1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.
Subodhālaṅkāro
सुबोधालंकार
1. Dosāvabodha-paṭhamapariccheda
१. दोषावबोध - प्रथम परिच्छेद
Ratanattayappaṇāma
रत्नत्रय वंदना
1.
१.
Munindavadanambhoja, gabbhasambhavasundarī;
Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.
मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखकमलातून उत्पन्न झालेली, प्राण्यांना शरण देणारी सुंदर वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो.
Nimitta
निमित्त
2.
२.
Rāma, sammā’dya’laṅkārā, santi santo purātanā;
Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.
हे राम! जरी प्राचीन काळातील सुंदर अलंकार अस्तित्वात आहेत, तरीही शुद्ध मागधी (पाली) भाषेचे जाणकार त्यांचा वापर करत नाहीत.
Abhidhānādikaṃ
अभिधान इत्यादी
3.
३.
Tenā’pi nāma toseyya, mete laṅkāravajjite;
Anurūpenā’laṅkāre, ne’sa meso parissamo.
म्हणून, अलंकारांशिवाय असलेल्या यांना योग्य अलंकारांनी मी संतुष्ट करावे; माझा हा परिश्रम व्यर्थ नाही.
4.
४.
Yesaṃ na sañcitā paññā, nekasatthantaro’citā;
Sammoha’bbhāhatā ve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.
ज्यांची प्रज्ञा अनेक शास्त्रांच्या अभ्यासाने संचित झालेली नाही, आणि जे मोहाने ग्रस्त आहेत, त्यांना काहीही समजत नाही.
5.
५.
Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi garūni’ha;
Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhū vivekino.
ज्यांनी येथे गुरूंच्या चरणांची सेवा केली नाही त्यांचा काय उपयोग? जे त्यांच्या (गुरूंच्या) चरणधुलीने माखलेले आहेत, तेच खरे विवेकी आणि सज्जन आहेत.
6.
६.
Kabba, nāṭakanikkhitta, nettacittā kavijjanā;
Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.
काव्य आणि नाटकांमध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे, असे कवी जे काही रचतात, ते फारसे आश्चर्यकारक नसते.
7.
७.
Teye’va paṭibhāvento, so’va bandho savimhayo;
Yena tosenti viññū ye, tattha pya’vihitā’darā.
तीच रचना आश्चर्यकारक असते जी त्यांची प्रतिभा प्रकट करते, ज्याद्वारे ते विद्वानांना संतुष्ट करतात, ज्यांचा आधी त्याविषयी आदर नव्हता.
8.
८.
Bandho [Pg.156] ca nāma sadda,tthā, sahitā dosavajjitā;
Pajja gajja vimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.
शब्द आणि अर्थ यांनी युक्त आणि दोषांशिवाय असलेली रचना म्हणजे 'बंध' होय. पद्य, गद्य आणि मिश्र अशा भेदांमुळे हे तीन प्रकारचे असते.
9.
९.
Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;
Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.
पुन्हा त्याचे 'निबंध' (बद्ध) आणि 'अनिबंध' (मुक्त) असे दोन प्रकार सांगितले जातात. परंतु, अलंकार त्याला अधिक आस्वादयोग्य बनवतात.
10.
१०.
Anavajjaṃ mukhambhoja, manavajjā ca bhāratī;
Alaṅkatā’va sobhante, kiṃ nu te nira’laṅkatā?
निर्दोष मुखकमल आणि निर्दोष वाणी हे अलंकारांनी सुशोभित झाल्यावरच शोभून दिसतात; अलंकारांशिवाय ते कसे बरे शोभतील?
11.
११.
Vinā garūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattu micchati;
Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?
गुरूंच्या उपदेशाशिवाय जो मूर्ख मनुष्य सुशोभित करू इच्छितो, तो विद्वानांमध्ये उपहासाचा पात्र कसा बरं होणार नाही?
12.
१२.
Ganthopi kavivācāna, malaṅkāra’ppakāsako;
Yāti tabbacanīyattaṃ, ta’bbohārū’pacārato.
कवींच्या वाणीच्या अलंकारांचे प्रकटीकरण करणारा ग्रंथसुद्धा, त्या व्यवहाराच्या उपचारामुळे (लाक्षणिक अर्थाने) 'अलंकार' या नावाने ओळखला जातो.
13.
१३.
Dvippakārā alaṅkārā, tattha sadda, tthabhedato;
Saddatthā bandhanāmā’va, taṃsajjita tadāvali.
शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने अलंकार दोन प्रकारचे असतात. शब्द आणि अर्थ यांनाच 'बंध' म्हटले जाते आणि त्यांची रचना त्यांच्याद्वारे सुशोभित केली जाते.
14.
१४.
Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalava’ṅkitā;
Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.
गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही, जर ती अल्पशा दोषाने डागाळलेली असेल, तर विद्वानांकडून तिची प्रशंसा केली जात नाही; जशी एखादी तशीच (दोषयुक्त) कन्या असते.
15.
१५.
Tena dosanirāso’va, mahussāhena sādhiyo;
Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ?
म्हणून, दोषांचे निवारण मोठ्या उत्साहाने (प्रयत्नाने) केले पाहिजे. जर ती सर्व प्रकारे निर्दोष असेल, तर ती गुणवान होणार नाही का?
16.
१६.
Sā’laṅkāraviyuttā’pi, guṇayuttā manoharā;
Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.
अलंकारांशिवाय असली तरीही, गुणांनी युक्त असलेली रचना मनमोहक असते; जशी दोषांशिवाय असलेली आणि गुणांनी युक्त असलेली वधू असते.
17.
१७.
Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;
So’dāharaṇa metesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.
पद (शब्द), वाक्य आणि त्यांच्या अर्थामध्ये जे विविध दोष मानले गेले आहेत, त्यांची लक्षणे (व्याख्या) मी उदाहरणांसह सांगतो.
Padadosa uddesa
पददोषांचे वर्गीकरण
18.
१८.
Viruddhatthantarā, jhattha, kiliṭṭhāni, virodhi ca;
Neyyaṃ, visesanāpekkhaṃ, hīnatthaka manatthakaṃ.
विरुद्धार्थान्तर, अज्झत्थ (अधिक अर्थ), किलिट्ठ (क्लिष्ट), विरोधी, नेय्य (अनुमेय), विशेषणापेक्ष, हीनार्थक आणि अनर्थक (हे पददोष आहेत).
Vākyadosa uddesa
वाक्यदोषांचे वर्गीकरण
19.
१९.
Dosā padāna vākyāna, mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;
Tathā byākiṇṇa gāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;
Ativutta mapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā.
पदांचे आणि वाक्यांचे दोष म्हणजे: एकत्थ (पुनरुक्ती), भग्गरीतिक (शैलीभंग), व्याकिण्ण (विखुरलेले), गाम्म (ग्राम्य/अशिष्ट), यतिहीन, क्रमाच्चुत (क्रमभंग), अतिवृत्त (अतिशयोक्ती), अपेतत्थ (अपेतार्थ/अर्थहीन) आणि सबंधपरुष (कठोर रचना).
Vākyatthadosauddesa
वाक्यार्थदोषांचे वर्गीकरण
20.
२०.
Apakkamo’[Pg.157], cityahīnaṃ, bhaggarīti, sasaṃsayaṃ;
Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.
अपक्कम (क्रमभंग), औचित्यहीन, भग्गरीति, सशंय (संदेहास्पद), गाम्म (ग्राम्य) आणि दुट्ठांलकृति (दुष्टालंकार) हे वाक्याच्या अर्थाशी संबंधित दोष आहेत.
Padadosaniddesa
पददोषांचे स्पष्टीकरण
21.
२१.
Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;
Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.
'विरुद्धार्थान्तर' तो दोष आहे जिथे दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो; जसे की, "पांढरा (किंवा स्वच्छ) मेघ लोकांना सुखी करो" (येथे मेघ काळा असणे अपेक्षित आहे).
22.
२२.
Visesya madhikaṃ yenā, jhattha metaṃ bhave yathā;
Obhāsitā’sesadiso, khajjoto’yaṃ virājate.
'अज्झत्थ' (अधिक अर्थ) तो दोष आहे ज्यामध्ये विशेष्य प्रमाणाबाहेर वाढवले जाते, जसे की: "सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा हा काजवा शोभून दिसत आहे."
23.
२३.
Yassa’tthā’vagamo dukkho, pakatyā’divibhāgato;
Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya, so’ya māliṅgyate piyā.
'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) तो दोष आहे ज्याचा अर्थ मूळ प्रकृती इत्यादींच्या विभागामुळे समजणे कठीण असते, जसे की: "तिच्याद्वारे तो प्रियकर आलिंगिला जातो."
24.
२४.
Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā, bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;
Kiliṭṭhapadadose’va, tampi anto karīyati.
यमक इत्यादी साधण्यासाठी मंदबुद्धी लोकांकडून जे क्लिष्ट पद वापरले जाते, त्याचाही समावेश क्लिष्टपद दोषामध्येच केला जातो.
25.
२५.
Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;
Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata medisaṃ.
प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेले, सुश्लिष्ट पदसंधी असलेले आणि प्रसादगुणाने युक्त असलेले यमक असे मानले जाते.
26.
२६.
Abyapetaṃ byapeta’ñña, māvuttā’nekavaṇṇajaṃ;
Yamakaṃ tañca pādāna, mādi, majjha, nta, gocaraṃ.
अनेक वर्णांच्या पुनरावृत्तीने निर्माण होणारे यमक 'अव्यपेत' (न विलग झालेले) आणि 'व्यपेत' (विलग झालेले) अशा इतर दोन प्रकारचे असते; आणि ते चरणांच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी आढळते.
Abyapeta paṭhamapādādi yamakaṃ
अव्यपेत प्रथमपाद-आदि यमक
27.
२७.
Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;
Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.
सर्व सज्जन आणि दुर्जन, गुणांनी विवेकी असूनही, अविवेकी लोकांच्या सानिध्यात विवेक प्राप्त करत नाहीत.
Abyapeta paṭhama dutiya pādādi yamakaṃ
अव्यपेत प्रथम-द्वितीयपाद-आदि यमक
28.
२८.
Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā thavā;
No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ;
Abyapeta paṭhama dutiya tatiyapādādi yamakaṃ.
सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, प्रबळ असोत वा दुर्बळ, जोपर्यंत ती 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म - निष्फळ अवस्था) पावत नाहीत, तोपर्यंत ती सुख आणि दुःख देणारी ठरतात; (हे) अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-तृतीयपाद-आदि यमक होय.
29.
२९.
Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;
Vandanā vandanāmāna, bhājane ratanattaye.
मी आदराने केलेली ही वंदना, जी वंदना आणि सन्मानास पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या चरणी अर्पण केली आहे, ती माझ्या सर्व दुःखांचा (दराचा) नाश करो.
Abyapeta catukkapādādi yamakaṃ
अव्यपेत चतुष्पाद आदि यमक (सलग चार चरणांचे यमक).
30.
३०.
Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ, vanado vanado’mbaraṃ;
Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sa hitaṃ karaṃ.
कमळ हे पाण्याचे मळ (घाण) दूर करण्यासाठी आहे, मेघ (वनद) आकाशाला पाणी देणारा आहे; सुगत (बुद्ध) हे लोकांचे कल्याण करणारे आहेत, ते स्वतः हिताचे आचरण करणारे आहेत.
31.
३१.
Abyapetādiyamaka[Pg.158], sseso leso nidassito;
Ñeyyāni’māyeva disā, ya’ññāni yamakānipi.
हे अव्यपेत आदि यमकाचे थोडेसे उदाहरण दाखवले आहे; इतरही यमकांचे प्रकार याच पद्धतीने समजून घ्यावेत.
32.
३२.
Accantabahavo tesaṃ, bhedā sambhedayoniyo;
Tathāpi keci sukarā, keci accantadukkarā.
त्यांचे (यमकांचे) भेद आणि उपभेद अत्यंत विपुल आहेत; तरीही काही सुलभ आहेत, तर काही अत्यंत कठीण आहेत.
