajo, manogaṇopi napuṃsake, taṃsahacaraṇato paṃsupi. ‘‘Klivaṃ’parādhe reṇumhī’’ti [Pg.276] rabhaso. Atha vā cuṇṇarajosahacaraṇato paṃsu napuṃsake. Dhū vidhunane, dhū kampane vā, li, nadādi. Ri gatiyaṃ, ṇu, isse.

धुळीसाठी पाच नावे आहेत. अमरमालेत म्हटले आहे: "पांसु, रेणू, चुण्ण आणि धुली हे शब्द स्त्रीलिंगात धुळीसाठी वापरले जातात." 'चुण्ण' धातू दळण्याच्या किंवा बारीक करण्याच्या अर्थी आहे. 'पंस' धातू नाशाच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'पंसु' बनतो. 'रञ्ज' धातू रंगाच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'रजो' (रज) बनतो. मनोगणातील असूनही तो नपुंसकलिंगात वापरला जातो. त्याच्या सहचर्यामुळे 'पंसु' देखील नपुंसकलिंगात येतो. रभस कोशात म्हटले आहे: "नपुंसकलिंगी 'रज' शब्द दोष आणि धूळ या अर्थी वापरला जातो." किंवा 'चुण्ण' व 'रज' यांच्या सहचर्यामुळे 'पंसु' हा शब्द पुल्लिंग व नपुंसकलिंग दोन्हीत येतो. 'धु' धातू झटकण्याच्या किंवा कंपनाच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'धुली' बनतो. 'रि' धातू गतीच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'रेणु' बनतो.

396. Vaṃsakkamavedīvaṃsathutiṃ yo kubbati, so māgadho. Tasmiṃ madhuko vutto. So ca khattiyāvessasambhavo bhavati, vaṃsamaggaṃ thavatīti māgadho, thassa dho. Maggaṃ dhavatīti madhuko, ṇvu, ggalopo.

३९६. जो वंशावळीची माहिती ठेवतो आणि वंशाची स्तुती करतो, त्याला 'मागध' म्हणतात. त्याच्यासाठी 'मधुक' हा शब्दही वापरला जातो. तो क्षत्रिय किंवा वैश्य कुळातील असू शकतो. वंशाच्या मार्गाची स्तुती करतो म्हणून तो 'मागध' होय. वंशाच्या मार्गाचे वर्णन करतो म्हणून तो 'मधुक' होय.

Vīriyādithutiṃ sīlena yo paṭhati, so vandī, tassīlādīsu ṇī.

जो स्वभावाने पराक्रम इत्यादींची स्तुती गातो, त्याला 'वंदी' (भाट/स्तुतीपाठक) म्हणतात.

Yo nisāvasānaṃ vibhāvento bodhayati, so vetāḷiko, vibhāvento tāḷasaddena bodhayatīti vetāḷiko, ṇiko.

जो रात्रीच्या समाप्तीची घोषणा करून लोकांना जागे करतो, त्याला 'वेताळिक' (वैतालिक) म्हणतात. टाळ्यांच्या किंवा वाद्यांच्या आवाजाने जागे करतो म्हणून तो 'वेताळिक' होय.

Cakkena caranto bahūhi pīḷetvā yo paṭhati, so cakkiko, ubhayatra caratyatthe iko. Ghaṇṭa bhāsattho, curādi.

जो चक्राप्रमाणे फिरत अनेक प्रकारे लोकांना पीडा देऊन (किंवा कर गोळा करून) स्तुती गातो, त्याला 'चक्कि' (चक्रिक) म्हणतात. 'चक्कि' आणि 'घण्टिक' या दोन्ही शब्दांमध्ये 'चरति' या अर्थी 'इक' प्रत्यय लागतो. 'घण्ट' धातू बोलण्याच्या अर्थी आहे.

397. Pañcakaṃ dhaje. Kita nivāse, rogāpanayane ca, u, kitati apaneti etenāti ketu. Dhaja gamane, a. Uppatatīti paṭākā, āko, paṭa gatiyaṃ vā, paṭākā. Kena vātena dalīyate vidārīyateti kadalī, nadādi, chinnabhinnattā [Pg.277] kucchitaṃ dalaṃ pattametissātthīti vā kadalī, paṭākā sahacaraṇato itthiyaṃ. Kadalī mocepi. Yumhi ketanaṃ. Ettha ca dhajasahacaraṇato ketu punnapuṃsake. ‘‘Paṭākā vejayantī ca, ketanaṃ dhaja’manitthī’’tya marakose.

३९७. ध्वजासाठी (झेंड्यासाठी) पाच नावे आहेत. 'कित' धातू निवास किंवा रोग दूर करण्याच्या अर्थी आहे, ज्याद्वारे रोग किंवा अमंगल दूर केले जाते तो 'केतु'. 'धज' धातू गमन करण्याच्या अर्थी आहे. जी वर उडते ती 'पताका'. 'पट' धातू गतीच्या अर्थी आहे. जी वाऱ्याने हलते किंवा जिचे कापड फाटलेले असते ती 'कदली'. 'कदली' हा शब्द केळीच्या झाडासाठीही वापरला जातो. पताका या शब्दाच्या सहचर्यामुळे हा स्त्रीलिंगी आहे. 'यु' प्रत्यय लागल्याने 'केतनं' शब्द बनतो. येथे 'धज' च्या सहचर्यामुळे 'केतु' हा शब्द पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात येतो. अमरकोशात म्हटले आहे: "पताका, वैजयंती, केतन आणि ध्वज हे शब्द नपुंसकलिंगी किंवा पुल्लिंगी आहेत."

Aññamaññasseti ekamapekkhitvā aparassāparaṃ apekkhitvā aññassa. Yo ahaṃkāro abhimāno, so ‘‘ahaṃ aha’’miti karotīti ahamahamikā bhave. ‘‘Ahaṃ aggo bhavāmi, ahaṃ aggo bhavāmī’’ti aññamaññamatikkamma yodhānaṃ samagge dhāvanaṃ, tatra tu ahaṃpubbikā. Ahaṃsaddo vibhattipatirūpako nipāto, sakatthe kapaccaye kate vicchāyaṃ gamyamānattā dvittābhāvo.

"अञ्ञमञ्ञस्स" म्हणजे एकाची दुसऱ्याशी आणि दुसऱ्याची पहिल्याशी तुलना करून जो अहंकार किंवा अभिमान निर्माण होतो, ज्यामध्ये "मी, मी" असे केले जाते, त्याला 'अहमहमिका' (स्पर्धा) म्हणतात. "मी श्रेष्ठ आहे, मी श्रेष्ठ आहे" असे म्हणून एकमेकांना मागे टाकून सैनिकांच्या समूहात पुढे धावणे म्हणजे 'अहंपूर्विका' होय. 'अहं' हा शब्द विभक्तीसारखा निपात आहे. स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागल्यावर पुनरावृत्तीचा अर्थ स्पष्ट होत असल्याने द्वित्व होत नाही.

398. Catukkaṃ bale. Bala pāṇane, karaṇe a. Dhā gatinivattiyaṃ, karaṇe mo, dhassa tho. Sahatenenāti sahaṃ, sahopi. Saka sattiyaṃ,ti. Draviṇaṃ, taro, parakkamo, pāṇopi.

३९८. बळ किंवा शक्तीसाठी चार नावे आहेत. 'बल' धातू प्राण धारण करण्याच्या अर्थी आहे. 'धा' धातू गती रोखण्याच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'थाम' (स्थाम) बनतो. ज्याद्वारे सहन केले जाते ते 'सहं' किंवा 'सहो' (सहनशीलता/बळ). 'सक' धातू सामर्थ्याच्या अर्थी आहे, त्यापासून 'सत्ति' (शक्ती) बनतो. 'द्रविण', 'तर', 'परक्कम' (पराक्रम) आणि 'पाण' (प्राण) हे शब्दही बळासाठी वापरले जातात.

Atisūratā vikkamo nāma.

अत्यंत शूरता किंवा पराक्रम असणे म्हणजे 'विक्कमो' (विक्रम) होय.

Jaye jite sati, kāraṇabhūte vā kataṃ pānaṃ jayapānaṃ. Amarakose pana ‘‘vīrapānaṃ tu yaṃ pānaṃ, jāte bhāvini vā raṇe’’ti vuttaṃ. Tassattho – bhavissatiraṇe jīvitasaṃsayā saṃhāsuppādanatthaṃ, devatāyācanapubbakaṃ sajātiyehi saha sambhūya yodhānaṃ yaṃ pānaṃ jāte ca raṇe vijayassa sandassanatthaṃ, taṃ vīrapānamuccate.

विजय प्राप्त झाल्यावर किंवा विजय कारणभूत असताना जे पेय घेतले जाते, त्याला 'जयपान' म्हणतात. अमरकोशात तर असे म्हटले आहे की, 'भविष्यात होणाऱ्या युद्धात जे पेय घेतले जाते, त्याला वीरपान म्हणतात.' त्याचा अर्थ असा आहे की—भविष्यातील युद्धात जीविताच्या संशयामुळे अनुत्साह (भय) उत्पन्न न होऊ देण्यासाठी, देवतांच्या प्रार्थनेपूर्वक आपल्या समान सहकाऱ्यांसोबत एकत्र येऊन योद्ध्यांचे जे पेय असते, आणि युद्धात विजय चांगल्या प्रकारे दर्शवण्यासाठी जे पेय घेतले जाते, त्याला 'वीरपान' म्हटले जाते.

399-400. Sāḍḍhapajjaṃ [Pg.278] yuddhe. Saṅgāma yuddhe, curādi, a. Hara haraṇe, pasayhakaraṇe ca. Ara gamane, a. Samaraṃ. Raṇa sadde, dvepyanitthiyaṃ. Aja gamane, ṇi, āji, rassanto. Āhuyyante asmiṃyodhā, hu sadde, a. Yudha sampahāre, to. Ādāya yujjhantetra āyodhanaṃ, yu. Yuja yoge, saṃyugaṃ, saṃyuttampi. Bhaṇḍa paribhāsane, yu. Viggayhanti yujjhantyasmiṃ viggaho. Kalahantyasmiṃ kalaho. Medha medhāhiṃsāsaṅgamesu, ṇvu. Jaññaṃ, pavidāraṇaṃ, akkandanaṃ, saṅkhyaṃ, samīkaṃ, samparāyakaṃ, anīkaṃ, abhisampāto, kalisaṃ, phoṭo, atyāmaddoiccādayopi yuddhe. Keci pana ‘‘bhaṇḍanādipañcakaṃ kalahe, na yuddhe’’ti vadanti, taṃ ‘‘bhaṇḍanaṃ kavace yuddhe, khalikārepi vattate’’ti nānatthasaṅgahe vuttattā na gahetabbaṃ.

३९९-४००. दीड गाथा युद्धाच्या अर्थात आहे. 'संग्राम' हा शब्द युद्धाच्या अर्थातील 'संगाम' धातूपासून (चुरादि गण, 'अ' प्रत्यय) बनतो. 'हर' धातू हरण आणि बळजबरीने करणे या अर्थात आहे. 'अर' धातू गमन (जाणे) अर्थात असून, 'अ' प्रत्यय लागून 'समर' शब्द बनतो. 'रण' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे; हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंगात) असतात. 'अज' धातू गमन अर्थात असून, 'णि' प्रत्यय लागून र्‍हस्व अंत असलेला 'आजि' शब्द बनतो. 'यात योद्धे गर्जना करतात' म्हणून 'आहव' (hu धातू आवाज अर्थात, 'अ' प्रत्यय). 'युध' धातू प्रहार (मारामारी) अर्थात असून, 'त' प्रत्यय लागून 'युद्ध' शब्द बनतो. 'येथे शस्त्रे घेऊन लढतात' म्हणून 'आयोधन' (यु धातू, 'यु' प्रत्यय). 'युज' धातू जोडणे या अर्थात असून, 'संयुग' शब्द बनतो; 'संयुत्त' शब्द देखील आहे. 'भण्ड' धातू निंदा/भांडण अर्थात असून, 'यु' प्रत्यय लागून 'भण्डन' शब्द बनतो. 'यात विरोध करून लढतात' म्हणून 'विग्रह'. 'यात कलह करतात' म्हणून 'कलह'. 'मेध' धातू बुद्धी, हिंसा आणि मिलन या अर्थांत असून, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. जञ्ञ (जन्य), पविदारण, अक्कन्दन (आक्रंदन), सङ्ख्य (संख्या), समीक, सम्परायिक (सांपरायिक), अनीक, अभिसम्पात, कलिस, फोट (किंवा मोट), अत्यामद्द इत्यादी शब्द देखील युद्धाच्या अर्थात आहेत. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'भण्डन इत्यादी पाच शब्द कलहाच्या (भांडणाच्या) अर्थात आहेत, युद्धाच्या अर्थात नाहीत.' ते मत स्वीकारू नये, कारण 'नानात्थसंग्रह' मध्ये म्हटले आहे की, 'भण्डन हा शब्द कवच, युद्ध आणि अपमान या अर्थांत देखील वापरला जातो.'

Dvayaṃ mucchāyaṃ. Muccha mohasamussayesu. Muha vecitte. Tikaṃ balakkāre. Pasahanaṃ pasayho, saha sattiyaṃ, ṇyo. Balino, balena vā karaṇaṃ balakkāro. Haṭha balakkāre, ṇo. Pasaṅgopi.

दोन शब्द मूर्च्छेच्या (मोहाच्या) अर्थात आहेत. 'मुच्छ' धातू मोह आणि समूहाच्या अर्थात आहे. 'मुह' धातू व्याकुळतेच्या अर्थात आहे. तीन शब्द बळजबरीच्या (बलात्काराच्या) अर्थात आहेत. 'पसहन' आणि 'पसह' हे शब्द 'सह' धातूपासून (सामर्थ्य अर्थात, 'ण्यो' प्रत्यय) बनतात. बलवानाचे किंवा बलाने (शक्तीने) करणे म्हणजे 'बलात्कार' होय. 'हठ' धातू बळजबरीच्या अर्थात असून, 'णो' प्रत्यय लागतो. 'पसंग' (प्रसंग) शब्द देखील या अर्थात आहे.

401. Subhāsubhānaṃ phalānaṃ sūcikā pakāsakā yā bhūtassa vatthuno vikati aññathā uppatti, sā uppāto. Subhāsubhaphalaṃ [Pg.279] pakāsento patati gacchatīti uppāto. Uppādopi. Tasaddo’yaṃ pubbapadassa, aparapadassa vā liṅgamādatte. ‘‘Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, viggaho ca taṃ vākyañceti viggahavākya’’ntyādīsu, idha pana pubbapadassa liṅgamādatte. Uppātassa tatra yuddhapakkamenābhidhānaṃ.

४०१. शुभ आणि अशुभ फळांची सूचक किंवा प्रकाशक असणारी, विद्यमान वस्तूची जी विकृती किंवा अन्यथा उत्पत्ती (वेगळ्या प्रकारे होणारी उत्पत्ती) असते, तिला 'उत्पात' म्हणतात. शुभ-अशुभ फळ प्रकट करत जे घडते (पडते किंवा जाते), त्याला 'उत्पात' म्हणतात. 'उत्पाद' शब्द देखील आहे. हा 'त' शब्द पूर्वपदाचे किंवा उत्तरपदाचे लिंग ग्रहण करतो. जसे 'अविद्या च सा पच्चयो चाति अविद्यापच्चयो' (अविद्या आणि तीच प्रत्यय म्हणजे अविद्याप्रत्यय) आणि 'विग्गहो च तं वाक्यञ्चेति विग्गहवाक्यं' (विग्रह आणि तेच वाक्य म्हणजे विग्रहवाक्य) इत्यादींमध्ये; परंतु येथे पूर्वपदाचे (स्त्रीलिंगी) लिंग ग्रहण करतो. येथे युद्धाच्या प्रसंगात उत्पाताचे (अपशकुनाचे) वर्णन केले आहे.

Catukkaṃ uppātassa pariyāye. I gamane,ti, dīghādi. Sabbakālaṃ na jāyatīti ajaññaṃ, ṇyo, phalaṃ na janetīti vā ajaññaṃ, tañhi dhūmo viya aggissa kammaphalassa pakāsanamattameva karoti, na taṃ janetīti ajaññaṃ nāma. Upagantvā sajjati pakāsetīti upasaggo, ṇo. Upagantvā dunotīti upaddavo, du paritāpe, a. Ettha ca ītyādayo janakepi vattanti, yathā jarādīnamupaddavā.

चार शब्द उत्पाताच्या (अपशकुनाच्या) पर्यायी अर्थात आहेत. 'इ' धातू गमन अर्थात असून, 'ति' प्रत्यय लागून आणि सुरुवातीला दीर्घ होऊन 'ईति' शब्द बनतो. 'जे सर्वकाळ उत्पन्न होत नाही' म्हणून 'अजन्य' (अजञ्ञ), 'ण्यो' प्रत्यय; किंवा 'जे फळ उत्पन्न करत नाही' म्हणून 'अजन्य'. कारण ते, जसा धूर अग्नीला प्रकट करतो, तसे केवळ कर्माचे फळ प्रकट करते, ते फळ स्वतः उत्पन्न करत नाही, म्हणून त्याला 'अजन्य' म्हणतात. 'जवळ येऊन प्रकट होते' म्हणून 'उपसर्ग', 'णो' प्रत्यय. 'जवळ येऊन पीडा देते' म्हणून 'उपद्रव', 'दु' धातू संताप अर्थात असून, 'अ' प्रत्यय लागतो. आणि येथे 'ईति' इत्यादी शब्द उत्पातामुळे उत्पन्न होणाऱ्या संकटाच्या अर्थात देखील वापरले जातात, जसे की जरेचे (वृद्धत्वाचे) उपद्रव.

402. Mallayuddhamhi bāhuyuddhamhi nibbuddhaṃ. Adhobhāgaṃ bandhanaṃ vā katvā yujjhantyatra nibbuddhaṃ, yassa bo, aññamaññassa vedhaṃ nibbedhentyatreti vā nibbuddhaṃ. Vedha vedhane, to, essu, aññatropacārā. Dvayaṃ jayakriyāyaṃ. Ji jaye, ‘‘bhāve cā’’ti ṇo. Raṇe yuddhe yo bhaṅgo, so parājayo. Parāpubbo ji yuddhabhaṅge. Dvayaṃ palāyanamatte, na tu saṅgāmatoyeva palāyane. Parivajjetvā ayanaṃ gamanaṃ palāyanaṃ. Apavajjetvā gamanaṃ apakkamo. Padāvo, dāvo, sandāvo, viddavo, davo, apayānaṃpyatra.

४०२. मल्लयुद्धात किंवा बाहुयुद्धात 'निब्बुद्ध' शब्द वापरला जातो. 'यात खाली पाडून किंवा पकडून लढतात' म्हणून 'निब्बुद्ध' (येथे 'य' चा 'ब' होतो); किंवा 'यात एकमेकांना वेढतात (गुंडाळतात)' म्हणून 'निब्बुद्ध'. 'वेध' धातू वेढणे अर्थात असून, 'त' प्रत्यय लागतो, 'ए' चा 'उ' होतो आणि इतर ठिकाणी हा शब्द लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो. दोन शब्द विजय मिळवण्याच्या क्रियेच्या अर्थात आहेत. 'जि' धातू विजय मिळवणे अर्थात असून, 'भावे च' सूत्राने 'णो' प्रत्यय लागतो. युद्धात जो पराभव होतो, तो 'पराजय' होय. 'परा' उपसर्गपूर्वक 'जि' धातू युद्धात पराभूत होण्याच्या अर्थात आहे. दोन शब्द केवळ पळून जाण्याच्या अर्थात आहेत, केवळ युद्धाच्या मैदानातूनच पळून जाण्याच्या अर्थात नाहीत. 'टाळून जाणे' म्हणजे 'पलायन'. 'सोडून जाणे' म्हणजे 'अपक्रम'. पदाव, दाव, संदाव, विद्दव, दव आणि अपयान हे शब्द देखील येथे पळून जाण्याच्या अर्थात आहेत.

403. Pajjaṃ [Pg.280] māraṇe. Mara pāṇacāge, sabbattha bhāvasādhanaṃ. Mārīyate māraṇaṃ, yu. Hana hiṃsāyaṃ, ṇamhi ‘‘hanassa ghāto’’ti ghātādeso. Nasa adassane. Sūda dhāraṇe. Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Sara hiṃsāyaṃ, itthiyamāpaccayo, hiṃsā. Ṇamhi hanassa vadhādeso. Sasa hiṃsāyaṃ. Yumhi hanassa ghāto, ghātanaṃ, nibbarahanaṃ, nikāraṇaṃ, pavāsanaṃ, saññāpanaṃ, pamathanaṃ, kathanaṃ, ujjāsanaṃ, ārambho, piñjopyatra. Varaha bādhānyaparibhāsanahiṃsādānesu. Kara hiṃsāyaṃ. Vasa nivāse, papubbo hiṃsattho. Ñā māraṇatosananisāmanesu, pāgamo, saññāpanaṃ. Matha viloḷane. Katha hiṃsattho. Jasu hiṃsāyaṃ, jasi tāḷane vā, curādi. Āpubbo rabhi māraṇe. Piñja hiṃsābaladānaniketanesu. Ete yathākkamamidhānāgatānaṃ dhātavo.

४०३. संपूर्ण गाथा मारण्याच्या (वध करण्याच्या) अर्थात आहे. 'मर' धातू प्राणत्याग करण्याच्या अर्थात असून, सर्व शब्दांमध्ये भावसाधन आहे. 'मारले जाते ते' 'मारण', 'यु' प्रत्यय लागतो. 'हन' धातू हिंसेच्या अर्थात असून, 'ण' प्रत्यय लागल्यावर 'हन' चा 'घात' असा आदेश होतो. 'नस' धातू अदृश्य होण्याच्या अर्थात आहे. 'सूद' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे. 'हिंस' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'सर' धातू हिंसेच्या अर्थात असून, स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागून 'हिंसा' शब्द बनतो. 'ण' प्रत्यय लागल्यावर 'हन' चा 'वध' असा आदेश होतो. 'सस' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'यु' प्रत्यय लागल्यावर 'हन' चा 'घात' होऊन 'घातन' शब्द बनतो. निब्बरहण, निकारण, प्रवासन, संज्ञापन, प्रमथन, कथन, उज्जासन, आरंभ आणि पिंज हे शब्द देखील येथे मारण्याच्या अर्थात आहेत. 'वरह' धातू प्रतिबंध, हरण, निंदा, हिंसा आणि दान या अर्थांत आहे. 'कर' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'वस' धातू निवासाच्या अर्थात आहे, परंतु 'प' (प्र) उपसर्ग लागल्यावर तो हिंसेच्या अर्थात होतो. 'ञा' धातू मारणे, संतोष देणे आणि ऐकणे या अर्थांत असून, 'प' चा आगम होऊन 'संज्ञापन' शब्द बनतो. 'मथ' धातू विलोळन (घुसळणे) अर्थात आहे. 'कथ' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. 'जसु' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे, किंवा 'जसि' धातू ताडन (मारणे) अर्थात आहे (चुरादि गण). 'आ' उपसर्गपूर्वक 'रभ' धातू मारण्याच्या अर्थात आहे. 'पिंज' धातू हिंसा, बल देणे आणि निवास या अर्थांत आहे. हे सर्व अनुक्रमाने या अभिधानात न आलेल्या शब्दांचे धातू आहेत.

404. Pajjaṃ maraṇe. Kālo atītādi, tassa kiriyā, ‘‘kālo ghasati bhūtānī’’ti hi vuttaṃ. Maratito cu, maccu, vajādinā vā tyu. Tato maccusadiso dvīsu. Atikkamitvā ayanaṃ accayo. Dhana dhaññe. Kālassa kiriyattā [Pg.281] kālo, attabhāvassa antaṃ karotīti vā kālo, ṇo. Amati gacchatīti anto. Cu cavane.

४०४. संपूर्ण गाथा मरणाच्या (मृत्यूच्या) अर्थात आहे. 'काल' म्हणजे भूतकाळ इत्यादी, त्याची क्रिया (मृत्यू) होय; कारण असे म्हटले आहे की, 'काळ सर्व प्राण्यांना गिळंकृत करतो.' 'मर' धातूपासून 'चु' प्रत्यय लागून 'मच्चु' शब्द बनतो, किंवा 'वजादि' सूत्राने 'त्यु' प्रत्यय लागतो. त्यामुळे 'मच्चु' सारखा शब्द दोन लिंगांत (पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात) होतो. 'ओलांडून जाणे' म्हणजे 'अच्चय' (अत्यय). 'धन' धातू धनवान असण्याच्या अर्थात आहे. काळाची क्रिया करत असल्यामुळे 'काल' म्हणतात, किंवा 'अस्तित्वाचा (आत्मभावाचा) अंत करतो' म्हणून 'काल', 'णो' प्रत्यय लागतो. 'जातो (शेवट होतो)' म्हणून 'अंत'. 'चु' धातू च्युत होण्याच्या अर्थात आहे.

405. Tikaṃ mate. Paraṃ lokaṃ eti gacchatīti peto, pareto ca, to, pubbe ralopo. Maratīti mato. Parāsu, pattapañcattopyatra. Dvayaṃ matadahanakaṭṭharāsimhi, yā ‘‘phullī’’ti vuccati. Cīyate yatthāti citako, cito ca, to. Pubbatra sakatthe ko. Citā, cityā, citipyatra.

४०५. तीन शब्द मृत व्यक्तीच्या अर्थात आहेत. 'परलोकात जातो' म्हणून 'पेत' (प्रेत) आणि 'परेत' (येथे 'त' प्रत्यय लागतो आणि पूर्वीच्या 'र' चा लोप होतो). 'मरतो तो' 'मत' (मृत). 'परासु' आणि 'पत्तपंचत्त' (पंचत्व पावलेला) हे शब्द देखील येथे मृत व्यक्तीच्या अर्थात आहेत. दोन शब्द प्रेत जाळण्याच्या लाकडाच्या ढिगाऱ्याच्या (चितेच्या) अर्थात आहेत, ज्याला 'फुल्ली' देखील म्हटले जाते. 'जिथे लाकडे रचली जातात' म्हणून 'चितक' आणि 'चिता', 'त' प्रत्यय लागतो. पहिल्या शब्दात स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. चिता, चित्या आणि चिति हे शब्द देखील येथे आहेत.

Dvayaṃ susāne, āgantvā dahanti atra āḷahanaṃ. Daha bhasmīkaraṇe, yu, dassa ḷo. Āḷāhanampi. Chavassa sayanaṭṭhānaṃ susānaṃ, chavassa su, sayanassa ca sāno, atha vā senti atrāti sānaṃ, yu, chavassa sānaṃ susānaṃ. Chavassa su. Pituvanampi. Dvayaṃ matasarīre, kuṇapa pūtigandhatthe. Kucchitaṃ netīti vā kuṇapo, apo, ṇattaṃ. Chava gatiyaṃ, a.

दोन शब्द श्मशानाच्या अर्थात आहेत. 'येथे येऊन प्रेत जाळतात' म्हणून 'आळहन' (आळाहन). 'दह' धातू भस्म करण्याच्या अर्थात असून, 'यु' प्रत्यय लागतो आणि 'द' चा 'ळ' होतो. 'आळाहन' शब्द देखील आहे. 'शवाचे (प्रेताचे) शयनस्थान' म्हणजे 'सुसान' (स्मशान); येथे 'छव' शब्दाचा 'सु' होतो आणि 'शयन' शब्दाचा 'सान' होतो. किंवा 'येथे झोपतात' म्हणून 'सान' ('यु' प्रत्यय), शवाचे सान म्हणजे 'सुसान' (येथे 'छव' चा 'सु' होतो). 'पितुवन' शब्द देखील आहे. दोन शब्द मृत शरीराच्या (शवाच्या) अर्थात आहेत. 'कुणप' हा शब्द दुर्गंधीच्या अर्थात आहे; किंवा 'जे निंदनीय अवस्थेला नेते' म्हणून 'कुणप', 'अप' प्रत्यय लागतो आणि 'ण'त्व होते. 'छव' धातू गमन अर्थात असून, 'अ' प्रत्यय लागतो.

406. Asīsakattā sirosuñño naccanādikriyāsahitattā sahakriyo deho kāyo kabandho, yuddhe sahassapūraṇo kabandho. ‘‘Naccatī’’ti vuttattā naccanādikriyārahite tūpacāro. Avijjamānena kena sirasā andho kabandho, vakāramajjho. Avijjamānassāpi hi kāraṇabhāvo [Pg.282] loke diṭṭho, yathā vassena kato subhikkho, dubbhikkho ca, yathā loke, tathā sāsanepi, yathā anantarapaccayādīni.

४०६. डोके नसल्यामुळे शिरःशून्य असणारे आणि नृत्य इत्यादी क्रियांनी युक्त असलेले जे धड (शरीर) असते, त्याला 'कबंध' म्हणतात; युद्धात हजार योद्धे मारले गेल्यावर कबंध (डोके नसलेला पिशाच) प्रकट होतो. 'ते नृत्य करते' असे म्हटल्यामुळे, नृत्य न करणाऱ्या धडाच्या बाबतीत हा शब्द केवळ लाक्षणिक अर्थाने (उपचाराने) वापरला जातो. 'विद्यमान नसलेल्या डोक्यामुळे जो अंध (अपूर्ण) आहे' तो 'कबंध' (याच्या मध्यभागी 'व' किंवा 'ब' अक्षर असते). कारण जे अस्तित्वात नाही, त्याचे देखील कारण असणे जगात पाहिले जाते; जसे की पावसाने सुकाळ होतो आणि पावसाच्या अभावाने दुष्काळ होतो. जसे जगात, तसेच बुद्धशासनात देखील आहे, जसे की अनंतरप्रत्यय इत्यादी (जिथे पूर्व चित्ताचा निरोध हे उत्तर चित्ताचे कारण असते).

Āmakehi kucchitehi apūtigatamatasarīrehi sampuṇṇe āmake susānasmiṃ sivathikā vuttā, atthappadhānaniddesena cettha saddo niddiṭṭho, yathā ‘‘sato sampajāno’’ti puggalappadhānaniddesena dhammoti. Chavā dhiyyantetra sivathikā, ṇvu, chassa so, thattaṃ, ittañca. Chavathikāpi.

कुत्सित आणि न कुजलेल्या मृत शरीरांनी (शवांनी) भरलेल्या कच्च्या (आमक) स्मशानाला 'सिवथिका' (sivathikā) म्हटले जाते. आणि येथे अर्थाच्या प्राधान्याने शब्दाचा निर्देश केला आहे, जसे 'सतो सम्पजानो' (स्मृतिमान व प्रज्ञावान) या पुद्गल-प्रधान निर्देशाने धर्माचा (स्मृती व प्रज्ञेचा) निर्देश केला जातो. जिथे शवे (मृतदेह) ठेवली जातात ती 'सिवथिका', येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, 'छ' चा 'स' होतो, 'थ' भाव आणि 'इ' भाव होतो. 'छवथिका' (chavathikā) असा देखील शब्द आहे.

407. Dvayaṃ ākaḍḍhitamanussagavādo. Muñcanasaññāya vandatīti vandī. Vanda abhivādanathutīsu, ī, rassopi, vandi. Sattūnaṃ karena hatthena maritabbattā karamaro. Paggaho, upaggahopi. Dvayaṃ jīvite, ana pāṇane, pāṇanti anenāti pāṇo, ṇo. Bhavati yenāti asu. Asa bhuvi, u, āsupi, asu khubhane vā.

४०७. ओढून आणलेल्या मनुष्याच्या अवस्थेत (युद्धात पकडलेला कैदी/बंदी) दोन शब्द आहेत. जो सुटकेच्या आशेने वंदन करतो तो 'वन्दी' (बंदी/कैदी). 'वन्द' धातू अभिवादन आणि स्तुती या अर्थात आहे, 'ई' प्रत्यय लागतो; र्‍हस्व होऊन 'वन्दि' (vandi) असाही शब्द होतो. शत्रूच्या हाताने मारला जाण्यास योग्य असल्यामुळे किंवा पकडला गेल्यामुळे त्याला 'करमरो' (करमर - युद्धबंदी) म्हणतात. 'पग्गहो' (पग्गह) आणि 'उपggहो' (उपग्गह) हे शब्द देखील या अर्थात आहेत. जीवन (प्राण) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'अन' धातू श्वास घेण्याच्या अर्थात आहे, ज्याच्याद्वारे प्राणी श्वास घेतात तो 'पाणो' (प्राण), येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यामुळे जीवन अस्तित्वात असते तो 'असु' (प्राण). 'अस' धातू असण्याच्या (अस्तित्वाच्या) अर्थात आहे, 'उ' प्रत्यय लागतो; 'आसु' (āsu) असाही शब्द होतो; किंवा 'असु' धातू क्षोभ (कंपन) या अर्थात आहे.

Bandhanāgāraṃ bandhanagehaṃ kārā nāma. Karonti hiṃsanti atra kārā, a. Kara hiṃsāyaṃ. Bandhanālayopi. Kara hiṃsāyaṃ, yata niyyātane. Kāraṇā, yatanā ca. Tibbavedanāpyatra.

बंधनागार (तुरुंग), बंधनगेह आणि कारा ही नावे आहेत. येथे (कैद्यांना) पीडा देतात किंवा छळतात म्हणून याला 'कारा' म्हणतात. 'कर' धातू पीडा देणे (हिंसा) या अर्थी आहे. 'बंधनालय' हा देखील शब्द आहे. 'कर' धातू पीडा देणे या अर्थी आणि 'यत' धातू शिक्षा देणे (यातना) या अर्थी आहे. यावरून 'कारणा' आणि 'यातना' हे शब्द बनतात. 'तिब्बवेदना' (तीव्र वेदना) हा शब्दही याच अर्थी येथे वापरला जातो।

Khattiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

खत्तियवर्गाचे वर्णन (खत्तियवग्गवण्णना) समाप्त झाले।

408. Dvipādaṃ [Pg.283] brāhmaṇe, brahmuno bandhu, brahmā bandhu yassa vā brahmabandhu. Kulācārabrāhmaṇabhāvavasena dvikkhattuṃ jātattā dvijo, ekaje tūpacārā. Vapismā po, assi. Brahmuno apaccaṃ brahmā, brāhmaṇo ca, nāgamo, ṇattaṃ, dīghādi. Sutāyutakathanatthaṃ ‘‘bhobho’’ti vacanaṃ vadati sīlena, ṇī.

४०८. ब्राह्मणासाठी दोन पदे आहेत: 'ब्रह्मबंधु' (ज्याचा मित्र किंवा नातेवाईक ब्रह्मा आहे तो). कुळाचार आणि ब्राह्मणत्वामुळे दोनदा जन्मलेला म्हणून 'द्विज' (दोनदा जन्मलेला) म्हणतात; तर एका जन्माच्या बाबतीत हा केवळ उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरला जातो. 'वप' धातूपासून 'प' प्रत्यय लागून रूप बनते. ब्रह्माचा अपत्य तो 'ब्रह्मा' किंवा 'ब्राह्मण' होय. शुभ-अशुभ सांगण्यासाठी स्वभावाने 'भो भो' (अहो अहो) असे वचन बोलतो म्हणून 'भावी' (किंवा 'वक्ता') म्हणतात।

Dvayaṃ chandojjhetari. Brahmasuttaṃ adhīte sottiyo, ‘‘nena niddiṭṭhamanicca’’nti vuttattā vuddhi, yadādinā vā chandasaddassa sottiyādeso. Chandaṃ adhīte chandaso, so pulliṅgo.

छंदाचा (वेदांचा) अभ्यास करणाऱ्या ब्राह्मणासाठी दोन नावे आहेत. जो ब्रह्मसूत्राचा (किंवा वेदांचा) अभ्यास करतो तो 'सोत्तिय' (श्रोत्रिय) होय. व्याकरण नियमांनुसार 'छन्दस्' शब्दाचा 'सोत्तिय' असा आदेश होतो. जो छंदाचा अभ्यास करतो तो 'छन्दसो' (छन्दस) होय, हा शब्द पुल्लिंगी आहे।

Dvayaṃ sisse. Sotuṃ icchantīti sissā, su savane, so, ussi. Ācariyassa ante samīpe vasanasīlo, saññāsaddattā sattamiyā alopo.

शिष्यासाठी दोन नावे आहेत. जे ऐकण्याची इच्छा धरतात ते 'शिष्य' (सिस्सा) होत. 'सु' धातू ऐकणे (श्रवण) या अर्थी आहे. जो आचार्यांच्या जवळ (अंते/समीप) राहण्याच्या स्वभावाचा असतो, त्याला 'अन्तेवासी' म्हणतात; येथे संज्ञा शब्द असल्यामुळे सप्तमी विभक्तीचा लोप होत नाही।

409. Brahmacārīādayo ete caturo janā assamā nāma bhavanti, assamasaddoyaṃ punnapuṃsake. Tatra muñjamekhalādiyutto vedajjhāyako brahmacariyāyaṃ ṭhito brahmacārī. Vedajjhayanaṃ brahmacariyaṃ caratīti, ṇī. Dhammatthakāmesu ṭhito pañcamahāyaññakārī gahaṭṭho, gahā dārā [Pg.284] tatra tiṭṭhantīti gahaṭṭho. Gahaṭṭho paro tatiyassapi vānapattho. Vanapatthe vanekadese, dūravane vā bhavo vānapattho, assa bhūmiseyyājaṭājinadhāraṇavanavāsonyahārabhojitādi dhammo. Vānapatthassameva tatiyamāyuso bhāgaṃ khepayitvā gahitakāsāvadaṇḍo bhikkho sabbabhūtesu samo jhānāyatanavaro bhikkhu. Samu tapasi, khede ca, āsammanti atrāti, akattari kārake saññāyaṃ ṇo. ‘‘Assamo brahmacariyādi- catukkepi maṭhepi ce’’ti nānatthasaṅgahe.

४०९. ब्रह्मचारी इत्यादी हे चार प्रकारचे लोक 'आश्रम' (अस्सम) म्हणून ओळखले जातात. हा 'अस्सम' शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वापरला जातो. त्यापैकी, मुंजमेखला इत्यादी धारण करणारा, वेदांचा अभ्यास करणारा आणि ब्रह्मचर्यात स्थित असलेला तो 'ब्रह्मचारी' होय. जो ब्रह्मचर्याचे आचरण करतो तो ब्रह्मचारी. धर्म, अर्थ आणि काम यांमध्ये स्थित असलेला आणि पाच महायज्ञ करणारा तो 'गृहस्थ' (गहट्ठ) होय; ज्याच्या घरी पत्नी (गहा/दारा) राहते तो गृहस्थ. तिसरा आश्रम म्हणजे 'वानप्रस्थ' (वानपत्थ) होय. वनाच्या एका भागात किंवा दूर वनात राहणारा तो 'वानप्रस्थ' होय; जमिनीवर निजणे, जटा व मृगचर्म धारण करणे, वनात राहणे आणि कंदमुळे खाणे हा त्याचा धर्म असतो. वानप्रस्थानेच आपल्या आयुष्याचा तिसरा भाग व्यतीत करून, काषाय वस्त्र व दंड धारण करून, सर्व प्राणिमात्रांविषयी समभाव ठेवणारा आणि ध्यानात मग्न असणारा तो 'भिक्खू' (भिक्षु) होय. 'समु' धातू तपश्चर्या आणि कष्ट या अर्थी आहे. जेथे तप केले जाते तो 'आश्रम' (अस्सम) होय. 'ब्रह्मचर्य इत्यादी चारही अवस्था आणि मठ या अर्थी अस्सम शब्द वापरला जातो' असे 'नानत्थसंग्रह' मध्ये म्हटले आहे।

410. Sīlādayo tayo sikkhādhamme saha ekato carantā mithu aññamaññaṃ sabrahmacārino nāma, brahmacārīhi saha carantīti sabrahmacārino. ‘‘Mithū’’ti iminā sabrahmacārīsaddassa tagguṇasaṃviññāṇattaṃ dīpitaṃ, tena brahmacārīnampi sabrahmacārittamupapannaṃ.

४१०. शील इत्यादी तीन शिक्षाधर्मांचे एकत्र मिळून आचरण करणारे आणि परस्परांशी संबंधित असणारे ते 'सब्रह्मचारी' (सधर्मी/सतीर्थ्य) होत. जे इतर ब्रह्मचाऱ्यांसोबत आचरण करतात ते 'सब्रह्मचारी' होत. 'मिथु' (परस्पर) या शब्दाने 'सब्रह्मचारी' शब्दाचा बहुव्रीहि समासाचा अर्थ स्पष्ट होतो, ज्यामुळे ब्रह्मचाऱ्यांचे देखील 'सब्रह्मचारित्व' सिद्ध होते।

Dvayaṃ upasampadādāyake. Manasā upecca sissānaṃ vajjāvajjaṃ jhāyatīti upajjhāyo, upajjhā ca. Jhe cintāyaṃ, ṇo, pubbatra e aya, pakkhe rājādipakkhepena upajjhā, parasamaye pana vedādipāṭhayitā ‘‘upajjhāyo, upajjhā’’ti coccate, upecca adhīyate asmāti katvā.

उपसंपदा (दीक्षा) देणाऱ्या आचार्यासाठी दोन नावे आहेत. जो मनापासून शिष्यांच्या दोषांकडे आणि गुणांकडे (वज्जावज्ज - काय वर्ज्य आहे आणि काय अवर्ज्य आहे याकडे) लक्ष देतो, तो 'उपाध्याय' (उपज्झाय) किंवा 'उपज्झा' होय. 'झे' धातू चिंतन करणे या अर्थी आहे. इतर दर्शनांमध्ये (परसमयात) वेदांचे अध्यापन करणाऱ्याला देखील 'उपाध्याय' किंवा 'उपज्झा' म्हटले जाते, कारण त्याच्याजवळ जाऊन अभ्यास केला जातो।

Dvayaṃ nissayadāyake. Sissānaṃ hitaṃ ācaratīti ācariyo, ṇyo. Nissayaṃ dadātīti, kammādimhi ṇvu.

निश्रय (आश्रय/निस्य) देणाऱ्या आचार्यासाठी दोन नावे आहेत. जो शिष्यांच्या हिताचे आचरण करतो तो 'आचार्य' (आचरियो) होय. जो निश्रय देतो त्याला 'निस्यदायक' म्हणतात।

411. Sāsane [Pg.285] ācariyaṃ dassetvā parasamayepi dassetumāha ‘‘upanīye’’ccādi. Atha vā yo dvijo brāhmaṇo yaṃkiñci brāhmaṇaṃ upanīya attano santikaṃ ānetvā kappādichaḷaṅgikattā sāṅgaṃ saguyhattā rahassañca vedaṃ kammabhūtaṃ pubbaṃ paṭhamameva kenaci asikkhāpiteyeva ajjhāpaye sikkhāpeyya, so brāhmaṇesu ‘‘ācariyo’’ti vuccati, ādito cāreti sikkhāpetīti ācariyoti katvā, ṇyo. Yathāvuttā aññe upajjhāyā.

४११. शासनात (बुद्ध शासनात) आचार्याचे स्वरूप दाखवून, इतर दर्शनांमध्येही (परसमयात) ते दाखवण्यासाठी 'उपनीय' इत्यादी म्हटले आहे. अथवा, जो द्विज ब्राह्मण इतर कोणत्याही ब्राह्मणाला आपल्याजवळ आणून (उपनयन करून), कल्प इत्यादी सहा अंगांसह, अत्यंत गोपनीय आणि रहस्यमय अशा वेदांचे स्वतःहून आधीच अध्यापन करतो, त्याला ब्राह्मणांमध्ये 'आचार्य' म्हटले जाते; कारण तो सुरुवातीपासूनच शिक्षण देतो. यापेक्षा वेगळे असणारे ते 'उपाध्याय' (उपज्झाय) होत।

412. Pajjaddhaṃ upadesaparamparāyaṃ. Pare ca pare ca paramparā, pubbācariyā. Tato ābhataṃ pārampariyaṃ. Itihasaddo nipātasamudāyo. ‘‘Itiha pubbācariyehi vuttamida’’nti kathetabbaṃ vacanaṃ etihyaṃ, ṇyo. Ṇamhi etihaṃ. Ācariyaṃ upagantvā dissati uccārīyatīti upadeso, disī uccāraṇe, ṇo.

४१२. अर्धी गाथा उपदेशाच्या परंपरेसाठी आहे. एकामागून एक येणारे पूर्व आचार्य म्हणजे 'परंपरा' होय. त्यांच्याकडून आलेले ते 'पारंपर्य' (पारंपारिक ज्ञान) होय. 'इतिह' हा निपात समूह आहे. 'पूर्वीच्या आचार्यांनी असे म्हटले आहे' असे सांगणारे वचन म्हणजे 'ऐतिह्य' (इतिहास/परंपरागत ज्ञान) होय. 'ण' प्रत्यय लागल्यास 'ऐतिह' रूप बनते. आचार्यांच्या जवळ जाऊन जे ऐकले किंवा उच्चारले जाते तो 'उपदेश' होय. 'दिस' धातू उच्चार करणे या अर्थी आहे।

Tikaṃ yaññe. Yaja devapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesu, yajanaṃ yāgo, ṇo. Saggatthikehi karīyateti katu, tu. Jassa ññatte yañño. Yāgatthaṃ mantādinā parikkhatā parisaṅkhatā bhū bhūmi vedi nāma, īpaccaye vedī ca. Vindati assaṃ lābhasakkāranti vedi, vida lābhe, iṇa.

यज्ञासाठी तीन नावे आहेत. 'यज्' धातू देवपूजा, सत्कार आणि दान या अर्थी आहे; यावरून 'यजन' आणि 'याग' हे शब्द बनतात. स्वर्गप्राप्तीची इच्छा करणाऱ्यांकडून जो केला जातो तो 'क्रतु' (कतु) होय. 'यज्' धातूच्या 'ज्' चा 'ञ्ञ' झाल्यावर 'यज्ञ' (यञ्ञ) रूप बनते. यज्ञासाठी मंत्रादींनी संस्कारित केलेली भूमी म्हणजे 'वेदी' (वेदि) होय. 'ई' प्रत्यय लागल्यास 'वेदी' रूप बनते. ज्या भूमीवर लाभ आणि सत्कार प्राप्त होतो ती 'वेदी' होय; 'विद्' धातू लाभ मिळणे या अर्थी आहे।

413. Assamedhādayo [Pg.286] pañca ‘‘mahāyāgā’’tyuccante. Porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ purisamedhaṃ sammāpāsaṃ vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno lokaṃ saṅgaṇhiṃsu, tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitā sassamedhaṃ nāmātyattho. Mahāyodhānaṃ chamāsikabhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisassa saṅgaṇhane medhāvitā purisamedhaṃ nāmātyattho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitā viya ṭhapeti, tasmā ‘‘sammāpāsa’’nti vuccati. ‘‘Tāta mātulā’’tyādinā pana saṇhavācāya bhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, peyye vajjapiyavacanatātyattho. Evaṃ catūhi vatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti phītañca pahūtannapānaṃ khemaṃ nirabbudaṃ. Manussā mudā pamodamānā ure putte naccentā apārutagharadvārā viharanti, idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati, ayaṃ porāṇikapaveṇī, aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni, imañca raṭṭhasampattiṃ parivattentā uddhaṃ mūlaṃ katvā ‘‘assamedha’’ntiādike pañca yaññe nāma akaṃsu, vuttañhetaṃ bhagavatā brāhmaṇadhammikasutte –

४१३. अश्वमेध इत्यादी पाच यज्ञांना 'महायज्ञ' म्हटले जाते. असे म्हणतात की, प्राचीन काळी राजांच्या काळात सस्समेध (शस्यमेध), पुरिसमेध (पुरुषमेध), सम्मापास (सम्यक्प्रास) आणि वाचापेय्य (वाजपेय) या चार संग्रहवस्तू (लोककल्याणाचे मार्ग) होत्या, ज्यांच्याद्वारे राजे लोकांचे कल्याण करत असत. त्यापैकी, पिकलेल्या धान्यातून दहावा भाग कर म्हणून घेणे म्हणजे 'सस्समेध' होय; किंवा धान्य उत्पादनात बुद्धिमत्ता दाखवणे म्हणजे 'सस्समेध' असा अर्थ आहे. महान योद्ध्यांना दर सहा महिन्यांनी अन्न व वेतन देणे म्हणजे 'पुरिसमेध' होय; किंवा माणसांचे कल्याण करण्यात बुद्धिमत्ता दाखवणे म्हणजे 'पुरिसमेध' असा अर्थ आहे. गरीब लोकांकडून लेखी करार घेऊन, त्यांना तीन वर्षांसाठी व्याजाशिवाय एक हजार किंवा दोन हजार इतके धन देणे म्हणजे 'सम्मापास' होय. कारण ते लोकांना चांगल्या प्रकारे बांधून ठेवते, जणू काही त्यांच्या हृदयाला बांधून ठेवते, म्हणून त्याला 'सम्मापास' म्हटले जाते. 'तात (बेटा), मामा' इत्यादी मधुर शब्दांनी लोकांशी बोलणे म्हणजे 'वाचापेय्य' होय; याचा अर्थ प्रिय आणि आदरयुक्त भाषण करणे असा आहे. अशा प्रकारे या चार संग्रहवस्तूंनी युक्त असलेले राष्ट्र समृद्ध, संपन्न, भरपूर अन्न-पाण्याने युक्त, सुरक्षित आणि उपद्रवमुक्त होते. लोक आनंदी व प्रफुल्लित होऊन, आपल्या मुलांना छातीवर खेळवत, घराचे दरवाजे उघडे ठेवून राहतात. घराच्या दारांना अडसर (कड्या-कुलपे) नसण्यामुळे याला 'निरग्गळ' (अडसररहित) म्हटले जाते. ही प्राचीन परंपरा होती. परंतु नंतरच्या काळात, राजा ओक्काक याच्या काळात, ब्राह्मणांनी या चार संग्रहवस्तूंचा आणि या राष्ट्र-समृद्धीचा विपर्यास करून, त्यांना मुळासकट नष्ट करून 'अस्समेध' इत्यादी पाच यज्ञांची सुरुवात केली. याविषयी भगवंतांनी 'ब्राह्मणधम्मिक सुत्ता'मध्ये म्हटले आहे –

‘‘Tesaṃ āsi vipallāso, disvāna aṇunā aṇuṃ;

Te tattha mante ganthetvā, okkākaṃ tadupāgamu’’nti.

अल्प लाभाला पाहून त्यांचा विपर्यास (भ्रम) झाला. त्यांनी तिथे मंत्रांची रचना केली (किंवा मंत्रांचा विपर्यास केला) आणि ते राजा ओक्काककडे गेले.

Idāni [Pg.287] tehi parivattetvā ṭhapitamatthaṃ dassento ‘‘assamedho’’ccādimāha. Tattha assaṃ ettha medhanti vadhantīti assamedho. Purisaṃ ettha medhanti vadhantīti purisamedho. Sammā yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ pāsenti khipenti ettha sammāpāso. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’nti samaññā, tamettha pivayantīti vājapeyyo. Sabbassa attano sāpateyyassa anigūhitvā niravasesato dinnattā natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo, ayaṃ pāḷiyā āgatakkamato atthavaṇṇanā, idhāgatakkamena pana assamedhapurisamedhaniraggaḷasammāpāsavājapeyyānaṃ atthavaṇṇanā likhitabbā.

आता त्यांनी (ब्राह्मणांनी) बदलून ठेवलेला अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अस्समेध' इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. त्यापैकी, ज्या यज्ञात घोड्याला (अश्वाला) मारतात (हिंसा करतात), तो 'अस्समेध' (अश्वमेध) होय. ज्या यज्ञात माणसाला (पुरुषाला) मारतात, तो 'पुरिसमेध' (पुरुषमेध) होय. ज्या यज्ञात जूच्या छिद्रामध्ये टाकायची मेख (लाकडी खुंटी) चांगल्या प्रकारे फेकतात, तो 'सम्मापास' (सम्यक्प्रास) होय. मंत्रांनी संस्कारित केलेल्या तूप आणि मधाला 'वाज' अशी संज्ञा आहे; ते या यज्ञात पितात, म्हणून तो 'वाजपेय' (वाजपेय्य) होय. आपली सर्व संपत्ती न लपवता पूर्णपणे दान केली जात असल्यामुळे, या यज्ञात कोणताही अडसर (प्रतिबंध) नसतो, म्हणून तो 'निरग्गळ' (निरर्गल) होय. ही पालि ग्रंथात आलेल्या क्रमानुसार अर्थाची व्याख्या आहे. परंतु, या अभिधानात (कोशात) आलेल्या क्रमानुसार अस्समेध, पुरिसमेध, niraggaḷa, सम्मापास आणि वाजपेय्य यांची अर्थव्याख्या लिहिली पाहिजे.

414. Tikaṃ yājake. Yajanasīlo idi, yassi, jassa do. Yajatīti ijo, a. Atha vā itthiyā utumhi jāte jāyatīti itthītujo. ‘‘Nārītvijo’’tipi pāṭho. ‘‘Utujo yājako tathā’’tipi pāṭho, sundaro. Parasamayaṃ amanasi katvā pana ācariyena itidvijasaddo iditvijasaddo ca samānatthāti maññamānena ‘‘idi tvijo’’ti vuttaṃ siyā, ṇvumhi yājako.

४१४. हे तीन शब्द यज्ञ करणाऱ्याच्या (याजक) अर्थात आहेत. यज्ञ करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'इदि' होय; यात 'य' चा 'इ' आणि 'ज' चा 'द' होतो. जो यज्ञ करतो तो 'इज' होय, यात 'अ' प्रत्यय आहे. किंवा स्त्रीच्या ऋतुकाळात उत्पन्न होणारा तो 'इत्थीतुज' होय. 'नारीत्विज' असाही पाठ आहे. 'ऋतुज याजक तथा' असाही पाठ आहे, जो योग्य आहे. परंतु, परसमयाचा (इतर दर्शनांचा) विचार न करता, आचार्यांनी 'द्विज' शब्द आणि 'त्विज' शब्द समान अर्थाचे आहेत असे मानून 'इदि त्विज' असे म्हटले असावे. 'ण्वु' प्रत्यय लागल्याने 'याजक' शब्द बनतो.

Dvayaṃ yāgasabhāyaṃ, aññasabhāyañcārambhake. Sabhāyaṃ sādhu sabhyo, yo. Samājaṃ janasaṅghātaṃ samāvasanti āgantvā ekadesī bhavantīti samājā, tehi samaṃ ekībhavatīti [Pg.288] sāmājiko, ṇiko. Sabhāsado, sabhātāropyatra.

हे दोन शब्द यज्ञाची सभा आणि इतर सभा किंवा संमेलनासाठी आहेत. सभेमध्ये जो योग्य असतो तो 'सभ्य' होय, यात 'य' प्रत्यय आहे. समाजात (लोकांच्या समूहात) एकत्र येऊन जे एका ठिकाणी राहतात ते 'समाज' होत. त्यांच्याशी जो एकरूप होतो तो 'सामाजीक' होय, यात 'णिक' प्रत्यय आहे. 'सभासद' आणि 'सभातार' हे शब्द देखील येथे याच अर्थात आहेत.

Pañcakaṃ sabhāsāmaññe. Pari samantato sentyassaṃ parisā, si sevāyaṃ. Saha bhāsantyassaṃ sabhā, halopo, sabbhi bhātīti vā sabhā. Samajjanti saṃgacchanti milantyassaṃ samajjā, aja gamane. Samayanti milantyassaṃ samiti, i gatimhi, itthiyanti. Milanamekībhāvo. Samantato sīdantyasmiṃ saṃsado, itthinapuṃsakesu. Goṭṭhī, aṭṭhānīpyatra. Gāvovācā tiṭṭhanti bhavantyassaṃ goṭṭhī. Āgantvā tiṭṭhantyassaṃ aṭṭhānī, yu, nadādi, rassādi.

हे पाच शब्द सामान्य सभेच्या अर्थात आहेत. जिच्यामध्ये सर्व बाजूंनी लोक बसतात ती 'परिसा' (परिषद) होय; 'सि' धातू सेवा करण्याच्या अर्थात आहे. जिच्यामध्ये लोक एकत्र बोलतात ती 'सभा' होय, यात 'ह' चा लोप होतो; किंवा जी सज्जनांमुळे शोभून दिसते ती 'सभा' होय. जिच्यामध्ये लोक एकत्र येतात आणि मिळून मिसळून राहतात ती 'समज्जा' होय; 'अज' धातू गमनाच्या अर्थात आहे. जिच्यामध्ये लोक एकत्र येतात ती 'समिती' होय; 'इ' धातू गतीच्या अर्थात आहे, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. मिळणे म्हणजे एकरूप होणे होय. जिच्यामध्ये सर्व बाजूंनी लोक बसतात ती 'संसद' होय, हा शब्द स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी दोन्हीमध्ये वापरला जातो. 'गोठ्ठी' (गोष्ठी) आणि 'अट्ठाणी' हे शब्द देखील येथे याच अर्थात आहेत. जिच्यामध्ये गाई किंवा वाणी (भाषण) राहतात ती 'गोठ्ठी' होय. जिच्यामध्ये लोक येऊन थांबतात ती 'अट्ठाणी' होय; यात 'यु' प्रत्यय आहे, हा 'नदादि' गणानुसार असून सुरुवातीला र्‍हस्व होतो.

415-416. Bhikkhuādikā imā catasso parisā nāma. Bhikkhanasīlatādīhi bhikkhu. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti hi vuttaṃ. Bhikkha yācane, rū. Yomhi bhikkhū. Inīpaccaye bhikkhunī, yossa lopo. Ratanattayamupagantvā āsayantīti upāsakā, ṇvu, āsa upavesane. Itte upāsikāyo. Ettha ca pabbajjāsāmaññato, liṅgasāmaññato ca sāmaṇerā bhikkhūsu, sāmaṇeriyādayo, ca bhikkhunīsu saṅgahitā, tato, avasesā pana sabbepi devamanussādayo itthipurisavasena dve koṭṭhāse katvā liṅgasabhāgavasena dvīsu saṅgahitā, brahmāno pana liṅgābhāvepi purisasaṇṭhānattā purisesu saṅgahitā, tathā paṇḍakāpi, ubhatobyañjanesu pana [Pg.289] purisaubhatobyañjanaṃ purisesu, itthiubhatobyañjanaṃ itthīsu saṅgahitanti veditabbaṃ.

४१५-४१६. भिक्खू इत्यादी या चार 'परिसा' (चार प्रकारच्या परिषदा) आहेत. भिक्षा मागण्याच्या स्वभावामुळे इत्यादी कारणांनी 'भिक्खू' म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे की, 'आर्य उद्देश ठेवून उभे राहतात, हीच आर्यांची याचना आहे.' 'भिक्ख' धातू याचना करण्याच्या अर्थात आहे, यात 'रू' प्रत्यय आहे. 'यो' विभक्ती लागल्याने 'भिक्खू' रूप बनते. 'इनी' प्रत्यय लागल्याने 'भिक्खुनी' शब्द बनतो, यात 'यो' चा लोप होतो. त्रिरत्नांच्या जवळ जाऊन जे त्यांचा आश्रय घेतात ते 'उपासक' होत; यात 'ण्वु' प्रत्यय आहे, 'आस' धातू जवळ बसण्याच्या अर्थात आहे. 'इ' प्रत्यय लागल्याने 'उपासिका' शब्द बनतो. आणि येथे, प्रव्रज्या समान असल्यामुळे आणि वेष समान असल्यामुळे, श्रामणेरांचा भिक्खूंमध्ये आणि श्रामणेरी इत्यादींचा भिक्खुनींमध्ये समावेश होतो. त्यानंतर, उरलेले सर्व देव, मनुष्य इत्यादींचे स्त्री आणि पुरुष यानुसार दोन भाग करून, समान लिंगानुसार त्यांना अनुक्रमे उपासक आणि उपासिका या दोन वर्गांत समाविष्ट केले जाते. परंतु, ब्रह्मांमध्ये लिंगाचा अभाव असला तरी, पुरुषाच्या आकृतीचे असल्यामुळे त्यांचा उपासकांमध्ये समावेश होतो. त्याचप्रमाणे पंडक (नपुंसक) देखील. उभयव्यंजकांमध्ये, पुरुष-उभयव्यंजकाचा उपासकांमध्ये आणि स्त्री-उभयव्यंजकाचा उपासिकांमध्ये समावेश होतो, असे जाणावे.

Evaṃ catūhi koṭṭhāsehi parisaṃ dassetvā aṭṭhahipi dassetumāha ‘‘athave’’ccādi. Tassattho – parisā nāma aṭṭha siyuṃ, kesaṃ vasenā’ṭṭha siyuṃ? Tāvatiṃsānaṃ dvijānaṃ brāhmaṇānaṃ khattānaṃ khattiyānaṃ mārassa gahapatissa samaṇānaṃ cātumahārājikānaṃ brahmūnañca vasenāti imā cā’ṭṭhaparisā pākaṭavasena, seṭṭhavasena ca vuttāti na ettha pubbe viya sabbā saṅgahitā, tāvatiṃsādikā hi pākaṭavasena vuttā, samaṇā pana pākaṭavasena, seṭṭhavasena ca vuttā.

अशा प्रकारे चार भागांनी परिषद दर्शवून, आठ भागांनी देखील दर्शवण्यासाठी 'अथवा' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा – परिषदा आठ प्रकारच्या असाव्यात, कोणाच्या आधारे त्या आठ प्रकारच्या असाव्यात? तावतिंस देव, द्विज (ब्राह्मण), खत्त (क्षत्रिय), मार, गृहपती, समण (श्रमण), चातुमहाराजिका देव आणि ब्रह्म यांच्या आधारे. या आठ परिषदा प्रसिद्धीच्या आणि श्रेष्ठतेच्या आधारे सांगितल्या आहेत; म्हणून येथे पूर्वीप्रमाणे सर्व परिषदांचा समावेश होत नाही. कारण तावतिंस इत्यादी परिषदा प्रसिद्धीच्या आधारे सांगितल्या आहेत, परंतु श्रमण परिषद ही प्रसिद्धीच्या आणि श्रेष्ठतेच्या दोन्ही आधारे सांगितली आहे.

417. Gāyatti nāma yassa catūsu pādesu paṭipādaṃ chaḷakkharāni santi, sā pamukhamādi yassa utthādīnaṃ pāyenānupayogattā gāyattipamukhaṃ chandaṃ nāma. Gāyateti gāyatti, ge sadde, tti, e aya. Vajjaṃ chādayatīti chandaṃ, chada saṃvaraṇe, vuttañhi pajjaviveke buddhaguttena bhikkhunā –

४१७. 'गायत्ती' (गायत्री) म्हणजे ज्या छंदाच्या चार चरणांपैकी प्रत्येक चरणात सहा अक्षरे असतात. तो छंद ज्याचा मुख्य किंवा आरंभ आहे, आणि 'उत्त' इत्यादी छंदांचा सहसा उपयोग होत नसल्यामुळे, त्याला 'गायत्ती-प्रमुख' छंद म्हटले जाते. जिचे गायन केले जाते ती 'गायत्ती' होय; 'गे' धातू शब्दाच्या अर्थात आहे, यात 'त्ति' प्रत्यय आहे आणि 'ए' चा 'अय' होतो. जे दोषांना झाकून टाकते ते 'छंद' होय; 'छद' धातू झाकण्याच्या अर्थात आहे. कारण 'पज्जविवेक' ग्रंथात बुद्धगुत्त नावाच्या भिक्खूंनी म्हटले आहे –

‘‘Uttha’maccutthakaṃ majjhaṃ, patiṭṭhā suppatiṭṭhakā;

Pāyo payogabāhyatthā, abhabbattā ca neritā’’ti.

उत्त, अच्चुत्त, मज्झ, पतिट्ठा आणि सुपतिट्ठा हे छंद सहसा बाह्य ग्रंथांमध्ये वापरले जात असल्यामुळे आणि (धार्मिक उपयोगासाठी) अयोग्य असल्यामुळे सांगितले गेले नाहीत.

Yaṃ pana catuvīsakkharavantaṃ, vedānaṃ ādibhūtañca gāyatti viya chandānaṃ nāpi catuppadaṃ, atha kho tipadameva siyā, sā sāvitti nāma, sāvittisaddo gāyattipariyāyopyatthi, ‘‘sāvitti chandaso mukhaṃ’’, ‘‘gāyatti tu ca sāvittī’’ti ca vuttattā. Idha pana bhedena vuttaṃ, yathā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ [Pg.290] saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Savitussa isino ayaṃ vācā sāvitti, iṇa.

जो छंद २४ अक्षरांचा असतो, वेदांचा (किंवा त्रिपिटकरूपी परमार्थ वेदांचा) आदिभूत (मूळ) आहे, गायत्री छंदाप्रमाणे छंदांमध्ये चार चरणांचा नसून केवळ तीन चरणांचाच असतो, त्याला 'सावित्ती' (सावित्री) म्हणतात. 'सावित्ती' हा शब्द गायत्रीचाच एक पर्याय देखील आहे; कारण 'सावित्ती हा छंदांचे मुख आहे' आणि 'गायत्री म्हणजेच सावित्री' असे म्हटले गेले आहे. परंतु येथे (या ग्रंथात) भेद करून (दोन्ही स्वतंत्रपणे) सांगितले आहे, जसे की: 'बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, सङ्घं सरणं गच्छामि' (मी बुद्धाला शरण जातो, मी धम्माला शरण जातो, मी संघाला शरण जातो). 'सविदु' नावाच्या ऋषींची ही वाणी आहे म्हणून ती 'सावित्ती' होय, यात 'इण' प्रत्यय लागला आहे.

418. Habyaṃ devatātthamannaṃ, tassa pāke tadādhāre thālyādimhi caru, tattha ṭhitattā upacārena habyampi caru, caratismā u, caru pume. ‘‘Habyapāke caru pumā’’ti hyamarakose. Homadabbiyaṃ homakammani habyannādīnamuddharaṇatthaṃ katāyaṃ kaṭacchuyaṃ sujā, itthī, habyannādīnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ jāyatīti sujā.

४१८. देवतांसाठी आणलेले अन्न म्हणजे 'हब्य' (हव्य) होय. त्याच्या पाकासाठी (शिजवण्यासाठी) आधार असलेल्या भांड्याला (स्थाली इत्यादीला) 'चरु' म्हणतात. तेथे (त्या भांड्यात) राहत असल्यामुळे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) हव्यालाही 'चरु' म्हटले जाते. 'चर' धातूपासून 'उ' प्रत्यय लागून 'चरु' शब्द बनतो, जो पुल्लिंगी आहे. 'हव्य शिजवण्याच्या पात्रात चरु शब्द पुल्लिंगी आहे' असे अमरकोशात म्हटले आहे. यज्ञकर्मामध्ये हव्य-अन्नादी काढण्यासाठी बनवलेल्या पळीला 'सुजा' (स्रुवा) म्हणतात, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. हव्य-अन्नादी सहजपणे ग्रहण करण्यासाठी ती वापरली जाते म्हणून तिला 'सुजा' म्हणतात.

Dvayaṃ khīranne, devannattā paramaṃ annaṃ. Pātabbassa, asitabbassa cāti dvinnampi bhāvānaṃ sambhavato pāyāso, ākārantānamāyo. Pāyasopyatra. Dvayaṃ devanne. Hu dāne, ṇyo. Imhi havi, napuṃsake.

खीर (क्षीरान्न) या अर्थी दोन शब्द आहेत. देवांचे अन्न असल्यामुळे ते 'परम अन्न' (परमान्न) होय. पिण्यायोग्य आणि खाण्यायोग्य अशा दोन्ही प्रकारच्या अन्नाचा संभव असल्यामुळे त्याला 'पायस' (पायसो) म्हणतात, यात आकारान्त शब्दांना 'आय' आदेश होतो. 'पायस' शब्दही येथे याच अर्थी आहे. देवांच्या अन्नासाठी (देव-अन्नासाठी) दोन शब्द आहेत. 'हु' धातू दानाच्या अर्थी आहे, त्याला 'ण्यो' प्रत्यय लागतो. 'इ' प्रत्यय लागून नपुंसकलिंगात 'हवि' शब्द बनतो.

419. Thūṇāyaṃ yaññathambhe yūpo. Beluvo vā khādiro vā. Ālambapasubandhaneyaṭṭhi, samattayaññe vā yaṃ yaṭṭhimāropayati, sa yūpo, yu missane, po, dīghādi. Thu abhitthave, ṇo, dīghādi. Yaṃ kaṭṭhaṃ kaṭṭhantarenā’gginipphādanatthaṃ ghaṃsate, tasmiṃ nimmanthyadārumhi araṇī, ara gamane, aṇi, īmhi araṇī.

४१९. यज्ञाच्या खांबाला 'यूप' म्हणतात. तो बेलाचा किंवा खैराचा असतो. पशूला बांधण्यासाठी ज्या खांबाचा अवलंब केला जातो किंवा यज्ञ पूर्ण झाल्यावर जो खांब उभा केला जातो, त्याला 'यूप' म्हणतात. 'यु' (मिश्रण करणे) धातूपासून 'पो' प्रत्यय लागून आणि सुरुवातीला दीर्घ होऊन 'यूप' शब्द बनतो. 'थु' (स्तुती करणे) धातूपासून 'णो' प्रत्यय लागून आणि सुरुवातीला दीर्घ होऊन 'थूणा' (खांब) शब्द बनतो. अग्नी निर्माण करण्यासाठी जे लाकूड दुसऱ्या लाकडावर घासले जाते, त्या अग्नीमंथन करणाऱ्या लाकडाला 'अरणी' म्हणतात. 'अर' (गमन करणे) धातूपासून 'अणि' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'अरणी' शब्द बनतो.

Gāhapaccādayo [Pg.291] tayo aggayo. Gahapatinā saṃyutto gāhapacco, aggi, ṇyo. Taṃyoniyaṃrevāhavanīyo hutabbaggiāhavanamarahatīti āhavanīyo. Dakkhiṇaggi pana taṃyoni aññayonipi. Dakkhiṇaṃ deyyadhammaṃ agganti vissajjantyasminti dakkhiṇaggi, agga dāne, dānaṃ aggīyati dīyatyasminti dānaggaṃ, ‘‘parivesanaṭṭhāna’’nti hi aṅguttaranikāyaṭīkā. Ettha ca gāhapaccaggādīnaṃ tiṇṇaṃ vippaṭipajjantānaṃ vināsahetubhāvato aggitādaṭṭhabbā. Sattakanipātaaṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ pana –

गार्हपत्य इत्यादी तीन अग्नी आहेत. गृहपतीशी (यजमानाशी) संबंधित असलेला अग्नी म्हणजे 'गार्हपत्य' (गाहापच्च) अग्नी होय, यात 'ण्यो' प्रत्यय लागतो. त्याच (गार्हपत्य) अग्नीपासून उत्पन्न होणारा आणि आहुती देण्यास योग्य असलेला अग्नी म्हणजे 'आहवनीय' होय. आहुती स्वीकारण्यास योग्य असल्यामुळे त्याला 'आहवनीय' म्हणतात. 'दक्षिणाग्नी' (दक्खिणग्गि) हा त्या (गार्हपत्य) अग्नीपासून किंवा इतर अग्नीपासूनही उत्पन्न होतो. ज्यामध्ये दक्षिणा किंवा दानधर्म अर्पण केला जातो, तो 'दक्षिणाग्नी' होय. 'अग्ग' धातू दानाच्या अर्थी आहे. ज्या ठिकाणी दान दिले जाते त्याला 'दानग्ग' (भोजनशाळा) म्हणतात. अंगुत्तरनिकाय टीकेनुसार याचा अर्थ 'परिवेषण स्थान' (वाढण्याची जागा किंवा भोजनशाळा) असा आहे. आणि येथे गार्हपत्य इत्यादी तीन अग्नींच्या बाबतीत चुकीचे वर्तन करणाऱ्यांच्या विनाशाचे कारण ठरत असल्यामुळे त्यांना 'अग्नी' (अग्निता) म्हटले गेले आहे, असे समजावे. अंगुत्तरनिकायच्या सत्तकनिपात अट्ठकथेत मात्र असे म्हटले आहे की -

Āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā, mātāpitaro, mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu pavattanti, tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahamānassa pana paccayo hotīti anudahanaṭṭheneva ‘‘āhuneyyaggī’’ti vuccati. Yo mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro, taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena ‘‘gahapataggī’’ti vutto. ‘‘Dakkhiṇeyyaggī’’ti ettha pana ‘‘dakkhiṇā’’ti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo, so gihīnaṃ tīsu saraṇesu, pañcasu sīlesu, dasasu sīlesu, mātāpitupaṭṭhāne, dhammikasamaṇabrāhmaṇūpaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipanno gihī bhikkhusaṅghaṃ akkositvā nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena

'आहुन' म्हणजे सत्कार किंवा पूजा होय. जे सत्कारास पात्र आहेत त्यांना 'आहुनेय्य' म्हणतात, जसे की माता-पिता. कारण माता-पिता आपल्या मुलांवर खूप उपकार करत असल्यामुळे ते सत्कारास पात्र असतात. त्यांच्याशी गैरवर्तन करणारी मुले नरक इत्यादींमध्ये पडतात. म्हणून जरी माता-पिता स्वतः जाळत नसले, तरी ते (नरकात) जळण्याचे कारण ठरतात. या जळण्याच्या (दाहकतेच्या) अर्थानेच त्यांना 'आहुनेय्य अग्नी' म्हटले जाते. जो गृहपती आपल्या पत्नीला शय्या, वस्त्र, अलंकार इत्यादी देऊन तिच्यावर मोठे उपकार करतो, त्याच्याशी प्रतारणा करणारी स्त्री नरकात उत्पन्न होते. म्हणून तो गृहपती देखील पूर्वोक्त नियमानेच जळण्याच्या अर्थाने 'गृहपती अग्नी' म्हटला गेला आहे. 'दक्षिणेय्य अग्नी' या संज्ञेत 'दक्षिणा' म्हणजे चार प्रत्यय (भिक्षूंचे चार प्रत्यय) होत. भिक्षुसंघ हा 'दक्षिणेय्य' (दक्षिणेस पात्र) आहे. तो भिक्षुसंघ गृहस्थांना त्रिशरण, पंचशील, दशशील, माता-पित्यांची सेवा, धार्मिक श्रमण-ब्राह्मणांची सेवा इत्यादी कल्याणकारी धर्मांमध्ये प्रवृत्त करून त्यांच्यावर मोठे उपकार करतो. त्या भिक्षुसंघाशी चुकीचे वर्तन करणारा, भिक्षुसंघाची निंदा-नालस्ती करणारा गृहस्थ नरकात उत्पन्न होतो. म्हणून तो भिक्षुसंघ देखील पूर्वोक्त नियमानेच जळण्याच्या (दाहकतेच्या) अर्थाने...

‘‘Dakkhiṇeyyaggī’’ti [Pg.292] vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi kaṭṭhaggi nāmāti vutto.

'दक्षिणेय्य अग्नी' म्हटला गेला आहे. लाकडापासून उत्पन्न होणारा जो सामान्य (प्राकृतिक) अग्नी आहे, त्याला 'काष्ठ अग्नी' (कट्ठग्गि) म्हटले जाते.

420. Siloko dāne. Hā cāge, ṇo, dvittacattagattāni, caja hānimhi vā. Saja visagge, visaggo dānaṃ, upubbo saja visajje, ṇo, pubbe vāgamo, vosaggo. Disa atisajjane, atisajjanaṃ dānaṃ, pabodhanañca, iha dānaṃ padesanaṃ. Saṇa dāne, yu. Tara plavanataraṇesu, maccherasotātikkamanamettha taraṇaṃ. Hā cāge, curādi, to, yālopo, bhūvādimhi pana ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyo, vihāyitaṃ. Vajja vajjane, sabbatra bhāvasādhanaṃ. Upasaggavisesenete dānatthābhidhāyino. Phassanaṃ, patipādanaṃpyatra.

४२०. 'सिलोक' (श्लोक) शब्द दानाच्या अर्थी आहे. 'हा' धातू त्यागाच्या अर्थी आहे, त्याला 'णो' प्रत्यय लागतो, द्वित्व होऊन 'च' आणि 'ग' आदेश होतात. किंवा 'चज' धातू हानीच्या अर्थी आहे. 'सज' धातू विसर्गाच्या (देण्याच्या) अर्थी आहे, विसर्ग म्हणजे दान होय. 'उ' (उप) पूर्व 'सज' धातू विसर्जनाच्या अर्थी आहे, 'णो' प्रत्यय लागून, पूर्व भागात 'व' चा आगम होऊन 'वोसग्ग' (व्युत्सर्ग) शब्द बनतो. 'दिस' धातू अतिसर्जनेच्या (अतिशय देण्याच्या) अर्थी आहे. अतिसर्जन म्हणजे दान आणि प्रबोधन (जागृत करणे) होय. येथे दान म्हणजे 'पदेसन' (प्रदान) होय. 'सण' धातू दानाच्या अर्थी आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'तर' धातूपोहोणे आणि तरून जाणे (पार करणे) या अर्थी आहे. येथे 'तरण' म्हणजे मत्सराच्या (कंजूषपणाच्या) प्रवाहातून पार होणे होय. 'हा' धातू त्यागाच्या अर्थी चुरादिगणातील आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, 'य' चा लोप होतो. परंतु भ्वादिकुलात 'आकारान्तांना आय होतो' या सूत्राने 'आय' होऊन 'विहायित' शब्द बनतो. 'वज्ज' धातू वर्जनाच्या अर्थी आहे, सर्व ठिकाणी भावसाधन होते. उपसर्गाच्या वैशिष्ट्यामुळे हे शब्द दानाचा अर्थ व्यक्त करतात. 'फस्सन' (स्पर्शन) आणि 'प्रतिपादन' हे शब्द देखील येथे (दानाच्या अर्थी) आहेत.

421. Seṭṭhadhanassa, puttānaṃ, dārānaṃ, rajjassa, aṅgānañca vasena pañcamahāpariccāgo vutto. Tatra seṭṭhadhanaṃ setahatthādiratanaṃ. Puttā orasā, atha vā puttadhītaro. Dāro patibbatā piyabhariyā. Rajjaṃ pakatirajjaṃ, taduṭṭhito vā āyo. Aṅgaṃ cakkhādi. Mahantehi uttamapuriseheva kato, mahantānaṃ vā pariccāgo mahāpariccāgo, mahatthaṃ vā buddhabhāvatthaṃ kato pariccāgo mahāpariccāgo, kāpurisehi dukkarattā mahanto vā seṭṭho pariccāgo mahāpariccāgo.

४२१. श्रेष्ठ धन, पुत्र, पत्नी, राज्य आणि अंग (शरीराचे अवयव) यांच्या त्यागाच्या रूपाने 'पाच महापरित्याग' सांगितले आहेत. त्यामध्ये श्रेष्ठ धन म्हणजे पांढरा हत्ती इत्यादी रत्ने होत. पुत्र म्हणजे स्वतःचे औरस पुत्र किंवा पुत्र आणि कन्या होत. पत्नी (दार) म्हणजे पतिव्रता आणि प्रिय पत्नी होय. राज्य म्हणजे मूळ राज्य किंवा त्यापासून मिळणारे उत्पन्न होय. अंग म्हणजे डोळे इत्यादी अवयव होत. महान अशा उत्तम पुरुषांद्वारेच केला गेलेला किंवा महान वस्तूंचा केलेला त्याग म्हणजे 'महापरित्याग' होय. किंवा महान अशा बुद्धत्वाच्या प्राप्तीसाठी केलेला त्याग म्हणजे 'महापरित्याग' होय. भ्याड (क्षुद्र) माणसांना करणे कठीण असल्यामुळे जो महान किंवा श्रेष्ठ त्याग आहे, त्याला 'महापरित्याग' म्हणतात.

422. Dānapāramīādikānaṃ [Pg.293] tissannaṃ pāramīnaṃ vasena asādhāraṇadānavatthuṃ dassetvā sādhāraṇadānavatthuṃ dassetumāha ‘‘annaṃ pāna’’miccādi. Tatra annaṃ pānavajjitaṃ yaṃ kiñci khādanīyādikaṃ. Pānaṃ pātabbaṃ udakādi. Yānaṃ hatthyādi antamaso upāhanaṃ upādāya gamanasādhanaṃ. Mālā mālyaṃ, pupphañca. Vilepanaṃ chavirāgakaraṇaṃ, vibhūto sugandho vā. Gandho tadaññagandho. Seyyā mañcādi, seyyāggahaṇena cettha āsanampi gahitaṃ. Padīpeyyaṃ padīpassa hitaṃ yaṃ kiñci telādi, ime dasa dānavatthū nāma siyuṃ. Dīyante yāyāti dānaṃ. Tassa vatthu kāraṇaṃ, taduppattiyā uppajjanatoti dānavatthu, dātabbaṃ vā dānaṃ, annādi, tadeva vatthu. Etāni pana dasa dānavatthūni suttantanayena kathitāni. Vinayābhidhammanayavasenāpi pana kathetabbāni, rūpādichaḷārammaṇadānavasena hi abhidhamme cha dānavatthūni āgatāni, vinaye cīvarapiṇḍapātabhesajjasenāsanavasena cattāri āgatāni. Tatthevamācariyā vadanti ‘‘suttantanayadānato vinayadānameva mahapphalaṃ, kasmā? Annādidānamattavaseneva yassa kassaci dussīlādikassa dātabbanti anujānitvā piṇḍapātādikappiyavohāravasena sīlavantādikasseva ca dātabbanti anuññātattā. Sāmaññadānato hi visesadānameva mahapphalaṃ, tatopi abhidhammanayadānameva mahapphalaṃ, kasmā? Rūpādīsu paramatthavaseneva abhinivisitvā dānavasena tatopi atisayadānattā’’ti. Mayaṃ pana suttantanayadānaṃ vā hotu vinayābhidhammanayadānaṃ vā, yaṃ khettāditividhasampadāyuttaṃ, tameva mahapphalaṃ karotīti vadāma.

४२२. दानपारमिता इत्यादी तीन पारमितांच्या प्रभावाने असाधारण दानवस्तू दर्शवून, आता साधारण दानवस्तू दर्शवण्यासाठी 'अन्नं पानं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, पेय वगळता जे काही खाण्यायोग्य इत्यादी आहे, ते 'अन्न' होय. पिण्यायोग्य पाणी इत्यादी 'पान' होय. हत्ती इत्यादी आणि अगदी पादत्राणांपर्यंत प्रवासाचे जे साधन आहे, ते 'यान' होय. 'माला' म्हणजे फुलांचा हार किंवा फुले. 'विलेपन' म्हणजे त्वचेचे सौंदर्य वाढवणारे किंवा सुगंधी उटणे होय. 'गंध' म्हणजे त्याव्यतिरिक्त इतर सुगंध होय. 'शय्या' म्हणजे मंचक (खाट) इत्यादी, आणि येथे 'शय्या' या शब्दाने 'आसन' देखील घेतले जाते. 'प्रदीपेय' म्हणजे दिव्यासाठी उपयुक्त असलेले तेल इत्यादी होय. या दहा गोष्टींना 'दानवस्तू' (दानवत्थु) म्हटले जाते. ज्याच्याद्वारे दिले जाते ते 'दान' होय. त्याचे कारण किंवा आधार असलेली वस्तू म्हणजे 'दानवस्तू' होय, कारण तिच्या उत्पत्तीमुळे दानाची उत्पत्ती होते. किंवा जे देण्यायोग्य आहे ते दान (अन्न इत्यादी) आणि तीच वस्तू म्हणजे 'दानवस्तू' होय. या दहा दानवस्तू सुत्तंत (सूत्र) पद्धतीनुसार सांगितल्या आहेत. परंतु, विनय आणि अभिधम्म पद्धतीनुसार देखील त्या सांगता येतात. कारण अभिधम्मात रूप इत्यादी सहा आळंबनांच्या (विषयांच्या) दानाच्या रूपाने सहा दानवस्तू आल्या आहेत, तर विनयात चीवर, पिंडपात, भेषज (औषध) आणि सेनासन (निवास) या रूपाने चार दानवस्तू आल्या आहेत. त्याविषयी आचार्य असे म्हणतात: 'सुत्तंत पद्धतीच्या दानापेक्षा विनय पद्धतीचे दानच महाफलदायी आहे. का? कारण सुत्तंत पद्धतीत केवळ अन्न इत्यादी देण्याच्या स्वरूपात कोणत्याही दुःशीलालाही दान देण्याची अनुमती दिली आहे, तर विनयात पिंडपात इत्यादी कल्पिय (योग्य) व्यवहाराच्या स्वरूपात केवळ शीलवानांनाच दान देण्याची अनुमती दिली आहे. कारण सामान्य दानापेक्षा विशेष दानच महाफलदायी असते. आणि त्यापेक्षाही अभिधम्म पद्धतीचे दान अधिक महाफलदायी आहे. का? कारण रूप इत्यादी विषयांमध्ये परमार्थ रूपानेच मन एकाग्र करून दान दिले जात असल्यामुळे, ते त्यापेक्षाही श्रेष्ठ दान ठरते.' परंतु आम्ही (ग्रंथकार) असे म्हणतो की, सुत्तंत पद्धतीचे दान असो वा विनय-अभिधम्म पद्धतीचे दान असो, जे दान क्षेत्र इत्यादी तीन प्रकारच्या संपत्तीने (संपदेने) युक्त असते, तेच महाफलदायी ठरते.

423. Tadahe [Pg.294] matadivase matatthaṃ yaṃ piṇḍapātajalāñjalyādidānaṃ, etaṃ dānaṃ dehā uddhe bhavaṃ uddhadehikaṃ nāma. Pitaraṃ uddissa jalāñjalisuvaṇṇādidānaṃ nivāpo, vapa bījasantāne, ṇo. Kālapattādiniyamena rājamattaṇḍavisottarādisatthato vihitaṃ, taṃva tameva pitudānaṃ samaṇabrāhmaṇabhojanādi saddhaṃ nāma, saddhā assa dānassatthīti, ṇo. Satthatoti hetumhi avadhyatthavatticchāya pañcamī.

४२३. मृत व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर त्याच दिवशी त्याच्या कल्याणासाठी जे पिंडपात, जलांजली (पाणी देणे) इत्यादी दान दिले जाते, शरीराच्या मृत्यूनंतर केले जाणारे हे दान 'और्ध्वदेहिक' (उद्धदेहिक) या नावाने ओळखले जाते. पित्याला उद्देशून जलांजली, सुवर्ण इत्यादींचे जे दान दिले जाते, त्याला 'निवाप' म्हणतात. 'वप्' धातू बीज पेरण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. योग्य काळ इत्यादींच्या नियमाने 'राजमार्तंड', 'अविश्योत्तर' इत्यादी शास्त्रांनुसार जे विहित केले आहे, आणि पित्याला उद्देशून श्रमण व ब्राह्मणांना भोजन इत्यादी देणे, त्याला 'श्राद्ध' (सद्ध) म्हणतात. 'ज्या दानामध्ये श्रद्धा असते' या अर्थाने 'ण' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'सत्थतो' (शास्त्रातून) या शब्दात हेतू अर्थी अपादान अर्थाची विवक्षा असल्याने पंचमी विभक्ती झाली आहे.

424. Catukkaṃ gehāgate. Ata sātaccagamane, ithi, atithi, ‘‘atithi dvīsū’’ti tikaṇḍasese. Itthiyaṃ atithī ca. Āgacchatīti āgantu, tu. Āhunaṃ vuccati gehāgatānaṃ dātabbabhattādi, taṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti pāhuno. Visa pavesane, āvesanaṃ āveso, tamarahatīti āvesiko. Atyāgatopyatra. Gantumicchatīti gamiko, iko. Dvayaṃ pūjitapupphadabbakkhatādimhi. Aggha pūjāyaṃ, a. Ṇyamhi agghiyaṃ, agghayampi. Agghato vā tadatthiye iyo.

४२४. घरी आलेल्या पाहुण्यांसाठी चार शब्द आहेत. 'अत्' धातू निरंतर जाण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इथि' प्रत्यय लागून 'अतिथी' शब्द बनतो. 'अतिथी हा शब्द दोन्ही लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंग) वापरला जातो' असे 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात म्हटले आहे. स्त्रीलिंगात 'अतिथी' (दीर्घ ई-कारान्त) असाही शब्द होतो. जो येतो तो 'आगंतू' (आगन्तु), येथे 'तु' प्रत्यय आहे. घरी आलेल्यांना देण्यायोग्य भात (भोजन) इत्यादींना 'आहुन' म्हणतात, आणि ते स्वीकारण्यास जो योग्य असतो, त्याला 'पाहुण' (पाहून) म्हणतात. 'विस्' धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात आहे, प्रवेश करणे म्हणजे 'आवेश'. जो त्या प्रवेशास योग्य असतो, त्याला 'आवेशिक' (आवेसिक) म्हणतात. 'अभ्यागत' (अत्यागत) हा शब्दही याच अर्थात वापरला जातो. ज्याला जाण्याची इच्छा आहे तो 'गमिक', येथे 'इक' प्रत्यय आहे. पूजनीय फुले, अक्षता इत्यादी वस्तूंसाठी दोन शब्द आहेत. 'अघ्' धातू पूजेच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'ण्य' प्रत्यय लागल्यास 'अर्घ्य' (अग्घिय) शब्द बनतो, आणि 'अर्घ्य' (अग्घय) असाही शब्द होतो. किंवा 'अर्घ' शब्दापासून पूजेच्या अर्थात 'इय' प्रत्यय लागतो.

425. Pādatthe udakādimhi pajjaṃ. Padassa hitaṃ pajjaṃ. Āgantvādayo pajjapariyantā satta saddā tīsu liṅgesu.

४२५. पाय धुण्यासाठी असलेल्या पाण्याला 'पद्य' (पज्ज) म्हणतात. पायासाठी जे हितकारक आहे ते 'पद्य'. 'आगंतू' पासून 'पद्य' पर्यंतचे हे सात शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात.

Chakkaṃ [Pg.295] pūjāyaṃ. Ci caye,ti. Acca pūjāyaṃ, yu. Pūja pūjāyaṃ, itthiyamati a. Hara haraṇe, upapubbo hara pūjāyaṃ, ṇo, upahāro, pume. Bala pāṇanapūjāsaṃvaraṇesu, i, bali dvīsu. Māna pūjāyaṃ, yu. Namassāpyatra, namassa pūjāyaṃ, itthiyaṃ a.

पूजेच्या अर्थात सहा शब्द आहेत. 'चि' धातू गोळा करणे किंवा संचय करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो. 'अर्च' धातू पूजेच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'पूज्' धातू पूजेच्या अर्थात आहे, स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागून 'पूजा' शब्द बनतो. 'हृ' (हर) धातू हरण करण्याच्या अर्थात आहे, 'उप' उपसर्ग लागून 'हर' धातू पूजेच्या अर्थात येतो, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून पुल्लिंगी 'उपहार' शब्द बनतो. 'बल' धातू प्राणधारण, पूजा आणि रक्षण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'बलि' शब्द बनतो, जो दोन्ही लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंग) वापरला जातो. 'मान्' धातू पूजेच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'मान' शब्द बनतो. 'नमस्या' शब्द देखील याच अर्थात आहे; 'नमस्' धातू पूजेच्या अर्थात असून स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागतो.

426. Catukkaṃ vandanāyaṃ. Namassa vandane, pubbeva, namu namane vā, ssapaccayo. Namo karaṇaṃ namakkāro, ṇo. Namoto chaṭṭhīlopo, ‘‘lopañca tatrākāro’’ti okāralope akārāgamo, atha vā namanaṃ namo, tassa karaṇaṃ namakkāro, rahosaddo viya hi namosaddotra dvidhā vattati. Eko akāranto saliṅgo, eko aliṅgo okārantoti. Vanda abhivādanathutīsu, yu, vandanā, nalope, dīghe ca abhivādanaṃ.

४२६. वंदना (नमस्कार) करण्याच्या अर्थात चार शब्द आहेत. 'नमस्' धातू वंदनाच्या अर्थात आहे, किंवा 'नमु' धातू नम्र होण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'स्स' प्रत्यय लागतो. 'नमो' करणे म्हणजे 'नमस्कार' (नमक्कार), येथे 'ण' प्रत्यय आहे. 'नमो' शब्दापुढील षष्ठी विभक्तीचा लोप होतो, आणि 'लोप आणि तेथे अ-कार' या सूत्रानुसार 'ओ' कारचा लोप होऊन 'अ' कारचा आगम होतो. किंवा नम्र होणे म्हणजे 'नमो', आणि ते करणे म्हणजे 'नमस्कार'. कारण 'रहस्' शब्दाप्रमाणे 'नमस्' शब्द येथे दोन प्रकारे वापरला जातो. एक अ-कारान्त सलिंग (लिंगयुक्त) आणि दुसरा अलिंग ओ-कारान्त. 'वंद' धातू अभिवादन आणि स्तुती करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'वंदना' शब्द बनतो. 'न' चा लोप होऊन आणि दीर्घ होऊन 'अभिवादन' शब्द बनतो.

Tikaṃ patthanāmatte. Attha yācanāyaṃ, yu, patthanā. Atthanāpi. Ṭhā gatinivattimhi. Panidvayapubbo patthanāyaṃ, yu, ṇattaṃ, dhattaṃ. Imhi paṇidhi. Ayaṃ purise pulliṅge. Yācanāpyatra.

केवळ प्रार्थना किंवा याचना करण्याच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. 'अत्थ' धातू याचना करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'प्रार्थना' (पत्थना) शब्द बनतो. 'अत्थना' असाही शब्द होतो. 'स्था' (ठा) धातू गती थांबवण्याच्या अर्थात आहे. 'प' आणि 'नि' हे दोन उपसर्ग आधी आल्यास प्रार्थना करण्याच्या अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो, आणि 'ण' व 'ध' आदेश होतात (प्रणिधान). 'इ' प्रत्यय लागल्यास 'प्रणिधी' (पणिधि) शब्द बनतो. हा शब्द पुल्लिंगात वापरला जातो. 'याचना' हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो.

427. Sakkārapubbaṅgamaṃ katvā garuādīnaṃ ārādhanīyānaṃ kvaci atthe niyojanaṃ patthanāviseso ajjhesanā, isa gavesane, isa gatihiṃsāvadānesuvā, yu, ajjhesanā, yathā ‘‘desetu bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhamma’’nti.

४२७. आदरपूर्वक सत्कार करून, गुरुजन इत्यादी आदरणीय व्यक्तींना एखाद्या कार्यात प्रवृत्त करण्यासाठी केलेली विशेष प्रार्थना म्हणजे 'अध्येषणा' (अज्झेसना) होय. 'इष्' (इस) धातू शोधण्याच्या अर्थात आहे, किंवा गती, हिंसा व दान या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'अध्येषणा' शब्द बनतो. जसे की, 'भगवंतांनी धर्माचा उपदेश करावा, सुगतांनी धर्माचा उपदेश करावा.'

428. Catukkaṃ [Pg.296] anussaraṇe. Esa gavesane, yāgame pariyesanā. Timhi pariyeṭṭhi. Gavesa maggane.

४२८. शोध घेण्याच्या किंवा अनुसरण्याच्या अर्थात चार शब्द आहेत. 'एष्' (एस) धातू शोधण्याच्या अर्थात आहे, 'य' चा आगम होऊन 'परियेषणा' (परियेसना) शब्द बनतो. 'ति' प्रत्यय लागल्यास 'परियेष्टी' (परियेट्ठि) शब्द बनतो. 'गवेष्' (गवेस) धातू शोधण्याच्या अर्थात आहे.

Tikaṃ ārādhanīyassa cittānukūle. Āsa upavesane, yu, upāsanaṃ. Su savane. Sotumicchā sussūsā, ‘‘bhujaghasaharasupādīhi tumicchatthesū’’ti sapaccayo, dvittādi, sussūsā, sā itthī. Caratito bhāve ṇyo, pāricariyā.

आदरणीय व्यक्तीच्या मनाला अनुकूल अशा आचरणाच्या (सेवेच्या) अर्थात तीन शब्द आहेत. 'आस्' धातू जवळ बसणे किंवा सेवा करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'उपासना' शब्द बनतो. 'श्रु' (सु) धातू ऐकण्याच्या अर्थात आहे. ऐकण्याची इच्छा म्हणजे 'शुश्रूषा' (सुस्सूसा). 'भुज, घस, हर, सु, पा इत्यादी धातूंहून इच्छेच्या अर्थात स प्रत्यय लागतो' या सूत्रानुसार द्वित्व इत्यादी होऊन 'शुश्रूषा' शब्द बनतो, जो स्त्रीलिंगी आहे. 'चर्' धातूपासून भाव अर्थात 'ण्य' प्रत्यय लागून 'परिचर्या' (पारिचरिया) शब्द बनतो.

429. Tikaṃ tuṇhībhāve. Munino kammaṃ monaṃ, ṇo. Tuha adane, ṇhapaccayo, halopo ca, tuṇho monametassatthīti tuṇhī, tassa bhāvo tuṇhībhāvo, atuṇhassa vā tuṇhībhavanaṃ tuṇhībhāvo, atha vā tohatīti tuṇhī, tuha adane, adanaṃ hiṃsā, ṇīpaccayo, vaṇṇavipariyayo, tuṇhino bhāvo tuṇhībhāvo.

४२९. मौन बाळगण्याच्या (शांत राहण्याच्या) अर्थात तीन शब्द आहेत. मुनींचे कर्म किंवा भाव म्हणजे 'मौन', येथे 'ण' प्रत्यय आहे. 'तुह्' धातू पीडा देण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण्ह' प्रत्यय लागतो आणि 'ह' चा लोप होतो; ज्याच्याकडे मौन आहे तो 'तूष्णी' (तुण्ही) होय. त्याचा भाव म्हणजे 'तूष्णीभाव' (तुण्हीभाव). किंवा जो शांत नाही त्याचा शांत होणे म्हणजे 'तूष्णीभाव'. किंवा जो पीडा देतो तो 'तूष्णी'; 'तुह्' धातू पीडा देण्याच्या अर्थात आहे, पीडा देणे म्हणजे हिंसा, त्याला 'णी' प्रत्यय लागतो आणि वर्णविपर्यय होतो; अशा शांत राहणाऱ्या व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'तूष्णीभाव'.

Pañcakaṃ anukkame. Patirūpena patanaṃ paṭipāṭi, pata gamane, ubhayatrāpi tassa ṭo, i. Sā itthī. Anurūpo kamo, kamo eva vā anukkamo. Pari anatikkamena ayanaṃ pavattanaṃ pariyāyo. Pubbassānurūpā anupubbī, nadādi. Ayaṃ apume. Anupubbampi. Kamu icchākantīsu, ṇo.

अनुक्रम (क्रमाक्रमाने येणे) या अर्थात पाच शब्द आहेत. योग्य रीतीने घडणे म्हणजे 'परिपाटी' (पटिपाटि); 'पत्' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, दोन्ही ठिकाणी 'त' चा 'ट' होतो आणि 'इ' प्रत्यय लागतो. हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. योग्य क्रम किंवा केवळ क्रम म्हणजे 'अनुक्रम'. मर्यादा न ओलांडता जाणे किंवा प्रवृत्त होणे म्हणजे 'पर्याय' (परियाय). पूर्वीच्या स्थितीला अनुकूल असणे म्हणजे 'आनुपूर्वी' (अनुपुब्बी), हा नदादि गणातील शब्द आहे. हा शब्द पुल्लिंग सोडून इतर लिंगांत (स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग) वापरला जातो. 'अनुपुब्बं' (नपुंसकलिंगी) असाही शब्द होतो. 'कमु' धातू इच्छा आणि कांती (शोभा) या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

430. Tikaṃ sīle. Tapa santāpe. Kilese tāpetīti tapo, a. Yamu uparame, uparamo viramaṇaṃ, bhāve ṇo[Pg.297]. Si bandhane, sinoti cittametenāti sīlaṃ, lo, sīla samādhāne vā, samādhānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ adhiṭṭhānabhāvo. Sīla samādhimhi vā, samādhiratra kusalānaṃ dhammānaṃ abhyupagamo, aññatra sīle tupacārā, atha vā attānaṃ, parañca nirayādīsu tāpetīti tapo. Kusaladhammato saṃyamanaṃ viramaṇaṃ saṃyamo, samādhānañcātrākusaladhammavasenevāti ayaṃ aññatra sīle nibbacanaṃ.

४३०. शीलाच्या अर्थासाठी तीन नावे आहेत. 'तप्' धातू संतापाच्या (तापविण्याच्या) अर्थी आहे. जे क्लेशांना तापवते (दग्ध करते) ते 'तप' होय, यात 'अ' प्रत्यय लागतो. 'यम्' धातू उपरम (विरती) या अर्थी आहे, उपरम म्हणजे विरती (दूर राहणे), भाव अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो. 'सि' धातू बंधनाच्या अर्थी आहे; ज्याच्याद्वारे चित्त बांधले (नियंत्रित केले) जाते ते 'शील' होय, यात 'ल' प्रत्यय लागतो. किंवा 'शील' धातू समाधानाच्या (चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करण्याच्या) अर्थी आहे; समाधान म्हणजे कुशल धर्मांचे अधिष्ठान असणे होय. किंवा 'शील' समाधीच्या अर्थी आहे; येथे समाधी म्हणजे कुशल धर्मांचा स्वीकार करणे होय. इतर ठिकाणी (अकुशल शीलामध्ये) हा शब्द लाक्षणिक अर्थाने (उपचाराने) वापरला जातो. किंवा जे स्वतःला आणि इतरांना नरक इत्यादींमध्ये तापवते (यातना देते) ते 'तप' होय. कुशल धर्मांपासून परावृत्त होणे किंवा विन्मुख होणे म्हणजे 'संयम' होय. आणि येथे (अकुशल शीलामध्ये) समाधी (प्रस्थापित करणे) केवळ अकुशल धर्मांच्या प्रभावानेच होते. हे इतर (अकुशल) शीलाचे निर्वचन (व्युत्पत्ती) आहे.

Satthavihito niyamo vataṃ. ‘‘Mantanāyaṃ paṭiññāyaṃ, niyamo nicchaye vate’’ti rabhaso. Tañca vataṃ upavāsādilakkhaṇaṃ puññamuccate. ‘‘Sīlaṃ cārittaṃ vārittamupavāsādipuññaka’’ntyamaramālā. Ādinā akkhāralavaṇāsanādi. Ettha ca tapādayo mukhyavasena kusalasīle vattanti, rūḷhīvasena akusalasīlepi. Niyamādayo mukhyavasena akusalasīle vattanti, rūḷhīvasena kusalasīleti ayaṃ sīlabbatānaṃ viseso. Yamu uparame. Vatu vattane, vattanañcātra caraṇaṃ, samādhānaṃ vā. Vā pulliṅgepi.

शास्त्राने विहित केलेला नियम म्हणजे 'व्रत' होय. 'मंत्रणा, प्रतिज्ञा, निश्चय आणि व्रत या अर्थांमध्ये नियम शब्द वापरला जातो' असे रभस कोशात म्हटले आहे. आणि त्या व्रताला उपवास इत्यादी लक्षण असलेले 'पुण्य' म्हटले जाते. 'चारित्र, वारित्र आणि उपवास इत्यादी पुण्य म्हणजे शील होय' असे अमरमाला कोशात म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने क्षार आणि लवण न खाणे इत्यादींचा संग्रह होतो. आणि येथे 'तप' इत्यादी शब्द मुख्य रूपाने कुशल शीलामध्ये वापरले जातात, आणि रूढीने अकुशल शीलामध्येही वापरले जातात. 'नियम' इत्यादी शब्द मुख्य रूपाने अकुशल शीलामध्ये वापरले जातात, आणि रूढीने कुशल शीलामध्ये वापरले जातात. हा शील आणि व्रत यांमधील भेद आहे. 'यम्' धातू उपरम (विरती) अर्थी आहे. 'वत्' धातू वर्तनाच्या (आचरणाच्या) अर्थी आहे; येथे वर्तन म्हणजे आचरण किंवा समाधान होय. हा शब्द पुल्लिंगातही वापरला जातो.

Dvayaṃ mariyādātikkame. Kamu padavikkhepe, virūpo atikka mo vītikkamo. Mariyādātikkamo ācāro ajjhācāro. Kāyavivekādayo tayo ettha viveko. Vica vivecane, puthabhāve ca, bhāve ṇo, dvittādi. Puthu visuṃbhūto gaṇādīhi attā sarīraṃ mano sabhāvo ca etesanti puthugattā, tesaṃ bhāvo puthugattatā kāyavivekādayo, majjhe gāgamo. ‘‘Evaṃsarūpoyaṃ puriso, evaṃsarūpā vā amhepi nesaṃ pakati’’riti pakatipurisānaṃ vibhāgena ñāṇaviveko. Attā buddhi, so puthubhāvena yassa, tabbhāvo puthugattatātyaññe. Aññato vilakkhaṇassa bhāvo puthugattatātyaññe.

मर्यादेचे उल्लंघन करणे या अर्थी दोन नावे आहेत. 'कम्' धातू पाऊल टाकण्याच्या अर्थी आहे. चुकीच्या पद्धतीने मर्यादा ओलांडणे म्हणजे 'व्यतिक्रम' होय. मर्यादेचे उल्लंघन करणारे आचरण म्हणजे 'अध्याचार' होय. कायविवेक इत्यादी तीन प्रकारचे विवेक येथे 'विवेक' या शब्दाने अभिप्रेत आहेत. 'विच्' धातू विवेचन (वेगळे करणे) आणि पृथक् भाव (भिन्न असणे) या अर्थी आहे; भाव अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो आणि द्वित्व इत्यादी कार्ये होतात. समूहापासून वेगळे झालेले स्वतःचे शरीर, मन आणि स्वभाव ज्यांच्याकडे असतो, त्यांना 'पृथुगात्र' म्हणतात. त्यांचा भाव म्हणजे 'पृथुगात्रता' होय, ज्याचा अर्थ कायविवेक इत्यादी होतो; या शब्दाच्या मध्यभागी 'ग' अक्षराचा आगम होतो. 'हा मनुष्य अशा स्वभावाचा आहे, आणि आपणही अशाच स्वभावाचे आहोत, हा त्यांचा नैसर्गिक स्वभाव आहे' अशा प्रकारे सामान्य माणसांचे वर्गीकरण करून जाणणे म्हणजे 'ज्ञानविवेक' होय. 'आत्मा' म्हणजे बुद्धी; ती बुद्धी ज्याच्यामध्ये पृथक् भावाने असते, तो भाव म्हणजे 'पृथुगात्रता' होय, असे इतर आचार्य म्हणतात. इतरांपेक्षा भिन्न असण्याचा भाव म्हणजे 'पृथुगात्रता' होय, असे काही इतर आचार्य म्हणतात.

431. Khuddānukhuddakaṃ [Pg.298] cūḷavattaṃ, mahāvattañca, vattapaṭipatti vā ‘‘ābhisamācārika’’mityuccate, abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikanti katvā, tadaññaṃ khuddānukhuddakato aññaṃ pātimokkhasaṃvarasīlādikaṃ sīlaṃ brahmacariyassāriyamaggassa ādimhi tadatthāya caritabbattā ādibrahmacariyamityuccate.

४३१. क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र (लहान आणि मोठे) व्रत किंवा व्रत-प्रतिपत्तीला 'आभिसमाचारिक' म्हटले जाते. अभिसमाचार म्हणजे उत्तम आचरण; त्यात उत्पन्न होणारे ते 'आभिसमाचारिक' अशी व्युत्पत्ती करून हे नाव दिले जाते. त्याहून भिन्न, म्हणजे क्षुद्र-अनुक्षुद्र व्रतांपेक्षा वेगळे असलेले प्रातिमोक्ष-संवर शील इत्यादी शील, ब्रह्मचर्य म्हणजेच आर्यमार्गाच्या सुरुवातीला त्या आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी आचरले जात असल्यामुळे त्याला 'आदिब्रह्मचर्य' म्हटले जाते.

432. Pāpehi akusaladhammehi upāvatto anāvuto vigato sabbannapānabhogādīhi vivajjitova hutvā guṇehi sīlādīhi saddhiṃ yo vāso vasanaṃ thambhanamatthi, so ‘‘upavāso’’ti vijānitabbo. Vasu thambhe, divādi, upavasanaṃ upavāso, ṇo, vigato, upeto ca vāsoti vā upavāso.

४३२. पापांपासून आणि अकुशल धर्मांपासून निवृत्त होऊन, सर्व प्रकारचे अन्न, पेय, भोग इत्यादींचा त्याग करून, शील इत्यादी गुणांसह जे वास्तव्य (स्थिर राहणे) असते, त्याला 'उपवास' समजावे. 'वस्' धातू स्तंभ (स्थिर राहणे) या अर्थी आहे (दिवादि गण). उपवसन म्हणजे उपवास, यात 'ण' प्रत्यय लागतो. किंवा अकुशल धर्मांपासून विलग असणे आणि गुणांनी युक्त असणे म्हणजे 'उपवास' होय.

433. Pajjaddhaṃ bhikkhumhi. Tapo kammamassatthīti tapassī, tapādito sī, dvittaṃ. Bhayadassanasīlo bhikkhu, rū, rasso. Sametīti samaṇo, yu. Pabbajā sañjātā yassāti pabbajito, sañjātatthe ito, seṭṭhattaṃ vajatīti vā [Pg.299] pabbajito, vaja gamane, to. Tapokammaṃ dhanaṃ yassāti tapodhano.

४३३. अर्धी गाथा भिक्षूच्या अर्थी आहे. ज्याच्याकडे तपरूपी कर्म आहे तो 'तपस्वी' होय; 'तप' इत्यादी शब्दांनंतर 'सी' प्रत्यय लागतो आणि द्वित्व होते. संसारात भय पाहण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'भिक्षू' होय; यात 'रू' प्रत्यय लागतो आणि र्‍हस्व होतो. जो क्लेशांचे शमन करतो तो 'श्रमण' होय; यात 'यु' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यामध्ये प्रव्रज्या उत्पन्न झाली आहे तो 'प्रव्रजित' होय; उत्पन्न होण्याच्या अर्थी 'इत' प्रत्यय लागतो. किंवा जो श्रेष्ठत्वाला प्राप्त होतो तो 'प्रव्रजित' होय; 'वज्' धातू गमनाच्या अर्थी आहे, यात 'त' प्रत्यय लागतो. तपरूपी कर्म हेच ज्याचे धन आहे तो 'तपोधन' होय.

Dvayaṃ monabbate. Vācato yamatīti vācaṃyamo, niggahītāgamo, rasso ca. Monamassatthīti muni, rasso, ossu. Dvayaṃ ābhusopavāsanabrahmacariyādiyutte. Tapoyogā tāpaso, saṇa. Isa gavesane, i, isi, isa gatiyaṃ vā, ñāṇassa, saṃsārassa vā pāraṃ gamanato isi, i. Pārikaṅkhīpyatra, pāramassatthīti pārī, brahmañāṇaṃ, taṃ kaṅkhatīti pārikaṅkhī.

मौनव्रत आचरणाऱ्याच्या अर्थी दोन नावे आहेत. जो वाणीचे नियमन करतो तो 'वाचांयम' होय; यात अनुस्वाराचा आगम होतो आणि र्‍हस्व होतो. ज्याच्याकडे मौन (ज्ञान) आहे तो 'मुनी' होय; यात र्‍हस्व होतो आणि 'ओ' चा 'उ' होतो. तीव्र उपवास आणि ब्रह्मचर्य इत्यादींनी युक्त असलेल्याच्या अर्थी दोन नावे आहेत. तपाशी युक्त असल्यामुळे तो 'तापस' होय; यात 'सण' प्रत्यय लागतो. 'इष्' धातू गवेषणा (शोधणे) या अर्थी आहे, 'इ' प्रत्यय लागून 'ऋषी' शब्द बनतो. किंवा 'इष्' धातू गतीच्या अर्थी आहे; ज्ञानाच्या किंवा संसाराच्या पलीकडच्या तीराला जाण्यामुळे तो 'ऋषी' होय, यात 'इ' प्रत्यय लागतो. येथे 'पारिकांक्षी' हा शब्दही आहे; ज्याच्याकडे पार (पलीकडचे तीर) आहे तो 'पारी' होय; ब्रह्मज्ञानाची जो आकांक्षा करतो तो 'पारिकांक्षी' होय.

434. Dvayaṃ jitindriyagaṇe. Yesaṃ saṃyatā indriyānaṃ gaṇā, te yatino, vasino ca nāma. Yataṃ indriyasaṃyamo niccametesamatthīti yatino, ī. Yatayopi, yata payatane, i. Vasa pāguṇye, vaso yesamatthīti vasino, ī.

४३४. ज्यांनी आपल्या इंद्रियसमूहावर विजय मिळवला आहे अशांच्या अर्थी दोन नावे आहेत. ज्यांचे इंद्रियसमूह संयमित आहेत, त्यांना 'यती' आणि 'वशी' म्हटले जाते. ज्यांच्याकडे नेहमी इंद्रियांचा संयम असतो ते 'यती' होत, यात 'ई' प्रत्यय लागतो. 'यतयो' असाही पाठ आहे; 'यत' धातू प्रयत्नाच्या अर्थी आहे, यात 'इ' प्रत्यय लागतो. 'वस्' धातू वश असण्याच्या (नियंत्रणाच्या) अर्थी आहे; ज्याच्याकडे वशता (इंद्रियांवर नियंत्रण) आहे ते 'वशी' होत, यात 'ई' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ dhammasenāpatimhi. Sārī nāma brāhmaṇī, tassā putto sāriputto. Tussantyasmiṃ atthasiddhitoti tisso, so, tussi ca. Pūjito tisso upatisso, atha vā ‘‘tisso’’ti vā ‘‘phusso’’ti vā ‘‘upatisso’’ti vā daharakāle mātāpitūhi yadicchāya gahitaṃ nāmaṃ, ‘‘sāriputto’’ti mātuvasena, ‘‘dhammasenāpatī’’ti pana ariyabhāvappatte sammāsambuddhena gahitaṃ nāmaṃ. Kusaladhammāvudhehi kāmādikā akusaladhammasenā jitā yesaṃ dhammasenā, anekakoṭisatasahassasaṅkhyā bhagavato sāvakasaṅghā, tesaṃ pati nāyakaṭṭhena dhammasenāpati.

धर्मसेनापतीच्या अर्थी तीन नावे आहेत. 'सारी' नावाची ब्राह्मणी होती, तिचा मुलगा तो 'सारिपुत्र' होय. ज्याच्यामध्ये कार्यसिद्धी झाल्यामुळे लोक संतुष्ट होतात तो 'तिस्स' होय; यात 'सो' प्रत्यय लागतो आणि 'तुस्' धातूचा बदल होतो. पूजनीय असलेला तिस्स तो 'उपतिस्स' होय. किंवा 'तिस्स', 'फुस्स' किंवा 'उपतिस्स' हे बालपणी माता-पित्यांनी आपल्या इच्छेनुसार ठेवलेले नाव होते. 'सारिपुत्र' हे नाव मातेच्या नावावरून पडले; परंतु 'धर्मसेनापती' हे नाव आर्यत्व प्राप्त झाल्यावर सम्यक्संबुद्धांनी दिलेले नाव आहे. कुशल धर्मरूपी शस्त्रांनी काम इत्यादी अकुशल धर्मरूपी सैन्यावर ज्यांनी विजय मिळवला आहे, ती 'धर्मसेना' होय. अनेक कोटी आणि लाखो संख्येने असलेले भगवंतांचे श्रावकसंघ हेच ती धर्मसेना आहे; त्या धर्मसेनेचे नायक (प्रमुख) असल्यामुळे त्यांना 'धर्मसेनापती' म्हटले जाते.

435. Dvayaṃ [Pg.300] bhagavato vāmapassaṭṭhe mahāmoggallāne. Kule jāyatīti koliko, so eva kolito. Moggallibrāhmaṇiyā apaccaṃ moggallāno, ṇāno. Dvayaṃ ariyasāmaññe. Kilesārayo hanatīti araho, so eva ariyo, ara gamane vā, arati adhigacchati maggaphaladhammeti ariyo, ṇyo. Adhigacchitthāti adhigato, to.

४३५. भगवंतांच्या डाव्या बाजूला राहणाऱ्या महामोग्गल्लानांच्या अर्थी दोन नावे आहेत. कुळात जन्मल्यामुळे त्यांना 'कोलिक' म्हणतात, आणि तेच 'कोलित' होत. 'मोग्गल्ली' नावाच्या ब्राह्मणीचा पुत्र म्हणून ते 'मोग्गल्लान' होत, यात 'णान' प्रत्यय लागतो. सामान्य आर्य व्यक्तीच्या अर्थी दोन नावे आहेत. जो क्लेशरूपी शत्रूंचा नाश करतो तो 'अर्हत' होय, आणि तोच 'आर्य' होय. किंवा 'अर' धातू गमनाच्या अर्थी आहे; जो मार्ग आणि फल या धर्मांना प्राप्त करतो तो 'आर्य' होय, यात 'ण्य' प्रत्यय लागतो. ज्याने प्राप्त केले आहे तो 'अधिगत' होय, यात 'त' प्रत्यय लागतो.

Asekkhassa gahitattā ‘‘sotāpannādikā’’ti etthādinā chaḷeva puggalā saṅgahitā, tena sotāpattimaggaṭṭhādayo satta sekkhā, eko arahā asekkhāti siddhaṃ. Tīhi sikkhāhi yuttatāya sekkhā, kakāralopena ‘‘sekhā, asekhā’’tipyatthi. Dvayaṃ anadhigate. Ariyehi puthu visuṃbhūto jano puthujjano, puthu vā nānākilese janetīti puthujjano.

अशैक्षाचा (अर्हताचा) स्वीकार केल्यामुळे, 'स्रोतापन्न इत्यादी' या शब्दाने केवळ सहाच पुद्गल (व्यक्ती) गृहीत धरले जातात. त्यामुळे स्रोतापत्ती-मार्गस्थ इत्यादी सात पुद्गल हे 'शैक्ष' ठरतात, आणि एक अर्हत हा 'अशैक्ष' ठरतो, हे सिद्ध होते. तीन प्रकारच्या शिक्षांनी युक्त असल्यामुळे त्यांना 'शैक्ष' म्हणतात. 'क' कारचा लोप होऊन 'सेख' आणि 'असेख' असेही रूप बनते. ज्याने मार्ग आणि फल प्राप्त केले नाही अशा व्यक्तीच्या अर्थी दोन नावे आहेत. आर्यांपासून जो पृथक् (वेगळा) आहे असा जन म्हणजे 'पृथग्जन' होय; किंवा जो विविध प्रकारचे क्लेश उत्पन्न करतो तो 'पृथग्जन' होय.

436. Dvayaṃ aggaphale. Paṭhamamaggādīhi diṭṭhamariyādamanatikkamitvā jānitthāti aññā, rasso, rūparāgādīnaṃ vā pañcuddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ odhivasena māraṇato aññā, mariyādattho cettha ākāro, ñā māraṇatosananisānesu, itthiyamati a. Arahato bhāvo arahattaṃ, bhāve tto, bhāvotra abhidhānabuddhīnaṃ pavattiyā nimittaṃ[Pg.301], tañca duvidhaṃ byuppattipavattinimittavasena. Tatra visesehi kriyāpakatipaccayādīhi uppajjatīti byuppatti, goādisaddasarūpaṃ, tassā nimittaṃ byuppattinimittaṃ, kriyāpakatipaccayādayo, vividhaṃ vā goādisaddasarūpaṃ uppādetīti byuppatti, sā eva nimittaṃ, yathāvuttā kriyādayoyeva. Pavattayati tattha tattha atthe payojayatīti pavatti, goādiko saddo, tassa nimittaṃ pavattinimittaṃ, jātikriyāguṇadabbanāmāni. Tatra byuppattinimittaṃ saddasarūpuppattiyā kāraṇaṃ, pavattinimittaṃ pana saddappayojanassa kāraṇanti ayametesaṃ saṅkhepato lakkhaṇaviseso.

४३६. अर्हत्त्वाच्या (सर्वोच्च फलाच्या) अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. प्रथम मार्ग इत्यादींद्वारे पाहिलेल्या मर्यादेचे उल्लंघन न करता जाणणे म्हणजे 'अञ्ञा' (अज्ञा) होय; येथे 'आ' चा र्‍हस्व होतो. किंवा रूपराग इत्यादी पाच उर्ध्वभागीय संयोजनांचा मर्यादेच्या स्वरूपात नाश करणे (मारणे) म्हणजे 'अञ्ञा' होय. येथे 'आ' हा उपसर्ग मर्यादेच्या अर्थात आहे. 'ञा' धातू मारणे (नाश करणे), संतुष्ट करणे आणि तीक्ष्ण करणे या अर्थांमध्ये येतो. स्त्रीलिंगी अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो. अर्हताचा भाव म्हणजे 'अर्हत्त्व' (अरहत्तं) होय; येथे भाव अर्थात 'त्त' प्रत्यय आहे. येथे 'भाव' म्हणजे संज्ञा आणि ज्ञान यांच्या प्रवृत्तीचे निमित्त (कारण) होय. ते व्युत्पत्तिनिमित्त आणि प्रवृत्तिनिमित्त या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. त्यापैकी, विशिष्ट क्रिया (धातू), प्रकृती, प्रत्यय इत्यादींमुळे जे उत्पन्न होते ते 'व्युत्पत्ति' होय, जसे 'गो' इत्यादी शब्दांचे स्वरूप. त्याचे कारण म्हणजे 'व्युत्पत्तिनिमित्त' होय, जसे क्रिया, प्रकृती, प्रत्यय इत्यादी. किंवा विविध प्रकारच्या 'गो' इत्यादी शब्दस्वरूपांना जे उत्पन्न करते ते 'व्युत्पत्ति' होय; तेच निमित्त आहे, जसे वर सांगितलेले क्रिया इत्यादी. जे त्या त्या अर्थांमध्ये प्रवृत्त करते किंवा योजते ते 'प्रवृत्ति' होय, जसे 'गो' इत्यादी शब्द. त्याचे कारण म्हणजे 'प्रवृत्तिनिमित्त' होय, जसे जाती, क्रिया, गुण, द्रव्य आणि नाम. त्यापैकी, व्युत्पत्तिनिमित्त हे शब्दस्वरूपाच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, तर प्रवृत्तिनिमित्त हे शब्दाच्या प्रयोगाचे (वापराचे) कारण आहे. हा या दोघांमधील संक्षेपाने लक्षणाचा विशेष फरक आहे.

Dvayaṃ cetiye. Thu abhitthave, po, dīghādi. Cita pūjāyaṃ, cetitabbaṃ pūjetabbanti, ṇyo, cetiyaṃ. Ettha ca thūpasaddo samukhepi, cetiyasaddo pana mukharahiteyeva vattati. ‘‘Cetiyamāyatane buddha-bimbe coddissapādape’’ti ruddo.

चैत्य (स्तूपाच्या) अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. 'थु' धातू स्तुती करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'प' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला दीर्घ होतो (थूप). 'चित' धातू पूजेच्या अर्थात आहे; जे पूजनीय आहे (चेतितब्बं पूजेतब्बं) ते 'चेतिय' (चैत्य) होय, येथे 'ण्य' प्रत्यय लागतो. आणि येथे 'थूप' (स्तूप) हा शब्द घुमट किंवा शिखर असलेल्या चैत्यासाठीही वापरला जातो, परंतु 'चेतिय' हा शब्द केवळ घुमट किंवा शिखर नसलेल्या चैत्यासाठीच वापरला जातो. 'रुद्र' कोशात म्हटले आहे: 'चैत्य हा शब्द देवस्थान (आयतन), बुद्धमूर्ती आणि पूजनीय वृक्ष (बोधिवृक्ष) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.'

Dvayaṃ ānande. Dhammo pariyatti, sova bhaṇḍaṃ dhanaṃ sukhadāyakato, tassa agāraṃ ṭhapanaṭṭhānaṃ gehaṃ, tabbhāve tiṭṭhatīti dhammabhaṇḍāgāriko, iko. Nanda samiddhiyaṃ. Ime dve saddā samā samānatthā.

आनंदाच्या (भगवान बुद्धांचे सेवक आनंद यांच्या) अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. धम्म म्हणजे परियत्ती (वचन) होय; तोच सुख देणारा असल्यामुळे भांड (धन/संपत्ती) आहे. त्याचे आगार म्हणजे ठेवण्याचे स्थान किंवा घर होय; त्या भावात (धम्मभांडाराचे रक्षक म्हणून) जे राहतात, त्यांना 'धम्मभण्डागारिक' म्हणतात, येथे 'इक' प्रत्यय लागतो. 'नन्द' धातू समृद्धी किंवा आनंदाच्या अर्थात आहे. हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे आहेत.

437. Dvayaṃ visākhāyaṃ seṭṭhidhītari. Vividhā bahukā puttanattapanattādikā sākhā yassā sā visākhā. Migārassa seṭṭhino mātuṭṭhāniyattā migāramātā.

४३७. श्रेष्ठीच्या (श्रीमंताच्या) कन्येसाठी म्हणजेच विशाखेसाठी दोन शब्द आहेत. जिच्या अनेक आणि विविध प्रकारच्या पुत्र, पौत्र, प्रपौत्र इत्यादी शाखा (वंशविस्तार) आहेत, ती 'विशाखा' होय. मिगार श्रेष्ठीच्या मातेच्या स्थानी (सासू असूनही आईप्रमाणे आदर मिळाल्यामुळे) असल्यामुळे तिला 'मिगारमाता' असे म्हणतात.

Dvayaṃ anāthapiṇḍikaseṭṭhimhi. Sundaro attā yassa sudatto, sundaraṃ dattaṃ dānamassa vā sudatto, idamassa daharakāle [Pg.302] pavattaṃ nāmaṃ. Anāthānaṃ piṇḍaṃ dadātīti anāthapiṇḍiko, idamassa kriyānāmaṃ.

अनाथपिंडिक श्रेष्ठीसाठी दोन शब्द आहेत. ज्याचा आत्मा (चित्त) सुंदर (उदार) आहे तो 'सुदत्त' होय, किंवा ज्याचे दान देणे सुंदर (उत्कृष्ट) आहे तो 'सुदत्त' होय. हे त्याचे बालपणीचे नाव होते. अनाथांना (निराधारांना) अन्न (पिंड) देतो म्हणून तो 'अनाथपिंडिक' होय; हे त्याचे क्रियावाचक (कर्तव्यावरून पडलेले) नाव आहे.

438-439. Bhikkhuādayo ete pañca sahadhammikā. Saha ekato dhammaṃ carantīti sahadhammikā.

४३८-४३९. भिक्खू इत्यादी हे पाच जण 'सहधम्मिक' (सधर्मी/धम्मबंधू) आहेत. जे एकत्र मिळून धम्माचे आचरण करतात, त्यांना 'सहधम्मिक' म्हणतात.

Pattādayo aṭṭha parikkhārā ukkaṭṭhavasena vuttā, majjhimavasena pana kattaradaṇḍopi telanāḷipīti dasa parikkhārā vattabbā, omakavasena chattampi upāhanāpīti dvādasa parikkhārā ca vattabbā.

पात्र इत्यादी आठ परिष्कार (गरजेच्या वस्तू) हे उत्कृष्ट (मुख्य) स्वरूपात सांगितले आहेत. मध्यम स्वरूपात मात्र, काठी (कत्तरदण्ड) आणि तेलाची नळी (तेलनाळी) मिळून दहा परिष्कार सांगितले पाहिजेत. कनिष्ठ स्वरूपात, छत्री आणि पादत्राणे (चप्पल) मिळून बारा परिष्कार सांगितले पाहिजेत.

440. Dvayaṃ sāmaṇere. Samaṇassāpaccaṃ sāmaṇero. Samaṇaliṅgācārattā ‘‘samaṇoya’’nti uddisitabboti samaṇuddeso. Disī uccāraṇe.

४४०. सामणेरासाठी (श्रामणेरासाठी) दोन शब्द आहेत. श्रमणाचा (भिक्खूचा) आध्यात्मिक पुत्र म्हणजे 'सामणेर' (श्रामणेर) होय. श्रमणाचे लिंग (वेष) आणि आचरण असल्यामुळे 'हा श्रमण आहे' असे ज्याचा निर्देश केला जातो, तो 'समणुद्देस' (श्रमणोद्देश) होय. 'दिसि' धातू उच्चारण्याच्या किंवा निर्देश करण्याच्या अर्थात आहे.

Tikaṃ acelake. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ, na pakativatthametassa digambaro, sassa go. Natthi celaṃ vatthametassa, samāsante ko. Catūhi ganthehi bandhanīyattā nigantho, nisaddo [Pg.303] bandhane. Dvayaṃ jaṭāvati. Jaṭaṃ yassatthi jaṭilo, ilo. Jaṭaṃ dhāretīti jaṭādharo.

वस्त्ररहित (अचेलक) संन्याशासाठी तीन शब्द आहेत. दिशा हेच ज्याचे अंबर (वस्त्र) आहे आणि ज्याच्याकडे सामान्य वस्त्र नाही, तो 'दिगंबर' होय; येथे 'स' चा 'ग' होतो. ज्याच्याकडे चेल (वस्त्र) नाही, तो 'अचेलक' होय; समासाच्या शेवटी 'क' प्रत्यय लागतो. चार ग्रंथींनी (बंधनांनी) बांधलेला असल्यामुळे तो 'निगंठ' (निर्ग्रंथ) होय; येथे 'नि' हा शब्द बंधनाच्या अर्थात आहे. जटाधार्‍यासाठी दोन शब्द आहेत. ज्याच्याकडे जटा आहेत तो 'जटिल' होय; येथे 'इल' प्रत्यय लागतो. जो जटा धारण करतो तो 'जटाधर' होय.

441. Kuṭisakādikā catuttiṃsa laddhiyo parasamayānamāgamato gahetabbā, tathā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo brahmajālasuttantato. Itīti parisamāpanattho. Eteti nidassanattho. Ete channavutiladdhiyo taṇhāpāsaṃ, diṭṭhipāsañca ḍenti pavattentīti pāsaṇḍāti sampakāsitā kathitā. ‘‘Iti channavuti etā’’tipi pāṭho.

४४१. कुटिसक इत्यादी चौतीस मते (दृष्टी) इतर पंथांच्या आगमांतून (शास्त्रांतून) समजून घ्यावीत, तसेच बासष्ट दृष्टी (मते) ब्रह्मजाल सुत्तातून समजून घ्याव्यात. 'इति' हा शब्द समाप्तीच्या अर्थात आहे. 'एते' हा शब्द निर्देश करण्याच्या अर्थात आहे. ही नव्वद आणि सहा (९६) मते तृष्णारूपी पाश आणि दृष्टीरूपी पाश निर्माण करतात (प्रवृत्त करतात), म्हणून त्यांना 'पासंड' (पाखंडी/मतवादी) असे म्हटले आहे. 'इति छन्नवुति एता' असाही पाठ आढळतो.

442. Tikaṃ sucimhi. Pu pavane, to. Dvittādi. Yata payatane, to. Dīghādi. Dvayaṃ cammani. Caritaṃ tanti cammaṃ, caratimhā mana, camu adane vā, mana. Aja gamane, yu, ino vā.

४४२. पवित्र (शुद्ध) या अर्थासाठी तीन शब्द आहेत. 'पु' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; द्वित्व इत्यादी कार्ये होतात (पूत). 'यत' धातू प्रयत्नाच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; सुरुवातीला दीर्घ होतो. चामड्यासाठी दोन शब्द आहेत. जे वापरले जाते ते 'चम्म' (चर्म) होय; 'चरति' धातूपासून 'मन' प्रत्यय लागतो. किंवा 'चमु' धातू खाणे किंवा पीडा देणे या अर्थात आहे, त्याला 'मन' प्रत्यय लागतो. 'अज' धातू गमनाच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' किंवा 'इन' प्रत्यय लागतो (अजिन).

Dvayaṃ dantakaṭṭhe. Dante punāti sodheti yenāti dantapono, yu. Dantapoṇopi. Dantasodhanatthaṃ kaṭṭhaṃ dantakaṭṭhaṃ. Dvayaṃ rukkhattace. Vakka tace, alo. Tara taraṇe, ito, sakatthe ko.

दातून (दंतकाष्ठ) या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे दात स्वच्छ किंवा शुद्ध केले जातात ते 'दंतपोन' होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. 'दंतपोण' असाही शब्द आहे. दात स्वच्छ करण्यासाठी असलेले लाकूड म्हणजे 'दंतकाष्ठ' होय. झाडाच्या सालीसाठी दोन शब्द आहेत. 'वक्क' हा शब्द सालीच्या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. 'तर' धातू पार करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इत' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो (त्वच).

443. Dvayaṃ bhājanasāmaññe. Patati yattha so patto, pata gatiyaṃ, to. Pā rakkhaṇe,ti.

४४३. सामान्य पात्रासाठी (भांड्यासाठी) दोन शब्द आहेत. ज्याच्यामध्ये वस्तू पडतात (ठेवल्या जातात) ते 'पत्त' (पात्र) होय; 'पत' धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'पा' धातू रक्षण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो (पाती).

Dvayaṃ [Pg.304] kuṇḍikāyaṃ. Kassa jalassa maṇḍo pasannabhāvo kamaṇḍo, taṃ lātīti kamaṇḍalu, u. Kuḍi rakkhaṇe, sakatthe ko. Kattarassa jiṇṇassa ālambanayaṭṭhi.

कमंडलूसाठी (कुंडिकेसाठी) दोन शब्द आहेत. पाण्याचा जो मंड म्हणजेच प्रसन्न (स्वच्छ) भाव आहे तो 'कमंड' होय; त्याला जे ग्रहण करते ते 'कमंडलु' होय, येथे 'उ' प्रत्यय लागतो. 'कुडि' धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे, स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो (कुंडिका). वृद्ध आणि जीर्ण माणसाची आधार घेण्याची काठी म्हणजे 'कत्तरयठ्ठि' (काठी) होय.

444. Yaṃ ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’tiādi brahmacariyakammaṃ niccaṃ yāvajīvamavassambhāvena, taṃ dehasādhanāpekkhaṃ sarīreneva sādhanamapekkhate, na bāhirena sādhanaṃ, ayaṃ yamo nāma, yamu uparame.

४४४. जे 'प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत राहणे' इत्यादी ब्रह्मचर्याचे कर्म आहे, जे अनिवार्यपणे आयुष्यभर निरंतर चालते, जे शरीराच्या साधनेवर अवलंबून असते म्हणजेच केवळ शरीरानेच साध्य केले जाते, बाह्य साधनांनी नाही, त्याला 'यम' असे म्हणतात. 'यमु' धातू विरत राहण्याच्या (उपरम) अर्थात आहे.

‘‘Sarīrasādhanāpekkha-niccakammamaye yame;

Saṃyame yamarāje ca, yamake tu yamaṃ tisū’’ti.

'शरीराच्या साधनेवर अवलंबून असणारे निरंतर कर्म, संयम, यमराज आणि जोडपे (यमक) या अर्थांमध्ये 'यम' हा शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.'

Ruddo.

हा रुद्र कोशातील श्लोक आहे.

Yaṃ panāgantunā sukkapakkhādivasena aniccaṃ niyamitakālamupavāsādikaṃ kammaṃ, ayaṃ niyamo, kālādivasena niyamitabboti niyamo, yamu uparame. ‘‘Mantanāyaṃ paṭiññāyaṃ, niyamo nicchaye vate’’ti ruddo.

परंतु, जे शुक्लपक्ष इत्यादींच्या निमित्ताने तात्पुरते (आगंतुक), अनित्य आणि मर्यादित काळासाठी उपवास इत्यादींचे कर्म केले जाते, त्याला 'नियम' म्हणतात. कारण ते काळाच्या मर्यादेनुसार निश्चित केले जाते. 'यमु' धातू विरत राहण्याच्या अर्थात आहे. 'रुद्र' कोशात म्हटले आहे: 'नियम हा शब्द विचारविनिमय (मंत्रणा), प्रतिज्ञा, निश्चय आणि व्रत या अर्थांमध्ये वापरला जातो.'

Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्राह्मणवर्गाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

445. Dvayaṃ vesse. Visa pavesane, so. Iyānapaccaye vesiyāno. Ūrujo, ariyopyatra.

४४५. वैश्यासाठी (व्यापाऱ्यासाठी) दोन शब्द आहेत. 'विस' धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो (वेस). 'इयान' प्रत्यय लागल्यास 'वेसियान' असा शब्द बनतो. 'ऊरुज' आणि 'अरिय' (आर्य) हे शब्दही या अर्थात वापरले जातात.

Pañcakaṃ [Pg.305] kasiādijīvikāyaṃ. Jīva pāṇadhāraṇe, yu. Sabbatra bhāve paccayo, karaṇetyeke. Vata vattane,ti, assu, ṇvumhi jīvikā. Vuttīnaṃ sarūpappakāre dasseti. Dvayaṃ kasikamme. Kasanaṃ kasi, sā eva kammaṃ kasikammaṃ. Kasa vilekhane, i, kasi.

शेती इत्यादी उपजीविकेच्या अर्थासाठी पाच शब्द आहेत. 'जीव' धातू प्राण धारण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. सर्व ठिकाणी भाव अर्थात प्रत्यय लागतो, काही आचार्य करण अर्थात 'यु' प्रत्यय मानतात. 'वत' धातू प्रवृत्तीच्या (वर्तनाच्या) अर्थात आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'उ' होतो आणि 'ण्वु' प्रत्यय लागल्यास 'जीविका' शब्द बनतो. हे उपजीविकेच्या स्वरूपाचे प्रकार दर्शवते. शेतीच्या कामासाठी दोन शब्द आहेत. नांगरणे म्हणजे 'कसि' (कृषी) होय, आणि तेच काम म्हणजे 'कसिकम्म' (कृषिकर्म) होय. 'कस' धातू नांगरण्याच्या (लेखन) अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'कसि' शब्द बनतो.

446. Dvayaṃ vāṇijje. Vaṇijānaṃ kammaṃ vāṇijjaṃ, vaṇijjā ca. Dvayaṃ pasuposane. Gunnaṃ rakkhā gorakkhā. Pasūnaṃ gomahiṃsādikānaṃ pālanaṃ posanaṃ cikicchādi pasupālanaṃ vuttaṃ sarūpaṃ, vuttappakārā ca iti vessassa vuttiyo vuttikāraṇā tisso bhavanti kasikammādippakārena.

४४६. व्यापाराच्या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. व्यापाऱ्यांचे काम म्हणजे 'वाणिज्ज' (वाणिज्य) किंवा 'वाणिज्जा' होय. पशुपालनासाठी दोन शब्द आहेत. गाईंचे रक्षण करणे म्हणजे 'गोरक्खा' (गोरक्षा) होय. गाय, म्हैस इत्यादी पशूंचे पालन, पोषण आणि औषधोपचार इत्यादी करणे म्हणजे 'पसुपालन' (पशुपालन) होय; हे त्याचे स्वरूप सांगितले आहे. अशा प्रकारे, शेती इत्यादी प्रकारांनी वैश्याची उपजीविका किंवा उपजीविकेची कारणे तीन प्रकारची असतात.

Tikaṃ gihimhi. Gahe gehe, pañcakāmaguṇe vā bhavavasena tiṭṭhatīti gahaṭṭho. Agāre gehe vasatīti agāriko, gahametassatthīti gihi, assi, rasso ca.

गृहस्थासाठी (घरधनी/लायकांसाठी) तीन शब्द आहेत. जो घरात किंवा पाच कामगुणांमध्ये अस्तित्वाच्या रूपाने राहतो, तो 'गहट्ठ' (गृहस्थ) होय. जो घरात राहतो तो 'अगारिक' होय. ज्याच्याकडे गृह (घर) आहे तो 'गिही' (गृही) होय; येथे 'अ' चा 'इ' होतो आणि र्‍हस्व होतो.

447. Dvayaṃ kasibale. Khettenājīvati. Kasatīti kassako, ṇvu. Dvayaṃ khette. Bījāni khipantyasminti khettaṃ, khipa peraṇe, to, khittaṃ tāyatītipi khettaṃ, khi nivāsagatīsu vā, ta, traṇa, khettaṃ, khetraṃ. Kleda, klida allabhāve, lalopo, kledīyatīti kedāraṃ, ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ, saññāsaddattā sattamiyā na lopo, vāpopyatra, vappate yasminti vāpo, ṇo.

४४७. शेती करणाऱ्या माणसासाठी (शेतकऱ्यासाठी) दोन नावे आहेत. जो शेताद्वारे उपजीविका करतो आणि नांगरणी करतो तो 'कस्सक' (कृषक/शेतकरी) होय. शेतासाठी दोन नावे आहेत. ज्यामध्ये बियाणे पेरले (टाकले) जाते ते 'खेत्त' (क्षेत्र/शेत) होय. 'खिप्' धातू फेकणे या अर्थी आहे. पेरलेल्या बियाण्याचे जे रक्षण करते ते 'खेत्त' होय. 'खि' धातू निवास आणि गती या अर्थी आहे. 'क्लेद' किंवा 'क्लिद' धातू ओलावा (सजल असणे) या अर्थी आहे; जे ओले केले जाते ते 'केदार' होय. अथवा पाण्यात (के) असताना ज्याला बांध (दारो) घातला जातो ते 'केदार' होय; संज्ञा शब्द असल्यामुळे येथे सप्तमीचा लोप होत नाही. 'वाप' हा शब्दही याच अर्थी आहे; ज्यामध्ये पेरणी केली जाते ते 'वाप' होय।

Dvayaṃ [Pg.306] mattikākhaṇḍe. Leḍḍa saṅghāte, u, leḍḍu. Pume utto kathito. ‘‘Leḍḍavo pume’’tya marakose. Dvayaṃ khaṇittiyaṃ. Khaññate yāya, sā khaṇitti, khanu avadāraṇe,ti, ṇattaṃ, ussi. Avadārīyate yena avadāraṇaṃ, dara vidāraṇe, yu.

मातीच्या ढेकळासाठी दोन नावे आहेत. 'लेड्ड' धातू एकत्र येणे (संघात) या अर्थी आहे; यावरून 'लेड्डु' (ढेकूळ) शब्द बनतो, जो पुल्लिंगी आहे. 'लेड्डवः पुल्लिंगात' असे अमरकोशात म्हटले आहे. कुदळीसाठी (खणण्याच्या साधनाचा) दोन नावे आहेत. जिच्याद्वारे खणले जाते ती 'खणित्ती' (कुदळ) होय; 'खनु' धातू खणणे या अर्थी आहे. ज्याच्याद्वारे जमीन खोदली जाते ते 'अवदारण' होय; 'दर' धातू खोदणे या अर्थी आहे।

448. Tikaṃ dātte. Danti lunantyanenāti dāttaṃ, dā lavane, to. Dātrampi. Lū chedane, lavittaṃ, asu khepane. Asitaṃ, sabbatra karaṇe paccayo.

४४८. विळ्यासाठी (कापणीच्या साधनाचा) तीन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे कापणी केली जाते ते 'दात्त' (विळा) होय; 'दा' धातू कापणी करणे या अर्थी आहे. 'दात्र' हा देखील शब्द आहे. 'लू' धातू छेदणे या अर्थी असून 'लवित्र' (लवित्त) शब्द बनतो. 'असु' धातू फेकणे या अर्थी असून 'असित' शब्द बनतो. या सर्व शब्दांमध्ये करण अर्थात प्रत्यय लागतात।

Tikaṃ pājanadaṇḍe. Tuda byathane, ṇo, patodo. Tapaccaye tuttaṃ. Aja khepane, gatimhi ca, karaṇe yu, pājanaṃ. Vaṇṇavikāre pācanaṃ. Todanaṃpyatra.

बैलांना हाकण्याच्या प्राण्याला मारण्याच्या काठीसाठी (चाबूक/आर) तीन नावे आहेत. 'तुद्' धातू टोचणे (व्यथा देणे) या अर्थी आहे; यावरून 'प्रतोद' (पतोद) शब्द बनतो. 'त' प्रत्यय लागल्यास 'तुत्त' रूप बनते. 'अज्' धातू हाकणे किंवा गती देणे या अर्थी आहे; करण अर्थात 'यु' प्रत्यय लागून 'पाजन' शब्द बनतो. वर्णाचा विकार होऊन 'पाचन' रूप बनते. 'तोदन' हा शब्दही याच अर्थी आहे।

Tikaṃ rajjuyaṃ. Yuja yoge, to, yottaṃ. Rudha āvaraṇe, ju, ussattaṃ, pararūpattañca, rajju thiyaṃ. Rasa assādane, mi, ābandhopyatra.

दोरीसाठी तीन नावे आहेत. 'युज्' धातू जोडणे (योग) या अर्थी आहे; यावरून 'योक्त' (योत्त) शब्द बनतो. 'रुध्' धातू रोखणे (आवरण) या अर्थी आहे; यावरून 'रज्जू' (रज्जु) शब्द बनतो, जो स्त्रीलिंगी आहे. 'रस्' धातू आस्वाद घेणे या अर्थी असून 'रश्मी' (रस्मि) शब्द बनतो. 'आबंध' हा देखील शब्द येथे वापरला जातो।

Dvayaṃ phāle. Phālayati pāṭayati bhūmi yena phālo, ṇo. Kasa vilekhane, ṇvu, kasako. ‘‘Phālakasakā’’ti ruddo. Nirīsaṃ, kūṭakaṃ, halampi. Īsāya niggataṃ nirīsaṃ. Kuṭa chedane, sakatthe ko, kūṭakaṃ, dīghādi. Hala vilekhane.

नांगराच्या फाळासाठी दोन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे जमीन फाडली (विदीर्ण केली) जाते तो 'फाळ' (फालो) होय. 'कस्' धातू नांगरणे (लेखन) या अर्थी आहे; यावरून 'कसक' शब्द बनतो. 'फाळ आणि कसक' असे रुद्रकोशात म्हटले आहे. 'निरीस', 'कूटक' आणि 'हल' हे शब्दही याच अर्थी आहेत. नांगराच्या दांड्यापासून (ईसा) बाहेर पडलेला तो 'निरीस' होय. 'कुट्' धातू छेदणे या अर्थी असून स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागून 'कूटक' रूप बनते. 'हल्' धातू नांगरणे या अर्थी आहे।

449. Tikaṃ naṅgale. Bhūmīnaṅga’manaṅgaṃ karonto lunātīti naṅgalaṃ. Sī bandhane, ro, sīro. ‘‘Sīro tikkhakare hale’’ti nānatthasaṅgahe. [Pg.307] Godāraṇaṃpyatra. Naṅgalassa daṇḍake īsā, īsa issariye, īsā nārī. ‘‘Pabhumhi saṅkare īso, thiyaṃ naṅgaladaṇḍake’’ti rabhaso.

४४९. नांगरासाठी तीन नावे आहेत. जमिनीच्या भागाला छिन्नविच्छिन्न करून जो कापतो तो 'नांगल' (नांगर) होय. 'सि' धातू बांधणे या अर्थी आहे; यावरून 'सीर' (सीरो) शब्द बनतो. 'सीर हा शब्द तीक्ष्ण किरण आणि नांगर या अर्थी वापरला जातो' असे 'नानत्थसंग्रह' मध्ये म्हटले आहे. 'गोदारण' हा शब्दही याच अर्थी आहे. नांगराच्या दांड्याला 'ईसा' म्हणतात; 'ईस्' धातू ऐश्वर्य या अर्थी असून 'ईसा' हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. 'प्रभुत्व आणि संकर या अर्थी ईस शब्द पुल्लिंगी आहे, तर नांगराच्या दांड्याच्या अर्थी तो स्त्रीलिंगी आहे' असे रभसकोशात म्हटले आहे।

Yugakīlake sammāsaddo, samanti yāya sammā, samu samane. Halapaddhati naṅgalalekhā sītā nāma. ‘‘Sītā naṅgalalekhā ca, divagaṅgā ca jānakī’’ti tikaṇḍasese. Sī saye, to, sītā nārī.

जुवाच्या खिळ्यासाठी (किंवा जू जोडणाऱ्या लाकडासाठी) 'सम्मा' (sammā) हा शब्द वापरला जातो. ज्याच्याद्वारे (बैल किंवा शेतकरी) शांत होतात किंवा स्थिर होतात, ते 'सम्मा' होय; 'समु' धातू शांत होण्याच्या अर्थात आहे. नांगराने तयार झालेली रेघ किंवा नांगराची वाट याला 'सीता' (sītā) असे म्हणतात. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात म्हटले आहे: "सीता, नांगललेखा, देवगंगा आणि जानकी (हे एकाच अर्थाचे शब्द आहेत)." 'सी' (sī) धातू शयन किंवा राहण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगी 'सीता' हा शब्द बनतो.

450-451. Muggādike dhaññavisese aparannasaddo, pubbannato aparabhāge pavattaṃ annaṃ aparannaṃ, aparaṇṇañca. Sāliādike pubbannasaddo, aparannassa pubbe pavattaṃ annaṃ pubbannaṃ, pubbaṇṇañca. Pubbāparattañca nesaṃ ādikappe sambhavāsambhavavasena daṭṭhabbaṃ.

४५०-४५१. मूग इत्यादी धान्यांच्या विशेष प्रकारांसाठी 'अपरन्न' (aparanna) किंवा 'अपराण' (aparaṇṇa) हा शब्द वापरला जातो. शाली (तांदूळ) इत्यादी मुख्य धान्यांनंतर जे अन्न पिकवले किंवा खाल्ले जाते, ते 'अपरन्न' होय. शाली इत्यादी धान्यांसाठी 'पुब्बन्न' (pubbanna) किंवा 'पुब्बाण्ण' (pubbaṇṇa) हा शब्द वापरला जातो; जे अपरन्नाच्या आधी पिकवले जाते, ते 'पुब्बन्न' होय. सृष्टीच्या सुरुवातीला (आदिकल्पात) त्यांच्या उत्पत्तीच्या आणि अनुत्पत्तीच्या क्रमानुसार त्यांचे पूर्वत्व आणि अपरत्व (आधीचे व नंतरचे असणे) समजून घ्यावे.

Sālyādayo satta dhaññāni. Dhānaṃ posanaṃ, tatra sādhūni dhaññāni, yo, rasso. Kalamā rattasāli mahāsālisaṭṭhikappabhutayo sūkadhaññavisesā sālayo nāma. Saṭṭhidināni paripākamassa saṭṭhiko. Sāla silāghāyaṃ, i, sāli. Vahati, brūheti vā sattānaṃ jīvitanti vīhi, vaha pāpuṇe, brūha vuḍḍhiyañca, i, assī, pakkhe ralopo, vīhi[Pg.308]. Koraṃ rudhiraṃ dūsatīti kudrūso, govaḍḍhano, a. Vaṇṇavipariyayo, ossu ca. Gudha parivedhane, umo. Godhumo. ‘‘Godhūmasumano milakkha, bhojanaṃ pāvaṭo yavo’’ti rabhaso. Vara varaṇasambhattīsu, ṇvu, varako. Yu missane, a, yavo. Kaṅgu atisukhumasasse dhaññavisese, sobhanasīsattā kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu, u. ‘‘Sāmā piyaṅgu kaṅgu dve’’ti ruddo. Tabbhedā tesaṃ dhaññānaṃ bhedā visesā nīvārādayo vuccante. Nīvārāni tiṇadhaññāni, ādinā sāmākādayo.

शाली (तांदूळ) इत्यादी सात प्रकारची धान्ये आहेत. 'धान' म्हणजे पोषण करणे, त्यात जे हितकारक असते ते 'धान्य' (dhañña) होय. कलमा (हिवाळी भात), रक्तशाली (लाल तांदूळ), महाशाली आणि षष्टिक (साठ दिवसांत पिकणारा भात) इत्यादी टोकदार टोक असणाऱ्या धान्यांच्या प्रकारांना 'शाली' (sāli) म्हणतात. साठ दिवसांत ज्याचे परिपक्व होणे (पिकणे) होते, तो 'षष्टिक' (saṭṭhika) होय. 'साल' धातू स्तुती करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'शाली' शब्द बनतो. जे प्राण्यांच्या जीवनाचे वहन करते किंवा त्याचे संवर्धन करते, ते 'व्रीही' (vīhi - भात/धान्य) होय. 'वह' धातू प्राप्तीसाठी आणि 'ब्रूह' धातू वृद्धीसाठी आहे. 'कोरु' म्हणजे रक्ताला दूषित करणारे धान्य, म्हणून त्याला 'कुद्रूस' (kudrūsa - कोद्रू) म्हणतात, असे गोवर्धन आचार्य म्हणतात. यात वर्णांचा विपर्यास होऊन 'ओ' चा 'उ' होतो. 'गुध' धातू वेढण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'उम' प्रत्यय लागून 'गोधूम' (godhūma - गहू) शब्द बनतो. "गोधूम, सुमन, मिलक्खभोजन, पावट आणि यव" हे गव्हाचे समानार्थी शब्द आहेत असे 'रभस' कोशात म्हटले आहे. 'वर' धातू वरण (निवडणे) किंवा सेवा करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'वरक' (varaka) शब्द बनतो. 'यु' धातू मिश्रणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'यव' (yava - जव) शब्द बनतो. 'कंगू' (kaṅgu - राळा/राळ) हा अत्यंत सूक्ष्म दाणे असणारा धान्याचा एक विशेष प्रकार आहे; सुंदर लोंब्या असल्यामुळे जो मनाला आकर्षित करतो, तो 'कंगू' होय. "शामा, प्रियंगू आणि कंगू हे दोन्ही लिंगात (स्त्रीलिंग व पुल्लिंग) आढळतात" असे 'रुद्र' कोशात म्हटले आहे. त्यांचे जे उपप्रकार आहेत, त्यांना 'नीवार' (nīvāra - रानटी भात) इत्यादी म्हटले जाते. 'नीवार' हे तृणधान्य (गवताचे धान्य) आहे, आणि 'आदि' शब्दाने शामाक (सावा) इत्यादींचा समावेश होतो.

Dvayaṃ kaḷāye. Caṇa dāne, ṇvu, caṇako, harimanthakepi. Kaṃ vātaṃ lātīti kaḷāyo, ḷattaṃ, kalāyampi. Dvayaṃ sāsapasāmaññe. ‘‘Sāsapo tu sarisapo, kaṭusneho ca tantubho’’ti tikaṇḍaseso. ‘‘Pume suddhodanasute, siddhattho setasāsape’’ti rabhaso. Siddhā atthā asminti siddhattho. Sāsa anusiṭṭhiyaṃ, apo. Sāsapassāpi vīhibhedattā idha gahaṇaṃ.

'कळाय' (kaḷāya - वाटाणा/हरभरा) या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. 'चण' धातू दानाच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'चणक' (caṇaka - हरभरा) शब्द बनतो, ज्याला 'हरिमंथक' देखील म्हणतात. जे वायूला (वात) ग्रहण करते, ते 'कळाय' होय; यात 'ळ' चा उच्चार होतो आणि 'कलाय' असाही शब्द आढळतो. मोहरीच्या सामान्य नावासाठी दोन शब्द आहेत. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात म्हटले आहे: "सासप, सरिसप, कटुस्नेह आणि तंतुभ (हे मोहरीचे वाचक आहेत)." 'रभस' कोशात म्हटले आहे: "पुल्लिंगात 'सिद्धत्थ' (siddhattha) हा शब्द शुद्धोदन राजाच्या पुत्रासाठी (सिद्धार्थ गौतम बुद्ध) आणि पांढऱ्या मोहरीसाठी वापरला जातो." ज्याच्यामध्ये सर्व हेतू सिद्ध होतात, तो 'सिद्धत्थ' होय. 'सास' धातू उपदेश करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अप' प्रत्यय लागतो. मोहरी देखील धान्याचाच एक प्रकार असल्याने तिचा येथे समावेश केला आहे.

452. Dvayaṃ kaṅguyaṃ. Piyabhāvaṃ aṅgatīti piyaṅgu. Dvayaṃ atasiyaṃ. Ava rakkhaṇe, mo, avassu, dvittaṃ, ummā. Ata sātaccagamane, aso, nadādi. Khumāpyatra.

४५२. 'कंगू' (राळा) या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. जे प्रियत्वाला प्राप्त होते, ते 'प्रियंगू' (piyaṅgu) होय. 'अतसी' (जवस/अळशी) या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. 'अव' धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागून, 'अव' चा 'उ' होऊन आणि द्वित्व होऊन 'उम्मा' (ummā) शब्द बनतो. 'अत' धातू निरंतर गमन करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अस' प्रत्यय लागून 'अतसी' शब्द बनतो. येथे 'खुमा' (khumā) हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो.

Catukkaṃ sasse. Kiṭa gatiyaṃ, ṭho, kasito sambhūtaṃ vā kiṭṭhaṃ, kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi ‘‘kiṭṭha’’nti vuccati ṭhānūpacārena, ṭho, silopo, assi. Sasa gatihiṃsāpāpuṇanesu, so. Thambo gumbo, taṃ karotīti thambakari, i. Dhaññaṃpyatra. ‘‘Dhaññaṃ vīhīsu dhaññake, dhañño puññavatīrito. Dhaññā vātāmalakīsū’’ti hi nānatthasaṅgahe.

शेतातील पिकासाठी (सस्स - sassa) चार शब्द आहेत. 'किट' धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'ठ' प्रत्यय लागतो; किंवा नांगरलेल्या शेतात जे उत्तम प्रकारे उत्पन्न होते, ते 'किट्ठ' (kiṭṭha) होय. नांगरलेल्या शेतात उगवणाऱ्या पिकाला उपचाराने 'किट्ठ' असे म्हटले जाते. 'सस' धातू गमन, हिंसा आणि प्राप्ती या अर्थांत आहे, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो. जो झुडूप किंवा पिकाचा विस्तार करतो, तो 'थम्बकरि' (thambakari) होय. येथे 'धान्य' (dhañña) हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो. 'नानार्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे: "नपुंसकलिंगी 'धान्य' शब्द व्रीही (भात) आणि संपत्तीसाठी वापरला जातो; पुल्लिंगी 'धान्य' शब्द भाग्यवान व्यक्तीसाठी वापरला जातो; आणि स्त्रीलिंगी 'धान्या' शब्द वारा व आवळा या अर्थांत वापरला जातो."

453. Dvayaṃ [Pg.309] sassādīnaṃ kaṇḍamatte. Kaṇa sadde, ḍo. Nala ganthe, ṇo, nālaṃ. Nāḷipi. So eva sassādikaṇḍo nipphalo ce, palālamuccate. Pala lavanapavanesu, alo, palālopi.

४५३. पिकांच्या केवळ दांड्यासाठी (कांडासाठी) दोन शब्द आहेत. 'कण' धातू आवाजाच्या अर्थात आहे, त्याला 'ड' प्रत्यय लागतो. 'नल' धातू बांधण्याच्या किंवा गुंडाळण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून 'नाल' (nāla) शब्द बनतो; 'नाळि' (nāḷi) असाही शब्द आढळतो. जर पिकाचा तोच दांडा निष्फळ (धान्य नसलेला) असेल, तर त्याला 'पलाल' (palāla - पेंढा/कुटार) असे म्हटले जाते. 'पल' धातू कापणी आणि शुद्धीकरणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो; हा शब्द पुल्लिंगात 'पलालो' असाही आढळतो.

Dvayaṃ asāre tucchadhaññe. Bhasa bhasmīkaraṇe, assu, bhusaṃ atisayepi. Thusampi. Tusa ussagge. Kena vātena iṅgatīti kaliṅgaro, lāgamo, aro ca. Dhaññānameva tace vakkale thuso, tusa tuṭṭhimhi, tassa tho, thuso pume. ‘‘Dhaññattace pumā thuso’’ tyamarakose.

निस्सार किंवा पोकळ धान्यासाठी (तूस/फोलपट) दोन शब्द आहेत. 'भस' धातू भस्म करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'उ' कार होऊन 'भुस' (bhusa) शब्द बनतो, जो अतिशयाच्या अर्थातही वापरला जातो. 'थुस' (thusa) हा शब्द देखील आहे. 'तुस' धातू टाकून देण्याच्या अर्थात आहे. जो वाऱ्याने उडून जातो, तो 'कळिंगर' (kaḷiṅgara) होय. धान्याच्या सालीला किंवा टरफलाला 'थुस' (thuso) म्हणतात; 'तुस' धातू संतोषाच्या अर्थात आहे, त्याच्या 'त' चा 'थ' होऊन पुल्लिंगी 'थुसो' शब्द बनतो. 'अमरकोश' ग्रंथात म्हटले आहे: "धान्याच्या टरफलासाठी पुल्लिंगी 'थुसो' शब्द वापरला जातो."

454. Dvayaṃ sassaroge. Setavaṇṇakaraṇavasena aṭati hiṃsatīti setaṭṭikā, sā eva setaṭṭhikā. Dvayaṃ taṇḍulakaṇe. Kaṇa nimīlane, kaṇa nimīlanasaddagatīsu vā, a, kaṇo. Kuṇḍa dāhe, sakatthe ko. Dvayaṃ dhaññamaddanabhūmiyaṃ. Khala soceyye, dhaññāni karonti maddanti asmiṃ dhaññakaraṇaṃ. Tiṇādīnaṃ, sassānañca thambo gumbo nāma, thamba vekalye, thamba paṭibandhe vā. Guha saṃvaraṇe, bo, hassa mo.

४५४. पिकाच्या रोगासाठी (तांबेरा किंवा पांढरा रोग) दोन शब्द आहेत. पांढरा रंग निर्माण करून जे पिकाला हानी पोहोचवते, ते 'सेतट्टिका' (setaṭṭikā) किंवा 'सेतट्ठिका' (setaṭṭhikā) होय. तांदळाच्या कणासाठी (कणी) दोन शब्द आहेत. 'कण' धातू डोळे मिटणे, आवाज करणे किंवा गमन करणे या अर्थांत आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'कण' (kaṇo) शब्द बनतो. 'कुण्ड' धातू जळण्याच्या अर्थात आहे, त्याला स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. धान्य मळणीच्या जागेसाठी (खळे) दोन शब्द आहेत. 'खल' धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थात आहे; ज्या जागेवर धान्याची मळणी केली जाते, त्याला 'धान्यकरण' (dhaññakaraṇa) म्हणतात. गवत आणि पिकांच्या झुडपाला 'गुम्ब' (gumbo) किंवा 'थम्ब' (thambho) म्हणतात; 'थम्ब' धातू विकलता किंवा अडथळा आणण्याच्या अर्थात आहे. 'गुह' धातू झाकण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ब' प्रत्यय लागून 'ह' चा 'म' होतो.

455. Dvayaṃ [Pg.310] musale. Ayo aggekoṭiyaṃ yassāti ayoggaṃ. Musa khaṇḍane, alo. Dvayaṃ suppe. Kucchitaṃ lunātyapanetīti kullo. Supa māne, a, saratyaneneti vā suppaṃ, po, assu. Papphoṭanaṃpyatra.

४५५. मुसळासाठी (musala) दोन शब्द आहेत. ज्याच्या टोकावर लोखंडी कडे (लोहवलय) असते, ते 'अयोग्ग' (ayogga) होय. 'मुस' धातू तुकडे करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. सुपासाठी (suppa) दोन शब्द आहेत. जे टाकाऊ कचरा किंवा फोलपट दूर करते, ते 'कुल्ल' (kulla) होय. 'सुप' धातू मोजण्याच्या अर्थात आहे; किंवा ज्याच्याद्वारे धान्य पाखडले जाते, ते 'सुप्प' (suppa) होय. येथे 'पप्फोटन' (papphoṭana) हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो. विद्वानांनी 'चालनी' (cālani - चाळणी) आणि 'तितळ' (titaḷa) हे चाळणीचे समानार्थी शब्द देखील समजून घ्यावेत.

Dvayaṃ uddhane. Upari dhīyate thālyādikamasminti uddhanaṃ, uddhānampi, yu. Culla hāvakaraṇe, i, īmhi cullī. Adhisayanī, antikāpyatra. Ati adi bandhane, antyate bhikkhādikamassanti antikā, ṇvu. ‘‘Santike sannidhāne ca, uddhane cāpi antikā’’tyajayo.

चुलीसाठी दोन नावे आहेत. ज्याच्यावर भांडे इत्यादी ठेवले जाते ते 'उद्धन' किंवा 'उद्धान' होय; यात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'चुल्ल' धातू हसणे या अर्थी असून, त्याला 'इ' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'चुल्ली' शब्द बनतो. 'अधिसयनी' आणि 'अन्तिका' हे शब्दही याच अर्थी आहेत. 'अति' किंवा 'अदि' धातू बांधणे या अर्थी असून, ज्याच्यावर अन्न इत्यादी शिजवले जाते ती 'अन्तिका' होय; यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. "अन्तिका हा शब्द समीपता, साठवणूक आणि चूल या अर्थांमध्ये वापरला जातो" असे जय ग्रंथात म्हटले आहे.

Kāsādiracito kaṭo yena marāvo bandhīyate. Marāvo ca vīhyagāraṃ, ‘‘kusūlo vīhyagārañca, kantaro ca marāvako’’ti rabhaso. Keci marāvameva kaṭamāhu, taṃ na, ‘‘kusūlo ca marāvo ca, kilañjo ca kaṭo bhave’’ti amaramālāyaṃ pādanāmapakaraṇe bhedena pāṭhā. Kila bandhane, kilanaṃ kilo, tadatthaṃ jāyatīti kilañjo, niggahītāgamo. Kaṭa gatiyaṃ, a.

लव्हाळा इत्यादींनी बनवलेली चटई म्हणजे 'कट' होय, ज्याने पेंढ्याची चटई किंवा धान्याची कोठी बांधली जाते. 'मराव' म्हणजे धान्याची कोठी (कणगी) किंवा पेंढ्याची चटई होय. "कुसूल म्हणजे धान्याची कोठी, आणि कन्तर व मरावक हेही धान्याची कोठी आहेत" असे रभस ग्रंथात म्हटले आहे. काही आचार्य 'मराव' यालाच 'कट' म्हणतात, पण ते योग्य नाही; कारण 'अमरमाला' ग्रंथाच्या पादनामप्रकरणात "कुसूल, मराव, किळंज आणि कट हे वेगवेगळे आहेत" असा भेद करून पाठ दिला आहे. 'किल' धातू बांधणे या अर्थी असून, बांधण्याच्या उद्देशाने जे तयार होते ते 'किळंज' (चटई) होय; यात निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो. 'कट' धातू गती या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो.

456. Aṭṭhakaṃ thāliyaṃ. Kāmīyatīti kumbhī, kamu icchāyaṃ, bho, assu, ī ca, kuyā pathaviyā bhavatīti vā kumbhī, kena agginā bhaṇatīti vā kumbhī, bhaṇa sadde, ṇalopo, kena [Pg.311] jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbhī, ubha ubbha umbha pūraṇe, sabbatra nadādi. Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu, aro. Kuṇḍa dāhe. Khala soceyye, ḷattaṃ. Ukha gamane, alo, nadādi, rasso. Apaccaye ukhā. Thala ṭhāne, i, thāli, īmhi thālī. Kena agginā lapatīti kolambo, assottaṃ, niggahītāgamo, battañca, ke aggimhi olambatīti vā kolambo. Labi avasaṃsane.

४५६. हंडी किंवा भांड्यासाठी आठ नावे आहेत. जिला सर्वजण इच्छितात ती 'कुंभी' होय; 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थी असून, त्याला 'भ' प्रत्यय, 'उ' कार आणि 'ई' प्रत्यय लागतो. किंवा जी मातीपासून बनते ती 'कुंभी' होय. किंवा जी अग्नीने भाजताना आवाज करते ती 'कुंभी' होय; 'भण' धातू आवाजाच्या अर्थी असून येथे 'ण' चा लोप होतो. किंवा जी पाण्याने भरली जाते ती 'कुंभी' होय; 'उभ', 'उब्भ' आणि 'उम्भ' धातू भरण्याच्या अर्थी आहेत. या सर्व शब्दांना नदादि गणानुसार 'ई' प्रत्यय लागतो. 'पिठ' धातू हिंसा व क्लेश या अर्थी असून 'अर' प्रत्यय लागतो (पिठर). 'कुण्ड' धातू उष्णतेच्या अर्थी आहे. 'खल' धातू शुद्धतेच्या अर्थी असून 'ल' चा 'ळ' होतो. 'उख' धातू गतीच्या अर्थी असून 'अल' प्रत्यय लागतो, र्‍हस्व होऊन आणि 'अ' प्रत्यय लागून 'उखा' बनते. 'थल' धातू स्थापनेच्या अर्थी असून 'इ' प्रत्यय लागून 'थालि' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'थाली' बनते. जो अग्नीने आवाज करतो तो 'कोलम्ब' होय; यात 'अ' चा 'ओ' होतो, निग्गहीत आगम होतो आणि 'ब' चा आदेश होतो. किंवा जो अग्नीवर लटकवला जातो तो 'कोलम्ब' होय; 'लवि' धातू लटकण्याच्या अर्थी आहे.

Tikaṃ maṇike. Mana ñāṇe, i, ṇattaṃ, maṇiyeva maṇikaṃ. Bhaṇa sadde, ṇvu, araṃ sīghaṃ jaro assa arañjaro.

पाण्याचे मोठे भांडे (रांजण) या अर्थी तीन नावे आहेत. 'मन' धातू ज्ञानाच्या अर्थी असून, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा 'ण' होतो; 'मणी' हाच 'मणिक' होय. 'भण' धातू आवाजाच्या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. ज्याला वेगाने झीज (जरा) येते तो 'अरंजर' होय.

457. Dvipādaṃ ghaṭe. Ghaṭa calane, a, nadādimhi ghaṭī, kuṭa koṭilye. Kena jalena lasati silissatīti kalaso, lisa silesane, a, issattaṃ, kalaso tīsu. Vara vāraṇasambhattīsu, ṇvu. Kalasasahacaraṇato vārakopi tīsu. ‘‘Kalaso tu tīsū’’tyamarakose.

४५७. घागर किंवा घड्यासाठी दोन नावे आहेत. 'घट' धातू हालचालीच्या अर्थी असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो; नदादि गणात 'घटी' बनते. 'कुट' धातू वक्रतेच्या अर्थी आहे. जो पाण्याने ओला होतो किंवा चिकटतो तो 'कलस' होय; 'लिस' धातू चिकटण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'अ' होतो; 'कलस' शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. 'वर' धातू रोखणे किंवा सेवा करणे या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'वारक' बनतो. 'कलस' शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'वारक' शब्दही तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. "कलस हा शब्द तिन्ही लिंगांत आहे" असे अमरकोशात म्हटले आहे.

Bhuñjitabbanti bhuñjanaṃ, annādi, tassa patto bhājanaṃ suvaṇṇarajatādinimmitampi kaṃso nāma.

जे जेवले जाते ते 'भुंजन' (अन्न इत्यादी) होय. त्या अन्नाचे पात्र किंवा भांडे, जे सोने, चांदी इत्यादींनी बनवलेले असले तरी त्याला 'कंस' (काशाचे भांडे) असे म्हणतात.

‘‘Kaṃso racchantare māne, tejasepi bhave tathā;

Pānapatte ca kaṃsye ca, sobhikkhāsu ca kittisū’’. –

"कंस हा शब्द गल्लीतील रस्ता, मोजमाप, धातू (कासे), पिण्याचे पात्र, काशाचे ताट, भिक्षा आणि कीर्ती या अर्थांमध्ये वापरला जातो."

Tyajayena vuttattā pānapattepi kaṃso. Kana dittigatikantīsu, so, kaṃso. Anitthī. Tikaṃ bhājanasāmaññe. Ama gatiyaṃ, atto, amattaṃ. Bhāja puthakammani, curādi, yu.

जय ग्रंथात असे म्हटल्यामुळे पिण्याच्या पात्रालाही 'कंस' म्हणतात. 'कन' धातू चमकणे, गती आणि इच्छा या अर्थी असून, त्याला 'स' प्रत्यय लागून 'कंस' बनतो; हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही. सामान्य भांड्यासाठी तीन नावे आहेत. 'अम' धातू गतीच्या अर्थी असून, त्याला 'अत्त' प्रत्यय लागून 'अमत्त' बनते. 'भाज' धातू वेगवेगळ्या कामांच्या अर्थी (चुरादि गण) असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'भाजन' बनते.

458. Dvayaṃ [Pg.312] bhājanādīnamādhāre. Antaṃ samīpamādheyyassa upagacchatīti aṇḍupakaṃ, ntassaṇḍo, gassa ca ko. Cumba vadanasaṃyoge, aṭo, assu, sakatthe ko. Dvayaṃ sarāve, sarati vuḍḍhiṃ gacchatīti sarāvo, avo. Malla dhāraṇe. Ṇvu. Vaḍḍhamānakopyatra, vaḍḍhati vitthiṇṇī bhavatīti vaḍḍhamānako, sakatthe ko.

४५८. भांड्यांच्या आधारासाठी (चुंबळीसाठी) दोन नावे आहेत. जे भांड्याच्या तळाशी किंवा जवळ जाते ते 'अण्डुपक' होय; यात 'न्त' चा 'ण्ड' आणि 'ग' चा 'क' होतो. 'चुम्ब' धातू स्पर्शाच्या अर्थी असून, त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'उ' होतो आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागून 'चुम्बक' बनते. झाकण किंवा परळ या अर्थी दोन नावे आहेत. जे पसरते ते 'सराव' होय; याला 'अव' प्रत्यय लागतो. 'मल्ल' धातू धारण करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'मल्लक' बनते. 'वर्धमानक' हा शब्दही याच अर्थी आहे; जे पसरते ते 'वर्धमानक' होय, यात स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ bhelabyañjanādighaṭṭanopayuttabhaṇḍe. Kaṭa gatiyaṃ, chu, dvittādi. Du gatiyaṃ, bo, nadādi, dabbī, rasse dabbi. Khajākāpi, khaja manthane, ako, khajākā thiyaṃ. Dvayaṃ dhaññādinilaye. Kusa silesane, ūlo. Kusa akkose, ṭho. Dvepi punnapuṃsake.

तेल, भाजी इत्यादी ढवळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या भांड्यासाठी (पळीसाठी) दोन नावे आहेत. 'कट' धातू गतीच्या अर्थी असून, त्याला 'छु' प्रत्यय लागतो आणि द्वित्व होऊन 'कटच्छु' बनते. 'दु' धातू गतीच्या अर्थी असून, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो; नदादि गणात 'दब्बी' आणि र्‍हस्व होऊन 'दब्बि' बनते. 'खजाका' हा शब्दही याच अर्थी आहे; 'खज' धातू ढवळण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'अक' प्रत्यय लागतो आणि स्त्रीलिंगात 'खजाका' बनते. धान्य इत्यादी साठवण्याच्या जागेसाठी (कणगीसाठी) दोन नावे आहेत. 'कुस' धातू चिकटण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ऊल' प्रत्यय लागून 'कुसूल' बनते. 'कुस' धातू शिवीगाळ करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ठ' प्रत्यय लागून 'कोठ' बनते. हे दोन्ही शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असतात.

459. Dvayaṃ māsādisākamatte, sā tanukaraṇe, ṇvu. Ḍaṃsa khādane, ṇvu. Salopo, siggu, haritakampi. Haritā sakatthe ko. ‘‘Pulliṅgo sākamattasmiṃ, siggu sobhañjanepi ce’’ti rabhaso. Dvayaṃ addake. Āddāyaṃ jātaṃ addakaṃ, rasso. Siṅgamiva veraṃ vapu yassa tameva siṅgiveraṃ.

४५९. पालेभाजीसाठी दोन नावे आहेत. 'सा' धातू बारीक करण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'साक' बनते. 'दंस' धातू खाण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा लोप होऊन 'डाक' बनते. 'सिग्गु' आणि 'हरितक' हे शब्दही भाजीच्या अर्थी आहेत; 'हरिता' शब्दाला स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. "सिग्गु हा शब्द पालेभाजीच्या अर्थी पुल्लिंगी असतो आणि शेवग्याच्या झाडासाठीही वापरला जातो" असे रभस ग्रंथात म्हटले आहे. आल्यासाठी (ओल्या आल्यासाठी) दोन नावे आहेत. जे ओल्या जागी उगवते ते 'अद्द्रक' होय, यात र्‍हस्व होतो. ज्याचे शरीर शिंगासारखे वक्र असते, त्याला 'सिंगीवेर' म्हणतात.

Yadā sukkhaṃ, tadā mahosadhādhyaṃ, tikkharasattā mahantaṃ osadhaṃ. Suṇṭhī, nāgaraṃ, visaṃ, visabhesajjampi. Suṭhi sosane, i, suṇṭhi, īpaccaye suṇṭhī.

जेव्हा ते (आले) सुकते, तेव्हा त्याला 'महोसध' इत्यादी म्हणतात; तीव्र चवीचे असल्यामुळे ते एक मोठे औषध (महोसध) आहे. 'सुण्ठी', 'नागर', 'विस' आणि 'विसभेषज' हे शब्दही सुंठीच्या अर्थी आहेत. 'सुठि' धातू सुकवण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'सुण्ठि' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'सुण्ठी' बनते.

Dvayaṃ [Pg.313] marīce. Mara pāṇacāge, co. Kula saṅkhyāne, ṇvu. ‘‘Marīcaṃ kolakaṃ kaṇhaṃ, usanaṃ dhammapattana’’ntyamarasīho.

मिरीसाठी दोन नावे आहेत. 'मर' धातू प्राण सोडण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'च' प्रत्यय लागून 'मरीच' बनते. 'कुल' धातू मोजण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'कोलक' बनते. "मरीच, कोलक, कण्ण, उसण आणि धम्मपट्टन हे मिरीचे शब्द आहेत" असे अमरसिंह आचार्यांनी म्हटले आहे.

460. Tipādaṃ kañjike. Suvīraraṭṭhe bhavaṃ sovīraṃ. Kena jalena añjiyamabhibyattaṃ assa kañjiyaṃ. Ārānaṃ bhūmyakkajānaṃ vāresu gahitena nārena jalena jātaṃ āranāḷaṃ, ‘‘āro kkhiti sute’kkaje, nāro taṇḍulanīresū’’ti hi vuttaṃ, rassa ḷo. Thusato jātamudakaṃ thusodakaṃ, thusodakato vā jātaṃ thusodakaṃ. Dhaññato vīhito jātaṃ ambilaṃ dhaññambilaṃ. Vātaṃ laṅkati hīnaṃ karotīti bilaṅko, vātassa bi, visesena laṅkatīti vā bilaṅko. Kummāso, abhisutaṃ, avantisomaṃ, kuñjalaṃ, kañjikaṃ, maṇḍo, jeṭṭhambu, khadikāpyatra.

४६०. आंबिल किंवा कांजीसाठी तीन पाद (नावे) आहेत. सुवीर देशात उत्पन्न होणारे ते 'सौवीर' होय. ज्याला पाण्याने स्पष्ट केले जाते ते 'कांजिय' होय. आंबवलेल्या पिठाच्या पाण्यापासून जे तयार होते ते 'आरनाळ' होय; कारण "आर हा शब्द पृथ्वी, सूत आणि आंबवलेले पीठ या अर्थी आहे, तर नार हा शब्द तांदळाच्या पाण्याला म्हणतात" असे म्हटले आहे; येथे 'र' चा 'ळ' होतो. कोंड्यापासून तयार झालेले पाणी म्हणजे 'तुषोदक' होय. धान्यापासून तयार झालेले आंबट पाणी म्हणजे 'धान्याम्ल' होय. जे वायूला कमी करते ते 'बिलंग' होय; यात 'वात' शब्दाचा 'बि' होतो. किंवा जे विशेष रूपाने स्वच्छ करते ते 'बिलंग' होय. 'कुम्मास', 'अभिसुत', 'अवन्तिसोम', 'कुंजल', 'कांजिक', 'मंड', 'जेठ्ठम्बु' आणि 'खदिका' हे शब्दही याच अर्थी आहेत.

Dvayaṃ lavaṇamatte. Lū chedane, yu, ossā’navādese loṇaṃ.

केवळ मिठासाठी दोन नावे आहेत. 'लू' धातू कापण्याच्या अर्थी असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो; येथे 'ओ' चा 'अव' आदेश न होता 'लोण' बनते.

461. Sāmuddādayo ete pañca lavaṇassa pabhedā visesā. Samuddabhūmiyamavaṭṭhitaṃ laddhaṃ loṇodakaṃ sukkhasantanaṃ sitaṃ yaṃ bhavati, taṃ sāmuddalavaṇaṃ. Akkhivaṃ, vasirampi. Vasu thambhe, iro. Sindhudese bhavo sindhavo, ṇo. Sitasivaṃ, māṇimanthaṃ, sindhujampi. Sitaṃ dhavalaṃ, sivaṃ kalyāṇaṃ, kammadhārayasamāso[Pg.314]. Sitasivanti vā bandhanaṃ. Maṇimantho pabbato, tatra bhavo, ṇo. Kāḷaloṇo nāma sovaccalavaṇānaṃ majjhe kāḷavaṇṇaṃ lavaṇaṃ, ‘‘tilakaṃ tatra mecake’’ti vuttattā tilakampi. Ubbhidaṃ nāma romakalavaṇaṃ, sambharidese kira rumā nāma lavaṇākaro. Tatra paviṭṭhaṃ kaṭṭhampi acirena vilīya lavaṇaṃ bhavati, tabbhavaṃ romalavaṇaṃ. Vasukampi. Kaṭṭhādīnaṃ sayaṃ sabhāvavijahanakarattā bhindituṃ sakkotīti ubbhidaṃ, sakyatthe usaddo. Bilālaṃ nāma samuddatīrāsannadesabhavaṃ mattikaṃ pācayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Samuddavelāsannadese jātaṃ bilālaṃ, essittaṃ, lo, atha vā ubbhidaṃ nāma yattha katthaci padese bhūmito uggataṃ lavaṇamattikaṃ pācayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Bilālaṃ nāma lavaṇabhūmiṃ vidārayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Vipubbo dala vidāraṇe. Dassa lo. Atha vā ubbhidaṃ nāma pākyaṃ lavaṇaṃ. Bilālaṃ nāma vaccagandhaṃ kāḷalavaṇaṃ.

४६१. सामुद्र इत्यादी हे पाच मिठाचे विशेष प्रकार आहेत. समुद्राच्या किनाऱ्यावरील जमिनीवर साचलेले, सुकलेले आणि पांढरे झालेले जे खारट पाणी असते, त्याला 'सामुद्र मीठ' म्हणतात. 'अक्खिव' आणि 'वसिर' हे देखील याचेच पर्याय आहेत. सिंधू देशात किंवा सिंधू नावाच्या पर्वतावर उत्पन्न होणारे ते 'सिंधव' (सेंधवे मीठ) होय. 'सितसिव', 'मणिमंथ' आणि 'सिंधुज' हे देखील याचे पर्याय आहेत. 'सित' म्हणजे पांढरे आणि 'सिव' म्हणजे कल्याणकारी; या दोन शब्दांचा कर्मधारय समास होऊन 'सितसिव' हा शब्द बनतो. 'मणिमंथ' नावाचा पर्वत आहे, तेथे उत्पन्न होणारे मीठ म्हणजे 'माणिमंथ' होय. 'काळालोण' (काळे मीठ) म्हणजे सौवर्चल मिठांमध्ये जे काळ्या रंगाचे मीठ असते ते. 'तिलक' हा देखील याचाच पर्याय आहे. 'उब्भिद' म्हणजे रोमक मीठ. संभर देशात 'रुमा' नावाची मिठाची खाण आहे. तेथे पडलेले लाकूडही काही वेळातच विरघळून मीठ बनते, त्यापासून बनणाऱ्या मिठाला 'रोम मीठ' म्हणतात. 'वसुका' हा देखील याचा पर्याय आहे. लाकूड इत्यादींचा मूळ स्वभाव नष्ट करून त्यांना विरघळवण्याची क्षमता असल्यामुळे याला 'उब्भिद' म्हणतात. 'बिडाल' (बिड मीठ) म्हणजे समुद्राच्या किनाऱ्याजवळील माती शिजवून तयार केलेले मीठ. समुद्राच्या किनाऱ्याजवळ उत्पन्न होणारे ते 'बिडाल' होय. किंवा कोणत्याही ठिकाणी जमिनीतून निघालेली खारट माती शिजवून तयार केलेले मीठ म्हणजे 'उब्भिद' होय. खारट जमीन खोदून तयार केलेल्या मिठाला 'बिडाल' म्हणतात. किंवा 'उब्भिद' म्हणजे शिजवून तयार केलेले मीठ आणि 'बिडाल' म्हणजे घोड्याच्या विष्ठेसारखा तीव्र वास असणारे काळे मीठ होय.

462. Guḷādayo pañca ucchuno vikārā. Guḷa rakkhāyaṃ, guḷo pakkaraso. Phāṇa gatiyaṃ, to, phāṇitaṃ guḷato kiñci thaddhaṃ. Khaṇḍa manthe, khaṇḍo phāṇitatopi thaddho. Ucchuvisesassa rasapāke khaṇḍayogyasārabhūte yā guḷikākārā jāyate, sā macchaṇḍī khaṇḍasālūkaṃ. ‘‘Macchaṇḍī tu [Pg.315] pupphaguḷā, thaddhapattantu phāṇita’’nti rabhaso, khaṇḍakakkaṃ phāṇitamiccaññe. Sara hiṃsāyaṃ, kharapaccayo, sakkharā, yā ‘‘sitā’’tipi vuccati, sinoti bandhati taṇhaṃ sitā. Sitasakkharetyatra tu sito dhavalattho, sakkharāpamāṇasaṇṭhānattā vā sakkharā. Ime ca guḷādayo yathākkamaṃ thaddhatarā. Ettha ca macchaṇḍī phāṇitā khaṇḍavikārāpi. Dvayaṃ guḷe. Rogādhikesu vināsakarattā visañca taṃ kaṇṭakañca.

४६२. गुळ इत्यादी पाच उसाच्या रसापासून बनणारे पदार्थ (विकार) आहेत. शिजवलेला उसाचा रस म्हणजे 'गुळ' होय. 'फाणित' (पातळ गुळ) हा गुळापेक्षा थोडा कमी घट्ट असतो. 'खंड' (खडीसाखर) हा फाणितापेक्षा अधिक घट्ट असतो. उसाच्या विशिष्ट रसाच्या पाकातून तयार होणारी, लहान गोळ्यांच्या आकाराची साखर म्हणजे 'मच्छंडी' (मत्स्यंडिका) होय, याला 'खंडसाळुक' असेही म्हणतात. रभस आचार्यांच्या मते, 'मच्छंडी म्हणजे फुलांच्या गुळासारखी असणारी साखर, आणि अत्यंत घट्ट झालेला पाक म्हणजे फाणित होय.' इतर आचार्य म्हणतात की, खंडाच्या अवस्थेला पोहोचलेला पाक म्हणजे फाणित होय. 'साखर' (सक्खरा), जिला 'सिता' असेही म्हणतात, ती तृष्णा निर्माण करते म्हणून तिला 'सिता' म्हणतात. 'सितसाखर' यामध्ये 'सित' शब्दाचा अर्थ पांढरा असा आहे. याशिवाय साखरेच्या कणांच्या आकाराची असल्यामुळे तिला 'सक्खरा' म्हणतात. हे गुळ इत्यादी पदार्थ अनुक्रमे अधिकाधिक घट्ट होत जातात. येथे मच्छंडी आणि फाणित हे खंडाचेच (साखरेचेच) प्रकार आहेत. गुळासाठी दोन नावे आहेत. रोगांनी ग्रस्त असलेल्या लोकांसाठी हा अत्यंत हानिकारक असल्यामुळे याला 'विष' आणि 'काटा' (कंटक) असेही म्हणतात.

463. Dvayaṃ bhaṭṭhadhaññe. Lāja bhassane, bhassanaṃ bhajjanaṃ, a. Na khataṃ akkhataṃ. ‘‘Tatiyā pakati lājesvakkhataṃ tīsva’hiṃsite’’ti ruddo.

४६३. भाजलेल्या धान्यासाठी (लाह्यांसाठी) दोन नावे आहेत. भाजणे या अर्थावरून 'लाजा' (लाह्या) हा शब्द बनतो. 'अक्खत' (अक्षत) म्हणजे न तुटलेले. रुद्र आचार्यांच्या मते, 'नपुंसकलिंगी अक्षत शब्द लाह्यांसाठी वापरला जातो, आणि अहिंसेच्या अर्थात तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.'

Bhaṭṭhayave dhānāsaddo siyā, ‘‘bahumhi bhaṭṭhayave dhānā, thiyaṃ abhinavo’bbhide’’ti rabhaso. Dhā dhāraṇe, yu.

भाजलेल्या यवासाठी (सातूच्या लाह्यांसाठी) 'धाना' हा शब्द वापरला जातो. रभस आचार्यांच्या मते, 'अनेकवचनात भाजलेल्या यवासाठी 'धाना' हा स्त्रीलिंगी शब्द वापरला जातो, आणि नवीन रोमक मिठासाठी देखील हा शब्द वापरला जातो.'

Dvayaṃ yavādicuṇṇe. Saca samavāye, saca secane vā, tu. Mantha viloḷane. Tikaṃ samaṃ. Pūretīti pūpo, po. Akārayutte apūpo, yathā ‘‘lābu, alābū’’ti. Taṇḍulādīnaṃ piṭṭhānaṃ vikāro piṭṭhako, saññāyaṃ ko.

यव (जव) इत्यादींच्या पिठासाठी दोन नावे आहेत (सत्तु आणि मंथ). एकत्र करणे किंवा कालवणे या अर्थावरून 'सत्तु' हा शब्द बनतो. ढवळणे किंवा कालवणे या अर्थावरून 'मंथ' हा शब्द बनतो. पिठापासून बनवलेल्या गोड पदार्थासाठी (पुऱ्या किंवा केकसाठी) तीन नावे आहेत. पोट भरणारा किंवा तृप्त करणारा म्हणून तो 'पूप' होय. 'अ' कार लागून 'अपूप' हा शब्द बनतो, जसे 'लाबू' चे 'अलाबु' होते. तांदूळ इत्यादींच्या पिठापासून बनवलेला विशेष पदार्थ म्हणजे 'पिठक' होय.

464. Chakkaṃ sūde. Bhattaṃ, sūpañca karoti akāsi karissatīti bhattakāro, sūpakāro ca. Su paggharaṇe. Savati rasaṃ paggharāpetīti sūdo, do, dīghādi. Sūda paggharaṇe [Pg.316] vā, a. Aḷāro nāma sūpādivikati, taṃ karotīti āḷāriko. Odanaṃ pacatīti odaniko. Rasaṃ karotīti rasako.

४६४. आचाऱ्यासाठी (स्वयंपाक्यासाठी) सहा नावे आहेत. भात आणि वरण (आमटी) बनवणारा तो 'भक्तकार' आणि 'सूपकार' होय. रसाचे पाझरण करणे किंवा चव आणणे या अर्थावरून 'सूद' हा शब्द बनतो. 'आळार' म्हणजे आमटी इत्यादींचे प्रकार, ते बनवणारा तो 'आळारिक' होय. भात (ओदन) शिजवणारा तो 'ओदनिक' होय. रस्सा किंवा चवदार पदार्थ तयार करणारा तो 'रसक' होय.

Dvayaṃ sūpe. Sukhatthāya pātabbattā sūpo, dīghādi. Visesato bhattaṃ añjati anto gacchati yena, taṃ byañjanaṃ, añja gatiyaṃ, yu.

वरणासाठी (आमटीसाठी) दोन नावे आहेत. सुखासाठी किंवा तृप्तीसाठी प्यायले जाणारे म्हणून ते 'सूप' होय. ज्याच्यामुळे भात अधिक चवदार बनतो आणि सहज पोटात जातो, ते 'व्यंजन' होय.

465. Pañcakaṃ bhatte. Udi savanakledanesu, yu. Vākāro odanasaddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti. Kura sadde, kara karaṇe vā, karoti balanti kuraṃ, assu, kira vikkhipane vā, kirati bubhukkhanti kuraṃ, issu, kara hiṃsāyaṃ vā, ku sadde vā, rapaccayo. Bhajati yena, bhuñjitabbanti vā bhattaṃ, bhaja sevāyaṃ, to. Bhakkhitabbāti bhikkhā, bhakkha adane, assi, bhikkha yācane vā, bhikkhā nārī. Ada bhakkhane, to. Bhidādittā annādeso, dalopo.

४६५. शिजवलेल्या भातासाठी पाच नावे आहेत. ओले करणे किंवा शिजवणे या अर्थावरून 'ओदन' हा शब्द बनतो. 'वा' कारामुळे ओदन शब्द नपुंसकलिंगातही वापरला जातो. शक्ती देणारा किंवा वाढला जाणारा म्हणून तो 'कुर' होय. जो सेवन केला जातो किंवा खाल्ला जातो तो 'भात' (भक्त) होय. जी खाल्ली जाते किंवा याचना करून मिळवली जाते ती 'भक्षा' (भिक्षा) होय, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. जे खाल्ले जाते ते 'अन्न' होय.

Catukkaṃ bhojane, asa bhakkhane, kamme yu. Hara haraṇe. Āharati balāyūnīti āhāro, ṇo. Bhujadhātumhā yu, bhojanaṃ. Ghasa adane, ṇo. Andhopyatra, adadhātumhā tapaccayassa andhādeso nipātanā.

भोजनासाठी चार नावे आहेत. खाणे या अर्थावरून 'भोजन' हा शब्द बनतो. जो बल आणि आयुष्य वाढवतो तो 'आहार' होय. 'भुज' धातूपासून 'भोजन' हा शब्द बनतो. खाणे या अर्थावरून 'घास' हा शब्द बनतो. 'अंध' हा शब्द देखील भोजनाचाच पर्याय आहे, जो 'अद' धातूपासून बनतो.

Dvayaṃ yāguyaṃ. Tara plavanataraṇesu. Tarati plavati byāpībhavatīti taraṇaṃ, yu. Taralaṃ, taralāpi. Yā pāpuṇe, gu, yu missane vā, gu, ussā. Uṇhikā, sāṇā, vilepī ca yāgunāmāni. Sā pāke, yu, sāṇā.

पेज किंवा कांजीसाठी (यागू) दोन नावे आहेत. जी शरीरात पसरते किंवा तृप्त करते ती 'तरण' होय. 'तरल' आणि 'तरला' हे देखील याचेच पर्याय आहेत. मिळवणे किंवा मिसळणे या अर्थावरून 'यागू' हा शब्द बनतो. 'उण्हिका' (उष्ण पेय), 'साणा' आणि 'विलेपी' (घट्ट पेज) ही देखील पेजेचीच नावे आहेत.

466. Khajjādayo [Pg.317] cattāro asanabhedā. Khāda bhakkhane, kamme to, bhujādi. Khajjaṃ maṃsādi. Bhojjaṃ annādi. Liha assādane, ṇyo, hassa yo. Leyyaṃ madhvādi. Pātabbanti peyyaṃ, pā pāne, ṇyo, āsse, peyyaṃ sūpādi.

४६६. खाण्याचे चार प्रकार आहेत. चावून खाण्याचा पदार्थ (जसे की मांस इत्यादी) म्हणजे 'खज्ज' (खाद्य) होय. मऊ अन्न (जसे की भात इत्यादी) म्हणजे 'भोज्ज' (भोज्य) होय. चाटून खाण्याचा पदार्थ (जसे की मध इत्यादी) म्हणजे 'लेय्य' होय. पिण्याचा पदार्थ (जसे की वरण, पाणी इत्यादी) म्हणजे 'पेय्य' होय.

Dvayaṃ bhattamaṇḍe. Su savane, visarujapadādito ṇa. Camu adane, āpubbattā pāne, kamme ṇo. Māsaropyatra, masi parimāṇe, aro. Dvayaṃ ālope. Lupa chedane, āpubbo sampiṇḍane, ku sadde. Kabi vaṇṇe vā, alo, ḷattaṃ, kena toyena balamassāti vā kabaḷo, pume, gāsopi.

भाताच्या पेजेवरच्या पाण्याला (भात-नितळ किंवा ओसावण) दोन नावे आहेत. पिणे किंवा खाणे या अर्थावरून 'आचाम' हा शब्द बनतो. 'मासार' हा देखील याचाच पर्याय आहे. घासासाठी (कवळासाठी) दोन नावे आहेत. तोडणे किंवा एकत्र करणे या अर्थावरून 'कवळ' (कबल) हा शब्द बनतो. 'घास' (ग्रास) हा देखील याचाच पर्याय आहे.

467. Rasānaṃ sabbarasānaṃ aggamhi rase maṇḍasaddo, maṇḍa bhūsāyaṃ, ‘‘sabbarasagge maṇḍamanitthiya’’ntyamarasīho. Dvayaṃ bhuttato sese. Virūpo, kucchito vā ghāso vighāso. Bhuttato seso bhuttaseso, sova bhuttasesako, sakatthe ko.

४६७. सर्व रसांमध्ये जो सर्वोत्तम किंवा मुख्य रस असतो, त्याला 'मंड' म्हणतात. अमरसिंहांच्या मते, 'सर्व रसांमध्ये जो सर्वोत्तम रस असतो, त्याला नपुंसकलिंगी किंवा पुल्लिंगी मंड म्हणतात.' जेवणानंतर उरलेल्या अन्नासाठी (उष्ट्या अन्नासाठी) दोन नावे आहेत. विकृत किंवा निंद्य अन्न म्हणजे 'विघास' होय. जेवून उरलेले अन्न म्हणजे 'भुक्तशेष' होय, यालाच 'भुक्तशेषक' असेही म्हणतात.

Dvayaṃ vighāsāde. Vighāsaṃ adatīti, a, damu damane, ṇvu. Dvayaṃ pipāsāyaṃ. Pātuṃ icchā pipāsā, pā pāne, so, dvittādi. Tasa pipāsāyaṃ, yu.

उष्टे अन्न खाणाऱ्यासाठी दोन नावे आहेत. उष्टे अन्न खाणारा तो 'विघासाद' होय. तहान किंवा तृष्णेसाठी दोन नावे आहेत. पिण्याची इच्छा म्हणजे 'पिपासा' (तहान) होय. तहान लागणे या अर्थावरून 'तसा' (तृष्णा) हा शब्द बनतो.

468. Dvayaṃ [Pg.318] bhuttumicchāyaṃ. Khuda bubhukkhāyaṃ, do. Ghasitumicchā jighacchā, ghasa adane, icchatthe cho, dvittādi. Maṃsassa raso paṭicchādanīyamuccate. Chanda icchāyaṃ. Paṭicchādetīti paṭicchādanīyaṃ, anīyo, chada saṃvaraṇe vā, maṃsena paṭicchādetabbattā paṭicchādanīyaṃ.

४६८. जेवण्याची किंवा खाण्याची इच्छा असण्याच्या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. 'खुद' धातू खाण्याच्या इच्छेच्या अर्थात आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो. खाण्याची इच्छा म्हणजे 'जिघच्छा' (jighacchā - भूक) होय; 'घस' धातू भक्षण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला इच्छेच्या अर्थात 'छ' प्रत्यय लागून द्वित्वादिक कार्ये होतात. मांसाच्या रसाला (आमटी/सार) 'पटिच्छादनीय' (paṭicchādanīya) असे म्हटले जाते. 'छन्द' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे. जे झाकून ठेवते ते 'पटिच्छादनीय' होय, त्याला 'अनीय' प्रत्यय लागतो; किंवा 'छद' धातू झाकण्याच्या अर्थात आहे, मांसाने झाकले जाण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'पटिच्छादनीय' म्हणतात.

Dvayaṃ uggāre, deki saddossāhesu, uddhaṃ dekati gantumussahatīti udreko, ekassa dakārassa ro. Uddekopi. Gira niggiraṇe, issā, uggāro. Pādo tittiyaṃ. Suhito titto, tassa bhāvo sohiccaṃ. Tipi pīṇane,ti, bhujādi. Yupaccaye, issatte ca tappanaṃ.

ढेकर (उद्गार) या अर्थासाठी दोन शब्द आहेत. 'देकि' शब्द आवाज करणे किंवा प्रयत्न करणे या अर्थात आहे; जे वरच्या दिशेने जाण्याचा प्रयत्न करते, ते 'उद्रेक' (udreko) होय, यात एका 'द' चा 'र' होतो. 'उद्देक' (uddeko) असाही शब्द आढळतो. 'गिर' धातू गिळण्याच्या किंवा बाहेर टाकण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'आ' कार होऊन 'उग्गार' (uggāro) शब्द बनतो. तृप्ती (पोट भरणे) या अर्थासाठी एक पाद (चरण) आहे. तृप्त झालेल्याला 'सुहित' म्हणतात, आणि त्याच्या भावाला (स्थितीला) 'सोहिच्च' (sohiccaṃ - पूर्ण तृप्ती) म्हणतात. 'तिप' धातू तृप्त करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो. 'यु' प्रत्यय लागून आणि 'इ' चा 'अ' होऊन 'तप्पण' (tappanaṃ - तृप्ती) शब्द बनतो.

469. Yathicchitantaṃ yathicchite. Kriyāvisesanatāya cete napuṃsake, kriyābyayānañhi satipyekatte tabbisesanāni napuṃsake bhavanti ekattepi, tathā hi kriyānamabyayānañca sattābhūtattā liṅgasaṅkhyāvisesopādānaṃ natthīti tabbisesanānampi sāmaññaliṅgā napuṃsakattaṃ, sāmaññasaṅkhyā cekattaṃ yuttanti, taṃ yathā – muduṃ pacanti, sāduṃ pacanti. Bahuvacanantepi kriyāsadde tabbisesanassekattameva kriyāvisesanānaṃ kammani dutiyā, sabbo hi dhātvattho karotyatthena byāpito, muduṃ pacanti muduṃ pacanaṃ kubbantītyattho, tena mudādīnañca tabbisesanānaṃ kammattaṃ. Añño panāha [Pg.319] ‘‘sabbe dhātvatthā bhavatyatthānugatā, bhavatikriyā katvatthamanubhavantītyattho. ‘Pacati devadatto’ti devadattapayutto pāko bhavati, gacchati gamanaṃ bhavati, paṭhati pāṭho bhavatī’’ti, tammatena paṭhamā, mudupacanaṃ yathā bhavati, tathā pacatītyattho. Ramaṇīyaṃ pāto, vimalaṃ pāto, idamupakumbhaṃ. Kamu kantiyaṃ, kammani ṇo, kāmaṃ, nikāmañca. Isu icchāyaṃ, to, ‘‘sādisantapucche’’tyādinā antena saha tassa ṭṭho, iṭṭhaṃ. Paripubbo āpa pāpuṇane, to, bhujādi, rasso, yāgamo ca. ‘‘Sattyaṃ nivāraṇe tittiyaṃ, pariyattaṃ yathicchite’’ti rabhaso. Icchitassa anatikkamo yathicchitaṃ, yathātthe abyayībhāvo. Pakāmaṃpyatra.

४६९. 'यथिच्छित' हा शब्द 'यथिच्छित' (इच्छेनुसार) या अर्थात वापरला जातो. क्रियाविशेषण असल्यामुळे हे शब्द नपुंसकलिंगात असतात. क्रियापदे आणि अव्यये यांच्याशी संबंध असताना, त्यांचे विशेषण नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी असते. कारण क्रिया आणि अव्यय यांच्या अस्तित्वात्मक स्वरूपामुळे त्यांच्यात विशिष्ट लिंग किंवा वचन ग्रहण करण्याची क्षमता नसते; म्हणून त्यांच्या विशेषणांना सामान्य लिंग म्हणून नपुंसकलिंग आणि सामान्य वचन म्हणून एकवचन असणे योग्य आहे. जसे की – 'मुदुं पचन्ति' (मऊ शिजवतात), 'सादुं पचन्ति' (चवदार शिजवतात). क्रियापद बहुवचनात असले तरी त्याच्या क्रियाविशेषणाला एकवचनच असते आणि क्रियाविशेषणामध्ये कर्म अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. कारण सर्व धातूंचे अर्थ 'करोति' (करतो) या अर्थाने व्यापलेले असतात. 'मुदुं पचन्ति' म्हणजे 'मऊ शिजवण्याची क्रिया करतात' असा अर्थ होतो, त्यामुळे 'मुदु' इत्यादी क्रियाविशेषणांना कर्मत्व प्राप्त होते. इतर काही व्याकरणकार म्हणतात: 'सर्व धातूंचे अर्थ भवति (होणे) या अर्थाचे अनुकरण करतात, म्हणजेच ते भवति या क्रियेच्या कर्तृत्वाचा अनुभव घेतात. पचति देवदत्तो (देवदत्त शिजवतो) म्हणजे देवदत्ताने केलेले शिजवणे घडत आहे; गच्छति म्हणजे जाण्याची क्रिया घडत आहे; पठति म्हणजे वाचनाची क्रिया घडत आहे.' त्यांच्या मते येथे प्रथमा विभक्ती होते, आणि 'मऊ शिजवणे जसे घडते, तसे शिजवतो' असा अर्थ होतो. 'रमणीयं पातो' (मनोहर वाचन), 'विमलं पातो' (निर्मळ वाचन), 'इदमुपकुम्भं' (हे कुंभाच्या जवळ आहे). 'कमु' धातू 'कान्ति' (इच्छा/प्रेम) अर्थात आहे, कर्म अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून 'कामं' आणि 'निकामं' हे शब्द बनतात. 'इसु' धातू 'इच्छा' अर्थात आहे, 'त' प्रत्यय लागून 'सादिस्तन्तपुच्छे' इत्यादी सूत्राने धातूच्या अंतासह 'त' चा 'ट्ठ' होऊन 'इट्ठं' रूप बनते. 'परि' उपसर्गपूर्वक 'आप' धातू 'प्राप्ती' अर्थात आहे, 'त' प्रत्यय, 'भुजादि' गण, र्‍हस्व आणि 'य' चा आगम होतो. 'परियत्त' हा शब्द शक्ती (सामर्थ्य), निवारण, तृप्ती आणि इच्छेनुसार या अर्थांमध्ये वापरला जातो असे रभस कोशात म्हटले आहे. इच्छेचे उल्लंघन न करणे म्हणजे 'यथिच्छितं'; 'यथा' या अर्थात हा अव्ययीभाव समास आहे. 'पकामं' हा शब्दही याच अर्थात येथे आहे.

Dvipādaṃ vaṇijake. Kayavikkayehi jīvatīti, iko. Satthaṃ vāṇijjopajīvīnaṃ saṅghātaṃ vahati desantaraṃ pāpayatīti, kammādimhi ṇo. Satthavāho vaṇijanāyako, taṃyogā satthavāho, ṇo. Āpaṇo kayavikkayavohāro, taṃyogā āpaṇiko, ṇiko. Vaṇa sadde, ijo. Vedahako, negamo, paṇyājīvo, vaṇijopyatra.

व्यापारी (विक्रेता) या अर्थात दोन पदे आहेत. 'क्रय-विक्रयाने (खरेदी-विक्रीने) जो उपजीविका करतो' या विग्रहाने 'इक' प्रत्यय लागून 'वाणिजक' शब्द बनतो. 'व्यापारावर जगणाऱ्या लोकांच्या समूहाला (सार्थाला) जो दुसऱ्या देशात पोहोचवतो' या अर्थात कर्म उपपद असताना 'ण' प्रत्यय लागतो. व्यापाऱ्यांचा नायक म्हणजे 'सत्थवाहो' (सार्थवाह); त्याच्याशी संबंध असल्यामुळे 'सत्थवाहो' हा शब्द 'ण' प्रत्यय लागून बनतो. खरेदी-विक्रीचा व्यवहार करण्याचे ठिकाण म्हणजे 'आपणो' (दुकान/बाजार); त्याच्याशी संबंध असल्यामुळे 'आपणिको' हा शब्द 'णिक' प्रत्यय लागून बनतो. 'वण' धातू 'शब्द' अर्थात आहे, त्याला 'इज' प्रत्यय लागून 'वाणिज' शब्द बनतो. 'वेदेहको', 'नेगमो', 'पण्याजीवो' आणि 'वाणिजो' हे शब्दही याच अर्थात (व्यापारी) येथे आहेत.

470. Vikkayo nāma pubbameva attano dhanassa parassa dānaṃ. Kī dabbavinimaye, tatra niyutto vikkayiko. Vikkiṇātīti vikketā, ritu. Kayo nāma parassa dhanaṃ gahetvā attano dhanassa dānaṃ. Kayena jīvatīti kayiko. Kinātīti, ṇvu.

४७०. विक्रय (विक्री) म्हणजे आधीच स्वतःच्या मालकीचे असलेले धन दुसऱ्याला देणे. 'की' धातू द्रव्याच्या विनिमयासाठी (खरेदी-विक्रीसाठी) आहे; त्यात नियुक्त असलेला तो 'विक्कयिको'. 'जो विकतो तो' या अर्थात 'रितु' प्रत्यय लागून 'विक्केता' शब्द बनतो. क्रय (खरेदी) म्हणजे दुसऱ्याचे धन घेऊन स्वतःचे धन देणे. 'क्रयाने (खरेदीने) जो उपजीविका करतो' तो 'कयिको'. 'जो खरेदी करतो तो' या अर्थात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ [Pg.320] dhanappayottari. Iṇe uttamo uttamaṇṇo, abhidhānā pubbanipāto, issattaṃ, dvittañca. Dhanaṃ vuḍḍhatthaṃ payojetīti dhaniko. Dvayaṃ dhanagāhake. Iṇe adhamo adhamaṇṇo. Iṇaṃ gaṇhātīti iṇāyiko, āyiko. Iṇaṃ āyati pavattetīti vā iṇāyako, ṇvu.

व्याज किंवा नफ्यासाठी धन देणाऱ्या (कर्ज देणाऱ्या) व्यक्तीसाठी दोन शब्द आहेत. कर्जामध्ये जो श्रेष्ठ (उत्तम) असतो तो 'उत्तपण्णो' (धनको/कर्जदाता); 'इण' या नामाचा पूर्वनिपात होतो, 'इ' चा 'अ' होतो आणि द्वित्व होते. 'जो वृद्धीसाठी (व्याजासाठी) धन लावतो' तो 'धनिको'. धन घेणाऱ्या (कर्ज घेणाऱ्या) व्यक्तीसाठी दोन शब्द आहेत. कर्जामध्ये जो कनिष्ठ (अधम) असतो तो 'अधमण्णो' (ऋणको/कर्जदार). 'जो कर्ज घेतो' तो 'इणायिको' ('आयिक' प्रत्यय लागून). किंवा 'जो कर्ज पुढे चालू ठेवतो' तो 'इणायको' ('ण्वु' प्रत्यय लागून).

471-472. Dvayaṃ iṇe. Uddharīyate gayhateti uddhāro, upubbo dharati gahaṇe, ṇo. Eti vuḍḍhiṃ gacchatīti iṇaṃ, yu, ṇattaṃ. Pariyudañcanampi, parito udañjhate gayhateti, yu. Vuttanti kriyāpadaṃ. Yattakena dhanena lābho labbhate, tatra mūladhane mūlādidvayaṃ. Mūla patiṭṭhāyaṃ. Paṭhamameva ābhataṃ pābhataṃ.

४७१-४७२. कर्ज या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'जे उचलले किंवा घेतले जाते' तो 'उद्धारो' (कर्ज); 'उ' उपसर्गपूर्वक 'धर' धातू 'ग्रहण करणे' या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'जे वाढीला लागते' ते 'इणं' (ऋण/कर्ज); 'इ' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'ण'त्व होते. 'परियुदञ्चनं' हा शब्दही याच अर्थात आहे; 'चहूबाजूंनी जे घेतले जाते' या विग्रहाने 'यु' प्रत्यय लागतो. 'वुत्तं' हे क्रियापद आहे. ज्या धनाने नफा मिळवला जातो, त्या मूळ धनाला (भांडवलाला) दर्शवणारे 'मूलादि' दोन शब्द आहेत. 'मूल' धातू 'प्रतिष्ठा' (स्थिर राहणे) अर्थात आहे. 'जे आधीच आणले गेले आहे' ते 'पाभतं' (भेट/भांडवल).

Dvayaṃ paṭipāde. ‘‘Avassamassidaṃ kayitabba’’miti saccassākhyāpanaṃ, karaṇaṃ vā saccāpanaṃ, saccassa karañcittabharaṇamiccattho, saccasaddā dhāturūpā yu, majjhe apāgamo, saccassa vā āpuṇanaṃ saccāpanaṃ, apadhātumhā yu. ‘‘Saccāpanā saccākati’’riti tikaṇḍasese vopālito. Saccaṃ karoti, saccassa vā karaṇaṃ saccakāro. Saccaṃkāropi. ‘‘Klive saccāpanaṃ sacca-ṅkāro saccākatitthiya’’ntyamarakose. Dvayaṃ vikkanīyadabbe. Vikkinitabbanti vikkeyyaṃ, ṇyo. Paṇa byavahāre, ṇyo, dvepi tīsu.

सत्य सिद्ध करणे किंवा विसार देणे या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'हे काम याने नक्कीच केले पाहिजे' असे सत्याचे प्रकटीकरण किंवा सत्याची कृती करणे म्हणजे 'सच्चापनं'; सत्याची कृती करून चित्त स्थिर करणे असा याचा अर्थ आहे. धातूचे रूप असलेल्या 'सच्च' शब्दाला 'यु' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'अप' चा आगम होतो; किंवा सत्याप्रत पोहोचणे म्हणजे 'सच्चापनं'; 'अप' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागतो. वोपालित आचार्यांनी 'त्रिकांडशेष' कोशात 'सच्चापना' आणि 'सच्चाकति' असे म्हटले आहे. 'जे सत्य करते' किंवा 'सत्याची कृती' म्हणजे 'सच्चकारो'. 'सच्चंकारो' हा शब्दही आहे. अमरकोशात म्हटले आहे: 'सच्चापनं नपुंसकलिंगात आहे, तर सच्चांकारो आणि सच्चाकति हे स्त्रीलिंगात आहेत.' विक्रीयोग्य वस्तूच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'जे विकले जावे' ते 'विक्केय्यं' ('ण्य' प्रत्यय लागून). 'पण' धातू 'व्यवहार' अर्थात आहे, त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागतो; हे दोन्ही शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात.

Dvayaṃ [Pg.321] nyāsassappane. Nyāsassa appanaṃ paṭidānaṃ. Patipubbo dadāti nyāsasampannattho, tathā paripubbo vattati. Paridānaṃpyatra.

ठेव परत करणे या अर्थात दोन शब्द आहेत. ठेवीचे समर्पण करणे म्हणजे 'पटिदानं' (परत देणे). 'पति' उपसर्गपूर्वक 'दा' धातू ठेव परत करण्याच्या अर्थात आहे; तसेच 'परि' उपसर्गपूर्वक 'वत्' धातूही याच अर्थात आहे. 'परिदानं' हा शब्दही याच अर्थात येथे आहे.

Dvayaṃ nyāse. Asu khepane. Nyassate nikkhipīyateti, ṇo. Upanidhiyyateti upanidhi, i, upanidhi pume. ‘‘Pume upanidhinyāso’’ti amarakose.

ठेव (अमानत) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'असु' धातू 'फेकणे/ठेवणे' या अर्थात आहे. 'जे ठेवले जाते' तो 'न्यासो' ('ण' प्रत्यय लागून). 'जे जवळ ठेवले जाते' ती 'उपनिधि' ('इ' प्रत्यय लागून); 'उपनिधि' हा शब्द पुल्लिंगात आहे. अमरकोशात म्हटले आहे: 'पुल्लिंगात उपनिधि आणि न्यास हे शब्द आहेत.'

473. Ekādayo aṭṭhārasapariyantā saṅkhyāsaddā saṅkhyeyye dabbe vattanti tīsu ca liṅgesu. Saṅkhyeyyekatte ca ‘‘eko brāhmaṇo, aṭṭhārasa brāhmaṇā’’ti samānādhikaraṇaṃ bhavati, na tu bhinnādhikaraṇaṃ ‘‘brāhmaṇānaṃ ekādasa ce’’ti. Tīsūtyanena ‘‘na kevalaṃ ekasaddova saliṅgo, atha kho aṭṭhārasapariyantāpī’’ti dasseti, tena katthaci tesaṃ aliṅgatāvacanaṃ liṅgavisesābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana sāmaññaliṅgābhāvanti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’tyādīsupi daṭṭhabbaṃ, tena ‘‘puriso gacchati, itthī gacchati, cittaṃ gacchatī’’tyādīsu gacchatisaddassa taṃtaṃliṅgavisesavacanatā, ‘‘gacchatī’’tyādīsu sāmaññaliṅgavacanatā ca daṭṭhabbā. Vīsatyādayo saṅkhyāsaddā saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattanti ‘‘vīsati gāvo, gavaṃ vīsatī’’ti. Ekatteti yadā panetā saṅkhyeyye ekattavisiṭṭhameva vaggattaṃ sabhāvato paṭipādayanti. Tadā bhinnasaṅkhyenāpi samānādhikaraṇe ekavacaneyeva sabbakālaṃ vattate ‘‘vīsati gāvo’’ti. Yadyekatte, kathaṃ? Dvevīsatiyo, tisso vīsatiyo, pañcasatāniccādayo payogā iccāha ‘‘vaggabhede bahuttepī’’ti[Pg.322]. Vīsatyādīnaṃ vaggānaṃ bhede vattumicchite sati bahuttepi bahuvacanepi bhavanti. Amarakose pana ‘‘saṅkhyantarassatthe abhidheyyevīsatyādayo taṃsamānādhikaraṇato bahuvacanānipi bhavantī’’ti vuttaṃ, saṅkhyantaramiha vaggabhedo, tena dvinnampi vohāramattanānattaṃ, na atthanānattanti daṭṭhabbaṃ. Ānavuti navutisaddamabhibyāpetvā tā vīsatyādayo bhinnaliṅgenāpi samānādhikaraṇe nāriyaṃ itthiyaṃ, yathā vīsati kuṇḍāni. Vīsatyādayo vikatasamāhāradvandā. Liṅgassa lokāsayattā dvandekattanti napuṃsakattanti vīsatyādayo abyuppannā paramatena, kaccāyanamatena pana byuppannā.

४७३. 'एक' पासून सुरू होऊन 'अठरा' पर्यंत संपणारे संख्यावाचक शब्द मोजल्या जाणाऱ्या द्रव्यामध्ये (वस्तूंमध्ये) आणि तिन्ही लिंगांमध्ये वापरले जातात. मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या एकत्वामध्ये (एकवचनात) सुद्धा "एक ब्राह्मण (eko brāhmaṇo), अठरा ब्राह्मण (aṭṭhārasa brāhmaṇā)" असे समानाधिकरण होते, परंतु "ब्राह्मणांचे अकरा (brāhmaṇānaṃ ekādasa ce)" असे भिन्नाधिकरण होत नाही. "तिन्ही लिंगांत" या वचनाने हे दर्शवले जाते की, "केवळ 'एक' हाच शब्द सलिंग (लिंगभेद असलेला) नाही, तर अठरापर्यंतचे सर्व शब्द सलिंग आहेत." त्यामुळे काही व्याकरण ग्रंथांत त्यांचे जे 'अलिंगत्व' (लिंग नसणे) सांगितले आहे, ते विशिष्ट लिंगाचा अभाव (लिंगविशेषाचा अभाव) लक्षात घेऊन म्हटले आहे, सामान्य लिंगाचा अभाव लक्षात घेऊन नाही, असे समजावे. याच न्यायाने "जे तिन्ही लिंगांच्या पलीकडे आहे आणि ज्याला दोन वचने आहेत, त्याला आख्यात (क्रियापद) म्हणतात" इत्यादींमध्येही समजून घ्यावे. त्यामुळे "पुरुष जातो (puriso gacchati), स्त्री जाते (itthī gacchati), चित्त जाते (cittaṃ gacchati)" इत्यादींमध्ये 'गच्छति' या शब्दाची त्या-त्या लिंगविशेषाची वाचकता आणि केवळ 'गच्छति' इत्यादींमध्ये सामान्य लिंगवाचकता समजून घ्यावी. 'वीस' (vīsati) इत्यादी संख्यावाचक शब्द संख्येत (मोजणीत) आणि मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूत दोन्ही अर्थांत वापरले जातात; जसे की "वीस गाई" (vīsati gāvo) आणि "गाईंची वीस" (gavaṃ vīsati). 'एकत्व' म्हणजे जेव्हा हे शब्द मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूंमध्ये एकत्वाने विशिष्ट अशा समूहाचा अर्थ स्वभावानेच प्रतिपादन करतात. तेव्हा भिन्न संख्या (अनेकवचन) असूनही समानाधिकरणात नेहमी एकवचनातच वापरले जातात, जसे की "वीस गाई" (vīsati gāvo). जर ते नेहमी एकवचनातच असतात, तर "दोन विसा (dve vīsatiyo), तीन विसा (tisso vīsatiyo), पाचशे (pañcasatāni)" इत्यादी प्रयोग कसे होतात? यावर उत्तर म्हणून "समूहाच्या भेदाने बहुवचनही होते" (vaggabhede bahuttepi) असे म्हटले आहे. जेव्हा 'वीस' इत्यादी समूहांचे भेद सांगण्याची इच्छा असते, तेव्हा बहुवचनातही प्रयोग होतात. अमरकोशात मात्र "दुसऱ्या संख्येचा अर्थ सांगायचा असल्यास, 'वीस' इत्यादी शब्द त्या विशेष्याशी समानाधिकरण असल्यामुळे बहुवचनातही होतात" असे म्हटले आहे. येथे 'दुसरी संख्या' म्हणजे समूहाचा भेद (वर्गभेद) होय. त्यामुळे या दोन्ही मतांमध्ये केवळ व्यवहाराचा (शब्दांचा) भेद आहे, अर्थाचा भेद नाही, असे समजावे. 'नव्वद' (navuti) शब्दापर्यंत व्यापून ते 'वीस' इत्यादी शब्द भिन्न लिंगातही समानाधिकरणे स्त्रीलिंगातच राहतात; जसे की "वीस भांडी" (vīsati kuṇḍāni). 'वीस' इत्यादी शब्द हे विकृत समाहार द्वंद्व समास आहेत. लिंग हे लोकांच्या व्यवहारावर (लोकाश्रय) अवलंबून असल्यामुळे "द्वंद्व समासात एकत्व आणि नपुंसकलिंग होते" या नियमाने नपुंसकलिंग होते. म्हणून 'वीस' इत्यादी शब्द दुसऱ्यांच्या मते अव्युत्पन्न आहेत, परंतु कच्चायनाच्या मते ते व्युत्पन्न आहेत.

474-476. Satādīni asaṅkhyeyyapariyantāni catuvīsati ṭhānāni gaṇanabhedāni. Tattha dasadasasaddehi nipphādito satasaddo, tathā satadasasaddehi sahassasaddo. Yuja yoge, niyutaṃ, ayutampi. Yu missane vā, to. Lakkha dassanaṅkesu, lakkhaṃ, satasahassampi. Kuṭa chedane, dasaguṇaṃ kuṭatīti koṭi. Upasaggena visesetvā eko gaṇanaviseso pakoṭīti vuccati, dvepi missetvā eko koṭipakoṭīti. Naha bandhane, to. Āgamassu. Vida lābhe, u, niggahītāgamo. Aba hiṃsāyaṃ, gatimhi ca, do, āgamassu. Ahi gatimhi, hapaccayo. Ava rakkhaṇe, vo[Pg.323]. Aṭa gamane, ṭo. Sogandhikanti kamalavisesanāmena eko gaṇanaviseso vuccati, tathoppalādināmehi ekeko gaṇanaviseso. Katha vākyappabandhe, yu, saṅkhyātumasakkuṇeyyatāya asaṅkhyeyyaṃ.

४७४-४७६. 'शंभर' (sata) पासून सुरू होऊन 'असंख्येय' (asaṅkhyeyya) पर्यंत संपणारी चोवीस स्थाने हे गणनेचे भेद (संख्यांचे टप्पे) आहेत. त्यांपैकी दहा वेळा 'दहा' या शब्दाने निष्पन्न झालेला 'शत' (शंभर) शब्द आहे, त्याचप्रमाणे शंभर वेळा 'दहा' या शब्दाने 'सहस्र' (हजार) शब्द निष्पन्न होतो. 'युज्' धातू जोडण्याच्या (योगे) अर्थात आहे, त्यापासून 'नियुत' (niyuta) आणि 'अयुत' (ayuta) शब्द बनतात. किंवा 'यु' धातू मिश्रणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'लक्ष्' धातू पाहणे किंवा चिन्हांकित करणे या अर्थात आहे, त्यापासून 'लक्ष' (lakkha) किंवा 'शतसहस्र' (satasahassa) शब्द बनतो. 'कुट्' धातू छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात आहे; दहा पटीने छेदतो (मर्यादित करतो) म्हणून 'कोटि' (koṭi) म्हणतात. उपसर्गाने विशिष्ट करून एका संख्याविशेषाला 'प्रकोटि' (pakoṭi) म्हटले जाते, आणि दोन्ही मिळवून एका संख्याविशेषाला 'कोटिप्रकोटि' (koṭipakoṭi) म्हटले जाते. 'नह्' धातू बांधण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि आगम 'उ' होतो. 'विद्' धातू मिळवण्याच्या (लाभे) अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वार (निग्गहीत) आगम होतो. 'अब्' धातू हिंसेच्या आणि गतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो आणि 'उ' चा आगम होतो. 'अह्' धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'ह' प्रत्यय लागतो. 'अव्' धातू रक्षणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'व' प्रत्यय लागतो. 'अट्' धातू गमन (जाणे) अर्थात आहे, त्याला 'ट' प्रत्यय लागतो. 'सौगंधिक' (sogandhika) या कमळाच्या विशिष्ट नावाने एका संख्याविशेषाला ओळखले जाते, त्याचप्रमाणे 'उत्पल' (uppala) इत्यादी कमळांच्या नावांनी एकेका संख्याविशेषाला ओळखले जाते. 'कथ्' धातू वाक्यप्रबंधाच्या (कथनाच्या) अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. मोजणे अशक्य असल्यामुळे (मोजता न येण्याजोगे असल्यामुळे) त्याला 'असंख्येय' (asaṅkhyeyya) म्हणतात.

Nanu saṅkhyātumasakkuṇeyyatte sati ekena bhavitabbaṃ, atha kathameko asaṅkhyeyyo, dve asaṅkhyeyyāniccādīni bhedāni vuttānīti? Nāyaṃ doso, tesaṃ kāladesādivasena bhinnānampi sambhavato. Etāsu saṅkhyāsu kamā kamena satādilakkhapariyantaṃ dasaguṇaṃ dasahi guṇitaṃ bhavati. Koṭyādikaṃ asaṅkhyeyyapariyantaṃ satalakkhaguṇaṃ satalakkhehi guṇitaṃ bhavati, tasmā ekā lekhā dvisuññasahitā sataṃ bhavati, tathā tisuññasahitā sahassaṃ, catusuññasahitā niyutaṃ, pañcasuññasahitā ekā lekhā lakkhaṃ bhavati, ekā pana lekhā sattasuññasahitā koṭi, tathā cuddasasuññasahitā pakoṭi, iminā nayena yāvāsaṅkhyeyyaṃ netabbaṃ, ayamekaccānamācariyānaṃ mati.

जर मोजणे अशक्य आहे, तर ते एकच असायला हवे ना? मग "एक असंख्येय, दोन असंख्येय" इत्यादी भेद कसे सांगितले आहेत? हा दोष नाही, कारण काळ, देश इत्यादींच्या भेदाने ते भिन्न असणे शक्य आहे. या संख्यांमध्ये अनुक्रमाने शंभरपासून लाखापर्यंतच्या संख्या दहा पटीने (दहाने गुणिलेल्या) होतात. कोटीपासून असंख्येयपर्यंतच्या संख्या लाख पटीने (लाखाने गुणिलेल्या) होतात. म्हणून दोन शून्यांसह लिहिलेला एक आकडा 'शत' (शंभर) होतो, तसेच तीन शून्यांसह 'सहस्र' (हजार) होतो, चार शून्यांसह 'नियुत' (दहा हजार) होतो, पाच शून्यांसह लिहिलेला एक आकडा 'लक्ष' (लाख) होतो, सात शून्यांसह लिहिलेला एक आकडा 'कोटि' (कोटी) होतो, तसेच चौदा शून्यांसह 'प्रकोटि' होतो. या पद्धतीने असंख्येयपर्यंत मोजावे. हे काही आचार्यांचे मत आहे.

Atha vā satādayo asaṅkhyeyyapariyantā sabbepi dasaguṇitā kātabbā, ayaṃ kaccāyanassa mati, tena hi ‘‘yāva taduttari dasaguṇitañce’’ti suttamāha. Atha vā satādayo lakkhantā dasadasaguṇitā, tena ekā lekhā dvibindusahitā sataṃ bhavati, tathā catupañcādibindusahitā sahassādikaṃ bhavati, ekā lekhā pana dvādasabindusahitā koṭi, tathā ekūnavīsatibindusahitā pakoṭīti yāva asaṅkhyeyyā ekekasmiṃ satta satta bindūni katvā gaṇanā kātabbā, tasmā asaṅkhyeyyagaṇanavisese pañcacattālīsādhikāni satabindūni bhavanti, ayamamhākaṃ mati.

किंवा शंभरपासून असंख्येयपर्यंतच्या सर्वच संख्या दहा पटीने वाढवाव्यात, हे कच्चायनाचे मत आहे. म्हणूनच त्यांनी "त्याच्या पुढे दहा पटीने गुणिले जाते" (yāva taduttari dasaguṇaṃ) हे सूत्र सांगितले आहे. किंवा शंभरपासून लाखापर्यंतच्या संख्या दहा-दहा पटीने गुणिलेल्या असतात. त्यामुळे दोन शून्यांसह लिहिलेला एक आकडा 'शत' (शंभर) होतो, तसेच चार, पाच इत्यादी शून्यांसह 'सहस्र' (हजार) इत्यादी संख्या होतात. बारा शून्यांसह लिहिलेला एक आकडा 'कोटि' (कोटी) होतो, तसेच एकोणीस शून्यांसह 'प्रकोटि' होतो. अशा प्रकारे असंख्येयपर्यंत प्रत्येक संख्येत सात-सात शून्ये वाढवून गणना करावी. त्यामुळे 'असंख्येय' या विशिष्ट संख्येत एकशे पंचेचाळीस (१४५) शून्ये होतात. हे आमचे मत आहे.

Amarakose pana ‘‘pantyā satasahassādi, kamā dasaguṇottara’’mityuttaṃ, tassattho – dasasaṅkhyā pantītyuccate[Pg.324], tato ārabbha dasaguṇottaraṃ satasahassādikaṃ kamā viññeyyaṃ, taṃ yathā – dasasaṅkhyāya dasaguṇottaraṃ sataṃ, satā dasaguṇottaraṃ sahassaṃ, sahassā dasaguṇottaraṃ ayutaṃ, ayutā dasaguṇottaraṃ lakkhaṃ, lakkhā dasaguṇottaraṃ payutaṃ, payutā dasaguṇottaraṃ koṭi, evaṃ koṭiyā abbudaṃ, abbudā padumaṃ, padumā khabbo, khabbā mahākatho, tatopi mahāpadumaṃ, tatopi saṅku, saṅkuto samuddo, tato antyaṃ, antyā majjhaṃ, majjhā paraddhaṃ, paraddhā amataṃ, amatā dasaguṇottaraṃ saṅkhyaṃ, saṅkhyañca vīsatimaṃ ṭhānaṃ, asaṅkhyeyyamito paranti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃpyatra vādā dassitā.

अमरकोशात मात्र "दहापासून सुरू करून शंभर, हजार इत्यादी संख्या अनुक्रमाने दहा पटीने अधिक समजाव्यात" असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - दहा या संख्येला 'पंती' (panti) म्हटले जाते. तिथून सुरू करून दहा पटीने अधिक असणाऱ्या शंभर, हजार इत्यादी संख्या अनुक्रमाने समजून घ्याव्यात. ते कसे तर - दहा संख्येच्या दहा पट 'शत' (शंभर), शंभराच्या दहा पट 'सहस्र' (हजार), हजाराच्या दहा पट 'अयुत' (दहा हजार), अयुताच्या दहा पट 'लक्ष' (लाख), लक्षाच्या दहा पट 'प्रयुत' (दहा लाख), प्रयुताच्या दहा पट 'कोटि' (कोटी). अशा प्रकारे कोटीच्या दहा पट 'अब्बुद' (abbuda), अब्बुदाच्या दहा पट 'पदुम' (paduma), पदुमाच्या दहा पट 'खब्ब' (khabba), खब्बाच्या दहा पट 'महाकथ' (mahākatha), त्याच्या दहा पट 'महापदुम' (mahāpaduma), त्याच्या दहा पट 'शंकु' (saṅku), शंकुच्या दहा पट 'समुद्र' (samudda), समुद्राच्या दहा पट 'अंत्य' (antya), अंत्याच्या दहा पट 'मध्य' (majjha), मध्याच्या दहा पट 'परार्ध' (paraddha), परार्धाच्या दहा पट 'अमत' (amata), अमतच्या दहा पट 'संख्य' (saṅkhya). आणि 'संख्य' हे विसावे स्थान आहे. याच्या पलीकडच्या संख्येला 'असंख्येय' (asaṅkhyeyya) म्हणतात. व्याकरण हे सर्वसमावेशक असल्यामुळे येथे सर्वच आचार्यांची मते दर्शवली आहेत.

477-478. Sādhikena dvepādena ‘‘aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, aḍḍhateyyo cā’’ti imaṃ vacanatthaṃ dasseti. Aḍḍhūpapadena saha catutthādisaddānaṃ aḍḍhuḍḍhādyādeso. Sādhikapādena ‘‘aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho cā’’ti imaṃ vacanatthaṃ dasseti. Antaritassāpi aḍḍhenasaddassa idhānuvattanatā adhippetā abhidhānantarābhāvā, sabbatrevaṃ.

४७७-४७८. अर्ध्यासह चौथा तो 'अड्ढुड्ढ' (साडेतीन), अर्ध्यासह तिसरा तो 'अड्ढतिय' किंवा 'अड्ढतेय्य' (अडीच)" हा शब्दार्थ दर्शवतो. 'अड्ढ' (aḍḍha) या उपपदासह 'चतुर्थ' इत्यादी शब्दांचा 'अड्ढुड्ढ' इत्यादी आदेश होतो. "अर्ध्यासह दुसरा तो 'दियड्ढ' किंवा 'दिवड्ढ' (दीड)" हा शब्दार्थ दर्शवतो. जरी 'अड्ढुड्ढ' इत्यादी शब्दांनी अंतरित (व्यवहित) झालेला असला, तरी 'अड्ढेन' (aḍḍhena) या शब्दाची येथे अनुवृत्ती अभिप्रेत आहे, कारण दुसरा कोणताही शब्द उपलब्ध नाही. सर्वत्र याच पद्धतीने समजावे.

479-480. Mīyate paricchindīyate yena, taṃ mānaṃ. Tañca tulāpatthaṅgulivasā tidhā māniyadabbassa bhavati. Tula ummāne[Pg.325], curādi, tulā itthī. Pada gatiyaṃ, tho. Aṅga gamane, ulo, aṅgulaṃ, ‘‘aṅgulī’’tipi pāṭho, karasākhā.

४७९-४८०. ज्याद्वारे मोजले किंवा मर्यादित केले जाते, त्याला 'मान' (मापन) म्हणतात. मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या संबंधात तुला (वजन), पत्थ (द्रव किंवा धान्य मापन) आणि अंगुल (लांबीचे मापन) या तीन प्रकारांनी हे मापन होते. 'तुल' धातू मोजण्याच्या अर्थात (चुरादि गण) असून 'तुला' हा स्त्रीलिंगी शब्द बनतो. 'पत' धातू गती अर्थात असून 'थ' प्रत्यय लागून 'पत्थ' बनतो. 'अंग' धातू गमन अर्थात असून 'उलो' प्रत्यय लागून 'अंगुल' बनतो; 'अंगुली' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ हाताचे बोट असा आहे.

Cattāro vīhayo sampiṇḍitā ekāva guñjā samagarukā, tathā dve guñjā ekova māsako samagarukoti sabbatra nayo netabbo. Dve māsakā akkho nāma, vibhīṭakoti vutto, akkhaphalasamānagarukattā vā akkho. Karisopyatra, kasa vilekhane, a, rimajjho, anitthī. Akkhānaṃ pañca dharaṇaṃ nāma, dharatidhātuyā yu. Akkhānamaṭṭhakaṃ suvaṇṇo nāma. Pañcadharaṇaṃ nikkhaṃ nāma. Te nikkhā pañca pādo nāma. So pādo catutthe bhāge vattatītyekaccānaṃ mati. Yathāvuttāyeva cattāro vīhayo guñjā nāma. Dve guñjā māsako nāma. Dve pañcamāsakā dasamāsakā akkho nāma. Akkhānaṃ aṭṭhakaṃ dharaṇaṃ nāma. Pañcadharaṇaṃ suvaṇṇo nāma. Te pañcasuvaṇṇā nikkhaṃ nāmātyamhākaṃ mati. Kana dittigatikantīsu, nipubbo, nassa kho, nikkho, suvaṇṇavikārepi. Yassa kassaci vatthuno catutthe bhāge pādo. Dasa dharaṇāni palaṃ nāma, pala pathe ca gatimhi.

चार तांदळाचे दाणे एकत्र केले असता एका 'गुंजा' (गुंज) एवढे वजन होते. तसेच दोन गुंजा एकत्र केल्यास एका 'मासक' एवढे वजन होते; हाच नियम सर्वत्र लावावा. दोन मासक म्हणजे एक 'अक्ख' (अक्ष). याला 'विभीतक' (बेहडा) असेही म्हणतात, कारण याचे वजन बेहड्याच्या फळाएवढे असते. 'करिस' हा शब्दही याच अर्थात वापरला जातो; 'कस' धातू खरडण्याच्या अर्थात असून, 'अ' प्रत्यय आणि मध्ये 'रि' आगम होऊन हा नपुंसकलिंगी किंवा पुल्लिंगी शब्द बनतो. पाच अक्ष म्हणजे एक 'धरण' (धर धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून). आठ अक्ष म्हणजे एक 'सुवण्ण' (सुवर्ण). पाच धरण म्हणजे एक 'निक्ख' (निष्का). पाच निक्ख म्हणजे एक 'पाद'. हा पाद चौथ्या भागासाठी वापरला जातो, असे काही आचार्यांचे मत आहे. परंतु, आमच्या मते: पूर्वोक्त चार तांदूळ म्हणजे एक 'गुंजा'. दोन गुंजा म्हणजे एक 'मासक'. दहा मासक म्हणजे एक 'अक्ख'. आठ अक्ख म्हणजे एक 'धरण'. पाच धरण म्हणजे एक 'सुवण्ण'. पाच सुवण्ण म्हणजे एक 'निक्ख' होय. 'कन' धातू चमकणे, गती आणि इच्छा या अर्थात असून, 'नि' उपसर्ग लागून आणि 'न' चा 'ख' होऊन 'निक्ख' शब्द बनतो; हा सोन्याच्या अलंकारासाठीही वापरला जातो. कोणत्याही वस्तूच्या चौथ्या भागाला 'पाद' म्हणतात. दहा धरण म्हणजे एक 'पल' होय; 'पल' धातू मार्ग आणि गती या अर्थात वापरला जातो.

481. Yassa kassaci vatthuno palasataṃ tulā. Tula ummāne, tulā nārī.

४८१. कोणत्याही वस्तूचे शंभर पल म्हणजे एक 'तुला' (वजन) होय. 'तुल' धातू मोजण्याच्या अर्थात असून 'तुला' हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे.

Gehānaṃ dārubandhāya, piṭhikāyaṃ tulā thiyaṃ;

Mānabhaṇḍe ca sādise, rāsipalasatesu ca.

घरांच्या लाकडी रचनेतील मुख्य तुळईसाठी, मोजण्याच्या पात्रासाठी (तराजू), समानतेसाठी, तूळ राशीसाठी आणि शंभर पल वजनासाठी स्त्रीलिंगी 'तुला' हा शब्द वापरला जातो.

Tā [Pg.326] tulā vīsati bhāro nāma. Bhara dhāraṇaposanesu, ṇo. ‘‘Bhāro tu dvisahassesu, palānamapi vivadhe’’tyajayo. Vivadho bhārabhedo.

अशा वीस तुला म्हणजे एक 'भार' होय. 'भर' धातू धारण करणे आणि पोषण करणे या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. "दोन हजार पल म्हणजे एक भार, किंवा कावडीने वाहून नेण्याच्या विशिष्ट वजनालाही भार म्हणतात" असे अजय (जयाचार्य) म्हणतात. 'विवध' म्हणजे भाराचाच एक प्रकार (कावड) होय.

Rūpiyassa karisena kato saṃvohārapadattho kahāpaṇo nāma. Karisappamāṇena rūpiyena kato paṇo paṇiyo dabbabhedo kahāpaṇo. Risassa hādeso. Ahādese karisāpaṇo, ete dve rūpavikāro, aññatrūpacārā. Iti tulāmānaṃ vuttaṃ.

चांदीच्या एका 'करिस' (अक्ष) वजनाने बनवलेली आणि व्यवहाराचे साधन असलेली वस्तू म्हणजे 'कहापण' (कार्षापण) होय. करिस प्रमाणाच्या चांदीने बनवलेले खरेदी-विक्रीचे साधन म्हणजे 'कहापण'. येथे 'रिस' च्या जागी 'ह' आदेश होतो. 'ह' आदेश न झाल्यास 'करिसापण' (किंवा काहापण) असे रूप बनते. हे दोन्ही नाण्याचे प्रकार आहेत; इतर ठिकाणी हा शब्द लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो. अशा प्रकारे 'तुलामान' (वजनाचे मापन) समाप्त झाले.

482. Patthamānaṃ dassetumāha ‘‘kuḍuvo’’ccādi. Eko pasato kuḍuvo nāma. Sara gatiyaṃ, to, ralopo, kaḍi bhede, vo, kaḍissa kuḍu, te kuḍuvā cattāro pattho. Catupatthā āḷhako, aha pūjāyaṃ, ṇvu, ḷattādi dasaṅgulaṃ, dvādasaṅgulaṃ vāsabbato mānampi āḷhako. Caturo āḷhakā doṇaṃ nāma, ‘‘caturāḷhaka’’ntipi pāṭho, du gamane, ṇo, duṇa gatiyaṃ, hiṃsāyañca vā, doṇaṃ. Vākārena doṇo.

४८२. धान्य किंवा द्रवाचे मापन (पत्थमान) दर्शवण्यासाठी 'कुडुव' इत्यादी म्हटले आहे. एक 'पसत' (पसा) म्हणजे एक 'कुडुव' होय. 'सर' धातू गती अर्थात असून 'त' प्रत्यय लागतो व 'र' चा लोप होतो; किंवा 'कडि' धातू भेदण्याच्या अर्थात असून 'व' प्रत्यय लागतो आणि 'कडि' चे 'कुडु' होते. असे चार कुडुव म्हणजे एक 'पत्थ' (प्रस्थ) होय. चार पत्थ म्हणजे एक 'आळहक' होय; 'अह' धातू पूजेच्या अर्थात असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'ह' चा 'ळ' होतो. दहा अंगुळे किंवा बारा अंगुळे परिघाचे मापन म्हणजेही 'आळहक' होय. चार आळहक म्हणजे एक 'दोण' (द्रोण) होय; 'चतुराळहक' असाही पाठ आहे. 'दु' धातू गमन अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो, किंवा 'दुण' धातू गती आणि हिंसेच्या अर्थात असून 'दोण' बनते. 'वा' कारामुळे 'दोण' (पुल्लिंगी) असेही रूप होते.

483. Caturo doṇā mānikā, māna pūjāyaṃ, sakatthe ko, assi. Catumānikaṃ catassannaṃ mānikānaṃ samūho catumānikaṃ [Pg.327] khārī nāma, khara vināse, ṇo, nadādi. Dasambaṇaṃ dasādhikasatadoṇamattaṃ kumbhoti ghaṭanāmena eko patthamānaviseso dassito, ‘‘ambaṇa’’ntipi pāṭho.

४८३. चार दोण म्हणजे एक 'मानिका' होय; 'मान' धातू पूजेच्या अर्थात असून स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' कार होतो. चार मानिकांचा समूह म्हणजे 'चातुमानिक' किंवा 'खारी' होय; 'खर' धातू नाशाच्या अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो. दहा अंबण किंवा ११० दोण म्हणजे एक 'कुंभ' होय; येथे घटाच्या (घडा) नावाने एका विशिष्ट पत्थमानाचे दर्शन घडवले आहे. 'अंबण' असाही पाठ आढळतो.

484. Patthamānavisesānaṃ labbhamānapariyāye dassetumāha ‘‘āḷhako’’ccādi. Tumba kampane, a. Dvayaṃ patthe. Patthasaddoyaṃ sāmaññabhedamānesu pavattati, idha pana visesamānavācako adhippeto. Nala ganthe, iṇa.

४८४. पत्थमानाच्या विविध प्रकारांचे समानार्थी शब्द दर्शवण्यासाठी 'आळहक' इत्यादी म्हटले आहे. 'तुम्ब' धातू कंपनाच्या अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागतो. हे दोन्ही शब्द 'पत्थ' (प्रस्थ) या अर्थात आहेत. 'पत्थ' हा शब्द सामान्यतः वेगवेगळ्या मापनांसाठी वापरला जातो, परंतु येथे तो एका विशिष्ट मापनाचा वाचक म्हणून अभिप्रेत आहे. 'नल' धातू बांधण्याच्या अर्थात असून 'इण' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ vāhe. Vahatīti vāho, vaha pāpuṇane, ṇo.

हे दोन्ही शब्द 'वाह' (गाडीचे वजन) या अर्थात आहेत. जो वाहून नेतो तो 'वाह' होय; 'वह' धातू पोहोचवण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

Ambaṇamānaṃ, pariyāyaṃ vā dassetumāha ‘‘ekādasa doṇe’’ccādi. Amba gamane, yu, amba sadde vā, iti patthamānaṃ vuttaṃ, aṅgulamānaṃ pana aṇvādyābhidhānāvasare bhūmivagge abhihitaṃ.

अंबणाचे प्रमाण किंवा त्याचे समानार्थी शब्द दर्शवण्यासाठी 'एकादश दोण' इत्यादी म्हटले आहे. 'अम्ब' धातू गमन किंवा शब्दाच्या अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागतो. अशा प्रकारे 'पत्थमान' (धान्य/द्रव मापन) समाप्त झाले. 'अंगुलमान' (लांबीचे मापन) मात्र अणू इत्यादींच्या वर्णनाच्या प्रसंगी 'भूमिवग्ग' मध्ये आधीच सांगितले गेले आहे.

485. Catukkaṃ bhāge. Visa pavesane, dīghādi, koṭṭhaṃ vuccati sarīraṃ, tattha setīti koṭṭhāso. Āttaṃ. Ana pāṇane, ama gamane vā, so. Bhajīyate sevīyateti bhāgo. Ṇo. Vaṇṭakopyatra. Vaṭi vibhājane, ṇvu, ṇantā vā sakatthe ko.

४८५. हे चार शब्द 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात आहेत. 'विस' धातू प्रवेश करण्याच्या अर्थात असून दीर्घ इत्यादी होतो. शरीराला 'कोठ' म्हणतात, त्यात जो राहतो तो 'कोठास' (भाग) होय; येथे 'त' चा 'ठ' होतो. किंवा 'अन' धातू श्वास घेण्याच्या अर्थात, किंवा 'अम' धातू गमनाच्या अर्थात असून 'स' प्रत्यय लागतो. ज्याची विभागणी केली जाते किंवा ज्याचे सेवन केले जाते तो 'भाग' होय; याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'वंटक' शब्दही याच अर्थात येतो; 'वटि' धातू विभागणीच्या अर्थात असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, किंवा णिजंत रूपावरून स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

Vibhavantaṃ dhane. Dhana dhaññe, a. Sassa attano ayaṃ so, sampi. Duiva dabbaṃ, sāramiccattho, ivatthe vo, vida lābhe, to[Pg.328]. Sassa dhanassa pati sapati, tasmiṃ sādhu sāpateyyaṃ, ṇeyyo. Vasa nivāse, u. Ara gamane, tho. Rassa to. Vibhavanti pabhavantyanenāti vibhavo, a. Hiraññaṃ, kosopyatra.

'विभव' पर्यंतचे शब्द 'धन' (संपत्ती) या अर्थात आहेत. 'धन' धातू धान्य किंवा संपत्तीच्या अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागतो. स्वतःचे जे आहे ते 'स' (स्व) किंवा 'सं' होय. वृक्षाप्रमाणे जे सारयुक्त असते ते 'दब्ब' (द्रव्य) होय; उपमेच्या अर्थात 'व' प्रत्यय लागतो. 'विद' धातू लाभाच्या अर्थात असून 'त' प्रत्यय लागतो (वित्त). धनाचा जो स्वामी तो 'सपति' होय, आणि त्याच्या मालकीचे जे योग्य धन ते 'सापतेय्य' (स्वापतेय) होय; याला 'णेय्य' प्रत्यय लागतो. 'वस' धातू निवासाच्या अर्थात असून 'उ' प्रत्यय लागतो (वसू). 'अर' धातू गमनाच्या अर्थात असून 'थ' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'त' होतो (अत्थ/अर्थ). ज्याद्वारे लोक वैभवशाली किंवा सामर्थ्यवान बनतात ते 'विभव' होय; याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'हिरण्य' आणि 'कोस' (कोश) हे शब्दही याच अर्थात येतात.

486. Katākataṃ kañcanaṃ, rūpiyañca missitaṃ kosādidvayavāccaṃ, tatra piṇḍīkataṃ ābharaṇīkataṃ, kammībhāvamāpāditaṃ vā kataṃ. Ākarotthaṃ ajātakammaṃ cuṇṇādirūpaṃ akataṃ, tadaññaṃ tehi kañcanarūpiyehi aññaṃ tejasaṃ dabbaṃ tambaṃ. Ādinā kaṃsarītisīsakādi, yañcātejasaṃ rājapaṭṭadāruvisādika’masāraṃ dabbaṃ, taṃ sabbaṃ kuppaṃ, gupa rakkhaṇe, guppateti, po, kattañca gassa.

४८६. घडवलेले (कत) किंवा न घडवलेले (अकत) सोने आणि चांदी, तसेच त्यांचे मिश्रण हे 'कोस' इत्यादी दोन शब्दांचे वाच्य आहे. त्यापैकी, गोळा केलेले, अलंकार बनवलेले किंवा कलाकुसर केलेले सोने-चांदी म्हणजे 'कत' (घडवलेले) होय. खाणीतून काढलेले, अद्याप प्रक्रिया न केलेले, चूर्ण इत्यादी स्वरूपातील सोने-चांदी म्हणजे 'अकत' (न घडवलेले) होय. सोने आणि चांदी व्यतिरिक्त इतर धातू जसे की तांबे (तंब), कासे (कंस), पितळ (रीति), शिसे (सीस) इत्यादी, आणि अधातू जसे की लाकूड, विष इत्यादी असार वस्तू, या सर्वांना 'कुप्प' (कुप्य) म्हणतात. 'गुप' धातू रक्षणाच्या अर्थात असून 'प' प्रत्यय लागतो आणि 'ग' चा 'क' होतो.

Dvayaṃ kañcanaṃ rūpiyañcāhatamuṭṭhāpitahayavarāhapurisādi rūpaṃ nigghātikāya tāḷitaṃ dīnārādikaṃ rūpiyākhyaṃ. Assādirūpamassāhatamatthīti rūpiyaṃ. Rūpa āhatapasaṃsāsu, iyo.

सोने आणि चांदी या दोन्हीवर जेव्हा ठसा मारून घोडा, वराह, मनुष्य इत्यादींचे रूप कोरले जाते आणि हातोड्याने ठोकून दिनार इत्यादी नाणी बनवली जातात, तेव्हा त्याला 'रुपिय' (रुप्य/नाणे) म्हणतात. ज्यावर घोड्यादी रूपे ठोकून कोरलेली असतात ते 'रुपिय' होय. 'रूप' धातू आघात करणे आणि प्रशंसा करणे या अर्थात असून त्याला 'इय' प्रत्यय लागतो.

487-488. Hiraññantaṃ suvaṇṇe. Sobhano vaṇṇo yassa suvaṇṇaṃ. Kana dittiyaṃ, ṇvu, jananaṃ jātaṃ, pakaṭṭhaṃ jātaṃ jātarūpaṃ, [Pg.329] pakaṭṭhatthe rūpapaccayo. Jātaṃ rūpamassāti vā jātarūpaṃ. Iṇa gatiyaṃ, dittiyañca anekatthattā. Suṭṭhu dippate dittiyā yujjateti soṇṇaṃ, usso, ‘‘vā paro asarūpā’’ti ilopo, dvittaṃ. Kañca dittiyaṃ, yu. Satthu vaṇṇo viya vaṇṇo yassa. Cittamattānaṃ haratīti hari. I, kamu icchāyaṃ, bu. Carati ettha cittaṃ cāru, ṇu. Hi gatiyaṃ, mo. Haṭa dittiyaṃ, ṇvu. Tapanaṃ dāhamarahatīti tapaniyo, iyo. Hara haraṇe, añño, assi. Hā cāge, hā gatiyaṃ vā, añño, hirādeso ca.

४८७-४८८. 'हिरण्य' पर्यंतचे शब्द 'सुवण्ण' (सोने) या अर्थात आहेत. ज्याचा वर्ण (रंग) सुंदर आहे ते 'सुवण्ण' होय. 'कन' धातू चमकण्याच्या अर्थात असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो (कनक). उत्पत्ती म्हणजे 'जात', आणि जे उत्कृष्टपणे उत्पन्न होते ते 'जातरूप' होय; येथे उत्कृष्ट अर्थात 'रूप' प्रत्यय लागतो. किंवा ज्याचे रूप जन्मापासूनच सुंदर असते ते 'जातरूप' होय. 'इण' धातू गती आणि चमकण्याच्या अर्थात आहे. जे उत्तम प्रकारे चमकते किंवा तेजाने युक्त असते ते 'सोण्ण' (सुवर्ण) होय; येथे 'सु' मधील 'उ' चा 'ओ' होतो आणि 'इ' चा लोप होऊन द्वित्व होते. 'कंच' धातू चमकण्याच्या अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागतो (कांचन). ज्याचा वर्ण शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वर्णासारखा तेजस्वी आहे ते सोने होय. जे मनाला हरण करते ते 'हरि' होय; 'इ' प्रत्यय लागतो. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थात असून 'बु' प्रत्यय लागतो (कंबु). ज्यामध्ये मन रमते ते 'चारु' होय; 'णु' प्रत्यय लागतो. 'हि' धातू गतीच्या अर्थात असून 'म' प्रत्यय लागतो (हेम). 'हट' धातू चमकण्याच्या अर्थात असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो (हाटक). जे तापवणे किंवा शुद्ध करणे यास योग्य असते ते 'तपनीय' होय; 'इय' प्रत्यय लागतो. 'हर' धातू हरण करण्याच्या अर्थात असून 'अञ्ञ' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' कार होतो (हिरण्य). किंवा 'हा' धातू त्यागाच्या किंवा गतीच्या अर्थात असून 'अञ्ञ' प्रत्यय लागतो आणि 'हिर' असा आदेश होतो.

Cāmīkarādayo cattāro tabbhedā tassa suvaṇṇassa visesā. Cāmī nāma ekā pupphajāti, taṃkarattā cāmīkaro, atha vā cāmī nāma aggi. Camu adane, ṇī, takkarattā cāmīkaro. Satakumbhaṃ paddhakesaravaṇṇaṃ, tabbaṇṇasadisattā sātakumbhaṃ. Devarukkhabhūtāya mahājambuyā patiṭṭhitaṭṭhāne nadī jambunadī, tassaṃ patitehi mahāgajappamāṇānaṃ, kumbhappamāṇānaṃ vā phalānaṃ bījehi jātaṃ suvaṇṇaṃ jambunadaṃ, idaṃ pana suvaṇṇaṃ analappabhaṃ devālaṅkāramatulaṃ jāyate. Taṃ panānalamiti visesatthepi amarasīho suvaṇṇasāmaññeva paṭhati. Siṅgī nāma ekā macchajāti, tabbaṇṇatāya. Khaṇiyaṃ vā taṃsaṇṭhānasilākhaṇḍehi jātatāya siṅgī, amarakose pana cāmīkarādīnipi suvaṇṇasāmaññe paṭhati, siṅgī pana visese. Vuttañhi tattha ‘‘alaṅkārasuvaṇṇaṃ yaṃ, siṅgīkanakamiccaya’’nti. Tassattho – kaṭakakuṇḍalādino alaṅkārasuvaṇṇassa ‘‘siṅgī’’ti nāmanti. ‘‘Siṅgīmaṇḍanasoṇṇa’’nti [Pg.330] ratanakoso. Suvaṇṇatāya siṅgī ‘‘kanaka’’mityuccate.

चामीकर इत्यादी चार शब्द त्या सोन्याचे विशेष प्रकार (भेद) आहेत. 'चामी' नावाचा एक फुलांचा प्रकार आहे, त्या फुलाच्या रंगाचे असल्यामुळे त्याला 'चामीकर' म्हणतात; किंवा 'चामी' म्हणजे अग्नी होय. 'चमु' धातू भक्षण करणे (नाश करणे) या अर्थात आहे, त्याला 'णी' प्रत्यय लागून, त्या अग्नीद्वारे शुद्ध केल्यामुळे त्याला 'चामीकर' म्हणतात. 'सातकुंभ' (शातकुंभ) हे कमळाच्या परागासारख्या रंगाचे असते, त्या रंगासारखे असल्यामुळे त्याला 'सातकुंभ' म्हणतात. देववृक्ष असलेल्या महाजंबू (जांभळाच्या) वृक्षाच्या ठिकाणी वाहणारी नदी म्हणजे 'जंबूनदी' होय. त्या नदीत पडणाऱ्या, महाहत्तीच्या आकाराच्या किंवा घागरीच्या आकाराच्या जांभळाच्या फळांच्या बियांपासून उत्पन्न झालेले सोने म्हणजे 'जांबूनद' होय. हे सोने अत्यंत तेजस्वी (अग्नीसारखे चमकणारे), निष्कलंक आणि देवांचे अतुलनीय अलंकार बनविण्यास योग्य असते. अमरसिंह (अमरकोशकार) याला सोन्याच्या सामान्य नावांमध्येच वाचतात, जरी ते सोन्याचा एक विशेष प्रकार असले तरी. 'सिंगी' (शृंगी) नावाचा एक माशाचा प्रकार आहे, त्याच्या रंगासारखा रंग असल्यामुळे त्याला 'सिंगी' म्हणतात. किंवा खाणीमध्ये त्या माशाच्या आकाराच्या शिलाखंडांपासून उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला 'सिंगी' म्हणतात. अमरकोशात चामीकर इत्यादी शब्दांना सोन्याच्या सामान्य नावांमध्ये वाचले आहे, परंतु 'सिंगी' शब्दाला विशेष नावांमध्ये वाचले आहे. कारण तिथे म्हटले आहे - 'जे अलंकाराचे सोने आहे, त्याला सिंगी आणि कनक म्हणतात.' त्याचा अर्थ असा की - कडे, कुंडल इत्यादी अलंकारांच्या सोन्याला 'सिंगी' असे नाव आहे. 'अलंकाराच्या सोन्याला सिंगी म्हणतात' असे रत्नकोशात म्हटले आहे. सुंदर रंग असल्यामुळे सिंगी सोन्याला 'कनक' असेही म्हटले जाते.

489. Pañcakaṃ rajate. Rūpayuttatāya rūpiyaṃ. Rañja rāge, ato. Sañja saṅge, jhu, ñalopo, sajjhu. Rūpayuttatāya rūpī, sañja saṅge, jho, ñalopo, sajjhaṃ, ‘‘rūpiyajjha’’ntipi pāṭho. Tadā iyajjhapaccayena siddhaṃ. Dubbaṇṇaṃ, khajjūraṃ, setampi.

४८९. चांदीसाठी (रौप्यासाठी) पाच शब्द आहेत. रूपाने (सौंदर्याने किंवा आकृतीने) युक्त असल्यामुळे त्याला 'रूपिय' (रुप्य) म्हणतात. 'रंज' धातू रागाच्या (रंगविण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'अत' प्रत्यय लागतो. 'संज' धातू आसक्तीच्या (चिकटण्याच्या) अर्थात आहे, त्याला 'झु' प्रत्यय लागून, 'ञ' चा लोप होऊन 'सज्झु' शब्द बनतो. रूपाने युक्त असल्यामुळे 'रूपी' म्हणतात. 'संज' धातू आसक्तीच्या अर्थात, 'झ' प्रत्यय लागून, 'ञ' चा लोप होऊन 'सज्झ' (सज्झं) बनते. 'रूपियज्झ' असाही पाठ आहे, तेव्हा तो 'इयज्झ' प्रत्ययाने सिद्ध होतो. 'दुब्बण्ण' (दुर्वर्ण), 'खज्जूर' (खर्जूर) आणि 'सेत' (श्वेत) हे देखील चांदीचे वाचक आहेत.

Āhatasoṇṇarajate, rajate rūpiyaṃ mataṃ;

Rajate ca khaleklivaṃ, khajjūro pādapantare;

Setā ca bhatikāyaṃ tha, klivaṃ sajjhe site tisu.

नाणी पाडलेल्या सोने आणि चांदीसाठी, तसेच केवळ चांदीसाठी 'रुपिय' (रुप्य) शब्द मानला जातो. नपुंसकलिंगी 'खज्जूर' शब्द चांदीसाठी आणि क्रूर/कठोर माणसासाठी वापरला जातो; तर पुल्लिंगी 'खज्जूर' शब्द एका विशिष्ट वृक्षासाठी (खजूर किंवा ताड वृक्षासाठी) वापरला जातो. स्त्रीलिंगी 'सेता' (श्वेता) शब्द 'भतिका' (एक प्रकारची वनस्पती) साठी वापरला जातो. नपुंसकलिंगी 'सेत' (श्वेत) शब्द चांदीसाठी (सज्झ) वापरला जातो, आणि 'सेत' (पांढरा) हा विशेषण म्हणून तिन्ही लिंगांत (पांढऱ्या वस्तूसाठी) वापरला जातो.

Asmajātiyaṃ puppharāgādimhi, muttāvajirādimhi ca vasvādittayaṃ. Vasa nivāse, u. Ratiṃ tanotīti ratanaṃ, kammādimhi ṇo, tilopo. ‘‘Ratnaṃ sajātiseṭṭhepī’’tyamarakose, tena gajaseṭṭho gajaratanaṃ, itthiseṭṭho itthiratananti. Manasaddato i, īpaccaye maṇī ca. Puppharāgādayo vakkhamānā tabbhidā tassa maṇino visesā. Bhāsanto rañjetīti puppharāgo, bhāsassa puppho.

पाषाण जातीच्या (खनिजांच्या) पुष्यराग (पोखराज) इत्यादींमध्ये आणि मोती, हिरा (वज्र) इत्यादींमध्ये 'वसु' इत्यादी तीन शब्द (वसु, रत्न, मणी) वापरले जातात. 'वस' धातू निवास करणे या अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागून 'वसु' बनतो. जे आनंद (प्रीती) वाढवते, त्याला 'रतन' (रत्न) म्हणतात. कर्म इत्यादी अर्थांत 'ण' प्रत्यय लागून आणि 'ति' चा लोप होऊन 'रतन' शब्द सिद्ध होतो. 'रत्न शब्द आपल्या जातीतील श्रेष्ठ वस्तूसाठी देखील वापरला जातो' असे अमरकोशात म्हटले आहे. त्यामुळे श्रेष्ठ हत्तीला 'गजरत्न' आणि श्रेष्ठ स्त्रीला 'स्त्रीरत्न' म्हणतात. 'मन' शब्दापासून 'इ' किंवा 'ई' प्रत्यय लागून 'मणी' शब्द बनतो. पुढे सांगितले जाणारे पुष्यराग इत्यादी मण्यांचेच विशेष प्रकार आहेत. जो चमकत असताना मनाला आनंदित करतो, त्याला 'पुष्यराग' म्हणतात. येथे 'भास' शब्दाचा 'पुष्फ' (पुष्य) असा आदेश होतो.

490. Suvaṇṇādayo ime satta ratanānyāhu. Maṇi rattamaṇi.

४९०. सोने इत्यादी या सात वस्तूंना 'रत्ने' म्हणतात. 'मणी' म्हणजे लाल रंगाचा मणी (माणिक/पद्मराग) होय.

491. Sattaratanānaṃ labbhamānapariyāye dassetumāha ‘‘lohitaṅgo’’ccādi. Lohitaṅgādittayaṃ rattamaṇiyaṃ[Pg.331]. Lohitavaṇṇena aṅgīyateti lohitaṅgo, lohitaṃ aṅgaṃ sarīrametassa vā lohitaṅgo. Padumañcātra kokanadaṃ, tabbaṇṇasadiso maṇi padumarāgo. Soṇaratanaṃ, lohitakopyatra.

४९१. सात रत्नांचे उपलब्ध असणारे समानार्थी शब्द दाखवण्यासाठी 'लोहितंगो' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. 'लोहितंग' इत्यादी तीन शब्द लाल मण्यासाठी (माणिकासाठी) आहेत. लाल रंगाने ओळखला जातो म्हणून तो 'लोहितंग' होय, किंवा ज्याचे शरीर (अंग) लाल आहे, तो 'लोहितंग' होय. येथे 'पदुम' म्हणजे लाल कमळ (कोकनद), आणि त्या रंगासारखा असणारा मणी म्हणजे 'पद्मराग' होय. 'सोणरतन' (शोणरत्न) आणि 'लोहितक' हे शब्द देखील येथे लाल मण्याचे वाचक आहेत.

Dvayaṃ veḷuriye. Vaṃso tacasāro, tabbaṇṇo maṇi vaṃsavaṇṇo. Veḷu viya dissatīti veḷuriyo, ivatthe iyo, rāgamo ca. Dvayaṃ pavāḷe. Vala saṃvaraṇe, ṇo, ḷattaṃ, vākārena pavāḷopi. Du gamane, du upatāpe vā, mo, dvittaṃ.

वैडूर्य मण्यासाठी दोन शब्द आहेत. बांबूच्या सालीसारखा हिरवा रंग असणारा मणी म्हणजे 'वंशवर्ण' होय. जो बांबूच्या रंगासारखा दिसतो, त्याला 'वेळुरिय' (वैडूर्य) म्हणतात. येथे उपमेच्या अर्थात 'इय' प्रत्यय लागून आणि 'र' चा आगम होऊन 'वेळुरिय' शब्द बनतो. पोवळ्यासाठी (प्रवाळासाठी) दोन शब्द आहेत. 'वल' धातू झाकणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागून, 'ल' चा 'ळ' होऊन आणि 'व' च्या जागी 'प' होऊन 'पवाळ' (प्रवाळ) शब्द पुल्लिंगातही बनतो. 'दु' धातू जाणे किंवा ताप देणे या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागून आणि द्वित्व होऊन 'दुम्म' (किंवा तत्सम रूप) बनते.

492. Dvayaṃ kabaramaṇimhi. Masāragirimhi jātaṃ masāragallaṃ, lo, rassa lo. Kabaro sabalo maṇi. Dvayaṃ muttāyaṃ. Muca mocane, tho, muttā eva muttikaṃ, sakatthe iko. Satthikā pakatito liṅgavacanānyativattanteti napuṃsakattaṃ. Ettha ca ratanapariyāyānaṃ uppaṭipāṭiyā kathanaṃ sattannaṃ ratanānaṃ uppattikkamapaṇītakkamādino abhāvadīpanatthaṃ.

४९२. चित्कबरी (ठिपके असलेल्या) मण्यासाठी दोन शब्द आहेत. मसार पर्वतावर उत्पन्न होणारा मणी म्हणजे 'मसारगल्ल' होय. येथे 'ल' प्रत्यय लागून 'र' चा 'ल' होतो. 'कबर' म्हणजे चित्कबरा किंवा विविध रंगांचा मणी. मोत्यासाठी दोन शब्द आहेत. 'मुच' धातू मुक्त करणे या अर्थात आहे, त्याला 'थ' प्रत्यय लागून 'मुत्ता' (मुक्ता) शब्द बनतो. स्वार्थात 'इक' प्रत्यय लागून 'मुत्तिक' शब्द बनतो. स्वार्थी प्रत्यय लागलेले शब्द मूळ शब्दाच्या लिंग आणि वचनाचे उल्लंघन करत नाहीत, म्हणून येथे नपुंसकलिंगत्व आले आहे. आणि येथे रत्नांच्या पर्यायांचे क्रमविरहित (उलटसुलट) कथन हे सात रत्नांच्या उत्पत्तीचा क्रम किंवा त्यांच्या श्रेष्ठतेचा क्रम निश्चित नाही, हे दर्शवण्यासाठी आहे.

Dvayaṃ pittale. Rī gamane, ri. Rītipi. ‘‘Rīti pacāre sande ca, lohakiṭṭārakūṭesū’’ti ruddo. Ārasseva kūṭo, yassa. Dabbasaddopyatra. Dvayaṃ abbhake. Ama gamane, alo. Abbhaṃ ākāso, megho ca, taṃsaññakattā abbhakaṃ, saññāyaṃ ko. ‘‘Meghambarābhidhānañca, gori bījañca abbhaka’’nti hi vuttaṃ. Girijatu, silājatupyatra.

पितळेसाठी दोन शब्द आहेत. 'री' धातू जाणे या अर्थात आहे, त्याला 'रि' प्रत्यय लागून 'रीति' शब्द बनतो. 'रीति' असाही शब्द आहे. 'रीति शब्द गमन, प्रवाह, लोखंडाचा मळ (किट्ट) आणि पितळ या अर्थांत वापरला जातो' असे रुद्र कवीने म्हटले आहे. ज्याचे टोक आरीसारखे तीक्ष्ण असते, त्याला 'आरकूट' (पितळ) म्हणतात. 'दब्ब' (द्रव्य) शब्द देखील येथे पितळेचा वाचक आहे. अभ्रकासाठी दोन शब्द आहेत. 'अम' धातू जाणे या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागून 'अब्भ' शब्द बनतो. 'अब्भ' म्हणजे आकाश आणि मेघ. त्या नावावरूनच याला 'अब्भक' (अभ्रक) म्हणतात. संज्ञा अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो. 'मेघ, अंबर ही ज्याची नावे आहेत आणि ज्याला गौरीबीज म्हणतात, ते अभ्रक होय' असे इतर कोशात म्हटले आहे. 'गिरिजतु' (गिरिजतू) आणि 'सिलाजतु' (शिलाजतू) हे शब्द देखील येथे अभ्रकाचे वाचक आहेत.

493. Tikaṃ [Pg.332] lohe. Lū chedane, ho. Aya gamane, manogaṇādi. Kāḷañca taṃ ayasañceti kāḷāyasaṃ. Satthakaṃ, tikkhaṇaṃ, piṇḍaṃ, ayasaṃ, asmasāropyatra. ‘‘Satthamāyudhalohesū’’ti anekattho. ‘‘Sāmuddalavaṇetikkhaṃ, visalohājimukkake’’ti rabhaso. Paṇḍa gamane, a. Asmassa sāro. ‘‘Kāḷāyasa’mayo lohaṃ, asmasārañca satthaka’’nti tvamaramālāyaṃ klīvakaṇḍaṃ.

४९३. लोखंडासाठी तीन शब्द आहेत. 'लू' धातू छेदणे या अर्थात आहे, त्याला 'ह' प्रत्यय लागून 'लोह' शब्द बनतो. 'अय' धातू जाणे या अर्थात आहे, हा मनोगणादी गणातील आहे. जे काळे आहे आणि लोखंड आहे, त्याला 'काळायस' (काळे लोखंड) म्हणतात. 'सत्थक' (शस्त्रक), 'तिक्खण' (तीक्ष्ण), 'पिंड', 'अयस' आणि 'अस्मसार' (अश्मसार) हे शब्द देखील येथे लोखंडाचे वाचक आहेत. 'सत्थ (शस्त्र) शब्द शस्त्र आणि लोखंड या अर्थांत वापरला जातो' हा अनेकार्थक शब्द आहे. 'तिक्ख (तीक्ष्ण) शब्द समुद्राचे मीठ, विष, लोखंड आणि मुक्ता या अर्थांत वापरला जातो' असे रभस कवीने म्हटले आहे. 'पंड' धातू जाणे या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. दगडाचा (पाषाणाचा) जो सार (कठण भाग) आहे, तो 'अस्मसार' होय. 'काळायस, अयस, लोह, अस्मसार आणि सत्थक हे नपुंसकलिंगी शब्द आहेत' असे अमरमाला ग्रंथात म्हटले आहे.

Dvayaṃ capale. Pāra sāmatthiye, do, pārayati sakkoti sabbalohaṃ kañcanaṃ kātunti pārado. Rasa sadde, aggimhi pakkhitte rasatīti raso, madhurādīsu ca raso. Capalo, sūtopyatra.

पाऱ्यासाठी (पारदासाठी) दोन शब्द आहेत. 'पार' धातू सामर्थ्य या अर्थात आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागून, जो सर्व धातूंना सोन्यात बदलण्यास समर्थ आहे, त्याला 'पारद' म्हणतात. 'रस' धातू आवाज करणे या अर्थात आहे, अग्नीत टाकल्यावर जो आवाज करतो, त्याला 'रस' म्हणतात. 'रस' शब्द मधुर इत्यादी रसांसाठी देखील वापरला जातो. 'चपल' आणि 'सूत' हे शब्द देखील येथे पाऱ्याचे वाचक आहेत.

‘‘Cañcalādimhi capalo’’.

चंचल इत्यादी अर्थांत 'चपल' शब्द वापरला जातो.

‘‘Sārathimhi rase sūto, pasūte perite tisu’’;

‘‘Rasendo pārado vutto, pāratopi nigadyate’’ti. –

सारथी आणि पाऱ्याच्या अर्थात पुल्लिंगी 'सूत' शब्द वापरला जातो; तर जन्मलेला आणि प्रेरित या अर्थांत तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. पाऱ्याला रसेंद्र आणि पारद असे म्हटले जाते, तसेच त्याला पारत असेही म्हणतात.

Tārapālo.

हे तारापाल कवीचे वचन आहे.

‘‘Pārado siddhadhātu ca, varabījañca sūtaka’’nti. –

पारद, सिद्धधातू, वरबीज आणि सूतक हे पाऱ्याचे वाचक आहेत.

Tikaṇḍaseso.

हे त्रिकांडशेष कोशातील वचन आहे.

Tikaṃ nāge. Tipu pīḷane, u. Tipusaddassa setepi pavattanato kāḷasaddena visesetvā kāḷatipūti vutto, tena tipusaddassadvinnampi vācakatādaṭṭhabbātyeke, taṃ ‘‘nāgo sīsakayogiṭṭha-vappāṇi tipu piccaṭa’’nti amarakose, ‘‘tipu [Pg.333] sīsakaraṅgesū’’ti ca tikaṇḍasesa nānatthasaṅgahādīsu vuttattā na gahetabbaṃ, tena kāḷo ca tipu cāti dveyevatthābhidhānāni. Kāḷavaṇṇatāya kāḷo. Tipu yathāvuttatthova. Tapa santāpe vā, u, assittaṃ. Sī saye, si bandhane vā, so. ‘‘Seṭṭhabhakaddujo nāgo, klivaṃ sīsakaraṅgesū’’ti rabhaso. ‘‘Yogiṭṭha’’mityekaṃ nāmaṃ sīsassa. ‘‘Vappo so sīsamattaka’’nti tvamaramālā.

काळ्या शिशासाठी (लेड) तीन शब्द आहेत. 'तिपु' धातू पीडा देणे या अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. 'तिपु' शब्द पांढऱ्या शिशासाठी (कथील/टिन) देखील वापरला जात असल्यामुळे, काळ्या शिशाला वेगळे दाखवण्यासाठी 'काळतिपु' असे म्हटले जाते. त्यामुळे 'तिपु' शब्द दोन्ही प्रकारच्या शिशाचा (काळे व पांढरे) वाचक मानला पाहिजे, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु अमरकोशात 'नाग, सीसक, योगीष्ठ, वप्र हे काळे शिसे आहेत आणि तिपु, पिच्चट हे पांढरे शिसे आहेत' असे म्हटले आहे, आणि त्रिकांडशेष, नानार्थसंग्रह इत्यादींमध्ये 'तिपु शब्द सीसक (काळे शिसे) आणि रंग (पांढरे शिसे) या दोन्ही अर्थांत आहे' असे म्हटल्यामुळे ते मत स्वीकारू नये. त्यामुळे 'काळ' आणि 'तिपु' हे दोनच शब्द काळ्या शिशाचे वाचक आहेत. काळ्या रंगाचे असल्यामुळे त्याला 'काळ' म्हणतात. 'तिपु' शब्दाचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. किंवा 'तप' धातू संताप देणे या अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागून 'अ' चा 'इ' होतो (तिपु). 'सी' धातू शयन करणे किंवा बांधणे या अर्थात आहे, त्याला 'स' प्रत्यय लागून 'सीस' शब्द बनतो. 'श्रेष्ठ गुणांमुळे कद्रूचा पुत्र असलेला नाग होय, आणि नपुंसकलिंगी नाग शब्द सीसक (काळे शिसे) व रंग (पांढरे शिसे) या अर्थांत वापरला जातो' असे रभस कोशात म्हटले आहे. 'योगीष्ठ' हे काळ्या शिशाचे एक नाव आहे. 'वप्र हा पुल्लिंगी शब्द केवळ शिशाचा वाचक आहे' असे अमरमाला ग्रंथात म्हटले आहे.

‘‘Ārakūṭosī rīti ca, sīsakaṃ tipu vaddhakaṃ;

Nāgaṃ mahāmalañceva, yogiṭṭhaka’’nti. –

आरकूट, रीति हे पितळेचे वाचक आहेत; तर सीसक, तिपु, वर्धक, नाग, महामल आणि योगीष्ठक हे शिशाचे वाचक आहेत.

Byāḍi.

हे व्याडी कवीचे वचन आहे.

‘‘Sīsamattaṃ bahumalaṃ, yogiṭṭhaṃ piṭṭhapiccaṭā;

Suvaṇṇādisamāluka-mapi sindūrasambhava’’nti. –

सीसक, बहुमल, योगीष्ठ, पिष्ट, पिच्चट, सुवर्णादिसमालुक आणि सिंदूरसंभव हे शिशाचे वाचक आहेत.

Tantātantaraṃ.

हे तन्तान्तर ग्रंथातील वचन आहे.

Sete tu raṅgavaṅgā, te gatyatthā.

पांढऱ्या शिशासाठी (कथील/टिन) 'रंग' आणि 'वंग' हे शब्द आहेत, जे गमन (जाणे) या अर्थाच्या धातूंपासून बनले आहेत.

‘‘Raṅgaṃsurebhaṃ mudaṅgaṃ, kusumbhaṃ gāmyakuṅkuma’’nti. –

रंग, सुरेभ, मुदंग, कुसुंभ आणि ग्राम्यकुंकुम हे पांढऱ्या शिशाचे (कथिलाचे) वाचक आहेत.

Tikaṇḍaseso.

हे त्रिकांडशेष कोशातील वचन आहे.

Dvayaṃ haritāle. Haritavaṇṇaṃ alaṃ haritālaṃ, byuppattimattametaṃ. Rūḷhīsaddo tvayaṃ. Pītiṃ netīti pītanaṃ. ‘‘Piñjaraṃ pītanaṃ tāla-mālañca haritālake’’tyamarasīho . Piñja vaṇṇe, aro. Ala bhūsane, alantyaneneti, ṇo, ‘‘haritālamalaṃ tāla-vaṇṇakaṃ naṭabhūsana’’nti tu mādhavo. ‘‘Haritāle tu kappūraṃ, godanto naṭasaññako’’ti tikaṇḍaseso.

'हरताळ' (पिवळे खनिज) या अर्थी दोन नावे आहेत. पिवळ्या रंगाला शोभणारे ते 'हरिताल' (हरताळ) होय, ही केवळ व्युत्पत्ती आहे; परंतु हा शब्द रूढीने प्रसिद्ध आहे. आनंद देतो म्हणून त्याला 'पीतन' म्हणतात. अमरसिंहाने 'नामलिंगानुशासन' ग्रंथात म्हटले आहे: "पिंजर, पीतन, ताल आणि आल ही हरताळाची नावे आहेत." 'पिंज्' धातू रंग देणे या अर्थी आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'अल्' धातू सुशोभित करणे या अर्थी आहे, "ज्याद्वारे सुशोभित केले जाते" या व्युत्पत्तीने 'ण' प्रत्यय लागतो. माधव कवी म्हणतात: "हरिताल, आल, ताल, वर्णक आणि नटभूषण ही हरताळाची नावे आहेत." त्रिकांडशेष ग्रंथात म्हटले आहे: "हरताळाला कर्पूर, गोदंत आणि नटसंज्ञक देखील म्हणतात."

494. Dvayaṃ [Pg.334] sindūre. Piṭṭhena nāgena jātaṃ piṭṭhaṃ. Cīnadesappavattaṃ piṭṭhaṃ cīnapiṭṭhanti pubbapade uttarapadalopo. Sanda savane, ūro, assi. ‘‘Sindūraṃ nāgasambhava’’ntyamarasīho. Vasantassavo, rattacuṇṇaṃ, rattavālukaṃpyatra. Dvayaṃ tūle. Tula nikase, a. Picu maddane, u. Picu tuloti samuditañcassa nāmaṃ. ‘‘Tūlo picu picutūlo, makkaṭisuttaṃ takkoṭī’’ti hi rabhaso.

४९४. 'शेंदूर' या अर्थी दोन नावे आहेत. शिशापासून (नाग) तयार होते म्हणून त्याला 'पिठ्ठ' म्हणतात. चीन देशात उत्पन्न होणारे पिठ्ठ म्हणजे 'चीनपिठ्ठ'; यात पूर्वपदातील उत्तरपदाचा लोप होतो. 'सन्द' धातू वाहणे या अर्थी आहे, त्याला 'ऊर' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा आदेश होतो (सिन्दूर). अमरसिंहाने म्हटले आहे: "सिंदूर आणि नागसंभव." वसंतस्रव, रक्तचूर्ण आणि रक्तवालुका ही देखील शेंदराचीच नावे आहेत. 'कापूस' या अर्थी दोन नावे आहेत. 'तुल' धातू साल काढणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (तूल). 'पिच्' धातू दाबणे या अर्थी आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो (पिचु). 'पिचुतूल' हे या दोन्ही शब्दांचे एकत्रित नाव आहे. रभस कवी म्हणतात: "तूल, पिचु, पिचुतूल, मर्कटीसूत्र आणि तक्कोटी ही कापसाची नावे आहेत."

Madhusaddena khuddajantu, khuddañcoccate. Khuddajantavo bhamarādayo. Tatra bhamarakataṃ khuddaṃ bhāmaraṃ, makkhikākataṃ makkhikaṃ, saraghañcoccate. Varaṭā kataṃ vāraṭaṃ. Puttikā kataṃ puttikanti sabbatraññatthe ṇo. Madhu unde, u. Khu sadde, do, khuda pipāsāyaṃ vā, do.

'मधु' या शब्दाने लहान जीव (मधमाशी) आणि मधाचे पोळे या दोन्ही अर्थांचा बोध होतो. भ्रमर (भुंगे) इत्यादींना 'क्षुद्रजंतू' म्हणतात. त्यापैकी भ्रमरांनी बनवलेले पोळे 'भामर' आणि माश्यांनी बनवलेले 'माक्षिक' किंवा 'सरघ' म्हटले जाते. वरटा (गांधारीण) ने बनवलेले पोळे 'वारट' आणि पुत्तिका (लहान माशी) ने बनवलेले 'पुत्तिक' म्हटले जाते; या सर्व शब्दांत अन्य अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो. 'मधु' हा शब्द ओले करणे या अर्थाच्या 'उन्द' धातूला 'उ' प्रत्यय लागून बनतो. 'खु' धातू आवाज करणे या अर्थी असून त्याला 'द' प्रत्यय लागतो, किंवा तहान लागणे या अर्थाच्या 'खुद' धातूला 'द' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ sitthe. Madhūhi khuddajantūhi ucchiṭṭhaṃ sajjitanti madhucchiṭṭhaṃ. Sajja visajjanāliṅgananimmānesu. Nimmānaṃ sampiṇḍīkaraṇaṃ, to, jatānaṃ ṭhādeso, sassa cho, dvittaṃ, ittañca. Sica paggharaṇe, tho. Sitthameva sitthakaṃ. Madanopyatra.

'मेण' या अर्थी दोन नावे आहेत. मधमाश्यांनी सोडलेले किंवा गोळा केलेले ते 'मधूच्छिष्ट' होय. 'सज्ज' धातू त्याग करणे, आलिंगन देणे आणि गोळा करणे (पिंड बनवणे) या अर्थी आहे. गोळा करणे म्हणजेच निर्माण करणे; त्याला 'त' प्रत्यय लागून, धातूच्या 'ज' आणि प्रत्ययाच्या 'त' चा 'ठ' आदेश होतो, 'स' चा 'छ' होतो, द्वित्व होते आणि 'इ' कार होतो. 'सिच' धातू पाझरणे या अर्थी असून त्याला 'थ' प्रत्यय लागतो (सित्थ). 'सित्थ' म्हणजेच 'सित्थक' होय. 'मदन' हा शब्दही मेण या अर्थी येथे वापरला जातो.

495. Tikaṃ gopāle. Gāvo pāleti, pāti cāti gopālo, gopo ca, kammani ṇo. Gāvo saṅkhyāyatīti gosaṅkhyo, saṃpubbo khyā gaṇane. Goduho, ābhiro, vallavopyatra. Dvayaṃ gomike. Gāvo assa santīti gomā, mantu. Ikapaccaye, māgame ca gomiko.

४९५. 'गोपाळ' (गुराखी) या अर्थी तीन नावे आहेत. गाईंचे पालन किंवा रक्षण करतो म्हणून तो 'गोपाल' आणि 'गोप' होय; येथे कर्म उपपद असताना 'ण' प्रत्यय लागतो. गाईंची गणना करतो म्हणून तो 'गोसंख्य' होय; येथे 'सम्' उपसर्गासह 'ख्या' धातू मोजणे या अर्थी आहे. गोदुह, आभीर आणि वल्लभ हे शब्दही गोपाळ या अर्थी येथे वापरले जातात. 'गाईंचा मालक' या अर्थी दोन नावे आहेत. ज्याच्याकडे गाई आहेत तो 'गोमान्' (मन्तु प्रत्यय). 'इक' प्रत्यय लागून आणि 'म' चा आगम होऊन 'गोमिक' शब्द बनतो.

Dvipādaṃ [Pg.335] balībadde. Usa dāhe, abho. Balaṃ vaddhayatīti balībaddo, nipātanā. Gacchatīti goṇo, yu, malopo, asso, ṇattaṃ. Gacchatīti go, gamu gamane, ro.

'बैल' या अर्थी दोन पाद (नावे) आहेत. 'उष' धातू तपणे या अर्थी असून त्याला 'अभ' प्रत्यय लागतो (ऋषभ). बळ वाढवतो म्हणून तो 'बलीबर्द' होय, हा शब्द निपातनाने सिद्ध होतो. चालतो म्हणून तो 'गोण' होय; येथे 'यु' प्रत्यय लागतो, 'म' चा लोप होतो, 'अ' चा 'ओ' होतो आणि 'ण' कार होतो. चालतो म्हणून तो 'गो' होय; येथे जाणे या अर्थाच्या 'गमु' धातूला 'रो' प्रत्यय लागतो.

‘‘Sagge kare ca vajire, balībadde ca go pumā;

Thī sorabheyyinettambu-disāvacanabhūmisū’’ti. –

रुद्र कवी म्हणतात: "पुल्लिंगी 'गो' शब्द स्वर्ग, किरण, वज्र आणि बैल या अर्थी वापरला जातो; तर स्त्रीलिंगी 'गो' शब्द गाय, डोळा, पाणी, दिशा, वाणी आणि पृथ्वी या अर्थी वापरला जातो."

Ruddo. Vasa nivāse, abho. Vassatīti vuso, vassa secane, ṇo, assu, saṃyogalopo ca. Ukkho, bhaddo, anavāho, sorabheyyopyatra. Ukkha secane. Anaṃ sakaṭaṃ vahatīti anavāho, ṇo. Surabhi go, tassāpaccaṃ sorabheyyo, ṇeyyo.

'वस' धातू राहणे या अर्थी असून त्याला 'अभ' प्रत्यय लागतो (वृषभ). सिंचन करतो म्हणून तो 'वृष' होय; येथे सिंचन करणे या अर्थाच्या 'वस्स' धातूला 'ण' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'उ' होतो आणि संयोगलोप होतो. उक्ष, भद्र, अनवाह आणि सौरभेय हे शब्दही बैल या अर्थी येथे वापरले जातात. 'उक्ष' धातू सिंचन करणे या अर्थी आहे. गाडी (अनस्) ओढतो म्हणून तो 'अनवाह' होय (ण प्रत्यय). सुरभी गाईचे अपत्य म्हणून तो 'सौरभेय' होय (णेय्य प्रत्यय).

496. So go vuddho jaraggavo nāma. Jaraṃ patto go jaraggavo, simhi ossa avo. Dvayaṃ misabālyayutte kiñciphuṭṭhatāruññe asampattabalībaddabhāve vacche. ‘‘Vaccho vuddho vacchataro’’ti nāmamālā. Damanāraho dammo, mo. Vasa nivāse, cho, vacchassāyeva gāviyā tanutthe nipātanā taro. Samāti ete dve tulyatthā.

४९६. तोच बैल म्हातारा झाला की त्याला 'जरद्गव' म्हणतात. वृद्धत्वाला पोहोचलेला बैल म्हणजे जरद्गव; येथे 'सि' विभक्ती असताना 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. थोडे तारुण्य स्पर्शलेले आणि अजून पूर्ण बैल न झालेले जे वासरू असते, त्या अर्थी दोन नावे आहेत. "वच्छ (वासरू), वृद्ध आणि वच्छतर" अशी नाममाला आहे. दमनास (वळविण्यास) योग्य असणारा तो 'दम्य' होय (म प्रत्यय). 'वस' धातू राहणे या अर्थी असून त्याला 'छ' प्रत्यय लागतो (वच्छ). गाईच्या लहान वासराच्या अर्थी निपातनाने 'तर' प्रत्यय लागतो (वच्छतर). 'सम' आणि 'दम्य' हे दोन्ही समान अर्थाचे शब्द आहेत.

Dvayaṃ dhuravāhe. Dhuraṃ vahati sīlenāti dhuravāhī, ṇī. Dhuraṃ vahitumarahatīti dhorayho, ṇo, vassa yo.

'ओझे वाहणारा बैल' या अर्थी दोन नावे आहेत. स्वभावाने ओझे वाहतो तो 'धुरवाही' होय (णी प्रत्यय). ओझे वाहण्यास योग्य असणारा तो 'धौरेय' होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'व' चा 'य' होतो.

Gavaṃ gunnaṃ adhikato jano govindo, gavaṃ indo govindo, gavaṃ vindatīti vā govindo.

गाईंचा मालक किंवा रक्षक असणारा मनुष्य म्हणजे 'गोविंद' होय. गाईंचा स्वामी तो गोविंद, किंवा गाईंना प्राप्त करतो म्हणून तो 'गोविंद' होय.

497. Vahatyanena [Pg.336] vaho, a. Kuka ādāne, udo, ussattaṃ, dassa dho vā, kakudo, kakudho ca. Dvayaṃ siṅge. Visa pavesane, yu. Sī saye, go, niggahītāgamo, rassattañca. Lohitavaṇṇatāya rohiṇī, tassa ṇo, nadādi.

४९७. ज्याच्याद्वारे ओझे वाहतात तो 'वह' (खांदा) होय (अ प्रत्यय). 'कुक' धातू ग्रहण करणे या अर्थी असून त्याला 'उद' प्रत्यय लागतो, उकार होतो आणि 'द' चा 'ध' होतो; याने 'ककुद' किंवा 'ककुध' (वशिंड) शब्द बनतात. 'शिंग' या अर्थी दोन नावे आहेत. 'विस' धातू प्रवेश करणे या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो (विषाण). 'शी' धातू निजणे या अर्थी असून त्याला 'गो' प्रत्यय लागतो, अनुस्वाराचा आगम होतो आणि र्‍हस्वत्व होते (शृंग). तांबड्या रंगाची असल्यामुळे गाईला 'रोहिणी' म्हणतात; येथे 'त' चा 'ण' होतो (नद्यादी गण).

498. Tikaṃ gāvīsāmaññe. Pumepi gāvī, tadā yossa ī. Siṅgayuttatāya siṅginī, taddhitantā inī. Dvayaṃ aputtikāyaṃ. Hanatismā itthiyaṃ a, hanatissa vadho, niggahītāgamo, dhassa jho ca, bandha bandhane vā, vañjhā. Vasa kantiyaṃ, a.

४९८. 'गाय' या सामान्य अर्थी तीन नावे आहेत. पुल्लिंगातही 'गावी' शब्द वापरला जातो, तेव्हा 'यो' विभक्तीचा 'ई' होतो. शिंगे असल्यामुळे तिला 'शृंगिणी' म्हणतात; हा तद्धितान्त 'इनी' प्रत्यय लागून बनतो. 'वांझ गाय' (जिचे वासरू मरण पावले आहे किंवा जिला वासरू नाही) या अर्थी दोन नावे आहेत. 'हन' धातू मारणे या अर्थी असून स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागतो, 'हन' चा 'वध' होतो, अनुस्वाराचा आगम होतो आणि 'ध' चा 'झ' होतो; किंवा बांधणे या अर्थाच्या 'बन्ध' धातूपासून 'वंध्या' शब्द बनतो. 'वस' धातू आवडणे या अर्थी असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (वशा).

Navappasūtikā paccagghapasūtā go dhenu nāma, dhe pāne, nu. Dvayaṃ piyaputtāyaṃ. Vacchaṃ kāmayatīti vacchakāmā. Vacchaṃ lātīti vacchalā. Savacchakāyamapi dvayamidaṃ vadanti.

नुकतीच व्यालेली गाय 'धेनू' या नावाने ओळखली जाते; 'धे' धातू दूध पाजणे या अर्थी असून त्याला 'नु' प्रत्यय लागतो. 'वासरावर प्रेम करणारी गाय' या अर्थी दोन नावे आहेत. वासराची इच्छा करते म्हणून ती 'वच्छकामा' होय. वासराला जवळ घेते म्हणून ती 'वच्छला' होय. वासरू सोबत असणाऱ्या गाईलाही ही दोन नावे वापरतात.

499. Dvayaṃ manthanakumbhikāyaṃ. ‘‘Gagga’’nti saddaṃrātīti gaggarī, nadādi. Manthati yassa manthanī. Mantha viloḷane, yu, nadādi, dvepi itthī. Yatrekasmiṃ bahupaggahayutte aneke bandhīyante, tatra [Pg.337] sandānādidvayaṃ. Saṃpubbo dā dāne saṃyamanattho, karaṇe yu. Dā dāne, mo, dāmaṃ.

४९९. 'ताक घुसळण्याचे भांडे' (डेरा/माठ) या अर्थी दोन नावे आहेत. "गर्गर्" असा आवाज करते म्हणून ते 'गग्गरी' होय (नद्यादी गण). ज्या भांड्यात ताक घुसळले जाते ते 'मंथनी' होय. 'मन्थ' धातू घुसळणे या अर्थी असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो (नद्यादी गण); हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी आहेत. ज्या एका खांबाला अनेक दोऱ्यांनी अनेक गुरे बांधली जातात, त्या अर्थी 'संदान' इत्यादी दोन नावे आहेत. 'सम्' उपसर्गासह 'दा' धातू देणे या अर्थी असला तरी येथे बांधणे या अर्थी वापरला आहे, करण अर्थी त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो (संदान). 'दा' धातू देणे या अर्थी असून त्याला 'म' प्रत्यय लागतो (दामन्).

Dvayaṃ govacce. Miha secane, lo. Gavaṃ mīḷho vacco gomīḷho. Goto nibbatto gomayo, dvepyanitthī. Dvayaṃ ghate. Sappa gamane, i, sappi napuṃsake. Ghara secane, to. Havipyatra.

'शेण' या अर्थी दोन नावे आहेत. 'मिह' धातूसिंचन करणे या अर्थी असून त्याला 'ळ' प्रत्यय लागतो. गाईंचे मलमूत्र ते 'गोमीळ्ह' होय. गाईपासून उत्पन्न झालेले ते 'गोमय' होय; हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नाहीत. 'तूप' या अर्थी दोन नावे आहेत. 'सप्प' धातू सरकणे या अर्थी असून त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो (सप्पि - नपुंसकलिंगी). 'घर' धातू सिंचन करणे या अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो (घृत). 'हविस्' हा शब्दही तूप या अर्थी येथे वापरला जातो.

500. Taṃdivasiyā dadhito, duddhā vā samubbhataṃ ghataṃ tappakati ca navanītaṃ. Navadadhyādīhi nītaṃ pavattaṃ nonītaṃ, vasso. Navanītampi. Dvayaṃ dadhisāre. Dadhino maṇḍaṃ sāro dadhimaṇḍaṃ. Masa parimāṇe, thu, sassa to, matthu napuṃsake.

५००. त्याच दिवशीच्या दह्यापासून किंवा दुधापासून काढलेले लोणी आणि त्या स्वरूपाचे ते 'navanīta' (नवनीत) होय. ताज्या दह्यापासून काढलेले ते 'nonīta' (नोनीत) होय; येथे 'व' चा 'ओ' होतो. 'नवनीत' हा शब्दही प्रसिद्ध आहे. 'दह्याची निवळी' (ताकाचे पाणी) या अर्थी दोन नावे आहेत. दह्याचा जो सार भाग (पाणी) तो 'दधिमंड' होय. 'मस' धातू मोजणे या अर्थी असून त्याला 'थु' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा 'त' होतो (मत्थु - नपुंसकलिंगी).

Catukkaṃ khīre, khi khaye, īro. Duhyateti duddhaṃ, duha papūraṇe, to. Pā pāne, pātabbanti payo, ṇyo, āssattaṃ. Thanato sambhūtaṃ thaññaṃ.

'दूध' या अर्थी चार नावे आहेत. 'खि' धातू नाश पावणे या अर्थी असून त्याला 'ईर' प्रत्यय लागतो (खीर). काढले जाते म्हणून ते 'दुग्ध' (दुद्ध) होय; येथे पूर्ण करणे या अर्थाच्या 'दुह' धातूला 'त' प्रत्यय लागतो. 'पा' धातू पिणे या अर्थी असून पिण्यास योग्य ते 'पयस्' (पयो) होय; येथे 'ण्य' प्रत्यय लागतो आणि 'आ' चा 'अ' होतो. थनापासून उत्पन्न झालेले ते 'स्तन्य' (थञ्ञ) होय.

Dvayaṃ takke. Tīṇi kāni jalabhāgāni ettha santīti takkaṃ, issattaṃ, dvittañca. Matha viloḷane, to, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, aññatra pana –

'ताक' या अर्थी दोन नावे आहेत. ज्यात पाण्याचे तीन भाग असतात ते 'तक्क' (ताक) होय; येथे 'इ' चा 'अ' होतो आणि द्वित्व होते. 'मथ' धातू घुसळणे या अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि आगमानुसार 'इ' कार आता येतो (मथित). इतर ग्रंथांत मात्र असे म्हटले आहे -

‘‘Addhodakasamāyuttaṃ, udassitamudīritaṃ;

Takkaṃ tibhāgasaṃyuttaṃ, mathitanti gatodaka’’nti. –

"अर्धे पाणी मिसळलेल्या ताकाला 'उदस्सित' म्हणतात; तीन भाग पाणी मिसळलेल्या ताकाला 'तक्क' म्हणतात; आणि पाणी नसलेल्या (निव्वळ घुसळलेल्या) ताकाला 'मथित' म्हणतात."

Takkamathitā bhedenuttā, gatodakamiti nijjalaṃ.

अशा प्रकारे 'तक्क' आणि 'मथित' यांतील भेद स्पष्ट केला आहे. 'गतोदक' म्हणजे निर्जल (पाणी नसलेले).

‘‘Nijjalaṃ mathitaṃ siniddhaṃ, takkantu jalapādikaṃ;

Udassitaṃ jaladdhañca, sotakhyantu samodaka’’nti. –

"पाणी नसलेले आणि स्निग्ध असणारे ते 'मथित' होय; एक चतुर्थांश पाणी असलेले ते 'तक्क' होय; अर्धे पाणी असलेले ते 'उदस्सित' होय; आणि समप्रमाणात पाणी असलेले ते 'सोत' या नावाने ओळखले जाते."

Ratanamālā.

हे 'रत्नमाला' ग्रंथातील वचन आहे.

501. Khīrādayo [Pg.338] pañca goto sañjātarasā. Khīraṃ navaṃ, dadhi khīrato jātaṃ. ‘‘Khīrajaṃ dadhimaṅgala’’nti hi ratanāmālā. Dhā dhāraṇe. I, dvittaṃ, nipātanā. Dadhito vā ghataṃ, nonītañca. Sabbaseso takkaṃ, khīratoyeva vā.

५०१. दुधापासून बनणारे पाच रस (पंचगोरस) गाईपासूनच उत्पन्न होतात. ताजे दूध म्हणजे 'क्षीर' होय. दुधापासून दही बनते. "क्षीरज, दधि आणि मंगल" ही दह्याची नावे आहेत असे 'रत्नमाला' ग्रंथात म्हटले आहे. 'धा' धातू धारण करणे या अर्थी असून त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो, द्वित्व होते आणि हा शब्द निपातनाने सिद्ध होतो (दधि). दह्यापासून तूप आणि लोणी बनते. या सर्वांनंतर उरलेले ते 'ताक' होय, याशिवाय दुधापासूनच ताक बनते.

Chakkaṃ eḷake. Bādhiyamānopi na ravatīti urabbho. Ru sadde, bho. Meṇḍa kuṭilatthe, ko. Misati paddhate aññamaññaṃ meso. ‘‘Saṃhasane meso, paddhāya’masamunnatī’’ti nānatthasaṅgahe. Na raṇatīti uraṇo, raṇa sadde. Ava rakkhaṇe, i. Avi, ‘‘avayo selamesakkā’’tyamarasīho. ‘‘Ajī’’tipi pāṭho. Ila gatiyaṃ, ṇvu. Uṇṇāyupyatra, uṇṇāyogā uṇṇāyu, yu, luhu ubhe ulomasasaddā ca rabhasena vuttā.

मेंढा (एळक) या अर्थी सहा शब्दांचा समूह आहे. मारहाण केली तरी जो ओरडत नाही, तो 'उरब्भ' (मेंढा) होय. येथे 'रु' धातू आवाजाच्या अर्थी असून 'भ' प्रत्यय लागतो. 'मेण्ड' हा शब्द वक्रतेच्या अर्थी असून 'क' प्रत्यय लागतो. जो एकमेकांशी टक्कर देतो, तो 'मेस' होय. 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की, 'मेस' हा शब्द संहसन (इच्छा), सोम (पेय), युद्ध (टक्कर देणे) आणि नम्रता (असमुन्नती) या अर्थी वापरला जातो. जो ओरडत नाही, तो 'उरण' होय; येथे 'रण' धातू आवाजाच्या अर्थी आहे. 'अव' धातू रक्षणाच्या अर्थी असून 'इ' प्रत्यय लागून 'अवि' शब्द बनतो. अमरसिंह म्हणतात की, 'अवि' हा शब्द पर्वत, मेंढा आणि सूर्य या अर्थी वापरला जातो. 'अजी' असाही पाठ आढळतो. 'इल' धातू गतीच्या अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. येथे 'उण्णायु' हा शब्दही आहे; लोकरीशी (उण्णा) संबंध असल्यामुळे त्याला 'उण्णायु' म्हणतात, येथे 'यु' प्रत्यय आहे. रभस कोशात 'लहु', 'उभो' आणि 'लोमस' हे शब्दही या अर्थी सांगितले आहेत.

502. Tikaṃ aje. Vasa nivāse. To, vasto, vattopi. Aññe tu ‘‘vasa gandhaadane’’ti curādimāhu, aja gamane, na jāyatīti vā ajo. Chindanto gacchatīti chagalako, cho chedane, gamu gamane, ṇo, massa lo, ossattaṃ, sakatthe ko, chakalakopi. Chāgopyatra. Dvayaṃ karabhe. Vasa kantimhi, to, vassottaṃ, usa [Pg.339] dāhe vā, ottādi, oṭṭho, dantacchadepi. Kara karaṇe, abho. ‘‘Kharabho’’tyeke paṭhanti. Kamelako, mayo, mahāṅgopyatra.

५०२. बकरा (अज) या अर्थी तीन शब्दांचा समूह आहे. 'वस' धातू राहण्याच्या (निवास) अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागून 'वस्त' शब्द बनतो; 'वत्त' असाही शब्द आढळतो. इतर आचार्य 'वस' धातू वासाने पीडित करण्याच्या अर्थी चुरादि गणाचा मानतात. 'अज' धातू गतीच्या अर्थी आहे, किंवा जो जन्म घेत नाही तो 'अज' होय. जो कापत/तोडत चालतो तो 'छगलक' होय; येथे 'छो' धातू छेदनाच्या अर्थी असून 'गमु' गतीच्या अर्थी आहे, 'ण' प्रत्यय लागतो, 'म' चा 'ल' होतो, 'ओ' चा 'अ' होतो आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. 'छकलक' असाही शब्द आहे. येथे 'छाग' शब्दही याच अर्थी आहे. उंट (करभ) या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. 'वस' धातू इच्छेच्या (कांती) अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागतो आणि 'व' चा 'ओ' होतो. किंवा 'उस' धातू दाहाच्या अर्थी असून 'ओ' इत्यादी होऊन 'ओट्ठ' शब्द बनतो, जो ओठाच्या अर्थीही वापरला जातो. 'कर' धातू करण्याच्या अर्थी असून 'अभ' प्रत्यय लागतो. काही आचार्य 'खरभ' असा पाठ वाचतात. येथे 'कमेलक', 'मय' आणि 'महाङ्ग' हे शब्दही याच अर्थी आहेत.

Dvayaṃ gadrabhe. Gadatismā rabho, gadrabho. Khaṃ kaṇṭhavivaraṃ mahantamassatthīti kharo, ro. Cakkavā, bāleyyo, rāsabhopyatra. Cakkayogā, vantu. Balayuttattā bāleyyo. Rasa sadde, abho. Dvayaṃ aviyaṃ. Uraṇassa ayaṃ uraṇī. Avino esā avī. Ajāsaddo eko chāgiyaṃ. Aññe tu ‘‘uraṇī tu ajī ajā’’tipi pāṭhaṃ vatvā tiṇṇampi uraṇīpariyāyattaṃ vadanti, tesaṃ mate ajīajāsaddāpi uraṇīpariyāyā atthīti daṭṭhabbā. Atha vā tikaṃ ajiyaṃ. Uraṇasaddassāpi ajapariyāyassa sambhavato ‘‘uraṇī tu ajī ajā’’ti vuttaṃ, vakkhati hi anekatthavagge ‘‘ummāre eḷako aje’’ti, uraṇapariyāyo hettha eḷako.

गाढव (गद्रभ) या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. 'गद' धातूपासून 'रभ' प्रत्यय लागून 'गद्रभ' शब्द बनतो. ज्याचे कंठविवर (घसा) मोठे असते, तो 'खर' होय; येथे 'र' प्रत्यय लागतो. येथे 'चक्कवा', 'बालेय्य' आणि 'रासभ' हे शब्दही याच अर्थी आहेत. चक्रासारख्या चिन्हांशी संबंध असल्यामुळे 'चक्कवा' म्हणतात, येथे 'वन्तु' प्रत्यय आहे. बलवान असल्यामुळे 'बालेय्य' म्हणतात. 'रस' धातू आवाजाच्या अर्थी असून 'अभ' प्रत्यय लागतो. मेंढी (अवि) या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. उरण (मेंढा) ची मादी ती 'उरणी' होय. अवि (मेंढा) ची मादी ती 'अवी' होय. 'अजा' हा एक शब्द शेळी (बकरी) या अर्थी आहे. इतर आचार्य "उरणी तु अजी अजा" असा पाठ मानून या तिन्ही शब्दांना मेंढीचेच पर्याय मानतात; त्यांच्या मते 'अजी' आणि 'अजा' हे शब्दही मेंढीचे पर्याय आहेत असे समजावे. किंवा शेळी (अजी) या अर्थी तीन शब्दांचा समूह आहे. 'उरण' शब्दही शेळीच्या अर्थी संभवत असल्यामुळे "उरणी तु अजी अजा" असे म्हटले आहे. कारण 'अनेकत्थवग्ग' मध्ये पुढे म्हटले जाईल की, "उम्मा रे एळको अजे" (उंबरठ्याला आणि शेळीला 'एळक' म्हणतात), येथे 'एळक' हा 'उरण' शब्दाचाच पर्याय आहे.

Vessavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

वैश्यवर्गाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

503. Tikaṃ sudde. Sada assādane, do, assu. Antavaṇṇo lāmakavaṇṇo. Vasa secane, vasetabbo asucitattā vasalo, alo. Yatra yatra vā muttaṃ karīsaṃ siñcatīti vasalo, alo, jaghaññajopyatra. Brahmuno jaghaññaṅge pāde jāto jaghaññajo.

५०३. शूद्र (सुद्द) या अर्थी तीन शब्दांचा समूह आहे. 'सद' धातू आस्वादाच्या अर्थी असून 'द' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. 'अंतवर्ण' म्हणजे कनिष्ठ वर्णाचा. 'वस' धातू सिंचनाच्या अर्थी आहे; अपवित्रतेमुळे ज्याच्यावर सिंचन केले जाते तो 'वसल' होय, येथे 'अल' प्रत्यय लागतो. किंवा जो जिथे तिथे मूत्र आणि विष्ठा टाकतो तो 'वसल' होय, येथे 'अल' प्रत्यय लागतो. येथे 'जघञ्ज' शब्दही याच अर्थी आहे. ब्रह्माच्या जघन अंगापासून म्हणजेच पायापासून जन्मलेला तो 'जघञ्ज' होय.

Māgadhādayo [Pg.340] sūtapariyantā vijātiyamātāpitikattā ubhayavaṇṇoppattiyā saṃkiṇṇajātiyo iccattho, bhinnajātisaṃsaggo eva hi saṅkaro. Suddena sambandhāya khattāya jāto putto māgadho. Thutikriyāvutti. Suddāya sambandhena khattiyena jāto uggo, uca samavāye, ṇo.

'मागध' पासून सुरू होऊन 'सूत' पर्यंतचे शब्द भिन्न जातीच्या माता-पित्यांपासून जन्मल्यामुळे आणि दोन्ही वर्णांच्या उत्पत्तीमुळे 'संकीर्ण जाती' (मिश्र जाती) चे मानले जातात, असा अर्थ आहे. भिन्न जातींच्या संसर्गालाच 'संकर' म्हणतात. शूद्र पुरुषाच्या संबंधाने क्षत्रिय स्त्रीपासून जन्मलेला मुलगा 'मागध' होय; तो स्तुती करण्याच्या क्रियेने उपजीविका करतो. शूद्र स्त्रीच्या संबंधाने क्षत्रिय पुरुषापासून जन्मलेला मुलगा 'उग्ग' (उग्र) होय; येथे 'उच' धातू एकत्र येण्याच्या (समवाय) अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागतो.

504. Brāhmaṇiyā sambandhena khattiyena jāto sūto, su abhibhave, to, dīghādi.

५०४. ब्राह्मण स्त्रीच्या संबंधाने क्षत्रिय पुरुषापासून जन्मलेला मुलगा 'सूत' होय; येथे 'सु' धातू पराभूत करण्याच्या (अभिभव) अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागतो आणि दीर्घत्व इत्यादी कार्ये होतात.

Suddāvessahi karaṇo-mbaṭṭho vessādvijātihi. Māhiṃso vessākhattajo, khattā khattāya suddajo.

शूद्र स्त्री आणि वैश्य पुरुष यांच्यापासून जन्मलेला मुलगा 'करण' होय; वैश्य स्त्री आणि ब्राह्मण पुरुष यांच्यापासून जन्मलेला मुलगा 'अम्बट्ठ' होय. वैश्य स्त्री आणि क्षत्रिय पुरुष यांच्यापासून जन्मलेला मुलगा 'माहिंस' होय; क्षत्रिय स्त्री आणि शूद्र पुरुष यांच्यापासून जन्मलेला मुलगा 'खत्ता' होय.

Brāhmaṇīkhattajo sūto,Tassaṃ vedehako vesse;

Rathakāro tu māhiṃsā,Karaṇyaṃ yassa sambhavo;

Caṇḍālo nāma janito,Brāhmaṇīvasalehi yo.

ब्राह्मण स्त्री आणि क्षत्रिय पुरुष यांच्यापासून जन्मलेला मुलगा 'सूत' होय; त्याच ब्राह्मण स्त्रीमध्ये वैश्य पुरुषापासून जन्मलेला मुलगा 'वेदेहक' होय. करण जातीच्या स्त्रीमध्ये माहिंस पुरुषापासून ज्याचा जन्म होतो, तो 'रथकार' होय. ब्राह्मण स्त्री आणि शूद्र (वसल) पुरुष यांच्यापासून जन्मलेला जो आहे, तो 'चण्डाल' होय.

Tatra karaṇo lipilekhanavutti, ambaṭṭho vicikicchāvutti.

त्या संकीर्ण जातींमध्ये 'करण' हा लिहिण्याच्या (लिपीलेखन) कामाने उपजीविका करतो, तर 'अम्बट्ठ' हा वैद्यकीय (चिकित्सा) कामाने उपजीविका करतो.

Dvayaṃ sippini. Karoti nimmināti citralepyādikanti kāru, ṇu. Sippamassatthīti sippiko. Sajātīnaṃ tesaṃ sippīnaṃ saṅghāto ‘‘seṇī’’tyuccate. Si sevāyaṃ, ṇi.

कारागीर (शिल्पी) या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. जो चित्रकाम, लेपकाम इत्यादी विविध कलाकृती बनवतो, तो 'कारु' होय; येथे 'णु' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याकडे शिल्प (कला/कौशल्य) आहे, तो 'शिल्पिक' होय. एकाच जातीच्या त्या कारागिरांच्या समूहाला 'सेणि' (श्रेणी) असे म्हटले जाते; येथे 'सि' धातू सेवेच्या अर्थी असून 'णि' प्रत्यय लागतो.

505. Tacchakādayo [Pg.341] ime pañca kāravo sippino nāma siyuṃ. Vuttañca –

५०५. सुतार (तच्छक) इत्यादी हे पाच प्रकारचे कारागीर 'कारु' किंवा 'शिल्पी' म्हणून ओळखले जातात. आणि म्हटले आहे की -

‘‘Tacchako tantavāyo ca, rajako ca nahāpito;

Pañcamo cammakāro ca, kāravo sippino matā’’ti.

“सुतार, विणकर, धोबी, न्हावी आणि पाचवा चांभार, हे 'कारु' आणि 'शिल्पी' मानले जातात.”

506. Pañcakaṃ tacchake. Taccha tanukaraṇe. Tacchati tanuṃ karotīti tacchako, ṇvu, vaddhayati chindatīti vaddhakī, vaddha chedane, curādi, ‘‘chedane cāpi vaddhana’’nti ratanamālā, ṇvu. Sakatthe ī, vaddhakī, vaḍḍhakīpi. Palādyummānappakārena gaṇḍati chindatīti palagaṇḍo. Gaṇḍa chedanopalepanasannicayavadanekadesesu. Palagaṇḍo sudhājīvinyapi. Ṭhā gatinivattiyaṃ,ti, pakāravaṇṇāgamo. Ṭhātissa thopi. Rathaṃ karotīti, kammani ṇo, rathakāro, cammakārepi. Dvayaṃ suvaṇṇakāre. Nāḷiṃ dhamati mukhe vināsayitvā mukhavāyunā aggidīpanatthaṃ nāḷiṃ saddāpayatīti nāḷidhamo.

५०६. सुतार (तच्छक) या अर्थी पाच शब्दांचा समूह आहे. 'तच्छ' धातू बारीक करण्याच्या अर्थी आहे. जो लाकूड तासून बारीक करतो तो 'तच्छक' होय; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. जो कापतो/तोडतो तो 'वड्ढकी' होय; 'वड्ढ' धातू छेदनाच्या अर्थी असून चुरादि गणाचा आहे. 'रत्नमाला' ग्रंथात म्हटले आहे की, 'वड्ढन' शब्द छेदनाच्या अर्थीही आहे, येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. स्वार्थी 'ई' प्रत्यय लागून 'वड्ढकी' शब्द बनतो; 'वड्ढकी' असाही शब्द आढळतो. जो वजनादी मापनाच्या पद्धतीने कापतो तो 'पलगण्ड' होय. 'गण्ड' धातू छेदन, लेपन, संचय आणि मुखाचा भाग या अर्थी वापरला जातो. 'पलगण्ड' हा शब्द गवंडी (सुधाजीवी) या अर्थीही वापरला जातो. 'ठा' धातू गतीच्या निवृत्तीच्या अर्थी असून 'ति' प्रत्यय लागतो आणि 'प' वर्णाचा आगम होतो; 'ठा' च्या जागी 'थ' देखील होतो. जो रथ बनवतो तो 'रथकार' होय, कर्म उपपदात असताना 'ण' प्रत्यय लागतो; हा शब्द चांभार (चर्मकार) या अर्थीही वापरला जातो. सोनार (सुवण्णकार) या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. जो तोंडात नळी धरून, तोंडाच्या हवेने अग्नी प्रदीप्त करण्यासाठी नळी फुंकतो, तो 'नाळिधम' होय.

507. Athoparaṃ pukkusaṃyāvapādena nāmaṃ. Ve tantasantāne, tantaṃ vāyatīti, ṇo. Pesa peraṇapayatanagatīsu. Pesanaṃ peso, taṃ karotīti, ṇo. Kuvindopyatra[Pg.342], kucchitaṃ vindatīti kuvindo. Mālāsippayogā, mālāpanayogā vā māliko, iko.

५०७. यानंतर 'पुक्कस' आणि 'यावप' पर्यंत प्रत्येक चरणात एकेक नाव आहे. 'वे' धातू धाग्यांच्या विस्ताराच्या अर्थी आहे; जो धागे विणतो तो 'तंतवाय' (विणकर) होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'पेस' धातू प्रेरणा, प्रयत्न आणि गतीच्या अर्थी आहे. पेसन म्हणजे पेस, ते जो करतो तो 'पेसकार' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. येथे 'कुविन्द' शब्दही याच अर्थी आहे; जो निंद्य गोष्ट मिळवतो तो 'कुविन्द' होय. माळ बनवण्याच्या कलेशी किंवा फुलांच्या व्यापाराशी संबंध असल्यामुळे 'मालिक' (माळी) म्हणतात, येथे 'इक' प्रत्यय लागतो.

Kuṃ lalayati icchatīti kulālo, lala icchāyaṃ, ṇo. Dvayaṃ sūcikammopajīvini. Sūcivānakammaṃ duvidhaṃ sūcanaṃ, tunnañcāti, tatra tunnavānakammena pavattinimittena tunnavāyo, sūcivānasippayogā sociko.

जो मातीची (कु) इच्छा करतो तो 'कुलाल' (कुंभार) होय; 'लल' धातू इच्छेच्या अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागतो. शिवणकामाने उपजीविका करणाऱ्याच्या अर्थी दोन शब्दांचा समूह आहे. सुईचे काम दोन प्रकारचे असते - सुई टोचणे (सूचन) आणि शिवणे (तुन्न). त्यापैकी शिवण्याच्या कामाच्या प्रवृत्तीमुळे त्याला 'तुन्नवाय' (शिंपी) म्हणतात, तर सुईच्या कामाच्या कलेशी संबंध असल्यामुळे 'सोचिक' (शिंपी) म्हणतात.

508. Cammaṃ karoti vikāramāpādayatīti, kammani ṇo. Pādukaropyatra. Kappa chedane, ṇvu. Naha soceyye, divādito nipātanā pakārāgamādi, na hāpetīti vā nahāpito, hā parihāne, ṇāpe paccayo, to, essittaṃ, saññāsaddattā nassapakati. Khurī, muṇḍī, divākittipyatra. Khuravā khurī, muṇḍavā muṇḍī, muṇḍo, muṇḍī, muṇḍakoti pasiddhi. Divā divase kitti byāpāro assa divākitti. ‘‘Caṇḍāle tu divākitti, nahāpito’’ti ruddo.

५०८. जो चामड्यावर प्रक्रिया करतो तो 'चर्मकार' (चांभार) होय, कर्म उपपदात असताना 'ण' प्रत्यय लागतो. येथे 'पादुककार' शब्दही याच अर्थी आहे. 'कप्प' धातू छेदनाच्या अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'नह' धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थी असून दिवादि गणातून निपातनाने 'प' वर्णाचा आगम इत्यादी कार्ये होतात; किंवा जो कमी करत नाही तो 'न्हापित' (न्हावी) होय; 'हा' धातू हानीच्या अर्थी असून 'णापे' प्रत्यय आणि 'त' प्रत्यय लागतो, 'ए' चा 'इ' होतो आणि संज्ञा शब्द असल्यामुळे 'न' चा स्वभाव कायम राहतो. येथे 'खुरी', 'मुण्डी' आणि 'दिवाकित्ती' हे शब्दही याच अर्थी आहेत. वस्तरा (खुर) बाळगणारा तो 'खुरी' आणि मुंडण करणारा तो 'मुण्डी' होय; 'मुण्ड', 'मुण्डी' आणि 'मुण्डक' हे शब्द प्रसिद्ध आहेत. ज्याचा दिवसा उद्योग (व्यापार) असतो तो 'दिवाकित्ती' होय. रुद्र कोशात म्हटले आहे की, 'दिवाकित्ती' आणि 'न्हापित' हे शब्द चंडाल अर्थीही वापरले जातात.

Rañjate suttaṃ rattamāpajjate yasmiṃ, sa raṅgo. Haritālamanosilādi, tamājīvatīti, kammani ṇo.

ज्याच्यामध्ये धागा रंगवला जातो, तो 'रंग' (रंगद्रव्य) होय. हरताळ, मनशिल इत्यादी रंगद्रव्यांच्या साहाय्याने जो उपजीविका करतो तो 'रंगकार' (रंगारी) होय, कर्म उपपदात असताना 'ण' प्रत्यय लागतो.

Puñjaṃ kasatīti pukkuso, nipātanā, atha vā ‘‘pu’’iti purisassa nāmaṃ, taṃ kuseti apanetīti pukkuso. Pupphaṃ vuccati karīsaṃ, kusumaṃ vā, taṃ chaḍḍetīti, ṇvu. Chaḍḍa apanayane.

जो कचऱ्याचा ढीग (पुंज) साफ करतो तो 'पुक्कस' होय, हे निपातनाने सिद्ध होते; किंवा 'पु' हे पुरुषाचे नाव आहे, त्याला जो दूर करतो तो 'पुक्कस' होय. विष्ठा किंवा फुलाला 'पुप्फ' म्हणतात, ते जो टाकून देतो तो 'पुप्फछड्डक' (झाडूवाला) होय, येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'छड्ड' धातू दूर करण्याच्या (अपणयन) अर्थी आहे.

509. Venādayo [Pg.343] tayo samā tulyatthā. Veṇunā jīvatīti veno. Ṇassa nattaṃ. Veṇopi. Veṇuvettādīnaṃ vikati vilīvā, tehi vilīvaṃ karotīti vilīvakāro. Naḷopi veṇuvettādīnaṃyeva vikati, taṃ karotīti, kammani ṇo. Naḷehi vā vilīvaṃ karotīti naḷakāro.

५०९. 'वेण' इत्यादी तीन शब्द समान अर्थाचे आहेत. जो बांबूच्या (वेणू) साहाय्याने उपजीविका करतो तो 'वेण' (बुरुड) होय; येथे 'ण' चा 'न' होतो. 'वेण' असाही शब्द आढळतो. बांबू, वेत इत्यादींच्या पट्ट्यांना 'विलीव' म्हणतात, त्यांच्यापासून जो वस्तू बनवतो तो 'विलीवकार' होय. 'नळ' देखील बांबू आणि वेत इत्यादींचाच एक प्रकार आहे, त्यापासून जो वस्तू बनवतो तो 'नळकार' होय, कर्म उपपदात असताना 'ण' प्रत्यय लागतो; किंवा जो नळ (लव्हाळा) पासून पट्ट्या बनवतो तो 'नळकार' होय.

Ito paraṃ soṇḍikaṃ yāva pādena nāmaṃ. Cunda chedane, sañcodane ca. Cunda nisāmane vā. Bhamu anavaṭṭhāne, taṃ karotīti bhamakāro. Kara karaṇe, māro, kammāro, kammani ṇvu. Lohakārako. Ākaroṭṭhitaṃ yo lohaṃ dhamitvā saṅkharoti, tatrāpi lohakārako.

यानंतर 'सोण्डिक' शब्दापर्यंत एका चरणाने (पादाने) संज्ञा (नाव) होते. 'चुन्द' धातू छेदण्यात (कापण्यात) आणि प्रेरणा देण्यात होतो; किंवा 'चुन्द' धातू साठवण्यात (धार लावण्यात) होतो. 'भमु' धातू अस्थिरतेत (फिरण्यात) होतो, ते (फिरणे) जो करतो तो 'भमकार' (चाक फिरवणारा/कुंभार) होय. 'कर' धातू करण्याच्या अर्थात होतो, 'मार' प्रत्यय लागून 'कम्मार' (लोहार) शब्द बनतो, किंवा कर्मामध्ये 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'लोहकारक' (लोहार) शब्द बनतो. जो खाणीतून काढलेले किंवा अरण्यात मिळालेले लोखंड वितळवून (फुंकून) वस्तू घडवतो, त्यालाही 'लोहकारक' म्हणतात.

510. Rajakassa dve kammāni celadhovanaṃ, rajanañca. Tatra celadhovano ninnejako, ṇvu, niji suddhiyaṃ, niji soceyyasocanesu vā. Vattharañjanā rajako. Ranja raṅge, ṇvu. Netīti nettiko. Sakatthe ko, nettiyaṃ udakanayena niyuttoti vā nettiko, nettiyā mātikāya netīti vā nettiko, iko. Udakaṃ hāretīti udahārako. Kalopo, ṇvu.

५१०. धोब्याची दोन कामे असतात - कपडे धुणे आणि रंगवणे. त्यापैकी कपडे धुणाऱ्याला 'निन्नेजक' म्हणतात, यात 'निजि' धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थात किंवा शुद्धता व काळजी घेण्याच्या अर्थात वापरून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. वस्त्र रंगवण्यामुळे त्याला 'रजक' (रंगारी) म्हणतात; 'रञ्ज' धातू रंगवण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. जो पाणी वाहून नेतो तो 'नेत्तिक' होय. स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो; किंवा पाणी वाहून नेण्याच्या कामात नियुक्त असलेल्याला 'नेत्तिक' म्हणतात; किंवा जो कालव्याद्वारे (पाटाने) पाणी नेतो तो 'नेत्तिक' होय, यात 'इको' (इक) प्रत्यय लागतो. जो पाणी वाहून नेतो तो 'उदहारक' होय; यात 'उदक' मधील 'क' चा लोप (कळोप) होऊन 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Vīṇāvādanasīlattā vīṇāvādi. Vīṇāvādanasippayogā veṇiko. Usumhi, usukāro vā vaḍḍhakī usuvaḍḍhakī, [Pg.344] etena vaḍḍhakīsaddassa sabbesampi sippikānaṃ vācakatā dīpitā, tena suvaṇṇavaḍḍhakī, tantavaḍḍhakītyādayopi yojjā.

वीणा वाजवण्याची सवय (स्वभाव) असल्यामुळे त्याला 'वीणावादी' म्हणतात. वीणा वाजवण्याच्या कलेशी (शिल्पाशी) जोडलेला असल्यामुळे त्याला 'वेणिक' म्हणतात. बाण बनवण्याच्या कामात असलेल्या कारागिराला 'उसुकार' किंवा 'उसुवड्ढकी' (बाण बनवणारा कारागीर) म्हणतात. यावरून 'वड्ढकी' (कारागीर) हा शब्द सर्व प्रकारच्या कारागिरांचा वाचक आहे हे स्पष्ट होते; म्हणूनच 'सुवण्णवड्ढकी' (सोनार), 'तन्तवड्ढकी' (विणकर) इत्यादी शब्दही योजावेत.

511. Veṇuṃ vaṃsaṃ dhamatīti veṇudhamo. Veṇuvādanasippayogā veṇaviko, ṇiko. Yo pāṇineva pāṇantare murajādisaddaṃ uṭṭhāpayati, so pāṇivādo. Pāṇiṃ hantīti pāṇigho. Pāṇiyopi. Pāṇivādanasippayogā pāṇiyo, yo.

५११. जो बांबू किंवा बासरी फुंकतो (वाजवतो) त्याला 'वेणुधम' म्हणतात. बासरी वाजवण्याच्या कलेशी जोडलेला असल्यामुळे त्याला 'वेणविक' म्हणतात, यात 'णिक' प्रत्यय लागतो. जो केवळ हातानेच (टाळी वाजवून) किंवा हातांच्या मध्ये मृदंग इत्यादींचा आवाज उत्पन्न करतो, त्याला 'पाणिवाद' म्हणतात. जो हातावर आघात करतो (टाळी वाजवतो) त्याला 'पाणिघ' म्हणतात. 'पाणिय' असाही शब्द आहे; टाळी वाजवण्याच्या कलेशी जोडलेला असल्यामुळे त्याला 'पाणिय' म्हणतात, यात 'य' प्रत्यय लागतो.

Pūpena jīvatīti pūpiyo, pūpo paṇiyo vikkeyyo yassa. Pānāgāraṃ suṇḍā, taṭṭhattā surā soṇḍā, taṃ vikkiṇātīti soṇḍiko, ‘‘nenaniddiṭṭhamanicca’’nti paribhāsato vuddhi. Majjaṃ vikkiṇāti sīlena. Maṇḍahāropyatra, maṇḍaṃ surāsambandhamaggabhāgaṃ harati uddharatīti maṇḍahāro.

जो पुप (मालपुआ/पिष्टक) विकून उपजीविका करतो त्याला 'पूपिय' म्हणतात; ज्याच्याकडे पुप हा विक्रीचा माल असतो. मद्यगृहाला (दारूच्या दुकानाला) 'सुण्डा' म्हणतात, आणि तेथे राहत असल्यामुळे मद्याला 'सोण्डा' म्हणतात; ते मद्य जो विकतो त्याला 'सोण्डिक' (दारू विक्रेता) म्हणतात. 'णेन निद्दิต्ठमनिच्चं' या परिभाषेनुसार येथे वृद्धी होते. जो स्वभावाने मद्य विकतो (त्याला सोण्डिक म्हणतात). येथे 'मण्डहार' हा शब्दही आहे; जो मद्याचा उत्कृष्ट वरचा भाग (मण्ड) काढून घेतो, त्याला 'मण्डहार' म्हणतात.

512. Dvayaṃ indacālakhye kapaṭe. Mayena asurena sure vañcayituṃ payuttattā mayassa ayaṃ māyā, mayo eva sambaro, tassāyaṃ sambarī, ṇī, nadādi. Dvayaṃ māyākāre. Indajāle niyutto indajāliko. Pāṭihārakopi. Paṭiharati nayanamanenāti pāṭihārako, ṇvu.

५१२. इंद्रजाल नावाच्या कपटासाठी (जादूच्या खेळासाठी) दोन शब्द आहेत. मय नावाच्या असुराने देवांना फसवण्यासाठी योजल्यामुळे मय असुराची ही 'माया' होय; मय असुर म्हणजेच 'शम्बर' होय, आणि त्याची ही विद्या म्हणजे 'शम्बरी' होय, यात 'णी' प्रत्यय लागतो. जादूगारासाठी दोन शब्द आहेत. इंद्रजालात (जादूच्या खेळात) गुंतलेल्याला 'इन्द्रजालिक' म्हणतात. 'पाटिहारक' असाही शब्द आहे; ज्याच्याद्वारे तो डोळ्यांना भुलवतो (भ्रमित करतो) तो 'पाटिहारक' होय, यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

513. Ariyāsāmaññaṃ [Pg.345] orabbhikādīnaṃ catunnamatthe. Ye urabbhaṃ eḷakaṃ hantvā jīvantīti orabbhikā. Sūkare hantvā jīvanti sūkarikā, tathā magaṃ hantvā jīvanti māgavikā. Sakuṇe pakkhino hantvā jīvanti sākuṇikā, iti kamato bhavanti.

५१३. 'अरियासामञ्ञ' ही गाथा 'ओरब्भिक' इत्यादी चार शब्दांच्या अर्थात आहे. जे मेंढ्या किंवा बकऱ्या मारून उपजीविका करतात त्यांना 'ओरब्भिक' (खाटीक) म्हणतात. जे डुकरांना मारून उपजीविका करतात त्यांना 'सूकरिक' म्हणतात; तसेच जे हरणांना मारून उपजीविका करतात त्यांना 'मागविक' (पारधी) म्हणतात. जे पक्ष्यांना मारून उपजीविका करतात त्यांना 'साकुणिक' (पक्षी शिकारी) म्हणतात; अशा प्रकारे हे अनुक्रमाने होतात.

514. Dvayaṃ jālike. Vāgurā migabandhanajālaṃ, tāya caratīti vāguriko, vākarikopi. Vaka ādāne, aro, ā, vākarā, tāya caratīti vākariko, pubbapakkhe kassa go, assu ca, vāguriko. Dvayaṃ bhāravāhe. Bhāraṃ vahatīti, kammani ṇo. Bhāraṃ vahatīti bhāriko.

५१४. जाळे वापरणाऱ्याच्या (पारध्याच्या) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'वागुरा' म्हणजे प्राण्यांना पकडण्याचे जाळे; त्या जाळ्याने जो शिकार करत फिरतो त्याला 'वागुरिक' म्हणतात, 'वाकरिक' असाही शब्द आहे. 'वक' धातू पकडण्याच्या अर्थात असून, 'अर' आणि 'आ' प्रत्यय लागून 'वाकरा' शब्द बनतो; त्या जाळ्याने जो फिरतो तो 'वाकरिक' होय. पूर्वपक्षात 'क' चा 'ग' आणि 'अ' चा 'उ' होऊन 'वागुरिक' शब्द बनतो. ओझे वाहून नेणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो ओझे वाहून नेतो, कर्मामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून 'भारवाह' किंवा जो ओझे वाहतो त्याला 'भारिक' (हमाल) म्हणतात.

Tikaṃ vetanopajīvini kiṅkare. Vetanena jīvatīti vetaniko. Bhato vetanena kīto, so eva bhatako, saññāyaṃ vā ko. Bhatiṃ vetanaṃ bhuñjatīti vā bhatako, ko, issattaṃ. Kammaṃ karotīti kammakaro, kammakāropi.

वेतनावर (मजुरीवर) जगणाऱ्या सेवकाच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. जो वेतनावर जगतो त्याला 'वेतनिक' म्हणतात. वेतनावर खरेदी केलेल्या सेवकाला 'भत' म्हणतात, आणि त्यालाच 'भतक' असेही म्हणतात, संज्ञेच्या अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो; किंवा जो मजुरी (वेतन) भोगतो (घेतो) त्याला 'भतक' म्हणतात, यात 'क' प्रत्यय लागून 'इ' चा 'अ' होतो. जो काम करतो त्याला 'कम्मकर' म्हणतात, 'कम्मकार' असाही शब्द आहे.

Chakkaṃ [Pg.346] dāse. Kiñci karotīti kiṅkaro, ‘‘ahamajja kiṃ karissāmī’’ti bhattu kattabbakiccayācanattā vā kiṅkaro. Dāsa dāhe. Dāsantetassāti dāso, a. Ciṭa pesanīye, pesīyate sāmināti ceṭo, ṇo, sakatthe ko, ceṭako. Pisa pesanīye, ṇo, sassa dvittaṃ. Bhara dhāraṇaposanesu, bharīyatīti bhacco, ‘‘riccā’’tiyogavibhāgena bharāditopi riccapaccayo, ‘‘ramhi ranto rādino’’ti ralopo ca, bhacco. Paricarati sāmīnanti paricāriko. Dāsero, dāseyyo, goppako, niyojjo, abhujissopyatra.

दासाच्या (गुलामाच्या) अर्थात सहा शब्द आहेत. जो काहीतरी काम करतो त्याला 'किङ्कर' म्हणतात; किंवा 'मी आज काय करू?' असे आपल्या स्वामीला विचारून कामाची मागणी करत असल्यामुळे त्याला 'किङ्कर' म्हणतात. 'दास' धातू पीडा देण्याच्या अर्थात आहे; ज्याला पीडा दिली जाते तो 'दास' होय, यात 'अ' प्रत्यय लागतो. 'चिट्' धातू आज्ञा पाळण्याच्या अर्थात आहे; स्वामीद्वारे ज्याला आज्ञा दिली जाते तो 'चेट' होय, यात 'ण' प्रत्यय लागतो, आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागून 'चेटक' शब्द बनतो. 'पिस्' धातू सेवेच्या अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो व 'स' चे द्वित्व होते. 'भर' धातू पोषण करण्याच्या अर्थात आहे; ज्याचे पोषण केले जाते तो 'भच्च' (भृत्य/सेवक) होय, यात 'रिच्च' या योगविभागाने 'रिच्च' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा लोप होऊन 'भच्च' शब्द बनतो. जो स्वामींची सेवा करतो (भोवती फिरतो) त्याला 'परिचारिक' म्हणतात. 'दासेर', 'दासेय्य', 'goppako' (गोप्पक), 'niyojjo' (नियोज्ज) आणि 'abhujisso' (अभुजिस्स - परतंत्र) हे शब्दही येथे दासाच्या अर्थात आहेत.

515. Te ca dāsā antojātādivasena catudhā siyuṃ. Antogehe dāsiyā kucchimhi jāto antojāto, dhanena kīto dhanaṃ datvā dāsabhāvaṃ gato dhanakkīto, sayameva dāsabyopagato bhayanivāraṇādyatthaṃ dāsabhāvamupagato ca karamarabhāvena ānīto karamarānīto ca, iccevaṃ te dāsā catudhā siyunti pakataṃ.

५१५. आणि ते दास 'अन्तोजात' इत्यादी भेदांनी चार प्रकारचे असतात. घरामध्ये दासीच्या पोटी जन्मलेला तो 'अन्तोजात' दास; धन देऊन खरेदी केलेला तो 'धनक्कीत' दास; भीतीचे निवारण इत्यादी करण्यासाठी स्वतःहून दासत्व स्वीकारलेला तो 'स्वयमुपगत' (भय-दास); आणि युद्धात बंदी बनवून आणलेला तो 'करमरानीत' दास; अशा प्रकारे ते दास चार प्रकारचे असतात हे स्पष्ट आहे.

516. Dvayaṃ bhujisse. Bhuja pālanajjhohāresu, iso, dvittaṃ. Tikaṃ nīce. Nihīnaṃ cinotīti nīco, ṇo, rassassa dīghatā. Jama adane, mo. Nicchayena hāniṃ gacchatīti [Pg.347] nihīnako, hā parihāne, i gatiyaṃ, yu, sakatthe ko.

५१६. स्वतंत्र (मुक्त) व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'भुज' धातू पालन करणे व गिळणे या अर्थात असून, त्याला 'इस' प्रत्यय लागतो आणि द्वित्व होऊन 'भुजिस्स' शब्द बनतो. नीच (कनिष्ठ) व्यक्तीच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. जो नीच गोष्टींचे आचरण (संग्रह) करतो तो 'नीच' होय, यात 'ण' प्रत्यय लागून र्‍हस्वाचा दीर्घ होतो. 'जम' धातू खाण्याच्या अर्थात असून त्याला 'म' प्रत्यय लागतो (जम्म). जो निश्चितपणे र्‍हासाला (पतनाला) प्राप्त होतो तो 'निहीनक' होय; यात र्‍हासाच्या अर्थातील 'हा' धातू आणि जाण्याच्या अर्थातील 'इ' धातू असून, 'यु' प्रत्यय आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो.