33.
३३.
Yamakaṃ taṃ pahelī ca, nekantamadhurāni’ti;
Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.
ते यमक आणि कोडी (प्रहेलिका) ही सर्वस्वी मधुर नसतात; म्हणून शिष्यांच्या त्रासाच्या भीतीने मी त्या सर्वांची उपेक्षा केली आहे (त्यांना वगळले आहे).
34.
३४.
Desakālakalāloka, ñāyāgamavirodhi yaṃ;
Taṃ virodhipadaṃ ce’ta, mudāharaṇato phuṭaṃ.
देश, काळ, कला, लोक, न्याय आणि आगम (शास्त्र) यांच्याशी जे सुसंगत नाही, ते 'विरोधपद' दोषयुक्त समजावे, जे उदाहरणावरून स्पष्ट होईल.
35.
३५.
Ya dappatīta mānīya, vattabbaṃ neyya māhu taṃ;
Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.
जे अप्रतीत (अपरिचित) असूनही मानले जाते आणि सांगितले जाते, त्याला 'नेय्य' (अन्वय लावून समजून घेण्याजोगे) म्हणतात; जसे की, 'रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र दिसतात.'
36.
३६.
Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;
Dullabhā’vagatī sadda, sāmatthiyavilaṅghinī.
सर्व ठिकाणी सर्व विद्वान अशा रचनेचा फारसा आदर करत नाहीत; कारण शब्दांच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणाऱ्या अर्थाचे आकलन होणे कठीण असते.
37.
३७.
Siyā visesanāpekkhaṃ, yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;
Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so, bhiyyo passati cakkhunā.
जे विशेषणाची अपेक्षा ठेवणारे असते, ते विशेषण प्राप्त करून सार्थ ठरते; जसे की, 'तो डोळ्यांनी अधिक स्पष्टपणे पाहतो.'
38.
३८.
Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;
Nippabhī kata khajjoto, samudeti divākaro.
जे विशेष्याला हीन (कमी दर्जाचे) बनवते, ते 'हीनार्थ' दोषयुक्त ठरते; जसे की, 'काजव्याला निस्तेज करणारा सूर्य उगवतो.'
39.
३९.
Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;
Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhaṃ pi ca.
जे केवळ पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) वापरले जाते, त्याला 'अनर्थक' (निरर्थक) मानले जाते; जसे की, 'मी बुद्धांच्या चरणकमलांना वंदन करतोच आणि...'
Vākyadosa niddesa
वाक्यदोष निर्देश (वाक्यातील दोषांचे वर्णन).
40.
४०.
Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;
Ta mekatthaṃ yathā’bhāti, vārido vārido ayaṃ.
जिथे शब्दाने किंवा अर्थाने सांगितलेली गोष्ट पुन्हा सांगितली जाते, त्याला 'एकार्थ' (पुनरुक्ती) दोष म्हणतात; जसे की, 'हा मेघ मेघ शोभतो आहे.'
Yathā ca
आणि जसे की -
41.
४१.
Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;
Pasādeti pasanne’so, mahāmuni mahājane.
या जगात मिथ्यादृष्टीरूपी तीर्थिकांच्या अंकुरांचे बीज नष्ट करून, हे प्रसन्न झालेले महामुनी (बुद्ध) लोकांना प्रसन्न करत आहेत.
42.
४२.
Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;
Kāpi paññā, kopi paguṇo, pakatīpi aho tava.
सुरू केलेल्या क्रमाचा भंग झाल्यामुळे 'भग्नरीती' दोष होतो; जसे की, 'तुझी बुद्धी काही अपूर्व आहे, तुझे कौशल्यही काही वेगळेच आहे, आणि तुझा स्वभावही, अहाहा!'
43.
४३.
Padānaṃ [Pg.159] dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;
Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.
शब्दांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे जिथे संभ्रम निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्ण' दोष समजावा; त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.
44.
४४.
Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;
Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.
हा मनुष्य दुर्जनांनाही वंदन करतो, आणि नेहमी आनंदी राहून, बहुगुणी व हितकारक सुगतांचे (बुद्धांचे) स्मरण करतो.
45.
४५.
Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;
Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvi’daṃ?
विशिष्ट (शिष्ट) शब्दांनी रहित असलेल्या रचनेला 'ग्राम्य' (अशिष्ट) मानले जाते; जसे की, 'हे कन्ये, तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस?'
46.
४६.
Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;
Tampi gāmmaṃ tya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.
शब्दांच्या संधीमुळे (जोडणीमुळे) जिथे ऐकण्यास अयोग्य किंवा अश्लील अर्थाचा भास होतो, त्यालाही 'ग्राम्य' दोष मानले जाते; जसे की, 'या तुमच्या प्रिय पत्नी...'
47.
४७.
Vuttesu sūcite ṭṭhāne, padacchedo bhave yati;
Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.
छंदात सुचवलेल्या ठिकाणी जिथे शब्दाचा छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात; जे या यतीने रहित असते, त्याला 'यतीहीन' दोष म्हणतात.
48.
४८.
Yati sabbatthapādante, vuttaḍḍhe ca visesato;
Pubbāparānekavaṇṇa, padamajjhepi katthaci.
यती हा नेहमी चरणाच्या शेवटी आणि विशेषतः अर्ध्या भागावर (अर्धचरणावर) असतो; तसेच कधीकधी पूर्व आणि उत्तर भागातील अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्येही असतो.
Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā
त्याविषयी उदाहरणे आणि प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -
49.
४९.
Taṃ name sirasā cāmi, karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;
Sakalāpi disā siñca, tiva soṇṇarasehi yo.
सुवर्णवर्णीय अशा त्या तथागतांना मी मस्तकाने वंदन करतो, जे आपल्या सुवर्णरूपी किरणांनी सर्व दिशा जणू सिंचित करत आहेत.
50.
५०.
Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;
Aññathā tva’ññathā tattha, yā’desādi parā’di’va.
संधीमध्ये पूर्वपदाचा स्वर हा विभक्तीच्या लोपाप्रमाणे पूर्वपदाचाच भाग मानला जातो; परंतु आदेश (बदल) इत्यादींच्या बाबतीत तो उत्तरपदाचा (परपदाचा) भाग मानला जातो.
51.
५१.
Cādī pubbapadantā’va, niccaṃ pubbapadassitā;
Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.
'च' इत्यादी अव्यय हे नेहमी पूर्वपदाच्या शेवटी जोडलेले असल्याने पूर्वपदाचेच आश्रित असतात; तर 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे पुढील शब्दाशी नेहमी संबंधित असल्याने उत्तरपदाचेच भाग मानले जातात.
Sabbatthodāharaṇāni yathā
सर्व प्रकारची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -
52.
५२.
Name taṃ sirasā sabbo, pamā’tītaṃ tathāgataṃ;
Yassa lokaggataṃ patta, sso’pamā na hi yujjati.
सर्व लोकांनी त्या उपमारहित तथागतांना मस्तकाने वंदन करावे; ज्यांच्या लोकश्रेष्ठत्वाला कोणतीही उपमा लागू पडत नाही.
53.
५३.
Munindaṃ taṃ sadā vandā, mya’nantamati muttamaṃ;
Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.
मी त्या अनंत बुद्धी असलेल्या आणि सर्वोत्तम अशा मुनींद्रांना (बुद्धांना) नेहमी वंदन करतो; ज्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री असीमपणे विस्तारत आहे.
Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā
'च' आणि 'प्र' इत्यादींच्या बाबतीतील प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -
54.
५४.
Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;
Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa, varaṃ varaguṇā’layaṃ.
ज्यांच्यामध्ये महान मैत्री आणि महान प्रज्ञा अत्यंत उत्कर्षाला पोहोचली आहे, त्या श्रेष्ठ आणि उत्तम गुणांचे निवासस्थान असलेल्या जिनांना (बुद्धांना) मी वंदन करतो.
55.
५५.
Padatthakkamato muttaṃ, kamaccuta midaṃ yathā;
Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.
शब्दांच्या अर्थाच्या योग्य क्रमापासून सुटलेल्या रचनेला 'क्रमाच्युत' (क्रमभंग) दोष म्हणतात; जसे की, 'मला शेत द्या, किंवा गाव द्या, किंवा सुंदर देश द्या.'
56.
५६.
Lokiyattha [Pg.160] matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;
Atisambādha mākāsa, metissā thanajambhane.
लौकिक अर्थाचे उल्लंघन करणाऱ्या अतिशयोक्तीला 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) दोष मानले जाते; जसे की, 'तिच्या स्तनांच्या विस्तारामुळे आकाशही अत्यंत संकुचित झाले आहे.'
57.
५७.
Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;
Gāviputto balibaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.
वाक्याच्या एकत्रित अर्थाचा बोध न होणाऱ्या रचनेला 'अपेतार्थक' (अर्थहीन) म्हणतात; जसे की, 'गाईचा पुत्र बैल गवत खातो, पाणी पितो.'
58.
५८.
Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;
Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.
रचनेमध्ये जिथे कठोरता (कर्कशता) असते, त्याला 'बंधपरुष' (कठोर रचना) दोष म्हणतात; जसे की, 'खरा खिला परिक्खीणा, खेत्ते खित्तं फलत्यलं.'
Vākyatthadosa niddesa
वाक्यार्थदोष निर्देश (वाक्याच्या अर्थातील दोषांचे वर्णन).
59.
५९.
Ñeyyaṃ lakkhaṇa manvattha, vasenā’pakkamādinaṃ;
Udāharaṇa metesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.
'अपक्रम' इत्यादी दोषांचे लक्षण त्यांच्या नावाच्या अर्थानुसार समजून घ्यावे; आता मी त्यांचे उदाहरण दाखवतो.
Tatthā’pakkamaṃ yathā
त्यामध्ये 'अपक्रम' (क्रमभंग) दोष जसे की -
60.
६०.
Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha;
Bhoga, saggādi, nibbāna, sādhanāni na saṃsayo.
या जगात योग्य प्रकारे आचरलेली भावना (ध्यान), दान आणि शील ही अनुक्रमे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण प्राप्तीची साधने आहेत, यात शंका नाही.
Ocityahīnaṃ yathā
औचित्यहीन जसे
61.
६१.
Pūjanīyataro loke, aha meko nirantaraṃ;
Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.
या जगात मी एकटाच निरंतर अत्यंत पूजनीय आहे; कारण माझ्या एकट्यामध्येच सर्व गुण एकत्रित झाले आहेत.
Yathā ca
आणि जसे
62.
६२.
Yācito’haṃ kathaṃ nāma, na dajjāmya’pi jīvitaṃ;
Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.
याचना केली असता मी माझे प्राणही कसे बरे देणार नाही? तरीही, पुत्राच्या दानाने माझे हृदय थरथरत आहे.
Bhaggarīti yathā
भग्नरीती (शैलीभंग) जसे
63.
६३.
Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;
Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhi ca.
स्त्रिया, दुर्जन, विष, शिंगे असलेले प्राणी, नदी, रोग आणि राजकुल (राजघराणे) यांच्यावर विश्वास ठेवणे योग्य नाही.
Sasaṃsayaṃ yathā
संशयास्पद जसे
64.
६४.
Munindacandimā loka, saralolavilocano;
Jano’ vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.
मुनींद्ररूपी (मुनींचे चंद्र असलेले बुद्ध) चंद्राला पाहून, चंचल डोळे असलेले लोक, मार्ग चुकलेल्या आणि गोपाळाच्या दर्शनाने आनंदित झालेल्या प्रवाशाप्रमाणे प्रसन्न होतात.
65.
६५.
Vākyatthato duppatīti, karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;
Poso vīriyavā so’yaṃ, paraṃ hantvā na vissamī.
वाक्याच्या अर्थावरून कठीण बोध करून देणारे ग्राम्य (अशिष्ट) जसे मानले जाते: 'हा पराक्रमी पुरुष शत्रूला मारूनही विसावला नाही.'
66.
६६.
Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthā’laṅkāradūsanaṃ;
Tassā’laṅkāraniddese, rūpa māvi bhavissati.
ते दुष्ट अलंकार (दोषयुक्त अलंकार) आहे, जेथे अलंकाराचा दोष असतो. अलंकाराच्या वर्णनात त्याचे स्वरूप स्पष्ट होईल.
67.
६७.
Kato’tra [Pg.161] saṅkhepanayā mayā’yaṃ,Dosāna mesaṃ pavaro vibhāgo;
Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.
येथे माझ्याद्वारे संक्षेप रूपाने दोषांचे हे श्रेष्ठ वर्गीकरण केले गेले आहे. कवींना बोध करून देण्यासाठी हेच पुरेसे आहे, जरी इतर काही क्लेशकारक (दोष) असले तरीही.
Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre
अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' या ग्रंथात...
Dosāvabodho nāma
दोषबोध (दोषांचे आकलन) नावाचा
Paṭhamo paricchedo.
पहिला परिच्छेद (अध्याय).
2. Dosaparihārāvabodha-dutiyapariccheda
२. दोषपरिहारबोध (दोषांचे निवारण समजणे) - दुसरा परिच्छेद.
68.
६८.
Kadāci kavikosallā, virodho sakalo pya’yaṃ;
Dosasaṅkhya matikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.
कधीकधी कवीच्या कौशल्यामुळे हा सर्व विरोध दोषांच्या श्रेणीचे उल्लंघन करून गुणांच्या मार्गात प्रवेश करतो.
69.
६९.
Tena vuttavirodhāna, mavirodho yathā siyā;
Tathā dosaparihārā, vabodho dāni nīyate.
त्यामुळे, सांगितलेल्या विरोधांचा अविरोध (विरोध नसणे) कसा होईल, याकरिता आता दोषांच्या परिहाराचे (निवारणाचे) आकलन प्रस्तुत केले जात आहे.
Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā
त्यामध्ये, विरुद्ध अर्थाच्या दोषाचे निवारण जसे:
70.
७०.
Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;
Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ?
पिकलेल्या भाताची शेते पाहून आनंद मिळवणाऱ्या लोकांना हा शुभ्र (किंवा स्वच्छ) मेघ कसा बरे सुखी करू शकेल?
Yathā vā
किंवा जसे
71.
७१.
Vināyakopi nāgo si, gotamopi mahāmati;
Paṇītopi rasā’peto, cittā me sāmi te gati.
हे स्वामी! तुमची गती (अवस्था) माझ्यासाठी आश्चर्यकारक आहे; कारण तुम्ही विनायक (नायक) असूनही नाग (श्रेष्ठ पुरुष) आहात, गोतम असूनही महाबुद्धीमान आहात, आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही रसरहित (आसक्तीरहित) आहात.
Ajha’tthassa yathā
अध्याहृत अर्थाचे (किंवा आंतरिक अर्थाचे) जसे
72.
७२.
Kathaṃ tādiguṇābhāve, lokaṃ toseti dujjano?Obhāsitāsesadiso, khajjoto nāma kiṃ bhave?
तशा गुणांच्या अभावी दुर्जन व्यक्ती जगाला कशी बरे संतुष्ट करू शकते? सर्व दिशांना प्रकाशित करणाऱ्या सूर्यासारखा काजवा कधी असू शकतो का?
73.
७३.
Pahelikāya māruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;
Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka, māliṅgati nu no iti.
कोड्यामध्ये (प्रहेलिकेमध्ये) वापरली असता क्लिष्टता (अस्पष्टता) हा दोष ठरत नाही. 'प्रियेने सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला ती आलिंगन देत नाही?'
74.
७४.
Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada micchite;
Tato yamaka maññaṃ tu, sabba metaṃmayaṃ viya.
यमक अलंकारामध्ये इच्छित असल्याशिवाय क्लिष्ट (अस्पष्ट) शब्दाचा प्रयोग करू नये; अन्यथा ते दुसरे यमक पूर्णपणे याच स्वरूपाचे (क्लिष्ट) होईल.
Desavirodhino yathā
देशविरोधाचे (स्थानविरोधाचे निवारण) जसे
75.
७५.
Bodhisattappabhāvena[Pg.162], thalepi jalajānya’huṃ;
Nudantāni’va sucirā, vāsaklesaṃ tahiṃ jale.
बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने जमिनीवरही जलज (कमळे) उगवली, जणू काही ती पाण्यातील आपल्या दीर्घकालीन वास्तव्याचा क्लेश दूर करत होती.
Kālavirodhino yathā
कालविरोधाचे (वेळेच्या विरोधाचे निवारण) जसे
76.
७६.
Mahānubhāva pisuno, munino manda māruto;
Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.
महात्म्या मुनींच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचे सूचन करणारा मंद वारा, सर्व ऋतूंची फुले सारख्याच प्रमाणात झटकत वाहू लागला.
Kalāvirodhino yathā
कलाविरोधाचे (कलाविषयक विरोधाचे निवारण) जसे
77.
७७.
Nimuggamānaso buddha, guṇe pañcasikhassapi;
Tantissara virodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ?
बुद्धांच्या गुणांमध्ये मन मग्न झालेल्या पंचशिखाच्याही वीणेच्या सुरांचा तो विरोध कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही?
Lokavirodhino yathā
लोकविरोधाचे (लोकव्यवहार विरोधाचे निवारण) जसे
78.
७८.
Gaṇaye cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;
Sambodhi satta hadayo, paditta’ṅgārapūritaṃ.
बोधिसत्त्वांचे हृदय पेटलेल्या कोळशांनी भरलेले चक्रवाळ (ब्रह्मांड) देखील चंदनापेक्षाही शीतल मानते.
Ñāyavirodhino yathā
न्यायविरोधाचे (तर्कविरोधाचे निवारण) जसे
79.
७९.
Pariccattabhavopi tva, mupanītabhavo asi;
Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.
भव (संसार) त्यागूनही तुम्ही भव (अस्तित्व/उत्कृष्ट अवस्था) प्राप्त केले आहे. अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपणास, हे मुनिश्रेष्ठ, नमस्कार असो.
Āgamavirodhino yathā
आगमविरोधाचे (शास्त्रविरोधाचे निवारण) जसे
80.
८०.
Nevā’lapati kenā’pi, vacīviññattito yati;
Sampajānamusāvādā, phuseyyā’pattidukkaṭaṃ.
वाणीच्या संकेतानेही (वचन-विज्ञप्तीद्वारे) तो यती (भिक्खू) कोणाशीही बोलत नाही; जाणूनबुजून खोटे बोलल्याने त्याला 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ती (दोष) प्राप्त होईल.
Neyyassa yathā
नेय्यार्थाचे (अनुमानाने समजून घेण्याच्या दोषाचे निवारण) जसे
81.
८१.
Marīcicandanā’lepa, lābhā sītamarīcino;
Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.
शीतकिरण असलेल्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, या सर्व पांढऱ्या शुभ्र दिशा अत्यंत शोभून दिसत आहेत.
Yathā vā
किंवा जसे
82.
८२.
Manonurañjano māra, ṅganāsiṅgāravibbhamo;
Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayā’nalo.
मनाला आनंदित करणारा आणि शृंगारिक विलास असणारा मारकन्यांचा हावभाव जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही, त्यामुळे माराच्या हृदयात जणू अग्नी पेटला.
Visesanāpekkhassa yathā
विशेषणाची अपेक्षा असणाऱ्याचे उदाहरण जसे की -
83.
८३.
Apayātā’parādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;
Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.
अपराध दूर झाला असतानाही, हा वैरी मनुष्य क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी लोकांकडे अधिकच (क्रूरतेने) पाहतो.
Hīnatthassa yathā
हीन अर्थाचे उदाहरण जसे की -
84.
८४.
Appakānampi pāpānaṃ, pabhāvaṃ nāsaye budho;
Api nippabhātā’nīta, khajjoto hoti bhāṇumā.
बुद्धिमान माणसाने लहान पापांचाही प्रभाव नष्ट केला पाहिजे. कारण प्रकाश नष्ट झाल्यावर सूर्यही काजव्यासारखा (तेजहीन) बनतो.
Anatthassa yathā
निरर्थक शब्दाचे उदाहरण जसे की -
85.
८५.
Na [Pg.163] pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci,Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.
श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी (केवळ मात्रा भरण्यासाठी) कुठेही निरर्थक शब्दाची योजना करू नये. जसे की, 'मी मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ चरणकमलांना वंदन करतो' (यात कोणताही शब्द व्यर्थ नाही).
86.
८६.
Bhayakodhapasaṃsādi, viseso tādiso yadi;
Vattuṃ kāmīyate doso, na tatthe’katthatākato.
जर भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी विशेष परिस्थिती असेल आणि तसे बोलण्याची इच्छा असेल, तर तिथे पुनरुक्तीचा (एकाच अर्थाच्या शब्दांच्या वापराचा) दोष मानला जात नाही.
Yathā
जसे की -
87.
८७.
Sappo sappo! Ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato,Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ ta mupasappasi?
साप! साप! अरेरे, आपण तिथून मागे फिरा. जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल, तर आपण त्याच्याजवळ का जात आहात?
Bhaggarītino yathā
भग्नरीतीचे (रचनाभंग) उदाहरण जसे की -
88.
८८.
Yokoci rūpā’tisayo, kanti kāpi manoharā;
Vilāsā’tisayo kopi,Aho! Buddhamaho’dayo.
कोणतेही अनुपम रूपसौंदर्य, कोणतीही मनमोहक कांती आणि कोणताही विलक्षण विलास असो; अहाहा! बुद्धांचा उदय (किंवा प्रभाव) किती महान आहे!
89.
८९.
Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;
Adūrapada vinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.
भ्रम निर्माण न करणारी, सुस्पष्ट, मनमोहक आणि शब्दांची मांडणी जवळ (योग्य अंतरावर) असणारी रचना श्रेष्ठ कवी प्रशंसनीय मानतात.
Yathā
जसे की -
90.
९०.
Nīluppalā’bhaṃ nayanaṃ, bandhukaruciro’dharo;
Nāsā hema’ṅkuso tena, jino’yaṃ piyadassano.
नीलकमलासारखे नेत्र, बंधुजीव (दुपारी) फुलासारखे सुंदर ओठ आणि सोन्याच्या अंकुशासारखे नाक असल्यामुळे हे जीन (बुद्ध) प्रियदर्शन (दिसण्यास अत्यंत प्रिय) वाटतात.
91.
९१.
Samatikkanta gāmmattaṃ, kanta vācā’bhisaṅkhataṃ;
Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.
ग्राम्यतेचे (अशिष्टतेचे) उल्लंघन करणारी, सुंदर शब्दांनी युक्त असणारी आणि रसाची उत्पत्ती करणारी रचना ग्राम्यतेच्या दोषाला ओलांडून जाते (दोषमुक्त होते).
Yathā
जसे की -
92.
९२.
Dunoti kāmacaṇḍālo, so maṃ sadaya niddayo;
Īdisaṃ byasanā’pannaṃ, sukhīpi ki mupekkhase?
तो क्रूर काम-चांडाळ मला अत्यंत वेदना देत आहे. हे दयाळू (प्रियकरा), अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे आपण सुखी असूनही दुर्लक्ष का करत आहात?
93.
९३.
Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;
Yato na savanu’bbegaṃ, heṭṭhā yesaṃ vicāritaṃ.
यतीचा (विरामाचा) अभाव असणाऱ्या दोषाचे निवारण येथे पुन्हा सांगितले जात नाही, कारण ज्यांच्याविषयी खाली (पूर्वी) विचार केला गेला आहे, ते ऐकण्यास त्रासदायक ठरत नाहीत.
Kamaccutassa yathā
क्रमच्युत (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की -
94.
९४.
Udāracarito’si tvaṃ, tene’vā’rādhanā tvayi;
Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.