‘‘Vivaṇṇo pāparo nīco, pākito ca puthujjano;

Nihīno’pasado jammo, khullako itaro ca so’’. –

'विवर्ण, पापर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जम्म, क्षुल्लक आणि इतर (हे नीच माणसाचे वाचक शब्द आहेत).'

Tyamarakose. Vigato vaṇṇo assamo yassa vivaṇṇo. ‘‘Assamo brahmacāriyādi, catukkepi maṭhepi ce’’ti nānatthasaṅgahe. Pāpaṃ rātīti pāparo. Pakatiyaṃ yathājātabhāve bhavo vijjamāno, na tu byāpāroti pākito, ṇo. Sajjanehi puthubhūto jano puthujjano. Apakaṭṭhaṃ sadati gacchatīti apasado. Khudaṃ lātīti khullo, dassa lo, khullo eva khullako. Itaṃ kampitaṃ rātīti itaro.

हे अमरकोशात सांगितले आहे. ज्याचा वर्ण (गुण/कीर्ती) किंवा आश्रम निघून गेला आहे तो 'विवर्ण' होय. 'आश्रम' शब्द ब्रह्मचर्य इत्यादी चार अवस्था आणि मठ या अर्थातही होतो, असे नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे. जो पापाला प्राप्त होतो तो 'पापर' होय. जो प्रकृतीनुसार (जसा जन्मला तसाच) राहतो, कोणताही विशेष उद्योग करत नाही तो 'पाकित' (प्राकृत) होय, यात 'ण' प्रत्यय लागतो. सज्जनांपासून वेगळा असलेला सामान्य मनुष्य म्हणजे 'पुथुज्जन' (पृथग्जन) होय. जो निकृष्टतेला प्राप्त होतो तो 'अपसद' होय. जो भुकेला (क्षुधेला) सहन करतो तो 'खुल्ल' होय, यात 'द' चा 'ल' होतो; 'खुल्ल' म्हणजेच 'खुल्लक' (क्षुल्लक) होय. जो कंपित होण्याला (थरथरण्याला) प्राप्त होतो तो 'इतर' होय.

Dvayaṃ anālase. Kusītassa bhāvo kosajjaṃ, taṃ yassa natthīti nikkosajjo. Lasa kantiyaṃ, appaṃ lasatīti kilāsu, ṇu, na kilāsu akilāsu. Manda supane, a. Na lasati kīḷatīti alaso.

आळशी नसलेल्या (उद्योगी) माणसाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. आळशी माणसाच्या भावाला 'कोसज्ज' (आळस) म्हणतात; तो आळस ज्याच्याकडे नाही तो 'निक्कोसज्ज' होय. 'लस्' धातू इच्छेच्या अर्थात असून, थोड्याशा कामात जो थकतो (आळस करतो) त्याला 'किलासू' म्हणतात, यात 'णु' प्रत्यय लागतो; जो आळशी नाही तो 'अकिलासू' (उद्योगी) होय. 'मन्द' धातू झोपण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. जो आळस करत नाही आणि वेळ वाया घालवत नाही तो 'अलस' (अनलस/उद्योगी) होय.

517. Catukkaṃ caṇḍāle. Saṃ sunakhaṃ pacatīti sapāko. Caṇḍa caṇḍikke, ālo. Mataṅgassa apaccaṃ mātaṅgo. Cu cavane, ṇvu, cavako. ‘‘Plavako’’tipi pāṭho, plava gatiyaṃ, ṇvu.

५१७. चंडालाच्या अर्थात चार शब्द आहेत. जो कुत्र्याचे मांस शिजवून खातो त्याला 'सपाक' (श्वपाक) म्हणतात. 'चण्ड्' धातू क्रूरतेच्या अर्थात असून त्याला 'आल' प्रत्यय लागून 'चण्डाल' शब्द बनतो. मतंग ऋषींचे अपत्य तो 'मातङ्ग' होय. 'चु' धातू भ्रष्ट होण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'चवक' शब्द बनतो. 'प्लवक' असाही पाठ आढळतो; 'प्लव' धातू जाण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

‘‘Caṇḍālaplavamātaṅgā[Pg.348], divākittijanaṅgamā;

Nisādasapacāante-vāsī caṇḍālapukkusā’’. –

'चंडाल, प्लव, मातंग, दिवाकीर्ती, जनंगम, निषाद, श्वपाच, अंतेवासी आणि पुक्कस (हे चंडालाचे वाचक शब्द आहेत).'

Tyamarakose.

हे अमरकोशात सांगितले आहे.

Milakkhajātyādayo mahāraññanivāsino tabbhedā tassa caṇḍālassa visesā.

महाअरण्यात (मोठ्या जंगलात) राहणारे म्लेंच्छ जाती इत्यादी लोक हे त्या चंडालाचेच विशेष भेद (प्रकार) आहेत.

Gomaṃsabhakkhako yo tu,Lokabāhyañca bhāsate;

Sabbācāravihīno’yaṃ,Milakkhajāti vuccate.

'जो गोमांस खातो, लोकबाह्य (असंस्कृत) भाषा बोलतो आणि सर्व चांगल्या आचारांनी हीन असतो, त्याला म्लेंच्छ जातीचा (मिलक्खजाती) म्हटले जाते.'

Milakkha abyattasadde. Milakkhante abyattaṃ bhāsanteti milakkhā, tesaṃ jāti yoni milakkhajāti. Mayūrapiñchādiparidhāno kirāto, kira vikiraṇe, ato, kiratīti kirāto. Kiratopi. Pattaparidhāno savaro. Sava gatiyaṃ, aro. Ādinā pulindo, pula mahatthe, do, pulindo, sabhāsā byavahārī desantarabhāsānabhiñño, pulindo savarapariyāyoti keci.

'मिलक्ख' धातू अस्पष्ट उच्चाराच्या अर्थात आहे. जे अस्पष्ट भाषा बोलतातंना 'मिलक्ख' (म्लेंच्छ) म्हणतात; त्यांची जात किंवा योनी म्हणजे 'मिलक्खजाती' होय. मोराची पिसे इत्यादी परिधान करणाऱ्याला 'किरात' म्हणतात; 'किर' धातू विखुरण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अत' प्रत्यय लागतो, जो विखुरतो तो 'किरात' होय, 'किरत' असाही शब्द आहे. पानांचे कपडे परिधान करणाऱ्याला 'शवर' (शबर) म्हणतात; 'सव' धातू जाण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'आदि' शब्दाने 'पुलिन्द' शब्द घेतला जातो; 'पुल' धातू मोठेपणाच्या अर्थात असून त्याला 'द' प्रत्यय लागून 'पुलिन्द' शब्द बनतो. जो केवळ स्वतःच्याच भाषेत व्यवहार करतो आणि दुसऱ्या देशाच्या भाषेविषयी अनभिज्ञ असतो तो पुलिन्द होय; काही आचार्यांच्या मते 'पुलिन्द' हा 'शवर' शब्दाचाच समानार्थी शब्द आहे.

518-519. Tikaṃ luddamatte, ayampi milakkhappakāro. Migamacchādīnaṃ nisādanato māraṇato nesādo. Ludha upaghāte[Pg.349], do, dhassa do, lū chedane vā, do, ubhayatrāpi sakatthe ko. Vijjhatīti byādho, rassassa dīghatā. Dvayaṃ migaludde. Mige hantīti migavo, vo. Mige vijjhatīti migabyadho.

५१८-५१९. शिकारी (पारधी) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत; हा सुद्धा रानटी लोकांचा (म्लेंच्छ) एक प्रकार आहे. हरीण, मासे इत्यादींना मारणारा किंवा नष्ट करणारा तो 'नेसाद' (निषाद) होय. 'लुध' धातू मारणे (उपघात) या अर्थी आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो आणि 'ध' चा 'द' होतो; किंवा 'लू' धातू छेदणे या अर्थी आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो, दोन्ही रूपांमध्ये स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो (लुद्दक). जो बाणाने विद्ध करतो तो 'ब्याध' (व्याध) होय, यात र्‍हस्वाचा दीर्घ होतो. मृग-शिकारी (मृगव्याध) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. जो मृगांना मारतो तो 'मिगव' (मृगव्य) होय, यात 'व' प्रत्यय लागतो. जो मृगांना विद्ध करतो तो 'मिगब्याध' (मृगव्याध) होय।

Siloko sunakhe. Saramā sunī, tassāpaccaṃ sārameyyo, ṇeyyo. Sundaraṃ nakhametassa sunakho, sunassa vā pāṭipadikassa unakho, suna gatiyaṃ vā, kho, evaṃ sabbatra pāṭipadikavasena vā dhātuvasena vā rūpasiddhi veditabbā. Suna gatiyaṃ, sunassa vā uno. Soṇa vaṇṇagatīsu, suna gatiyaṃ vā, ṇo, ṇattaṃ, sunassa vā oṇo. Kuka ādāne, uro, kukkuro. Suna gatiyaṃ, ussa vādese svāno, uvādese suvāno. Mige sarati hiṃsatīti sāḷūro, ūro, rassa ḷo. Dīghādimhi sūno. Ussātte sāno. Nalope ussātte sā, ayaṃ pume, koleyyo, migadaṃsako, bhasakopyatra, kule gehe bhavo koleyyo. Migaṃ daṃsatīti migadaṃsako. Bhasati bukkatīti bhasako, bhasa bhaṇane.

कुत्र्यासाठी (श्वान) एक पूर्ण श्लोक आहे. 'सरमा' ही कुत्री आहे, तिचे अपत्य ते 'सारमेय्य' (सारमेय) होय, यात 'णेय्य' प्रत्यय लागतो. ज्याची नखे सुंदर (तीक्ष्ण) आहेत तो 'सुनख' (शुनक) होय; किंवा 'सुन' या प्रातिपदिकाचा 'उनख' असा आदेश होतो; किंवा 'सुन' धातू गती या अर्थी आहे, त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी प्रातिपदिकाच्या किंवा धातूच्या आधारे रूपसिद्धी जाणावी. 'सुन' धातू गती या अर्थी आहे, किंवा 'सुन' प्रातिपदिकाचा 'उण' असा आदेश होतो. 'सोण' धातू वर्ण आणि गती या अर्थी आहे; किंवा 'सुन' धातू गती या अर्थी आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'ण'त्व होते; किंवा 'सुन' प्रातिपदिकाचा 'ओण' असा आदेश होतो (सोण). 'कुक' धातू ग्रहण करणे या अर्थी आहे, त्याला 'उर' प्रत्यय लागून 'कुक्कुर' शब्द बनतो. 'सुन' धातू गती या अर्थी आहे, 'उ' चा 'व' आदेश झाल्यास 'स्वान' आणि 'उव' आदेश झाल्यास 'सुवान' शब्द बनतो. जो मृगांचा पाठलाग करतो किंवा त्यांना मारतो तो 'साळूर' होय, यात 'ऊर' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'ळ' होतो. सुरुवातीला दीर्घ केल्यास 'सून' शब्द बनतो. 'उ' चा 'आ' आदेश झाल्यास 'सान' शब्द बनतो. 'न' चा लोप होऊन 'उ' चा 'आ' आदेश झाल्यास 'सा' शब्द बनतो, हा पुल्लिंगी आहे. 'कोलेय्य', 'मिगदंसक' आणि 'भसक' हे शब्दही याच अर्थी आहेत. कुलात म्हणजे घरात राहणारा तो 'कोलेय्य' होय. जो मृगाला चावतो तो 'मिगदंसक' होय. जो भुंकतो तो 'भसक' होय, 'भस' धातू भुंकणे (भाषण करणे) या अर्थी आहे।

Bhesajjādiyogena, nissaggena vā ummattādibhāvamāpanno sunakho ‘‘aḷakko, atisuno’’ti ca vuccate. Ala nivāraṇe, kammani ṇvu, dvittaḷattāni, aḷakko. Alakkopi. Pakatiṃ atikkanto suno atisuno.

औषध इत्यादींच्या प्रयोगाने किंवा नैसर्गिक कारणाने वेडेपणाला प्राप्त झालेल्या कुत्र्याला 'अळक्क' (पिसाळलेला कुत्रा) आणि 'अतिसुन' असे म्हणतात. 'अल' धातू निवारण करणे या अर्थी आहे, कर्म अर्थात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, द्वित्व आणि 'ळ'त्व होऊन 'अळक्क' शब्द बनतो. 'अलक्क' असाही शब्द आहे. आपल्या मूळ स्वभावाचे उल्लंघन करणारा कुत्रा तो 'अतिसुन' होय।

520. Sādibandhanaṃ sunakhādibandhanaṃ rajjādi gaddūlo nāma. Gadda sadde, ulo, dīgho. Dvayaṃ dīpake. Dīpa dittiyaṃ, ṇvu, ciṭa pesanīye, luddena ciṭyateti ceṭako, ṇo, sakatthe ko, ṇvupaccayena vā siddhaṃ.

५२०. कुत्र्याला बांधण्याची दोरी इत्यादीला 'गद्दूल' म्हणतात. 'गद्द' धातू शब्द करणे या अर्थी आहे, त्याला 'उल' प्रत्यय लागतो आणि दीर्घ होतो. चित्ता (बिबट्या) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'दीप' धातू चमकणे (दीप्ती) या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो (दीपक). 'चिट' धातू प्रेषण (काम सांगणे) या अर्थी आहे, शिकाऱ्याद्वारे ज्याला कामाला लावले जाते तो 'चेटक' होय; यात 'ण' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो, किंवा 'ण्वु' प्रत्ययाने हे रूप सिद्ध होते।

Tikaṃ [Pg.350] pāse. Bandha bandhane, kattari yu. Gantha ganthane, gantha koṭilye vā, nthassa ṇṭho. Pasa bādhanaphusanesu, kattari ṇo. Dvayaṃ vākarāyaṃ, yā sāṇatacādīhi migādīnaṃ bandhanatthaṃ katā. Vaka ādāne, aro, itthiyamato ā. Mige ganthati bandhatīti migaganthanī, ‘‘migabandhanī’’tipi pāṭho.

फास (सापळा) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'बंध' धातू बांधणे या अर्थी आहे, कर्ता अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो (बंधन). 'गंथ' धातू गुंफणे या अर्थी आहे; किंवा 'गंथ' धातू कुटिलता या अर्थी आहे, यात 'न्थ' चा 'ण्ठ' होतो (गंठ). 'पस' धातू बांधणे किंवा स्पर्श करणे या अर्थी आहे, कर्ता अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो (पास). वाकरा (हरीण इत्यादींना बांधण्यासाठी ताग किंवा कातड्याने बनवलेले जाळे) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'वक' धातू ग्रहण करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो आणि स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय लागतो (वाकरा). जी मृगांना बांधते ती 'मिगगंथनी' होय, 'मिगबंधनी' असाही पाठ आहे।

521. Dvayaṃ kumīne. Yatra macchā pavisanteva, na nissaranti, kucchitā veṇī assā kuveṇī, nadādi. Vajjhappattatāya kucchitā mīnā yasmiṃ kumīnaṃ, kamu padavikkhepe vā, ino, macchādhānīpyatra, macchā ādhīyante yassaṃ macchādhānī, yu, nadādi. Dvayaṃ jāle. Ānīyantenenāti ānayo, ṇo, īsse, e aya. Jale hitaṃ jālaṃ, ṇa.

५२१. मासे पकडण्याचे साधन (कोंढण/कुमीन) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्यामध्ये मासे केवळ प्रवेश करतात पण बाहेर पडू शकत नाहीत, आणि ज्याची रचना कुत्सित असते ती 'कुवेणी' होय, हा नद्यादी गणातील शब्द आहे. वध होण्याच्या स्थितीला प्राप्त झाल्यामुळे ज्यामध्ये मासे दयनीय अवस्थेत असतात ते 'कुमीन' होय; किंवा 'कमु' धातू पाऊल टाकणे या अर्थी आहे, त्याला 'इन' प्रत्यय लागतो. 'मच्छाधानी' हा शब्दही याच अर्थी आहे; ज्यामध्ये मासे ठेवले जातात ती 'मच्छाधानी' होय, यात 'यु' प्रत्यय लागतो आणि हा नद्यादी गणातील शब्द आहे. जाळे या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे (मासे इत्यादी) जवळ आणले जातात ते 'आनय' होय; यात 'णो' प्रत्यय लागतो, 'ई' चा 'ए' आणि 'ए' चा 'अय' होतो. जे पाण्यात उपयुक्त असते ते 'जाल' (जाळे) होय, यात 'ण' प्रत्यय लागतो।

Dvayaṃ vadhaṭṭhāne. Āgantvā hananti yasmiṃ āghātanaṃ, yu, hanassa ghāto. Vadhassa māraṇassa ṭhānaṃ vadhaṭṭhānaṃ. Dvayaṃ adhikoṭṭane. Sadā ākoṭṭanattā saha ūnenāti sūnā, suna gatiyaṃ vā, itthiyamati a, dīghādi. Kuṭa chedane, adhikoṭenti yasmiṃ adhikoṭṭanaṃ.

कत्तलखाना (वधस्थान) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. जिथे आणून मारले जाते ते 'आघातन' होय; यात 'यु' प्रत्यय लागतो आणि 'हन' धातूचा 'घात' होतो. वध करण्याचे किंवा मारण्याचे स्थान ते 'वधस्थान' होय. मांस कापण्याचा पाट (सूना) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. नेहमी कुटले गेल्यामुळे जे खड्डे पडलेले (उणे) असते ते 'सूना' होय; किंवा 'सुन' धातू गती या अर्थी आहे, स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला दीर्घ होतो. 'कुट' धातू छेदणे या अर्थी आहे, ज्याच्यावर कापले जाते ते 'अधिकोट्टन' होय।

522. Dvipādaṃ core. Taṃ karotīti takkaro, theyyatthaṃ vā takkayatīti takkaro. Takka vitakke, aro. Musa [Pg.351] theyye, kattari ṇvu. Cura theyye, ṇo, curā theyyasīlamasseti vā coro, ṇo. Thena coriye, curādi, a. Ekaṃ asahāyaṃ agāraṃ gehaṃ ekāgāraṃ, taṃ payojanaṃ yassa ekāgāriko, iko. Mosatthino hyekāgāraṃ payojanaṃ. Samāti tulyatthā. Dassupyatra. Daṃsa daṃsane, su, niggahītalopo.

५२२. चोर या अर्थाचे दोन पाद (अनेक शब्द) आहेत. जे (चोरीचे काम) करतो तो 'तक्कर' (तस्कर) होय; किंवा चोरीच्या उद्देशाने जो विचार करतो तो 'तक्कर' होय. 'तक्क' धातू विचार करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'मुस' धातू चोरी करणे या अर्थी आहे, कर्ता अर्थात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो (मोसक). 'चुर' धातू चोरी करणे या अर्थी आहे, त्याला 'णो' प्रत्यय लागतो; किंवा चोरी करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'चोर' होय, यात 'णो' प्रत्यय लागतो. 'थेन' धातू चोरी करणे या अर्थी आहे, हा चुरादी गणातील आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो (थेन). एकटे, असहाय घर ते 'एकागार' होय, ज्याचे ते लक्ष्य असते तो 'एकागारिक' होय, यात 'इक' प्रत्यय लागतो. कारण चोरी करू इच्छिणाऱ्याचे लक्ष्य एकटे घर हेच असते. 'समा' इत्यादी शब्द समान अर्थाचे आहेत. 'दस्सु' (दस्यु) हा शब्दही याच अर्थी आहे. 'दंस' धातू दंश करणे या अर्थी आहे, त्याला 'सु' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा (निग्गहीताचा) लोप होतो।

Tikaṃ theyyakriyāyaṃ. Thenassa kammaṃ theyyaṃ, corassa kammaṃ corikā. Musanaṃ moso, bhāve ṇo. Ve tantasantāne, vemo, anitthī. Vāyanattho daṇḍako vāyanadaṇḍako, vāsaradaṇḍakopi.

चोरीच्या क्रियेसाठी तीन शब्द आहेत. चोराचे कर्म ते 'थेय्य' होय. चोराचे कर्म ते 'चोरिका' होय. चोरी करणे ते 'मोस' होय, भाव अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो. 'वे' धातू धाग्यांची वीण करणे या अर्थी आहे, यापासून 'वेम' (माग) हा शब्द बनतो, हा स्त्रीलिंगी नाही. विणण्याच्या कामासाठी असलेला दांडा तो 'वायनदंडक' होय, 'वासरदंडक' असाही शब्द आहे।

523. Tikaṃ sutte. Suca gatiyaṃ, to. Tanu vitthāre, tu, tantu pume, tantapayojanattā tantaṃ. Lepyādikammani lepanādikriyāyaṃ potthasaddo vattati. Ādinā potthalikādilikhanakammaṃ gayhate, pusa snehasecanapūraṇesu, bhāve tho. Atha vā lepyādikammani kammakārakabhūte lepitabbādimhi potthasaddo, tadā kammani tho, potthaṃ.

५२३. सूत (धागा) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'सुच' धातू गती या अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो (सुत्त). 'तनु' धातू विस्तार करणे या अर्थी आहे, त्याला 'तु' प्रत्यय लागतो, 'तन्तु' हा शब्द पुल्लिंगी आहे. धाग्यांचे प्रयोजन असल्यामुळे त्याला 'तन्त' म्हणतात. लेपन (सारवणे/रंगवणे) इत्यादी क्रियेमध्ये 'पोत्थ' शब्द वापरला जातो. 'आदि' शब्दाने बाहुली इत्यादी बनवण्याचे किंवा चित्र रेखाटण्याचे काम घेतले जाते. 'पुस' धातू स्नेहन, सिंचन आणि पूर्ण करणे या अर्थी आहे, भाव अर्थात 'थ' प्रत्यय लागतो. किंवा लेपन करण्यायोग्य वस्तू इत्यादी कर्मकारकात 'पोत्थ' शब्द वापरला जातो, तेव्हा कर्म अर्थात 'थ' प्रत्यय लागून 'पोत्थ' शब्द बनतो।

Vatthadantakaṭṭhasiṅgādipotthalikāyaṃ pañcālikādidvayaṃ. Pañcaṅgāni yassā santi sajīvassevāti pañcālikā, iko. Majjhe lakārāgamo. Potthena vatthena alaṅkariyattā potthalikā. Ala bhūsane, ṇvu. ‘‘Caturo janā potthakamaggahesu’’nti ettha potthakasaddena vatthaṃ vuttaṃ, potthasaddoyeva hi sakatthe kapaccayena ‘‘potthako’’ti vutto. ‘‘Puttalikā’’tipi pāṭho, putto viya alaṅkarīyateti puttalikā, puttikāpyatra.

कापड, हस्तिदंत, लाकूड, शिंग इत्यादींनी बनवलेल्या बाहुलीसाठी 'पञ्चालिका' इत्यादी दोन शब्द आहेत. सजीवाप्रमाणे जिचे पाच अवयव असतात ती 'पञ्चालिका' (बाहुली) होय, यात 'इक' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'ल' अक्षराचा आगम होतो. कापडाने (पोत्थ) सजवली जात असल्यामुळे ती 'पोत्थलिका' होय. 'अल' धातू सुशोभित करणे या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. "चार लोकांनी वस्त्र पकडले" (चतुरो जना पोत्थकमग्गहेसुं) या वाक्यात 'पोत्थक' शब्दाने वस्त्र सांगितले आहे; कारण 'पोत्थ' शब्दालाच स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'पोत्थक' असे म्हटले जाते. 'पुत्तलिका' असाही पाठ आहे; पुत्राप्रमाणे जिला सजवले जाते ती 'पुत्तलिका' (पुतळी) होय, 'पुत्तिका' हा शब्दही याच अर्थी आहे।

524. Yaṃ [Pg.352] kūpato āvāṭato ambuno jalassa ubbāhanaṃ uddhāraṇaṃ bhave, taṃ ‘‘ugghāṭanaṃ, ghaṭīyanta’’miti coccate. Uddhaṃ ghaṭīyati udakanti ugghāṭanaṃ, yu. Ghaṭa cetāyaṃ, ghaṭīyeva uddhādhogamanavasena gamanato ghaṭīyantaṃ, yā gatipāpuṇanesu, anto, to vā.

५२४. विहिरीतून किंवा खड्ड्यातून पाणी वर काढण्याचे जे साधन किंवा क्रिया असते, त्याला 'उग्घाटन' आणि 'घटीयंत्र' (रहाटगाडगे) असे म्हणतात. ज्याच्याद्वारे पाणी वर खेचले जाते ते 'उग्घाटन' होय, यात 'यु' प्रत्यय लागतो. 'घट' धातू हालचाल करणे या अर्थी आहे; घागर (घटी) वर-खाली जाण्याच्या क्रियेने फिरत असल्यामुळे त्याला 'घटीयंत्र' म्हणतात. 'या' धातू गती आणि प्राप्ती या अर्थी आहे, त्याला 'अन्त' किंवा 'त' प्रत्यय लागतो।

Dvayaṃ mañjusāyaṃ, yā kaṭṭhehi karīyati. Mana ñāṇe, so, jumajjho, pela gatiyaṃ, pe pālane vā, lo, ḷattaṃ, peḷā, pala rakkhaṇe vā, kattari a, asse, peḷā. Tikaṃ pacchiyaṃ. Piṭa saṅghāte, ṇvu, piṭako, vuddhimhi peṭako. Pasa pālane, chi, pacchi, itthiyaṃ.

लाकडापासून बनवलेल्या पेटीसाठी (मंजूषा) दोन शब्द आहेत. 'मन' धातू ज्ञान या अर्थी आहे, त्याला 'स' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'जु' चा आगम होतो (मंजूषा). 'पेल' धातू गती या अर्थी आहे; किंवा 'पे' धातू पालन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'ल' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'पेळा' शब्द बनतो; किंवा 'पाल' धातू रक्षण करणे या अर्थी आहे, कर्ता अर्थात 'अ' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'ए' होऊन 'पेळा' शब्द बनतो. टोपली (पाटी) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'पिट' धातू गोळा करणे या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'पिटक' आणि वृद्धी होऊन 'पेटक' शब्द बनतो. 'पस' धातू पालन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'छि' प्रत्यय लागून 'पच्छी' शब्द बनतो, हा स्त्रीलिंगी आहे।

525. Dvayaṃ kāje. Vividhaṃ bhāramābhañjanti olambanti yassaṃ byābhaṅgī. Kajja byadhane, kattari ṇo, ekassa jassa lopo, kaca bandhane vā, adhikaraṇe ṇo, cassa jo, kājo, kācopi. Atra kāje avalambanaṃ vettādivikati sikkā nāma. Saka sattiyaṃ, kattari ko, upāntassi, sikkā, kājopi.

५२५. कावड (ओझे वाहून नेण्याची काठी) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्याच्यावर विविध प्रकारचे ओझे लटकवले जाते ती 'ब्याभंगी' (व्याभंगी) होय. 'कज्ज' धातू पीडा देणे या अर्थी आहे, कर्ता अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो आणि एका 'ज' चा लोप होतो; किंवा 'कच' धातू बांधणे या अर्थी आहे, अधिकरण अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो, 'च' चा 'ज' होऊन 'काज' शब्द बनतो, 'काच' असाही शब्द आहे. या कावडीला लटकवलेली वेत इत्यादींची बनवलेली दोरी 'सिक्का' (शिकं) या नावाने ओळखली जाते. 'सक' धातू समर्थ असणे या अर्थी आहे, कर्ता अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो, उपान्त्य स्वराचा 'इ' होऊन 'सिक्का' शब्द बनतो. 'काज' हा शब्दही या अर्थी वापरला जातो।

Dvayaṃ upāhane. Upanayhate bandhīyateti upāhano, vaṇṇavipariyayo, rassassa dīghatā, vākārena upāhanaṃ. Pajjate [Pg.353] yāya pādu, u, pādu itthī, ‘‘pannaddhī pādukā pāṇihitā padarathī’’tipi tikaṇḍaseso . Tabbhedā tassupāhanassa bhedā visesā pādukā nāma, pada gamane, ṇuko, pādukā, bahupaṭalā cammamayā kaṭṭhamayātyeke.

पादत्राण (पायताण) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. जे पायात बांधले जाते ते 'उपाहन' होय; यात वर्णांचा विपर्यास होतो, र्‍हस्वाचा दीर्घ होतो, आणि 'वा' कारणाने 'उपाहन' शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे चालले जाते ते 'पादु' होय, यात 'उ' प्रत्यय लागतो, 'पादु' हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. "पन्नद्धी, पादुका, पाणोहित आणि पदरथी" असे शब्दही त्रिकांडशेष कोशात आले आहेत. त्या पादत्राणाचे विशेष प्रकार म्हणजे 'पादुका' (खडावा) होय. 'पद' धातू गमन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'णुक' प्रत्यय लागून 'पादुका' शब्द बनतो. काही आचार्यांच्या मते, अनेक थरांचे चामड्याचे किंवा लाकडाचे बनवलेले पादत्राण म्हणजे 'पादुका' होय।

526. Tikaṃ cammarajjuyaṃ. Vara icchāyaṃ, vara saṃvaraṇe vā, chadādīhi tatraṇa. Varattā, varattaṃ, varatrā, varatrampi. Vaddha vaddhiyaṃ, sakatthe ko, vaddhikā. Nayhate bandhīyate yāya naddhī, naha bandhane, to, nadādi.

५२६. चामड्याच्या दोरीसाठी (चाबूक किंवा चामड्याची वादी) तीन नावे आहेत [वरत्ता, वरत्तं, वरत्रा, वरत्रं]. 'वर' धातू इच्छा करणे किंवा झाकणे (आवरण घालणे) या अर्थात वापरला जातो; 'छद्' इत्यादी धातूंहून 'त' आणि 'त्रण्' प्रत्यय लागून 'वरत्ता', 'वरत्तं', 'वरत्रा' आणि 'वरत्रं' ही रूपे सिद्ध होतात. 'वद्ध' धातू वाढण्याच्या अर्थात असून, स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'वद्धिका' रूप बनते. ज्या चामड्याच्या दोरीने बांधले जाते ती 'नद्धि' होय; येथे बांधण्याच्या अर्थातील 'नह' धातूला 'त' प्रत्यय लागून नदादि गणाप्रमाणे रूप सिद्ध होते.

Dvayaṃ aggidīpane. Bhasa bhāsadittīsu, dibbate aggi yāya bhastā, to, traṇamhi bhastrā, nadādino ākatigaṇattā īpaccayābhāvo. Cammamayaṃ pasibbakaṃ cammapasibbakaṃ, cammapasibbakāpi.

अग्नी प्रदीप्त करणाऱ्या चामड्याच्या पिशवीसाठी (भाता/धमणी) दोन नावे आहेत [भस्ता, भस्त्रा]. बोलणे आणि चमकणे या अर्थातील 'भस्' धातूपासून, ज्या चामड्याच्या पिशवीने अग्नी प्रदीप्त केला जातो ती 'भस्ता' होय; येथे 'त' प्रत्यय लागतो. 'त्रण्' प्रत्यय लागल्यास 'भस्त्रा' रूप बनते; नदादि गणाच्या आकृती गणात समाविष्ट असल्यामुळे येथे 'ई' प्रत्यय होत नाही. चामड्याने बनवलेल्या पिशवीला 'चम्मपसिब्बकं' किंवा 'चम्मपसिब्बका' असे म्हणतात.

Tejase suvaṇṇādike āvatyate yatra, sā soṇṇādyāvattanī mūsā nāma, musa theyye, a, mūsā, dīghādi. Kalādikaṃ yāva pādena nāmaṃ. Kuṭa chedane, karaṇasādhanaṃ, kūṭaṃ, dīghādi, vākārena kūṭo. Ayaso, ayomayo vā ghano ayoghano.

सोने इत्यादी धातूंना ज्या पात्रात वितळवले जाते, त्या पात्राला 'मूसा' (मुशी) म्हणतात. चोरी करण्याच्या अर्थातील 'मुस्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून आणि सुरुवातीचा स्वर दीर्घ होऊन 'मूसा' रूप बनते. 'कला' इत्यादी शब्दांपर्यंत श्लोकाच्या चरणाने नावे दर्शवली आहेत. कापण्याच्या अर्थातील 'कुट्' धातूपासून करण साधनात सुरुवातीचा स्वर दीर्घ होऊन 'कूटं' (हातोडा) रूप बनते; 'वा' विकल्पामुळे 'कूटो' हे पुल्लिंगी रूपही होते. लोखंडाचा किंवा लोखंडाने बनलेला जो घन (हातोडा) असतो, त्याला 'अयोघनो' म्हणतात.

527. Kammārānaṃ bhaṇḍaṃ kammārabhaṇḍaṃ. Saṅgamma ḍaṃsatīti saṇḍāso, ṇo, niggahītalopo, saṇḍāso, yenādittalohādi [Pg.354] gayhate. Dvayaṃ adhobhāgaṭṭhe ayoghane. Muda saṃsagge, thi, muṭṭhi, itthī. Adhikaroti yassaṃ adhikaraṇī, yu, nadādi.

५२७. लोहार किंवा सोनार यांच्या उपकरणांना 'कम्मारभण्डं' (लोहाराची हत्यारे) म्हणतात. जे जवळ येऊन घट्ट पकडते ते 'सण्डासो' (सांडशी) होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा लोप होतो. या सांडशीने तापलेले लोखंड इत्यादी पकडले जाते. खाली ठेवलेल्या लोखंडी ठोकळ्यासाठी (ऐरण) दोन नावे आहेत [मुट्ठि, अधिकरणी]. एकत्र येण्याच्या अर्थातील 'मुद्' धातूला 'थि' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगी 'मुट्ठि' (ऐरण/घण धरण्याची जागा) रूप बनते. ज्याच्यावर काम केले जाते ती 'अधिकरणी' (ऐरण) होय; येथे 'यु' प्रत्यय लागून नदादि गणाप्रमाणे रूप सिद्ध होते.

Tabbhastā tesaṃ kammārānaṃ bhastā aggidīpanī gaggarī nāma, yā ‘‘ukkā’’tipi vuccati, sā ca nārī, ‘‘gagga’’iti saddaṃ rātīti gaggarī, manthaniyampi. Dvayaṃ khuddakasatthe. Sasa hiṃsāyaṃ, tho. Piyampi phāletīti pipphalaṃ, phala vidāraṇe.

त्या लोहारांची अग्नी प्रदीप्त करणारी चामड्याची पिशवी (भाता) 'गग्गरी' या नावाने ओळखली जाते, जिला 'उक्का' असेही म्हणतात; हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. 'गग्ग' असा आवाज करत असल्यामुळे तिला 'गग्गरी' म्हणतात; हा शब्द ताक घुसळण्याच्या मडक्यासाठीही वापरला जातो. लहान शस्त्रासाठी (वस्तरा/कात्री) दोन नावे आहेत. हिंसेच्या अर्थातील 'सस्' धातूला 'थ' प्रत्यय लागतो. जे प्रिय व्यक्तीलाही कापते (किंवा इजा करते) ते 'पिप्फलं' (वस्तरा) होय; येथे फाडण्याच्या अर्थातील 'फल्' धातू आहे.

528. Dvayaṃ nikase. Sā tanukaraṇe, yu, ṇattaṃ, nikasate parikkhyate suvaṇṇanti nikaso. Kasopi. Sūciyā nāsāvijjhanaṃ ārā, ara gamane, ā, ārā, cammakārānaṃ cammavedhanepi ārā, ‘‘tikaṃ sūciya’’nti keci.

५२८. कसोटीच्या दगडासाठी (कसाचा दगड) दोन नावे आहेत [निकसो, कसो]. बारीक करण्याच्या अर्थातील 'सा' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून आणि 'ण' कार होऊन 'साण' (शाण) शब्द बनतो. ज्याच्यावर सोन्याची परीक्षा केली जाते तो 'निकसो' होय; 'कसो' असाही शब्द आहे. सुईने नाक किंवा कान टोचण्याच्या साधनाला 'आरा' (टोचणी) म्हणतात; जाण्याच्या अर्थातील 'अर्' धातूला 'आ' प्रत्यय लागून 'आरा' रूप बनते. चांभारांच्या चामडे टोचण्याच्या साधनालाही 'आरा' म्हणतात. काही आचार्यांच्या मते 'सूचि', 'विज्झन' आणि 'आरा' हे तीन शब्द सुईच्या अर्थात वापरले जातात.

Dvayaṃ kharapatte. Kharasamphassatāya kharo. ‘‘Ka’’iti kacati pāṭayati kakaco, anitthī, ‘‘kakacaṃ kharapattañce’’tyamaramālāyaṃ napuṃsakakaṇḍaṃ. Vacchāyanasatthe vuttā gītavajjādikā vijjā catusaṭṭhikriyā, tathā āliṅganacumbanādikā ca abbhantarā catusaṭṭhikriyā kalāsaddenoccate. Ādinā yaṃ tatra vuttaṃ kārukammaṃ, taṃ gayhate, taṃ sabbampi kalādikaṃ kammaṃ kriyā sippaṃ nāma, sī saye, po, sappa gamane vā, upāntassi, sippaṃ.

करवतीसाठी दोन नावे आहेत [खरो, ककचो]. खरखरीत स्पर्श असल्यामुळे तिला 'खरो' म्हणतात. 'क' असा आवाज करत कापते म्हणून तिला 'ककचो' (करवत) म्हणतात; हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही. अमरकोशाच्या नपुंसकलिंगी कांडात 'ककचं' आणि 'खरपत्तं' असे म्हटले आहे. वात्स्यायन शास्त्रामध्ये सांगितलेल्या गायन, वादन इत्यादी ६४ बाह्य कला आणि आलिंगन, चुंबन इत्यादी ६४ अंतर्गत क्रिया यांना 'कला' या शब्दाने संबोधले जाते. 'आदि' शब्दाने तेथे सांगितलेली कारागिरांची हस्तकला देखील ग्रहण केली जाते. ही सर्व कलात्मक कामे आणि क्रिया 'सिप्पं' (शिल्प/कला) या नावाने ओळखली जातात. झोपण्याच्या अर्थातील 'सी' धातूला 'प' प्रत्यय लागून किंवा जाण्याच्या अर्थातील 'सप्प' धातूच्या उपान्त्य अक्षराला 'इ' कार होऊन 'सिप्पं' रूप सिद्ध होते.

529-530. Patisadisaṃ [Pg.355] yaṃ silādinā patirūpakaṃ karīyate, tatra paṭimādicatukkaṃ. Mā māne, mānamatra sadisīkaraṇaṃ, kattari, karaṇe vā a, paṭimā, nārī. Vamu uggiraṇe, bo, ittaṃ, paṭibimbaṃ. Dhā dhāraṇe, i, paṭinidhi, dvīsu. Paṭimānaṃ, paṭiyātanā, paṭicchāyā, paṭikatipyatra.

५२९-५३०. दगड इत्यादींच्या साहाय्याने हुबेहूब सारखी जी मूर्ती किंवा आकृती बनवली जाते, तिच्यासाठी 'पटिमा' (प्रतिमा) इत्यादी चार शब्द वापरले जातात. मोजणे किंवा सारखे बनवणे या अर्थातील 'मा' धातूला कर्ता किंवा करण अर्थात 'अ' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगी 'पटिमा' रूप बनते. बाहेर टाकण्याच्या अर्थातील 'वमु' धातूला 'ब' प्रत्यय लागून आणि 'इ' कार होऊन 'पटिबम्बं' (प्रतिबिंब) रूप बनते. धारण करण्याच्या अर्थातील 'धा' धातूला 'इ' प्रत्यय लागून 'पटिनिधि' (प्रतिनिधी) रूप बनते, जे पुल्लिंग व स्त्रीलिंग दोन्हीत चालते. याशिवाय 'पटिमानं', 'पटियातना', 'पटiच्छाया' आणि 'पटिकति' हे शब्दही प्रतिमेच्या अर्थात वापरले जातात.

Pajjaṃ sadise, tatra samādayo kevalā api tīsu, sadisatthe ca vattanti, sannikāso, pana ante tayo ca uttarapadībhūtā, taṃ yathā – tena samo’yaṃ, taṃsamamidaṃ, taṃsannikāso iccādi. Sama velambe, a. Patirūpakaṃ bhajatīti paṭibhāgo, ṇo, kāsa dittiyaṃ, a, sannikāso. Samānamiva naṃ dissatīti sarikkhako, samānassa so, dissa ri, sassa kkho, sakatthe ko, sarikkhako. Sama velambe, yu, samāno, saha mānenāti vā samāno. Samānaṃ katvā naṃ passatīti sadiso, samānassa so. Paricchedasadhammā tulyādhiṭṭhitāya sammito paricchinno tulyo, sammitatthe yo, apaccaye tulopi. Bhā dittiyaṃ[Pg.356], sannibho, nibho ca. Bhūta rūpādayopyatra, yathā pitubhūto, māturūpo.

'सारखे' (समान) या अर्थासाठी हा श्लोक आहे. तेथे 'सम' इत्यादी शब्द स्वतंत्रपणे तिन्ही लिंगांत समान अर्थाने वापरले जातात; परंतु 'सन्निकास' आणि इतर तीन शब्द नेहमी उत्तरपद बनून (दुसऱ्या शब्दाच्या शेवटी) येतात. जसे की— 'अयं तेन समो' (हा त्याच्यासारखा आहे), 'इदं समं' (हे समान आहे), 'तंसन्निकासो' (त्याच्यासारखा) इत्यादी. आलंबन घेण्याच्या अर्थातील 'सम्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'सम' शब्द बनतो. जो समान रूपाला प्राप्त होतो तो 'पटिभागो' होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. चमकण्याच्या अर्थातील 'कास्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'सन्निकासो' रूप बनते. जो समानासारखा दिसतो तो 'सरिक्खको' होय; येथे 'समान' शब्दाच्या जागी 'स', 'दिस्' च्या जागी 'रि', 'स्' च्या जागी 'क्ख' आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'सरिक्खको' रूप सिद्ध होते. आलंबन घेण्याच्या अर्थातील 'सम्' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'समानो' रूप बनते, किंवा प्रमाणासह (मानासह) असणारा तो 'समानो' होय. समान मानून ज्याला पाहिले जाते तो 'सदिसो' होय; येथे 'समान' च्या जागी 'स' होतो. समान धर्मामुळे मोजलेला किंवा मर्यादित केलेला तो 'तुल्यो' होय; मोजण्याच्या अर्थात 'य' प्रत्यय लागतो, प्रत्यय न लागल्यास 'तुल' असाही शब्द होतो. चमकण्याच्या अर्थातील 'भा' धातूपासून 'सन्निभो' आणि 'निभो' ही रूपे बनतात. या समान अर्थात 'भूत' आणि 'रूप' इत्यादी शब्दही वापरले जातात; जसे की— 'पितुभूतो' (वडिलांसारखा), 'मातुरुपो' (आईसारखी).

Tikaṃ upamāne. Upamīyate yena opammaṃ, mana, upapubbo mā māne, yupaccaye upamānaṃ, itthiyamati a, upamā, upamānopameyyānaṃ sadhammattepyayaṃ, vuttañca ‘‘upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyopamā’’ti. ‘‘Yenopamīyate, yā copamīyate, tesvapi opammādittaya’’ntyamarasīho.

उपमानासाठी (तुलना करण्यासाठी) तीन नावे आहेत [ओपम्मं, उपमानं, उपमा]. ज्याच्याशी तुलना केली जाते ते 'ओपम्मं' होय; येथे 'मन' प्रत्यय लागतो. 'उप' उपसर्गपूर्वक 'मा' (मोजणे/तुलना करणे) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'उपमानं' रूप बनते, आणि स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागून 'उपमा' रूप बनते. उपमान आणि उपमेय यांच्या समान धर्माच्या अर्थातही 'उपमा' शब्द वापरला जातो; जसे की म्हटले आहे— "उपमान आणि उपमेय यांच्या समान धर्माला उपमा म्हणतात." अमरसिंह आचार्यांनी सांगितले आहे की, "ज्याच्याशी तुलना केली जाते (उपमान) आणि ज्याची तुलना केली जाते (उपमेय), या दोन्ही अर्थांत 'ओपम्म' इत्यादी तीनही शब्द वापरले जातात."

531. Catukkaṃ vetane. Bharati kammakare yāya, sā bhati,ti. Visa peraṇe, peraṇaṃ gamanādīsu niyojanaṃ, karaṇe ṇo, nibbeso, nivesopi. Vī gamane, tano. Mūlena samitaṃ mūlyaṃ, mūla patiṭṭhāyaṃ vā, karaṇe yo.

५३१. मजुरी किंवा वेतनासाठी चार नावे आहेत [भति, निब्बेसो, वेतनं, मूल्यं]. ज्या मजुरीने कामगारांचे पोषण केले जाते ती 'भति' (भृती) होय; येथे 'ति' प्रत्यय लागतो. प्रवृत्त करणे किंवा कामाला लावणे या अर्थातील 'विस्' धातूला करण अर्थात 'ण' प्रत्यय लागून 'निब्बेसो' रूप बनते; 'निवेसो' असाही शब्द आहे. जाण्याच्या अर्थातील 'वि' धातूला 'तन' प्रत्यय लागून 'वेतनं' रूप बनते. मूळ धनाने मोजले जाणारे ते 'मूल्यं' (मूल्य) होय; किंवा स्थिर राहण्याच्या अर्थातील 'मूल' धातूला करण अर्थात 'य' प्रत्यय लागून 'मूल्यं' रूप सिद्ध होते.

‘‘Kammaññā tu vidhā bhaccā, bhatayo bhammavetanaṃ;

Bharaṇyaṃ bharaṇaṃ mūlyaṃ, nibbeso paṇamiccapī’’. –

"कम्मञ्ञा, विधा, bhaccā, भति, भम्म, वेतनं, भरण्यं, भरणं, मूल्यं, निब्बेसो आणि पणं हे शब्द देखील मजुरीच्या अर्थात वापरले जातात."

Tyamarasīho.

असे अमरसिंह आचार्यांनी सांगितले आहे.

Dvayaṃ jūte. Ju gatijavanesu, to, dīghādi, jūtaṃ, juta dittiyaṃ vā, karaṇe a. Kitavassa jūtakārassa kammaṃ ketavaṃ, ṇo. Akkhavatī, paṇopyatra. Akkhā pāsakā upāyatthena assaṃ santīti, vantu, sabhāvato itthittaṃ. Paṇo aṭṭo, taṃyogā paṇo.

जुगारासाठी दोन नावे आहेत [जूतं, केतवं]. गती आणि वेगाच्या अर्थातील 'जु' धातूला 'त' प्रत्यय लागून आणि सुरुवातीचा स्वर दीर्घ होऊन 'जूतं' रूप बनते; किंवा चमकण्याच्या अर्थातील 'जुत्' धातूला करण अर्थात 'अ' प्रत्यय लागूनही हे रूप बनते. धूर्त जुगाऱ्याच्या कर्माला 'केतवं' (जुगार) म्हणतात; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. या जुगाराच्या अर्थात 'अक्खवती' आणि 'पणो' हे शब्दही आहेत. ज्या जुगारात सोंगट्या किंवा फासे (अक्ख) साधन म्हणून असतात, त्याला 'वन्तु' प्रत्यय लागून स्वभावतः स्त्रीलिंगी 'अक्खवती' रूप बनते. पैज लावण्याच्या अर्थातील 'पण' शब्दाशी संबंध असल्यामुळे याला 'पणो' (पैज/जुगार) असे म्हणतात.

Pañcakaṃ [Pg.357] jūtakāre. Dhāvantī atti dhutti, nipātanā, taṃyogā dhutto, ṇo, dhū kampane vā, to, rasso, dhutto, sabbakīḷādipasutepyayaṃ. Akkhesu dhutto akkhadhutto. Mariyādamatikkamma kīḷādipasuto hi ‘‘dhutto’’ti vuccati. Kitavaṃ assatthīti kitavo, nipātanā, kita nivāse vā, avo. Akkhehi jūtehi dibbatīti akkhadevī, ṇī.

जुगाऱ्यासाठी पाच नावे आहेत [धुत्तो, अक्खधुत्तो, कितवो, अक्खदेवी, देवो]. इकडेतिकडे धावणाऱ्या सोंगटीला 'धुत्ती' म्हणतात; निपातनाने हे रूप सिद्ध होते. तिच्याशी संबंध असल्यामुळे जुगाऱ्याला 'धुत्तो' म्हणतात; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. किंवा थरथर कापण्याच्या अर्थातील 'धू' धातूला 'त' प्रत्यय लागून आणि स्वर र्‍हस्व होऊन 'धुत्तो' रूप बनते. सर्व प्रकारच्या खेळांत आणि व्यसनांत मग्न असणाऱ्या व्यक्तीसाठीही 'धुत्तो' हा शब्द वापरला जातो. फाशांच्या खेळात मग्न असणाऱ्याला 'अक्खधुत्तो' म्हणतात. मर्यादा ओलांडून खेळात मग्न असणाऱ्यालाच 'धुत्त' (व्यसनी/धूर्त) म्हटले जाते. ज्याच्याकडे कपट (कितव) असते तो 'कितवो' (जुगारी) होय; हे रूप निपातनाने सिद्ध होते; किंवा राहण्याच्या अर्थातील 'कित्' धातूला 'अव' प्रत्यय लागून बनते. फाशांच्या जुगाराने जो खेळतो तो 'अक्खदेवी' होय; येथे 'णी' प्रत्यय लागतो.

532. Dvayaṃ pāṭibhoge, paṭibhuñjati pālayatīti pāṭibhogo, bhuja pālane, ṇo. Paṭibhavatīti paṭibhū. Dvayaṃ catuvīsatipāsake, yena jūtakārā dibbanti. Aka kuṭilāyaṃ gatiyaṃ, kho, akkho. Pasa bādhanaphusanesu, ṇvu. Devanopyatra. Dibbanti yena devano, divu kīḷāyaṃ, yu.

५३२. जामीनदारासाठी (हमी देणारा) दोन नावे आहेत [पाटिभोगो, पटिभू]. जो रक्षण करतो तो 'पाटिभोगो' होय; येथे रक्षण करण्याच्या अर्थातील 'भुज्' धातूला 'ण' प्रत्यय लागतो. जो समर्थ होतो किंवा रक्षण करतो तो 'पटिभू' होय. चोवीस सोंगट्यांसाठी (फासे) दोन नावे आहेत [अक्खो, पासको]. ज्या सोंगट्यांनी जुगारी खेळतात; वक्र गतीच्या अर्थातील 'अक्' धातूला 'ख' प्रत्यय लागून 'अक्खो' रूप बनते. अडथळा आणणे आणि स्पर्श करणे या अर्थातील 'पस्' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'पासको' रूप बनते. या अर्थात 'देवनो' शब्दही आहे; खेळण्याच्या अर्थातील 'दिव्' धातूला 'यु' प्रत्यय लागून 'देवनो' रूप बनते, ज्याचा अर्थ 'ज्याच्याद्वारे खेळतात' असा होतो.

Sāraphalake aṭṭhāpadaṃ, pume, napuṃsake vā, aṭṭhapadānyassa aṭṭhāpadaṃ. Desantare hi caturaṅgasseva paṭṭikāyaṃ pāsakajūtampi vattate, saññāyaṃ aṭṭhasaddassa uttarapade rassassa dīghatā. Aṭṭhapadampi. Paṭṭe ito cito ca saranti parivattantīti sārino, tesaṃ phalakaṃ sāriphalakaṃ, sakatthe ko.

बुद्धिबळाच्या किंवा सोंगट्यांच्या पटासाठी 'अट्ठापदं' (अष्टापद) हा शब्द पुल्लिंगात किंवा नपुंसकलिंगात वापरला जातो; ज्याला आठ घरे (किंवा पाय) असतात तो 'अट्ठापदं' होय. इतर देशांत किंवा घरांत चतुरंगाच्या (बुद्धिबळाच्या) पटावर सोंगट्या फिरवण्याप्रमाणे हा खेळ चालतो. संज्ञा दर्शवताना 'अट्ठ' शब्दाच्या पुढे उत्तरपद आल्यामुळे र्‍हस्व स्वराचा दीर्घ होऊन 'अट्ठापदं' रूप बनते. दीर्घ न करता 'अट्ठपदं' असाही शब्द होतो. पटावर इकडेतिकडे फिरणाऱ्या सोंगट्यांना 'सारी' म्हणतात; आणि त्या सोंगट्यांच्या पटाला 'सारिफलकं' म्हणतात, येथे स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ abbhute, yena satādilābhajānivasena jūtakārādīnaṃ jayaparājayā honti. Paṇa byavahāre, a, paṇo, panopi. Abbha gamane, to, abhi sadde vā, to, asarūpadvittaṃ, abbhatopi.

पैजेसाठी (जुगारातील पैज) दोन नावे आहेत [पणो, अब्भुतं]. ज्या पैजेमुळे शंभर इत्यादी धनाच्या लाभाने किंवा हानीने जुगाऱ्यांचा जय-पराजय ठरतो, ती पैज होय. व्यवहार करण्याच्या अर्थातील 'पण्' धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'पणो' रूप बनते; 'पनो' असाही शब्द आहे. जाण्याच्या अर्थातील 'अब्भ' धातूला 'त' प्रत्यय लागून किंवा आवाजाच्या अर्थातील 'अभि' धातूला 'त' प्रत्यय लागून असमान द्वित्वाने 'अब्भुतं' रूप सिद्ध होते.

533. Nānādabbakate [Pg.358] madirābīje surābīje kiṇṇā, kiranti nānādabbāni missībhavantyassaṃ kiṇṇā, to. Madhvāsave madhukapupphakate majje madhu mataṃ, madhukapupphaṃ madhu, tappakatattā madhu, madhukatepi majje madhu madhvāsavā vuttā, mādhavako, mādhvikampi, advīsvidaṃ.

५३३. विविध पदार्थांपासून तयार केलेल्या मद्यनिर्मितीच्या बीजाला (किण्व/ईस्ट) 'किण्णा' (किण्ण) म्हणतात; कारण यात विविध पदार्थ एकत्र विखुरले (मिश्रित केले) जातात. महुआच्या फुलांपासून बनवलेल्या मद्याला 'मधु' मानले जाते; महुआच्या फुलाला 'मधु' म्हणतात आणि त्यापासून बनवलेले असल्यामुळे या मद्यालाही 'मधु' म्हणतात. मधापासून बनवलेल्या मद्याला 'मधु' आणि 'मध्वासव' असेही म्हणतात. 'माधवको' आणि 'माध्वीकम्' हे शब्दही याच अर्थाचे आहेत; यांपैकी 'माध्वीकम्' हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे आणि इतर दोन लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंगात) 'माध्वी' असा शब्द होतो.

Surāntaṃ majje. Mada ummāde, karaṇe iro. Varuṇo nāma eko jano, teneva paṭhamaṃ diṭṭhattā varuṇato jāyatīti vāruṇī, ṇī, vara patthanāyaṃ vā, kamme yu, assu, nadādi. Majjante yena majjaṃ, vajādinā yo, dyassa jjo ca. Su abhisave, ro, su savane vā, surā. Halippiyā, hālā, gandhottamā, pasannā, irā, kādambarīpyatra. Halino balabhaddassa piyā ruccā halippiyā. Hala vilekhane, ṇo, hālā. I gamane, ro, irā. Paṭhama’mayaṃ gomantha pabbate kadambakoṭare bhavā kādambarī, tathā cāgamo ‘‘kadambakoṭare jātā, tena kādambarī matā’’ti.

'सुरा' शब्दाने शेवट होणारे शब्द मद्याचे वाचक आहेत. 'मद' हा शब्द उन्माद (नशा) या अर्थातील 'मद्' धातूपासून बनतो. 'वरुण' नावाच्या एका व्यक्तीने सर्वप्रथम शोधल्यामुळे किंवा पाहिल्यामुळे या मद्याला 'वारुणी' म्हणतात. ज्याच्यामुळे लोक मद्यधुंद (उन्मत्त) होतात, त्याला 'मज्ज' (मद्य) म्हणतात. 'सु' (गाळणे/झिरपणे) धातूपासून 'सुरा' शब्द बनतो. 'हलिप्पिया' (बलभद्राला प्रिय), 'हाला', 'गंधोत्तमा', 'पसन्ना', 'इरा' आणि 'कादंबरी' हे देखील मद्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. बलभद्राला (हलीन) प्रिय असल्यामुळे तिला 'हलिप्पिया' म्हणतात. 'हल' (नांगरणी) धातूपासून 'हाला' शब्द बनतो. 'इ' (गमन करणे) धातूपासून 'इरा' शब्द बनतो. गोमंत पर्वतावरील कदंब वृक्षाच्या ढोलीत सर्वप्रथम उत्पन्न झाल्यामुळे मद्याला 'कादंबरी' म्हणतात; जसे की परंपरेत म्हटले आहे: "कदंब वृक्षाच्या ढोलीत उत्पन्न झाल्यामुळे तिला 'कादंबरी' मानले गेले आहे."

Dvayaṃ tālādirasaje. Āsavanti mānapurisamadādayo yenāti āsavo. Madaṃ janetīti merayaṃ, ṇeyyo, asse, dassa ro ca. Sīdhupyatra. Majjavisesepi tayamidaṃ vadanti, vuttañca –

ताड इत्यादींच्या रसापासून बनवलेल्या मद्यासाठी 'आसव' आणि 'मेरय' हे दोन शब्द वापरले जातात. ज्याच्या सेवनाने मानवी अहंकार, मद इत्यादी वाहू लागतात (उत्पन्न होतात), त्याला 'आसव' म्हणतात. जे मद (नशा) उत्पन्न करते, त्याला 'मेरय' म्हणतात. 'सीधु' हा शब्दही याच अर्थाचा आहे. मद्याच्या एका विशिष्ट प्रकारासाठीही हे तिन्ही शब्द वापरले जातात, आणि असे म्हटले आहे की –

‘‘Sīdhuucchurase pakke, apakke āsavo bhave;

Merayaṃ dhātakīpuppha-guḷadhaññambiloṭṭhita’’nti.

"उसाचा शिजवलेला रस आंबवून बनवलेल्या मद्याला 'सीधु' म्हणतात, आणि न शिजवलेल्या रसापासून बनवलेल्या मद्याला 'आसव' म्हणतात. धायटीची फुले (धातकीपुष्प), गूळ, धान्य आणि आंबट कांजी यांच्या मिश्रणातून तयार होणाऱ्या मद्याला 'मेरय' म्हणतात."

534. Dvayaṃ [Pg.359] pānapatte. Sara gatiyaṃ, ṇvu. Sara gatihiṃsācintāsu vā. Casa bhakkhane, ṇvu, dvayaṃpyanitthī. Sīdhumhi ca sarako.

५३४. मद्य पिण्याच्या पात्रासाठी (पेल्यासाठी) 'सरक' आणि 'चसक' हे दोन शब्द आहेत. 'सर' (गमन करणे, हिंसा करणे किंवा चिंतन करणे) धातूपासून 'सरक' शब्द बनतो. 'चस' (भक्षण करणे/पिणे) धातूपासून 'चसक' शब्द बनतो; हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नाहीत (पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी आहेत). 'सरक' हा शब्द सीधु (मद्य) या अर्थानेही वापरला जातो.

Dvayaṃ pānamaṇḍale. Āpivanti saṃbhūya pivantyasmiṃ āpānaṃ, yu. Pānassa maṇḍalaṃ koṭṭhaṃ pānamaṇḍalaṃ.

मद्य पिण्याच्या जागेसाठी (मदिरालय/पानगृह) 'आपान' आणि 'पानमंडळ' हे दोन शब्द आहेत. जिथे लोक एकत्र येऊन मद्यपान करतात, त्याला 'आपान' म्हणतात. मद्यपानाचे गृह किंवा दालन म्हणजे 'पानमंडळ' होय.

535. Samattaliṅgāsaṅgahato asampuṇṇataṃ pariharati. Atra asmiṃ vagge ye yogikā saddāveṇikamāyākāracoraakkhadevippabhutayo pume bhūrippayogattā pacurappayogadassanato ekasmiṃ liṅge pume īritā kathitā, te taddhammattā taṃyogavasā ekakriyākārittā aññavuttiyaṃ tato aññatra itthādīsu vuttiyaṃ satyaṃ liṅgantarepi itthiliṅgādopi neyyā upanīyā, taṃ yathā – māyākārī itthī, māyākāramidaṃ kulamiccādi. Ye tvayogikā māgadhamālikakumbhakārādayo, te jātivacanattā suddādayo viya dvīsūti.

५३५. सर्व लिंगांचा समावेश न केल्यामुळे उद्भवणारा अपूर्णतेचा दोष येथे टाळला आहे. या वर्गात (शूद्रवर्गात) वीणा वाजवणारा (वेणिक), जादूगार (मायाकार), चोर (चोर), जुगारी (अक्खदेवी) इत्यादी जे क्रिया किंवा व्यवसायाशी संबंधित (योगिक) शब्द आहेत, ते व्यवहारात अधिक वापरले गेल्यामुळे केवळ पुल्लिंगात सांगितले आहेत. परंतु, त्या त्या क्रियेशी संबंधित असल्यामुळे, इतर विशेषणांप्रमाणे स्त्रीलिंग इत्यादींमध्येही त्यांचा प्रयोग होऊ शकतो; जसे की – 'मायाकारी इत्थी' (जादूगार स्त्री), 'मायाकारं कुलं' (जादूगारांचे कुल) इत्यादी. परंतु जे व्यवसायाशी थेट संबंधित नसून जातीवाचक (अयोगिक) आहेत, जसे की 'मागध', 'मालिक' (माळी), 'कुंभकार' (कुंभार) इत्यादी, ते जातीवाचक असल्यामुळे 'सुद्द' (शूद्र) शब्दाप्रमाणे दोन लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंगात) वापरले जातात.

Suddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

शूद्रवर्गाचे स्पष्टीकरण (टीका) समाप्त झाले.

Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā samattā.

चतुर्वर्णवर्गाचे स्पष्टीकरण (टीका) पूर्ण झाले.

5. Araññavaggavaṇṇanā

५. अरण्यवर्गाचे स्पष्टीकरण (टीका).

536. Sattakaṃ [Pg.360] vane. Ara gamane, añño, araññaṃ. Kena jalena ananaṃ pāṇamanassa kānanaṃ, dā avakhaṇḍane, dā chedane vā. Adhikaraṇe ṇo, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyo. Daya dānagatihiṃ sādānesu vā, ṇo, gaha upādāne, adhikaraṇe yu. Vapa bījanikkhepe, ino, assittaṃ. Vana sambhattisaddesu, kattari a, vanaṃ. Aṭā avayavo selā atreti aṭavi, i, īmhi aṭavī.

५३६. अरण्यासाठी (वनासाठी) सात शब्द आहेत. 'अर' (गमन करणे) धातूपासून 'अरण्य' शब्द बनतो. ज्या ठिकाणी पाण्याने प्राण्यांचे जीवन चालते, त्याला 'कानन' म्हणतात. 'दा' (तुकडे करणे किंवा तोडणे) धातूपासून 'दाय' शब्द बनतो. 'गह' (स्वीकारणे किंवा दाट असणे) धातूपासून 'गहन' शब्द बनतो. 'वप' (बीज पेरणे) धातूपासून 'विपिन' शब्द बनतो. 'वन' (सेवा करणे किंवा शब्द करणे) धातूपासून 'वन' शब्द बनतो. ज्या ठिकाणी फिरले जाते किंवा जिथे डोंगर-खडक असतात, त्याला 'अटवि' किंवा 'अटवी' म्हणतात.

Mahāpadumalatāvanaṃ mahāraññaṃ, nadādi, ananto ca, araññānī.

मोठ्या कमळवेलींचे वन किंवा अतिशय विशाल अरण्य म्हणजे 'महारण्य' किंवा 'अरण्यानी' होय.

537. Nagarato nātidūrasmiṃ ṭhāne santehi abhiropito tarusaṇḍo pūgapanasāditarusamūho atthi, so ‘‘upavana’’nti coccate, kittimavanametaṃ. Āramantyasminti ārāmo, ṇo. Upagataṃ, uparopitaṃ vā vanaṃ upavanaṃ.

५३७. शहरापासून फार दूर नसलेल्या ठिकाणी सज्जनांनी लावलेला सुपारी, फणस इत्यादी वृक्षांचा समूह म्हणजे 'उपवन' होय; हे मानवनिर्मित वन असते. लोक ज्या ठिकाणी आनंद घेतात किंवा रममाण होतात, त्याला 'आराम' म्हणतात. शहराच्या जवळ असलेले किंवा जवळ लावलेले वन म्हणजे 'उपवन' होय.

538. Sabbasādhāraṇaṃ sabbalokehi sādhāraṇopabhogaṃ raññaṃ rājūnaṃ araññaṃ ‘‘upavanaṃ, uyyāna’’mityuccate, ullokentā [Pg.361] yanti janā etasminti uyyānaṃ, yu. Ākīḷopyatra.

५३८. सर्व लोकांसाठी उपभोगण्यास खुले असलेले राजांचे वन किंवा उपवन म्हणजे 'उद्यान' (उय्यान) होय. लोक ज्या ठिकाणी सभोवतालचे सौंदर्य पाहत फिरतात, त्याला 'उद्यान' म्हणतात. 'आकीळ' हा शब्दही याच अर्थाचा आहे.

Tadeva rājopavanameva upakārikāsannihitaṃ, purasannihitaṃ vā antepurācitaṃ pamadavanākhyaṃ. Yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso. Pamadānaṃ itthīnaṃ vanaṃ pamadavanaṃ, rasso.

तेच राजाचे उद्यान जर राजवाड्याच्या किंवा नगराच्या जवळ असेल आणि अंतःपुरातील स्त्रियांसाठी राखीव असेल, तर त्याला 'प्रमदवन' (पमदवन) म्हणतात. ज्या ठिकाणी राजा केवळ अंतःपुरातील स्त्रियांसोबतच विहार करतो आणि इतर लोकांना प्रवेश नसतो, त्याला 'प्रमदवन' म्हणतात. प्रमदांचे (स्त्रियांचे) वन म्हणजे 'प्रमदवन' होय.

539-540. Sāntarāḷā panti, yathā – tarupanti, pāsādapanti, nirantarāḷā tu rājīti. Tatra pañcakaṃ pantiyaṃ. Pana byavahāre, thutimhi ca, panti. Vī gamane, thi, vīthi. Vala saṃvaraṇe, i, āvali. Ālipi, aladhātumhā i. Si sevāyaṃ, ṇi, seṇi. Pā rakkhaṇe, ḷi, pāḷi, sogatepi. Dve samā. Likha lekhane, a. Rāja dittiyaṃ, i.

५३९-५४०. अंतर ठेवून असलेली ओळ म्हणजे 'पंती' (पंक्ती) होय; जसे की – वृक्षांची ओळ (तरुपंती), प्रासादांची ओळ (पासादपंती). परंतु, अंतर नसलेली सलग ओळ म्हणजे 'राजी' (रेषा) होय. ओळ या अर्थासाठी पाच शब्द आहेत: 'पंती', 'वीथी', 'आवली', 'आळी', 'सेणी' आणि 'पाळी' (पाळि - हा शब्द बुद्धवचनासाठीही वापरला जातो). 'पण' (व्यवहार करणे किंवा स्तुती करणे) धातूपासून 'पंती' शब्द बनतो. 'वी' (गमन करणे) धातूपासून 'वीथी' शब्द बनतो. 'वल' (वेढणे/झाकणे) धातूपासून 'आवली' शब्द बनतो. 'अल' धातूपासून 'आळी' शब्द बनतो. 'सि' (सेवा करणे) धातूपासून 'सेणी' (श्रेणी) शब्द बनतो. 'पा' (रक्षण करणे) धातूपासून 'पाळी' शब्द बनतो. सलग रेषेसाठी 'लेखा' आणि 'राजी' हे दोन समान अर्थाचे शब्द आहेत. 'लिख' (लिहिणे/रेखणे) धातूपासून 'लेखा' शब्द बनतो आणि 'राज' (प्रकाशणे) धातूपासून 'राजी' शब्द बनतो.

Tipādaṃ rukkhamatte. Pādena mūlena pivatīti pādapo, ṇo. Viṭapayogā viṭapī. Rukkha varaṇe, a, ruha janane vā, kho, hassa ko. Na gacchatīti ago. Sala gamane, ṇo, sāravantatāya vā sāro, so eva sālo, aññatropacārā. Mahiyaṃ ruhatīti, a. Du gatiyaṃ, mo. Tara taraṇe, u. Kuto bhūmito jāyatīti kujo, aṅgārepi. Sākhāyogato sākhī.

सामान्यतः वृक्षासाठी (झाडासाठी) 'पादप', 'विटपी', 'रुक्ख' (वृक्ष), 'अग', 'साल', 'महीरुह', 'दुम' (द्रुम), 'तरु', 'कुज' आणि 'शाखी' (साखी) हे शब्द वापरले जातात. जो आपल्या पायाने म्हणजेच मुळाने पाणी पितो, त्याला 'पादप' म्हणतात. फांद्या व पानांनी युक्त असल्यामुळे त्याला 'विटपी' म्हणतात. 'रुक्ख' (अडथळा आणणे) किंवा 'रुह' (उगवणे) धातूपासून 'रुक्ख' शब्द बनतो. जो चालत नाही (स्थिर असतो), त्याला 'अग' म्हणतात. 'सल' (गमन करणे) धातूपासून किंवा गाभा (सार) असल्यामुळे त्याला 'साल' म्हणतात. पृथ्वीवर उगवतो म्हणून त्याला 'महीरुह' म्हणतात. 'दु' (गमन करणे) धातूपासून 'दुम' शब्द बनतो. 'तर' (पार करणे) धातूपासून 'तरु' शब्द बनतो. पृथ्वीपासून (कु) उत्पन्न होतो म्हणून त्याला 'कुज' म्हणतात (हा शब्द मंगळ ग्रहासाठीही वापरला जातो). फांद्यांनी (शाखांनी) युक्त असल्यामुळे त्याला 'शाखी' म्हणतात.

Gamu [Pg.362] gamane, ṇo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti ccho. Khuddo avuḍḍhippatto pādapo khuddapādapo. Ye rukkhā pupphaṃ vinā apupphakā phalanti, te assatthodumbarapanasādayo ‘‘vanappatī’’ti vuccanti, vanānaṃ pati vanappati. Pupphato jātaphalā pana ambakhajjūrādayo vānappatayo. Vanappatimhi bhavā vānappatayo.

'गमु' (गमन करणे) धातूपासून 'गच्छ' (झुडूप) शब्द बनतो. लहान आणि पूर्ण वाढ न झालेल्या वृक्षाला 'क्षुद्रपादप' (किंवा गच्छ) म्हणतात. जे वृक्ष फुले न येताच थेट फळ देतात, जसे की पिंपळ (अस्सत्थ), उंबर (उदुंबर), फणस (पनस) इत्यादी, त्यांना 'वनस्पती' (वनप्पति - वनांचा स्वामी) म्हणतात. परंतु, फुलांमधून फळे उत्पन्न होणाऱ्या वृक्षांना, जसे की आंबा (अंब), खजूर इत्यादी, 'वानस्पत्य' (वानप्पति) म्हणतात.

541. Yo phalapākāvasāne marati, so kadalīdhaññādiko osadhi nāma bhave, oso dhīyate yassaṃ, sā osadhi, i. Sāsaddo osadhisaddassa itthiliṅgattadīpako.

५४१. जे झाड फळ पिकल्यानंतर मरून जाते, जसे की केळी (कदली), धान्य इत्यादी, त्याला 'औषधी' (ओसधि) म्हणतात. ज्याच्यामध्ये रस किंवा शक्ती साठवली जाते, ती 'औषधी' होय. 'ओसधि' हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे.

Dvayaṃ utuppattepi phalahīne. Vana yācane, jho, vañjhā, vadhati phalanti vā vañjhā, vajādinā yo, jhassa jho, niggahītāgamo ca. Na vijjati phalametissāti aphalā, dve tīsu. Tikaṃ vattamānaphale rukkhādo. Phalayogā, ino, vantu, ī ca.

योग्य ऋतू येऊनही फळ न धरणाऱ्या (वांझ/वंध्य) वृक्षासाठी 'वंध्या' (वंझ्झा) आणि 'अफला' हे दोन शब्द आहेत. फळांचा नाश करते म्हणून किंवा फळ नसलेली म्हणून तिला 'वंध्या' म्हणतात. हे दोन्ही शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात. सध्या फळे लागलेल्या वृक्षासाठी 'फली', 'फलवान' (फलवा) आणि 'फलिन' (फली) हे तीन शब्द आहेत.

542. Catukkaṃ vikasite. Phulla vikasane, kattari to, sañjātatthe vā ito, phala visaraṇe vā, visaraṇaṃ vikāso, assu. Kaca bandhane, vipubbo vikasane, kattari a[Pg.363]. Vikacate vidalati visiliṭṭhadalo bhavatīti vā vikaco, a, visaddo visilesajotako. Kasa gamane, to. Dalānaṃ aññamaññaṃ visilesato samudāyo ‘‘vikasito’’tyuccate. Phuṭopyatra. Phuṭa vikasane.

५४२. उमललेल्या किंवा प्रफुल्लित झालेल्या फुलासाठी किंवा वृक्षासाठी 'फुल्ल', 'विकच', 'विकसित' आणि 'स्फुट' (फुट) हे चार शब्द आहेत. 'फुल्ल' (उमलणे) धातूपासून 'फुल्ल' शब्द बनतो. पाकळ्या सुट्या होऊन उमलतात म्हणून त्याला 'विकच' म्हणतात. 'कस्' (गमन करणे) धातूपासून आणि पाकळ्या एकमेकांपासून वेगळ्या होण्याच्या प्रक्रियेला 'विकसित' म्हणतात. 'स्फुट' (उमलणे) हा शब्दही याच अर्थाचा आहे.

Pādo rukkhagge. ‘‘Na nā’ggaṃ sikharaṃ siro’’ti vopālitavacanato ‘‘siraso agga’’nti na chaṭṭhīsamāso. Siro vutto. Aja gamane, go, aggaṃ, seṭṭhe tīsu. Sī saye, kharo, sikhā vā cūḷā, sā viya jāyatīti sikharo. Dvayaṃ sākhāyaṃ. Sākha byāpane, a. ‘‘Latā vallī samākhyātā, latā sākhā ca sākhina’’nti latā nānatthā. Lā ādāne, to, rasso.

झाडाच्या शेंड्याला 'पाद' (pādo) म्हणतात. 'न नाऽग्गं सिखरं सिरो' या वोपालित ग्रंथातील वचनानुसार 'शिरसो अग्गं' (डोक्याचा शेंडा) असा षष्ठी तत्पुरुष समास येथे होत नाही. 'सिर' (siro) शब्द खाली (नरवर्गात) सांगितला आहे. 'अज' धातू गमन (जाणे) अर्थी असून, त्याला 'गो' प्रत्यय लागून श्रेष्ठ अर्थी तिन्ही लिंगांत 'अग्ग' (aggaṃ) शब्द बनतो. 'सी' धातू शयन (झोपणे) अर्थी असून, त्याला 'खर' प्रत्यय लागतो; किंवा शेंडीला 'सिखा' (चूडा) म्हणतात, तिच्यासारखा जो उत्पन्न होतो तो 'शिखर' (sikharo) होय. फांदीसाठी (शाखा) दोन नावे आहेत. 'साख' धातू व्यापन (पसरणे) अर्थी असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'लता' आणि 'वल्ली' हे समान अर्थाचे शब्द आहेत; तसेच 'वृक्षांच्या फांदीलाही लता म्हणतात' या वचनानुसार 'लता' शब्द अनेक अर्थी आहे. 'ला' धातू आदान (घेणे) अर्थी असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि 'ला' मधील दीर्घ 'आ' चा र्‍हस्व होतो.

543. Chakkaṃ patte. Dalati vikasatīti dalaṃ, a. Lasa kantiyaṃ, pakārena lasatīti palāso, ṇo. Chada saṃvaraṇe, chādīyate yena chadanaṃ, yu. Pūrayatīti paṇṇaṃ, nipātanā, pata adhogamane vā, patatyacirena paṇṇaṃ, pattañca, to, pume. Saññāyaṃ ṇamhi chado.

५४३. पानासाठी (पर्ण) सहा नावे आहेत. जे विस्तारते किंवा उमलते ते 'दल' (dalaṃ), 'अ' प्रत्यय. 'लस' धातू कांती (शोभणे) अर्थी असून, प्रकर्षाने जे शोभते ते 'पलास' (palāso), 'ण' प्रत्यय. 'छद' धातू संवरण (झाकणे) अर्थी असून, ज्याच्याद्वारे झाकले जाते ते 'छदन' (chadanaṃ), 'यु' प्रत्यय. जे पूर्ण करते ते 'पण्ण' (paṇṇaṃ), हे निपातनाने सिद्ध होते; किंवा 'पत' धातू अधोगमन (खाली पडणे) अर्थी असून, जे लवकरच खाली पडते ते 'पण्ण' (paṇṇaṃ) आणि 'पत्त' (pattaṃ) देखील होय, 'त' प्रत्यय, पुल्लिंगात. संज्ञेमध्ये (नावामध्ये) 'ण' प्रत्यय लागून 'छद' (chado) शब्द बनतो.

Dvayaṃ pattādisaṅghātavati sākhāya pabbe. Palla gamane, avo. Kisa gamane, yo, lāgamo majjhe. Dvayaṃ aṅkure. Navo eva ubbhito uggato navubbhinno. Aṅka lakkhaṇe, uro.

पाने इत्यादींचा समूह असलेल्या फांदीच्या पेरावर (गाठीवर) असणाऱ्या भागासाठी दोन नावे आहेत. 'पल्ल' धातू गमन अर्थी असून, त्याला 'अव' प्रत्यय लागतो (पल्लव). 'किस' धातू गमन अर्थी असून, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'ल' चा आगम होतो (किसलय). अंकुरासाठी (कोंब) दोन नावे आहेत. नवीनच उगवलेला किंवा बाहेर आलेला तो 'नवुब्भिन्न' (navubbhinno). 'अंक' धातू लक्षण (चिन्हांकित करणे) अर्थी असून, त्याला 'उर' प्रत्यय लागतो (अंकुर).

544. Pakkaṃ yāva pādena nāmaṃ. Vikāso mukhapabuddhakalikāyaṃ makuḷādidvayaṃ. Muca mocane, ulo, ussattaṃ, cassa ko, makuḷaṃ, makuḷo vā. Kuṭa chedane, malo, assu, kuṭumalo, kutumalopi. Pupphassa ca phalassa ca pakatibhūte [Pg.364] jālapatte khārakādidvayaṃ. Khura vināse. Ṇvu. Jala dhaññe, sakatthe ko. Jālakaṃ napuṃsake. Dvayaṃ jālakato pavuddhe pupphe, phale ca. Kala saṅkhyāne, ṇvu, kura sadde, ṇvu.

५४४. 'पक्क' शब्दापर्यंत श्लोकाच्या चरणाने नावे दिली आहेत. उमलण्याच्या सुरुवातीला असलेल्या मोठ्या कळीसाठी 'मकुळ' इत्यादी दोन नावे आहेत. 'मुच' धातू मोचन (मुक्त करणे) अर्थी असून, त्याला 'उळ' प्रत्यय लागतो, 'उ' चा 'अ' होतो आणि 'च' चा 'क' होतो - 'मकुळ' (makuḷaṃ) किंवा 'मकुळो' (makuḷo). 'कुट' धातू छेदन अर्थी असून, त्याला 'मल' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो - 'कुटुमल' (kuṭumalo); 'कुतुमल' (kutumalo) असाही शब्द आहे. फूल आणि फळाच्या प्रथमावस्थेतील कोवळ्या स्वरूपासाठी (कळी/लहान फळ) 'खारक' इत्यादी दोन नावे आहेत. 'खुर' धातू विनाश अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'जल' धातू धान्य (समृद्धी) अर्थी असून, स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो - 'जालक' (jālakaṃ) नपुंसकलिंगात. जालक (कोवळ्या फळापेक्षा) अधिक वाढलेल्या फुलासाठी आणि फळासाठी दोन नावे आहेत. 'कल' धातू संख्यान (मोजणे) अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो; 'कुर' धातू शब्द अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Pupphādibandhanaṃ pupphaphalānaṃ bandhanaṃ vaṇṭaṃ nāma. Bandhīyate yena vaṇṭaṃ, vajādi.

फूल आणि फळांचे देठ (ज्या ठिकाणी ते बांधले जातात) त्याला 'वण्ट' (vaṇṭaṃ) म्हणतात. ज्याच्याद्वारे बांधले जाते ते 'वण्ट' (vaṇṭaṃ), हा वजादि गणातील शब्द आहे.

545. Tikaṃ pupphe. Pasu pāṇigabbhavimocane, ṇo. Khapaṇakabhāsāya rukkhopi pāṇi, vuddhādi, pasavo. Kusa akkose, umo, kasa gamane vā, kāsa dittiyaṃ vā, umo, rasso. Puppha vikasane, pupphatīti, a. Pupphajo rajo pupphadhūlī parāgo nāma, ranja raṅge, ṇo.

५४५. फुलासाठी तीन नावे आहेत. 'पसु' धातू प्राण्यांच्या गर्भाशयातून बाहेर पडणे (किंवा वृक्षाचा गर्भ बाहेर पडणे) अर्थी असून, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. क्षपणक (जैन) भाषेत वृक्षालाही 'पाणि' म्हणतात, वृद्धी इत्यादी होऊन 'पसव' (pasavo) शब्द बनतो. 'कुस' धातू आक्रोश (आवाहन करणे) अर्थी असून, त्याला 'उम' प्रत्यय लागतो आणि 'उ' कार होतो; किंवा 'कस' धातू गमन अर्थी; किंवा 'कास' धातू दीप्ती (प्रकाशणे) अर्थी असून, त्याला 'उम' प्रत्यय लागतो आणि र्‍हस्व होतो (कुसुम). 'पुप्फ' धातू विकसन (उमलणे) अर्थी असून, जे उमलते ते 'पुप्फ' (pupphaṃ), 'अ' प्रत्यय. फुलातील परागकण किंवा फुलांची धूळ याला 'पराग' (parāgo) म्हणतात. 'रंज' धातू रंग (आसक्ती) अर्थी असून, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

Madhurapuppharaso makarando nāmāti mataṃ. Makkhikā ramanti yasmiṃ makarando, vajādi. Dvayaṃ kalikābhi ākiṇṇe pariṇāyavati. Thu abhitthave, ṇvu, thavako. Gudha parivedhane, ṇvu, dhassa cho, gocchako.

फुलांमधील गोड रसाला 'मकरंद' (makarando) म्हणतात असे मानले जाते. ज्याच्यामध्ये मधमाश्या रमतात तो 'मकरंद' (makarando), हा वजादि गणातील शब्द आहे. कळ्यांनी युक्त असलेल्या फुलांच्या गुच्छासाठी (तुरा/घोस) दोन नावे आहेत. 'थु' धातू अभिष्टव (स्तुती करणे) अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो - 'थवक' (thavako). 'गुध' धातू परिवेष्टन (वेढणे) अर्थी असून, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'ध' चा 'च्छ' होतो - 'गोच्छक' (gocchako).

546-547. Āme apakke phale salāṭu utto, salāṭa bālyaparibhāsanesu, u, vijjamānabālyatāya salāṭu[Pg.365]. Pakkantu phalaṃ nippariyāyena ‘‘phala’’mityuccate, tena ‘‘āmasmiṃ phalavohāro rūḷhiyā pavattatī’’ti ñātabbo, phala nipphattiyaṃ, nipphatti cātra supakkattaṃ, sukkhe tu phale vāno. Tatra salāṭu vānā tīsu, yathā salāṭu jambū, salāṭavo māsā, salāṭūni kumbhaṇḍāni, vānā harīṭakī, vāno muggo, vānamambaṃ.

५४६-५४७. कच्च्या, न पिकलेल्या फळाला 'सलाटु' (salāṭu) म्हणतात. 'सलाट' धातू बाल्य (अपरिपक्वता) आणि परिभाषण अर्थी असून, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. अपरिपक्वता विद्यमान असल्यामुळे त्याला 'सलाटु' म्हणतात. पिकलेल्या फळाला मुख्यत्वे करून 'फल' (phalaṃ) असे म्हटले जाते. त्यामुळे कच्च्या फळाला 'फळ' म्हणणे हे केवळ रूढीने चालत आलेले आहे असे समजावे. 'फल' धातू निष्पत्ती (पूर्ण पिकणे) अर्थी असून, येथे निष्पत्ती म्हणजे चांगले पिकणे होय. सुकलेल्या फळाला 'वाण' (vāṇo) म्हणतात. त्यापैकी 'सलाटु' आणि 'वाण' हे शब्द तिन्ही लिंगांत चालतात. जसे की - कच्ची जांभूळ (सलाटु जम्बू - स्त्रीलिंग), कच्चे उडीद (सलाटवो मासा - पुल्लिंग), कच्चे कोहळे (सलाटूनि कुम्भाण्डानि - नपुंसकलिंग), सुकलेली हिरडी (वाणा हरीतकी - स्त्रीलिंग), सुकलेला मूग (वाणो मुग्गो - पुल्लिंग), सुकलेला आंबा (वाणमम्बं - नपुंसकलिंग).

Campakādi campakaṃ karavīraṃ kadambakaṃ asokaṃ kaṇṇikāraṃ campakādīnaṃ pupphaṃ vikāro, avayavo ceti aññatthe ṇo na bhavati, tadantato pupphassuppatitato, evaṃ campakādīni kusumanāmāni napuṃsake vattanti, ambādi dāḷimaṃ nāraṅgaṃ āmalakaṃ kuvalaṃ badaranti pakatyantarameva phale vattate, āmalakiyā kuvaliyā badariyā phalaṃ vikāro, avayavo ceti aññatthe taddhitopi noppajjate, tadantato phalassuppatitato, evaṃ ambādīni phalanāmāni napuṃsake vattanti. Mallikādayo kusumepi vattamānā saliṅgā pakatiliṅgāabhedopacārena pavattiyā, yathā – mallikā jāti, vanamallikā iccādi. Vīhayopyabhedopacārena phalepi saliṅgā, yathā māsassa phalaṃ māso, muggassa phalaṃ muggo, evaṃ yavo, tilo, atasī, kaṅgu, dhaññaṃ.

चंपक इत्यादी शब्द (चंपक, करवीर, कदंबक, अशोक, कर्णिकार) हे चंपक इत्यादी वृक्षांचे फूल, त्यांचा विकार किंवा अवयव आहेत, या अर्थी अन्य अर्थाचा 'ण' प्रत्यय होत नाही; कारण त्या मूळ शब्दांच्या अंतापासूनच फुलाचा बोध होतो. अशा प्रकारे चंपक इत्यादी फुलांची नावे नपुंसकलिंगात वापरली जातात. आंबा इत्यादी शब्द (डाळिंब, नारिंग, आवळा, कुवल, बोर) हे मूळ स्वरूपातच फळाच्या अर्थी वापरले जातात. आवळी, कुवली, बोरी यांचे फळ हा त्यांचा विकार किंवा अवयव आहे, या अर्थी तद्धित प्रत्यय देखील लागत नाही; कारण त्या मूळ शब्दांच्या अंतापासूनच फळाचा बोध होतो. अशा प्रकारे आंबा इत्यादी फळांची नावे नपुंसकलिंगात वापरली जातात. मल्लिका इत्यादी शब्द फुलाच्या अर्थी वापरले जात असतानाही अभेदाच्या उपचाराने (वृक्ष आणि फुलामध्ये भेद न मानल्यामुळे) आपल्या मूळ लिंगातच (स्त्रीलिंगात) राहतात. जसे की - मल्लिका, जाती (जाई), वनमल्लिका इत्यादी. धान्यवाचक शब्द (वीहि इत्यादी) देखील अभेदाच्या उपचाराने फळाच्या अर्थी वापरले तरी आपल्या मूळ लिंगातच राहतात. जसे की - उडदाचे फळ 'मास' (उडीद - पुल्लिंग), मुगाचे फळ 'मुग्ग' (मूग - पुल्लिंग). याचप्रमाणे यव, तीळ, अतसी (जवस), कंगू (राळे), धान्य.

Tikaṃ jambuyā phale. Tatra yadā lokato phale vutti, tadā jambusaddo pakatyantarameva phale vattate, yadā na phalavutti, tadā vikāre avayave vāno, jama adane, bū, jambū, pakatyantarāphale vutti. Jambuyā phalaṃ jambuvaṃ. Jambu ca. Lokato eva phalepi vattamānā harīṭakyādayo sabhāvato itthiyaṃ bhavanti. Harīṭakiyā phalaṃ harīṭakī, evaṃ kosātakī, sallakī, dakkhā, kaṇḍakārikā, sephālikā iccādi, pubbe viya vikārāvayavatthesu paccayābhāvo, assatthādikaṃ chakkameva taddhitantaṃ assatthādīnaṃ [Pg.366] phale vattamānānaṃ napuṃsakaṃ siyā rūpabhedo, yathā – assatthassa phalaṃ assatthaṃ, veṇuno phalaṃ veṇavaṃ, pilakkhassa phalaṃ pilakkhaṃ, nigrodhassa phalaṃ nigrodhaṃ, iṅgudiyā phalaṃ iṅgudaṃ, brahatiyā phalaṃ brāhataṃ, vidārī aṃsumatī gambhariyādayo mūle, pupphepi saliṅgā. Pāṭalāsaddo pana abhedavatticchāyaṃ mūle pupphepi vattamāno sabhāvato itthiliṅgo, bhedavatticchāyaṃ vikāre avayave vā ṇamhi pāṭalaṃ. Dvayaṃ sākhāpallavādisamudāyalakkhaṇe ābhoge, viṭa vedhane, viṭa akkose vā, apo, passa bhatte viṭabhī, nadādi.

जांभळाच्या फळासाठी तीन नावे आहेत. त्यामध्ये जेव्हा लोकव्यवहारात फळाच्या अर्थी प्रयोग होतो, तेव्हा 'जम्बू' शब्द मूळ स्वरूपातच फळाच्या अर्थी वापरला जातो. जेव्हा फळाचा अर्थ नसतो, तेव्हा विकार किंवा अवयव अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो. 'जम' धातू अदन (खाणे) अर्थी असून, त्याला 'बू' प्रत्यय लागतो - 'जम्बू' (jambū). मूळ शब्दाच्या अंत्य रूपाने फळाचा बोध होतो. जांभळीचे फळ म्हणजे 'जम्बुव' (jambuvaṃ) किंवा 'जम्बु' (jambu) देखील होय. लोकव्यवहारानुसार फळाच्या अर्थी वापरले जाणारे 'हरीतकी' इत्यादी शब्द स्वभावाने स्त्रीलिंगातच असतात. हिरड्याचे फळ म्हणजे 'हरीतकी' (harīṭakī). याचप्रमाणे कोशातकी (कडू दोडकी), सल्लकी, दक्खा (द्राक्ष), कंटकारिका (रिंगणी), शेफालिका (पारिजातक) इत्यादी. पूर्वीप्रमाणेच विकार आणि अवयव अर्थी प्रत्ययाचा अभाव असतो. पिंपळ इत्यादी सहा शब्द तद्धितान्त आहेत. पिंपळ इत्यादींच्या फळाच्या अर्थी वापरले जाणारे हे शब्द नपुंसकलिंगात असतात आणि त्यांचे रूप बदलते. जसे की - पिंपळाचे फळ 'अस्सत्थ' (assatthaṃ), बांबूचे फळ 'वेणव' (veṇavaṃ), पिंपरीचे फळ 'पिलक्ख' (pilakkhaṃ), वडाचे फळ 'निग्रोध' (nigrodhaṃ), हिंगोऱ्याचे फळ 'इंगुद' (iṅgudaṃ), डोरलीचे फळ 'ब्राहत' (brāhataṃ). विदारी, अंशुमती, गंभारी इत्यादी शब्द मूळ (मूळ वनस्पती) आणि फुलाच्या अर्थी देखील आपल्या मूळ लिंगातच राहतात. परंतु 'पाटला' शब्द अभेदाच्या इच्छेने मूळ आणि फुलाच्या अर्थी वापरला असता स्वभावाने स्त्रीलिंगी असतो; तर भेदाच्या इच्छेने विकार किंवा अवयव अर्थी 'ण' प्रत्यय लागून 'पाटल' (pāṭalaṃ) असे रूप बनते. फांद्या, पाने इत्यादींच्या समूहाने युक्त असलेल्या विळख्यासाठी (विस्तारासाठी) दोन नावे आहेत. 'विट' धातू वेढणे अर्थी; किंवा 'विट' धातू आक्रोश (शिवीगाळ करणे) अर्थी असून, त्याला 'अप' प्रत्यय लागतो आणि 'प' चा 'भ' होऊन 'विटभी' (viṭabhī) शब्द बनतो (नदादि गणानुसार).

548. Mūlamārabbha mūlato paṭṭhāya sākhanto sākhāvadhi tarussa bhāgo khandho nāma, yo ‘‘pakaṇḍo’’tipi vuccati, khanu avadāraṇe, dho, khandho, khāda bhakkhane vā, ko, ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti khandhādeso, kalopo.

५४८. मुळापासून सुरू करून फांद्यांच्या मर्यादेपर्यंत असलेल्या वृक्षाच्या भागाला 'खंध' (khandho - खोड) म्हणतात, ज्याला 'पकांड' (pakaṇḍo) असेही म्हणतात. 'खनु' धातू अवदारण (खणणे) अर्थी असून, त्याला 'ध' प्रत्यय लागतो - 'खंध' (khandho); किंवा 'खाद' धातू भक्षण (खाणे) अर्थी असून, त्याला 'क' प्रत्यय लागतो. 'खाद, अम, गम' धातूंच्या जागी 'खंध, अंध, गंध' असे आदेश होतात या सूत्रानुसार 'खंध' आदेश होतो आणि 'क' चा लोप होतो.

Rukkhacchidde rukkhādīnaṃ vivare koṭaro. Kuṭa chedane, aro, koṭaro, nikkuhopi. Dve samā. Kāsa dittiyaṃ, kāsate agginā dippateti kaṭṭhaṃ, to, tassa ṭṭho, rasso ca, kasa gamane vā, to, kaṭṭhaṃ. Dara vidāraṇe, ṇu.

झाडाच्या भोकामध्ये किंवा ढोलीमध्ये 'कोटर' (koṭaro) शब्द वापरला जातो. 'कुट' धातू छेदन अर्थी असून, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो - 'कोटर' (koṭaro); 'निक्कुह' (nikkuho) असाही शब्द आहे. लाकडासाठी दोन समान अर्थाचे शब्द आहेत. 'कास' धातू दीप्ती (चमकणे) अर्थी असून, जे अग्नीने पेटते किंवा चमकते ते 'कट्ठ' (kaṭṭhaṃ - लाकूड), 'त' प्रत्यय लागून 'त' चा 'ट्ठ' होतो आणि र्‍हस्व होतो; किंवा 'कस' धातू गमन अर्थी असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो - 'कट्ठ' (kaṭṭhaṃ). 'दर' धातू विदारण (फाडणे) अर्थी असून, त्याला 'णु' प्रत्यय लागतो (दारु - dāru).

549. Tikaṃ mūle. Vu saṃvaraṇe, do, niggahītāgamo, budha gamane vā, a, dhassa do. Mūla patiṭṭhāyaṃ, ṇo, pādasaddena [Pg.367] tappariyāyā caraṇatthā sabbe saṅgahitā, pādasadisattā pādo, dvayaṃ chinnassa tarukkhandhassa bhūmiṭṭhabhāge. Saṅka saṅkāyaṃ, u, saka sattiyaṃ vā, niggahītāgamo. Khanu avadāraṇe, ṇu, khāṇu. Dhuvopi, dhuvati thirāyateti dhuvo, dhu gatitheriyesu, a, uvādeso.

५४९. त्रिक (तीन शब्द) मूळ (झाडाचे मूळ) या अर्थात आहेत. 'वु' धातू रक्षण (झाकणे) अर्थात आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो आणि निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) आगम होतो. किंवा 'बुध' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'ध' चा 'द' होतो. 'मूल' शब्द 'प्रतिष्ठा' (स्थिरता) अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'पाद' शब्दाने त्याचे सर्व गमनार्थक पर्याय घेतले जातात. पायासारखे (पादासारखे) साम्य असल्यामुळे त्याला 'पाद' म्हणतात. तोडलेल्या झाडाच्या खोडाचा जमिनीवर राहिलेला भाग (खुंट) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'सङ्क' धातू शंका (संशय) अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'सक' धातू शक्ती अर्थात आहे आणि निग्गहीतचा आगम होतो. 'खनु' धातू खणणे (विदारण) अर्थात आहे, त्याला 'णु' प्रत्यय लागून 'खाणु' (खुंट) शब्द बनतो. 'धुव' (ध्रुव) शब्द देखील आहे; जे स्थिर किंवा दृढ राहते ते 'धुव' होय. 'धु' धातू गमन आणि स्थैर्य अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'उव' आदेश होतो.

Dvayaṃ vidāriyādīnaṃ kande. Kuyaṃ pathaviyaṃ ruhatīti kuruhāṭaṃ, aṭo, kanda avhāne, rodane ca, ‘‘karahāṭo’mbujakande, puppharukkhabhītesu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Dvayaṃ halādīnaṃ kalīre. Kala saṅkhyāne, īro. Masa āmasane, thako, matthake sīse vā jāto matthako.

भुईकोहळा (विदारी) इत्यादींच्या कंदाच्या (गाठीच्या) अर्थात दोन शब्द आहेत. पृथ्वीवर (कु) उगवते म्हणून ते 'कुरुहाट' होय, त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो. 'कन्द' धातू बोलावणे आणि रडणे या अर्थात आहे. नानात्थसंग्रहात म्हटले आहे: 'करहाट शब्द कमळाचा कंद, फूल, झाड आणि भीती या अर्थांमध्ये वापरला जातो.' ताड इत्यादींच्या कोंबाच्या (गाभ्याच्या) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'कल' धातू मोजणे अर्थात आहे, त्याला 'ईर' प्रत्यय लागतो. 'मस' धातू स्पर्श करणे अर्थात आहे, त्याला 'थक' प्रत्यय लागतो; किंवा डोक्यावर (शिखरावर) उत्पन्न होतो म्हणून त्याला 'मत्थक' म्हणतात.

550. Dve samā. Abhinavaniggatā āyatā sakusumā, kusumasuññā ca mañjarī, vallarī tu tadaññāpi, yathā tālavallarī, vala, valla saṃvaraṇe, aro, nadādi. Muñjayogato mañjarī, ro, nadādi, ussattañca, dvepi nārī. Dvayaṃ latāyaṃ. Valla saṃvaraṇe, nadādi. Latā vuttā, ‘‘latā patāninī vallī matakīthā’’ti halāyudho.

५५०. हे दोन समान अर्थाचे शब्द आहेत. नुकतीच निघालेली, लांब, फुलांसह असलेली किंवा फुलांशिवाय असलेली ती 'मंजिरी' होय. परंतु त्याव्यतिरिक्त (फुले नसलेला दांडा) 'वल्लरी' म्हणतात, जसे की 'तालवल्लरी' (ताडाचा दांडा). 'वल' किंवा 'वल्ल' धातू झाकणे अर्थात आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो आणि नद्यादी गणाप्रमाणे स्त्रीलिंगी रूप बनते. गाभ्याशी (मंजशी) संबंध असल्यामुळे 'मंजिरी' म्हणतात, त्याला 'र' प्रत्यय लागतो, नद्यादी गणाप्रमाणे रूप बनते आणि 'उ' चा 'अ' होतो. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी आहेत. वेलीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'वल्ल' धातू झाकणे अर्थात आहे, नद्यादी गणाप्रमाणे रूप बनते. हलायुध कोशात म्हटले आहे: 'लता, पतानिनी, वल्ली, मतकी' हे वेलीचे वाचक आहेत.

Akkhandho appakkhaṇḍo, bahupattatacadaṇḍikādi. Yo vā tanupakaṇḍo vaṃsanaḷādi, so ‘‘thambo, gumbo’’ti coccate, thaka saṃvaraṇe, bo, kassa mo. Gupa rakkhaṇe, bo, passa mo. Patāno sākhāpattacayo, tena yuttā gorakkhā [Pg.368] tambūli dhivusajīmūta gaḷojhādikā latā, sā vīru nāma, vividhehi ruhatīti katvā, kvi, vīru, dīghādi, gumbinīpi.

ज्याला मुख्य खोड नसते, परंतु अनेक पाने, साल आणि दांडे असतात (जसे की आले, हळद इत्यादी); किंवा ज्याचे खोड बारीक असते जसे की बांबू, लव्हाळा इत्यादी, त्याला 'थम्ब' (झुडूप) किंवा 'गुम्ब' म्हटले जाते. 'थक' धातू झाकणे अर्थात आहे, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो आणि 'क' चा 'म' होतो. 'गुप' धातू रक्षण करणे अर्थात आहे, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो आणि 'प' चा 'म' होतो. फांद्या आणि पानांचा समूह म्हणजे 'प्रतान' होय. त्याने युक्त असलेली गोरखचिंच, विड्याचे पान, गुळवेल इत्यादी वेल 'वीरू' (वीरुध) म्हणून ओळखली जाते. विविध प्रकारे वाढते म्हणून तिला 'वीरू' म्हणतात, त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागतो, सुरुवातीचा स्वर दीर्घ होतो; 'गुम्बिनी' शब्द देखील आहे.

551. Pajje pādena nāmaṃ. Yatra dvayaṃ ‘‘bodhirukkho’’ti saññite buddhassa bhagavato sabbaññutaññāṇappaṭilābhaṭṭhānabhūte dumarāje, aññatra tūpacārā. Assaṃ sabbaññutaññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti assattho, ṭhassa tho, dvittaṃ, māravijayasabbaññutaññāṇappaṭilābhādikehi bhagavantaṃ assāsetīti vā assattho, āpubbo sāsa anusiṭṭhiyaṃ, tosane ca vattati, to, rasso. Sabbaññutaññāṇaṃ bujjhati etthāti bodhi, budha avagamane, i, bodhi, dvīsu. Caladalo, pippalo, kuñjarāsanopi. Dvayaṃ bahupāde. Adhobhāgaṃ rundhatīti nigrodho, usso, gāgamo ca. Vaṭa vedhane, vaṭatīti, a.

५५१. पद्यात एका चरणाने नाव दिले आहे. भगवान बुद्धांच्या सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीचे स्थान असलेल्या वृक्षांच्या राजाच्या (पिंपळाच्या) अर्थात 'बोधिवृक्ष' या संज्ञेने ओळखले जाणारे दोन शब्द आहेत; इतर वृक्षांच्या बाबतीत हा लाक्षणिक प्रयोग (उपचार) आहे. ज्याच्या खाली सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त झाले (स्थिर झाले) तो 'अस्सत्थ' (पिंपळ) होय, यात 'ठ' चा 'थ' होतो आणि द्वित्व होते; किंवा मारविजय आणि सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्ती इत्यादींनी भगवंतांना आश्वस्त (आनंदित) करतो म्हणून 'अस्सत्थ' होय, यात 'आ' पूर्वपद असलेला 'सास' धातू उपदेश आणि संतोष देणे या अर्थात वापरला जातो, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि र्‍हस्व होतो. ज्याच्या खाली सर्वज्ञता-ज्ञान जाणले जाते तो 'बोधी' होय, 'बुध' धातू जाणणे अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'बोधी' रूप बनते, हे दोन्ही लिंगांत (स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंग) वापरले जाते. 'चलदल', 'पिप्पल' आणि 'कुंजरासन' हे शब्द देखील याच अर्थात आहेत. अनेक पारंब्या (पाय) असलेल्या वडाच्या झाडाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो खालच्या भागाला व्यापतो (झाकतो) तो 'निग्रोध' होय, यात 'उ' चा 'ओ' होतो आणि 'ग' चा आगम होतो. 'वट' धातू वेढणे (वेष्टन) अर्थात आहे, जो वेढतो तो 'वट' होय, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ kabiṭṭhe. Kavimhi vānare tiṭṭhatīti kabiṭṭho ‘‘vānare paṇḍite kavī’’ti vopālito, tathā kapittho, to, ṭhassa tho ca. Dadhittho, ambilaphalopi. Dvayaṃ udumbare. Yaññakammānamaṅgo ekaṅgattā yaññaṅgo, dubbī hiṃsāyaṃ, aro, niggahītāgamo, ekassa bassa lopo ca. Jantuphalo hemaduddhopi.

कवठ (कविठ) या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो माकडावर (कवि) राहतो तो 'कविठ्ठ' होय. वोपालित कोशात म्हटले आहे: 'कवि' शब्द माकड आणि विद्वान या अर्थांत वापरला जातो. तसेच 'कपित्थ' शब्द देखील आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि 'ठ' चा 'थ' होतो. 'दधित्थ' आणि 'अम्बिलफल' हे शब्द देखील याच अर्थात आहेत. उंबर (औदुंबर) या अर्थात दोन शब्द आहेत. यज्ञकर्माचे एक अंग असल्यामुळे त्याला 'यज्ञांग' म्हणतात. 'दुब्बी' धातू हिंसा अर्थात आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो, निग्गहीतचा आगम होतो आणि एका 'ब' चा लोप होतो. 'जन्तुफल' आणि 'हेमदुग्ध' हे शब्द देखील याच अर्थात आहेत.

552. Dvayaṃ [Pg.369] koviḷāre.

५५२. कोविळार (कांचन वृक्ष) या अर्थात दोन शब्द आहेत.

‘‘Sukapadāccharo campo,Koviḷāro tu kañcano;

Pubbo sito paro ratto,Yugapattā ubhopite’’ti.

चंपक (चाफा किंवा कांचनचा एक प्रकार) हा पोपटाच्या पायासारख्या सालीचा असतो, तर कोविळार हा कांचन वृक्ष आहे. पहिला पांढरा असतो आणि दुसरा लाल असतो; हे दोन्ही जोडपाने असणारे वृक्ष आहेत.

Hi ratanakoso, kañjanālakopyatra. Yugaṃ yamakaṃ pattamassa.

हा रत्नकोश ग्रंथातील श्लोक आहे. 'कंजनालक' शब्द देखील येथे याच अर्थात आहे. ज्याची पाने जोडीने (जोडपाने) असतात.

Tipādaṃ uddāle. Vātaṃ uddālatīti uddālo. Siṅgārādīnaṃ saññāvasena rukkhānaṃ rājā rājarukkho, vātarogahanane rājabhūto rukkho vā rājarukkho. Katā mālā assa pupphehīti katamālo, siṅgārappakāso. Indati paramissariyaṃ karoti vātahananeti indīvaro, īvaro, indiyā sakkassa bhariyāya icchitabbattā vā indīvaro. Caturaṅgulo, ārevato, suvaṇṇakopi.

बहावा (अमलतास) या अर्थात तीन पाद (चरण) आहेत. जो वात बाहेर काढतो तो 'उद्दाल' होय. शृंगार इत्यादी नावांच्या प्रभावाने वृक्षांचा राजा म्हणून त्याला 'राजवृक्ष' म्हणतात; किंवा वातरोगाचा नाश करण्यात राजासारखा श्रेष्ठ वृक्ष म्हणून त्याला 'राजवृक्ष' म्हणतात. ज्याच्या फुलांनी माळ तयार केली जाते तो 'कतमाल' (कृतमाल) होय, जो शोभा प्रकट करतो. जो वात नष्ट करण्यात परम ऐश्वर्य दाखवतो तो 'इंदीवर' होय, त्याला 'ईवर' प्रत्यय लागतो; किंवा इंद्राची पत्नी शची (इन्द्री) हिच्याकडून इच्छिला गेल्यामुळे त्याला 'इंदीवर' म्हणतात. 'चतुरंगुल', 'आरेवत' आणि 'सुवर्णक' हे शब्द देखील याच अर्थात आहेत.

553. Dvayaṃ jambhīre, yassa phalamambilaṃ hoti. Ambilattā dantassa saṭho dantasaṭho. Saṭha ketavahiṃsāsaṃkilesesu, a. Jamu adane, īro, bhanto ca, jambha gattavināme vā, jambho, jambhalo, jambīropi. Dvayaṃ varaṇe. Vara icchāyaṃ[Pg.370], yu. Kala saṅkhyāne, iro, nadādi, rassanto. Varuṇo, tittasākopi.

५५३. जंभीरी लिंबू (जंभीर) या अर्थात दोन शब्द आहेत, ज्याचे फळ आंबट असते. आंबटपणामुळे जो दातांना त्रास देतो (दात आंबवतो) तो 'दंतशठ' होय. 'सठ' धातू कपट, हिंसा आणि क्लेश या अर्थांत आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'जमु' धातू खाणे अर्थात आहे, त्याला 'ईर' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'भ' चा आगम होतो; किंवा शरीर वाकवणे अर्थात 'जम्भ' धातू आहे. 'जम्भ', 'जम्भल' आणि 'जम्भीर' हे शब्द देखील आहेत. वायवर्णा (वरुण वृक्ष) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'वर' धातू इच्छा अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'कल' धातू मोजणे अर्थात आहे, त्याला 'इर' प्रत्यय लागतो, नद्यादी गणाप्रमाणे रूप बनते आणि शेवटी र्‍हस्व होतो. 'वरुण' आणि 'तिक्तशाक' हे शब्द देखील याच अर्थात आहेत.

Dvayaṃ phalahare. ‘‘Ko ayaṃ, suko’’ti vimatuppattikarapattakusumatāya kiṃsuko. Pāri samuddo, tatra bhaddo pāribhaddo, so eva pāḷibhaddo, koviḷāro, taṃsaṇṭhānapattakusumatāya pāḷibhaddo. Dvayaṃ vidule, yo abbhasamaye pupphati. Vaja gamane, ulo. Vī pajane, aso, tonto ca, vipubbo ata sātaccagamane vā, aso. Vānīropi.

पळस (किंशुक) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'हा काय पोपट आहे?' असा संशय निर्माण करणाऱ्या पाने व फुलांमुळे त्याला 'किंशुक' म्हणतात. 'पारि' म्हणजे समुद्र, त्यात जो सुंदर असतो तो 'पारिभद्र' होय; त्यालाच 'पाळिभद्र' देखील म्हणतात. कोविळार वृक्षासारखी पाने व फुले असल्यामुळे त्याला 'पाळिभद्र' म्हणतात. वेत (विदुल) या अर्थात दोन शब्द आहेत, जो पावसाळ्यात फूलतो. 'वज' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'उल' प्रत्यय लागतो. 'वी' धातू वाढणे अर्थात आहे, त्याला 'अस' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'त' चा आगम होतो; किंवा 'वि' पूर्वपद असलेला 'अत' धातू सतत गमन अर्थात आहे, त्याला 'अस' प्रत्यय लागतो. 'वानीर' शब्द देखील याच अर्थात आहे.

554. Dvayaṃ pītane, yassa pattaphalāni ambilāni, pūgaphalappamāṇañca phalaṃ, sallakīrukkhasaṇṭhāno ca, so rukkho. Amba sadde, aṭo, sakatthe ko. Pī tappanakantīsu, tano, pītiṃ vā tanotīti pītano, sakatthe ko. Dvayaṃ guḷapupphe. Mana ñāṇe, ko, madhvādeso ca. Madhunāmo dumo madhuddumo. Dvayaṃ ‘‘lambū’’ti khyāte. Guḷo viya sātena phalamassa guḷaphalo. Pīla patitthambhe, u. Dvayaṃ tikkhagandhe. Sobhaṃ janetīti sobhañjano, sobhaṃ visañjanametena hetubhūtenāti vā sobhañjano. Vuttañca –

५५४. आंबाडा (पीतन) या अर्थात दोन शब्द आहेत, ज्याची पाने आणि फळे आंबट असतात, फळ सुपारीच्या आकाराचे असते आणि तो वृक्ष साळईच्या झाडासारखा असतो. 'अम्ब' धातू शब्द करणे अर्थात आहे, त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. 'पी' धातू तृप्ती आणि कांती अर्थात आहे, त्याला 'तन' प्रत्यय लागतो; किंवा जो प्रीती वाढवतो तो 'पीतन' होय, त्याला स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. महुआ (मोह/गुळपुष्प) या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'मन' धातू ज्ञान अर्थात आहे, त्याला 'क' प्रत्यय लागतो आणि 'मधु' आदेश होतो. मधू नावाचा वृक्ष तो 'मधुद्रुम' होय. 'लम्बू' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या वृक्षाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. गुळासारख्या गोड फळामुळे त्याला 'गुळफल' म्हणतात. 'पील' धातू आधार देणे अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. शेवगा (तीक्ष्णगंध) या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो शोभा निर्माण करतो तो 'शोभांजन' होय; किंवा याच्यामुळे विष दूर होऊन शोभा प्राप्त होते म्हणून त्याला 'शोभांजन' म्हणतात. आणि म्हटले आहे -

‘‘Sirīsapupphassa rasena bhāvitaṃ,Sahassavāraṃ marīcaṃ sitavhayaṃ;

Etena samanti visāhi sambhavā,Katañjanasnehanapādanatthuto’’ti.

शिरीषाच्या फुलांच्या रसाने हजार वेळा भावित केलेले मिरी आणि पांढरा शेवगा (किंवा पांढरी मिरी); अंजन, स्नेहपान आणि नस्य याद्वारे वापरल्यास विषामुळे उत्पन्न झालेले विकार शांत होतात.

Si sevāyaṃ, viddhavināsanatthaṃ sevīteti siggu, gu, thī. Cittahārī, pabhañjano, viddhavināsanopi.

'सि' धातू सेवा करणे अर्थात आहे; विष नष्ट करण्यासाठी ज्याचे सेवन केले जाते ते 'सिग्गु' (शेवगा) होय, त्याला 'गु' प्रत्यय लागतो आणि हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. 'चित्तहारी', 'प्रभंजन' आणि 'विद्धविनासन' हे शब्द देखील याच अर्थात आहेत.

555. Dvayaṃ [Pg.371] visālatace, yo sarade pupphati pupphaṃ. Sattapaṇṇānyassa sattapaṇṇī pume. Chattamiva paṇṇamassa chattapaṇṇo. Visamacchadopi, sattapaṇṇattā visamacchado. Dvayaṃ rathaddume. Rathaṃ tanoti yena tiniso, iso. Atipamuccati dāhapittamaneneti atimuttako. Cittakipi.

५५५. जाड साल असलेल्या सप्तपर्णी वृक्षाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत, जो शरद ऋतूत फुलतो. ज्याला सात पाने असतात तो 'सत्तपण्णी' (सप्तपर्णी) होय, हा शब्द पुल्लिंगी आहे. छत्रीसारखी पाने असल्यामुळे त्याला 'छत्तपण्ण' (छत्रपर्ण) म्हणतात. सात पाने असल्यामुळे त्याला 'विषमच्छद' देखील म्हणतात. रथ बनवण्यासाठी उपयुक्त असलेल्या तिनिश (तिळवण) वृक्षाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे रथ बनवला जातो तो 'तिनिस' होय, त्याला 'इस' प्रत्यय लागतो. ज्याच्या सेवनाने दाह आणि पित्त पूर्णपणे दूर होते तो 'अतिमुक्तक' होय. 'चित्तक' (चित्रक) शब्द देखील याच अर्थात आहे.

Dvayaṃ vātapothe, paṃ vātaṃ lunātīti palāso, aso. ‘‘Patte palāsaṃ so rukkhe, pītaharitakiṃ suke’’ti hi ruddo. Vātapothopi, vātassa potho vātapotho, putha hiṃsāyaṃ.

पळस (वातपोथ) या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो वात नष्ट करतो तो 'पलास' (पळस) होय, त्याला 'अस' प्रत्यय लागतो. रुद्र कोशात म्हटले आहे: 'पलास' शब्द पानात, वृक्षात आणि पिवळसर हिरव्या रंगाच्या पोपटात वापरला जातो. 'वातपोथ' शब्द देखील आहे; जो वाताचा नाश करतो तो 'वातपोथ' होय, 'पुथ' धातू नाश (हिंसा) अर्थात आहे.

Dvayaṃ ‘‘putīti’’ khyāte. Hatajantupamohasaṅkhātāriphalatāya ariṭṭho, nipātanā hantissa ṭṭho, taṃrogārivantajanehi icchitabbaphalattā vā ariṭṭho, isu icchāyaṃ. Phaṇa gatiyaṃ, ilo, asse.

'पुती' (रिठा) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या वृक्षाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जंतू आणि मोह रूपी शत्रूंचा नाश करणारे फळ असल्यामुळे त्याला 'अरिठ्ठ' (रिठा) म्हणतात, निपातनाने 'हन्' धातूचा 'ट्ठ' होतो; किंवा त्या रोगाने ग्रस्त असलेल्या लोकांसाठी इच्छित फळ देणारा असल्यामुळे त्याला 'अरिठ्ठ' म्हणतात, 'इषु' धातू इच्छा अर्थात आहे. 'फण' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'इल' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'ए' होतो (फेनिल).

556. Tikaṃ siriphale. Mala dhāraṇe, ūro. Bila bhedane, ṇuvo, beluvo. Lapaccaye billo. Saṇḍilyo, selusopi. ‘‘Munippabhede mālūre, saṇḍilyo pādapantare, naṭe bille ca seluso’’ti rabhaso.

५५६. बेल वृक्षासाठी (बेलफळासाठी) तीन नावे आहेत. 'मल' (धारण करणे या अर्थी) धातूला 'ऊर' प्रत्यय लागून किंवा 'बिल' (भेदणे/नाश करणे या अर्थी) धातूला 'णुव' प्रत्यय लागून 'बेलुव' (Beluva) शब्द बनतो. 'ल' प्रत्यय लागल्यास 'बिल्ल' (Billa) असे रूप होते. 'शांडिल्य' (Saṇḍilya) आणि 'सेलु' (Selu) हे देखील याचे पर्याय आहेत. रभस कोशात म्हटले आहे: "शांडिल्य शब्द ऋषीविशेषासाठी आणि बेल वृक्षासाठी वापरला जातो; तर सेलु शब्द नट (अभिनेता) आणि बेल वृक्षासाठी वापरला जातो."

Dvayaṃ [Pg.372] tuṅge. Pumanāmo nāgo rukkho punnāgo. ‘‘Punnāge puriso tuṅgo, kesaro devavallabho’’ti hyamarasīho, dīgho, ‘‘pumassa liṅgādīsu samāsesū’’ti akāralopo ca. Atisayapupphakesaravantatāya kesaro, kisa tanukaraṇe vā, aro, pupphakesayuttatāya vā kesaro, ro.

पुन्नाग (उंडी) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. पुल्लिंगी नाव असलेला नाग वृक्ष म्हणजेच 'पुन्नाग'. अमरसिंह म्हणतात: "पुन्नाग वृक्षासाठी पुरुष, तुंग, केसर आणि देववल्लभ हे शब्द आहेत." समासात 'पुम' शब्दातील 'अ' काराचा लोप होऊन आणि दीर्घत्व येऊन 'पुन्नाग' रूप बनते. अत्यंत उत्कृष्ट फुलांचे केसर असल्यामुळे किंवा फुलांच्या केसरांनी युक्त असल्यामुळे याला 'केसर' म्हणतात. ('किस' धातू बारीक करणे या अर्थी असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागून किंवा 'केसर' शब्दाला 'र' प्रत्यय लागून हे रूप बनते.)

Dvayaṃ loddamatte. Sala gamanattho, avo. Rattakaphapittasote lunātīti loddo, ddo. Tiriṭo, sāvaropi. ‘‘Sāvaro aparādhe ca, lodde pāpe ca kathyate’’ tyajayo. Dvayaṃ dhanupaṭṭe phalini. Pī pāne, alo, īssa iyādeso. Sannakā tāpasā, tesaṃ du dumo sannakaddu, ‘‘sannakaddu cāpapaṭā, varaṇo tāpasappiyo’’ti hi kosantare.

लोध्र (लोध) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. 'सल' (जाणे या अर्थी) धातूला 'अव' प्रत्यय लागून किंवा रक्त, कफ, पित्त आणि सूज नष्ट करतो म्हणून याला 'लोद्ध' (Lodda) म्हणतात. 'तिरिट' आणि 'सावर' हे देखील याचे पर्याय आहेत. जय कोशात म्हटले आहे: "सावर शब्द अपराध, लोध्र, पाप आणि कवी (पंडित) या अर्थांमध्ये वापरला जातो." धनुपट्ट (लवण वृक्ष) साठी दोन नावे आहेत. 'पी' (पिणे या अर्थी) धातूला 'अल' प्रत्यय लागून आणि 'ई' चा 'इय' आदेश होऊन शब्द बनतो. 'सन्नक' नावाच्या तपस्वी लोकांचा वृक्ष म्हणून याला 'सन्नकद्दु' म्हणतात. कोषांतरात म्हटले आहे: "सन्नकद्दु, चापपट्ट, लवण आणि तापसप्रिय हे याचे पर्याय आहेत."

557. Dvayaṃ ‘‘mhanakū’’iti khyāte. Likuco nāma ḍahurukkho, tagguṇattā likocako, saññāyaṃ ko. Aṅka lakkhaṇe, olo, aṅkolo. Dvayaṃ kumbhe. Rogaharaṇe garunopi vejjassa garu guggulu, nipātanā. Kusa chedane, ṇvu. Kumbho, puropi.

५५७. 'म्हनकू' (अंकोल) नावाच्या प्रसिद्ध वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. लिकुच नावाचा डहू वृक्ष, त्याच्या गुणांमुळे संज्ञेच्या अर्थी 'क' प्रत्यय लागून 'लिकोचक' बनतो. 'अंक' (चिन्हित करणे या अर्थी) धातूला 'ओल' प्रत्यय लागून 'अंकोल' बनतो. गुग्गुळ वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. रोग दूर करण्यात वैद्याचा देखील गुरु (श्रेष्ठ) असल्यामुळे याला 'गुग्गुलु' म्हणतात, जे निपातनाने सिद्ध होते. 'कुस' (छेदणे या अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'कुंभ' आणि 'पुर' हे शब्द बनतात.

‘‘Rāsibhede gajamuddhaṃse,Kumbhakaṇṇasuke ghaṭe;

Kāmuke vāranāriyañca,Kumbho klīvantu vaggulumhī’’ti.

"कुंभ शब्द कुंभ राशी, हत्तीचे गंडस्थळ, कुंभकर्णाचा पुत्र, घडा (मातीचे भांडे) आणि कामुक स्त्री (वेश्या) या अर्थांमध्ये वापरला जातो; तर नपुंसकलिंगात 'कुंभ' शब्द गुग्गुळ वृक्षासाठी वापरला जातो."

Rabhaso. Pura aggagamane, ṇo, puro.

हे रभस कोशातील वचन आहे. 'पुर' (पुढे जाणे या अर्थी) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून 'पुर' शब्द बनतो.

Dvayaṃ [Pg.373] ambe. Ama gatiyaṃ, bo, amba sadde vā, a. Cuti āsecane, rakkhaṇe ca, a, cu cavane vā, to, dīghādi. Rasālopi, rasaṃ lātīti rasālo, dīgho. Eso ambo sugandhavā atisayagandhayutto samāno ‘‘saho, sahakāro’’ti coccate. Saha sattiyaṃ, sugandhaṃ kattuṃ sahatīti saho, a. Sahanaṃ saho, taṃ karotīti sahakāro, hā vā pamudā, tāya saha vattatīti saho, sahaṃ samudaṃ karotīti sahakāro.

आंब्यासाठी दोन नावे आहेत. 'अम' (गती या अर्थी) धातूला 'ब' प्रत्यय लागून किंवा 'अम्ब' (शब्द करणे या अर्थी) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून 'आंबा' (अम्ब) शब्द बनतो. 'चुत' (चूत) शब्द सिंचन आणि रक्षण करणे या अर्थी किंवा 'चु' (गळणे या अर्थी) धातूला 'त' प्रत्यय लागून आणि दीर्घत्व येऊन बनतो. रस ग्रहण करतो म्हणून याला 'रसाल' देखील म्हणतात. हा आंबा जर अत्यंत सुगंधी असेल, तर त्याला 'सह' किंवा 'सहकार' देखील म्हटले जाते. 'सह' (समर्थ असणे या अर्थी) धातू सुवास निर्माण करण्यास समर्थ असतो म्हणून 'सह' म्हणतात. हे सामर्थ्य दाखवतो म्हणून 'सहकार' म्हणतात; किंवा आनंदासह (हा) राहतो म्हणून 'सह' आणि आनंदासह कार्य करतो म्हणून 'सहकार' म्हणतात.

558. Dvayaṃ setambe. Puṇḍa puṇḍane. Puṇḍa khaṇḍanetyeke, ṇvu, assī, arāgamo ca. Setavaṇṇo ambo setambo. Dvayaṃ bahuvārake, yassa phalāni atipicchilāni. Si bandhane, lu, sala gamanattho vā, u, asse. Picchilattā bahūni vārīni yasmiṃ bahuvārako, saññāyaṃ ko. Sīto, uddālo, kaphalopi.

५५८. पांढऱ्या आंब्यासाठी दोन नावे आहेत. 'पुण्ड' (एकत्र करणे किंवा तुकडे करणे या अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून आणि 'अर' चा आगम होऊन 'पुंड्रक' शब्द बनतो. पांढऱ्या रंगाचा आंबा म्हणजेच 'सेतम्ब' (श्वेताम्र). भोकर (बहुवारक) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत, ज्याची फळे अत्यंत चिकट (बुळबुळीत) असतात. 'सि' (बांधणे या अर्थी) धातूला 'लु' प्रत्यय लागून किंवा 'सल' (जाणे या अर्थी) धातूला 'उ' प्रत्यय लागून आणि 'ए' आदेश होऊन शब्द बनतो. ज्या वृक्षावर पुष्कळ तंतू असतात त्याला संज्ञेच्या अर्थी 'क' प्रत्यय लागून 'बहुवारक' म्हणतात. 'सीत', 'उद्दाल' आणि 'कफल' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

Dvayaṃ kāsmariyaṃ. Sirimantāni paṇṇāni yassā sepaṇṇī, nadādi, sirīsaddassa se. Kasmīradesajattā kāsmarī, kāsa dittiyaṃ vā, maro, nadādi. Madhupaṇṇī, bhaddapaṇṇīpi. Dvayaṃ sakaṇṭakambilaphalarukkhe. Sakaṇṭakattā kucchitaṃ lātīti kolī, nadādi. Vada theriye, aro, nadādi. Kuvalī, kakkandhūpi.

शिवण (काश्मरी) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. ज्याची पाने शोभायमान असतात त्याला 'शेपण्णी' (श्रीपर्णी) म्हणतात; यात 'श्री' शब्दाचा 'शे' होतो. काश्मीर देशात उत्पन्न होत असल्यामुळे याला 'काश्मरी' म्हणतात; किंवा 'कास' (चमकणे या अर्थी) धातूला 'मर' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. 'मधुपर्णी' आणि 'भद्रपर्णी' हे देखील याचे पर्याय आहेत. काटेरी आणि आंबट फळे असणाऱ्या बोर (बदरी) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. काटेरी असल्यामुळे निंदित रूप धारण करतो म्हणून याला 'कोली' म्हणतात. 'बद' (स्थिर असणे या अर्थी) धातूला 'अर' प्रत्यय लागून 'बदरी' शब्द बनतो. 'कुवली' आणि 'कक्कंधू' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

559. Dvayaṃ [Pg.374] tassā koliyā phale. Koliyā phalaṃ kolaṃ. Badariyā ayaṃ avayavo badaro. Kuvalaṃ, phenilaṃ, sovīrampi. ‘‘Sotañjane tu sovīraṃ, kañjike badarepi ce’’ti rabhaso. Dvayaṃ assatthakulasambhūte rukkhapāsāṇādīsu sañjātarukkhe. Pilaṃ paraṃ nissayabhūtaṃ kasatīti pilakkho, kasa vilekhane, sassa khattādi nipātanā. Akhādanīyaphalatāya virūpaṃ phalamassatthīti pipphalī, ī, nadādi, vissapi ca.

५५९. त्या बोरीच्या फळासाठी (बोरासाठी) दोन नावे आहेत. बोरीचे फळ म्हणजेच 'कोल' किंवा 'बदर'. 'कुवल', 'फेनिल' आणि 'सोवीर' हे देखील याचे पर्याय आहेत. रभस कोशात म्हटले आहे: "सोवीर शब्द शेवगा, कांजी आणि बोर या अर्थांमध्ये वापरला जातो." पिंपळाच्या कुळातील किंवा वृक्ष, दगड इत्यादींवर उगवणाऱ्या पायर (प्लक्ष) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. आश्रय घेऊन दुसऱ्या वृक्षाला ओरबाडतो म्हणून याला 'पिलक्ख' (प्लक्ष) म्हणतात; यात 'कस' (ओरबाडणे या अर्थी) धातू असून निपातनाने 'स' चा 'ख' होतो. न खाण्यायोग्य फळे असल्यामुळे ज्याला विकृत फळे असतात त्याला 'पिप्पली' म्हणतात; यात 'वि' चा 'पि' होतो.

Dvayaṃ toyādivāpiniyaṃ, yassā mūlaṃ mahāpañcamūle paviṭṭhaṃ. Paṭa gamane, alo, nadādi, pāṭalī, pāṭalāpi. Kaṇhaṃ pupphavaṇṭaṃ yassā sā kaṇhavaṇṭā, kāsmariyampi. Alippiyaṃ, tambapupphipyatra. Dvayaṃ gandhile. Sāduphalatāya sādu ca so kaṇṭasahitatāya kaṇṭo ceti sādukaṇṭo. Sakaṇṭakatāya attānaṃ virūpaṃ karotīti vikaṅkato, dvittaṃ, niggahītāgamo ca.

पानीयाजवळ उगवणाऱ्या पाडळ (पाटली) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत, ज्याचे मूळ महापंचमुळात (बेल, अरणी, टेंटू, पाडळ, शिवण) समाविष्ट आहे. 'पट' (जाणे या अर्थी) धातूला 'अल' प्रत्यय लागून 'पाटली' किंवा 'पाटला' शब्द बनतो. ज्याला काळे फुलांचे देठ असते त्याला 'कृष्णवृंता' म्हणतात (हा शब्द शिवण वृक्षासाठी देखील वापरला जातो). 'अलिप्पिया' आणि 'तांब्रपुष्पी' हे देखील याचे पर्याय आहेत. कवट (विकंकत) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. गोड फळे असल्यामुळे 'स्वादू' आणि काटेरी असल्यामुळे 'कंट' मिळून याला 'स्वादुकंट' म्हणतात. काटेरी असल्यामुळे स्वतःला विकृत करतो म्हणून याला 'विकंकत' म्हणतात; यात द्वित्व होऊन अनुस्वाराचा आगम होतो.

560. Catukkaṃ tinduke. Tanu vitthāre, uko, danto ca. Tidi hiṃsāyaṃ vā, u, saññāyaṃ ko. Kāḷo khandho pakaṇḍo yassāti. Tima addabhāve, ūso, sakatthe ko, varanto ca. Upaccaye timbaru.

५६०. टेंभुर्णी (तिन्दुक) वृक्षासाठी चार नावे आहेत. 'तनु' (विस्तार करणे या अर्थी) धातूला 'उक' प्रत्यय लागून आणि शेवटी 'द' चा आगम होऊन किंवा 'तिदि' (हिंसा करणे या अर्थी) धातूला 'उ' प्रत्यय आणि संज्ञेच्या अर्थी 'क' प्रत्यय लागून 'तिन्दुक' शब्द बनतो. ज्याचे खोड काळे असते त्याला 'कालस्कंध' म्हणतात. 'तिम' (ओले असणे या अर्थी) धातूला 'ऊस' प्रत्यय, स्वार्थी अर्थी 'क' प्रत्यय आणि शेवटी 'र' चा आगम होऊन किंवा 'उ' प्रत्यय लागून 'तिम्बरु' (तिंबरू) शब्द बनतो.

Dvayaṃ [Pg.375] tambaphale. Irāvatī nadī, paṭhamakāle tassā tīre jāto erāvato. Nāraṃ vuccati nīraṃ, taṃ gacchatīti nāraṅgo. Dvayaṃ makkaṭatinduke. Kula saṅkhyāne, ṇvu. Kākendu, kākalukopi.

संत्रा (नारिंग) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. प्राचीन काळी इरावती नदीच्या काठावर उत्पन्न झालेला म्हणून याला 'ऐरावत' म्हणतात. पाण्याला 'नार' म्हणतात, त्या पाण्याकडे जातो (पाण्याजवळ उगवतो) म्हणून याला 'नारंग' (नारिंग) म्हणतात. माकड-टेंभुर्णी (मर्कटतिन्दुक) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. 'कुल' (मोजणे या अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून शब्द बनतो. 'काकेंदु' आणि 'कपिलुको' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

561. Tikaṃ kadambe. Kaṃ vātaṃ dametīti kadambo, bo. Pinetīti piyako, ṇvu, iyādeso. Nayati mudaṃ nīpo, po. Dvayaṃ, vidarukkhe, yassa niyyāsena peḷādayo limpanti. Bhala, bhalla paribhāsanahiṃsādānesu, nadādi, aññatra to, kanto ca, bhallātako, tīsvayaṃ. Arukaro, aggimukhopi.

५६१. कळंब (कदंब) वृक्षासाठी तीन नावे आहेत. वारा किंवा पाणी शांत करतो म्हणून याला 'कदंब' म्हणतात. आनंदित करतो म्हणून याला 'पियक' म्हणतात; यात 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'इय' आदेश होतो. आनंद देतो म्हणून याला 'नीप' म्हणतात. बिब्बा (भल्लातक) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत, ज्याच्या चिकाने पेटारे इत्यादी लिंपतात. 'भल्ल' (बोलणे, हिंसा करणे आणि देणे या अर्थी) धातूला 'क' प्रत्यय लागून आणि शेवटी 'त' चा आगम होऊन 'भल्लातक' शब्द बनतो; हा शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. 'अरुकर' आणि 'अग्निमुख' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

Dvayaṃ ‘‘pāvusā’’iti khyāte. Jhapa dāhe, ṇvu. Passa vo. Paca pāke, ulo. Dvayaṃ sirimati, yassa phalāni marīcappamāṇāni, ambilāni ca. Tila gamane, ṇvu. Khura chedane, ṇvu.

'पावुस' नावाच्या प्रसिद्ध वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. 'झप' (जळणे या अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'प' चा 'व' होऊन शब्द बनतो. 'पच' (शिजणे या अर्थी) धातूला 'उल' प्रत्यय लागून शब्द बनतो. सिरिमती (चणकवृक्ष) साठी दोन नावे आहेत, ज्याची फळे मिरीच्या आकाराची आणि आंबट असतात. 'तिल' (जाणे या अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून किंवा 'खुर' (छेदणे या अर्थी) धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागून हे शब्द बनतात.

562. Dvayaṃ ambilikāyaṃ. Ci cayane, co, cica ādānasaṃvaraṇesu vā. Tanu vitthāre, ambilarasaṃ tanotīti tintiṇī, dvittamittaṃ, ṇattañca, nadādi. Dvayaṃ ambilaṅkuraphale setarukkhe. Gadrabhaṇḍappamāṇaphalattā gaddabhaṇḍo, ralopo. Kapi calane, tano, dīgho āgamassa. Kandarālo, pilakkhopi.

५६२. चिंचेसाठी दोन नावे आहेत. 'चि' (गोळा करणे या अर्थी) धातूला 'च' प्रत्यय लागून किंवा 'चिच' (ग्रहण करणे आणि रक्षण करणे या अर्थी) धातूपासून शब्द बनतो. 'तनु' (विस्तार करणे या अर्थी) धातू आंबट रसाचा विस्तार करतो म्हणून याला 'तिन्तिणी' (चिंच) म्हणतात; यात द्वित्व होऊन 'इ' कार आणि 'ण' कार होतो. आंबट पालवी आणि फळे असणाऱ्या पांढऱ्या खोडाच्या पायर (गर्दभांड) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. गाढवाच्या अंडकोषाच्या आकाराची फळे असल्यामुळे याला 'गद्दभांड' म्हणतात; यात 'र' चा लोप होतो. 'कपि' (हलणे या अर्थी) धातूला 'तन' प्रत्यय लागून आणि आगम स्वराचा दीर्घ होऊन शब्द बनतो. 'कंदकाल' आणि 'मिलक्ख' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

Tikaṃ [Pg.376] sālarukkhe. Sala gamane, ṇo, sāravantatāya vā sālo. Assakaṇṇasadisapaṇṇatāya assakaṇṇo. Sanja saṅge, a, sajja adane vā, a. Dvayaṃ nadīsajje. Ajja ajjane, uno. Kaka lolye, udho. Vīrataru, indadumopi.

साल वृक्षासाठी तीन नावे आहेत. 'सल' (जाणे या अर्थी) धातूला 'ण' प्रत्यय लागून किंवा मजबूत गाभा असल्यामुळे याला 'साल' म्हणतात. घोड्याच्या कानासारखी पाने असल्यामुळे याला 'अश्वकर्ण' म्हणतात. 'संज' (आसक्त असणे या अर्थी) किंवा 'सज्ज' (खाणे या अर्थी) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून शब्द बनतो. अर्जुन (सादडा) वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. 'अज्ज' (पूजा करणे या अर्थी) धातूला 'उन' प्रत्यय लागून किंवा 'कक' (चंचल असणे या अर्थी) धातूला 'उध' प्रत्यय लागून शब्द बनतात. 'वीरतरू' आणि 'इंद्रद्रुम' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

563. Tikaṃ mucalinde. Cula nimujjane. Mucala saṅgāte, indo. Nīpo kadambepi. Tikaṃ pītasāle. Piyako kadambepi. Asa bhakkhane, yu, pītapuppho sālo rukkho pītasālo. Bandhūkapuppho, jīvakopi.

५६३. मुचलिंद (मुचकुंद) वृक्षासाठी तीन नावे आहेत. 'चुल' (बुडणे या अर्थी) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून किंवा 'मुचल' (एकत्र करणे या अर्थी) धातूला 'इन्द' प्रत्यय लागून शब्द बनतो. 'नीप' हा शब्द कदंब वृक्षासाठी देखील वापरला जातो. पीतसाल (बिबळा) वृक्षासाठी तीन नावे आहेत. 'पियक' हा शब्द कदंब वृक्षासाठी देखील वापरला जातो. 'अस' (खाणे या अर्थी) धातूला 'यु' प्रत्यय लागून किंवा पिवळी फुले असणारा साल वृक्ष म्हणून याला 'पीतसाल' म्हणतात. 'बंधुकपुष्प' आणि 'जीवक' हे देखील याचे पर्याय आहेत.

Dvayaṃ jhāṭaliyaṃ. Gāvo lihantīti golīso, hassa so. Jhaṭa saṅghāte, alo. Jhāṭalo, pāṭalipupphākāro dīghaphalo rukkho. Pamokkhopi.

घंटापाटली वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. गायी याला चाटतात म्हणून याला 'गोलीस' म्हणतात; यात 'ह' चा 'स' होतो. 'झट' (एकत्र करणे या अर्थी) धातूला 'अल' प्रत्यय लागून 'झाटल' शब्द बनतो. हा पाडळाच्या फुलासारखी फुले असणारा आणि लांब फळे असणारा वृक्ष आहे. 'पमोक्ख' हा देखील याचा पर्याय आहे.

564. Dvayaṃ rājāyatane, khīravantatāya khīrikā. Devarājassa nivāsanaṭṭhānabhūtattā rājāyatanaṃ, piyālepi. Dvayaṃ kapphale. Kucchitena phalena umbhati pūratīti kumbho. Kucchitena modatīti kumudikā, ṇvu.

५६४. 'राजायातन' (रायाण/खिरणी) वृक्षाची दोन नावे आहेत: चिकाळ (दूध असणारा) असल्यामुळे याला 'खिरिका' म्हणतात; आणि देवराजाचे (इंद्राचे) निवासस्थान असल्यामुळे याला 'राजायातन' म्हणतात, याला 'पियाल' देखील म्हणतात. 'कप्फल' (कायफळ) वृक्षाची दोन नावे आहेत: निंद्य (वाईट) फळाने युक्त असल्यामुळे याला 'कुंभ' (किंवा कुंभी) म्हणतात; आणि निंद्य गोष्टीने आनंदित होतो म्हणून याला 'कुमुदिका' म्हणतात.

Dvayaṃ guvākarukkhe, yassa phalena tambūlanāmaṃ jāyati. Pūja pūjāyaṃ, ṇo, jassa go. Kamu icchāyaṃ, hetukattari ṇvu. Khapuropi. Dvayaṃ lohitalodde. Paṭṭiityākhyā yassa paṭṭi[Pg.377]. ‘‘Paddhī’’tipi pāṭho. Asmiṃ pakkhitte lākhā rattā bhavatīti lākhāpasādano. Kamukopi.

सुपारीच्या झाडाची (गुवाक) दोन नावे आहेत, ज्याच्या फळाने 'तांबूल' हे नाव सिद्ध होते. 'पूज' धातू पूजेच्या अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'ज' चा 'ग' होतो. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थात असून हेतुकर्त्यामध्ये 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'खपुर' असाही शब्द आहे. तांबड्या लोध्र (लोध) वृक्षाची दोन नावे आहेत: ज्या वृक्षाला 'पट्टि' असे नाव आहे, त्याला 'पट्टि' म्हणतात; 'पद्धी' असाही पाठ आढळतो. यात टाकले असता लाखेचा रस लाल होतो म्हणून याला 'लाखाप्रसादन' म्हणतात. 'कमुक' असाही शब्द आहे.

565. Dvayaṃ iṅgudiyaṃ, ayañca kaṇṭakī bāhulyena majjhimadese jāyate. Iṅga gamanattho, ido, issu, nadādi. Tāpaso payujjamānaphalakatāya tāpasataru. Dvayaṃ ‘‘bhujapatto’’itikhyāte sundaratace rukkhe, yassa tace mantakkharāni likhanti. Bhujo pāṇi, taṃsadisapattatāya bhujapatto. Mantalekhakehi ābhujitatacavantatāya ābhujī. Bhūjo, cammī, muduttacopi.

५६५. 'इंगुदी' (हिंगण) वृक्षाची दोन नावे आहेत; हा वृक्ष काटेरी असून प्रामुख्याने मध्यदेशात उगवतो. 'इंग' धातू गमन अर्थात असून 'इ' चा 'उ' होतो आणि नद्यादी प्रत्यय लागतो. तपस्वी लोक याचे फळ वापरतात म्हणून याला 'तापसतरू' म्हणतात. 'भुजपत्र' (भूर्जपत्र) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सुंदर साल असणाऱ्या वृक्षाची दोन नावे आहेत, ज्याच्या सालीवर मंत्राची अक्षरे लिहितात. 'भुज' म्हणजे हात, त्याच्यासारखी पाने असल्यामुळे याला 'भुजपत्र' म्हणतात. मंत्र लिहिणाऱ्यांद्वारे याची साल वापरली जात असल्यामुळे याला 'आभुजी' म्हणतात. 'भुज', 'चम्मी' आणि 'मृदुत्वच' (मुदुत्तच) हे शब्दही या अर्थात वापरले जातात.

Dvayaṃ simbaliyaṃ. Picchāyogā picchilā, ilo. Samba maṇḍale, ali, assi. ‘‘Picchilā pūraṇī mocā, thirāyu simbalī dvisū’’ti amarakoso. Dvayaṃ picchilākāre kaṇṭakasahite rukkhe. Ruca dittiyaṃ, hetukattari yu, kuṭa koṭilye, kattari ṇo, koṭo asimbali samānopi simbalisadisākāradassanato koṭasimbali, pume. Kasambalopi.

सावरीच्या (शाल्मली) वृक्षाची दोन नावे आहेत. पिच्छा (चिकटपणा किंवा पाने) युक्त असल्यामुळे याला 'पिच्छिला' म्हणतात, यात 'इल' प्रत्यय लागतो. 'संब' धातू वर्तुळाकार अर्थात असून 'अलि' प्रत्यय लागतो. "पिच्छिला, पुरणी, मोचा, स्थिरा आणि शाल्मली हे शब्द दोन्ही लिंगात (स्त्रीलिंग व पुल्लिंग) आहेत" असे अमरकोशात म्हटले आहे. सावरीसारख्या दिसणाऱ्या आणि काट्यांनी युक्त असणाऱ्या वृक्षाची (कुटशाल्मली) दोन नावे आहेत. 'रुच' धातू दीप्ती अर्थात असून हेतुकर्त्यामध्ये 'यु' प्रत्यय लागतो; 'कुट' धातू वक्रतेच्या अर्थात असून कर्त्यामध्ये 'ण' प्रत्यय लागून 'कोट' बनतो. सावर नसतानाही सावरीसारखा आकार दिसत असल्यामुळे याला पुल्लिंगात 'कोटसिंबली' म्हणतात. 'कसंभल' असाही शब्द आढळतो.

566. Dvayaṃ ‘‘kaṇṭakarañja’’iti khyāte kaṇṭakini karañjagumbe, yaṃ loke ‘‘kalino’’ti vuccati. Kara hiṃsāyaṃ, karato [Pg.378] ririyā. Pū pavane, iko, tonto ca. Pūtikarajo, kalimārakopi, kalino. Dvayaṃ dālimapupphākāre pītanāsakarukkhe. Ruha janane, ṇī. Lohitapupphatāya rohitako.

५६६. 'कंटकरंज' (सागरगोटी) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या काटेरी करंज झुडुपाची दोन नावे आहेत, ज्याला लोकात 'कलिन' म्हणतात. 'कर' धातू हिंसेच्या अर्थात असून त्यापासून 'रिरिय' प्रत्यय लागतो. 'पू' धातू शुद्धीकरणाच्या अर्थात असून 'इक' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'त' किंवा 'क' येतो. 'पूतिकरंज', 'कलिमारक' आणि 'कलिन' हे शब्द या अर्थात आहेत. डाळिंबाच्या फुलासारखी लाल फुले असणाऱ्या 'रोहितक' वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'रुह' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात असून 'णी' प्रत्यय लागतो. लाल रंगाची फुले असल्यामुळे याला 'रोहितक' म्हणतात.

Dvayaṃ eraṇḍe. Eraḍi hiṃsāyaṃ. Vātaṃ eraṇḍatīti eraṇḍo, ṇo. Maṇḍa bhūsane, īsaṃpasannatelatāya vā āmaṇḍo, āmaṃ vā vātaṃ, taṃ dāyatīti āmaṇḍo. Dā avakhaṇḍane, dāssa ḍo. Cittako, cañcupi.

एरंडाची दोन नावे आहेत. 'एरड' धातू हिंसेच्या अर्थात आहे. वात (वायू) नष्ट करतो म्हणून याला 'एरंड' म्हणतात, यात 'ण' प्रत्यय लागतो. 'मंड' धातू सुशोभित करण्याच्या अर्थात आहे; किंवा थोडे स्वच्छ तेल असल्यामुळे याला 'आमंड' म्हणतात; अथवा आमवात किंवा वायूला नष्ट करतो म्हणून याला 'आमंड' म्हणतात. 'दा' धातू तुकडे करण्याच्या अर्थात असून 'दा' चा 'ड' होतो. याला 'चित्तक' आणि 'चंचु' देखील म्हणतात.

‘‘Aggisaññepi cittako, pume eraṇḍake cañcu.

"अग्नीचे नाव असलेल्या 'चित्रक' वृक्षासाठी देखील 'चित्तक' शब्द वापरला जातो; आणि पुल्लिंगात 'चंचु' शब्द एरंडासाठी वापरला जातो."

Pakkhituṇḍe thiyaṃ mato’’.

"पक्षाच्या चोचीच्या अर्थात हा शब्द स्त्रीलिंगात मानला जातो."

Dvayaṃ sivārukkhe. Sattuyuttaphalatāya sattuphalā. Gaṇḍaṃ sametīti samī, a, nadādi, pāribhaddakepi. Garudāru, pūtikaṭṭhampi.

शमी वृक्षाची दोन नावे आहेत. शत्रूसारखे (कठीण) फळ असल्यामुळे याला 'शत्रुफला' म्हणतात. सूज किंवा जखम बरी करतो म्हणून याला 'शमी' म्हणतात, यात 'अ' प्रत्यय लागून नद्यादी गणाप्रमाणे रूप होते. याला 'पारिभद्रक', 'गरुदारू' आणि 'पूतीकाष्ठ' देखील म्हणतात.

567. Dvayaṃ karañje. Nattaṃ rattā mālā yassa. Kaṃ rañjayatīti karañjo, ṇo. Cillavillo, karajopi. Dvayaṃ khadire. Khada hiṃsāyaṃ, theriye ca. Khadanti dantā yenāti khadiro, iro. Dantā dhāvanti yena nirogattāti dantadhāvano, yu, dhāva gatisuddhiyaṃ. Gāyattī, bālatanayopi. ‘‘Gāyattī khadire itthī, chandasipi chaḷakkhare’’ti rabhaso. Bālo sukhumo pattasaññito tanayo yassa bālatanayo. Dvayaṃ pītasāre khadire. Khadirādikantu pītasāre. Setavaṇṇatāya [Pg.379] somo kappūrasadiso vakko vakkalametassa somavakko. ‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ, vasuppabhede vasudhākare ca. Dibbosadhī somalatā samīraṇe, kappūranīresu ca vānare cā’’ti nānatthasaṅgaho. Īsaṃ khuddakaṃ dalametassa kadaro, lassa ro. Dvayaṃ piṇḍītake. Sala gamane, lo. Mada ummāde, yu. ‘‘Piṇḍītako maravako, sasano karahāṭako’’tyamarakose.

५६७. करंज वृक्षाची दोन नावे आहेत: ज्याला रात्रीच्या वेळी लाल रंगाची फुलांची माळ असते; आणि जो पाण्याला सुशोभित करतो म्हणून याला 'करंज' म्हणतात, यात 'ण' प्रत्यय लागतो. याला 'चिल्लविल्ल' आणि 'करज' देखील म्हणतात. खैराच्या (खदिर) वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'खद' धातू हिंसेच्या आणि दृढतेच्या अर्थात आहे. ज्याच्यामुळे दात मजबूत होतात म्हणून याला 'खदिर' म्हणतात, यात 'इर' प्रत्यय लागतो. ज्याच्या निरोगीपणामुळे दात स्वच्छ होतात म्हणून याला 'दंतधावन' म्हणतात, यात 'यु' प्रत्यय लागतो; 'धाव' धातू गती आणि शुद्धीच्या अर्थात आहे. याला 'गायत्री' आणि 'बालतनय' देखील म्हणतात. "गायत्री हा स्त्रीलिंगी शब्द खैराच्या वृक्षासाठी आणि सहा अक्षरी छंदासाठी देखील वापरला जातो" असे रभस कोशात म्हटले आहे. ज्याला लहान व नाजूक पानांसारखा विस्तार असतो त्याला 'बालतनय' म्हणतात. पिवळा गाभा असणाऱ्या खैराची दोन नावे आहेत; परंतु खदिर इत्यादी शब्द पिवळा गाभा असणाऱ्या खैरासाठी आहेत. ज्याची साल कापुरासारखी पांढरी असते त्याला 'सोमवल्क' म्हणतात. "सोम हा शब्द कुबेर, पितृदेव, वसूंचे प्रकार, समुद्र, दिव्य औषधी, सोमरस, वायू, कापूर, पाणी आणि वानर यांच्यासाठी देखील वापरला जातो" असे नानात्थसंग्रह कोशात म्हटले आहे. ज्याची पाने थोडी लहान असतात त्याला 'कदर' म्हणतात, यात 'ल' चा 'र' होतो. मदनफळाची (पिंडीतक) दोन नावे आहेत. 'सल' धातू गमन अर्थात असून 'ल' प्रत्यय लागतो. 'मद' धातू उन्माद अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागतो. "पिंडीतक, मरुवक, शसन आणि करहाटक" हे मदनफळाचे पर्याय आहेत असे अमरकोशात म्हटले आहे.

568. Tikaṃ indasāle. Sālānaṃ rukkhānaṃ indo rājā indasālo, dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddo viya adhivacanamattamidaṃ. Indassa sakkassa sālotipi indasālo. Sallato ṇvu, nadādi, sallakī. Khara chedanavināsanesu, ṇvu.

५६८. इंद्रसाल वृक्षाची तीन नावे आहेत. वृक्षांचा राजा (इंद्र) असल्यामुळे याला 'इंद्रसाल' म्हणतात; दासांमध्ये 'सिरिवड्ढक' इत्यादी नावांप्रमाणे हे केवळ एक संज्ञावाचक नाव आहे. किंवा इंद्र देवाचा साल वृक्ष असल्यामुळे याला 'इंद्रसाल' म्हणतात. 'सल्ल' शब्दापासून 'ण्वु' प्रत्यय लागून नद्यादी गणाप्रमाणे 'सल्लकी' (धुपवृक्ष) शब्द बनतो. 'खर' धातू छेदणे आणि नाश करणे या अर्थात असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ devadārumhi. Devānaṃ dāru. Bhaddattā bhaddadāru. Sakkapādapo, pāribhaddako, pītadāru, dāru, pūtikaṭṭhampi. Dvayaṃ hemapupphake. Paṭhamakāle campānagare jāto campeyyo, ṇeyyo. Kapaccaye campako.

देवदार वृक्षाची दोन नावे आहेत: देवांचे लाकूड (झाड) म्हणून याला 'देवदारू' म्हणतात; आणि कल्याणकारी असल्यामुळे याला 'भद्रदारू' म्हणतात. 'शक्रपादप', 'पारिभद्रक', 'पीतदारू', 'दारू' आणि 'पूतीकाष्ठ' हे शब्द देखील या अर्थात आहेत. सुवर्णपुष्प असणाऱ्या चाफ्याची (चंपक) दोन नावे आहेत: प्राचीन काळी चंपानगरीत उत्पन्न झालेला म्हणून याला 'चंपेय्य' म्हणतात, यात 'णेय्य' प्रत्यय लागतो; आणि 'क' प्रत्यय लागल्यास याला 'चंपक' म्हणतात.

569. Dvayaṃ panase. Pana byavahāre, thutimhi ca, aso. Kaṇṭakayuttaṃ phalamassa kaṇṭakiphalo. Dvayaṃ sivāyaṃ. Na vijjate [Pg.380] rogabhayaṃ, rogabyatho copayujjamānāyamassanti abhayā. Rogabhayaṃ harati apanetīti harītakī, to, sakatthe ko, nadādi. Harittakīpi. Abyathā, putanā, amatā, hemavatī, cetakī, sivāpi.

५६९. फणसाची दोन नावे आहेत. 'पन' धातू व्यवहार आणि स्तुती या अर्थात असून 'अस' प्रत्यय लागतो. ज्याचे फळ काट्यांनी युक्त असते त्याला 'कंटकीफल' म्हणतात. हिरड्याची (हरीतकी) दोन नावे आहेत: याचे सेवन केले असता रोगाचे भय आणि रोगाची पीडा राहत नाही म्हणून याला 'अभया' म्हणतात; रोगाचे भय दूर करतो म्हणून याला 'हरीतकी' म्हणतात, यात 'त' प्रत्यय आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागून नद्यादी गणाप्रमाणे रूप होते. 'हरित्तकी' असाही शब्द आहे. 'अव्यथा', 'पूतना', 'अमृता', 'हेमवती', 'चेतकी' आणि 'शिवा' हे शब्द देखील या अर्थात आहेत.

Dvayaṃ karisaphale. Rogaṃ asati bhakkhatīti akkho, kho, sassa ko. Rogaṃ vibhūtaṃ karotīti vibhītako, vibhīṭakopi. Bhūtāvāso, kaliddumopi, kalissa āsayabhūto dumo kaliddumo. Dvayaṃ pussaphale. Natthi matametissaṃ hetubhūtāyaṃ amatā. Mala dhāraṇe, ṇvu, nadādi, āmalakī. Vayaṭṭhāpi. Vayo tiṭṭhati thirībhavatyetāyāti vayaṭṭhā.

बेहड्याची (बिभीतक) दोन नावे आहेत. रोगाला नष्ट करतो म्हणून याला 'अक्ष' म्हणतात, यात 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'स' चा 'क' होतो. रोगाला दूर करतो म्हणून याला 'विभीतक' म्हणतात, 'विभीटक' असाही शब्द आहे. याला 'भूतवास' आणि 'कलिद्रुम' देखील म्हणतात; कलीचे (दुःखाचे) आश्रयस्थान असलेला वृक्ष म्हणून याला 'कलिद्रुम' म्हणतात. आवळ्याची (आमलकी) दोन नावे आहेत: कारणरूप असलेल्या याच्या सेवनाने मृत्यू येत नाही म्हणून याला 'अमृता' म्हणतात; 'मल' धातू धारण करण्याच्या अर्थात असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि नद्यादी गणाप्रमाणे 'आमलकी' शब्द बनतो. याला 'वयस्था' देखील म्हणतात; याच्यामुळे वय (तारुण्य) टिकून राहते म्हणून याला 'वयस्था' म्हणतात.

570. Dvayaṃ ḍahurukkhe. Labunāmake pabbate jāyatīti labujo. Khuddakattā līnaṃ apākaṭaṃ kucasaṅkhātaṃ phalametassa likuco, nipātanā. Dvayaṃ pītapupphe. Agandhapupphatāya attānaṃ kaṇiṭṭhaṃ karotīti kaṇikāro, ṭṭhalopo, padumappamāṇapupphadumatāya dumuppalo.

५७०. बडहर (डहू) वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'लवु' नावाच्या पर्वतावर उगवतो म्हणून याला 'लवुज' म्हणतात. लहान असल्यामुळे याचे अप्रसिद्ध 'कुच' नावाचे फळ असते म्हणून याला निपातनाने 'लिकुच' म्हणतात. पिवळी फुले असणाऱ्या सोनचाफ्याची (कणिकार) दोन नावे आहेत. सुवास नसलेली फुले असल्यामुळे स्वतःला लहान करतो म्हणून याला 'कणिकार' म्हणतात, यात 'ठ' चा लोप होतो; आणि कमळाच्या आकाराची फुले असल्यामुळे याला 'द्रुमोत्पल' म्हणतात.

Tikaṃ hiṅguniyyāse. Nī naye, bo, monto ca. Tittarasattā aribhāve tiṭṭhatīti ariṭṭho. Puciṃ kuṭṭhaṃ maddatīti pucimando, ittaṃ, bindāgamo. Dhammaseno, mālakopi. Malate rogaṃ mālako, ṇvu. Dvayaṃ rattapupphe. Karotismā ṇvu. Dala vidāraṇe, mo, ikārāgamo. Dāḷimopi.

कडुनिंबाची तीन नावे आहेत. 'नी' धातू नेण्याच्या अर्थात असून 'ब' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'म' चा आगम होतो. कडू चव असल्यामुळे शत्रूच्या रूपात राहतो म्हणून याला 'अरिष्ट' म्हणतात. कुष्ठरोगाला नष्ट करतो म्हणून याला 'पुचिमंद' म्हणतात, असे धम्मसेन आचार्य म्हणतात. याला 'मालक' देखील म्हणतात; रोगाला दूर करतो म्हणून याला 'मालक' म्हणतात, यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. लाल फुले असणाऱ्या डाळिंबाची दोन नावे आहेत. 'कर' धातूपासून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'दल' धातू फोडण्याच्या अर्थात असून 'म' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा आगम होतो. याला 'दाळिंब' देखील म्हणतात.

571. Dvayaṃ [Pg.381] pītaddume. Sarati kālantaraṃ saralo, alo. Pūtiyeva kaṭṭhaṃ pūtikaṭṭhaṃ, pūtimuttanti yathā. Dvayaṃ picchilāyaṃ. Kapi calane, ilo. Sāsa anusiṭṭhiyaṃ, sisa icchāyaṃ vā, apo, niggahītāgamo, siṃsapā. Agurupi.

५७१. पिवळे लाकूड असणाऱ्या 'सरल' वृक्षाची दोन नावे आहेत. वेगवेगळ्या काळात जातो म्हणून याला 'सरल' म्हणतात, यात 'अल' प्रत्यय लागतो. दुर्गंधीयुक्त लाकूड असल्यामुळे याला 'पूतीकाष्ठ' म्हणतात, जसे 'पूतिमुत्त' (गोमूत्र) शब्द आहे. शिसवीच्या (शिंशपा) वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'कपि' धातू हालचाल करण्याच्या अर्थात असून 'इल' प्रत्यय लागतो. 'शास' धातू उपदेश करण्याच्या अर्थात किंवा 'सिष' धातू इच्छेच्या अर्थात असून 'अप' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा आगम होऊन 'शिंशपा' शब्द बनतो. याला 'अगुरु' देखील म्हणतात.

Tikaṃ phaliniyaṃ. Sā tanukaraṇe, mo. Piyabhāvaṃ gacchatīti piyaṅgu, u. Kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu, u, nipātanā. Mahilāvhayā, latā, gundā, gandhaphalī, kārambhāpi. Dvayaṃ sirīse. Sarati rogaṃ hiṃsatīti sirīso. Īso, assi. Bhaṇḍa paribhāsane, ilo. Kapītanopi. Ambāṭake, gaddabhaṇḍe ca kapītano.

प्रियंगूसाठी तीन नावे आहेत. 'सा' धातू बारीक करणे (तनुकरण) या अर्थी आहे, 'म' प्रत्यय लागतो. प्रियभावाला (आवडतेपणाला) प्राप्त होते म्हणून 'प्रियंगू' (piyaṅgu), 'उ' प्रत्यय लागतो. कमनीयभावाला (इच्छितपणाला) प्राप्त होते म्हणून 'कंगू' (kaṅgu), 'उ' प्रत्यय लागून निपातनाने रूप सिद्ध होते. 'महिलाव्हया', 'लता', 'गुंदा', 'गंधफली' आणि 'कारंभा' ही देखील याचीच नावे आहेत. शिरीष वृक्षाची दोन नावे आहेत. रोगाचा नाश करतो (हिंसा करतो) म्हणून 'शिरीष' (sirīso). 'ईस' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'इ' होतो. 'भण्ड' धातू निंदा करणे (परिभाषण) या अर्थी आहे, 'इल' प्रत्यय लागतो. 'कपीतन' देखील याचे नाव आहे. 'कपीतन' शब्द अंबाडा आणि पिंपरी या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो.

572. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇe. Suṇa gatiyaṃ, ṇvu, dīghaṃ phalavaṇṭaṃ yassa. Naṭo kuṭannaṭāpi. Dvayaṃ bakule. Vaka ādāne, ulo. Kesarayuttapupphatāya kesaro.

५७२. टेंटू (मंडूकपर्णी) वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'सुण' धातू गती या अर्थी आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो; ज्याचे फळाचे देठ लांब असते तो (सोणाक). 'नट' आणि 'कुटन्नट' ही देखील याचीच नावे आहेत. बकुळीची दोन नावे आहेत. 'वक' धातू स्वीकारणे (आदान) या अर्थी आहे, 'उल' प्रत्यय लागतो. केशरयुक्त फुले असल्यामुळे त्याला 'केशर' (kesaro) म्हणतात.

Dvayaṃ malapupphasmiṃ. Kākānaṃ udumbaro kākodumbaro, so eva kākodumbarikā, sakatthe iko. Phala nipphattiyaṃ, gu, lassa go. Dvayaṃ nāgarukkhe. Na gacchatīti nāgo, dīghādi. Nāgānaṃ mālā, sā sañjātā yatra nāgamālikā.

काळू उंबरासाठी (मलपुष्प) दोन नावे आहेत. कावळ्यांचा उंबर तो 'काकोदुंबर' (kākodumbaro); तोच स्वार्थी 'इक' प्रत्यय लागून 'काकोदुंबरिका' होतो. 'फल' धातू पूर्ण होणे (निष्पत्ती) या अर्थी आहे, 'गु' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ग' होतो. नागकेशर वृक्षाची दोन नावे आहेत. जो इतरत्र जात नाही तो 'नाग' (nāgo), सुरुवातीला दीर्घ स्वर होतो. नागांची माळ (पुष्पमाळ) ज्या वृक्षावर उत्पन्न होते तो 'नागमालिका' (nāgamālikā).

573. Dvayaṃ [Pg.382] asoke. Natthi soko yena. Vaja gamane, ulo. Dvayaṃ jayāyaṃ. Taṃtaṃrogajayādikaṃ karotīti takkārī, ṇī. Visesena jayatīti vejayantikā, anto, nadādi, sakatthe ko. ‘‘Jayā jayantī takkārī, nādeyī vejayantikā’’tyamarakoso.

५७३. अशोक वृक्षाची दोन नावे आहेत. ज्याच्यामुळे शोक राहत नाही तो (अशोक). 'वज' धातू जाणे (गमन) या अर्थी आहे, 'उल' प्रत्यय लागतो. 'जया' (नरवेल) साठी दोन नावे आहेत. त्या त्या रोगांवर विजय मिळवते म्हणून 'तक्कारी' (takkārī), 'णी' प्रत्यय लागतो. विशेष रूपाने विजय मिळवते म्हणून 'वैजयंतिका' (vejayantikā), 'अन्त' प्रत्यय, नद्यादी गण आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. 'जया, जयंती, तक्कारी, नादेयी, वैजयंतिका' असे अमरकोशात म्हटले आहे.

Dvayaṃ samuddasamīpadesaje sāmadale tamālanāme tarumhi. Tāpiyaṃ jāyatīti tāpiñcho, aññatthe cho, bindāgamo, ‘‘tāpī tu saritāntare’’ti hi nānatthasaṅgaho. Tamu kaṅkhāyaṃ, alo. Dvayaṃ kuṭaje. Rogaṃ chindatīti kuṭajo, jo. Girimhi jātā mallikā girimallikā, sakkapariyāyopyatra.

समुद्राच्या जवळच्या प्रदेशात उगवणाऱ्या, पिवळसर पानांच्या 'तमाल' नावाच्या वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'तापी' नावाच्या नदीजवळ उत्पन्न होतो म्हणून 'तापिच्छ' (tāpiñcho), इतर अर्थी 'छ' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. 'तापी हा शब्द नदीविशेषासाठी आहे' असे नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे. 'तमु' धातू इच्छा किंवा ग्लानी (कांक्षा) या अर्थी आहे, 'अल' प्रत्यय लागतो. कुटज (कुडा) वृक्षाची दोन नावे आहेत. रोगाचा नाश करतो (कापतो) म्हणून 'कुटज' (kuṭajo), 'ज' प्रत्यय लागतो. पर्वतावर उत्पन्न झालेली मोगरी ती 'गिरिमल्लिका' (girimallikā); येथे इंद्राचे वाचक शब्द (शक्रपर्याय) देखील कुटजाच्या अर्थात वापरले जातात.

574. Tassa kuṭajassa phale indayavo. Indassa sakkassa yavo dhaññaviseso indayavo. Kaliṅgaṃ, kaddayavampi.

५७४. त्या कुटजाच्या फळाला 'इंद्रयव' म्हणतात. इंद्राचा (शक्राचा) यव नावाचा धान्यविशेष म्हणजे 'इंद्रयव' (indayavo). याला 'कलिंग' आणि 'भद्रयव' देखील म्हणतात.

‘‘Pūtikarañja dhūmyāṭe, desabhede pumā bhave;

Kuṭajassa phale klīvaṃ, kaliṅgaṃ thī tu nāriya’’nti. –

रभस कोशात म्हटले आहे: 'करंज, भारद्वाज पक्षी आणि देशविशेष या अर्थांत कलिंग शब्द पुल्लिंगी असतो; कुटजाच्या फळाच्या अर्थी तो नपुंसकलिंगी असतो; आणि स्त्रीच्या अर्थी तो स्त्रीलिंगी (कलिंगा) असतो.'

Rabhaso. Amaramālāyantu ‘‘kaliṅge’ndayavo pumā’’ti itthikaṇḍe pāṭho. Tassattho kaliṅgā itthī, indayavo pumā[Pg.383]. Dvayaṃ kaṇikārikāyaṃ. Aggi anena manthyate aggimantho, ṇo. Taṃ kaṭṭhehi ghaṃsiyamāne aggi uṭṭhahati. Kaṇa gatiyaṃ, ṇvu. Jayāpyatra. ‘‘Vijaye so jayā duggā, jayantī gaṇikārike’’ti jayā nānātthā.

अमरमालेत मात्र 'कलिंगेऽन्द्रयवः पुमान्' असा स्त्रीकांडात पाठ आहे. त्याचा अर्थ 'कलिंगा' हा स्त्रीलिंगी शब्द आणि 'इंद्रयव' हा पुल्लिंगी शब्द आहे. कणिकारिका (अरणी) वृक्षाची दोन नावे आहेत. याच्या लाकडाने अग्नीचे मंथन केले जाते म्हणून 'अग्निमंथ' (aggimantho), 'ण' प्रत्यय लागतो. त्या लाकडांच्या घर्षणाने अग्नी उत्पन्न होतो. 'कण' धातू गती या अर्थी आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'जया' देखील येथे वापरले जाते. 'विजयात जया, दुर्गा, जयंती आणि कणिकारिका' अशा अनेक अर्थांत 'जया' शब्द वापरला जातो.

Dvayaṃ nigguṇḍiyaṃ. Natthi guṇḍaṃ gabbhabandhanametāyāti nigguṇḍī. Si bandhane, du, sinduṃ gabbhabandhanaṃ vāretīti sinduvāro. Indānīpyatra. Indānīkaraṇe thīnaṃ, sinduvārendanārisu. Dvayaṃ mallikāyaṃ. Tiṇāni sūlanti yasminti tiṇasūlaṃ, sūla rujāyaṃ. Yatra taṃ jāyati, tatra tiṇāni rogīni bhavantītyattho. ‘‘Tiṇasūlaṃ mallikāyaṃ, paṇḍakaṃ ketakīphale’’. Mallate dhārīyate sabbehīti mallikā, malla dhāraṇe, i, sakatthe ko. Bhūpadī, sītabhīru ca.

निर्गुडीची दोन नावे आहेत. जिच्यामुळे गर्भाचे बंधन (गुंड) राहत नाही ती 'निर्गुडी' (nigguṇḍī). 'सि' धातू बांधणे या अर्थी आहे, 'दु' प्रत्यय लागतो; गर्भाचे बंधन (सिंदु) जी रोखते ती 'सिंधुवार' (sinduvāro). 'इंद्राणी' देखील येथे वापरले जाते. 'इंद्राणी' शब्द स्त्रियांच्या गर्भाशयाच्या अर्थी आणि सिंधुवार (निर्गुडी) इत्यादींच्या अर्थी वापरला जातो. मोगरीची (मल्लिका) दोन नावे आहेत. ज्या ठिकाणी गवत वेदना देते (सुलते) ते 'तृणशूल' (tiṇasūlaṃ), 'शूल' धातू वेदना (रुजा) या अर्थी आहे. जेथे ती मोगरी उगवते, तेथील गवत रोगट (वेदनायुक्त) होते, असा याचा अर्थ आहे. 'तृणशूल शब्द मोगरीच्या अर्थी आणि केतकीच्या फळाच्या अर्थी नपुंसकलिंगी असतो.' सर्वांद्वारे धारण केली जाते (डोक्यात माळली जाते) म्हणून 'मल्लिका' (mallikā). 'मल्ल' धातू धारण करणे या अर्थी आहे, 'इ' प्रत्यय आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. 'भूपदी' आणि 'शीतभीरू' देखील याचीच नावे आहेत.

575. Dvayaṃ kaṇhapupphasephālikāyaṃ. Siphā jaṭā yassatthi sephālikā, iko, lamajjho. Nīlapupphatāya nīlikā. Suvahā, nigguṇḍīpi. ‘‘Sinduvārepi nigguṇḍī, nīlasephālikāya ce’’ti ruddo. Dvayaṃ vanamallikāyaṃ. Phuṭa vikasane, ā bhuso phuṭatīti apphoṭā, rassādi.

५७५. काळ्या फुलांच्या पारिजातकाची (काळी शेफाली) दोन नावे आहेत. ज्याला मुळांच्या जटा (शिफा) असतात ती 'शेफालिका' (sephālikā), 'इक' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'ल' चा आगम होतो. काळी (निळी) फुले असल्यामुळे तिला 'नीलिका' (nīlikā) म्हणतात. 'सुवहा' आणि 'निर्गुडी' देखील याचीच नावे आहेत. 'सिंधुवार आणि नीलशेफालिका या दोन्ही अर्थांत निर्गुडी शब्द वापरला जातो' असे रुद्र कोशात म्हटले आहे. रानमोगरीची दोन नावे आहेत. 'फुट' धातू उमलणे (विकसन) या अर्थी आहे; जी अत्यंत उमलते ती 'आस्फोटा' (apphoṭā), सुरुवातीला र्‍हस्व स्वर होतो.

Catukkaṃ rattapupphe. Bandha bandhane, u, sakatthe ko. Jayatthaṃ sumanaṃ jayasumanaṃ. Bhaṇḍatismā iko, bhaṇḍiko. Jīvatīti jīvako, jīva pāṇadhāraṇe, ṇvu. Jīvakasaddassa pītasālādīsvapi pavattanato bandhu eva jīvako bandhujīvakoti bandhusaddena visesetvā vuttaṃ, samuditena vā nāmamidamekassa. ‘‘Bandhu bandhukapupphe ca, bandhubhātari bandhave’’ti vacanato,

लाल फुलांच्या झाडाची (दुपारी/बंधुजीव) चार नावे आहेत. 'बंध' धातू बांधणे या अर्थी आहे, 'उ' प्रत्यय आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो. विजयाच्या हेतूने असलेले सुमन (फूल) ते 'जयसुमन' (jayasumanaṃ). 'भण्ड' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय लागून 'भांडिक' (bhaṇḍiko) होतो. जो जगतो तो 'जीवक' (jīvako); 'जीव' धातू प्राण धारण करणे या अर्थी आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'जीवक' हा शब्द पिवळा साळ इत्यादींसाठीही वापरला जात असल्याने, 'बंधू' हाच जीवक आहे हे दर्शवण्यासाठी 'बंधुजीवक' (bandhujīvako) असा 'बंधू' शब्दाने विशेषित करून प्रयोग केला आहे, किंवा हा एकत्रितपणे एकाच वृक्षाचा नामविशेष आहे. 'बंधू शब्द बंधुक पुष्पाच्या अर्थी, मित्राच्या अर्थी आणि नातेवाईकांच्या अर्थी वापरला जातो' या वचनावरून,

‘‘Jīvako [Pg.384] pītasāle ca, khepane vuddhijīvini;

Sevini pāṇake phāti-kuṇḍike pādapantare’’ti. –

'जीवक शब्द पिवळा साळ, रोग घालवणारा वैद्य, दीर्घायुषी, सेवक, प्राणीमात्र, समृद्धी, कुंडी आणि वृक्षविशेष या अर्थांत वापरला जातो' या वचनावरून,

Vacanato ca ‘‘bandhujīvako’’ti ettha dve nāmānipi daṭṭhabbāni.

आणि या वचनावरून 'बंधुजीवक' या शब्दात 'बंधू' आणि 'जीवक' ही दोन स्वतंत्र नावे देखील मानली पाहिजेत.

576. Pañcakaṃ sumanāyaṃ. Sundaraṃ mano yassaṃ. Sugandhattā jātisumanāti samuditanāmaṃ. Mala dhāraṇe, to, nadādi. Jana janane,ti. Vassakālasañjātapupphatāya vassikī. Iko, nadādi.

५७६. जाईच्या फुलाची पाच नावे आहेत. जिच्यामुळे मन सुंदर (प्रसन्न) होते ती (सुमन). सुगंधी असल्यामुळे 'जातिसुमन' (jātisumanā) हे एकत्रित नाव होते. 'मल' धातू धारण करणे या अर्थी आहे, 'त' प्रत्यय लागतो, नद्यादी गण. 'जन' धातू उत्पन्न करणे (जनन) या अर्थी आहे, 'ति' प्रत्यय लागतो. वर्षा ऋतूत फुले येत असल्यामुळे 'वर्षिकी' (vassikī). 'इक' प्रत्यय लागतो, नद्यादी गण.

Dvayaṃ ‘‘campeyya’’iti khyāte. Yutha hiṃsāyaṃ, i, sakatthe ko, dīghādi. Magadhe bhavā māgadhī. Gaṇikā, ambaṭṭhāpi. Dvayaṃ ‘‘devāli’’iti khyātāyaṃ. Sundaraṃ dalametissā sattalā, dassa to, satta dalāni yassā vā sattalā. Navā nūtanā mallikā navamallikā. Navamālikāpi.

'चंपेय्य' (चंबळी) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या वेलीची दोन नावे आहेत. 'युथ' धातू हिंसेच्या अर्थी आहे, 'इ' प्रत्यय, स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला दीर्घ स्वर होतो. मगध देशात उत्पन्न होणारी ती 'मागधी' (māgadhī). 'गणिका' आणि 'अंबष्ठा' देखील याचीच नावे आहेत. 'देवाळी' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या वेलीची दोन नावे आहेत. जिची पाने सुंदर आहेत ती 'सप्तला' (sattalā), 'द' चा 'त' होतो; किंवा जिला सात पाने असतात ती 'सप्तला'. नवी (नूतन) मोगरी ती 'नवमल्लिका' (navamallikā). 'नवमालिका' देखील याचे नाव आहे.

577. Dvayaṃ puṇḍake ‘‘laṃsvaṇa’’iti khyāte. Vasante pupphati vāsantī. Atimudaṃ tanotīti atimutto, nipātanā. Mādhavī, latāpi. Madhumhi citte, vesākhe vā pupphatīti mādhavī.

५७७. वासंती (माधवी) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या पुंडक वेलीची दोन नावे आहेत. वसंत ऋतूत फुलते म्हणून 'वासंती' (vāsantī). अत्यंत आनंद पसरवते म्हणून 'अतिमुक्त' (atimutto), निपातनाने रूप सिद्ध होते. 'माधवी' आणि 'लता' देखील याचीच नावे आहेत. चैत्र किंवा वैशाख महिन्यात फुलते म्हणून 'माधवी' (mādhavī).

‘‘Latā jotimatīpakka-sākhāvallīpiyaṅgusu;

Latā katthūrikāyañca, sā dubbāmādhavīsu cā’’ti.

'लता शब्द मालकांगोणी, पिकलेली फांदी, वेल, प्रियंगू, कस्तुरीभेंडी, दूर्वा आणि माधवी वेल या अर्थांत वापरला जातो' या वचनावरून,

Latā [Pg.385] anekatthā. Dvayaṃ karavīre. Kucchitaṃ ravanti assā yena karavīro, īro. Asse māretīti assamārako. Paṭihāsopi.

लता शब्द अनेक अर्थी आहे. कण्हेरीची दोन नावे आहेत. ज्याच्यामुळे घोडे वाईट रीतीने ओरडतात तो 'करवीर' (karavīro), 'ईर' प्रत्यय लागतो. घोड्यांना मारतो (विषारी असल्याने) म्हणून 'अश्वमारक' (assamārako). 'प्रतिहास' देखील याचे नाव आहे.

Dvayaṃ mātuluṅge. Matto lujjati yena mātuluṅgo, luja vināse. Paripuṇṇabījatāya bījapūro. Rucakopi, ruca dittiyaṃ, ṇvu. Dvayaṃ dhutture. Uggaṃ majjati yena ummatto, mada ummāde. Māretīti mātulo, ulo, rassa to. ‘‘Ummatto kitavo dhutto, dhattūro kanakāvhayo, mātulo madano’’tyamarakoso.

महाळुंगाची दोन नावे आहेत. ज्याच्या सेवनाने मनुष्य मत्त होऊन आजारी पडतो तो 'मातुलुंग' (mātuluṅgo); 'लुज' धातू विनाश या अर्थी आहे. बियांनी पूर्ण भरलेला असतो म्हणून 'बीजपूर' (bījapūro). 'रुचक' देखील याचे नाव आहे; 'रुच' धातू चमक (दीप्ती) या अर्थी आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. धोतऱ्याची दोन नावे आहेत. ज्याच्यामुळे तीव्र उन्माद चढतो तो 'उन्मत्त' (ummatto); 'मद' धातू उन्माद या अर्थी आहे. मारतो (विषारी असल्याने) म्हणून 'मातुल' (mātulo), 'उल' प्रत्यय लागतो, र्‍हस्व होऊन 'त' होतो. 'उन्मत्त, कितव, धूर्त, धत्तूर, कनकाव्हय, मातुल, मदन' असे अमरकोशात म्हटले आहे.

578. Dvayaṃ kaṇhapākaphale. Karaṃ hatthaṃ maddati kaṇṭakena karamando. Karamaddopi. Suṭṭhu sinotīti suseno, si bandhane, yu. Dvayaṃ kunde. Kuṇa saṅkocane, do, nattaṃ, kuṇa saddopakaraṇesu vā. Māghe bhavaṃ māghyaṃ, yo, tasmiṃ kāle hi pupphādisamiddhi bhavatīti tabbhavattena byapadeso.

५७८. काळ्या पिकलेल्या फळांच्या करवंदाची दोन नावे आहेत. काट्यांनी हाताला इजा करतो (मर्दन करतो) म्हणून 'करमर्द' (karamando). 'करमद्द' देखील याचे नाव आहे. चांगल्या प्रकारे बांधतो म्हणून 'सुषेण' (suseno); 'सि' धातू बांधणे या अर्थी आहे, 'यु' प्रत्यय लागतो. कुंदाच्या फुलाची दोन नावे आहेत. 'कुण' धातू संकोचणे या अर्थी आहे, 'द' प्रत्यय लागतो आणि 'न' होतो; किंवा 'कुण' धातू शब्द आणि उपकरण या अर्थी आहे. माघ महिन्यात उत्पन्न होणारे ते 'माघ्य' (māghyaṃ), 'य' प्रत्यय लागतो; कारण त्या काळात फुलांची समृद्धी होत असल्याने, त्या काळात उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने हा निर्देश केला आहे.

Dvayaṃ devatāse. Devatā āsanti yaṃ devatāso. Jīmūtakāle sañjātattā jīmūto, mhanalā. Dvayaṃ sanāmapasiddhe pupphaviṭape. Pupphamāsuṃ na milātamassa bhavatīti amilāto. Mahantampi kālaṃ sahatīti mahāsahā.

देवतास (देवदार) वृक्षाची दोन नावे आहेत. देव ज्याची इच्छा करतात तो 'देवतास' (devatāso). वर्षा ऋतूत (जीमूत काळात) चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होत असल्याने 'जीमूत' (jīmūto) म्हणतात (याला 'म्हनला' वृक्ष म्हणतात). स्वतःच्या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या (अम्लान/सदाफुली) फुलांच्या झुडपाची दोन नावे आहेत. ज्याचे फूल लवकर कोमेजत (म्लान होत) नाही तो 'अमिलात' (amilāto). जो दीर्घकाळ सहन करतो (टिकून राहतो) तो 'महासहा' (mahāsaho).

579. Catukkaṃ [Pg.386] jhiṇḍisāmaññe. Sirī vattati yena sereyyako, ṇeyyako. Dāsanāmakattā dāsī. Kira vikkiraṇe, āto, dvittaṃ. Kura sadde, ḍo, sakatthe ko.

५७९. काटेकोरंटी (झिंडि) या वनस्पतीची चार नावे आहेत. ज्याच्यामुळे शोभा (श्री) प्राप्त होते, म्हणून त्याला 'सेरेय्यक' म्हणतात, तसेच 'णेय्यक' देखील म्हणतात. दासाचे नाव धारण करत असल्यामुळे त्याला 'दासी' म्हणतात. 'किर' (विखुरणे या अर्थी) धातूपासून 'आ' प्रत्यय आणि द्वित्व होऊन 'किरि' शब्द बनतो. 'कुर' (ध्वनी या अर्थी) धातूपासून 'ड' प्रत्यय आणि स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागून 'कुरवक' शब्द बनतो.

Dvayaṃ kaṇṭena, patrena ca site paṇṇāse. Aja gamane, uko. Sito sukko paṇṇāso sitapaṇṇāso. Dvayaṃ appapatte paṇṇāse. Īra kampane, yu. Phaṇiṃ jayati phaṇijjako, yassa ko.

काट्यांनी आणि पानांनी पांढऱ्या असणाऱ्या तुळशीच्या प्रकाराची दोन नावे आहेत. 'अज' (गमन अर्थी) धातूपासून 'उक' प्रत्यय लागून 'अजक' शब्द बनतो. पांढऱ्या पानांची तुळस म्हणून तिला 'सितपर्णास' म्हणतात. लहान पाने असलेल्या तुळशीच्या प्रकाराची दोन नावे आहेत. 'ईर' (कंप पावणे या अर्थी) धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून 'ईरक' शब्द बनतो. जो सर्पाला जिंकतो, म्हणून त्याला 'फणिज्जक' म्हणतात; यात 'य' चा 'क' होतो.

580. Dvayaṃ japākusume. Japati yāya japā, ju javane vā, po, ussattaṃ. Marudesaje kaṇṭakini karabhappiye taruvisese karīrādidvayaṃ. Karotismā īro. Kaca bandhane, dvittaṃ, kakaco, ganthilopi.

५८०. जास्वंदाच्या फुलाची दोन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे जप केला जातो ती 'जपा' होय; किंवा 'जु' (वेगवान असणे या अर्थी) धातूपासून 'प' प्रत्यय लागून आणि 'उ' चा 'अ' होऊन 'जपा' शब्द बनतो. वाळवंटी प्रदेशात उगवणाऱ्या, काटेरी आणि उंटांना प्रिय असणाऱ्या एका विशिष्ट वृक्षाची (करीर वृक्षाची) दोन नावे आहेत. 'कर' धातूपासून 'ईर' प्रत्यय लागून 'करीर' शब्द बनतो. 'कच' (बांधणे या अर्थी) धातूचे द्वित्व होऊन 'ककच' शब्द बनतो. याला 'गंथिल' असेही म्हणतात.

Dvayaṃ rukkhoparijāte vijātiye pallave. Rukkhe jāyamānā taṃ addati hiṃsatīti rukkhādanī, adda hiṃsāyaṃ, yu, nadādi, dalopo. Vanda abhivādanathutīsu, a, itthiyaṃ, sakatthe ko, assa dīgho. Rukkharuhā, jīvantikāpi. Dvayaṃ cittake. Citi hiṃsāyaṃ, gandhe ca, ṇvu. Aggisaññitoti aggipariyāyanāmako. Pāṭhīpi, pume’yaṃ.

झाडावर उगवणाऱ्या भिन्न जातीच्या पानांची (बांडगुळाची) दोन नावे आहेत. झाडावर उगवून त्याला नष्ट (हिंसा) करते म्हणून तिला 'रुक्खादनी' म्हणतात; हा शब्द 'अद्द' (हिंसा करणे या अर्थी) धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून, नद्यादी गणात 'द' चा लोप होऊन बनतो. 'वन्द' (वंदन व स्तुती या अर्थी) धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागून, स्त्रीलिंगात स्वार्थी 'क' प्रत्यय आणि दीर्घ होऊन 'वन्दाका' शब्द बनतो. याला 'रुक्खरुहा' आणि 'जीवन्तिका' देखील म्हणतात. चित्रक वनस्पतीची दोन नावे आहेत. 'चिति' (हिंसा आणि गंध या अर्थी) धातूपासून 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'चित्रक' शब्द बनतो. 'अग्निसंज्ञित' म्हणजे अग्नीच्या पर्यायी नावांनी ओळखले जाणारे (उदा. चित्रक). याला पुल्लिंगात 'पाठी' असेही म्हणतात.

581. Dvayaṃ [Pg.387] gaṇarūpe. Akko sūriyo, tappariyāyanāmakattā akko. Vikarotīti vikiraṇo, yu. Assi. Akkavho, vasuko, apphoṭo, mandāro, akkapaṇṇopi. ‘‘Pume akkavho apphoṭo, vanamālyaparājite’’ti ruddo. Mandāro devadumamhi pāribhaddakepi. Tasmiṃ akke yo setapupphako, tasmiṃ aḷakko. Setapupphatāya alaṃbhūto akko aḷakko, ala bhūsane, ḷattaṃ. Patāpasopi. Dvayaṃ chinnaruhāyaṃ. Tittarasattā pūtibhūtā latā pūtilatā, pū pavane vā,ti. Rogamalaṃ punātīti pūti, sā eva latā pūtilatā. Guḷa rakkhaṇe, co, nadādi. Gara secane vā. Amatā, madhupaṇṇīpi. Madhu iva paṇṇamassā madhupaṇṇī. Dvayaṃ dhanuseniyaṃ, yā pattehi vacāsadisī, tattaco tantadhanuguṇopayutto. Mubbāvikāratāyeva dhanujiyā ‘‘mubbī’’tyuccate, mubba bandhane, a, mubbā. Madhurasattā madhurasā. Devī, moraṭāpi. Mura pavedhane, aṭo, moraṭā.

५८१. रुईची दोन नावे आहेत. सूर्य या अर्थी 'अक्क' (अर्क) शब्द असून, त्याच्या पर्यायी नावाचे वाचक असल्यामुळे याला 'अक्क' म्हणतात. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'कर' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून आणि 'अ' चा 'इ' होऊन 'विकिरण' शब्द बनतो. याला 'अक्कव्ह', 'वसुक', 'अप्फोट', 'मन्दार' आणि 'अक्कपण्ण' देखील म्हणतात. रुद्र कोशात म्हटले आहे: 'पुल्लिंगी अक्कव्ह आणि अप्फोट हे शब्द रुई, रानजाई आणि अपराजिता या अर्थी वापरले जातात.' 'मन्दार' शब्द देवदार वृक्षासाठी आणि समुद्रपळसासाठी देखील वापरला जातो. त्या रुईमध्ये जी पांढऱ्या फुलांची असते, तिला 'अळक्क' म्हणतात. पांढऱ्या फुलांमुळे सुशोभित झालेली रुई म्हणजे 'अळक्क'; हा शब्द 'अल' (सुशोभित करणे या अर्थी) धातूपासून बनतो, यात 'ल' चा 'ळ' होतो. याला 'प्रताप' देखील म्हणतात. गुळवेलीची दोन नावे आहेत. कडू चव असल्यामुळे दुर्गंधीयुक्त वाटणारी वेल म्हणजे 'पूतिलता'; किंवा 'पू' (पवित्र करणे या अर्थी) धातूपासून 'ति' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. जी रोगाचा मळ नष्ट करते ती 'पूति' आणि तीच वेल म्हणजे 'पूतिलता'. 'गुळ' (रक्षण करणे या अर्थी) धातूपासून 'च' प्रत्यय लागून नद्यादी गणात 'गुळूची' शब्द बनतो. किंवा 'गर' (सिंचन करणे या अर्थी) धातूपासून 'गळोची' शब्द बनतो. याला 'अमृता' आणि 'मधुपर्णी' देखील म्हणतात. जिची पाने मधासारखी गोड असतात ती 'मधुपर्णी'. मोरवेलीची दोन नावे आहेत, जी पानांनी वेखंडासारखी असते आणि जिची साल धनुष्याची दोरी बनवण्यासाठी वापरली जाते. 'मुब्बा' वनस्पतीचा विकार असल्यामुळेच धनुष्याची दोरीला 'मुब्बी' असे म्हटले जाते. 'मुब्ब' (बांधणे या अर्थी) धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागून 'मुब्बा' शब्द बनतो. गोड चव असल्यामुळे तिला 'मधुरसा' म्हणतात. याला 'देवी' आणि 'मोरटा' देखील म्हणतात. 'मुर' (वेढणे या अर्थी) धातूपासून 'अट' प्रत्यय लागून 'मोरटा' शब्द बनतो.

582. Dvayaṃ makkaṭiyaṃ. Kapīnaṃ vānarānaṃ kacchuṃ janetīti kapikacchu. Kapikaccupi. Dukkhasamphassatāya duphasso. Attaguttā, jaḍā, abyaṇḍā, kaṇḍūrā, pāvusāyinī, sūkasimbipi. ‘‘Ayaṃ [Pg.388] phassena kaṇḍuṃ janayatī’’ti yā lokehi pariharīyate, tato ayaṃ attanā guttā rakkhitā attaguttā. Pāvusāyaṃ utuyaṃ eti jāyate, ṇo, inī. Sūkasahitā simbi assā sūkasimbi, rassanto. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇiyaṃ. Maja suddhiyaṃ, ṭho. Kāsa dittiyaṃ, karaṇe a, rasso. Samaṅgā, yojanavallīpi. Samaṅgatīti samaṅgā, a. Yojanaṃ vallī yassā yojanavallī.

५८२. खाजकुइलीची दोन नावे आहेत. माकडांना खाज निर्माण करते म्हणून तिला 'कपिकच्छु' म्हणतात; याला 'कपिकच्चु' देखील म्हणतात. स्पर्श करण्यास कठीण असल्यामुळे तिला 'दुप्फस्स' म्हणतात. याला 'अत्तगुत्ता', 'जडा', 'अब्यण्डा', 'कण्डूरा', 'पावुसायिनी' आणि 'सूकसिम्बी' देखील म्हणतात. 'ही स्पर्शाने खाज निर्माण करते' म्हणून लोक हिच्यापासून दूर राहतात, त्यामुळे ही स्वतःचे रक्षण करणारी 'अत्तगुत्ता' (आत्मगुप्ता) ठरते. पावसाळ्यात उत्पन्न होते म्हणून 'पावुसायिनी'; यात 'ण' आणि 'इनी' प्रत्यय लागतात. जिच्या शेंगांवर तीक्ष्ण लव (काटे) असतात ती 'सूकसिम्बी' होय, यात अंत्य स्वर ऱ्हस्व होतो. ब्राह्मीची (मंडूकपर्णी) दोन नावे आहेत. 'मज' (शुद्धीकरण अर्थी) धातूपासून 'ठ' प्रत्यय लागून 'मंडूकपर्णी' शब्द बनतो. 'कास' (दीप्ती अर्थी) धातूपासून करण अर्थी 'अ' प्रत्यय लागून आणि ऱ्हस्व होऊन 'मंडूकपर्णी'चा दुसरा पर्याय बनतो. याला 'समङ्गा' आणि 'योजनवल्ली' देखील म्हणतात. जी सर्व बाजूंनी समान वाढते ती 'समङ्गा' होय, यात 'अ' प्रत्यय लागतो. जिची वेल एक योजन लांब पसरते ती 'योजनवल्ली' होय.

Dvayaṃ vanatittikāyaṃ. Amba sadde, ṭho, ava rakkhaṇe vā, niggahītāgamo. Pā rakkhaṇe, ṭho. Setā, pāpacelīpi. Setarasena yujjateti, a. Dvayaṃ kaṭukarohiṇiyaṃ. Kaṭa vassāvaraṇagatīsu. U, kaṭu, nārī. Kaṭukarasā hutvā ruhatīti kaṭukarohiṇī, ruha janane, yu, nadādi. ‘‘Kaṭukarohiṇī’’ti samuditena nāmamidaṃ. Kaṭurohiṇīpi.

रान-कारलीची दोन नावे आहेत. 'अम्ब' (ध्वनी अर्थी) धातूपासून 'ठ' प्रत्यय लागून, किंवा 'अव' (रक्षण अर्थी) धातूपासून अनुस्वार आगम होऊन 'अम्बट्ठ' (अंबष्ठ) शब्द बनतो. 'पा' (रक्षण अर्थी) धातूपासून 'ठ' प्रत्यय लागून 'पाठ' शब्द बनतो. याला 'सेता' आणि 'पापचेली' देखील म्हणतात. पांढऱ्या रसाने युक्त असते म्हणून 'अ' प्रत्यय लागतो. कुटकीची दोन नावे आहेत. 'कट' (ओले करणे, झाकणे आणि गमन या अर्थी) धातूपासून 'उ' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगी 'कटु' शब्द बनतो. कडू चवीची होऊन उगवते म्हणून तिला 'कटुकरोहिणी' म्हणतात; हा शब्द 'रुह' (उत्पन्न होणे या अर्थी) धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागून नद्यादी गणात बनतो. 'कटुकरोहिणी' हे एकत्रितपणे बनलेले नाव आहे. याला 'कटुरोहिणी' देखील म्हणतात.

583. Dvayaṃ kharamañjariyaṃ ‘‘cacasima’’iti khyātāyaṃ. Apamajjanti vatthādika’maneneti apāmaggo, dīgho upasaggassa. Sikharamassāti sekhariko. Dhāmaggavo, vimukhapupphīpi. ‘‘Ghosake kharamañjariyaṃ, dhāmaggavo pume mato’’. Vimukhaṃ pupphamassā. Dvayaṃ kaṇāyaṃ. Pittaṃ phalati kuppati yāya pipphalī, nadādi. Magadhe bhavā māgadhī, magadhānaṃ ayaṃ vā māgadhī, tatra paṭhamuppannattā, bāhulyena vā tatra jāyamānattā taṃsamaññāya byapadissate. Vedehī, kaṇā, kolāpi. Vedehānamayaṃ vedehī. Kaṇā nānatthā, vuttañca ‘‘kaṇā pipphali’jājī ce’’ti.

५८३. 'चचसिम' (चिचिटा) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या आघाड्याची दोन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे कपडे इत्यादी स्वच्छ केले जातात तो 'अपामग्ग' (अपामार्ग) होय; यात उपसर्गाचा स्वर दीर्घ होतो (अप -> अपा). ज्याला मंजिरी (शिखर) असते तो 'सेखरिक' होय. याला 'धामग्गव' आणि 'विमुखपुप्फी' देखील म्हणतात. 'घोसाळके (दोडका) आणि आघाडा या अर्थी धामग्गव शब्द पुल्लिंगात मानला जातो.' जिची फुले उलट्या दिशेला असतात ती 'विमुखपुप्फी' होय. पिंपळीची दोन नावे आहेत. ज्याच्याद्वारे पित्त शांत होते ती 'पिप्पली' होय, हा शब्द नद्यादी गणात बनतो. मगध देशात उत्पन्न होणारी म्हणून तिला 'मागधी' म्हणतात; किंवा मगध देशातील लोकांची म्हणून 'मागधी'. तिथे ती प्रथम उत्पन्न झाल्यामुळे किंवा तिथे मोठ्या प्रमाणावर उगवत असल्यामुळे त्या देशाच्या नावाने तिला ओळखले जाते. याला 'विदेही', 'कणा' आणि 'कोला' देखील म्हणतात. विदेह देशातील लोकांची म्हणून ती 'विदेही' होय. 'कणा' शब्द अनेक अर्थी आहे, आणि म्हटले आहे की: 'कणा शब्द पिंपळी आणि जिरे या अर्थी वापरला जातो.'

Dvayaṃ [Pg.389] tikaṇṭake. Gavaṃ kaṇṭako gokaṇṭako, pathaviyaṃ vā laggo kaṇṭako gokaṇṭako. Siṅgha ghāyane, āṭo. Palaṅkasā, sādukaṇṭopi. Yuttarāsnāyaṃ palāse ca palaṅkasā thiyaṃ. Sādukaṇṭo vikaṅkatepi. Dvayaṃ hatthipipphaliyaṃ. Kolākārā, taṃnāmikā vā vallī kolavalli, rasso. Ibhānaṃ hatthīnaṃ pipphalī ibhapipphalī. Kapivallī, vasiropi. Vasiro nānattho. Vasiro apāmaggo sāmuddalavaṇaṃ hatthipipphali ceti. Pume’yaṃ.

गोखरूची दोन नावे आहेत. गाईंना टोचणारा काटा म्हणून किंवा जमिनीवर पसरलेला काटा म्हणून त्याला 'गोकण्टक' म्हणतात. 'सिंघ' (वास घेणे या अर्थी) धातूपासून 'आट' प्रत्यय लागून 'सिंघाटक' शब्द बनतो. याला 'पळङ्कसा' आणि 'सादुकण्टक' देखील म्हणतात. रस्ना वनस्पतीमध्ये आणि पळसामध्ये 'पळङ्कसा' शब्द स्त्रीलिंगात वापरला जातो. 'सादुकण्ट' शब्द हेळू (विकंकत) वनस्पतीसाठी देखील वापरला जातो. गजपिंपळीची दोन नावे आहेत. बोराच्या आकाराची किंवा त्या नावाच्या वेलीची म्हणून तिला 'कोलवल्ली' म्हणतात, यात अंत्य स्वर ऱ्हस्व होतो. हत्तींची पिंपळी म्हणून तिला 'इभपिप्पली' म्हणतात. याला 'कपिवल्ली' आणि 'वसिर' देखील म्हणतात. 'वसिर' शब्द अनेक अर्थी आहे. 'वसिर' म्हणजे आघाडा, समुद्राचे मीठ आणि गजपिंपळी होय; हा शब्द पुल्लिंगात आहे.

584. Dvayaṃ chaganthāyaṃ, yā ‘‘uggagandhā’’tipyuccate. Gunnaṃ lomasampātanaṭṭhāne jātā golomī, vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, karaṇe a, satapabbikāpi. Vacā sukkalohitamūlabhedena duvidhā, tatrasukkā ‘‘hemavatī’’tyuccate amarakose. Dvayaṃ apphoṭāyaṃ. Kaṇṇasaṇṭhānapupphatāya kaṇṇī. Girimhi jātā kaṇṇī girikaṇṇī. Rogādijitattā aparājitā.

५८४. वेखंडाची दोन नावे आहेत, ज्याला 'उग्रगंधा' असेही म्हटले जाते. गाईंचे केस गळण्याच्या ठिकाणी उगवणारी म्हणून तिला 'गोलोमी' म्हणतात. 'वच' (स्पष्ट बोलणे या अर्थी) धातूपासून करण अर्थी 'अ' प्रत्यय लागून 'वचा' शब्द बनतो. याला 'शतपर्विका' देखील म्हणतात. वेखंड पांढऱ्या आणि लाल मुळांच्या भेदाने दोन प्रकारचे असते; त्यापैकी पांढऱ्या वेखंडाला अमरकोशात 'हेमवती' असे म्हटले आहे. गोकर्णीची दोन नावे आहेत. कानाच्या आकाराची फुले असल्यामुळे तिला 'कण्णी' म्हणतात. पर्वतावर उगवणारी कर्णी म्हणून तिला 'गिरिकण्णी' म्हणतात. रोग इत्यादींना नष्ट करणारी असल्यामुळे तिला 'अपराजिता' म्हणतात.

Dvayaṃ kalasiyaṃ. Sīhapucchākārakusumamañjaritāya sīhapucchi. Pañhi appatanu vuccate. Pañhi paṇṇaṃ yassā pañhipaṇṇī. Puthupaṇṇī, guhāpi, puthu asiliṭṭhaṃ paṇṇamassā puthupaṇṇī. Gahvare sīhapucchañca, thiyaṃ chamātuke guho. Dvayaṃ sālapaṇṇiyaṃ. Sālapaṇṇasadisaviṭatāya sālapaṇṇī. Sālaṃ sobhanayuttaṃ paṇṇamassā vā sālapaṇṇī. Thu gatitheriyesu, iro, thiro.

पिठवणीची दोन नावे आहेत. सिंहाच्या शेपटीसारखी फुलांची मंजिरी असल्यामुळे तिला 'सीहपुच्छी' म्हणतात. 'पञ्हि' म्हणजे लहान किंवा विरळ; जिची पाने लहान किंवा विरळ असतात ती 'पञ्हिपण्णी' (पृश्निपर्णी) होय. याला 'पुथुपण्णी' आणि 'गुहा' देखील म्हणतात. जिची पाने पसरट आणि खडबडीत असतात ती 'पुथुपण्णी' होय. गुहेच्या अर्थी आणि सिंहपुच्छीच्या अर्थी स्त्रीलिंगात 'गुहा' शब्द वापरला जातो; तर सहा माता असलेल्या कार्तिकेयाच्या अर्थी 'गुह' शब्द पुल्लिंगात वापरला जातो. साळवणीची दोन नावे आहेत. शाल वृक्षाच्या पानांसारखी पाने पसरलेली असल्यामुळे तिला 'सालपण्णी' म्हणतात; किंवा जिची पाने सुंदर आणि शोभिवंत असतात ती 'सालपण्णी' होय. 'थु' (गमन आणि स्थैर्य या अर्थी) धातूपासून 'ईर' प्रत्यय लागून 'थिर' (स्थिर) शब्द बनतो.

585. Dvayaṃ [Pg.390] kaṇṭakārikāyaṃ. Niddahati kaṇṭakamuṭṭheti nididdhikā, ṇvu. Bhayakaraṇavasena byagghasadisatāya byagghī, brahatī, khuddāpi. Dvayaṃ nīlirukkhe. Nīla vaṇṇe. Nīlavaṇṇatāya nīlī, nadādi, inī, nīlinī, kāḷā, tutthāpi.

५८५. रिंगणीची दोन नावे आहेत. काट्यांना बाहेर काढते (वाढवते) म्हणून तिला 'निदिद्धिका' म्हणतात; हा शब्द 'ण्वु' प्रत्यय लागून बनतो. भीती निर्माण करण्याच्या स्वभावामुळे किंवा वाघासारखी तीक्ष्ण काटेरी असल्यामुळे तिला 'ब्यग्घी' (व्याघ्री) म्हणतात. याला 'ब्रहती' आणि 'खुद्दा' देखील म्हणतात. नीळ वृक्षाची दोन नावे आहेत. 'नील' (रंग अर्थी) धातूपासून निळ्या रंगामुळे 'नीली' शब्द बनतो, हा नद्यादी गणात येतो. 'इनी' प्रत्यय लागल्यास 'नीलिनी' शब्द बनतो. याला 'काळा' आणि 'तुत्था' देखील म्हणतात.

Kāḷā kaṇhativutāyaṃ, nīlī yojanavallisu;

Paṇḍe rasañjane tutthā, sukhumelāya nīliyaṃ.

'काळा' शब्द काळ्या निशोत्तर वनस्पतीसाठी, नीळ वनस्पतीसाठी आणि योजनवल्लीसाठी (ब्राह्मीसाठी) वापरला जातो; तसेच नपुंसकलिंगात तो रसांजनासाठी वापरला जातो. 'तुत्था' शब्द लहान वेलचीसाठी आणि नीळ वनस्पतीसाठी वापरला जातो.

Dvayaṃ guñjāyaṃ. Jañja yuddhe, uko, assi, guja sadde, a, bindāgamo. Nāmantarāni cassa –

गुंजेची दोन नावे आहेत. 'जञ्ज' (युद्ध अर्थी) धातूपासून 'उक' प्रत्यय लागून आणि 'अ' चा 'इ' होऊन 'जंजुका' शब्द बनतो. 'गुज' (अस्पष्ट आवाज अर्थी) धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागून आणि अनुस्वार आगम होऊन 'गुंजा' शब्द बनतो. तिची इतर नावे खालीलप्रमाणे आहेत:

Dume sā rattikā ratta-dalā cūḷāmaṇī ca sā;

Kākaciñcī tulābījaṃ, kaṇhalā ca sikhaṇḍinī.

'दुमेसा', 'रत्तिका', 'रत्तदला', 'चूळामणि', 'काकचिञ्चि', 'तुलाबीज', 'कण्हला' आणि 'सिखण्डिनी' ही गुंजेची इतर नावे आहेत.

Dvaya’maheruyaṃ. Ayamaheruicceva khyātakaṇṭakavatī bhavati. Sataṃ mūlāni yassa satamūlī. Sataṃ roge āvaratīti satāvarī, vara āvaraṇicchāsu, atha vā ‘‘satā’’ti ca ‘‘āvarī’’ti ca dve nāmāni tassā. ‘‘Satamūlī bahusutā-bhīru indīvarī varī’’ti hi vuttaṃ.

अहेरु (शतावरी) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. ही वनस्पती 'अहेरु' या नावानेच प्रसिद्ध असून ती काटेरी असते. ज्या वनस्पतीला शंभर (अनेक) मुळे असतात, तिला 'शतमूली' म्हणतात. जी शंभर (अनेक) रोगांना प्रतिबंध करते, म्हणून तिला 'शतावरी' म्हणतात. 'वर' हा धातू प्रतिबंध करणे आणि इच्छा करणे या अर्थांत वापरला जातो. किंवा 'सता' आणि 'आवरी' ही तिची दोन नावे आहेत. कारण की, 'शतमूली, बहुसुता, भीरू, इंदीवरी, वरी' असे (तिच्या बाबतीत) म्हटले आहे.

586. Dvayaṃ ativisāyaṃ. Mahāvīriyaṃ osadhaṃ mahosadhaṃ. ‘‘Lasuṇe tivisāyañca, suṇṭhiyampi mahosadha’’nti ruddo[Pg.391]. Atīva visati bhesajjapayogesūti ativisā, visā, aruṇā, siṅgīpi.

५८६. अतिविषा (अतिविष) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. रोगांचे निवारण करण्याचे मोठे सामर्थ्य असलेले औषध म्हणजे 'महोसध' (महोषध) होय. 'लसूण, अतिविषा आणि सुंठ या अर्थांत महोसध हा शब्द वापरला जातो' असे रुद्र कोशात म्हटले आहे. जी औषधोपचारात अत्यंत प्रवेश करते (वापरली जाते), म्हणून तिला 'अतिविषा' म्हणतात. 'विषा', 'अरुणा' आणि 'सिंगी' ही देखील तिची नावे आहेत.

‘‘Aruṇo kiñcirattakke, sañjhārāge anūruke;

Nisadde kapile kuṭṭhe, dabbeva vāccaliṅgiko’’.

पुल्लिंगी 'अरुण' शब्द हा किंचित लाल रंगाचा सूर्यप्रकाश, संध्याकाळची लाली, अनूरू (सूर्याचा सारथी), शांत (निःशब्द), तांबूस-तपकिरी रंग आणि कुष्ठरोग या अर्थांत वापरला जातो; आणि द्रव्य अर्थात तो विशेषण (वाच्यलिंगी) असतो.

‘‘Aruṇātivisāsāmā, mañjaṭṭhātivutāsu ca;

Usīretivisāyañca, siṅgimagguravallabhā’’ti.

स्त्रीलिंगी 'अरुणा' शब्द हा अतिविषा, श्यामा, मंजिष्ठा, त्रिवृत, वाळा (उशीर) आणि अतिविषा वनस्पतींमध्ये वापरला जातो. 'सिंगी' हा शब्द माश्यांच्या एका प्रकारात (किंवा विशिष्ट वनस्पतीमध्ये) वापरला जातो.

Dvayaṃ somarājiyaṃ. Vaka ādāne, aco, somasamatāya kāritā vallikā somavallikā, sakatthe ko, kaṇhaphalā, pūtiphalāpi.

बाकुची (सोमराजी) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. 'वक' धातू ग्रहण करणे या अर्थात असून त्याला 'अच्' प्रत्यय लागतो. सोमाच्या (चंद्राच्या) समानतेमुळे बनलेली वेल म्हणजे 'सोमवल्लिका' होय; येथे स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. 'कण्हफला' (कृष्णफला) आणि 'पूतिफला' ही देखील तिची नावे आहेत.

Dvayaṃ dāruhaliddārukkhe. Dara vidāraṇe, bo, rassa bo, dābbī, dīghādi, nadādi. Haliddavaṇṇadārutāya dāruhaliddā, haliddāpi. Dvayaṃ biḷaṅge. Aṅga, raṅga, laṅga, gatyatthā daṇḍakā dhātū, a, ḷattaṃ, biḷaṅgaṃ. Citrāni taṇḍulāni yassā, taṇḍulo, kimisattupi.

दारुहळद वृक्षासाठी दोन नावे आहेत. 'दर' धातू भेदणे या अर्थात असून, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो, र-काराचा ब-कार होऊन 'दाब्बी' (दार्वी) शब्द बनतो; यात आदि-दीर्घ होऊन नदी आदि गणानुसार रूप होते. हळदीच्या रंगासारखे लाकूड असल्यामुळे याला 'दारुहळद' म्हणतात, आणि 'हळद' हा शब्दही वापरला जातो. वावडिंग (विडंग) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. 'अंग', 'रंग', 'लंग' हे गमन अर्थातील दंडक धातू आहेत, त्यांना 'अ' प्रत्यय लागून आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'बिळंग' शब्द बनतो. ज्या वनस्पतीला चित्रविचित्र दाणे असतात, तिला 'तंडुला' म्हणतात; 'किमीसत्तू' (कृमिशत्रू) हे देखील तिचे नाव आहे.

587. Dvayaṃ samantaduddhāyaṃ, nuha uggiraṇe, nadādi, mahantaṃ nāmamassa. Sīhuṇḍo, vajiradumo, guḷāpi. Dvayaṃ dakkhāyaṃ. Muduguṇayogā muddikā, madhuraso sādu, tena vuttaṃ vejjaganthe ‘‘sādu lavaṇatittambilakaṭukasāyakā’’iti, taṃyogā madhurasā. Gotthanī, dakkhāpi. Tikaṃ yaṭṭhimadhukāyaṃ. Madhurasatāya madhukaṃ, upamāne ko. Daṇḍākārattā yaṭṭhi ca sā madhurasattā madhukā ceti yaṭṭhimadhukā. Madhurasabhāve tiṭṭhatīti madhulaṭṭhikā, rassa lo, sakatthe ko ca. ‘‘Madhuyaṭṭhikā’’tipi pāṭho, vuttañca ‘‘madhukaṃ klītakaṃ yaṭṭhi-madhukaṃ madhuyaṭṭhikā’’ti.

५८७. निवडुंग (स्नुही) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. 'नुह' धातू ओकणे या अर्थात असून नदी आदि गणानुसार रूप होते. ज्याचे नाव मोठे आहे, तो 'महानम' होय. 'सीहुंड', 'वजिरदुम' आणि 'गुळा' ही देखील तिची नावे आहेत. द्राक्षासाठी दोन नावे आहेत. मऊ गुणाशी युक्त असल्यामुळे तिला 'मुद्दिका' (मृद्वीका) म्हणतात. तिचा रस गोड (मधुर) असतो, म्हणूनच वैद्यकीय ग्रंथात 'मधुर, खारट, कडू, आंबट, तिखट, तुरट' असे रस सांगितले आहेत; त्या मधुर रसाशी युक्त असल्यामुळे तिला 'मधुरसा' म्हणतात. 'गोत्थनी' आणि 'दक्खा' (द्राक्षा) ही देखील तिची नावे आहेत. ज्येष्ठमधासाठी तीन नावे आहेत. मधासारख्या गोडव्यामुळे त्याला 'मधुक' म्हणतात, येथे उपमान अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो. काठीच्या आकाराची असल्यामुळे ती 'यष्टी' आहे आणि गोड असल्यामुळे 'मधुका' आहे, म्हणून तिला 'यष्टिमधुका' म्हणतात. मधुर भावात राहते म्हणून तिला 'मधुलष्टिका' म्हणतात, येथे र-काराचा ल-कार होतो आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. 'मधुयष्टिका' असाही पाठ आढळतो; आणि अमरकोशात 'मधुक, क्लीतक, यष्टिमधुक, मधुयष्टिका' असे म्हटले आहे.

588. Dvayaṃ [Pg.392] vātiṅgaṇe. Vātaharattena gaṇīyateti vātiṅgaṇo, bhaṇḍa paribhāsane, ṇvu, nadādi. Ṭakārakaraṇe bhaṇṭākīpi, brahatiyampi ayaṃ.

५८८. वांग्यासाठी दोन नावे आहेत. वात नष्ट करणारी म्हणून जी गणली जाते, तिला 'वातिंगण' म्हणतात. 'भण्ड्' धातू निंदा करणे या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि नदी आदि गणानुसार रूप होते. 'ट' कार केल्यास 'भंटाकी' असेही रूप होते; हा शब्द डोरली (बृहती) वनस्पतीसाठीही वापरला जातो.

‘‘Vātiṅgaṇo tu vāttāku,Vāttāko sākaveḷu ca;

Bhaṇḍākī rājakumbhaṇḍo,Vāttākī duppahāsinī’’ti.

'वातिंगण' हा शब्द 'वात्ताकु' (वांगे) या अर्थात येतो. 'वात्ताक' हा शब्द बांबूच्या कोंबासाठी (शाकवेणू) देखील वापरला जातो. 'भंडाकी' (मोठे वांगे) याला 'राजकुंभंड' म्हणतात. 'वात्ताकी' आणि 'दुप्पहासिनी' हे शब्द डोरलीसाठी आहेत.

Rabhaso. Dvayaṃ brahatiyaṃ. Vāttaṃ nirāmayaṃ karotīti vāttākī, vātiṅgaṇepi. Braha vuttiyaṃ, to, nadādi.

हा रभस कोशातील श्लोक आहे. डोरली (बृहती) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. जी निरोगी (अनामय) करते, म्हणून तिला 'वात्ताकी' म्हणतात; हा शब्द वांग्यासाठीही वापरला जातो. 'बृह्' धातू वृद्धी (वाढणे) या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो आणि नदी आदि गणानुसार रूप होते.

Dvayaṃ gorakkhataṇḍule, vuttañca tantantare ‘‘gaṅgerukī nāgabalā, tathā gorakkhataṇḍulā’’ti. Nāgassa balamiva balametissā rogaharaṇattā nāgabalā, jhasa hiṃsattho, a. Dvayaṃ aggisikhāyaṃ. Naṅgalasadisamūlatāya lāṅgalī, nassa lo, dīgho ca. ‘‘Naṅgalī’’tipi pāṭho, saradakāle sañjātattā sāradī.

चिकणा (गोरक्षतंडुल) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत; आणि दुसऱ्या ग्रंथात 'गंगेरुकी, नागबला आणि गोरक्षतंडुला' असे म्हटले आहे. रोग दूर करण्याच्या सामर्थ्यामुळे जिचे बल हत्तीसारखे (किंवा नागासारखे) असते, तिला 'नागबला' म्हणतात. 'झस्' धातू हिंसा करणे या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. कळलावी (अग्निशिखा) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. नांगरासारखे मूळ असल्यामुळे तिला 'लांगली' म्हणतात, येथे न-काराचा ल-कार होऊन दीर्घ होतो. 'नांगली' असाही पाठ आढळतो. शरद ऋतूत उत्पन्न होत असल्यामुळे तिला 'सारदी' (शारदी) म्हणतात.

589. Tikaṃ kadaliyaṃ. Ramanti yassaṃ rambhā, bho. Kada māraṇe, alo, nadādi. Muca mocane, ṇo. Dvayaṃ kappāsiyaṃ[Pg.393], yassā phalaṃ kappāsaṃ karoti lokānamupakāranti kappāsī, karotismā pāso, nadādi. Vada theriye, aro, samuddantāpi.

५८९. केळीसाठी तीन नावे आहेत. ज्या वनस्पतीमध्ये लोक रमतात, तिला 'रंभा' म्हणतात, येथे 'भ' प्रत्यय लागतो. 'कद्' धातू मारणे या अर्थात असून त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो आणि नदी आदि गणानुसार रूप होते (कदली). 'मुच्' धातू मुक्त करणे या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो (मोचा). कापसासाठी दोन नावे आहेत. ज्या वनस्पतीचे फळ कापूस असून जी लोकांवर उपकार करते, तिला 'कप्पासी' (कार्पासी) म्हणतात; 'कृ' धातूपासून 'पास' प्रत्यय लागून नदी आदि गणानुसार रूप बनते. 'वद्' धातू स्थैर्य या अर्थात असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'समुद्दिन्ता' (समुद्रान्ता) हा शब्दही कापसासाठी वापरला जातो.

Samuddantā tu kappāsī, sikkādurālabhāsu ca;

Kappāsī vanasambhavā ce, bhāradvājīti vuccati.

'समुद्दिन्ता' हा शब्द कापूस, शिक्का आणि धमासा (दुरालभा) या अर्थांत वापरला जातो. जर कापूस वनात उत्पन्न झालेला (रानटी कापूस) असेल, तर त्याला 'भारद्वाजी' म्हटले जाते.

Dvayaṃ paṇṇalatāyaṃ. Nāgaloke jātā latā nāgalatā. Tambavaṇṇaṃ lātīti tambūlī, assū, nadādi. Tambūlassa ayaṃ vā tambūlī. Tambūlavallī, nāgavallīpi, tambūlaṃ nāma phalapattacuṇṇādiyogasamūhānaṃ nāmaṃ, tadatthā vallī tambūlavallī, nāgalokassa vallī. Dvayaṃ dhātakiyaṃ, ayaṃ tambapupphī, majjopayuttā. Pupphā sugandhikā dhātakicceva khyātā. Aggijālasamānapupphatāya aggijālā. Atisayaṃ ṭhitiṃ karotīti dhātakī, nadādi.

नागवेलीसाठी दोन नावे आहेत. नागलोकात उत्पन्न झालेली वेल म्हणजे 'नागलता' होय. तांबडा (लाल) रंग ग्रहण करते म्हणून तिला 'तांबुली' म्हणतात, येथे नदी आदि गणानुसार रूप होते. किंवा तांबूलाची (विड्याची) ही वेल आहे म्हणून तिला 'तांबुली' म्हणतात. 'तांबूलवल्ली' आणि 'नागवल्ली' ही देखील तिची नावे आहेत. 'तांबूल' हे नाव फळ (सुपारी), पान, चुना इत्यादींच्या मिश्रणाचे नाव असून, त्या तांबूलासाठी असलेली वेल म्हणजे 'तांबूलवल्ली' होय, जी नागलोकाची वेल आहे. धायटी (धातकी) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत; ही वनस्पती तांबड्या फुलांची असून मद्य तयार करण्यासाठी वापरली जाते. तिची फुले सुगंधी असतात आणि ती 'धातकी' या नावानेच प्रसिद्ध आहे. अग्नीच्या ज्वालेसारखी फुले असल्यामुळे तिला 'अग्निज्वाला' म्हणतात. जी अत्यंत दीर्घकाळ टिकून राहते, म्हणून तिला 'धातकी' म्हणतात, येथे नदी आदि गणानुसार रूप होते.

590. Dvayaṃ sukkativutāyaṃ. Tisso vutā tacarājiyo yassā tivutā. Tisso puṭā tacarājiyo yassā tipuṭā. Saralā, tibhaṇḍī, rocanīpi. Dvayaṃ kaṇhativutāyaṃ. Sā tanukaraṇe, virecanakaraṇena kāyaṃ, rogañca sāyatīti sāmā.

५९०. पांढऱ्या निशोत्तरासाठी (शुक्ल त्रिवृत) दोन नावे आहेत. ज्या वनस्पतीला सालीचे तीन थर असतात, तिला 'तिवृता' (त्रिवृत) म्हणतात. ज्या वनस्पतीला सालीचे तीन पदर असतात, तिला 'तिपुटा' (त्रिपुटा) म्हणतात. 'सरला', 'तिभंडी' आणि 'रोचनी' ही देखील तिची नावे आहेत. काळ्या निशोत्तरासाठी (कृष्ण त्रिवृत) दोन नावे आहेत. 'सो' धातू बारीक करणे या अर्थात असून, रेचक प्रक्रियेद्वारे जी शरीराला आणि रोगाला कृश (नष्ट) करते, म्हणून तिला 'श्यामा' म्हणतात.

‘‘Sāmā tu mecake vuddha-dārake harite nadi;

Tikaṇhativutā gundā, sārivāyaminīsu ce’’ti. –

'श्यामा' हा शब्द काळा रंग, वृद्धदारक (समुद्रशोष) वनस्पती, हिरवा रंग (किंवा सोने), नदी, काळे निशोत्तर, गुंदा वनस्पती, अनंतमूळ (सारिवा) आणि रात्र या अर्थांत वापरला जातो.

Rabhaso, kala [Pg.394] saṅkhyāne, kara karaṇe vā, a, kāḷā. Thī kāḷā kaṇhativutāyaṃ, nīlīyojanavallisu. Masūravidalā, addhacandā, kāḷamesikāpi.

हा रभस कोशातील श्लोक आहे. 'कल्' धातू मोजणे या अर्थात असून किंवा 'कृ' धातू करणे या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'काळा' (काली) शब्द बनतो. स्त्रीलिंगी 'काळा' (काली) शब्द हा काळ्या निशोत्तरामध्ये, घायपात (नीली) आणि ताडाच्या वेलीमध्ये वापरला जातो. 'मसूरविदला', 'अर्धचंद्रा' आणि 'काळमेषिका' ही देखील तिची नावे आहेत.

Dvayaṃ kukkuṭasiṅgāyaṃ. Siṅgasadisapupphatāya siṅgī, kuḷīrasiṅgī, vakkaṅgīpi. Dvayaṃ reṇukākhye gandhadabbe, ayaṃ reṇuketyeva vāṇijādīnaṃ khyātā. Assā ca marīcākati phalaṃ. Reṇu gatisaddesu, ṇu, kapilā vuttā. Dvijā, hareṇū, kontī, bhasmagandhanīpi. ‘‘Hareṇu so kalāyepi, reṇukāyaṃ thiyaṃ bhave’’ti ruddo.

काकडशिंगी (कुक्कुटशृंगी) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. शिंगासारखे फूल असल्यामुळे तिला 'सिंगी' (शृंगी) म्हणतात. 'कुळीरसिंगी' आणि 'वक्कसिंगी' ही देखील तिची नावे आहेत. 'रेणुका' नावाच्या सुगंधी द्रव्यासाठी दोन नावे आहेत; ही वनस्पती व्यापाऱ्यांमध्ये 'रेणुका' या नावानेच प्रसिद्ध आहे. हिचे फळ मिरीच्या आकाराचे असते. 'रेणू' धातू gatisaddesu (गमन आणि शब्द) या अर्थांत असून त्याला 'णु' प्रत्यय लागतो; 'कपिला' हा शब्द पूर्वी सांगितला आहे. 'द्विजा', 'हरेणू', 'कुंती' आणि 'भस्मगंधिनी' ही देखील तिची नावे आहेत. 'पुल्लिंगी हरेणू शब्द वाटाणा (कलाय) या अर्थात आणि स्त्रीलिंगात रेणुका वनस्पतीसाठी वापरला जातो' असे रुद्र कोशात म्हटले आहे.

591. Dvayaṃ phālake. Hirīnāmikāya devadhītāya sarīrato sañjātattā hiriveraṃ. Vāretīti vāraṃ, vārināmakattā vā vāraṃ, latte vālaṃ. Udījhaṃ. Kesambunāmampi, udīcīdese bhavaṃ udījhaṃ, kesassa ambuno ca yāni nāmāni, tāni sabbānyassāti kesambunāmaṃ. Dvayaṃ bimbikāyaṃ. Rattaṃ pakkaphalamassā. Oṭṭhavaṇṇasamānaphalatāya bimbikā, assā eva hi phalenoṭṭho upamīyate. Tuṇḍikerī, pilupaṇṇīpi.

५९१. वाळा (ह्रीवेर) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. 'हिरी' नावाच्या देवकन्येच्या शरीरापासून उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'हिरिवेर' (ह्रीवेर) म्हणतात. रोगांना दूर करते म्हणून याला 'वार' म्हणतात, किंवा पाण्याच्या नावावरून याला 'वार' म्हणतात; ल-कार झाल्यास 'वाल' (वालक) म्हणतात. 'उदीझ' (उदीच्य) आणि 'केसांबू' ही देखील याची नावे आहेत; उत्तर देशात उत्पन्न होणारे म्हणून याला 'उदीझ' म्हणतात. केसांची आणि पाण्याची जी नावे आहेत, ती सर्व नावे याची आहेत म्हणून याला 'केसांबुनाम' म्हणतात. तोंडलीसाठी दोन नावे आहेत. हिचे पिकलेले फळ लाल रंगाचे असते. ओठांच्या रंगासारखे फळ असल्यामुळे तिला 'बिंबिका' म्हणतात, कारण हिच्याच फळाशी ओठांची तुलना केली जाते. 'तुंडीकेरी' आणि 'पिलुपर्णी' ही देखील तिची नावे आहेत.

Dvayaṃ seleyye, tañca pāsāṇabhavaṃ sugandharasadabbaṃ selajanti khyātaṃ. Silāyaṃ pāsāṇe bhavaṃ seleyyaṃ, ṇeyyo. Asmano, asmassa vā pupphaṃ asmapupphaṃ, kāḷānusāriyampi. Dvayaṃ elāyaṃ ‘‘phālā’’ti khyātāyaṃ. Ila gamane, a, isse. Bahavo atthe lātīti bahulā, bahuroge vā lunātīti bahulā, candavālāpi.

दगडफुलासाठी (शैलेय) दोन नावे आहेत; ते दगडावर उत्पन्न होणारे सुगंधी द्रव्य असून 'शैलज' या नावाने प्रसिद्ध आहे. शिळेवर (दगडावर) उत्पन्न होणारे म्हणून याला 'शैलेय' म्हणतात, येथे 'णेय्य' प्रत्यय लागतो. दगडाचे फूल म्हणून याला 'अश्मपुष्प' म्हणतात; 'काळानुसारी' हा शब्दही यासाठी वापरला जातो. वेलचीसाठी (एला) दोन नावे आहेत, जी 'फाला' या नावाने प्रसिद्ध आहे. 'इल्' धातू गमन या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि इ-काराचा ए-कार होतो. अनेक फायदे देणारी म्हणून तिला 'बहुला' म्हणतात, किंवा अनेक रोगांचा नाश करते म्हणून तिला 'बहुला' म्हणतात; 'चंद्रवाला' हा शब्दही तिच्यासाठी वापरला जातो.

592. Dvayaṃ [Pg.395] ‘‘kuṭṭha’’iti khyāte sugandhadabbe. Kuṭa cedane, ṭho. Kuyaṃ pathaviyaṃ tiṭṭhatīti vā kuṭṭhaṃ. Byādhināmakattā byādhi, tathā ca ‘‘koveraṃ bhāsuraṃ kuṭṭhaṃ, pāribhābyaṃ gadāhvaya’’nti rabhaso. Pākalaṃ, uppalampi. Dvayaṃ kevattīmutthake. Vuttañca –

५९२. 'कुष्ठ' (कोष्ट) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या सुगंधी द्रव्यासाठी दोन नावे आहेत. 'कुट्' धातू छेदणे या अर्थात असून त्याला 'ठ' प्रत्यय लागतो. किंवा पृथ्वीवर राहते म्हणून याला 'कुष्ठ' म्हणतात. रोगाच्या नावावरून याला 'व्याधी' म्हणतात; आणि म्हणूनच 'कोवेर, bhāsuraṃ (भासुर), कुष्ठ, पारिभाव्य, गदाह्वय' असे रभस कोशात म्हटले आहे. 'पाकल' आणि 'उत्पल' ही देखील याची नावे आहेत. नागरमोथ्यासाठी (कैवर्तीमुस्तक) दोन नावे आहेत; आणि म्हटले आहे की -

‘‘Paripelavaṃ plavaṃ vanyaṃ, taṃ kuṭannaṭasaññakaṃ;

Jāyate maṇḍūkākāraṃ, sevāladalasañcaye’’ti.

"परिपेळव (Paripelava), प्लव (Plava) आणि वन्य (Vanya) हे 'कुटन्नट' (Kuṭannaṭa - कैवर्तमुस्तक/नागरमोथा) या नावाने ओळखले जाते. ते शेवाळाच्या पानांच्या समूहात बेडकाच्या आकारासारखे (किंवा मोत्यासारखे) उत्पन्न होते."

Vane pānīye jātaṃ vāneyyaṃ, ṇeyyo, kevattīmutthake paṇḍo, soṇakoso kuṭannaṭo. Kuṭa chedane, naṭa avabandhane, naṭa naṭṭane vā, kuṭannaṭanti samuditanāmaṃ. Niggahītāgamo. Dāsapurampi.

"वनात किंवा पाण्यात उत्पन्न होणारे ते 'वानेय्य' (Vāneyya) होय (येथे 'णेय्य' प्रत्यय लागतो). नपुंसकलिंगी 'कुटन्नट' शब्द 'कैवर्तमुस्तक' (नागरमोथा) या अर्थात वापरला जातो, तर पुल्लिंगी 'कुटन्नट' शब्द 'शोणक' (टेंटू/डिंढळ) या अर्थात वापरला जातो. 'कुट' म्हणजे छेदणे (कापणे) आणि 'नट' म्हणजे बांधणे किंवा 'नट' म्हणजे नृत्य करणे; या दोन्हीच्या संयोगाने 'कुटन्नट' हे नाव बनले आहे. यात निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होतो. याला 'दसपुर' (Dasapura) असेही म्हणतात."

Phalapākantalatādi jātimattameva osadhi nāma, na tu tiphalakakkolādi, ipaccayo, bahuvacanantu atthabahulattā eva, ekavacanantopi dissate, osadhi itthiyameva. Osadhaṃ sabbamajātiyaṃ. Phalapākantattā jātito aññaṃ yaṃ kiñci rogāpanayanakaraṃ, tadosadhamuccate. Osadhijātisambandhidabbampi jātivatticchāyaṃ rogapahīnakriyāhetuttā osadhasaddavāccanti paṭipādanatthaṃ sabbaggahaṇaṃ. Osadhasaddato jātiyaṃ ṇo. Keci pana ‘‘osadhijātimattamosadhaṃ sabbamajātiya’’nti pāṭhamavatvā ‘‘osadhijātimattaṃ bhesajjaṃ sabbamajātiya’’nti paṭhanti. Tamidha osadhiosadhasaddānameva ekadesavikativasena vuttānaṃ saṃsayāpagamanatthaṃ visesassa vuttattā na [Pg.396] gahetabbaṃ, amarakosepi vuttaṃ ‘‘osadhyo jātimattesu, ajātyaṃ sabbamosadha’’nti. Tattha sakavādīpakkhe eko makāro āgamavasena vutto.

"फळ पिकल्यानंतर नष्ट होणाऱ्या वेली इत्यादी वनस्पतींच्या समूहालाच 'ओसधि' (Osadhi) म्हणतात, त्रिफळा किंवा लवंग इत्यादींना नाही. यात 'इ' प्रत्यय लागतो. अर्थाच्या बहुलतेमुळे याचे बहुवचन वापरले जाते, परंतु एकवचनही आढळते. 'ओसधि' हा शब्द केवळ स्त्रीलिंगातच वापरला जातो. याउलट, फळ पिकल्यावर नष्ट न होणाऱ्या इतर सर्व औषधी द्रव्यांना 'ओसध' (Osadha) म्हणतात. फळ पिकल्यावर नष्ट होणाऱ्या वनस्पतींशिवाय इतर जे काही रोग दूर करणारे औषध आहे, त्याला 'ओसध' म्हटले जाते. औषधी वनस्पतींशी संबंधित द्रव्यालाही, रोगाचे निवारण करण्याच्या क्रियेचे कारण असल्यामुळे 'ओसध' या शब्दाने संबोधले जावे, हे स्पष्ट करण्यासाठी 'सब्ब' (सर्व) हा शब्द वापरला आहे. 'ओसध' शब्दापासून जाती अर्थात 'ण' प्रत्यय लागतो. काही आचार्य 'ओसधिजातिमत्तोसधं सब्बमजातियं' असा पाठ न वाचता 'ओसधिजातिमत्तं भेषज्जं सब्बमजातियं' असा पाठ वाचतात. परंतु येथे 'ओसधि' आणि 'ओसध' या शब्दांच्या अंशतः फरकामुळे निर्माण होणारा संशय दूर करण्यासाठी विशेष अर्थ सांगितला असल्याने तो पाठ स्वीकारू नये. अमरकोशातही म्हटले आहे: 'ओसध्यो जातिमत्तेसु, अजात्यं सब्बमोसधं' (ओसधि हा शब्द वनस्पतींच्या जातीसाठी आणि ओसध हा शब्द इतर सर्व औषधांसाठी आहे). तेथे स्वपक्षाच्या मते 'म' हा वर्ण आगम म्हणून आला आहे."

593. Mūlādikaṃ dasavidhaṃ sākanti mataṃ, sakkoti yenāti katvā. Tatra mūlaṃ mūlakādīnaṃ, pattaṃ bākucādīnaṃ, kalīraṃ vaṃsādīnaṃ, aggaṃ vettādīnaṃ, kandaṃ nīluppalādīnaṃ, miñjaṃ tālādīnaṃ, phalaṃ kumbhaṇḍādīnaṃ, taco mātuluṅgādīnaṃ, pupphaṃ vaṅgasusenādīnaṃ, chattaṃ ahichattādīnaṃ.

५९३. "ज्याद्वारे (शरीराला पोषण देणे) शक्य होते, त्यावरून मूळ इत्यादी दहा प्रकारच्या भाज्यांना 'साक' (Sāka - भाजी) मानले गेले आहे. त्या दहा प्रकारांमध्ये: १. मुळा (Mūla) - मुळा इत्यादींचे मूळ, २. पान (Patta) - बाकुची (बावची) इत्यादींची पाने, ३. कोंब (Kaḷīra) - बांबू इत्यादींचे कोंब, ४. अग्रभाग/शेंडा (Agga) - वेत इत्यादींचे शेंडे, ५. कंद (Kanda) - नीलकमळ इत्यादींचे कंद, ६. मगज/गाभा (Miñja) - ताड इत्यादींचा गाभा, ७. फळ (Phala) - कोहळा इत्यादींची फळे, ८. साल (Taco) - मावळुंग (बिब्बा/लिंबूवर्गीय फळ) इत्यादींची साल, ९. फूल (Puppha) - शेवगा इत्यादींची फुले, आणि १०. छत्री (Chatta) - अळिंबी (भूछत्र/मशरूम) इत्यादी."

594. Dvayaṃ eḷagale. Pakārena dadduṃ punātīti papunnāṭo. Pu pavane, kiyādi, aṭo, niggahītāgamo. Eḷagaṃ dadduṃ lunātīti eḷagalo. Daddugho, cakkamaddako, uraṇākhyopi, dadduṃ hantīti daddugho, hanassa gho. Cakkākāratāya cakkaṃ, daddu, taṃ maddayatīti cakkamaddako. Uraṇākhyo mesākhyo. Mārisākatiappapattako bhūmilaggapatto taṇḍuleyyo appamāriso ca nāma, taṇḍulato jāyatīti taṇḍuleyyo, ṇeyyo. Appapattatāya appo ca so mārisākatittā māriso ceti appamāriso.

५९४. "तरोटा (टाकळा/Eḷagala) या वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत: १. 'पपुन्नाट' (Papunnāṭa) - जो चांगल्या प्रकारे नायटा (दद्रू) स्वच्छ करतो (यात 'पु' धातू शुद्ध करणे या अर्थी आहे, 'अट' प्रत्यय आणि निग्गहीतचा आगम होतो). २. 'एळगल' (Eḷagala) - जो नायटा नष्ट करतो. याला 'दद्दुघ' (Daddugha), 'चक्कमद्दर' (Cakkamaddaka) आणि 'उरणारख्य' (Uraṇākhya) असेही म्हणतात. नायटा नष्ट करतो म्हणून 'दद्दुघ' (येथे 'हन्' धातूचा 'घ' होतो). चक्राकार पानांमुळे याला 'चक्र' म्हणतात, आणि ते नायट्याचे दमन करते म्हणून 'चक्कमद्दर' म्हणतात. 'उरणारख्य' म्हणजे मेंढ्याच्या नावासारखे नाव असलेला. तांदुळजा (Taṇḍuleyya) आणि 'अप्पमारिस' (Appamārisa) ही नावे जमिनीलगत वाढणाऱ्या, लहान पाने असलेल्या आणि माठ (तांबडा माठ/Mārisa) सारख्या दिसणाऱ्या वनस्पतीची आहेत. तांदळाच्या कणांमधून (किंवा भुईवरून) उत्पन्न होते म्हणून 'तांडुलेय्य' (यात 'णेय्य' प्रत्यय लागतो). लहान पानांमुळे 'अप्प' आणि माठासारखे असल्यामुळे 'मारिस' मिळून 'अप्पमारिस' शब्द बनतो."

Dvayaṃ [Pg.397] jīvantiyaṃ, ayaṃ rattaṅgamārisākati, jīvato anto, nadādi. Itarato yu, nadādi. Jīvā, jīvanīyā, madhupi. ‘‘Heṃ nu nve nī’’. Dvayaṃ jīvake, ayaṃ aṭṭhavaggapaviṭṭho. Aneneva nāmena vāṇijānaṃ pasiddho. Madhurasatāya madhurako, jīvāpetīti jīvako, ṇvu.

"जिवंती (Jīvantī - हरणवेल/माठ विशेष) साठी दोन नावे आहेत. ही वनस्पती लाल रंगाची असून पांढऱ्या माठासारखी दिसते. 'जीव्' धातूपासून 'अन्त' प्रत्यय लागून 'जिवंती' शब्द बनतो. दुसऱ्या रूपात 'यु' प्रत्यय लागतो. याला 'जीवा' (Jīvā), 'जीवनीया' (Jīvanīyā) आणि 'मधु' (Madhu) असेही म्हणतात. 'जीवक' (Jīvaka - अष्टवर्गातील एक औषधी वनस्पती) साठी दोन नावे आहेत. ही वनस्पती अष्टवर्गात समाविष्ट आहे. व्यापाऱ्यांमध्ये ही याच नावाने प्रसिद्ध आहे. गोड चवीमुळे याला 'मधुरक' (Madhuraka) म्हणतात, आणि जीवन देणारे (अायुष्य वाढवणारे) असल्यामुळे याला 'जीवक' (Jīvaka) म्हणतात (यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो)."

‘‘Jīvako siṅgako seko,Dīghāyu kuccasīsako;

Rassaṅgo madhuro sādu,Pāṇako cirajīvinī’’ti.

"'जीवक' (Jīvaka), 'सिंगक' (Siṅgaka), 'सेक' (Seka), 'दीर्घायु' (Dīghāyu), 'कुच्चसीसक' (Kuccasīsako), 'रस्सङ्ग' (Rassaṅga), 'मधुर' (Madhura), 'सादु' (Sādu), 'पाणक' (Pāṇaka) आणि 'चिरजीविनी' (Cirajīvinī) ही सर्व जीवकाचीच नावे आहेत."

Tantantaraṃ.

"हे दुसऱ्या ग्रंथातील (तंतंतर/निघंटू ग्रंथातील) मत आहे."

595. Dvayaṃ lasuṇe. Yassa mūlaṃ setavaṇṇaṃ. Palaṇḍukandato mahantakandatāya mahākando. Ambilenekena rasena ūnatāya lasuṇaṃ, lattaṃ, rassattaṃ, ṇattañca, lasa kantiyaṃ vā, yu, assu, ṇattaṃ. Mahosadhaṃ, ariṭṭhaṃ, rasonopi. Dvayaṃ rattamūle, harite ca. Palaḍi gandhane, u, sundaro kando yassa sukandako. Kraṇasvananī.

५९५. "लसूण (Lasuṇa) साठी दोन नावे आहेत. ज्याचे मूळ (कंद) पांढऱ्या रंगाचे असते. कांद्यापेक्षा मोठा कंद असल्यामुळे याला 'महाकंद' (Mahākanda) म्हणतात. आंबट चव वगळता इतर रसांनी युक्त असल्यामुळे (किंवा एका रसाने उणे असल्यामुळे) याला 'लसूण' (Lasuṇa) म्हणतात. याला 'महोसध' (Mahosadha), 'अरिठ्ठ' (Ariṭṭha) आणि 'रसोण' (Rasoṇa) असेही म्हणतात. तांबडा कांदा (Rattamūla) आणि ओला/हिरवा कांदा (Harita) यासाठी दोन नावे आहेत. 'पलाडु' (Palāḍu - कांदा) हा शब्द बांधणे या अर्थी असलेल्या 'पलाड्' धातूपासून बनतो. ज्याचा कंद सुंदर असतो त्याला 'सुकंदक' (Sukandaka) म्हणतात. याला 'करणस्वननी' (Kraṇasvananī - कांदा) असेही म्हणतात."

Dvayaṃ paṭole. Paṭa gamane, olo, paṭuṃ rasaṃ lātīti vā paṭolo, usso, tittarasatāya tittako. Sakatthe ko. Kulakaṃ, paṭupi. Dvayaṃ ‘‘bhiṅgarāja’’iti khyāte kesarañjane. Bhiṅgo vuccati bhamaro, tabbaṇṇaṃ katvā tesaṃ rañjetīti bhiṅgarājo. Muca mocane, avo, ussā, mākkavo.

"पडवळ (Paṭola) साठी दोन नावे आहेत. 'पट्' म्हणजे जाणे, यावरून 'पडवळ' शब्द बनतो; किंवा जो तिखट/तीव्र रस ग्रहण करतो तो 'पटोल' (Paṭolo). कडू चवीमुळे याला 'तित्तक' (Tittaka) म्हणतात. स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. याला 'कुलक' (Kulaka) आणि 'पटु' (Paṭu) असेही म्हणतात. केसांचे रंजन करणाऱ्या आणि 'भृंगराज' (Bhiṅgarāja - माका) म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. 'भृंग' म्हणजे भ्रमर (भुंगा); भ्रमरासारखा काळा रंग देऊन जे केसांचे रंजन करते, त्याला 'भृंगराज' (Bhiṅgarāja) म्हणतात. 'मुच्' म्हणजे सोडणे, यापासून 'माक्कव' (Mākkava) शब्द बनतो."

596. Dvayaṃ [Pg.398] punannavāyaṃ, vuddhopi puna navo bhavati yāya yogitāyāti punannavā. Sothaṃ hantīti sothaghātaṃ, hanassa ghāto. Dvayaṃ anūpaje sāke. Tuda byathane, bhāve to. Vigataṃ tunnametassa khādane vitunnaṃ. Sada visaraṇagatyāvasānesu, to, annādeso, sakatthe ko.

५९६. "पुनर्नवा (Punannavā - घेटुळी/पांढरी पुनर्नवा) साठी दोन नावे आहेत. जिच्या सेवनाने वृद्ध माणूसही पुन्हा तरुण (नवा) होतो, ती 'पुनर्नवा' (Punannavā). जी सूज (सोथ) नष्ट करते, ती 'सोथघात' (Sothaghāta - सूज नष्ट करणारी). दलदलीत किंवा पाण्यात उगवणाऱ्या भाजीसाठी (चुक्याची भाजी/Anūpaja Sāka) दोन नावे आहेत. 'तुद्' म्हणजे पीडा देणे. जिच्या सेवनाने शरीरातील वेदना दूर होतात, ती 'वितुन्न' (Vitunna). 'सद्' म्हणजे पसरणे किंवा गती, यावरून 'सन्न' शब्द बनतो, स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो."

Dvayaṃ kāravellake. Tittarasatāya kucchitākārena lambatīti kāravello. Ussāttaṃ, rattaṃ, illo, kupubbo lavi avasaṃsane. Sasu hiṃsāyaṃ, avo, nadādi, assu. ‘‘He khā le-khyā’’. Tikaṃ lābuyaṃ. Tumba adane, tumbati hiṃsati pittanti tumbī, nadādi. Napubbo lamba avasaṃsane, u, malopo, nassa attaṃ, alābu, pāṇiniyānaṃ, āpubbo lamba avasaṃsane, ālābu. Kātantikānaṃ, candānañcevaṃ, asmākantu rassaṃ katvā alābu, alope lābu, abhedopacārena tīṇipi phalepi itthiliṅgāni, sāsaddo itthi liṅgatthajotako.

"कारले (Kāravellaka) साठी दोन नावे आहेत. कडू चवीमुळे आणि वेलीवर लटकणाऱ्या कुरूप आकारामुळे याला 'कारवेल्ल' (Kāravella) म्हणतात. 'कु' पूर्वपद असलेल्या 'लव्' (खाली लटकणे) धातूपासून आणि 'शस्' (नाश करणे) धातूपासून हा शब्द बनतो. दुधी भोपळा (Lābu) साठी तीन नावे आहेत. 'तुम्ब' म्हणजे पीडा देणे; जो पित्ताचे शमन करतो तो 'तुम्बी' (Tumbī). पाणिनीच्या मते, 'न' पूर्वपद असलेल्या 'लम्ब्' (लटकणे) धातूपासून 'अलाबु' (Alābu) शब्द बनतो. कातन्त्र आणि चान्द्र व्याकरणाच्या मते 'आ' पूर्वपद लागून 'आलाबू' (Ālābu) शब्द बनतो. आमच्या मते, र्‍हस्व करून 'अलाबु' आणि 'अ' चा लोप होऊन 'लाबु' (Lābu) शब्द बनतो. अभेदोपचाराने हे तिन्ही शब्द फळाच्या अर्थी स्त्रीलिंगी आहेत. 'सा' हा शब्द स्त्रीलिंगाचा द्योतक आहे."

597. Dvayaṃ sampuse. Iraṃ vāriṃ lāti tabbāhulyatoti eḷālukaṃ. ‘‘Irā vārisurā bhūmi-bhāratīsu payujjate’’ti hi [Pg.399] nānatthasaṅgaho. Thiyaṃ, u, sakatthe ko. Kuka ādāne, aro, nadādi, ussattaṃ, kaṃ vātaṃ, kaphañca karotīti kakkarī, aparatra phalopo. Kakaḷipi. Dvayaṃ kumbhaṇḍe. Kumbhappamāṇaphalatāya kumbhaṇḍo, aññatthe ṇḍo, kumbho viya ḍetīti vā kumbhaṇḍo, bindāgamo, kusa chedane vā, aṇḍo, sassa bho, bindāgamo, kaṃ vātaṃ umbhetīti vā kumbhaṇḍo, aṇḍo. Valla saṃvaraṇe, ibho, mahāphalatāya sabbāsaṃ vallijātīnaṃ bhāti dibbatīti vā vallibho, kakkārūpi.

५९७. "काकडी (Sampusa - वाळूक/चिबूड) साठी दोन नावे आहेत. जे पाणी (इरा) भरपूर प्रमाणात शोषून घेते, ते 'एळालुक' (Eḷāluka). नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे: 'इरा हा शब्द पाणी, मद्य, पृथ्वी आणि वाणी या अर्थांमध्ये वापरला जातो.' स्त्रीलिंगात 'उ' आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो. 'कुक' म्हणजे ग्रहण करणे, यापासून 'कक्करी' (Kakkarī) शब्द बनतो, जो वात आणि कफ निर्माण करतो. याला 'कक्कळी' (Kakkaḷī) असेही म्हणतात. कोहळा (Kumbhaṇḍa) साठी दोन नावे आहेत. घागरीच्या (कुंभ) आकाराचे मोठे फळ असल्यामुळे याला 'कुंभांड' (Kumbhaṇḍa) म्हणतात. किंवा जो कुंभासारखा वाढतो तो 'कुंभांड'. 'कुश' म्हणजे छेदणे, यापासूनही हा शब्द बनतो. 'वल्ल' म्हणजे झाकणे; मोठ्या फळामुळे सर्व वेलींमध्ये जो उठून दिसतो (शोभतो), त्याला 'वल्लीभ' (Vallibha) म्हणतात. याला 'कक्कारू' (Kakkārū) असेही म्हणतात."

Dvayaṃ gorakkhakakkariyaṃ. Indassa sakkassa vāruṇī surā indavāruṇī. Visesena sarati hiṃsati kaphapittādayoti visālā. ‘‘Sarameho kuṭṭhahari, visālā kaphapittaghā’’ti hi dabbaguṇe. Visarati virecati etāyāti vā visālā. Dvayaṃ anupasāke. Vasati yasmiṃ khāraguṇo vatthu. Vasa nivāse, ratthu, vasa hiṃsāyaṃ vā, vasati kaphavātapitteti vatthu. Vatthuleyyakoti samuditanāmaṃ. Laya sāyye, layāpeti sabbadoseti leyyako, ṇvu, asse, vatthu ca so leyyako cāti vatthuleyyako. ‘‘Mौṃ-heṃ’’.

"कडू इंद्रायण (Gorakkha-kakkari / Indravāruṇī) साठी दोन नावे आहेत. इंद्राची (शक्राची) वारुणी (मद्य) म्हणजे 'इंद्रवारुणी' (Indavāruṇī). जी विशेषतः कफ आणि पित्त इत्यादी दोषांचा नाश करते, ती 'विशाला' (Visālā). द्रव्यगुण शास्त्रामध्ये म्हटले आहे: 'विशाला (इंद्रायण) ही प्रमेह आणि कुष्ठरोग दूर करणारी असून कफ व पित्तनाशक आहे.' किंवा जिच्या सेवनाने जुलाब होतात (विरेचन होते), ती 'विशाला'. चाकवत (Vatthu - एक भाजी) साठी दोन नावे आहेत. ज्या भाजीमध्ये क्षारयुक्त गुण वास करतो, ती 'वत्थु' (Vatthu). 'वस्' म्हणजे राहणे किंवा नाश करणे; जी कफ, वात आणि पित्त यांचा नाश करते, ती 'वत्थु'. याला 'वत्थुलेय्यक' (Vatthuleyyaka) असे संयुक्त नाव आहे. 'लय्' म्हणजे नष्ट करणे; जी सर्व दोषांचे निवारण करते ती 'लेय्यक' (Leyyaka). 'वत्थु' आणि 'लेय्यक' मिळून 'वत्थुलेय्यक' शब्द बनतो."

598. Dvayaṃ mūlake. Ṇvumhi mūlako. Cacca paribhāsanatajjanesu, u, assu, muṃlāpaṅa. Dvayaṃ kalambuke. Tamu kaṅkhāyaṃ, ṇvu, banto ca, ke jale lambatīti kalambuko, ṇvu, assu. Upodikāpi, udakaṃ apagatā upodikā.

५९८. मुळा (mūlaka) वनस्पतीसाठी दोन नावे आहेत. 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'मूलक' रूप बनते. 'चच्च' धातू निंदा करणे किंवा धमकावणे या अर्थी वापरला जातो, ज्याच्या 'अ' चा 'उ' होऊन 'मुळा' (भाजी) असा अर्थ होतो. कळंबी (कलम्बुक) भाजीसाठी दोन नावे आहेत. 'कमु' धातू शंका किंवा इच्छेच्या अर्थी असून, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'ब' कार येतो; किंवा पाण्यात (के) लोंबकळते (लम्बति) म्हणून 'कलम्बुक' म्हणतात, ज्यामध्ये 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'अ' चा 'उ' होतो. 'उपोदिका' (पोईची भाजी) हा शब्द देखील आहे, जी पाण्याजवळ (उदक) वाढते म्हणून तिला 'उपोदिका' म्हणतात.

Kāsamaddajhajjharīmaggavādayo [Pg.400] sākabhedā sākavisesā. Kāsaṃ maddatīti kāsamaddo. Kaco, jhajjha paribhāsanatajjanesu, aro, nadādi, jhajjharī. Kanakalā. Phaṃ vātaṃ gaṇhātīti phaggavo, hassa vo, phaggavo, ‘‘pै-teṃ-khā’’.

कासमर्द (रानटाकळा) इत्यादी पालेभाज्यांचे विशेष प्रकार आहेत. जो खोकला (कास) नष्ट करतो (मद्दति) म्हणून त्याला 'कासमर्द' म्हणतात. 'झज्झ' धातू निंदा करणे व धमकावणे या अर्थी असून, 'अर' प्रत्यय आणि नदादि गणातील असल्याने 'ई' प्रत्यय लागून 'झज्झरी' रूप बनते. जो वायूला (वात) ग्रहण करतो (नष्ट करतो) म्हणून त्याला 'फग्गव' (वास्तुक भाजी) म्हणतात, यात 'ह' चा 'व' होऊन 'फग्गव' रूप सिद्ध होते.

599-600. Dvayaṃ dubbāyaṃ. Sundaraṃ dalaṃ pattametassa maṅgalapāṭheti saddalo, saddaṃ maṅgalasaddaṃ lānti bhāsanti paṭhanti brāhmaṇā yenāti vā saddalo. Dubbī hiṃsāyaṃ, a, avamaṅgalaṃ dubbatīti dubbā, dunnimittādayo vārenti yāyāti vādubbā, nerutto. Satapabbikā, bhaggavī, anantā, ruhāpi. Sā dubbā sitā sukkā ce, golomī nāma, golomajattā golomī. Satavīriyā, gaṇḍālī, sakulākkhakopi.

५९९-६००. दूर्वा (हरळी) गवतासाठी दोन नावे आहेत. ज्याला सुंदर पाने (दल) आहेत आणि जे मंगल कार्यात वापरले जाते म्हणून त्याला 'सद्दल' (शाद्वल) म्हणतात; किंवा ज्या दूर्वा गवतामुळे ब्राह्मण मंगल ध्वनी (सद्द) उच्चारतात म्हणून त्याला 'सद्दल' म्हणतात. 'दुब्बी' धातू हिंसेच्या अर्थी असून, 'अ' प्रत्यय लागतो; जे अमंगलाचा नाश करते (दुब्बति) म्हणून त्याला 'दुब्बा' (दूर्वा) म्हणतात; किंवा ज्याच्याद्वारे अपशकुन इत्यादी दूर केले जातात म्हणून त्याला 'दुब्बा' म्हणतात, हे निरुक्त पद्धतीने सिद्ध होते. 'सतपब्बिका' (शंतपर्वा), 'भग्गवी', 'अनंता' आणि 'रुहा' हे देखील दूर्वाचे वाचक शब्द आहेत. जर ती दूर्वा पांढरी असेल तर तिला 'गोलोमी' म्हणतात, कारण ती गाईच्या केसांसारखी (गोलोम) दिसते. 'सतवीरिया', 'गंडाली' आणि 'सकुलाक्खक' हे शब्द देखील पांढऱ्या दूर्वाचे पर्याय आहेत.

Dvayaṃ bhaddamutte. Gu sadde, do. Muca mocane, to, rogaharaṇattā bhaddañca taṃ muttañceti bhaddamuttaṃ, ‘‘nvā-mye-yeṃ-jī’’. Dvayaṃ ucchumhi. Rasaṃ lātīti rasālo, dīgho. Isu icchāyaṃ, u, usa dāhe vā, u, sassa cho, pubbatra issu, asarūpadvittaṃ, ucchu, pume.

नागरमोथा (भद्रमुस्त) साठी दोन नावे आहेत. 'गु' धातू आवाजाच्या अर्थी असून 'द' प्रत्यय लागतो. 'मुच' धातू मुक्त करण्याच्या अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागतो; रोग दूर करण्याच्या गुणधर्मामुळे जे कल्याणकारी (भद्र) आहे आणि मुक्त करणारे (मुत्त) आहे म्हणून त्याला 'भद्रमुत्त' म्हणतात. उसासाठी (उच्छु) दोन नावे आहेत. जो रस धारण करतो म्हणून त्याला 'रसाल' म्हणतात (यात दीर्घ स्वर होतो). 'इस' धातू इच्छेच्या अर्थी असून 'उ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'उस' धातू उष्णतेच्या अर्थी असून 'उ' प्रत्यय लागतो, 'स' चा 'छ' होतो आणि पूर्वीच्या नियमाने 'इ' चा 'उ' होऊन व द्वित्व होऊन 'उच्छु' रूप पुल्लिंगात सिद्ध होते.

Catukkaṃ [Pg.401] vaṃse. Vī gamane, ḷu, tacova sāro yassa. Vī gamane, u, nāgamo, ṇattaṃ, vanati sambhatīti vaṃso. Vana sambhattiyaṃ, so, vasa nivāse vā, karaṇe a, niggahītāgamo. Satapabbo, yavaphalo, makkaro, tejanopi, makkaroti paṭisevati yena makkaro, saññāyaṃ a. Tikaṃ pabbe. Pabba pūraṇe, pabbaṃ. Phala visaraṇe, u, ḷattaṃ. Gantha ganthane, i, vaṇṇavikāre gaṇṭhi, so pumā.

बांबूसाठी (वंश) चार नावे आहेत. 'वी' धातू गमन अर्थी असून 'ळु' प्रत्यय लागतो; ज्याची केवळ त्वचा (साल) हाच गाभा (सार) असतो (तो वेळू). 'वी' धातू गमन अर्थी असून 'उ' प्रत्यय लागतो, 'न' चा आगम आणि 'ण' कार होतो; किंवा जो सेवा करतो म्हणून त्याला 'वंश' म्हणतात. 'वन' धातू सेवेच्या अर्थी असून 'स' प्रत्यय लागतो; किंवा 'वस' धातू राहण्याच्या अर्थी असून करण अर्थी 'अ' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. 'सतपब्ब' (शतपर्वा), 'यवफल', 'मक्कर' आणि 'तेजन' हे देखील बांबूचे वाचक शब्द आहेत; ज्याच्याद्वारे मकर प्राणी आश्रय घेतो म्हणून त्याला 'मक्कर' म्हणतात, संज्ञेच्या अर्थी 'अ' प्रत्यय लागतो. पेरासाठी (कांड) तीन नावे आहेत. 'पब्ब' धातू भरण्याच्या अर्थी असून 'पब्ब' (पेर) रूप बनते. 'फल' धातू पसरण्याच्या अर्थी असून 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'ळ' कार होतो. 'गन्थ' धातू बांधण्याच्या अर्थी असून 'इ' प्रत्यय लागतो आणि वर्णविकाराने 'गण्ठि' (गाठ) रूप पुल्लिंगात सिद्ध होते.

Aniladdhutā anilena kampitā ye veṇū kīṭādibhi katarandhatāya nadanti, te kīcakā nāma siyuṃ, cakī āmasane, ṇvu, pubbāparabyañjanānaṃ vipariyayo, kīcakā.

वाऱ्यामुळे हलणारे आणि कीटकांनी पाडलेल्या छिद्रांमुळे वाऱ्याच्या वेगाने आवाज करणारे जे बांबू असतात, त्यांना 'कीचक' म्हणतात. 'चकि' धातू स्पर्श करण्याच्या अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि पूर्व-पर व्यंजनांच्या अदलाबदलीने (विपर्यास होऊन) 'कीचक' रूप सिद्ध होते.

601. Dvayaṃ naḷe. Nī naye, alo, ḷattaṃ, dhama saddaggisaṃyogesu, yu, poṭagalopyatra. Dvayaṃ kāse. Puṭaṃ aññamaññaṃ saṃsaggaṃ gacchatīti poṭagalo, massa lo. Kāsa dittiyaṃ, a, ayamanitthī.

६०१. नळ (लव्हाळा) साठी दोन नावे आहेत. 'नी' धातू नेण्याच्या अर्थी असून 'अल' प्रत्यय लागतो आणि 'ळ' कार होतो; 'धम' धातू आवाज करणे व अग्नीशी संयोग करणे या अर्थी असून 'यु' प्रत्यय लागतो. 'पोटगल' हा शब्द देखील येथे वापरला जातो. कास गवतासाठी दोन नावे आहेत. जे परस्परांच्या संपर्कात (पुटीत) येते म्हणून त्याला 'पोटगल' म्हणतात, यात 'म' चा 'ल' होतो. 'कास' धातू चमकण्याच्या अर्थी असून 'अ' प्रत्यय लागतो; हा शब्द स्त्रीलिंगी नसून पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी आहे.

Dvayaṃ sare. Tija nisāne, yu. Sarantyaneneti saro. Pume saññāyaṃ a, sara hiṃsāyaṃ vā. Gundopyatra. Bīraṇassa setakusumassa tiṇavisesassa mūlaṃ usīraṃ nāma, vasa kantiyaṃ, usa dāhe vā, īro, pubbasmiṃ vassu, abhayaṃ, naladaṃ, sebyaṃ, jalāsayaṃ, amaṇālaṃ, lāmajjakampi.

शर (कांड गवत) साठी दोन नावे आहेत. 'तिज' धातू तीक्ष्ण करण्याच्या अर्थी असून 'यु' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याद्वारे बाण मारतात (सरन्ति) म्हणून त्याला 'शर' म्हणतात, पुल्लिंगात संज्ञेच्या अर्थी 'अ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'सर' धातू हिंसेच्या अर्थी आहे. 'गुन्द' शब्द देखील येथे आहे. पांढरी फुले असलेल्या 'वीरन' (वाळा) नावाच्या विशिष्ट गवताच्या मुळाला 'उशीर' (वाळा) म्हणतात. 'वस' धातू इच्छेच्या अर्थी किंवा 'उस' धातू उष्णतेच्या अर्थी असून 'ईर' प्रत्यय लागतो आणि 'व' चा 'उ' होतो. 'अभय', 'नदद', 'सेव्य', 'जलाशय', 'मणाल' आणि 'लामज्जक' हे शब्द देखील याचे वाचक आहेत. हिरडा, एरंड किंवा बेल यांनाही 'अभय' म्हणतात.

Haritakyābhayā paṇḍo, usīre nibbhaye tisu.

'अभय' हा शब्द हिरडा, एरंड, वाळा (उशीर) आणि निर्भय (निर्वाण) या अर्थी तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.

Jalāsayo jalādhāre, usīre tu jalāsayaṃ.

पुल्लिंगी 'जलाशय' शब्द पाण्याचा साठा (नदी, समुद्र) या अर्थी वापरला जातो, तर नपुंसकलिंगी 'जलाशय' शब्द वाळा (उशीर) या अर्थी वापरला जातो.

Sebyā sevārahe siyā.

सेवेस योग्य (उपयुक्त) असलेल्या औषधी वनस्पती किंवा वाळा यांना 'सेव्या' म्हणतात.

602. Tikaṃ [Pg.402] kuse, kusa chedane, a, varaha pādhānye, paribhāsanahiṃ sādānesu ca, iso, du paritāpe, abbho, dabbho, kutho, pavitrampi.

६०२. कुश गवतासाठी तीन नावे आहेत. 'कुस' धातू कापण्याच्या अर्थी असून 'अ' प्रत्यय लागतो. 'वरह' धातू श्रेष्ठ मानणे, निंदा करणे, हिंसा करणे आणि ग्रहण करणे या अर्थी असून 'इस' प्रत्यय लागतो. 'दु' धातू संतापाच्या अर्थी असून 'अब्ब' प्रत्यय लागून 'दब्भ' (दर्भ) रूप बनते. 'कुथ' आणि 'पवित्र' हे शब्द देखील कुश गवताचे वाचक आहेत.

Dvayaṃ ‘‘gandhakheḍa’’iti khyāte tiṇe, vuttañca ‘‘bhūtinaṃ gandhakheḍañca, sugandhaṃ gomayappiya’’nti. Atha rāmakappūrato ko assa bhedo. Rāmakappūraṃ bahupakaṇḍaṃ kappūrasugandhaṃ. Gandhakheḍantu ikaḍasamānapattaṃ sākhāsabhāvaṃ bhūmilaggaṃ, atoyeva bhūtinakamuccate, bhūmiyaṃ laggaṃ tiṇaṃ bhūtinakaṃ, nattaṃ, sakatthe ko.

'गंधखेट' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सुगंधी गवतासाठी दोन नावे आहेत. द्रव्यगुण शास्त्रकारांनी म्हटले आहे की, 'भूतिनक' आणि 'गंधखेट' हे सुगंधी असून शेणावर वाढणारे (किंवा शेण आवडणारे) असते. मग रामकपूर आणि यात काय फरक आहे? रामकपूर हे अनेक पानांचे, कंदयुक्त आणि कापरासारखा सुवास असलेले असते. परंतु 'गंधखेट' हे लव्हाळ्यासारख्या पानांचे, टोकाला सुकणारे आणि जमिनीलगत वाढणारे असते; म्हणूनच याला 'भूतिनक' (जमिनीवर पसरलेले गवत) म्हणतात, यात 'न' कार होऊन स्वार्थी 'क' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ gavādīnaṃ madanīye tiṇe, ghasa adane, ṇo, yu missane, aso. Dvayaṃ pūgarukkhe. Pūja pūjāyaṃ, ṇo, pūgo. Kamu icchāyaṃ, ṇvu. Ghoṇṭāpi, ‘‘ghoṇṭā badarapūgesū’’ti ruddo.

गाई इत्यादींना मत्त करणाऱ्या गवतासाठी दोन नावे आहेत. 'घस' धातू खाण्याच्या अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागतो; किंवा 'यु' धातू मिश्रणाच्या अर्थी असून 'अस' प्रत्यय लागतो. सुपारीच्या झाडासाठी दोन नावे आहेत. 'पूज' धातू पूजेच्या अर्थी असून 'ण' प्रत्यय लागून 'पूग' रूप बनते. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'घोण्डा' शब्द देखील आहे, जो बोर आणि सुपारीच्या झाडासाठी वापरला जातो, असे रुद्र कोशात म्हटले आहे.

603. Dvayaṃ tāle. Tala patiṭṭhāyaṃ, curādi, a. Vātādayo vibhindatīti vibhedikā.

६०३. ताडाच्या झाडासाठी दोन नावे आहेत. 'तल' धातू स्थिर राहण्याच्या अर्थी असून चुरादि गणातील 'अ' प्रत्यय लागतो. जे वारा इत्यादींना रोखते (नष्ट करते) म्हणून त्याला 'विभेदक' म्हणतात.

‘‘Vātagho brūhano cāpi, kimihā kuṭṭhanāsano;

Rattapittaharo sādu, tālo sattaguṇo mato’’ti.

"ताड हा वात नष्ट करणारा, शरीर पुष्ट करणारा, कृमींचा नाश करणारा, कुष्ठरोग दूर करणारा, रक्तपित्त हरण करणारा आणि चवीला गोड असतो; अशा प्रकारे ताड हा सात गुणांनी युक्त मानला गेला आहे."

Hi dabbaguṇo. Tiṇarājāpi. Dvayaṃ khajjūriyaṃ. Khajja khajjane, byathane ca, ūro, nadādi. Sida mocane, snehane ca, i, sanda savane vā, i, upāntassi ca, sindi.

हे द्रव्यगुण शास्त्रानुसार आहे. ताडाला 'तृणराज' देखील म्हणतात. खजुराच्या झाडासाठी दोन नावे आहेत. 'खज्ज' धातू खाण्याच्या आणि पीडा देण्याच्या अर्थी असून 'ऊर' प्रत्यय लागतो आणि नदादि गणातील असल्याने 'ई' प्रत्यय लागतो. 'सिद' धातू मुक्त करण्याच्या व स्नेहाच्या अर्थी असून 'इ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'सन्द' धातू वाहण्याच्या अर्थी असून 'इ' प्रत्यय लागतो आणि उपान्त्य वर्णाचा 'इ' कार होऊन 'सिन्दि' (शिंदी) रूप सिद्ध होते.

604. Hintālādayo [Pg.403] satta nissāratāya tiṇāni ca tāni mūlena jalapānasāmaññato pādapā ceti tiṇapādapā vuccanti, tiṇa adane, pamāṇato tālato hīno hintālo, padavipariyayo, rasso ca. Nāḷi viya jāyatīti nāḷikero. Aññatthe iro, konto ca, nāḷikero. Lāṅgalīpi. ‘‘Lāṅgalī nāḷikere ca, sirapāṇimhi lāṅgalī’’ti rabhaso. Saṇṭhānato tālasadisatāya tāḷī, ḷattaṃ, upamāne ī, taḷa āghāte vā, curādi, nadādi, tāḷī. Kita nivāse, rogāpanayane ca, ṇvu, nadādittā ī, ketakī, ayaṃ nārī.

६०४. हिंताल (जंगली ताड) इत्यादी सात प्रकारच्या वनस्पती गाभा (सार) नसल्यामुळे गवतही आहेत आणि मुळांद्वारे पाणी पिण्याच्या समानतेमुळे वृक्षही आहेत, म्हणून त्यांना 'तृणपादप' म्हणतात. 'तिण' धातू खाण्याच्या अर्थी आहे; आकाराने ताडापेक्षा लहान (हीन) म्हणून त्याला 'हिंताल' म्हणतात, यात पदांची अदलाबदल आणि र्‍हस्व स्वर होतो. जो नळीसारखा (नाळी) वाढतो म्हणून त्याला 'नाळिकेर' (नारळ) म्हणतात, यात 'ईर' प्रत्यय लागून शेवटी 'क' कार येतो. 'लांगली' शब्द देखील आहे; 'लांगली' शब्द नारळासाठी आणि शेवग्यासाठी (किंवा नांगरधारीसाठी) वापरला जातो, असे रभस कोशात म्हटले आहे. आकाराने ताडासारखा असल्यामुळे त्याला 'ताळी' म्हणतात, यात 'ळ' कार होतो; उपमा अर्थी 'ई' प्रत्यय लागतो; किंवा 'तळ' धातू मारण्याच्या अर्थी असून चुरादि गणातील 'अ' प्रत्यय लागतो आणि नदादि गणातील असल्याने 'ई' प्रत्यय लागून 'ताळी' रूप सिद्ध होते. 'कित' धातू राहण्याच्या आणि रोग दूर करण्याच्या अर्थी असून 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि नदादि गणातील असल्याने 'ई' प्रत्यय लागून 'केतकी' रूप सिद्ध होते, हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे.

Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरण्यवर्ग वर्णन समाप्त झाले.

6. Araññādivaggavaṇṇanā

६. अरण्य-आदी वर्ग वर्णन.

605. Nava pabbatassa nāmāni. Pabba pūraṇe, to. Gira niggiraṇe, osadhādayo niggiratīti giri, i. Silānaṃ rāsi selo, [Pg.404] silā pacurā santyasmiṃ vā selo, sela gatiyaṃ vā, a. Adda gatimhi yācane ca, bhūvādi, i, adda hiṃsāyaṃ vā, curādi. Na gacchatīti nago. Na calatīti acalo. Silānamuccayo ubbedho, thūpo vā siluccayo. Sikharayogā sikharī, ī, tilakībhūto. Bhuṃ bhūmiṃ dharatīti bhūdharo, bhuyā dharīyatīti vā bhūdharo, bāhulyena a, bhūdharo. Ahāriyo, gottopi, desantaraṃ netumasakyattā ahāriyo, gavaṃ bhūmiṃ dhāraṇena tāyate gotto.

६०५. पर्वतासाठी नऊ नावे आहेत. 'पब्ब' धातू भरण्याच्या अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागून 'पब्बत' (पर्वत) रूप बनते. 'गिर' धातू बाहेर टाकण्याच्या अर्थी असून, जो औषधी वनस्पती इत्यादींना बाहेर टाकतो (उत्पन्न करतो) म्हणून त्याला 'गिरी' म्हणतात, यात 'इ' प्रत्यय लागतो. दगडांच्या (शिलांच्या) राशीला 'सेल' (शैल) म्हणतात; किंवा ज्याच्यावर पुष्कळ दगड (शिला) आहेत म्हणून त्याला 'सेल' म्हणतात; किंवा 'सेल' धातू गमन अर्थी असून 'अ' प्रत्यय लागतो. 'अद्द' धातू गमन आणि याचना करण्याच्या अर्थी असून भूवादि गणातील 'इ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'अद्द' धातू हिंसेच्या अर्थी असून चुरादि गणातील आहे. जो जात नाही (स्थिर राहतो) म्हणून त्याला 'नग' म्हणतात. जो हलत नाही म्हणून त्याला 'अचल' म्हणतात. दगडांचा उंच ढीग किंवा स्तूप म्हणजे 'सिलुच्चय' (शिलोच्चय). शिखरांनी युक्त असल्यामुळे त्याला 'शिखरी' म्हणतात, यात 'ई' प्रत्यय लागतो. पृथ्वीचा टिळा असल्यासारखा होऊन जो पृथ्वीला (भुं) धारण करतो म्हणून त्याला 'भूधर' म्हणतात; किंवा जो पृथ्वीद्वारे धारण केला जातो म्हणून त्याला 'भूधर' म्हणतात, बाहुल्याने 'अ' प्रत्यय लागून 'भूधर' रूप सिद्ध होते. 'अहारिय' आणि 'गोत्त' हे शब्द देखील पर्वताचे वाचक आहेत; दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यास असमर्थ असल्यामुळे त्याला 'अहारिय' म्हणतात, आणि पृथ्वीचे धारण करून रक्षण करतो म्हणून त्याला 'गोत्त' म्हणतात.

Pañcakaṃ silāyaṃ. Ama gatiyaṃ, bho. Vana, sana sambhattiyaṃ, pasanati byāpetīti pāsāṇo, nipātanā, pasa bandhane vā, yu. Asu khepane, mo, asmā, rājādi, asu byāpane vā. Pala rakkhaṇe, upalo, upa dehe vā, alapaccayo nipāto. Sila ucce, a. Silā, nārī.

दगडासाठी (शिला) पाच नावे आहेत. 'अम' धातू गमन अर्थी असून 'भ' प्रत्यय लागतो. 'वन' किंवा 'सन' धातू सेवेच्या अर्थी असून, जो विशेष रूपाने व्यापतो म्हणून त्याला 'पाषाण' म्हणतात, हे निपातनाने सिद्ध होते; किंवा 'पस' धातू बांधण्याच्या अर्थी असून 'यु' प्रत्यय लागतो. 'असु' धातू फेकण्याच्या अर्थी असून 'म' प्रत्यय लागतो आणि 'अस्मा' रूप बनते, हा राजादि गणातील आहे; किंवा 'असु' धातू व्यापण्याच्या अर्थी आहे. 'पल' धातू रक्षण करण्याच्या अर्थी असून 'उपल' रूप बनते; किंवा 'उप' उपसर्ग वाढण्याच्या अर्थी असून 'अल' प्रत्यय निपातनाने लागतो. 'सिल' धातू उंच असण्याच्या अर्थी असून 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'शिला' रूप बनते, हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे.

606. Gijjhakūṭādayo tikūṭantā ‘‘vaṅkādī’’ti ettha ādinā malayadaddurādayo ca nagā nagavisesā. Gijjhā sakuṇavisesā assa kūṭe vasanti, gijjhasadisakūṭayuttatāya vā gijjhakūṭo. Visesena bhātīti vebhāro, aro. Pula mahatte, visesena pulatīti vepullo. Isayo gilatīti isigili, i. Ādiccagamanavirodhena viruddhaṃ jhāyatīti viñjho. Paṇḍuvaṇṇatāya paṇḍavo[Pg.405], paṇḍa gatiyaṃ vā, avo. Kuṭilatāya vaṅko. Dvayaṃ udayagirimhi. Aparaselāpekkhāya pubbaselo. Udayantyasmā sūriyādayoti udayo, sūriyādīnamudayayogato vā udayo.

६०६. गिज्झकूट (गिद्धकूट) पासून सुरू होऊन तिकूट (त्रिकूट) पर्यंत संपणारे पर्वत, आणि 'वंक' इत्यादी शब्दांमधील 'आदि' शब्दाने मलय, दद्दर (दर्दर) इत्यादी पर्वत देखील पर्वतांचे विशेष प्रकार आहेत. गिधाड नावाचे विशेष पक्षी याच्या शिखरावर राहतात, किंवा गिधाडासारखे शिखर असल्यामुळे याला 'गिज्झकूट' म्हणतात. विशेष रूपाने प्रकाशतो म्हणून 'वेभार' (वैभार), 'अर' प्रत्यय लागतो. 'पुल' धातू मोठेपणाच्या अर्थात आहे, विशेष रूपाने जो विस्तृत होतो तो 'वेपुल्ल' (वैपुल्य). ऋषींना (किंवा प्रत्येकबुद्धांना) जो गिळतो (आत घेतो) तो 'इसिगिलि' (ऋषिगिरी), 'इ' प्रत्यय लागतो. सूर्याच्या मार्गात अडथळा आणून जो विरोधात उभा राहतो तो 'विंझ' (विंध्य). फिकट रंगाचा असल्यामुळे 'पांडव', किंवा 'पंड' धातू गतीच्या अर्थात आहे, 'अव' प्रत्यय लागतो. वक्र (वाकडा) असल्यामुळे 'वंक' म्हणतात. हे दोन शब्द उदयगिरीचे (पूर्व पर्वताचे) वाचक आहेत. पश्चिम पर्वताच्या अपेक्षेने याला 'पुब्बसेल' (पूर्वशैल) म्हणतात. ज्याच्यावरून सूर्य इत्यादी उगवतात तो 'उदय', किंवा सूर्य इत्यादींच्या उगवण्याच्या संबंधामुळे याला 'उदय' म्हणतात.

Tikaṃ atthagirimhi. Mandayati sūriyo yasmiṃ mandaro. Mandappabho vā arati yasmiṃ sūriyoti mandaro, atthaṃ anupaladdhiṃ gahanakkhattānaṃ karotītyattho, nāmadhātukāritantā a. Dvayaṃ himavati pabbate. Himappacuratāya himavā, himaṃ vā vamatīti himavā, kvi, rājādipakkhepattā sissā. Himayutto acalo himācalo.

तीन शब्द मावळत्या पर्वताचे (अस्तगिरीचे) वाचक आहेत. ज्या पर्वतावर सूर्य मंदावतो तो 'मंदर'. किंवा ज्या पर्वतावर सूर्य मंद प्रकाश असलेला होऊन पोहोचतो तो 'मंदर'. जो ग्रह आणि नक्षत्रांना अदृश्य (अस्त) करतो तो 'अत्थ' (अस्त), नामधातू आणि कारित प्रत्ययानंतर 'अ' प्रत्यय लागून हा शब्द बनतो. दोन शब्द हिमवान पर्वताचे वाचक आहेत. बर्फाच्या (हिमाच्या) प्रचुरतेमुळे 'हिमवा' (हिमवान), किंवा जो बर्फ ओकतो तो 'हिमवा', 'क्वि' प्रत्यय लागतो, राजादी गणात समाविष्ट केल्यामुळे 'सि' विभक्तीचा 'आ' होतो. बर्फाने युक्त असलेला पर्वत म्हणजे 'हिमाचल' होय.

607. Attani sañjātagandhadabbānaṃ gandhehi loke madayati, modayatīti vā gandhamādano, yu. Kelāso vutto. Vicittakūṭayuttatāya cittakūṭo. Sukhaṃ dassanaṃ yassa, yasmiṃ vā sudassano, kāḷavaṇṇakūṭatāya kāḷakūṭo. Tīṇi kūṭānyassa tikūṭo, chaḷetepi pabbatavisesā. Assa yathāvuttassa pabbatassa pattho samo bhūmibhāgo sānu nāma, assa vā pabbatassa samāya bhūmiyaṃ pattho sānu ca bhavantīti ajjhāharitabbaṃ. Patiṭṭhate asminti pattho, ṭhassa tho. Sana sambhattiyaṃ, ṇu, sambhajīyate sevīyateti sānu, dvepyanitthiyaṃ.

६०७. स्वतःवर उत्पन्न होणाऱ्या सुगंधित द्रव्यांच्या सुवासाने जो जगाला मोहित करतो किंवा आनंदित करतो तो 'गंधमादन', 'यु' प्रत्यय लागतो. 'कैलास' आधीच सांगितला आहे. विचित्र (रंगीबेरंगी) शिखरांनी युक्त असल्यामुळे 'चित्तकूट' (चित्रकूट). ज्याचे दर्शन सुखद आहे किंवा ज्याच्यावर सुखद दर्शन होते तो 'सुदस्सन' (सुदर्शन). काळ्या रंगाचे शिखर असल्यामुळे 'काळकूट'. ज्याला तीन शिखरे आहेत तो 'तिकूट' (त्रिकूट). हे सहाही पर्वतांचे विशेष प्रकार आहेत. त्या पूर्वोक्त पर्वताचा सपाट भूभाग 'पत्थ' (प्रस्थ) किंवा 'सानू' (सानु) नावाचा असतो, किंवा त्या पर्वताच्या सपाट भूमीला 'पत्थ' आणि 'सानु' म्हणतात, असा अर्थ घ्यावा. ज्याच्यावर लोक स्थिर राहतात तो 'पत्थ', 'ठ' चा 'थ' होतो. 'सन' धातू सेवेच्या अर्थात आहे, 'णु' प्रत्यय लागतो, ज्याचे सेवन केले जाते तो 'सानु'. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नसतात (पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असतात).

608. Tikaṃ [Pg.406] siṅgassa nāmaṃ. Kuṭa dāhe, kammani ṇo, vākārena kūṭampi. Sikhaṃ ruhatīti sikharaṃ. Nerutto. Sikhaṃ gacchatīti siṅgaṃ, iṅga gamanattho, khalopo. Dvayaṃ pabbatādīnaṃ papatanaṭṭhānassa nāmaṃ. Papatantyasmā, ṇo. Pata adhogamane, papāto. Taṭa samussaye, taṭo.

६०८. तीन शब्द पर्वताच्या शिखराचे वाचक आहेत. 'कुट' धातू उष्णतेच्या अर्थात आहे, कर्म अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो, 'वा' मुळे 'कूटं' (नपुंसकलिंग) देखील होते. जे शिखरावर चढते (वरच्या टोकावर असते) ते 'शिखर'. हे निरुक्त पद्धतीने सिद्ध होते. जे शिखराकडे जाते ते 'सिंग' (शृंग), 'इंग' धातू गतीच्या अर्थात आहे, 'ख' चा लोप होतो. दोन शब्द पर्वतावरून खाली पडण्याच्या जागेचे (कड्याचे/दरीचे) वाचक आहेत. ज्याच्यावरून खाली पडतात तो 'प्रपात', 'णो' प्रत्यय लागतो. 'पत' धातू खाली जाण्याच्या अर्थात आहे, म्हणून 'पपात' (प्रपात). 'तट' धातू उंचीच्या अर्थात आहे, म्हणून 'तट'.

Dvayaṃ pabbatanitambe. Nitambo jaghanepi, kaṭa vassāvaraṇesu, ṇvu. Pabbate pāsāṇādīsu ambuno jalassa pasavo pasavanaṃ nijjharo nāma, nissaraṇaṃ nijjharo, sassa jho, asarūpadvittaṃ. Jharopi.

दोन शब्द पर्वताच्या नितंबाचे (उताराचे) वाचक आहेत. 'नितंब' शब्द स्त्रियांच्या कंबरेसाठी देखील वापरला जातो. 'कट' धातू ओले करणे किंवा झाकणे या अर्थात आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. पर्वतावरील दगड इत्यादींमधून पाण्याचा जो प्रवाह वाहतो त्याला 'निज्झर' (निर्झर/झरा) म्हणतात, बाहेर पडणे म्हणजे 'निज्झर', 'स' चा 'झ' होतो आणि असमान द्वित्व होते. 'झर' शब्द देखील आहे.

609. Dvayaṃ kittime akittime, sajale nijjale vā kandare. Dara vidāraṇe, a, ī, darī. Kaṃ jalavācakamabyayaṃ, kena darīyate kandaro, ā, kandarā. Tikaṃ devakhātabile. Nilīyantyasmiṃ leṇaṃ, lī silesane, yu. Gatiṃ hvayati kuṭilayatīti gabbharaṃ, nipātanā. Gabbha dhāraṇe vā, aro. Guhū saṃvaraṇe, a, guhā.

६०९. दोन शब्द कृत्रिम किंवा अकृत्रिम, सजल (पाण्यासह) किंवा निर्जल (पाण्याशिवाय) दरीचे (कंदराचे) वाचक आहेत. 'दर' धातू फाडण्याच्या अर्थात आहे, 'अ' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'दरी' बनते. 'कं' हा पाण्याचा वाचक अव्यय शब्द आहे, पाण्याने जी फाडली जाते ती 'कंदर' किंवा 'कंदरा' (आ प्रत्ययाने). तीन शब्द नैसर्गिक (देव-निर्मित) गुहेचे किंवा बिळाचे वाचक आहेत. ज्याच्यामध्ये लपतात ते 'लेण' (लेणे/गुहा), 'ली' धातू आश्रय घेण्याच्या अर्थात आहे, 'यु' प्रत्यय लागतो. जे गतीला कुटिल करते ते 'गब्भर' (गव्हर), निपातनाने रूप सिद्ध होते. किंवा 'गब्भ' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे, 'अर' प्रत्यय लागतो. 'गुह' धातू झाकण्याच्या अर्थात आहे, 'अ' प्रत्यय लागून 'गुहा' बनते.

Dvayaṃ silāmayapokkharaṇiyaṃ. Soḍi gabbhe, ī. Soṇa vaṇṇagatisaṅghātesu vā, ḍo, ī. Dvayaṃ pabbatādīnaṃ gabbharadese latāpallavatiṇādīhi pihitodare gabbhare. Kuñja abyattasadde, karaṇe, ṇo, nikuñjaṃ nipubbo. Dvayaṃpyanitthiyaṃ. Nikuñjavacanaṃ pakuñjādinivattanatthaṃ.

दोन शब्द दगडाच्या नैसर्गिक पाण्याच्या टाकीचे (सोंडी/कुंड) वाचक आहेत. 'सोडि' शब्द गर्भाच्या (आतल्या भागाच्या) अर्थात आहे, 'ई' प्रत्यय लागतो. किंवा 'सोण' धातू रंग, गती आणि समूहाच्या अर्थात आहे, 'डो' आणि 'ई' प्रत्यय लागतो. दोन शब्द पर्वताच्या गुहेत वेली, पाने, गवत इत्यादींनी झाकलेल्या भागाचे (कुंज/निकुंज) वाचक आहेत. 'कुंज' धातू अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थात आहे, करण अर्थात 'णो' प्रत्यय लागतो, 'नि' उपसर्ग आधी लागून 'निकुंज' बनते. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नसतात. 'निकुंज' शब्दाचा प्रयोग 'पकुंज' इत्यादी शब्दांचे निवारण करण्यासाठी आहे.

610. Selassa [Pg.407] pabbatassa uddhaṃbhūmi adhiccakā nāma. Selassādhobhāgāsannabhūmi upaccakā nāma. Atra tehi upādisaddehi ccako yadādinā.

६१०. पर्वताच्या वरच्या सपाट भूमीला 'अधिच्चका' (अधित्यका) म्हणतात. पर्वताच्या खालच्या भागाजवळील भूमीला 'उपिच्चका' (उपत्यका) म्हणतात. येथे 'अधि' आणि 'उप' या शब्दांनंतर 'च्चक' प्रत्यय 'यदानुव...' सूत्राने लागतो.

Mūlapabbatassante parivāretvā ṭhitā khuddapabbatā pādā nāma. Tatra pādādidvayaṃ. Pajjate gamyateti, ṇo. Selassa upanto samīpe pabbato upantaselo.

मुख्य पर्वताच्या पायथ्याशी त्याला वेढून असलेले लहान पर्वत 'पाद' (पर्वतपाद/टेकड्या) म्हणून ओळखले जातात. तेथे 'पाद' इत्यादी दोन शब्द आहेत. जिथे पोहोचले जाते ते 'पाद', 'णो' प्रत्यय लागतो. पर्वताच्या अगदी जवळ असलेला पर्वत म्हणजे 'उपांतशैल' होय.

Gerikamanosilāharitālakaṭṭhinyādikosabbo eva silāvikāro ‘‘dhātū’’tyutto, dhara dhāraṇe, tu, dhātu.

गेरू, मनशिल, हरताळ, खडू इत्यादी सर्व प्रकारचे दगडांचे विकार (खनिज) 'धातू' म्हटले जातात. 'धर' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे, 'तु' प्रत्यय लागून 'धातू' बनतो.

Selavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

शैल-वर्ग (पर्वत-वर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

611. Tikaṃ sīhe. Kesaro jaṭā, taṃyogā, ī, kesarī. Mige hiṃsatīti sīho, nipātanā vaṇṇavipariyayo, mige hantuṃ saṃvijjamānā īhā assāti vā sīho, sahatīti vā sīho. Pañcasso, haripi. Mukhamiva caraṇāpyassa karikumbhadāraṇasamatthāti tehi saha pañcassāni [Pg.408] yassa. Harati migeti hari, i. Mahākukkurappamāṇo kukkurākati kaṇhalekhācittasarīro gomanussādihiṃsakkhamo rassamukho taraccho nāma, so ‘‘sunakhabyaggho’’ti vuccati. Tara taraṇe, cho, mige adatīti migādano, nandādīhi yu.

६११. तीन शब्द सिंहाचे वाचक आहेत. 'केसर' म्हणजे आयाळ (मानेवरील केस), त्याने युक्त असल्यामुळे 'केसरी', 'ई' प्रत्यय लागतो. जो प्राण्यांची हिंसा करतो तो 'सीह' (सिंह), निपातनाने वर्णांचा विपर्यास होतो. किंवा प्राण्यांना मारण्याची जिच्यामध्ये इच्छा दिसून येते तो 'सीह', किंवा जो सहन करतो (समर्थ आहे) तो 'सीह'. 'पंचस्स' आणि 'हरि' हे शब्द देखील सिंहाचे वाचक आहेत. ज्याचे तोंड आणि पाय देखील हत्तीचे मस्तक फाडण्यास समर्थ आहेत, अशा पाच शस्त्रांनी (तोंड आणि चार पाय) युक्त असल्यामुळे त्याला 'पंचस्स' म्हणतात. जो प्राण्यांचे हरण करतो तो 'हरि', 'इ' प्रत्यय लागतो. मोठ्या कुत्र्याच्या आकाराचा, कुत्र्यासारखी आकृती असलेला, शरीरावर काळे पट्टे असलेला, गाय व मनुष्य इत्यादींना मारण्यास समर्थ असलेला आणि आखूड तोंड असलेला प्राणी म्हणजे 'तरच्छ' (तरस/चित्ता) होय, त्याला 'कुत्रा-वाघ' (श्वव्याघ्र) असेही म्हणतात. 'तर' धातू पार करण्याच्या अर्थात आहे, 'छो' प्रत्यय लागतो. जो प्राण्यांना खातो तो 'मगादन' (मृगादन), नंदादी गणातून 'यु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ byagghe. Vinihantvā āghāyatīti byaggho, ghā gandhopādāne, byaggho dīpinipi. Puṃ pumāno dāletīti puṇḍarīko, dala vidāraṇe, ṇvu. Dassa ḍo, lassa ro, assī, puṇḍarīko.

दोन शब्द वाघाचे वाचक आहेत. जो मारून वास घेतो तो 'ब्यग्ध' (व्याघ्र), 'घा' धातू वास घेण्याच्या अर्थात आहे. 'ब्यग्ध' शब्द बिबट्यासाठी देखील वापरला जातो. जो पुरुषाला (किंवा प्राण्याला) फाडून खातो तो 'पुंडरीक', 'दल' धातू फाडण्याच्या अर्थात आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'द' चा 'ड', 'ल' चा 'र' आणि 'अ' चा 'इ' होऊन 'पुंडरीक' रूप बनते.

‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje,Sitacchatre ca bhesajje;

Kosakārantare byagghe,So disāvāraṇaggisū’’ti. –

नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे की: 'पुंडरीक' शब्द नपुंसकलिंगात पांढरे कमळ, पांढरे छत्र आणि औषध या अर्थात वापरला जातो; तर पुल्लिंगात तो पांढरा आंबा, वाघ, दिशांचे रक्षक हत्ती (दिग्गज) आणि अग्नी या अर्थात वापरला जातो.

Nānatthasaṅgahe. Vagghopi. Dīpinivisaye saddūlo īrito, saratīti saddūlo, ūlo, do canto, saddena ulati gacchatīti vā saddūlo. Dīpaṃ taccammaṃ, taṃyogā dīpī, tasmiṃ dīpini.

हे नानार्थसंग्रहात सांगितले आहे. 'वग्ध' शब्द देखील आहे. बिबट्याच्या अर्थात 'सद्दूल' (शार्दूल) शब्द वापरला जातो. जो वेगाने जातो तो 'सद्दूल', 'ऊल' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'द' चा आगम होतो. किंवा जो गर्जनेने धावतो तो 'सद्दूल'. 'दीप' म्हणजे त्याचे चामडे (कातडी), त्याने युक्त असल्यामुळे 'दीपी' (चित्ता/बिबट्या) म्हणतात.

612. Pañcakaṃ acche. Asu khepane, cho. Ica thutiyaṃ, a, ikko. Bhallukopi, bhala, bhalla paribhāsanahiṃsādānesu, ṇvu, assu, īsa gatihiṃsādānesu, so, rassādi. Apaccaye iso.

६१२. पाच शब्द अस्वलाचे वाचक आहेत. 'असु' धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे, 'छो' प्रत्यय लागून 'अच्छ' (ऋक्ष) बनते. 'इच' धातू स्तुतीच्या अर्थात आहे, 'अ' प्रत्यय लागून 'इक्क' (ऋक्ष) बनते. 'भल्लूक' शब्द देखील आहे. 'भल' किंवा 'भल्ल' धातू बोलणे, हिंसा करणे आणि देणे या अर्थात आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'अ' चा 'उ' होतो. 'ईस' धातू गती, हिंसा आणि देणे या अर्थात आहे, 'सो' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला र्‍हस्व होतो. 'अ' प्रत्यय लागून 'इस' (ऋष) रूप बनते.

Dvayaṃ rohite. Lohitavaṇṇatāya rohiso, lohito ca, pubbatra tassa so. Tikaṃ gokaṇṇe. Gavassa [Pg.409] kaṇṇo viya yassa kaṇṇoti gokaṇṇo. Gaṇayuttatāya gaṇī ca so kaṇṭakasadisasiṅgatāya kaṇṭako ceti gaṇikaṇṭako, samuditanāmampi vadanti. Gaṇi ca kaṇṭako ca gaṇikaṇṭakāti dve nāmānipi daṭṭhabbāni, teneva hi ‘‘gaṇikaṇṭakā’’ti bahuvacananiddeso kato.

दोन शब्द तांबड्या हरणाचे (रोहित मृगाचे) वाचक आहेत. लाल रंगाचा असल्यामुळे 'रोहिस' आणि 'लोहित' म्हणतात, पहिल्या शब्दात 'त' चा 'स' होतो. तीन शब्द 'गोकर्ण' चे वाचक आहेत. ज्याचे कान गाईच्या कानासारखे असतात तो 'गोकर्ण'. समूहाने युक्त असल्यामुळे 'गणी' आणि काट्यासारखी शिंगे असल्यामुळे 'कंटक' अशा एकत्रित नावाने त्याला 'गणिकंटक' देखील म्हणतात. 'गणी' आणि 'कंटक' ही दोन स्वतंत्र नावे देखील मानली पाहिजेत, म्हणूनच 'गणिकंटका' असा बहुवचनी निर्देश केला आहे.

613-614. Catukkaṃ khagge. Siṅgañca khaggākhyaṃ, taṃyogā khaggo. ‘‘Khaggo gaṇḍakasiṅgāsi-vuddhabhedesu gaṇḍake’’ti hi nānatthasaṅgahe. Khaggasadisaṃ visāṇamassa saṇṭhānatoti khaggavisāṇo, ṇo. Ettha khaggasaddo asipariyāyo. Palāsamadatīti palāsādo. Gaṇḍa vadanekadese, ṇvu, gaṇḍako.

६१३-६१४. चार शब्द गेंड्याचे (खड्गाचे) वाचक आहेत. गेंड्याच्या शिंगाला देखील 'खड्ग' म्हणतात, आणि त्या शिंगाने युक्त असल्यामुळे प्राण्याला 'खग्ग' (गेंडा) म्हणतात. कारण नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे की, 'खड्ग' शब्द गेंड्याचे शिंग, तलवार, वृद्धी, भेद आणि गेंडा या अर्थांमध्ये वापरला जातो. आकाराने तलवारीसारखे शिंग ज्याला असते तो 'खग्गविसाण' (खड्गविषाण), 'णो' प्रत्यय लागतो. येथे 'खग्ग' शब्द तलवारीचा समानार्थी आहे. जो झाडांची पाने खातो तो 'पलासादो' (पलाशाद). 'गंड' धातू तोंडाच्या एका भागाच्या अर्थात आहे, 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'गंडक' बनतो.

Byagghādiko sabbopi migabhedo ‘‘vāḷamigo, sāpado’’ti coccate. Byagghassātisayena manussādīnaṃ hiṃsanato duṭṭhatā pākaṭāti tappamukhatā vuttā. Vala saṃvaraṇe, valantyattānamasmāti vāḷo, ṇo, vāḷo ca so migo ceti vāḷamigo, duṭṭhamigotyattho. ‘‘Byaggho taṃ khādatū’’tyādinā sapanti yenāti sāpado, sapa akkose, do, dīghādi.

वाघ इत्यादी सर्वच हिंस्र पशूंच्या प्रकारांना 'व्याळमृग' (वाळमृग) आणि 'श्वापद' (सापद) असे म्हटले जाते. वाघाच्या अतिशय क्रूरतेमुळे आणि मनुष्य इत्यादींना पीडा देण्यामुळे त्याचा दुष्टपणा स्पष्ट आहे, म्हणून त्याचे प्राधान्य सांगितले आहे. 'वल' धातू संवरण (रक्षण करणे) अर्थात आहे; याच्यापासून स्वतःचे रक्षण करतात म्हणून तो 'व्याळ' (वाळ) होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. जो हिंस्र (व्याळ) आहे आणि पशू (मृग) आहे तो 'व्याळमृग' (वाळमृग) होय, म्हणजेच दुष्ट पशू असा अर्थ आहे. 'वाघ तुला खावो' इत्यादी शब्दांनी ज्याच्याद्वारे शाप दिला जातो, म्हणून त्याला 'श्वापद' (सापद) म्हणतात. 'सप' धातू आक्रोश (निंदा/शाप देणे) अर्थात आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो आणि आदी-दीर्घ होतो.

Plavaṅgantaṃ [Pg.410] makkaṭe. Plavo gatibhedo, tena gacchatīti plavaṅgamo, plavaṅgo ca. Mara pāṇacāge, aṭo, ko canto, makkaṭo. Naro iva vānaro, vāsaddo ivatthe, nāmānaṃ yuttatthattā samāso. Sākhāyaṃ pasuto migo sākhāmigo. Gatyatthatāya kriyāya payogā. Kapi calane, i, kapi. Valī sithilaṃ cammaṃ mukhe assa valīmukho. Kiso, vanokopi, kucchitenākārena setīti kiso, ussi. Vanamokamāsayo assa vanoko. So makkaṭo ce kaṇhatuṇḍo kāḷamukho siyā, tadā ‘‘gonaṅgalo’’ti mato, gunnaṃ naṅgalasadisatāya gonaṅgalo.

'प्लवंग' अंत असलेले शब्द माकडाचे (मर्कट) वाचक आहेत. 'प्लव' म्हणजे उड्या मारत जाणे हा गतीचा प्रकार आहे, त्याने जो जातो तो 'प्लवंगम' आणि 'प्लवंग' होय. 'मर' धातू प्राणत्याग अर्थात आहे, त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'क' कार येऊन 'मर्कट' (मक्कट) रूप बनते. माणसासारखा (नर इव) तो 'वानर' होय; येथे 'वा' शब्द 'इव' (सारखा) या अर्थात आहे, नामांच्या योग्य अर्थामुळे हा समास होतो. फांदीवर फिरणारा पशू तो 'शाखामृग' होय; गती अर्थ असल्यामुळे क्रियापदाचा प्रयोग होतो. 'कपि' धातू हालचाल करणे अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'कपि' बनतो. ज्याच्या चेहऱ्यावर सुरकुतलेली त्वचा (वली) असते तो 'वलीमुख' होय. 'कीस' आणि 'वनौकस' (वनोको) हे देखील माकडाचे वाचक आहेत; जो निंद्य आकाराने झोपतो तो 'कीस' होय, येथे 'उ' चा 'इ' होतो. वन (जंगल) हेच ज्याचे घर (आश्रय) आहे तो 'वनौकस' (वनोको) होय. जर तो माकड काळे तोंड असलेला असेल, तर त्याला 'गोनंगल' मानले जाते; बैलाच्या शेपटीसारखा (लांगूल) असल्यामुळे त्याला 'गोनंगल' म्हणतात.

615. Pajjaddhaṃ siṅgālassa nāmaṃ. Sara gatihiṃsācintāsu, alo. Saratissa siṅgo. Jamu adane, ṇvu, bo canto, assu. Kusa akkose, tu, thu vā. Bheravayuttatāya bheravo, ‘‘bhe’’iti ravatīti vā bheravo. Samu upasame, ivo, sivā, nārī, si sevāyaṃ vā, vo. Migadhutto, vañcakopi, migesu vanapasūsu dhutto. Brāhmaṇaṃ vañcetīti vañcako.

६१५. पुढील अर्धी गाथा कोल्ह्याची (शृगाल) नावे दर्शवते. 'सर' धातू गती, हिंसा आणि चिंतन अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो आणि 'सर' चा 'शृंग' (सिंग) होऊन 'शृगाल' (सिंगाल) रूप बनते. 'जमु' धातू खाणे अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, शेवटी 'ब' कार येतो आणि 'अ' चा 'उ' होऊन 'जम्बुक' रूप बनते. 'कुस' धातू आक्रोश (निंदा) अर्थात आहे, त्याला 'तु' किंवा 'थु' प्रत्यय लागून 'कोत्तु' किंवा 'कोत्थु' रूप बनते. भयानकतेमुळे त्याला 'भैरव' (भेरव) म्हणतात, किंवा 'भे' असा आवाज करतो म्हणून तो 'भैरव' होय. 'समु' धातू शांत होणे अर्थात आहे, त्याला 'इव' प्रत्यय लागून 'शिवा' (हा स्त्रीलिंगी शब्द) बनतो; किंवा 'सि' धातू सेवा करणे अर्थात आहे, त्याला 'व' प्रत्यय लागतो. 'मृगधूर्त' आणि 'वंचक' हे देखील कोल्ह्याचे वाचक आहेत; वनपशूंमध्ये जो धूर्त आहे तो 'मृगधूर्त' होय. जो ब्राह्मणाला फसवितो तो 'वंचक' होय.

Tikaṃ biḷāre. Bila bhedane, aro, ḷattaṃ. Babba gatiyaṃ, u. Maja suddhiyaṃ, āro, niggahītāgamo. Otu, ākhubhujopi. Dvayaṃ koke, ayaṃ kukkurappamāṇo kapilo hariṇo. Kuka, vaka ādāne. Īhāmigopi, mige īhati kaṅkhatīti, kammani ṇo.

पुढील तीन नावे मांजराची (बिडाल) आहेत. 'बिल' धातू भेदणे अर्थात आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'बिडाल' (बिळार) रूप बनते. 'बब्ब' धातू गती अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागून 'बब्बु' रूप बनते. 'मज' धातू शुद्ध करणे अर्थात आहे, त्याला 'आर' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा आगम होऊन 'मांजार' (मंजारो) रूप बनते. 'ओतु' आणि 'आखुभुज' (उंदीर खाणारा) हे देखील मांजराचे वाचक आहेत. पुढील दोन नावे 'कोक' (लांडगा) साठी आहेत; हा कुत्र्याच्या आकाराचा, पिंगट रंगाचा पशू आहे. 'कुक' आणि 'वक' धातू ग्रहण करणे अर्थात आहेत (ज्यापासून 'कोक' आणि 'वक' बनतात). 'ईहामृग' (इहामिग) देखील लांडग्याचे नाव आहे; जो मृगांची (हरणांची) इच्छा करतो तो 'ईहामृग' होय, येथे कर्म उपपद असताना 'ण' प्रत्यय लागतो.

616. Dvayaṃ [Pg.411] mahiṃse. Mahiyaṃ setīti mahiṃso, rasso, niggahītāgamo ca. Lala icchāyaṃ, udakaṃ lalatīti lulāyo, nipātanā, ayo, assu ca. Go viya vajati jāyatīti gavajo. Go viya ayatīti gavayo, samā dve tulyatthā.

६१६. पुढील दोन नावे म्हशीसाठी/रेड्यासाठी (महिष) आहेत. जो जमिनीत (मही) झोपतो तो 'महिष' (महिंस) होय; येथे र्‍हस्व होतो आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. 'लल' धातू इच्छा करणे अर्थात आहे; जो पाण्याची इच्छा करतो तो 'लुलाय' होय, येथे निपातनाने 'अय' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. जो गाईसारखा चालतो किंवा जन्मतो तो 'गवज' होय. जो गाईसारखा जातो तो 'गवय' होय; हे दोन्ही शब्द समान अर्थाचे (रानगवा या अर्थाचे) आहेत.

Dvayaṃ salle. Salla āsugatiyaṃ, a, sallo, sakatthe ko, sallako attano sarīrajātena sallena sunakhaṃ salati hiṃsatīti vā sallo, sallako ca, ayaṃ sūkarasaṇṭhāno, salākāpāyo ca. Assa sallassa lomamhi salalaṃ, salañca bhave. Pala, sala, patha gatiyaṃ, alo, nadāditte salalī, thittābhāve salalaṃ, amhi salaṃ.

पुढील दोन नावे साळूसाठी (साळिंदर/सल्ल) आहेत. 'सल्ल' धातू जलद गती अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'सल्ल' रूप बनते; स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'सल्लक' रूप बनते. किंवा स्वतःच्या शरीरावर उगवलेल्या काट्यांनी (सल्ल) जो कुत्र्याला इजा करतो तो 'सल्ल' आणि 'सल्लक' होय; हा प्राणी डुकराच्या आकाराचा आणि शरीरावर अनेक काटे (सळया) असलेला असतो. या साळूच्या काट्याला (केसाला) 'सलल' आणि 'सल' असे म्हणतात. 'पल', 'सल', 'पथ' हे धातू गती अर्थात आहेत, त्यांना 'अल' प्रत्यय लागतो; नदादि गणात असल्यामुळे स्त्रीलिंगात 'सलली' रूप बनते, स्त्रीलिंग नसताना 'सलल' रूप बनते आणि 'अ' प्रत्यय असताना 'सल' रूप बनते.

617. Pañcakaṃ mige, harantyanena hariṇo, hara haraṇe yu. Ṇattamittañca. Mara pāṇacāge, a, rassa go, ittañca. Sena sunakhena raṅgati gacchati palāyatīti sāraṅgo. Dīghādi, mago, migo ca ete dve migamattepi. Ajinassopayujjamānassa yoni, tena bhūtassājinassuppattikāraṇattā vā ajinayoni. Ayampi migamattepi. Kuraṅgo, vātāyupi. Kuyaṃ pathaviyaṃ raṅgatīti kuraṅgo. Vātamayatīti vātāyu, u.

६१७. पुढील पाच नावे हरणासाठी (मृग) आहेत. ज्याच्याद्वारे मन हरण केले जाते तो 'हरिण' होय; 'हर' धातू हरण करणे अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो, 'न' चा 'ण' होतो आणि 'इ' कार येतो. 'मर' धातू प्राणत्याग अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो, 'र' चा 'ग' होतो आणि 'इ' कार येऊन 'मृग' (मिग) रूप बनते. कुत्र्यामुळे जो पळून जातो तो 'सारंग' होय; येथे आदी-दीर्घ होतो. 'मग' आणि 'मृग' हे दोन्ही शब्द सामान्य पशूसाठी देखील वापरले जातात. उपयोगात आणल्या जाणाऱ्या कातडीचे (अजिन) जे उगमस्थान आहे, किंवा त्या पशूपासून उत्पन्न होणाऱ्या कातडीच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला 'अजिनयोनी' म्हणतात; हा शब्द देखील सामान्य पशूसाठी वापरला जातो. 'कुरंग' आणि 'वातायू' हे देखील हरणाचे वाचक आहेत. पृथ्वीवर (कु) जो धावतो तो 'कुरंग' होय. जो वाऱ्याला ग्रहण करतो (वाऱ्याच्या वेगाने धावतो) तो 'वातायू' होय, येथे 'उ' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ [Pg.412] sūkare. Sundaraṃ phalaṃ karotīti sūkaro. Vuttañca dabbaguṇe –

पुढील दोन नावे डुकरासाठी (सूकर) आहेत. जो चांगले फळ करतो (जमीन उकरून कंदमुळे शोधतो) तो 'सूकर' होय. द्रव्यगुण ग्रंथात म्हटले आहे की –

‘‘Snehanaṃ brūhanaṃ vassaṃ, tathā vātasamāpahaṃ;

Vārāhaṃ pisitaṃ bālyaṃ, rocanaṃ sedanaṃ garū’’ti.

"डुकराचे मांस स्निग्धता देणारे, पुष्टी देणारे, रेचक (चरबी वाढवणारे), तसेच वातदोष दूर करणारे, बल देणारे, रुचकर, घाम आणणारे आणि पचनास जड असते."

Sukhaṃ karotīti vā sūkaro. Sundaro karo yassa vā sūkaro. Vare āhantīti varāho, vare sati āhantabboti vā varāho, kolo, thaddhalomo, bhūdāropi. Dvayaṃ sase. Pela gatiyaṃ, ṇvu. Sasa plutagatiyaṃ, a.

किंवा जो सुख करतो तो 'सूकर' होय; किंवा ज्याचे पाय (कर) सुंदर असतात तो 'सूकर' होय. जो श्रेष्ठ ऋषींना त्रास देतो तो 'वराह' होय; किंवा श्रेष्ठ पाहुणे आले असता जो मारला जाण्यास योग्य असतो तो 'वराह' होय. 'कोल', 'स्तब्धलोम' (थद्धलोम) आणि 'भूदार' हे देखील डुकराचे वाचक आहेत. पुढील दोन नावे सशासाठी (शश) आहेत. 'पेल' धातू गती अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'सस' धातू उड्या मारत जाणे (प्लुतगती) अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो.

618. Dvayaṃ eṇīmige. Eṇiyā migiyā, eṇassa vā apaccaṃ eṇeyyo, ayaṃ cammādīsupi ‘‘eṇassa, eṇiyā vā cammādiko eṇeyyo’’ti vacanatthaṃ katvā. Eṇiyā itthiyā putto migo eṇīmigo, i gatiyaṃ, yu, nadādi, anadāditte eṇo, evametepyuppāditā. Dvayaṃ pampaṭake. Paṭa gamane, ṇvu, upasaggante bindāgamo ca. Pabba gatiyaṃ, ṇvu, bindāgamo, balopo ca.

६१८. पुढील दोन नावे एणी मृगासाठी (काळवीट/हरणाचा प्रकार) आहेत. एणी हरिणीचे किंवा एण हरणाचे अपत्य ते 'एणेय्य' होय; हा शब्द कातडी इत्यादींसाठी देखील वापरला जातो, "एण किंवा एणीची कातडी इत्यादी" असा विग्रह करून 'एणेय्य' शब्द सिद्ध होतो. एणी हरिणीचा पुत्र असलेला मृग तो 'एणीमृग' होय. 'इ' धातू गती अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो; नदादि गणात असल्यामुळे स्त्रीलिंगात 'एणी' बनते, आणि नदादि गण नसताना 'एण' बनते; अशा प्रकारे हे शब्द सिद्ध होतात. पुढील दोन नावे 'पम्पटक' (एक प्रकारचा माकड) साठी आहेत. 'पट' धातू गमन अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि उपसर्ग शेवटी असताना अनुस्वाराचा आगम होतो. 'पब्ब' धातू गती अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, अनुस्वाराचा आगम होतो आणि 'ब' चा लोप होतो.

Dvayaṃ vātamige. Gamanena vātasamo migo vātamigo. Calatismā yu, nadādi. Tikaṃ mūsike. Musa theyye, ṇvu, ittañca. Āpubbo khanu avadāraṇe, u, nalopo. Unda pasavanakledanesu, ūro.

पुढील दोन नावे वातमृगासाठी (वेगवान हरीण) आहेत. गतीने वाऱ्यासारखा असणारा मृग तो 'वातमृग' होय. 'चल' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागतो आणि नदादि गणात रूप बनते. पुढील तीन नावे उंदरासाठी (मूषिक) आहेत. 'मुस' धातू चोरी करणे अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' कार yeun 'मूषिक' रूप बनते. 'आ' उपसर्ग पूर्व असलेला 'खनु' धातू खणणे अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा लोप होऊन 'आखु' रूप बनते. 'उन्द' धातू ओले करणे अर्थात आहे, त्याला 'ऊर' प्रत्यय लागून 'उन्दुर' रूप बनते.

619. Camarādayo[Pg.413], sarabhādayo ca migantarā migavisesā. Camaro uttarāpathe khyāto, yassa pucchaṃ cāmaraṃ, camu adane, aro, camaro, thiyaṃ camarī. Pasado cittalomī, pasa bandhane, ado. Kuyaṃ raṅgatīti kuruṅgo, assu, uttābhāve kuraṅgo. Sabbesampi migānaṃ mātuṭṭhāne tiṭṭhatīti migamātukā, upamāne ko. Ru sadde, ru. Ruṇaṃ karotīti raṅku, u, ṇassa lopo rakārassa, ussa ca. Attānaṃ nīcaṃ karotīti nīko. Saratismā abho, sarabho. Aṭṭhāpado uddhaṃnayano sīhassāpi hantā, tassa ca pādacatukkaṃ uddhaṃ bhavatīti.

६१९. चमरी इत्यादी आणि शरभ इत्यादी हे इतर पशूंचे विशेष प्रकार आहेत. चमरी मृग (चमर) उत्तरापथात प्रसिद्ध आहे, ज्याची शेपटी 'चामर' (चौरी) म्हणून ओळखली जाते; 'चमु' धातू खाणे अर्थात आहे, त्याला 'अर' प्रत्यय लागून 'चमर' रूप बनते आणि स्त्रीलिंगात 'चमरी' बनते. 'पसद' (चितळ) हा चित्रविचित्र केस असलेला पशू आहे; 'पस' धातू बांधणे अर्थात आहे, त्याला 'अद' प्रत्यय लागतो. पृथ्वीवर (कु) जो धावतो तो 'कुरूंग' होय, येथे 'अ' चा 'उ' होतो, आणि 'उ' कार नसताना 'कुरंग' रूप बनते. सर्वच मृगांच्या आईच्या ठिकाणी जो राहतो तो 'मृगमातृका' होय, येथे उपमान अर्थात 'क' प्रत्यय लागतो. 'रु' धातू आवाज करणे अर्थात आहे, त्याला 'रु' प्रत्यय लागतो. जो आवाज करतो तो 'रंकू' होय, येथे 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'ण' व 'र' चा लोप होतो. स्वतःला खाली (नम्र) करतो तो 'नीक' होय. 'सर' धातूपासून 'अभ' प्रत्यय लागून 'शरभ' (सरभ) रूप बनते. हा आठ पाय असलेला, वरच्या बाजूला डोळे असलेला आणि सिंहाला देखील मारणारा प्राणी आहे; त्याचे चार पाय वरच्या बाजूला असतात असे म्हटले जाते.

620. Piyakādayo tayo, ādinā kandalīcīnasamūruādayo ca cammayonayo, tena bhūtassa cammassa uppattikāraṇattā, ete ca citratanuruhādayo kambojādimhi, uttarāpathe ca jāyanti, tatreva sanāmakhyātā. Yathā migasaddo vanyapasusāmaññe, visese ca kuraṅgākhye vattati, yathā ca lohasaddo suvaṇṇādike tejasasāmaññe, visese ca, tathā cammayoniajinayonisaddāpi migasāmaññe, migavisese ceti tathā vuttā.

६२०. पियक इत्यादी तीन, आणि 'आदि' शब्दाने कंदली, चीन, चमूरू इत्यादी पशूंना 'चर्मयोनी' (कातडी देणारे प्राणी) म्हटले जाते; कारण त्या पशूपासून उत्पन्न होणाऱ्या कातडीच्या उत्पत्तीचे ते कारण असतात. हे चित्रविचित्र केस असलेले प्राणी कंबोज इत्यादी देशात आणि उत्तरापथात उत्पन्न होतात आणि तिथेच ते आपापल्या नावाने प्रसिद्ध आहेत. ज्याप्रमाणे 'मृग' शब्द सामान्य वन्य पशूंसाठी आणि विशेषतः हरणासाठी वापरला जातो, आणि ज्याप्रमाणे 'लोह' शब्द सुवर्ण इत्यादी धातूंच्या सामान्य अर्थात आणि विशेषतः तांब्यासाठी वापरला जातो, त्याचप्रमाणे 'चर्मयोनी' आणि 'अजिनयोनी' हे शब्द देखील सामान्य पशूंसाठी आणि विशेष पशूंसाठी (हरणासाठी) वापरले जातात, म्हणून असे म्हटले आहे.

Pī tappanakantīsu, ṇvu, iyādeso. Ūrumhi atisayacammayuttatāya camūru, ekassa massa lopo. Kadi avhāne, alo, ī, kadalī ca so migo ceti kadalīmigo.

'पी' धातू तृप्त करणे आणि कांती अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'इय' आदेश होऊन 'पियक' रूप बनते. मांडीवर अतिशय कातडी असल्यामुळे त्याला 'चमूरू' म्हणतात, येथे एका 'म' चा लोप होतो. 'कदि' धातू बोलावणे अर्थात आहे, त्याला 'अल' आणि 'ई' प्रत्यय लागून 'कदली' बनते; जी कदली आहे आणि मृग आहे तो 'कदलीमृग' होय.

Sīhādayo [Pg.414] yathāvuttā, avuttā ca sabbe catuppadā sattā ‘‘migā, pasavo’’ti coccante. Pasavantīti pasavo, su abhisave, pasa bandhane vā, u.

सिंह इत्यादी आधी सांगितलेले आणि न सांगितलेले सर्व चार पायांचे प्राणी (चौपाय) 'मृग' आणि 'पशू' असे म्हटले जातात. जे जन्म देतात (प्रसव करतात) म्हणून त्यांना 'पशू' (पसवो) म्हणतात; 'सु' धातू प्रसव अर्थात आहे, किंवा 'पस' धातू बांधणे अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो.

621. Catukkaṃ lūtāyaṃ. Lū chedane, to, lūtā, sakatthe iko, lūtikā, dve nāriyaṃ. Uṇṇāpāyo tantu uṇṇā, sā nābhiyaṃ assa uṇṇanābhi, rasso. Makkaṭo viya sākhāyaṃ attano tantumhi gacchatīti makkaṭako.

६२१. पुढील चार नावे कोळ्यासाठी (लूता) आहेत. 'लू' धातू छेदणे अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'लूता' रूप बनते; स्वार्थात 'इक' प्रत्यय लागून 'लूतिका' रूप बनते, हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी आहेत. लोकरीसारखा धागा (तंतू) म्हणजे 'उण्णा' होय; तो धागा ज्याच्या बेंबीत (नाभी) असतो तो 'उर्णनाभी' (उण्णनाभी) होय, येथे र्‍हस्व होतो. ज्याप्रमाणे माकड या फांदीवरून त्या फांदीवर जाते, त्याप्रमाणे जो स्वतःच्या धाग्यावर चालतो तो 'मर्कटक' (मक्कटक) होय.

Dvayaṃ gomayajavicchike. Viccha gamane, ṇvu, vicchiko, satapadiyampi, āḷaṃ vicchikanaṅgulaṃ, taṃyogā āḷi. Dvayaṃ gharagodhāyaṃ. Saratismā ū, avo canto. Gharaṃ nissitā godhā gharagoḷikā, dhassa ḷo, sakatthe ko.

शेणापासून उत्पन्न होणाऱ्या विंचवासाठी दोन नावे आहेत (विच्छिक, आळी). 'विच्छ' धातू गमन (जाणे) या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'विच्छिक' (विंचू) शब्द बनतो. हा शब्द शतपादी (गोम) साठीही वापरला जातो. विंचवाच्या नांगीला (शेपटीला) 'आळ' म्हणतात आणि त्या नांगीने युक्त असल्यामुळे त्याला 'आळी' असे म्हणतात. घरातील पालीस (घरगोळिका) दोन नावे आहेत. 'सर' धातूपासून 'ऊ' प्रत्यय लागून आणि शेवटी 'अव' आदेश होऊन शब्द बनतो. घराचा आश्रय घेणारी घोरपड म्हणजे 'घरगोळिका' (पाल) होय. येथे 'ध' चा 'ळ' होतो आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो.

622. Dvayaṃ godhāyaṃ. Gudha rose, a, godhā, nārī. Kuṇḍa dāhe, a, kuṇḍo. Dvayaṃ rattapāyaṃ. Kaṇṇassa jalūkā rattapā kaṇṇajalūkā. Sataṃ padā yassā satapadī, padasaddo pādattho.

६२२. घोरपडीसाठी दोन नावे आहेत (गोधा, कुण्ड). 'गुध' धातू राग किंवा पीडा या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगात 'गोधा' शब्द बनतो. 'कुण्ड' धातू दाह (जळजळ) या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'कुण्ड' शब्द बनतो. रक्त पिणाऱ्या जळूसाठी दोन नावे आहेत (कण्णजलूका, रक्तपा). कानाची जळू किंवा रक्त पिणारी जळू म्हणजे 'कण्णजलूका' होय. जिचे शंभर पाय आहेत ती 'शतपादी' (गोम) होय; येथे 'पद' हा शब्द 'पाय' (पाद) या अर्थात आहे.

Dvayaṃ kalandake. Kanda avhāne, rodane ca, kandatīti kalandako, lamajjho, ṇvu. Kāḷavaṇṇatāya kāḷakā, nāriyaṃ. Dvayaṃ nakule, natthi kulaṃ etassa sappesu nakulo, arisappopi. Nakka nāsane vā, ulo, kalopo, sappe nāsetīti [Pg.415] nakulo. Maṅga gatyattho daṇḍako dhātu, uso.

खारीसाठी दोन नावे आहेत (कलन्दक, काळका). 'कन्द' धातू हाक मारणे किंवा रडणे या अर्थात आहे; ओरडते म्हणून 'कलन्दक' म्हणतात, यात मध्ये 'ल' चा आगम होतो आणि 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. काळ्या रंगाची असल्यामुळे स्त्रीलिंगात तिला 'काळका' म्हणतात. मुंगुसासाठी दोन नावे आहेत (नकुल, मंगुस). सर्पांशी ज्याचे कोणतेही कुळ (मैत्री) नाही तो 'नकुल' होय; याला 'अरिसप्प' असेही म्हणतात. किंवा नाश करणे या अर्थातील 'नक्क' धातूला 'उल' प्रत्यय लागून, 'क' चा लोप होऊन, सर्पांचा नाश करतो म्हणून 'नकुल' म्हणतात. गमन अर्थातील 'मङ्ग' धातूला 'उस' प्रत्यय लागून 'मंगुस' शब्द बनतो.

623. Dvayaṃ kakaṇṭake. Kucchito kaṇṭako assa, ussattaṃ. Sarati dhāvatīti saraṭo, aṭo.

६२३. सरड्यासाठी दोन नावे आहेत (ककण्टक, सरट). ज्याच्या शरीरावर तीक्ष्ण काटे असतात तो 'ककण्टक' होय; येथे 'उ' चा 'अ' होतो. जो वेगाने धावतो किंवा सरपटतो तो 'सरट' होय, येथे 'अट' प्रत्यय लागतो.

Catukkaṃ kīṭe. Kīṭa bandhane, a, kīṭa gamane vā, dīghādi. Pula mahatthe, avo, ḷattaṃ. Kucchitaṃ amati gacchatīti kimi, i, assittaṃ. Pakārena anatīti pāṇako, ṇvu, ṇattaṃ.

कीटकासाठी (किड्यासाठी) चार नावे आहेत (कीट, पुळव, किमी, पाणक). 'कीट' धातू बांधणे किंवा गमन करणे या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला दीर्घ होतो. 'पुल' धातू मोठेपणा या अर्थात असून, त्याला 'अव' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होतो. जो निंद्य गतीने चालतो तो 'किमी' (कृमी) होय; येथे 'इ' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'इ' होतो. जो विशेष प्रकारे श्वास घेतो तो 'पायणक' (प्राणक) होय; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा 'ण' होतो.

Dvayaṃ kaṇṭalomakīṭe. Uccaṃ ṭhānaṃ āliṅgatīti uccāliṅgo. Bahulomayutto pāṇako lomasapāṇako.

काट्यांसारखे केस असणाऱ्या कीटकासाठी (सुरवंटासाठी) दोन नावे आहेत (उच्चालिंग, लोमसपाणक). जो उंच ठिकाणी चढतो किंवा स्वतःला गुंडाळून घेतो तो 'उच्चालिंग' होय. खूप केस असलेला कीटक म्हणजे 'लोमसपाणक' होय.

624-625. Sāddhapajjena sakuṇassa nāmāni. Vihe ākāse gacchatīti vihaṅgo, vihaṅgamo ca, ākāsapariyāyo cettha vihasaddo, vehāsassa vā vihādeso. Pakkhayuttatāya [Pg.416] pakkhī. Khena, khasmiṃ vā gacchatīti khago. Aṇḍato jāto. Sakkoti uddhaṃ gantunti sakuṇo, sakunto, sakuṇī ca, saka sattiyaṃ, uṇo, unto, uṇī ca. Patanto ḍento, pattena vā gacchatīti pataṅgo, aparatra talopo. Mātukucchito, aṇḍato cāti dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo. Uḍḍanādīsu vakkaṃ kuṭilaṃ aṅgaṃ gīvādikaṃ etassa, vakkena gamanena aṅgatīti vā vakkaṅgo. Pattena yāti, taṃ vā yānaṃ etassa. Patati patanto viya ākāsato hotīti patanto. Nīḷe kulāvake jāyatīti nīḷajo.

६२४-६२५. दीड गाथेमध्ये पक्ष्याची नावे दिली आहेत (विहंग, विहंगम, पक्षी, खग, अंडज, शकुन, शकुंत, शकुनी, पतंग, द्विज, वक्रांग, पतंत, नीळज). आकाशात (विह) गमन करतो म्हणून 'विहंग' किंवा 'विहंगम' म्हणतात; येथे 'विह' हा आकाशाचा समानार्थी शब्द आहे, किंवा 'वेहास' शब्दाचा 'विह' असा आदेश होतो. पंखांनी युक्त असल्यामुळे 'पक्षी' म्हणतात. आकाशात (ख) गमन करतो म्हणून 'खग' म्हणतात. अंड्यातून जन्मलेला तो 'अंडज' होय. वर उडण्यास समर्थ असतो म्हणून 'शकुन', 'शकुंत' किंवा 'शकुनी' म्हणतात; 'सक' धातू सामर्थ्य या अर्थात असून त्याला 'उण', 'उन्त' किंवा 'उणी' प्रत्यय लागतो. उडणारा किंवा पंखांनी जाणारा तो 'पतंग' होय; दुसऱ्या व्युत्पत्तीत 'त' चा लोप होतो. आईच्या गर्भातून आणि अंड्यातून अशा दोन वेळा जन्म घेतो म्हणून 'द्विज' म्हणतात. उडताना ज्याची मान इत्यादी अंगे वक्र (वाकडी) होतात किंवा जो वक्र गतीने गमन करतो तो 'वक्रांग' होय. पंखांनी जातो किंवा पंख हेच ज्याचे वाहन आहे तो पक्षी होय. जो आकाशातून पडल्यासारखा उडतो तो 'पतंत' होय. घरट्यात (नीळ) जन्म घेतो तो 'नीळज' होय.

Vaṭṭakādayo, pokkharasātakādayo ca tabbhedā tesaṃ sakuṇānaṃ visesā. Vaṭṭa vaṭṭane, ṇvu, vaṭṭakā nārī. Mayūrappamāṇo tadākaticittapakkho jīvañjīvo dakkhiṇapathādīsu jāyate, ‘‘jīvajīvā’’ti saddaṃ karotīti jīvañjīvo. ‘‘Jīvajīvo’’ti nirānunāsikāpi. Candikāyuttarattippiyo pakkhī cakoro, caka paritakkane, uro, usso, caṅkoropi. Taratismā iro, dvittamittañca, tittiro.

लाव्हा (वट्टका) आणि सारस (पोक्खरसात) इत्यादी हे पक्ष्यांचेच विशेष प्रकार आहेत. 'वट्ट' धातू फिरणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगात 'वट्टका' (लाव्हा पक्षी) शब्द बनतो. मोराच्या आकाराचा, तशाच आकृतीचा आणि चित्रविचित्र पंख असलेला 'जिवंजिवक' पक्षी दक्षिणपथात आढळतो; जो "जीवजीव" असा आवाज करतो तो 'जिवंजिवक' होय. अनुस्वार नसलेला 'जीवजीव' असाही शब्द आहे. चांदण्या रात्रीवर प्रेम करणारा पक्षी म्हणजे 'चकोर' होय; 'चक' धातू विचार करणे या अर्थात असून त्याला 'उर' प्रत्यय लागतो, 'उ' चा 'ओ' होतो; 'चङ्कोर' असाही शब्द आढळतो. 'तर' धातूपासून 'इर' प्रत्यय लागून, द्वित्व होऊन आणि 'अ' चा 'इ' होऊन 'तित्तीर' (तितर) शब्द बनतो.

626. Sala gatiyaṃ, ṇiko, ḷattaṃ, sāḷikā, nārī. Kalaṃ ravatīti karavīko, īko, lalopo. Karavīko, yassa saro bhagavato sarena upamīyate, so vuccati ‘‘karavīko’’ti. Javena ravinā sadiso haṃso ravihaṃso. Kusa sadde, thako, dvittaṃ, kusassa sassa to, kukutthako[Pg.417]. Karaṇḍa bhājanatthe, avo, karaṇḍavo, jalacaro pakkhī. Bilu patitthambhe, a, avādeso, bilavo, ‘‘gaṇḍaplavo’’ti khyāto rattapakkho mahāpakkhī pokkharasātako, pokkharassa saññā yassa pokkharasātako, ññassa to, dīgho ca, samuditanāmameva vā tassa, tadā sāda assādane, ṇvu, dassa to, pokkharasātako.

६२६. 'सल' धातू गमन अर्थात असून, त्याला 'णिक' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन स्त्रीलिंगात 'साळिका' (साळुंकी) शब्द बनतो. जो मधुर (कल) आवाज करतो तो 'करवीक' होय; येथे 'ईक' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा लोप होतो. ज्या पक्ष्याच्या आवाजाची तुलना भगवंतांच्या आवाजाशी केली जाते, त्याला 'करवीक' म्हणतात. वेगाने सूर्यासारखा असणारा हंस म्हणजे 'रविहंस' होय. 'कुस' धातू शब्द करणे या अर्थात असून, त्याला 'थक' प्रत्यय लागतो, द्वित्व होते आणि 'स' चा 'त' होऊन 'कुकुत्थक' शब्द बनतो. 'करंड' धातू पात्राच्या अर्थात असून, त्याला 'अव' प्रत्यय लागून 'कारंडव' (पाणकोंबडी) हा जलचर पक्षी बनतो. 'बिलु' धातू घट्ट धरून ठेवणे या अर्थात असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून आणि 'अव' आदेश होऊन 'बिलव' शब्द बनतो. 'गण्डप्लव' म्हणून प्रसिद्ध असलेला, लाल पंख असलेला मोठा पक्षी म्हणजे 'पोक्खरसात' (सारस) होय. ज्याला कमळाची (पोक्खर) संज्ञा आहे तो 'पोक्खरसात' होय; येथे 'ञ' चा 'त' होतो आणि दीर्घ होतो. किंवा हे त्याचे एकत्रित नावच आहे; तेव्हा आस्वादन अर्थातील 'साद' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो आणि 'द' चा 'त' होऊन 'पोक्खरसात' शब्द बनतो.

627. Sattakaṃ pakkhe. Patanti anenāti patattaṃ, yadādinā to, dvittaṃ. Ukha gatiyaṃ, yu, usse, assu, pekhuṇaṃ, ṇattaṃ. Pata gamane, to, pātato tāyatīti vā pattaṃ. Pata gamane, kho, tassa ko, pakkho. Patituṃ icchati yena piñchaṃ, nerutto, pata gamane vā, cho, talopo, bindāgamo, assi. Chādyate anena chado. Gira niggiraṇe, u, issattaṃ, gamu gamane vā, u, massa ro.

६२७. पंखासाठी सात नावे आहेत (पतत्र, पेखुण, पत्र, पक्ष, पिच्छ, छद, गरुत). ज्याच्याद्वारे पक्षी उडतात ते 'पतत्र' होय; येथे 'त' प्रत्यय लागून द्वित्व होते. 'उख' धातू गमन अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो, 'उ' चा 'ए' आणि 'अ' चा 'उ' होऊन 'पेखुण' शब्द बनतो, यात 'ण' होतो. 'पत' धातू गमन अर्थात असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; किंवा पडण्यापासून रक्षण करतो म्हणून त्याला 'पत्र' म्हणतात. 'पत' धातू गमन अर्थात असून, त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'त' चा 'क' होऊन 'पक्ष' शब्द बनतो. ज्याच्याद्वारे उडण्याची इच्छा केली जाते ते 'पिच्छ' होय; हे निरुक्त पद्धतीने सिद्ध होते. किंवा 'पत' धातू गमन अर्थात असून, त्याला 'छ' प्रत्यय लागतो, 'त' चा लोप होतो, अनुस्वार येतो आणि 'अ' चा 'इ' होतो. ज्याच्याद्वारे शरीर झाकले जाते ते 'छद' होय. 'गिर' धातू गिळणे या अर्थात असून, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो आणि 'इ' चा 'अ' होतो; किंवा गमन अर्थातील 'गमु' धातूला 'उ' प्रत्यय लागून 'म' चा 'र' होऊन 'गरुत' शब्द बनतो.

Pakkhīnaṃ bīje ‘‘au’’iti khyāte aṇḍaṃ, kacchapādīnaṃ bījepi, ‘‘aṇḍaṃ khagādikose cā’’ti nānatthasaṅgahe. Aḍi aṇḍatthe, ṇo, pesi, kosopi, pisa avayave, i, pesi, ‘‘pesiyaṃ pattabhede ca, koso pumeva icchito’’ti ruddo. Dvayaṃ pakkhigehe. Nīla vaṇṇe, a, ḷattaṃ, nī naye vā, ilo. Kucchitaṃ aṇḍavināsanādikaṃ lunātīti kulāvakaṃ, ṇvu.

पक्ष्यांच्या बीजाला (अंड्याला) 'अंड' म्हणतात. कासव इत्यादींच्या बीजालाही अंड म्हणतात. 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की, 'अंड' हा शब्द पक्षी इत्यादींच्या अंड्यासाठी आणि कोशासाठीही वापरला जातो. 'अडि' धातू अंड्याच्या अर्थात असून, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'पेशी' आणि 'कोश' हे शब्दही या अर्थात आहेत; 'पिस' धातू अवयव अर्थात असून, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'पेशी' शब्द बनतो. 'रुद्र' कोशात म्हटले आहे की, 'पेशी' हा शब्द अंड्यासाठी आणि पात्राच्या भेदासाठी वापरला जातो, तर 'कोश' हा शब्द पुल्लिंगातच स्वीकारला जातो. पक्ष्यांच्या घरट्यासाठी दोन नावे आहेत (नीळ, कुलावक). 'नील' धातू रंगाच्या अर्थात असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'नीळ' (घरटे) शब्द बनतो; किंवा 'नी' धातू नेणे या अर्थात असून, त्याला 'इलो' प्रत्यय लागतो. अंड्यांचा नाश इत्यादी निंद्य गोष्टींना जे रोखते ते 'कुलावक' (घरटे) होय; येथे 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

628. Dvayaṃ garuḷānaṃ mātari. Vino pakkhino namanti yaṃ vinatā. Thīpumadvayaṃ itthipurisānaṃ dvayaṃ mithunaṃ nāma, saṅkhyānassa [Pg.418] saṅkhyeyyanissitatāya itthipurisāyeva mithunaṃ, mitha saṅgame, uno.

६२८. गरुडांच्या मातेसाठी दोन नावे आहेत (विनता इत्यादी). ज्या पक्ष्यांच्या मातेला सर्व पक्षी नमस्कार करतात ती 'विनता' होय. स्त्री आणि पुरुष या दोघांच्या जोडीला 'मिथुन' (जोडी) म्हणतात. संख्येच्या संख्यैयाश्रितत्वामुळे स्त्री आणि पुरुष या दोघांनाच 'मिथुन' म्हणतात; 'मिथ' धातू एकत्रणे (संगम) या अर्थात असून, त्याला 'उन' प्रत्यय लागतो.

Chakkaṃ yugaḷamatte. Yuja yoge, a, yugaṃ, alapaccaye yugaḷaṃ, ḷattaṃ, yugalampi. Ubha pūraṇe, ṇo, dvandādeso ca, dvandaṃ, yamu uparame, ṇvu, alo ca, yamakaṃ, yamalañca, apaccaye yamaṃ.

केवळ जोडीसाठी सहा नावे आहेत (युग, युगल, द्वंद्व, यमक, यमल, यम). 'युज' धातू जोडणे या अर्थात असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'युग' शब्द बनतो; 'अल' प्रत्यय लागून 'युगल' शब्द बनतो, 'युगल' असाही शब्द आहे. 'उभ' धातू पूर्ण करणे या अर्थात असून, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'द्वंद्व' असा आदेश होऊन 'द्वंद्व' शब्द बनतो. 'यमु' धातू थांबणे (उपरम) या अर्थात असून, त्याला 'ण्वु' आणि 'अल' प्रत्यय लागून 'यमक' आणि 'यमल' शब्द बनतात; 'अ' प्रत्यय लागून 'यम' शब्द बनतो.