आपण उदार चरित्राचे आहात, म्हणूनच आपल्याकडे ही प्रार्थना आहे; मला एखादा देश द्या, किंवा गाव द्या, अथवा एखादे सुंदर शेत द्या.
Ativuttassa yathā
अतिशयोक्तीचे (अतिवृत्त) उदाहरण जसे की -
95.
९५.
Munindacandasambhūta, yasorāsimarīcinaṃ;
Sakalopya’ya mākāso, nā’vakāso vijambhane.
मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहाच्या किरणांना पसरण्यासाठी हे संपूर्ण आकाशही अपुरे पडत आहे.
96.
९६.
Vākyaṃ [Pg.164] byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;
Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.
विक्षिप्त चित्त असणाऱ्यांचे (वेड्यांचे) अर्थहीन बोलणे निंदनीय मानले जात नाही. म्हणूनच, वेड्यांचे ते वचन इतर (सामान्य) लोकांच्या बाबतीत मात्र दोषयुक्त ठरते.
Yathā
जसे की -
97.
९७.
Samuddo pīyate so’ya, maha’majja jarāturo;
Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.
हा समुद्र प्यायला जात आहे, आज मी वृद्धत्वाने व्याकुळ झालो आहे, हे ढग गर्जना करत आहेत, इंद्राचा ऐरावत प्रिय आहे.
98.
९८.
Sukhumālā’virodhitta, dittabhāvappabhāvitaṃ;
Bandhanaṃ bandhapharusa, dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.
सुकुमारतेशी (कोमलतेशी) सुसंगत असणारी आणि दीप्त भावाने (तेजाने) युक्त असणारी रचना, कठोर रचनेच्या दोषाला दूर करते.
Yathā
जसे की -
99.
९९.
Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;
Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā.
सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, त्यांचे रूपसौंदर्य पाहणारे आणि मधुर वाणी ऐकणारे सज्जन लोक क्रीडा-विलास सोडून सदाचाराचे आचरण करतात.
Apakkamassa yathā
अपक्रम (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की -
100.
१००.
Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha;
Nibbāna, bhoga, saggādi, sādhanāni na saṃsayo.
या लोकात योग्य प्रकारे आचरलेली भावना (ध्यान), दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, भोग (संपत्ती) आणि स्वर्ग इत्यादींचे साधन आहेत, यात शंका नाही.
101.
१०१.
Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi;
Anu’ddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.
उल्लेखिलेल्या विषयामध्ये जर काही तसा विशेष हेतू असेल, तर उल्लेख न केलेल्या गोष्टींच्या बाबतीत क्रमभंग करण्यात कोणताही दोष नसतो.
Yathā
जसे की -
102.
१०२.
Kusalā’kusalaṃ abyā, kata’miccesu pacchimaṃ;
Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.
कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांपैकी शेवटचे (अव्याकृत) हे विपाक (फळ) न देणारे आहे, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) विपाक देणारे आहेत.
103.
१०३.
Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;
Ocityahīnatā’patti, natthi bhūtatthasaṃsino.
स्वतःच्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्याचे तसे कारण असेल, तर सत्य सांगणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत अनौचित्याचा (औचित्यहीनतेचा) दोष येत नाही.
104.
१०४.
Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyāta mādarā;
Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.
जगात आदराने प्रसिद्ध असलेल्या 'औचित्या'चे ज्ञान करून घेतले पाहिजे; कारण त्याच्या उपदेशामुळेच सज्जन लोक श्रेष्ठ कवी बनतात.
105.
१०५.
Viññātocityavibhavo, cityahīnaṃ parihare;
Tato’cityassa sampose,Rasaposo siyā kate.
औचित्याचे सामर्थ्य जाणणाऱ्याने अनौचित्य (औचित्यहीनता) टाळले पाहिजे. कारण औचित्याचे पोषण केल्यानेच रचनेमध्ये रसाचे पोषण (उत्पत्ती) होते.
Yathā
जसे की -
106.
१०६.
Yo mārasena māsanna, māsannavijayu’ssavo;
Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.
ज्यांनी जवळ आलेल्या आणि स्वतःच्या विजयाचा उत्सव साजरा करणाऱ्या मारसेनेला तृणासमान (गवताच्या काडीसारखे) मानले, ते जीन (बुद्ध) तुम्हाला विजय प्रदान करोत.
107.
१०७.
Āraddhakattukammādi, kamā’tikkamalaṅghane;
Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvā’pi vindati.
सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन केल्यास 'भग्नरीती' नावाचा दोष निर्माण होतो, ज्याला कुठेही मान्यता मिळत नाही.
Yathā
जसे की
108.
१०८.
Sujana’ññāna mitthīnaṃ, [Pg.165] vissāso no’papajjate;
Visassa siṅgino roga, nadīrājakulassa ca.
दुर्जन, स्त्रिया, विष, शिंगे असलेले प्राणी, रोग, नदी आणि राजकुल (राजघराणे) यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.
Yathā
जसे की
109.
१०९.
Bhesajje vihite suddha, buddhādiratanattaye;
Pasāda mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.
योग्य औषधावर, बुद्ध आदी शुद्ध त्रिरत्नांवर आणि सद्गुणी सज्जनांवर नेहमीच श्रद्धा ठेवावी.
Sasaṃsayassa yathā
संदेहयुक्त (ससंशय) उदाहरणाचे जसे की
110.
११०.
Munindacandimā’loka, rasa lola vilocano;
Jano’vakkantapantho’va, raṃsidassanapīṇito.
मुनींद्ररूपी चंद्राच्या प्रकाशरूपी रसासाठी उत्सुक डोळे असलेला मनुष्य, जणू काही मार्गावरून भरकटलेला आणि किरणांच्या दर्शनाने तृप्त झालेला प्रवासीच आहे.
111.
१११.
Saṃsayāye’va yaṃkiñci, yadi kīḷādihetunā;
Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.
जर केवळ क्रीडा (मनोरंजन) इत्यादी हेतूने संशयात्मक काही प्रयोग केला गेला, तर तो संशययुक्त असला तरी दोष मानला जात नाही.
Yathā
जसे की
112.
११२.
Yāte dutiyaṃ nilayaṃ, garumhi sakagehato;
Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanā’dinā.
आपल्या घरातून गुरूंच्या दुसऱ्या निवासस्थानी गेल्यावर, आपल्याला अध्ययनादी गोष्टींमुळे निश्चितच सुख प्राप्त होईल.
113.
११३.
Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;
Na ‘gāmma’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.
‘ती ही भाग्यवान बहीण आहे’ इत्यादी विधानांना सर्वच कवींनी ‘ग्राम्य’ (अशिष्ट) मानलेले नाही.
114.
११४.
Duṭṭhā’laṅkāravigame, sobhanā’laṅkatikkamo;
Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.
दोषयुक्त अलंकारांचा त्याग केल्यावर, शोभिवंत अलंकारांचा स्वीकार अलंकार परिच्छेदात स्पष्ट केला जाईल.
115.
११५.
Dose parīharitu mesa varo’padeso,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;
Viññāyi’maṃ garuvarāna’dhika’ppasādā,Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.
दोषांचे परिहार करण्यासाठी हा उत्तम उपदेश मी इतर शास्त्रांचे अनुसरण करून अशा प्रकारे तयार केला आहे. श्रेष्ठ गुरूंच्या असीम कृपेने हे जाणून, यशाची इच्छा करणाऱ्याने दोषांचा पूर्णपणे त्याग करावा.
Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre
अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामींनी रचलेल्या सुबोधालंकारामध्ये
Dosaparihārāvabodho nāma
‘दोषपरिहारावबोध’ नावाचा
Dutiyo paricchedo.
दुसरा परिच्छेद समाप्त.
3. Guṇāvabodha-tatiyapariccheda
३. गुणावबोध - तिसरा परिच्छेद
Anusandhi
अनुबंध (प्रस्तावना)
116.
११६.
Sambhavanti [Pg.166] guṇā yasmā, dosāne’va’matikkame;
Dassessaṃ te tato dāni, sadde sambhūsayanti ye.
ज्या अर्थी दोषांचे उल्लंघन केल्यानेच गुणांची उत्पत्ती होते, त्या अर्थी आता मी त्या गुणांचे वर्णन करतो जे शब्दांना सुशोभित करतात.
Saddālaṅkāra uddesa
शब्दालंकारांचे उद्देश (कथन)
117.
११७.
Pasādo’jo, madhuratā, samatā, sukhumālatā;
Sileso’daratā, kanti, atthabyatti, samādhayo.
प्रसाद, ओज, मधुरता, समता, सुकुमारता, श्लेष, उदारता, कांती, अर्थव्यक्ती आणि समाधी (हे दहा गुण आहेत).
Saddālaṅkāra payojana
शब्दालंकारांचे प्रयोजन
118.
११८.
Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;
Sampādiyati kattūnaṃ, kitti maccantanimmalaṃ.
या गुणांनी युक्त असलेली रचना कवींच्या मनाला आनंद देणारी असते आणि ती कर्त्याला (कवीला) अत्यंत निर्मळ कीर्ती मिळवून देते.
Saddālaṅkāra niddesa
शब्दालंकारांचे निर्देश (स्पष्टीकरण)
119.
११९.
Adūrāhitasambandha, subhagā yā padā’vali;
Supasiddhā’bhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.
ज्या पदावलीचा संबंध जवळचा आणि सुस्पष्ट असतो, आणि जिचा अर्थ अत्यंत प्रसिद्ध असतो, ती ‘प्रसाद’ गुण निर्माण करते, जसे की -
120.
१२०.
Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;
Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujo’dare.
मुनींच्या (बुद्धांच्या) मुखाला सुशोभित करणाऱ्या त्यांच्या ओठांच्या कांत्या, कमळाच्या गर्भावर पडणाऱ्या बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे शोभून दिसतात.
121.
१२१.
Ojo samāsabāhulya, meso gajjassa jīvitaṃ;
Pajjepya’nā’kulo so’yaṃ,Kanto kāmīyate yathā.
समासांची बहुलता असणे म्हणजे ‘ओज’ गुण होय, हा गद्याचा प्राण आहे. पद्यामध्ये देखील जर हा व्याकुळता निर्माण न करणारा असेल, तर तो प्रियकराप्रमाणे प्रिय वाटतो, जसे की -
122.
१२२.
Muninda manda sañjāta, hāsa candana limpitā;
Pallavā dhavalā tasse, veko nā’dharapallavo.
मुनींद्रांच्या मंदहास्यरूपी चंदनाने लिप्त झालेले त्यांचे पांढरे दात हे पानांसारखे आहेत, आणि त्यांचा एकच ओठ हा लाल पालवीसारखा (अधरपल्लव) आहे.
123.
१२३.
Padā’bhidheyyavisayaṃ, samāsa byāsa sambhavaṃ;
Yaṃ pāriṇatyaṃ hotī’ha, sopi ojo’va taṃ yathā.
पदांच्या अर्थाच्या बाबतीत, समासाच्या संक्षेपाने किंवा विस्ताराने जी परिपक्वता निर्माण होते, ती देखील ‘ओज’ गुणच मानली जाते, जसे की -
124.
१२४.
Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā sadevake;
Jalitvā aggikhandho’va, nibbuto so sasāvako.
सद्धर्माला प्रकाशित करून, देवलोकासह सर्व मानवांना संसारातून तारून, अग्नीच्या मोठ्या लोळाप्रमाणे प्रज्वलित होऊन ते (बुद्ध) आपल्या श्रावकांसह परिनिर्वाण पावले.
125.
१२५.
Matthakaṭṭhī matassā’pi, rajobhāvaṃ vajantu me;
Yato puññena te sentu, jina pāda’mbujadvaye.
माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या डोक्यातील हाडे देखील धुळीला मिळोत, जेणेकरून त्या पुण्याच्या प्रभावाने ती जिनांच्या (बुद्धांच्या) दोन्ही चरणकमलांवर विसावतील.
126.
१२६.
Iccatra [Pg.167] niccappaṇati, gedho sādhu padissati;
Jāyate’yaṃ guṇo tikkha, paññānamabhiyogato.
येथे निरंतर नमस्कार करण्याची तीव्र इच्छा स्पष्टपणे दिसून येते. हा गुण तीक्ष्ण बुद्धीच्या अभ्यासाने (प्रयत्नाने) निर्माण होतो.
127.
१२७.
Madhurattaṃ padāsatti, ra’nuppāsavasā dvidhā;
Siyā samasuti pubbā, vaṇṇā’vutti paro yathā.
शब्दांच्या निकटतेमुळे निर्माण होणारी ‘मधुरता’ अनुप्रासाच्या आधारे दोन प्रकारची असते; पहिली समान श्रुती (समान उच्चार) आणि दुसरी वर्णांची आवृत्ती (पुनरावृत्ती), जसे की -
128.
१२८.
Yadā eso’bhisambodhiṃ, sampatto munipuṅgavo;
Tadā pabhuti dhammassa, loke jāto mahu’ssavo.
जेव्हा ते मुनिश्रेष्ठ (बुद्ध) अभिसंबोधीला (पूर्ण ज्ञानाला) प्राप्त झाले, तेव्हापासून जगात धर्माचा मोठा उत्सव सुरू झाला.
129.
१२९.
Munindamandahāsā te, kunda sandohavibbhamā;
Disanta manudhāvanti, hasantā candakantiyo.
मुनींद्रांचे ते मंदहास्य, जे कुंदाच्या फुलांच्या समूहासारखे सुंदर आहे, ते दिशांच्या टोकांपर्यंत धावते आणि चंद्राच्या किरणांनाही हसल्यासारखे वाटते.
130.
१३०.
Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;
Yathā’yaṃ mālatīmālā, lina lolā’limālinī.
केवळ सर्व कोमल वर्णांनी युक्त असलेला अनुप्रास प्रशंसनीय ठरत नाही, जसे की - 'ही मालतीची माळ असून त्यावर चंचल भुंगे लीन झाले आहेत.'
131.
१३१.
Mudūhi vā kevalehi, kevalehi phuṭehi vā,Missehi vā tidhā hoti, vaṇṇehi samatā yathā.
केवळ कोमल वर्णांनी, केवळ कठोर (स्पष्ट) वर्णांनी किंवा त्यांच्या मिश्रणाने 'समता' गुण तीन प्रकारचा होतो, जसे की -
Kevalamudusamatā
केवळ कोमल समता
132.
१३२.
Kokilā’lāpasaṃvādī, munindā’lāpavibbhamo;
Hadayaṅgamataṃ yāti, sataṃ deti ca nibbutiṃ.
कोकिळेच्या सुरांशी सुसंवाद साधणारा मुनींद्रांच्या वाणीचा विलास मनाला भिडतो आणि सज्जनांना शांती (निवृत्ती) देतो.
Kevalaphuṭasamatā
केवळ कठोर (स्पष्ट) समता
133.
१३३.
Sambhāvanīyasambhāvaṃ, bhagavantaṃ bhavantaguṃ;
Bhavantasādhanā’kaṅkhī, ko na sambhāvaye vibhuṃ.
आदरणीय गुणांनी युक्त असलेल्या, संसाराचा अंत करणाऱ्या आणि भवमुक्तीची (संसारमुक्तीची) इच्छा करणाऱ्या कोणत्या बरं व्यक्तीने त्या समर्थ भगवंतांचे आदरपूर्वक ध्यान करू नये?
Missakasamatā
मिश्र समता
134.
१३४.
Laddhacandanasaṃsagga, sugandhi malayā’nilo;
Manda māyāti bhīto’va, munindamukhamārutā.
चंदनाचा संसर्ग लाभलेला सुगंधी मलय-पवन (वारा), मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखातून निघणाऱ्या श्वासाला जणू काही घाबरूनच हळूहळू वाहत आहे.
135.
१३५.
Aniṭṭhura’kkhara’ppāyā, sabbakomala nissaṭā;
Kicchamuccāraṇā’peta, byañjanā sukhumālatā.
कठोर नसलेल्या अक्षरांनी युक्त, सर्व बाजूंनी कोमलतेने बाहेर पडलेले आणि कठीण उच्चारांपासून मुक्त असलेले व्यंजनांचे स्वरूप म्हणजेच 'सुकुमारता' (सौम्यता) होय.
136.
१३६.
Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;
Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā.
सम्यक्संबुद्धांच्या काळात त्यांचे रूपवैभव पाहणारे आणि त्यांची मधुर वाणी ऐकणारे सज्जन लोक क्रीडा-विहाराकडे पाठ फिरवून (धर्माचरणात) मग्न राहतात.
137.
१३७.
Alaṅkāravihīnā’pi, sataṃ sammukhate’disī;
Ārohati visesena, ramaṇīyā ta’dujjalā.
अलंकारांशिवाय सुद्धा सज्जनांच्या समोर अशी दिसणारी ती (रचना) विशेष रूपाने रमणीय आणि उज्ज्वल होऊन शोभून दिसते.
138.
१३८.
Romañca [Pg.168] piñcha racanā, sādhu vādāhitaddhanī;
Laḷanti’me munimeghu, mmadā sādhu sikhāvalā.
रोमांचरूपी पिसाऱ्यांची रचना असलेले आणि 'साधू-साधू' अशा गर्जनेच्या नादाने युक्त असलेले हे मयूररूपी सज्जन, मुनीरुपी (बुद्धरुपी) मेघाला पाहून अत्यंत हर्षित होऊन क्रीडा करत आहेत.
139.
१३९.
Sukhumālatta matthe’va, padatthavisayampi ca;
Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.
सुकुमारता (सौम्यता) केवळ शब्दांतच नाही, तर पदांच्या अर्थाच्या विषयातही असते; जसे 'मृत' इत्यादी शब्दांऐवजी 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांनी वर्णन करणे.
140.
१४०.
Siliṭṭha pada saṃsagga, ramaṇīya guṇā’layo;
Sabandhagāravo so’yaṃ, sileso nāma taṃ yathā.
श्लिष्ट (एकमेकांत घट्ट मिसळलेल्या) पदांच्या संसर्गाने युक्त, रमणीय गुणांचे माहेरघर असलेला आणि बंधाच्या गौरवाने युक्त असलेला तो 'श्लेष' नावाचा गुण आहे, जसे की -
141.
१४१.
Bāli’nduvibbhama’cchedi, nakharā’vali kantibhi;
Sā munindapada’mbhoja, kanti vo valitā’vataṃ.
बालचंद्राच्या शोभेलाही मागे टाकणाऱ्या नखांच्या पंक्तीच्या कांतीने युक्त असलेली, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांची ती कांती तुमचे रक्षण करो.
142.
१४२.
Ukkaṃsavanto yokoci, guṇo yadi patīyate;
Udāro’yaṃ bhave tena, sanāthā bandhapaddhati.
जर रचनेमध्ये कोणताही उत्कर्षयुक्त (उत्कृष्ट) गुण प्रतीत होत असेल, तर तो 'उदार' गुण होतो; ज्याच्यामुळे रचनापद्धती समृद्ध (सनाथ) होते.
143.
१४३.
Pādambhoja rajo litta, gattā ye tava gotama;
Aho! Te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.
हे गौतम (बुद्ध)! आपल्या चरणकमलांच्या रजाने (धुळीने) ज्यांचे शरीर माखलेले आहे, अहो! ते प्राणी सर्वथा रज-रहिततेला (राग-द्वेष-मोहरहिततेला किंवा निष्पापतेला) प्राप्त होतात.
144.
१४४.
Evaṃ jinā’nubhāvassa, samukkaṃso’tra dissati;
Paññavā vidhinā’nena, cintaye para mīdisaṃ.
अशा प्रकारे येथे जिनांच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचा उत्कर्ष दिसून येतो; बुद्धिमान मनुष्याने या पद्धतीने इतरही अशाच प्रकारच्या रचनांचा विचार करावा.
145.
१४५.
Udāro sopi viññeyyo, yaṃ pasattha visesanaṃ;
Yathā kīḷāsaro līlā, hāso hemaṅgadā’dayo.
ज्यामध्ये प्रशंसनीय विशेषणे वापरलेली असतात, तो देखील 'उदार' गुण समजावा; जसे 'क्रीडा-सरोवर', 'लीला-हास्य', 'हेमांगद' (सोन्याचे बाजुबंद) इत्यादी.
146.
१४६.
Lokiya’tthā’na’tikkantā, kantā sabbajanānapi;
Kanti nāmā’tivuttassa, vuttā sā parihārato.
लौकिक मर्यादांचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना प्रिय असणारी रचना म्हणजे 'कांती' नावाचा गुण होय; अतिशयोक्ती टाळल्याने हा गुण प्राप्त होतो असे म्हटले आहे.
Yathā muninda iccādi.
जसे 'मुनींद्र' इत्यादी.
147.
१४७.
Atthabyattā’bhidheyyassā,Neyyatā saddato’tthato;
Sā’yaṃ tadubhayā neyya, parihāre padassitā;
Yathā marīciccādi ca, manonurañjanoccādi.
शब्दावरून किंवा अर्थावरून अभिधेय (वाच्य अर्थ) स्पष्ट असणे म्हणजेच 'अर्थव्यक्ती' होय. ती ही दोन्ही प्रकारची 'नेय्यता' (क्लिष्टता) टाळण्याच्या संदर्भात दाखवली आहे; जसे 'मरीची' इत्यादी आणि 'मनोनुरंजन' इत्यादी.
Puna atthena yathā
पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे -
148.
१४८.
Sabhāvā’malatā dhīra, mudhā pādanakhesu te;
Yato te’vanatā’nanta, moḷicchāyā jahanti no.
हे धीर (बुद्ध)! आपल्या पाद-नखांमध्ये स्वाभाविक निर्मळता आहे; कारण आपल्या चरणी लीन झालेल्या असंख्य राजांच्या मुकुटांची सावली देखील ती निर्मळता नष्ट करू शकत नाही.
149.
१४९.
‘Bandhasāro’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;
Dassanā’vasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.
ज्याला सर्व विद्वान 'रचनेचा (बंधाचा) सार' मानतात आणि जो योग्य प्रसंगी प्रकट होतो, तो 'समाधी' नावाचा गुण आहे.
150.
१५०.
Aññadhammo tato’ññattha, lokasīmā’nurodhato;
Sammā ādhīyate’cce’so, ‘samādhī’ti niruccati.
लोक-मर्यादेच्या अनुषंगाने एकाचा धर्म दुसऱ्यावर जेव्हा योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, तेव्हा त्याला 'समाधी' असे म्हटले जाते.
Samādhi uddesa
समाधीचे प्रकार (उद्देश)
151.
१५१.
Apāṇe [Pg.169] pāṇīnaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci,;
Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa, ca.
कधी निर्जीवावर सजीवाचा धर्म योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, तर कधी रूप नसलेल्यावर रूपवंताचा धर्म आणि नीरसावर सरसाचा धर्म आरोपित केला जातो.
152.
१५२.
Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā,;
Kaṭhinassā’sarīre,pi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.
तसेच अद्रवावर (द्रव नसलेल्यावर) द्रवाचा धर्म, अकर्त्यावर कर्तृत्त्व, कठीण वस्तूवर अमूर्ताचा धर्म आणि अमूर्तावर मूर्ताचा धर्म, हे त्यांचे अनुक्रमे रूप असते.
Samādhiniddesa
समाधीचे स्पष्टीकरण (निर्देश)
Apāṇe pāṇīnaṃ dhammo
निर्जीवावर सजीवाचा धर्म
153.
१५३.
Uṇṇā puṇṇi’ndunā nātha! Divāpi saha saṅgamā;
Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.
हे नाथ! आपल्या कपाळावरील उर्णारूपी पूर्णचंद्राच्या दिवसाही झालेल्या संगमामुळे, मला वाटते की आपली ही कुमुदिनी (कमळणी) उमलून अत्यंत आनंदित होत आहे.