629-631. Maṇḍalantaṃ samūhe. Sammā, visesena ca ūhate puñjībhūtattāti samūho, ṇo, samaṃ saha avayavena ūhati tiṭṭhatīti vā samūho. Gaṇa saṅkhyāne, gaṇīyati avayavena sahāti gaṇo. Saha avayavena gacchatīti saṅghāto, hana gamane, ṇo, saha avayavena udayatīti samudāyo, dāgamo, majjhe dīgho. Sañcinoti avayavanti sañcayo, ci caye. Saha avayavena duhayatīti sandoho, duha papūraṇe. Nissesato vahati avayavanti nivaho. Avayavaṃ katvā byapiyati gacchatīti ogho. Visanti avayavā yasminti visaro, [Pg.419] aro. Avayavaṃ samīpe karotīti nikaro. Ekekāpekkhāya appatthena kasaṅkhātā avayavā āyanti yasmiṃ kāyo, atha vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo, so viya avayavānaṃ uppattiṭṭhānaṃ kāyoti idha samūho vutto. Antatthena khaṃsaṅkhātaṃ avayavaṃ dhāretīti khandho, khādati avayaveti vā khandho, amajjhadīghe samudayo. Ghaṭa ghaṭane. Ghaṭanaṃ rāsibhavanaṃ, ghaṭenti assaṃ avayavāti ghaṭā. Saha avayavena etīti samiti,ti. Saha avayavena gacchatīti saṃhati, hana gatiyaṃ,ti, nalopo. Rasa assādane, iṇa. Puñja kucchāyaṃ. Saha avayavena byāpetvā ayatīti samavāyo. Pūgo tambūlepi. Janeti avayaveti jātaṃ, to. Kaṃ attānaṃ detīti kado, cakkhādiko sarīrāvayavo. Kado viya kado, avayavo, taṃ vakati ādadātīti kadambakaṃ. Visesena ūhantyasmiṃ avayavā byūho. Vitanoti avayaveti vitānaṃ, ṇo. Gupa rakkhaṇe, bo, passa mo, gumbo, gumbampi. Kalaṃ avayavabhāvaṃ pāti rakkhatīti kalāpo, ‘‘kalā soḷasamo bhāgo’’ti hi vuttattā kalāsaddo bhāgatthopyatthīti ñāyati. Jala dittiyaṃ. Jalati avayavenāti jālaṃ. Avayavena maṇḍatīti maṇḍalaṃ, maṇḍa vibhūsāyaṃ, alo.

६२९-६३१. 'मण्डल' शब्दापर्यंतचे शब्द 'समूह' (एकत्र येणे/अनेकत्व) या अर्थात आहेत. 'जे चांगल्या प्रकारे आणि विशेष रूपाने एकत्र गोळा होते' तो 'समूहो' ('ण' प्रत्यय लागून); किंवा 'जे अवयवांसह समान रीतीने एकत्र राहते' तो 'समूहो'. 'गण' धातू 'मोजणे' अर्थात आहे; 'अवयवांसह जे मोजले जाते' तो 'गणो'. 'अवयवांसह जे एकत्र जाते' तो 'सङ्घातो'; 'हन' धातू 'गमन' अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'अवयवांसह जे उदित होते' तो 'समुदायो'; यात 'द' चा आगम होतो आणि मध्ये दीर्घ होतो. 'जो अवयवांचा संचय करतो' तो 'सञ्चयो'; 'चि' धातू 'एकत्र करणे' अर्थात आहे. 'अवयवांसह जे पूर्ण होते' तो 'सन्दोहो'; 'दुह' धातू 'पूर्ण करणे' अर्थात आहे. 'जो पूर्णपणे अवयवांचे वहन करतो' तो 'निवहो'. 'अवयवांना एकत्र करून जे पसरते' तो 'ओघो'. 'ज्यामध्ये अवयव प्रवेश करतात' तो 'विसरो' ('अर' प्रत्यय लागून). 'जो अवयवांना जवळ करतो' तो 'निकरो'. 'प्रत्येकाच्या अपेक्षेने अल्प अर्थ असलेल्या क संज्ञक अवयवांचे जेथे आगमन होते' तो 'कायो'; किंवा 'केस इत्यादी निंद्य गोष्टींचे जे स्थान आहे' तो 'कायो'. त्याप्रमाणेच अवयवांच्या उत्पत्तीचे स्थान म्हणजे 'कायो'; येथे 'कायो' हा शब्द समूहाच्या अर्थात वापरला आहे. 'अंत' (भाग) या अर्थाने 'ख' संज्ञक अवयवाला जो धारण करतो तो 'खन्धो'; किंवा 'जो अवयवांचे भक्षण करतो' तो 'खन्धो'; मध्यदीर्घ न झाल्यास 'समुदयो' रूप बनते. 'घट' धातू 'एकत्र येणे' अर्थात आहे. 'घटन' म्हणजे राशी किंवा ढीग होणे; 'ज्यामध्ये अवयव एकत्र येतात' ती 'घटा'. 'अवयवांसह जे एकत्र येते' ती 'समिति' ('ति' प्रत्यय लागून). 'अवयवांसह जे एकत्र जाते' ती 'संहति'; 'हन' धातू 'गमन' अर्थात आहे, 'ति' प्रत्यय लागून 'न' चा लोप होतो. 'रस' धातू 'आस्वाद घेणे' अर्थात आहे, त्याला 'इण' प्रत्यय लागतो. 'पुञ्ज' धातू 'निंदा' अर्थात आहे. 'अवयवांसह व्यापून जे एकत्र येते' तो 'समवायो'. 'पूगो' हा शब्द सुपारीच्या झाडासाठीही वापरला जातो. 'जे अवयवांना जन्म देते' ते 'जातं' ('त' प्रत्यय लागून). 'जो स्वतःला सुख देतो' तो 'कदो' (डोळे इत्यादी शरीराचे अवयव). 'कदा' प्रमाणे असलेला अवयव म्हणजे 'कदो'; त्याला जो ग्रहण करतो तो 'कदम्बकं'. 'ज्यामध्ये विशेष रूपाने अवयव एकत्र येतात' तो 'ब्यूहो'. 'जो अवयवांचा विस्तार करतो' ते 'वितानं' ('ण' प्रत्यय लागून). 'गुप' धातू 'रक्षण करणे' अर्थात आहे, त्याला 'ब' प्रत्यय लागतो आणि 'प' चा 'म' होऊन 'गुम्बो' शब्द बनतो; 'गुम्बं' असेही रूप होते. 'कलेला (अवयवभावाला) जे रक्षण करते' तो 'कलापो'; 'कला हा सोळावा भाग आहे' असे म्हटल्यामुळे 'कला' शब्द भाग या अर्थातही आहे हे समजते. 'जल' धातू 'प्रकाशणे' अर्थात आहे. 'जे अवयवांसह प्रकाशते' ते 'जालं'. 'जे अवयवांनी सुशोभित होते' ते 'मण्डलं'; 'मण्ड' धातू 'शृंगार' अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागून 'ळ'त्व होते.

632. Sāddhapajjena gaṇabhedā vuccante. Tatra jātyādīhi samānānaṃ pāṇīnaṃ, apāṇīnañca gaṇo vaggo nāma, yathā [Pg.420] ‘‘bandhuvaggo, kavaggo’’ccādayo, vajja vajjane, vajjeti asamānajātyādayoti vaggo, ṇo, jjassa ggo. Jantūnaṃ samānajātiyānaṃ, vijātiyānañca gaṇo ‘‘saṅgho, sattho’’ti coccate, yathā ‘‘bhikkhusaṅgho, vāṇijasattho’’ccādayo. Saṃhaññante nibbisesena ñāyante avayavā tasminti saṅgho, ro. Saranti vattanti avayavā yasminti sattho, tho, rassa to.

६३२. अर्ध्या श्लोकासह (गाथेने) समूहांचे भेद सांगितले जातात. त्या समूहांच्या पर्यायांमध्ये, जात इत्यादींनी समान असलेल्या प्राण्यांच्या आणि अप्राण्यांच्या (निर्जीव वस्तूंच्या) समूहाला 'वर्ग' (वग्ग) असे म्हणतात; जसे की 'बंधुवर्ग' (नातेवाईकांचा समूह), 'कवर्ग' इत्यादी. 'वज्ज' धातू वर्जन करण्याच्या अर्थात आहे; जो असमान जातीच्या प्राण्यांना वर्जित करतो म्हणून त्याला 'वर्ग' म्हणतात. येथे 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'ज्जा' चा 'ग्ग' होतो. समान जातीच्या आणि भिन्न जातीच्या प्राण्यांच्या समूहाला 'संघ' आणि 'सार्थ' (सत्थ) असे म्हटले जाते; जसे की 'भिक्षुसंघ', 'वणिकसार्थ' (व्यापाऱ्यांचा समूह) इत्यादी. ज्या समूहात अवयव (घटक) एकत्र येऊन भेदविरहितपणे ओळखले जातात, म्हणून त्याला 'संघ' म्हणतात. ज्या समूहात अवयव (घटक) गतिमान होतात किंवा चालतात, म्हणून त्याला 'सार्थ' म्हणतात; येथे 'थ' प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'त' होतो.

Sajātikānaṃ samānajātikānaṃ jantūnameva gaṇo kulaṃ nāma, yathā ‘‘khattiyakulaṃ, gokula’’miccādayo. Kula saṅkhyāne, bandhumhi ca, a, kulaṃ. Sadhammīnaṃ samānadhammānameva jantūnaṃ gaṇo nikāyo nāma, yathā ‘‘bhikkhunikāyo’’ti. Ci caye, ṇo, nibbisesena cinoti avayaveti nikāyo.

समान जातीच्या प्राण्यांच्याच समूहाला 'कुल' असे म्हणतात; जसे की 'क्षत्रियकुल', 'गोकुल' इत्यादी. 'कुल' धातू संख्या मोजणे आणि बंधुत्व या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'कुल' शब्द बनतो. समान धर्म (आचरण) असलेल्या प्राण्यांच्याच समूहाला 'निकाय' असे म्हणतात; जसे की 'भिक्षुनिकाय'. 'चि' धातू संचय (एकत्र करणे) करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. जो भेदविरहितपणे अवयवांना (घटकांना) एकत्र करतो, म्हणून त्याला 'निकाय' म्हणतात.

Sajātiyatiracchānānaṃyeva gaṇo ‘‘yūtho’’tyuccate, so cānitthī, yathā ‘‘hatthiyūtho, migayūtha’’miccādayo, yu missane, tho, dīghādi, yūtho, ‘‘gaṇo pasūnaṃ samajo, samājoññesa’muccate’’ti idhānāgatavacanampi ñātabbaṃ.

समान जातीच्या पशूंच्याच (तिर्यकांच्याच) समूहाला 'यूथ' (कळप) असे म्हटले जाते, आणि तो शब्द स्त्रीलिंगी नाही (पुल्लिंगी/नपुंसकलिंगी आहे); जसे की 'हत्थियूथ' (हत्तींचा कळप), 'मृगयूथ' (हरणांचा कळप) इत्यादी. 'यु' धातू मिश्रण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'थ' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला दीर्घ होऊन 'यूथ' शब्द बनतो. 'पशूंच्या समूहाला समज (समज) आणि इतरांच्या समूहाला समाज (समाजो) म्हटले जाते' हे या ग्रंथात थेट न आलेले वचनही येथे जाणून घ्यावे.

633. Catukkaṃ garuḷe. Kanakarucirattā sobhano paṇṇo pakkho yassa supaṇṇo. Vinabhāya nāma mātuyā apaccaṃ venateyyo, ṇeyyo. Garaṃ visadharaṃ hantīti garuḷo, ṇo, rantassu, hassa ca ḷattaṃ, vaṇṇavikāro, garuḍo. [Pg.421] Pakkhisīho, uḷūtīso, vajiratuṇḍo, sudhāharo, suvaṇṇapakkho, bhujagāsanopi.

६३३. गरुडासाठी चार शब्दांचा समूह आहे. सोन्यासारख्या सुंदर रंगाचे पंख ज्याचे आहेत, तो 'सुपर्ण' (सुपण्ण). 'विनता' नावाच्या मातेचे अपत्य (पुत्र) तो 'वैनतेय' (वेनतेय्य); येथे 'णेय्य' प्रत्यय लागतो. विष धारण करणाऱ्या सर्पाला (गर) जो मारतो, म्हणून तो 'गरुड' (गरुळ); येथे 'ण' प्रत्यय लागतो, 'र' च्या जागी 'उ' होतो आणि 'ह' च्या जागी 'ळ' होतो, हा वर्णविकार आहे; 'गरुड' (गरुड) असेही रूप बनते. 'पक्षीसिंह' (पक्खीसीह), 'उळूसीस', 'वज्रतुंड' (वजिरतुण्ड), 'सुधाहार' (सुधाहार), 'सुवर्णपक्ष' (सुवण्णपक्ख) आणि 'भुजगासन' (भुजगासन) हे शब्दही गरुडाचे वाचक आहेत.

Pikantaṃ kokile. Parena vijātiyena kākena positoti parapuṭṭho, pusa posane, to. Parena bhato puṭṭho parabhato, bhara dhāraṇaposanesu, to. Kuṇa saddopakaraṇesu, alo. Kuka, vaka ādāne, ilo, kokilo. Apihito kāyatīti piko, api antaradhāne, vaṇṇanāso, apissākāralopo.

'पिक' शब्दापर्यंतचे शब्द कोकिळेसाठी (कोकिळ पक्ष्यासाठी) आहेत. दुसऱ्या भिन्न जातीच्या कावळ्याद्वारे पोसला गेलेला म्हणून तो 'परपुष्ट' (परपुट्ठ); 'पुस' धातू पोषण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. दुसऱ्याद्वारे पोसला गेलेला म्हणून 'परभृत' (परभत); 'भर' धातू धारण आणि पोषण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'कुण' धातू ध्वनी करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. 'कुक' आणि 'वक' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात आहेत, त्यांना 'इल' प्रत्यय लागून 'कोकिल' (कोकिल) रूप बनते. कफाने न झाकलेला किंवा न लपलेला असा जो गातो (ध्वनी करतो), म्हणून तो 'पिक' (पिक); 'अपि' शब्द अदृश्य होण्याच्या अर्थात आहे, येथे वर्णाचा लोप होतो आणि 'अपि' मधील 'अ' चा लोप होतो.

634. Aṭṭhakaṃ more. Mura saṃvaraṇe, ṇo. Maya gatiyaṃ, ūro, mahiyaṃ ravatīti vā mayūro, dhātussa atthātisayena yogoti nerutto. Varahaṃ sikhaṇḍo, taṃyogā varahī. Nīlā gīvā kaṇṭho yassa, bhujaṅgabhujopi.

६३४. मोरासाठी आठ शब्दांचा समूह आहे. 'मुर' धातू वेढणे किंवा झाकणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो. 'मय' धातू गतीच्या अर्थात आहे, त्याला 'ऊर' प्रत्यय लागतो; किंवा भूमीवर जो ओरडतो (ध्वनी करतो) म्हणून तो 'मयूर' (मयूर); धातूच्या अतिशय अर्थाशी योग झाल्यामुळे निरुक्त पद्धतीने हे रूप सिद्ध होते. 'शिखंड' (तुरा/पिच्छ) याला 'वरह' म्हणतात, आणि त्या वरहशी युक्त असल्यामुळे त्याला 'वरही' (वरही) म्हणतात. ज्याची मान (कंठ) निळी आहे तो (नीलकंठ), आणि 'भुजंगभुज' (भुजङ्गभुज) हा शब्दही मोराचा वाचक आहे.

Dvayaṃ mayūramatthakasikhāyaṃ. Sikhā aggijālāyañca, pubbe vuttā.

मोराच्या डोक्यावरील तुऱ्यासाठी दोन शब्दांचा समूह आहे. 'शिखा' हा शब्द अग्नीच्या ज्वालेसाठीही वापरला जातो; याचा विग्रह पूर्वी सांगितला आहे.

635-636. Catukkaṃ mayūrakalāpe. Sikhaṇḍino ayaṃ sikhaṇḍo, varaha pādhānye, paribhāsanahiṃsādānesu ca, karaṇe [Pg.422] a. Ko mayūro lasati yena kalāpo, ṇo, sassa po. Pī tappanakantīsu, cho, niggahītāgamo, rasso ca. Dvayaṃ morassa piñchaṭṭhe akkhisaṇṭhāne. Cadi hilādane, dittiyañca, ṇvu. Mecako kaṇhavaṇṇepi vutto.

६३५-६३६. मोराच्या पिसारासाठी चार शब्दांचा समूह आहे. मोराचा हा पिसारा 'शिखंड' (सिखण्ड) म्हटला जातो. 'वरह' शब्द प्राधान्य अर्थात आहे, तसेच तो भाषण, हिंसा आणि ग्रहण या अर्थातही आहे; करण अर्थात त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्या पिसाराने मयूर शोभून दिसतो (क्रीडा करतो) तो 'कलाप' (कलाप); येथे 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'स' च्या जागी 'प' होतो. 'पी' धातू तृप्ती आणि कांती या अर्थात आहे, त्याला 'छ' प्रत्यय लागतो, अनुस्वाराचा आगम होतो आणि स्वर ऱ्हस्व होतो. मोराच्या पिसाऱ्यावरील डोळ्याच्या आकाराच्या चंद्राकृतीसाठी दोन शब्दांचा समूह आहे. 'चन्द' धातू आनंदित करणे आणि प्रकाशित करणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'मेचक' (मेचक) हा शब्द काळ्या रंगासाठीही वापरला जातो.

Aḷyantaṃ bhamare, cha padāni assa. Madhuṃ vatayati bhuñjate madhubbato, vata bhojane. Bhama anavaṭṭhāne, pupphamatthake bhamatīti bhamaro, aro. Ara gamane, i, ḷattaṃ.

'अळि' (अळि) शब्दापर्यंतचे शब्द भ्रमरासाठी (भुंग्यासाठी) आहेत; त्याला सहा पाय असतात. मधाचे (पुष्परसाचे) जो सेवन करतो म्हणून तो 'मधुव्रत' (मधुब्बत); 'वत' धातू भोजन करण्याच्या अर्थात आहे. 'भम' धातू भ्रमण करण्याच्या अर्थात आहे, फुलांवर जो फिरतो तो 'भ्रमर' (भमर); त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो. 'अर' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागतो आणि 'ळ' होतो (ज्यापासून 'अळि' शब्द बनतो).

Catukkaṃ gehavanakapotesu. Pārena sabalena āpatatīti pārāpato, pāravatopi. Kapa acchādane, kampa calane vā. Oto, parapakkhe malopo. Kuka ādāne, aṭo, ussattamassuttañca. Pakārena ravatīti pārevaṭo, ru sadde, aṭo, upasaggassa dīgho, asse, pārevaṭo, parevaṭopi.

घरगुती आणि जंगली कबुतरांसाठी चार शब्दांचा समूह आहे. जो चित्रविचित्र रंगाने झेप घेतो म्हणून तो 'पारापत' (पारापत); 'पारावत' (पारावत) असेही रूप आहे. 'कप' धातू झाकण्याच्या अर्थात आहे, किंवा 'कम्प' धातू कंपन करण्याच्या अर्थात आहे; त्याला 'ओत' प्रत्यय लागतो आणि पुढील भागात 'म' चा लोप होतो. 'कुक' धातू ग्रहण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो, 'उ' चा 'अ' होतो आणि 'अ' चा 'उ' होतो. जो विशेष प्रकारे ध्वनी करतो म्हणून तो 'पारेवत' (पारेवत); 'रु' धातू ध्वनीच्या अर्थात आहे, उपसर्गाचा दीर्घ होतो आणि 'अ' चा 'ए' होऊन 'पारेवत' रूप बनते; 'पारावत' (पारावत) असेही रूप बनते.

‘‘Pārāvato ca chejjo ca,Kapoto rattalocano;

Pārāpato kalaravo,Pattī seno sasādano’’ti. –

'पारावत' (पारावत), 'छज्ज' (छेज्ज), 'कपोत' (कपोत), 'रक्तलोचन' (रत्तलोचन), 'पारापत' (पारापत), 'कलरव' (कलरव) [हे कबुतराचे वाचक आहेत]; आणि 'पत्ती' (पत्ती), 'सेन' (सेन), 'ससादन' (ससादन) [हे शिकारी पक्ष्याचे वाचक आहेत].

Rabhaso.

रभस.

637. Dvayaṃ gijjhe. Gidha abhikaṅkhāyaṃ, yo, jhassa jho, asarūpadvittaṃ, jhapaccayena vā siddhaṃ, tathā dhassa jo. Gidhatismā a, niggahītāgamo, issattaṃ, gandho. Tikaṃ senasāmaññe. Kukkuṭādīnaṃ kulaṃ lunāti chindatīti kulalo, kula santāne [Pg.423] vā, alo. Se gamane, no. Sattānaṃ hiṃsanato byaggho viya byagghi, satte nāsetīti nāso. Byagghi eva nāsoti samuditanāmaṃ.

६३७. गिधाडासाठी दोन शब्दांचा समूह आहे. 'गिध' धातू तीव्र इच्छा करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'य' प्रत्यय लागतो, 'ध्य' च्या जागी 'ज्झ' होतो आणि असरूप द्वित्व होते; किंवा 'ज्झ' प्रत्ययाने हे रूप सिद्ध होते; त्याचप्रमाणे 'ध' च्या जागी 'ज' होतो. 'गिध' धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागतो, अनुस्वाराचा आगम होतो आणि 'इ' चा 'अ' होऊन 'गन्ध' (गन्ध) रूप बनते. शिकारी पक्ष्यांच्या सामान्य नावासाठी तीन शब्दांचा समूह आहे. कोंबड्या इत्यादींचे कुळ जो नष्ट करतो म्हणून तो 'कुलल' (कुलल); किंवा 'कुल' धातू वंशाच्या अर्थात आहे, त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. 'सि' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'न' प्रत्यय लागतो. प्राण्यांच्या हिंसेमुळे जो वाघासारखा असतो म्हणून त्याला 'व्याघ्री' (ब्यग्घी) म्हणतात; प्राण्यांना जो नष्ट करतो म्हणून त्याला 'नास' (नासो) म्हणतात. 'व्याघ्री' आणि 'नास' हे मिळून 'व्याघ्रीनास' (ब्यग्घिनासो) हे एकत्रित नाव बनते.

Sakuṇagghādayo tayo tabbhedā tassa senassa visesā. Sakuṇaṃ hantīti sakuṇagghi, sina?. Aṭa gamane, ṇo. Āṭo. Dabbisadisaṃ tuṇḍaṃ yassa dvijassa so dabbimukhadvijo. ‘‘Dabbimukhadvijo āṭo nāmā’’tipyeko attho, tadā dveyeva senabhedā.

'सकुणग्घी' (ससाणा) इत्यादी तीन पक्षी हे त्या ससाण्याचे (बाज पक्षाचे) विशेष भेद आहेत. जो पक्षाला मारतो, म्हणून त्याला 'सकुणग्घी' म्हणतात. 'अट' धातू गमन अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागून 'आट' शब्द बनतो. ज्या पक्षाची चोच पळीसारखी (चमच्यासारखी) असते, त्याला 'दब्बीमुख' म्हणतात. 'दब्बीमुख' आणि 'आट' हे एकाच पक्षाचे नाव आहे, असाही एक अर्थ होतो; त्या वेळी ससाण्याचे दोनच भेद उरतात.

638. Catukkaṃ ulūke. ‘‘Uhu’’nti saddaṃ karotīti uhuṅkāro. ‘‘Uddhaṃ kaṇṇā yassa uddhaṃkaṇṇo’’ti sampatte niruttinayena ulūko, ucati samaveti koṭaranti vā nipātanā. Kusa akkose, yassa amanāpatāya saddena lokā kosanti, so kosiyo, kositabboti katvā, koṭare vasatīti vā kosiyo, nerutto, vāyasānaṃ kākānaṃ ari sattu, sakkahvayo, divāndho vakkanāsiko, harinetto, divābhīto, kākabhīrū, ratticārīpi.

६३८. घुबडासाठी (पिंगळा पक्ष्यासाठी) चार नावे आहेत. जो 'उहूँ' असा आवाज करतो, म्हणून त्याला 'उहुंकार' म्हणतात. ज्याचे कान वरच्या बाजूला असतात, त्याला 'उद्धंकण्ण' असे रूप प्राप्त झाल्यावर निरुक्ति नियमाने 'उलूक' म्हणतात; किंवा जो झाडाच्या ढोलीत राहतो म्हणून निपातनाने 'उलूक' रूप सिद्ध होते. 'कुस' धातू निंदा करण्याच्या अर्थात आहे; ज्याच्या अप्रिय आवाजामुळे लोक निंदा करतात, तो निंदनीय असल्यामुळे त्याला 'कोसिय' म्हणतात; किंवा जो झाडाच्या ढोलीत राहतो म्हणून त्याला 'कोसिय' म्हणतात, हा निरुक्ति मार्ग आहे. तो कावळ्यांचा शत्रू (अरि) आहे. 'सक्कव्हय', 'दिवांध', 'वत्तनासिक', 'हरिनेत्त', 'दिवाभीत', 'काकभीरू' आणि 'रत्तिचारी' ही देखील घुबडाचीच नावे आहेत.

Vāyasantaṃ kāke. ‘‘Kā’’iti saddaṃ kāyatīti kāko. Riṭṭhaṃ maraṇalakkhaṇaṃ, tadassa natthi ariṭṭho. Dhaṅka ghoravāsite, a. Balinā puṭṭho bhato. Vaya gamane, vayo eva vāyaso, sakatthe so, sakiṃpajo, attaghoso, parabharo, balibhujo, guḷhamethunopi. Sakiṃ ekavāraṃpajā [Pg.424] pasūti yassa. ‘‘Kāka’’iccattānaṃ ghosayati. Vijātiyaṃ kokilaṃ bharati.

'वायस' शब्दापर्यंतची पाच नावे कावळ्यासाठी आहेत. जो 'का-का' असा आवाज करतो, म्हणून त्याला 'काक' म्हणतात. मरणाचे लक्षण म्हणजे 'रिठ्ठ' (अरिष्ट), ते ज्याला नाही तो 'अरिठ्ठ' होय. 'धंक' धातू भयानक ओरडण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. जो बळीने (अन्नाच्या घासाने) पोषला जातो. 'वय' धातू गमन अर्थात असून 'वय' शब्दाला स्वार्थे 'स' प्रत्यय लागून 'वायस' शब्द बनतो. 'सकिंपज' (एकदाच पिल्ले देणारा), 'अत्तघोस' (स्वतःचे नाव ओरडणारा), 'परभर' (दुसऱ्याचे पोषण करणारा), 'बलिभुज' (पिंडदान किंवा बळी खाणारा) आणि 'गूळ्हमेथुन' (गुप्त मैथुन करणारा) ही देखील कावळ्याची नावे आहेत. ज्याला एकदाच संतती होते तो 'सकिंपज' होय. जो 'काक' असे ओरडून स्वतःची घोषणा करतो तो 'अत्तघोस' होय. जो भिन्न जातीच्या कोकिळेच्या पिल्लाचे पोषण करतो तो 'परभर' होय.

639. Kāko viya ulati gacchatīti kākoḷo, ḷattaṃ. Doṇakāko, daddhakākopi. Dvayaṃ ‘‘bī-lौṃ’’iti khyāte sakuṇe. Lū chedane, ṇo, vassa po, lāpo, lāvopi. Leḍḍu viya akatīti laṭukikā, ṇvu.

६३९. जो कावळ्याप्रमाणे उडतो, त्याला 'काकोळ' (रानकावळा) म्हणतात; येथे 'ल' चा 'ळ' होतो. 'दोणकाक' आणि 'दद्धकाक' ही देखील रानकावळ्याची नावे आहेत. 'बिलुं' (लाव्हा) नावाच्या पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. 'लू' धातू छेदण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'व' चा 'प' होऊन 'लाप' किंवा 'लाव' शब्द बनतो. जो मातीच्या ढेकळाप्रमाणे उडतो, म्हणून त्याला 'लटुकिगा' (किंवा लेड्डुकिका) म्हणतात; याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ hatthiliṅgasakuṇe. Vāraṇasadisattā vāraṇo. Hatthino liṅgaṃ ñāpakaṃ soṇḍaṃ yasmiṃ vijjatīti hatthiliṅgo. Hatthisoṇḍaṃ yasmiṃ vijjati, so hatthisoṇḍo ca vihaṅgamo ceti hatthisoṇḍavihaṅgamo.

'हत्थिलींग' (हत्तीसारखी सोंड असलेला महाकाय पक्षी) पक्ष्यासाठी तीन नावे आहेत. हत्तीसारखा (वारण) असल्यामुळे त्याला 'वारण' म्हणतात. ज्या पक्ष्यामध्ये हत्तीचे लक्षण दाखवणारी सोंड असते, म्हणून त्याला 'हत्थिलींग' म्हणतात. ज्या पक्ष्याला हत्तीसारखी सोंड असते, तो हत्तीची सोंड असलेला पक्षी असल्यामुळे त्याला 'हत्थिसोण्डविहंगम' म्हणतात.

640. Dvayaṃ ukkuse. Uccaṃ kosatīti ukkuso, kusa sadde, a. Kura sadde, aro, thiyaṃ kurarī. Kolaṭṭhipakkhimhi ‘‘ubhuta’’iti khyāte pakkhimhi kukkuho. Kolaṭṭhiajjhohārako pakkhī kolaṭṭhipakkhī. ‘‘Kukku’’iti saddāyatīti kukkuho, ho, kuka avhāne vā, uho.

६४०. 'उक्कुस' (घार किंवा कुरर पक्षी) साठी दोन नावे आहेत. जो उंचावर ओरडतो, म्हणून त्याला 'उक्कुस' म्हणतात; 'कुस' धातू शब्द अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'कुर' धातू शब्द अर्थात असून त्याला 'अर' प्रत्यय लागतो आणि स्त्रीलिंगात 'कुररी' रूप बनते. 'उभुत' नावाच्या प्रसिद्ध पक्ष्यासाठी (ज्याला कोळठ्ठी पक्षी म्हणतात) 'कुक्कुह' शब्द वापरला जातो. कवठाची बी गिळणारा पक्षी म्हणून त्याला 'कोलठ्ठीपक्खी' म्हणतात. जो 'कुक्कु' असा आवाज करतो, म्हणून त्याला 'कुक्कुह' म्हणतात; येथे 'ह' प्रत्यय लागतो, किंवा 'कुक' धातू बोलावण्याच्या अर्थात असून त्याला 'उह' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ suve. Su savane. Manussasaddampi suṇātīti suvo, a, uvādeso. ‘‘Kī’’iti saddaṃ karotīti kīro. Karoti manussasaddanti vā kīro. A, assī. Suka gatiyaṃ, sundaraṃ[Pg.425], suṭṭhu vā manussasaddaṃ kāyatīti suko. Dvayaṃ kukkuṭamatte. Tambā cūḷā yassa. Kukkuṭatīti kukkuṭo, kuka, vaka ādāne vā, aṭo.

पोपटासाठी तीन नावे आहेत. 'सु' धातू ऐकण्याच्या अर्थात आहे; जो मनुष्याचा आवाजही ऐकतो, म्हणून त्याला 'सुव' म्हणतात; येथे 'अ' प्रत्यय लागून 'उ' चा 'व' होतो. जो 'की' असा आवाज करतो, म्हणून त्याला 'कीर' म्हणतात; किंवा जो मनुष्याचा आवाज काढतो म्हणून त्याला 'कीर' म्हणतात; येथे 'अ' प्रत्यय लागून 'अ' चा 'इ' होतो. 'सुक' धातू गती अर्थात आहे; जो सुंदर किंवा चांगल्या प्रकारे मनुष्याचा आवाज काढतो, म्हणून त्याला 'सुक' म्हणतात. सामान्य कोंबड्यासाठी दोन नावे आहेत. ज्याला लाल रंगाचा तुरा असतो, त्याला कोंबडा म्हणतात. जो विचित्र रीतीने चालतो, म्हणून त्याला 'कुक्कुट' म्हणतात; किंवा 'कुक' किंवा 'वक' धातू ग्रहण अर्थात असून त्याला 'अट' प्रत्यय लागतो.

641. Dvayaṃ nijjivhe. Natthi jivhā yassa nijjivho. Dvayaṃ koñcāsakuṇe. Itthiliṅgena mithunānaṃ nāmāni. Koñca koṭilyappībhāvesu, a, koñcā. Kanta chedane, yu, nadādi, assu. Kuṇḍanīpi, kuṇḍa dāhe.

६४१. रानकोंबड्यासाठी दोन नावे आहेत. ज्याला जीभ नसते, त्याला 'निज्जीव्ह' म्हणतात. क्रौंच पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत; ही स्त्रीलिंगी रूपाने जोडप्यांची नावे आहेत. 'कोञ्च' धातू कुटिलतेत किंवा प्रवेश अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'कोञ्चा' शब्द बनतो. 'कन्त' धातू छेदण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो आणि नद्यादी गणाप्रमाणे 'अ' चा 'उ' होतो. 'कुण्डकी' (किंवा कुण्डनी) हे देखील नाव आहे; 'कुण्ड' धातू दाह अर्थात आहे.

Dvayaṃ cakkavāke. Cakkena cakkasaddena uccate cakkavāko, ṇo. Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkamiccāvhā yassa, rathaṅgāvhayanāmakopi, rathaṅgaṃ cakkaṃ, tassa avhayo rathaṅgāvhayo, so nāmaṃ assa rathaṅgāvhayanāmako, tena rathaṅganāmo rathacaraṇasamāno avhayo coccate.

चक्रवाक पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. जो 'चक्र' शब्दाने बोलतो, म्हणून त्याला 'चक्रवाक' म्हणतात; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'वच' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात आहे. ज्याला 'चक्र' असे नाव आहे, त्याला 'रथंगव्हयनामक' देखील म्हणतात. चाकाला 'रथंग' म्हणतात, त्याचे नाव 'रथंगव्हय' आहे; ते ज्याचे नाव आहे त्याला 'रथंगव्हयनामक' म्हणतात. म्हणूनच त्याला 'रथंगनाम' आणि 'रथचरणसमान' असेही म्हटले जाते.

Lakkhitalakkhaṇā cātra, lakkhaṇopacaritavuttiyā, goṇamukhyāya vā vuttiyā lakkhitena atthena yatra atthantaraṃ lakkhyate, sā lakkhitalakkhaṇā. Yathā ‘‘rathāvayavāyudho’’ iccatra rathāvayavasaddena cakkaṃ lakkhyate, na tadākati tannāmo cāyudhaviseso. ‘‘Pantiratho’’iccatra pantisaddena dasakkharaṃ chando lakkhyate, na dasasaddo, tehi tu āyudharathasaddasanniveso ‘‘cakkāvayavāyudho, dasaratho’’ iti devaviseso, rājaviseso ca lakkhyate, tathātrāpi ‘‘rathaṅga’’ntyanena rathekadeso lakkhīyate, ‘‘avhāyate’’iccanena ca paribhāsanaṃ, na tenāpi vākasaddo. Tehi ca aññamaññasanniveso cakkavākoti pakkhiviseso [Pg.426] lakkhīyateti guṇato sukkādīhi evaṃgatā goṇī vutti.

आणि येथे 'लक्षितलक्षणा' आहे. लक्षणा वृत्तीने किंवा गौण-मुख्य वृत्तीने ज्या ठिकाणी लक्षित अर्थाने दुसरा अर्थ लक्षित होतो, ती 'लक्षितलक्षणा' होय. जसे 'रथावयवायुध' या शब्दात 'रथावयव' (रथाचा अवयव) या शब्दाने 'चाक' लक्षित होते, परंतु त्या चाकासारखा आकार असलेले विशेष शस्त्र लक्षित होत नाही. 'पंतिरथ' या शब्दात 'पंति' शब्दाने 'दहा अक्षरांचा छंद' लक्षित होतो, 'दश' शब्द लक्षित होत नाही. परंतु त्या शब्दांनी शस्त्र आणि रथ यांच्या संयोगाने 'चक्रावयवायुध' (विष्णू देव) आणि 'दशरथ' (राजा) असे विशेष देव व विशेष राजा लक्षित होतात. त्याचप्रमाणे येथेही 'रथंग' या शब्दाने रथाचा एक भाग (चाक) लक्षित होतो आणि 'अव्हायते' या शब्दाने संबोधन (बोलणे) लक्षित होते, त्यावरून 'वाक' शब्द लक्षित होत नाही. परंतु त्या चक्र आणि वाक शब्दांच्या परस्पर संयोगाने 'चक्रवाक' नावाचा विशेष पक्षी लक्षित होतो. अशा प्रकारे गुणावरून (पांढऱ्या इत्यादी रंगांमुळे) होणारी ही 'गौण वृत्ती' होय.

Dvayaṃ cātake. Ayaṃ meghajalapāyī, sara hiṃsāyaṃ, saraṇaṃ sāro, taṃ gacchatīti sāraṅgo. ‘‘Cātake hariṇe pume, sāraṅgo sabale tisū’’ti rabhaso. Cata yācane, ṇvu, thokakopi, thokaṃ kaṃ jalaṃ īhanīyaṭṭhena assatthi thokako.

चातक पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. हा पक्षी केवळ ढगाचे पाणी पिणारा आहे. 'सर' धातू हिंसेच्या अर्थात असून, जो पीडेला प्राप्त होतो त्याला 'सारंग' म्हणतात. पुल्लिंगात 'सारंग' शब्द चातक आणि हरणासाठी वापरला जातो, तर तिन्ही लिंगांत 'सारंग' शब्द चित्कबरा (ठिपके असलेला) या अर्थात वापरला जातो, असे रभस कोशात म्हटले आहे. 'चत' धातू याचना करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. 'थोकक' हे देखील त्याचे नाव आहे; ज्याला इच्छेनुसार थोडेसे पाणी मिळते, म्हणून त्याला 'थोकक' म्हणतात.

642. Dvayaṃ pakkhibiḷāle. Tula ummāne, iyo. Pakkhayutto biḷālo, ‘‘sū’’.

६४२. 'पक्खिबिळाल' (उडणारी खार किंवा श्यू पक्षी) साठी दोन नावे आहेत. 'तुल' धातू तुलना करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'इय' प्रत्यय लागतो. पंख असलेली मांजर म्हणून त्याला 'पक्खिबिळाल' म्हणतात.

Dvayaṃ rukkhakīṭakhādake. Sataṃ pattāni assa. Sarati kīṭeti sāraso, so, ‘‘khāva sā’’.

झाडातील किडे खाणाऱ्या सुतार पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. ज्याला अनेक पंख असतात. जो किड्यांना मारतो, म्हणून त्याला 'सारस' म्हणतात; येथे 'स' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ kākehi saddhiṃ nīḷaṃ katvā vasanake sukkasakuṇe. Vaka ādāne, a. Setavaṇṇatāya sukko ca so kākehi saddhiṃ nivāsanato, kākasaṇṭhānattā vā kāko ceti sukkakāko.

कावळ्यांसोबत एकत्र घरटे करून राहणाऱ्या पांढऱ्या रंगाच्या पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. 'वक' धातू ग्रहण अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो. पांढऱ्या रंगाचा असल्यामुळे तो 'सुक्क' (पांढरा) आहे आणि कावळ्यांसोबत राहत असल्यामुळे किंवा कावळ्यासारखा आकार असल्यामुळे तो कावळाही आहे, म्हणून त्याला 'सुक्ककाक' (पांढरा कावळा) म्हणतात.

Dvayaṃ visakaṇṭhikāyaṃ. Bala pāṇane, ṇvu, dīgho, āko vā. Visasadiso kāḷavaṇṇo kaṇṭho yassā sā visakaṇṭhikā, etissā pumo nāma na vijjati. Vuttañca apadāne –

बगळ्याच्या एका जातीसाठी (बलाक पक्ष्यासाठी) दोन नावे आहेत. 'बल' धातू प्राणधारण अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो, तो दीर्घ होतो किंवा त्याला 'आक' प्रत्यय लागतो. ज्या पक्ष्याला विषासारखा काळा गळा असतो, त्याला 'विसकंठिका' म्हणतात. या पक्ष्यांमध्ये नर जात नसते. अपादान ग्रंथात म्हटले आहे की -

‘‘Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;

Meghesu gajjamānesu, gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā’’ti.

"जसे बलाक पक्ष्यांच्या जातीत कधीही नर नसतो; ढग गरजत असताना त्या वेळी त्या माद्या गर्भ धारण करतात."

643. Dvayaṃ [Pg.427] kaṅke. Lohasadiso piṭṭhi yassa lohapiṭṭho. Kaṅka lolye, a, kaṅko.

६४३. कंक पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. ज्याची पाठ लोखंडासारखी (किंवा तांब्यासारखी) असते, त्याला 'लोहपिट्ठ' म्हणतात. 'कंक' धातू चंचलतेच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'कंक' शब्द बनतो.

Dvayaṃ pattakaṇṭhe. Khañjo viya caratīti khañjarīṭo, īṭo. Passantānaṃ khaṃ sukhaṃ janetīti khañjano. Khañja gativekalye vā, yu.

धोबी पक्ष्यासाठी (खंजन पक्ष्यासाठी) दोन नावे आहेत. जो लंगड्याप्रमाणे चालतो, म्हणून त्याला 'खंजरीट' म्हणतात; येथे 'ईट' प्रत्यय लागतो. जो पाहणाऱ्यांना आनंद देतो, म्हणून त्याला 'खंजन' म्हणतात; किंवा 'खंज' धातू गतीच्या विकलतेच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ gāmacāṭake, cāṭakamatte vā. Kalahaṃ ravatīti kalaviṅko, yadādi. Kaṃ sukhaṃ lunātīti vā kalaviṅko, iko, niggahītāgamo ca. Caṭa bhede, ṇvu, cāṭako.

घरगुती चिमणीसाठी किंवा सामान्य चिमणीसाठी दोन नावे आहेत. जी भांडणाचा आवाज करते, म्हणून तिला 'कलविंक' म्हणतात. किंवा जी सुख नष्ट करते म्हणून तिला 'कलविंक' म्हणतात; येथे 'इक' प्रत्यय लागतो आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. 'चट' धातू भेद अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'चातक' (चिमणी) शब्द बनतो.

Dvayaṃ veḷuriyacchavilome citrapakkhe ‘‘suvaṇṇacūḷe’’ti khyāte. Dibha santhambhe, dvittaṃ, bindāgamo ca. ‘‘Ki’’iti saddaṃ karotīti kikī, ṇī, cāso, divipi.

वैडूर्य मण्यासारखी त्वचा व केस, चित्रविचित्र पंख आणि सोन्यासारखा तुरा असलेल्या 'यच' (नीलकंठ) नावाच्या प्रसिद्ध पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. 'दिभ' धातू स्तंभन अर्थात असून येथे द्वित्व आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. जो 'कि' असा आवाज करतो, म्हणून त्याला 'किकी' म्हणतात; 'चास' आणि 'दिवि' ही देखील या पक्ष्याची नावे आहेत.

644. Dvayaṃ meghasāme ‘‘ṭī-ṭौ’’iti khyāte. Kadambayogā kādambo. Kāḷavaṇṇo haṃso kāḷahaṃso, kālahaṃsopi.

६४४. मेघशाम नावाच्या 'टिटवी' (टीटौ) नावाच्या प्रसिद्ध पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. कदंब वृक्षाशी संबंध असल्यामुळे त्याला 'कादंब' म्हणतात. काळ्या रंगाचा हंस म्हणून त्याला 'काळहंस' (किंवा कालहंस) म्हणतात.

Dvayaṃ [Pg.428] ‘‘ṅahe-ḍo’’iti khyāte sakuṇe. Sakunto vutto, ‘‘sakunto pakkhibhedasmiṃ, bhāsapakkhīkhagesu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Sundarākārena pakkhena yutto sakuṇo bhāsapakkhī, ‘‘bhāsanto sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti hi nānatthasaṅgahe.

'ङ्हे-डो' (किंवा 'ङ्हकतो') या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. 'सकुन्त' (Sakunto) हा शब्द पक्ष्यासाठी वापरला जातो. 'नानात्थसंगह' मध्ये म्हटले आहे: "सकुन्त हा शब्द एका विशिष्ट पक्ष्यासाठी (पाकोळी) आणि सामान्य पक्ष्यांसाठीही वापरला जातो." सुंदर पंखांनी युक्त असलेल्या पक्ष्याला 'भासपक्खी' (भास पक्षी) म्हणतात. 'नानात्थसंगह' मध्ये म्हटले आहे: "भासन्त हा शब्द सुंदर आकारासाठी आणि भास पक्ष्यासाठी वापरला जातो."

Dvayaṃ ‘‘nvā-mī-sve’’iti khyāte nīlapakkhini. Dhūmyaṃ dhūmaṃ aṭati sahatīti dhūmyāṭo, ṇo. Kāḷavaṇṇatāya kucchitaṃ liṅgaṃ yassa. Bhiṅgopi.

'न्वाह-म्री-छ्वै' (किंवा कावळा/भीमराज पक्षी) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या काळ्या/निळ्या रंगाच्या पक्ष्यासाठी दोन नावे आहेत. जो धूर सहन करू शकतो, त्याला 'धूम्याट' (Dhūmyāṭo) म्हणतात. काळ्या रंगामुळे ज्याचे रूप कुरूप किंवा काळे दिसते, त्याला 'भिंग' (Bhiṅgo) असेही म्हणतात.

Dvayaṃ jalakukkuṭe. Dā lavane,ti, dāti ūhati ussahatīti dātyūho, khaṇḍitaddhaniiccattho. Kāle sassamutumhi kaṇṭho kaṇḍaddhani yassa kāḷakaṇṭhako, samāsante ko.

पाणकोंबडीसाठी (जलकुक्कुट) दोन नावे आहेत. 'दा' म्हणजे छेदणे किंवा तोडणे; जो चोचीने तोडण्याचा प्रयत्न करतो, त्याला 'दात्यूह' (Dātyūho) म्हणतात, ज्याचा अर्थ 'तुकडे करणारी चोच असलेला' असा आहे. पावसाळ्यात ज्याचा गळा काळा होतो, त्याला 'काळकण्ठक' (Kāḷakaṇṭhako) म्हणतात.

645. Khuddādi madhucchiṭṭhakarādiko kammabhūto ‘‘makkhikābhedo’’tyuccate, makkhi saṅghāte, ṇvu, makkhikā, tāsaṃ bhedo makkhikābhedo. Piṅgalamakkhikāyaṃ ‘‘mhaṇa’’iti khyātāyaṃ dvayaṃ. Ḍaṃsa ḍaṃsane, ḍaṃso. Daṃsopi, ḍaṃsa khādane vā, piṅgalamakkhikātivaṇṇanāmaṃ.

६४५. मधमाशी इत्यादी मेण तयार करणाऱ्या कीटकांना 'मक्खिकाभेद' (माशांचे प्रकार) म्हटले जाते. 'मक्खि' म्हणजे समूहाने राहणे, त्यावरून 'मक्खिका' (माशी) हा शब्द बनतो आणि त्यांच्या प्रकारांना 'मक्खिकाभेद' म्हणतात. 'म्हण' (डास किंवा डंश करणारी पिवळसर माशी) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या माशीसाठी दोन नावे आहेत. 'डंस' म्हणजे डसणे, त्यावरून 'डंस' (Ḍaṃso) हा शब्द बनतो. याला 'दंस' (Daṃso) असेही म्हणतात. 'डंस' म्हणजे खाणे किंवा चावणे असाही अर्थ होतो. 'पिंगलमक्खिका' हे तिच्या रंगावरून पडलेले नाव आहे.

Makkhikāya aṇḍaṃ āsāṭikā nāma, saṭa avayave, ṇvu. Dvayaṃ ‘‘nhaṃ’’iti khyāte. Paṭaṃ gacchatīti paṭaṅgo, pataṅgopi, sarati hiṃsatīti salabho, abho, lattaṃ, sala gamane vā.

माशीच्या अंड्याला 'आसाटिका' (Āsāṭikā) म्हणतात. 'न्हं' (टोळ किंवा नाकतोडा) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या कीटकासाठी दोन नावे आहेत. जो उडत किंवा उड्या मारत जातो, त्याला 'पटंग' (Paṭaṅgo) किंवा 'पतंग' (Pataṅgo) म्हणतात. जो पिकांना हानी पोहोचवतो, त्याला 'सलभ' (Salabho) म्हणतात. 'सल' म्हणजे गमन करणे असाही अर्थ होतो.

646. Dvayaṃ [Pg.429] ‘‘cheṃ’’iti khyāte, maka pāṇe, aso, makaso. Dvayaṃ nidāghe nuhādīsu varaṇakamakkhikāyaṃ. ‘‘Cīrī’’ti saddāyatīti cīrī, ciri hiṃsāyaṃ vā, nadādi, dīghādi. Jhalla sadde, ṇvu, jhallikā.

६४६. 'छेंग' (डास) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या कीटकासाठी दोन नावे आहेत; 'मकसो' (Makaso) हे त्याचे नाव आहे. उन्हाळ्यात निवडुंग इत्यादी झाडांवर ओरडणाऱ्या माशीसाठी (रातकिडा/सिकेडा) दोन नावे आहेत. जी 'चिरी-चिरी' असा आवाज करते, तिला 'चिरी' (Cīrī) म्हणतात. 'झल्ल' म्हणजे आवाज करणे, त्यावरून 'झल्लिका' (Jhallikā) हा शब्द बनतो.

Dvayaṃ tālapattādyantaresu nilīnāyaṃ cammapattāyaṃ. Jatu viya jatukā, upamāne ko, ‘‘rāmaṭhe jatukaṃ camma-pattajatukaresu thī’’ti hi rabhaso. Ajinaṃ cammaṃ pattaṃ yassā ajinapattā. Dvayaṃ haṃsasāmaññe. Hanti addhānaṃ haṃso. Seto chado pattaṃ yassa. Yathākathañci byuppattīti vuttattā asetacchadepi, cakkaṅgo, mānasokopi, cakkassa cakkavākasseva aṅgāni yassa. Mānasaṃ saro oko yassa.

ताडाच्या पानांच्या मागे लपणाऱ्या आणि चामड्याचे पंख असलेल्या वटवाघळासाठी दोन नावे आहेत. जी लाखेसारखी (जतु) दिसते, तिला 'जतुका' (Jatukā) म्हणतात. 'रभस' कोशात म्हटले आहे की, जतुका शब्द वटवाघूळ आणि लाखेसाठी वापरला जातो. जिचे पंख चामड्याचे (अजिन) असतात, तिला 'अजिनपत्ता' (Ajinapattā) म्हणतात. सामान्य हंसासाठी दोन नावे आहेत. जो लांबचा प्रवास करतो, त्याला 'हंस' (Haṃso) म्हणतात. ज्याचे पंख पांढरे असतात, त्याला 'सेतच्छद' म्हणतात. व्युत्पत्तीनुसार, पांढरे पंख नसलेल्या हंसालाही 'असेतच्छद' म्हटले जाऊ शकते. याशिवाय 'चक्कंग' (Cakkaṅgo - चक्रवाकासारखे अवयव असलेला) आणि 'मानसोक' (Mānasoko - मानस सरोवर हेच ज्याचे घर आहे) ही देखील हंसाचीच नावे आहेत.

647. Ye rattehi lohitehi pādatuṇḍehi caraṇacañcūhi visiṭṭhā sitā ca sarīre, te rājahaṃsā nāma, haṃsānaṃ rājāno rājahaṃsā.

६४७. ज्या हंसांचे पाय आणि चोच लाल रंगाचे असतात आणि शरीर पांढरे असते, त्यांना 'राजहंस' (Rājahaṃsā) म्हणतात. हंसांचे राजे म्हणजेच राजहंस होत.

Malīnehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye te mallikākhyā, mala, malla dhāraṇe, i, saññāyaṃ ko, ‘‘malliko haṃsabhede ca, tiṇasūle ca mallike’’ti ruddo. Ākhyāsaddena bahubbīhi. Asitehi kaṇhehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye, te dhataraṭṭhā, dhataraṭṭhānaṃ apaccāni dhataraṭṭhāti, ṇo.

ज्या हंसांचे पाय आणि चोच मळकट किंवा करड्या रंगाचे असतात, त्यांना 'मल्लिका' (Mallikā) म्हणतात. 'रुद्र' कोशात म्हटले आहे: "मल्लिक हा शब्द हंसाच्या एका प्रकारासाठी आणि एका प्रकारच्या गवतासाठी वापरला जातो." ज्या हंसांचे पाय आणि चोच काळ्या रंगाचे असतात, त्यांना 'धतरठ्ठ' (Dhataraṭṭhā) म्हणतात. धतरठ्ठ हंसांच्या अपत्यांनाही 'धतरठ्ठ' म्हणतात.

648. Tikaṃ [Pg.430] tiracchāne. Tiriyaṃ añcayatīti tiraccho, tiriyassa tiro, añcatissa ccho. Yumhi tiracchāno, tiracchānoyeva tiracchānagataṃ, tabbhāvaṃ vā gataṃ pattaṃ, tesu vā gataṃ antogadhanti tiracchānagataṃ, siyāti pakatyānapekkhakriyāpadaṃ, bhavatyattho vā hi karotyattho vā kadāci pakatyānapekkho bhavati, na pana vikatyānapekkho. Tathā kadāci ubhayāpekkhopi bhavati, na panubhayānapekkhoti sabbatrevaṃ. Sīhādivaggo.

६४८. प्राण्यांसाठी (तिर्यक योनीतील प्राणी) तीन नावे आहेत. जे आडवे चालतात, त्यांना 'तिरच्छ' (Tiraccho) म्हणतात. 'यु' प्रत्यय लागून 'तिरच्छान' (Tiracchāno) शब्द बनतो. प्राण्यांच्या अवस्थेला प्राप्त झालेल्या किंवा प्राण्यांच्या वर्गात समाविष्ट असलेल्या जीवाला 'तिरच्छानगत' (Tiracchānagataṃ) म्हणतात. 'सिया' (असावे) हे मूळ अर्थाची अपेक्षा न ठेवणारे क्रियापद आहे. 'भू' (होणे) किंवा 'कृ' (करणे) धातूचा अर्थ देणारे क्रियापद कधीकधी मूळ अर्थाची अपेक्षा न ठेवणारे असते, परंतु विकृतीची (बदलाची) अपेक्षा न ठेवणारे नसते. तसेच कधीकधी ते दोन्हीची अपेक्षा ठेवणारे असते, परंतु दोन्हीची अपेक्षा न ठेवणारे कधीच नसते; सर्वत्र हाच नियम लागू होतो. येथे 'सीहादि वर्ग' (सिंह इत्यादींचा वर्ग) समाप्त झाला.

Araññādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

'अरण्यादि वर्गा'चे (अरण्य इत्यादींच्या वर्गाचे) स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

7. Pātālavaggavaṇṇanā

७. 'पाताळ वर्गा'चे स्पष्टीकरण.

649-650. Catukkaṃ pātāle. Adharaṃ bhuvanaṃ adhobhuvanaṃ. Patanti asmiṃ pātālaṃ, alo, majjhe dīgho. Nāgānaṃ loko. Rasāya talaṃ rasātalaṃ.

६४९-६५०. पाताळासाठी चार नावे आहेत. खालच्या जगाला 'अधोभुवन' (Adhobhuvanaṃ) म्हणतात. ज्यामध्ये प्राणी खाली पडतात, त्याला 'पाताळ' (Pātālaṃ) म्हणतात. नागांच्या जगाला 'नागलोक' (Nāgaloko) म्हणतात. पृथ्वीच्या खालच्या भागाला 'रसातळ' (Rasātalaṃ) म्हणतात.

Sobbhantaṃ [Pg.431] chiddamatte. Raṇa sadde, dho, nattaṃ, yadādi. Vara dittiyaṃ. Vigato varo vāraṇaṃ assa vivaraṃ, chidi dvidhākaraṇe, do. Kuha vimhayane, aro. Susa sosane, iro. Bila bhedane, a. Susato i, susi. Chinditvā gacchatīti chiggalaṃ, yadādi. Suṭṭhu abbhaṃ ākāsaṃ asmiṃ sobbhaṃ.

केवळ छिद्रासाठी (छिद्र किंवा बीळ) 'सोब्भ' पर्यंतचे शब्द वापरले जातात. 'रण' म्हणजे आवाज करणे, त्यावरून 'रन्ध' (Randhaṃ) शब्द बनतो. 'वर' म्हणजे चमकणे; ज्याचे आवरण दूर झाले आहे, त्याला 'विवर' (Vivaraṃ) म्हणतात. 'छिद्' म्हणजे दोन भाग करणे, त्यावरून 'छिद्र' (Chiddaṃ) शब्द बनतो. 'कुह' म्हणजे आश्चर्यचकित करणे, त्यावरून 'कुहर' (Kuharaṃ) शब्द बनतो. 'सुस' म्हणजे सुकणे, त्यावरून 'सुसिर' (Susiraṃ) शब्द बनतो. 'बिल' म्हणजे भेदणे, त्यावरून 'बीळ' (Bilaṃ) शब्द बनतो. 'सुस' धातूपासून 'सुसि' (Susi) शब्द बनतो. जे कापून किंवा भेदून तयार होते, त्याला 'छिग्गल' (Chiggalaṃ) म्हणतात. ज्यामध्ये मोकळी जागा (आकाश) चांगली असते, त्याला 'सोब्भ' (Sobbhaṃ) म्हणतात.

‘‘Susira’’nti chiddasāmaññe yaṃ napuṃsakavacanaṃ, taṃ sacchidde chiddavati dabbe tīsu, yathā ‘‘susiro rukkho, susirā ciñcā, susiraṃ kaṭṭha’’nti.

'सुसिर' (Susiraṃ) हा नपुंसकलिंगी शब्द सामान्य छिद्रासाठी वापरला जातो. परंतु जेव्हा तो 'छिद्र असलेला' या अर्थाने विशेषण म्हणून वापरला जातो, तेव्हा तो तिन्ही लिंगांत चालतो; जसे की: 'सुसिरो रुक्खो' (छिद्र असलेले झाड - पुल्लिंग), 'सुसिरा चिंचा' (छिद्र असलेले चिंचेचे झाड - स्त्रीलिंग), 'सुसिरं कट्ठं' (छिद्र असलेले लाकूड - नपुंसकलिंग).

Dvayaṃ bhūmichidde. Kāsa dittiyaṃ, u. Ava rakkhaṇe, aṭo, āvāṭo, avāṭopi. Dvayaṃ sappānaṃ rājini. Vasu ratanaṃ yassatthīti vāsukī.

जमीनतील खड्ड्यासाठी दोन नावे आहेत. 'कास' म्हणजे चमकणे, त्यावरून 'कासू' (Kāsu) शब्द बनतो. 'अव' म्हणजे रक्षण करणे, त्यावरून 'आवाट' (Āvāṭo) किंवा 'अवाट' (Avāṭo) शब्द बनतो. सर्पांच्या राजासाठी (सर्पराज) दोन नावे आहेत. ज्याच्याकडे 'वसु' (रत्न) आहे, त्याला 'वासुकी' (Vāsukī) म्हणतात.

651. Dvayaṃ nāgānaṃ rājini. Devehipyassanto nopaladdhoti ananto, sesopi, sisa hiṃsāyaṃ, sisati kappanteti seso, a.

६५१. नागांच्या राजासाठी (नागराज) दोन नावे आहेत. देवांनाही ज्याचा अंत सापडला नाही, त्याला 'अनंत' (Ananto) म्हणतात. त्याला 'सेस' (Seso - शेष) असेही म्हणतात. 'सिस' म्हणजे नष्ट करणे; जो कल्पाच्या शेवटीही उरतो किंवा स्वतःचा नाश करत नाही, त्याला 'सेस' म्हणतात.

Dvayaṃ ajagare. Vahatismā aso, vāhaso. Ajaṃ chāgaṃ gilatīti ajagaro, a, issattaṃ, lassa rattañca. Sayīpi, sayanasīlo sayī.

अजगरासाठी दोन नावे आहेत. 'वह' धातूपासून 'वाहस' (Vāhaso) शब्द बनतो. जो शेळीला (अज) गिळतो, त्याला 'अजगर' (Ajagaro) म्हणतात. याला 'सयी' (Sayī - नेहमी झोपून राहणारा) असेही म्हणतात.

Dvayaṃ gonasasappe ‘‘ṅā-cve’’iti khyāte. Gavasseva nāsā assāti gonaso, saññāyaṃ nāsasaddassa naso kato. Tilaṃ icchatīti tiliccho, tiriyaṃ añcatīti vā tiliccho, yadādi.

'ङा-ख्वै' (घोणस) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या सापासाठी दोन नावे आहेत. बैलासारखे (गो) नाक असलेला तो 'घोणस' (Gonaso). जो तिळाची इच्छा करतो किंवा जो तिरका चालतो, त्याला 'तिलिच्छ' (Tiliccho) म्हणतात.

Dvayaṃ [Pg.432] deḍḍubhe, yo ‘‘jalasappo’’ti vuccati. Deḍḍunā rājiyā ubhatīti deḍḍubho. Piṭṭhe rājiyogā rājulo, ulo, badhirasappepyete.

पाणसापासाठी (ज्याला जलसर्प म्हणतात) दोन नावे आहेत. अंगावरील पट्ट्यांमुळे जो ओळखला जातो, त्याला 'डेड्डुभ' (Deḍḍubho) म्हणतात. पाठीवर पट्टे असल्यामुळे त्याला 'राजुल' (Rājulo) म्हणतात. हे शब्द 'बधिरसर्प' (धामण किंवा अंध सर्प) साठी देखील वापरले जातात.

652. Kambalo ca assataro cāti ime dve nāgakulā merupāde vasanti.

६५२. 'कंबर' आणि 'अस्सतर' ही दोन नागकुळे मेरू पर्वताच्या पायथ्याशी राहतात.

Dvayaṃ vesmanivuṭṭhasappe. ‘‘Vammanī’’tipi pāṭho. ‘‘Asuddo gharasappo’’ti vuttattā nibbisatāya amāritattā sīlayuttaṃ attā mano yasmiṃ silutto, assu, rassādi.

घरात राहणाऱ्या सापासाठी दोन नावे आहेत. याला 'वम्मनी' (Vammanī) असाही पाठ आहे. "घरातील साप अपवित्र किंवा विषारी नसतो" असे म्हटल्यामुळे, विषहीन असल्यामुळे आणि मारला जात नसल्यामुळे, ज्याच्यामध्ये शांत स्वभाव (शील) असतो, त्याला 'सिलुत्त' (Silutto) म्हणतात.

Dvayaṃ rukkhaggādīsu nivuṭṭhasappe. Nīlo harito sappoti nīlasappo. ‘‘Nīlo kaṇhamhi harite’’ti hi tārapālo. Paṭhamakāle silāyaṃ bhavatīti silābhu.

झाडाच्या शेंड्यावर इत्यादी ठिकाणी राहणाऱ्या सापासाठी दोन नावे आहेत. जो निळा किंवा हिरवा असतो, त्याला 'नीलसर्प' (Nīlasappo) म्हणतात. 'तारपाल' कोशात म्हटले आहे: "नील शब्द काळ्या आणि हिरव्या रंगासाठी वापरला जातो." जो सुरुवातीला खडकावर (शिला) राहतो, त्याला 'शिलाभू' (Silābhu) म्हणतात.

653-654. Visadharantaṃ sappamatte. Āsiyaṃ visaṃ etassa āsīviso, āsī sappadāṭhā. Bhuja koṭilye, kuṭilāyamāno gacchatīti bhujaṅgo, evaṃ bhujago, bhujaṅgamo ca. Ahi gamane, i. Saranto sappati gacchatīti sarīsapo, assī, saṃyogalopo, aluttasamāsoyaṃ, bhujaṅgabhujaṅgamāpi, sabbadharakate pana ‘‘bhusaṃ, punappunaṃ vā kuṭilaṃ sappatīti [Pg.433] sarīsapo’’ti vuttaṃ. Phaṇayogā, ī, phaṇī. Sappatismā a, bhūmiphuṭṭhena gattena gati sappanaṃ. Araṃ sīghaṃ gacchatīti alagaddo, massa do, rassa lattañca, alagaddo, jalasappepyayaṃ, ‘‘alagaddo jalavāḷo’’ti hi amarasīho. Bhogo phaṇikāyo, taṃyogā bhogī. Pannaṃ gacchatīti pannago, pādehi vā na gacchatīti pannago. Dve jivhā assa. Urasā gacchatīti urago. Visesena ālāti gaṇhāti āyunti vāḷo, lassa ḷattaṃ, vā gamane vā, alo. Dīghasarīratāya dīgho. Dīghā piṭṭhi yassa, samāse ko. Udarameva pādo yassa. Visaṃ dharati. Cakkī, kuṇḍalī, gūḷhapādo, cakkhussavo, kākodaro, dabbīkaro, bilesayo, jimhago, pavanāsanopi. Sirasi cakkayogā cakkī. Kuṇḍalamiva vapu assatthīti taṃyogā kuṇḍalī. Cakkhunā suṇotīti cakkhussavo. Kākodaramiva udaraṃ assa. Dabbigatikattā phaṇā dabbī, taṃ karoti bandhatīti dabbīkaro. Sāmaññaniddesepi kaṇhasappādiyeva dabbīkaro. Jimhaṃ kuṭilaṃ gacchatīti. Pavanāsano vātabhojī.

६५३-६५४. विष धारण करणाऱ्या सर्पाचे वाचक शब्द: ज्याच्या दाढेत (आशी) विष असते तो 'आसीवीस' (आशीविष) होय. सर्पाची विषारी दाढ म्हणजे 'आसी'. 'भुज' म्हणजे वक्रता; वक्र गतीने चालतो म्हणून 'भुजंग', तसेच 'भुजग' आणि 'भुजंगम' देखील म्हणतात. 'अहि' हा शब्द गमन अर्थातील आहे. सरपटत किंवा नागमोडी गतीने चालतो म्हणून 'सरीसप' म्हणतात. हा अलुत्त समास आहे; 'भुजंग' आणि 'भुजंगम' हे देखील अलुत्त समास आहेत. 'सब्बधरकत' ग्रंथात म्हटले आहे: 'जो अत्यंत किंवा वारंवार वक्र गतीने चालतो तो सरीसप होय.' फणा धारण करतो म्हणून 'फणी' म्हणतात. जमिनीला स्पर्श करणाऱ्या शरीराने गमन करणे म्हणजे 'सप्पन' (सर्पण). जो वेगाने (शीघ्र) गमन करतो तो 'अलगद्द' होय. अमरसिंहाने 'अलगद्द' याला 'जलवाळ' (पाण्यातील सर्प) म्हटले आहे. सर्पाचे शरीर म्हणजे 'भोग', आणि तो धारण करणारा 'भोगी' होय. खाली तोंड करून सरपटत जातो म्हणून किंवा पायांनी चालत नाही म्हणून 'पन्नग' म्हणतात. ज्याला दोन जिभा असतात तो 'दुजिव्ह' (द्विजिव्ह). छातीने चालतो म्हणून 'उरग'. विशेष रूपाने आयुष्य हरण करतो म्हणून 'वाळ' (व्याळ) म्हणतात. लांब शरीर असल्यामुळे 'दीघ' (दीर्घ). ज्याची पाठ लांब आहे तो 'दीघपिठ्ठ'. ज्याचे पोटच पाय आहे तो 'उदरपाद'. जो विष धारण करतो तो 'विसधर'. तसेच 'चक्की', 'कुंडली', 'गूळ्हपाद', 'चक्खुस्सवा', 'काकोदर', 'दब्बीकर', 'बिलेसय', 'जिम्हग' आणि 'पवनासन' हे देखील सर्पाचे वाचक शब्द आहेत. डोक्यावर चक्रासारखे चिन्ह असल्यामुळे 'चक्की'. कुंडलसारखे गोल शरीर असल्यामुळे 'कुंडली'. डोळ्यांनी ऐकतो म्हणून 'चक्खुस्सवा' (चक्षुःश्रवा). कावळ्याच्या पोटासारखे पोट असलेला 'काकोदर'. चमच्यासारखी फणा धारण करतो म्हणून 'दब्बीकर' म्हणतात. सामान्य निर्देश असला तरी काळा सर्प (नाग) इत्यादींनाच 'दब्बीकर' म्हणतात. वक्र गतीने चालतो म्हणून 'जिम्हग'. वारा भक्षण करतो म्हणून 'पवनासन' किंवा 'वातभोजी' म्हणतात।

Phaṇino sappassa tanu kāyo bhogo nāma. Bhujatīti bhogo, bhuja koṭilye, ṇo.

फणाधारी सर्पाच्या शरीराला 'भोग' म्हणतात. जे वक्र (कुंडलित) होते ते 'भोग' होय. 'भुज' हा धातू वक्रता या अर्थात वापरला जातो।

655-656. Dvayaṃ sappassa dāṭhāyaṃ. Asati yena asaṃ, mukhaṃ, tasmiṃ bhavā āsī, sappassa dāṭhā dantuttamā. Dvayaṃ sappassa jiṇṇatace[Pg.434], nimuccate yasmā sappoti, ṇo. Kañcukasadisattā kañcuko. Samā tulyatthā.

६५५-६५६. सर्पाच्या विषारी दाढेसाठी दोन नावे आहेत. ज्या मुखाने खाल्ले जाते ते 'अस' (मुख) आणि त्यात उत्पन्न होणारी ती 'आसी' (आशी) म्हणजे सर्पाची विषारी दाढ होय. सर्पाच्या जुन्या कातडीसाठी (त्वचेसाठी) दोन नावे आहेत. ज्यातून सर्प मुक्त होतो ती कात होय. चिलखतासारखी (कंचुक) असल्यामुळे तिला 'कंचुक' म्हणतात. हे दोन्ही समान अर्थाचे शब्द आहेत।

Dvayaṃ visamatte. Soṇipathagataṃ visati dehanti visaṃ, visa pavesane. Giratīti garaḷaṃ, aḷo.

केवळ विषासाठी दोन नावे आहेत. जे रक्तमार्गाने शरीरात प्रवेश करते ते 'विस' (विष) होय. 'विस' धातू प्रवेश करणे या अर्थात आहे. जे शरीराला गिळंकृत करते (नष्ट करते) ते 'गरळ' होय।

Halāhalo, kāḷakūṭo, ādinā kākolādayo ca sattāti ime nava tabbhedā tassa visassa bhedā. Vuttañca –

हलाहल, काळकूट इत्यादी आणि काकोल इत्यादी सात मिळून हे नऊ प्रकार त्या विषाचे भेद आहेत. असे म्हटले आहे -

‘‘Pume paṇḍe ca kākola-kāḷakūṭahalāhalā;

Soraṭṭhiko sukkikeyyo, brahmaputto padīpano;

Dārado vacchanābho ca, visabhedā ime navā’’ti.

'काकोल, काळकूट आणि हलाहल हे शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वापरले जातात. सोरठ्ठिक (सौराष्ट्रिक), सुक्किनेय्य, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद आणि वच्छनाभ (वत्सनाभ) हे विषाचे नऊ भेद आहेत.'

Tatra halāhalo pume, vākārena napuṃsakepi, ‘‘hālāhala’’nti hi tikaṇḍasese dīghādipi. Tālapatrasaṇṭhāno nīlapatro gothanākatiphalo gaccho halāhalo. Assa ca samīpe rukkhādayo ḍayhante. Himavati, kikkindāyaṃ, koṅkaṇesu, dakkhiṇasamudde ca jāyate, hanatīti halo, a, nassa lo, halānampi halo halāhalo, majjhadīgho. Tiriyalekhāya citaṃ dvijapadehi yuttaṃ, tathā gaṇṭhibhi byāpitaṃ bindubhideva yaṃ ghanatarehi, taṃ kāḷakūṭaṃ. Idañca puthumālināmassāsurassa soṇitamhā eva asurasamaye samuppannassa assattharukkhasadisassa rukkhassa niyyāso, ahicchattamalayakoṅkaṇasiṅgaverapabbatādīsu coppajjate. Vaṇṇena kāḷañca taṃ sattānaṃ jīvitaharaṇato lohamuggarasadisatāya kūṭañceti kāḷakūṭaṃ.

त्यापैकी 'हलाहल' शब्द पुल्लिंगात आहे आणि 'वा' मुळे नपुंसकलिंगातही होतो. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात सुरुवातीला दीर्घ असलेला 'हालाहल' असाही शब्द आढळतो. ताडाच्या पानाच्या आकाराची निळी पाने असलेला आणि कडू फळे असलेला झुडूप म्हणजे 'हलाहल' होय. या झुडुपाच्या जवळ असलेले वृक्ष इत्यादी जळून जातात. हे हिमालयात, किष्किंधेत, कोंकणात आणि दक्षिण समुद्रात उत्पन्न होते. जे मारते ते 'हल' होय. हलांमध्येही (विषांमध्येही) जे अत्यंत घातक आहे ते 'हलाहल' होय. आडव्या रेषांनी युक्त, पक्ष्यांच्या पावलांच्या चिन्हांसारखे दिसणारे, गाठींनी युक्त आणि छिद्रांनी युक्त असे जे अत्यंत घट्ट असते ते 'काळकूट' होय. हे 'पुथुमाली' नावाच्या असुराच्या रक्तापासून, असुरांच्या युद्धाच्या वेळी उत्पन्न झालेल्या पिंपळाच्या झाडासारख्या वृक्षाचा डिंक (चिकाचा रस) आहे. हे अहिच्छत्र, मलय, कोंकण, शृंगिवेर पर्वत इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होते. रंगाने काळे आणि प्राण्यांचे प्राण हरण करणारे असल्यामुळे लोखंडी मुद्गरासारखे (हातोड्यासारखे) घातक असल्याने याला 'काळकूट' म्हणतात।

Brahmaputto tu kapilo, malayaddibhavo kharo;

Padīpano tu dahano, rattavaṇṇo’ñjanaddijo.

ब्रह्मपुत्र विष हे रंगाने पिंगट (कपिल) असून मलय पर्वत इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होते. प्रदीपन विष हे अत्यंत दाहक, लाल रंगाचे आणि अंजन पर्वतावर उत्पन्न होणारे असते।

Darade [Pg.435] bhavo dārado, suppabhanāmako taṃdesapasiddho ca. Vacchanābho sinduvārapattasadiso ca taṃsamīpe rukkho na vaddhate, taṃsamphassavāyu ca jarayati, viñjhāyaṃ, kikkindāyañca jāyate, evaṃ visantarānampi sarūpaṃ āgamato viññeyyaṃ.

दरद देशात उत्पन्न होणारे ते 'दारद' होय. 'सुप्पभ' नावाच्या देशात प्रसिद्ध असलेले विष म्हणजे 'वच्छनाभ' (वत्सनाभ) होय. हे निर्गुडीच्या पानाच्या आकाराचे असते. याच्या जवळ कोणताही वृक्ष वाढत नाही आणि याला स्पर्श करून वाहणारा वारा देखील इतर वनस्पतींना नष्ट करतो. हे विंध्य पर्वत आणि किष्किंधा पर्वतावर उत्पन्न होते. अशा प्रकारे इतर विषांचे स्वरूप देखील शास्त्रावरून जाणून घ्यावे।

Dvayaṃ dhanatthaṃ sappaggāhe. Vāḷaṃ sappaṃ gaṇhanasīlatāya vāḷagāhī. Ahino tuṇḍena mukhena dibbatīti ahituṇḍiko, ṇiko, ‘‘vāḷaggāho’hituṇḍiko’’ti amaramālā.

पैशासाठी सर्प पकडणाऱ्या गारुड्यासाठी दोन नावे आहेत. सर्प पकडण्याच्या स्वभावामुळे त्याला 'वाळगाही' (व्याळग्राही) म्हणतात. सर्पाच्या मुखाशी खेळतो म्हणून त्याला 'अहितुंडिक' म्हणतात. 'अमरमाला' ग्रंथात 'वाळग्गाहो' आणि 'अहितुंडिको' हे शब्द गारुड्यासाठी वापरले आहेत।

657. Tikaṃ niraye. Ayo iṭṭhaphalaṃ, so niggato asmāti nirayo, nindito rayo gamanaṃ etthāti vā nirayo. Duṭṭhā gati duggati. Apuññe netīti narako, ṇvu, ranto ca, narako.

६५७. नरकासाठी तीन नावे आहेत. 'अय' म्हणजे इष्ट फळ (सुख), ते ज्यातून निघून गेले आहे तो 'निरय' होय. किंवा जेथे निंदनीय गमन होते तो 'निरय' होय. वाईट गती म्हणजे 'दुग्गती' (दुर्गती). जेथे पापी लोकांना नेले जाते तो 'नरक' होय।

Tesu nirayesu yo ‘‘mahānirayo’’ti vutto, so aṭṭhadhā hotīti taṃ dasseti ‘‘sañjīvo’’ccādinā silokena. Marantāpi kammaphalānubhavanatthaṃ punappunaṃ jīvanti asmiṃ sañjīvo. Yattha niraye nerayikānaṃ sarīrāni vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttena saññāṇaṃ katvā vāsiyā tacchanti, so kāḷasutto. Bhusaṃ, punappunaṃ vā dukkhitasaddena ravanti asmiṃ roruvo, mahanto ca so roruvo cāti mahāroruvo. Puna ‘‘roruvo’’ti cūḷaroruvo vutto. Bhusaṃ patanti [Pg.436] asmiṃ patāpano, ‘‘vīci taraṅge appe cā’’ti ruddo, natthi sukhassa vīci lesopi atrāti avīci, ‘‘vīci sukhataraṅgesū’’ti tikaṇḍaseso, tasmā natthi vīci sukhaṃ etthāti avīci. Samantato āgatehi pabbatehi haññanti atrāti saṅghāto. Tapanti atra tāpano, itisaddo aṭṭhannaṃ parisamāpanattho.

त्या नरकांमध्ये ज्याला 'महानरक' म्हटले आहे, तो आठ प्रकारचा आहे. तो 'संजीव' इत्यादी गाथेने दर्शविला आहे. मरूनही कर्मफळ भोगण्यासाठी जेथे प्राणी वारंवार जिवंत होतात तो 'संजीव' नरक होय. ज्या नरकात नारकीय जीवांच्या शरीरावर सुताराच्या काळ्या दोऱ्याने (काळसूत्राने) खुणा करून कुऱ्हाडीने तासले जाते तो 'काळसूत्र' नरक होय. जेथे प्राणी अत्यंत दुःखद आवाजात ओरडतात तो 'रौरव' नरक होय. आणि जो मोठा आणि रौरव आहे तो 'महारौरव' होय. पुन्हा 'रौरव' शब्दाने 'चूळरौरव' (लहान रौरव) देखील दर्शविला आहे. जेथे प्राणी अत्यंत तीव्रतेने पडतात तो 'प्रतापन' नरक होय. 'रुद्र' ग्रंथात 'वीची' म्हणजे लाट किंवा अल्पता असा अर्थ आहे. जेथे सुखाची लाट किंवा लवलेशही नाही तो 'अवीची' नरक होय. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात 'वीची' म्हणजे सुखाची लाट असा अर्थ आहे, म्हणून जेथे सुखाची लाट नाही तो 'अवीची' होय. जेथे चहूबाजूंनी याणाऱ्या पर्वतांनी प्राण्यांना चिरडले जाते तो 'संघात' नरक होय. जेथे प्राणी जळतात तो 'तापन' नरक होय. 'इति' हा शब्द आठ नरकांची समाप्ती दर्शवतो।

658. Tattha nirayesu vetaraṇī ca lohakumbhī cāti ime dve nirayā jalāsayā jalādhārā, te ca thiyaṃ, taraṇī nāvā, sā natthi yassaṃ vetaraṇī. Lohamayā kumbhī lohakumbhī.

६५८. त्या नरकांमध्ये 'वैतरणी' and 'लोहकुंभी' हे दोन नरक पाण्याचे जलाशय किंवा आधार आहेत. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी आहेत. 'तरणी' म्हणजे नौका, ती ज्या नदीत नाही ती 'वैतरणी' होय. लोखंडाची मोठी घागर (कुंभी) म्हणजे 'लोहकुंभी' होय।

Dvayaṃ nirayapāle. Kāraṇā yātanā, sā ca tibbavedanā, taṃ karotīti kāraṇiko. Nirayagatasatte pātīti nirayapo.

नरकपालासाठी (यमदूतासाठी) दोन नावे आहेत. 'कारणा' म्हणजे यातना किंवा तीव्र वेदना, ती देणारा तो 'कारणिक' होय. नरकात गेलेल्या प्राण्यांचे नियंत्रण करतो तो 'निरयपाल' (निरयप) होय।

Dvayaṃ nirayagatasatte. Nirayaṃ gacchatīti nerayiko. Narakaṃ gacchatīti nārako.

नरकात गेलेल्या प्राण्यासाठी दोन नावे आहेत. नरकात जातो तो 'नेरयिक' (नारकीय) होय. नरकात जातो तो 'नारक' होय।

659. Udadhi pariyantaṃ samuddassa nāmaṃ. Aṇṇo jalaṃ, so vāti gacchati yasmiṃ aṇṇavo, aṇṇo yasmiṃ vijjatīti vā aṇṇavo, assatthyatthe vo. Sagarehi rājakumārehi khato [Pg.437] sāgaro, sānaṃ dhanānaṃ ākaroti vā sāgaro, kassa go, sāga saṃvaraṇe vā, aro. Sandateti sindhu, sanda savane, yadādi. Udi kledane, sammā klidanti candodaye asmā āpānīti samuddo. Jalāni, udakāni ca nidhīyante, dhīyante cātrāti jalanidhi, udadhi ca, udakassa udādeso.

६५९. उदधि इत्यादी समुद्राची नावे आहेत. 'अण्ण' म्हणजे पाणी; ज्याच्यामध्ये पाणी वाहते किंवा असते तो 'अण्णव' होय. सगर राजाच्या पुत्रांनी (राजकुमारांनी) खोदलेला तो 'सागर' किंवा संपत्तीची खाण (आकर) तो 'सागर' होय. जे वाहते ते 'सिंधु' होय. चंद्रोदयाच्या वेळी ज्याचे पाणी वाढते तो 'समुद्र' होय. ज्याच्यामध्ये जल साठवले जाते तो 'जलनिधी' आणि 'उदधि' होय.

Tassa samuddassa khīraṇṇavo, ādinā lavaṇodo, dadhyudo, ghatodo, ucchurasodo, madirodo, sādudako cāti ime satta mahaṇṇavavisesā bhavanti. Khīravaṇṇo aṇṇavo khīraṇṇavo.

त्या समुद्राचे क्षीरण्णव (दुधाचा समुद्र), लवणोद (खाऱ्या पाण्याचा समुद्र), दध्युद (दह्याचा समुद्र), घतोद (तुपाचा समुद्र), उच्छुरसोद (उसाच्या रसाचा समुद्र), मदिरोद (मद्याचा समुद्र) आणि सादुदक (गोड पाण्याचा समुद्र) हे सात महासमुद्रांचे प्रकार आहेत. दुधासारखा रंग असलेला समुद्र म्हणजे 'क्षीरण्णव' होय.

660. Assa samuddassa kūladeso tīradeso velā nāma, vigacchanti irā yassaṃ velā, lattaṃ. Cakkamiva salilānaṃ jalānaṃ bhamo bhamanaṃ āvaṭṭo nāma, āvaṭṭanti jalāni atrāti āvaṭṭo.

६६०. त्या समुद्राच्या किनाऱ्याला (तीर किंवा कूल) 'वेला' म्हणतात. चाकाप्रमाणे पाण्याचे फिरणे म्हणजे 'आवर्त्त' (भोवरा) होय; जेथे पाणी चक्राकार फिरते तो 'आवर्त्त' होय.

Tikaṃ bindumhi. Thu abhitthave, vo, usse. Vidi avayave, u, bindu. Phusa phusane, to, phusitaṃ. Pākāre, gehāditittiyañca jalaniggamo bhamo nāma, bhamu anavaṭṭhāne.

पाण्याच्या थेंबासाठी (बिंदू) तीन शब्द आहेत. भिंतीतून किंवा घराच्या भिंतीतून पाण्याचा निचरा होण्याच्या मार्गाला 'भम' (मोरी/पाण्याचा निचरा) म्हणतात.

661. Siloko udake. Āpa byāpane, appoti sabbatrāti āpo. Pātabbanti payo, pā pāne, ṇyo. Rasso[Pg.438], payo. Jala dhaññe, a. Vārayati ninnonatanti vāri, vara nisedhe, ṇi, vārayati pipāsanti vā vāri. Pīyateti pānīyaṃ, anīyo. Salatīti salilaṃ, sala gatiyaṃ, ilo. Udi kledane, ṇvu, ulopo, dakaṃ pipāsacchedaṃ karotīti vā dakaṃ, ‘‘dā dānacchedadhātū’’ti hi ekakkharakose, rasso. Ana sadde, a, dvittaṃ, ara gamane vā, to, annādeso, ṇattaṃ. Nī naye, īro. Vana sambhattiyaṃ. Vanīyate pipāsehīti vanaṃ. Vā gamane, alo. Tāyate pālayateti toyaṃ, tā pālane, curādi, yo, ākārassottaṃ. Amba sadde, u, ambu. Udi pasavanakledanesu, ṇvu, udakaṃ. Kara karaṇe, kvi, kaṃ. Kamalaṃ, khīrampi, kamu icchākantīsu, alo. Khanu hiṃsāyaṃ, īro, nalopo, khī khaye vā, khīraṃ.

६६१. हा श्लोक पाण्याच्या (उदक) विविध नावांबद्दल आहे. सर्वत्र पसरणारे ते 'आप'; पिण्यायोग्य ते 'पय'; समृद्धी देणारे ते 'जल'; तहान शमवणारे ते 'वारि'; प्यायले जाणारे ते 'पानीय'; वाहणारे ते 'सलिल'; तहान भागवणारे ते 'दक'; शब्द करणारे ते 'अन्न'; नेणारे ते 'नीर'; तहानलेल्यांकडून सेवन केले जाणारे ते 'वन'; रक्षण करणारे ते 'तोय'; आवाज करणारे ते 'अम्बु'; ओले करणारे ते 'उदक'; सुख देणारे ते 'क'; तसेच 'कमल' आणि 'क्षीर' हे देखील पाण्याचेच समानार्थी शब्द आहेत.

662. Catukkaṃ taraṅge. Taranto gacchati, tīraṃ vā gacchatīti taraṅgo, aluttasamāso, paratra īssattaṃ. Sayameva bhijjateti bhaṅgo, a. Ūha vitakke, mi, halopo, ūmi, ara gamane vā, mi, assū, ralopo. Vimhayaṃ vicittaṃ cinotīti vīci, i, upasaggassa dīgho, ete dve pumitthiyaṃ.

६६२. लाटेसाठी (तरंग) चार शब्द आहेत. किनाऱ्याकडे जाणारी ती 'तरंग'; स्वतःच नष्ट होणारी (भंग पावणारी) ती 'भंग'; उसळणारी ती 'ऊमि' (किंवा ऊमी); आणि आश्चर्यकारक रूप धारण करणारी ती 'वीचि' होय. हे शेवटचे दोन शब्द (ऊमि आणि वीचि) पुल्लिंग व स्त्रीलिंग दोन्हीमध्ये वापरले जातात.

Ullolo, kallolo cāti idaṃ dvayaṃ mahāvīcīsu kathyate, lola ummādane, ullolayatīti ullolo, ṇo, ula gamane vā, olo, dvittaṃ. Kalla sadde, olo, kallolo.

'उल्लोल' आणि 'कल्लोल' हे दोन शब्द मोठ्या लाटांसाठी (महावीचि) वापरले जातात. खवळून उठणारी ती 'उल्लोल' आणि आवाज करणारी ती 'कल्लोल' होय.

663. Silokaddhaṃ [Pg.439] kaddame. Jalaṃ balate jambālo, kammani ṇo, makāro vaṇṇavikāro. Kala saṅkhyāne, alo. Paca vitthāravacane, kammani ṇo. Cikkha vacane, alo, dvittaṃ. Kada madde, amo, dvittaṃ.

६६३. हा अर्धा श्लोक चिखलासाठी (कर्दम) आहे. पाण्याला घट्ट करणारा तो 'जम्बाल'; मोजता न येणारा तो 'कलल'; पसरणारा तो 'पंक'; चिखल असलेला तो 'चिक्खल्ल' आणि तुडवला जाणारा तो 'कर्दम' होय.

Chakkaṃ vālukāyaṃ. Pula mahatthe, ino, ḷattaṃ. Vala saṃvaraṇe, ṇvu, assu, vālukā, thī. Vaṇṇa sadde, vaṇṇo. Mara pāṇacāge, u, maru, devepi. Ara gamane, u, assu, uru, mahantepi, vaṇṇo ca maru ca uru ca vaṇṇamarūru. Sica paggharaṇe, to, sikatā, thī.

वाळूसाठी (वाळुका) सहा शब्द आहेत. विस्तीर्ण पसरलेली ती 'पुलिन'; झाकून टाकणारी ती 'वालुका'; आवाज करणारी ती 'वण्णु'; निर्जल प्रदेशातील ती 'मरु' (हा शब्द देवासाठीही वापरतात); विस्तीर्ण असलेली ती 'उरु'; आणि पाझरणारी ती 'सिकता' होय.

664. Jalamajjhagataṃ talaṃ kammabhūtaṃ ‘‘antarīpaṃ, dīpo’’ti coccate. Dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antaragataṃ antarīpaṃ, ākārassī. ‘‘Antarīya’’nti vā pāṭho, tadā dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antare bhavaṃ antarīyanti viggaho, akārassī. Dvidhāgatāni āpāni asmiṃ hetubhūteti dīpo. Vakāraākārānaṃ lopo, issī ca, dīpo, vākārena dīpampi.

६६४. पाण्याच्या मध्यभागी असलेल्या जमिनीला 'अंतरीप' किंवा 'दीप' (बेट/द्वीप) असे म्हणतात. दोन बाजूंनी वाहणाऱ्या पाण्याच्या मध्ये असलेले ते 'अंतरीप' होय. ज्याच्यामुळे पाणी दोन बाजूंनी विभागून वाहते ते 'दीप' होय.

Pañcakaṃ tīrassa nāmaṃ. Pāra tīra kammasampattiyaṃ, curādi, a. Kūla āvaraṇe, ṇo. Rudha āvaraṇe, rodhaṃ. Aññapārādinivattanatthaṃ ‘‘patīra’’nti vuttaṃ. Taṭa ussaye, a, thiyaṃ, taṭī.

किनाऱ्यासाठी (तीर) पाच शब्द आहेत. पलीकडचा काय तो 'पार'; अलीकडचा किनारा तो 'तीर'; पाणी अडवणारा तो 'कूल'; पाण्याचा प्रवाह रोखणारा तो 'रोध'; दुसऱ्या किनाऱ्याला रोखणारा तो 'पतीर'; आणि उंच असलेला तो 'तट' (किंवा 'तटी') होय.

665. Paramhi [Pg.440] tīrasmiṃ pārasaddo, so ca napuṃsake, pāra tīra kammasampattiyaṃ, pāra sāmatthiye vā, pārayati taraṅgādayo vāretunti pāraṃ. Orantutīraṃ ‘‘apāra’’ntyuccate, avare tīradese bhavaṃ oraṃ, ṇo. Pārato aññaṃ tīraṃ apāraṃ.

६६५. 'पार' हा शब्द पलीकडच्या किनाऱ्यासाठी वापरला जातो आणि तो नपुंसकलिंगी असतो; लाटांना रोखण्यास समर्थ असतो म्हणून तो 'पार' होय. अलीकडच्या किनाऱ्याला 'अपार' म्हणतात. पलीकडच्या किनाऱ्यापेक्षा वेगळा असलेला हा किनारा म्हणजे 'अपार' होय.

Pañcakaṃ uḷumpe. Uḷuto dakato pāti rakkhati uḷupo, soyeva niggahītāgamavasena uḷumpo. Plavati, plavanti anenāti vā plavo, plava gamane, gamanaṃ atra jalagamanaṃ. Kula santāne, a, ke ulati gacchatīti vā kullo, a, dvittaṃ. Taranti anena taro, tara plavataraṇesu. Gamanāgamanavasena punappunaṃ jale aranti yāya, sā paccarī, a, nadādi.

तरंड्यासाठी (तरफा/राफ्ट) पाच शब्द आहेत. पाण्यापासून रक्षण करतो तो 'उळुप' किंवा 'उळुम्प'; जो पाण्यावर तरंगतो तो 'प्लव'; पाण्यावर चालणारा तो 'कुल्ल'; ज्याच्या साहाय्याने नदी पार करतात तो 'तर'; आणि येण्या-जाण्याच्या रूपाने पाण्यावर वारंवार फिरते ती 'पच्चरी' होय.

666. Tikaṃ nāvāyaṃ. Taranti yāya taraṇī, yu, nadādi, ipaccaye tari, īmhi tu tarī. Nu thutiyaṃ, a, vuḍḍhāvādesā, nāvā. Dvayaṃ laṅkārathambhe. Kūpa gamane, ṇvu, kūpako, apaccayo vā, tadā sakatthe ko. Kamu icchāyaṃ, bho, sakatthe ko, assu ca, kumbhakaṃ.

६६६. नावेसाठी (नाव/होडी) तीन शब्द आहेत. जिच्याद्वारे नदी पार करतात ती 'तरणी' (किंवा 'तरि', 'तरी') आणि 'नावा' होय. जहाजाच्या डोलकाठीसाठी (मस्तूल) दोन शब्द आहेत: 'कूपक' आणि 'कुंभक'.

Dvayaṃ ‘‘pe seṃ’’iti khyāte. Tarassa pacchābhāge bandhitabboti pacchābandho. Ga’micchitadisaṃ aṭati yena goṭaviso, iso, avanto ca assottañca, goṭaviso. Dvayaṃ ‘‘pe tamā’’iti [Pg.441] khyāte. Nāvāya kaṇṇo viya kaṇṇo, mahanto kenipāto, tena pavahaṇapatisavanato, taṃ dharatīti, kammani ṇo. Nāvāya yutto nāviko.

जहाजाच्या मागील भागासाठी (पिटिका/डेक) दोन शब्द आहेत: 'पच्छाबंध' आणि 'गोटविस'. सुकाणू धरणाऱ्यासाठी (नाविक/कर्णधार) दोन शब्द आहेत: जहाजाचा कान असल्यासारखा जो सुकाणू धरतो तो 'कर्णधार' आणि नावेशी संबंधित असलेला तो 'नाविक' होय.

667. Dvayaṃ nāvāya gamanopāye. Arati yenāti arittaṃ, chadādīhi tatraṇa, ikārāgamo, dvittañca. Ke jale nipātiyate kenipāto, aluttasamāsoyaṃ.

६६७. नाव चालवण्याच्या साधनासाठी (व्हल्हे/सुकाणू) दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे नाव पुढे जाते ते 'अरित्त' (व्हल्हे) आणि पाण्यात टाकले जाते ते 'केनिपात' होय.

Dvayaṃ niyāmake. Poto pavahanaṃ, taṃ vāhayatīti potavāho. Niyacchati potanti niyāmako, yamu uparame, nipubbo gamane, ṇvu, niyāmako, curādi. Niyāmakepi.

जहाजाच्या चालकासाठी (कर्णधार/कॅप्टन) दोन शब्द आहेत. जहाजाला (पोत) पुढे नेणारा तो 'पोतवाह' आणि जहाजाचे नियंत्रण करणारा तो 'नियामक' होय.

Ye vāṇijā nāvāya vāṇijakammaṃ ācaranti, te saṃyattikā nāma, saṃyānaṃ saṃyātrā, dīpantaragamanaṃ, traṇa, sā payojanametesaṃ saṃyattikā, ṇiko, ralopo, rasso ca. Tapaccayena vā siddhaṃ. Potavāṇijāpi, poto pavahanaṃ, tassa vāṇijā.

जे व्यापारी जहाजाने व्यापार करतात, त्यांना 'संयात्तिक' (समुद्री व्यापारी) म्हणतात. 'संयान' किंवा 'संयात्रा' म्हणजे समुद्री प्रवास (दुसऱ्या द्वीपावर जाणे). हा प्रवास ज्यांचे प्रयोजन (उद्देश) आहे, ते 'संयात्तिक' होत. 'पोतवाणिज' असाही शब्द आहे; 'पोत' म्हणजे जहाज आणि त्याचे व्यापारी ते 'पोतवाणिज' होत.

668. Laṅkārādayo, phiyādayo ca nāvāya aṅgā avayavā. Lo indo, tassa kāraṇaṃ laṅkāro. Vaṭo vuccati sivaṭo, tadākāratāya vaṭākāro. ‘‘Vaṭo kamadde [Pg.442] nigrodhe’’ti hi nānatthasaṅgaho. Phā vuḍḍhiyaṃ, iyo, phiyo.

६६८. लंगार (नांगर) इत्यादी आणि फिय (व्हल्हे/सुकाणू) इत्यादी जहाजाचे अवयव (भाग) आहेत. 'ल' म्हणजे ऐश्वर्य किंवा नियंत्रण, त्याचे जे कारण आहे ते 'लङ्कार' (नांगर) होय. 'वट' म्हणजे शिंपला (कवडी), त्याच्या आकारासारखा असल्यामुळे त्याला 'वटाकार' म्हणतात. 'वट' हा शब्द कवडी आणि वडाचे झाड या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो, असा नानार्थसंग्रह आहे. 'फा' म्हणजे वृद्धी, त्यापासून 'फिय' (व्हल्हे) हा शब्द बनतो.

Dvayaṃ ‘‘talaka’’iti khyāte. Pū pavane, to, vuḍḍhi, pavahati niyāmaketi pavahanaṃ. Vuttanti kriyāpadaṃ. Dvayaṃ kaṭṭhambuvāhiniyaṃ, duṇa gatihiṃsāsu, a, nadādi, vuḍḍhi, doṇī. Ambuṃ neti yena ambaṇaṃ, ussattaṃ, ṇattañca, amba sadde vā, yu.

हे दोन शब्द 'तलक' (जहाज) या अर्थात प्रसिद्ध आहेत. 'पू' म्हणजे शुद्ध करणे, त्यापासून 'वहन' किंवा 'प्रवहन' (जहाज) हा शब्द बनतो, जे नावाडी किंवा प्रवाशांना वाहून नेते. 'वृत्त' हे क्रियापद आहे. लाकडाचे जलवाहन (नाव/द्रोणी) या अर्थात दोन शब्द आहेत: 'दुण' धातूपासून 'दोणी' (द्रोणी/नाव) हा शब्द बनतो. ज्याद्वारे पाणी वाहून नेले जाते ते 'अंबण' होय.

669. Tikaṃ gambhīre. Gamu gamane, īro, bhonto ca malopo ca, gabhīro. Mālope tu gambhīro, gacchantā bhāyanti asminti vā gabhīro, gambhīro ca. Nipubbo mana abhyāse, ṇo, massa no. Tabbipakkhato gambhīraviparītato uttānaṃ nāma, uggataṃ tānaṃ pamāṇaṃ assa uttānaṃ, agambhīraṃ.

६६९. खोल (गंभीर) या अर्थात तीन शब्द आहेत. 'गमु' (जाणे) धातूपासून 'गभीर' आणि 'गंभीर' हे शब्द बनतात. यात प्रवास करणारे नावाडी घाबरतात म्हणून याला 'गभीर' किंवा 'गंभीर' म्हणतात. याच्या उलट, म्हणजे खोल नसलेल्या (उथळ) पाण्याला 'उत्तान' (उथळ/अगाध नसलेले) म्हणतात.

Dvayaṃ agādhe. Gādha patiṭṭhākaṅkhāsu, ganthe ca, natthi gādhaṃ yatra agādhaṃ. Na heṭṭhimatalaṃ phusati yatra atalamphassaṃ.

अथांग किंवा तळ नसलेल्या (अगाध) पाण्यासाठी दोन शब्द आहेत. जिथे पाय टेकवायला जागा (गाध) नसते, ते 'अगाध' होय. जिथे खालच्या तळाला स्पर्श करता येत नाही, त्याला 'अतलस्पर्श' म्हणतात.

Tikaṃ appasanne. Natthi acchabhāvo atra anaccho. Kalusaṃ pāpepi vuttaṃ. Vila bhedane, ṇo, āvilo. Ava rakkhaṇe vā, ilo.

अस्वच्छ किंवा गढूळ (अप्रसन्न) पाण्यासाठी तीन शब्द आहेत. जिथे स्वच्छतेचा अभाव असतो, ते 'अनच्छ' होय. 'कलुष' हा शब्द पापासाठीही वापरला जातो. 'आवील' (गढूळ) हा शब्द 'विल' किंवा 'अव' धातूपासून बनतो.

670. Tikaṃ nimmale. Cho chedane, na chindati dassananti accho, ṇo, sacchopi, sara visaraṇe, to, annādeso. Natthi malaṃ etasmiṃ vimalo. Gabhīrappabhutī gabhīrādayo vimalantā tīsu liṅgesu.

६७०. स्वच्छ किंवा निर्मळ या अर्थात तीन शब्द आहेत. 'अच्छ' म्हणजे जे दृष्टीला अडवत नाही (पारदर्शक). 'विमल' म्हणजे ज्यात कोणताही मळ (घाण) नाही. 'गंभीर' पासून 'विमल' पर्यंतचे सर्व शब्द तिन्ही लिंगांत (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग) वापरले जातात.

Pañcakaṃ [Pg.443] kevaṭṭe. Dhā dhāraṇe, īvaro. Macche hantvā jīvatīti macchiko, iko. Macche bandhati jālenāti macchabandho, macche vadhatīti vā macchabandho, niggahītāgamo, kaṃ jalaṃ, tassa īlakkhī, tāya vaṭṭo vaṭṭanaṃ assatthīti kevaṭṭo. Kevattopi, ṇo. Jāle niyutto, jālena hantīti vā jāliko, dāsopyatra, dāsa dāne, a, ‘‘dāso kevaṭṭabhaccesū’’ti ruddo.

कोळी किंवा मासेमारी करणाऱ्यासाठी (केवर्त) पाच शब्द आहेत. मासे मारून जगणारा तो 'मच्छिक' होय. जाळ्याने मासे पकडणारा किंवा मारणारा तो 'मच्छबंध' होय. 'केवर्त' (केवट) हा शब्दही कोळ्यासाठी वापरला जातो. जाळे वापरणारा तो 'जालिक' होय. 'दास' हा शब्दही कोळी या अर्थात वापरला जातो; रुद्र कोशात 'दास' म्हणजे कोळी किंवा सेवक असे म्हटले आहे.

671-672. Jhasāntaṃ macche. Masa āmasane, cho, maradhātuvasena vā siddho, mara pāṇacāge, ino, ralopo. Mukhappadese puthūni lomāni assa puthulomo. Pāṭhīnādīnaṃ macchattā visesato alomakepyassa vutti. Jhasa hiṃsattho daṇḍako dhātu, a, jhaso. Aṇḍajo, visāro, sakalīpi, vicitraṃ sarati anena visāro, ṇo. Rohitādīnaṃ vakkalappāyo taco sakalaṃ. Taṃyogā, ī, sakalī.

६७१-६७२. माशासाठी (मत्स्य) खालील शब्द आहेत. 'मच्छ' (मासा) हा शब्द 'मस' किंवा 'मर' धातूपासून सिद्ध होतो. ज्याच्या तोंडाजवळ किंवा शरीरावर अनेक केस (खवले) असतात, त्याला 'पृथुलोम' म्हणतात; खवले नसलेल्या माशांनाही सामान्यतः मासे असल्यामुळे हा शब्द लागू होतो. 'झष' म्हणजे मासा (हिंसा करणाऱ्या धातूपासून). 'अंडज' (अंड्यातून जन्मणारा), 'विसार' (पाण्यात फिरणारा) आणि 'सकली' (खवले असलेला, जसे रोहीत मासा) हे शब्दही माशासाठी वापरले जातात.

Rohitādayo, makarādayo ca macchappabhedā. Ruha janane, to, rohito. Vipāke madhurasattā magguro, vaṇṇavikāro, majjatīti vā magguro, ūro, majja suddhiyaṃ, jjassa ggattaṃ, rasso ca, magguro, ‘‘ṅā khū’’. Siṅgayuttatāya siṅgī, ṇo, nadādi, saṅgupi, sarati vātanti vā siṅgī, sara hiṃsāyaṃ, a, rassa go, assi, niggahītāgamo, nadādi, siṅgī, ‘‘ṅa cve’’. Bala [Pg.444] saṃvaraṇe, alo, lassa jo, balajo,’’ṅa pā’’. Muñja saddattho, muñjo. Pū pavane, uso, vuddhyāvādesā, pāvuso, mahāmukhamaccho, ‘‘ṅa ṭā’’.

रोहित, मकर इत्यादी माशांचे विविध प्रकार आहेत. 'रोहित' (रोहू मासा). शिजवल्यावर चवदार लागणारा तो 'मग्गुर' (मागूर मासा). मिशा किंवा काटे (शिंगे) असलेला तो 'सिंगी' (सिंगी मासा). 'बलज' (एक प्रकारचा मासा) आणि 'मुंज' हे देखील माशांचे प्रकार आहेत. 'पावुस' म्हणजे मोठ्या तोंडाचा मासा.

Sattakkhattuṃ vaṅkatīti sattavaṅko, ‘‘ṅa se’’. Saha vaṅkena, saṃvijjamāno vā vaṅko yassa savaṅko, ‘‘ṅa mve’’. Naḷasaṇṭhāno mīno naḷamīno, ‘‘ṅa phौ-yo’’. Kaḍi sannicayavadanekadesesu, ṇvu, gaṇḍako, ‘‘ṅa mā’’. Sasu hiṃsāyaṃ, u, assu, susukā, sakattheko, ‘‘ṅa-pौ-ṭaye’’. Sayanato passena pharatīti sapharī, nadādi, phara pharaṇe, sapharī dvīsu, ‘‘ṅa khū-mā’’. Pāṇiggahaṇe mukhaṃ kiratīti makaro, yadādi.

सात वेळा वळणारा तो 'सत्तवंक' (एक प्रकारचा वाम मासा). वक्रता असलेला तो 'सवंक' (सापासारखा मासा). नळाच्या (वेताच्या) आकाराचा मासा तो 'नळमीन'. 'गंडक' म्हणजे शार्क किंवा मोठा मासा. 'सुसुका' म्हणजे डॉल्फिन किंवा सुळू मासा. कुशीवर पोहणारा तो 'शफरी' (शफारी/खवली मासा). पकडल्यावर तोंड उघडणारा तो 'मकर' (मगर/समुद्री राक्षस) होय.

673. Timiādayo satta mahāmacchā nāma. Tima addabhāve, timatīti timi, i, timi macchamattepi. Gira niggiraṇe, ṇo, lattaṃ, issattaṃ. Timino galo timiṅgalo, niggahītāgamo. Vaṇṇena piṅgalatimirasadisatāya timirapiṅgalo. Ā bhuso nandatīti ānando, nanda samiddhiyaṃ. Timino macche nandayatīti timinando. ‘‘Timindo’’tipi pāṭho, timīnaṃ macchānaṃ indo timindo. Adhiko āroho yassa ajjhāroho. Mahanto timi maccho mahātimi.

६७३. तिमी इत्यादी सात मोठे मासे (महामत्स्य) मानले जातात. 'तिमी' (महाकाय मासा/देवमासा). तिमी माशालाही गिळणारा तो 'तिमींगल'. धुरकट रंगाचा तो 'तिमिरपिंगल'. अत्यंत बलाढ्य व मोठा तो 'आनंद'. तिमी माशांचा राजा तो 'तिमिंद' किंवा 'तिमीनंद'. ज्याचे शरीर अवाढव्य आहे तो 'अज्झारोह' आणि सर्वात मोठा तिमी मासा तो 'महातिमी' होय.

674. Dvayaṃ ‘‘ṅa phe’’iti khyāte. Pāsāṇasadisasaṇṭhāno maccho pāsāṇamaccho. Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ, ino[Pg.445], ubhayatra dīgho, pāṭhīno, ‘‘ṅa-pौ’’ti ca vadanti. Dvayaṃ baḷise. Vaṅkatīti vaṅko, vaṅka koṭilye. Bala saṃvaraṇe, iso, ḷattaṃ. Macchavedhanampi, vidha vidhāne, bhedane ca, anekatthattā, yu.

६७४. दगडासारख्या आकाराच्या माशासाठी दोन शब्द आहेत: 'पाषाणमच्छ' आणि 'पाठीन'. गळासाठी (मासे पकडण्याचा गळ) दोन शब्द आहेत: वक्र असल्यामुळे त्याला 'वंक' म्हणतात आणि 'बळिस' (गळ) म्हणतात. याला 'मच्छवेधन' (मासे टोचणारे साधन) असेही म्हणतात.

Tikaṃ kumbhīle. ‘‘Suṃsumāro’’ti samuditanāmaṃ, sasatīti susu. Susu eva suṃsu, māretīti māro, suṃsu eva māro suṃsumāro. Kena ubhati pūretīti kumbho, jalāsayo, tatra ulati gacchatīti kumbhīlo, kumbhī vā ghaṭo, taṃ lātīti kumbhīlo. Na kamatīti nakko, kvi, saññāsaddattā nassa pakati, nakka nāsane vā, curādi.

मगरीसाठी (कुंभीर) तीन शब्द आहेत. 'सुंसुमार' (सुळू/घरीयाल) हे एकत्रित नाव आहे. पाण्यात राहणारा तो 'कुंभील' होय. जमिनीवर सहज न चालणारा तो 'नक्क' (मगर) होय.

Dvayaṃ kacchape. Kucchito ūmi vego assa kummo, ‘‘pakāse vegabhaṅgesu, taraṅge ūmi puṃthiya’’nti rabhaso, ‘‘vege bhaṅgappakāsesu, bilāyaṃ ūmi vīciya’’nti nānatthasaṅgaho. Kacchena pivatīti kacchapo, ṇo, kamaṭhopyatra, kamu icchāyaṃ, aṭho.

कासवासाठी (कच्छप) दोन शब्द आहेत. संथ गती असलेला तो 'कुम्म' (कुर्म/कासव). आपल्या पोटाने किंवा तोंडाने पाणी पिणारा तो 'कच्छप' होय. याला 'कमठ' असेही म्हणतात.

675. Dvayaṃ kakkaṭe. Kakatīti kakkaṭako. Sakatthe ko, kuka ādāne vā, aṭo, ussattaṃ. Kula santāne, bandhumhi ca, īro, kuṃ vā pathaviṃ lunātīti kuḷīro, īro. Dvayaṃ rattape. Jalassa ūkā kimiviseso jalūkā, jalaṃ okaṃ gehaṃ etissāti vā jalūkā, ossū, uca samavāye, ṇo, okaṃ. Rattaṃ rudhiraṃ pivatīti rattapā.

६७५. खेकड्यासाठी (कर्कट) दोन शब्द आहेत. चिमटा काढणारा तो 'कक्कटक' (खेकडा). जमीन उकरणारा तो 'कुळीर' होय. जळूसाठी (रक्त पिणारा जीव) दोन शब्द आहेत: पाण्याचे घर असलेली ती 'जलूका' (जळू) आणि रक्त पिणारी ती 'रत्तपा' (रक्तपा) होय.

Tikaṃ [Pg.446] maṇḍūke. Maṇḍa bhūsane, uko, dīgho. Dada dāne, uro, dvittaṃ. Bhī bhaye, sappato bhāyatīti bheko, iko, īsse. Vassābhū, sāluro, plavopi. Dvayaṃ ‘‘tī’’iti khyāte. Gaṇḍaṃ vaccasannicayaṃ uppādetīti gaṇḍuppādo. Mahiyā latā mahīlatā, kiñculukopi. Kiñca culatīti kiñculuko, uko.

बेडूक (मण्डूक) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'मण्ड्' धातू सुशोभित करणे या अर्थी आहे, त्याला 'उक' प्रत्यय लागून आणि दीर्घ होऊन 'मण्डूक' शब्द बनतो. 'दद्' धातू दान देणे या अर्थी आहे, त्याला 'उर' प्रत्यय लागून आणि द्वित्व होऊन 'दद्दर' शब्द बनतो. 'भी' धातू भीती या अर्थी आहे; जो सर्पापासून घाबरतो तो 'भेक' होय, येथे 'इक' प्रत्यय लागून आणि 'इ' चा 'ए' होऊन 'भेक' रूप बनते. 'वस्साभू', 'सालुर' आणि 'प्लव' हे देखील बेडकाचेच वाचक आहेत. 'ती' (गांडूळ) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. जो विष्ठेचा ढीग (किंवा माती) उत्पन्न करतो तो 'गण्डुप्पाद' होय. पृथ्वीची वेल म्हणजे 'महीलता' आणि 'किंचुलुक' हे देखील त्याचे नाव आहे. जो थोडा थोडा हलतो किंवा वळवळतो तो 'किंचुलुक' होय, येथे 'उक' प्रत्यय लागतो.

676. Dvayaṃ muttāphoṭe. Sappa gamane, i, assi, sippi, thī. Su abhisave, tti, sutti. Dvayaṃ saṅkhe. Khanu avadāraṇe, kvi, saṅkho. Samu upasame vā, kho, saṅkho. Kaṃ vāti gacchatīti kumbu, u, dvepyanitthiyaṃ.

६७६. मोती उत्पन्न करणारी शिंपला (कालव) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'सप्प' धातू गमन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'सिप्पी' रूप बनते, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. 'सु' धातू प्रसवणे या अर्थी आहे, त्याला 'त्ति' प्रत्यय लागून 'सुत्ती' रूप बनते. 'शंख' या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'खनु' धातू खोदणे या अर्थी आहे, त्याला 'क्वि' प्रत्यय लागून 'संख' रूप बनते. किंवा 'समु' धातू शांत होणे या अर्थी आहे, त्याला 'ख' प्रत्यय लागून 'संख' रूप बनते. जे पाण्यात गमन करते ते 'कम्बु' होय, येथे 'उ' प्रत्यय लागतो. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी सोडून (म्हणजे पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंगी) आहेत.

Dvayaṃ khuddasaṅkhajātiyaṃ. Saṅkhassa nakho iva saṅkhanakho. Dvayaṃ ‘‘kharu’’iti khyāte. Jale savatīti jalasutti, su pasave, tti. Samatīti sambuko, uko, bonto ca, ‘‘sambuko jalasutti’tthī’’ti puṃkaṇḍe vopālito.

लहान शंखाच्या जातीचे दोन शब्द आहेत. शंखाच्या नखासारखा असणारा तो 'संखनख' होय. 'खरु' (गोगलगाय/शंख) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. पाण्यात प्रसवणारी ती 'जलसुत्ती' होय, येथे 'सु' धातू प्रसवणे या अर्थी असून 'त्ति' प्रत्यय लागतो. जो शांत राहतो तो 'शम्बूक' होय, येथे 'उक' प्रत्यय लागतो आणि शेवटी 'ब' अक्षर येते. वोपालित आचार्यांनी पुल्लिंग कांडात म्हटले आहे की, 'शम्बूक' आणि 'जलसुत्ती' हे स्त्रीलिंगी शब्द आहेत. महासागर आणि मोठ्या नद्यांच्या संगमावर आढळणारा, वेलीसारखा आकार असलेला जलचर प्राणी 'गरती' या नावाने प्रसिद्ध आहे, असे इतर आचार्य म्हणतात.

677. Dvayaṃ jalāsaye. Jalānaṃ āsayo patiṭṭhitaṭṭhānaṃ jalāsayo. Tesu jalāsayesu majjhe yo gambhīro [Pg.447] agādho, so rahadākhyo, hara haraṇe, bhūvādi, do, vaṇṇavipariyayo, rahado.

६७७. 'जलाशय' (पाण्याचा साठा) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. पाण्याचा आश्रय किंवा राहण्याचे ठिकाण म्हणजे 'जलाशय' होय. त्या जलाशयांमध्ये जो मध्यभागी खोल आणि अथांग असतो, त्याला 'रहद' (डोह/तलाव) म्हणतात. 'हर' धातू हरण करणे या अर्थी आहे (भ्वादिगणीय), त्याला 'द' प्रत्यय लागून, वर्णांचा विपर्यास (बदल) होऊन 'रहद' रूप बनते.

Dvayaṃ udapāne. Udakaṃ pivanti asmiṃ, yu, kalopo. Pivanti asmiṃ pāno, so eva kūpo pānakūpo, ku sadde, po, dīghādi, kūpo, kena ubhatīti vā kūpo, bhassa po. Andhupi, andha dassanupasaṅghāte, curādi, u. Dvayaṃ samacaturassapokkharaṇiyaṃ. Khanu avadāraṇe, kamme to, nalopo, dīghādi. Pokkharaṃ jalaṃ, taṃyogā ano, nadādi, pokkharaṇī.

'उदपान' (विहीर) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्यामध्ये लोक पाणी पितात ते 'उदपान' होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो आणि 'क' चा लोप होतो. ज्यामध्ये पाणी पितात तो 'पान' होय, आणि तोच 'कूप' (विहीर) असल्याने त्याला 'पानकूप' म्हणतात. 'कु' धातू शब्द करणे या अर्थी आहे, त्याला 'प' प्रत्यय लागून आणि आदिदीर्घ होऊन 'कूप' रूप बनते. किंवा जे पाण्याने भरलेले असते ते 'कूप' होय, येथे 'भ' चा 'प' होतो. 'अन्धु' हा देखील विहिरीचाच वाचक आहे; 'अन्ध' धातू दृष्टी रोखणे या अर्थी आहे (चुरादिगणीय), त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. चौरस (चारही बाजूंनी समान असलेल्या) पुष्करिणी (तलाव) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'खनु' धातू खोदणे या अर्थी आहे, कर्म अर्थी 'त' प्रत्यय लागून, 'न' चा लोप होऊन आणि आदिदीर्घ होऊन 'खात' रूप बनते. 'पोक्खर' म्हणजे पाणी, त्याच्याशी संबंध असल्यामुळे 'पोक्खरिणी' रूप बनते, येथे 'अन' प्रत्यय लागून नदी इत्यादीप्रमाणे रूप सिद्ध होते.

678. Tipādena mahato sadā agādhajalassa padmaṭṭhānassa ca padmasuññassa ca yogyatāya nāmaṃ. Taḷa āghāte, tala patiṭṭhāyaṃ vā, āko, aparapakkhe ḷattaṃ. Sara gamane, a, saro. Vapa bījanikkhepe, vapanti yāya vāpī, āyatacaturassāyampi. Saratismā aso, nadādi, sarasī. Daha bhasmīkaraṇe, a, dadha dhāraṇe vā, dhassa ho. Ambujānaṃ paddhānaṃ ākaro uppattiṭṭhānaṃ.

६७८. तीन चरणांनी नेहमी अथांग पाणी असलेल्या, कमळांचे स्थान असलेल्या किंवा कमळ नसलेल्या मोठ्या तलावाच्या नावांचे वर्णन केले आहे. 'तळ' धातू आघात करणे या अर्थी आहे, किंवा 'तल' धातू प्रतिष्ठित असणे या अर्थी आहे, त्याला 'आक' प्रत्यय लागून नंतर 'ल' चा 'ळ' होऊन 'तळाग' रूप बनते. 'सर' धातू गमन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'सर' रूप बनते. 'वप' धातू बीज पेरणे या अर्थी आहे; ज्या तलावात कमळांचे बी पेरतात ती 'वापी' (दीर्घिका) होय, हा शब्द लांबट चौरस तलावासाठी देखील वापरला जातो. 'सर' धातूपासून 'अस' प्रत्यय लागून नदी इत्यादीप्रमाणे 'सरसी' रूप बनते. 'दह' धातू भस्म करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो; किंवा 'दध' धातू धारण करणे या अर्थी आहे, येथे 'ध' चा 'ह' होऊन 'दह' (डोह) रूप बनते. कमळांचे उत्पत्तीचे स्थान म्हणजे 'अम्बुजाकर' होय.

Khuddako saro ‘‘pallala’’ntyuccate. Yatra vassāsu adhikaṃ jalaṃ, gimhesu jāṇumattaṃ, sukkhatyeva vā, palla rakkhaṇe, curādi, alo, pallalaṃ.

लहान तलावाला 'पल्लल' (डबके) असे म्हणतात. ज्यामध्ये पावसाळ्यात भरपूर पाणी असते, उन्हाळ्यात गुडघाभर पाणी असते किंवा ते कोरडेच पडते, त्याला 'पल्लल' म्हणतात. 'पल्ल' धातू रक्षण करणे या अर्थी आहे (चुरादिगणीय), त्याला 'अल' प्रत्यय लागून 'पल्लल' रूप बनते.

679-680. Anotattādayo [Pg.448] ete satta mahāsarā nāma. Tatra sūriyaraṃsisamphuṭṭhābhāvena na avatapati udakametthāti anotatto. Kaṇṇamuṇḍapabbatasamīpattā kaṇṇamuṇḍo. Rathaṃ karotīti rathakārako, yathākathañci ayaṃ byuppatti nāma, saññā pana lokatoyevāvagantabbā. Chabbaṇṇadantavantatāya chaddanto, nāgarājā, tassa nivāsanaṭṭhānasamīpattā chaddanto, saro. Kuṇālasakuṇā bahavo yattha santi kuṇālo. Mandākinī ākāsagaṅgāyampi vuttā. Bahavo sīhā papatanti asmiṃ sīhappapāto.

६७९-६८०. अनोतत्त (अनवतप्त) इत्यादी हे सात मोठे तलाव (महासर) आहेत. त्यापैकी, सूर्यकिरणांचा स्पर्श न झाल्यामुळे ज्याचे पाणी कधीही तापत नाही, तो 'अनोतत्त' होय. कण्णमुण्ड पर्वताच्या जवळ असल्यामुळे त्याला 'कण्णमुण्ड' म्हणतात. जो रथ तयार करतो तो 'रथकारक' होय; ही व्युत्पत्ती कोणत्याही एका कारणाने होते, परंतु संज्ञा मात्र लोकव्यवहारावरूनच समजून घेतली पाहिजे. सहा रंगांचे सुळे (दांत) असल्यामुळे हत्तींच्या राजाला 'छद्दन्त' म्हणतात; त्याच्या निवासस्थानाच्या जवळ असल्यामुळे त्या तलावाला 'छद्दन्त' म्हणतात. ज्या ठिकाणी अनेक कुणाल पक्षी राहतात, तो 'कुणाल' तलाव होय. 'मन्दाकिनी' हा शब्द आकाशगंगेसाठी देखील वापरला जातो. ज्यामध्ये अनेक सिंह उड्या मारतात, तो 'सीहप्पपात' होय.

Dvayaṃ jalappāye dese kūpanikaṭe pasupānatthaṃ patthārādiracite jalāsaye. Āhūyante pasavo atra pānāyāti āhāvo, ṇo, vuḍḍhāvādeso. Nipivanti asmiṃ nipānaṃ, yu. Dvayaṃ surakhāte, aporise devanimmiteti bhāvo, soṇḍeiccaññe. ‘‘Akhāto devakhātako’’ti hi amaramālāyaṃ puṃsakaṇḍaṃ.

पाणी मुबलक असलेल्या ठिकाणी, विहिरीच्या जवळ, गुरांना पाणी पिण्यासाठी दगडांनी बांधलेल्या पाण्याच्या हौदाचे दोन शब्द आहेत. जेथे गुरांना पाणी पिण्यासाठी आणले जाते, तो 'आहाव' (पाण्याचा हौद) होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागून वृद्धी आणि आदेश होतो. ज्यामध्ये गुरे पाणी पितात ते 'निपान' होय, येथे 'यु' प्रत्यय लागतो. देवखात (निसर्गाने तयार केलेल्या), मानवनिर्मित नसलेल्या आणि नैसर्गिकरीत्या बनलेल्या तलावाचे दोन शब्द आहेत; इतर आचार्य याला 'सोण्ड' (नैसर्गिक कुंड) असेही म्हणतात. 'अमरमाला' ग्रंथातील पुल्लिंग कांडात 'अखात' आणि 'देवखातक' असे म्हटले आहे.

681. Nadyantaṃ [Pg.449] nadīyaṃ. Savatīti, anto, nadādi, savantī. Ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā, kvi. Sanda pasavane, u, assittaṃ, vaṇṇavikāro, sindhu. Sara gamane, to, ikārāgamo, saritā. Āpānaṃ nivāso āpo, samuddo, ṇo, taṃ gacchatīti āpagā. Nada abyattasadde, nadatīti nadī, nadādi, taraṅganīpyatra.

६८१. 'नदी' या शब्दाच्या शेवटी असणारे शब्द नदीचे वाचक आहेत. जी वाहते ती 'सवन्ती' होय, येथे 'अन्त' प्रत्यय लागून नदी इत्यादीप्रमाणे रूप बनते. जी सखल भागाकडे वाहते ती 'निम्नगा' होय, येथे 'क्वि' प्रत्यय लागतो. 'सन्द' धातू वाहणे या अर्थी आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागून, 'अ' चा 'इ' होऊन आणि वर्णांचा विकार होऊन 'सिन्धु' रूप बनते. 'सर' धातू गमन करणे या अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून आणि 'इ' काराचा आगम होऊन 'सरिता' रूप बनते. पाण्याचे निवासस्थान म्हणजे 'आप' (समुद्र) होय; त्या समुद्राकडे जी वाहते ती 'आपगा' होय. 'नद' धातू अस्पष्ट आवाज करणे या अर्थी आहे; जी आवाज करत वाहते ती 'नदी' होय, येथे नदी इत्यादीप्रमाणे रूप बनते. 'तरङ्गिनी' हा देखील नदीचाच वाचक शब्द येथे आहे.

Dvayaṃ gaṅgāyaṃ. Bhagīrathena raññā nibbattitā bhāgīrathīti lokiyā, asmākantu matena nāmamattamevetaṃ tassāti sanniṭṭhānaṃ, evaṃ sabbatra. Gacchatīti gaṅgā, gamito go, tipathagatāpi, tayo saggamaccapātālapathe gatā tipathagatā. Sindhūnaṃ nadīnaṃ saṅgamo melako sambhedo. Sammā bhijjanti asmiṃ sambhedo, saṃpubbo bhidi melane, ṇo.

'गंगा' या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. भगीरथ राजाने जिचा उगम घडवून आणला ती 'भागीरथी' होय, असे लौकिक आचार्य म्हणतात; परंतु आमच्या मते हे केवळ तिचे एक नाव आहे, असा आमचा निर्णय आहे आणि सर्वत्र असेच समजावे. जी वाहते ती 'गंगा' होय, 'गमु' धातूपासून 'ग' प्रत्यय लागून हे रूप बनते. तिला 'तिपथगता' असेही म्हणतात; स्वर्ग, मृत्यू (पृथ्वी) आणि पाताळ या तीन मार्गांनी वाहणारी ती 'तिपथगता' होय. नद्यांचा संगम किंवा एकत्र येणे म्हणजे 'सम्भेद' होय. जेथे नद्या चांगल्या प्रकारे एकत्र मिळतात तो 'सम्भेद' होय; 'सम्' उपसर्गासह 'भिद्' धातू एकत्र येणे या अर्थी असून त्याला 'ण' प्रत्यय लागतो.

682. Gaṅgādikā imā pañca nadiyo mahānadī nāma. Aciraṃ sīghagamanaṃ etissamatthīti aciravatī. Yamu uparame, uno, yamassa bhaginī vā yamunā, bhaginyatthe uno. Sarāni bhavanti yāya avadhibhūtāyāti sarabhū, sara gatihiṃsācintāsu vā, ū, abhonto ca, sarabhū. Maha pūjāyaṃ, a, nadādi.

६८२. गंगा इत्यादी या पाच नद्या 'महानद्या' (मोठ्या नद्या) म्हणून ओळखल्या जातात. जिचा प्रवाह अतिशय वेगवान आहे ती 'अचिरवती' होय. 'यमु' धातू थांबणे या अर्थी आहे, त्याला 'उन' प्रत्यय लागतो; किंवा यम देवाची बहीण ती 'यमुना' होय, येथे भगिनी (बहीण) या अर्थी 'उन' प्रत्यय लागतो. जिच्यापासून तलाव निर्माण होतात ती 'सरभू' होय; किंवा 'सर' धातू गमन, हिंसा आणि चिंतन या अर्थी आहे, त्याला 'ऊ' प्रत्यय लागून आणि शेवटी 'भ' चा आगम होऊन 'सरभू' रूप बनते. 'मह' धातू पूजा करणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून नदी इत्यादीप्रमाणे 'मही' रूप बनते.

Candabhāgādikā [Pg.450] ninnagā pañca mahānadito aññāsaṃ nadīnaṃ bhedā. Candabhāgo nāma pabbato, tato pabhavatīti candabhāgā. Sarayogā vantu, majjhe sakārāgamo, nadādi, sarasvatī. Vanturatrātisaye.

चन्दभागा इत्यादी लहान नद्या या पाच महानद्यांशिवाय इतर नद्यांचे प्रकार आहेत. 'चन्दभाग' नावाचा पर्वत आहे, त्यापासून जी उगम पावते ती 'चन्दभागा' होय. पाण्याच्या प्रवाहाशी संबंध असल्यामुळे 'सरस्वती' रूप बनते, येथे 'वन्तु' प्रत्यय लागतो आणि मध्ये 'स' चा आगम होऊन नदी इत्यादीप्रमाणे रूप सिद्ध होते. येथे 'वन्तु' प्रत्यय प्रचुरता या अर्थी आहे.

683. Niddosaṃ jalaṃ assaṃ nerañjarā, yadādi, atha vā nerañjarā nāma tūriyaviseso, taṃsamānasaddatāya ayaṃ nadī nerañjarā nāma. Nānāgāhākulībhūtatāya kucchitaṃ veraṃ assā kāverī, nadādi. Nammaṃ sukhaṃ dadātīti nammadā, ṇo. Ādinā sarāvatī vettavatī kaṇṭakī kosikīādikā anekā nadībhedā saṅgahitā.

६८३. जिचे पाणी दोषरहित (स्वच्छ) आहे ती 'नेरंजरा' होय, हे रूप 'यदादि' सूत्राने सिद्ध होते. किंवा 'नेरंजरा' नावाचे एक विशिष्ट वाद्य आहे, त्याच्यासारखा आवाज असल्यामुळे या नदीला 'नेरंजरा' म्हणतात. विविध प्रकारच्या जलचरांनी व्यापलेली असल्यामुळे जिच्यामध्ये भयानक वैर (भय) आहे ती 'कावेरी' होय, येथे नदी इत्यादीप्रमाणे रूप बनते. जी आनंद (सुख) देते ती 'नम्मदा' (नर्मदा) होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. 'इत्यादी' या शब्दाने सरावती, वेत्तवती, कण्टकी, कोसिकी इत्यादी अनेक नद्यांच्या प्रकारांचा संग्रह केला आहे.

Dvayaṃ hammiyadevālayādīsu jalamagge. Vārino nikkhamanamaggo vārimaggo. Nala gandhe, a, nadādi, ḷattaṃ, panāḷi, ayaṃ itthiyaṃ, pume ca.

प्रासाद (हर्म्य), देवालय इत्यादींच्या पाण्याच्या मार्गाचे (पन्हाळीचे) दोन शब्द आहेत. पाण्याच्या बाहेर जाण्याचा मार्ग म्हणजे 'वारिमार्ग' होय. 'नल' धातू बांधणे किंवा वेढणे या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून नदी इत्यादीप्रमाणे रूप बनते, आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'पन्हाळी' (पनाळ) रूप बनते. हा शब्द स्त्रीलिंगी आणि पुल्लिंगी दोन्हीमध्ये वापरला जातो.

Tikaṃ gāmadvāramhi asucipūtipaṅkasampuṇṇāyaṃ kāsuyaṃ. Cittaṃ dunotīti candanikā, yadādi.

गावाच्या वेशीवर घाण, दुर्गंधीयुक्त चिखल आणि कचऱ्याने भरलेल्या खड्ड्याचे (गटाराचे) तीन शब्द आहेत. जे मनाला दूषित करते ते 'चन्दनिका' (गटार) होय, हे रूप 'यदादि' सूत्राने सिद्ध होते.

684-685. Jamu adane, alo, nadādi, bonto ca, ḷattaṃ, jambāḷī. Avalagganti asmiṃ oḷigallo, lagga saṅge, alo, ḷattaṃ, assi, galopo, dvittañca. Sāddhapajjena padumassa nāmaṃ. Sarasi ruhatīti saroruhaṃ, ro. Sataṃ pattāni [Pg.451] assa, padmavisesatthepyassa padmattā visesato abhedo. Araṃ vindatīti aravindaṃ. Pada gamane, umo. Padumaṃ, anitthī. Paṅke kaddame ruhatīti paṅkeruhaṃ, aluttasamāsoyaṃ. Nala gandhe, ino, ḷattaṃ. Pusa vuḍḍhimhi, kharo, vuḍḍhi, sassa ko, pokkhare jale jātanti vā pokkharaṃ. Muḷālatopi uggantvā pupphati muḷālapupphaṃ. Kaṃ jalaṃ alayati bhūsayatīti kamalaṃ, ala bhūsane. Bhisatopi uggantvā pupphatīti bhisapupphaṃ. Kuse jale seti tiṭṭhatīti kusesayaṃ, ro, aluttasamāso. Tāmarasampi, tāmaraṃ jalaṃ, ‘‘tāmaraṃ ghatamaṇṇo ce’’ti tantatantaraṃ, tatra seti tiṭṭhatīti tāmarasaṃ, ro.

६८४-६८५. जमु (Jamu) धातू पीडा देणे (खाणे) या अर्थी आहे, त्याला 'अलो' (alo) प्रत्यय लागतो, नद्यादी गणाप्रमाणे कार्य होते, शेवटी 'ब' चा आगम होतो आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन 'जम्बाळी' (jambāḷī) हे रूप सिद्ध होते. ज्या ठिकाणी कचरा किंवा घाण चिकटते, त्याला 'ओळिगल्ल' (oḷigallo) म्हणतात. 'लग्ग' (lagga) धातू चिकटणे या अर्थी आहे, त्याला 'अलो' प्रत्यय लागतो, 'ल' चा 'ळ' होतो, 'इ' कार होतो, लोप होतो आणि द्वित्व होऊन हे रूप बनते. अर्ध्या गाथेने कमळाची नावे दर्शविली आहेत. सरोवरात (तलावात) उगवते म्हणून ते 'सरोरुह' (saroruhaṃ) होय. ज्याला शंभर (किंवा अनेक) पाने (पाकळ्या) असतात ते 'शतपत्र' होय; जरी हा शब्द एका विशिष्ट प्रकारच्या कमळासाठी वापरला जात असला, तरी सामान्य कमळाशी अभेद असल्यामुळे तो कमळ या अर्थानेच वापरला जातो. जे लवकर प्राप्त होते (किंवा आनंद देते) ते 'अरविंद' (aravindaṃ) होय. 'पद' (pada) धातू गमन (जाणे) या अर्थी आहे, त्याला 'उम' (uma) प्रत्यय लागतो. 'पदुम' (padumaṃ) हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही (म्हणजे पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी आहे). चिखलात उगवते म्हणून ते 'पंकेरुह' (paṅkeruhaṃ) होय, हा अलुत्-समास आहे. 'नल' (nala) धातू गुंफणे या अर्थी आहे, त्याला 'इनो' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'ळ' होतो. 'पुस' (pusa) धातू वृद्धी अर्थी आहे, त्याला 'खर' प्रत्यय लागतो, वृद्धी होऊन 'ओ' होतो, 'स' चा 'क' होतो; किंवा 'पोक्खर' म्हणजे पाण्यात जन्मलेले म्हणून ते 'पोक्खर' (pokkharaṃ) होय. मृणालापासून (कमळाच्या देठापासून) वर येऊन फुलते म्हणून ते 'मृणालपुष्प' (muḷālapupphaṃ) होय. पाण्याला (कं) जे शोभिवंत करते (अलयति) ते 'कमल' (kamalaṃ) होय; 'अल' (ala) धातू शोभिवंत करणे या अर्थी आहे. कमळाच्या कंदापासून (भिस) वर येऊन फुलते म्हणून ते 'भिसपुष्प' (bhisapupphaṃ) होय. पाण्यात (कुश) जे राहते ते 'कुशेशय' (kusesayaṃ) होय, यात 'र' अनुबंध असलेला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि हा अलुत्-समास आहे. 'तामरस' (tāmarasaṃ) देखील आहे; 'तामर' म्हणजे पाणी. 'तामर, घृत आणि अर्ण हे पाण्याचे वाचक आहेत' असे इतर ग्रंथात म्हटले आहे. त्या पाण्यात जे राहते ते 'तामरस' (tāmarasaṃ) होय, यात 'र' प्रत्यय लागतो।

686. Sitaṃ setaṃ kamalaṃ ‘‘puṇḍarīka’’ntyuccate, puḍi khaṇḍane, muḍirityeke, iko, arāgamo ca, massa po, issīkāro ca, puṇḍarīkaṃ. Rattaṃ tu kamalaṃ ‘‘kokanadaṃ, kokāsako’’ti coccate. Koke nādayatīti kokanādaṃ, ṇo. Rattuppale ca, ‘‘kokanadaṃ, kokanuda’’ntipi pāṭho, ke kanati dibbatīti vā kokanadaṃ, bhūvādi, do, asso. Kana dittikantigatīsu, ke kāsatīti kokāsako, ṇvu, kāsa dittiyaṃ.

६८६. पांढऱ्या कमळाला 'पुंडरीक' (puṇḍarīka) असे म्हटले जाते. 'पुडि' (puḍi) धातू तुकडे करणे या अर्थी आहे; काही आचार्य 'मुडिरि' (muḍiri) धातू मानतात. त्याला 'इको' प्रत्यय लागतो, 'अर' चा आगम होतो, 'म' चा 'प' होतो आणि 'इ' चा 'ई' कार होऊन 'पुंडरीक' हे रूप सिद्ध होते. लाल कमळाला मात्र 'कोकनद' (kokanada) आणि 'कोकासक' (kokāsako) असे म्हटले जाते. जे चक्रवाक पक्ष्यांना (किंवा कोल्ह्यांना) ओरडायला लावते ते 'कोकनद' होय, यात 'णो' प्रत्यय लागतो. लाल कमळाच्या अर्थी 'कोकनद' आणि 'कोकनुद' असाही पाठ आढळतो. किंवा पाण्यात (के) जे चमकते (कनति) ते 'कोकनद' होय; हा भ्वादि गणातील धातू असून त्याला 'दो' प्रत्यय लागतो आणि 'अ' चा 'ओ' होतो. 'कन' (kana) धातू चमकणे, आवडणे आणि गमन करणे या अर्थी आहे. पाण्यात जे प्रकाशते (कासति) ते 'कोकासक' (kokāsako) होय, यात 'ण्वु' प्रत्यय लागतो; 'कास' (kāsa) धातू चमकणे या अर्थी आहे।

Dvayaṃ kesare, ke jāyatīti ki, kamalādi, tasmiṃ jāyati, jalatīti vā kiñjakkho, kho, nassa, lassa vā ko, niggahītāgamo, ke saratīti, a, sattamiyā alopo, dvayamanitthī. Dvayaṃ padmādidaṇḍe. Daṇḍasadisatāya daṇḍo. Nala gandhe, ṇo.

कमळाच्या केसरासाठी दोन नावे आहेत. पाण्यात (के) जे उत्पन्न होते ते 'कि' (कमळ इत्यादी). त्या कमळात जे उत्पन्न होते किंवा जे चमकते (जलति) ते 'किंजल्क' (kiñjakkho) होय; यात 'खो' प्रत्यय लागतो, 'न' किंवा 'ल' चा 'क' होतो आणि अनुस्वाराचा (निग्गहीत) आगम होतो. पाण्यात जे पसरते ते 'केसर' होय, यात 'अ' प्रत्यय लागतो आणि सप्तमी विभक्तीचा लोप होत नाही. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नाहीत. कमळ इत्यादींच्या देठासाठी (दांड्यासाठी) दोन नावे आहेत. काठीसारखे (दंड) असल्यामुळे त्याला 'दंड' (daṇḍo) म्हणतात. 'नल' (nala) धातू गंध किंवा गुंफणे या अर्थी आहे, त्याला 'णो' प्रत्यय लागतो।

687. Dvayaṃ [Pg.452] muḷāle. Visa peraṇe, vassa bho, bhisaṃ, bhāsa dittiyaṃ vā, ākārassi. Mūle jāyatīti muḷālo, aññatthe alo, rassādi, ḷattañca, mūla patiṭṭhāyaṃ vā, alo, sesaṃ pubbasadisaṃ, dvayaṃpyanitthī.

६८७. कमळाच्या कंदासाठी (मृणालासाठी) दोन नावे आहेत. 'विस' (visa) धातू फेकणे या अर्थी आहे, यात 'व' चा 'भ' होऊन 'भिस' (bhisaṃ) रूप बनते; किंवा 'भास' (bhāsa) धातू चमकणे या अर्थी आहे, ज्यातील 'आ' चा 'इ' कार होतो. मुळात (mūle) जे उत्पन्न होते ते 'मृणाल' (muḷālo) होय; यात इतर अर्थी 'अलो' प्रत्यय लागतो, स्वराचा ऱ्हस्व होतो आणि 'ल' चा 'ळ' होतो. किंवा 'मूल' (mūla) धातू प्रतिष्ठित असणे या अर्थी आहे, त्याला 'अलो' प्रत्यय लागतो आणि उर्वरित प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच होते. हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंगी नाहीत।

Dvayaṃ kaṇṇikāyaṃ. Bījassa koso ākaro bījakoso. Kaṇṇe karīyatīti kaṇṇikā, kaṇṇālaṅkāro, taṃsadisasaṇṭhānatāya kaṇṇikā, padumādīnaṃ samūhe gahane vanetyattho. Saṇa dāne, ḍo, saṇḍaṃ, ‘‘saṇḍaṃ paddhādisaṅghāte, gopatimhi pume bhave’’ti nānatthasaṅgaho.

कमळाच्या कर्णिकेसाठी (बीजकोशासाठी) दोन नावे आहेत. बियांचा कोश किंवा आधार म्हणजे 'बीजकोश' (bījakoso) होय. कानात (कर्णे) जे परिधान केले जाते ते 'कर्णिका' (kaṇṇikā - कानातील आभूषण) होय; त्या आभूषणासारखा आकार असल्यामुळे कमळाच्या मध्यभागाला 'कर्णिका' म्हणतात. कमळ इत्यादींच्या समूहाला, दाट वनाला 'वन' असे म्हणतात. 'सण' (saṇa) धातू देणे या अर्थी आहे, त्याला 'डो' प्रत्यय लागून 'संड' (saṇḍaṃ) रूप बनते. 'नानात्थसंग्रह' ग्रंथात म्हटले आहे की: 'संड' हा शब्द कमळ इत्यादींच्या समूहासाठी आणि बैलांच्या मालकासाठी (गोपती) पुल्लिंगात वापरला जातो।

688. Dvayaṃ padmakumudādisāmaññe, tathā hi padmaṃ mahoppalaṃ sitoppalamuccate, ‘‘kuvalayaṃ uppalañca, nīlamindīvaranti hi’’iti byāḍi, ‘‘uppalañca kuvalayaṃ, nīlamindīvaraṃ mata’’nti bhāguri ca, ‘‘romo siti ca nīlo, kuvalayamindīvarañca nīlambuja’’nti tu vararuci. ‘‘Kuvalayadalasāmopyaṅgadadhiti paridhū sara’’nti māladhi, mādhavo ca, tatra pubbakamatamiha nissīyate. Yadyevaṃ kathamuppalasaddena nīluppalādīsveva buddhi, na pana mahoppalādimhīti? Vuccate – sāmaññepi dhaññatte yathā dhaññasaddena kalamādīsveva buddhi, na pana muggādīsu, evamihāpi. Upubbo [Pg.453] pā pāne, alo, dvittaṃ, udake plavatīti vā uppalaṃ, yadādi. Kuyā pathaviyā valayaṃ iva sobhākarattā kuvalayaṃ.

६८८. कमळ, कुमुद इत्यादींच्या सामान्य नावासाठी दोन नावे आहेत. तसेच कमळाला 'महोत्पल' (mahoppalaṃ) किंवा 'सितोत्पल' (sitoppalaṃ) असेही म्हटले जाते. व्याडी आचार्यांच्या मते: 'कुवलय' आणि 'उत्पल' हे नीलकमळाचे वाचक आहेत, तसेच 'इंदीवर' देखील. भागुरी आचार्यांच्या मते देखील: 'उत्पल', 'कुवलय' आणि 'इंदीवर' हे नीलकमळ मानले गेले आहे. वररुचींच्या मते: 'रोम', 'सित', 'नील', 'कुवलय', 'इंदीवर' आणि 'नीलांबुज' हे नीलकमळाचे वाचक आहेत. मालधी आणि माधव यांच्या मते: 'कुवलय', 'दलशाम', 'अंगद', 'धिती', 'परिधू', 'सर' हे नीलकमळाचे वाचक आहेत. त्यापैकी पूर्वीच्या आचार्यांचे मत येथे स्वीकारले गेले आहे. जर असे आहे, तर 'उत्पल' शब्दाने केवळ नीलकमळ इत्यादींचाच बोध का होतो, मोठ्या कमळाचा (महोत्पल इत्यादींचा) का होत नाही? यावर उत्तर दिले जाते – धान्यत्व हे सामान्य असले तरी ज्याप्रमाणे 'धान्य' शब्दाने केवळ तांदूळ (कलम) इत्यादी धान्यांचाच बोध होतो, मुगाचा (मुग्ग) होत नाही, त्याचप्रमाणे येथेही 'उत्पल' शब्दाने केवळ नीलकमळाचाच बोध होतो, मोठ्या कमळाचा नाही. 'उ' उपसर्गपूर्वक 'पा' (pā) धातू पिणे या अर्थी आहे, त्याला 'अलो' प्रत्यय लागतो, द्वित्व होते; किंवा पाण्यात जे तरंगते (प्लवते) ते 'उत्पल' (uppalaṃ) होय. पृथ्वीच्या (कुया) वलयाप्रमाणे (कड्याप्रमाणे) शोभा निर्माण करणारे असल्यामुळे त्याला 'कुवलय' (kuvalayaṃ) म्हणतात।

Dvayaṃ nīluppale. Nīlavaṇṇe, a, nīlaṃ, indatīti indī, nadādi, indī lakkhī, tassā varaṃ indīvaraṃ, inda paramissariye vā, īro.

नीलकमळासाठी दोन नावे आहेत. 'नील' (nīla) धातू रंग या अर्थी आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'नील' रूप बनते. जे ऐश्वर्य प्राप्त करते ते 'इंदी' (indī) होय, 'इंदी' म्हणजे लक्ष्मी; तिचे प्रिय (श्रेष्ठ) कमळ म्हणजे 'इंदीवर' (indīvaraṃ) होय. किंवा 'इन्द' (inda) धातू परम ऐश्वर्य या अर्थी आहे, त्याला 'ईर' प्रत्यय लागतो।

Asmiṃ nīluppale sete kumudaṃ nāma. Kuyaṃ modate kumudaṃ, ṇo. Assa padumādino kando sālūkamuccate. Kaṃ sukhaṃ dadātīti kando, kanda avhāne vā rodane ca. Sala gamanattho daṇḍako dhātu, uko, dīgho, sālūkaṃ.

हे नीलकमळ पांढरे झाले असता त्याला 'कुमुद' (kumudaṃ) म्हणतात. जे पाण्यात (कुया) विकसित होते (मोदते) ते 'कुमुद' होय, यात 'णो' प्रत्यय लागतो. त्या कमळ इत्यादींच्या कंदाला 'शालूक' (sālūkaṃ) असे म्हटले जाते. जे सुख (कं) देते ते 'कंद' (kando) होय; किंवा 'कन्द' (kanda) धातू बोलावणे किंवा रडणे या अर्थी आहे. 'सल' (sala) हा गमन अर्थी दंडक धातू आहे, त्याला 'उको' प्रत्यय लागतो आणि स्वराचा दीर्घ होऊन 'शालूक' रूप बनते।

689. Tikaṃ rattārattasāmaññe. Kamalato aññatarasmiṃ jalakusume, na tu ratteyeva, sugandhena yuttaṃ sogandhikaṃ. Kassa hāraṃ iva sobhākarattā kallahāraṃ, lāgamo, dvittañca. Dakaṃ sītalaṃ karotīti dakasītalikaṃ.

६८९. लाल आणि अ-लाल अशा सामान्य कमळासाठी (किंवा कमळाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही जलपुष्पासाठी, केवळ लाल रंगाच्याच नव्हे) तीन नावे आहेत. जे उत्कृष्ट सुगंधाने युक्त असते ते 'सौगंधिक' (sogandhikaṃ) होय. पाण्याच्या (कस्स) हाराप्रमाणे (मोत्यांच्या माळेप्रमाणे) शोभा निर्माण करणारे असल्यामुळे त्याला 'कल्हार' (kallahāraṃ) म्हणतात; यात 'ल' चा आगम होतो आणि द्वित्व होते. पाण्याला (दक) जे थंड करते ते 'दकशीतलिक' (dakasītalikaṃ) होय।

Dvayaṃ sevāle. Udakaṃ sevatīti sevālo, alo, vakārāgamo, isse ca. Nīlatīti nīlikā, nīla vaṇṇe, iko, nīlavaṇṇayogato vā nīlikā, sevalopi, dvayaṃ padmayutte dese, padmasamūhe ca. Naḷinī ca paṅkajinī visinī ca sarojinī padminīti pariyāyā. ‘‘Padmasaṇḍaṃ tadākare’’ti hi pariyāyaṃ ratanamālāyaṃ mādhavo, visaṃ samaṃ, tabbantatāya visinī, ino, nadādi. Ambujayogato, ambujānaṃ samūhato vā ambujinī.

शेवाळासाठी दोन नावे आहेत. पाण्याचा आश्रय घेते (सेवते) म्हणून ते 'शेवाळ' (sevālo) होय; यात 'अलो' प्रत्यय लागतो, 'व' चा आगम होतो आणि 'इ' चा 'ए' कार होतो. जे निळे पडते ते 'नीलिका' (nīlikā) होय; 'नील' धातू रंग या अर्थी आहे, त्याला 'इको' प्रत्यय लागतो; किंवा नील रंगाशी युक्त असल्यामुळे त्याला 'नीलिका' म्हणतात. 'शेवल' (sevalo) असाही शब्द आढळतो. कमळांनी युक्त असलेल्या ठिकाणासाठी आणि कमळांच्या समूहासाठी (वनासाठी) दोन नावे आहेत. 'नळिनी' (naḷinī), 'पंकजिनी' (paṅkajinī), 'विसिनी' (visinī), 'सरोजिनी' (sarojinī) आणि 'पद्मिनी' (padminī) हे कमळांच्या वनाचे समानार्थी शब्द आहेत. 'रत्नमाला' ग्रंथात माधवाने म्हटले आहे की: 'पद्मसंड' हा शब्द कमळांच्या वनासाठी समानार्थी आहे. 'विस' म्हणजे कमळ; ते ज्या ठिकाणी असते त्या ठिकाणाला 'विसिनी' म्हणतात, यात 'इनो' प्रत्यय लागतो आणि नद्यादी गणाप्रमाणे कार्य होते. कमळांशी युक्त असल्यामुळे किंवा कमळांच्या समूहामुळे त्याला 'अंबुजिनी' (ambujinī) म्हणतात।

690. Tilabījādayo [Pg.454] sevālo nāma. Tatra tilabījappamāṇaṃ jalasaṇṭhitaṃ nīlādivaṇṇayuttaṃ tilabījaṃ nāma. Saṅkho nāma sapatto appakaṇḍo ukhāpidhānādippamāṇo samūlo eko sevālaviseso. Paṇako nāma bhamarasaṇṭhāno nīlavaṇṇo eko sevālaviseso, paṇa saṅkhāte, ṇvu, paṇako.

६९०. तिळबीज इत्यादी शेवाळाचे प्रकार आहेत. त्यापैकी, तिळाच्या दाण्याएवढ्या आकाराचे, पाण्यात राहणारे आणि निळ्या इत्यादी रंगाचे शेवाळ म्हणजे 'तिळबीज' (tilabījaṃ) होय. 'शंख' (saṅkho) नावाचे शेवाळ म्हणजे पाने असलेले, कमी काटे असलेले, भांड्याच्या झाकणाएवढ्या आकाराचे आणि मुळासहित असलेले एक विशिष्ट प्रकारचे शेवाळ आहे. 'पणक' (paṇako) नावाचे शेवाळ म्हणजे भ्रमराच्या (किंवा चामराच्या) आकाराचे, निळ्या रंगाचे एक विशिष्ट प्रकारचे शेवाळ आहे; 'पण' (paṇa) धातू मोजणे या अर्थी आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'पणक' रूप बनते।

Pātālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पातालवर्ग-वर्णना समाप्त झाली।

Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ bhūkaṇḍavaṇṇanā samattā.

अशा प्रकारे, संपूर्ण व्याकरणरूपी महाअरण्यात असंग ज्ञानाने विहार करणाऱ्या, कविश्रेष्ठांमध्ये सिंहासारख्या असलेल्या, बुद्धिमान 'सिरिमहाचतुरङ्गबल' (Sirimahācaturaṅgabala) नावाच्या महामंत्र्यांनी रचलेल्या 'अभिधानप्पदीपिका-वर्णना' (Abhidhānappadīpikāvaṇṇanā) ग्रंथातील 'भूकांड-वर्णना' (Bhūkaṇḍavaṇṇanā) समाप्त झाली।

3. Sāmaññakaṇḍa

३. सामान्यकांड

1. Visesyādhīnavaggavaṇṇanā

१. विशेष्याधीनवर्ग-वर्णना

691. Iha vakkhamāne sāmaññakaṇḍe sāṅgopāṅgehi aṅgaupāṅgadvayasahitehi visesyādhīnehi visesyāyattehi visesanasaddehi sobhanādīhi saṃkiṇṇehi aññamaññavijātiyatthehi dabbakriyāguṇādīhi anekatthehi samayavaṇṇādīhi abyayehi cirassamādīhi ca kamā kamato vaggā kathyante, te ca pubbavaggasannissayā, tathā hi sobhanādayo [Pg.455] devamanussādīsu visesanabhāvena sambandhā, kriyādayo tu tadādhāratāya, samayādayo vācakatāya, cirassamādayo taṃkriyāvisesanabhāvena, tatoyeva sādhāraṇattā sāmaññakaṇḍamidaṃ.

६९१. येथे सांगितल्या जाणाऱ्या 'सामान्यकांडात' (Sāmaññakaṇḍa), अंग आणि उपांगांसह असलेल्या, विशेष्यावर अवलंबून असलेल्या 'शोभन' (sobhaṇa) इत्यादी विशेषण शब्दांनी; परस्परांपेक्षा भिन्न जातीच्या अर्थाच्या द्रव्य, क्रिया, गुण इत्यादी मिश्रित शब्दांनी; अनेक अर्थ असलेल्या 'समय', 'वर्ण' इत्यादी शब्दांनी; आणि 'चिरस्सं' (cirassaṃ) इत्यादी अव्ययांनी युक्त असलेले वर्ग क्रमाने सांगितले जातात. ते वर्ग देखील पूर्वीच्या वर्गांवर आश्रित आहेत. तसेच, 'शोभन' इत्यादी शब्द देव, मनुष्य इत्यादी शब्दांमध्ये विशेषण रूपाने संबद्ध आहेत; क्रिया इत्यादी शब्द त्यांच्या आधाराने संबद्ध आहेत; 'समय' इत्यादी शब्द त्यांच्या वाचकतेने संबद्ध आहेत; आणि 'चिरस्सं' इत्यादी शब्द त्यांच्या क्रियेच्या विशेषण रूपाने संबद्ध आहेत. म्हणूनच, या सर्वसामान्यत्वामुळे याला 'सामान्यकांड' (Sāmaññakaṇḍa) असे म्हटले आहे।

692. Iha satthe bhiyyo rūpantarā liṅgavinicchayo, so atrāpi vagge bhiyyo rūpantarāyevāti vippaṭipattinirāsatthaṃ byāpakanyāyamāha ‘‘guṇi’’ccādinā. Tassattho – visesanabhūtā sabbe guṇasaddā, dabbasaddā, kriyāsaddā ca visesyādhīnabhāvena hetunāyeva, na bhiyyo rūpantarāpi visesanasaddena samaliṅgino siyunti, yathā – sobhanā itthī, sobhano puriso, sobhanaṃ cittaṃ.

६९२. या शास्त्रात (ग्रंथात) बहुतांश करून रूपभेदाने जो लिंगनिर्णय होतो, तो या वर्गातही बहुतांश करून रूपभेदानेच होतो. ही विपरीत समजूत दूर करण्यासाठी 'गुणी' इत्यादी सूत्राने व्यापक नियम सांगितला आहे. त्याचा अर्थ असा आहे—विशेषण बनलेले सर्व गुणवाचक शब्द, द्रव्यवाचक शब्द आणि क्रियावाचक शब्द हे विशेष्याच्या अधीन असल्यामुळेच, बहुतांश करून रूपभेदानेही विशेषण शब्दाप्रमाणे समान लिंगी होतात; जसे की—'शोभना इत्थी' (सुंदर स्त्री), 'शोभनो पुरिसो' (सुंदर पुरुष), 'शोभनं चित्तं' (सुंदर चित्त).

693-696. Subhantaṃ sobhane. Subha sobhane, yu. Ruca dittiyaṃ, iro. Sādha saṃsiddhiyaṃ, u. Manaṃ tosetīti manuññaṃ. Ñā parimāṇatosananisāmanesu, antassukāro, manaṃ ā bhuso tosetīti vā manuññaṃ, tadā ‘‘mano añña’’nti chedo, ālopo. Cara gatibhakkhanesu, ṇvu, carati cittametthāti cāru. Suṭṭhu darīyate sundaraṃ, dara dāraṇe[Pg.456]. Vagga gamane, u, vaggu. Mano ramati asmiṃ. Kamu icchāyaṃ, to. Harati cittaṃ hārī, ṇī. Mana ñāṇe, ju, mano javati yasmiṃ vā mañju, nalopo. Piyasīlayuttatāya pesalaṃ, piyassa pe, īssattaṃ. Bhadi kalyāṇe, do. Vā gatiyaṃ, mo. Kala saṅkhyāne, yāṇo. Manaṃ appeti vaḍḍhetīti manāpaṃ, mano appoti yasminti vā manāpaṃ, āpa pāpuṇane, apādipubbo ca. Labhitabbanti laddhaṃ, to, sakatthe ko. Subhatīti subhaṃ, sundarena sabhāvena bhavatīti vā subhaṃ.

६९३-६९६. 'सुभ' (सुभ) शब्दापर्यंतचे शब्द सुंदर (शोभिवंत) या अर्थात आहेत. 'सुभ' धातू शोभण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'रुच' धातू प्रकाशित होण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'इर' प्रत्यय लागतो. 'साध' धातू सिद्ध होण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. मनाला जो आनंदित करतो म्हणून तो 'मनोज्ञ' (मनुञ्ञ); 'ज्ञा' धातू मोजणे, आनंदित करणे आणि तीक्ष्ण करणे या अर्थात आहे, त्याच्या शेवटच्या स्वराचा उकार होतो; किंवा मनाला जो अतिशय आनंदित करतो म्हणून तो 'मनोज्ञ' (मनुञ्ञ), त्या वेळी 'मनो + अञ्ञ' असा पदच्छेद करावा आणि 'आ' चा लोप होतो. 'चर' धातू जाणे आणि खाणे या अर्थात आहे, त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो; चित्त ज्यामध्ये रमते (जाते) म्हणून तो 'चारू' (चारु). जे चांगल्या प्रकारे विदीर्ण केले जाते ते 'सुंदर' (सुन्दर); 'दर' धातू विदीर्ण करण्याच्या अर्थात आहे. 'वग्ग' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'उ' प्रत्यय लागून 'वग्गु' रूप बनते. ज्यामध्ये मन रमते (तो रम्य). 'कमु' धातू इच्छा करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. जो चित्ताला हरून घेतो तो 'हारी' (हारी); येथे 'णी' प्रत्यय लागतो. 'मन' धातू ज्ञानाच्या अर्थात आहे, त्याला 'जु' प्रत्यय लागतो; किंवा ज्यामध्ये मन वेगाने धावते तो 'मंजू' (मञ्जु); येथे 'न' चा लोप होतो आणि अनुस्वाराचा आगम होतो. प्रिय स्वभावाने युक्त असल्यामुळे 'पेशल' (पेसल); येथे 'पिय' च्या जागी 'पे' होतो आणि 'ई' चा 'अ' होतो. 'भदि' धातू कल्याणाच्या अर्थात आहे, त्याला 'द' प्रत्यय लागतो. 'वा' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो. 'कल' धातू मोजण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'याण' प्रत्यय लागतो. मनाला जो प्रसन्न करतो (वाढवतो) म्हणून तो 'मनाप' (मनाप); किंवा ज्या वस्तूमध्ये मन पोहोचते म्हणून तो 'मनाप' (मनाप); 'आप' धातू पोहोचण्याच्या अर्थात आहे आणि आधी 'अप' इत्यादी उपसर्ग लागतो. जे मिळवण्याजोगे आहे म्हणून ते 'लब्ध' (लद्ध); येथे 'त' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. जो शोभून दिसतो म्हणून तो 'शुभ' (सुभ); किंवा जो सुंदर स्वभावाने युक्त होतो म्हणून तो 'शुभ' (सुभ).

Puṅgavantaṃ uttame, ubbhuto atyatthaṃ uttamo, ubhasaddato ubbhutatthato visesatthe tamo, uggatatamattā vā uttamo. Vara patthanāyaṃ, pavaro. Iṭṭhapaccaye vuḍḍhassa jādeso, jeṭṭho. Pakaṭṭhaṃ mukhaṃ ārambho assa pamukho. Natthi uttaro uttamo yasmā anuttaro. Pamukho ca anuttaro cāti dvando. Apādipubbe varo. Mukhamiva mukhyo, ivatthe yo. Padadhātīti padhānaṃ, yu. Pamukhabhāve tiṭṭhatīti pāmokkho, ubhayatrāpi vuḍḍhi. Pakaṭṭhaṃ rātīti paraṃ, ṇo. ‘‘Agga’’nti jānitabbanti aggaññaṃ, ‘‘agga’’nti pamānitabbanti vā aggaññaṃ. Uttaro uttamasadiso. Padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ, nī naye, kammani ṇo. Paraṃ paccanīkaṃ māretīti paramaṃ, pakaṭṭhabhāve ramatītivā paramaṃ, ṇo. Iyiṭṭhesu pasatthassa, vuḍḍhassa ca so, seyyo, seṭṭho ca, ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti isse. Gāmaṃ netīti gāmaṇi, ‘‘tassīlādīsu ṇī tvāvī cā’’ti ṇī, rasso, gāmaṇi. Santatamatāya sattamo, santato tamo, santassa ca so. Visesīyateti visiṭṭho, sisa visesane, to. Ara gamane, ṇyo, ikārāgamo, ariyo. Natthi aggo yasmā nāgo, dīghādi, galopo ca. I gatiyaṃ, ṇvu, isse, alopo ca, eko, sadisarahitatāya vā ekībhāve tiṭṭhatīti eko, ko. Ussāpeti paccanīketi usabho, usa dāhe, abho[Pg.457]. Aja gamane, a, jassa go, dvittaṃ, aggo. Muca mocane, hīnamajjhimabhāvehi muccatīti mokkho, to, tassa kho. Mokkha mocane vā, a. Padhānabhāvaṃ gacchatīti puṅgavo, yadādi, pukkhalopyatra, pusa vuḍḍhimhi, alo, sassa kho, asarūpadvittaṃ. Ete cuttamādayo samāsagāpi asamāsagāpi uttamatthavācakā. Amarakose pana nāgosabhapuṅgavānaṃ samāsagatteyeva uttamatthavācakatā vuttā, vuttañca –

'पुङ्गव' हा शब्द श्रेष्ठ अर्थात येतो. अतिशय श्रेष्ठ या अर्थाने 'उत्तम' शब्द सिद्ध होतो. 'उभ' शब्दापासून वाढणे किंवा पोहोचणे या अर्थात विशेष अर्थ दाखवण्यासाठी 'तम' प्रत्यय लागून, किंवा अतिशय प्रसिद्ध असल्यामुळे 'उत्तम' असा शब्द बनतो. 'वर' हा शब्द इच्छिणे किंवा प्रार्थना करणे या अर्थात आहे, त्यापासून 'पवर' (प्रवर) बनतो. 'इठ्ठ' प्रत्यय लागल्यावर 'वुड्ढ' (वृद्ध) शब्दाच्या जागी 'ज' आदेश होतो, ज्यामुळे 'जेठ्ठ' (ज्येष्ठ) बनतो. ज्याची सुरुवात किंवा मुख्य भाग श्रेष्ठ आहे तो 'पमुख' (प्रमुख). ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा उत्तर काहीही नाही, तो 'अनुत्तर'. 'पमुख' आणि 'अनुत्तर' यांचा द्वंद्व समास होतो. 'प' इत्यादी उपसर्ग आधी नसताना 'वर' असा शब्द होतो. मुखासारखा तो 'मुख्य', उपमा अर्थात 'य' प्रत्यय लागतो. जो प्रथम देतो किंवा नेतो तो 'पधान' (प्रधान), 'यु' प्रत्यय. जो प्रमुख भावात राहतो तो 'पामोक्ख' (प्रामुख्य/पामोक्ख), दोन्ही ठिकाणी वृद्धी होते. जो श्रेष्ठत्वाला प्राप्त होतो तो 'पर', 'ण' प्रत्यय. 'अग्र' (श्रेष्ठ) म्हणून जाणावे ते 'अग्गञ्ञ' (अग्रण्य), किंवा 'अग्र' म्हणून प्रमाण मानावे ते 'अग्गञ्ञ'. 'उत्तर' हा उत्तमासारखाच आहे. जे श्रेष्ठ भावाला नेले गेले आहे ते 'पणीत' (प्रणीत), 'नी' धातू नेण्याच्या अर्थात, कर्मणी अर्थात 'ण' प्रत्यय. जो शत्रूचा (परकीय सैन्याचा) नाश करतो तो 'परम', किंवा जो श्रेष्ठ भावात रमतो तो 'परम', 'ण' प्रत्यय. 'इय' आणि 'इठ्ठ' प्रत्यय लागल्यास 'पसत्थ' (प्रशस्त) आणि 'वुड्ढ' (वृद्ध) शब्दांच्या जागी 'स' होतो, ज्यामुळे 'सेय्य' (श्रेयस) आणि 'सेठ्ठ' (श्रेष्ठ) बनतात. 'क्वचासवण्णं लुत्ते' या सूत्राने 'इ' चा 'ए' होतो. जो समूहाला (गावाला) नेतो तो 'गामणि' (ग्रामणी), 'तस्सीलादीसु...' सूत्राने 'णी' प्रत्यय, र्‍हस्व होऊन 'गामणि' रूप बनते. अत्यंत शांत असल्यामुळे 'सत्तम' (सत्तम/सप्तम), 'सन्त' शब्दापुढे 'तम' प्रत्यय लागून 'सन्त' च्या जागी 'स' होतो. जो विशेष केला जातो तो 'विसेट्ठ' (विशिष्ट), 'सिस' धातू विशेष करण्याच्या अर्थात, 'त' प्रत्यय. 'अर' धातू जाण्याच्या अर्थात, 'ण्य' प्रत्यय, 'इ' काराचा आगम होऊन 'अरिय' (आर्य) बनतो. ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही तो 'नाग', सुरुवातीला दीर्घ होतो आणि 'ग' चा लोप होतो. 'इ' धातू गतीच्या अर्थात, 'ण्वु' प्रत्यय, 'इ' चा 'ए' होतो, 'अ' चा लोप होतो, 'एक' बनतो. किंवा समानतेशिवाय एकटे राहण्याच्या भावात राहतो तो 'एक', 'क' प्रत्यय. जो शत्रूंना तापवतो (पीडा देतो) तो 'उसभ' (ऋषभ), 'उस' धातू जळण्याच्या/तापवण्याच्या अर्थात, 'अभ' प्रत्यय. 'अज' धातू जाण्याच्या अर्थात, 'अ' प्रत्यय, 'ज' चा 'ग' होतो, द्वित्व होऊन 'अग्ग' (अग्र) बनतो. 'मुच' धातू मुक्त करण्याच्या अर्थात, हीन आणि मध्यम भावांपासून जो मुक्त होतो तो 'मोक्ख' (मोक्ष/मुख्य), 'त' प्रत्यय, त्याच्या जागी 'ख' होतो. किंवा 'मोक्ख' धातू मुक्त करण्याच्या अर्थात, 'अ' प्रत्यय. जो श्रेष्ठ भावाला प्राप्त होतो तो 'पुङ्गव', 'यदादि' सूत्राने सिद्ध होतो. 'पुक्खल' शब्दही या श्रेष्ठ अर्थाचा वाचक आहे. 'पुस' धातू वाढण्याच्या अर्थात, 'अल' प्रत्यय, 'स' चा 'ख' होतो, असमान द्वित्व होते. हे 'उत्तम' इत्यादी शब्द समासात आलेले असोत किंवा समासाशिवाय असोत, श्रेष्ठ अर्थाचे वाचक आहेत. परंतु अमरकोशात 'नाग', 'उसभ' आणि 'पुङ्गव' या शब्दांची केवळ समासात असतानाच श्रेष्ठ अर्थाची वाचकता सांगितली आहे, आणि म्हटले आहे की -

‘‘Uttarasmiṃ pade byaggha-puṅgavo’sabhakuñjarā;

Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā’’ti.

"उत्तर पदात आलेले व्याघ्र, पुंगव, ऋषभ (उसभ), कुंजर, सिंह, शार्दूल, नाग इत्यादी शब्द पुल्लिंगात श्रेष्ठ अर्थाचे वाचक असतात."

Tassattho – byagghādayo kammadhārayasamāse sati uttarapadībhūtā seṭṭhatthavisayā pubbapadassa seṭṭhatthavācakā pulliṅgā ca bhavanti, yathā ‘‘purisabyaggho, munipuṅgavo’’iccādi. Sīhādayo, ādinā varāhapuṇḍarīkadhorayhasovīrādayo ca samāsagā kammadhārayasamāse uttarapadabhūtā seṭṭhatthavācakā pumeva bhavanti, yathā ‘‘sakyasīho, kavikuñjaro, purisasaddūlo, purisavarāho’’iccādi.

त्याचा अर्थ असा - कर्मधारय समासात उत्तर पद म्हणून आलेले व्याघ्र इत्यादी शब्द श्रेष्ठ अर्थाच्या विषयात पूर्व पदाच्या श्रेष्ठतेचे वाचक होतात आणि ते पुल्लिंगी असतात; जसे की 'पुरिसब्यग्घो' (पुरुषव्याघ्र - पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ), 'मुनिपुङ्गवो' (मुनिपुंगव - मुनींमध्ये श्रेष्ठ) इत्यादी. सिंह इत्यादी शब्द, आणि 'आदि' शब्दाने वराह, पुंडरीक, धोरय्ह, सोवीर इत्यादी शब्द समासात कर्मधारय समासाचे उत्तर पद असताना श्रेष्ठ अर्थाचे वाचक होऊन पुल्लिंगातच राहतात; जसे की 'सक्यसीहो' (शाक्यसिंह), 'कविकुञ्जरो' (कविकुंजर), 'पुरिससद्दूलो' (पुरुषशार्दूल), 'पुरिसवराहो' (पुरुषवराह) इत्यादी.

697. Cittassa, akkhino ca pītijanakaṃ vatthu abyāsekaṃ, asecanañca nāma, na byāsiñcanti nakkharanti nayanamanāni yasmāti abyāsekaṃ, asecanañca, na byāsiñcanti ca yasmiṃ āgantukabhūtāni aññarasānīti vā abyāsekaṃ, asecanañca. Ṇo, yu ca.

६९७. चित्त आणि डोळ्यांना आनंद देणारी वस्तू 'अब्यासेक' (अव्यासेक) आणि 'असेचन' (असेचनक) या नावाने ओळखली जाते. ज्या वस्तूमुळे डोळे आणि मन तृप्त होत नाहीत (म्हणजे त्यांची तृप्ती कधी संपत नाही, ते आणखी पाहू इच्छितात), म्हणून ती 'अब्यासेक' आणि 'असेचन' आहे. किंवा ज्या वस्तूमध्ये आगंतुक असलेले इतर रस मिसळत नाहीत, म्हणून ती 'अब्यासेक' आणि 'असेचन' आहे. यात 'ण' आणि 'यु' प्रत्यय लागतात.

Chakkaṃ iṭṭhe vatthumhi. Icchitabbaṃ, esitabbanti vā iṭṭhaṃ, isu icchāyaṃ, isa gavesane ca, to. Subhattaṃ gacchatīti subhagaṃ, kvi. Hadaye sādhu, hadayassa vā piyanti hajjaṃ, ṇo, dantassa lopo, dyassa jjo. Dayitabbaṃ ādātabbanti dayitaṃ, [Pg.458] to. Valla saṃvaraṇe, kammani abho. Piyāyitabbanti piyaṃ,pī tappanakantīsu, ṇyo, rassādi.

इच्छित वस्तूच्या अर्थात सहा शब्द आहेत. जे इच्छिले जावे किंवा शोधले जावे ते 'इट्ठ' (इष्ट), 'इषु' धातू इच्छेच्या अर्थात, 'इस' धातू शोधण्याच्या अर्थात, 'त' प्रत्यय लागतो. जे चांगल्या भाग्याला प्राप्त होते ते 'सुभग', 'क्वि' प्रत्यय. जे हृदयात चांगले असते किंवा हृदयाला प्रिय असते ते 'हज्ज' (हृद्य), 'ण' प्रत्यय, 'द' चा लोप होऊन 'द्य' चा 'ज्ज' होतो. जे स्वीकारले जावे किंवा प्रेम केले जावे ते 'दयित', 'त' प्रत्यय. 'वल्ल' धातू रक्षण करण्याच्या अर्थात, कर्मणी अर्थात 'अभ' प्रत्यय लागून 'वल्लभ' होतो. ज्याच्यावर प्रेम केले जावे ते 'पिय' (प्रिय), 'पी' धातू तृप्ती आणि कांती (इच्छा) या अर्थात, 'ण्य' प्रत्यय, र्‍हस्व इत्यादी कार्ये होतात.

698. Tikaṃ tucche. Tuca vināse, cho. Rica viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ, to, sakatthe ko. Sunassa hitaṃ suññaṃ, yo, nyassa ñño, suna gatiyaṃ vā, yo. Dvayaṃ asāre. Phala nipphattiyaṃ, u, gu vā. Pubbatra gonto, asse, pheggu.

६९८. रिकाम्या (तुच्छ) अर्थात तीन शब्द आहेत. 'तुच' धातू नाशाच्या अर्थात, 'छ' प्रत्यय लागून 'तुच्छ' होतो. 'रिच' धातू विलग करणे आणि जोडणे (मिसळणे) या अर्थात, 'त' प्रत्यय, स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'रित्त' (रिक्त) होतो. कुत्र्यासाठी जे हितकारक आहे ते 'सुञ्ञ' (शून्य), 'य' प्रत्यय, 'न्य' चा 'ञ्ञ' होतो; किंवा 'सुन' धातू गतीच्या अर्थात, 'य' प्रत्यय. निस्सार (असार) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'फल' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात, 'उ' किंवा 'गु' प्रत्यय लागतो. पहिल्या पर्यायात शेवटी 'ग' चा आगम होऊन, 'अ' चा 'ए' होतो आणि 'फेग्गु' (फेग्गु/फल्गु) रूप बनते.

Tikaṃ pavitte. Medha hiṃsāsaṅgamesu, medhīyate saṅgamīyate mejjhaṃ, ṇyo, jhassa jho, asarūpadvittaṃ. Pu pavane, to, dīghādi. Vuḍḍhāvādeso, ikārāgamo ca. Dvayaṃ aviraddhe. Na virajjhatīti aviraddho, radha hiṃsāparādhāpagamanesu, to. ‘‘Dhaḍhabhahehi dhaḍhā ce’’ti tassa dho. Paṇa byavahārathutīsu, ṇvu, viraddhavohārena na paṇāmetīti apaṇṇako.

पवित्र अर्थात तीन शब्द आहेत. 'मेध' धातू हिंसा आणि एकत्र येणे या अर्थात, जे एकत्र केले जाते ते 'मेज्झ' (मेध्य), 'ण्य' प्रत्यय, 'ध्य' चा 'झ' होऊन असमान द्वित्व होते. 'पु' धातू पवित्र करण्याच्या अर्थात, 'त' प्रत्यय, सुरुवातीला दीर्घ होतो, वृद्धी व आदेश होतात आणि 'इ' काराचा आगम होतो. अपराजित किंवा अचूक (अविरद्ध) अर्थात दोन शब्द आहेत. जो चुकत नाही तो 'अविरद्ध', 'राध' धातू हिंसा, अपराध आणि दूर जाणे या अर्थात, 'त' प्रत्यय. 'धढभहेहि...' सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो. 'पण' धातू व्यवहार आणि स्तुती या अर्थात, 'ण्वु' प्रत्यय, चुकीच्या व्यवहाराने जो विचलित होत नाही तो 'अपण्णक' (अपण्णक/अपर्णक).

699-701. Dvayaṃ jātyācārādinā anindite. Upubbo, papubbo ca kasa vilekhane, hiṃsāyañca, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena tassa ṭṭho.

६९९-७०१. जात, आचरण इत्यादींमुळे निंदा न केलेल्या (प्रशंसनीय) अर्थात दोन शब्द आहेत. 'उ' उपसर्ग आणि 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला 'कस' धातू लेखनाच्या आणि हिंसेच्या अर्थात, 'त' प्रत्यय लागून, 'सादिस्त...' सूत्राने मूळ व्यंजनासह 'त' चा 'ट्ठ' होतो (जसे की 'उक्कठ्ठ' - उत्कृष्ट, 'पकठ्ठ' - प्रकृष्ट).

Gārayhantaṃ [Pg.459] jātyācārādinā nindite. Nihīyateti nihīno, hā cāge, ino, dīgho. Apādipubbe hīno. Lama nindāyaṃ, ṇvu, lāmako. Kiṭa gatiyaṃ, pati nipubbo tu nindāyaṃ, ṭho, patikiṭṭhaṃ, nikiṭṭhañca. Ittarasaddo lāmakatthavācako pāṭipadiko, ‘‘jātyācārādīhi nihīnoya’’nti avaditabboti avajjo, tabbhāvattho cettha akāro. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyo, dyassa jjo. Kucchā sañjātā assa kucchito. Adhobhāge jāto adhamo, ossattaṃ. Uma nindāyaṃ, kamme a, sakatthe ko, usso, omako. Garahitabboti gārayho, garaha nindāyaṃ, ṇyo, vaṇṇavipariyayo.

गारायह (gārayha) शब्दापर्यंतचे शब्द जात, आचार इत्यादींमुळे निंदित (हीन) असलेल्या अर्थाचे वाचक आहेत. जे सोडले जाते (त्यागले जाते) ते 'निहीन' (nihīna) होय; येथे 'हा' (hā) धातू त्यागाच्या अर्थात असून 'इन' (ina) प्रत्यय लागतो आणि दीर्घ होतो. 'अप' इत्यादी उपसर्ग नसताना 'हीन' (hīna) शब्द बनतो. 'लम' (lama) धातू निंदेच्या अर्थात असून 'ण्वु' (ṇvu) प्रत्यय लागून 'लामक' (lāmako) शब्द बनतो. 'किट' (kiṭa) धातू गतीच्या अर्थात आहे, परंतु 'पति' आणि 'नि' उपसर्ग पूर्व असताना तो निंदेच्या अर्थात येतो; 'ठ' (ṭha) प्रत्यय लागून 'पतिकिट्ठ' (patikiṭṭha) आणि 'निकिट्ठ' (nikiṭṭha) हे शब्द बनतात. 'इत्तर' (ittara) शब्द हा हीन/तुच्छ अर्थाचा वाचक असलेला प्रातिपदिक आहे. 'हा जात, आचार इत्यादींनी हीन आहे' असे ज्याच्याबद्दल बोलले पाहिजे, तो 'आवज्ज' (āvajja) होय; येथे 'आ' हा वर्ण त्याच भावाचा अर्थ दर्शवतो. 'वद' (vada) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात असून 'ण्य' (ṇya) प्रत्यय लागतो आणि 'द्य' चा 'ज्ज' होतो. ज्याच्यामध्ये निंदा (कुत्सा) उत्पन्न झाली आहे तो 'कुच्छित' (kucchito) होय. खालच्या भागात जन्मलेला तो 'अधम' (adhamo) होय, येथे 'ओ' चा 'अ' होतो. 'उम' (uma) धातू निंदेच्या अर्थात असून कर्म अर्थात 'अ' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो, तसेच 'उ' चा 'ओ' होऊन 'ओमक' (omako) बनतो. जो निंदनीय आहे तो 'गारायह' (gārayho) होय; 'गरह' (garaha) धातू निंदेच्या अर्थात असून 'ण्य' (ṇya) प्रत्यय आणि वर्णविपर्यय होऊन हा शब्द बनतो.

Dvayaṃ malayutte. Malayuttatāya malīno, ino, dīgho. Assatthyatthe ī, masapaccaye malīmaso, kaccaraṃ, maladūsitampi, kucchitaṃ caratīti kaccaraṃ.

हे दोन शब्द मळाने (अशुद्धतेने) युक्त असलेल्या अर्थात आहेत. मळाने युक्त असल्यामुळे 'मलीन' (malīna) शब्द बनतो; येथे 'इन' (ina) प्रत्यय लागतो आणि दीर्घ होतो. 'अस्तित्व' अर्थात 'ई' आणि 'मस' (masa) प्रत्यय लागून 'मलीमस' (malīmasa) शब्द बनतो. 'कच्चर' (kaccara) हा शब्द देखील मळाने दूषित झालेल्या अर्थाचा वाचक आहे; जो निंदनीय वर्तन करतो (किंवा घाणीत फिरतो) तो 'कच्चर' (kaccara) होय.

Tipādaṃ vipule. Braha vuddhiyaṃ, rājādi, brahā. Maha pūjāyaṃ, anto. Pula mahatte, vipulaṃ. Sala gamane, visālaṃ, ṇo. Patha saṅkhyāne, ulo, assu, puthulaṃ, umhi puthu. Gara secane, u, garu. Ara gamane, u, assu, uru. Tanu vitthāre, to, iṇṇādeso, tassa tho, assi, asarūpadvittaṃ, vitthiṇṇaṃ.

तीन पाद विस्तीर्ण (विपुल) अर्थात आहेत. 'ब्रह' (braha) धातू वाढीच्या (वृद्धीच्या) अर्थात असून, राजादि गणातील असल्यामुळे 'ब्रहा' (brahā) रूप बनते. 'मह' (maha) धातू पूजेच्या अर्थात असून 'अन्त' (anta) प्रत्यय लागतो. 'पुल' (pula) धातू मोठेपणाच्या अर्थात असून 'विपुल' (vipula) शब्द बनतो. 'सल' (sala) धातू गतीच्या अर्थात असून 'ण' (ṇa) प्रत्यय लागून 'विशाल' (visāla) शब्द बनतो. 'पथ' (patha) धातू संख्यानाच्या (मोजण्याच्या) अर्थात असून 'उल' (ula) प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'उ' होऊन 'पुथुल' (puthula) बनतो; आणि 'उ' प्रत्यय लागल्यास 'पुथु' (puthu) बनतो. 'गर' (gara) धातू सिंचनाच्या अर्थात असून 'उ' (u) प्रत्यय लागून 'गरु' (garu) बनतो. 'अर' (ara) धातू गतीच्या अर्थात असून 'उ' प्रत्यय लागतो, 'अ' चा 'उ' होऊन 'उरु' (uru) बनतो. 'तनु' (tanu) धातू विस्ताराच्या अर्थात असून 'त' (ta) प्रत्यय लागतो, 'इण्ण' (iṇṇa) आदेश होतो, 'त' चा 'थ' होतो, 'अ' चा 'इ' होतो आणि असमद्वित्व होऊन 'वित्थिण्ण' (vitthiṇṇa) रूप बनते.

Vaṭharantaṃ thūle. Pī tappanakantīsu, ino. Thūla paribrūhane, a. Pīdhātuto īvaro, pīvaraṃ. Lapaccaye thullaṃ, rassādi. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, vadatīti vaṭharaṃ, aro, dassa ṭho. Thūlamupacitamaṃsavipulāyatamaṃsādi.

वठर (vaṭhara) शब्दापर्यंतचे शब्द स्थूल (जाड/लठ्ठ) अर्थात आहेत. 'पी' (pī) धातू तृप्ती आणि कांती (शोभा) या अर्थांत असून 'इन' (ina) प्रत्यय लागतो. 'थूल' (thūla) धातू पुष्ट होण्याच्या (वाढण्याच्या) अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पी' धातूपासून 'ईवर' (īvara) प्रत्यय लागून 'पीवर' (pīvara) शब्द बनतो. 'ल' (la) प्रत्यय लागल्यास 'थुल्ल' (thulla) बनतो, आणि र्‍हस्व इत्यादी कार्ये होतात. 'वद' (vada) धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थात असून, जो बोलतो तो 'वठर' (vaṭhara) होय; येथे 'अर' (ara) प्रत्यय लागतो आणि 'द' चा 'ठ' होतो. वाढलेले मांस, विस्तीर्ण व लांब मांस इत्यादींनी युक्त असणे म्हणजे 'स्थूल' (thūla) होय.

Dvayaṃ sannicite. Ānipubbo ci caye, kamme to, ācitaṃ, nicitañca.

हे दोन शब्द संचित (एकत्र केलेल्या) अर्थात आहेत. 'आ' आणि 'नि' उपसर्ग पूर्व असलेला 'चि' (ci) धातू संचय करण्याच्या अर्थात असून, कर्म अर्थात 'त' (ta) प्रत्यय लागून 'आचित' (ācita) आणि 'निचित' (nicita) हे शब्द बनतात.

702. Siloko [Pg.460] sabbasmiṃ. Saratīti sabbaṃ, vo, rassa ca vo. Saṃpubbo asu khepane, to, samattaṃ, atha vā sama tima vekallabye, to, samattaṃ. Na khiyatīti akhilaṃ, lo, akhilaṃ, nikhilañca tathā. Saka sattiyaṃ, alo, kalābhi avayavehi saha vattateti vā sakalaṃ. Sesato avasiṭṭhato niggataṃ nissesaṃ. Kasa gamane, ino, ṇattaṃ, kasiṇaṃ. Na sesaṃ avasiṭṭhaṃ asesaṃ. Aggena sikharena saṅgataṃ samaggaṃ. Kate samāse pubbanipāto abhidhānā. Ūna parihāne, na ūnaṃ asmiṃ anūnakaṃ, ko.

७०२. हा श्लोक संपूर्ण (सर्व) अर्थात आहे. जे सर्वत्र जाते (व्यापते) ते 'सब्ब' (sabba) होय; येथे 'व' (va) प्रत्यय लागतो आणि 'र' चा 'व' होतो. 'सं' उपसर्ग पूर्व असलेला 'असु' (asu) धातू फेकण्याच्या अर्थात असून, 'त' (ta) प्रत्यय लागून 'समत्त' (samatta) बनतो; किंवा 'सम' आणि 'तिम' हे शब्द कमतरता नसण्याच्या (पूर्णतेच्या) अर्थात असून, 'त' (ta) प्रत्यय लागून 'समत्त' (samatta) बनतो. जे संपत नाही ते 'अखिल' (akhila) होय; 'ल' (la) प्रत्यय लागून 'अखिल' बनतो, आणि 'निखिल' (nikhila) देखील त्याचप्रमाणे आहे. 'सक' (saka) धातू सामर्थ्याच्या अर्थात असून 'अल' (ala) प्रत्यय लागतो; किंवा जे अवयवांसह (कलांसह) अस्तित्वात असते ते 'सकल' (sakala) होय. उरलेल्या भागातून जे पूर्णपणे निघून गेले आहे ते 'निस्सेस' (nissesa) होय. 'कस' (kasa) धातू गतीच्या अर्थात असून 'इन' (ina) प्रत्यय लागतो, 'ण'त्व होऊन 'कसिण' (kasiṇa) रूप बनते. जे उरलेले नाही ते 'असेस' (asesa) होय. जे शिखराशी (अग्रभागाशी) जोडलेले आहे ते 'समग्ग' (samagga) होय. समास केल्यावर नामाच्या आधी पूर्वपात होतो. 'ऊन' (ūna) धातू कमी होण्याच्या अर्थात आहे; ज्याच्यामध्ये काहीही कमी नाही ते 'अनूनक' (anūnaka) होय, येथे 'क' (ka) प्रत्यय लागतो.

703. Bahulantaṃ bahutte, bhāveti vaḍḍhetīti bhūri, bhū sattāyaṃ, ri, bhūri, dīghādi, rassanto, īmhi bhūrī, medhā. Pahu sattiyaṃ, to, ukārāgamo, papubbo hū sattāyaṃ vā, rasso. Paci vitthāre, uro, pacuraṃ. Bhī bhaye, bhāyati yasmāti bhiyyo, dvittaṃ. Sampahotīti sampahulaṃ, lo. Baha vuḍḍhiyaṃ, u, bahu. Yebhuyyasaddo bahulatthavācako pāṭipadiko. Bahū atthe lābhīti bahulaṃ.

७०३. बहुल (bahula) शब्दापर्यंतचे शब्द पुष्कळ (अनेक/बहु) अर्थात आहेत. जे वाढवते किंवा वृद्धी करते ते 'भूरि' (bhūri) होय; 'भू' (bhū) धातू अस्तित्वाच्या अर्थात असून 'रि' (ri) प्रत्यय लागतो, दीर्घ इत्यादी कार्ये होऊन शेवटी र्‍हस्व होतो; 'ई' प्रत्यय लागल्यास 'भूरी' (bhūrī) बनतो, ज्याचा अर्थ प्रज्ञा (मेधा) असाही होतो. 'पहु' (pahu) शब्द सामर्थ्याच्या अर्थात असून 'त' (ta) प्रत्यय आणि 'उ' कार आगम होतो; किंवा 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला 'हू' (hū) धातू अस्तित्वाच्या अर्थात असून र्‍हस्व होतो. 'पचि' (paci) धातू विस्ताराच्या अर्थात असून 'उर' (ura) प्रत्यय लागून 'पचुर' (pacura) बनतो. 'भी' (bhī) धातू भया च्या अर्थात आहे; ज्याच्यापासून भीती वाटते ते 'भिय्यो' (bhiyyo) होय, येथे द्वित्व होते. जे समर्थ असते ते 'सम्पहुल' (sampahula) होय, येथे 'ल' (la) प्रत्यय लागतो. 'बह' (baha) धातू वाढीच्या अर्थात असून 'उ' (u) प्रत्यय लागून 'बहु' (bahu) बनतो. 'येभुय्य' (yebhuyya) शब्द हा बहुल (पुष्कळ) अर्थाचा वाचक असलेला प्रातिपदिक आहे. जे अनेक अर्थ प्राप्त करून देते ते 'बहुल' (bahula) होय.

Dvayaṃ bahigate. Bahi jātaṃ bāhiraṃ, iraṇa.

हे दोन शब्द बाहेर गेलेल्या (बाह्य) अर्थात आहेत. जे बाहेर उत्पन्न झाले आहे ते 'बाहिर' (bāhira) होय, येथे 'इरण' (iraṇa) प्रत्यय लागतो.

704-706. Yesaṃ [Pg.461] padatthānaṃ mattaṃ pamāṇaṃ satādito paraṃ adhikaṃ bhavati, te parosatādī. Ādinā parosahassādi. Satato paro parosataṃ. Sahassato paro parosahassaṃ, parassa pubbanipāto abhidhānā parasaddā okārāgamo. Pajjaṃ appe. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ parittaṃ. Sukha takriyāyaṃ, takriyā sukhanaṃ, umo. Suca socane vā. Khuda pipāsāyaṃ, do, khuddaṃ. Thuca pasāde, ṇo. Ala bhūsanapariyattinivāraṇesu, po, lassa po, appaṃ. Kisa tanukaraṇe, ṇo. Tanu vitthāre. Ci caye, ulo, dvittaṃ, cullaṃ, nīce pana cullo. Mā māne, chadādīhi to. Rassādi, mattā, itthiyaṃ. Lisa appībhāve, a. Lū chedane, luyateti lavo, a. Aṇa gatyattho, u. Kaṇa sadde, a, kaṇo. Lavādīhi saha kaṇo pume, vuttañca amarakose ‘‘pume lavalesakaṇāṇavo’’ti.

७०४-७०६. ज्या पदार्थांचे प्रमाण शंभर इत्यादींपेक्षा अधिक असते, त्यांना 'परोसत' (parosata) इत्यादी म्हणतात. 'आदि' शब्दाने 'परोसहस्स' (parosahassa) इत्यादी शब्द घेतले जातात. शंभरापेक्षा अधिक ते 'परोसत' (parosata) होय. हजारापेक्षा अधिक ते 'परोसहस्स' (parosahassa) होय; नामाच्या आधी 'पर' शब्दाचा पूर्वपात होतो आणि 'पर' शब्दाला 'ओ' कार आगम होतो. हा श्लोक कमी (अल्प) अर्थात आहे. जे चहूबाजूंनी मर्यादित (कापलेले) आहे ते 'परित्त' (paritta) होय. 'सुख' (sukha) धातू त्या क्रियेच्या अर्थात आहे, ती क्रिया म्हणजे सुखी करणे; येथे 'उम' (uma) प्रत्यय लागतो. किंवा 'सुच' (suca) धातू शोकाच्या अर्थात आहे. 'खुद' (khuda) धातू भुकेच्या/तहानेच्या अर्थात असून 'द' (da) प्रत्यय लागून 'खुद्द' (khudda) बनतो. 'थुच' (thuca) धातू प्रसन्नतेच्या अर्थात असून 'ण' (ṇa) प्रत्यय लागतो. 'अल' (ala) धातू अलंकार, पर्याप्तता आणि निवारण या अर्थांत असून 'प' (pa) प्रत्यय लागतो, 'ल' चा 'प' होऊन 'अप्प' (appa) बनतो. 'किस' (kisa) धातू बारीक (कृश) करण्याच्या अर्थात असून 'ण' (ṇa) प्रत्यय लागतो. 'तनु' (tanu) धातू विस्ताराच्या अर्थात आहे. 'चि' (ci) धातू संचय करण्याच्या अर्थात असून 'उल' (ula) प्रत्यय लागतो, द्वित्व होऊन 'चुल्ल' (culla) बनतो; आणि कनिष्ठ अर्थात 'चुल्लो' (cullo) होतो. 'मा' (mā) धातू मोजण्याच्या अर्थात असून 'छद' इत्यादी सूत्राने 'त' (ta) प्रत्यय लागतो. र्‍हस्व इत्यादी कार्ये होऊन स्त्रीलिंगात 'मत्ता' (mattā) शब्द बनतो. 'लिस' (lisa) धातू कमी होण्याच्या अर्थात असून 'अ' (a) प्रत्यय लागतो. 'लू' (lū) धातू कापण्याच्या अर्थात आहे; जे कापले जाते ते 'लव' (lava) होय, येथे 'अ' (a) प्रत्यय लागतो. 'अण' (aṇa) धातू गतीच्या अर्थात असून 'उ' (u) प्रत्यय लागतो. 'कण' (kaṇa) धातू आवाजाच्या अर्थात असून 'अ' (a) प्रत्यय लागून 'कण' (kaṇa) बनतो. 'लव' इत्यादी शब्दांसह 'कण' शब्द पुल्लिंगात वापरला जातो; अमरकोशातही म्हटले आहे की, 'लव, लेष, कण आणि अणू हे पुल्लिंगात असतात.'

Ñattantaṃ [Pg.462] samīpe. Saṅgatā āpo yasmiṃ samīpaṃ, āssī. Pādito yadādinā kaṭo, nikaṭo, natthi kaṭo āvaraṇaṃ etassāti vā nikaṭo. Sadasmā to, āsanno. Kaṇṭhaṃ samīpaṃ upagataṃ upakaṭṭho. ‘‘Kaṇṭho gale sanniṭṭhāne, sadde madanapādape’’ti hi nānatthasaṅgaho, idha pana kaṇṭhassa kaṭṭhādeso, ṇalopo vā. Abhyāsīdatīti abhyāso. ‘‘Abhyāso tu samīpamhi, pumā abhyasanepi ce’’ti rabhaso. Saha antena santikaṃ, sakatthe iko. Vidūrapaṭipakkhattā avidūraṃ. Saṅgataṃ antaṃ sāmantaṃ, sasaddassa dīgho, niggahītassa mo, saṃ nipubbopi kaṭṭhasaddo samīpatthoyevāti dassanatthaṃ udāhaṭaṃ, kasa vilekhane vā, to, sannikaṭṭhaṃ. Antikabhāvaṃ upagataṃ upantikaṃ. Saha kāsena vattate sakāsaṃ, kāsa dittiyaṃ. Antayogā antikaṃ, iko. Ñāyateti ñattaṃ, to, sakāsasaddena saniḍasadesasavidhasamariyādasavesāpi gayhanti. Saha niḍena, saha desena, saha vidhāya, saha mariyādāya, saha vesena vattateti viggaho, byuppattinimittaṃ, rūḷhīsaddā pana ete.

ञत्त (ñatta) शब्दापर्यंतचे शब्द जवळ (समीप) अर्थात आहेत. ज्याच्यामध्ये पाणी एकत्र आले आहे ते समीप होय; येथे 'आ' चा 'ई' होतो. 'पा' इत्यादी उपसर्ग पूर्व असताना 'यदादि' सूत्राने 'कट' (kaṭa) प्रत्यय लागून 'निकट' (nikaṭo) बनतो; किंवा ज्याला कोणतेही आवरण (अडथळा) नाही ते 'निकट' (nikaṭo) होय. 'सद' (sada) धातूपासून 'त' (ta) प्रत्यय लागून 'आसन्न' (āsanno) बनतो. जे कंठाच्या (जवळच्या) समीप गेले आहे ते 'उपकट्ठ' (upakaṭṭho) होय. 'कंठ हा शब्द गळा, जवळीक, आवाज आणि मदनवृक्ष या अर्थांत येतो' असे नानार्थसंग्रहात म्हटले आहे; परंतु येथे 'कंठ' शब्दाला 'कट्ठ' (kaṭṭha) आदेश होतो किंवा 'ण' चा लोप होतो. जे अत्यंत जवळ जाते ते 'अभ्यास' (abhyāso) होय. 'अभ्यास हा शब्द समीप अर्थात आणि पुल्लिंगात पुनरावृत्तीच्या अर्थातही येतो' असे रभसकोशात म्हटले आहे. जे अंतासह (मर्यादेसह) असते ते 'संतिक' (santikaṃ) होय, येथे स्वार्थात 'इक' (ika) प्रत्यय लागतो. दूरच्या विरुद्ध (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे 'अविदूर' (avidūraṃ) बनतो. जे अंताशी जोडलेले आहे ते 'सामंत' (sāmantaṃ) होय, येथे 'स' शब्दाचा?... 'स' शब्दाचा दीर्घ होतो आणि अनुस्वाराचा 'म' होतो. 'सं' आणि 'नि' उपसर्ग पूर्व असलेला 'कट्ठ' (kaṭṭha) शब्द देखील समीप अर्थातच आहे, हे दर्शवण्यासाठी हे उदाहरण दिले आहे; किंवा 'कस' (kasa) धातू खरवडण्याच्या अर्थात असून 'त' (ta) प्रत्यय लागून 'सन्निकट्ठ' (sannikaṭṭhaṃ) बनतो. जे समीपतेप्रत गेले आहे ते 'उपंतिक' (upantikaṃ) होय. जे प्रकाशासह असते ते 'सकास' (sakāsaṃ) होय; 'कास' (kāsa) धातू दीप्तीच्या (प्रकाशाच्या) अर्थात आहे. अंताशी संबंध असल्यामुळे 'अंतिक' (antikaṃ) बनतो, येथे 'इक' (ika) प्रत्यय लागतो. जे जाणले जाते ते 'ञत्त' (ñatta) होय, येथे 'त' (ta) प्रत्यय लागतो. 'सकास' शब्दाने सन्निध, सदेश, सविध, समरियाद आणि सवेस हे शब्द देखील घेतले जातात. घरट्यासह (स्थानासह), देशासह, विधानासह, मर्यादेसह, वेषासह असणे असा विग्रह असून, हे उत्पत्तीचे निमित्त आहे; परंतु हे शब्द रूढ शब्द आहेत.

Dvayaṃ dūramatte. Dukkhena arati yaṃ dūraṃ. Vipapubbo kaṭṭhasaddo dūre, sakatthe ko, vippakaṭṭhakaṃ.

हे दोन शब्द दूर (लांब) अर्थात आहेत. जिथे कष्टाने पोहोचता येते ते 'दूर' (dūraṃ) होय. 'वि' आणि 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला 'कट्ठ' (kaṭṭha) शब्द दूर अर्थात असून, स्वार्थात 'क' (ka) प्रत्यय लागून 'विप्पकट्ठक' (vippakaṭṭhakaṃ) बनतो.

707. Tikaṃ ghane, natthi antaraṃ chiddaṃ yassa. Hanatismā a, hassa gho ca, ghanaṃ. Samu upasame, do, sandaṃ. Pādo viraḷe. Viramatīti viraḷaṃ, a, vaṇṇavikāro. Piyo lavo appo yasmiṃ pelavaṃ, piyassa pe, pili gamane vā, avo. Tanu appādīsupi.

७०७. हे तीन शब्द दाट (घट्ट/घन) अर्थात आहेत, ज्याच्यामध्ये कोणतेही छिद्र (अंतर) नसते. 'हन' (hana) धातूपासून 'अ' (a) प्रत्यय लागतो, 'ह' चा 'घ' होतो आणि 'घन' (ghanaṃ) बनतो. 'समु' (samu) धातू शांत होण्याच्या अर्थात असून 'द' (da) प्रत्यय लागून 'सन्द' (sandaṃ) बनतो. हा पाद विरळ अर्थात आहे. जे थांबते (विरळ होते) ते 'विरळ' (viraḷaṃ) होय, येथे 'अ' (a) प्रत्यय लागतो आणि वर्णविकार होतो. ज्याच्यामध्ये प्रिय किंवा अल्प भाग असतो ते 'पेलव' (pelavaṃ) होय, येथे 'प्रिय' चा 'पे' होतो; किंवा 'पिलि' (pili) धातू गतीच्या अर्थात असून 'अव' (ava) प्रत्यय लागतो. 'तनु' (tanu) शब्द देखील अल्प इत्यादी अर्थांत येतो.

Dvayaṃ [Pg.463] dīghe. Yata āyatane, āyataṃ. I gamane vā, to, bhūvādi, isse, e aya, dīghādi. Di khaye, gho, dīghādi. Tikaṃ vaṭṭale. Niggataṃ talaṃ asmāti nittalaṃ. Vaṭṭa vaṭṭane, vaṭṭaṃ, latādi. Ulapaccaye vaṭṭulaṃ.

हे दोन शब्द लांब (दीर्घ) अर्थात आहेत. 'यत' (yata) धातू लांब असण्याच्या अर्थात असून 'आयत' (āyataṃ) बनतो. किंवा 'इ' (i) धातू गतीच्या अर्थात असून 'त' (ta) प्रत्यय लागतो, हा भूवादि गणातील आहे, 'इ' चा 'ए' आणि 'अय' होतो, तसेच दीर्घ इत्यादी कार्ये होतात. 'दि' (di) धातू क्षयाच्या अर्थात असून 'घ' (gha) प्रत्यय लागतो आणि दीर्घ इत्यादी कार्ये होतात. हे तीन शब्द गोल (वर्तुळाकार) अर्थात आहेत. ज्याचा पृष्ठभाग बाहेर आलेला (गोल) आहे ते 'नित्तल' (nittalaṃ) होय. 'वट्ट' (vaṭta) धातू गोल फिरण्याच्या अर्थात असून 'वट्ट' (vaṭṭaṃ) बनतो, जसे की वेल इत्यादी गोल वस्तू. 'उल' (ula) प्रत्यय लागल्यास 'वट्टुल' (vaṭṭulaṃ) बनतो.

708. Ucchitantaṃ unnate. Ci caye, uccinotīti ucco, a. Unnamatīti unnato. Tuja hiṃsāyaṃ, phalane ca, a, tuṅgo. Uggataṃ aggaṃ assa udaggo. Uddhaṃ sito ucchito, si sevāyaṃ, to, sassa cho, asarūpadvittaṃ, ucchito. Paṃsupi, pakaṭṭho aṃsu ditti yassa paṃsu.

७०८. उच्छित (ucchita) शब्दापर्यंतचे शब्द उंच (उन्नत) अर्थात आहेत. 'चि' (ci) धातू संचय करण्याच्या अर्थात आहे; जो गोळा करतो (उंचावतो) तो 'उच्च' (ucco) होय, येथे 'अ' (a) प्रत्यय लागतो. जे वर उचलले जाते ते 'उन्नत' (unnato) होय. 'तुज' (tuja) धातू हिंसेच्या आणि फोडण्याच्या अर्थात असून 'अ' (a) प्रत्यय लागून 'तुंग' (tuṅgo) बनतो. ज्याचे टोक वर गेलेले आहे ते 'उदग्ग' (udaggo) होय. जे वरच्या दिशेने स्थित (आश्रित) आहे ते 'उच्छित' (ucchito) होय; 'सि' (si) धातू सेवेच्या (आश्रयाच्या) अर्थात असून 'त' (ta) प्रत्यय लागतो, 'स' चा 'छ' होतो आणि असमद्वित्व होऊन 'उच्छित' (ucchito) रूप बनते. 'पंसु' (paṃsu) शब्द देखील आहे; ज्याची उत्कृष्ट किरणे (दीप्ती) आहेत तो 'पंसु' (paṃsu) होय.

Tikaṃ vāmane. Uddhaṃ na añcatīti nīco, añca gamane, ṇo, akārañakārānaṃ lopo, nisaddo atra nisedhe. Rasa sadde, so, rasso. Vā gamane, mano, vāmano.

बुटका किंवा ठेंगू या अर्थाचे तीन शब्द (त्रिक) आहेत. १. 'नीच' (nīco) - जो वर चढत नाही (अञ्च् = गमन करणे, 'ण' प्रत्यय, 'अ' व 'उ' चा लोप, आणि 'नि' हा शब्द निषेधार्थक आहे). २. 'रस्स' (rasso) - 'रस्' (शब्द करणे) धातूला 'स' प्रत्यय लागून (ऱ्हस्व/लहान). ३. 'वामन' (vāmano) - 'वा' (गमन करणे) धातूला 'मन' प्रत्यय लागून.

Tikaṃ ujumhi. Na jimhaṃ kuṭilaṃ ajimhaṃ. Tasmiṃ avaṅkatāya pakaṭṭho guṇo yassa paguṇo. Aja gamane, u, assu, uju.

सरळ या अर्थाचे तीन शब्द (त्रिक) आहेत. १. 'अजिम्ह' (ajimhaṃ) - जे वाकडे (कुटिल) नाही ते. २. 'पगुण' (paguṇo) - ज्याच्यामध्ये वाकडेपणा नसल्यामुळे उत्कृष्ट गुण आहे ते. ३. 'उजु' (uju) - 'अज्' (गमन करणे) धातूला 'उ' प्रत्यय लागून, 'अ' चा 'उ' होऊन बनलेला शब्द.

709. Chakkaṃ vaṅke. Aladhātumhā aro, ḷattaṃ. Vela gamane, to, dvittādi, virūpena ilayatīti vā vellitaṃ, to, ila gamane. Vaṅka koṭilye, a. Kuṭa chedane, ilo, kuṭa koṭilye vā. Hā cāge, kattari mo, dvittaṃ, vaṇṇavipariyayādi, jimhaṃ. Kuñca koṭilye, to. Vakkampi, vakka gamane.

७०९. वाकडे या अर्थाचे सहा शब्द (षट्क) आहेत. १. 'आळ' (āḷa) - 'अल्' धातूपासून 'अर' प्रत्यय आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन बनलेला. २. 'वेल्लित' (vellitaṃ) - 'वेल्' (गमन करणे) धातूला 'त' प्रत्यय, द्वित्व इत्यादी होऊन, किंवा विकृत रूपाने गमन करतो म्हणून. ३. 'वङ्क' (vaṅka) - 'वङ्क्' (कौटिल्य/वाकडेपणा) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून. ४. 'कुटिल' (kuṭila) - 'कुट्' (छेदन किंवा कौटिल्य) धातूला 'इल' प्रत्यय लागून. ५. 'जिम्ह' (jimhaṃ) - 'हा' (त्याग करणे) धातूला कर्त्यामध्ये 'म' प्रत्यय, द्वित्व आणि वर्णविपर्यय होऊन. ६. 'कुञ्चित' (kuñcita) - 'कुञ्च्' (कौटिल्य) धातूला 'त' प्रत्यय लागून. तसेच 'वक्क' (vakka) हा शब्दही आहे, जो 'वक्क्' (गमन करणे) धातूपासून बनतो.

Pañcakaṃ [Pg.464] dhuve. Dhu gatitheriyesu, a, uvādeso. Sassate nicce bhavo sassato. Nicco vutto. Sadā kāle bhavo sadātano. Sanasaddo niccattho sattamyanto nipāto, sanaṃsaddo vā, tatra bhavo sanantano, ubhayatrāpi bhavatthe tano, pubbe niggahītāgamo.

नित्य किंवा शाश्वत या अर्थाचे पाच शब्द (पंचक) आहेत. १. 'धुव' (dhuva) - 'धु' (गमन व स्थैर्य) धातूला 'अ' प्रत्यय आणि 'उव्' आदेश होऊन. २. 'सस्सत' (sassato) - नित्य काळामध्ये असणारा तो शाश्वत. ३. 'निच्च' (nicco) - हा शब्द आधीच सांगितला आहे. ४. 'सदातन' (sadātano) - सर्वकाळात (सदा) असणारा तो सदातन. ५. 'सनंतन' (sanantano) - 'सन' किंवा 'सनं' हा नित्य अर्थाचा सप्तम्यन्त निपात असून, त्यात असणारा तो सनंतन (दोन्ही रूपांत 'तन' प्रत्यय लागतो आणि पहिल्या रूपात अनुस्वाराचा आगम होतो).

710. Ekeneva bhāvādirūpena kālassa byāpako nibbānākāsādikūṭaṭṭhoti pakāsito. Māyāniccalayantādīsu kūṭaṃ vakkhati. Niccalo tiṭṭhatīti kūṭaṭṭho, pabbato, kūṭaṭṭho viya sadā tiṭṭhatīti kūṭaṭṭho.

७१०. एकाच अपरिवर्तनीय रूपाने सर्व काळाला व्यापून राहणारे निर्वाण, आकाश इत्यादींना 'कूटस्थ' (kūṭaṭṭho) असे म्हटले आहे. माया, निश्चल यंत्र इत्यादी अर्थांमध्ये 'कूट' शब्दाचा प्रयोग पुढे केला जाईल. जो निश्चल (स्थिर) राहतो तो 'कूटस्थ' होय. किंवा पर्वताप्रमाणे जो नेहमी स्थिर राहतो तो 'कूटस्थ' (kūṭaṭṭho) होय.

Dvayaṃ lahuke. Laṅgha gati sosanesu, u, ghassa hattaṃ, niggahītalopo, lahu, laghupi. Saṃpubbe, satthikakapaccaye ca sallahukaṃ. Tikaṃ saṅkhyāte. Khyā kathane. Gaṇa saṅkhyāne. Mā parimāṇe, sabbatra to.

हलके या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'लहु' (lahu) किंवा 'लघु' (laghu) - 'लङ्घ्' (गमन व शोषण) धातूला 'उ' प्रत्यय लागून, 'घ' चा 'ह' होऊन आणि अनुस्वाराचा लोप होऊन बनलेला. २. 'सल्लहुक' (sallahukaṃ) - 'सं' उपसर्ग पूर्व असून स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागून बनलेला. मोजलेले (संख्यात) या अर्थाचे तीन शब्द (त्रिक) आहेत. १. 'ख्यात' (khyātaṃ) - 'ख्या' (कथन करणे) धातूपासून. २. 'गणित' (gaṇitaṃ) - 'गण' (मोजणे) धातूपासून. ३. 'मित' (mitaṃ) - 'मा' (मापन करणे) धातूपासून. या सर्व ठिकाणी 'त' प्रत्यय लागतो.

711. Tikaṃ tikhiṇe. Tija nisāne, ho, vaṇṇavikāro, tiṇhaṃ. Tija nisāne, ino, jassa kho, ṇattaṃ, tikhiṇaṃ. Tijatoyeva vo, jassa vo, battaṃ, tibbaṃ. Tikaṃ caṇḍe. Caṇḍa kope, caṇḍaṃ. Ujja balapālanesu, a, jjassa ggo, uggaṃ. Khara vināse, a, kharaṃ.

७११. तीक्ष्ण (धारदार) या अर्थाचे तीन शब्द (त्रिक) आहेत. १. 'तिण्ह' (tiṇhaṃ) - 'तिज्' (धार लावणे) धातूला 'त' प्रत्यय आणि वर्णविकार होऊन. २. 'तिखिण' (tikhiṇaṃ) - 'तिज्' धातूला 'इन' प्रत्यय, 'ज' चा 'ख' आणि 'न' चा 'ण' होऊन. ३. 'तिब्ब' (tibbaṃ) - 'तिज्' धातूपासूनच 'व' प्रत्यय, 'ज' चा 'व' आणि 'व' चा 'ब' होऊन. उग्र किंवा क्रूर या अर्थाचे तीन शब्द (त्रिक) आहेत. १. 'चण्ड' (caṇḍaṃ) - 'चण्ड्' (क्रोध करणे) धातूपासून. २. 'उग्ग' (uggaṃ) - 'उज्ज्' (बल व पालन) धातूला 'अ' प्रत्यय आणि 'ज्ज' चा 'ग्ग' होऊन. ३. 'खर' (kharaṃ) - 'खर्' (विनाश करणे) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून.

Catukkaṃ [Pg.465] jaṅgame. Gamu gamane, dvittādi, jaṅgamaṃ. Cara gamane, a, caraṃ. Tasati calatīti tasaṃ, tasa ubbege, ubbego bhayaṃ, calanañca. Carabhismā caro, majjhe dīgho, carācaraṃ, abbhāsante vā rāgamo, carācaraṃ, sabbatra apaccayo. Iṅgampi, iṅgatīti iṅgo, iṅga gamane.

गतिमान किंवा जंगम या अर्थाचे चार शब्द (चतुष्क) आहेत. १. 'जङ्गम' (jaṅgamaṃ) - 'गमु' (गमन करणे) धातूला द्वित्व इत्यादी होऊन. २. 'चर' (caraṃ) - 'चर्' (गमन करणे) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून. ३. 'तस' (tasaṃ) - जे थरथरते किंवा हलते ते ('तस्' धातू उद्वेग म्हणजे भय व कंपन अर्थी आहे). ४. 'चराचर' (carācaraṃ) - 'चर्' धातूपासून 'चर' प्रत्यय लागून, मध्ये दीर्घ होऊन किंवा अभ्यासाच्या शेवटी 'र' चा आगम होऊन बनलेला. या सर्व शब्दांमध्ये 'अ' प्रत्यय लागतो. तसेच 'इङ्ग' (iṅgo) हा शब्दही आहे, जो हलतो तो ('इङ्ग्' = गमन करणे).

712-713. Dvayaṃ calanamatte. Kampa calane. Cala kampane, sabbatra kattari yu.

७१२-७१३. केवळ हलणे किंवा कंपन या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'कंपन' (kampanaṃ) - 'कम्प्' (कंपन करणे) धातूपासून. २. 'चलन' (calanaṃ) - 'चल्' (कंपन करणे) धातूपासून. या दोन्ही ठिकाणी कर्त्यामध्ये 'यु' (अन) प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ adhike. Atiriccatīti atiritto, rica viyojanasampaṭicchanagatīsu, to, bhujādi. Adhi eti gacchatīti adhiko, i gamane, ko.

अधिक किंवा जास्त या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'अतिरिक्त' (atiritto) - जे अत्यंत उरते किंवा अधिक होते ते ('रिच्' = वियोजन, स्वीकार व गमन करणे धातूला 'त' प्रत्यय लागून). २. 'अधिक' (adhiko) - जे अधिक प्रमाणात जाते ते ('इ' = गमन करणे धातूला 'अधि' उपसर्ग आणि 'क' प्रत्यय लागून).

Jaṅgamā pāṇito añño thāvaro nāma, tiṭṭhatīti thāvaro, ṭhā gatinivattiyaṃ, varo, vaṇṇavikāro, thāvaro, ṭhāvaropītyeke.

जंगम प्राण्यांपेक्षा भिन्न असलेल्या वस्तूला 'स्थावर' (thāvaro) म्हणतात. जो स्थिर राहतो तो 'स्थावर' होय. 'ठा' (स्थिर राहणे) धातूला 'वर' प्रत्यय आणि वर्णविकार होऊन 'थावर' (thāvaro) बनतो. काही आचार्यांच्या मते 'ठावर' (ṭhāvaro) असेही रूप होते.

Catukkaṃ lole. Lola ummādane. Cala kampane, dvittādi, cañcalaṃ. Tara plavanataraṇesu, taraṃ lātīti taralaṃ, ete calanamattepi.

चंचल किंवा अस्थिर या अर्थाचे चार शब्द (चतुष्क) आहेत. १. 'लोल' (lola) - 'लुल' (उन्माद/चंचलता) धातूपासून. २. 'चञ्चल' (cañcalaṃ) - 'चल्' (कंपन करणे) धातूला द्वित्व इत्यादी होऊन. ३. 'तरल' (taralaṃ) - 'तर्' (तरंगणे व पार करणे) धातूपासून; जे तरंगणे स्वीकारते ते. हे शब्द केवळ हलणाऱ्या वस्तूच्या सामान्य अर्थी देखील वापरले जातात.

Catukkaṃ purāṇe. Pure bhavo purāṇo, yadādinā napaccayo, ṇattaṃ. Purā bhavo purātano, tanapaccayo. Sanaṃsaddo [Pg.466] iha sattamyanto purāṇatthe nipāto. Tatra bhavo sanantano, pubbe viya sanaṃsaddo vā, tatrāpi pubbe viya niggahītāgamo. Ciraṃsaddo nipāto sattamyanto purāṇattho iha gayhate, tatra bhavo cirantano. Niggahītalopo cirakālādīsu.

जुने किंवा प्राचीन या अर्थाचे चार शब्द (चतुष्क) आहेत. १. 'पुराण' (purāṇo) - पूर्वी असणारे ते ('पुरे' शब्दापासून 'ण' प्रत्यय आणि 'न' चा 'ण' होऊन). २. 'पुरातन' (purātano) - पूर्वी असणारे ते ('पुरा' शब्दापासून 'तन' प्रत्यय लागून). ३. 'सनंतन' (sanantano) - 'सनं' हा प्राचीन अर्थाचा सप्तम्यन्त निपात असून, त्यात असणारे ते; किंवा 'सन' शब्दाला पूर्वीप्रमाणे अनुस्वाराचा आगम होऊन. ४. 'चिरंतन' (cirantano) - 'चिरं' हा प्राचीन अर्थाचा सप्तम्यन्त निपात असून, त्यात असणारे ते. 'चिरकाल' इत्यादी शब्दांमध्ये अनुस्वाराचा लोप होतो.

Catukkaṃ abhinave. Patito aggo yassa paccaggho, gassa gho, bahuko vā aggho yassa paccaggho, anekatthattā hi upasagganipātānaṃ bahukattho ettha patisaddo. Navasaddāsakatthe tano, navassa nubhāvo ca. Navo eva abhinavo, nu thutiyaṃ, a, navo.

नवीन किंवा ताजे या अर्थाचे चार शब्द (चतुष्क) आहेत. १. 'पच्चग्घ' (paccaggho) - ज्याचे टोक नुकतेच पडले आहे (ताजे आहे) ते (येथे 'ग' चा 'घ' होतो); किंवा ज्याचे मूल्य खूप जास्त आहे ते (उपसर्ग व निपातांच्या अनेक अर्थांमुळे येथे 'पति' शब्द 'खूप' या अर्थी आहे). २. 'नूतन' (nūtanaṃ) - 'नव' शब्दापासून स्वार्थे 'तन' प्रत्यय लागून आणि 'नव' चा 'नु' भाव होऊन बनलेला. ३. 'अभिनव' (abhinavo) - 'नव' हाच अभिनव होय. ४. 'नव' (navo) - 'नु' (स्तुती करणे) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून बनलेला.

714-715. Pañcakaṃ kakkhaḷe. Kantatīti kurūraṃ, ūro, kantassa ca kurādeso, kara hiṃsāyaṃ vā, ūro, assu. Kaṭha kicchajīvane, muddhajadutiyanto dhātu, ino, vaṇṇavipariyaye kathinantipi. Dala vidāraṇe, ho, ḷattaṃ, baha vuddhimhi vā, bassa do, ḷanto ca, daḷhaṃ daha bhasmīkaraṇe vā, a, ḷanto ca. Niṭṭhātīti niṭṭhuraṃ, ṭhā gatinivattiyaṃ, uro. Kakkha hasane, alo, ḷattaṃ. Kaṭhoraṃ, jaraṭhaṃ, muttimaṃ, muttampi, kaṭha kicchajīvane, oro. Jara jīraṇe, bhūvādi, ṭho. Mutti kathinyaṃ, taṃyogā muttimaṃ. Apaccaye muttaṃ.

७१४-७१५. कठीण किंवा कठोर या अर्थाचे पाच शब्द (पंचक) आहेत. १. 'कुरूर' (kurūraṃ) - जे कापते (हिंसा करते) ते ('कन्त्' धातूला 'ऊर' प्रत्यय व 'कुर' आदेश होऊन; किंवा 'कर' हिंसा करणे धातूला 'ऊर' प्रत्यय व 'अ' चा 'उ' होऊन). २. 'कठिन' (kaṭhinaṃ) - 'कठ्' (कष्टाने जगणे) या मूर्धन्य द्वितीय वर्ण शेवटी असलेल्या धातूला 'इन' प्रत्यय आणि वर्णविपर्यय होऊन. ३. 'दळ्ह' (daḷhaṃ) - 'दल्' (फाडणे) धातूला 'ह' प्रत्यय व 'ल' चा 'ळ' होऊन; किंवा 'बह्' (वाढणे) धातूच्या 'ब' चा 'द' आणि शेवटी 'ळ' होऊन; किंवा 'दह्' (भस्म करणे) धातूला 'अ' प्रत्यय व शेवटी 'ळ' होऊन. ४. 'निष्ठुर' (niṭṭhuraṃ) - जे स्थिर राहते ते ('ठा' = गमनाचा अभाव धातूला 'उर' प्रत्यय लागून). ५. 'कक्खळ' (kakkhaḷaṃ) - 'कक्ख्' (हसणे) धातूला 'अल' प्रत्यय आणि 'ल' चा 'ळ' होऊन. याशिवाय 'कठोर' (kaṭhoraṃ - 'कठ्' धातूला 'ओर' प्रत्यय लागून), 'जरठ' (jaraṭhaṃ - 'जर्' धातूला 'ठ' प्रत्यय लागून), 'मुत्तिम' (muttimaṃ - मुत्ति म्हणजे काठिण्य, त्या योगाने बनलेला) आणि 'मुत्त' (muttaṃ - 'अ' प्रत्यय लागून) हे शब्दही याच अर्थाचे आहेत.

Sattakaṃ ante. Ama gamane, to, anto, anitthī. Paripubbo pariyanto. Papubbo panto. Pacchā bhavo pacchimo. Ante bhavo antimo, imo. Jaghane sādhu jighaññaṃ, yo, assi. Caratismā imo. Carimaṃ, carasaddā vā imo.

अंत किंवा शेवट या अर्थाचे सात शब्द (सप्तक) आहेत. १. 'अन्त' (anto) - 'अम्' (गमन करणे) धातूला 'त' प्रत्यय लागून बनलेला (हा स्त्रीलिंगी नाही). २. 'परियन्त' (pariyanto) - 'परि' उपसर्ग पूर्व असलेला. ३. 'पन्त' (panto) - 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला. ४. 'पच्छिम' (pacchimo) - मागे असणारे ते. ५. 'अन्तिम' (antimo) - शेवटी असणारे ते ('इम' प्रत्यय लागून). ६. 'जघन्य' (jighaññaṃ) - मागच्या भागात योग्य असणारे ते ('य' प्रत्यय आणि 'अ' चा 'इ' होऊन). ७. 'चरिम' (carimaṃ) - 'चर्' धातूपासून किंवा 'चर' शब्दापासून 'इम' प्रत्यय लागून बनलेला.

Catukkaṃ [Pg.467] paṭhame. Pubba pūraṇe, a. Aggaṃ seṭṭhepi vuttaṃ. Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ, amo, patha saṅkhyāne vā, amo, vaṇṇavikāro, paṭhamaṃ, pathamantipi. Ādīyate paṭhamaṃ gaṇhīyateti ādi, i, pume, sosaddo ādissa pulliṅgattajotako, purimaṃ, puratthāpi, bhavatthe imatthā.

प्रथम किंवा पहिला या अर्थाचे चार शब्द (चतुष्क) आहेत. १. 'पुब्ब' (pubbo) - 'पुब्ब्' (पूर्ण करणे) धातूला 'अ' प्रत्यय लागून. २. 'अग्ग' (aggaṃ) - हा शब्द श्रेष्ठ अर्थी देखील वापरला जातो. ३. 'पठम' (paṭhamaṃ) - 'पठ्' (स्पष्ट वाणी) धातूला 'अम' प्रत्यय लागून; किंवा 'पथ्' (मोजणे) धातूला 'अम' प्रत्यय आणि वर्णविकार होऊन (वर्णविकार न होता 'पथम' असेही रूप दिसते). ४. 'आदि' (ādi) - जे प्रथम घेतले जाते ते ('इ' प्रत्यय लागून, हा शब्द पुल्लिंगी आहे). याशिवाय 'पुरिम' (purimaṃ) आणि 'पुरत्था' (puratthā) हे शब्दही याच अर्थाचे आहेत, जेथे 'इम' आणि 'त्था' प्रत्यय लागतात.

Dvayaṃ anucchavike. Paṭiggahito rūpo patirūpo. Chaviyā anurūpaṃ anucchavikaṃ, sakatthe ko.

योग्य किंवा अनुरूप या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'प्रतिरूप' (patirūpo) - स्वीकारलेले रूप ते. २. 'अनुच्छविक' (anucchavikaṃ) - शरीराला किंवा त्वचेला अनुरूप असणारे ते (येथे स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो).

Dvayaṃ niratthake. Mūha vecitte, a, hassa gho. Natthi attho yassa, sakatthe ko.

निरर्थक किंवा व्यर्थ या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'मोघ' (moghaṃ) - 'मुह्' (भ्रमित होणे) धातूला 'अ' प्रत्यय आणि 'ह' चा 'घ' होऊन बनलेला. २. 'निरर्थक' (niratthakaṃ) - ज्याला काही अर्थ किंवा प्रयोजन नाही ते (येथे स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागतो).

716. Dvayaṃ pākaṭe. Visiṭṭho attā yassa byattaṃ. Puṭa pakāsane, puṭa vikāsane vā.

७१६. स्पष्ट किंवा प्रकट या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'ब्यत्त' (byattaṃ) - ज्याचे स्वरूप विशिष्ट (स्पष्ट) आहे ते. २. 'फुट' (phuṭaṃ) - 'पुट्' (प्रकट करणे किंवा विकसन करणे) धातूपासून बनलेला.

Tikaṃ mudumhi. Muda modane, u, muda saṃsagge vā. Sobhanaṃ kumāraṃ kanti yassa. Ku sadde, alo, manto ca.

मऊ किंवा कोमल या अर्थाचे तीन शब्द (त्रिक) आहेत. १. 'मृदु' (mudu) - 'मुद्' (आनंदित होणे किंवा संसर्ग करणे) धातूला 'उ' प्रत्यय लागून बनलेला. २. 'कोमल' (komalaṃ) - ज्याची कांती सुंदर व सुकुमार आहे ते; किंवा 'कु' (शब्द करणे) धातूला 'अल' प्रत्यय आणि शेवटी 'म' चा आगम होऊन बनलेला.

Dvayaṃ indriyaggayhe. Akkhaṃ indriyaṃ patigataṃ nissitaṃ, akkhena vā patigataṃ paccakkhaṃ, kate samāse patisaddassa pubbanipāto abhidhānato. Indriyaṃ cakkhādikaṃ, tena gayhaṃ indriyaggayhaṃ.

इंद्रियग्राह्य (इंद्रियांनी जाणता येणारे) या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'प्रत्यक्ष' (paccakkhaṃ) - अक्ष म्हणजे इंद्रियाच्या आश्रित असलेले, किंवा इंद्रियाद्वारे प्राप्त होणारे ते (समास केल्यावर अर्थाच्या प्राधान्यामुळे 'पति' शब्दाचा पूर्वनिपात होतो). २. 'इंद्रियग्राह्य' (indriyaggayhaṃ) - चक्षु इत्यादी इंद्रियांद्वारे ग्रहण केले जाणारे ते.

Dvayaṃ apaccakkhe. Paccakkhaviparītaṃ apaccakkhaṃ, paramāṇvādi. Indriyaṃ atikkantaṃ atindriyaṃ.

अप्रत्यक्ष किंवा परोक्ष या अर्थाचे दोन शब्द (द्वय) आहेत. १. 'अप्रत्यक्ष' (apaccakkhaṃ) - प्रत्यक्षाच्या विरुद्ध असणारे ते (उदा. परमाणु इत्यादी). २. 'अतींद्रिय' (atindriyaṃ) - इंद्रियांच्या पलीकडे गेलेले ते.

717. Catukkaṃ aññatthe. Itarasaddo pāṭipadiko aññatthavācako, idaṃsaddā vā taro aññatthe, daṃlopo ca[Pg.468]. Aññasaddā sakatthe taro. Eko seṭṭhepi vutto. Aññasaddo pāṭipadiko bhinnattho, na ñāyateti vā añño.

७१७. दुसरा किंवा इतर या अर्थाचे चार शब्द (चतुष्क) आहेत. १. 'इतर' (itaro) - हा प्रातिपदिक शब्द 'दुसरा' या अर्थाचा वाचक आहे; किंवा 'इदम्' शब्दापासून अन्य अर्थी 'तर' प्रत्यय लागून आणि 'दम्' चा लोप होऊन बनलेला. २. 'अन्यतर' (aññataro) - 'अन्य' शब्दापासून स्वार्थे 'तर' प्रत्यय लागून बनलेला. ३. 'एक' (eko) - हा शब्द श्रेष्ठ किंवा एक या अर्थी वापरला जातो. ४. 'अन्य' (añño) - हा प्रातिपदिक शब्द भिन्न अर्थाचा वाचक आहे; किंवा जे जाणले जात नाही ते.

Tikaṃ nānappakāre. Bahavo vidhā pakārā assa bahuvidho. Vicittā vidhā yassa vividho.

विविध प्रकारांच्या अर्थात तीन शब्द आहेत (त्रिक). ज्या वस्तूचे पुष्कळ प्रकार असतात, त्याला 'बहुविध' म्हणतात. ज्या वस्तूचे अनेकविध (विचित्र) प्रकार असतात, त्याला 'विविध' म्हणतात.

Dvayaṃ anivārite. Natthi bādho nisedho yassa abādhaṃ. Natthi aggaḷaṃ assa.

अप्रतिबंधित (अडथळा नसलेल्या) अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). ज्या वस्तूला कोणताही अडथळा किंवा प्रतिबंध नसतो, त्याला 'आबाध' म्हणतात. ज्याला अडसर (कडी-कोळसा) नसतो (त्याला 'अर्गल नसलेला' किंवा 'अबाध' म्हणतात).

718. Catukkaṃ asahāye. Asahāyatthe ekato ākī, cco, ko ca, ekākī, ekacco. Aññatthepi ekako vutto. Samā tulyatthā.

७१८. सोबती नसलेल्या (एकाकी) अर्थात चार शब्द आहेत (चतुष्क). सोबती नसलेल्या अर्थात 'एक' शब्दाहून पुढे 'आकी', 'च्च' आणि 'क' प्रत्यय लागून 'एकाकी' आणि 'एकच्च' हे शब्द बनतात. इतर अर्थात 'एकक' शब्दही सांगितला आहे. हे सर्व समान अर्थाचे आहेत.

Anekasambandhini sādhāraṇādidvayaṃ. Saha ādhāraṇena vattatīti sādhāraṇaṃ, yadādi, thiyaṃ sādhāraṇī, sādhāraṇā ca. Samānameva sāmaññaṃ, yo, sāmaññā itthiyaṃ.

अनेकांशी संबंधित असलेल्या अर्थात 'साधारण' इत्यादी दोन शब्द आहेत (द्विक). आधारासह एकत्र राहतो म्हणून त्याला 'साधारण' म्हणतात; स्त्रीलिंगात 'साधारणी' आणि 'साधारणा' अशी रूपे होतात. समान असणे म्हणजेच 'सामन्य' (सामान्य) होय; स्त्रीलिंगात 'सामञ्ञा' (सामान्या) असे रूप होते.

Dvayaṃ appāvakāse. Sambādhate asmiṃ, ro. Saṃsaddā kaṭo, yadādi, saṅkaṭaṃ, saha āvaraṇena vattatīti vā saṅkaṭaṃ, sahattho saṃsaddo.

कमी जागा असलेल्या (संकुचित) अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). ज्या जागेत अडचण निर्माण होते, त्याला 'संबाध' म्हणतात. 'सं' शब्दाहून पुढे 'कट' प्रत्यय लागून 'संकट' शब्द बनतो; किंवा आवरणासह (अडथळ्यासह) राहतो म्हणून त्याला 'संकट' म्हणतात. येथे 'सं' हा शब्द 'सह' (सोबत) या अर्थाचा आहे.

719. Vāmaṃ kaḷevaraṃ vāmakāyo sabyaṃ nāma. ‘‘Sabyaṃ vāme ca dakkhiṇe’’ti hi ajayo, sava gatiyaṃ, yo. Dakkhiṇaṃ kaḷevaraṃ apasabyaṃ, sabyato apagataṃ apasabyaṃ.

७१९. डावे शरीर किंवा डाव्या भागाला 'सव्य' म्हणतात. 'सव्य हे डाव्या आणि उजव्या दोन्ही बाजूंसाठी वापरले जाते' असे आचार्य अजय म्हणतात. 'सव' धातू गती अर्थात असून त्याला 'य' प्रत्यय लागतो. उजव्या शरीराला (भागाला) 'अपसव्य' म्हणतात, जे डाव्या बाजूपासून उलट किंवा दूर गेलेले असते.

Dvayaṃ [Pg.469] viparīte. Paṭikūlati āvaratīti paṭikūlaṃ, kūla āvaraṇe. Apasabyaṃ dakkhiṇepi vuttaṃ.

विपरीत (उलट) अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). जे अडथळा आणते किंवा झाकते, त्याला 'प्रतिकूल' म्हणतात; येथे 'कूल' धातू आवरणाच्या (झाकण्याच्या) अर्थात आहे. 'अपसव्य' हा शब्द उजव्या बाजूसाठी देखील सांगितला आहे.

Duradhigamanto pathaṃ gahanaṃ, yathā – gahanametaṃ satthaṃ, dubbivekamiccattho. Gacchantaṃ hantīti gahanaṃ, gahaṇampi, yadādi. Kala gamane, ilo, kaliṃ lātīti vā kalilaṃ.

पार करण्यास कठीण असलेल्या मार्गाला 'गहन' म्हणतात; जसे की 'हे गहन अरण्य आहे', ज्याचा अर्थ व्यापाऱ्यांना पार करण्यास कठीण असा आहे. जाणाऱ्याला अडथळा आणतो म्हणून त्याला 'गहन' म्हणतात. 'कल' धातू गमन अर्थात असून त्याला 'इल' प्रत्यय लागतो, किंवा जे पापाला ग्रहण करते म्हणून त्याला 'कलिल' म्हणतात.

720-721. Dvayaṃ bahuppakāre. Uccañca taṃ avacañceti uccāvacaṃ, kammadhārayo. Bahavo bhedā assa.

७२०-७२१. अनेक प्रकारच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). जे उच्च आणि नीच दोन्ही आहे, त्याला 'उच्चावच' म्हणतात; हा कर्मधारय समास आहे. ज्याचे पुष्कळ भेद (प्रकार) असतात (त्याला 'उच्चावच' किंवा 'बहुप्रकार' म्हणतात).

Tikaṃ janādinirantaragate. Saṅka saṅkāyaṃ, to. Kira pakkhepavikkhipanesu, to, iṇṇādeso. Saṅka saṅkāyaṃ, ulo, saṅkulaṃ, saṃpubbo kula santāne vā, ro.

लोक इत्यादींच्या सतत येण्या-जाण्याने युक्त असलेल्या मार्गाच्या अर्थात तीन शब्द आहेत (त्रिक). 'सङ्क' धातू शंकेच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'किर' धातू फेकणे किंवा विखुरणे या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'इण्ण' असा आदेश होतो. 'सङ्क' धातू शंकेच्या अर्थात असून त्याला 'उल' प्रत्यय लागून 'संकुल' शब्द बनतो; किंवा 'सं' उपसर्गपूर्वक 'कुल' धातू विस्तार अर्थात असून त्याला 'र' प्रत्यय लागतो.

Siloko cheke. Kato abhyāsito hattho padattho yena katahattho. Kusa silesane, alo. Pakaṭṭhā vīṇā assa. Abhijānāti abhiñño. Sikkha vijjopādāne, to. Puṇa kammani subhe, ro. Paṭa gamane, u. Chidi dvidhākaraṇe, kattari a, dassa ko. Cata yācane, uro. Dala dittiyaṃ, kho, lassa ko, dakkha vuḍḍhiyaṃ vā, a, dakkha vuḍḍhihiṃsāgatisīghesu vā. Pisa hiṃsābaladānaniketanesu, alo, pesalo. Katamukho, katīpi, katasaddo [Pg.470] abhyāsitattho, kataṃ abyāsitaṃ mukhaṃ upāyo anenāti katamukho. Kataṃ assatthīti katī.

चतुर किंवा कुशल माणसाच्या अर्थात एक संपूर्ण गाथा आहे. ज्याने हाताने सराव किंवा अभ्यास केला आहे, त्याला 'कृतहस्त' म्हणतात. 'कुस' धातू चिकटण्याच्या अर्थात असून त्याला 'अल' प्रत्यय लागतो. ज्याच्याकडे उत्कृष्ट वीणा वाजवण्याची कला आहे (त्याला 'कोविद' म्हणतात). जो विशेष जाणतो, त्याला 'अभिज्ञ' म्हणतात. 'सिक्ख' धातू विद्या ग्रहण करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'पुण' धातू कर्माच्या अर्थात असून त्याला 'र' प्रत्यय लागतो. 'पट' धातू गमन अर्थात असून त्याला 'उ' प्रत्यय लागतो. 'छिदि' धातू दोन भाग करण्याच्या अर्थात असून कर्त्यामध्ये 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'द' चा 'क' होतो (उदा. 'छेक'). 'चत' धातू याचनेच्या अर्थात असून त्याला 'उर' प्रत्यय लागतो. 'दल' धातू चमकण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'ल' चा 'क' होतो; किंवा 'दक्ख' धातू वृद्धी अर्थात आहे; किंवा 'दक्ख' धातू वृद्धी, हिंसा, गती आणि वेग या अर्थात आहे. 'पिस' धातू हिंसा, शक्ती, दान आणि निवास या अर्थात असून त्याला 'अल' प्रत्यय लागून 'पेशल' शब्द बनतो. 'कृतमुख' आणि 'कृती' हे शब्द देखील या चतुर अर्थाच्या पर्यायांमध्ये आहेत. येथे 'कृत' शब्द अभ्यासाच्या अर्थात आहे; ज्याने उपाय अभ्यासला आहे, त्याला 'कृतमुख' म्हणतात. ज्याच्याकडे अभ्यास आहे, त्याला 'कृती' म्हणतात.

Sattakaṃ bāle. Bala pāṇane, balatīti bālo, assāsitapassāsitamattena jīvati, na paññājīvitenātyattho. Dā kucchāyaṃ gatiyaṃ vā, tu, dvittaṃ, rassādi. Jala dhaññe, a, ḷattaṃ. Mūha vecitte, lo, vaṇṇavipariyayo, mūḷho. Manda jaḷatte. Bālyayogā bāliso, iso. Añño, yathājātopi, na jānātīti añño. Yādiso jāto viveko yathājāto.

मूर्ख माणसाच्या अर्थात सात शब्द आहेत (सप्तक). 'बल' धातू जगण्याच्या अर्थात असून जो केवळ श्वासोच्छ्वासाने जगतो, पण प्रज्ञेच्या (बुद्धीच्या) बळावर जगत नाही, त्याला 'बाल' (मूर्ख) म्हणतात. 'दा' धातू निंदा किंवा गती अर्थात असून त्याला 'तु' प्रत्यय लागतो, द्वित्व होते आणि सुरुवातीला र्‍हस्व होतो. 'जल' धातू जडत्वाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'ळ' कार होऊन 'जळ' शब्द बनतो. 'मुह' धातू चित्त विचलित होण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ल' प्रत्यय लागतो आणि वर्णांचा विपर्यास होऊन 'मूळह' शब्द बनतो. 'मन्द' धातू मूर्खपणाच्या अर्थात आहे. मूर्खपणाशी संबंधित असल्यामुळे त्याला 'बालिश' म्हणतात, येथे 'इस' प्रत्यय लागतो. 'अज्ञ' आणि 'यथाजात' हे शब्द देखील या मूर्ख अर्थाच्या पर्यायांमध्ये आहेत; जो जाणत नाही त्याला 'अज्ञ' म्हणतात. जसा जन्मला तसाच विवेकहीन राहिलेला तो 'यथाजात' होय.

722. Tikaṃ bhāgyasampanne. Puññaṃ, sukatañca yasmiṃ atthi puññavā, sukatī, vantu, ī ca. Dhanaṃ gahaṇaṃ laddhoti dhañño, yo. Dvayaṃ mahāvīriye. Mahādhiti mahāvīriyo. Dvayaṃ mahicche. Mahāsayopi.

७२२. भाग्यवान माणसाच्या अर्थात तीन शब्द आहेत (त्रिक). ज्याच्यामध्ये पुण्य आणि सुकृत (चांगले कर्म) असते, त्याला 'पुण्यवान' आणि 'सुकृती' म्हणतात; येथे 'वन्तु' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात. ज्याने संपत्तीचा समूह मिळवला आहे, त्याला 'धन्य' म्हणतात, येथे 'य' प्रत्यय लागतो. महापराक्रमी माणसाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक); महापराक्रमी माणसाला 'महाधृती' म्हणतात. मोठी इच्छा असलेल्या माणसाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक); यात 'महाशय' शब्द देखील येतो.

Dvayaṃ bahulahadaye, pasatthahadaye ca. Hadayaṃ bahulaṃ, pasatthañca yassa hadayī, hadayālu ca, tabbahule ī, ālu ca, suhadayopi.

विशाल हृदय असलेल्या आणि प्रशंसनीय हृदय असलेल्या माणसाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). ज्याचे हृदय विशाल आणि प्रशंसनीय असते, त्याला 'हृदयी' आणि 'हृदयालू' म्हणतात; येथे विशालतेच्या अर्थात 'ई' आणि 'आलू' प्रत्यय लागतात. 'सुहृदय' शब्द देखील यात समाविष्ट आहे.

723. Dvayaṃ haṭṭhacitte. ‘‘Hāsamano vikubbāno, pamāno haṭṭhamānaso’’ti amarasīho. Dvayaṃ dummane. Duṭṭhaṃ, dukkhitaṃ vā mano yassa. Virūpaṃ mano yassa. Antamanopi.

७२३. प्रसन्न चित्त असलेल्या माणसाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). 'हासमान, विकुब्बान, प्रमान आणि हृष्टमानस' असे अमरसिंह आचार्य म्हणतात. दुःखी किंवा खिन्न मनाच्या माणसाच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक); ज्याचे मन दुष्ट किंवा दुःखित असते (त्याला 'दुर्मन' म्हणतात) आणि ज्याचे मन विरूप (विकृत) असते (त्याला 'विमन' म्हणतात). 'अंतमन' शब्द देखील यात समाविष्ट आहे.

Catukkaṃ [Pg.471] bahuppade. Yācakānaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti vadāniyo, vadaññū ca, iyo, rū ca, pubbatraññassa nādeso, majjhadīgho ca. Dāne soṇḍo pasuto. Soṇḍasaddotra majjamadetyeke, thūlalakkhopyatra, dānatthaṃ thūlaṃ lakkhaṃ assa.

पुष्कळ दान देणाऱ्या (दानशूर) माणसाच्या अर्थात चार शब्द आहेत (चतुष्क). जो याचकांचे बोलणे जाणतो, त्याला 'वदान्य' आणि 'वदान्यू' म्हणतात; येथे 'इय' आणि 'रू' प्रत्यय लागतात, पहिल्या शब्दात 'उ' चा 'ना' असा आदेश होतो आणि मध्ये दीर्घ होतो. जो दानामध्ये मग्न असतो (त्याला 'दानशौंड' म्हणतात); काही आचार्यांच्या मते येथे 'शौंड' शब्द मद्यपानाच्या अर्थात आहे. 'स्थूललक्ष' शब्द देखील या पर्यायांमध्ये आहे, ज्याच्याकडे दान देण्यासाठी मोठे लक्ष्य (उदारता) असते.

724. Siloko pākaṭamatte. Khyā pakāsane, to. Patipubbo i gamane, to. Abhimukhaṃ etīti patīto. Ñā avabodhane, to, paññāto, abhiññāto ca. Patha khyāne. Su gatibuddhīsu, to, suto, vissuto ca, su savane vā, kamme to. Vida ñāṇe, vidito. Sidhu saṃrādhe, to, sidha saṃsiddhiyaṃ vā. Kaṭa gatiyaṃ, dassanaṃ kaṭatīti pākaṭo, upasaggassa dīgho.

७२४. केवळ प्रसिद्ध किंवा प्रकट असलेल्या अर्थात एक संपूर्ण गाथा आहे. 'ख्या' धातू प्रकट करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'प्रति' उपसर्गपूर्वक 'इ' धातू गमन अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; जो समोर येतो त्याला 'प्रतीत' म्हणतात. 'ज्ञा' धातू जाणण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'प्रज्ञात' आणि 'अभिज्ञात' शब्द बनतात. 'पथ' धातू प्रसिद्धीच्या अर्थात आहे. 'सु' धातू गती आणि बुद्धी अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'सुत' आणि 'विश्रुत' शब्द बनतात; किंवा 'सु' धातू ऐकण्याच्या अर्थात असून कर्मणी प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो. 'विदित' शब्द ज्ञान अर्थाच्या 'विद' धातूपासून बनतो. 'सिधु' धातू संतुष्ट करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो; किंवा 'सिध' धातू सिद्धी मिळवण्याच्या अर्थात आहे. 'कट' धातू गती अर्थात असून जो दर्शनाला प्राप्त होतो त्याला 'प्रकट' म्हणतात, येथे उपसर्गाचा स्वर दीर्घ होतो.

725. Tipādaṃ issare. Īsa issariye, īsatīti issaro, aro, rassādi, dvittaṃ. Nī naye, ṇvu, nāyako. Saṃ dhanaṃ assatthīti sāmī, dīghādi, rassante sāmipi. Pā rakkhaṇe,ti, rassādi, pati. Adhipubbe adhipati. Īsa issariye, a, īso. Pabhavatīti pabhu, u, pabhūpi. Aya gamane, yo, ayyo. Adhipātīti adhipo, ro. Adhibhavatīti adhibhū, kvi. Nī naye, ritu, netā.

७२५. स्वामी किंवा अधिपतीच्या अर्थात तीन पाद (श्लोकाचे तीन चरण) आहेत. 'ईस' धातू अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थात असून जो अधिपत्य गाजवतो त्याला 'ईश्वर' म्हणतात; येथे 'अर' प्रत्यय लागतो, सुरुवातीला र्‍हस्व होतो आणि द्वित्व होते. 'नी' धातू मार्गदर्शनाच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'नायक' शब्द बनतो. ज्याच्याकडे संपत्ती असते त्याला 'स्वामी' म्हणतात; येथे सुरुवातीला दीर्घ होतो आणि शेवटी र्‍हस्व झाल्यास 'सामि' देखील म्हणतात. 'पा' धातू रक्षणाच्या अर्थात असून त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला र्‍हस्व होऊन 'पती' शब्द बनतो. 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'अधिपती' शब्द बनतो. 'ईस' धातू अधिपत्य अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'ईश' शब्द बनतो. जो समर्थ होतो त्याला 'प्रभू' म्हणतात; येथे 'उ' प्रत्यय लागून 'प्रभू' (दीर्घ 'ऊ' सह) शब्द देखील बनतो. 'अय' धातू गमन अर्थात असून त्याला 'य' प्रत्यय लागून 'अय्य' शब्द बनतो. 'अधिप' शब्द बनतो, येथे 'र' प्रत्यय लागतो. जो सर्वांवर अधिराज्य गाजवतो त्याला 'अधिभू' म्हणतात, येथे 'क्वि' प्रत्यय लागतो. 'नी' धातू मार्गदर्शनाच्या अर्थात असून त्याला 'रितु' प्रत्यय लागून 'नेता' शब्द बनतो.

Tikaṃ [Pg.472] bahudhane. Ibhaṃ arahatīti ibbho, vo, vaṇṇavipariyayo. Jhe cintāyaṃ, a, ajjhāyati dhanaṃ aḍḍho, jhassa ḍho, asarūpadvittaṃ, rassādi ca. Dhanā atisaye ī, dhanī.

पुष्कळ संपत्ती असलेल्या (श्रीमंत) माणसाच्या अर्थात तीन शब्द आहेत (त्रिक). जो संपत्तीला योग्य असतो त्याला 'इभ्य' म्हणतात; येथे 'व' प्रत्यय लागून वर्णांचा विपर्यास होतो. 'झे' धातू चिंतनाच्या अर्थात असून जो संपत्तीचे चिंतन करतो त्याला 'आढ्य' म्हणतात; येथे 'झ' चा 'ढ' होतो, असमान द्वित्व होते आणि सुरुवातीला र्‍हस्व देखील होतो. संपत्तीच्या अतिशयाच्या अर्थात 'ई' प्रत्यय लागून 'धनी' शब्द बनतो.

726. Dvayaṃ dakkhiṇeyye. Dānaṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti dānāraho, dakkha vuddhiyaṃ, sīghatthe ca, dakkhanti bhogasampadādīhi yāya, sā dakkhiṇā, iṇo, taṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

७२६. दान स्वीकारण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). जो दान स्वीकारण्यास योग्य असतो त्याला 'दानार्ह' म्हणतात. 'दक्ख' धातू वृद्धी आणि वेगाच्या अर्थात आहे; ज्या दानामुळे भोग आणि संपत्ती इत्यादींची वृद्धी होते, त्या दानाला 'दक्षिणा' म्हणतात आणि जो त्या दानाला योग्य असतो त्याला 'दक्षिणेय' म्हणतात.

Dvayaṃ snehavati. Siniha pītiyaṃ, dho, hassa do, siniddho, vaccho sineho yassatthi vacchalo, lo.

स्नेह किंवा प्रेम असलेल्या व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). 'सिनीह' धातू प्रीतीच्या अर्थात असून त्याला 'ध' प्रत्यय लागतो आणि 'ह' चा 'द' होऊन 'स्निग्ध' शब्द बनतो. ज्याच्याकडे वात्सल्य किंवा स्नेह असतो त्याला 'वत्सल' म्हणतात, येथे 'ल' प्रत्यय लागतो.

Pamāṇiko parikkhako, parikkhate avadhārayate pamāṇehi atthanti parikkhako, ikkha dassanaṅkesu, ṇvu. Kāraṇaṃ jānātīti kāraṇiko, iko.

प्रमाणांनी अर्थाची परीक्षा किंवा निश्चिती करतो म्हणून त्याला 'परीक्षक' म्हणतात; 'इक्ख' धातू दर्शन अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. जो कारणाला जाणतो त्याला 'कारणिक' म्हणतात, येथे 'इक' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ āsatte. Sanja saṅge, to. Taṃ taṃ vatthu paraṃ padhānaṃ assa tapparo.

अत्यंत आसक्त असलेल्या व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत (द्विक). 'सञ्ज' धातू आसक्तीच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यासाठी ती ती वस्तू अत्यंत प्रधान (महत्त्वाची) असते, त्याला 'तत्पर' म्हणतात.

727. Tikaṃ kāruṇike. Karuṇā sīlaṃ assa kāruṇiko. Dayā karuṇā yassatthi dayālu, ālu. Dukkhitesu suṭṭhu ramatīti sūrato, upasaggassa dīghatā.

७२७. दयाळू व्यक्तीच्या अर्थात तीन शब्द आहेत (त्रिक). ज्याचा स्वभाव करुणा हा असतो, त्याला 'कारुणिक' म्हणतात. ज्याच्याकडे दया किंवा करुणा असते, त्याला 'दयाळू' म्हणतात; येथे 'आलू' प्रत्यय लागतो. जो दुःखितांमध्ये चांगल्या प्रकारे रमतो, त्याला 'सुरत' म्हणतात; येथे 'सु' उपसर्गाचा स्वर दीर्घ होतो.

Iṭṭhatthe [Pg.473] abhimatappayojane uyyuto puggalo ussuko nāma, uṭṭhānaṃ suṭṭhu kāyatīti ussuko, hasādyanuṭṭheyaṃ.

इच्छित कार्यात तत्पर किंवा प्रयत्नशील असलेल्या मनुष्याला 'उत्सुक' म्हणतात. जो प्रयत्नाला चांगल्या प्रकारे करतो, त्याला 'उत्सुक' म्हणतात; याचा अर्थ आनंद इत्यादींनी कार्यात सतत मग्न राहणारा असा आहे.

Yo ālasyāvasādīhi anutiṭṭhati, so dīghasutto, dīghañca taṃ suttañca, tamiva caratīti dīghasuttaṃ, dīghasuttapariyantikaṃ kāriyaṃ karotīti dīghasutto. Cirena kriyānuṭṭhānaṃ assa.

जो मनुष्य आळस आणि थकवा इत्यादींमुळे काम रेंगाळत ठेवतो, त्याला 'दीर्घसूत्र' म्हणतात. जे लांब आणि दोऱ्यासारखे असते, त्या लांब दोऱ्याप्रमाणे जो वागतो किंवा लांब दोऱ्याप्रमाणे मर्यादा असलेल्या कामाला करतो, त्याला 'दीर्घसूत्र' म्हणतात. त्याच्या कामाची समाप्ती दीर्घकाळाने (विलंबाने) होते.

728. Dvayaṃ parāyatte, parasmiṃ, parena vā adhīno parādhīno, ajhantā sakatthe ino yadādinā. Paratanto, paravā, attavāpi, tantayatīti tanto, tanta kuṭumbadhāraṇe, a, paro tanto niyāmako yassa. Paro seṭṭho nāyako, attā ca atthīti paravā, attavā ca, vantu.

७२८. दुसऱ्यावर अवलंबून असणाऱ्या (पराधीन) अर्थात दोन शब्द आहेत: 'पराधीनो' (पराधीन) आणि 'परतंतो' (परतंत्र). 'पर' शब्दाच्या पुढे स्वतःच्या अर्थात 'इन' प्रत्यय लागून 'पराधीनो' रूप बनते. 'परतंतो', 'परवा' आणि 'अत्तवा' हे शब्दही यात येतात. जो कुटुंब किंवा धन धारण करतो (तन्तयति) तो 'तंतो' (तन्त धातू कुटुंब किंवा धन धारण करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो). ज्याचा नियंत्रक किंवा मालक दुसरा असतो तो 'परतंतो' होय. ज्याचा श्रेष्ठ नायक किंवा मालक दुसरा असतो आणि स्वतःचा मालकही असतो, त्याला 'परवा' किंवा 'अत्तवा' म्हणतात (यात 'वन्तु' प्रत्यय लागतो).

Āyattatāmatte catukkaṃ. Yata payatane, āpubbo avasībhāve, to. Antena samīpena sahāti santako, sakatthe ko. Pariggayhate ‘‘saka’’nti karīyateti pariggaho. Adhigato ino pabhū yenāti adhīno.

केवळ पराधीनतेच्या (अधीन असण्याच्या) अर्थात चार शब्द आहेत. 'यत' धातू प्रयत्न करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'आ' उपसर्ग लागून अस्वाधीनतेच्या अर्थात 'त' प्रत्यय लागतो. जो जवळ असणाऱ्याशी संबंधित असतो तो 'संतको' (यात स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो). ज्याचा स्वीकार केला जातो किंवा ज्याला स्वतःचे केले जाते ते 'परिग्गहो' (परिग्रह) होय. ज्याने मालकी किंवा प्रभुत्व प्राप्त केले आहे तो 'अधीनो' (अधीन) होय.

Sena attanā īritaṃ sīlaṃ assāti serī, tasmiṃ serini ca sacchando vattati, sassa attano chando yassatthīti sacchando, a. Savaso, sayaṃvasī, niravaggahopi.

ज्याला स्वतःच्या इच्छेने वागण्याची सवय असते तो 'सेरी' (स्वैरी) होय. या स्वैरी अर्थात 'सच्छन्दो' (स्वच्छंदी) हा शब्दही वापरला जातो. ज्याची स्वतःचीच इच्छा असते तो 'सच्छन्दो' (यात 'अ' प्रत्यय लागतो). 'सवसो' (स्ववश), 'सयंवसी' (स्वयंवशी) आणि 'निरवग्गहो' (निरवग्रह) हे शब्दही स्वतःच्या इच्छेनुसार वागणाऱ्याच्या अर्थाचे पर्याय आहेत.

729. Guṇadose [Pg.474] anisamma anupaparikkhitvā yo karoti, so jammo, jama adane, mo.

७२९. गुण आणि दोषांचा विचार न करता किंवा परीक्षा न करता जो काम करतो, तो 'जम्मो' (मूर्ख किंवा नीच) होय. 'जम' धातू पीडा देण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'म' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ atitaṇhe. Lubha lobhe, a, dvittaṃ, bhassa po, lolupo, lolubhopi.

अतिशय हाव किंवा लोभ असणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'लुभ' धातू लोभ करण्याच्या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो, द्वित्व होते आणि 'भ' चा 'प' होऊन 'लोलुपो' रूप बनते. 'भ' चा 'प' न होता 'लोलुभो' असेही रूप बनते.

Tikaṃ luddhe. Gidha abhikaṅkhāyaṃ, to. Lubha giddhiyaṃ, to. Lola ummādane, a, lolo. Atha mahātaṇhātitaṇhagiddhānaṃ ko bhedo? Mahātaṇho nānārammaṇaṃ icchati, atitaṇho ekasmimpi ārammaṇe anekavāraṃ, adhikañca tasati, giddho pana ubhayathāpīti ayametesaṃ viseso.

लोभी माणसाच्या अर्थात तीन शब्द आहेत: 'गिद्धो' (गृद्ध), 'लुद्धो' (लुब्ध) आणि 'लोलो' (लोल). 'गिध' धातू तीव्र इच्छेच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'लुभ' धातू लोभाच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'लोल' धातू आसक्तीच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'लोलो' बनते. आता महातृष्णा (महातण्ह), अतितृष्णा (अतितण्ह) आणि गृद्ध (गिद्ध) यांच्यात काय फरक आहे? महातृष्णा असलेला मनुष्य विविध प्रकारच्या आलंबनांची (विषयांची) इच्छा करतो. अतितृष्णा असलेला मनुष्य एकाच आलंबनात देखील अनेक वेळा आणि अतिशय तळमळतो (लोभ करतो). परंतु गृद्ध (गिद्ध) असलेला मनुष्य या दोन्ही प्रकारे लोभ करतो. हाच या तिन्हींमधील फरक आहे.

Yo kriyāsu mando, so kuṇṭho, kuṇṭha paṭighāte, ālasye ca, a.

जो कामांमध्ये मंद (हळूहळू करणारा) असतो, तो 'कुण्ठो' (कुंठित किंवा आळशी) होय. 'कुण्ठ' धातू अडथळा आणि आळस या अर्थात आहे, त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो.

730. Pañcakaṃ kāmake. Kamu icchāyaṃ, curādi, ritu, kāmayitā, kāritalope kamitā. Yumhi kāmano, kamanopi. Ṇīpaccaye kāmī, ṇukapaccaye kāmuko, anuko, abhikopyatra, anukāmayate anuko, kvi. Abhikāmayate abhiko, kvi. Atikopi.

७३०. इच्छा करणाऱ्याच्या (कामी) अर्थात पाच शब्द आहेत. 'कमु' धातू इच्छेच्या अर्थात आहे (चुरादि गण). त्याला 'इतु' प्रत्यय लागून 'कामयिता' बनते, आणि प्रयोजक प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'कमिता' बनते. 'यु' प्रत्यय लागल्यास 'कामनो' किंवा 'कमनो' बनते. 'णि' प्रत्यय लागल्यास 'कामी' आणि 'णुक' प्रत्यय लागल्यास 'कामुको' बनते. 'अनुको', 'अभिको' आणि 'अतिको' हे शब्दही या पर्यायात येतात. जो अनुकरण करून इच्छा करतो तो 'अनुको' (क्वि प्रत्यय) आणि जो तीव्र इच्छा करतो तो 'अभिको' (क्वि प्रत्यय) होय.

Dvayaṃ matte. Suṇḍā surā, tatra kusalo soṇḍo, pānāgāraṃ vā suṇḍā, tatra bhavo, ṭhitaṃ vā soṇḍo. Mada ummāde[Pg.475], to. Ukkaṭo, khivopi, madena uddhato ukkaṭo, yadādinā uto kaṭo mattatthe. Khiva made, a.

मद्यधुंद किंवा मत्त व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. सुरा (दारू) हिला 'सुण्डा' म्हणतात, तिच्यात मग्न असणारा तो 'सोण्डो' (शौंड) होय; किंवा मद्यगृहाला 'सुण्डा' म्हणतात, त्यात राहणारा तो 'सोण्डो' होय. 'मद' धातू उन्मादाच्या अर्थात असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'उक्कठो' (उत्कट) आणि 'खिवो' हे शब्दही या मत्त अर्थाचे पर्याय आहेत. मदाने उन्मत्त झालेला तो 'उक्कठो' (यात 'उ' च्या पुढे मत्त अर्थात 'कट' प्रत्यय लागतो). 'खिव' धातू मदाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो.

Tikaṃ vacanakārini. Pavattinivattīsu vidhātuṃ sakyo vidheyyo, iyyo. Ādesitaṃ, ādarena vā suṇotīti assavo, rassādi, a. Sundaraṃ vaco ācariyādīnaṃ etasmiṃ hetubhūteti subbaco. Vinayaggāhīpi, vinayaṃ vidhipaṭisedhavacanaṃ gahetuṃ sīlo vinayaggāhī.

आज्ञा पाळणाऱ्या (वचनकारी) व्यक्तीच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. प्रवृत्ती आणि निवृत्तीमध्ये ज्याला आज्ञा दिली जाऊ शकते तो 'विधेय्यो' (विधेय - यात 'इय्य' प्रत्यय लागतो). जो सांगितलेले काम आदराने ऐकतो तो 'अस्सवो' (आश्रव - यात सुरुवातीच्या 'आ' चा र्‍हस्व होऊन 'अ' प्रत्यय लागतो). ज्याच्यामुळे आचार्य इत्यादींचे बोलणे सुलभ किंवा चांगले होते तो 'सुवचो' (सुवच) होय. 'विनयग्गाही' (विनयग्राही) हा शब्दही यात येतो; विनय म्हणजे नियम आणि निषेधाचे वचन स्वीकारण्याची ज्याला सवय असते तो 'विनयग्गाही' होय.

731. Taṅkhaṇuppattiñāṇaṃ paṭibhā, tāya yutto pagabbho, sīghameva gabbhatīti pagabbho, gabbha dhāraṇe.

७३१. त्याच क्षणी उत्पन्न होणाऱ्या ज्ञानाला 'पटिभा' (प्रतिभा) म्हणतात. त्या प्रतिभेने युक्त असणाऱ्याला 'पगब्भो' (प्रगल्भ) म्हणतात. जो त्वरेने ग्रहण करतो किंवा धारण करतो तो 'पगब्भो' होय ('गब्भ' धातू धारण करण्याच्या अर्थात आहे).

Tikaṃ bhīruke. Bhī bhayaṃ sīlo yassa bhīsīlo. Bhāyatīti bhīru, bhī bhaye, ru. Rukapaccaye bhīruko, sakatthe vā ko.

भित्र्या माणसाच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. ज्याला भय बाळगण्याची सवय असते तो 'भीसीलो' (भीशील) होय. जो घाबरतो तो 'भीरू' होय ('भी' धातू भयाच्या अर्थात असून त्याला 'रु' प्रत्यय लागतो). 'रुक' प्रत्यय लागल्यास 'भीरुको' बनते, किंवा स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ asūre. Na vīro sūro avīro. Kucchitatarattā kātaro, kussa kādeso.

शूर नसलेल्या (अशूर) व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो वीर किंवा शूर नाही तो 'अवीरो' (अवीर) होय. अतिशय निंद्य किंवा दुर्बळ असल्यामुळे त्याला 'कातरो' (कातर) म्हणतात (यात 'कु' चा 'का' असा आदेश होतो).

Dvayaṃ hiṃsāsīle, hananasīlo hiṃsāsīlo, ghātuko, uko, hanassa ghāto. Sarāru, hiṃsopi.

हिंसा करण्याची सवय असणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. मारण्याची सवय असणारा तो 'हिंसासीलो' (हिंसाशील) होय. 'घातुको' (घातक) यात 'उक' प्रत्यय लागतो आणि 'हन्' धातूचा 'घात' असा आदेश होतो. 'सरारू' आणि 'हिंसो' (हिंसक) हे शब्दही या पर्यायात येतात.

732. Tikaṃ kodhayutte. Kudha kope, kujjhanasīlo kodhano, yu. Dusa dose, dosano, paṭigho[Pg.476], yu. Kupa kope, kupatīti kopī, ṇī. Amarisanopi, natthi marisanaṃ khamā assa amarisano, marisa asahane.

७३२. क्रोधाने युक्त असणाऱ्या व्यक्तीच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. 'कुध' धातू क्रोधाच्या अर्थात असून क्रोध करण्याची सवय असणाऱ्याला 'कोधनो' (क्रोधन) म्हणतात (यात 'यु' प्रत्यय लागतो). 'दुस' धातू द्वेषाच्या अर्थात असून द्वेष करणाऱ्याला 'दोसनो' म्हणतात (यात 'यु' प्रत्यय लागतो). 'कुप' धातू क्रोधाच्या अर्थात असून जो क्रोध करतो त्याला 'कोपी' म्हणतात (यात 'णि' प्रत्यय लागतो). 'अमरिसनो' (अमर्षण) हा शब्दही यात येतो; ज्याच्यामध्ये सहनशीलता किंवा क्षमा नसते तो 'अमरिसनो' होय ('मरिष' धातू सहन न करण्याच्या अर्थात आहे).

Dvayaṃ adhikakodhayutte. Caṇḍateti caṇḍo, a, caṇḍa kope. Atirekaṃ kujjhatīti accantakodhano. Accantakopanopi, tadā kupato yu.

अतिशय क्रोधाने युक्त असणाऱ्या व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो उग्र किंवा क्रूर होतो तो 'चण्डो' (चंड) होय ('चण्ड' धातू क्रोधाच्या अर्थात असून त्याला 'अ' प्रत्यय लागतो). जो अतिशय क्रोध करतो तो 'अच्चन्तkoधनो' (अत्यंतक्रोधन) होय. 'अच्चन्तकोपनो' (अत्यंतकोपन) हा शब्दही यात येतो, तेव्हा 'कुप' धातूपासून 'यु' प्रत्यय लागतो.

Pañcakaṃ khantiyutte. Saha khamane, yu. Khamu sahane, yu. Tumhi khantā, satthādi. Titikkhā yassatthīti titikkhavā. Mantumhi khantimā, savibhattissa ntussa ā.

क्षमाशील किंवा सहनशील व्यक्तीच्या अर्थात पाच शब्द आहेत. 'सह' धातू सहन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'खमु' धातू सहन करण्याच्या अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'तु' प्रत्यय लागल्यास 'खन्ता' (क्षन्ता) बनते (हा सत्थादि गणातील आहे). ज्याच्यामध्ये सहनशीलता असते तो 'तितिक्खवा' (तितिक्षु) होय. 'मन्तु' प्रत्यय लागल्यास 'खन्तिमा' (क्षांतिमान) बनते (यात विभक्तीसह 'न्तु' चा 'आ' होतो).

733. Dvayaṃ saddhāyutte. Hi padapūraṇe. Saddhā yassatthīti saddhālu. Saddhā ratanattayādīsu pasādo, taṇhā, ādaro ca. Dvayaṃ dhajayutte. Cihane ca paṭākāyaṃ, dhajo sophe ca soṇḍike, sopho pulliṅgaṃ.

७३३. श्रद्धेने युक्त असणाऱ्या व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. (येथे 'हि' शब्द पदपूर्तीसाठी आहे). ज्याच्यामध्ये श्रद्धा असते तो 'सद्धालु' (श्रद्धालू) होय. त्रिरत्न इत्यादींवरील प्रसन्नता किंवा विश्वास म्हणजे 'सद्धा' (श्रद्धा) होय; तृष्णा आणि आदर यांनाही 'सद्धा' म्हटले जाते. ध्वज किंवा चिन्हाने युक्त असणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'धज' (ध्वज) हा शब्द चिन्ह, पताका, शोभा आणि शौंडिक (दारूचे दुकान) या अर्थांमध्ये वापरला जातो; हा शब्द पुल्लिंगी आहे.

Dvayaṃ niddāsīle. Niddā eva sīlaṃ yassa so niddāsīlo. Dvayaṃ pabhāyutte. Bhā dittimhi, sarapaccayo, rassādi, dvittañca, bhassaro, bhāsā rati yassāti vā bhassaro, rassādi eva. Sassa dvittābhāve bhāsuro, assu, bhāsa dittiyaṃ vā, uro, atha vā dvayaṃ bahukathāyutte, bhāsāsu sabbāsu bahūsu kathāsu ramatīti bhassaro, kvi, bhāsatīti vā bhassaro, aro, rassādi, dvittañca, bhāsāsu ramatīti vā bhāsaro, kvi, majjharasso, bhāsatīti vā bhāsaro, aro, imasmiṃ pakkhe assuttābhāvo.

झोपण्याची सवय असणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. ज्याला झोपणे हीच सवय असते तो 'निद्दासीलो' (निद्राशील) होय. प्रकाशाने युक्त असणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'भा' धातू प्रकाशाच्या अर्थात असून त्याला 'सर' प्रत्यय लागतो, सुरुवातीचा र्‍हस्व आणि द्वित्व होऊन 'भस्सरो' (भास्वर) बनते; किंवा जो भाषणात मग्न असतो तो 'भस्सरो' होय (यातही सुरुवातीचा र्‍हस्व होतो). 'स' चे द्वित्व न झाल्यास 'भासुरो' (भासूर) बनते (यात 'अ' चा 'उ' होतो); किंवा 'भास' धातू प्रकाशाच्या अर्थात असून त्याला 'उर' प्रत्यय लागतो. किंवा खूप बोलणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो सर्व प्रकारच्या अनेक संभाषणांमध्ये रमतो तो 'भस्सरो' होय (यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो); किंवा जो बोलतो तो 'भस्सरो' होय (यात 'अर' प्रत्यय लागतो, सुरुवातीचा र्‍हस्व आणि द्वित्व होते); किंवा जो संभाषणांमध्ये रमतो तो 'भासरो' होय (यात 'क्वि' प्रत्यय लागतो आणि मधला र्‍हस्व होतो); किंवा जो बोलतो तो 'भासरो' होय (यात 'अर' प्रत्यय लागतो, या पक्षात 'अ' चा 'उ' होत नाही).

734. Tikaṃ [Pg.477] nagge. Na gacchatīti naggo, dvittaṃ, lagga saṅge vā, nattaṃ, naji laji bile vā, ṇo, jassa go, dvittaṃ. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ etassa, na pakativatthanti digambaro. Sassa go. Natthi vatthaṃ etassa, atha vā digambarā vatthā, aññatitthiko avattho cāti ete dve naggo nāma, naggā nāmāti vā, ‘‘te itthikhyā po, satta pakaraṇāni abhidhammo nāmā’’tyādīsu viya saññāsaññīsaddānaṃ vacanabhedassāpi sambhavato. Naggo ca naggo ca naggā, purimasmiṃ pakkhe pana sāmaññatāya ekavacananiddeso.

७३४. वस्त्र नसलेल्या (नग्न) व्यक्तीच्या अर्थात तीन शब्द आहेत. जो इकडे तिकडे जात नाही तो 'नग्गो' (नग्न - यात द्वित्व होते); किंवा 'लग्ग' धातू आसक्तीच्या अर्थात असून 'ल' चा 'न' होतो; किंवा 'नजि' आणि 'लजि' धातू पोकळीच्या अर्थात असून त्यांना 'ण' प्रत्यय लागतो, 'ज' चा 'ग' होतो आणि द्वित्व होते. ज्याला दिशा हेच वस्त्र आहे आणि नेहमीचे वस्त्र नाही तो 'दिगंबरो' (दिगंबर - यात 'स' चा 'ग' होतो). ज्याला वस्त्र नाही तो 'नग्गो' होय. किंवा दिगंबर आणि वस्त्र नसलेला इतर पंथाचा तीर्थक हे दोन्ही 'नग्गो' किंवा 'नग्गा' (नग्न) या नावाने जाणावे. कारण जसे 'सात ग्रंथ म्हणजे अभिधम्म' इत्यादींमध्ये संज्ञा आणि संज्ञी शब्दांच्या वचनाचा भेद संभवतो, तसेच येथेही आहे. 'नग्ग' आणि 'नग्ग' मिळून 'नग्गा' (बहुवचन) होते, परंतु या पक्षात सामान्यत्वामुळे एकवचनाने निर्देश केला जातो.

Dvayaṃ bhakkhake. Ghasa adane, maro, ghasmaro. Bhakkha adane, ṇvu.

खादाड किंवा भक्षक व्यक्तीच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. 'घस' धातू खाण्याच्या अर्थात असून त्याला 'मर' प्रत्यय लागून 'घस्मरो' (घस्मर) बनते. 'भक्ख' धातू खाण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो.

Vattuṃ sotuñca akusalo, vacane savane ca akusalo eḷamūgo nāma, eḷo badhiro, mūgo avacano, kammadhārayo, saṭhepi eḷamūgo.

बोलण्यात आणि ऐकण्यात अकुशल (असमर्थ) असणाऱ्याला 'एळमूगो' (एळमूक - बहिरा-मुका) म्हणतात. बहिऱ्याला 'एळो' आणि न बोलणाऱ्याला (मुक्याला) 'मूगो' म्हणतात, यांचा कर्मधारय समास होऊन 'एळमूगो' शब्द बनतो. हा शब्द धूर्त किंवा लबाड माणसाच्या अर्थातही वापरला जातो.

735. Mukharādayo tayo appiyavādini. Vājhāvājhesu mukhaṃ assatthi, nindāyaṃ ro. Ninditaṃ mukhaṃ yassa dummukho. Abaddhaṃ anaggaḷaṃ mukhaṃ yassa abaddhamukho.

७३५. अप्रिय बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या अर्थात 'मुखर' इत्यादी तीन शब्द आहेत. योग्य किंवा अयोग्य बोलण्यात ज्याचे तोंड नेहमी उघडे असते, त्याला निंदेच्या अर्थात 'र' प्रत्यय लागून 'मुखरो' (मुखर) बनते. ज्याचे तोंड निंदित (वाईट) असते तो 'दुम्मुखो' (दुर्मुख) होय. ज्याचे तोंड अबाधित किंवा कडी-कुलूप नसलेल्या दरवाजासारखे उघडे असते तो 'अबद्धमुखो' (अबद्धमुख) होय.

Bahu [Pg.478] ca gārayhañca vaco yassa so vācālo nāma. Kucchitā vācā assa santīti vācālo, nindāyaṃ lo.

ज्याचे बोलणे खूप जास्त आणि निंदनीय असते तो 'वाचालो' (वाचाळ) होय. ज्याच्याजवळ निंद्य वाणी असते तो 'वाचालो' होय (यात निंदेच्या अर्थात 'ल' प्रत्यय लागतो).

Dvayaṃ suvacane. Vadatīti vattā, pasaṃsāyaṃ tu. Vadatīti vado. So padapūraṇe.

चांगले बोलणाऱ्याच्या अर्थात दोन शब्द आहेत. जो बोलतो तो 'वत्तता' (वक्ता - यात प्रशंसेच्या अर्थात 'तु' प्रत्यय लागतो). जो बोलतो तो 'वदो' होय. (येथे 'सो' शब्द पदपूर्तीसाठी आहे).

736. Tikaṃ attaniye. Netabboti niyo, niyo eva nijo, nī naye, ṇyo, yassa jo, samīpe jāyatīti vā nijo. Sassa attano ayaṃ sako, idamatthe ko, so eva vā sako, sassāyaṃ sako, ṇo. Attani jāto attaniyo, aniyo.

७३६. स्वतःच्या मालकीच्या (आत्मीय) अर्थात तीन शब्द आहेत. जो नेण्यायोग्य आहे तो 'नियो' आणि 'नियो' हाच 'निजो' (निज - स्वतःचा) होय ('नी' धातू नेण्याच्या अर्थात असून त्याला 'ण्य' प्रत्यय लागतो आणि 'य' चा 'ज' होतो); किंवा जो जवळ उत्पन्न होतो तो 'निजो' होय. स्वतःचा तो 'सको' (स्वकीय - यात 'क' प्रत्यय लागतो), किंवा तोच 'सको' होय (यात 'ण' प्रत्यय लागतो). जो स्वतःमध्ये उत्पन्न होतो तो 'अत्तनियो' (आत्मीय - यात 'अनीय' प्रत्यय लागतो) होय.

Tikaṃ acchariye. Vipubbo maha pūjāyaṃ, bhūvādi, ṇyo, mantalopo, vimhayo. Āpubbo cara gatibhakkhanesu, a, carassa cchariyo, rassādi ca, acchariyo. Na bhavitthāti abbhuto, asarūpadvittaṃ, rasso ca, abhūtopi.

आश्चर्यकारक गोष्टीसाठी तीन शब्दांचा समूह (त्रिक) आहे. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'मह्' धातू (भ्वादिगणीय) पूजेच्या अर्थात असताना, 'ण्य' प्रत्यय लागून आणि 'मन्त' शब्दाचा लोप होऊन 'विम्हय' (विस्मय) हा शब्द बनतो. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'चर्' धातू गमन आणि भक्षण अर्थात असताना, 'अ' प्रत्यय लागून, 'चर्' च्या जागी 'च्छरिय' आदेश होऊन आणि र्‍हस्व इत्यादी होऊन 'अच्छरिय' (आश्चर्य) हा शब्द बनतो. जे पूर्वी कधी घडले नाही ते 'अब्भुत' (अद्भुत) होय; यात असमान द्वित्व आणि र्‍हस्व होते. द्वित्व व र्‍हस्व न होता 'अभूत' असाही शब्द होतो.

Sokādīhi itikattabbatāpaṭipattisuñño vihattho, byākulo ca. Vikkhitto hattho yassa vihattho. Kula saṅkhyāne viāpubbo.

शोक इत्यादींमुळे काय करावे हे न सुचणाऱ्या (कर्तव्यशून्य) मनुष्याला 'विहत्थ' आणि 'ब्याकुल' (व्याकुळ) म्हणतात. ज्याचे हात विखुरलेले (अस्वस्थ) आहेत तो 'विहत्थ' होय. 'वि' आणि 'आ' उपसर्गपूर्वक 'कुल' धातू मोजण्याच्या (संख्यान) अर्थात येतो.

Katasannāho vadhudyato hantumudyato uyyuto ātatāyī nāma. ‘‘Vadhuyyutto’’tipi pāṭho. Āpubbo tā pālane, ṇī, dvittaṃ, ākārantānamāyo, ātatāyī.

चिलखत परिधान करून वध करण्यासाठी उद्युक्त झालेला किंवा मारण्यासाठी तत्पर असलेला मनुष्य 'आततायी' म्हणून ओळखला जातो. 'वधुय्युत्त' असाही पाठ आढळतो. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'ता' धातू रक्षण्याच्या अर्थात असताना, 'णी' प्रत्यय लागून, द्वित्व होऊन आणि आकारांत शब्दांना 'आय' आदेश होऊन 'आततायी' हा शब्द बनतो.

737. Sīsacchejjamhi [Pg.479] sīsacchedārahe vajjho. Hantabboti vajjho, hana hiṃsāyaṃ, ṇyo, hanassa vadho, jhassa jho. Asarūpadvittaṃ, vajjho.

७३७. शिरच्छेदास पात्र असलेल्या किंवा मारण्यास योग्य असलेल्या मनुष्याला 'वज्झ' (वध्य) म्हणतात. 'हन्' धातू हिंसेच्या अर्थात असताना, 'ण्य' प्रत्यय लागून, 'हन्' च्या जागी 'वध' आदेश होऊन, 'ध्यू' च्या जागी 'झ' आदेश होऊन आणि असमान द्वित्व होऊन 'वज्झ' हा शब्द बनतो.

Tikaṃ vakkāsaye. Nikantatīti nikato, kanta chedane, a, nalopo. Saṭha ketave, a. Natthi ujutā yassa anuju.

कपटी किंवा कुटिल मनुष्यासाठी तीन शब्दांचा समूह (त्रिक) आहे. जो कापतो (फसवतो) तो 'निकत' होय; येथे छेदण्याच्या अर्थातील 'कन्त' धातूला 'अ' प्रत्यय लागतो आणि 'न' चा लोप होतो. कपटाच्या अर्थात 'सठ' धातूला 'अ' प्रत्यय लागतो. ज्याच्यामध्ये सरळपणा नाही तो 'अनुजु' (कुटिल) होय.

Tikaṃ bhedakārake. Sūca pesuññe, ṇvu. Pisi sañcuṇṇane, pisi avayave vā, pisatīti pisuṇo, yadādinā uno, ṇattaṃ. Kaṇṇe japatīti, aluttasamāso, arucitabbarocakepi kaṇṇejapo.

भेद निर्माण करणाऱ्या (चहाडखोर) मनुष्यासाठी तीन शब्दांचा समूह (त्रिक) आहे. चहाडीच्या अर्थात 'सूच' धातूला 'ण्वु' प्रत्यय लागतो. चूर्ण करण्याच्या किंवा अवयवाच्या अर्थात 'पिस' धातू असून, जो भेद करतो तो 'पिसुण' होय; येथे 'उण' प्रत्यय लागून 'ण' कार होतो. जो कानात कुजबुजतो तो 'कण्णेजप' होय, हा अलुप्त समास आहे; न आवडणाऱ्या गोष्टी आवडत्या करून सांगणाऱ्यालाही 'कण्णेजप' म्हणतात.

Dvayaṃ paharaṇasīle. Dhubbī hiṃsāyaṃ, to, bhujādi. Vañcayate vippalapateti vañcako, vañca gamane.

प्रहार करण्याचा स्वभाव असलेल्या (हिंसक) मनुष्यासाठी दोन शब्दांचा समूह (द्विक) आहे. हिंसेच्या अर्थात 'धुब्ब्' धातूला (भुजादिगणीय) 'त' प्रत्यय लागतो. जो फसवतो किंवा विलाप करतो तो 'वञ्चक' (फसवणारा) होय; येथे गमनाच्या अर्थातील 'वञ्च्' धातू आहे.

738. Ariyāsāmaññena ca bālapurisassa lakkhaṇamāha. Hi padapūraṇe. Yo puriso yo jano, janapariyāyo cettha purisasaddo ‘‘dve mahāpurisā abhinikkhantā’’tyādīsu viya, anisamma anupaparikkhitvā vadhabandhanādikiccaṃ karoti, so khalu ekantato ‘‘capalo’’ti viññeyyo, kasmā? Avinicchitakārittā sammā avinicchitassa kāriyassa karaṇasīlattā. Capa kakkaraṇe, capa santāne vā, alo, capalo.

७३८. सामान्य आर्यजनांच्या दृष्टीने मूर्ख माणसाचे लक्षण सांगितले आहे. 'हि' हा शब्द पादपूरक आहे. जो पुरुष किंवा जो मनुष्य—येथे 'पुरिस' शब्द हा 'दोन महापुरुष बाहेर पडले' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे 'जन' (मनुष्य) या अर्थाचा वाचक आहे—विचार न करता व नीट परीक्षा न करता वध, बंधन इत्यादी कृत्ये करतो, तो खरोखरच पूर्णपणे 'चपल' (अविचाराने वागणारा) समजावा. का? कारण योग्य प्रकारे विचार न करता कार्य करण्याचा त्याचा स्वभाव असतो. कठोरपणे वागण्याच्या अर्थात किंवा सातत्याच्या अर्थात 'चप्' धातूला 'अल' प्रत्यय लागून 'चपल' हा शब्द बनतो.

739. Catukkaṃ [Pg.480] kadariye. Kucchitaṃ dadātīti khuddo, do, kassa kho, adānasīlatāya samparāyesu khuddaṃ bubhukkhissāmīti vā khuddo, khuda bubhukkhāyaṃ, do anāgatatthe. Parānupabhogena atthasañcayasīlattā kucchito ariyo atthapati kadariyo, adāyakattā kucchitaṃ ṭhānaṃ aratīti vā kadariyo, iyo. Dānādīsu namanābhāvena thaddhena maccherayuttacittena sahitatāya thaddhamaccharī, ī. Kucchito paṇo yassa kapaṇo, kipacāno, mitappacopi. Kucchitaṃ pacānoti dutiyāsamāso. Mitaṃ pacatīti mitappaco, ṇo.

७३९. कंजूष मनुष्यासाठी चार शब्दांचा समूह (चतुष्क) आहे. जो तुच्छ (कमी दर्जाचे) देतो तो 'खुद्द' (क्षुद्र) होय; येथे 'द' प्रत्यय लागून 'क' च्या जागी 'ख' होतो. किंवा दान न देण्याच्या स्वभावामुळे परलोकात मी अल्प भोग भोगीन अशा विचाराने जो दान देत नाही तो 'खुद्द' होय; येथे भोग घेण्याच्या अर्थातील 'खुद्' धातूला भविष्यकाळात 'द' प्रत्यय लागतो. इतरांना भोगू न देता केवळ संपत्ती गोळा करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे जो निंदनीय संपत्तीचा मालक असतो, त्याला 'कदरिय' (कंजूष) म्हणतात; किंवा दान न देणारा असल्यामुळे जो निंदनीय स्थानाला प्राप्त होतो तो 'कदरिय' होय; येथे 'इय' प्रत्यय लागतो. दान इत्यादींमध्ये नम्रता नसल्यामुळे, ताठर आणि मत्सरी चित्ताने युक्त असल्यामुळे त्याला 'थद्धमच्छरी' म्हणतात; येथे 'ई' प्रत्यय लागतो. ज्याचा व्यवहार निंदनीय आहे तो 'कपण' (दीन) होय; तसेच 'किपचान' आणि 'मितप्पच' हेही शब्द आहेत. निंदनीय शिजवतो तो, हा द्वितीया तत्पुरुष समास आहे. जो मोजकेच शिजवतो तो 'मितप्पच' होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो.

Addhaṃ dalidde. Natthi kiñcanaṃ appamattakampi dhanaṃ yassa akiñcano. Dalidda duggatiyaṃ, a, dala vidāraṇe vā, ido, dvittaṃ. Dīna duggatabhāve, dīno, di khaye vā, īno. Natthi dhanaṃ assa. Ninditaṃ gamanaṃ assa duggato.

दरिद्री (गरीब) मनुष्यासाठी अर्धी गाथा (दोन चरण) आहे. ज्याच्याकडे अगदी थोडेही धन नाही तो 'अकिञ्चन' होय. दुर्गतीच्या अर्थात 'दलिद्द' धातूला 'अ' प्रत्यय लागतो, किंवा या अर्थातील 'दल' धातूला 'इद्' प्रत्यय लागून व द्वित्व होऊन 'दलिद्द' शब्द बनतो. दुर्गतीच्या अवस्थेत 'दीन' शब्द होतो, किंवा क्षय होण्याच्या अर्थातील 'दी' धातूला 'इन' प्रत्यय लागून 'दीन' शब्द बनतो. ज्याच्याकडे धन नाही तो आणि ज्याची गती निंदनीय आहे तो 'दुग्गत' (दुर्गत) होय.

740. Yaṃ kammaṃ ‘‘idamahaṃ uppādessāmī’’ti asambhāvitaṃ acintitameva hutvā sampattaṃ, taṃ ‘‘kākatālīya’’ntyuccate. Tālassa idaṃ phalaṃ tālaṃ, kāko ca tālañca kākatālāni, tehi sadisaṃ kammaṃ kākatāliyaṃ, kākassa, tālaphalassa uḍḍanapatanasadisaṃ kammantyattho.

७४०. "मी हे उत्पन्न करीन" असा विचार न करता जे कार्य अचानकपणे घडून येते, त्याला 'काकतालीय' (काकतालीय न्याय) असे म्हणतात. ताडाचे फळ म्हणजे 'ताल' होय. कावळा आणि ताडफळ मिळून 'काकताल' बनतात; त्यांच्याशी सादृश्य असणारे कार्य म्हणजे 'काकतालीय' होय. कावळ्याचे उडणे आणि ताडफळाचे पडणे यांच्याशी सादृश्य असणारे कार्य, असा याचा अर्थ आहे.

Catukkaṃ yācake. Yācanaṃ karotīti yācanako, yācatīti vā, yāca yācane, yu. Sakatthe ko. Attha yācanāyaṃ, atthanaṃ attho, so assatthīti atthī. Ṇvu, yācako[Pg.481]. ‘‘Mādisassa dhanaṃ datvā rājā saggaṃ gamissatī’’tyādinā dānaphalaṃ vaṇṇetvā vakati yācatīti vanibbako, vaṇṇassa vani, vaka ādāne, ādānamettha yācanameva.

याचक (मागणाऱ्या) मनुष्यासाठी चार शब्दांचा समूह (चतुष्क) आहे. जो याचना करतो तो 'याचनक' होय; याचनेच्या अर्थातील 'याच्' धातूला 'यु' प्रत्यय लागतो आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागतो. याचनेच्या अर्थात 'अत्थ्' धातू असून, याचना म्हणजे 'अत्थ' होय; ती याचना ज्याच्याकडे आहे तो 'अत्थी' (अर्थी) होय. 'ण्वु' प्रत्यय लागून 'याचक' शब्द बनतो. "माझ्यासारख्याला धन देऊन राजा स्वर्गात जाईल" इत्यादी प्रकारे दानाच्या फळाचे वर्णन करून जो मागतो, त्याला 'वनiब्बक' म्हणतात; येथे 'वण्ण' च्या जागी 'वनि' आदेश होतो आणि घेण्याच्या अर्थातील 'वक्' धातू येतो; येथे घेणे म्हणजेच याचना करणे होय.

741. Kiñcidūnakantaṃ patipādena nāmaṃ. Pakkhisappamacchādayo aṇḍato jātattā aṇḍajā. Narādayo pana gabbhāsayasaṅkhātajalābuto, tatra vā jātattā jalābujā. Kimi ca ḍaṃsā ca ādinā makasamaṅgurādayo ca sedajā, sedakāraṇattā usmā sedo, tato jātā sedajā. Devo ca ādinā brahmanerayikādayo ca opapātikā, upagantvā patatīti upapātī, ṇī, soḷasavassuddesikādiko attabhāvo, so yesamatthi, te opapātikā.

७४१. 'किञ्चिदूनक' हा शेवटचा शब्द असलेल्या समूहात प्रत्येक चरणाने नाव दिले आहे. पक्षी, सर्प, मासे इत्यादी अंड्यातून जन्माला येत असल्यामुळे त्यांना 'अण्डज' म्हणतात. परंतु मनुष्य इत्यादी गर्भाशयरूपी वारेतून (जरायू) किंवा तेथे जन्माला येत असल्यामुळे त्यांना 'जलाबुज' (जरायुज) म्हणतात. कीटक, डास, माश्या, ढेकूण इत्यादींना 'सेदज' (स्वेदज) म्हणतात; उष्णतेमुळे निर्माण होणारा घाम म्हणजे 'सेद' (स्वेद) होय आणि त्यापासून जन्माला आलेले ते 'सेदज' होत. देव, ब्रह्मदेव, नारकीय जीव इत्यादींना 'ओपपातिक' (औपपातिक) म्हणतात; जे अचानक प्रकट होतात ते 'उपपाती' होत (येथे 'णी' प्रत्यय लागतो); ज्यांना सोळा वर्षांच्या वयासारखा शरीरभाव (अत्तभाव) प्राप्त होतो, ते 'ओपपातिक' होत.

742. Jaṇṇumatte jaṇṇuppamāṇayutte udakādimhi jaṇṇutaggho, jaṇṇuppamāṇo jaṇṇutaggho, pamāṇatthe taggho, jaṇṇuppamāṇo jaṇṇumatto, pamāṇatthe matto, tasmiṃ.

७४२. गुडघ्याइतक्या पाण्याच्या प्रमाणात 'जण्णुतग्घ' हा शब्द वापरला जातो. गुडघ्याइतके प्रमाण म्हणजे 'जण्णुतग्घ' होय; येथे प्रमाणाच्या अर्थात 'तग्घ' प्रत्यय लागतो. गुडघ्याइतके प्रमाण म्हणजे 'जण्णुमत्त' होय; येथे प्रमाणाच्या अर्थात 'मत्त' प्रत्यय लागतो.

Kiñcidūnake appamattakayutte kappo, ūnassa appakatāya kappīyati ekādivasena paricchijjatīti kappo, kappa paricchedane.

काहीशा कमी किंवा अगदी थोड्या कमी प्रमाणात 'कप्प' हा शब्द वापरला जातो. कमतरता अल्प असल्यामुळे एका दिवसाच्या हिशोबाने जे मर्यादित केले जाते ते 'कप्प' होय; येथे 'कप्प' धातू मर्यादित करण्याच्या (परिच्छेद) अर्थात येतो.

Catukkaṃ [Pg.482] pariyāpanne. Anto gacchatīti antaggataṃ, ‘‘lopañca tatrākāro’’ti olope aāgamo, dvittaṃ. Antogatampi. Paricchinditvā āpannaṃ gahitaṃ pariyāpannaṃ. Gādha patiṭṭhāyaṃ, anto ogādhatīti antogadhaṃ, rasso, ogādhatīti ogadhaṃ.

समाविष्ट असलेल्या (अंतर्गत) अर्थासाठी चार शब्दांचा समूह (चतुष्क) आहे. जे आत जाते ते 'अन्तग्गत' (अंतर्गत) होय; येथे 'ओ' चा लोप होऊन 'अ' चा आगम होतो आणि द्वित्व होते. 'अन्तोगत' असाही शब्द होतो. मर्यादित करून घेतलेले ते 'परियापन्न' (समाविष्ट) होय. प्रतिष्ठेच्या (स्थिर होण्याच्या) अर्थात 'गाध्' धातू असून, जे आत स्थिर होते ते 'अन्तोगध' होय (येथे र्‍हस्व होतो); आणि जे आत स्थिर होते ते 'ओगध' होय.

743. Dvayaṃ sādhite. Rādha sādha siddhiyaṃ, kammani to.

७४३. सिद्ध केलेल्या (साध्य केलेल्या) अर्थासाठी दोन शब्दांचा समूह (द्विक) आहे. 'राध्' आणि 'साध्' धातू सिद्धीच्या अर्थात असून, कर्मणी प्रयोगात त्यांना 'त' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ kuthite. Paca pāke, atīte kattari to, tassa kko, calopo. Kutha nippakke, to.

शिजवलेल्या (उकळलेल्या) अर्थासाठी दोन शब्दांचा समूह (द्विक) आहे. शिजवण्याच्या अर्थात 'पच्' धातू असून, भूतकाळात कर्तरी प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो, त्याच्या जागी 'क्क' आदेश होतो आणि 'च' चा लोप होतो. शिजवण्याच्या अर्थात 'कुथ्' धातूला 'त' प्रत्यय लागतो.

Āpadaṃ byasanaṃ patto āpanno nāma, atipīḷanaṃ āpajjatīti āpanno, ‘‘ā tukodhamudāṭṭīsū’’ti hi ekakkharakoso . Pada gamane, ‘‘āpanno ca vipattimhi, patte ca vāccaliṅgiko’’ti nānatthasaṅgaho.

जो आपत्ती किंवा संकटाला प्राप्त झाला आहे त्याला 'आपन्न' म्हणतात. जो अत्यंत पीडेला प्राप्त होतो तो 'आपन्न' होय; कारण एकाक्षरकोशानुसार 'आ' हा निपात क्रोध, आनंद आणि पीडा या अर्थांत होतो. 'पद्' धातू गमनाच्या अर्थात असून, नानार्थसंग्रहानुसार 'आपन्न' हा शब्द विपत्ती आणि प्राप्ती या अर्थांत विशेषण (वाच्यलिंगी) म्हणून वापरला जातो.

Dvayaṃ paresamavasagate. Natthi vaso āyatto paresaṃ etasmiṃ serībhūteti vivaso, avaso ca.

इतरांच्या नियंत्रणात नसलेल्या (स्वतंत्र) मनुष्यासाठी दोन शब्दांचा समूह (द्विक) आहे. ज्याच्यावर इतरांचे नियंत्रण किंवा सत्ता नसते आणि जो स्वतःच्या इच्छेनुसार वागतो (स्वैरी), त्याला 'विवस' आणि 'अवस' म्हणतात.

744. Chakkaṃ khitte. Nuda peraṇe, nuda khepe vā, to, tassa inno. Aninnādese bhujādi, nutto. Nutopi. Asu khepane, to, bhujādi, atto. Khipa peraṇe, to.

७४४. फेकलेल्या अर्थासाठी सहा शब्दांचा समूह (षट्क) आहे. प्रवृत्त करण्याच्या किंवा फेकण्याच्या अर्थात 'नुद्' धातूला 'त' प्रत्यय लागून त्याच्या जागी 'इण्ण' आदेश होतो. 'इण्ण' आदेश न झाल्यास भुजादिगणीय मानून 'नुत्त' शब्द बनतो; तसेच 'नुत' असाही शब्द होतो. फेकण्याच्या अर्थात 'अस्' धातूला (भुजादिगणीय) 'त' प्रत्यय लागून 'अत्त' शब्द बनतो. प्रवृत्त करण्याच्या (फेकण्याच्या) अर्थात 'खिप्' धातूला 'त' प्रत्यय लागतो.

Īra [Pg.483] gatiyaṃ, kampane ca, ito, īrito. Āpubbo vidha peraṇe, to, āviddho.

गमन आणि कंपनाच्या अर्थात 'ईर्' धातूला 'इत' प्रत्यय लागून 'ईरित' शब्द बनतो. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'विध्' धातू प्रवृत्त करण्याच्या अर्थात असताना, 'त' प्रत्यय लागून 'आविद्ध' शब्द बनतो.

Catukkaṃ kampite. Kampa calane, dhū vidhunane, kampane ca. Dhūto, ādhūto, cala kampane, calito. Vellito, pekhitopi. Vella calanattho. Pekha gatyattho, pekhito.

कंपित झालेल्या (थरथरणाऱ्या) अर्थासाठी चार शब्दांचा समूह (चतुष्क) आहे. हालचालीच्या अर्थात 'कम्प्' धातू आहे; झटकण्याच्या आणि कंपनाच्या अर्थात 'धू' धातू असून त्यापासून 'धूत' व 'आधूत' शब्द बनतात; कंपनाच्या अर्थात 'चल्' धातू असून त्यापासून 'चलित' शब्द बनतो. 'वेल्लित' आणि 'पेखित' हेही शब्द आहेत; येथे 'वेल्ल्' धातू हालचालीच्या अर्थात आहे आणि 'पेख्' धातू गमनाच्या अर्थात असून त्यापासून 'पेखित' शब्द बनतो.

Dvayaṃ nisite. Nisi nisāne. Tija nisāne, nisānaṃ tikkhakaraṇaṃ, ubhayatrāpi kammani to.

तीक्ष्ण केलेल्या (धार लावलेल्या) अर्थासाठी दोन शब्दांचा समूह (द्विक) आहे. धार लावण्याच्या अर्थात 'निसि' धातू आहे. धार लावण्याच्या अर्थात 'तिज्' धातू असून, धार लावणे म्हणजे तीक्ष्ण करणे होय; दोन्ही ठिकाणी कर्मणी प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो.

745-746. Tikaṃ pattabbe. Pata gamane, tabbo. Gamu gatiyaṃ, ṇyo, myassa mmo vā, gammaṃ, gamyaṃ, dyassa jjo, āpajjaṃ.

७४५-७४६. प्राप्त होण्यायोग्य अर्थासाठी तीन शब्दांचा समूह (त्रिक) आहे. गमनाच्या अर्थात 'पत्' धातूला 'तब्ब' प्रत्यय लागतो. गमनाच्या अर्थात 'गम्' धातूला 'ण्य' प्रत्यय लागून, 'म्य' च्या जागी 'म्म' होऊन 'गम्म' किंवा 'गम्य' शब्द बनतो; तसेच 'द्य' च्या जागी 'ज्ज' होऊन 'आपज्ज' शब्द बनतो.

Dvayaṃ pariṇate. Pacino anekatthattā iha pariṇatattho. Namu namane, bhūvādi, kattari to, samā dve tulyatthā.

'पारीणत' (वाकलेले/कललेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'पचि' धातूच्या अनेक अर्थांमुळे येथे त्याचा अर्थ 'कलणे' असा आहे. 'नमु' धातू नमने (वाकणे) या अर्थी आहे, जो भूवादि गणाचा आहे, कर्तरि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागून हे दोन्ही समान अर्थाचे शब्द बनतात.

Pañcakaṃ veṭhite. Veṭha veṭhane. Valamiva valayaṃ, kuṇḍalākāraṃ valayaṃ kataṃ valayitaṃ, nāmadhātu, kāritantā to. Rudha āvaraṇe, ruddhaṃ. Saṃpubbo vu saṃvaraṇe, saṃvutaṃ. Samantato vutaṃ āvutaṃ, vu saṃvaraṇe, sabbatra kammani to.

'वेठित' (वेढलेले/गुंडाळलेले) या अर्थी पाच शब्द आहेत. 'वेठ' धातू वेढणे या अर्थी आहे. कड्यासारखे (वलयासारखे) किंवा कुंडल आकाराचे वलय बनवले गेले ते 'वलयित' (नामधातू, कारित प्रत्ययाने 'त' लागून). 'रुध' धातू आवरणे (रोखणे) या अर्थी असून 'रुद्ध' शब्द बनतो. 'सम्' उपसर्गपूर्वक 'वु' धातू संवरण (झाकणे) या अर्थी असून 'संवृत' शब्द बनतो. सर्व बाजूंनी झाकलेले ते 'आवृत' होय, 'वु' धातू संवरण अर्थी आहे. सर्व ठिकाणी कर्मणि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ [Pg.484] parikhādinā parikkhitte. Pari samantato karīyateti parikkhittaṃ, parikkhatampi. Vu saṃvaraṇe, nivutaṃ.

खंदक इत्यादींनी 'परिक्षिप्त' (वेढलेले/सुरक्षित केलेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'परि' म्हणजे सर्व बाजूंनी केले गेलेले ते 'परिक्षिप्त' (किंवा 'परिक्खत' देखील होते). 'वु' धातू संवरण (झाकणे) अर्थी असून 'निवृत' शब्द बनतो.

Tikaṃ vitthate. Sara gatiyaṃ, to, tassa ṭo, ralopo, visaṭaṃ. Tanu vitthāre, to, tassa to, nalopo, vitthataṃ, tataṃ.

'वित्थत' (पसरलेले/विस्तारित) या अर्थी तीन शब्द आहेत. 'सर' धातू गती अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून, 'त' चा 'ट' होतो आणि 'र' चा लोप होऊन 'विसट' (विसृत) शब्द बनतो. 'तनु' धातू विस्ताराच्या अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून, 'त' चा 'थ' होतो आणि 'न' चा लोप होऊन 'वित्थत' (किंवा 'तत'/'थत') शब्द बनतो.

Dvayaṃ lepanīye. Lipa lepane, diha upalepane, ubhayatrāpi kammani to.

'लेपनीय' (लेप देण्यास योग्य/लिंपलेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'लिप' धातू लेपन (लिंपणे) अर्थी आहे, 'दिह' धातू उपलेपन अर्थी आहे. दोन्ही ठिकाणी कर्मणि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ guḷhe. Guha saṃvaraṇe, ḷo, guḷho. Gupa gopane, gutto.

'गूढ' (गुप्त/लपवलेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'गुह' धातू संवरण (झाकणे) अर्थी असून 'ळ' प्रत्यय लागून 'गुळ्ह' (गूढ) शब्द बनतो. 'गुप' धातू गोपन (रक्षण/लपवणे) अर्थी असून 'गुत्त' (गुप्त) शब्द बनतो.

Dvayaṃ posanīye. Pusa posane, to, satānaṃ ṭṭho, ṭṭhābhāve posito.

'पोसनीय' (पोषण करण्यास योग्य/पोषित) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'पुस' धातू पोषण अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'स' आणि 'त' चा 'ट्ठ' होतो (पुट्ठ). 'ट्ठ' न झाल्यास 'पोषित' शब्द बनतो.

747. Dvayaṃ salajje. Lajja pīḷe, pīḷo lajjāva. Hīḷa nindālajjāsu, hīḷito.

७४७. 'सलज्ज' (लाजाळू/लज्जित) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'लज्ज' धातू पीडा किंवा लज्जेच्या अर्थी आहे. 'हीळ' धातू निंदा आणि लज्जेच्या अर्थी असून 'हीळित' शब्द बनतो.

Dvayaṃ sadde. Sana dhana sadde, sanitaṃ, dhanitaṃ.

'शब्दित' (ध्वनित/नाद केलेला) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'सन' आणि 'धन' हे धातू शब्द (ध्वनी) करण्याच्या अर्थी आहेत, ज्यापासून 'सनित' आणि 'धनित' हे शब्द बनतात.

Pañcakaṃ bandhanīye. Sandanaṃ bandhanaṃ, taṃyogā vantu. Sandānavantaṃ kataṃ sandānitaṃ, nāmadhātumhā to, vantulopo. Sandānaṃ sajjā, tamassāti vā, ito. Si bandhane, to. Bandha bandhane, baddho. Kīla bandhane. Yamu uparame, saṃpubbo bandhane, sabbatra kammani to. Mūtaṃ, udditaṃ, sadditampi. Mū bandhane. Dā avakhaṇḍane. U saṃpubbo bandhane. Vuttañca ‘‘uddānantu ca bandhana’’nti.

'बंधनीय' (बांधण्यायोग्य/बांधलेले) या अर्थी पाच शब्द आहेत. 'संदान' म्हणजे बांधणे, त्याच्या योगाने 'वन्तु' प्रत्यय लागून 'संदानवन्त' शब्द बनतो. 'संदानवन्त' केले गेलेले ते 'संदानित' (नामधातूपासून 'त' प्रत्यय लागून, 'वन्तु' चा लोप होतो). किंवा 'संदान' म्हणजे आसक्ती, ती ज्याच्याकडे आहे त्याला 'इत' प्रत्यय लागतो. 'सि' धातू बांधणे अर्थी असून 'त' प्रत्यय लागतो. 'बंध' धातू बांधणे अर्थी असून 'बद्ध' शब्द बनतो. 'कील' धातू बांधणे अर्थी आहे. 'यमु' धातू उपराम (थांबणे) अर्थी आहे, परंतु 'सम्' उपसर्गपूर्वक तो बांधणे अर्थी होतो; सर्व ठिकाणी कर्मणि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो. 'मूत', 'उद्दित' आणि 'संदित' हे शब्द देखील याच अर्थी आहेत. 'मू' धातू बांधणे अर्थी आहे. 'दा' धातू खंडन (कापणे) अर्थी आहे, जो 'उ' आणि 'सम्' उपसर्गांसह बांधणे अर्थी होतो. आणि क्षत्रियवर्गात म्हटले आहे की, "उद्दानं तु च बंधनं" (उद्दान म्हणजे देखील बंधन होय).

748. Tikaṃ [Pg.485] siddhe. Sidha saṃsiddhimhi. Pada gamane, nipubbo siddhiyaṃ. Vatta vattane, vattanaṃpyatra sijjhanaṃ nipubbattā.

७४८. 'सिद्ध' (पूर्ण झालेले/यशस्वी) या अर्थी तीन शब्द आहेत. 'सिध' धातू सिद्धी (पूर्ण होणे) अर्थी आहे. 'पद' धातू गमन अर्थी आहे, जो 'नि' उपसर्गपूर्वक सिद्धी अर्थी होतो. 'वत्त' धातू वर्तन (अस्तित्व) अर्थी आहे, येथे 'नि' उपसर्ग असल्यामुळे वर्तन म्हणजे देखील सिद्ध होणेच आहे.

Tikaṃ vidārite. Dara bhida vidāraṇe, innādeso. Bhinnaṃ. Aninnādese tu bheditaṃ.

'विदारित' (फाडलेले/भेदलेले) या अर्थी तीन शब्द आहेत. 'दर' आणि 'भिद' हे धातू विदारण (फाडणे/भेदणे) अर्थी आहेत. 'इन्न' आदेश झाल्यास 'भिन्न' शब्द बनतो. 'इन्न' आदेश न झाल्यास 'भेदित' शब्द बनतो.

Dvayaṃ tiṇādīhi chādanīye. Chada saṃvaraṇe, to, tassa sadhātvantassa annādeso.

गवत इत्यादींनी 'छादनीय' (झाकलेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'छद' धातू संवरण (झाकणे) अर्थी आहे, त्याला 'त' प्रत्यय लागून धातूच्या अंतासह 'अन्न' आदेश होतो (छन्न).

Tikaṃ chindite. Vidha vedhane. Chidda kaṇṇabhede, curādi. Vidha vedhane, sabbatra kamme to, aparadvaye ca sañjātatthe ito.

'छिन्न' (कापलेले/टोचलेले) या अर्थी तीन शब्द आहेत. 'विध' धातू वेधन (टोचणे) अर्थी आहे. 'छिद्द' धातू कर्णभेद (कान टोचणे) अर्थी असून तो चुरादि गणाचा आहे. 'विध' धातू वेधन अर्थी असून सर्व ठिकाणी कर्मणि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो. इतर दोन शब्दांमध्ये 'उत्पन्न झालेला' (सञ्जात) या अर्थी 'इत' प्रत्यय लागतो.

749. Tikaṃ ānīte. Hara haraṇe, bhara dhāraṇaposanesu, āpubbo nī naye.

७४९. 'आणलेले' (आणीत/वाहून आणलेले) या अर्थी तीन शब्द आहेत. 'हर' धातू हरण (वाहून नेणे) अर्थी आहे, 'भर' धातू धारण आणि पोषण अर्थी आहे, आणि 'आ' उपसर्गपूर्वक 'नी' धातू नयन (नेणे) अर्थी आहे.

Dvayaṃ damayutte. Damu damane, kattari to. Pakkamādīhi nto. Antādese damito. Kammasādhanopyayaṃ.

'दमयुक्त' (संयमित/वश केलेला) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'दमु' धातू दमन (वश करणे) अर्थी असून कर्तरि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो. 'पक्कम' इत्यादी धातूंनंतर 'न्त' आदेश होतो (दान्त). 'अन्त' आदेश न झाल्यास 'दमित' शब्द बनतो. हा शब्द कर्मणि साधनाने देखील सिद्ध होतो.

Dvayaṃ sante. Samu upasame, kattarito. Antādese samito, kammasādhanopyayaṃ.

'शान्त' (शांत झालेला) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'समु' धातू उपशम (शांत होणे) अर्थी असून कर्तरि प्रयोगात 'त' प्रत्यय लागतो. 'अन्त' आदेश झाल्यास 'शान्त' (सन्त) आणि न झाल्यास 'शमित' (समित) शब्द बनतो. हा शब्द कर्मणि साधनाने देखील सिद्ध होतो.

Dvayaṃ puṇṇe. Pūra pūraṇe, tarādīhi iṇṇo, dvīsupi kattukammasādhanāni labbhanti.

'पूर्ण' (भरलेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'पूर' धातू पूरण (भरणे) अर्थी आहे, 'तर' इत्यादींनंतर 'इण्ण' प्रत्यय लागून 'पुण्ण' (पूर्ण) शब्द बनतो. दोन्ही शब्दांमध्ये कर्तरि आणि कर्मणि दोन्ही साधने प्राप्त होतात.

750. Tipādaṃ [Pg.486] pūjite. Cāya pūjānisāmanesu. Maha pūjāyaṃ, pūja pūjane, araha pūjāyaṃ, arahito. Acca pūjāyaṃ. Māna pūjāyaṃ. Ci caye, apapubbo pūjane. Namassitopi, namassadhātu pūjāyaṃ.

७५०. 'पूजित' (पूजलेले/आदर केलेले) या अर्थी पाऊण गाथा (तीन चरण) आहे. 'चाय' धातू पूजा आणि निरीक्षण अर्थी आहे. 'मह' धातू पूजेच्या अर्थी आहे, 'पूज' धातू पूजनाच्या अर्थी आहे, 'अरह' धातू पूजेच्या अर्थी असून 'अरहित' शब्द बनतो. 'अच्च' धातू पूजेच्या अर्थी आहे. 'मान' धातू पूजेच्या अर्थी आहे. 'चि' धातू चय (एकत्र करणे) अर्थी आहे, जो 'अप' उपसर्गपूर्वक पूजनाच्या अर्थी होतो (अपचित). 'नमस्सित' शब्द देखील आहे, 'नमस्स' धातू पूजेच्या अर्थी आहे.

Dvayaṃ tacchite dāruādimhi. Taccha tanukaraṇe, tanukarīyateti tanūkato, dīgho.

लाकूड इत्यादी 'तच्छित' (तासलेले/कोरलेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'तच्छ' धातू बारीक करणे (तनुकरण) अर्थी आहे. बारीक केले जाते म्हणून 'तनूकृत' (तनूकत - दीर्घ उ कार होऊन) शब्द बनतो.

751. Dvayaṃ aggiādīhi tatte. Tapa dhūpa santāpe.

७५१. अग्नी इत्यादींनी 'तप्त' (तापलेले/गरम झालेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'तप' आणि 'धूप' हे धातू संताप (तापवणे) अर्थी आहेत.

Dvayaṃ rājādīnaṃ santike bhajanādivasena upagate. Cara gatyattho, upacarito. Āsa upavesane, upāsito.

राजा इत्यादींच्या जवळ सेवेच्या भावनेने 'उपगत' (जवळ गेलेला/आश्रय घेतलेला) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'चर' धातू गती अर्थी असून 'उपचरित' शब्द बनतो. 'आस' धातू जवळ बसणे (उपवेशन) अर्थी असून 'उपासित' शब्द बनतो.

Addhaṃ cute. Bhasa adhopatane, to. Gaḷa secane, gaḷitaṃ. Pada gamane, pannaṃ. Cu cavane, cu gamane vā. Dhaṃsu avasaṃsane, gatiyañca. Kannampi, kanna gatisosanesu.

'च्युत' (पतित/गळून पडलेला) या अर्थी अर्धी गाथा आहे. 'भस' धातू खाली पडणे (अधःपतन) अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'गळ' धातू सिंचन (गळणे) अर्थी असून 'गलित' शब्द बनतो. 'पद' धातू गमन अर्थी असून 'पन्न' शब्द बनतो. 'चु' धातू च्यवन (गळणे) किंवा गमन अर्थी आहे. 'धंसु' धातू गळून पडणे आणि गमन अर्थी आहे. 'कन्न' (किंवा 'कन्द') शब्द देखील आहे, जो गमन आणि शोषणाच्या अर्थी आहे.

752. Tuṭṭhantaṃ pamudite, pī tappanakantīsu. Muda hāse. Hasa haṃsane, hasa alike vā. Mada hāse, matto. Tusa pītiyaṃ.

७५२. 'तुट्ठ' (तुष्ट) अंत असणारे शब्द 'प्रमुदित' (आनंदित) या अर्थी आहेत. 'पी' धातू तृप्ती आणि इच्छेच्या अर्थी आहे. 'मुद' धातू हास्य (आनंद) अर्थी आहे. 'हस' धातू रोमांच उभे राहणे (हंसन) किंवा 'हस' धातू घसरणे/चमकणे अर्थी आहे. 'मद' धातू आनंदाच्या अर्थी असून 'मत्त' शब्द बनतो. 'तुस' धातू प्रीती (आनंद) अर्थी आहे.

Catukkaṃ [Pg.487] chinne. Kanta chedane. Chidi dvidhākaraṇe. Lū chedane, ṇo, yu vā. Dā lavane, tu, dā avakhaṇḍane vā. Chātampi. Cho chedane, ossākāro.

'छिन्न' (कापलेले/तुकडे केलेले) या अर्थी चार शब्द आहेत. 'कन्त' धातू छेदन (कापणे) अर्थी आहे. 'छिदि' धातू द्विधाकरण (दोन भाग करणे) अर्थी आहे. 'लू' धातू छेदन अर्थी असून 'ण' किंवा 'यु' प्रत्यय लागतो. 'दा' धातू कापणी (लवन) अर्थी असून 'तु' प्रत्यय लागतो, किंवा 'दा' धातू खंडन (तुकडे करणे) अर्थी आहे. 'छात' शब्द देखील आहे. 'छो' धातू छेदन अर्थी असून 'ओ' चा 'आ' होतो.

Tikaṃ pasatthe. Saṭha thutiyaṃ, to. Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Thu abhitthave. Īḍito, paṇitopi, īḍa thutimhi. Paṇa byavahāre, thutimhi ca, paṇito.

'प्रशस्त' (स्तुती केलेले/प्रशंसित) या अर्थी तीन शब्द आहेत. 'सठ' (किंवा 'सथ') धातू स्तुती अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो. 'वण्ण' धातू गुणवर्णन, क्रिया, विस्तार इत्यादी अर्थी आहे. 'थु' धातू अभिष्टव (स्तुती करणे) अर्थी आहे. 'ईळित' आणि 'पणित' हे शब्द देखील याच अर्थी आहेत. 'ईळ' धातू स्तुती अर्थी आहे. 'पण' धातू व्यवहार (व्यापार) आणि स्तुती या दोन्ही अर्थी असून 'पणित' शब्द बनतो.

753. Pañcakaṃ alle, tima addabhāve niccalepi, pakkamādīhi nto. Alla kledane, lo, allaṃ. Adda gatimhi, yācane ca, āpubbo dā avakhaṇḍane vā, do, addaṃ. Kilida addabhāve, innādeso. Unda kledane, inno, unno vā, sāddampi. Addaguṇayuttaṃ addaṃ, tena saha vattate sāddaṃ.

७५३. 'आर्द्र' (ओले/ओलेचिंब) या अर्थी पाच शब्द आहेत. 'तिम' धातू ओलेपणा (आर्द्रभाव) आणि निश्चलतेच्या अर्थी आहे, त्याला 'पक्कम' इत्यादींनंतर 'न्त' प्रत्यय लागून 'तिन्त' शब्द बनतो. 'अल्ल' धातू क्लेदन (ओले करणे) अर्थी असून 'ल' प्रत्यय लागून 'अल्ल' शब्द बनतो. 'अद्द' (किंवा 'अद') धातू गमन आणि याचना अर्थी आहे, किंवा 'आ' उपसर्गपूर्वक 'दा' धातू खंडन अर्थी असून 'द' प्रत्यय लागून 'अद्द' शब्द बनतो. 'किलीद्' धातू आर्द्रभाव अर्थी असून 'इन्न' आदेश होऊन 'किण्ण' शब्द बनतो. 'उन्द' धातू क्लेदन अर्थी असून 'इन्न' किंवा 'उन्न' शब्द बनतो. 'साद्द' शब्द देखील आहे. आर्द्र गुणाने युक्त ते 'अद्द' आणि त्यासह असणारे ते 'साद्द' होय.

Catukkaṃ gavesite. Magga anvesane, curādi. Esa gatiyaṃ, bhūvādi. Gavesa maggane, curādi.

'गवेषित' (शोधलेले/शोध घेतलेले) या अर्थी चार शब्द आहेत. 'मग्ग' धातू अन्वेषण (शोधणे) अर्थी असून तो चुरादि गणाचा आहे. 'एस' धातू गती अर्थी असून तो भूवादि गणाचा आहे. 'गवेस' धातू शोधणे अर्थी असून तो चुरादि गणाचा आहे.

Dvayaṃ laddhe. Labha pattiyaṃ. Papubbo āpa byāpane, to, bhujādi, ālopo, pattaṃ. Bhāvitaṃ, āsāditaṃ, vibhūtañca.

'लब्ध' (मिळालेले/प्राप्त झालेले) या अर्थी दोन शब्द आहेत. 'लभ' धातू प्राप्ती अर्थी आहे. 'प' उपसर्गपूर्वक 'आप' धातू व्यापन (पसरणे) अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, हा भुजादि गणाचा आहे, 'आ' चा लोप होऊन 'पत्त' (प्राप्त) शब्द बनतो. 'भावित', 'आसादित' आणि 'विभूत' हे शब्द देखील याच अर्थी आहेत.

754. Pālitantaṃ rakkhanīye, rakkha pālane. Gupa gopane, bhujādi. Tā pālane, tātaṃ. Āyāgame gopāyitaṃ. Ava rakkhaṇe, avitaṃ.

७५४. 'पालित' अंत असणारे शब्द 'रक्षणीय' (रक्षण करण्यास योग्य/रक्षित) या अर्थी आहेत. 'रक्ख' धातू पालन (रक्षण करणे) अर्थी आहे. 'गुप' धातू गोपन (रक्षण करणे) अर्थी असून तो भुजादि गणाचा आहे. 'ता' धातू पालन अर्थी असून 'तात' (किंवा 'ताण') शब्द बनतो. 'आय' आगम होऊन 'गोपायित' शब्द बनतो. 'अव' धातू रक्षण अर्थी असून 'अवित' शब्द बनतो.

Catukkaṃ [Pg.488] catte. Saja vissagge. Caja hāniyaṃ. Hā cāge, ino, dīghādi, hīno. Ujha ussagge, samujjhitaṃ. Dhūtampi, dhū kampane.

'चत्त' (त्यागलेले/सोडून दिलेले) या अर्थी चार शब्द आहेत. 'सज' धातू विसर्ग (सोडणे) अर्थी आहे. 'चज' धातू हानी (त्याग करणे) अर्थी आहे. 'हा' धातू त्याग अर्थी असून 'इन' प्रत्यय लागतो आणि सुरुवातीला दीर्घ होऊन 'हीन' शब्द बनतो. 'उज्झ' धातू उत्सर्ग (त्याग करणे) अर्थी असून 'समुज्झित' शब्द बनतो. 'धूत' शब्द देखील आहे, 'धू' धातू कंपन (हलवणे/झाडणे) अर्थी आहे.

755. Pajjaṃ bhāsite. Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ. Lapa byattiyaṃ vācāyaṃ, vaca bhāsane, vuttaṃ. Abhipubbo dhā dhāraṇe, to, dhātissa hi, hi gamane vā, abhihitaṃ. Khyā kathane. Jappa byattiyaṃ vācāyaṃ. Īra khepagativacanakampanesu, udīritaṃ. Katha vākyapabandhe. Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Bhaṇa bhaṇane. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, to, vassu, uditaṃ.

७५५. 'भाषित' (बोललेले/म्हटलेले) या अर्थी एक पूर्ण गाथा आहे. 'भास' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी आहे. 'लप' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी आहे, 'वच' धातू बोलणे अर्थी असून 'वृत्त' (वुत्त) शब्द बनतो. 'अभि' उपसर्गपूर्वक 'धा' धातू धारण अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, 'धा' चा 'हि' होतो (किंवा 'हि' धातू गमन अर्थी आहे) आणि 'अभिहित' शब्द बनतो. 'ख्या' धातू कथन (सांगणे) अर्थी आहे. 'जप्प' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी आहे. 'ईर' धातू फेकणे, गमन, बोलणे आणि कंपन अर्थी असून 'उदीरित' शब्द बनतो. 'कथ' धातू वाक्यप्रबंध (भाषण) अर्थी आहे. 'गद' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी आहे. 'भण' धातू बोलणे अर्थी आहे. 'वद' धातू स्पष्ट वाणीच्या अर्थी असून त्याला 'त' प्रत्यय लागतो, 'व' चा 'उ' होऊन 'उदित' शब्द बनतो.

756. Catukkaṃ avamānite. Ñā avabodhane. Gaṇa saṅkhyāne. Bhū sattāyaṃ. Māna pūjāyaṃ, mana ñāṇe vā, avaparipubbā ete paribhūte. Heṭṭhā katvā ñāyati, gaṇīyati, maññatīti avaññito, avagaṇito, avamānito ca. Paribhavīyati avamānaṃ karīyatīti paribhūto.

७५६. 'अवमानित' (तिरस्कृत/अपमानित) या अर्थी चार शब्द आहेत. 'ञा' धातू अवबोधन (जाणणे) अर्थी आहे. 'गण' धातू संख्यान (मोजणे) अर्थी आहे. 'भू' धातू सत्ता (अस्तित्व) अर्थी आहे. 'मान' धातू पूजेच्या अर्थी आहे, किंवा 'मन' धातू ज्ञानाच्या अर्थी आहे. हे धातू 'अव' आणि 'परि' उपसर्गांसह तिरस्कार करण्याच्या अर्थी होतात. कमी लेखून (खाली मानून) जाणले, मोजले किंवा मानले जाते म्हणून 'अवञ्ञित' (अवज्ञात), 'अवगणित' आणि 'अवमानित' हे शब्द बनतात. तिरस्कार केला जातो किंवा अपमान केला जातो म्हणून 'परिभूत' शब्द बनतो.

Catukkaṃ chāte. Ghasa adane, cho, dvittaṃ. Jighacchā sañjātā yassa jighacchito. Khuda pipāsāyaṃ. Chāda bhakkhane. Bhuja pālanajjhohāresu, kho, dvittādi, bubhukkhā sañjātā yassa bubhukkhito.

'छात' (भुकेलेला) या अर्थी चार शब्द आहेत. 'घस' धातू खाणे (अदन) अर्थी असून 'छ' प्रत्यय लागतो आणि द्वित्व होते. ज्याला भूक (जिघच्छा) लागली आहे तो 'जिघच्छित' होय. 'खुद' धातू भुकेच्या (पिपासा/तहान-भूक) अर्थी आहे. 'छाद' धातू भक्षण (खाणे) अर्थी आहे. 'भुज' धातू पालन आणि गिळणे (अज्झोहार) अर्थी असून 'ख' प्रत्यय, द्वित्व इत्यादी होऊन 'बुभुक्खा' (खाण्याची इच्छा) शब्द बनतो; ज्याला खाण्याची इच्छा झाली आहे तो 'बुभुक्षित' (बुभुक्खित) होय.

757. Chakkaṃ [Pg.489] ñāte. Budha ñā avagamane. Pada gamane, to, tassa anno, paṭipannaṃ. Vida ñāṇe. Gati bujhattho. Avagataṃ. Mana ñāṇe, to, mataṃ.

७५७. 'चक्क' (सहाचा समूह) हा शब्द 'ज्ञात' (जाणणे) या अर्थात होतो. 'बुध्' आणि 'ज्ञा' हे धातू 'अवगमन' (जाणणे) या अर्थात आहेत. 'पद्' धातू 'गमन' अर्थात असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागून, त्याचे 'अन्न' होऊन 'प्रतिपन्न' (paṭipanna) रूप बनते. 'विद्' धातू 'ज्ञान' अर्थात आहे. 'गम्' (गति) धातूचा अर्थ 'बोध' (जाणणे) असा आहे, ज्यापासून 'अवगत' बनते. 'मन्' धातू 'ज्ञान' अर्थात असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'मत' रूप बनते.

Addhaṃ gilite. Gala adane, assi, gilito. Khāda bhakkhane. Bhuja pālanajjhohāresu. Bhakkha adane. Adhiavapubbo hara haraṇe, to, tassa ṭo, ralopo, ajjhohaṭo. Asa bhakkhane, asito. Jappito, gasitopi, jappa adane. Gasa adane.

'अद्ध' (गिळणे) हा शब्द 'गिळणे' या अर्थात होतो. 'गल्' धातू 'भक्षण' (खाणे) अर्थात असून, त्याला 'इ' आदेश होऊन 'गिलित' रूप बनते. 'खाद्' धातू 'भक्षण' अर्थात आहे. 'भुज्' धातू 'पालन' आणि 'अज्झोहार' (गिळणे/खाणे) या अर्थांत आहे. 'भक्ख्' धातू 'भक्षण' अर्थात आहे. 'अधि' आणि 'अव' उपसर्गपूर्व 'हर्' धातू 'हरण' अर्थात असून, त्याला 'त' प्रत्यय लागून, त्याचे 'ट' होऊन आणि 'र' चा लोप होऊन 'अज्झोहत' (ajjhohaṭa) रूप बनते. 'अस्' धातू 'भक्षण' अर्थात असून 'असित' रूप बनते. 'जप्पित' आणि 'गसित' हे शब्द देखील याच गिळण्याच्या अर्थाचे पर्याय आहेत. 'जप्प्' धातू 'भक्षण' अर्थात आहे. 'गस्' धातू 'भक्षण' अर्थात आहे.

Visesyādhīnavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

'विशेष्याधीन-वर्ग-वर्णना' समाप्त झाली.

2. Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā

२. संकीर्ण-वर्ग-वर्णना (संकीर्ण वर्गाचे स्पष्टीकरण).

758. Pubbasmiṃ [Pg.490] kaṇḍadvaye buddhādīni nāmāni samānatthāni pakaraṇena nibaddhāni, asmimpi kaṇḍe sobhanādīni visesananāmāni, samayādīnyanekatthāni, cirassamādīni ca abyayāni pakaraṇeneva nibaddhāni, idāni pana pubbavaggesu vitthārabhayā ye na nibaddhā, taṃsaṅgahatthaṃ, taṃsamayānupālanatthañca saṃkiṇṇamārabhate ‘‘ñe yya’’miccādinā. Tassattho – ihāpi saṃkiṇṇavaggepi kvāpi katthaci kriyādīsu paccayatthavasena āpaccayādīnaṃ itthiliṅgādibhāvajotakassa sabhāvassa vasena liṅgaṃ itthiliṅgādikaṃ ñeyyanti. Cakārena bhiyyo rūpantarādipariggahopi. Ihāti ca upalakkhaṇaṃ, vaggantaresupi paccayatthavasena liṅgādinicchayasambhavato.

७५८. पूर्वीच्या दोन कांडांमध्ये (सग्गकांड आणि सामञ्ञकांड) 'बुद्ध' इत्यादी समान अर्थ असलेले नामे प्रकरणाशी संबंधित म्हणून जोडली गेली आहेत. या कांडात देखील 'सोभण' इत्यादी विशेषण नामे, 'समय' इत्यादी अनेक अर्थ असलेले शब्द आणि 'चिरस्सं' इत्यादी अव्यये प्रकरणाशी सुसंगत म्हणूनच जोडली गेली आहेत. परंतु आता, पूर्वीच्या वर्गांमध्ये ग्रंथाचा विस्तार होण्याच्या भयाने जे शब्द जोडले गेले नाहीत, त्यांचा संग्रह करण्यासाठी आणि त्या नियमांचे पालन करण्यासाठी "ञेय्यं" इत्यादी शब्दांनी 'संकीर्ण वर्ग' सुरू केला जात आहे. त्याचा अर्थ असा आहे - या संकीर्ण वर्गात देखील काही ठिकाणी क्रिया इत्यादी पदांमध्ये प्रत्ययाच्या अर्थानुसार 'आ' इत्यादी प्रत्ययांच्या स्त्रीलिंग इत्यादी भाव दर्शवण्याच्या स्वभावामुळे स्त्रीलिंग इत्यादी लिंग जाणावे. 'च' कारामुळे 'भिय्यो' आणि इतर रूपांचे ग्रहण देखील केले जाते. येथे 'इह' (येथे) हा शब्द केवळ उपलक्षण (उदाहरण) आहे, कारण इतर वर्गांमध्ये देखील प्रत्ययाच्या अर्थानुसार लिंग निश्चित करणे शक्य आहे.

Kattabbato kriyā, kara karaṇe, ṇyo, ikārāgamo, assi, vaṇṇavipariyaye kriyā, kriyampi, ririyapaccaye kiriyaṃ, kiriyāpi. Rammapaccaye kammaṃ.

जे केले जावे ते 'क्रिया' होय. 'कर' धातू 'करण' (करणे) अर्थात आहे, त्याला 'ण्यो' प्रत्यय लागून, 'इ' काराचा आगम होऊन, वर्णांचा विपर्यास (बदल) झाल्यावर 'क्रिया' किंवा 'क्रियापि' रूप बनते. 'रिरिय' प्रत्यय लागल्यास 'किरियं' किंवा 'किरिया' रूप बनते. 'रम्म' प्रत्यय लागल्यास 'कम्मं' (कर्म) रूप बनते.

Tikaṃ cittopasame. Samu upasame,ti, santi. Thamhi samatho. Amhi samo.

तीन शब्दांचा समूह 'चित्त-उपशम' (मनाची शांतता) या अर्थात होतो. 'समु' धातू 'उपशम' (शांत होणे) अर्थात असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'सन्ति' (शांती) रूप बनते. 'थ' प्रत्यय लागल्यास 'समथ' (शमथ) रूप बनते. 'अ' प्रत्यय लागल्यास 'सम' रूप बनते.

Tikaṃ kāyopasame. Damu upasame. Thamhi damatho. Timhi danti. Cittopasamepyete.

तीन शब्दांचा समूह 'काय-उपशम' (शरीराची शांतता/इंद्रियनिग्रह) या अर्थात होतो. 'दमु' धातू 'उपशम' (शांत करणे/दमन करणे) अर्थात आहे. 'थ' प्रत्यय लागल्यास 'दमथ' रूप बनते. 'ति' प्रत्यय लागल्यास 'दन्ति' रूप बनते. हे शब्द 'चित्त-उपशम' (मनाची शांतता) या अर्थात देखील वापरले जातात.

Suddhakammani vattaṃ bhavati. Vatta vattane, vatta samādāne vā vattaṃ, asītimahāvattādi.

शुद्ध किंवा पवित्र कर्माच्या अर्थात 'वत्त' (व्रत/कर्तव्य) हा शब्द होतो. 'वत्त' धातू 'वर्तन' (होणे/वागणे) अर्थात आहे, किंवा 'वत्त' धातू 'समादान' (स्वीकारणे) अर्थात असून 'वत्तं' रूप बनते, जसे की 'असीतिमहावत्त' (ऐंशी महाव्रत) इत्यादी.

Āsaṅgavacanaṃ āsattavacanaṃ saddasarūpaṃ parāyaṇaṃ nāma vuttaṃ, tañca tīsu. Paraṃ āyanaṃ āyatto tāṇaṃ parāyaṇaṃ, kammāsatto iccattho, sākalyavacane tu pārāyaṇaṃ, pāraṃ pariyantaṃ ayanti gacchanti kassaci anenāti pārāyaṇaṃ, yu, ṇattaṃ, yathā – nāmapārāyaṇaṃ, dhātupārāyaṇaṃ.

आसक्ती किंवा संलग्नता दर्शवणाऱ्या शब्दाच्या स्वरूपाला 'परायण' असे म्हटले जाते, आणि ते तिन्ही लिंगांत चालते. 'पर' म्हणजे अत्यंत आणि 'आयन' म्हणजे आश्रय किंवा रक्षण, म्हणून 'परायण' म्हणजे अत्यंत आसक्त असणे असा अर्थ होतो. संपूर्णता किंवा साकल्याच्या अर्थात 'पारायण' हा शब्द होतो. ज्याच्याद्वारे कोणत्याही विषयाच्या 'पार' म्हणजे अंतापर्यंत पोहोचतात (गच्छन्ति), त्याला 'पारायण' म्हणतात. यात 'यु' प्रत्यय लागून 'ण'त्व होते, जसे की - 'नामपारायण', 'धातुपारायण'.

759. Tikaṃ [Pg.491] dvidhābhāve. Bhidi dvidhākaraṇe, ṇo. Dara vidāraṇe. Phuṭa vikasane, phuṭa bhedane vā, yu.

७५९. तीन शब्दांचा समूह 'द्विधाभाव' (दोन भाग होणे) या अर्थात होतो. 'भिदि' धातू 'द्विधाकरण' (दोन भाग करणे) अर्थात असून, त्याला 'णो' प्रत्यय लागतो. 'दर' धातू 'विदारण' (फाडणे/भेदणे) अर्थात आहे. 'फुट' धातू 'विकसन' (उमलणे) अर्थात आहे, किंवा 'फुट' धातू 'भेदन' (फुटणे) अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ tappane. Tapa pīṇane, yu. Pī tappane, yu, kiyādi, nassa ṇattaṃ. Avanampi, ava pālane, dittiyañca anekatthattā.

दोन शब्दांचा समूह 'तर्पण' (तृप्ती/संतोष) या अर्थात होतो. 'तप' धातू 'प्रीणन' (प्रसन्न करणे) अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'पी' धातू 'तर्पण' अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो (हा क्र्यादिगणीय आहे) आणि 'न' चे 'ण'त्व होते. 'अवन' हा शब्द देखील आहे; 'अव' धातू 'पालन' आणि 'दीप्ती' (प्रकाशणे) या अर्थांत आहे, कारण त्याचे अनेक अर्थ आहेत.

Dvayaṃ sāpe. Kusa avhāne, bhedane ca, yu. Sanja saṅge, abhisaṅgo.

दोन शब्दांचा समूह 'शाप' (किंवा आक्षेप/आसक्ती) या अर्थात होतो. 'कुस' धातू 'आव्हान' (बोलवणे) आणि 'भेदन' या अर्थांत असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'सञ्ज' धातू 'संग' (आसक्ती) अर्थात असून 'अभिसंग' रूप बनते.

Tikaṃ yācanāyaṃ. Bhikkha yācane, yu. Yāca yācane. Attha yācane. Addanopyatra, adda gatimhi, yācane ca.

तीन शब्दांचा समूह 'याचना' (मागणे) या अर्थात होतो. 'भिक्ख' धातू 'याचना' अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'याच' धातू 'याचना' अर्थात आहे. 'अत्थ' धातू 'याचना' अर्थात आहे. 'अद्दन' हा शब्द देखील या याचना अर्थाच्या पर्यायात आहे; 'अद्द' धातू 'गती' (जाणे) आणि 'याचना' या अर्थांत आहे.

760. Nimittarahitaṃ yadicchā nāma, yā yā icchā adhippāyo yadicchā nāma. Seritāpi.

७६०. कारणरहित (योगायोगाने) घडणाऱ्या गोष्टीला 'यदिच्छा' (इच्छा नसताना किंवा सहज घडणारे) म्हणतात. जी जी इच्छा किंवा अभिप्राय असतो, त्याला 'यदिच्छा' म्हणतात. 'सेरिता' (स्वेच्छारिता) हा शब्द देखील याच अर्थात आहे.

Tikaṃ āpucchane, āpucchanañca gamanāgamanādisamaye suhajja bandhavādīnamāliṅgana cumbanasvāgatapiyavacanārogyapucchanagamanānuññādinā ānandanaṃ. Puccha pucchane, āpucchanaṃ. Nanda samiddhiyaṃ, ānandanaṃ. Sabhāja pītidassanesu, sabhāja pītivacanesu vā, curādi, yu, sabhājanaṃ.