Nirupe rūpayuttassa
रूप नसलेल्यावर रूपवंताचा धर्म
154.
१५४.
Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;
Sukhitā hatadosā te, nātha! Pāda’mbujā’natā.
हे नाथ! आपल्या चरणकमलांवर लीन झालेले आणि आपल्या दयारूपी रसात बुडणारे लोक जणू अमृतरसातच बुडत आहेत; ते सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन सुखी होतात.
Nirase sarasassa
नीरसावर सरसाचा धर्म
155.
१५५.
Madhurepi guṇe dhīra, na’ppasīdanti ye tava;
Kīdisī manasovutti, tesaṃ khāraguṇāna bho’.
हे धीर (बुद्ध)! आपल्या मधुर गुणांवर देखील जे प्रसन्न होत नाहीत, अहो! त्या खारट (क्षारयुक्त) स्वभाव असणाऱ्या लोकांच्या मनाची वृत्ती कशी असेल?
Adrave dravayuttassa
अद्रवावर द्रवाचा धर्म
156.
१५६.
Sabbatthasiddha! Cūḷaka, puṭapeyyā mahāguṇā;
Disā samantā dhāvanti, kundasobhā sa lakkhaṇā.
हे सर्वार्थसिद्ध (बुद्ध)! कुंदाच्या फुलांसारख्या शोभेने आणि शुभ लक्षणांनी युक्त असलेले आपले महागुण आणि मस्तकावरील कुरळे केस सर्व दिशांना धावत आहेत (पसरत आहेत).
Akattaripi kattutā
अकर्त्यावर कर्तृत्त्व
157.
१५७.
Mārā’ribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;
Lajjamānā’ññavesena, jina! Pādā’natā tava.
हे जीन (बुद्ध)! माररूपी शत्रूच्या सैन्याने सोडलेली आणि बोथट झालेली नानाविध शस्त्रे लज्जित होऊन, जणू दुसऱ्याच वेषात आपल्या चरणी लीन झाली आहेत.
Kaṭhinassā sarīre
कठीण वस्तूवर अमूर्ताचा (अशरीरीचा) धर्म
158.
१५८.
Munindabhāṇumā kālo,Dito bodho’dayā’cale;
Saddhammaraṃsinā bhāti, bhinda mandatamaṃ paraṃ.
बोधिरूपी उदयाचलावर मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) सूर्य उदित झाला आहे; तो आपल्या सद्धर्मरूपी किरणांनी शोभून दिसत आहे आणि अत्यंत दाट अंधाराचा नाश करत आहे.
159.
१५९.
Vamanu’ggiranādye’taṃ, guṇavutya’pariccutaṃ;
Atisundara maññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.
'वमन' (ओकणे), 'उद्गीरण' (बाहेर टाकणे) इत्यादी शब्द जेव्हा लक्षणा शक्तीने (गुणांच्या वृत्तीने) युक्त असतात तेव्हा ते अत्यंत सुंदर वाटतात; परंतु इतर वेळी (वाच्यार्थाने वापरल्यास) ते ग्राम्यतेला (अशिष्टतेला) प्राप्त होतात.
160.
१६०.
Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhā’valī;
Candakantī pivantī’va, nippabhaṃ taṃ karontiyo.
कांती ओकण्याच्या (बाहेर टाकण्याच्या) बहाण्याने मुनींच्या (बुद्धांच्या) पाद-नखांची पंक्ती जणू चंद्राची कांती पिऊन टाकत आहे आणि त्याला तेजहीन करत आहे.
161.
१६१.
Acittakattukaṃ [Pg.170] rucya, miccevaṃ guṇakammataṃ;
Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.
अचेतन (निर्जीव) कर्ता असलेले हे सुंदर अशा प्रकारचे गुणकर्म आहे; आणि सचेतन (सजीव) कर्ता असलेले हे गुणकर्म तर अत्यंत उत्तम मानले जाते.
162.
१६२.
Uggiranto’va sasneha, rasaṃ jinavaro jane;
Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sappīṇaye janaṃ.
लोकांवर जणू प्रेमाचा वर्षाव करत, ते जिनवर (बुद्ध) जेव्हा मधुर धर्माचा उपदेश करतात, तेव्हा ते कोणत्या बरं मनुष्याला तृप्त करणार नाहीत? (अर्थात सर्वांनाच तृप्त करतात.)
163.
१६३.
Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇḍu,Chandoalaṅkatisu niccakatā’bhiyogo;
So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya,Moggayha vindati hi kitti’ mamandarūpaṃ.
जो व्याकरणशास्त्रात (सद्दसत्थ) कुशल आहे, कोशात (निघण्डु) कुशल आहे, छंद आणि अलंकारशास्त्रात निरंतर प्रयत्नशील आहे; तो स्वतः काव्यप्रतिभेने रहित असला तरीही कवींमध्ये गणना प्राप्त करतो आणि खरोखरच अपार कीर्ती मिळवतो.
Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre
अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' मधील...
Guṇāvabodho nāma
'गुणावबोध' नावाचा...
Tatiyo paricchedo.
तिसरा परिच्छेद.
4. Atthālaṅkārāvabodha-catutthapariccheda
४. अर्थालंकारबोध - चौथा परिच्छेद.
164.
१६४.
Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;
Accantakantā kantā va vuccante te tato’dhunā.
अर्थालंकाराने युक्त आणि गुणांनी संपन्न असलेली रचनापद्धती, जी अत्यंत प्रिय पत्नीप्रमाणे अत्यंत मनोहर असते, ती आता सांगितली जात आहे.
165.
१६५.
Sabhāva, vaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;
Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthā’vibhāvinī.
स्वभावोक्ती (सभाववुत्ती) आणि वक्रोक्ती (वंकवुत्ती) या भेदांमुळे अलंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी पहिला (स्वभावोक्ती) वस्तूंच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करतो.
Yathā
जसे की -
166.
१६६.
Līlā vikanti subhago, disā thira vilokano;
Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ, viroci vāca māsabhiṃ.
आपल्या विलोभनीय आणि डौलदार चालीने सुंदर दिसणारे, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे, बोधिसत्त्व अंकुर (बाल बोधिसत्त्व) गर्जनायुक्त (श्रेष्ठ) वाणी बोलत सुशोभित झाले.
167.
१६७.
Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā’parā bhave;
Tassā’nantavikappattā, hoti bījo’padassanaṃ.
वस्तूच्या नैसर्गिक स्वभावापेक्षा जी वेगळी (वक्र) असते, ती दुसरी (वक्रोक्ती) होय. तिचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, येथे केवळ बीजभूत (थोडक्यात) दिग्दर्शन केले जात आहे.
Vaṅkavutti atthālaṅkāra
वक्रोक्ती अर्थालंकार.
Uddesa
उद्देश (वर्गीकरण/यादी).
168.
१६८.
Tatthā’tisaya, upamā, rūpakā, vutti, dīpakaṃ,;
Akkhepo, tthantaranyāso, byatireko, vibhāvanā.
त्यामध्ये: अतिशयोक्ती (अतिसय), उपमा, रूपक, आवृत्ती (वुत्ती), दीपक, आक्षेप (अक्खेप), अर्थान्तरन्यास, व्यतिरेक आणि विभावना.
169.
१६९.
Hetu[Pg.171], kkamo, piyataraṃ, samāsa, parikappanā;
Samāhitaṃ, pariyāya, vutti, byājopavaṇṇanaṃ.
हेतू, क्रम (क्कम), प्रियतर, समासोक्ती (समास), परिकल्पना (उत्प्रेक्षा), समाहित, पर्यायोक्ती (परियायवुत्ती) आणि व्याजस्तुती (व्याज उपवर्णन).
170.
१७०.
Visesa, ruḷhāhaṅkārā, sileso, tulyayogitā;
Nidassanaṃ, mahantattaṃ, vañcanā, ppakatatthuti,.
विशेष, रूढाहंकार, श्लेष (सिलेस), तुल्ययोगिता, निदर्शन, महंतता (उदात्त), वंचना आणि अप्रस्तुत प्रशंसा (अपकतत्थुती).
171.
१७१.
Ekāvali, aññamaññaṃ, sahavutti, virodhitā;
Parivutti, bbhamo, bhāvo, missa, māsī, rasī, iti.
एकावली, अन्योन्य (अञ्ञमञ्ञ), सहोक्ती (सहवुत्ती), विरोध (विरोधिता), परिवर्तनोक्ती (परिवुत्ती), भ्रम (ब्भम), भाव, संकीर्ण (मिस्स), आशिष (आसी) आणि रसवंत (रसी).
172.
१७२.
Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvita muccate;
Vaṅkavuttīsu posesi, sileso tu siriṃ paraṃ.
हे भेद सांगितले आहेत. 'भाव' हा काव्याचा प्राण म्हटला जातो. वक्रोक्तींमध्ये श्लेष (सिलेस) हा अत्यंत शोभा वाढवतो.
Niddesa
निर्देश (सविस्तर व्याख्या/स्पष्टीकरण).
173.
१७३.
Pakāsakā visesassa, siyā’tisayavutti yā;
Lokā’tikkantavisayā, lokiyā,ti ca sā dvidhā.
जी एखाद्या विशेषाचे प्रकटीकरण करते ती अतिशयोक्ती (अतिसयवुत्ती) होय. तिचे दोन प्रकार आहेत: लोकोत्तर (लोकातिक्कन्तविसया) आणि लौकिक (लोकिया).
174.
१७४.
Lokiyātisayasse’te,Bhedā ye jātiādayo;
Paṭipādīyate tva’jja, lokātikkantagocarā.
लौकिक अतिशयोक्तीचे जे जाती इत्यादी भेद आहेत, ते येथे न सांगता आता लोकोत्तर विषयाशी संबंधित असलेल्या अतिशयोक्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे.
175.
१७५.
Pivanti dehakantī ye, nettañjalipuṭena te;
Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ, taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ?
हे जिना! जे आपल्या शरीराची कांती डोळ्यांच्या अंजलीने प्राशन करतात, त्यांची (आपल्याला पाहण्याची) तृष्णा नष्ट करण्यास आपण असमर्थ ठरता; आपण स्वतः 'तृष्णा-हर' (तृष्णा नष्ट करणारे) असूनही असे का?
176.
१७६.
Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;
Sadda, tthagammā, vākyattha, visayā,ti ca sā bhidhā.
उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्माला 'उपमा' म्हणतात. ती शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशा तीन प्रकारची आहे.
177.
१७७.
Samāsa, paccaye, vā’dī, saddā tesaṃ vasā tidhā;
Saddagammā samāsena, munindo candimā’nano.
समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी शब्दांच्या प्रभावाने ती (शब्दगम्या) तीन प्रकारची होते. समासाद्वारे होणारी शब्दगम्या उपमा जसे की: "मुनींद्रांचे मुख चंद्रासारखे आहे (चन्दिमाननो)."
178.
१७८.
Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;
Munindanayana dvandaṃ, nīluppaladalīyati.
'आय' इत्यादी प्रत्ययांमुळे: "मुख कमलासारखे आचरण करते (पंकजायते)." "मुनींद्रांचे दोन्ही नेत्र निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आचरण करतात (नीलुप्पलदलीयति)."
179.
१७९.
Ivādī iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibhā;
Yathā, saṅkāsa, tulita, ppakāsa, patirūpakā.
'इव' इत्यादी शब्द म्हणजे: इव, वा, तुल्य, समान, निभ, सन्निभ, यथा, संकास, तुलित, प्रकाश, प्रतिरूपक...
180.
१८०.
Sarī, sarikkha, saṃvādī, virodhi, sadisā, viya;
Paṭipakkha, paccanīkā, sapakkho, pamito, pamā.
...सरी, सरिक्ख (सदृश), संवादी, विरोधी, सदिस (सदृश), विय (सारखे), प्रतिपक्ष, प्रत्यनीक, सपक्ष, प्रमित, उपमा...
181.
१८१.
Paṭibimba, paṭicchanna, sarūpa, sama, samitā;
Savaṇṇā, bhā, paṭinidhi, sadhammā, di salakkhaṇā.
...प्रतिबिंब, प्रतिच्छन्न, sarūpa, सम, समिता, सवर्ण, आभा, प्रतिनिधी, सधर्मा इत्यादी लक्षणे असलेले शब्द.
182.
१८२.
Jayatya[Pg.172], kkosati, hasati, patigajjati, dūbhati;
Usūyatya, vajānāti, nindati, ssati, rundhati.
...जिंकतो (जयति), निंदितो (अक्कोसति), हसतो (हसति), प्रतिगर्जना करतो (पतिगज्जति), द्रोह करतो (दूभति), असूया करतो (उसूयति), अवमान करतो (अवजानाति), निंदा करतो (निन्दति), ... आणि रोखतो (रुन्धति).
183.
१८३.
Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;
Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenā’dhirohati.
"त्याचे सौंदर्य चोरतो", "त्याची कांती लुटतो", "त्याच्याशी वाद घालतो", "त्याच्याशी बरोबरी साधतो".
184.
१८४.
Kacchaṃ vigāhate, tassa, ta manvetya, nubandhati;
Taṃsīlaṃ, taṃnisedheti, tassa cā’nukaroti, me.
"त्याच्याशी स्पर्धा करतो", "त्याचे अनुकरण करतो", "त्याचा पाठलाग करतो", "त्याच्यासारखा स्वभाव धारण करतो", "त्याला रोखतो", "त्याचे अनुकरण करतो" इत्यादी.
185.
१८५.
Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvibhi;
Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.
उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्म प्रकट करणाऱ्या या शब्दांद्वारे, उपमेचे काही प्रकार आता सादर केले जात आहेत.
186.
१८६.
Vikāsipadumaṃ’vā’ti, sundaraṃ sugatā’nanaṃ;
Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.
"सुगतांचे सुंदर मुख उमललेल्या कमलासारखे आहे." याला 'धम्मोपमा' (धर्मोपमा) म्हणतात, जी समान गुणांचे दर्शन घडवते.
187.
१८७.
Dhammahīnā ‘‘mukha’mbhoja, sadisaṃ munino’’iti;
Viparīto’pamā ‘‘tulya, mānanena’mbujaṃ tava’’.
समान गुणाचा उल्लेख नसलेली (धम्महीना): "मुनींचे मुख कमलासारखे आहे." आणि विपरीतोपमा: "कमळ तुमच्या मुखासारखे आहे."
188.
१८८.
Tavā’nana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;
Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.
"तुमच्या मुखासारखे कमळ आहे आणि कमलासारखे तुमचे मुख आहे." परस्परांशी तुलना केल्यामुळे ही 'अञ्ञमञ्ञोपमा' (अन्योन्योपमा) आहे.
189.
१८९.
‘‘Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ, locana’bbhamuvibbhamaṃ;
Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ, tave’’ti abbhutopamā.
"जर एखाद्या कमलामध्ये डोळे आणि भुवयांचे विलास असते, तरच ते तुमच्या मुखाचे सौंदर्य धारण करू शकले असते." ही 'अब्भुतोपमा' (अद्भुतोपमा) आहे.
190.
१९०.
‘‘Sugandhi sobhā sambandhī, sisiraṃ’su virodhi ca;
Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti’’, sā silesopamā matā.
"तुमचे मुख खरोखरच कमलासारखे आहे, जे सुगंधी आहे, सौंदर्याने युक्त आहे आणि शीतकिरण (चंद्राचा) विरोध करणारे आहे." ही 'सिलेसोपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते.
191.
१९१.
Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;
Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sā’lakā’nanasobhinī.
समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे ती 'संतानोपमा' आहे, जसे की: "ही तरुणी बागेतील माळेप्रमाणे आहे, जी कुरळ्या केसांनी (किंवा अलक फुलांनी) आणि मुखाने सुशोभित आहे."
192.
१९२.
Khayī cando, bahurajaṃ, padumaṃ, tehi te mukhaṃ;
Samānampi samukkaṃsi, tya’yaṃ nindopamā matā.
"चंद्र क्षय पावणारा आहे, कमळ परागाने (किंवा धुळीने) युक्त आहे; तुमचे मुख त्यांच्यासारखे असूनही त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे." ही 'निंदोपमा' मानली जाते.
193.
१९३.
Asamattho mukheni’ndu, jina! Te paṭigajjituṃ;
Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.
"हे जिना! चंद्र आपल्या मुखाशी स्पर्धा करण्यास असमर्थ आहे, कारण तो जड (शीत) आणि कलंकित आहे." ही 'पटिसेधोपमा' (प्रतिषेधोपमा) आहे.
194.
१९४.
‘‘Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;
Attanā’va samaṃ jāta’’, mitya’sādhāraṇopamā.
"चंद्र आणि कमलाची स्पर्धा ओलांडून, तुमचे मुख केवळ स्वतःसारखेच झाले आहे." ही 'असाधारणोपमा' आहे.
195.
१९५.
‘‘Sabba’mbhoja’ppabhāsāro, rāsibhūto’va katthaci;
Tavā’nanaṃ vibhātī’’ti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.
सर्व कमलांच्या तेजाचा सार जणू काही एकाच ठिकाणी गोळा झाला आहे आणि तो तुमच्या मुखावर शोभून दिसत आहे, ही 'अभूतोपमा' आहे.
196.
१९६.
Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;
Samāsa, ppaccaye, vādi, saddayogaṃ vinā api.
कधीकधी 'इव' (सारखे) इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय, समासाशिवाय किंवा प्रत्ययाशिवाय केवळ शब्दांच्या सामर्थ्यानेच (तुलनेचा) अर्थ समजून घेतला जातो.
197.
१९७.
Bhiṅgāne’māni [Pg.173] cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;
Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.
हे डोळे म्हणजे भ्रमर आहेत आणि हे मुख म्हणजे खरोखरच कमळ आहे; अत्यंत स्पष्ट समानतेमुळे ही 'सरूपोपमा' मानली जाते.
198.
१९८.
‘‘Maye’va mukhasobhā’sse, tyala’mindu! Vikatthanā;
Yato’mbujepi sā’tthīti’’, parikappopamā ayaṃ.
हे चंद्रा! 'मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे' अशी तुझी बढाई आता पुरे कर, कारण ती शोभा कमलामध्येही आहे; ही 'परिकल्पोपमा' आहे.
199.
१९९.
‘‘Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli, kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;
Mama dolāyate citta’’, micca’yaṃ saṃsayopamā.
हे आतमध्ये भ्रमर फिरणारे कमळ आहे की चंचल डोळे असलेले मुख आहे? माझे मन दोलायमान होत आहे; ही 'संशयोपमा' आहे.
200.
२००.
Kiñci vatthuṃ padassetvā, sadhammassā’bhidhānato;
Sāmyappatītisabbhāvā, pativatthupamā yathā.
एखादी वस्तू दर्शवून, तिच्या समान धर्माचे (गुणाचे) कथन केल्याने जेथे समानतेची प्रचिती येते, ती 'प्रतिवस्तूपमा' होय, जसे की:
201.
२०१.
Janesu jāyamānesu, ne’kopi jinasādiso;
Dutiyo nanu natthe’va, pārijātassa pādapo.
जन्म घेणाऱ्या मानवांमध्ये जिनांसारखे (बुद्धांसारखे) कोणीही नाही; खरोखरच पारिजातकाचे दुसरे झाड अस्तित्वात नाही.
202.
२०२.
Vākyatthene’va vākyattho, yadi kocū’pamīyate;
Ivayuttā, viyuttattā, sā vākyatthopamā dvidhā.
जर एका वाक्याच्या अर्थाची दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाशी तुलना केली जात असेल, तर ती 'वाक्यार्थोपमा' होय. 'इव' (सारखे) शब्दाच्या योगाने (इवयुक्ता) आणि त्याच्या वियोगाने (इववियुक्ता) असे तिचे दोन प्रकार आहेत.
Ivayuttā
इवयुक्ता (इव-युक्त)
203.
२०३.
Jino saṃklesatattānaṃ, āvibhūto janāna’yaṃ;
Ghammasantāpatattānaṃ, ghammakāle’mbudo viya.
क्लेशांनी तप्त झालेल्या लोकांसाठी जिन (बुद्ध) प्रकट झाले आहेत, जसे उन्हाळ्याच्या तापाने व्याकुळ झालेल्यांसाठी उन्हाळ्यात मेघ (पावसाचा ढग) प्रकट होतो.
Ivaviyuttā
इववियुक्ता (इव-रहित)
204.
२०४.
Munindānana mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;
Uddhaṃ samuggatassā’pi, kiṃ te canda vijambhanā.
मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुखकमल आपल्या विलासाने अत्यंत मनोहर शोभून दिसत आहे; हे चंद्रा, तू वर आकाशात उगवलास तरी तुझ्या या प्रदर्शनाचा काय उपयोग?
205.
२०५.
Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;
Upamādūsanāyā’la, metaṃ katthaci taṃ yathā.
भिन्न लिंग इत्यादी दोष जे विद्वानांना उद्विग्न करतात, ते काही ठिकाणी उपमेला दूषित करण्यास कारणीभूत ठरतात, जसे की:
206.
२०६.
Haṃsī’vā’yaṃ sasī bhinna, liṅgā, kāsaṃ sarāni’va;
Vijāti vacanā, hīnā, sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.
'हा चंद्र हंसिणीसारखा आहे' (भिन्न लिंग दोष), 'तलाव कास गवतासारखे आहेत' (भिन्न वचन दोष), 'तो राजाचा सेवक असल्यासारखा आहे' (हीन उपमा दोष).
207.
२०७.
‘‘Khajjoto bhāṇumālī’va, vibhāti’’tyadhikopamā;
Aphuṭṭhatthā ‘‘balambodhi, sāgaro viya saṃkhubhi.’’
'काजवा सूर्यासारखा चमकतो' ही 'अधिकोपमा' (अतिशयोक्तीपूर्ण उपमा) आहे; 'सैन्यरूपी समुद्र समुद्रासारखा खवळला' ही 'अस्फुटार्था' (अस्पष्ट अर्थ असलेली उपमा) आहे.
208.
२०८.
‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo’ve’, tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;
Khaṇḍitā keravā’kāro, sakalaṅko nisākaro.
'चंद्रावरील डाग म्हणजे जणू भ्रमरच आहे' ही 'उपमापेक्षिणी' आहे; 'डागाळलेला चंद्र हा खंडित पांढऱ्या कमलासारखा आहे' ही 'खंडिता' उपमा आहे.
209.
२०९.
Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatā’darā;
Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvaci de’va tu.
अशा प्रकारच्या दोषांकडे विद्वान दुर्लक्ष करतात (त्यांचा आदर करत नाहीत); परंतु काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये ते त्यांचा स्वीकारही करतात.
210.
२१०.
Itthīyaṃ’vā’jano yāti, vadatye’sā pumā viya;
Piyo pāṇā ivā’yaṃ me, vijjā dhana’miva’ccitā.
हा माणूस स्त्रीसारखा चालतो, ही स्त्री पुरुषासारखी बोलते, हा मला माझ्या प्राणासारखा प्रिय आहे, विद्येची धनाचा पूज्य मानून पूजा केली जाते.
211.
२११.
Bhavaṃ [Pg.174] viya mahīpāla, devarājā virocate;
Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.
हे भूपाल (राजे)! देवराज (इंद्र) आपल्यासारखाच शोभून दिसतो; हा आपल्या तेजाने सूर्याच्या मंडलापर्यंत पोहोचण्यास समर्थ आहे.
212.
२१२.
Upamāno’pameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;
Upamā’va tirobhūta, bhedā rūpaka muccate.
उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे निरूपण करणे, म्हणजेच ज्यातील भेद नाहीसा झाला आहे अशी उपमा, याला 'रूपक' अलंकार म्हणतात.
213.
२१३.
Asesa vatthu visayaṃ, ekadesa vivutti, ca;
Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.
ते 'अशेषवस्तूविषय' (सर्व वस्तूंचा समावेश करणारे) आणि 'एकदेशविवृत्ती' (काही भागाचा समावेश करणारे) असे दोन प्रकारचे आहे; आणि पुन्हा त्यातील प्रत्येक प्रकार समासादींच्या आधारे तीन प्रकारचा होतो.
Asesavatthuvisayasamāsa
अशेषवस्तूविषय-समास
214.
२१४.
Aṅgulidala saṃsobhiṃ, nakhadīdhiti kesaraṃ;
Sirasā na pilandhanti, ke muninda pada’mbujaṃ.
बोटांच्या पाकळ्यांनी सुशोभित आणि नखांच्या किरणांचे केशर असलेल्या मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांना कोण आपल्या डोक्यावर धारण करत नाही?
Asesavatthuvisayaasamāsa
अशेषवस्तूविषय-असमास
215.
२१५.
Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;
Gambhīratta magādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.
पुष्कळ गुण हेच रत्ने आहेत, करुणा हेच शीतल जल आहे, गांभीर्य हीच अगाधता आहे; हे जिन (बुद्ध) प्रत्यक्ष समुद्रच आहेत.
Asesavatthuvisayamissaka
अशेषवस्तूविषय-मिश्रक
216.
२१६.
Candikā mandahāsā te, muninda! Vadani’nduno;
Pabodhayatya’yaṃ sādhu, mano kumuda kānanaṃ.
हे मुनींद्र (बुद्ध)! आपल्या मुखरूपी चंद्राचे मंदहास्यरूपी चांदणे सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदवनाला (पांढऱ्या कमलांच्या वनाला) चांगल्या प्रकारे प्रफुल्लित करते.
217.
२१७.
Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;
Ekadesavivuttimhi, bhedo dāni pavuccati.
हा 'अशेषवस्तूविषय' रूपकाचा भेद झाला; आता 'एकदेशविवृत्ती' रूपकाचा भेद सांगितला जात आहे.
Ekadesavivuttisamāsa
एकदेशविवृत्ती-समास
218.
२१८.
Vilāsa hāsa kusumaṃ, rucirā’dhara pallavaṃ;
Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.
मुनींचे (बुद्धांचे) मुख पाहताना कोणाला बरे सुख मिळत नाही, ज्यामध्ये विलास आणि हास्य हेच फुले आहेत आणि सुंदर ओठ हेच पालवी (कोवळी पाने) आहेत?
Ekadesavivuttiasamāsa
एकदेशविवृत्ती-असमास
219.
२१९.
Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;
Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.
मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही चरण आपल्याला विजय देवोत, ज्यांच्या नखांचे अत्यंत सुंदर किरण हे पापावर विजय मिळवणारे ध्वज आहेत.
Ekadesavivuttimissaka
एकदेशविवृत्ती-मिश्रक
220.
२२०.
Sunimmalakapolassa, muninda vadani’nduno;
Sādhu’ppabuddha hadayaṃ, jātaṃ kerava kānanaṃ.
हे मुनींद्र (बुद्ध)! अत्यंत निर्मळ कपोल (गाल) असलेल्या आपल्या मुखरूपी चंद्राने सज्जनांचे हृदय हे चांगल्या प्रकारे प्रफुल्लित झालेले कुमुदवन (पांढऱ्या कमलांचे वन) बनले आहे.
221.
२२१.
Rūpakāni [Pg.175] bahūnye’va, yuttā, yuttādibhedato;
Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.
योग्य (युक्त), अयोग्य (अयुक्त) इत्यादी भेदांमुळे रूपकांचे अनेक प्रकार आहेत; ते येथे स्वतंत्रपणे सांगितले नाहीत कारण ते यातच अंतर्भूत आहेत.
222.
२२२.
‘‘Candimā’kāsapaduma’’, miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;
Duṭṭha, ‘‘mamboruhavanaṃ, nettāni’ccā’’di sundaraṃ.
'चंद्र हा आकाशातील कमळ आहे' हे दोषयुक्त खंडित रूपक आहे; 'कमळांचे वन हेच डोळे आहेत' इत्यादी सुंदर रूपक आहे.
223.
२२३.
Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;
Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta manumānato.
रूपक आणि उपमा यांच्या भेदांना अंत नाही; म्हणूनच जे येथे सांगितले गेले नाही, ते अनुमानाने समजून घ्यावे.
224.
२२४.
Punappuna muccāraṇaṃ, yamatthassa, padassa ca;
Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.
अर्थाची, शब्दाची किंवा दोघांचीही वारंवार होणारी पुनरावृत्ती 'आवृत्ती' या नावाने ओळखली जाते.
Atthāvutti
अर्थावृत्ती (अर्थाची आवृत्ती)
225.
२२५.
Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;
Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.
हा जिनांचा (बुद्धांचा) कीर्तीसमूह सर्वांचे मन हरण करतो (आकर्षित करतो), दहा दिशांना व्यापून टाकतो (घेतो) आणि निर्मळत्व धारण करतो (स्वीकारतो).
Padāvutti
पदावृत्ती
226.
२२६.
Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;
Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.
मुनींच्या (बुद्धांच्या) शरीराची कांती सर्व दिशांना प्रकाशित करते; आणि ती चंद्र इत्यादींच्या (प्रकाशाला) पराभूत केल्याप्रमाणे सर्वांना प्रकाशित करते.
Ubhayāvutti
उभयावृत्ती
227.
२२७.
Jitvā viharati klesa, ripuṃ loke jino ayaṃ;
Viharatya’rivaggo’yaṃ, rāsibhūto’va dujjane.
क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून हे जिन (बुद्ध) या लोकात विहार करतात; आणि हा शत्रूंचा समूह दुर्जन लोकांमध्ये जणू एकत्रित होऊन विहार करतो.
228.
२२८.
Ekattha vattamānampi, sabbavākyo’pakārakaṃ;
Dīpakaṃ nāma taṃ cādi, majjha, ntavisayaṃ tidhā.
एकाच ठिकाणी असूनही जे संपूर्ण वाक्याला उपकृत (सहाय्यक) करते, त्याला 'दीपक' (अलंकार) म्हणतात. त्याचे आदि (सुरुवात), मध्य आणि अंत (शेवट) अशा स्थानांनुसार तीन प्रकार पडतात.
Ādi dīpaka
आदि दीपक
229.
२२९.
Akāsi buddho veneyya, bandhūna mamito’dayaṃ;
Sabbapāpehi ca samaṃ, nekatitthiyamaddanaṃ.
बुद्धांनी विनेय (उपदेशास पात्र) बंधूंचा असीम कल्याण-उदय केला, आणि त्याचबरोबर सर्व पापांचा नाश व अनेक अन्यतीर्थिकांचे (पाखंडी लोकांचे) मर्दन केले.
Majjhe dīpaka
मध्य दीपक
230.
२३०.
Dassanaṃ munino sādhu, janānaṃ jāyate’mataṃ;
Tada’ññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ nicco’patāpanaṃ.
मुनींचे (बुद्धांचे) दर्शन कल्याणकारी आहे, ते सज्जन लोकांसाठी अमृत ठरते; परंतु इतर (दुष्ट) प्राण्यांसाठी ते नेहमी संताप देणारे विष ठरते.
Antadīpaka
अंत दीपक
231.
२३१.
Accanta [Pg.176] kanta lāvaṇya, candā’tapa manoharo;
Jinā’nani’ndu indu ca, kassa nā’nandako bhave.
अत्यंत सुंदर, लावण्ययुक्त आणि चांदण्याप्रमाणे मनोहर असलेले जिनांचे (बुद्धांचे) मुखचंद्र आणि चंद्र कोणाला आनंद देणारे ठरणार नाहीत?
Mālādīpaka
मालादीपक
232.
२३२.
Hotā’vippaṭisārāya, sīlaṃ, pāmojjahetu so;
Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ, passaddhyā’di pasiddhiyā.
शील हे पश्चात्तापविरहिततेसाठी (अविप्पटिसार) असते, ते (पश्चात्तापविरहित असणे) प्रमोद (आनंद) मिळवून देणारे असते; तो प्रमोद प्रीतीचे कारण ठरतो, आणि ती प्रीती प्रस्सद्धी (चित्तशांती) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारणीभूत ठरते.
233.
२३३.
Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubba mapekkhinī;
Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.
अशा प्रकारे आदिदीपक इत्यादींमध्येही, पूर्वी-पूर्वीच्या वाक्याची अपेक्षा ठेवणारी वाक्यमाला प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'मालादीपक' मानले जाते.
234.
२३४.
Anene’va’ppakārena, sesāna mapi dīpake;
Vikappānaṃ vidhātabbā, nugati suddhabuddhibhi.
याच प्रकारे, शुद्ध बुद्धी असलेल्यांनी दीपक अलंकाराच्या इतरही भेदांचे (विकल्पांचे) अनुसरण करावे.
235.
२३५.
Visesa vacani’cchāyaṃ, nisedhavacanaṃ tu yaṃ;
Akkhepo nāma soyañca, tidhā kālappabhedato.
जेव्हा एखादे विशेष विधान करण्याची इच्छा असताना निषेधार्थक वचन वापरले जाते, तेव्हा त्याला 'आक्षेप' (अलंकार) म्हणतात; आणि काळाच्या भेदानुसार त्याचे तीन प्रकार पडतात.
236.
२३६.
Ekākī’ nekasenaṃ taṃ, māraṃ sa vijayī jino;
Kathaṃ ta mathavā tassa, pāramībala mīdisaṃ.
त्या विजयी जिनांनी (बुद्धांनी) एकटे असतानाही अनेक सैन्य असलेल्या त्या मारावर कसा बरं विजय मिळवला? अथवा त्यांचे पारमितांचे बलच असे (अद्भूत) होते.
Atītakkhepo.
अतीताक्षेप (भूतकालीन आक्षेप)
237.
२३७.
Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ, apatto’smīti khijjase;
Paṇāmo nanu so ye’va, sakimpi sugate gato.
"मी चित्तातील तृष्णेचे/कंपनाचे (एजा) समूळ उच्चाटन मिळवले नाही," असे म्हणून तू का खेद करतोस? सुगतांना (बुद्धांना) एकदा केलेला नमस्कारही काय त्यासाठी पुरेसा नाही?
Vattamānakkhepo.
वर्तमानाक्षेप (वर्तमानकालीन आक्षेप)
238.
२३८.
Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;
Micchādiṭṭhi parikkanta, mānasā ye sudujjanā.
हे सत्य आहे की, ज्यांचे मन मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले आहे असे अत्यंत दुर्जन लोक, सज्जनांच्या प्राप्तव्य असलेल्या शिव (कल्याणकारी/निर्वाण) पदाला जाणार नाहीत.
Anāgatakkhepo.
अनागताक्षेप (भविष्यकालीन आक्षेप)
239.
२३९.
Ñeyyo atthantaranyāso, yo, ññavākyatthasādhano;
Sabbabyāpī visesaṭṭho, hivisiṭṭha’ssa bhedato.
जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे समर्थन करतो, त्याला 'अर्थान्तरन्यास' (अलंकार) समजावे. 'हि' (कारणवाचक अव्यय) च्या असण्या-नसण्यावरून त्याचे सर्वव्यापी आणि विशेषार्थ असे भेद पडतात.
Hi rahita sabbabyāpī
'हि' रहित सर्वव्यापी
240.
२४०.
Tepi lokahitā sattā, sūriyo candimā api;
Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.
जगाचे कल्याण करणारे ते सूर्य आणि चंद्र देखील, पहा, अस्ताला जातील; (निसर्गाचा) नियम कोणाकडून ओलांडला जाऊ शकतो?
Hi sahita sabbabyāpī
'हि' सहित सर्वव्यापी
241.
२४१.
Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;
Gato’va nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.
देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरु) आणि जितेंद्रिय असलेले ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला प्