तीन शब्दांचा समूह 'आपृच्छन' (निरोप घेणे/विचारणे) या अर्थात होतो. 'आपृच्छन' म्हणजे येण्या-जाण्याच्या वेळी मित्र आणि नातेवाईक इत्यादींना आलिंगन देणे, चुंबन देणे, स्वागत करणे, प्रिय बोलणे, क्षेमकुशल विचारणे आणि जाण्याची परवानगी देणे इत्यादींद्वारे आनंदित करणे होय. 'पुच्छ' धातू 'पुच्छन' (विचारणे) अर्थात असून 'आपृच्छन' रूप बनते. 'नन्द' धातू 'समृद्धी' किंवा आनंदाच्या अर्थात असून 'आनंदन' रूप बनते. 'सभाज' धातू 'प्रीती' (आनंद) आणि 'दर्शन' अर्थात आहे, किंवा 'सभाज' धातू 'प्रीती' आणि 'वचन' (बोलणे) अर्थात असून (चुरादिगणीय), त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'सभाजन' रूप बनते.

Dvayaṃ naye. Ñāyanti yenāti ñāyo, ākārantānamāyo. Nyāyopi, nissesato ayati yena nyāyo. Nī naye, ayādeso, nayo.

दोन शब्दांचा समूह 'नय' (मार्गदर्शन/नीती/योग्य मार्ग) या अर्थात होतो. ज्याच्याद्वारे जाणले जाते ते 'ञाय' (न्याय) होय; आकारान्त शब्दांना 'आय' आदेश होतो. 'न्याय' हा शब्द देखील आहे; ज्याच्याद्वारे पूर्णपणे पोहोचतात ते 'न्याय' होय. 'नी' धातू 'नय' (नेणे) अर्थात असून, त्याला 'अय्' आदेश होऊन 'नय' रूप बनते.

Dvayaṃ [Pg.492] vuddhimhi. Phā vuddhimhi, phāya vuddhiyaṃ vā, yalopo,ti, phāti, nāriyaṃ. Vaddha vaddhane,ti, dalopo, dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca, assu, vuddhi, vuḍḍhipi.

दोन शब्दांचा समूह 'वृद्धी' (वाढ/प्रगती) या अर्थात होतो. 'फा' धातू 'वृद्धी' अर्थात आहे, किंवा 'फाय' धातू 'वृद्धी' अर्थात असून, 'य' चा लोप होऊन आणि 'ति' प्रत्यय लागून स्त्रीलिंगात 'फाति' रूप बनते. 'वद्ध' धातू 'वर्धन' (वाढणे) अर्थात असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून, 'द' चा लोप होतो; ध, ढ, भ इत्यादी शेवटी असलेल्या धातूंनंतर 'ध' आणि 'ढ' आदेश होतात, आणि 'अ' चे 'उ' होऊन 'वुद्धि' किंवा 'वुढ्ढि' रूप बनते.

761. Kilama hāsakkhaye, tho, kilamatho. Yumhi kilamanaṃ. Sū pāṇipasave, pasavanaṃ pasavo, timhi pasūti.

७६१. 'किलम' धातू 'हासाक्षय' (उत्साह किंवा आनंदाचा क्षय होणे/थकणे) अर्थात असून, त्याला 'थ' प्रत्यय लागून 'किलमथ' रूप बनते. 'यु' प्रत्यय लागल्यास 'किलमन' रूप बनते. 'सू' धातू 'प्राणप्रसव' (जीवाचा जन्म/उत्पत्ती) अर्थात असून, 'प्रसवन' किंवा 'प्रसव' अर्थ होतो; त्याला 'ति' प्रत्यय लागल्यास 'प्रसूति' रूप बनते.

Kasa gatiyaṃ hiṃsāyañca, niggahītāgamo, ukkaṃso, kasa vilekhane vā. Atisayo vutto. Bhusādayo pamāṇātisayavasena vuttā, ukkaṃso guṇātisayavasena vutto, atisayo pana ubhayavasenāti ubhayatra niddiṭṭhānaṃ bhedo. Tikaṃ jayane. Jayanaṃ jayo, yu, jayanaṃ. Timhi jiti, nārī.

'कस' (किंवा तस) धातू 'गती' आणि 'हिंसा' (पीडा देणे) या अर्थांत असून, निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होऊन 'उक्कंस' (उत्कर्ष) रूप बनते, किंवा 'कस' धातू 'विलेखन' (लिहिणे/ओढणे) अर्थात आहे. 'अतिसय' हा शब्द आधीच सांगितला आहे. 'भुस' इत्यादी शब्द 'प्रमाणातिशय' (प्रमाणाची अतिशयोक्ती) या अर्थाने सांगितले आहेत, 'उक्कंस' हा शब्द 'गुणातिशय' (गुणांची अतिशयोक्ती) या अर्थाने सांगितला आहे, तर 'अतिसय' हा शब्द दोन्ही अर्थांनी (प्रमाण आणि गुण) सांगितला आहे; हा दोन्ही कांडांमध्ये दर्शवलेल्या शब्दांमधील भेद जाणावा. तीन शब्दांचा समूह 'जयन' (विजय मिळवणे) या अर्थात होतो. 'जयन' म्हणजे 'जय'; त्याला 'यु' प्रत्यय लागल्यास 'जयन' रूप बनते. 'ति' प्रत्यय लागल्यास स्त्रीलिंगात 'जिति' रूप बनते.

762. Bandhanantāni dve dve nāmāni. Vasa kantiyaṃ. Kamu kantiyaṃ,ti. Vidha vedhane, byathane ca anekatthattā, a, ikārassa yādeso, byadho, vedho. Gaha upādāne nibandhane ca, gaho, gāho ca. Vara āvaraṇe, varo. Vu saṃvaraṇe,ti, vuti. Paca pāke, itthiyamatiyavo vā, a. Pacanaṃ pāko, ṇo.

७६२. 'बन्धन' शेवटी असणारे शब्द प्रत्येकी दोन-दोन नावे दर्शवतात. 'वस' धातू 'कान्ती' (इच्छा/प्रेम) अर्थात आहे. 'कमु' धातू 'कान्ती' अर्थात असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागतो. 'विध' धातू 'वेष्टन' (वेढणे) अर्थात आहे, आणि अनेक अर्थ असल्यामुळे 'व्यथन' (पीडा देणे) अर्थात देखील आहे; त्याला 'अ' प्रत्यय लागून, 'इ' काराचा 'अय्' आदेश होऊन 'ब्याध' (byadha) किंवा 'वेध' रूप बनते. 'गह' धातू 'उपादान' (ग्रहण करणे) आणि 'निबन्धन' (बांधणे) या अर्थांत असून 'गह' किंवा 'गाह' रूप बनते. 'वर' धातू 'आवरण' (झाकणे) अर्थात असून 'वर' रूप बनते. 'वु' धातू 'संवरण' अर्थात असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'वुति' रूप बनते. 'पच' धातू 'पाक' (शिजवणे) अर्थात असून, स्त्रीलिंगात 'अ' प्रत्यय लागतो; 'पचन' किंवा 'पाक' रूप बनते, ज्याला 'णो' प्रत्यय लागतो.

Dvayaṃ āhvāne. Hu dānādanahabyappadānesu, ṇo, havo. Timhi huti. Dvayaṃ anubhavane. Vida ñāṇe, ṇo, vedo[Pg.493]. Vida vedanākhyānanivāsesu, curādi, yu, vedanaṃ, vākāro vedanāsaddassa napuṃsakattāpekkho.

दोन शब्दांचा समूह 'आह्वान' (किंवा आहुती/पूजा) या अर्थात होतो. 'हु' धातू 'दान', 'आदान' आणि 'हव्यप्रदान' (यज्ञात आहुती देणे) या अर्थांत असून, त्याला 'णो' प्रत्यय लागून 'हव' रूप बनते. 'ति' प्रत्यय लागल्यास 'हुति' रूप बनते. दोन शब्दांचा समूह 'अनुभवन' (अनुभव घेणे) या अर्थात होतो. 'विद्' धातू 'ज्ञान' अर्थात असून, त्याला 'णो' प्रत्यय लागून 'वेद' रूप बनते. 'विद्' धातू 'वेदना' (अनुभवणे), 'आख्यान' (सांगणे) आणि 'निवास' या अर्थांत असून (चुरादिगणीय), त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'वेदन' रूप बनते; 'वा' कार हा 'वेदन' शब्दाच्या नपुंसकलिंगी स्वरूपाची अपेक्षा करतो.

763. Dvayaṃ dhanādijāniyaṃ. Jara vayohānimhi, yu, jīraṇaṃ, assī. Hā cāge, yu, nadādi, rasso, hassa jo, jāni. Tā pālane, yu, ṇattaṃ. Dvayaṃ pamāṇe. Mā māne,ti, pamiti. Amhi pamā.

७६३. दोन शब्दांचा समूह 'धनादि-जानी' (धन इत्यादींचे नुकसान होणे) या अर्थात होतो. 'जर' धातू 'वयोहानि' (वय कमी होणे/वृद्धत्व) अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून, 'अ' चे 'ई' होऊन 'जीरण' रूप बनते. 'हा' धातू 'त्याग' अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून, नद्यादी सूत्राने र्‍हस्व होऊन, 'ह' चे 'ज' होऊन 'जानी' रूप बनते. 'ता' धातू 'पालन' अर्थात असून, त्याला 'यु' प्रत्यय लागून 'ण'त्व होते. दोन शब्दांचा समूह 'प्रमाण' (मोजमाप) या अर्थात होतो. 'मा' धातू 'मान' (मोजणे) अर्थात असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'प्रमिति' रूप बनते. 'अ' प्रत्यय लागल्यास 'प्रमा' रूप बनते.

Dvayaṃ saṃyoge. Silisa āliṅgane. Saṃpubbo dhā dhāraṇe, i, sandhanaṃ sandhi. Dvayaṃ khaye. Khi khaye, ṇo, isse, e aya, khayo. Ci caye, apapubbo khaye. Dvayaṃ sadde. Ru sadde, ṇo, vuddhyādeso. Raṇa sadde. A, raṇo.

दोन शब्दांचा समूह 'संयोग' (एकत्र येणे) या अर्थात होतो. 'सिलिस' धातू 'आलिंगन' अर्थात आहे. 'सम्' उपसर्गपूर्व 'धा' धातू 'धारण' अर्थात असून, त्याला 'इ' प्रत्यय लागून 'सन्धिन' किंवा 'सन्धि' रूप बनते. दोन शब्दांचा समूह 'क्षय' (नाश होणे/कमी होणे) या अर्थात होतो. 'खि' धातू 'क्षय' अर्थात असून, त्याला 'णो' प्रत्यय लागून, 'इ' चा 'ए' आणि नंतर 'अय्' होऊन 'क्षय' रूप बनते. 'चि' धातू 'चय' (एकत्र करणे) अर्थात आहे, परंतु 'अप' उपसर्ग लागल्यास तो 'क्षय' अर्थात होतो. दोन शब्दांचा समूह 'शब्द' (आवाज करणे) या अर्थात होतो. 'रु' धातू 'शब्द' अर्थात असून, त्याला 'णो' प्रत्यय लागून वृद्धी आदेश होतो. 'रण' धातू 'शब्द' अर्थात असून, त्याला 'अ' प्रत्यय लागून 'रण' रूप बनते.

764. Gada byattiyaṃ vācāyaṃ, ṇo, a ca, nigādo, nigado ca. Dvayaṃ made. Mada ummāde, mādo, mado ca. Si bandhane,ti, siti.

७६४. 'गद' धातू 'व्यक्ता' (स्पष्ट/बुद्धिमान लोकांची वाणी) या अर्थात असून, त्याला 'णो' आणि 'अ' प्रत्यय लागून 'निगाद' किंवा 'निगद' रूप बनते. दोन शब्दांचा समूह 'मद' (मत्त होणे) या अर्थात होतो. 'मद' धातू 'उन्माद' (वेडेपणा) अर्थात असून 'माद' किंवा 'मद' रूप बनते. 'सि' धातू 'बंधन' अर्थात असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'सिति' (किंवा पसिति) रूप बनते.

Tikaṃ ākāre. Ākaraṇaṃ ākāro, anekatthattā mukhavaṅkādyaṅgavikāro vā, iṅgati jānātīti vā yena ākāro. Iṅga gamanattho, to, a ca, iṅgitaṃ, iṅgo ca. Atthassa dhanassa apagamo vināso byayo nāma. Byaya cittasamussagge.

तीन शब्दांचा समूह 'आकार' (भाव/चेष्टा/अवस्था) या अर्थात होतो. 'आकरण' म्हणजे 'आकार' होय, किंवा अनेक अर्थ असल्यामुळे चेहऱ्याचे हावभाव इत्यादी अवयवांचे विकार म्हणजे 'आकार' होय, किंवा ज्याच्याद्वारे चेष्टा (इङ्गित) जाणली जाते तो 'आकार' होय. 'इङ्ग' धातू 'गमन' (जाणे/पोहोचणे) अर्थात असून, त्याला 'त' आणि 'अ' प्रत्यय लागून 'इङ्गित' किंवा 'इङ्ग' रूप बनते. अर्थाचा म्हणजेच धनाचा अपगम (नाश/व्यय) होणे याला 'व्यय' म्हणतात. 'व्यय' धातू 'चित्त-समुत्सर्ग' (मनाचा त्याग करणे) या अर्थात आहे.

765. Dvayaṃ [Pg.494] antarāye. Cutipaṭisandhīnamantare ayatīti antarāyo. Paṭipakkhavasena ūhati pavattatīti paccūho, atha vā kāriyasiddhi antaraṃ byavadhānaṃ ayati gamayatīti antarāyo. Paccūhanti vinihantīti paccūho.

७६५. दोन शब्दांचा समूह 'अंतराय' (अडथळा/विघ्न) या अर्थात होतो. च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) यांच्या दरम्यान (अंतरे) जो येतो (अयति), त्याला 'अंतराय' म्हणतात. प्रतिपक्षाच्या (विरोधाच्या) प्रभावाने जो उद्भवतो (ऊहति), त्याला 'पच्चूह' (प्रत्यूह) म्हणतात. अथवा, कार्यसिद्धीच्या मध्ये जो व्यवधान (अडथळा) आणतो, त्याला 'अंतराय' म्हणतात. जो विनाश करतो (विनीहन्ति), त्याला 'प्रत्यूह' म्हणतात.

Vikaraṇaṃ aññathā bhavananti vikāro, vikati ca, kara karaṇe, ṇo,ti ca.

'विकरण' म्हणजे वेगळ्या प्रकारे होणे (अन्यथाभवन), म्हणून त्याला 'विकार' किंवा 'विकृति' म्हणतात. 'कर' धातू 'करण' अर्थात असून, त्याला 'णो' आणि 'ति' प्रत्यय लागतात.

Dvayaṃ sabhāvavigame. Silisa āliṅgane, pavipubbo taṃsabhāvavigame, vigato dhuro sadisabhāvo yasmāti vidhuro, ‘‘vidhuraṃ pavisilese, klivañca vikale tisū’’ti rabhaso. Vidha vidhāne vā, uro. Dvayaṃ āsane. Visa pavesane, upavesanaṃ. Āsa upavesane, āsanaṃ.

स्वभाव-विगम (विरोध किंवा भिन्नता) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'सिलिस' (श्लिष्) धातू आलिंगन अर्थात आहे; 'प' आणि 'वि' उपसर्ग आधी असल्यास तो त्या आलिंगन स्वभावापासून दूर होणे (विरोध) या अर्थात वर्ततो. ज्याच्यापासून समान स्वभाव (धुर) निघून गेला आहे, तो 'विधुर' होय. रभस कोशात म्हटले आहे: 'विधुर' शब्द विरोधात नपुंसकलिंगी आणि विकल (उणेपणा) अर्थात तिन्ही लिंगांत होतो. किंवा 'विध' धातू विधान अर्थात असून 'उर' प्रत्यय लागतो. बसणे (आसन) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'विस' धातू प्रवेश करणे अर्थात असून 'उपवेसन' शब्द बनतो. 'आस' धातू बसणे अर्थात असून 'आसन' शब्द बनतो.

766. Tipādaṃ adhippāye. Cittamadhyāgantvā sayatīti ajjhāsayo. Anamipubbe āsayo. Adhipayati citteti adhippāyo, ṇo, paya gamane. Citte abhisandhāyatīti abhisandhi, dvīsu. Bhavati citteti bhāvo, ṇo. Adhimuccanaṃ citte adhiṭṭhānaṃ adhimutti, nārī. Chando taṇhāyampi vutto.

७६६. अभिप्राय (आशय किंवा इच्छा) या अर्थाचे तीन पाद (शब्द) आहेत. चित्तात येऊन जो राहतो तो 'अज्झासय' (अध्याशय) होय. 'अ' आणि 'नि' उपसर्ग आधी नसताना 'आशय' शब्द होतो. चित्तात जो पोहोचतो तो 'अभिप्राय' होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागतो आणि 'पय' धातू गमन अर्थात आहे. चित्तात जो स्थिर होतो किंवा जोडला जातो तो 'अभिसंधि' होय, हा शब्द दोन लिंगांत (पुल्लिंग व स्त्रीलिंग) होतो. चित्तात जो उत्पन्न होतो तो 'भाव' होय, येथे 'ण' प्रत्यय लागतो. चित्ताचे अधिष्ठान किंवा दृढ निश्चय म्हणजे 'अधिमुत्ती' (अधिमुक्ती) होय, हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. 'छंद' शब्द तृष्णेच्या अर्थातही वापरला जातो.

Dvayaṃ ādīnave. Doso paṭighe vutto. Ā bhuso dīnaṃ vāyati gamayatīti ādīnavo, dīna duggatabhāve, vo, vī gamane ca.

आदीनव (दोष किंवा दुष्परिणाम) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'दोष' शब्द प्रतिघ (क्रोध) अर्थातही वापरला जातो. जो अत्यंत दीनतेला (दुःखाला) प्राप्त करून देतो तो 'आदीनव' होय. 'दीन' धातू दुर्गतभावात (दुःखात) आहे, त्याला 'व' प्रत्यय लागतो; किंवा 'वी' धातू गमन अर्थात आहे.

767. Dvayaṃ [Pg.495] ānisaṃse. Saṃsa hiṃsāthutīsu, ānisaṃso amukhyaphale, mukhyaphale ca, tathā guṇo. Guṇa pakāsane, pakāseti kāraṇanti guṇo, gaṇa saṅkhyāne vā, assu, guṇo. Dvayaṃ majjhe. Maja suddhiyaṃ, jho. Vipubbe vemajjhaṃ.

७६७. आनिसंस (फायदा किंवा गुण) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'संस' धातू हिंसा आणि स्तुती अर्थात आहे. 'आनिसंस' शब्द मुख्य फळ आणि अमुख्य फळ या दोन्ही अर्थांत होतो; तसेच 'गुण' शब्दही होतो. 'गुण' धातू प्रकट करणे अर्थात आहे; जो कारणाला प्रकट करतो तो 'गुण' होय. किंवा संख्या मोजणे अर्थाच्या 'गण' धातूतील 'अ' चा 'उ' करून 'गुण' शब्द बनतो. मध्य (किंवा शुद्धता) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'मज' धातू शुद्धी अर्थात असून 'झ' प्रत्यय लागतो. 'वि' उपसर्ग आधी असल्यास 'वेमज्झ' (वेमध्य) शब्द होतो.

Dvayaṃ taruṇasūriyaṭṭhāne. Ahassa majjho majjhaho, so eva majjhanhiko, hassa nho. Ahassa majjho majjhanho, majjhantopi. Dvayaṃ nānattāyaṃ. Vigatā mattā sadisappamāṇaṃ etena hetubhūtena vemattaṃ. Nānameva nānatā, nānasaddo punnapuṃsake, abyaye tu nānā.

मध्यान्ह काळ (किंवा तरुण सूर्य स्थान) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. दिवसाचा मध्यभाग म्हणजे 'मज्झह' होय, त्यालाच 'मज्झन्हिक' म्हणतात; येथे 'ह' चा 'ण्ह' आणि 'क' प्रत्यय होतो. दिवसाचा मध्यभाग म्हणजे 'मज्झन्ह' होय, 'मज्झंत' शब्दही आढळतो. नानात्व (भिन्नता) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्या कारणाने समान प्रमाण (मात्रा) निघून गेली आहे, ते 'वेमत्त' (वेमात्र/भिन्नता) होय. 'नान' या शब्दालाच 'नानाता' म्हणतात. 'नान' शब्द पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात होतो, तर अव्ययात 'नाना' असा वापरला जातो.

768. Dvayaṃ niddāpaṭikkhepe. Jāgara niddakkhaye, jāgarameva jāgariyo. Dvayaṃ jalādīnamavicchannāyaṃ santatiyaṃ. Vahatismā ṇo, pavāho. Vatu āvattane,ti, pavatti.

७६८. निद्रा-त्याग (जागे राहणे) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'जागर' धातू निद्रेचा क्षय होणे या अर्थात आहे; 'जागर' म्हणजेच 'जागरिय' होय. अग्नीच्या ज्वाळा इत्यादींच्या अखंड प्रवाहात (परंपरेत) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'वह' धातूपासून 'ण' प्रत्यय लागून 'प्रवाह' शब्द बनतो. 'वतु' (वृत्) धातू फिरणे किंवा वर्तणे या अर्थात असून 'ति' प्रत्यय लागल्याने 'पवत्ति' (प्रवृत्ती) शब्द बनतो.

Tikaṃ vitthāre. Asu khepane, ṇo, byāso. Papubbo pañca vitthāre. Thara santharaṇe, pādipubbo ca vitthāre. Tikaṃ saṃyame. Yamu uparame, ṇo, yāmo. Itaresu a.

विस्तार या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'असु' धातू फेकणे अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागल्याने 'ब्यास' (व्यास) शब्द बनतो. 'प' उपसर्ग आधी असलेला 'पञ्च' धातू विस्तार अर्थात आहे. 'थर' धातू पसरवणे अर्थात आहे, परंतु 'प' इत्यादी उपसर्ग आधी असल्यास तो विस्तार अर्थात वर्ततो. संयम या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'यमु' धातू उपरम (संयम) अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागल्याने 'याम' शब्द बनतो; इतर शब्दांत 'अ' प्रत्यय लागतो.

769. Dvayaṃ [Pg.496] gattānaṃ maddane. ‘‘Sambāhano’ṅgamaddako’’ti vopālito, saṃpubbo vāha payatane, maddane vā, yu. Madda maddane. Dvayaṃ nānārammaṇādīsu visappane. Sara gamane, ṇa. Sappa gamane, yu, visappanaṃ.

७६९. शरीराचे मर्दन करणे (दाबणे) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. वोपालित कोशात 'संवाहन' आणि 'अंगमर्दन' असे म्हटले आहे. 'सं' उपसर्ग आधी असलेला 'वाह' धातू प्रयत्न किंवा मर्दन अर्थात असून त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो. 'मद्द' धातू मर्दन अर्थात आहे. विविध आलंबन (विषय) इत्यादींमध्ये पसरणे (विसर्पण) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'सर' धातू गमन अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो. 'सप्प' धातू गमन अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागल्याने 'विसप्पन' शब्द बनतो.

Dvayaṃ paricaye. Thu abhitthave. Ci caye. Tikaṃ saṅgame. Mila silesane, ṇo, sakatthe ko, melako. Sanja saṅge, ṇo. Saṃpubbā gamito a.

परिचय (संग्रह) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'थु' धातू स्तुती अर्थात आहे आणि 'चि' धातू संग्रह अर्थात आहे. संगम (एकत्र येणे) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'मिल' धातू एकत्र येणे अर्थात असून 'ण' प्रत्यय आणि स्वार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'मेलक' शब्द बनतो. 'सञ्ज' धातू आसक्ती किंवा एकत्र येणे अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो. 'सं' उपसर्ग आधी असलेल्या 'गमु' धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागतो.

770. Sannikaṭṭhamhi samīpe sannidhisaddo, sannidhānaṃ sannidhi, pume, ṭhapanepyayaṃ. Nasa adassane, ṇo. Disa pekkhane, yu, dissādeso, issattaṃ.

७७०. जवळ (संनिकृष्ट) या अर्थात 'संनिधान' and 'संनिधि' हे शब्द आहेत; 'संनिधि' शब्द पुल्लिंगी असून तो ठेवणे (संचय करणे) या अर्थातही वापरला जातो. 'नस' धातू अदृश्य होणे अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागतो. 'दिस' धातू पाहणे अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागतो, येथे 'दिस' चा आदेश होऊन 'इ' कार होतो.

Tikaṃ dhaññādīnaṃ lavane. Lū chedane, a. Ṇamhi abhilāvo. Yumhi lavanaṃ. Dvayaṃ khaṇappattiyaṃ. Papubbo thu abhitthave. Sara gamane, avasaro. Samāti dve tulyatthā.

धान्य इत्यादींची कापणी करणे या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'लू' धातू कापणी अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागतो. 'ण' प्रत्यय लागल्यास 'अभिलाव' शब्द बनतो आणि 'यु' प्रत्यय लागल्यास 'लवण' शब्द बनतो. योग्य संधी मिळणे (क्षणप्राप्ती) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'प' उपसर्ग आधी असलेला 'थु' धातू स्तुती अर्थात आहे. 'सर' धातू गमन अर्थात असून 'अवसर' शब्द बनतो. 'सम' इत्यादी दोन शब्द समान अर्थाचे आहेत.

771. Catukkaṃ [Pg.497] pariyosāne. Sā tanukaraṇe, yu, osānaṃ. Paripubbo pariyosānaṃ. Ukkaṃsātisayā pakaṭṭhepyuttā.

७७१. शेवट (पर्यवसान) या अर्थाचे चार शब्द आहेत. 'सा' धातू बारीक करणे अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागल्याने 'ओसान' शब्द बनतो. 'परि' उपसर्ग आधी असल्यास 'परियोसान' शब्द बनतो. 'उक्कंस' (उत्कर्ष) आणि 'अतिसय' (अतिशय) हे शब्द श्रेष्ठ अर्थातही सांगितले आहेत.

Dvayaṃ saṇṭhāne. Visa pavesane, sanniveso. Ṭhā gatinivattiyaṃ, yu, saṇṭhānaṃ. Dvayaṃ abbhantaravācakaṃ pāṭipadikaṃ. Atha vā abhi bandhane, aro, dhātvatthānuvattako abhi, abbhantaraṃ. Abbhābhāve antaraṃ.

आकार (रचना) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'विस' धातू प्रवेश करणे अर्थात असून 'संनिवेस' (सन्निवेश) शब्द बनतो. 'ठा' धातू गती थांबणे अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागल्याने 'संठान' (संस्थान) शब्द बनतो. आतील भाग दर्शवणारे दोन प्रातिपदिक शब्द आहेत. किंवा 'अभि' शब्द बांधणे अर्थात असून 'अर' प्रत्यय लागतो; 'अभि' हा धातूच्या अर्थाचे अनुकरण करतो, म्हणून 'अब्भन्तर' (अभ्यंतर) शब्द बनतो. 'अभि' चा अभाव असताना 'अन्तर' (अंतर) शब्द होतो.

772. Tikaṃ pāṭihāriye. Hi gatimhi, paṭito hissa heraṇa hīraṇa, pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ. Yadādinā hāriyañca, pāṭihāriyaṃ, atha vā paṭipakkhe haratīti pāṭihīraṃ, ṇo, assī. Ekārādese pāṭiheraṃ. Ṇyamhi pāṭihāriyaṃ, vihatupakkilesena paccāharitabbaṃ pavattetabbanti pāṭihīrantiādipi kātabbaṃ.

७७२. प्रातिहार्य (चमत्कार) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'हि' धातू गती अर्थात आहे. 'पटि' उपसर्गाच्या पुढे 'हि' धातूचा 'हेरन' किंवा 'हीरन' आदेश होतो, ज्यामुळे 'पाटिहेर' आणि 'पाटिहीर' शब्द बनतात. 'यदादि' सूत्राने 'हारिय' आदेशही होतो, ज्यामुळे 'पाटीहारिय' शब्द बनतो. किंवा जो विरोधकांचे हरण करतो (त्यांना दूर करतो) तो 'पाटिहीर' होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागून 'अ' चा 'ई' होतो. 'ए' कार आदेश झाल्यास 'पाटिहेर' शब्द बनतो. 'ण्य' प्रत्यय लागल्यास 'पाटीहारिय' शब्द बनतो. नष्ट झालेल्या उपक्लेशांमुळे जे पुन्हा प्राप्त करावे किंवा प्रवृत्त करावे ते 'पाटिहीर' होय, असेही सिद्ध केले पाहिजे.

Dvayaṃ kattabbamatte. Karamhā ricca, kiccaṃ, avassaṃ kātabbepi. Anīyapaccaye karaṇīyaṃ.

केवळ कर्तव्य (करण्यायोग्य कार्य) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'कर' धातूपासून 'रिच्च' प्रत्यय लागून 'किच्च' (कृत्य) शब्द बनतो, हा शब्द अवश्य करण्यायोग्य कार्यातही वापरला जातो. 'अनीय' प्रत्यय लागल्याने 'करणीय' शब्द बनतो.

Dvayaṃ pupphādinā udakādīnaṃ paribhāvane. Sundaraṃ karīyate yenāti saṅkhāro, ṇo, kharādeso. Vasa nivāse, yu, vāsanā, kilesādīnaṃ sattivisesepi. Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi, tathā pahātabbāpi [Pg.498] atthi appahātabbāpi. Tattha yā kusalābyākatā, na sā pahātabbā. Yā pana akusalā, sā sukhumataratāya bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā, nāññesaṃ. Evaṃ sante ariyānampi apāyūpapatti siyāti? Na siyā, sabbesameva ariyānaṃ apāyūpapattihetukāya vāsanāya pahīnattā. Duvidhā hi akusalā vāsanā kāyavacīpayogahetubhūtā ca apāyūpapattihetubhūtā ca. Tattha purimā bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā, itarā sabbesampi ariyamaggenāti, tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘buddhāva savāsane kilese pajahituṃ sakkonti, nāññe’’ti, taṃ kāyavacīpayogahetubhūtaṃ vāsanaṃ sandhāya vuttaṃ, netaranti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

फुलांनी इत्यादींनी पाणी इत्यादींना सुवासित करणे (संस्कारित करणे) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे चांगले केले जाते तो 'संखार' (संस्कार) होय; येथे 'ण' प्रत्यय लागून 'खर' आदेश होतो. 'वस' धातू राहणे (निवास) अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागल्याने 'वासना' शब्द बनतो; क्लेश इत्यादींच्या विशिष्ट शक्तीच्या अर्थातही हा शब्द होतो. कारण ती वासना कुशलही असते, अकुशलही असते आणि अव्याकृतही असते; तसेच ती प्रहाण करण्यायोग्य (त्यागण्यायोग्य) आणि प्रहाण न करण्यायोग्यही असते. त्यापैकी जी कुशल व अव्याकृत वासना आहे, ती प्रहाण करण्यायोग्य नाही. परंतु जी अकुशल वासना आहे, ती अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे केवळ भगवंतांच्याच आर्यमार्गाने प्रहाण करण्यायोग्य आहे, इतरांच्या नाही. असे असल्यास आर्य पुद्गलांनाही अपाय (दुर्गती) मध्ये जन्म घ्यावा लागेल काय? नाही, कारण सर्वच आर्यांच्या अपाय जन्माचे कारण असलेल्या वासनेचा प्रहाण (नाश) झालेला असतो. अकुशल वासना दोन प्रकारची असते: कायिक व वाचिक प्रयोगाचे कारण असलेली आणि अपाय जन्माचे कारण असलेली. त्यापैकी पहिली वासना केवळ भगवंतांच्याच आर्यमार्गाने प्रहाण करण्यायोग्य आहे, तर दुसरी वासना सर्वच आर्यांच्या आर्यमार्गाने प्रहाण करण्यायोग्य आहे. म्हणूनच 'बुद्धच वासनेसह क्लेशांचा त्याग करण्यास समर्थ असतात, इतर नाही' असे जे वचन म्हटले आहे, ते कायिक व वाचिक प्रयोगाचे कारण असलेल्या वासनेला उद्देशून म्हटले आहे, दुसऱ्या वासनेला उद्देशून नाही, असा निर्णय येथे समजला पाहिजे.

773. Tikaṃ dhaññādīnaṃ pūtakaraṇe. Pū pavane, yu. Apaccaye pavo. Ṇamhi nippāvo. Dvayaṃ tasare. Tasa ubbege, aro. Suttena veṭhanaṃ suttaveṭhanaṃ.

७७३. धान्य इत्यादींना स्वच्छ करणे या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'पू' धातू स्वच्छ करणे अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागतो. 'अ' प्रत्यय लागल्यास 'पव' शब्द बनतो आणि 'ण' प्रत्यय लागल्यास 'निप्पाव' शब्द बनतो. तसर (कांडी) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'तस' धातू उद्वेग (घाबरणे) अर्थात असून 'अर' प्रत्यय लागतो. सुताने वेढणे म्हणजे 'सुत्तवेठन' होय.

Dvayaṃ duggasañcāre. Saṅkamyate yenāti saṅkamo. Sañcaranti anenāti sañcāro, duggassa sañcāro duggasañcāro. Dvayaṃ paṭhamārambhe. Paṭhamaṃ kamo pakkamo, upakkamo ca.

दुर्गम मार्गावरील पूल (दुर्गसंचार) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. ज्याच्याद्वारे पार केले जाते तो 'संकम' (पूल) होय. ज्याच्याद्वारे लोक ये-जा करतात तो 'संचार' होय; दुर्गम मार्गावरील संचार म्हणजे 'दुग्गसंचार' होय. प्रथम आरंभ (पहिला प्रयत्न) या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. प्रथम पाऊल टाकणे म्हणजे 'पक्कम' (प्रक्रम) आणि 'उपक्कम' (उपक्रम) होय.

774. Tikaṃ pāṭhe. Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇo, pāṭho. Nipubbe nipāṭho, amhi nipaṭho. Dvayaṃ apaharitādino vatthuno [Pg.499] anvesane. Ci caye, cayanamatra anvesanaṃ. Magga anvesane, curādi, yu, ete dve apume, saṃvikkhanaṃpyatra.

७७४. पठण (वाचन) या अर्थाचे तीन शब्द आहेत. 'पठ' धातू स्पष्ट वाणीत बोलणे अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागल्याने 'पाठ' शब्द बनतो. 'नि' उपसर्ग आधी असल्यास 'निपाठ' शब्द बनतो, तर 'अ' प्रत्यय लागल्यास 'निपठ' शब्द बनतो. हरवलेल्या वस्तूचा शोध घेणे या अर्थाचे दोन शब्द आहेत. 'चि' धातू संग्रह अर्थात आहे; येथे शोध घेणे म्हणजे 'चयन' होय. 'मग्ग' धातू शोध घेणे अर्थात असून चुरादिगणीय आहे, त्याला 'यु' प्रत्यय लागतो; हे दोन्ही शब्द स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंगात होतात. 'संसिक्खन' (शोध) शब्दही या अर्थात वापरला जातो.

Catukkaṃ āliṅgane. Liṅga gatyattho. Sanja saṅge. Silisa āliṅgane. Guha saṃvaraṇe, yu, parirambhopyatra. Rambha sadde.

आलिंगन (मिठी मारणे) या अर्थाचे चार शब्द आहेत. 'लिंग' धातू गमन अर्थात आहे. 'सञ्ज' धातू संग (चिकटणे) अर्थात आहे. 'सिलिस' धातू आलिंगन अर्थात आहे. 'गुह' धातू झाकणे अर्थात असून 'यु' प्रत्यय लागतो. 'परिरंभ' शब्दही या अर्थात वापरला जातो; 'रम्भ' धातू आवाज करणे अर्थात आहे.

775. Catukkaṃ ālokane. Loka dassane. Jhe cintāyaṃ. Ikkha dassanaṅkesu. Disa pekkhane, sabbatra bhāve yu.

७७५. पाहणे (आलोकन) या अर्थाचे चार शब्द आहेत. 'लोक' धातू दर्शन अर्थात आहे. 'झे' धातू विचार करणे अर्थात आहे. 'इक्ख' धातू दर्शन आणि चिन्हांकन अर्थात आहे. 'दिस' धातू पाहणे अर्थात आहे; सर्व ठिकाणी भाव अर्थात 'यु' प्रत्यय लागतो.

Catukkaṃ nirākaraṇe. Disa pekkhane. Asu khepane, nirasanaṃ. Pati āpubbo khākathane. Kara karaṇe, itthiyamatiyavo vā,ti.

निराकरण (त्याग करणे किंवा नकार देणे) या अर्थाचे चार शब्द आहेत. 'दिस' धातू पाहणे अर्थात आहे. 'असु' धातू फेकणे अर्थात असून 'निरसन' शब्द बनतो. 'पति' आणि 'आ' उपसर्ग आधी असलेला 'खा' धातू बोलणे अर्थात आहे. 'कर' धातू करणे अर्थात असून स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय लागतो.

776. Pañcakaṃ vipariyaye. Viparipubbo asu khepane, ṇo, vipallāso. Aññena pakārena bhavanaṃ aññathābhāvo. Viparipubbo aya gamane, vipariyayo. Asu khepane, vipariyāso.

७७६. विपर्यास (उलटे होणे किंवा बदलणे) या अर्थाचे पाच शब्द आहेत. 'विपरि' उपसर्ग आधी असलेला 'असु' धातू फेकणे अर्थात असून 'ण' प्रत्यय लागल्याने 'विपल्लास' (विपर्यास) शब्द बनतो. दुसऱ्या प्रकारे होणे म्हणजे 'अञ्ञथाभाव' (अन्यथाभाव) होय. 'विपरि' उपसर्ग आधी असलेला 'अय' धातू गमन अर्थात असून 'अ' प्रत्यय लागल्याने 'विपरियाय' (विपर्यय) शब्द बनतो. 'असु' धातू फेकणे अर्थात असून 'विपरियास' शब्द बनतो.

Tikaṃ atikkame. Atikkamanaṃ atikkamo. Atikkamma patanaṃ atipāto. Aya gamane, upaccayo.

'तिक' हा शब्द अतिक्रमणाच्या (ओलांडण्याच्या) अर्थात वापरला जातो. 'अतिक्रमण' आणि 'अतिक्रम' म्हणजे ओलांडणे. 'अतिक्रम' म्हणजे ओलांडून जाणे आणि 'पतन' (पडणे) म्हणजे 'अतिपात' होय. 'अय' हा धातू गमनाच्या (जाण्याच्या) अर्थात आहे, ज्याला 'उपच्चय' असे म्हणतात.

Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

संकिण्णवग्ग-वण्णना (संकीर्णवर्ग-वर्णन) समाप्त झाली.

3. Anekatthavaggavaṇṇanā

३. अनेकत्थवग्ग-वण्णना (अनेकार्थवर्ग-वर्णन).

777. Idāni [Pg.500] saṃkiṇṇavaggato anantaraṃ gāthāto, gāthāya addhato, pādato cāti imehi tīhi pakārehi anekatthe nānatthe samayādike sadde kamā kamato pavakkhāmi. Ettha anekatthavagge ekassa bhūtasaddādikassa yā punaruttatā, sā thīpunnapuṃsakasaṅkhātaliṅgavisesatthaṃ katā.

७७७. आता, संकिण्णवग्गानंतर, गाथेच्या द्वारे, गाथेच्या अर्ध्या भागाद्वारे आणि चरणाद्वारे (पाद) अशा या तीन प्रकारांनी, अनेक आणि भिन्न अर्थ असणाऱ्या 'समय' इत्यादी शब्दांचे मी क्रमाने वर्णन करीन. या अनेकत्थवग्गात एकाच 'भूत' इत्यादी शब्दांची जी पुनरुक्ती झाली आहे, ती स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग या लिंगांमधील भेद स्पष्ट करण्यासाठी केली गेली आहे.

778. Samavāyatthādivācake bahavo samayasadde jātiyā saṅgayha ‘‘samayo’’ti ekavacananiddeso kato. Tatra ‘‘kālañca samayañca upādāyā’’tyādīsu samavāye paccayasāmaggiyaṃ. ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā’’tyādīsu samūhe. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho’’tyādīsu kāraṇe. ‘‘Ekoyeva ca kho khaṇo ca samayo cā’’tyādīsu khaṇe okāse. ‘‘Abhisamayattho’’tyādīsu paṭivedhe. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā’’tyādīsu kāle. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tyādīsu pahāne. ‘‘Atthābhisamayā dhīro’’tyādīsu lābhe. ‘‘Samayappavādake tindukācire’’tyādīsu diṭṭhiyaṃ.

७७८. समवाय (एकत्र येणे) इत्यादी अर्थ दर्शवणाऱ्या अनेक 'समय' शब्दांना त्यांच्या समानतेच्या (जातीच्या) आधारे एकत्रित करून 'समय' असा एकवचनी निर्देश केला आहे. त्यापैकी, 'काळ आणि समय यांवर अवलंबून' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'समवाय' म्हणजे प्रत्यय-सामग्रीच्या (कारणांच्या अनुकूलतेच्या) अर्थात दिसून येतो. 'महावनात महासमय (मोठा मेळावा) झाला, देवगण एकत्र आले' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'समूह' (समुदाय) या अर्थात आहे. 'हे भद्दानि, तुला समय देखील समजला नाही' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'कारण' या अर्थात आहे. 'क्षण आणि समय हा एकच आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'क्षण' किंवा 'संधी' (अवकाश) या अर्थात दिसून येतो. 'अभिसमय अर्थ' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'प्रतिवेध' (साक्षात्कार/पूर्ण ज्ञान) या अर्थात आहे. 'एका समयी भगवान...' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'काळ' या अर्थात दिसून येतो. 'मानाचा सम्यक अभिसमय केल्यामुळे' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'प्रहाण' (त्याग) या अर्थात आहे. 'कल्याणाचा लाभ झाल्यामुळे धीर पुरुष...' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'लाभ' (प्राप्ती) या अर्थात आहे. 'समयाचा (मतांचा) प्रवाद असणाऱ्या तिन्दुकाचिर...' इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'दृष्टी' (मत/सिद्धांत) या अर्थात दिसून येतो.

Tattha [Pg.501] sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā – samudāyoti avayavasahāvatthānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, kāraṇaṃ, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Sametisamāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo avagantabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Sameti ettha, etena vā saṅgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo, dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ viya, karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho, sameti sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā sampayuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ sopasaggo, anupasaggo ca samayasaddo samavāyādyatthavācako hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sabbatra udāharaṇaṃ taṃtadatthānurūpanibbacanādayo daṭṭhabbā.

त्यामध्ये, सहकारी कारणांमुळे जे एकत्र येते किंवा समवेत होते, तो 'समय' म्हणजेच 'समवाय' (कारणांची अनुकूलता) होय. अवयवांचे (भागांचे) समान किंवा एकत्र राहणे, प्रवृत्ती किंवा अस्तित्व म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'समूह' (समुदाय) होय; जसे की 'समुदाय' म्हणजे अवयवांचे एकत्र राहणेच समूह होय. उर्वरित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने ज्याच्यापासून फल प्राप्त होते, उत्पन्न होते किंवा प्रवृत्त होते, तो 'समय' म्हणजेच 'कारण' होय, जसे की 'समुदाय'. ज्यामध्ये मार्ग-ब्रह्मचर्य आणि त्याचे आधार असणारे पुद्गल (व्यक्ती) एकत्र येतात, तो 'समय' म्हणजेच 'क्षण' (संधी) होय. ज्ञानाने सन्मुख होऊन जे सम्यक प्रकारे जाणले पाहिजे, तो 'अभिसमय' म्हणजेच धर्मांचा (तत्वांचा) अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव होय. सन्मुख भावाने जे सम्यक प्रकारे जाणले जाते किंवा समजले जाते, तो 'अभिसमय' म्हणजेच धर्मांच्या अविपरीत स्वभावाचा बोध (साक्षात्कार) होय. ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी किंवा स्वभावधर्म हे सहजात इत्यादी किंवा उत्पाद इत्यादींशी जोडले जातात, तो 'समय' म्हणजेच 'काळ' होय; कारण केवळ धर्मांच्या प्रवृत्तीमुळे जरी काळ हा वास्तविकपणे अस्तित्वात नसला, तरी धर्मांच्या प्रवृत्तीचे अधिकरण किंवा करण असल्यासारखा केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या रूपाने तो व्यवहारात आणला जातो. सर्व क्लेशांच्या निरोधाकडे जाणे किंवा सम्यक प्रकारे क्लेशांचा अपगम (दूर होणे) म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'प्रहाण' (त्याग) होय. संगती किंवा एकत्र येणे म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) होय. जो स्वतःच्या विषयात प्रवृत्त होतो आणि संबंध जोडतो, किंवा दृढ पकडीमुळे ज्याच्याद्वारे प्राणी आपापल्या अभिनिवेशानुसार (आग्रहानुसार) संप्रयुक्त होऊन प्रवृत्त होतात, तो 'समय' म्हणजेच 'दृष्टी' (मत) होय; कारण दृष्टी-संयोजनाने प्राणी अत्यंत घट्ट बांधले जातात. अशा प्रकारे त्या त्या अर्थामध्ये 'समय' शब्दाची प्रवृत्ती समजून घ्यावी. 'समय' शब्दाच्या अर्थ-विश्लेषणात 'अभिसमय' शब्दाचे उदाहरण हे उपसर्गयुक्त आणि उपसर्गरहित 'समय' शब्द देखील समवाय इत्यादी अर्थांचे वाचक असतात, हे दर्शवण्यासाठी दिले आहे. याचप्रमाणे सर्व ठिकाणी उदाहरणे आणि त्या त्या अर्थाला अनुरूप असणारे विग्रह (निरुक्ती) इत्यादी पाहावेत.

779. Saṇṭhānaṃ dīgharassādi. Rūpaṃ rūpāyatanaṃ, jāti khattiyādikulaṃ. Chavi bahicammaṃ, pamāṇaṃ mariyādo. Akkharaṃ akārādi[Pg.502], yaso parivāro, kitti ca. Guṇo sīlādi, tapaniyepi vaṇṇo.

७७९. 'संस्थान' म्हणजे लांब, आखूड इत्यादी आकार. 'रूप' म्हणजे रूपायतन. 'जाती' म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी कुळ. 'छवी' म्हणजे बाह्य त्वचा. 'प्रमाण' म्हणजे मर्यादा. 'अक्षर' म्हणजे अ-कार इत्यादी वर्ण. 'यश' म्हणजे परिवार आणि कीर्ती. 'गुण' म्हणजे शील इत्यादी. सोन्याच्या बाबतीत 'वर्ण' हा शब्द वापरला जातो.

780. Pātimokkhassa bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena duvidhassa pātimokkhassa uddese ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti. Paṇṇattiyaṃ ‘‘uposatho nāma nāgarājā’’ti. Upavāso vutto. Aṭṭhaṅgo ‘‘pāṇātipātā veramaṇi’’ādi. Uposathadinaṃ ‘‘ajjuposatho pannaraso’’tyādīsu.

७८०. भिक्खू आणि भिक्खुणी यांच्या भेदाने दोन प्रकारच्या पातिमोक्खाच्या उद्देशात (वाचनात) 'संघाने उपोसथ करावा' असे म्हटले आहे. प्रज्ञप्तीमध्ये 'उपोसथ नावाचा नागराज होता' असे म्हटले आहे. 'उपवास' या अर्थात देखील हा शब्द वापरला जातो. 'प्राणातिपातापासून विरत राहणे' इत्यादी आठ अंगांनी युक्त असणाऱ्याला 'अष्टांग' (उपोसथ) म्हणतात. 'आज पंधरावा उपोसथ दिवस आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'उपोसथ दिवस' या अर्थात 'उपोसथ' शब्द वापरला जातो.

781-782. Rathaṅgaṃ cakkadvayaṃ. Lakkhaṇaṃ cakkalakkhaṇaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’ntyādīsu dhammacakke. Uracakkaṃ nāma khuracakkaṃ ‘‘cakkaṃ bhamati matthake’’ti. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’ntyādīsu iriyāpathacakke. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tyādīsu sampatticakke. ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuvattetī’’tyādīsu cakkaratane. Maṇḍalaṃ ‘‘alātacakka’’ntyādīsu ‘‘asanivicakka’’nti ca. Balaṃ thāmo. Kulālo kumbhakāro, tassa bhaṇḍe kulālacakkanti. Āṇāyaṃ ‘‘cakkaṃ vattayati pāṇīna’’nti. Āyudhe cakkākāre āyudhe. Dānaṃ deyyadhammo. Rāsi khandho. Saddhagāthāpi gāthāyeva.

७८१-७८२. रथाचे अंग म्हणजे दोन चाकांचा समूह. 'लक्षण' म्हणजे चक्र-लक्षण. 'माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले चक्र' इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'धम्मचक्र' या अर्थात आहे. उरचक्र म्हणजे वस्तऱ्याचे चक्र, जसे की 'डोक्यावर चक्र फिरते' या वाक्यात. 'चार चक्रे आणि नऊ द्वारे' इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'इरियापथ-चक्र' या अर्थात आहे. 'हे भिक्खूहो, ही चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असणाऱ्या देव आणि मनुष्यांचे चार चक्र फिरते' इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'संपत्ती-चक्र' या अर्थात आहे. 'पित्याद्वारे प्रवर्तित केलेल्या चक्राचे अनुवर्तन करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'चक्ररत्न' या अर्थात आहे. 'मंडल' (वर्तुळ) या अर्थात, जसे की 'अलातचक्र' (मशालीचे वर्तुळ) आणि 'अशनिचक्र' (विजेचे चक्र). 'बल' म्हणजे सामर्थ्य. 'कुलाल' म्हणजे कुंभार, त्याच्या चाकाला 'कुलालचक्र' म्हणतात. आज्ञा (शासन) या अर्थात, जसे की 'प्राण्यांवर चक्र (आज्ञा) चालवतो'. चक्राच्या आकाराचे शस्त्र या अर्थात देखील चक्र शब्द वापरला जातो. 'दान' म्हणजे देय्यधम्म. 'राशी' म्हणजे स्कंध. अर्ध्या भागासह असणारी गाथा देखील 'गाथा'च होय.

‘‘Daṇḍakā [Pg.503] caṇḍavuṭṭhyādi, pādehi chahi tīhi tu;

Gāthāti ca paratthevaṃ, chandosaññā pakāsitā.

'दण्डक, चण्डवृष्टी इत्यादी छंद, जे सहा किंवा तीन चरणांनी युक्त असतात, त्यांना इतर ग्रंथांमध्ये 'गाथा' या छंदाच्या संज्ञेनेच स्पष्ट केले गेले आहे.'

Anantaroditaṃ cañña-metaṃ sāmaññanāmato;

Gāthāicceva niddiṭṭhaṃ, munindavacane panā’’ti hi vuttaṃ.

'परंतु मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) वचनात, नुकतेच वर सांगितलेले आणि इतर छंद देखील सामान्य नावाने 'गाथा' म्हणूनच निर्दिष्ट केले गेले आहेत,' असे म्हटले आहे.

783.

७८३.

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalaviriyūpapatti,Idañca te nāga mahāvimānaṃ.

'हे नागा! तुझे व्रत काय होते? आणि तुझे ब्रह्मचर्य (दान) काय होते? कोणत्या सुचरिताचा हा विपाक (परिणाम) आहे, ज्यामुळे तुला हे ऐश्वर्य, तेज, बल, वीर्य, नागाच्या रूपात उत्पत्ती आणि हे मोठे विमान प्राप्त झाले आहे?'

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumha;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

'मी आणि माझी पत्नी मनुष्यलोकात असताना, आम्ही दोघेही श्रद्धावान आणि दानपती होतो. तेव्हा माझे घर विहिरीसारखे (सर्वांसाठी खुले) होते आणि आम्ही श्रमण व ब्राह्मणांना चांगल्या प्रकारे संतुष्ट केले होते.'

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhijutibalaviriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti

'तेच माझे व्रत होते आणि तेच माझे ब्रह्मचर्य (श्रेष्ठ दान) होते. त्या सुचरिताचाच हा विपाक आहे, ज्यामुळे मला हे ऐश्वर्य, तेज, बल, वीर्य, नागाच्या रूपात उत्पत्ती आणि हे मोठे विमान प्राप्त झाले आहे, हे धीर पुरुषा!'

Imasmiṃ vidhurapaṇḍitajātake dānasmiṃ āgato.

या विधुरपंडित जातकामध्ये (ब्रह्मचर्य शब्द) 'दान' या अर्थात आला आहे.

‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte appamaññāsu. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussesu suppakāsita’’nti [Pg.504] pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahe sakalasmiṃ sāsane. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti imasmiṃ sallekhasutte methunā viratiyaṃ.

'हे पंचशिख, ते ब्रह्मचर्य (ब्रह्मविहार भावना) निर्वेदासाठी नाही, विरागासाठी नाही, तर केवळ ब्रह्मलोकात उत्पत्तीसाठी आहे,' या महागोविंद सुत्तामध्ये तो 'अप्पमञ्ञा' (ब्रह्मविहार) या अर्थात आला आहे. 'हे ब्रह्मचर्य (शासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, पसरलेले आणि मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित झाले आहे,' या पासादिक सुत्तामध्ये त्रिशिक्षा-संग्रह असणाऱ्या 'संपूर्ण शासनाच्या' अर्थात आला आहे. 'इतर लोक अब्रह्मचारी होतील, परंतु आम्ही येथे ब्रह्मचारी होऊ,' या सल्लेखा सुत्तामध्ये तो 'मैथुनापासून विरती' या अर्थात आला आहे.

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

'तुझा हात कशामुळे इच्छा पूर्ण करणारा झाला आहे? तुझा हात कशामुळे मधुर वस्तूंनी पाझरणारा झाला आहे? तुझ्या कोणत्या ब्रह्मचर्यामुळे तुझ्या हातामध्ये हे पुण्य फलद्रूप झाले आहे?'

Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. –

त्यामुळे माझा हात इच्छा पूर्ण करणारा (कामदद) आहे, त्यामुळे माझा हात मधुरस स्रवणारा (मधुस्स्रव) आहे; माझ्या त्या ब्रह्मचर्यामुळे माझ्या हातामध्ये पुण्य समृद्ध होते.

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvacce.

या अंकुरपेतवत्थूमध्ये 'वेय्यावच्च' (सेवा/वैयावृत्य) या अर्थाने आले आहे.

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tā brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti. –

आम्ही आमच्या पत्नींचे उल्लंघन (व्यभिचार) करत नाही आणि आमच्या पत्नीही आमचे उल्लंघन करत नाहीत. त्यांच्या व्यतिरिक्त आम्ही ब्रह्मचर्य (स्वपत्नीसंतोष) पाळतो; म्हणूनच आमच्या कुळातील तरुण (मुले) मरत नाहीत.

Mahādhammapālajātake sadāratuṭṭhiyaṃ.

महाधम्मपाल जातकामध्ये 'सदारतुट्ठि' (स्वपत्नीसंतोष) या अर्थाने आले आहे.

‘‘Evaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ tittirajātake pañcasīle.

“भिक्खूहो! अशा प्रकारे ते 'तित्तिरिय' नावाचे ब्रह्मचर्य होते.” या तित्तिर जातकामध्ये 'पंचशील' या अर्थाने आले आहे.

‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti mahāgovindasutteyeva ariyamagge.

“पंचसिख! हे ब्रह्मचर्य एकांत निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी... हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे.” हे महागोविंद सुत्तामध्ये 'आर्यमार्ग' या अर्थाने आले आहे.

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. –

“हीन (कनिष्ठ) ब्रह्मचर्याने (अष्टशील उपोसथाने) मनुष्य क्षत्रिय कुळात जन्म घेतो; मध्यम ब्रह्मचर्याने देवत्व प्राप्त होते आणि उत्तम ब्रह्मचर्याने मनुष्य शुद्ध होतो (ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो).”

Nimijātake attadamanavasena kate aṭṭhaṅguposathe.

निमि जातकामध्ये आत्म-संयमाच्या (स्वतःला नियंत्रित करण्याच्या) उद्देशाने पाळल्या गेलेल्या 'अष्टांग उपोसथ' या अर्थाने आले आहे.

‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritvā tapassi sudaṃ homī’’ti lomahaṃsasutte dhitisaṅkhāte vīriye.

“सारिपुत्ता! मला आठवते की, मी चार अंगांनी युक्त अशा ब्रह्मचर्याचे आचरण करून तपस्वी झालो होतो.” हे लोमहंस सुत्तामध्ये 'धृती' (धैर्य/निश्चय) नावाच्या 'वीर्य' (वीर्य/प्रयत्न) या अर्थाने आले आहे.

784. Sabhāvo [Pg.505] aviparītattho. Pariyatti pariyāpuṇitabbā vinayābhidhammasuttantā. Ñāyo yutti, sappaṭipadā vā maggādayo. Ñeyye saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattivasena pañcavidhe ñeyye. Nissattatā sattasabhāvassa abhāvatā. Āpattiyaṃ ‘‘pārājikaṃ dhamma’’nti. ‘‘Saha dhammena niggayhā’’tyādīsu kāraṇe. Ādinā samayaññūpamāhiṃsādīsupi dhammo.

७८४. स्वभाव म्हणजे यथार्थ (अविपरीत) अर्थ. परियत्ती म्हणजे शिकण्यायोग्य विनय, अभिधम्म आणि सुत्तंत. न्याय म्हणजे युक्ती किंवा प्रतिपदेसह मार्ग इत्यादी. ज्ञेय म्हणजे संस्कार, विकार, लक्षण, निर्वाण आणि प्रज्ञप्ती या रूपाने पाच प्रकारचे ज्ञेय धर्म. निस्सत्त्वता म्हणजे सत्त्व-स्वभावाचा अभाव. आपत्तीमध्ये 'पाराजिक धम्म' असा प्रयोग होतो. 'सह धम्मेन निग्गय्ह' (धर्माने/कारणाने निग्रह करून) इत्यादींमध्ये 'कारण' या अर्थाने. 'आदि' शब्दाने समय (सिद्धांत), ज्ञान, उपमा, अहिंसा इत्यादी अर्थांमध्येही 'धम्म' शब्द वापरला जातो.

785. Payojanaṃ phalaṃ. Saddābhidheyye saddatthe. Vuḍḍhiyaṃ vaḍḍhane. Vatthumhi dabbe. Nāse vināse. Pacchimapabbate atthagirimhi. Nivattivisayuppattisabhāvādīsupi.

७८५. प्रयोजन म्हणजे फल. शब्दाभिधेय म्हणजे शब्दाचा अर्थ. वृद्धी म्हणजे वाढ/विकास. वस्तू म्हणजे द्रव्य. नाश म्हणजे विनाश. पश्चिम पर्वत म्हणजे अस्ताचल (अस्त होणारा पर्वत). निवृत्ती, विषय, उत्पत्ती, स्वभाव इत्यादी अर्थांमध्येही [हा शब्द वापरला जातो].

786. Yebhuyyatā bāhulyatā. Abyāmissaṃ asammissaṃ. Visaṃyoge vippayoge. Daḷhatthe daḷhasaddassa atthe. Anatireke atirekābhāve. Anavasesamhi sabbasmiṃ, taṃ kevalavacanaṃ tīsu liṅgesu.

७८६. येभुय्यता म्हणजे बाहुल्यता (बहुसंख्या). अब्यामिस्स म्हणजे अमिश्रित (न मिसळलेले). विसंयोग म्हणजे विप्रयोग (वियोग). दळ्हत्थ म्हणजे 'दळ्ह' (दृढ) शब्दाच्या अर्थात. अनतिरेक म्हणजे अतिरेकाचा अभाव. अनवशेष म्हणजे संपूर्ण/सर्व; तो 'केवल' शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.

787. Paṭalaṃ ‘‘diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu. ‘‘Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti rāsimhi. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā [Pg.506] pāṭikaṅkhitabbā’’ti ānisaṃse. Bandhanaṃ kāmaguṇaṃ. Appadhāne visesane. Jiyāya dhanuno.

७८७. पटल (थर/पदरी) म्हणजे 'द्विगुणित संघात पांघरून' इत्यादींमध्ये. 'वयोगुण अनुक्रमे सोडतात' यामध्ये राशी (समूह) या अर्थाने. 'शतगुणी दक्षिणेची अपेक्षा करावी' यामध्ये आनिशंस (फायदा/गुण) या अर्थाने. बंधन म्हणजे कामगुण. अप्रधान म्हणजे विशेषण. धनुष्याची दोरी (ज्या) या अर्थातही [गुण शब्द वापरला जातो].

788-789. Rukkhādo dumādimhi. Vijjamāne bhūtaguṇe. Arahante ‘‘yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapaciniṃ pacī’’ti. Khandhapañcake ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassathā’’ti. Satte pāṇimhi. Mahābhūte pathavādike. Amanusso devarakkhasādi. Vijjamānatthavajjite rukkhādo nāriyaṃ na bhavati, vijjamānatthe, pana atītādīsu ca vāccaliṅgo. Patte sampatte. Same tulyatthe.

७८८-७८९. वृक्ष इत्यादींमध्ये 'भूत' शब्द वापरला जातो. विद्यमान गुणाच्या अर्थात. अरहंताच्या अर्थात, जसे की 'जो काळाचा ग्रास घेणारा भूत (अरहंत) आहे, त्याने प्राण्यांना परिपक्व करणाऱ्याला शिजवले आहे'. पंचस्कंधाच्या अर्थात, जसे की 'सारिपुत्ता! या उत्पन्न झालेल्या (भूत) पंचस्कंधाला पहा'. सत्त्व म्हणजे प्राणी या अर्थात. महाभूत म्हणजे पृथ्वी इत्यादींच्या अर्थात. अमनुष्य म्हणजे देव, राक्षस इत्यादी. 'विद्यमान' हा अर्थ वगळता वृक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये हा शब्द स्त्रीलिंगात होत नाही; परंतु 'विद्यमान' अर्थात आणि भूतकाळ इत्यादी अर्थांमध्ये तो विशेषणलिंगी (वाच्चलिंगी) असतो. पत्त म्हणजे प्राप्त झालेला. सम म्हणजे समान अर्थात.

790. Sajjane sappurise.

७९०. सज्जन म्हणजे सत्पुरुष.

791. Padapūraṇe ‘‘suttanta vanantā’’tyādīsu. Dehāvayave ‘‘antaṃ antaguṇa’’ntyādīsu. Deho ca avayavo cāti eke. Koṭṭhāse ‘‘ayameko anto’’tyādīsu. Lāmakaṃ nihīnakaṃ.

७९१. पदपूरक (शब्दाची पूर्तता करणारा) म्हणून 'सुत्तंत', 'vanant' (वनंत) इत्यादींमध्ये. शरीराचा अवयव (आतडे) या अर्थात 'अंतं अंतगुणं' (आतडे आणि त्याचे वेढे) इत्यादींमध्ये. काही आचार्य 'देह आणि अवयव' असाही अर्थ सांगतात. कोट्ठास (भाग/टोक) या अर्थात 'हा एक अंत (टोक) आहे' इत्यादींमध्ये. लामक म्हणजे हीन (कनिष्ठ).

792. Nikāyo [Pg.507] sadhammīnaṃ gaṇo. Sandhi paṭisandhi. Sāmaññe visesādhāre. Pasūti mātukucchito nikkhamanaṃ, kulaṃ khattiyādikulaṃ. Bhavo bhavanakriyā. Visesyo upādhi, yassa vasena bhinnesu sabalādīsu abhinnā dhīsaddā vattante. Sumanāyaṃ mālatiyaṃ. Saṅkhatalakkhaṇe saṅkhatadhammānaṃ lakkhaṇe.

७९२. निकाय म्हणजे सधर्मीयांचा (समान शील असलेल्या भिक्खूंचा) समूह. संधी म्हणजे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म). सामान्य म्हणजे विशेषाचा आधार. प्रसूती म्हणजे मातेच्या उदरातून बाहेर पडणे. कुल म्हणजे क्षत्रिय इत्यादींचे घराणे. भव म्हणजे उत्पन्न होण्याची क्रिया (अस्तित्व). विशेष्य म्हणजे उपाधी (विशेषण), ज्याच्या प्रभावाने ठिपके असलेल्या गाई इत्यादी भिन्न गोष्टींमध्ये अभिन्न अशी बुद्धी (ज्ञान) प्रवृत्त होते. सुमना म्हणजे मालती (चमेलीची वेल). संस्कृत-लक्षण म्हणजे संस्कृत (संस्कारित/कृत) धर्मांचे लक्षण.

793. Bhavabhedo kāmabhavādi. Patiṭṭhāyaṃ nissaye. Niṭṭhā nipphatti. Ajjhāsayo adhippāyo. Buddhi ñāṇaṃ. Vāsaṭṭhānaṃ vasanaṭṭhānaṃ. Visarattaṃ visaraṇabhāvo. ‘‘Visadatthe’’tipi pāṭho, tadā sadadhātussa visaraṇatthatā daṭṭhabbā.

७९३. भवभेद म्हणजे कामभव इत्यादी भवांचे प्रकार. प्रतिष्ठा म्हणजे आश्रय (निश्रय). निष्ठा म्हणजे निष्पत्ती (पूर्णता). अध्याशय म्हणजे अभिप्राय (हेतू). बुद्धी म्हणजे ज्ञान. वासस्थान म्हणजे राहण्याचे ठिकाण. विसरत्व म्हणजे पसरण्याचा भाव (प्रसरणशीलता). 'विसदत्थ' (विशदत्व/स्पष्टता) असाही पाठ आहे, त्या वेळी 'सद्' धातूचा अर्थ प्रसरण पावणे असा समजावा.

794. Phale sotāpattādike. Aniccādianupassanā vipassanā nāma. Magge sotāpattimaggādike.

७९४. फल म्हणजे स्रोतापत्ती-फल इत्यादी. अनित्यता इत्यादींचे अनुदर्शन करणे म्हणजे 'विपश्यना'. मार्ग म्हणजे स्रोतापत्ती-मार्ग इत्यादी.

795. Kammāruddhanaṃ kammārānaṃ uddhanaṃ, kammārānaṃ yathā ukkāti. Aṅgārakapallaṃ aṅgārānaṃ bhājanaṃ. Dīpikā nāma madhucchiṭṭhādimayā padīpakiccakārikā. Suvaṇṇakāramūsā mattikamayā ekā bhājanavikati. Vāyuno vege ca ukkāsaddo, yo ‘‘devadudrabhī’’ti vutto.

७९५. कम्मारुद्धन म्हणजे लोहाराची भट्टी, जसे लोहाराची फुंकणी (भट्टी). अंगारकपल्ल म्हणजे कोळशांचे (निखाऱ्यांचे) भांडे. दीपिका म्हणजे मेण इत्यादींपासून बनवलेली, दिव्याचे काम करणारी मशाल. सुवर्णकारमुसा म्हणजे मातीपासून बनवलेले सोन्याचे मूस (एक प्रकारचे भांडे). वाऱ्याच्या वेगासाठीही 'उक्का' शब्द वापरला जातो, ज्याला 'देवदुंदुभी' (मेघगर्जना) म्हटले जाते.

796. Kesohāraṇaṃ [Pg.508] kesānaṃ lavanaṃ. Jīvitavutti jīvitassa vattanaṃ. Vapanaṃ bījassa vapanaṃ. Vāpasamakaraṇaṃ vapitassa bījassa samakaraṇaṃ. Pavuttabhāvo bandhanā mutti.

७९६. केसोहरण म्हणजे केस कापणे (मुंडण करणे). जीवितवृत्ती म्हणजे जीवनाचा निर्वाह. वपन म्हणजे बी पेरणे. वापसमकरण म्हणजे पेरलेल्या बियांचे सपाटीकरण करणे. प्रवृत्तभाव म्हणजे बंधनातून मुक्त होणे.

797-798. Suto vissute pākaṭe. Avadhārite upalakkhite. Upacite rāsīkate. Anuyogo pucchā. Kilinne tinte. Sotaviññeyyaṃ saddāyatanaṃ. Satthaṃ saddasatthādi, sutanāmako vā eko satthaviseso. Etesu dvīsu atthesu sutaṃ napuṃsakaṃ. Putte suto pulliṅgo, rājinipi suto.

७९७-७९८. सुत म्हणजे प्रसिद्ध/प्रकट. अवधारित म्हणजे निश्चित केलेले. उपचित म्हणजे संचित (एकत्र केलेले). अनुयोग म्हणजे विचारणा (प्रश्न). क्लिन्न म्हणजे ओले झालेले. श्रोतविज्ञेय म्हणजे शब्दायतन (ऐकण्यायोग्य आवाज). शास्त्र म्हणजे व्याकरण शास्त्र इत्यादी, किंवा 'सुत' नावाचा एक विशिष्ट प्राणी. या दोन अर्थांमध्ये 'सुत' शब्द नपुंसकलिंगी असतो. पुत्राच्या अर्थात 'सुत' पुल्लिंगी असतो, आणि राजासाठीही 'सुत' शब्द वापरला जातो.

799. Yuge katādicatukke. Leso anumānañāṇavisayo. Paññattiyaṃ ‘‘kappatthero’’ti. Paramāyumhi ‘‘kappaṃ saggamhi [Pg.509] modatī’’ti. Aññatra kappādīsu pulliṅge. Sadise pana tīsu liṅgesu. Samaṇavohāro vinayāgato samaṇānaṃ vohāro. Kappabindu cīvare katabindu. Samantatte samantabhāve. Antarakappo mahākappassa asītimo bhāgo. Ādisaddena asaṅkhyeyyamahākappe saṅgaṇhāti. Takke vitakke. Vidhi vidhānaṃ.

७९९. युग म्हणजे कृत इत्यादी चार युगांच्या समूहात. लेश म्हणजे अनुमान ज्ञानाचा विषय. प्रज्ञप्तीमध्ये 'कप्पत्थेर' (कल्प स्थवीर) असे उदाहरण आहे. परमायु म्हणजे आयुष्य-कल्प, जसे 'कल्पापर्यंत स्वर्गात आनंद करतो'. इतर अंतराकल्प इत्यादी अर्थांमध्ये हा शब्द पुल्लिंगी असतो. 'समान' या अर्थात मात्र तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. समणवोहार म्हणजे विनयात आलेला श्रमणांचा व्यवहार (संकेत). कप्पबिंदू म्हणजे चीवरावर लावलेला बिंदू (डाग). समंतत्व म्हणजे सर्व बाजूंनी असणे. अंतराकल्प म्हणजे महाकल्पाचा ऐंशीवा भाग. 'आदि' शब्दाने असंख्येय कल्प आणि महाकल्प यांचे ग्रहण होते. तर्क म्हणजे वितर्क (विचार). विधी म्हणजे विधान (नियम).

800. Virati viratittayaṃ. Sapatho akkoso. Tacche tathabhāve. Ariyasaccamhi dukkhasaccādike. Diṭṭhi micchādiṭṭhi.

८००. विरती म्हणजे तीन विरतींचा समूह. शपथ म्हणजे शिवीगाळ (आक्रोश). तच्छ म्हणजे सत्यता (यथार्थता). आर्यसत्य म्हणजे दुःखसत्य इत्यादी. दृष्टी म्हणजे मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी).

801. Sañjātideso ‘‘kambojo assāyatana’’nti. Vāsaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘devānaṃ devāyatana’’nti. Ākaroti yattha suvaṇṇarajatādayo uppajjanti. Samosaraṇaṭṭhānaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhānaṃ. Padapūraṇe ‘‘kammāyatanaṃ, sippāyatana’’nti.

८०१. उत्पत्तीचे स्थान म्हणजे 'कंबोज हा घोड्यांचे उत्पत्तीचे स्थान (अस्सायतन) आहे' यामध्ये. वासस्थान म्हणजे राहण्याचे ठिकाण, जसे 'देवांचे देवालय (देवायतन)'. खाण म्हणजे जेथे सोने, चांदी इत्यादी उत्पन्न होतात. समोसरणस्थान म्हणजे अनेकांचे एकत्र येण्याचे ठिकाण (सभास्थान). पदपूरक म्हणून 'कम्मायतन' (कर्म), 'सिप्पायतन' (शिल्प/कला) इत्यादींमध्ये.

802. Vatthaṃ ambaraṃ. Añño yo sako na hoti. Odhi mariyādo. Bhedo viseso. Manasipi cittepi.

८०२. वस्त्र म्हणजे अंबर (कपडा). अन्य म्हणजे जे स्वतःचे नाही अशी दुसरी वस्तू. ओधी म्हणजे मर्यादा (सीमा). भेद म्हणजे विशेष (फरक). मन म्हणजे चित्त देखील.

803. Vipāke iṭṭhavipāke kusalo. Anavajjādīsu vāccaliṅgiko.

८०३. विपाक म्हणजे इष्ट विपाकाच्या (इच्छित फलाच्या) अर्थात 'कुशल' शब्द पुल्लिंगी असतो. अनवद्य (दोषरहित) इत्यादी अर्थांमध्ये तो विशेषणलिंगी (वाच्चलिंगी) असतो.

804. Dravo [Pg.510] madhvādi. Madhurādīsu chasu rasesu. Pārado sūto. Siṅgārādo nava nāṭyarase. Rasarattamaṃsamedaṭṭhisukkaṭṭhimiñjavasena satta dhātavo, tabbhede. Kicce phassādidhammānaṃ saṅghaṭṭanādikicce. Sampatti tesaṃyeva.

८०४. द्रव म्हणजे मध इत्यादी. मधुर इत्यादी सहा रसांच्या अर्थात. पारद म्हणजे सूत (पारा). शृंगार इत्यादी नऊ नाट्यरसांच्या अर्थात. रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थी, मज्जा आणि शुक्र या रूपाने सात धातूंच्या अर्थात आणि त्यांच्या भेदांमध्ये. कृत्य म्हणजे स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या संघट्टन (संपर्क) इत्यादी कृत्यांच्या अर्थात. संपत्ती म्हणजे त्याच धर्मांची समृद्धी.

805. Bodhisaddo ñāṇadvaye nāriyaṃ, bodhirājakumārādipaññattiyaṃ pume. Assattharukkhe pumitthiyaṃ.

८०५. 'बोधिसद्दो' (बोधि शब्द) हा दोन ज्ञानांच्या (सर्वज्ञता ज्ञान आणि समुच्छेद ज्ञान यांच्या) समूहाच्या अर्थी स्त्रीलिंगी असतो; 'बोधि' नावाचा राजकुमार इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या (नावांच्या) अर्थी पुल्लिंगी असतो. आणि पिंपळाच्या झाडाच्या (अश्वत्थ वृक्षाच्या) अर्थी तो पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी दोन्ही असतो.

806. Yena kattubhūtena yo kammabhūto niccasevito, tatthāpi kammabhūte. Visayo anaññathābhāvo. Janapade kuruādike. Gocare tabbahulācāre.

८०६. ज्या कर्त्याद्वारे ज्या कर्माचे (वस्तूचे) निरंतर सेवन केले जाते, त्या निरंतर सेवन केलेल्या कर्माच्या (वस्तूच्या) अर्थी; तसेच 'विषय' म्हणजे अन्य प्रकारे न होणे (अनन्यथाभाव); कुरु इत्यादी जनपदांच्या अर्थी; आणि गोचर म्हणजे त्या वस्तूच्या बहुतांश आचरणाच्या अर्थी (हा शब्द वापरला जातो).

807. Sattāyaṃ vijjamānatāyaṃ.

८०७. 'सत्ता' म्हणजे विद्यमानता (अस्तित्व असणे) या अर्थी.

808. Bandhave so pume. Attani saṃ napuṃsake. Dhanasmiṃ so saṃ anitthiyaṃ. Sunakhe sā pume vutto. Attaniye so tiliṅgiko.

८०८. बांधणे किंवा नातेवाईक या अर्थी 'सो' (स-शब्द) पुल्लिंगी असतो. स्वतःच्या (आत्मन्) अर्थी 'सं' नपुंसकलिंगी असतो. धनाच्या अर्थी 'सो' आणि 'सं' हे दोन्ही स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) असतात. कुत्र्याच्या अर्थी 'सा' हा पुल्लिंगी म्हटला आहे. स्वतःच्या मालकीचे (आत्मीय) या अर्थी 'सो' हा तिन्ही लिंगांत (त्रिलिंगी) असतो.

809. Chavisampattiyaṃ [Pg.511] chaviyā sampattiyaṃ.

८०९. 'छविसंपत्ती' म्हणजे त्वचेची समृद्धी किंवा कांतीची उत्तमता या अर्थी.

810. Jāmātā dhītusāmiko. Mandappiye appapiye varaṃ abyayaṃ.

८१०. 'जामातृ' म्हणजे कन्येचा पती (जावई). अल्प प्रिय किंवा थोडे आवडणे या अर्थी 'वरं' हे अव्यय असते.

811. Makule avikāsasampatte. Nettiṃsādipidhāne khaggādīnaṃ gehe.

८११. 'मकुल' म्हणजे न उमललेली कळी या अर्थी. 'नेत्तिंस' (तलवार) इत्यादींच्या म्यानाच्या किंवा तलवारी इत्यादींच्या कोशाच्या (घराच्या) अर्थी.

812. Pitāmaho brahmā. Pitūsu mātāpitūsu. Tathā pakkhantare. Tapasi sīle.

८१२. 'पितामह' म्हणजे महाब्रह्मा. 'पितृ' म्हणजे माता आणि पिता या अर्थी. तसेच 'तथा' हा शब्द दुसऱ्या पक्षात (विकल्पाने) वापरला जातो. 'तपस्' म्हणजे शील किंवा तपाचरण या अर्थी.

813-814. Majjhabandhe urobandhane. Pakoṭṭho kapparassādhobhāgo. Kacchabandhanaṃ adhombarassa daḷhabandhanaṃ. Mekhalāyañcāti kacchā catūsvatthesu. Kaccho latādīsu. Kaccho bāhumūlamhi parūḷhakacchanakhalome, ‘‘kacchehi sedā muñcantī’’ti. Anūpo bahūdakadeso.

८१३-८१४. 'कच्छा' हा शब्द चार अर्थांत वापरला जातो: मध्यबंध (कमरपट्टा) किंवा छातीचा पट्टा; 'प्रकोष्ठ' म्हणजे कोपराच्या खालचा भाग; 'कच्छबंधन' म्हणजे खालच्या वस्त्राचे (धोतराचे) घट्ट बांधणे (कास घालणे); आणि मेखला (कमरपट्टा). 'कच्छ' हा शब्द वेली इत्यादींच्या अर्थी वापरला जातो. तसेच 'कच्छ' म्हणजे काख (बाहुमूल), जसे की "काखेतून घाम सुटतो" या उदाहरणात. 'अनूप' म्हणजे भरपूर पाणी असलेला प्रदेश.

815. Mānaṃ [Pg.512] tulāpatthaṅgulīhi. Pamātari pamāṇassa kattari.

८१५. 'मान' म्हणजे तराजू, माप किंवा बोटांनी मोजणे (तुलना करणे). 'प्रमातृ' म्हणजे मोजणारा किंवा प्रमाणाचा कर्ता या अर्थी.

816. Dabbaṃ dhanaṃ. Attabhāvo pañcakkhandhasamūho. Pāṇo jīvitindriyaṃ. Dabbādīsu catūsu sattaṃ. Sattāyaṃ vijjamānatāyaṃ sattā. Jane satto. So sattasaddo, āsatte laggite tiliṅgiko.

८१६. 'द्रव्य' म्हणजे धन. 'आत्मभाव' म्हणजे पंचस्कंधांचा समूह. 'प्राण' म्हणजे जीवितेंद्रिय. द्रव्य इत्यादी चार अर्थांत 'सत्तं' (सत्त्व) हा नपुंसकलिंगी शब्द होतो. 'सत्ता' म्हणजे विद्यमानता (अस्तित्व) या अर्थी 'सत्तो' हा पुल्लिंगी शब्द होतो. मनुष्याच्या अर्थी 'सत्त' (सत्त्व/प्राणी) हा शब्द वापरला जातो. तो 'सत्त' शब्द आसक्त किंवा चिकटलेला या अर्थी तिन्ही लिंगांत (त्रिलिंगी) असतो.

817. Semhādo tidose. Rasarattādi pubbevutto. Pabhādike rūpadhātumhi. Cakkhādike visayadhātumhi.

८१७. कफ इत्यादी तीन दोषांच्या (त्रिदोष) अर्थी. रस, रक्त इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितले आहेत. प्रभा (कांती) इत्यादी रूपधातूच्या अर्थी. चक्षु (डोळा) इत्यादी विषयधातूच्या (इंद्रियांच्या) अर्थी.

818. Amaccādikā satta pakatiyo vuttā. Sattādisāmyavatthā sattarajatamabhūtānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ sāmyavatthā. Paccayā ṇapaccayādito paṭhame paṭhamasaṇṭhite karotyādidhātumhi.

८१८. अमात्य इत्यादी सात प्रकृती सांगितल्या आहेत. सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांची समतोल अवस्था म्हणजे 'प्रकृती'. 'प्रत्यय' म्हणजे 'ण' इत्यादी प्रत्यय, जे 'कृ' (करोति) इत्यादी धातूंच्या सुरुवातीला लागतात.

819. Parittāṇaṃ [Pg.513] rakkhaṇaṃ. Vatthumhi okāse. Tallañchanaṃ pādassa ṭhānaṃ.

८१९. 'परित्राण' म्हणजे रक्षण करणे. 'वस्तू' म्हणजे स्थान किंवा अवकाश. 'तल्लंच्छन' म्हणजे पायाचे स्थान (पाऊलखुणा).

820. Lohamuggare lohamaye muggare. Tāḷādike sammatāḷakaṃsatāḷādike. Kaṭhine kakkhaḷe.

८२०. 'लोहमुद्गर' म्हणजे लोखंडी हातोडा किंवा मुद्गल. 'ताल' इत्यादी म्हणजे संमताल, कांस्यताल इत्यादी वाद्ये. 'कठीण' म्हणजे कडक किंवा खडबडीत या अर्थी.

821. Makkhikā nīlamakkhikādikā. Tāsaṃ bhedā savisā madhukatā piṅgalamakkhikā. Madhumhi khuddaṃ appakādīsu catūsvatthesu vattamānaṃ tīsu liṅgesu. Adhamo nihīno. Kapaṇo ekacārī.

८२१. 'मक्षिका' म्हणजे निळी माशी इत्यादी. त्यांच्यातील विषारी आणि मध बनवणारी एक जात म्हणजे 'पिंगल मक्षिका' (पिंगट माशी). मधाच्या अर्थी 'खुद्द' हा नपुंसकलिंगी शब्द होतो; परंतु अल्प इत्यादी चार अर्थांत वापरला गेल्यास तो तिन्ही लिंगांत असतो. 'अधम' म्हणजे नीच. 'कृपण' म्हणजे एकटा राहणारा (दीन).

822. Takke gorasavisese. Maraṇaliṅge maraṇañāpakalakkhaṇe. Asubhe, subhe cāti catūsvatthesu ariṭṭhaṃ. Āsavo majjaviseso. Pheṇiladdumo ‘‘baḍī-yौ-kho’’.

८२२. ताक (गोरस विशेष), मरणाचे लक्षण (मृत्यू दर्शवणारे चिन्ह), अशुभ आणि शुभ या चार अर्थांत 'अरिठ्ठ' (अरिष्ट) हा नपुंसकलिंगी शब्द होतो. 'आसव' म्हणजे मद्याचा प्रकार. 'फेणिलद्रुम' म्हणजे रिठ्ठ्याचे झाड (पुतीवृक्ष).

823. Gehānaṃ dārubandhappayojanaṃ pīṭhikā nāma. Pakkhandadvayassa, kaṇṇikādīnañca nissayabhūtā pīṭhikā.

८२३. घरांच्या लाकडी संरचनेच्या बांधणीला 'पीठिका' म्हणतात. दोन्ही बाजूंच्या छपरांना आणि शिखरांना (कणिका इत्यादींना) आधार देणाऱ्या संरचनेला 'पीठिका' म्हणतात.

824. Mittākāre [Pg.514] amittassāpi mittasaṇṭhāne. Bale, rāsimhi, vipattiyañca, ‘‘balassa rāsī’’tipi eke.

८२४. मित्र नसतानाही मित्रासारखे वागणे (मित्राचा आभास). सैन्य (बल), समूह (राशी) आणि विपत्ती या अर्थी; काही आचार्य सैन्याच्या समूहालाही 'बलराशी' असे म्हणतात.

825. Khandhe rūpakkhandhe. Bhave rūpabhave. Nimittamhi kāraṇe. Vapu sarīraṃ.

८२५. स्कंध म्हणजे रूपस्कंध. भव म्हणजे रूपभव. निमित्त म्हणजे कारण. 'वपु' म्हणजे शरीर.

826. Vatthukilesakāmesūti vatthukāmakilesakāmesu. Madane māradevaputte. Rate methune. Nikāme icchārahite kāmaṃ napuṃsake. Anuññāyaṃ kāmamabyayaṃ bhave.

८२६. 'काम' हा शब्द वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम (किलेसकाम) या अर्थी; मदन म्हणजे मारदेवपुत्र या अर्थी; रती म्हणजे मैथुन या अर्थी; आणि निष्काम (इच्छारहित) या अर्थी नपुंसकलिंगात असतो. परवानगी देण्याच्या अर्थी 'कामं' हे अव्यय असते.

827. Vajjabhaṇḍamukhe vīṇādoṇimukhe. Mātaṅgassa hatthino karakoṭi hatthaggaṃ.

८२७. वाद्याच्या मुखाच्या (वीणेच्या पोकळीच्या मुखाच्या) अर्थी. हत्तीच्या सोंडेच्या टोकाच्या (करकोटी) अर्थी.

828. Rambho saṭhyaṃ, ketavantyattho. Asaccaṃ musā. Ayoghanaṃ yena paharati. Girisiṅgamhi giragge. Sīraṅge phālaṅge. Yante kūṭayante.

८२८. 'रंभ' म्हणजे कपट किंवा धूर्तपणा. 'असत्य' म्हणजे खोटे (मृषा). 'अयोगन' म्हणजे ज्याने प्रहार केला जातो तो लोखंडी हातोडा (कूट). पर्वताचे शिखर. नांगराचा फाळ. यंत्र म्हणजे कूटयंत्र (सापळा).

830. Paṭivākye [Pg.515] paṭivacane. Uttarāsaṅge uparivatthe. Seṭṭhādīsu uttaro tīsu, parasmiṃ uparismiñca īrito.

८३०. 'उत्तर' हा शब्द प्रतिवचन (उत्तर देणे) या अर्थी; उत्तरासंग म्हणजे वरचे वस्त्र या अर्थी; श्रेष्ठ इत्यादी अर्थांत तिन्ही लिंगांत असतो; तसेच तो 'नंतर' आणि 'वर' या अर्थीही सांगितला आहे.

831. Vimutti arahattaphalaṃ magganibbānānipi.

८३१. 'विमुक्ती' म्हणजे अर्हत्वफळ; तसेच मार्ग आणि निर्वाण यांनाही विमुक्ती म्हणतात.

832. Saṅkhate paccayābhisaṅkhate dhamme. Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāroti puññābhisaṅkhārādi. Payogo ussāho. Kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāroti kāyasaṅkhārādi. Abhisaṅkharaṇaṃ abhisaṅkharaṇakriyā.

८३२. 'संस्कृत' म्हणजे प्रत्ययांनी (कारणांनी) संस्कारित झालेला धर्म. पुंण्याभिसंस्कार, अपुण्याभिसंस्कार आणि आणेजाभिसंस्कार (अचल संस्कार) हे 'पुण्याभिसंस्कार' इत्यादी होत. 'प्रयोग' म्हणजे उत्साह किंवा प्रयत्न. कायसंस्कार, वचीसंस्कार आणि चित्तसंस्कार हे 'कायसंस्कार' इत्यादी होत. 'अभिसंस्करण' म्हणजे संस्कार करण्याची क्रिया.

833. Tabbhāve diṭṭhisahagataṃ.

८३३. 'तद्भाव' (त्याचा भाव) या अर्थी, जसे की "दृष्टिसहगत" (दृष्टीने युक्त असणे) हे उदाहरण आहे.

834. Patirūpe yutte. Chādite tiṇādīhi. Raho suññaṭṭhānaṃ. Paññattiyaṃ channo bhikkhu, paññattiyaṃyeva pume.

८३४. 'प्रतिरूप' म्हणजे योग्य किंवा अनुरूप. गवत इत्यादींनी झाकलेले. 'रहो' म्हणजे शून्य स्थान (एकांत जागा). प्रज्ञप्तीच्या अर्थी 'छन्न' नावाचा भिक्खू; हा प्रज्ञप्तीच्या अर्थी केवळ पुल्लिंगी असतो.

835. Buddhacakkhu [Pg.516] buddhānaṃ cakkhu. Samantacakkhu sabbaññutañāṇaṃ. Dhammacakkhu heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ.

८३५. 'बुद्धचक्षु' म्हणजे बुद्धांचे चक्षू (ज्ञानचक्षू). 'समंतचक्षु' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान. 'धम्मचक्षु' म्हणजे खालच्या तीन मार्गांमधील ज्ञान.

836. Abhikkamo abhikkamanīyo.

८३६. 'अभिक्कम' (अभिक्रम) म्हणजे पुढे जाणे किंवा प्रगती करणे.

837. Vevacanaṃ abhinnattho saddo. Pakārasmiṃ bhede. Avasaro avakāso.

८३७. 'वेवचन' (पर्यायवाची) म्हणजे अभिन्न अर्थ असलेला शब्द. 'प्रकार' म्हणजे भेद किंवा भिन्नता. 'अवसर' म्हणजे संधी किंवा अवकाश.

838. Cittakammaṃ cittakārānaṃ kammaṃ. Vicitte nānāvidhe. Paññattiyaṃ citto dhanudharoyeva. Cittamāso puṇṇenduyuttena cittena nakkhattena lakkhito māso. Tārantare cittanakkhatte. Thiyaṃ nāriyaṃ.

८३८. 'चित्रकर्म' म्हणजे चित्रकारांचे काम. 'विचित्र' म्हणजे नानाविध किंवा विविध प्रकारचे. प्रज्ञप्तीच्या अर्थी 'चित्त' नावाचा धनुर्धारी पुरुष. 'चित्तमास' (चैत्र महिना) म्हणजे पौर्णिमेच्या चंद्राने युक्त असलेल्या चित्रा नक्षत्राने युक्त असलेला महिना. ताऱ्यांच्या संदर्भात 'चित्रा नक्षत्र' या अर्थी हा शब्द स्त्रीलिंगी असतो.

839. Sāmale nīle. Sayamatthe sayaṃsaddassa atthe. Sārivā upāsakā.

८३९. 'शामल' म्हणजे निळा किंवा काळा. 'स्वयम्' या शब्दाच्या अर्थी. 'सारिवा' म्हणजे औषधी वनस्पती किंवा उपासक.

840. ‘‘Pume’’tyādinā [Pg.517] pubbaddhena gurusaddassa atthā vuttā, aparaddhena garusaddassa, ‘‘ekadesekattamanaññaṃve’’ti nyāyena dvinnampi ekattamaññamānena gāthānekatthavagge kathitā. Mahante bahutte. Dujjare jīrāpetumasakkuṇeyye, dukkare vā.

८४०. "पुमे" इत्यादी पूर्वार्धाने 'गुरु' शब्दाचे अर्थ सांगितले आहेत, आणि उत्तरार्धाने 'गरु' शब्दाचे अर्थ सांगितले आहेत. "एकदेशैकत्वमनन्यदेव" या न्यायाने दोन्ही शब्दांचे एकत्व जाणून आचार्यांनी गाथा-अनेकार्थवर्गात हे सांगितले आहे. 'महंत' म्हणजे मोठेपणा किंवा विपुलता. 'दुज्जर' म्हणजे पचण्यास कठीण किंवा जे जीर्ण करणे अशक्य आहे, अथवा कठीण कार्य.

841. Accite pūjite. Khinne kilamathappatte. Samite upasamite.

८४१. 'अर्चित' म्हणजे पूजित. 'खिन्न' म्हणजे थकलेला किंवा थकवा आलेला. 'शमित' म्हणजे शांत झालेला किंवा उपशमित झालेला.

Gāthānekatthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

गाथा-अनेकार्थवर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

842. Visuddhidevo, sammutidevo, upapattidevo cāti visuddhidevādi. Nabhaṃ ākāso.

८४२. विशुद्धिदेव, सम्मुतिदेव आणि उपपत्तिदेव हे 'विशुद्धिदेव' इत्यादी देव होत. 'नभ' म्हणजे आकाश.

Taruṇādīsu tīsvatthesu māṇavo.

तरुण इत्यादी तीन अर्थांत 'माणव' (माणवक) हा शब्द होतो.

843. Ādyatthādīsu [Pg.518] aggaṃ. Vare seṭṭhe tīsu.

८४३. आदि (सुरुवात) इत्यादी अर्थांत 'अग्ग' (अग्र) हा शब्द होतो. 'वर' म्हणजे श्रेष्ठ या अर्थी तो तिन्ही लिंगांत असतो.

Paccanīko sattu. Aññe aññatthe. Pacchābhāge ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti.

'पच्चनीक' म्हणजे शत्रू. 'अञ्ञ' म्हणजे दुसऱ्या अर्थी. मागील भागात "धातू आणि प्रातिपदिक यांच्यानंतर प्रत्यय येतात" या उदाहरणाप्रमाणे.

844. Yoni itthīnaṃ yonimaggo. Kāmo icchā. Sirī paññā, puñño ca. Issaraṃ pabhutā. Dhammo sīlādi. Uyyāmo vīriyaṃ. Yaso parivāro, kitti ca.

८४४. योनी म्हणजे स्त्रीचे जननेंद्रिय. काम म्हणजे इच्छा. सिरी (श्री) म्हणजे प्रज्ञा आणि पुण्य. प्रभुत्व म्हणजे ऐश्वर्य (स्वामित्व). धम्म म्हणजे शील इत्यादी. उद्योग म्हणजे वीर्य (प्रयत्न). यस (यश) म्हणजे परिवार (अनुयायी) आणि कीर्ती.

845. Samaṅgini samannāgate.

८४५. समंगिनी म्हणजे संपन्न असणे (युक्त असणे).

846. Ṭhiti ṭhānakriyā.

८४६. ठिती म्हणजे राहण्याची क्रिया (अवस्था).

848. Khandhakoṭṭhāso [Pg.519] aṇḍajādicatukkaṃ. Passāvamaggo itthīnaṃ yoni. So pulliṅgo. Kūle tīre.

८४८. खंड म्हणजे अण्डज इत्यादी चार प्रकारच्या योनींचा समूह. योनी म्हणजे स्त्रियांचा मूत्रमार्ग; तो पुल्लिंगी शब्द आहे. कूल म्हणजे तीर (काठ).

849. Nāgotunāgasaddo tu. Urage sappe, hatthini ca.

८४९. नाग हा शब्द सर्प आणि हत्ती या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

850. Saṅkhyā gaṇanā. ‘‘Aññatthe’’tyeke vadanti.

८५०. संख्या म्हणजे गणना. 'इतर अर्थात' असे काही आचार्य म्हणतात.

851. Bhe nakkhattavisese. Santike samīpe. Mūlamūle lobhādike. Pābhate mūladhane. Aṃso sarīrāvayavo. Pakaṇḍe rukkhādīnaṃ sarīre.

८५१. भ म्हणजे नक्षत्रविशेष (मूळ नक्षत्र). संतिक म्हणजे समीप (जवळ). मूल म्हणजे लोभ इत्यादी मूळ कारणे. पाभत म्हणजे मूळ धन (भांडवल). अंस म्हणजे शरीराचा अवयव (खांदा). पकंड म्हणजे वृक्षांचे खोड (शरीर).

852. Kamme [Pg.520] kriyāyaṃ. Vikopanaṃ viddhaṃsanaṃ.

८५२. कम्म म्हणजे क्रिया (कार्य). विकोपन म्हणजे विनाश (विध्वंस).

853. Pacchātāpo vippaṭisāro. Anubandho punappunaṃ pavattanaṃ. Rāgādo sattake. Mātaṅgassa muddhani piṇḍadvaye kumbho.

८५३. पश्चात्ताप म्हणजे विप्पटिसार (मनस्ताप). अनुबंध म्हणजे वारंवार घडणे (सातत्य). राग इत्यादी सात अनुसयांच्या समूहात. हत्तीच्या मस्तकावरील दोन उंचवटे म्हणजे कुंभ.

854. Khaggakose khaggapidhāne. Paṭicchade samantato chādane. Sārambhe kolāhale.

८५४. खग्गकोस म्हणजे तलवारीचे म्यान. पटिच्छद म्हणजे सर्व बाजूंनी झाकणे. सारंभ म्हणजे कोलाहल (गडबड).

855. Kālaviseso dasaccharakālo. Nibyāpāraṭṭhiti aciraṭṭhiti, aciraṭṭhitīti dasaccharatopi ūnaṭṭhiti.

८५५. काळविशेष म्हणजे दहा वेळा चिमटी वाजवण्याचा काळ (दश-अच्छरा काळ). निर्व्यापार स्थिती म्हणजे अल्पकाळ टिकणारी स्थिती; अचिरस्थिती म्हणजे दहा वेळा चिमटी वाजवण्याच्या काळापेक्षाही कमी काळ टिकणारी स्थिती.

Uppattibhūmi jātibhūmi.

उत्पत्तिभूमी म्हणजे जन्मभूमी.

856. Kabaḷīkārāhārādīsu [Pg.521] catūsu.

८५६. कवळीकार (कवलाकार) आहारादी चार प्रकारच्या आहारांमध्ये.

857. Saddhāya aparappaccaye. Cīvarādīsu catūsu. Ādhāro nissayo.

८५७. श्रद्धेमध्ये (इतर कोणत्याही कारणाशिवाय). चीवर इत्यादी चार पच्चयांमध्ये (प्रत्ययांमध्ये). आधार म्हणजे निश्रय (आश्रय).

Dibbavihāro, ariyavihāro, brahmavihāro cāti dibbavihārādi. Sugatālaye bhikkhūnamāvāse.

दिव्यविहार, आर्यविहार आणि ब्रह्मविहार म्हणजे दिव्यविहारादी. सुगतालय म्हणजे भिक्खूंचे निवासस्थान (आवास).

858. Samattane niṭṭhāyaṃ. Cakārena niyamādike saṅgaṇhāti.

८५८. समत्तता म्हणजे समाप्ती (पूर्णता). 'च' काराने नियम इत्यादी अर्थांचा संग्रह होतो.

Saṅge lagge. Kāmādo catukke.

संग म्हणजे आसक्ती (चिकटणे). काम इत्यादी चार योगांच्या समूहात.

859. Sappaphaṇaṅgesūti sappassa phaṇe, aṅge ca sarīre. Koṭille kuṭilatāya. Bhuñjanaṃ bhojanakriyā.

८५९. सर्पफणांग म्हणजे सर्पाचा फणा आणि त्याचे शरीर. कोटिल्ल म्हणजे कुटिलता (वाकडेपणा). भुंजन म्हणजे भोजन करण्याची क्रिया.

Bhūmibhāge [Pg.522] rājaṅgaṇādimhi. Kilese saṃkilese. Male rāgādike.

राजवाड्याचे अंगण इत्यादी भूमीचा भाग. किलेस म्हणजे संकिलेस (क्लेश). मल म्हणजे राग इत्यादी मळ.

860. Dhanādidappeti dhanādike paṭicca uppanne dappe.

८६०. धनादी दर्प म्हणजे धन इत्यादींवर अवलंबून उत्पन्न झालेला गर्व (अभिमान).

Nimitte kāraṇe. Chale saṭhye.

निमित्त म्हणजे कारण. छल म्हणजे कपट (लबाडी).

861. So pulliṅgo. Paramattani diṭṭhīnaṃ gāhaladdhe attani. Thambhasmiṃ gehādīnaṃ thambhe. Balasajjanaṃ yuddhakāle balassa sajjanaṃ.

८६१. तो पुल्लिंगी आहे. परमात्मा म्हणजे तीर्थिकांच्या चुकीच्या धारणेने मानलेला आत्मा. थंभ म्हणजे घराचा खांब. बलसज्जन म्हणजे युद्धाच्या वेळी सैन्याची रचना करणे.

862. Kusūlo dhaññādīnaṃ gehaṃ.

८६२. कुसूल म्हणजे धान्य साठवण्याचे घर (कोठार).

Sopānaṅgamhi sopānasīse.

सोपानांग म्हणजे पायऱ्यांचे टोक (शीर्ष).

863. Niyyāse silese. Sekhare sīse. Nāgadantake bhittiādīsu pavesite nāgadantākāre daṇḍe.

८६३. निय्यास म्हणजे डिंक (चिकट रस). शेखर म्हणजे मस्तक (मुकुट). नागदंतक म्हणजे भिंतीमध्ये बसवलेली हस्तिदंताच्या आकाराची खुंटी.

Sikhaṇḍo [Pg.523] piñchaṃ. Tūṇīre usunidhimhi. Nikare samūhe.

शिखंड म्हणजे मोराचे पीस. तूणीर म्हणजे बाण ठेवण्याचा भाता. निकर म्हणजे समूह.

864. Saṃyatakesesu bandhitakesesu.

८६४. संयतकेस म्हणजे बांधलेले केस.

Kambu jalajantuviseso. Nalāṭaṭṭhi nalāṭe jātaṭṭhi. Gopphake pādagaṇṭhimhi.

कंबू म्हणजे शंख नावाचा जलचर प्राणीविशेष. नलाटट्ठि म्हणजे कपाळाचे हाड. गोप्फक म्हणजे पायाचा घोटा.

865. Kāle pañcadasīdivasaparimāṇe. Sādhye pattasādhanīye. Sakhī sahāyo. Vājo pattaṃ. Paṅguḷo pīṭhasampī.

८६५. काळ म्हणजे पंधरा दिवसांचा कालावधी (पंधरवडा). साध्य म्हणजे प्राप्त करण्यायोग्य कार्य सिद्ध करणे. सखी म्हणजे मित्र (सोबती). वाज म्हणजे पंख. पंगुळ म्हणजे पांगळा (अपंग).

Dese desavisese. Aṇṇave samudde, ete pume. So sindhusaddo saritāyaṃ nadiyaṃ bhave.

देश म्हणजे विशिष्ट प्रदेश (सिंधू प्रदेश). अण्णव म्हणजे समुद्र; हे शब्द पुल्लिंगी आहेत. तो सिंधू शब्द नदी या अर्थात स्त्रीलिंगी होतो.

866. Kareṇusaddo gaje hatthimhi, purise pulliṅge vattati. Hatthiniyaṃ tu itthiyaṃ.

८६६. करेणू हा शब्द हत्ती या अर्थात पुल्लिंगी वापरला जातो, तर हत्तीण या अर्थात तो स्त्रीलिंगी असतो.

Ratane ratanavisese. Maṇivedho nāma yaṃ loke ‘‘cina’’ iti vuccati. Indaheti indāvudho.

रत्न म्हणजे वज्र नावाचा विशिष्ट रत्नविशेष. ज्याला जगात 'हिरा' म्हटले जाते, त्याला मणिवेध असे म्हणतात. इंद्रायुध म्हणजे इंद्राचे शस्त्र (वज्र).

867. Koṭiyaṃ [Pg.524] ante. Vādittavādane vīṇādivādittavādanopāye.

८६७. कोटी म्हणजे टोक (शीर्ष). वादित्रवादन म्हणजे वीणा इत्यादी वाद्ये वाजवण्याचे साधन.

‘‘Koṇo vajjappabhede ca,Koṇo selaguḷe ije;

Vīṇādivādanopāye,Ekadese gatassa ce’’ti. –

'कोण' हा शब्द वाद्याच्या प्रकारात, शिट्टी वाजवण्यात, वीणा इत्यादी वाद्ये वाजवण्याच्या साधनात आणि घराच्या एका कोपऱ्यात (भागात) वापरला जातो.

Tikaṇḍaseso.

त्रिकांडशेष.

868. Vaṇippathe vāṇijānaṃ vohārakammapathe. Vede vedavisese, vāṇijepi nigamo.

८६८. वणिक्पथ म्हणजे व्यापाऱ्यांचा व्यापार करण्याचा मार्ग (बाजार). निगम हा शब्द विशिष्ट वेदात आणि व्यापाऱ्यासाठी वापरला जातो.

Vivādādo ‘‘vivādādhikaraṇa’’ ntyādīsu. Ādhāro kārakaviseso, nissayo ca. Kāraṇe ‘‘yatvādhikaraṇamena’’nti.

विवाद इत्यादींमध्ये 'विवादाधिकरण' इत्यादी शब्द येतात. आधार म्हणजे कारकविशेष (अधिकरण कारक) आणि आश्रय. कारण या अर्थात, जसे 'यत्वाधिकरणमेनं' (ज्या कारणाने याला).

869. Pasumhi goṇe. Vasudhā pathavī. Vācā vacanaṃ. Ādinā saggaraṃsivajiracandajalādayo gahitā.

८६९. पशू म्हणजे बैल. वसुधा म्हणजे पृथ्वी. वाचा म्हणजे वचन (वाणी). 'आदी' शब्दाने स्वर्ग, किरण, वज्र (हिरा), चंद्र, जल इत्यादींचा संग्रह होतो.

Harite [Pg.525] sukapattasadise vaṇṇavisese. Vāsudeve kaṇhe.

हरित म्हणजे पोपटाच्या पंखासारखा विशिष्ट रंगविशेष. वासुदेव म्हणजे कृष्ण.

870. Āyatte nissaye.

८७०. आयत्त म्हणजे आश्रय (अधीन असणे).

Kaṇṇapūro kaṇṇālaṅkāro. Sekhare agge. Ete dvinnampi atthā.

'कण्णपूर' (कानाचा अलंकार) आणि 'शिखर' (टोक) हे दोन्ही 'उत्तंस' आणि 'अवतंस' या दोन्ही शब्दांचे अर्थ आहेत.

871. Vijjuyaṃ cañcalāyaṃ. Itthipurise purisitthiyaṃ.

८७१. 'चंचला' हा शब्द विजेच्या अर्थात स्त्रीलिंग आणि पुल्लिंग या दोन्ही लिंगांत वापरला जातो.

Koṇe asse. Saṅkhyāviseso ‘‘koṭipakoṭī’’tyādīsu. Ukkaṃse pariyosāne.

'कोटि' (koṭi) हा शब्द कोपरा (कोन), 'कोटि-पकोटि' इत्यादी संख्याविशेष, आणि उत्कर्ष (श्रेष्ठता) किंवा समाप्ती (अंत) या अर्थांत वापरला जातो.

872. Jālā aggijālā. Aggaṃ koṭi.

८७२. 'जाला' म्हणजे अग्नीची ज्वाला, आणि 'अग्ग' म्हणजे टोक किंवा शिखर (कोटि).

Nārī āsīsaddo sappadāṭhāyaṃ. Iṭṭhassa vatthuno āsīsanāyaṃ patthanāyampi itthī eva.

'आसी' (āsī) हा शब्द सापाच्या विषारी दात (सर्पदंष्ट्रा) या अर्थात आणि इच्छित वस्तूची आकांक्षा किंवा प्रार्थना (इच्छा) या अर्थातही स्त्रीलिंगातच वापरला जातो.

873. Vilīnatele [Pg.526] visaraṇatele. Vasagā vasaṃ gacchantī nārī. Vañcyagāvī anavacchā sorabheyī.

८७३. 'वशा' (vasā) हा शब्द वितळलेल्या तेलात, वश असणाऱ्या (आज्ञेचे पालन करणाऱ्या) स्त्रीच्या अर्थात, आणि वांझ किंवा दोषरहित गाईच्या अर्थात वापरला जातो.

Abhilāse icchāyaṃ. Kiraṇe raṃsimhi. Abhisaṅge laggane.

इच्छा (अभिलाषा), किरण (प्रकाश) आणि आसक्ती (चिकटणे) या अर्थांत 'राग' (किंवा तत्सम शब्द) वापरला जातो.

874. Aṃse koṭṭhāse. Sippe nāṭakasatthāgate. Candassa soḷasame bhāge ca kalā.

८७४. 'कला' (kalā) हा शब्द हिस्सा (भाग), नाट्यशास्त्रातील शिल्प किंवा कला, आणि चंद्राचा सोळावा भाग (चंद्रकला) या अर्थांत वापरला जातो.

875. Bījakose varāṭake. Kaṇṇabhūsāyaṃ kaṇṇālaṅkāre.

८७५. बीजाचा कोष (किंवा कवडी) आणि कानाचे भूषण (कर्णाभूषण) या अर्थांत 'कर्णिका' (किंवा तत्सम शब्द) वापरला जातो.

Āgāmikāle anāgatakāle. Pabhāvo daṇḍatejo. Saṃyamepi āyati bhave.

'आयति' (āyati) हा शब्द भविष्यकाळ, प्रभाव (दंडाचे तेज) आणि संयम या अर्थांत वापरला जातो.

876. Mesādilome eḷakādīnaṃ lome. Bhūmajjhe dvinnaṃ bhūnaṃ majjhe jātāyaṃ romadhātuyaṃ lome.

८७६. 'उण्णा' (uṇṇā - लोकर) हा शब्द मेंढी इत्यादींच्या केसात आणि दोन्ही भुवयांच्या मध्ये उगवलेल्या केसात (उर्णा/लोमधातू) या अर्थांत वापरला जातो.

Naṭṭakī nāṭakitthī. Madirā surā.

'नर्तकी' म्हणजे नाचणारी स्त्री, आणि 'मदिरा' म्हणजे मद्य (दारू).

877. Kriyacitte [Pg.527] vīsatividhe kriyacitte. Karaṇe karaṇakriyāyaṃ, etesu dvīsu atthesu kriyaṃ. Kammani kattabbe kriyā nārī.

८७७. 'क्रिय' (kriya) हा शब्द वीस प्रकारच्या क्रियाचित्तात आणि 'करणे' (क्रिया) या दोन अर्थांत नपुंसकलिंगात वापरला जातो; आणि करण्यायोग्य कर्माच्या अर्थात 'क्रिया' (kriyā) हा स्त्रीलिंगी शब्द वापरला जातो.

Suṇisāyaṃ puttassa bhariyāyaṃ. Kaññāyaṃ anibbiddhāyaṃ. Jāyāyaṃ bhariyāsāmaññe.

'वधू' (किंवा तत्सम शब्द) हा शब्द सून (पुत्राची पत्नी), कुमारी (अविवाहित मुलगी) आणि सामान्यतः पत्नी (भार्या) या अर्थांत वापरला जातो.

878. Issariyaṃ pabhutā. Akkharāvayave garuakkharānaṃ avayave.

८७८. ऐश्वर्य (प्रभुत्व) आणि गुरू अक्षराचा भाग (मात्रा) या अर्थांत 'गुरू' (किंवा तत्सम शब्द) हा शब्द वापरला जातो.

Pāvacane buddhavacane. Siddhe siddhante. Tante suttamaye. Supite niddāsīle.

'सुत्त' (sutta) हा शब्द बुद्धवचन (पावचन), सिद्धान्त, सुताचा धागा (तंतू) आणि झोपणे (सुप्त) या अर्थांत वापरला जातो.

879. Rājaliṅgaṃ khaggādi. Usabhaṅgo usabhāvayavo. Rukkhe rukkhavisese. Nimittaṃ guyhaṅgaṃ. Cihane lakkhaṇe. Pade vibhatyante.

८७९. 'लिंग' (liṅga) हा शब्द तलवारीसारखे राजचिन्ह, बैलाचा अवयव, एका विशिष्ट प्रकारचा वृक्ष, गुप्तेंद्रिय (निमित्त), चिन्ह (लक्षण) आणि विभक्तीने अंत होणारे पद या अर्थांत वापरला जातो.

880. Vohāre [Pg.528] vāṇijakamme. Kīḷādo kīḷādimhi. Ādinā jutithutigatyādayo saṅgahitā.

८८०. 'व्यवहार' (किंवा 'वोहारी') हा शब्द व्यापार (वाणिज्य), खेळ इत्यादी अर्थांत वापरला जातो; आणि 'इत्यादी' (आदि) या शब्दाने प्रकाश, स्तुती, गती इत्यादी अर्थांचा समावेश होतो.

Sarīre sarīrādhideve.

'शरीर' आणि 'शरीराचा अधिष्ठाता देव' या अर्थांत 'कलेवर' (किंवा तत्सम शब्द) वापरला जातो.

881. Sussūsāyaṃ sotumicchāyaṃ. Issātyāse sarābhyāse. Hiṃsanepi upāsanaṃ.

८८१. 'उпасना' (upāsana) हा शब्द ऐकण्याची इच्छा (शुश्रूषा), धनुर्विद्येचा सराव आणि हिंसा (पीडा देणे) या अर्थांत वापरला जातो.

Hetibhede āvudhabhede. Saṅku khāṇuviseso.

'शंकु' (saṅku) हा शब्द एका विशिष्ट शस्त्रात आणि एका विशिष्ट खुंटीत (मेढीत) या अर्थांत वापरला जातो.

882. Vīṇāguṇo vīṇāyajiyā. Tantaṃ tantasaddo. Mukhyaṃ padhānaṃ. Siddhantaṃ udāharaṇaṃ. Tantu suttaṃ.

८८२. 'तंत' (tanta) हा शब्द विणेची तार, मुख्य (प्रधान), सिद्धांत (उदाहरण) आणि सुताचा धागा (तंतू) या अर्थांत वापरला जातो.

Rathanaṅgalādīnaṃ aṅge rathādyaṅge. Kappamhi katādike.

रथ, नांगर इत्यादींच्या अवयवाच्या अर्थात आणि कल्प किंवा कृतयुग इत्यादींच्या अर्थात 'युग' (किंवा तत्सम शब्द) वापरला जातो.

883. Itthipupphaṃ itthīnaṃ utu. Reṇu dhūlī. Pakatije guṇe tiṇṇaṃ guṇānaṃ dutiye guṇe.

८८३. 'रज' (raja) हा शब्द स्त्रीचा ऋतू (मासिक पाळी), परागकण (धूळ) आणि प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या तीन गुणांपैकी दुसऱ्या गुणात (रजोगुणात) वापरला जातो.

Nyāsappaṇe ṭhapitassa dhanassa dāne. Dānamhi tadaññassa dāne.

ठेवलेले धन परत देणे आणि इतर वस्तूंचे दान देणे या अर्थांत 'अर्पण' (किंवा 'दान') हा शब्द वापरला जातो.

884. Guru [Pg.529] ācariyādi. Upāyo hetu. Avatāro otaraṇaṭṭhānaṃ. Pūtambu pavittajalaṃ. Diṭṭhi buddhadassanā aññadassanaṃ. Āgamepi titthaṃ.

८८४. 'तित्थ' (tittha - तीर्थ) हा शब्द गुरु (आचार्य इत्यादी), उपाय (कारण), उतरण्याची जागा (घाट), पवित्र पाणी, बुद्धदर्शनाशिवाय इतर दर्शन (पाखंडी मत) आणि आगम (शास्त्र) या अर्थांत वापरला जातो.

Jotisaddo nakkhattaraṃsīsu paṇḍake napuṃsake. Aggimhi tu so pumā.

'जोति' (joti - ज्योती) हा शब्द नक्षत्र आणि किरण या अर्थांत नपुंसकलिंगात वापरला जातो, परंतु अग्नीच्या अर्थात तो पुल्लिंगात वापरला जातो.

885. ‘‘Iti sandhikappe paṭhamo kaṇḍo’’tyādīsu vagge. Avasarepi, avasaro avakāso.

८८५. 'कण्ड' (kaṇḍa) हा शब्द "इति संधिकप्पे पठमो कण्डो" इत्यादी वाक्यांतील वर्ग (विभाग/समूह) आणि प्रसंग (संधी/अवकाश) या अर्थांत वापरला जातो.

Atha bāhudvayassa uddhaṃ māne. Sūratte sūrabhāve.

तसेच, दोन्ही हात वर करून मोजण्याचे माप (पुरुषभर उंची) आणि शूरपणा (वीरत्व) या अर्थांत 'पोरिस' हा शब्द वापरला जातो.

886. Porisaṃ purisakāro. Īhā vīriyaṃ. Nisinnādyuggamo nisinnādiko uggamo ṭhānaṃ.

८८६. 'पोरिस' (porisa) हा शब्द मानवी प्रयत्न (पुरुषकार), वीर्य (प्रयत्न) आणि बसून उठणे इत्यादी स्थिती या अर्थांत वापरला जातो.

Anissayamahībhāge lokanissayabhūtānaṃ tarupabbatanagarādīnaṃ abhāvato anissayasaṅkhāte suññamahīkoṭṭhāse. ‘‘Irīṇaṃ ūsare suññe’’ti hi tikaṇḍaseso. Ūsare ūsavati ṭhāne.

'इरीण' (irīṇa) हा शब्द खारट जमीन (नापीक भूमी) आणि शून्य (निर्जन जागा) या अर्थांत वापरला जातो, कारण जगाचा आश्रय असलेले वृक्ष, पर्वत, नगर इत्यादी नसलेल्या निर्जन भूभागाला 'अनेय' (अनाश्रय) म्हटले जाते. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात म्हटले आहे: "इरीण हे खारट आणि शून्य जागेला म्हणतात."

887. Sādhanatthādīsu [Pg.530] ārādhanaṃ. Rādhanaṃpyatra. ‘‘Pattiyaṃ sādhane vuttaṃ, rādhanaṃ tosanepi ce’’ti tikaṇḍaseso.

८८७. 'आराधन' (ārādhana) हा शब्द सिद्धी इत्यादी अर्थांत वापरला जातो. 'राधन' (rādhana) हा शब्द देखील याच अर्थात वापरला जातो. 'त्रिकांडशेष' ग्रंथात म्हटले आहे: "प्राप्ती, सिद्धी आणि संतुष्ट करणे या अर्थांत 'राधन' शब्द वापरला जातो."

Sānumhi pabbatassa same bhūbhāge. Visāṇe mātaṅgadante, pasūnaṃ siṅge ca.

पर्वताचा सपाट भाग (पठार), हत्तीचा सुळा (दंत) आणि प्राण्यांचे शिंग या अर्थांत 'सानु' (किंवा 'विषाण') हा शब्द वापरला जातो.

888. Diṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ. Ādimaggo sotāpattimaggo. Ñāṇaṃ sāmaññaṃ. Akkhi cakkhu. Ikkhanaṃ olokanaṃ. Laddhi gāho.

८८८. 'दिट्ठ' (diṭṭha - दृष्ट) किंवा 'दिट्ठि' (diṭṭhi - दृष्टी) हा शब्द रूपारंमण (दिसणारे रूप), सोतापत्ती मार्ग (प्रथम मार्ग), सामान्य ज्ञान, डोळा, पाहणे आणि मत (धारणा) या अर्थांत वापरला जातो.

Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ. Pañcasuvaṇṇo nikkho. Pasādhanaṃ alaṅkāraviseso.

'निक्ख' (nikkha - निष्क) हा शब्द पाच धरण (एक वजन), पाच सुवर्ण (सोने) आणि एका विशिष्ट अलंकाराच्या अर्थात वापरला जातो.

889. Tithibhede horasatthāgate aniṭṭhasammate tithimhi. Sākhādiphaḷumhi rukkhasākhādīnaṃ gaṇṭhimhi. Pūraṇepi pabbaṃ.

८८९. 'पब्ब' (pabba - पर्व) हा शब्द ज्योतिषशास्त्रातील अशुभ तिथी, झाडाच्या फांद्यांची गाठ (पेर) आणि पूर्णता (भरणे) या अर्थांत वापरला जातो.

Balavāmukho yatra plavādayo sīghasotena ākaḍḍhitvā pavesiyanti.

'बलवामुख' (balavāmukho) हा एक पाताळातील भोवरा आहे, जिथे नौका इत्यादी वेगवान प्रवाहाने ओढून आत खेचल्या जातात.

890. Kāmaje [Pg.531] taṇhāje surāpānādike. Dose aparādhe. Kopaje daṇḍapharusādike ca. Vipattiyaṃ vināse.

८९०. तृष्णेमुळे होणारे मद्यपान इत्यादी, अपराध (दोष), क्रोधाने होणारी शारीरिक किंवा मानसिक हिंसा इत्यादी, आणि विनाश (विपत्ती) या अर्थांत 'व्यसन' (किंवा तत्सम शब्द) वापरला जातो.

Upakaraṇaṃ kulālādīnaṃ daṇḍacakkādi. Siddhi nipphatti. Kārako kattādisattavidho.

कुंभाराचा दांडा, चाक इत्यादी साधने (उपकरण), सिद्धी (निष्पत्ती) आणि कर्ता इत्यादी सात प्रकारचे कारक या अर्थांत 'उपकरण' (किंवा 'कारक') हा शब्द वापरला जातो.

891. Dānasīle dānapakatike ca. Vagguvādini madhuravādini ca vadaññū bhave. Ito paṭṭhāya ussitapariyanto tīsu vutto. Abhisitte muddhābhisitte rājini.

८९१. 'वदञ्ञू' (vadaññū - वदान्य) हा शब्द दानशूर व्यक्ती आणि गोड बोलणारी व्यक्ती या अर्थांत वापरला जातो. या शब्दापासून सुरू होऊन 'उस्सित' (ussita) शब्दापर्यंतचे शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात. तसेच, राज्याभिषेक झालेल्या राजाच्या अर्थातही हा शब्द वापरला जातो.

892. Bhāgyavihīne apuññe. Appake abahuke. Mūḷhe bāle. Apaṭu acheko. Khale, jagatiyañca mando. Vuddhiyutte vaḍḍhanayutte. Samunnaddhe anīce ussitaṃ tīsu bhave, ‘‘bhāsita’’ntipi pāṭho.

८९२. भाग्यहीन (अपुण्य) यात; अल्प किंवा थोडक्यात; मूर्ख किंवा अज्ञानी यात; अकुशल किंवा अमूर्ख यात; आणि दुष्ट व गती यात 'मन्द' शब्द होतो. वृद्धियुक्त (वाढीशी संबंधित) यात; उन्नत (वर उचललेले) आणि श्रेष्ठ यात 'उस्सित' शब्द तिन्ही लिंगांत होतो. 'भासित' असाही पाठ आहे.

893. Rathaṅge rathāvayave. Suvaṇṇasmiṃ palassa catutthabhāge. Pāsake catuvīsatippamāṇe, tiṃsappamāṇe vā[Pg.532]. Hatthidantādivikatiyaṃ tīsu akkho. Cakkhādindriye akkhaṃ.

८९३. रथाचा अवयव असलेल्या कण्यामध्ये (आस); सोन्याच्या 'पल' वजनाच्या चौथ्या भागात; चोवीस किंवा तीस प्रमाणाच्या हस्तिदंताच्या फाशामध्ये; या अर्थांमध्ये तिन्ही लिंगांत 'अक्ख' (पुल्लिंगात 'अक्खो') शब्द होतो. चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या अर्थात नपुंसकलिंगात 'अक्खं' शब्द होतो.

Sassate nicce. Takke vitakke. Nicchite vinicchite.

शाश्वत किंवा नित्य यात; तर्क किंवा वितर्क यात; आणि निश्चित किंवा विनिर्णित यात.

894. Hare mahissare sivo, bhadde kalyāṇe. Mokkhe nibbāne ca sivaṃ. Jambuke siṅgāle sivā.

८९४. हर किंवा महेश्वर यात, आणि कल्याण किंवा मंगल यात 'सिव' (पुल्लिंगात 'सिवो') शब्द होतो. मोक्ष किंवा निर्वाण यात नपुंसकलिंगात 'सिवं' शब्द होतो. कोल्हा (शृगाल) यात स्त्रीलिंगात 'सिवा' शब्द होतो.

Sattiyaṃ thāme. Thūlatte thūlabhāve.

शक्ती किंवा सामर्थ्य यात; आणि स्थूलता किंवा मोठेपणा यात.

895. Saṅkhyābhedo uppalapuṇḍarīkānaṃ majjhe gaṇanā. Narakabhede ‘‘padumaniraye nibbatto’’tyādīsu. Vārije kakkasanāḷe kamale.

८९५. उत्पल आणि पुंडरीक यांच्या मधील संख्याविशेषात; 'पदुम निरयात उत्पन्न झाला' इत्यादींमधील नरकविशेषात; आणि काटेरी दांडा असलेल्या कमळात 'पदुम' शब्द होतो.

Devabhedeti

'देवविशेष' असा अर्थ आहे.

‘‘Āpo dhuvo ca somo ca,Dhavo cevā’nilo’nalo;

Paccūso ca pabhāso ca,Aṭṭhete vasavo matā’’ti. –

“आप, ध्रुव, सोम, धव, अनिल, अनल, प्रत्यूष आणि प्रभास; हे आठ 'वसु' देव मानले गेले आहेत।”

Kathite devavisese. Ratane ratanasāmaññe, dhane ca, paṇḍakaṃ napuṃsakaṃ.

सांगितलेल्या देवविशेषात; आणि रत्नसामान्य व धन यात नपुंसकलिंगात ('वसु' शब्द) होतो.

896. Atthagamane [Pg.533] vināsagamane. Apavagge sabbakilesānaṃ khayahetubhūte virāgadhamme.

८९६. अस्तास जाणे किंवा विनाशास प्राप्त होणे यात; आणि सर्व क्लेशांच्या क्षयाचे कारण असलेल्या अपवर्ग (निर्वाण) रूप विराग धर्मात.

Setambuje setakamale. Rukkhantare ‘‘puṇḍarīka’’iti khyāte dumavisese, dvīsvatthesu pume.

पांढऱ्या कमळात; आणि 'पुंडरीक' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या वृक्षविशेषात; या दोन्ही अर्थांत पुल्लिंगात ('पुण्डरीक' शब्द) होतो.

‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje, setacchatte ca bhesajje;

Kosakārantare byagghe, so disāvāraṇaggisū’’ti. –

“पांढऱ्या कमळात, पांढऱ्या छत्रात, औषधात, कोशाकार नावाच्या वृक्षविशेषात आणि वाघात नपुंसकलिंगात 'पुण्डरीक' शब्द होतो; आणि तो (पुल्लिंगात) दिग्गज (दिशांचे रक्षण करणारे हत्ती) व अग्नी यात होतो।”

Nānatthasaṅgaho.

असे नानात्थसंग्रहात म्हटले आहे.

897. Upahāre pūjādyatthaṃ ābhate vatthumhi. Karasmiṃ khettādisambhave rājabhāge. Asurantare balināmake asure.

८९७. पूजेसाठी आणलेल्या उपहारात; शेत इत्यादींपासून मिळणाऱ्या राजाच्या भागात (कर); आणि 'बळी' नावाच्या असुरविशेषात ('बलि' शब्द होतो).

Sambhave itthipurisasambhave asucimhi sukkaṃ. Dhavale sete sukko, kusale puññe tīsu, ‘‘puññaṃ dhammamanitthiya’’nti ettha dhammasaddassa anitthibhāvassa vuttattā sukkasaddo tīsu vutto.

स्त्री-पुरुषांच्या संयोगातून उत्पन्न होणाऱ्या वीर्यात (अशुचीमध्ये) नपुंसकलिंगात 'सुक्कं' शब्द होतो. पांढऱ्या रंगात पुल्लिंगात 'सुक्को' शब्द होतो. कुशल किंवा पुण्यात तिन्ही लिंगांत होतो; 'पुण्यं धम्ममनिथियं' या गाथेत 'धम्म' शब्दाचा अनित्थीभाव (स्त्रीलिंग नसणे) सांगितल्यामुळे 'सुक्क' शब्द तिन्ही लिंगांत सांगितला आहे.

898. Vibhattabbadhane vibhajitabbadhane. Pitūnaṃ dhane petānaṃ mātāpitūnaṃ puttehi vibhajitabbadhane ca.

८९८. वाटणी करण्यायोग्य धनात; आणि मृत मातापित्यांच्या धनात, जे पुत्रांनी आपापसात वाटून घ्यायचे असते (त्यात 'दाय' शब्द होतो).

Pabhuno [Pg.534] puggalassa bhāvo pabhuttaṃ, tathā āyattassa bhāvo āyattatā. Āyatto puggalo. Abhilāso icchā.

समर्थ व्यक्तीचा भाव म्हणजे प्रभुत्व; तसेच अधीन असलेल्या व्यक्तीचा भाव म्हणजे अधीनता; अधीन असलेली व्यक्ती; आणि अभिलाषा किंवा इच्छा.

899. Dhanimhi saddamatte. Yodhasīhanādamhi yodhānaṃ abhītanāde ca seḷanaṃ.

८९९. केवळ ध्वनी किंवा आवाजात; आणि योद्ध्यांच्या सिंहनादात व योद्ध्यांच्या निर्भय गर्जनेत 'सेळन' शब्द होतो.

900. Ādyupaladdhiyaṃ paṭhamasañjāte vatthumhi.

९००. पहिल्यांदाच उत्पन्न झालेल्या किंवा अनुभवलेल्या वस्तूत.

901. Sādhakatame kattuto aññesaṃ kriyāsādhakatame karaṇakārake, kriyāyaṃ, gatte sarīre ca. Indriye cakkhādike.

९०१. कर्त्याव्यतिरिक्त इतर कारकांमध्ये क्रिया सिद्ध करणाऱ्या अत्यंत साधक अशा करण कारकात; क्रियेत; शरीरात किंवा अंगात; आणि चक्षु इत्यादी इंद्रियांत ('करण' शब्द होतो).

Kuñcikāyaṃ apāpuraṇe. Tūriyaṅge sammatāḷādike.

किल्ली किंवा कुलूप उघडण्याच्या साधनात; आणि टाळ इत्यादी वाद्यांच्या अवयवात.

902. Uppāde janane. Gabbhamocane puttavijāyane.

९०२. उत्पत्ती किंवा जन्मात; आणि प्रसूती किंवा मूल जन्माला घालण्यात.

Asse assamatte.

सामान्य घोड्यात.

903. Pupphaṃvinā [Pg.535] phalaggāhirukkhe assatthādo, rukkhamatte ca vanappatisaddo. Āhate upaṭṭhāpite varāhapurisādirūpe ca, rajatamatte ca rūpiyaṃ.

९०३. फुलांशिवाय फळ देणाऱ्या पिंपळ इत्यादी वृक्षांत, आणि सामान्य वृक्षात 'vanappati' (वनप्पति) शब्द होतो. घडवलेल्या डुकराच्या किंवा मनुष्याच्या आकृती असलेल्या सोन्या-चांदीत, आणि सामान्य चांदीत 'रूपिय' शब्द होतो.

904. Kesasaddo pubbo yassa pāsasaddassa so kesapubbo. Caye samūhe vattati, yathā ‘‘kesapāso’’ti, kesakalāpotyattho.

९०४. ज्या 'पास' शब्दाच्या मागे 'केस' शब्द आहे तो 'केसपास' शब्द समूहाच्या अर्थात वापरला जातो; जसे की 'केसपासो' म्हणजे केसांचा कलाप (समूह) असा अर्थ आहे.

Akkhimajjhe yā ‘‘sūlā’’ti vuttā. Nakkhatte sattavīsatividhe, tadaññesu ca tārā itthī. Uccatarassare uccatare sadde tāro.

डोळ्याच्या मध्यभागी असलेल्या बाहुलीत; सत्तावीस प्रकारच्या नक्षत्रांत आणि इतर ताऱ्यांमध्ये स्त्रीलिंगात 'तारा' शब्द होतो. अत्यंत उच्च स्वरात किंवा आवाजात पुल्लिंगात 'तारो' शब्द होतो.

905. Patte bhājanasāmaññe, bhuñjanapatte ca. Lohabhedasmiṃ ayotambādimaye bhājanavisese. Dehamajjhaṃ udaraṃ.

९०५. सामान्य पात्रात (भांडे) आणि जेवणाच्या पात्रात; लोखंड, तांबे इत्यादी धातूंनी बनवलेल्या विशिष्ट पात्रात; आणि शरीराचा मध्यभाग म्हणजेच उदर (पोट) यात ('पत्त' शब्द होतो).

906. Vese saṇṭhāne. Sippasālā sippīnaṃ sālā.

९०६. वेष किंवा आकृतीत; आणि कारागिरांच्या शाळेत (कार्यशाळा).

Sampatti [Pg.536] dhanādisampatti tivaggasampatti ca. Lakkhiyā katapuññehi seviyati. Itthī itthiviseso. Devatā sirīnāmikā ekā devadhītā.

धन इत्यादी संपत्ती आणि त्रिवर्ग संपत्ती यात; पुण्यवानांद्वारे जिची सेवा केली जाते ती लक्ष्मी (शोभा); विशिष्ट स्त्री; आणि 'सिरी' नावाची एक देवकन्या (देवता) यात ('सिरी' शब्द होतो).

907. Yuvarājā pitari devaṅgate rājabhāvāraho rājaputto. Khande harassa putte. Susu taruṇo.

९०७. पिता स्वर्गवासी झाल्यावर राजा होण्यास योग्य असलेला राजपुत्र (युवराज); हराचा (शिवाचा) पुत्र स्कंद यात; आणि लहान मूल किंवा तरुण यात ('कुमार' शब्द होतो).

Maṇibhede yo loke ‘‘santā’’ti vuccati. Aṅkure rukkhādīnaṃ aṅkure.

जगात 'संता' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मणीविशेषात; आणि वृक्ष इत्यादींच्या अंकुरात (कोंब).

908. Vetanaṃ kammakārehi labhitabbadhanaṃ. Mūlaṃ mūladhanaṃ. Vohāre vāṇijakamme.

९०८. कामगारांना मिळणारे वेतन (मजुरी); मूळ धन (भांडवल); आणि व्यापार किंवा व्यावसायिक व्यवहारात.

Bhājanantaraṃ yena kheḷādyasuciṃ paṭiggaṇhāti.

ज्या विशिष्ट पात्रात थुंकी इत्यादी अशुद्ध गोष्टी गोळा केल्या जातात (थुंकपात्र).

909. Asubhe ca kamme subhe ca kamme dvayepi kamme cāti tīsvatthesu bhāgyaṃ vuttaṃ.

९०९. अशुभ कर्म, शुभ कर्म आणि या दोन्ही प्रकारच्या कर्मांमध्ये, अशा तीन अर्थांत 'भाग्य' शब्द सांगितला आहे.

Tarubhede assatthe.

पिंपळ या वृक्षविशेषात.

910. Vimuttiyaṃ [Pg.537] nibbāne.

९१०. विमुक्ती किंवा निर्वाणात.

‘‘Ayaṃ pumā’’ti jānanassa kāraṇabhāvo pumattaṃ, tadādimhi.

'हा पुरुष आहे' हे जाणण्याचे कारण म्हणजे पुरुषत्व, त्या पुल्लिंग इत्यादींमध्ये.

911. Ajjhāye paricchede. Dive devaloke.

९११. अध्याय किंवा परिच्छेदात; आणि स्वर्ग किंवा देवलोकात.

912. Sapattasmiṃ amitte. Rukkhaṅge rukkhāvayave.

९१२. शत्रू किंवा अमित्र यात; आणि वृक्षाचा अवयव असलेल्या काट्यात.

913. Mukhye padhāne. Upāye hetumhi. Vadane lapane. Ādismiṃ paṭhame.

९१३. मुख्य किंवा प्रधानात; उपाय किंवा हेतूत; मुख किंवा तोंडात; आणि आदी किंवा प्रथमात ('मुख' शब्द होतो).

Bhabbe vimuttārahe, bhavitabbe ca. Guṇādhāre guṇassa nissaye. Vitte dhane. Budhe paṇḍite. Dāru dārukkhandho.

‘भव्य’ हा शब्द मुक्तीसाठी योग्य असलेल्या (विमुक्तिक्षम) व्यक्तीच्या अर्थात आणि जे घडण्यायोग्य आहे (भवितव्य) त्या अर्थात वापरला जातो. ‘गुण’ हा गुणांचा आधार किंवा आश्रय या अर्थात. ‘वित्त’ हा धनाच्या अर्थात. ‘बुध’ हा पंडिताच्या (विद्वानाच्या) अर्थात. ‘दारु’ म्हणजे लाकडाचा ओंडका.

914. Patthādo pattho, tulā, aṅgulīti patthādi. Vidhāya unnatiyaṃ. Parissame khede.

९१४. ‘पत्थ’ (एक माप), ‘तुला’ (तराजू), ‘अंगुली’ (बोटाचे माप) इत्यादींना ‘पत्थादि’ म्हणतात. ‘विधाय’ हा शब्द उन्नती (उत्कर्ष) या अर्थात आणि ‘परिश्रम’ हा थकवा (खेदा) च्या अर्थात वापरला जातो.

915. Saroruhe kamale. Khagantare rukkhakimikhādakasakuṇe. Tūriyantare vaṃsasaṅkhādike.

९१५. ‘सरोरुह’ हा शब्द कमळाच्या अर्थात. ‘खगन्तर’ हा झाडातील किडे खाणाऱ्या पक्ष्याच्या (सुतार पक्ष्याच्या) अर्थात. ‘तूरियन्तर’ हा बासरी, शंख इत्यादी वाद्यांच्या अर्थात वापरला जातो.

916. Saṃvege ubbege, vimhaye ca.

९१६. ‘संवेग’ हा शब्द उद्वेग (भय/आवेग) आणि विस्मय (आश्चर्य) या अर्थात वापरला जातो.

917. Tadupetanisāya candappabhāya yuttarattiyaṃ.

९१७. ‘निशा’ हा शब्द चंद्राच्या प्रकाशाने युक्त असलेल्या रात्रीच्या अर्थात वापरला जातो.

918. Māse tatiyamāse. Ativuddhe ca atipasatthe ca.

९१८. ‘मास’ हा शब्द तिसऱ्या महिन्याच्या (ज्येष्ठ महिन्याच्या) अर्थात, तसेच अत्यंत वृद्ध (मोठा) आणि अत्यंत प्रशंसनीय (श्रेष्ठ) या अर्थात वापरला जातो.

919. Nibandhe balakkāre ‘‘balaggaho’’tyādīsu.

९१९. ‘निबंध’ हा शब्द ‘बलाग्ग्राह’ (बळजबरीने पकडणे) इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे बळजबरी (बलात्कार/जबरदस्ती) या अर्थात वापरला जातो.

Mattikābhedo nīlādivaṇṇayuttakittimamattikā. Sikkāyaṃ udakakumbhādivāhike. Nayanāmaye cakkhurogavisese.

‘मत्तिकाभेद’ म्हणजे निळ्या इत्यादी रंगांनी युक्त असलेली कृत्रिम माती. ‘सिक्का’ हा पाण्याचे घडे इत्यादी वाहून नेण्याच्या शिंक्याच्या (शिक्या) अर्थात. ‘नयनामय’ हा डोळ्यांच्या एका विशिष्ट आजाराच्या अर्थात वापरला जातो.

920. Maṇḍale [Pg.539] parimaṇḍale. Bimbikā latājāti, tassā phale ca bimbaṃ.

९२०. ‘बिंब’ हा शब्द वर्तुळ (मंडळ), तोंडलीची वेल (बिंबिका) आणि तिच्या फळाच्या (तोंडल्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

921. Pathe añjase.

९२१. ‘पथ’ हा शब्द मार्गाच्या (रस्त्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

922. Santi nibbānaṃ. Nibhe sadise.

९२२. ‘शांती’ म्हणजे निर्वाण. ‘निभ’ हा सदृश (सारखेपणा) या अर्थात वापरला जातो.

Cāpe dhanumhi issāsaṃ. Usuno sarassa khepakamhi perake issāso.

‘इस्सास’ (नपुंसकलिंगी) हा शब्द धनुष्याच्या अर्थात वापरला जातो. तर ‘इस्सासो’ (पुल्लिंगी) हा बाण मारणाऱ्या धनुर्र्धराच्या (तिरंदाजाच्या) अर्थात वापरला जातो.

923. Bālasaddo tīsu. Kutratthesu? Ādivayasā paṭhamavayena samaṅgini samannāgate ca. Apaṇḍite mūḷhe ca.

९२३. ‘बाल’ हा शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. कोणत्या अर्थांमध्ये? पहिल्या वयाने (बालपणामुळे) युक्त असलेल्या (बालक) अर्थात आणि मूर्ख (अज्ञानी) व्यक्तीच्या अर्थात.

Soṇite lohite. Tambaṃ udumbaraṃ. Anuratto anurāgayutto puggalo. Rañjitaṃ raṅgarañjitaṃ.

‘लोहित’ (लाल) हा शब्द रक्ताच्या अर्थात. ‘तांब्र’ म्हणजे तांबे. ‘अनुरक्त’ म्हणजे प्रेमाने युक्त असलेली व्यक्ती. ‘रंजित’ म्हणजे रंगाने रंगवलेले.

924. Viraḷe nirantare. Kise athūle. Hime tuhine.

९२४. ‘विरळ’ हा शब्द विरळ (दाट नसलेल्या) किंवा निरंतर (दाट) या अर्थात. ‘कृश’ हा बारीक (जाड नसलेल्या) अर्थात. ‘हिम’ हा बर्फाच्या (तुषाराच्या) अर्थात वापरला जातो.

925. Guḷabhedo [Pg.540] yo loke ‘‘sakkharā’’ti vuccati. Kaṭhale silākhaṇḍe.

९२५. ‘शर्करा’ हा शब्द गुळाच्या एका प्रकारासाठी वापरला जातो ज्याला जगात साखर म्हणतात, आणि ‘कठल’ हा दगडाच्या तुकड्याच्या (खड्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

926. Tikhiṇe tikkhe. Byatte cheke. Rogamutte niroge.

९२६. ‘तीक्ष्ण’ हा शब्द धारदार (तीव्र) अर्थात. ‘व्यक्त’ हा चतुर (कुशल) अर्थात. ‘रोगमुक्त’ हा निरोगी अर्थात वापरला जातो.

Khattiye muddhābhisitte. Naranāthe tadaññasmiṃ. Pabhumhi issare.

‘क्षत्रिय’ हा शब्द राज्याभिषेक झालेल्या राजाच्या अर्थात, ‘नरनाथ’ हा इतर राजांच्या अर्थात आणि ‘प्रभू’ हा स्वामी (ईश्वर/शासक) या अर्थात वापरला जातो.

927. Dhaññakaraṇaṃ dhaññamaddanaṭṭhānaṃ. Kakke nahānacuṇṇe. Nīce adhame. Setepi khalo.

९२७. ‘खल’ हा शब्द धान्य मळणीच्या जागेच्या (खळे) अर्थात, स्नानाच्या उटण्याच्या (पिठाच्या) अर्थात, नीच (अधम) माणसाच्या अर्थात आणि पांढऱ्या रंगाच्या अर्थातही वापरला जातो.

928. Brahmacārī ca gahaṭṭho ca vānappattho ca bhikkhu cāti brahmacārīgahaṭṭhādi, tapodhane piyasīle.

९२८. ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि भिक्खू यांना ‘ब्रह्मचारी-गृहस्थादी’ म्हटले जाते. ‘तपोधन’ हा शब्द शीलप्रिय (तपस्वी) व्यक्तीच्या अर्थात वापरला जातो.

Kaṭhine kakkhaḷe. Niddaye nikkaruṇe.

‘कठीण’ हा शब्द कडक (कठोर) अर्थात आणि ‘निर्दय’ हा दया नसलेल्या (क्रूर) अर्थात वापरला जातो.

929. Kaniṭṭho [Pg.541] ca kaniyo cāti ete tīsu. Kutratthesu? Atyappe, atiyuvepi.

९२९. ‘कनिष्ठ’ आणि ‘कनीय’ हे शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात. कोणत्या अर्थांमध्ये? अत्यंत लहान (कमी) आणि अत्यंत तरुण (वयस्कर नसलेल्या) व्यक्तीच्या अर्थात.

Iṭṭhe, nissāre ca agarumhi cāti etesvatthesu tīsu.

इष्ट (इच्छित), निस्सार (असार) आणि हलके (जड नसलेले) या अर्थांमध्ये हे शब्द तिन्ही लिंगांत वापरले जातात.

930. Adhobhāge ca hīne ca. Dantacchade dantāvaraṇe.

९३०. ‘अधर’ हा शब्द खालच्या भागाच्या अर्थात, हीन (कनिष्ठ) अर्थात आणि ओठाच्या (दातांना झाकणाऱ्या) अर्थात वापरला जातो.

Pāricariyāyaṃ upaṭṭhāke.

‘परिचारक’ हा शब्द सेवेच्या किंवा सेवकाच्या (उपस्थायकाच्या) अर्थात वापरला जातो.

931. Ratane dvividatthike. Gaṇe samūhe yathā ‘‘kesahattho’’ti. Soṇḍāya karikare. Bhantaraṃ terasamanakkhattaṃ.

९३१. ‘हस्त’ हा शब्द दोन वितींच्या मापाच्या (हातभर) अर्थात, समूहाच्या अर्थात (जसे की ‘केशहस्त’ - केसांचा झुबका), हत्तीच्या सोंडेच्या अर्थात आणि तेराव्या नक्षत्राच्या (हस्त नक्षत्राच्या) अर्थात वापरला जातो.

Āvāṭe kāsuyaṃ. Udapānaṃ andhu, yatra jalaṃ ghaṭiyantena uddharitvā pivanti.

‘आवाट’ हा शब्द खड्ड्याच्या अर्थात वापरला जातो. ‘अंधु’ म्हणजे विहीर, ज्यातून घागरीच्या यंत्राने (रहाटाने) पाणी काढून लोक पितात.

932. Paṭhamaṃ pamukhañcāti idaṃ abhidhānadvayaṃ ādimhi padhāne vattati.

९३२. ‘प्रथम’ आणि ‘प्रमुख’ ही दोन्ही नावे (शब्द) आरंभ (सुरुवात) आणि मुख्य (प्रधान) या अर्थांमध्ये वापरली जातात.

Vajjabhedo ubhayatalaṃ tūriyaṃ.

‘वाद्यभेद’ म्हणजे दोन्ही बाजूंनी चामड्याने मढवलेले वाद्य (मृदंग किंवा ढोलक).

933. Thiraṃso [Pg.542] thirakoṭṭhāso.

९३३. ‘स्थिरांश’ म्हणजे स्थिर किंवा मजबूत भाग (वाटा).

Khandhabhāro khandhena vahitabbo bhāro. Ādinā kaṭibhārādayo gahitā. Yasmā palasataṃ tulā, vīsatitulā bhāro, tasmā ‘‘dvisahassapale’’ti vuttaṃ.

‘स्कंधभार’ म्हणजे खांद्यावरून वाहून नेण्याचे ओझे. ‘आदी’ शब्दाने कंबर इत्यादींवर वाहून नेण्याचे ओझे घेतले जाते. शंभर पल म्हणजे एक तुला आणि वीस तुला म्हणजे एक भार होत असल्यामुळे, त्याला ‘दोन हजार पल’ असे म्हटले आहे.

934. Mandire gehe. Rogabhede khayaroge. Apacayamhi viddhaṃsane, vināse ca.

९३४. ‘मंदिर’ हा शब्द घराच्या अर्थात, क्षयरोगाच्या अर्थात आणि अपचय (ऱ्हास/नाश) या अर्थात वापरला जातो.

Sāpade byagghādike duṭṭhamige. Sappe urage. Kurūre kakkhaḷe.

‘श्वापद’ हा शब्द वाघ इत्यादी हिंस्र प्राण्यांच्या अर्थात, ‘सर्प’ हा सापाच्या अर्थात आणि ‘क्रूर’ हा कठोर (निर्दयी) अर्थात वापरला जातो.

935. Sajjadume assakaṇṇarukkhe. Rukkhe rukkhamatte.

९३५. ‘सर्ज’ हा शब्द साल वृक्षाच्या (अश्वकर्ण वृक्षाच्या) अर्थात आणि सामान्यतः कोणत्याही झाडाच्या अर्थात वापरला जातो.

Sote kaṇṇe. Yajane pūjane. Sutiyaṃ savanakriyāyaṃ.

‘श्रोत’ हा शब्द कानाच्या अर्थात, ‘यजन’ हा पूजेच्या अर्थात आणि ‘श्रुती’ हा ऐकण्याच्या क्रियेच्या अर्थात वापरला जातो.

936. Peto [Pg.543] ca paretocāti ime mate kālaṅkate ca petayonije petayonisambhave siyuṃ.

९३६. ‘प्रेत’ आणि ‘परेत’ हे शब्द मृत (कालवश झालेल्या) व्यक्तीच्या अर्थात आणि प्रेतयोनीत जन्मलेल्या जीवाच्या अर्थात वापरले जातात.

Khyāte pākaṭe. Haṭṭhe pahaṭṭhe.

‘ख्यात’ हा शब्द प्रसिद्ध (प्रकट) अर्थात आणि ‘हृष्ट’ हा आनंदी (प्रसन्न) अर्थात वापरला जातो.

937. Adhippāye ajjhāsaye.

९३७. ‘अभिप्राय’ हा शब्द आशय (इच्छा/अध्यवसाय) या अर्थात वापरला जातो.

Pakkhe sakuṇādīnaṃ pakkhe. Dale rukkhādīnaṃ chade. Bhājane lohamayādike. ‘‘Sogate’’ti idaṃ ‘‘bhājane’’ti imassa visesanaṃ. Sogate sugatassa santake bhājanetyattho.

‘पत्त’ (पत्र/पात्र) हा शब्द पक्ष्यांच्या पंखांच्या अर्थात, झाडांच्या पानाच्या अर्थात आणि धातूच्या पात्राच्या (भांड्याच्या) अर्थात वापरला जातो. ‘सौगत’ हा शब्द ‘पात्र’ या शब्दाचे विशेषण आहे, ज्याचा अर्थ ‘सुगतांचे (बुद्धांचे) भिक्षापात्र’ असा होतो. तसेच ‘गत’ (गेलेला) या अर्थात हा शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.

938. Suṭṭhukate sammā kate kammani.

९३८. ‘सुकृत’ हा शब्द चांगल्या प्रकारे केलेल्या कर्माच्या (सत्कर्माच्या) अर्थात वापरला जातो.

Anukampāyārahe dukkhitasatte.

अनुकंपा करण्यास योग्य अशा दुःखित प्राण्याच्या अर्थी.

939. Dhanimhi [Pg.544] sadde.

९३९. ध्वनी किंवा आवाजाच्या अर्थी.

940. Vihite vidhātabbe.

९४०. विहित केलेल्या किंवा रचलेल्या गोष्टीच्या अर्थी, किंवा रचनेच्या अर्थी.

Añjase magge. Visikhā racchā. Pantiyaṃ pāḷiyaṃ.

'अंजस' म्हणजे मार्ग; 'विसिखा' म्हणजे गल्ली किंवा रस्ता; 'पंती' म्हणजे ओळ किंवा पंक्ती.

941. Gagane ākāse. Byasane vipattiyaṃ.

९४१. 'गगन' म्हणजे आकाश; 'व्यसन' म्हणजे संकट किंवा विपत्ती.

Nettaroge cakkhurogavisese. Chadimhi gehādīnaṃ chadane.

डोळ्यांच्या विशिष्ट आजाराच्या अर्थी; 'छदि' म्हणजे घराचे छप्पर किंवा आच्छादन.

942. Saṅghaṭṭane dvinnaṃ antarabhūte. Puna sandhīti padapūraṇatthaṃ vuttaṃ. Atisante atisamite.

९४२. दोन गोष्टींच्या जोडणीच्या किंवा संधीच्या अर्थी; पुन्हा 'संधी' हा शब्द पादपूरणासाठी वापरला आहे; अत्यंत शांत किंवा उपशमित झालेल्या अर्थी.

943. Yāpanā [Pg.545] yāpanakārako kabaḷīkārāhāraraso. Ditti jalanaṃ. Balaṃ thāmo.

९४३. 'यापना' म्हणजे जीवन टिकवून ठेवणारा कवलिकार आहाराचा रस; 'दित्ती' म्हणजे तेज किंवा प्रज्वलन; 'बल' म्हणजे शक्ती किंवा सामर्थ्य.

944. Kucchi udaraṃ. Ovarako gehaviseso.

९४४. 'कुच्छी' म्हणजे उदर किंवा पोट; 'ओवरक' म्हणजे घराची आतील खोली किंवा विशेष गृहभाग.

Khaṇḍane chedane. Itivutte ca kammanīti ‘‘iti evaṃ mayā pubbe carita’’nti vattabbe subhāsubhakamme. ‘‘Ativatte ca kammanī’’tipi pāṭho, atītakāle pavattakammanītyattho.

कापण्याच्या किंवा छेदण्याच्या अर्थी; 'इतिवृत्त' म्हणजे 'मी पूर्वी असे आचरण केले आहे' या अर्थाने बोलल्या जाणाऱ्या चांगल्या-वाईट कर्माच्या अर्थी; 'अतिवत्ते च कम्मनी' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ भूतकाळात घडलेले कर्म असा आहे.

945. Cittake nalāṭe katakāḷādibindumhi rukkhabhede marīcappamāṇambilarukkhe, yassa phalena ambilasūpaṃ pacanti. Tilakāḷake taṃtaṃsarīrāvayave sañjātatilasaṇṭhāne kāḷake.

९४५. 'चित्तक' म्हणजे कपाळावर लावलेला काळा टिळा किंवा मिरीच्या आकाराची आंबट फळे येणारे एक विशिष्ट झाड, ज्याच्या फळाने आंबट सूप बनवतात; 'तिलकाळक' म्हणजे शरीराच्या विविध अवयवांवर असलेला तिळाच्या आकाराचा काळा डाग (तीळ).

Bodhe bujjhane. Patti lābho, pāpuṇañca.

'बोध' म्हणजे जाणणे किंवा ज्ञान होणे; 'पत्ती' म्हणजे लाभ (प्राप्ती) आणि पोहोचणे.

946. Āyumhi jīvite. Hadayaṅgānile urogamavāte.

९४६. 'आयु' म्हणजे जीवन किंवा आयुष्य; 'हदयंगानिल' म्हणजे छातीत वाहणारा वायू.

Vase [Pg.546] āyattatāyaṃ. Vede catubbidhavede. Icchā ārammaṇicchā.

'वश' म्हणजे अधीनता; 'वेद' म्हणजे चार वेद; 'इच्छा' म्हणजे आलंबनाची (विषयाची) इच्छा.

947. Sirasaṭṭhimhi siraso aṭṭhimhi. Ghaṭādisakale ghaṭādikhaṇḍe.

९४७. डोक्याच्या हाडाच्या (कवटीच्या) अर्थी; 'घटादिसकल' म्हणजे घागरीचा किंवा मातीच्या भांड्याचा तुकडा (खापर).

948. Veṇvādisākhājālasminti veṇuādīnañca aññamaññasaṃsagge sākhāsamūhe. Laggakese tāpasādīnaṃ laggakese. Ālaye taṇhāyaṃ.

९४८. 'वेण्वादिसाखाजाल' म्हणजे बांबू इत्यादींच्या फांद्यांच्या एकमेकांत गुंतलेल्या जाळ्याच्या अर्थी; 'लग्गकेस' म्हणजे तपस्वी इत्यादींच्या जटांच्या अर्थी; 'आलय' म्हणजे तृष्णेच्या अर्थी.

Vadhe māraṇe. Rakkhitasmiṃ kammani, kattari ca.

'वध' म्हणजे मारणे; 'रक्खित' हे कर्म अर्थी रक्षिलेल्याच्या आणि कर्ता अर्थी रक्षण करणाऱ्याच्या अर्थी वापरले जाते.

949. Thiyaṃ itthiyaṃ. Piye sāmike. Manuññe manaso tosanajanake. Gavakkhe sīhapañjare.

९४९. 'थी' म्हणजे स्त्री; 'प्रिय' म्हणजे पती; 'मनुज्ञ' म्हणजे मनाला आनंद देणारे; 'गवाक्ष' म्हणजे खिडकी किंवा झरोका.

950. Kiṃ saddo pucchanatthādīsu saliṅgo. Vikappatthādīsu tu abyayaṃ.

९५०. 'किं' हा शब्द प्रश्न विचारणे इत्यादी अर्थांमध्ये सलिंग (लिंगयुक्त) असतो, तर विकल्प इत्यादी अर्थांमध्ये तो अव्यय असतो.

Sasaddhe [Pg.547] saddhāya sahite. Nivāpe petādīnaṃ kattabbapūjādāne. Paccaye saddahane saddhā.

'ससद्ध' म्हणजे श्रद्धायुक्त व्यक्ती; 'निवाप' म्हणजे पितर इत्यादींना दिले जाणारे दान किंवा पूजा; विश्वासाच्या अर्थी 'श्रद्धा' हा शब्द वापरला जातो.

951. Aṭṭhismiṃ ‘‘panasabījaṃ tālabīja’’ntyādīsu. Sukke ca bijaṃ.

९५१. फणसाची बी, ताडाची बी इत्यादींमधील बी किंवा बियाण्याच्या अर्थी, आणि वीर्याच्या अर्थी 'बीज' हा शब्द वापरला जातो.

Pūye pakkavaṇasañjāte. Aggato purato. Disādo sūriyuggamanadisāyaṃ. Sā hi disānaṃ ādibhūtā, ‘‘disā’’ti vā disāviseso. Ādinā pubbajādīnaṃ gahaṇaṃ.

'पूय' म्हणजे पिकलेल्या जखमेतील पू; 'अग्गतो' म्हणजे पुढे किंवा समोर; 'दिसा' म्हणजे सूर्य उगवण्याची दिशा (पूर्व दिशा), कारण ती सर्व दिशांची सुरुवात मानली जाते; 'आदि' शब्दाने थोरला भाऊ इत्यादींचा बोध होतो.

952. Āgamane asantuppattikriyāyaṃ. Dīghādinikāyasmiṃ dīghanikāyamajjhimanikāyādike.

९५२. 'आगमन' म्हणजे अस्तित्वात नसलेल्या गोष्टीच्या उत्पत्तीच्या क्रियेच्या अर्थी; 'आगम' म्हणजे दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय इत्यादी ग्रंथांच्या अर्थी.

953. Devarukkho sirīso. Santatiyaṃ vaṃse.

९५३. 'देवरुक्ख' म्हणजे शिरीष वृक्ष; 'संतती' म्हणजे वंश किंवा परंपरा.

Uttaraviparīte aseṭṭhe, imasmiṃ atthe nakāro paṭisedhattho. Seṭṭhe uttame. Imasmiṃ atthe paṭisedhatthova nakāro. ‘‘Anu uttara’’nti chedo ca viññeyyo.

उत्तराच्या विरुद्ध, म्हणजे जे श्रेष्ठ नाही अशा अर्थी; या अर्थामध्ये 'न' हा नकारार्थी (प्रतिषेधार्थक) आहे. श्रेष्ठ किंवा उत्तम या अर्थी; या अर्थामध्येही 'न' हा प्रतिषेधार्थकच आहे. 'अनुत्तर' असाही संधिच्छेद समजावा.

954. Sattisampattiyaṃ [Pg.548] pabhāvādīhi sattīhi sampattiyaṃ. Kantimatte kamanīyamatte. Sūravīriyesupi vikkamo.

९५४. प्रभाव इत्यादी शक्तींनी युक्त असण्याच्या अर्थी; केवळ सौंदर्याच्या किंवा आवडीच्या अर्थी; शौर्य आणि वीर्य या अर्थी 'विक्रम' हा शब्द वापरला जातो.

Paṭibimbe patirūpake. Pabhāyaṃ āloke.

'प्रतिबिंब' म्हणजे प्रतिमा किंवा हुबेहूब रूप; 'प्रभा' म्हणजे प्रकाश किंवा तेज.

955. Ghammo nidāgho cāti dve abhidhānāni. Sedajale kāyato mutte.

९५५. 'घम्म' आणि 'निदाघ' हे दोन शब्द उन्हाळ्याच्या अर्थी आहेत; शरीरातून निघणाऱ्या घामाच्या अर्थी.

Kantane chedane. Vikappe vitakke. Sajjane hatthādīnaṃ sajjane.

कापण्याच्या किंवा छेदण्याच्या अर्थी; विकल्पाच्या किंवा वितर्काच्या अर्थी; हात इत्यादी सजवण्याच्या किंवा सुशोभित करण्याच्या अर्थी.

956. Deso desaviseso. Aṅgasaddo puṃbahutte. ‘‘Bahumhī’’tipi pāṭho. Aṅgasaddo bahutte desetyattho. Vapumhi sarīre aṅgaṃ. Avayave hetumhi ca aṅgaṃ.

९५६. 'अंग' हा शब्द पुल्लिंगी बहुवचनात विशिष्ट प्रदेशाच्या (अंग देशाच्या) अर्थी वापरला जातो; शरीराच्या अर्थी, तसेच अवयव आणि कारणाच्या अर्थी 'अंग' हा शब्द वापरला जातो.

‘‘Aṅgaṃ gattantikopāya-patikesva’ppadhānake;

Aṅgadesavisesamhi, aṅgā sambodhane’byaya’’nti. –

"शरीर, जवळचे कारण, स्वामी, आणि गौणत्व या अर्थांमध्ये नपुंसकलिंगी 'अंग' हा शब्द वापरला जातो; तर अंग देशाच्या अर्थी पुल्लिंगी बहुवचनात, आणि संबोधनासाठी अव्यय म्हणून 'अंग' हा शब्द वापरला जातो."

Nānatthasaṅgahe.

नानात्थसंग्रहामध्ये (असे म्हटले आहे).

Cetiyadume pūjetabbabhūte rukkhe assatthādo.

'चेतियदुम' म्हणजे पूजनीय असलेला पिंपळ इत्यादी वृक्ष.

957. Sādhupurise [Pg.549] sappurise. Kappane hatthādīnaṃ kappane. ‘‘Sajjane sajjanā kappanāya’’nti nānatthasaṅgaho.

९५७. 'सज्जन' म्हणजे सत्पुरुष; हात इत्यादी सजवण्याच्या किंवा सुशोभित करण्याच्या अर्थी; "सज्जने सज्जनाव कप्पनाय" असा नानात्थसंग्रहातील उल्लेख आहे.

Supane niddāyaṃ. Sutte ajāgarite. Viññāṇe suttassa viññāṇe citte taṃ supinavacanaṃ. Dassane ca supinaṃ.

'सुपिन' हा शब्द झोपेच्या किंवा स्वप्नाच्या अर्थी, गाढ झोपेत (जागृत नसलेल्या अवस्थेत), झोपलेल्या व्यक्तीच्या मनाच्या (भवांग चित्ताच्या) अर्थी आणि स्वप्न पाहण्याच्या अर्थी वापरला जातो.

958. Paccakkhe sammukhe. Sannidhāne payoge, vidhāne ca. Bhiyyosaddo pahūtaratthe so pumā.

९५८. 'प्रत्यक्ष' म्हणजे डोळ्यांसमोर असणे; सान्निध्य, प्रयोग किंवा विधानाच्या अर्थी; 'भिय्यो' हा शब्द विपुल किंवा पुष्कळ या अर्थी पुल्लिंगी वापरला जातो.

959. Visalittasare visena lepitasare diddho pumā. Litte lepitabbasāmaññe.

९५९. विषाने माखलेल्या बाणाच्या अर्थी 'दिद्ध' हा शब्द पुल्लिंगी वापरला जातो; सामान्यतः लेपन केलेल्या किंवा माखलेल्या गोष्टीच्या अर्थी.

Vāse vasane. Dhūmādisaṅkhāre gandhacuṇṇadhūmādinā abhisaṅkhāre. Sampaṭicchane paṭiggahaṇe.

'वास' म्हणजे राहणे किंवा निवास; सुगंधी चूर्ण, धूप इत्यादींनी सुवासित करण्याच्या अर्थी; स्वीकार करण्याच्या किंवा ग्रहण करण्याच्या अर्थी.

960. Suppagabbhe vacanasūre.

९६०. बोलण्यात अत्यंत धीट किंवा चतुर असणाऱ्या व्यक्तीच्या अर्थी.

Madhucchiṭṭhe madane, yena dīpampi jālenti. Odanasambhave bhuttodanato patite lāmakasammate odanabindumhi.

मेणाच्या अर्थी, ज्याने दिवा देखील पेटवला जातो; जेवताना खाली पडलेल्या भाताच्या कणाच्या (शीताच्या) अर्थी, ज्याला तुच्छ मानले जाते.

961. Surabhimhi [Pg.550] sugandhe.

९६१. सुगंधी किंवा चांगल्या वासामध्ये.

Uppattiyaṃ uddhaṅgamane ca uggamanaṃ.

उत्पत्ती (उत्पन्न होणे) आणि वर जाणे (उर्ध्वगमन) या अर्थांमध्ये 'उग्गमन' (उद्गमन) हा शब्द वापरला जातो.

962. Lūkhe samale, kakkhaḷe ca. Niṭṭhuravācāyaṃ akaṇṇasukhavacane.

९६२. रूक्ष (कोरडे), मळकट आणि कठोर अर्थी. तसेच कानाला अप्रिय असणाऱ्या कठोर किंवा निष्ठुर भाषणामध्ये.

Ambuvege ambuno udakassa vege sote.

पाण्याच्या प्रवाहामध्ये किंवा पाण्याच्या वेगामध्ये.

963. Tappare tappadhāne. Kavace uracchade. Vāravāṇe cammamaye yuddhālaṅkāre ca. Nimmoke sappānaṃ jiṇṇacammani.

९६३. त्यात तत्पर असणे किंवा प्राधान्य असणे या अर्थी. चिलखतामध्ये (कवच). चामड्याच्या युद्धाच्या पोशाखामध्ये (वारवाण). आणि सापाच्या कातीमध्ये (त्वचेमध्ये).

965. Padāne dāne. Sele pabbate.

९६५. दान देण्यामध्ये. आणि पाषाणमय पर्वतामध्ये.

966. Lohe [Pg.551] kāḷāyase satthaṃ. Sañcaye samūhe sattho. Yathā ‘‘sakaṭasattho’’tyādi. Vattane pavattane.

९६६. लोखंड किंवा काळ्या धातूच्या अर्थी नपुंसकलिंगी 'सत्थ' शब्द होतो. समूहाच्या अर्थी पुल्लिंगी 'सत्थ' शब्द होतो, जसे की 'सकटसत्थ' (गाड्यांचा समूह) इत्यादी. आणि अस्तित्वात असणे किंवा घडणे या अर्थी.

967. Valaye kaṭake.

९६७. कड्यामध्ये किंवा वलयामध्ये (हातातील कडे).

968. Kaṇḍe vāṇe. Vāpimhi dīghikādikāyaṃ. Dupphasse dukkhasamphasse. Kakace kharapatte.

९६८. बाणामध्ये. विहीर किंवा तलावामध्ये. दुःखद किंवा अप्रिय स्पर्शामध्ये. आणि करवतीमध्ये.

969. Surāya kādambariyaṃ, yāya pītāya mattā sattā anāgamanīyavatthūsupi gacchanti. Rathaṅge cakke. Kāmupadhiādīsu catūsu upadhīsu ca upadhi, anitthī.

९६९. मद्य किंवा दारूमध्ये, जी प्यायल्याने प्राणी धुंद होऊन अयोग्य ठिकाणीही जातात. रथाच्या चाकामध्ये. कामोपधी इत्यादी चार प्रकारच्या उपधींमध्ये 'उपधि' हा शब्द स्त्रीलिंगी नसून पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी असतो.

970. Dabbe [Pg.552] dhanādike. Bhūbhedo vatthādi. Mahārāje catūsu mahārājesu ekasmiṃ mahārāje. Nare satte.

९७०. द्रव्य किंवा धनामध्ये. शेतजमीन इत्यादी भूमीच्या प्रकारांमध्ये. चार महाराज देवांपैकी एका महाराजाच्या (कुबेराच्या) अर्थी. आणि मनुष्यामध्ये किंवा प्राण्यामध्ये.

971. Āpaṇe kayavikkayaṭṭhāne. Sambhāre upakaraṇe. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti ettha alaṅkāro ‘‘parikkhāro’’ti vutto.

९७१. दुकान किंवा खरेदी-विक्रीच्या ठिकाणी. साहित्यामध्ये किंवा उपकरणांमध्ये. 'शील हाच ज्याचा शृंगार (परिक्खार) आहे, ध्यान हाच ज्याचा आस आहे आणि वीर्य हेच ज्याचे चाक आहे असा रथ' या वाक्यात अलंकाराला 'परिक्खार' म्हटले आहे.

972. Vohārasmiṃ rathasakaṭādivohāre. Upaṭṭhitagirā saddato atthato ca pākaṭagirā.

९७२. रथ, गाडी इत्यादींच्या व्यवहारात (वापरात). शब्दाने आणि अर्थाने स्पष्ट असणाऱ्या वाणीमध्ये.

973. Vacanāvayaveti vākyāvayave. Hetudāharaṇādiyuttassa sambandhatthassa vacanasamūhassa avayave. Mūle lobhādike. Kāraṇe lobhādito aññasmiṃ kāraṇe. Pācānalasmiṃ udaraṭṭhe bhuttapācane kammajatejasmiṃ. Rogabhedepi gahaṇī.

९७३. वाक्याच्या अवयवामध्ये (भागामध्ये). हेतू, उदाहरण इत्यादींनी युक्त असलेल्या आणि परस्पर संबंध असलेल्या शब्दसमूहाच्या भागामध्ये. लोभ इत्यादी मूळ कारणांमध्ये. लोभाशिवाय इतर कारणांमध्ये. पोटात अन्न पचवणाऱ्या कर्मज अग्नीमध्ये (पाचक अग्नी). आणि एका विशिष्ट रोगामध्ये (ग्रहणी रोग) 'गहणी' हा शब्द वापरला जातो.

974. Saṃyame [Pg.553] cakkhādindriyasaṃyame.

९७४. संयमामध्ये, म्हणजेच चक्षु (डोळे) इत्यादी इंद्रियांच्या संयमामध्ये.

975. Muddikassa rukkhassa rase ca. Pupphassa sabbassa pupphassa rase ca. Khudde makkhikākate ca madhu punnapuṃsakaṃ.

९७५. द्राक्षाच्या वेलीच्या रसामध्ये. सर्व फुलांच्या रसामध्ये (मकरंद). आणि लहान मधमाश्यांनी गोळा केलेल्या मधात 'मधु' हा शब्द पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी असतो.

‘‘Madhu khudde jale khīre, majje puppharase madhu;

Racche citte vasante ca, jīvasāke madhuddume’’ti. –

'मधु' हा शब्द मध, पाणी, दूध, मद्य, फुलांचा रस, गोडवा, चित्त, वसंत ऋतू, जीवशाक (एक प्रकारची भाजी) आणि महुआच्या झाडामध्ये वापरला जातो.

Nānatthasaṅgahe.

असे 'नानात्थसंग्रह' (नाना अर्थ संग्रह) मध्ये म्हटले आहे.

Ulloceti seyyādīnaṃ uparibhāge rajopātanivāraṇatthaṃ ṭhapite dussamayādike.

'उल्लोच' म्हणजे बेड (बिछाना) इत्यादींच्या वर धूळ पडू नये म्हणून लावलेले कापडी छत (सीलिंग).

976. Apavagge nibbāne. Sudhāyaṃ devatānaṃ bhojane.

९७६. अपवर्ग म्हणजेच निर्वाणामध्ये. आणि देवांचे अन्न असलेल्या अमृतामध्ये (सुधा).

‘‘Amataṃ yaññasesasmiṃ, pīyūse salile ghate;

Ayācite ca mokkhe ca, dhanvantarisudhāsisu;

Amato amatā sivā-gaḷo jhāmalakīsu ce’’ti.

नपुंसकलिंगी 'अमत' (अमृत) हा शब्द यज्ञाच्या उरलेल्या भागामध्ये, अमृतामध्ये, पाण्यामध्ये, तुपामध्ये, न मागता मिळालेल्या गोष्टीमध्ये आणि मोक्षामध्ये (निर्वाण) होतो. पुल्लिंगी 'अमतो' हा शब्द अमृत पिणाऱ्या देवांच्या अर्थी होतो. स्त्रीलिंगी 'अमता' हा शब्द हिरडा, गुळवेल आणि आवळा या वनस्पतींच्या अर्थी होतो.

Nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Mohe avijjāyaṃ. Timire andhakāre. Saṅkhyā gaṇanaviseso. Guṇe tatiye guṇe.

असे 'नानात्थसंग्रह' मध्ये म्हटले आहे. मोहामध्ये (अविद्या). अंधारामध्ये. 'तम' नावाच्या एका विशिष्ट संख्येत. आणि सत्त्व, रज व तम या तीन गुणांपैकी तिसऱ्या गुणाच्या (तमोगुण) अर्थी.

977. Khare [Pg.554] pharuse. Akāriye akattabbe. Purise pulliṅge. Sukate kusale dhamme puññaṃ paṇḍake napuṃsake. Pavane pūte.

९७७. कठोर किंवा खडबडीत अर्थी. न करण्यायोग्य गोष्टीमध्ये. पुरुषाच्या (पुल्लिंगी) अर्थी. चांगल्या कर्मामध्ये किंवा कुशल धर्मामध्ये नपुंसकलिंगी 'पुण्य' शब्द होतो. आणि पवित्र किंवा शुद्ध करण्याच्या अर्थी.

978. Asiniddho sukkho. Saṅge lagge.

९७८. कोरडे किंवा तेलकट नसलेले. आणि आसक्ती किंवा चिकटून राहणे या अर्थी.

979. Lañchane paṭibimbe. Sīmā mariyādo. Pakāro tulyo.

९७९. चिन्हामध्ये किंवा प्रतिबिंबामध्ये. सीमा किंवा मर्यादेमध्ये. आणि समान किंवा सारखे या अर्थी.

980. Mantane catukkaṇṇādike. Byasane bhogabyasanādike. Vipattiyaṃ anatthe.

९८०. गुप्त मसलत किंवा सल्लामसलत करण्यामध्ये. भोगांचा नाश किंवा विनाशाच्या अर्थी. आणि विपत्ती किंवा अनर्थामध्ये.

981. Raṃsibhedo [Pg.555] pubbe udayato sūriyassa raṃsiviseso. Abyattarāge kiñciratte. Lohite ratte.

९८१. सूर्योदयापूर्वीच्या पूर्व देशाच्या विशिष्ट किरणांच्या अर्थी. फिकट लाल किंवा किंचित लाल रंगाच्या अर्थी. आणि लाल रंगाच्या अर्थी.

Pakatānivatte pakatito anivattane. ‘‘Pakatiyañca anivattane cā’’tipi attho. Nassanakkhareti vināsanakkhare. Nassa adassane akkhare.

मूळ स्वभावापासून परावृत्त न होणे या अर्थी. 'मूळ स्वभाव आणि परावृत्त न होणे' असाही अर्थ होतो. नष्ट होणाऱ्या किंवा लोप पावणाऱ्या अक्षराच्या अर्थी. आणि न दिसणाऱ्या अक्षराच्या अर्थी.

‘‘Anubandho pakatyādo, dosuppāde vinassare;

Susumukhyānusāresu, pakatassā’nuvattane’’ti. –

'अनुबंध' हा शब्द मूळ स्वभाव इत्यादींमध्ये, दोषाच्या उत्पत्तीमध्ये, नाशामध्ये, जवळून किंवा मुख्यत्वे अनुकरण करण्यामध्ये आणि सुरू असलेल्या गोष्टीच्या सातत्यामध्ये वापरला जातो.

Nānatthasaṅgahe.

असे 'नानात्थसंग्रह' मध्ये म्हटले आहे.

982. Avataraṇe otaraṇe. Titthasmiṃ nadyādīnaṃ titthe. Vivare vivaraṇe. Iṅgite sīsacalanādike.

९८२. खाली उतरण्यामध्ये. नदी इत्यादींच्या घाटावर (तीरावर). उघडण्यामध्ये किंवा छिद्रामध्ये. आणि डोके हलवणे इत्यादी संकेतांमध्ये (चेष्टांमध्ये).

983. Khattā khattiyato sañjāte sudditthitanaye sudditthiyā putte ca. Tibbamhi adhimatte ca. So uggo. Aggo seṭṭho. Dhiti vīriyaṃ.

९८३. क्षत्रियापासून जन्मलेल्या किंवा शूद्र स्त्रीच्या पुत्राच्या अर्थी 'खत्ता' शब्द होतो. तीव्र किंवा अतिशय या अर्थी 'उग्ग' शब्द होतो. 'अग्ग' म्हणजे श्रेष्ठ. आणि 'धिती' म्हणजे वीर्य (धैर्य).

984. Pabhāte paccūse. Niroge rogamutte. Sajje saṅgate, ādhārepi ca. ‘‘Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce’’ti nānatthasaṅgahe. Dakkho cheko. Yuttepi kallaṃ. Kūṭacariyāyaṃ saṭhacariyāyaṃ.

९८४. पहाटेच्या वेळी. निरोगी किंवा रोगमुक्त असण्यामध्ये. सज्ज किंवा एकत्र येण्यामध्ये, तसेच आधाराच्या अर्थी. 'नानात्थसंग्रह' मध्ये 'सज्ज' हा शब्द सज्ज असणे आणि एकत्र येणे या अर्थी सांगितला आहे. 'दक्ख' म्हणजे चतुर. योग्य किंवा समर्थ या अर्थी 'कल्ल' शब्द होतो. आणि कपटी किंवा धूर्त वर्तनामध्ये.

985. Pakkhibhedo pārāvatappamāṇo pakkhī. Yasmiṃ gehe palinā patite asubhanimittaṃ karonti. Pārāvate kalarave.

९८५. पारव्याच्या आकाराचा एक विशिष्ट पक्षी, जो उडून घरात आल्यास किंवा बसल्यास लोक त्याला अशुभ संकेत मानतात. पारव्यामध्ये किंवा त्याच्या मंजूळ आवाजामध्ये.

Saradabbhūte saradakāle sambhūte. Appagabbhe kātaravacane.

शरद ऋतूत उत्पन्न होणाऱ्या दिव्याच्या ज्योती इत्यादींच्या अर्थी. आणि नम्र किंवा भीतयुक्त भाषणामध्ये.

986. Kaṭhine kakkhaḷe. Sāhaso balakkāro. Appiye amanāpe. Cīre nantake, vāke ca cīraṃ.

९८६. कठीण किंवा खडबडीत अर्थी. बळजबरी किंवा साहसाच्या अर्थी. अप्रिय किंवा नापसंत गोष्टीमध्ये. आणि चिंधी (फाटलेले कापड) किंवा वल्कलामध्ये (झाडाच्या सालीचे वस्त्र) 'चीर' हा शब्द होतो.

987. Migabhede [Pg.557] kukkurappamāṇe mige. Paṭākāyaṃ dhaje. Mocaṃ pasiddhaṃ, kadalī īkāranto. Dakkhiṇā kammaphalaṃ saddahitvā dātabbaṃ dānaṃ.

९८७. कुत्र्याच्या आकाराच्या एका विशिष्ट प्राण्यामध्ये (लांडगा किंवा कोल्हा). ध्वज किंवा पताकेमध्ये. 'मोच' हा शब्द केळीसाठी प्रसिद्ध आहे, 'कदली' हा ई-कारान्त शब्द आहे. आणि कर्माच्या फळावर विश्वास ठेवून दिले जाणारे दान म्हणजे 'दक्षिणा' होय.

988. Uppāte bhūtavikatiyaṃ. Vessānare aggimhi.

९८८. उत्पात किंवा पंचमहाभूतांच्या विकृतीमध्ये. आणि अग्नीमध्ये (वैश्वानर).

989. Potavāhe talakavāhe. Niyantari pājitari.

९८९. जहाज चालवणाऱ्या नाविकामध्ये किंवा जहाजाच्या कप्तानामध्ये. आणि सारथी किंवा मार्गदर्शकामध्ये.

990. Rodhane āvaraṇe.

९९०. अडथळा आणण्यामध्ये किंवा झाकण्यामध्ये.

991. Bhājane vilīvamayādike. Pariyatti pariyāpuṇanaṃ sikkhanaṃ, pariyāpuṇitabbā vā sikkhitabbā. Jarāsithilacammasmiṃ jarāya kāraṇabhūtāya sithilacammani. Udaraṅge udaracammarājiyaṃ.

९९१. बांबूच्या कामट्या इत्यादींनी बनवलेल्या पात्रात. 'परियत्ति' म्हणजे शिकणे किंवा अध्ययन करणे, अथवा शिकण्याची गोष्ट. 'जरासिथिलचम्म' म्हणजे वृद्धत्वामुळे शिथिल झालेल्या (सुरकुतलेल्या) त्वचेवर. 'उदरङ्ग' म्हणजे पोटावरील त्वचेच्या वळ्यांवर.

992. Vidāritādīsu [Pg.558] tīsupi vāccaliṅgikaṃ. Upajāpe catutthopāye.

९९२. 'विदारित' (फाडलेले/चिरलेले) इत्यादी अर्थांमध्ये तिन्ही लिंगांत विशेषण म्हणून वापरले जाते. 'उपजाप' म्हणजे (साम, दाम, दण्ड यांनंतरचा) चौथा उपाय (भेद).

993. Gāmasandohe gāmasamūhe. Paridhi pariveso sūriyādigehaṃ. Āgame buddhavacane. Lekhe vācitalekhe.

९९३. 'गामसन्दोह' म्हणजे गावांचा समूह. 'परिधि' म्हणजे सूर्य इत्यादींभोवतीचे मंडल (खळे). 'आगम' म्हणजे बुद्धवचन. 'लेख' म्हणजे वाचले जाणारे पत्र किंवा लिखित मजकूर.

994. Ayomayavijjhanakaṇṭako sūjhādivijjhanaṃ. Guṇukkaṃse guṇātisaye. Vibhave bhoge. Sampatti, sampadāti ca abhidhānadvayaṃ.

९९४. लोखंडी सुई इत्यादी टोचण्याचे साधन. 'गुणोत्कर्ष' म्हणजे गुणांची श्रेष्ठता. 'विभव' म्हणजे भोग किंवा ऐश्वर्य. 'संपत्ति' आणि 'संपदा' हे दोन समानार्थी शब्द आहेत.

995. Bhū pathavī. Yogyādīsu tīsvatthesu tīsu. Yogye anucchavike. Yutte saṅgate. Addho addhasaddo bhāge samabhāge, asamabhāge ca. Tatra same addhaṃ. Itaratra [Pg.559] addho addhampi, pathe magge addhā pume. Kālepi addhā pume. Ekaṃse nicchaye. Caturambaṇe karīsaṃ vuttaṃ.

९९५. 'भू' म्हणजे पृथ्वी. योग्य इत्यादी तीन अर्थांमध्ये हा शब्द तिन्ही लिंगांत वापरला जातो. 'योग्य' म्हणजे अनुरूप. 'युक्त' म्हणजे सुसंगत. 'अड्ढ' हा शब्द समान आणि असमान अशा दोन्ही भागांसाठी वापरला जातो; त्यापैकी समान भागात 'अड्ढं' (नपुंसकलिंगी) आणि इतर असमान भागात 'अड्ढो' किंवा 'अड्ढं' असा प्रयोग होतो. मार्ग किंवा रस्त्याच्या अर्थात 'अद्धा' हा शब्द पुल्लिंगात येतो. काळाच्या अर्थातही 'अद्धा' हा शब्द पुल्लिंगात येतो. 'एकांश' म्हणजे निश्चय (निश्चितपणे). चार अम्मण परिमाणाला 'करीस' म्हटले जाते.

996. Usabhe gavasatajeṭṭhake gave. Seṭṭhesu ca usabho. Vīsayaṭṭhiyaṃ usabhaṃ. Tanti buddhavacanaṃ. Panti āḷi.

९९६. शंभर गाईंमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बैलाच्या अर्थात आणि श्रेष्ठ पुरुषांच्या अर्थात 'उसभ' (ऋषभ) हा शब्द पुल्लिंगात येतो. वीस यष्टी (एक माप) परिमाणात 'उसभं' हा शब्द नपुंसकलिंगात येतो. 'तन्ति' म्हणजे बुद्धवचन. 'पन्ति' म्हणजे ओळ किंवा रांग.

997. Itthinimitte itthiyā aṅgajāte. Kilañje vilīvamaye. So kaṭasaddo kate tīsu.

९९७. स्त्रीच्या जननेंद्रियाच्या अर्थात. बांबूच्या कामट्यांनी बनवलेल्या चटईच्या अर्थात. तो 'कट' शब्द चटईच्या अर्थात तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.

‘‘Kaṭo soṇikriyākāre,Kilañje’tisaye sive;

Samaye gajagaṇḍe ca,Kaṭā vippaliyaṃ matā’’ti. –

'कट' हा शब्द कमरेच्या हालचालीत, चटईत, अतिशयतेत, कल्याणात (किंवा लबाडीत), वेळेत (किंवा समूहात) आणि हत्तीच्या गंडस्थळात वापरला जातो; आणि स्त्रीलिंगात 'कटा' हा शब्द विणण्याच्या किंवा झाकण्याच्या अर्थात मानला जातो.

Vopālito. ‘‘Samaye ca kriyākāre, kilañje ca sare kaṭo’’ti tikaṇḍaseso . Mandirālindavatthuni gehassa ālindabhāge vatthumhi.

हे वोपालित ग्रंथातील आहे. 'कट हा शब्द समय (वेळ), क्रिया, चटई आणि बाण (किंवा लबाडी) या अर्थांत वापरला जातो' - हे त्रिकांडशेष ग्रंथातील आहे. 'मंदिरालिंदवत्थु' म्हणजे घराच्या ओसरीच्या भागातील जागा.

998. Mathite gorasavisese. Sūciphale ambilapattaphale. Duddasetare passituṃ adukkare.

९९८. ताक (घुसळलेले दही) या दुग्धजन्य पदार्थात. 'सूचिफल' म्हणजे आंबट फळ (चिंच इत्यादी). 'दुद्दर' च्या उलट (सुदर) म्हणजे जे पाहणे कठीण नाही (सहज दिसणारे).

999. Antarīpaṃ [Pg.560] jalamajjhathalaṃ. Pajjoto padīpo. Bandho sambandho. Mihite īsaṃhasite.

९९९. 'अंतरीप' म्हणजे पाण्याच्या मध्यभागातील जमीन (बेट). 'पज्जोत' म्हणजे दिवा (प्रदीप). 'बंध' म्हणजे संबंध. 'मिहित' म्हणजे मंदस्मित (थोडेसे हसणे).

1000. Thiyaṃ itthisāmaññe. Itthiliṅgeti vā attho. Dāre bhariyāyaṃ. Sure devatāyaṃ, devatāvisese vā. Vāsudeve nārāyane. Antake vasavattini. Asite kāḷavaṇṇe.

१०००. 'थी' (स्त्री) हा शब्द सामान्य स्त्रीच्या अर्थात किंवा स्त्रीलिंगात वापरला जातो. 'दार' म्हणजे पत्नी. 'सुर' म्हणजे देवता किंवा प्रजापती नावाची विशिष्ट देवता. 'वासुदेव' म्हणजे नारायण. 'अंतक' म्हणजे वशवर्ती (किंवा यम). 'असित' म्हणजे काळा रंग.

1001. Upaṭṭhāne pāricariyāyaṃ, sevane ca. Aññaropane abhaṃsabhāvassa aññassa taṃsabhāvaropane. Sakko sakkasaddo. Inde devarāje sakko. Janapade sakkā. Sākiye ca khame tīsu.

१००१. 'उपस्थान' म्हणजे परिचर्या (सेवा) आणि सेवन (आश्रय घेणे). 'अन्यारोप' म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा स्वभाव नसलेल्या दुसऱ्या गोष्टीवर (उदा. सिंहाचा स्वभाव नसलेल्या मनुष्यावर) त्या स्वभावाचा आरोप करणे (रूपक). 'सक्क' शब्द: देवांचा राजा इंद्र या अर्थात 'सक्को' (एकवचनी) होतो; शाक्य जनपदाच्या अर्थात 'सक्का' (अनेकवचनी) होतो; आणि शाक्य वंशात किंवा क्षम (समर्थ) या अर्थात तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.

1002. Vajjanatthādīsu tīsu parihāro. Pañhavissajjanepi parihāro. Dvije brāhmaṇe. Vessepi ariyo.

१००२. वर्जन (त्याग) इत्यादी तीन अर्थांमध्ये 'परिहार' शब्द वापरला जातो. प्रश्नाचे उत्तर देण्याच्या अर्थातही 'परिहार' शब्द होतो. ब्राह्मण आणि वैश्य या अर्थांतही 'अरिय' (आर्य) शब्द वापरला जातो.

1003. Suṃsumāre [Pg.561] nakke. Ulūpini caṇḍamacchavisese. Uddālapādape selurukkhe, yassa phalāni atipicchalāni.

१००३. 'सुंसुमार' म्हणजे सुसर (मगर). 'उलूपी' म्हणजे एक प्रकारचा हिंस्र मासा. 'उद्दाल' म्हणजे शेळू (भोकर) वृक्ष, ज्याची फळे अतिशय चिकट असतात.

1004. Piyake pītasāle. Kaṇḍe sare. Khipane asanaṃ. Asu khepane. Yuge rathayugādo. Vikāro vikati. Antike samīpe.

१००४. 'पियक' म्हणजे पिवळा साळ वृक्ष. 'कंड' म्हणजे बाण. 'असन' म्हणजे फेकणे. 'असु' धातू फेकण्याच्या अर्थात आहे. 'युग' म्हणजे रथाचे जू इत्यादी. 'विकार' म्हणजे विकृती (बदल). 'अंतिक' म्हणजे जवळ (समीप).

1005. Lavitte dātte. Ajjhesanā sakkārapubbikā āyācanā.

१००५. 'लवित्त' म्हणजे विळा (कापणीचे साधन). 'अज्झेसना' (अध्येषणा) म्हणजे आदरपूर्वक केलेली विनंती किंवा प्रार्थना.

1006. Makacivatthe yaṃ loke ‘‘cakkū’’ti vuccati, ‘‘sāṇavattha’’ntipi eke. Ganthe saddasatthādike. Lepyādikammani cittakārādīhi katarūpe.

१००६. 'मकचिवत्थ' म्हणजे तागाचे वस्त्र, ज्याला लोकात 'चक्कू' (कागद) म्हणतात; काही आचार्य याला 'साणवत्थ' (तागाचे वस्त्र) देखील म्हणतात. 'ग्रंथ' म्हणजे व्याकरणशास्त्र इत्यादी ग्रंथ. 'लेप्यकर्म' म्हणजे चित्रकार इत्यादींनी लेपन किंवा रंगाने बनवलेले चित्र किंवा मूर्ती.

1007. Puññavati [Pg.562] puggale. Bhūsaṇhakaraṇiyaṃ sudhālepakānaṃ dārumayahatthe.

१००७. पुण्यवान व्यक्तीच्या अर्थात. गवंड्यांचे प्लास्टर करण्याचे लाकडी साधन (थापी).

1008. Pāyite pātabbe, ‘‘vāyite’’tipi pāṭho. ‘‘Dayite’’tipi kvaci dissati.

१००८. 'पायित' म्हणजे पिण्यायोग्य; काही ठिकाणी 'वायित' असाही पाठ आढळतो. काही हस्तलिखितांत 'दयित' असाही पाठ दिसून येतो.

1009. Lohitādimhi vaṇṇavisese. Rañjane ‘‘mukharāgo’’tyādīsu. Pavuddhadariyaṃ mahādariyaṃ.

१००९. लाल इत्यादी विशिष्ट रंगाच्या अर्थात. 'मुखराग' इत्यादी शब्दांमध्ये रंगवण्याच्या अर्थात. 'पवृद्धदरी' म्हणजे मोठी दरी.

1010. Kaserussa phale sakaṇṭakassa phale. Maggasamāgame caccare. Bahulāyaṃ ‘‘phālātī’’iti khyāte. Dose tu eḷamīritaṃ.

१०१०. कशेरू किंवा काटेरी वनस्पतीच्या फळात. 'चच्चर' म्हणजे रस्त्यांचा संगम (चौक). वेलची म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या फळात. दोषाच्या अर्थात 'एळ' (नपुंसकलिंगी) शब्द वापरला जातो.

1011. Adhikaraṇe [Pg.563] adhikaraṇakārake. Pattādhāro bhājanassa ādhāro. Ālavālake tarusekatthaṃ tarumūlavicite sobbhajalādhāre. Agabhedo rukkhabhedo, so ca mahāsattena temiyarājakumārakāle bhuttarukkho. Tatra kārā itthī. Kāropi sakkāre, dvīsu. Bandhanālaye pana kārāyeva.

१०११. अधिकरण कारकात. 'पत्ताधार' म्हणजे भिक्षापात्राचा आधार (स्टँड). 'आलवालक' म्हणजे झाडाला पाणी घालण्यासाठी त्याच्या मुळाशी केलेले आळे. 'अगभेद' म्हणजे एका विशिष्ट प्रकारचा वृक्ष, जो महासत्त्वांनी तेमिय राजकुमार असताना वापरला होता; या अर्थात 'कारा' हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. 'कार' शब्द सत्काराच्या अर्थात दोन लिंगांत वापरला जातो. तुरुंगाच्या अर्थात मात्र 'कारा' (स्त्रीलिंगी) किंवा 'कार' (पुल्लिंगी) असा प्रयोग होतो.

1012. Meghapāsāṇe ghanopale. Kuṇḍikāyaṃ bhiṅgāre. Padātismiṃ catutthasenaṅge.

१०१२. 'मेघपाषाण' म्हणजे गारा. 'कुंडिका' म्हणजे झारी (पाण्याचे पात्र). 'पदाति' म्हणजे पायदळ (सैन्याचा चौथा भाग).

1013. Chiddādīni tīṇi abhidhānāni susire ca dūsane aparādhe ca tīsu siyuṃ. Muccite muccitabbe.

१०१३. छिद्र इत्यादी तीन शब्द पोकळी, दूषण आणि अपराध या अर्थांत तिन्ही लिंगांत वापरले जातात. 'मुच्चित' म्हणजे मुक्त केलेले किंवा सोडण्यायोग्य.

1014. Hatthiliṅge hatthisaṇṭhānasakuṇe. Made nāgamade.

१०१४. हत्तीसारखा आकार असलेल्या 'हस्तिलिंग' नावाच्या पक्ष्यामध्ये. 'मद' म्हणजे हत्तीचा मद.

1015. Atthaṅgame [Pg.564] vināse. Nigamubbhūte nigamesañjātavatthumhi. Āpaṇopajīvini āpaṇena jīvitavuttiyaṃ kattari.

१०१५. 'अत्थंगम' म्हणजे मावळणे किंवा विनाश. 'निगमुद्भूत' म्हणजे निगमात (व्यापारी केंद्रात) तयार झालेले वस्त्र. 'आपणोपजीवी' म्हणजे दुकानाच्या किंवा व्यापाराच्या माध्यमातून उपजीविका करणारा (कर्त्याच्या अर्थात).

1016. Haritasmiṃ sukapattavaṇṇe. Paṇṇe chadamatte.

१०१६. 'हरित' म्हणजे पोपटाच्या पंखासारखा हिरवा रंग. 'पण्ण' म्हणजे सामान्य पान (पर्ण).

1017. Phalamhi rukkhādīnaṃ phalamatte. Taṃ pakkavacanaṃ. Nāsamukhe nāsābhimukhe ca pariṇate ca tīsu.

१०१७. झाडांचे सामान्य फळ या अर्थात 'पक्क' शब्द वापरला जातो. विनाशाकडे प्रवृत्त असणे आणि परिपक्व (पिकलेले) असणे या अर्थांत तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो.

Ājīvane jīvitavuttiyaṃ. Piṇḍane rāsikaraṇe. Goḷake vaṭṭale.

'आजीवन' म्हणजे उपजीविका. 'पिंडण' म्हणजे गोळा करणे (ढीग करणे). 'गोळक' म्हणजे गोल वस्तू (गोळा).

1018. Paribbaye vetane. Kammādike kammavaṭṭavipākavaṭṭakilesavaṭṭe. Vaṭṭale bubbuḷasaṇṭhāne. Paccāhāre paṭivacanāhāre.

१०१८. 'परिब्बय' म्हणजे वेतन (खर्च). 'वट्ट' (वर्त) म्हणजे कम्मवट्ट, विपाकवट्ट आणि किलेसवट्ट इत्यादी संसारचक्र. 'वट्टल' म्हणजे पाण्याचा बुडबुडा किंवा गोल आकार. 'पच्चाहार' म्हणजे उत्तर देणे (प्रतिवचन).

1019. Vikate [Pg.565] vikatiyaṃ, virūpe vā.

१०१९. 'विकत' म्हणजे विकृती (लबाडी) किंवा कुरूप (विकृत रूप).

1020. Sabyamhi adakkhiṇe. Cāru manuññaṃ. Sarabye sarena vijjhitabbe phalakādo. Cihane lakkhaṇe.

१०२०. 'सव्य' म्हणजे डावा. 'चारू' म्हणजे सुंदर (मनोहारी). 'सरव्य' म्हणजे बाणाने वेध घेण्यायोग्य फळी इत्यादी लक्ष्य. 'चिह्न' म्हणजे लक्षण (खूण).

1021. Samasippīnaṃ samānasippīnaṃ gaṇe seṇī itthī. Āvaḷiyaṃ pantiyaṃ. Sudhāyaṃ lepe. Dhūliyaṃ rajasi. Vāsacuṇṇake vāsayoggacuṇṇe.

१०२१. समान व्यवसाय करणाऱ्यांच्या समूहात (श्रेणीत) 'सेणी' हा स्त्रीलिंगी शब्द होतो. 'आवळि' म्हणजे ओळ (रांग). 'सुधा' म्हणजे चुना (लेप). 'धूलि' म्हणजे धूळ. 'वासचुण्णक' म्हणजे सुगंधी चूर्ण (उटणे).

1022. Atipasatthe pasatthassa jo, ativuḍḍhe vuḍḍhassa. Takke gorasavisese. Hotīti kriyāpadaṃ.

१०२२. अतिशय प्रशंसनीय अर्थात 'प्रसत्थ' शब्दाचा आणि अतिशय वृद्ध अर्थात 'वुड्ढ' शब्दाचा 'ज' होतो (उदा. जिट्ठ). 'तक्क' म्हणजे ताक हा विशिष्ट दुग्धजन्य पदार्थ. 'होति' हे क्रियापद आहे.

1023. Paṇe jūtakārādīnaṃ kammani. Kaṇhe kāḷe.

१०२३. 'पण' म्हणजे जुगारी इत्यादींचा खेळ (पैज). 'कण्ह' (कृष्ण) म्हणजे काळा रंग.

1024. Sambhave [Pg.566] sukke. Amejjhe apavitte.

१०२४. 'संभव' म्हणजे वीर्य. 'अमेज्झ' म्हणजे अपवित्र गोष्ट (विष्ठा).

1025. Ikke bahulome kāḷamige. Baḷise macchavedhane. Selabhede vaṅkanāmake pabbate.

१०२५. 'इक्क' म्हणजे दाट केस असलेला काळा प्राणी (अस्वल). 'बळिस' म्हणजे मासे पकडण्याचा गळ. 'शैलभेद' म्हणजे वंक नावाचा पर्वत.

1026. Kuṇapamhi matakāye. Addhamhi samaddhabhāge, tenāha ‘‘purise’’ti, ‘‘purise’’ti ca yebhuyyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, tenāha ‘‘vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume’’ti.

१०२६. 'कुणप' म्हणजे प्रेत (मृत शरीर). 'अड्ढ' म्हणजे समान अर्धा भाग, म्हणून त्याला पुल्लिंगात म्हटले आहे; आणि पुल्लिंगात असे जे म्हटले आहे ते बहुतांश प्रयोगांच्या आधारे म्हटले आहे, म्हणूनच 'किंवा खंड आणि संपूर्ण भाग पुल्लिंगात असतो' असे म्हटले आहे.

1027. Saṃvarīmukhe rattiyā ādimhi.

१०२७. 'संवरीमुख' म्हणजे रात्रीची सुरुवात (प्रदोष काळ).

1030. Devabhedo [Pg.567] kumbhaṇḍo nāma yakkho. Vallijātiyaṃ yassā phalāni ukkhalippamāṇāni honti. Catutthaṃse catutthabhūte koṭṭhāse. Pade caraṇe. Paccantasele pabbatapāde.

१०३०. कुंभंड नावाचा यक्ष हा देवविशेष आहे. वेलवर्गीय वनस्पतीमध्ये, ज्या वेलीची फळे मातीच्या भांड्याएवढ्या (हंड्याएवढ्या) आकाराची असतात. चौथ्या भागात किंवा चतुर्थ अंशात. पायामध्ये (चरणात). डोंगराच्या पायथ्याशी (पर्वतपादात).

1031. Lohantare setalohe. Bahumhi bahuvacane. Kammārabhaṇḍabhede ‘‘tū’’iti khyāte. Khaṭake kuñcikapāṇimhi.

१०३१. पांढऱ्या धातूमध्ये (काशात). अनेकवचनात. लोहाराच्या अवजारात, ज्याला 'तू' (हातोडा) म्हणून ओळखले जाते. मुठीत (हात आवळण्यात).

1032. Doṇiyaṃ kaṭṭhamaye dhaññamānike. Adhiṭṭhitiyaṃ upariṭṭhāne. Ṭhāne ṭhānamatte.

१०३२. लाकडाच्या धान्य मोजण्याच्या पात्रात (द्रोणीत). वरच्या स्थानावर (अधिष्ठानात). सामान्य स्थानामध्ये.

1034. Koṭṭhāsabhedasmiṃ [Pg.568] ‘‘vakkaṃ hadaya’’ntyādīsu. Vaṅke kuṭilye. Dibbacakkhupubbenivāsānussatiāsavakkhayasaṅkhātā tisso vijjā, ādinā aṭṭha vijjā gahitā. Buddhiyaṃ ñāṇe.

१०३४. शरीराच्या अवयवांच्या भागात, जसे की 'वक्क' (मूत्रपिंड), 'हृदय' इत्यादींमध्ये. वक्रतेमध्ये (वाकड्यापणात). दिव्यचक्षू, पूर्वनिवासानुस्मृती आणि आस्रवक्षय या तीन विद्या; 'आदि' शब्दाने आठ विद्या ग्रहण केल्या जातात. बुद्धीमध्ये (ज्ञानामध्ये).

1035. Anākule ākularahite. Siloke anuṭṭhubhādo. Addhe bhāge. Tīsu pajjo pajjasaddo.

१०३५. व्याकुळतेशिवाय (गोंधळ नसलेल्या स्थितीत). अनुष्टुभ् इत्यादी छंदातील श्लोकात. अर्ध्या भागात. 'पज्ज' (पद्य) हा शब्द तिन्ही लिंगांत होतो.

1036. Rukkhabhedasmiṃ udakappasādanaphale. Kittime karaṇena nipphatte. Vidheyye vacanaggāhini. Pubbamhi pūye.

१०३६. पाणी स्वच्छ करणाऱ्या फळाच्या झाडामध्ये (निवळीच्या झाडात). कृत्रिम किंवा प्रयत्नाने सिद्ध केलेल्या कार्यात. आज्ञाधारक किंवा ऐकणाऱ्या व्यक्तीमध्ये. पू मध्ये (जखमेतील पू).

1037. Laddhattharakkhaṇe [Pg.569] laddhassa dhanādikassa atthassa rakkhaṇe. Niyojane pesane. Kāriye phale.

१०३७. प्राप्त झालेल्या धन इत्यादी संपत्तीच्या रक्षणात. नियोजनात किंवा प्रेरणेत (कामावर लावण्यात). कार्यात किंवा फळामध्ये (परिणामात).

1038. Assāsappatte laddhassāse. Bodhidume amhākaṃ bhagavato bodhirukkhe. Kurūre kakkhaḷakārake. Nesādamhi migamacchādiludde.

१०३८. आश्वासन किंवा दिलासा मिळालेल्या स्थितीत. आपल्या भगवंतांच्या बोधिवृक्षात (महाबोधी वृक्षात). क्रूर किंवा कठोर कृत्य करणाऱ्यामध्ये. शिकारी किंवा कोळी (पशू-पक्षी मारणारा व्याध) यामध्ये.

1039. Laggasmiṃ saṅge. Majjhamhi udare. Bhāge asamaddhabhāge. Dhanimhi mahaddhane.

१०३९. आसक्तीमध्ये (चिकटण्यात). मध्यभागात किंवा उदरात (पोटात). विषम भागात (असमान भागात). श्रीमंत किंवा महाधनी व्यक्तीमध्ये.

1040. Gahane saṅkare. Sasantāne attano niyakajjhattasantāne. Visayagocarānaṃ viseso vutto.

१०४०. दाट किंवा संकीर्ण (मिश्रित) स्थितीत. स्वतःच्या आंतरिक संततीमध्ये (चित्तसंततीमध्ये). विषय आणि गोचरांचे विशेष सांगितले आहेत.

Gāthāddhavaṇṇanā niṭṭhitā.

गाथा वर्गाचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

1041. Bhuvane [Pg.570] kāmabhavādike. Jane pāṇimhi. Yase kittiyaṃ. Pajje anuṭṭhubhādo. Rukkhe rukkhabhede.

१०४१. कामभव इत्यादी भुवनांमध्ये (लोकांमध्ये). लोकांमध्ये किंवा प्राण्यांमध्ये. यशात किंवा कीर्तीमध्ये. अनुष्टुभ् इत्यादी छंदातील पद्यात. विशिष्ट वृक्षाच्या प्रकारात.

1042. Vaṭo vaṭarukkho. Vāyase kāke. Bake setapatte. Avasaro avakāso. Ahaṃ dinaṃ. Kuce nārithane. Abbhe meghe.

१०४२. वडाचे झाड (वटवृक्ष). कावळ्यामध्ये. बगळ्यामध्ये. संधी किंवा अवकाश. दिवस. स्त्रीच्या स्तनात. ढगात (मेघात).

1043. Ucchaṅge pallaṅkoparibhāge. Lakkhaṇe ñāpake.

१०४३. मांडीवर किंवा पलंगाच्या वरच्या भागात (उत्संगात). चिन्हात किंवा ज्ञापकात (लक्षणामध्ये).

Diṭṭhobhāsesu dassane, obhāse cāti atthesu.

'दिसणे' (दर्शन) आणि 'प्रकाश' (आभास) या दोन अर्थांमध्ये.

1044. Sūraṃsūsu sūriye, kiraṇe ca. Dame damane. Mānaṃ mānaviseso. Sānu pabbatasānu.

१०४४. सूर्य आणि किरण या अर्थांमध्ये. दमन करण्यात (संयम राखण्यात). मान किंवा विशिष्ट मोजमाप. पर्वताचे पठार किंवा कडा (सानू).

1045. Tāpo [Pg.571] sūriyasantāpo. Sapace caṇḍāle, saṃ sunakhaṃ pacatīti sapaco. Pasu catuppado. Kuruṅgo ajinayoni. Ulūko koṭarasakuṇo. Indo sakko. ‘‘Mahinde guggululūka-palaggāhesu kosiyo’’ti amarasīho.

१०४५. सूर्याची उष्णता (ताप). चांडाळामध्ये; जो कुत्र्याचे मांस शिजवतो तो 'श्वपच' (सपच). चौपाया प्राणी (पशू). कुरंग (हरणाचा एक प्रकार). घुबड (झाडाच्या खोडात राहणारा पक्षी). इंद्र (शक्र). अमरसिंहानुसार, 'कोसिय' हा शब्द महेंद्र (इंद्र), गुग्गुळ, घुबड आणि मोजपात्र या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1046. Māṇavo macco. Attā sarīrādhipatidevatā. Sire uttamaṅge. Tipumhi kāḷalohe.

१०४६. मनुष्य (माणवक). आत्मा किंवा शरीराचा स्वामी. डोक्यात किंवा उत्तम अंगात (शिरात). कथिलामध्ये किंवा काळ्या धातूमध्ये (शिशामध्ये).

1047. Bali bhāgadeyyo. Hattho pāṇi. Aṃsu bhā. Dante rade. Vippe brāhmaṇe. Aṇḍaje aṇḍasañjāte. Pajje anuṭṭhubhādo. Ānanaṃ mukhaṃ. Ācāro asītimahāvattādi. Dhaññaṅge bhinnataṇḍule. Sukhume aṇumhi. ‘‘Lavalesakaṇāṇavo’’ti hi amarasīhena sukhumapariyāyo kaṇo vutto.

१०४७. बळी किंवा कर (भाग). हात. किरण किंवा प्रकाश. दात. विप्र किंवा ब्राह्मण. अंडज (अंड्यातून जन्मलेला प्राणी). अनुष्टुभ् इत्यादी छंदातील पद्यात. तोंड (मुख). आचार (ऐंशी महाव्रत इत्यादी). धान्याचा कण किंवा तांदळाचा तुकडा. सूक्ष्म किंवा अणूमध्ये. अमरसिंहानुसार, 'कण' हा शब्द सूक्ष्मतेचा पर्याय म्हणून 'लव, लेश, कण, अणू' या अर्थांमध्ये सांगितला आहे.

1048. Thūṇā [Pg.572] gehādīnaṃ padhānadāru. Jaḷattaṃ mūḷhattaṃ. Kummāso māsavikati. Byañjanaṃ tadaññabyañjanaṃ. Phoṭo nāma yasmiṃ pūye viparīte dukkhavedanā natthi. Kapolo nāma mukhacūḷikānaṃ antaraṭṭhānaṃ. Mūlye mūladhane.

१०४८. घराचा मुख्य खांब (लाकूड). जडत्व किंवा मूर्खपणा. उडदाचा पदार्थ (कुम्मास). व्यंजन (इतर तोंडी लावायचे पदार्थ). 'स्फोट' म्हणजे अशी फोड ज्यातील पू दाबून काढला असता दुःखद वेदना होत नाही. 'कपोल' म्हणजे गालाचा भाग (ओठांच्या कोपऱ्यांमधील जागा). मूल्यात किंवा मूळ धनात (भांडवलात).

1049. Bhāsapakkhī ca pakkhī ca bhāsapakkhino, tesu, ‘‘sakunto pakkhibhedepi, bhāsapakkhi vihaṅgame’’ti hi ‘‘bhāsantaṃ sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti ca vopālito. ‘‘Sakunto bhāsapakkhinī’’tipi pāṭho. Bhāgye subhāsubhāvahe kammani. Vidhāne karaṇe.

१०४९. भास पक्षी आणि सामान्य पक्षी या अर्थांमध्ये. वोपालितानुसार, 'सकुन्त' हा शब्द विशिष्ट पक्षी (भास पक्षी) आणि सामान्य पक्षी या अर्थांमध्ये होतो; तसेच 'भासन्त' हा शब्द सुंदर आकारात आणि 'भासन्त' हा शब्द भास पक्ष्यामध्ये होतो. 'सकुन्तो भासपक्खिनी' असाही पाठभेद आढळतो. भाग्यात किंवा शुभ-अशुभ फळ देणाऱ्या कर्मात. विधानात किंवा करण्यात.

1050. Yo ākāsaṃ abbhuggantvā puna otaritvā udakabbhantare macche gaṇhāti, so nīlasakuṇo cātako nāma. Eṇe eṇīmigakhyāte. Saro kaṇḍo. Sede sedane, sida pāke. Pāko pacanaṃ. Bhikkhubhede ‘‘gaṇapūrako’’tyādīsu. Caye samūhe.

१०५०. जो आकाशात उडून पुन्हा खाली उतरून पाण्याच्या आतून मासे पकडतो, तो निळा पक्षी 'चातक' नावाचा आहे. 'एणी' नावाच्या हरिणामध्ये. बाण (शर). घामामध्ये (स्वेदात); 'सिद' धातू शिजवण्याच्या अर्थात आहे. शिजवणे (पाक). भिक्खूंच्या प्रकारात, जसे की 'गणपूरक' इत्यादींमध्ये. ढिगाऱ्यात किंवा समूहामध्ये.

1051. Puñje [Pg.573] piṇḍe. Meso usabho methunaṃ kakkaṭo sīho kaññā tulā vicchiko dhanu makaro kumbho mīnoti mesādi. Loṇe lavaṇuttame. Saṃvaṭṭe vināsakappe. Kamuke tambūlaphalarukkhe.

१०५१. ढिगाऱ्यात किंवा पिंडात. मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ, मीन या राशींमध्ये (मेषादी राशी). मीठामध्ये (उत्कृष्ट लवणात). संवर्तात किंवा विनाशक कल्पामध्ये. सुपारीच्या झाडामध्ये (क्रमुकात).

1052. Amate devatābhojane. Lepe suddhasakkharacuṇṇādimaye. Satthe dīghadaṇḍe satthavisese. Najjantareti gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcasu mahānadīsu pañcamāya mahānadiyaṃ. Bhuvi pathaviyaṃ. Kriyā nārīsiṅgārabhāvajā kriyā. Vilāso pana tadaññajo. Atraje putte.

१०५२. अमृतामध्ये (देवांचे भोजन). लेपामध्ये (चुना किंवा पांढरी माती इत्यादींचा लेप). लांब दांड्याच्या विशिष्ट शस्त्रात. नद्यांच्या मध्ये, म्हणजे गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही या पाच महानद्यांपैकी पाचव्या महानदीत (मही नदीत). भूमीवर (पृथ्वीवर). क्रिया म्हणजे स्त्रियांच्या शृंगारभावातून उत्पन्न होणारी चेष्टा. विलास म्हणजे त्याव्यतिरिक्त इतर कारणांमुळे होणारी चेष्टा. पुत्रात (आत्मजात).

1053. Kutho hatthipiṭṭhattharaṇaṃ. Veṇī nārīnaṃ kesakalāpo. ‘‘Paveṇī veṇī kuthayo’’ti hi vopālito. ‘‘Paveṇī kulaveṇīsū’’tipi kvaci pāṭho. Vutti bhavanaṃ[Pg.574]. Vuttā vuttanto. Vetane kammena laddhabbe. Bharaṇe posane, dhāraṇe ca.

१०५३. कुथ म्हणजे हत्तीच्या पाठीवर घालायचे आसन (झूल). वेणी म्हणजे स्त्रियांचा केसांचा अंबाडा किंवा वेणी. वोपालितानुसार, 'पवेणी', 'वेणी' आणि 'कुथ' हे शब्द आहेत. काही ठिकाणी 'पवेणी कुलवेणीसू' असाही पाठ आढळतो. वृत्ती म्हणजे असणे किंवा घडणे. वृत्त म्हणजे वृत्तांत किंवा बातमी. वेतनात (कामाने मिळणाऱ्या धनात). भरण-पोषण करण्यात आणि धारण करण्यात.

1054. Mariyādasaddo dvīsu. Sattā vijjamānatā. Samiddhi sampatti. Soppe niddāyaṃ. Vutti jīvitavutti.

१०५४. 'मर्यादा' हा शब्द दोन अर्थांमध्ये होतो. सत्ता म्हणजे अस्तित्व किंवा विद्यमानता. समृद्धी म्हणजे संपत्ती किंवा प्रगती. झोपेत (निद्रेत). वृत्ती म्हणजे उपजीविका (जीवनवृत्ती).

1055. Kucchā garahā. Apavādo avaṇṇavādo, abhūtākkhānampi. Dhaññe dhaññavisese, yassa sīsaṃ aṅguṭṭhappamāṇaṃ dīghañca. Piyaṅgu gandhadabbaṃ. Mokkhe nibbāne. Sive kalyāṇe.

१०५५. कुत्सा म्हणजे निंदा किंवा निर्भत्सना. अपवाद म्हणजे अपकीर्ती किंवा खोटा आरोप देखील. धान्याच्या विशिष्ट प्रकारात, ज्याचे कणीस अंगठ्याएवढे आणि लांब असते. प्रियंगू म्हणजे सुगंधी वनस्पती. मोक्षात किंवा निर्वाणात. शिव म्हणजे कल्याणात.

1056. Rañjane kāsāyādirañjane. Sūrate methune. Vāse vasanakriyāyaṃ.

१०५६. रंगात (काषाय इत्यादी रंगात). सुरतात (मैथुनात). वासात (राहण्याच्या क्रियेत).

1057. Patthe mānatumbe. Nāḷe uppalādīnaṃ nāḷe. Pipāsāyaṃ pātumicchāyaṃ. Vutti bhavanaṃ.

१०५७. प्रस्थात (मोजण्याच्या पात्रात). कमळ इत्यादींच्या दांड्यात (नाळात). तहानेमध्ये (पिण्याची इच्छा असण्यात). वृत्ती म्हणजे असणे किंवा घडणे.

1058. Pāṇyaṅge [Pg.575] saṅkhanābhiyaṃ. Cakkante cakkassa ante.

१०५८. प्राण्यांच्या अवयवात, जसे की शंखाच्या नाभीमध्ये. चक्राच्या टोकावर किंवा चक्राच्या शेवटी.

‘‘Nābhi pāṇyaṅgaṅge khette, cakkantacakkavattisu;

Nābhi padhāne katthūri-maṃse ca kvaci kittito’’ti. –

'नाभी' हा शब्द प्राण्यांच्या अवयवात, शेतात, चाकाच्या मध्यभागात (तुंब्यात) आणि चक्रवर्ती राजाच्या संदर्भात; तसेच मुख्य (प्रधान), कस्तुरी आणि मासात देखील काही ठिकाणी सांगितला आहे.

Vopālito.

असे वोपालित म्हणतात.

1059. Antareti dvinnaṃ antare. ‘‘Vīci sukhataraṅgesū’’ti vopālito. Thiratte thirabhāve. ‘‘Dhīratte’’tipi pāṭho, soyevattho. Save savane.

१०५९. 'अंतरे' म्हणजे दोघांच्या मध्ये. 'वीची हा शब्द सुख आणि लाटा या अर्थांमध्ये होतो,' असे वोपालित म्हणतात. स्थिरतेमध्ये (स्थिर भावात). 'धीरत्ते' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थही तोच आहे. स्रवण्यामध्ये (गळण्यात).

1060. Nissaye ādhāre.

१०६०. आश्रयामध्ये किंवा आधारात.

1061. Vitte dhane. Aṅko lakkhaṇaṃ. Buddhi ñāṇaṃ. Khe ākāse.

१०६१. वित्तात (धनात). अंक म्हणजे चिन्ह किंवा लक्षण. बुद्धी म्हणजे ज्ञान. ख म्हणजे आकाशात.

1062. Vate [Pg.576] titthiyasamācāre. Āgumhi aparādhe. Maṇi silāvikati, maṇisaṅkhāto vā ratanaviseso idha maṇi nāma. Hāyane saṃvacchare. Vuṭṭhi vassanaṃ.

१०६२. व्रतात किंवा तीर्थकांच्या आचरणात. गुन्ह्यात किंवा अपराधात. मणी म्हणजे शिळेचा प्रकार, किंवा येथे मणी म्हणजे रत्नविशेष (माणिक). वर्षात (संवत्सरात). वृष्टी म्हणजे पाऊस पडणे.

1063. Lipi akārādīnaṃ sannivesaviseso. Mokkho nibbānaṃ. Rate sūrate.

१०६३. लिपी म्हणजे अ-कार इत्यादी अक्षरांची विशिष्ट मांडणी. मोक्ष म्हणजे निर्वाण. रतीमध्ये (मैथुनात).

1064. Pāpe ca asubhe ca riṭṭhaṃ. Ariṭṭhaṃpyatra, tabbhāve tatra akāro. Aparādho ādīnavo. Ketumhi paṭākāyaṃ. Cihane lakkhaṇe. ‘‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’’ti vopālito.

१०६४. पाप आणि अशुभ या अर्थांमध्ये 'रिट्ठ' (रिष्ट) हा शब्द होतो. 'अरिट्ठ' (अरिष्ट) हा शब्द देखील याच अर्थात होतो, तेथे 'अ' हा नकारार्थी किंवा तद्भाव दर्शवतो. अपराध म्हणजे दोष (आदीनव). केतू म्हणजे ध्वज किंवा पताका. चिन्हात किंवा लक्षणामध्ये. 'ध्वज हा शब्द मद्यविक्रेत्याच्या चिन्हात, पताकेत आणि चिन्हात होतो,' असे वोपालित म्हणतात.

1065. Dvāramattepi bahidvārepi. Ito paraṃ ye anekatthā vuccante, te vāccaliṅgā. Phuṭe pākaṭe.

१०६५. केवळ दारात किंवा बाहेरील दारात देखील. यानंतर जे अनेकार्थक शब्द सांगितले जातील, ते विशेषण (वाच्यलिंगी) आहेत. स्पष्ट किंवा प्रगट असण्यात (स्फुटामध्ये).

1066. Ajjhakkhe [Pg.577] adhikate. Jaḷe aññāṇe. Lolupe atitaṇhe. Cale kampite.

१०६६. 'अज्झक्ख' (अध्यक्ष) हा शब्द अधिकृत (अधिकारी किंवा पर्यवेक्षक) या अर्थी; 'जळ' हा शब्द अज्ञानी (मूर्ख) या अर्थी; 'लोलुप' हा शब्द अति-तृष्णा (अतिशय लोभी) असलेल्याच्या अर्थी; आणि 'चल' हा शब्द कंपित (थरथरणारे) या अर्थी वापरला जातो.

1067. Vikate virūpe. Komalaṃ akaṭhinaṃ. Atikhiṇo kuṇṭho.

१०६७. 'विकत' शब्द विरूप (विकृत किंवा कुरूप) या अर्थी; 'कोमल' शब्द अ-कठीण (मऊ किंवा मृदू) या अर्थी; आणि 'अतिखिण' शब्द कुंठित (धार नसलेला किंवा बोथट) या अर्थी वापरला जातो.

1068. Site sete. Sūcako pesuññakārako. Ahi sappo. Sakke khame. ‘‘Satte’’ti pāṭhe pana sattiyuttetyattho. Sambandhe avippayoge. Akhile sakale.

१०६८. 'सित' शब्द पांढऱ्या (श्वेत) रंगाच्या अर्थी; 'सूचक' शब्द चहाडी करणाऱ्या (चुगलखोर) अर्थी; 'अहि' शब्द सर्प (साप) या अर्थी; 'सक्क' शब्द क्षम (समर्थ किंवा सक्षम) या अर्थी; परंतु जर 'सत्त' असा पाठ असेल, तर त्याचा अर्थ शक्तीने युक्त असा होतो; 'सम्बन्ध' शब्द अविप्रयोग (वियोग न होणे किंवा जोडलेले असणे) या अर्थी; आणि 'अखिल' शब्द सकल (संपूर्ण) या अर्थी वापरला जातो.

1069. Kevalaṃ asammissaṃ. Anto avasānaṃ. Adhamo nihīno. Paṇato buddhādīsu ninno. Ninno thalapaṭipakkho.

१०६९. 'केवल' शब्द असंमिश्र (केवळ किंवा शुद्ध) या अर्थी; 'अन्त' शब्द अवसान (शेवट) या अर्थी; 'अधम' शब्द विहीन (नीच) या अर्थी; 'पणत' शब्द बुद्ध इत्यादींच्या चरणी लीन (नम्र किंवा झुकलेला) या अर्थी; आणि 'निम्न' शब्द स्थल-प्रतिपक्ष (सखल भाग किंवा मैदानाची विरुद्ध बाजू) या अर्थी वापरला जातो.

1070. Suddhe [Pg.578] aññena asammissite. Pūte mejjhe.

१०७०. 'शुद्ध' शब्द दुसऱ्या कशाशीही न मिसळलेल्या (असंमिश्र) अर्थी; आणि 'पूत' शब्द पवित्र (स्वच्छ किंवा शुद्ध) या अर्थी वापरला जातो.

1071. Byāpe byāpite. Bhāvini anāgate vatthumhi. There jiṇṇe.

१०७१. 'ब्याप' (व्याप) शब्द व्यापलेल्या (पसरलेल्या) अर्थी; 'भाविनी' शब्द अनागत (भविष्यातील) वस्तू किंवा घटनेच्या अर्थी; आणि 'थेर' शब्द जीर्ण (वृद्ध किंवा जुना) या अर्थी वापरला जातो.

1072. Bahusaddo ‘‘ekasmiṃ, dvīsu ca na pavattatī’’tyādīsuyeva pavattatīti maññamāno ‘‘tyādo’’ti vadati. ‘‘Ekavacanaṃ, bahuvacana’’nti vuttattā pana dvīsupi bahusaddo vattateva. Ācariyena vā parasamayavacanāni manasi katvā ‘‘tyādo’’ti vuttaṃ. Tividhañhi tattha vacanaṃ ekavacanaṃ dvivacanaṃ bahuvacananti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃ vādā katthaci kathīyante.

१०७२. 'बहु' शब्द "एक किंवा दोन वस्तूंसाठी वापरला जात नाही, तर केवळ तीन किंवा अधिक वस्तूंसाठीच वापरला जातो" असे मानून काही जण "त्यादो" (इत्यादी) असे म्हणतात. परंतु, व्याकरणामध्ये 'एकवचन' आणि 'बहुवचन' असे दोनच प्रकार सांगितले असल्याने, दोन वस्तूंसाठीही 'बहु' शब्दाचा प्रयोग होतोच. किंवा आचार्यांनी इतर दर्शनांच्या (परसमय) मतांचा विचार करून "त्यादो" असे म्हटले आहे. कारण त्या इतर दर्शनांमध्ये एकवचन, द्विवचन आणि बहुवचन असे तीन प्रकारचे वचन मानले जाते. व्याकरण हे सर्व प्रकारच्या भाषिक व्यवहारांचे स्पष्टीकरण करणारे असल्याने, काही ठिकाणी सर्वच आचार्यांची मते उद्धृत केली जातात.

Dhī vuccati paññā, sā yassa atthi, sa dhīro, budho. Dhānaṃ vā dhī, sā yassatthīti sa dhīro, dhitimanto. Dhute cale.

प्रज्ञेला 'धी' म्हटले जाते; ती ज्याच्याकडे असते तो 'धीरो' (धीर) किंवा 'बुधो' (बुध/ज्ञानी) होय. अथवा 'धान' (धैर्य किंवा स्थिरता) म्हणजे 'धी' होय; ती ज्याच्याकडे असते तो 'धीरो' किंवा 'धृतिमान' (धैर्यवान) होय. 'धुत' शब्द चल (कंपित किंवा हलणारे) या अर्थी वापरला जातो.

1073. Yāne [Pg.579] hatthādiyāne yoggaṃ. Khame pana yoggo.

१०७३. हत्तीचे वाहन किंवा इतर वाहनांच्या अर्थी नपुंसकलिंगी 'योग्गं' शब्द वापरला जातो. परंतु, क्षमाशील किंवा समर्थ या अर्थी पुल्लिंगी 'योग्गो' शब्द वापरला जातो.

1074. Vuḍḍhe āyuvuḍḍhe. Kulaje kulīne. Vuddho āyuvuḍḍho. Uru pamāṇato mahanto.

१०७४. 'वुड्ढ' (वृद्ध) शब्द वयोवृद्ध (वयाने मोठ्या) व्यक्तीच्या अर्थी; 'कुलज' शब्द कुलीन (उच्च कुळात जन्मलेल्या) व्यक्तीच्या अर्थी; 'वुड्ढो' म्हणजे वयोवृद्ध; आणि 'उरु' शब्द प्रमाणाने मोठा (विशाल) या अर्थी वापरला जातो.

1075. Vutte vattabbe. Uggate uddhaṃgate. Āditte agyādīhi, gabbite sañjātamāne.

१०७५. 'vuत्त' (वृत्त/उक्त) शब्द वक्तव्य (बोलण्यायोग्य किंवा बोललेल्या) गोष्टीच्या अर्थी; 'उग्गत' (उद्गत) शब्द वर गेलेल्या (उदित झालेल्या) अर्थी; 'आदित्त' (आदीप्त) शब्द अग्नी इत्यादींनी प्रज्वलित झालेल्या अर्थी; आणि 'गब्बित' (गर्वित) शब्द अभिमान किंवा गर्व उत्पन्न झालेल्या अर्थी वापरला जातो.

1076. Vigate vigatarāge. Vāyane vīte paṭe. Bhajjite dhaññādike. Bhajja pāke.

१०७६. 'विगत' शब्द वीतरागी (राग किंवा आसक्ती नष्ट झालेल्या) व्यक्तीच्या अर्थी; 'वायन' शब्द विणलेल्या वस्त्राच्या अर्थी; आणि 'भज्जित' शब्द भाजलेल्या धान्यादी वस्तूंच्या अर्थी वापरला जातो. 'भज्ज' धातू शिजवणे किंवा भाजणे या अर्थी आहे.

1077. Caye [Pg.580] samūhe. Samo tulyo. Ari sattu. ‘‘Samādisū’’tipi pāṭho. Vīre akātare sūre. Ravisūroti ravisūriyo ‘‘sūro’’ti vutto. Kuddhe kodhasahite. Dūsite appiye.

१०७७. 'चय' शब्द समूहाच्या (ढिगाऱ्याच्या) अर्थी; 'सम' शब्द तुल्य (समान) या अर्थी; 'अरि' शब्द शत्रूच्या अर्थी; काही ठिकाणी 'समादिसु' असाही पाठ आढळतो; 'वीर' शब्द अकातर (निर्भय किंवा शूर) व्यक्तीच्या अर्थी; 'रविशूर' या पाठात सूर्याला 'शूर' म्हटले आहे; 'कुद्ध' (क्रुद्ध) शब्द क्रोधाने युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या अर्थी; आणि 'दूसित' (दूषित) शब्द अप्रिय (नापसंत) या अर्थी वापरला जातो.

1078. Arimhi sattumhi diṭṭho. Ikkhitepi diṭṭho. Pote bālake. Vate ekantasādhane vatakamme.

१०७८. 'दिट्ठ' (दृष्ट) शब्द शत्रूच्या अर्थी; तसेच तो पाहिलेल्या (अवलोकिलेल्या) गोष्टीच्या अर्थीही वापरला जातो; 'पोत' शब्द बालकाच्या (पिल्लाच्या) अर्थी; आणि 'वत' (व्रत) शब्द एकांत साधनेच्या किंवा व्रताच्या कर्माच्या अर्थी वापरला जातो.

1079. Salākāyaṃ kusāvahāre. Dabbe varahisatiṇe. Khaye udayabbayānupassīti. Sakuṇepi vayo ‘‘visayuttannabhuttānaṃ, vayānaṃ maraṇaṃ bhave’’tyādīsu. Gabbo abhimāno.

१०७९. 'सलाका' (शलाका) शब्द बांबूच्या पट्टीच्या किंवा चिठ्ठ्या टाकण्याच्या अर्थी; 'दब्ब' (दर्भ) शब्द कुशा किंवा पवित्र गवत या अर्थी; 'खय' (क्षय) शब्द नाश किंवा विनाशाच्या अर्थी (जसे की 'उदयव्ययानुपस्सी' - उदय आणि व्यय पाहणारा); 'वय' शब्द पक्ष्याच्या अर्थीही वापरला जातो, जसे की "विषयुक्त अन्न खाल्लेल्या पक्ष्यांचा (वयानं) मृत्यू होतो" इत्यादी वाक्यांत; आणि 'गब्ब' (गर्व) शब्द अभिमानाच्या अर्थी वापरला जातो.

1080. Biḷāle [Pg.581] majjāre. Nakule ahisattumhi. Manthano khīramanthanadaṇḍo. Sattu taṇḍulavikatikhajjaviseso. Assādilome assādīnaṃ lome. Ghāto maraṇaṃ. Rāsi puñjo.

१०८०. 'बिळाल' (बिडाल) शब्द मांजराच्या अर्थी; 'नकुल' शब्द मुंगसाच्या (सापाचा शत्रू) अर्थी; 'मंथन' शब्द दूध ढवळण्याच्या रवीच्या (मंथन दंड) अर्थी; 'सत्तु' (सक्तू) शब्द भाजलेल्या धान्याच्या पिठापासून बनवलेल्या एका विशिष्ट खाद्यपदार्थाच्या अर्थी; 'अस्सादिलोम' शब्द घोड्यांच्या इत्यादी प्राण्यांच्या केसांच्या अर्थी; 'घात' शब्द मारणे किंवा वध करणे या अर्थी; आणि 'रासि' (राशी) शब्द पुंज (ढीग) या अर्थी वापरला जातो.

1081. Gopagāme gopālānaṃ gāme. Rave sadde. Sārathi pājitā. Vandī thutipāṭhako.

१०८१. 'गोपगाम' शब्द गोपाळांच्या (गुराख्यांच्या) वस्तीच्या किंवा गावाच्या अर्थी; 'रव' शब्द आवाजाच्या (ध्वनीच्या) अर्थी; 'सारथी' शब्द रथ चालवणाऱ्याच्या (सारथ्याच्या) अर्थी; आणि 'वंदी' शब्द स्तुतिपाठकाच्या (भाट किंवा स्तुती करणाऱ्याच्या) अर्थी वापरला जातो.

‘‘Sārathimhi ticchake ca, pasute veditepi ca;

Khattiyā brāhmaṇiyā jepi, visūto pādavandisū’’ti. –

'विसूत' हा शब्द सारथी, सुतार (तक्षक), एखाद्या कामात मग्न असलेला (प्रसूत), ज्ञात असलेला (विदित), क्षत्रिय पिता आणि ब्राह्मण माता यांच्यापासून जन्मलेला पुत्र, आणि चरणांवर वंदन करणे या अर्थांनी वापरला जातो.

Vopālito. Pupphe suttādinā asaṅkhate. Taddāme pupphadāme suttādinā saṅkhate. Sakaṭe ane. Haye asse.

असे वोपालित (व्याकरणकार) म्हणतात. दोऱ्याने न गुंफलेल्या फुलाच्या अर्थी; 'तद्दाम' शब्द दोऱ्याने गुंफलेल्या फुलांच्या माळेच्या (हार) अर्थी; 'सकट' (शकट) शब्द गाडीच्या अर्थी; आणि 'हय' शब्द घोड्याच्या अर्थी वापरला जातो.

1082. Accane pūjāyaṃ. Bhe nakkhatte. Nettamajjhe ‘‘sūlā’’ti khyāte. Odhi mariyādo.

१०८२. 'अच्चन' (अर्चन) शब्द पूजेच्या अर्थी; 'भ' शब्द नक्षत्राच्या अर्थी; डोळ्याच्या मध्यभागी होणाऱ्या 'शूळ' नावाच्या डोळ्यांच्या आजाराच्या अर्थी; आणि 'ओधि' शब्द मर्यादेच्या (सीमेच्या) अर्थी वापरला जातो.

1083. Puṇṇatā [Pg.582] paripuṇṇatā. Avajjaṃ doso. Manakkārepi ābhogo. Āḷisaddo itthī. Sakhī vayasā. Setu jalavāraṇo, nadyādimaggo ca. Satte sattiyutte, thiretyattho. ‘‘Daḷho thūle bhuse satte, pagāḷhepi daḷhe mato’’ti vopālito.

१०८३. 'पुण्णता' (पूर्णता) म्हणजे परिपूर्णता; 'अवज्ज' (अवद्य) म्हणजे दोष; 'आभोग' शब्द नमस्कार किंवा मनाच्या एकाग्रतेच्या अर्थीही वापरला जातो; 'आळि' शब्द स्त्रीलिंगी असून त्याचा अर्थ सखी (मैत्रीण) असा होतो; 'सेतु' म्हणजे पाण्याचा प्रवाह रोखणारा पूल किंवा नदीचा मार्ग; 'सत्त' म्हणजे शक्तीने युक्त किंवा स्थिर; आणि 'दळ्ह' (दृढ) शब्द स्थूल (जाड), तीव्र, प्राणी, सखोल आणि मजबूत या अर्थांनी वापरला जातो, असे वोपालित म्हणतात.

1084. Mokkhe nibbāne, arahattaphalepi. Sāmini patimhi. Dhāraketi dhāretīti dhārako, tattha. Posakepi bhattā.

१०८४. 'मोक्ख' (मोक्ष) शब्द निर्वाण किंवा अर्हत्त्वाच्या फळाच्या अर्थी; 'सामी' (स्वामी) शब्द पती किंवा मालकाच्या अर्थी; जो धारण करतो त्याला 'धारक' म्हणतात; आणि 'भत्ता' (भर्ता) शब्द पोषण करणाऱ्याच्या (पालकाच्या) अर्थीही वापरला जातो.

1085. Sikhā cūḷā. Piñchaṃ pucchaṃ. Attani ‘‘saṅghikaṃ puggalika’’ntyādīsu. Khepe nindāyaṃ.

१०८५. 'सिखा' (शिखा) म्हणजे शेंडी (शिखर); 'पिंछ' म्हणजे शेपूट किंवा पंख; 'अत्तन्' (आत्मन्) शब्द "संघिक (संघाचे) किंवा पुद्गलिक (वैयक्तिक)" इत्यादी संदर्भांत स्वतःच्या (पण शाश्वत आत्मा नसलेल्या) अर्थी; आणि 'खेप' शब्द निंदेच्या (निंदा किंवा अपमान) अर्थी वापरला जातो.

1086. Rūpe vaṇṇe. Karīse gūthe.

१०८६. 'रूप' शब्द वर्णाच्या (रंग किंवा आकृती) अर्थी; आणि 'करीस' शब्द विष्ठेच्या (मलमूत्र) अर्थी वापरला जातो.

1087. Khaṇḍe [Pg.583] sakale. Paṇṇe rukkhādīnaṃ paṇṇe. Kaṇḍe sare. Salākā vaṇopayuttā. Sucino bhāvo sucittaṃ, tasmiṃ. Gate gamanakriyāyaṃ. ‘‘Dhāva gatisuddhiya’’nti hi dhātupāṭho. Hāvo itthīnaṃ siṅgārabhāvajakriyā. Avijjāya aññāṇe. Mucchane visaññibhāve.

१०८७. 'खंड' शब्द तुकड्याच्या अर्थी; 'पण्ण' (पर्ण) शब्द झाडांच्या पानाच्या अर्थी; 'कंड' (कांड) शब्द बाणाच्या अर्थी; 'सलाका' (शलाका) शब्द जखमेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या बांबूच्या काडीच्या अर्थी; शुद्ध असण्याचा भाव म्हणजे 'सुचित्त' (शुचिता); 'गत' शब्द जाण्याच्या क्रियेच्या अर्थी; कारण धातुपाठानुसार 'धाव्' धातू गतीच्या शुद्धीकरणाच्या अर्थी आहे; 'हाव' म्हणजे स्त्रियांच्या शृंगारभावातून उत्पन्न होणारे हावभाव; 'अविज्जा' (अविद्या) शब्द अज्ञानाच्या अर्थी; आणि 'मुच्छन' (मूर्च्छन) शब्द बेशुद्ध होण्याच्या अर्थी वापरला जातो.

1088. Ghammajalaṃ kāye uṇhena sañjātajalaṃ. Pāke paccane. Goḷe ‘‘mu-yī’’iti khyāte mattikāguḷake. Ucchumaye ucchurasasañjāte. Mitte piyamitte, mittamatte vā. Sahāye atthacare. Pabhū adhipati. So pulliṅgo.

१०८८. 'घम्मजल' (घर्मजल) म्हणजे शरीरावर उष्णतेमुळे येणारा घाम; 'पाक' शब्द शिजवण्याच्या अर्थी; 'गोळ' शब्द मातीच्या गोळ्याच्या अर्थी; 'उच्छुमय' (इक्षुमय) शब्द उसाच्या रसापासून बनवलेल्या गुळाच्या अर्थी; 'मित्त' (मित्र) शब्द प्रिय मित्राच्या या सामान्य मित्राच्या अर्थी; 'सहाय' शब्द हित करणाऱ्या सोबत्याच्या अर्थी; आणि 'पभू' (प्रभू) म्हणजे अधिपती (मालक), जो पुल्लिंगी आहे.

1089. Kurūre kakkhaḷakammante. Parasmiṃ paraṭṭhāne, paraloke vā. Atra ṭhāne, loke vā. Aṅko cihanaṃ. Aparādhe nāṭakaparicchedepi aṅko. Apavādo lokagarahā. Dese desavisese. ‘‘Bhave janapado dese, jane janapadepi ce’’ti vopālito.

१०८९. 'कुरूर' (क्रूर) शब्द कठोर कर्माच्या अर्थी; 'पर' शब्द दुसऱ्या ठिकाणी किंवा परलोकाच्या अर्थी; 'अत्र' शब्द या ठिकाणी किंवा या लोकाच्या अर्थी; 'अंक' शब्द चिन्हाच्या (खुणेच्या) अर्थी, तसेच तो अपराध आणि नाटकाच्या भागाच्या (अंक) अर्थीही वापरला जातो; 'अपवाद' म्हणजे लोकांमध्ये होणारी निंदा; 'देस' (देश) शब्द विशिष्ट प्रदेशाच्या अर्थी; आणि 'जनपद' शब्द देश, लोक किंवा जिल्ह्याच्या अर्थी वापरला जातो, असे वोपालित म्हणतात.

1090. Pajje [Pg.584] siloke. Vacībhede byattavācāyaṃ. Anvaye santāne. Sarūpasmiṃ samānabhāve. Adhobhāge ca talaṃ.

१०९०. 'पज्ज' (पद्य) शब्द श्लोकाच्या (गाथेच्या) अर्थी; 'वचीभेद' शब्द स्पष्ट किंवा विशिष्ट भाषेच्या अर्थी; 'अन्वय' शब्द वंशावळीच्या (संततीच्या) अर्थी; 'सरूप' शब्द समान भागाच्या अर्थी; आणि 'तल' शब्द खालच्या भागाच्या (तळाच्या) अर्थी वापरला जातो.

1091. Vilagge kāyamajjhe. Vemajjhe majjhasāmaññe. Kusumaṃ pasavaṃ. Utu itthipupphaṃ. Subbate sundare vate.

१०९१. 'विलग्ग' शब्द कंबरेच्या किंवा शरीराच्या मध्यभागाच्या अर्थी; 'वेमज्झ' शब्द सामान्यतः मध्यभागाच्या अर्थी; 'कुसुम' म्हणजे फूल; 'उतु' (ऋतू) म्हणजे स्त्रियांचे मासिक धर्म (पुष्प); आणि 'सुब्बत' (सुव्रत) शब्द चांगल्या आचरणाच्या (व्रताच्या) अर्थी वापरला जातो.

1092. Kose liṅgapasibbake. Gabbhare guhāyaṃ. Bile kipillikādīnaṃ āvāse. Gaṇḍake khaggavisāṇe. Kadambe ‘‘thina’’iti khyāte. Dume rukkhe. Caye samūhe.

१०९२. 'कोस' (कोश) शब्द म्याण किंवा अंडकोषाच्या अर्थी; 'गब्भर' (गव्हर) शब्द गुहेच्या अर्थी; 'बील' (बिल) शब्द मुंग्या इत्यादींच्या बिळाच्या अर्थी; 'गंडक' शब्द गेंड्याच्या शिंगाच्या अर्थी; 'कदम्ब' शब्द कदंब वृक्षाच्या अर्थी; 'दुम' (द्रुम) शब्द झाडाच्या अर्थी; आणि 'चय' शब्द समूहाच्या अर्थी वापरला जातो.

1093. Bhe nakkhattabhede. Dhenuyaṃ siṅginiyaṃ. Yoniyaṃ itthīnaṃ aṅgajāte. Sire sīse.

१०९३. 'भ' शब्द विशिष्ट नक्षत्राच्या अर्थी; 'धेनू' शब्द गायीच्या अर्थी; 'योनी' शब्द स्त्रीच्या जननेंद्रियाच्या अर्थी; आणि 'सिर' (शिर) शब्द डोक्याच्या अर्थी वापरला जातो.

1094. Bhogīsaddo [Pg.585] bhogavati puggale, urage ca. Sivo mahissaro. Bale thāme. Pabhāve tejasi. ‘‘Vīriyaṃ sukke pabhāve, tejo sāmatthiyesvapī’’ti vopālito. Tejasaddo pana tesu ca yathāvuttesupi dvīsvatthesu, dittiyañca vattati.

१०९४. 'भोगी' शब्द श्रीमंत व्यक्तीच्या आणि सर्पाच्या अर्थी वापरला जातो; 'सिव' (शिव) म्हणजे महेश्वर; 'बल' शब्द शक्तीच्या अर्थी; 'प्रभाव' शब्द तेजाच्या अर्थी; 'वीरिय' (वीर्य) शब्द शुद्धता, प्रभाव, तेज आणि सामर्थ्य या अर्थांनी वापरला जातो, असे वोपालित म्हणतात. तर 'तेज' शब्द वरील दोन अर्थांशिवाय (तेज आणि सामर्थ्य) प्रकाश किंवा चमक या अर्थीही वापरला जातो.

1095. Santati ādhāro. Khaggaṅge khaggassa tikhiṇāvayave. Sūte sārathimhi. Paṭihāre vacanahāre. ‘‘Vida lābhe’’ti dhātvatthato vitti. Pīḷā vibādhā.

१०९५. 'संतती' म्हणजे प्रवाह किंवा आधार; 'खग्गंग' (खड्गांग) शब्द तलवारीच्या धारदार भागाच्या अर्थी; 'सूत' शब्द सारथ्याच्या अर्थी; 'पटिहार' (प्रतिहार) शब्द शब्दांचे वहन करणे किंवा उत्तर देण्याच्या अर्थी; 'विद्' धातू मिळवणे (लाभ) या अर्थी असल्याने त्यापासून 'वित्ती' शब्द बनतो; आणि 'पीळा' (पीडा) म्हणजे बाधा किंवा त्रास.

1096. Rave sadde. Palāse nittaṇḍulavīhimhi.

१०९६. 'रव' शब्द आवाजाच्या अर्थी; आणि 'पलास' (पळस) शब्द तांदूळ नसलेल्या धान्याच्या टरफलाच्या (तुसाच्या) अर्थी वापरला जातो.

1097. Rukkhe ambaṭṭharukkhe. Parasamaye pana bādhā. Adhikappeme atisayapeme.

१०९७. 'रुक्ख' (वृक्ष) शब्द आंबट किंवा विशिष्ट झाडाच्या अर्थी; इतर दर्शनांमध्ये (परसमय) मात्र 'बाधा' असा पाठ आहे; आणि 'अधिकपेम' (अधिकप्रेम) शब्द अतिशय प्रेमाच्या अर्थी वापरला जातो.

1098. Ketumhi [Pg.586] dhaje. Lekhye likhitabbe lekhe. Rājiyaṃ tu lekhā.

१०९८. 'केतू' शब्द ध्वजाच्या (झेंड्याच्या) अर्थी; 'लेख्य' शब्द लिहिण्यायोग्य लेखाच्या अर्थी; आणि 'लेखा' शब्द रेषेच्या अर्थी वापरला जातो.

1099. Satthe āvudhabhede. Satte pāṇimhi. Caye samūhe.

१०९९. 'सत्थ' (शस्त्र) शब्द एका विशिष्ट शस्त्राच्या अर्थी; 'सत्त' शब्द हाताच्या अर्थी; आणि 'चय' शब्द समूहाच्या अर्थी वापरला जातो.

1100. Āḷiyaṃ nadīmagge, jaladhāraṇe ca.

११००. 'आळि' शब्द नदीच्या मार्गाच्या अर्थी आणि पाणी साठवण्याच्या (बंधाऱ्याच्या) अर्थी वापरला जातो.

1101. Saṃsade sabhāye. Ayanasaddo gamane, pathe ca vattati.

११०१. 'संसद' शब्द सभेच्या (सभागृहाच्या) अर्थी; आणि 'अयन' शब्द गमन (जाणे) आणि मार्गाच्या (रस्त्याच्या) अर्थी वापरला जातो.

1102. Rukkhantare [Pg.587] gaṇadume. Sūre sūriye. Koṇe vidisāyaṃ. Haye turaṅge ca asso. Khandhe bhujasire. Accisaddo jālāyaṃ aggijālāyaṃ. Aṃsumhi tassa, aññesañca aṃsumhi vattati. So ca no pume pulliṅge na vattati.

११०२. 'रुक्खन्तर' शब्द विशिष्ट झाडाच्या अर्थी; 'सूर' शब्द सूर्याच्या अर्थी; 'कोण' शब्द कोपऱ्याच्या (दिशेच्या) अर्थी; 'अस्स' (अश्व) शब्द घोड्याच्या अर्थी; 'खंध' (स्कंध) शब्द खांद्याच्या अर्थी; 'अच्चि' (अर्चि) शब्द अग्नीच्या ज्वालेच्या अर्थी, तसेच तो ज्वाला किंवा इतर वस्तूंच्या किरणांच्या (प्रकाशाच्या) अर्थी वापरला जातो; आणि हा शब्द पुल्लिंगात वापरला जात नाही.

1103. Abhāvasaddo nāse vijjamānassa nāse. Asattasaddo avijjamānatthe vattati. Bhutti bhuñjanakriyā. Pāṇe āyumhi jīvaṃ. Jane pāṇavati jīvo.

११०३. 'अभाव' शब्द विद्यमान वस्तूच्या नाशासाठी वापरला जातो. 'असत्' शब्द अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेल्या) अर्थात वापरला जातो. 'भुत्ति' म्हणजे खाण्याची क्रिया. प्राण किंवा आयुष्यासाठी 'जीवं' हा शब्द वापरला जातो. प्राणी किंवा मनुष्यासाठी 'जीवो' हा शब्द वापरला जातो.

1104. Chadane gahādīnaṃ chadane. Rāsi puñjo, sahadhammīnaṃ gaṇo ca.

११०४. 'छदन' म्हणजे घराचे छप्पर किंवा आच्छादन. सधर्मींचा (सहकाऱ्यांचा) समूह किंवा संघ म्हणजे 'रासि' (राशी) होय.

‘‘Nikāyo nilaye lakkhye, saṃhatānaṃ samuccaye;

Ekattha bhājini vase, paramattani vuccate’’ti. –

'निकाय' हा शब्द घर (निवास), लक्षण (चिन्ह), एकत्रित केलेल्या वस्तूंचा समूह, एकाच ठिकाणी राहणे, वश (अधीनता) आणि मिथ्या दृष्टीने ग्रहण केलेले शरीर (परमात्मा/जीव) या अर्थांमध्ये वापरला जातो, असे म्हटले आहे.

Vopālito. Yajane devapūjāyaṃ. Accane pūjāmatte. Dikkha muṇḍiyopanayananiyamabbatādesesu.

असे वोपालित म्हणतात. 'यजन' म्हणजे देवांची पूजा करणे. 'अच्चन' म्हणजे सामान्य पूजा. 'दिक्ख' (दीक्षा) हा शब्द मुंडण, उपनयन, नियम, व्रत आणि आदेश या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1105. Karaṇaṃ [Pg.588] kāro, so eva kārikā, kriyā, sakatthe ṇiko. Pajjepi soyevattho. Cihane lakkhaṇe. Thīraje itthīnaṃ utumhi. Pupphe sumane. Vānare makkaṭe.

११०५. 'करण' म्हणजे 'कार' (करणे), तीच 'कारिका' किंवा 'क्रिया' होय; स्वार्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय लागतो. पद्याचा देखील तोच अर्थ आहे. 'चिन्ह' म्हणजे लक्षण. 'थीरज' म्हणजे स्त्रियांचा ऋतुकाळ. 'पुप्फ' म्हणजे फूल. 'वानर' म्हणजे माकड.

1106. Adhare dantāvaraṇe. Kharabhe ‘‘ka-la-au’’iti khyāte. Lobhapuggalepi luddho. Āvile anacche.

११०६. 'अधर' म्हणजे ओठ (किंवा हिरडी). 'खरभ' म्हणजे उंट म्हणून प्रसिद्ध असलेला प्राणी. लोभी माणसासाठी देखील 'लुद्ध' हा शब्द वापरला जातो. 'आवील' म्हणजे गढूळ (अस्वच्छ).

1107. Caramhi guttapurise.

११०७. 'चार' म्हणजे गुप्तहेर.

1108. Hāso ca gandho ca hāsagandhā, tesu. Gandhotra dūragāmī. Kalyāṇepi cāru. Khala calane, sañcaye ca, to, khalito.

११०८. 'हास' (आनंद) आणि 'गंध' (सुवास) म्हणजे 'हासगंध', या अर्थांमध्ये. येथे दूरवर पसरणाऱ्या सुवासाला 'गंध' म्हणतात. कल्याणकारी किंवा सुंदर गोष्टीसाठी देखील 'चारू' हा शब्द वापरला जातो. 'चल' (किंवा खल) धातू हलणे आणि गोळा करणे या अर्थात आहे; 'त' प्रत्यय लागून 'खलित' (किंवा चलित) म्हणजे हललेले किंवा घसरलेले असा अर्थ होतो.

1109. Vakkale [Pg.589] rukkhattace. Adhirohe ārohanakriyāyaṃ. Vatthantaraṃ vicittarūpaṃ vatthaṃ, yaṃ cīnadese sañjātaṃ.

११०९. 'वक्कल' म्हणजे झाडाची साल. 'अधिरोह' म्हणजे चढण्याची क्रिया. 'वत्थंतर' म्हणजे चीन देशात तयार झालेले चित्रविचित्र (रंगीबेरंगी) वस्त्र.

1110. Paṭihāre ‘‘ḍa-gā’’iti khyāte. Mukhe bhattādīnaṃ pavesanaṭṭhāne. Pete paralokaṃ gate. Aparaṇṇaṃ muggādi. Kālo tiṃsarattidivaparicchinno.

१११०. 'पतिहार' म्हणजे दरवाजा (द्वार) म्हणून प्रसिद्ध असलेली वस्तू. 'मुख' म्हणजे अन्न इत्यादी आत घेण्याची जागा (तोंड). 'पेत' म्हणजे परलोकात गेलेला (मृत). 'अपरण्ण' म्हणजे मूग इत्यादी धान्य. 'काल' म्हणजे तीस दिवस आणि रात्रींनी मर्यादित केलेला काळ (महिना).

1111. Dose kodhe. Ghāte māraṇe. Migādo catuppade. Chagale aje. Arūpe phassādike. Avhaye saññāyaṃ. Darathe kāyacittasambhūte santāpe. Bhīti bhayaṃ.

११११. 'दोस' म्हणजे क्रोध. 'घात' म्हणजे मारणे. 'मिगाद' म्हणजे हरिण इत्यादी किंवा चार पायांचे प्राणी. 'छगल' म्हणजे बकरा (शेळी). 'अरूप' म्हणजे स्पर्श इत्यादी किंवा नामधर्म (अमूर्त तत्त्व). 'अव्हय' म्हणजे नाव (संज्ञा). 'दरथ' म्हणजे शरीर आणि मनामुळे निर्माण होणारा संताप (दाह). 'भीति' म्हणजे भय.

1112. Bhāre khandhabhārādike. Sujāsaddo dabbiyaṃ kaṭacchuyaṃ, indajāyāyaṃ sakkassa bhariyāyañca. Vihāyase ākāse.

१११२. 'भार' म्हणजे खांद्यावरील ओझे इत्यादी. 'सुजा' हा शब्द पळी (चमचा) आणि याज्ञिक विधींमध्ये वापरला जाणारा चमचा, तसेच इंद्राची पत्नी 'सुजा' (सुजाता) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'विहायस' म्हणजे आकाश.

1113. Maṇike [Pg.590] mahati udakabhājane. Ratane asmavikāre ratanasāmaññe. Selo candanapabbato. Ārāme pupphārāmādiārāme.

१११३. 'मणिक' म्हणजे पाण्याचे मोठे भांडे (माठ). 'रत्न' म्हणजे मौल्यवान दगड किंवा सामान्यतः रत्न. 'सेल' म्हणजे चंदनाचा पर्वत (मलय पर्वत). 'आराम' म्हणजे फुलांची बाग किंवा उद्यान.

‘‘Malayo dese selaṅgapabbatantare, malayātivutāyañcā’’ti vopālito. Aṅko cihanaṃ.

"मलय हा शब्द मलय देश आणि मलय पर्वताचा भाग या अर्थांमध्ये वापरला जातो; स्त्रीलिंगी 'मलया' हा शब्द पांढऱ्या उसाच्या रसासाठी देखील वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'अंक' म्हणजे चिन्ह (खूण).

1114. Sappimhi ghate, tadaññe hotabbe ca havi.

१११४. 'हवि' हा शब्द तूप आणि यज्ञात अर्पण करण्यायोग्य इतर वस्तूंसाठी वापरला जातो.

‘‘Rahasi ca vicāre ca, viveko jaladoṇiya’’nti vopālito.

"विवेक हा शब्द एकांत, विचार आणि पाण्याचा हौद (किंवा पाण्याचा प्रवाह) या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात.

1115. Pavāhe jalappavāhe.

१११५. 'प्रवाह' म्हणजे पाण्याचा प्रवाह.

‘‘Vego jave pavāhe ca, mahākālaphalepi ce’’ti vopālito. Khile aṇukhāṇumhi. Kaṇe appe.

"वेग हा शब्द गती, पाण्याचा प्रवाह, सामान्य काळ आणि शक्ती या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'खील' म्हणजे लहान खुंटा. 'कण' म्हणजे थोडे (अल्प).

1116. Nettante [Pg.591] cakkhukoṇe. Cittake tilake.

१११६. 'नेत्तांत' म्हणजे डोळ्याचा कोपरा. 'चित्तक' म्हणजे कपाळावरील टिळा.

‘‘Apāṅgaṃ aṅgahīne ca, nettante tilakepi ce’’ti vopālito. Muttāguṇe suttabandhamuttāyaṃ. Gahaṇaṃ gāho, tasmiṃ. Makuḷe apupphite. Rase loṇarase.

"अपांग हा शब्द अंगहीन, डोळ्याचा कोपरा आणि कपाळावरील टिळा या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'मुत्तागुण' म्हणजे दोऱ्यात ओवलेली मोत्यांची माळ. 'गहण' म्हणजे ग्रहण करणे (पकडणे). 'मकुळ' म्हणजे न उमललेली कळी. 'रस' म्हणजे खारट चव.

1117. Ago, nago cāti dve abhidhānāni selarukkhesu vattanti. Svappe suṭṭhu appe, appataretyattho. Avadhāraṇe ‘‘namanamatta’’ntyādīsu. Accane pūjāyaṃ.

१११७. 'अग' आणि 'नग' हे दोन शब्द पर्वत आणि झाड या अर्थांमध्ये वापरले जातात. 'स्वल्प' म्हणजे अत्यंत कमी किंवा अतिशय थोडे. 'अवधारण' (निश्चय) हा शब्द 'नमनमत्तं' (केवळ नमन करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये मर्यादा दर्शवण्यासाठी वापरला जातो. 'अच्चन' म्हणजे पूजा करणे.

1118. Chidde dose. Otaraṇaṃ jalatitthādīsu avataraṇaṃ. Ayyake pitupitari.

१११८. 'छिद्र' म्हणजे दोष (त्रुटी). 'ओतरण' म्हणजे पाण्याच्या घाटावर उतरणे. 'अय्यक' म्हणजे वडिलांचे वडील (आजोबा).

1119. Rukkhe [Pg.592] khaggaphale. Sune sunakhe. Gandhe adhivāsanagandhe.

१११९. 'रुक्ख' हा शब्द खग्गफल (एक प्रकारचा वृक्ष) या अर्थात वापरला जातो. 'सुण' म्हणजे कुत्रा. 'गंध' म्हणजे सुवासित केलेला सुगंध.

1120. Koṇe asse. Savane sote. Pantiyaṃ vīthiyaṃ. Bhāgyaṃ puññaṃ. Ekadeso tatiyabhāgādi. Ajapālake pokkhare. ‘‘Kuṭṭhaṃ roge sugandhe cā’’ti vopālito.

११२०. 'कोण' म्हणजे कोपरा. 'सवण' म्हणजे कान. 'पंती' म्हणजे रस्ता (गल्ली). 'भाग्य' म्हणजे पुण्य. 'एकदेश' म्हणजे तिसरा भाग इत्यादी (अंश). 'अजपालक' म्हणजे कमळ. "कुट्ठ हा शब्द रोग (कुष्ठरोग) आणि सुगंधी कमळ या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात.

1121. Senāsane vihārādike. Sene pīṭhādike. Cundabhaṇḍamhi cundānaṃ upakaraṇe. ‘‘Bhamo’mbuniggame bhaṇḍi, cundākhye sippiyantake’’ti nānatthasaṅgahe vopālito. Aṃsusaddo vatthādīnaṃ lome, kare kiraṇamatte ca. Abyaye pakārādike.

११२१. 'सेनासन' म्हणजे विहार इत्यादी राहण्याची जागा. 'सेन' म्हणजे पाट (पीठ) इत्यादी. 'चुंदभंड' म्हणजे कातकाम करणाऱ्याचे यंत्र (साधन). "भम हा शब्द पाण्याचा निचरा होणारी नळी, भंडी वृक्ष आणि कातकाम करणाऱ्याचे यंत्र या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे 'नानात्थसंग्रह' आणि 'वोपालित' ग्रंथात म्हटले आहे. 'अंसु' हा शब्द वस्त्राचे धागे (केस) आणि किरणांचा प्रकाश या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अव्यय' हा शब्द प्रकार इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1122. Khajjantare [Pg.593] sūkaravaccasaṇṭhāne dhaññavikāre. Dise ripumhi. Pati dhavo. Ariyo adhipati.

११२२. 'खज्जंतर' म्हणजे डुकराच्या विष्ठेच्या आकाराचे धान्यापासून बनवलेले पक्वान्न (लाडू). 'दिस' म्हणजे शत्रू. 'पति' म्हणजे पती (धनी). 'अरीय' म्हणजे स्वामी (अधिपती).

1123. Rāge kasāyādike rāge.

११२३. 'राग' म्हणजे काषाय (भगवा) इत्यादी रंग.

‘‘Raṅgo dāne khale rāge, tacche raṅgaṃ tipumhi ce’’ti vopālito. Peyye udakādike. Pītiyaṃ pivanakriyāyaṃ. ‘‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pāna’’nti vopālito. Iṇe, ukkhepane ca uddhāro. Ummāre dvārummāre. Eḷakasaddassa ajassāpi vācakattā ‘‘eḷako aje’’ti vuttaṃ.

"रंग हा शब्द दान, खळवाडी, आसक्ती आणि झुडूप या अर्थांमध्ये वापरला जातो; नपुंसकलिंगी 'रंगं' हा शब्द कथिलासाठी देखील वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'पेय्य' म्हणजे पिण्यायोग्य पाणी इत्यादी. 'पीती' म्हणजे पिण्याची क्रिया. "पान हा शब्द रक्षण करणे आणि पिण्याची क्रिया या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'उद्धार' हा शब्द कर्ज आणि उचलणे या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'उम्मार' म्हणजे उंबरठा. 'एळक' हा शब्द बकऱ्यासाठी देखील वापरला जात असल्याने 'एळको अजे' असे म्हटले आहे.

1124. Paharaṇaṃ pahāro, pothanaṃ. Paharati etthāti pahāro, yāmo, hāyano saṃvaccharo. Kuṇḍikāyaṃ ‘‘kayā’’iti khyātāyaṃ. Āḷhake catupatthappamāṇe. Bhusamhi taṇḍulattace.

११२४. 'प्रहरण' म्हणजे प्रहार किंवा मारणे. येथे प्रहार केला जातो म्हणून 'प्रहार' म्हणजे प्रहर (वेळ) किंवा वर्ष होय. 'कुंडिका' म्हणजे तोटीचा तांब्या (करवा) म्हणून प्रसिद्ध असलेली वस्तू. 'आळहक' म्हणजे चार पत्थ (एक माप) चे परिमाण. 'भुस' म्हणजे तांदळाचे टरफल (कोंडा).

1125. Āvāṭe [Pg.594] kūpe. Caye samūhe ca. Kāsu sā, kāraṇe, rahasi ca upanisā.

११२५. 'आवाट' म्हणजे विहीर किंवा खड्डा. 'चय' म्हणजे समूह (ढीग). 'कासु' हा स्त्रीलिंगी शब्द कारण आणि एकांत या अर्थांमध्ये 'उपनिसा' म्हणून वापरला जातो.

‘‘Bhave upanisā dhamme, vedantepi rahasyampī’’ti vopālito. Poṭagale ‘‘pho-khā’’iti khyāte. Guṇetare avajje.

"उपनिसा हा शब्द कारण, ज्ञान आणि एकांत या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'पोटगल' म्हणजे फोंगखा म्हणून प्रसिद्ध असलेले झाड (लव्हाळा). 'गुणेतर' म्हणजे दोषरहित (दोष नसलेले).

1126. Yutte ‘‘aṭṭaṃ vinicchinātī’’tyādīsu. Aṭṭāle ‘‘gopuraṭṭehi saṃyutta’’miccādīsu. Aṭṭite ‘‘aṭṭassaraṃkarotī’’tyādīsu. Aṭṭa abhiyoge, aṭṭa atikkamahiṃsāsūti dhātvattho. Kānane vane. Uppattiyaṃ janane, vihāyasāgamane ca.

११२६. 'अट्ट' हा शब्द 'अट्टं विनिच्छिनाति' (न्याय निवाडा करणे) इत्यादी वाक्यांमध्ये न्यायाच्या अर्थात वापरला जातो. 'अट्टं' म्हणजे बुरूज किंवा गोपूर. 'अट्टित' म्हणजे पीडित किंवा त्रासलेला. 'अट्ट' धातूचा अर्थ अभियोग (आरोप), अतिक्रमण आणि हिंसा असा आहे. 'कानन' म्हणजे जंगल (वन). 'उत्पत्ती' म्हणजे जन्म आणि आकाशातून जाणे.

1127. Lāmake nihīne. Khandhe rūpādike. Mūlaṃ mūladhanaṃ. Upadā paheṇakaṃ. Avatthāyaṃ, paṭassa ante ca dasā. Ghāto māraṇaṃ.

११२७. 'लामक' म्हणजे हीन (कनिष्ठ). 'खंध' म्हणजे रूप इत्यादी पंचस्कंध. 'मूल' म्हणजे मूळ धन (भांडवल). 'उपदा' म्हणजे भेटवस्तू (नजराणा). 'दशा' हा शब्द अवस्था आणि वस्त्राची किनार या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'घात' म्हणजे मारणे.

1128. Gabbe [Pg.595] māne. Ghaṭanaṃ silesakaraṇaṃ. Rāsi puñjo, etesu ghaṭasaddo. Abhihāre pūjāyaṃ. Bandhane ‘‘pākāracayo’’tyādīsu.

११२८. 'गब्ब' म्हणजे गर्व (अभिमान). 'घटन' म्हणजे जोडणे (चिकटवणे). राशी किंवा ढीग या अर्थांमध्ये 'घट' शब्द वापरला जातो. 'अभिहार' म्हणजे पूजा (सत्कार). 'बंधन' म्हणजे भिंत किंवा कुंपण बांधणे.

1129. Thoke appake. Dāne, hāniyañca cāgo. Gīvā, galo cāti dve abhidhānāni iṇe siyuṃ. ‘‘Iṇe gīvā galepi cā’’tipi pāṭho. Gale kaṇṭhe.

११२९. 'थोक' म्हणजे थोडे (अल्प). 'चाग' म्हणजे दान आणि त्याग (हानी). 'गीवा' आणि 'गल' हे दोन शब्द कर्जाच्या अर्थात देखील वापरले जातात; "इणे गीवा गलेपि चा" असाही पाठ आहे. 'गल' म्हणजे गळा (कंठ).

1130. Daṇḍepi sāhasaṃ. Paṭe vatthavisese bhaṅgaṃ. Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ. Chavake kaḷevare.

११३०. 'साहस' हा शब्द दंडाच्या (शिक्षेच्या) अर्थात देखील वापरला जातो. 'भंग' हा शब्द एका विशिष्ट प्रकारच्या वस्त्रासाठी वापरला जातो. ताग इत्यादी मिसळून तयार केलेल्या वस्त्राला 'भंग' म्हटले आहे. 'छवक' म्हणजे मृतदेह (शव).

1131. Anaṅge māre. Dume karahāṭake.

११३१. 'अनंग' म्हणजे मार (कामदेव). 'दुम' म्हणजे करहाटक वृक्ष.

‘‘Madano [Pg.596] māradhuttara-vasantadumasitthake’’ti vopālito. Pamātari mātumātari. Veṭhe uṇhīse ca veṭhanaṃ.

"मदन हा शब्द मार, धोतरा, वसंत ऋतू, करहाटक वृक्ष आणि मेण या अर्थांमध्ये वापरला जातो," असे वोपालित म्हणतात. 'पमातृ' म्हणजे आईची आई (आजी). 'वेठन' म्हणजे पगडी किंवा शिरोभूषण.

1132. Taṇḍuleyye tilaphalasāke. Ayye sāmini. Mutti muccanaṃ.

११३२. 'तंडुलेय्य' म्हणजे एका प्रकारची भाजी. 'अय्या' म्हणजे स्वामिनी (मालकीण). 'मुत्ति' म्हणजे मुक्ती (मुक्त होणे).

1133. Aṅke lakkhaṇe. Ākāre sīsacalanādike. Vappe vappanīyabīje. Taṭe tīre ca vappo, pākāramūle, nettajale, usume ca vappo. Anuññāyaṃ, vohāre ca sammutisaddo. Akkhatasaddo lājāsu dhaññavikatīsu napuṃsake.

११३३. 'अंक' म्हणजे लक्षण (चिन्ह). 'आकार' म्हणजे डोके हलवणे इत्यादी हावभाव. 'वप्प' म्हणजे पेरलेले बी. 'वप्प' हा शब्द काठ, भिंतीचा पाया, अश्रू आणि वाफ या अर्थांमध्ये देखील वापरला जातो. 'संमुति' हा शब्द परवानगी, व्यवहार आणि संज्ञा या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अक्खत' हा शब्द लाह्या आणि धान्याचे प्रकार या अर्थांमध्ये नपुंसकलिंगात वापरला जातो.

1134. Yāge devapūjāyaṃ, sadādāne ca satraṃ. Sasu hiṃsāyaṃ, traṇa, satraṃ. Osadhimhi, cande ca somo.

११३४. 'सत्र' (सत्रं) हा शब्द यज्ञ (देवपूजा) आणि निरंतर दान (सदादान) या अर्थांत वापरला जातो. 'सस्' (ससु) धातू हिंसा (पीडा देणे) या अर्थी असून, त्याला 'त्रण्' प्रत्यय लागून 'सत्र' हा शब्द बनतो. 'सोम' (सोमो) हा शब्द औषधी आणि चंद्र या अर्थांत वापरला जातो.

‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ,Vasuppabhede vasudhākare ca;

Dibbosadhisāmalatāsamīra-Kappūranīresu ca vānare cā’’ti. –

"सोम हा शब्द कुबेर, पितृदेवता (ब्रह्मा), एका विशिष्ट प्रकारचे रत्न (वसुप्रभेद), पृथ्वीचा आधार असलेले पाणी (वसुधाकर), दिव्य औषधी, सोमलता, वारा, कापूर, पाणी आणि वानर या अर्थांत वापरला जातो."

Vopālito[Pg.597]. Yugagehaṅgeti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge saṅghāṭo.

हे वोपालित (व्याकरणकार) यांचे मत आहे. 'युगगेहाङ्ग' म्हणजे पूर्व-पश्चिम लांबीच्या दिशेने खांबांच्या वर ठेवलेला जोडीच्या स्वरूपातील घराचा भाग. दक्षिण-उत्तर लांबीच्या दिशेने ठेवलेल्या घराच्या भागाला 'संघाट' (सङ्घाटो) असे म्हणतात.

Gāthāpādavaṇṇanā niṭṭhitā.

गाथांच्या चरणांचे स्पष्टीकरण (गाथापादवर्णना) समाप्त झाले.

Anekatthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनेकार्थ वर्गाचे स्पष्टीकरण (अनेकत्थवग्गवण्णना) समाप्त झाले. मी सज्जनांना आनंद देणारी, विविध पद्धतींनी युक्त अशी 'अनेकार्थ वर्गाची' टीका (निस्सय) चांगल्या प्रकारे पूर्ण केली आहे. आता मी अव्यय वर्गाच्या टीकेचा निस्सय विविध पद्धतींनी सुशोभित करून, अभ्यासकांच्या हितासाठी चांगल्या प्रकारे तयार करीन. हे तयार करत असताना, सुज्ञ सज्जनांनी माझ्याकडून तो निस्सय लक्षपूर्वक ऐकावा. तो निस्सय निश्चितच बुद्धशासनात अभ्यासकांच्या बुद्धीचा विकास करणारा ठरेल.

4. Abyayavaggavaṇṇanā

४. अव्यय वर्ग स्पष्टीकरण (अव्ययवग्गवण्णना)

1136-1137. Cirassādayo cattāro ciratthakā. Cirāya, cirā cātra. Sahādayopi cattāro sahatthā. Punappunamādayo pañca punappunatthā. Vinādayo pañca vajjanatthā.

११३६-११३७. 'चिरस्सं' (चिरस्सं) इत्यादी चार शब्द 'दीर्घकाळ' (चिरत्थ) या अर्थाचे वाचक आहेत. 'चिराय' (चिराय) आणि 'चिरा' (चिरा) हे शब्द देखील याच दीर्घकाळ दर्शवणाऱ्या अव्ययांच्या पर्यायांत समाविष्ट आहेत. 'सह' (सह) इत्यादी चार शब्द 'सोबत' (सहत्य) या अर्थाचे वाचक आहेत. 'पुनप्पुनं' (पुनप्पुनं) इत्यादी पाच शब्द 'वारंवार' (पुनप्पुनत्थ) या अर्थाचे वाचक आहेत. 'विना' (विना) इत्यादी पाच शब्द 'वगळणे' किंवा 'शिवाय' (वज्जनत्थ) या अर्थाचे वाचक आहेत.

1138. Balavaṃ [Pg.598] suṭṭhu atīva kimuta su ati ete cha atisayatthe. Pasaṃsāyañca suṭṭhu. Pañhepi kimuta. Āho kiṃ kimu udāhu kimuta uda ete cha vikappe vitakke. Tatra āhosaddo dīghādi. ‘‘Diṭṭho āho udāhu ca, vikappatthe vibhāvane’’ti hi bhāguri. Khāṇurayamāho puriso. Ruddo tu rassādimāha ‘‘issarepyadhikepi ca, vikappevimhayepyaho’’ti. Kimusaddo rassanto. Kimāyaṃ khāṇu, kimu puriso. Udasaddo rassādi. Dhūmoyamoda kāpotaṃ, samūhatthe ṇo. Kiñcasaddopi vikappe. Kimutasaddo atisayeti vutto.

११३८. 'बलवं', 'सुट्ठु', 'अतीव', 'किमुत', 'सु' आणि 'अति' हे सहा शब्द अतिशय किंवा आधिक्य (अतिसयत्थ) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'सुट्ठु' हा शब्द प्रशंसेसाठी देखील वापरला जातो. 'किमुत' हा शब्द प्रश्नासाठी देखील वापरला जातो. 'आहो', 'किं', 'किमु', 'उदाहु', 'किमुत' आणि 'उद' हे सहा शब्द विकल्प किंवा वितर्क (संशय/पर्याय) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. त्यापैकी 'आहो' हा शब्द दीर्घ स्वराने सुरू होतो. आचार्य भागुरी यांच्या मते, "दिट्ठ, आहो आणि उदाहु हे शब्द विकल्प आणि स्पष्टीकरण (विभावन) या अर्थांत वापरले जातात." उदाहरणार्थ: "हा झाडाचा बुंधा (खाणू) आहे की मनुष्य (पुरिसो)?" आचार्य रुद्र यांच्या मते, 'अहो' हा शब्द र्‍हस्व स्वराने सुरू होतो आणि तो स्वामित्व (ईश्वर), आधिक्य, विकल्प आणि आश्चर्य या अर्थांत वापरला जातो. 'किमु' हा शब्द र्‍हस्व अंत असलेला आहे. उदाहरणार्थ: "हा काय झाडाचा बुंधा आहे की मनुष्य?" 'उद' हा शब्द र्‍हस्व स्वराने सुरू होतो. उदाहरणार्थ: "हा धूर आहे की कबुतरांचा समूह (कापोतं)?" 'किञ्च' हा शब्द देखील विकल्पासाठी वापरला जातो. 'किमुत' हा शब्द अतिशय (आधिक्य) या अर्थी वापरला जातो, असे म्हटले आहे.

1139. Bho are ambho hambho re je aṅga āvuso he hare ete dasa avhāne. Haṃ hosaddāpyatra. Kathaṃ kiṃsu nanu kacci nu kiṃ ete cha samā samānatthā.

११३९. 'भो', 'अरे', 'अम्भो', 'हम्भो', 'रे', 'जे', 'अङ्ग', 'आवुसो', 'हे' आणि 'हरे' हे दहा शब्द संबोधनासाठी (हाक मारण्यासाठी) वापरले जातात. 'हं' आणि 'हो' हे शब्द देखील याच संबोधन अर्थी वापरले जातात. 'कथं', 'किंसु', 'ननु', 'कच्चि', 'नु' आणि 'किं' हे सहा शब्द प्रश्न विचारण्याच्या अर्थाने समान अर्थाचे आहेत.

1140. Adhunā, etarahi, idāni, sampati cāti cattāro idānītyatthe. Aññadatthu taggha sasakkaṃ addhā kāmaṃ jātu ve have ete aṭṭha ekaṃse ekaṃsatthe.

११४०. 'अधुना', 'एतरहि', 'इदानि' आणि 'सम्पति' हे चार शब्द 'आता' किंवा 'या वेळी' (इदानी) या अर्थी वापरले जातात. 'अञ्ञदत्थु', 'तग्ध', 'ससक्कं', 'अद्धा', 'कामं', 'जातु', 'वे' आणि 'हवे' हे आठ शब्द 'निश्चितच' किंवा 'खरोखर' (एकंस) या अर्थी वापरले जातात.

1141. Yāvatādayo [Pg.599] satta paricchedavācakā. Tatra yāvatā, yāvāti dve aniyamaparicchedatthavācakā. Tāvatā, tāva, ettāvatāti niyamaparicchedatthavācakā. Kittāvatā, kīveti paricchedapucchanatthavācakā.

११४१. 'यावता' इत्यादी सात शब्द मर्यादा किंवा परिच्छेद (मर्यादा निश्चित करणे) दर्शवणारे आहेत. त्यापैकी 'यावता' आणि 'याव' हे दोन शब्द अनिश्चित मर्यादा (अनियमपरिच्छेद) दर्शवणारे आहेत. 'तावता', 'ताव' आणि 'एत्तावता' हे तीन शब्द निश्चित मर्यादा (नियमपरिच्छेद) दर्शवणारे आहेत. 'कित्तावता' आणि 'कीव' हे दोन शब्द मर्यादेविषयी प्रश्न विचारण्यासाठी (परिच्छेदपुच्छन) वापरले जातात.

1142-1143. Yathā tathā yatheva evaṃ yathānāma yathāhi seyyathāpi evamevaṃ vā tatheva yathāpi evampi seyyathāpi nāma yathariva yathā ca viya tathariva iccete sattarasa paṭibhāgatthe sadisatthe bhavanti.

११४२-११४३. 'यथा', 'तथा', 'यथैव', 'एवं', 'यथानाम', 'यथाहि', 'सेय्यथापि', 'एवमेवं', 'तथैव', 'यथापि', 'एवम्पि', 'सेय्यथापि नाम', 'यथरिव', 'यथा च', 'विय' आणि 'तथरिव' हे सतरा शब्द सादृश्य किंवा उपमा (सदिस्थ/प्रतिभागत्य) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात.

1144. Saṃ, sāmaṃ, sayañceti tayo sayamiccatthe. Āma sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ sādhu evaṃ ete satta sampaṭicchanatthe. Āmantāpyatra.

११४४. 'सं', 'सामं' आणि 'सयं' हे तीन शब्द 'स्वतः' (सयमिच्चत्थ) या अर्थी वापरले जातात. 'आम', 'साहु', 'लहु', 'ओपायिकं', 'पतिरूपं', 'साधु' आणि 'एवं' हे सात शब्द संमती किंवा स्वीकार (सम्पटिच्छन) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'आमन्ता' हा शब्द देखील याच संमतीच्या अर्थी वापरला जातो.

1145. Yamādayo [Pg.600] cha kāraṇatthesiyuṃ. Canasaddo, cisaddo cāti dve asākalye asakalatthe. Kadācanaṃ, kadācītyādi payogo. Mudhāsaddo nipphale phalarahite, nippayojanetyattho. Amūlepi ca mudhā.

११४५. 'यं' इत्यादी सहा शब्द 'कारण' (कारणत्थ) या अर्थी वापरले जातात. 'चन' आणि 'चि' हे दोन शब्द 'अपूर्णता' किंवा 'काही भाग' (असाकल्य/अशकलत्थ) या अर्थी वापरले जातात. उदाहरणार्थ: 'कदाचनं' (कधीतरी), 'कदाचि' (कधीतरी) इत्यादी प्रयोग आहेत. 'मुधा' हा शब्द 'निष्फळ' (फळ नसलेले) किंवा 'निरर्थक' (निष्प्रयोजन) या अर्थी वापरला जातो. तसेच 'विनामूल्य' किंवा 'विनाकारण' (अमूल) या अर्थी देखील 'मुधा' हा शब्द वापरला जातो.

1146. Jātusaddo ekaṃsepi. Sabbato, samantato, parito, samantā cāti cattāro tulyatthā.

११४६. 'जातु' हा शब्द 'निश्चितच' (एकंस) या अर्थी देखील वापरला जातो. 'सब्बतो', 'समन्ततो', 'परितो' आणि 'समन्ता' हे चार शब्द 'सर्व बाजूंनी' किंवा 'भोवताली' या अर्थाने समान अर्थाचे आहेत.

1147. Na a no mā alaṃ nahi iccete cha nisedhe. Ce, sace, yadīti tayo yadyatthe. Saddhaṃsaddo anukūlatthe. Nattaṃ doso ca rajanīyamiccatthe. Divāsaddo ahe ahanītyatthe.

११४७. 'न', 'अ', 'नो', 'मा', 'अलं' आणि 'नहि' हे सहा शब्द निषेध (नकार) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'चे', 'सचे' आणि 'यदि' हे तीन शब्द 'जर' किंवा 'तर' (यद्यत्थ) या अर्थी वापरले जातात. 'सद्धं' हा शब्द 'अनुकूल' या अर्थी वापरला जातो. 'नत्तं' आणि 'दोसो' हे शब्द 'रात्र' किंवा 'आसक्ती' (रजनीय) या अर्थी वापरले जातात. 'दिवा' हा शब्द 'दिवस' (अहन्) या अर्थी वापरला जातो.

1148. Īsaṃ[Pg.601], kiñci, manaṃ iccete appatthe. Atakkite avitakkite. Balakkāre tu sāhasaṃ. Aggato, purato ca pureiccatthe. Pecca amutrasaddā bhavantare.

११४८. 'ईसं', 'किञ्चि' आणि 'मनां' हे शब्द 'अल्प' किंवा 'थोडके' (अप्पत्थ) या अर्थी वापरले जातात. 'अतक्किते' म्हणजे विचार न करता (अवितर्कित). बळजबरीने किंवा हिंसेने केलेल्या कृत्याला 'साहसं' म्हणतात. 'अग्गतो' आणि 'पुरतो' हे शब्द 'पूर्वी' किंवा 'समोर' (पुरे) या अर्थी वापरले जातात. 'पेच्च' आणि 'अमुत्र' हे शब्द 'परलोकात' किंवा 'दुसऱ्या जन्मात' (भवान्तर) या अर्थी वापरले जातात.

1149. Aho ca hi cāti ete vimhaye. Vikappepi aho. Sammodepi hi. Tuṇhīsaddo mone abhāsane. Āvi, pātu ca pākaṭatthe. Sajju sapadisaddā taṅkhaṇetyatthe.

११४९. 'अहो' आणि 'हि' हे शब्द आश्चर्य (विम्हय) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'अहो' हा शब्द विकल्पासाठी देखील वापरला जातो. 'हि' हा शब्द आनंदासाठी (सम्मोद) देखील वापरला जातो. 'तुण्ही' हा शब्द मौन किंवा न बोलणे (अभासन) या अर्थी वापरला जातो. 'आवि' आणि 'पातु' हे शब्द 'प्रकट' किंवा 'स्पष्ट' (पाकटत्थ) या अर्थी वापरले जातात. 'सज्जु' आणि 'सपदि' हे शब्द 'त्याच क्षणी' (तङ्खण) या अर्थी वापरले जातात.

1150. Sudaṃ kho assu yagghe ve hādayo hakārādayo ca padapūraṇe siyuṃ. Antarena, antarā, anto cāti ete abbhantareiccatthe. Avassaṃ, nūna ca nicchayatthe.

११५०. 'सुदं', 'खो', 'अस्सु', 'यग्घे', 'वे' आणि 'हा' इत्यादी ह-कारादी शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी (पदपूरण) वापरले जातात. 'अन्तरेन', 'अन्तरा' आणि 'अन्तो' हे शब्द 'आत' किंवा 'मध्ये' (अब्भन्तर) या अर्थी वापरले जातात. 'अवस्सं' आणि 'नूनं' हे शब्द 'निश्चितच' (निच्छय) या अर्थी वापरले जातात.

1151. Saṃsaddo diṭṭhāsaddo ānandatthe. Samupajo, saṃpyatra. Kāmappavedane icchāya akkhāne kacci jīvati te mātā[Pg.602], mamedamabhimatamiccatthe. Usūyopagame usūyāpubbake upagame.

११५१. 'सं' आणि 'दिट्ठा' हे शब्द अत्यंत आनंदाच्या (आनन्दत्थ) अर्थी वापरले जातात. 'उपज' आणि 'समं' हे शब्द देखील याच आनंद दर्शवणाऱ्या पर्यायांत समाविष्ट आहेत. 'कामप्पवेदन' म्हणजे स्वतःची इच्छा व्यक्त करणे; जसे की "तुझी आई जिवंत आहे का?" किंवा "मला हे मान्य आहे" या अर्थी. 'उसूयोपगम' म्हणजे मत्सर नसणे किंवा मत्सराचा अभाव असणे.

‘‘Kāmānumatiyaṃ kāmo,

"इच्छेचा शोध घेणे किंवा संमती मिळवणे या अर्थी 'काम' हा शब्द वापरला जातो,"

Usūyopagamepi cā’’ti ruddo.

"आणि मत्सर नसणे या अर्थी देखील हा शब्द वापरला जातो," असे आचार्य रुद्र म्हणतात.

Usūyopagamānuññāṇepicāyaṃ attho dissate.

मत्सर नसणे आणि संमती देणे या अर्थी देखील हा अर्थ दिसून येतो. हे रुद्र ग्रंथातील मत आहे.

1152-1153. Yathāttanti saccaṃ. Tathassa anatikkamo yathātathaṃ, yathātthe abyayībhāvo. Tathasaddoyaṃ bhūtapariyāyo. Sadāsaddo, sanaṃsaddo cāti nicce. Sanasaddopyatra. Pāyo, bāhulyañca samā. Pañcakaṃ bāhye. Saṇikaṃsaddo asīghe.

११५२-११५३. 'यथात्तं' म्हणजे सत्य (सच्चं). सत्याचे उल्लंघन न करणे म्हणजे 'यथातथं'. 'यथा' या अर्थी येथे अव्ययीभाव समास झाला आहे. हा 'तथ' शब्द सत्याचा (भूत) पर्याय आहे. 'सदा' आणि 'सनं' हे दोन शब्द 'नेहमी' किंवा 'नित्य' (निच्च) या अर्थी वापरले जातात. 'सना' हा शब्द देखील याच नित्य अर्थी वापरला जातो. 'पायो' आणि 'बाहुल्यं' हे समान अर्थाचे शब्द आहेत. पाच निपातांचा समूह 'बाहर' (बाह्य) या अर्थी वापरला जातो. 'सणिकं' हा शब्द 'हळूहळू' किंवा 'मंद' (असीघ) या अर्थी वापरला जातो.

1154. Sammā, suṭṭhūti dve abhidhānāni.

११५४. 'सम्मा' आणि 'सुट्ठु' हे दोन शब्द चांगल्या प्रकारे किंवा योग्य रीतीने (अभिधान) या अर्थाचे वाचक आहेत.

1155. Sāyaṃ sāye [Pg.603] sāyanhe. Atrāheti imasmiṃ ahani ajjasaddo.

११५५. 'सायं' हा शब्द संध्याकाळी (सायन्हे) या अर्थी वापरला जातो. 'अज्ज' हा शब्द 'आज' किंवा 'या दिवशी' (इमस्मिं अहनि) या अर्थी वापरला जातो.

1156. Yatthādayo tayo aniyamaṭṭhānādivācakā. Tatthādayo niyamaṭṭhānādivācakā.

११५६. 'यत्थ' इत्यादी तीन शब्द अनिश्चित स्थान (अनियमस्थान) दर्शवणारे आहेत. 'तत्थ' इत्यादी शब्द निश्चित स्थान (नियमस्थान) दर्शवणारे आहेत.

1157. Sammukhā, āvi, pātu ca samānatthā.

११५७. 'सम्मुखा', 'आवि' आणि 'पातु' हे शब्द 'प्रत्यक्ष' किंवा 'समोर' या अर्थाने समान अर्थाचे आहेत.

1158. Appevādayo tayo saṃsayatthamhi. Iti itthaṃ evaṃsaddā nidassane vattanti. Kathañcisaddo kicchatthe.

११५८. 'अप्पेव' इत्यादी तीन शब्द संशय किंवा शंका (संसयत्थ) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'इति', 'इत्थं' आणि 'एवं' हे शब्द निर्देश किंवा उदाहरण (निदस्सन) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'कथञ्चि' हा शब्द 'कष्टाने' किंवा 'मुश्किलीने' (किच्छत्थ) या अर्थी वापरला जातो.

1159. Khedo [Pg.604] khinnatā. Paccakkhe sacchisaddo. Thire, avadhāraṇe ca dhuvaṃ. Tiro tiriyaṃsaddā samā. Duṭṭhukusaddā kucchāyaṃ.

११५९. थकवा किंवा ग्लानी येणे म्हणजे 'खेद' (खिन्नता). प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर असणे या अर्थी 'सच्छि' हा शब्द वापरला जातो. स्थिरता (थिर) आणि निश्चय (अवधारण) या अर्थी 'धुवं' हा शब्द वापरला जातो. 'तिरो' आणि 'तिरियं' हे शब्द समान अर्थाचे आहेत. 'दुट्ठु' आणि 'कु' हे शब्द निंदा किंवा तिरस्कार (कुच्छा) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात.

1160. Āsiṭṭhatthamhi suvatthi. Dhisaddo nindāyaṃ. Kuhiñcanādayo satta ṭhānādipucchanatthā.

११६०. आशीर्वाद किंवा कल्याणाची इच्छा (आसिट्ठत्थ) दर्शवण्यासाठी 'सुवत्थि' हा शब्द वापरला जातो. 'धि' हा शब्द निंदा किंवा धिक्कार करण्यासाठी वापरला जातो. 'कुहिञ्चनं' इत्यादी सात शब्द स्थान इत्यादींविषयी प्रश्न विचारण्यासाठी (स्थानपुच्छन) वापरले जातात.

1161. Iha idha atra ettha attha ete okāsatthādivācakā. Sabbasmiṃ kālādike sabbatrādidvayaṃ. Kismiṃ kāle kadā. Kasmiṃ kāle kudācanaṃ.

११६१. 'इह', 'इध', 'अत्र', 'एत्थ' आणि 'अत्थ' हे शब्द स्थान किंवा अवकाश (ओकासत्थ) दर्शवणारे आहेत. सर्व काळ इत्यादी दर्शवण्यासाठी 'सब्बत्थ' इत्यादी दोन शब्दांचा समूह वापरला जातो. "कोणत्या वेळी?" या अर्थी 'कदा' हा शब्द वापरला जातो. "कोणत्या वेळी?" या अर्थी 'कुदाचनं' हा शब्द देखील वापरला जातो.

1162-1163. Vibhatyantanāmasarākhyātapatirūpake abyaye dassetvā tadaññabhāve abyaye dassetumāha ‘‘ādikamme’’iccādi. Tatra vibhatyantapatirūpakaṃ yathā – ‘‘cirassaṃ, ciraṃ[Pg.605], cireni’’ccādi. Nāmapatirūpakaṃ yathā – ‘‘āma, sāhu, lahu, opāyika’’miccādi. Sarapatirūpakaṃ yathā – ‘‘a’’-iccādi. Ākhyātapatirūpakaṃ yathā – ‘‘atthi’’iccādi.

११६२-११६३. विभक्त्यन्त-प्रतिरूपक, नाम-प्रतिरूपक, स्वर-प्रतिरूपक आणि आख्यात-प्रतिरूपक अशा अव्ययांचे दर्शन घडवून, त्याव्यतिरिक्त इतर अव्ययांचे दर्शन घडवण्यासाठी "आदिकम्मे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यापैकी विभक्त्यन्त-प्रतिरूपक अव्यय जसे की – 'चिरस्सं', 'चिरं', 'चिरेण' इत्यादी. नाम-प्रतिरूपक अव्यय जसे की – 'आम', 'साहु', 'लहु', 'ओपायिकं' इत्यादी. स्वर-प्रतिरूपक अव्यय जसे की – 'अ' इत्यादी. आख्यात-प्रतिरूपक अव्यय जसे की – 'अत्थि' इत्यादी.

Sambhavo pabhavo. Udiṇṇe pavuddhe vaḍḍhane. Tisa pīṇane,ti, titti. Niyoge niyojane. Agge uttame. Tappare tappadhāne. Saṅge laggane. Pakāre sadise, bhede vā. Antobhāve pakkhitte. Viyoge pavāse. Avayave padese. Dhitiyaṃ vīriye padhāne. Ete catthā dhātusaṃyogatthā vā nāmasaṃyogatthā vā bhavanti. Asaṃyogassa pana nāmapadassa attho ‘‘po siyā paramatthasmiṃ, pātu vātesu pā bhave’’ti ekakkharakose vutto.

'सम्भव' म्हणजे उत्पत्ती किंवा कारण. 'उदिण्ण' म्हणजे वृद्धी किंवा वाढ. 'तिस्' धातू तृप्ती किंवा संतोष (पीणन) या अर्थी असून, त्याला 'ति' प्रत्यय लागून 'तित्ति' (तृप्ती) हा शब्द बनतो. 'नियोग' म्हणजे आज्ञा किंवा नियुक्ती. 'अग्ग' म्हणजे श्रेष्ठ किंवा उत्तम. 'तत्पर' म्हणजे त्यामध्ये मग्न असणे किंवा प्रधान असणे. 'सङ्ग' म्हणजे आसक्ती किंवा चिकटणे. 'प्रकार' म्हणजे सादृश्य किंवा भेद. 'अन्तोभाव' म्हणजे आत समाविष्ट करणे. 'वियोग' म्हणजे विरह किंवा परदेशात राहणे. 'अवयव' म्हणजे भाग किंवा प्रदेश. 'धृति' म्हणजे धैर्य, वीर्य किंवा पराक्रम. हे सर्व अर्थ धातूशी जोडलेले (धातुसंयोग) किंवा नामाशी जोडलेले (नामसंयोग) असतात. परंतु, कोणत्याही संयोगाशिवाय असलेल्या स्वतंत्र नामपदाचा अर्थ 'एकाक्षरकोश' ग्रंथात असा सांगितला आहे: "'प' हा शब्द परम अर्थी (श्रेष्ठ अर्थी) आणि 'पा' हा शब्द प्रकट होणे किंवा वायू या अर्थी वापरला जातो."

1164. Vikkamo padhānaṃ.

११६४. 'विक्रम' म्हणजे पराक्रम किंवा प्रधानता.

1165-1167. Sanyāse nikkhitte. Mokkho nibbānaṃ. Rāsi nikaro. Gehe nilaye. Ādeso ācikkhanaṃ. Upamāya sannibhe. Accayo atikkamo. Sāmīpye samīpabhāve[Pg.606]. Uparati upasamo. Nīharaṇaṃ apanayanaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ.

११६५-११६७. संन्यास म्हणजे ठेवणे (निक्षेप करणे). मोक्ष म्हणजे निर्वाण. राशी म्हणजे समूह. गृह म्हणजे निवास (घर). आदेश म्हणजे निर्देश करणे (सांगणे). उपमा म्हणजे सादृश्य (समानता). अत्यय म्हणजे उल्लंघन. सामीप्य म्हणजे जवळ असणे. उपरत म्हणजे उपशम (शांत होणे). नीहरण म्हणजे दूर करणे. आवरण म्हणजे निवारण (अडथळा).

1168. Uddhakamme uyyāne. Viyoge uppāsite. Atthalābho uppatti. Pabalatte mahābahalatte. Dakkhaggatāsūti dakkhabhāve, aggabhāve ca. Sattiyaṃ, mokkhe nibbāne ca.

११६८. उर्ध्वकर्म म्हणजे वर चढणे (उद्यान). वियोग म्हणजे विलग होणे. अर्थलाभ म्हणजे उत्पत्ती. बहलत्व म्हणजे अतिशय दाट असणे. 'दक्खग्गता' म्हणजे कुशलता (चतुरता) आणि श्रेष्ठत्व, तसेच शक्ती आणि मोक्ष (निर्वाण) या अर्थांमध्ये.

1169. Du ca abhāve dussīlo, duppañño. Asamiddhiyaṃ dubbhikkhaṃ. Anandanaṃ amodanaṃ.

११६९. 'दु' हा शब्द अभावाच्या (नसण्याच्या) अर्थी वापरला जातो, जसे की 'दुस्सीलो' (शील नसलेला), 'दुप्पञ्ञो' (प्रज्ञा नसलेला). असमृद्धीच्या (अपूर्णतेच्या) अर्थी 'दुभिक्खं' (दुष्काळ). आनंद न होणे म्हणजे अमोदन.

1170. Samantattasamiddhīsūti samantabhāve, samiddhiyañca. Saṅgate sahite. Vidhāne karaṇe. Pabhavo sambhavo. Punappunakriyā punappunakaraṇaṃ.

११७०. 'समन्तत्त' आणि 'समिद्धि' म्हणजे सर्व बाजूंनी असणे आणि समृद्धी. संगती म्हणजे एकत्र येणे. विधान म्हणजे करणे (रचना करणे). प्रभव म्हणजे उत्पत्ती (कारण). पुन्हा पुन्हा क्रिया करणे म्हणजे वारंवार करणे.

1171-1172. Atisayo atra adhimattaṃ. Bhusattho samantattho, tena samanta pariyāyopi bhusasaddo atthīti veditabbo. Issariyo pabhūti. Accaye atikkame. Kalahe [Pg.607] viggahe. Bhāse kathane, ‘‘bhāsāyā’’tipi pāṭho. Kucchane kucchāyaṃ. Anabhimukhatthe vimukho. Moho vimati. Padhāne visiṭṭhe. Dakkhatā chekatā. Khede parissame.

११७१-११७२. येथे 'अतिशय' म्हणजे अधिमात्र (अतिप्रमाण). 'भुस' चा अर्थ 'समन्त' (सर्व बाजूंनी) असा आहे, त्यामुळे 'समन्त' चा पर्याय म्हणून 'भुस' शब्द सुद्धा आहे असे जाणावे. ऐश्वर्य म्हणजे प्रभूत्व. अत्यय म्हणजे उल्लंघन. कलह म्हणजे विग्रह (भांडण). भास म्हणजे कथन (बोलणे), 'भासाया' असाही पाठ आहे. कुत्सन म्हणजे निंदा (किळस). पराङ्मुख (समोर नसणे) या अर्थी 'विमुख'. मोह म्हणजे अज्ञान आणि विमती म्हणजे संशय. प्रधान म्हणजे विशिष्ट (श्रेष्ठ). दक्षता म्हणजे चतुरता (कुशलता). खेद म्हणजे परिश्रम (थकवा).

1173. Jānane avagate. Adhobhāge avaṃsire. Anicchaye aniṇṇaye. Paribhave avaññāte. Deso ca byāpanañca hāni cāti dvando. Vacokriyāya vacanakriyāyaṃ. Theyye coriye. Aññāṇe ca pattiādike ca.

११७३. जाणणे म्हणजे अवगत करणे. अधोभाग म्हणजे खाली तोंड करणे (खालील भाग). अनिश्चय म्हणजे अनिर्णय. परिभव म्हणजे अनादर (तिरस्कार). देश, व्यापन आणि हानी यांचा द्वंद्व समास आहे. वचोक्रिया म्हणजे बोलण्याची क्रिया. थेय्य म्हणजे चोरी. अज्ञान आणि प्राप्ती इत्यादी अर्थांमध्ये.

1174. Pacchātthe anucaro. Bhusatthe anuggato. Sadise anurūpo. Anuvattiyaṃ anveti. Hīne anu sāriputtaṃ paññavanto. Tatiyatthe nadimanvavasitā bārāṇasī. Dese, lakkhaṇe, vicchāyaṃ, itthambhūte, bhāgādike ca anu. Lakkhaṇe rukkha’manu vijjotate cando. Vicchāyaṃ rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati. Itthambhūte sādhu devadatto mātara’manu. Bhāge yadettha maṃ anu siyā.

११७४. 'मागे' (पश्चात) या अर्थी 'अनुचरो' (अनुचर). 'अतिशय' या अर्थी 'अनुग्गतो' (अतिशय प्रसिद्ध). 'समान' या अर्थी 'अनुरूपो' (अनुरूप). 'अनुवर्तन' या अर्थी 'अन्वेति' (अनुसरण करतो). 'हीन' (कमी) या अर्थी 'अनु सारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (सारिपुत्तांपेक्षा इतर प्रज्ञावंत कमी आहेत). तृतीयेच्या अर्थी 'नदिमन्ववसिता बाराणसी' (वाराणसी नदीच्या काठाने वसलेली आहे). देश (स्थान), लक्षण, वीप्सा (पुनरावृत्ती), इत्थंभूत आणि भाग इत्यादी अर्थांमध्ये 'अनु' चा वापर होतो. लक्षणाच्या अर्थी 'रुक्खमनु विज्जोतते चन्दो' (झाडाच्या मागे चंद्र चमकतो). वीप्साच्या अर्थी 'रुक्खं रुक्खमनु तिट्ठति' (प्रत्येक झाडापाशी उभा राहतो). इत्थंभूत अर्थी 'साधु देवदत्तो मातरमनु' (देवदत्त आपल्या आईशी अत्यंत चांगला वागतो). भागाच्या अर्थी 'यदेत्थ मं अनु सिया' (यात माझा जो भाग असेल तो).

1175. Āliṅgane [Pg.608] parissajati. Dosakkhāne paribhāsetvā. Nivāsane vatthaṃ paridahitvā. Avañño paribhavo. Ādhāre bhojane soke byāpane. Tatve sabhāve. Lakkhaṇādo lakkhaṇavicchāitthambhūtabhāge.

११७५. आलिंगन देणे या अर्थी 'परिस्सजति' (आलिंगन देतो). दोष दाखवणे या अर्थी 'परिभासेत्वा' (निंदा करून). परिधान करणे या अर्थी 'वत्थं परिदहित्वा' (वस्त्र परिधान करून). अवज्ञा म्हणजे परिभव (अनादर). आधार, शोक, व्यापन (पसरणे), तत्त्व (स्वभाव), तसेच लक्षण, वीप्सा, इत्थंभूत आणि भाग या अर्थांमध्ये.

1176. Visiṭṭhe abhidhammo. Uddhakamme sāruppe vuddhiyaṃ pūjāyaṃ adhike. Kule abhijano. Asacce lakkhaṇādimhi catubbidhe.

११७६. विशिष्ट (श्रेष्ठ) या अर्थी 'अभिधम्मो' (श्रेष्ठ धर्म). उर्ध्वकर्म (वर जाणे), सारूप्य (योग्य असणे), वृद्धी (वाढ), पूजा आणि अधिक या अर्थांमध्ये. कुळ (उत्कृष्ट कुळ) या अर्थी 'अभिजनो' (उच्च कुळातील). असत्य आणि लक्षण इत्यादी चार प्रकारच्या अर्थांमध्ये.

1177. Adhike issare pāṭhe uccāraṇe, adhiṭṭhāne pāpuṇane nicchaye uparibhāgādike bhaṭane bhattiyaṃ visesane ca adhi.

११७७. अधिक, ईश्वर (स्वामी), पाठ (उच्चारण), अधिष्ठान, प्राप्ती, निश्चय, उपरिभाग (वरचा भाग) इत्यादी, सेवा (भक्ती) आणि विशेष या अर्थांमध्ये 'अधि' चा वापर होतो.

1178-1179. Vāmādāne [Pg.609] iti pāṭhe vāme paṭilome, ādāne gahaṇe. Vācādāne paccassosi. Paṭinidhimhi mukhyasadise buddhasmā pati. Paṭibādhe nivattane. Paṭiccatthe ‘‘paṭiccā’’ti padassa atthe. Lakkhaṇādike catubbidhe.

११७८-११७९. 'वामादाने' अशा पाठात 'वाम' म्हणजे प्रतिकूल (उलट) आणि 'आदान' म्हणजे ग्रहण करणे. वचन देणे (स्वीकारणे) या अर्थी 'पच्चस्सोसि' (त्याने होकार दिला). प्रतिनिधी, मुख्य किंवा सदृश या अर्थी 'बुद्धस्मा पति' (बुद्धांच्या ऐवजी). प्रतिबाध म्हणजे निवारण (थांबवणे). 'प्रतीत्य' (अवलंबून) या शब्दाच्या अर्थी. लक्षण इत्यादी चार प्रकारच्या अर्थांमध्ये.

1180-1181. Samīpe ādikammani mariyāde uddhakammani icchāyaṃ bandhane abhividhimhi ca ā. Kicche īsatthe nivattiyañca appasāde āsīsane saraṇe vākyasaraṇe ā evaṃ anussaraṃ. Patiṭṭhāyaṃ, vimhayādīsu ca ā.

११८०-११८१. समीप, आदिकर्म (सुरुवातीचे काम), मर्यादा, उर्ध्वकर्म (वर जाणे), इच्छा, बंधन आणि अभिविधी या अर्थांमध्ये 'आ' चा वापर होतो. कष्ट (कृच्छ्र), ईषत् (किंचित), निवृत्ती, अप्रसाद (नाराजी), आशिष (इच्छा), शरण, वाक्याचे स्मरण (जसे की 'आ एवं अनुस्सरं' - असे स्मरण करत) या अर्थांमध्ये 'आ' चा वापर होतो. प्रतिष्ठा (प्रतिष्ठित असणे), विस्मय इत्यादी अर्थांमध्ये 'आ' चा वापर होतो.

1182. Bhūtabhāve [Pg.610] atīto.

११८२. भूतकाळ (झालेली गोष्ट) या अर्थी 'अतीतो' (अतीत).

1183. Sambhāvane api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati. Sambhāvanamadhikatthavacanena aññatra sattiyā avighāto. Saṃvaraṇe apidhānaṃ.

११८३. संभावनेच्या (प्रशंसेच्या) अर्थी 'अपि' चा वापर होतो, जसे की 'दिब्बेसु कामेसुपि रतिं सो नाधिगच्छति' (दिव्य कामांमध्ये देखील तो रती/आनंद मिळवू शकत नाही). संभावनेच्या अधिक अर्थाच्या वचनाने इतर ठिकाणी शक्तीने अडथळा नसणे (अविघात). संवरण (झाकणे) या अर्थी 'अपिधानं' (झाकण).

1184-1185. Apagato apeto. Upapattiyaṃ yuttiyaṃ upekkhā. Ādhikye upakhāriyaṃ doṇo. Pubbakammani buddhopakkamaṃ kilesacchedo. Gayhākāre paccupaṭṭhānaṃ. Uparitte uparibhāve upapanno. Anasane upavāso.

११८४-११८५. अपगत म्हणजे अपेत (दूर गेलेला). उपपत्ती किंवा युक्ती (योग्य असणे) या अर्थी 'उपेक्षा'. अधिकता या अर्थी 'उपखारियं दोणो' (द्रोण हा खारीपेक्षा अधिक आहे). पूर्वकर्म या अर्थी 'बुद्धोपक्कमं' (बुद्धांचा उपक्रम) म्हणजे क्लेशच्छेद (क्लेशांचा नाश). ग्रहण करण्याच्या प्रकारात 'पच्चुपट्ठानं' (उपस्थिती). उपरिभाव (वरची स्थिती) या अर्थी 'उपपन्नो' (वर पोहोचलेला). अन्न न घेणे या अर्थी 'उपवासो' (उपवास).

1186. Upadese [Pg.611] evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ. Vacanapaṭiggāhe evaṃ hotu. Idamatthe idaṃsaddassa atthe.

११८६. उपदेशाच्या अर्थी 'एवं ते अभिकमितब्बं, एवं ते पटिकमितब्बं' (तुला असे पुढे जावे लागेल, तुला असे मागे यावे लागेल). वचनाचा स्वीकार करण्याच्या अर्थी 'एवं होतु' (तसेच असो). 'इदम्' शब्दाच्या अर्थी.

1187. Samuccaye kevalasamuccaye –

११८७. समुच्चय म्हणजे केवळ समुच्चय (एकत्र करणे) या अर्थी -

Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

प्रसन्न चित्ताने सरळ मार्गावर असलेल्या (अरिहंत) व्यक्तींना चीवर, पिंडपात, औषधोपचार आणि शयनासन यांचे दान दिले.

Samāhāre cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ. Anvācayo ekaṃ padhānabhāvena vatvā itarassa appadhānabhāvena vacanaṃ, tasmiṃ. Sīlaṃ rakkhāhi, dānañca dehi. Itarītare samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Tatra kevalasamuccayo ca anvācayo ca samāse natthi, itaradvayaṃ samāseyeva.

समाहार अर्थी 'चक्खु च सोतञ्च चक्खुसोतं' (चक्षुश्रोत्र). अन्वाचय म्हणजे एकाला प्रधान मानून दुसऱ्याला अप्रधान मानून बोलणे, त्या अर्थी 'सीलं रक्खाहि, दानञ्च देहि' (शीलाचे रक्षण कर आणि दानही दे). इतरेतर योगात 'समणो च ब्राह्मणो च समणब्राह्मणा' (श्रमण आणि ब्राह्मण). त्यापैकी केवळ समुच्चय आणि अन्वाचय समासात नसतात, इतर दोन (समाहार आणि इतरेतर) समासातच असतात.

1188. Pakāro tulyo, bhedo ca. Padatthassa vipallāse goti ayamāheti. Samāpane icchitassa padassa pariniṭṭhāpane.

११८८. प्रकार म्हणजे सादृश्य (तुल्य) आणि भेद. पदाच्या अर्थाचा विपर्यास (बदल) झाल्यावर 'गोति अयमाहेति' (हा गाय असे म्हणतो). समापण म्हणजे इच्छित पदाची समाप्ती (पूर्ण करणे).

1189. Pajjaṃ [Pg.612] vāsaddassatthe. Vavatthitavibhāsāyaṃ vā paro asarūpā. Viavapubbo ṭhā gatinivattiyaṃ, to, ṭhātissa tho, asarūpadvittañca. Vavatthitā niyamitā vibhāsā vavatthitavibhāsā. Avassaggeti avapubbo saja vissajjanāliṅgananimmānesu.

११८९. पद्य (गाथा) 'वा' शब्दाच्या अर्थी वापरले जाते. व्यवस्थित विभाषेमध्ये 'वा' चा अर्थ असरूप स्वराच्या नंतरचा स्वर लोप पावतो असा होतो. 'वि' आणि 'अव' पूर्व असलेला 'ठा' धातू गती थांबवणे (निवृत्ती) या अर्थी होतो, त्याला 'त' प्रत्यय लागून 'ठा' चा 'थ' होतो आणि असरूप द्वित्व होते. व्यवस्थित म्हणजे नियमबद्ध असलेली विभाषा म्हणजे व्यवस्थितविभाषा. 'अवस्सग्ग' म्हणजे 'अव' पूर्व असलेला 'सज' धातू विसर्जन (त्याग), आलिंगन आणि निर्माण या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1190. Bhūsane alaṅkāre. Vāraṇe nivāraṇe. Pariyatti pariyāpuṇanatā, yuttatthepi alaṃ. Atho athasaddā anantarādīsu catūsu atthesu siyuṃ.

११९०. भूषण म्हणजे अलंकार (सजवणे). वारण म्हणजे निवारण (प्रतिबंध). परियत्ती म्हणजे शिकणे (अध्ययन करणे), योग्यतेच्या अर्थी देखील 'अलं' शब्दाचा वापर होतो. 'अथो' आणि 'अथ' हे शब्द अनंतर (त्यानंतर) इत्यादी चार अर्थांमध्ये वापरले जातात.

1191. Pasaṃsādīsu tīsu. Svīkāre paṭiññāṇe. Ādinā pakāsatthasambhābyākodhādike catthe nāmasaddo. Avadhāraṇamevattho.

११९१. प्रशंसा इत्यादी तीन अर्थांमध्ये. स्वीकार म्हणजे प्रतिज्ञा (मान्य करणे). 'आदि' शब्दाने प्रकाश (प्रकट करणे), संभावना, क्रोध इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'च' च्या अर्थी 'नाम' शब्दाचा वापर होतो. अवधारण (निश्चय) हाच अर्थ आहे.

1192. Anuññā anumati. Santānaṃ anunayo. Ālapanaṃ sambodhanaṃ. Vatasaddo ekaṃse dayāyaṃ karuṇāyaṃ hāse [Pg.613] pahāse khede parissame ālapane vimhaye acchariye ca siyā.

११९२. अनुज्ञा म्हणजे अनुमती (परवानगी). संतापाचा अभाव म्हणजे अनुनय (शांत करणे). आलापन म्हणजे संबोधन (हाक मारणे). 'वत' हा शब्द निश्चितपणे, दया (करुणा), हास्य, प्रकाश (प्रकट करणे), खेद (परिश्रम), आलापन (हाक मारणे), विस्मय (आश्चर्य) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1193. Vākyārambhe ‘‘handa vadāmi te’’ti. Visāde khede. Yāva tāva tūti yāvatāvasaddā sākalye niravasese. Yāvadatthaṃ tāva gahitaṃ. Māne pamāṇe. ‘‘Yāva pamāṇamariyādā-vadhāraṇatthakaṃ mata’’miti bhāguri. Avadhimhi paricchinne.

११९३. वाक्याच्या सुरुवातीला जसे की 'हन्द वदामि ते' (आता मी तुला सांगतो). विषाद म्हणजे खेद (परिश्रम). 'याव' आणि 'ताव' हे शब्द साकल्य म्हणजे संपूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) या अर्थी वापरले जातात, जसे की 'यावदत्थं ताव गहितं' (जितकी गरज आहे तितके घेतले). मान म्हणजे प्रमाण (तुलना). 'याव' हा शब्द प्रमाण, मर्यादा आणि अवधारण या अर्थी मानला जातो, असे भागुरी ग्रंथात म्हटले आहे. अवधी म्हणजे मर्यादा (निश्चित करणे).

1194. Puratthāsaddo pāciyaṃ disāyaṃ iccatthe, puratthe vakkhamāne, aggato samuddhe iccatthe ca paṭhamepi ādimhi vattati. Pabandhe vākyaracanāyaṃ vākyapabandhe purāṇādike. Cirantare atītabhūte. Nikaṭe sannihite. Āgāmike anāgate.

११९४. 'पुरत्था' हा शब्द पूर्व दिशेच्या अर्थी, समोर सांगण्याच्या अर्थी, पुढे नेण्याच्या अर्थी आणि प्रथम किंवा सुरुवातीच्या अर्थी देखील वापरला जातो. प्रबंध म्हणजे वाक्यरचना (कथा किंवा जुन्या गोष्टी). चिरंतर म्हणजे भूतकाळात (फार पूर्वी). निकट म्हणजे जवळ असणे. आगामी म्हणजे भविष्यकाळात.

1195. Khalusaddo nisedhe vākyālaṅkāre vākyabhūsāyaṃ avadhāraṇe evatthe, pasiddhiyañca vattati. Abhitosaddo āsanne abhimukhe ubhayato iccatthe[Pg.614], ādinā sīghe, sākalye ca atthe vattati. Āsanne abhitoyaṃ nadī. Abhimukhe abhitova tātā. Ubhayatoiccatthe abhito maggassa. Sīghe abhito adhīyitvā. Sākalye abhito vanaṃ daḍḍhaṃ.

११९५. 'खलु' हा शब्द निषेध (मनाई), वाक्यालंकार (वाक्याची शोभा वाढवणे), अवधारण (निश्चय - 'एव' च्या अर्थी) आणि प्रसिद्धी या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अभितो' हा शब्द जवळ, अभिमुख (समोर), दोन्ही बाजूंनी (उभयतः) या अर्थांमध्ये, तसेच वेगाने आणि साकल्य (संपूर्णपणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. जवळ असण्याच्या अर्थी 'अभितोयं नदी' (ही नदी जवळ आहे). समोर असण्याच्या अर्थी 'अभितोव ताता' (वडिलांच्या समोरच). दोन्ही बाजूंच्या अर्थी 'अभितो मग्गस्स' (रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी). वेगाने या अर्थी 'अभितो अधीयित्वा' (वेगाने धावून). संपूर्णपणे या अर्थी 'अभितो वनं दड्ढं' (संपूर्ण जंगल जळाले).

1196. Yadyapisaddatthe anuggahaṇagarahatthe. Ekaṃsatthe avitathatthe. Atho panasaddo visesasmiṃ atthe, padapūraṇatthe ca siyā.

११९६. 'यद्यपि' हा शब्द अनुग्रह (प्रशंसा) आणि निंदा (दोषारोप) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'एकंस' हा शब्द निश्चित किंवा सत्य अर्थात वापरला जातो. तसेच 'अथो' आणि 'पन' हे शब्द विशेष अर्थात आणि पादपूरण (श्लोकाचा चरण पूर्ण करण्यासाठी) अर्थात वापरले जातात.

1197. Hisaddo kāraṇādīsu catūsu atthesu vattati. Tusaddo pana tattha catūsu atthesu majjhe hetuvajje tike atthe vattati. Kusaddo pāpe īsatthe kucchane jigucchāyañca.

११९७. 'हि' हा शब्द कारण इत्यादी चार अर्थांमध्ये वापरला जातो. परंतु 'तु' हा शब्द त्या चार अर्थांपैकी हेतू (कारण) वगळून उर्वरित तीन अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'कु' हा शब्द वाईट (पाप), किंचित (अल्प) आणि निंदा किंवा तिरस्कार या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1198. Nukāro saṃsaye, pañhe ca. Nānāsaddo anekatthe, vajjane ca. Kiṃsaddo pucchāyaṃ, jigucchāyañca, abyayo. Tiliṅgo ca, niyame tu tiliṅgova. Vārimhi udake. Muddhani sīse ca, kaṃ sukhepi, vuttañca nānatthasaṅgahe –

११९८. 'नु' हा शब्द संशय आणि प्रश्न विचारण्यासाठी वापरला जातो. 'नाना' हा शब्द अनेक अर्थांमध्ये आणि वर्जनाच्या (वगळण्याच्या) अर्थात वापरला जातो. 'किं' हा शब्द प्रश्न विचारण्यासाठी आणि तिरस्कार दर्शवण्यासाठी वापरला जाणारा अव्यय आहे. तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो, परंतु नियमन (निश्चिती) अर्थात तो तिन्ही लिंगांतच राहतो. 'कं' हा शब्द पाणी, मस्तक (डोके) आणि सुखाच्या अर्थातही वापरला जातो. 'नानात्थसंग्रह' (नाना अर्थ संग्रह) मध्ये असे म्हटले आहे की -

‘‘Ko [Pg.615] brahmattānīlakkesu, samāne sabbanāmike;

Pāvake ca mayūre ca, sukhasīsajalesu ka’’nti.

" 'क' हा शब्द ब्रह्मा, आत्मा, वायू, सूर्य, शांतता (शम), सर्वनाम, अग्नी आणि मोर या अर्थांमध्ये वापरला जातो; आणि 'कं' हा शब्द सुख, मस्तक व पाणी या अर्थांमध्ये वापरला जातो."

1199. Amāsaddo sahatthe, samīpatthe ca, amāvāsī, amāgato ca. Punasaddo bhede visese. Apaṭhame puna dadāti. Kirasaddo anussave anukkamena savane, aruciyañca. Udasaddo apyatthe pañhe. Vikappane atthantarassa vikappane ca.

११९९. 'अमा' हा शब्द 'सोबत' (सह) आणि 'जवळ' (समीप) या अर्थांमध्ये वापरला जातो; जसे की 'अमावासी' (चंद्र आणि सूर्य एकत्र येण्याचा दिवस) आणि 'अमागतो' (जवळ आलेला). 'पुन' हा शब्द भेद, विशेष आणि पहिल्यांदा नसलेल्या (पुन्हा घडणाऱ्या) अर्थात वापरला जातो; जसे की 'पुन ददाति' (पुन्हा देतो). 'किर' हा शब्द ऐकीव माहिती (परंपरेने ऐकणे) आणि अरुची (नापसंती) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'उद' हा शब्द प्रश्न विचारण्यासाठी आणि विकल्प किंवा दुसरा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी वापरला जातो.

1200. Pacchāsaddo patīciyaṃ disāyaṃ. Carime anāgate kāle. Sāmisaddo tu addhe bhāge, jigucchane nindāyañca. Addhe bhāge sāmi vuttaṃ, jigucchanepi tadeva. Pātu pakāse pakāsanīye, sambhave uppattiyañca. Mithosaddo aññoññeiccatthe, rahoiccatthe ca.

१२००. 'पच्छा' हा शब्द पश्चिम देशाच्या अर्थात आणि शेवटच्या किंवा भविष्यकाळाच्या अर्थात वापरला जातो. 'सामि' हा शब्द अर्ध्या भागात आणि तिरस्कार किंवा निंदेच्या अर्थात वापरला जातो. अर्ध्या भागासाठी 'सामि' हा शब्द नपुंसकलिंगात वापरला जातो आणि तिरस्कारासाठीही तोच शब्द वापरला जातो. 'पातु' हा शब्द प्रकट होणे (स्पष्ट होणे) आणि उत्पत्ती (उत्पन्न होणे) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'मिथो' हा शब्द परस्पर (एकमेकांमध्ये) आणि एकांतात (गुप्तरित्या) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

1201. Hāsaddo khede, soke, dukkhe ca. Ahahasaddo khede, vimhaye abbhute ca. Dhisaddo hiṃsāpane, nindāyañca. Tiriyaṃ tirosaddā pidhāne vattanti. Tiriyaṃ katvā kaṇḍaṅgato, tirokatvā vā.

१२०१. 'हा' हा शब्द खेद, शोक आणि दुःखाच्या अर्थात वापरला जातो. 'अहह' हा शब्द खेद आणि आश्चर्य किंवा अद्भूत गोष्टीच्या अर्थात वापरला जातो. 'धि' हा शब्द पीडा देणे (हिंसा) आणि निंदा करणे या अर्थात वापरला जातो. 'तिरियं' आणि 'तिरो' हे शब्द आडवे करणे किंवा झाकणे या अर्थात वापरले जातात; जसे की 'तिरियं कत्वा कण्डङ्गतो' (बाण आडवा करून गेला) किंवा 'तिरोकत्वा'.

1202-1203. Saṅkhyātāsaṅkhyātatthānaṃ [Pg.616] upasagganipātasaṅkhyātānaṃ abyayānaṃ pasiddhe pacurappayoge ekacce vā dassetvā tadaññepi saṅkhepanayena dassetumāha ‘‘tuni’’ccādi. Ettha ca tunādisaddehi jjupariyantehi tadantāva gahitā, na hi kevalānaṃ etesaṃ abyayabhāvo sambhavati. Tassattho – tunapaccayanto ca tathā tvāna tave tvā tuṃ dhā so thā kkhattuṃ to tha tra hiñcanaṃ hiṃ haṃ dhi ha yakārato hiṃdha dhunā rahi dāni, kiṃsmā vo dācanaṃ dājjathaṃ thattaṃ jjhajjupaccayanto ca abyayībhāvasamāso ca tunādīnaṃ yādesanto ca abyayaṃ nāma bhaveti. Payogo yathā – ‘‘kātuna, katvāna, kātave, katvā, kātuṃ, sabbadhā, sabbaso, sabbathā, catukkhattuṃ, sabbato, sabbattha, sabbatra, kuhiñcanaṃ, kuhiṃ, kuhaṃ, sabbadhi, iha, yahiṃ, idha, adhunā, etarahi, idāni, kva, kudācanaṃ, kadā, ajja, kathaṃ, aññathattaṃ, ekajjhaṃ, sajju, upanagaraṃ, antopāsādaṃ, abhivandiya’’iccādi. Idaṃ pana sabbesampi abyayānaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ.

१२०२-१२०३. संख्यात (मोजता येणारे) आणि असंख्यात (मोजता न येणारे) अर्थ असलेल्या, उपसर्ग आणि निपात म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अव्ययांपैकी प्रसिद्ध आणि वारंवार वापरल्या जाणाऱ्या काही अव्ययांना दर्शवून, त्याव्यतिरिक्त इतरांनाही संक्षिप्त पद्धतीने दर्शवण्यासाठी "तुन" इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'तुन' पासून सुरू होऊन 'ज्जु' पर्यंत संपणाऱ्या प्रत्ययांनी युक्त असलेले शब्दच ग्रहण केले जातात; कारण केवळ स्वतंत्रपणे या प्रत्ययांना अव्ययत्व प्राप्त होऊ शकत नाही. त्याचा अर्थ असा आहे की - 'तुन' प्रत्ययाने शेवट होणारे शब्द, तसेच 'त्वान', 'तवे', 'त्वा', 'तुं', 'धा', 'सो', 'था', 'क्खत्तुं', 'तो', 'थ', 'त्र', 'हिञ्चनं', 'हिं', 'हं', 'धि', 'ह', य-कारानंतर येणारे 'हिं', 'ध', 'धुना', 'रहि', 'दानि', 'किंस्मा', 'वो', 'दाचनं', 'दा', 'ज्ज', 'थं', 'थत्तं', 'ज्झ', 'ज्जु' प्रत्ययाने शेवट होणारे शब्द, अव्ययीभाव समास आणि 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'य' आदेश होऊन बनलेले शब्द 'अव्यय' म्हणून ओळखले जातात. उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत - "कातुन (करून), कत्वान (करून), कातवे (करण्यासाठी), कत्वा (करून), कातुं (करण्यासाठी), सब्बधा (सर्व प्रकारे), सब्बसो (सर्व प्रकारे), सब्बथा (सर्व प्रकारे), चतुक्खत्तुं (चार वेळा), सब्बतो (सर्व बाजूंनी), सब्बत्थ (सर्व ठिकाणी), सब्बत्र (सर्व ठिकाणी), कुहिञ्चनं (कधीतरी/कुठेतरी), कुहिं (कोठे), कुहं (कोठे), सब्बधि (सर्व ठिकाणी), इह (येथे), यहिं (जेथे), इध (येथे), अधुना (आता), एतरहि (या वेळी), इदानि (आता), क्व (कोठे), कुदाचनं (कधीतरी), कदा (केव्हा), अज्ज (आज), कथं (कसे), अञ्ञथत्तं (वेगळेपण), एकज्झं (एकत्र), सज्जु (लगेच), उपनगरं (नगराजवळ), अन्तोपासादं (प्रासादाच्या आत), अभिवन्दिय (अभिवादन करून)" इत्यादी. हे सर्व अव्ययांचे संक्षिप्त लक्षण आहे.

‘‘Sadisaṃ [Pg.617] tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu;

Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.

"जे तिन्ही लिंगांमध्ये, सर्व विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये समान राहते, ज्यामध्ये कोणताही बदल (व्यय) होत नाही, त्याला 'अव्यय' असे म्हणतात."

Abyayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अव्ययवर्गाचे स्पष्टीकरण पूर्ण झाले.

Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ sāmaññakaṇḍavaṇṇanā samattā.

अशा प्रकारे, संपूर्ण व्याकरणरूपी महाअरण्यात अडथळ्याशिवाय आपल्या ज्ञानाने विहार करणारे, कविश्रेष्ठांमध्ये सिंहासारखे असणारे, बुद्धिमान महाअमात्य श्री चतुरङ्गबल यांनी रचलेल्या 'अभिधानप्पदीपिका' ग्रंथाच्या टीका-स्पष्टीकरणातील 'सामान्यकांड' स्पष्टीकरण पूर्ण झाले.

Nigamanavaṇṇanā

उपसंहार स्पष्टीकरण (निगमन वर्णन).

1. ‘‘Saggakaṇḍo cā’’tyādinā abhidhānappadīpikāyaṃ kapālatelavaṭṭisadisena kaṇḍattayena samaṅgitā dīpitā.

१. "सग्गकण्डो" (स्वर्गकांड) इत्यादी गाथेने 'अभिधानप्पदीपिका' या ग्रंथात पणती, तेल आणि वात यांच्याशी तुलना करता येणाऱ्या तीन कांडांच्या समूहाने युक्त असणे दर्शवले आहे.

2. ‘‘Tidive’’tyādinā toṭakena tassā payojanaṃ kathitaṃ. Tassattho – yo naro kattubhūto tidive devaloke, brahmaloke ca mahiyaṃ manussaloke, bhujagāvasathe nāgaloke cāti etesu tīsu ṭhānesu sannihitānaṃ [Pg.618] sakalatthānaṃ sabbesaṃ abhidheyyānaṃ samavhayassa abhidhānassa dīpaniyaṃ pakāsaniyaṃ iha abhidhānappadīpikāyaṃ savanadhāraṇādinā kusalo cheko hoti, sa naro mahāmunino sammāsambuddhassa vacane suttābhidhammavinayasaṅkhāte vacane paṭu cheko hoti, paṭuttāyeva matimā nāma hotīti.

२. "तिदिवे" इत्यादी तोटक छंदातील गाथेने या ग्रंथाचे प्रयोजन (फायदा) सांगितले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे - जो मनुष्य देवलोकात (स्वर्गात), ब्रह्मलोकात, पृथ्वीवर (मनुष्यलोकात) आणि नागलोकात या तिन्ही स्थानांमध्ये असलेल्या सर्व गोष्टींना नाव देणाऱ्या शब्दांचे प्रकटीकरण करणाऱ्या या 'अभिधानप्पदीपिका' ग्रंथाचे श्रवण, धारण इत्यादींद्वारे अध्ययन करण्यात कुशल व निपुण होतो, तो मनुष्य महामुनी सम्यक्संबुद्धांच्या सुत्त, अभिधम्म आणि विनय या त्रिपिटक वचनांमध्ये अत्यंत निपुण होतो; आणि या निपुणतेमुळेच तो खरोखर बुद्धिमान ठरतो.

3-9. Idāni yassa rañño vihāre vasitvā ayaṃ gantho viracito, tassa nāmaguṇanivāsakaraṇappakāravihāraguṇanāmādīni dassetvā attano ca nāmaguṇe dassetuṃ satta gāthā vuttā.

३-९. आता, ज्या राजाच्या विहारात राहून हा ग्रंथ रचला गेला, त्या राजाचे गुण, निवासस्थान, विहार बांधण्याची पद्धत, विहाराचे महात्म्य आणि नाव इत्यादी दर्शवून, तसेच स्वतःचेही नाव व गुण दर्शवण्यासाठी सात गाथा सांगितल्या आहेत.

Tatra [Pg.619] dutiyā bhujaṅgappayātaṃ nāma. Tāsaṃ ayaṃ sambandhādhippāyā atthavaṇṇanā – yo parakkamabhujo nāma bhūpālo rājā kāresi, rakkhesīti ca iminā sambandho. Kiṃguṇo so rājā? Guṇabhūsano saddhādiguṇālaṅkāradharo. Tejassī tejoyutto. Jayī arijayena yutto. Kesarivikkamo kesarasīho viya sūraguṇayutto, vīriyavā ca. Sa kattha nivāsī? So rājā laṅkāyamāsi laṅkānāmake dīpe nivāsanasīlo. Ciraṃ cirakālaṃ vibhinnaṃ tidhā vibhinnaṃ nikāyattayasmiṃ nikāyattayaṃ bhikkhusaṅghaṃ sammā nayena hetunā samagge samaggaṃ kāresi, kāritantoyaṃ karotīti kammiko, tathā sadehaṃva attano kāyaṃ iva niccādaro hutvā dīghakālaṃ mahagghehi ca paccayehi taṃ nikāyattayaṃ rakkhesi.

त्या गाथांमध्ये दुसरी गाथा 'भुजंगप्रयात' नावाच्या छंदातील आहे. त्या गाथांचे संबंध आणि अभिप्रायासह अर्थाचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे - जो 'पराक्रमभुज' नावाचा राजा होता, त्याने (भिक्खू संघाला एकत्र) आणले आणि त्यांचे रक्षण केले, या पदांशी याचा संबंध आहे. तो राजा कोणत्या गुणांनी युक्त होता? तो राजा श्रद्धा इत्यादी गुणांच्या अलंकाराने विभूषित होता, प्रतापी (तेजस्वी) होता, शत्रूंवर विजय मिळवणारा होता, केसरी सिंहाप्रमाणे पराक्रमी गुणांनी युक्त आणि वीर्यवान (उत्साही) होता. तो कोठे राहत असे? तो राजा लंका नावाच्या सिंहल द्वीपात राहणारा होता. त्याने दीर्घकाळापासून तीन भागात विभागलेल्या तीन निकायांच्या भिक्खू संघाला योग्य मार्गाने व कारणाने एकत्र (एकसंध) केले. तसेच, स्वतःच्या शरीराप्रमाणे त्यांच्यावर नेहमी आदर बाळगून, दीर्घकाळापर्यंत मौल्यवान चतुःप्रत्ययांनी (अन्न, वस्त्र, निवास, औषध) त्या तीन निकायांचे (जेतवनवासी, अभयगिरिवासी आणि महाविहारवासी यांचे) रक्षण केले.

Tathā yena raññā yathā kittiyā attano saddhādikittiyā karaṇabhūtāya laṅkā attano nivāsanaṭṭhānabhūtā kammabhūtā sambādhīkatā saṅkaṭīkatā anokāsīkatā, tathā vihārehi gāmehi ārāmehi khettehi vāpīhi ca laṅkā sambādhīkatā.

तसेच, ज्या राजाने आपल्या श्रद्धा इत्यादी कीर्तीने (साधन बनवून) आपले निवासस्थान असलेल्या लंका द्वीपाला जणू व्यापून टाकले (जागाच उरली नाही अशा प्रकारे), त्याचप्रमाणे विहारांनी, गावांनी, आरामांनी (उद्यानांनी), शेतांनी आणि तलावांनी लंका द्वीपाला व्यापून टाकले (समृद्ध केले).

Tathā yassa rañño sabbakāmadadaṃ aññehi asādhāraṇaṃ anuggahaṃ patvā pāpuṇanahetu ahaṃ vibudhagocaraṃ paṇḍitavisayaṃ ganthakārattaṃ patto, tena raññā kārite pāsādagopurādivibhūsite, saggakaṇḍe devalokassa kaṇḍasadise, satoyāsayasmiṃ sādusalilāsayasamannāgate, paṭibimbite bhagavato nivāsanaṭṭhānajetavanamahāvihārassa paṭibimbabhūte, sādhusammate sādhuvihāroti sammate, sādhūhi vā sammate sarogāmasamūhamhi salilāsayabhikkhācārayuttagāmasamūhasamannāgate mahājetavanākhyamhi vihāre vasatā nivāsaṃ kubbatā santavuttinā santacārinā [Pg.620] saddhammaṭṭhitikāmena dhīmatā atisayañāṇayuttena moggallānena sammāsambuddhassa dutiyaaggasāvakabhūtassa āyasmato iddhimato mahāmoggallānassa nāmadheyyena therena esā abhidhānappadīpikā racitāti.

तसेच, ज्या राजाचा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आणि इतरांपेक्षा असाधारण असा अनुग्रह प्राप्त झाल्यामुळे मी सुद्धा विद्वानांचा विषय असलेल्या ग्रंथकारत्वाला (ग्रंथ रचण्याच्या योग्यतेला) प्राप्त झालो आहे; त्या राजाने बांधलेल्या, प्रासाद (राजवाडे), गोपूर इत्यादींनी सुशोभित असलेल्या, स्वर्गखंडासारख्या किंवा देवलोकाच्या एका भागासारख्या असलेल्या, गोड पाण्याच्या जलाशयांनी युक्त असलेल्या, भगवंतांचे निवासस्थान असलेल्या जेतवन महाविहाराचे प्रतिबिंब असलेल्या (त्याच्यासारख्याच असलेल्या), सज्जनांनी संमत केलेल्या आणि 'साधुविहार' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या, सरोवर आणि भिक्षाटनासाठी योग्य अशा गावांच्या समूहाने युक्त असलेल्या 'महाजेतवन' नावाच्या विहारात निवास करणाऱ्या; शांत वृत्ती व शांत आचरण असलेल्या, सद्धम्माच्या चिरस्थायी स्थितीची इच्छा करणाऱ्या, बुद्धिमान आणि अतिशय ज्ञानी असलेल्या, सम्यक्संबुद्धांचे द्वितीय अग्रश्रावक असलेल्या आयुष्यमान ऋद्धिवान महामोग्गल्लान यांचे नाव धारण करणाऱ्या मोग्गल्लान थेरांनी ही 'अभिधानप्पदीपिका' रचली आहे.

Nigamanakathā

निगमनकथा (समारोप)

Yadyatra [Pg.621] dosoṇupamāṇasambhavo,Guṇīsu vīdhimpi tathā vigāhate;

Yathā jalaṃ bhojanampi jantuvā,Catuppado vāpyacaro kaṇaṇyapi.

या ग्रंथात जर अणूच्या प्रमाणाचा (अतिशय सूक्ष्म) दोष असेल, तर तो गुणांनी युक्त असलेल्या रचनेतही तसाच प्रवेश करतो; ज्याप्रमाणे पाणी हे शेवाळ, द्विपद प्राणी (मनुष्य इत्यादी), चतुष्पाद प्राणी, अचर (पाय नसलेले) प्राणी आणि अगदी लहान जलजंतूंनाही व्यापून टाकते.

Asampavedidassanāya bhāsite,Guṇo ca doso ca sadā vivijjare;

Tato budhā me navadhānatā bhavaṃ,Khamantu dosaṃ guṇataṃ nayantu vā.

अज्ञानांना समजण्यासाठी (हा ग्रंथ) रचला असताना, त्यात गुण आणि दोष नेहमीच वेगवेगळे दिसून येतात. म्हणून, हे विद्वानहो! माझ्या दुर्लक्षाने झालेल्या दोषांची आपण क्षमा करावी किंवा त्यांना गुणांच्या स्वरूपात स्वीकारावे.

Yo sīhasūro sitakuñjarindo,Rājādhirājā ahu tambadīpe;

Dubbāranāgādijito narindo,Sukantabhīmādiguṇopapanno.

ताम्रद्वीप (तम्बदीप) देशात 'सीहसूर' नावाचा जो राजाधिराज झाला, जो श्वेतहत्तींचा स्वामी होता, दुर्दम्य हत्ती इत्यादींना जिंकणारा नरेंद्र (राजा) होता आणि जो अत्यंत प्रिय व (शत्रूंसाठी) भयंकर इत्यादी गुणांनी युक्त होता.

Tannāmadheyyo tadanubbādajāto,Saddhādiyutto catusetibhindo;

Nāgādithāmo atiduppasayho,Uḷārapañño dhitimā yasassī.

त्याच्याच नावाचा (सीहसूर नावाचाच), त्याच्या वंशात जन्मलेला, श्रद्धा इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला, चार श्वेतहत्तींचा स्वामी असलेला, हत्तींसारखे बळ असलेला, शत्रूंना अत्यंत अजिंक्य असलेला, विशाल प्रज्ञा असलेला, धैर्यवान आणि यशस्वी (असा जो राजा आहे).

Tenāhamaccantamanuggahīto,Anaññasādhāraṇasaṅgahena;

Saṅkhepatokāsimimaṃ visuddhi-Saṃvaṇṇanaṃ sotuhitaṃ subodhaṃ.

त्या राजाने इतरांपेक्षा असाधारण अशा आदराने मला अत्यंत अनुग्रहित केले असल्यामुळे, मी श्रोत्यांच्या (अभ्यासूंच्या) हितासाठी आणि समजण्यास सुलभ अशी ही अत्यंत शुद्ध 'अभिधानप्पदीपिका टीका' (विशुद्ध संवर्णना) संक्षेपाने रचली आहे.

Rājā pajaṃ rakkhatu sappajaṃva,Dhammañca lokāpi samācarantu;

Pūrentu atthā supakappitā ca,Kālena devopi pavassatūti.

राजा आपल्या स्वतःच्या अपत्याप्रमाणे प्रजेचे रक्षण करो, लोकांनी सुद्धा धम्माचे योग्य आचरण करावे, चांगल्या प्रकारे विचार केलेले सर्व मनोरथ पूर्ण होवोत आणि योग्य वेळी पाऊस पडो.

Abhidhānappadīpikāṭīkā niṭṭhitā.

अभिधानप्पदीपिका टीका समाप्त झाली.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi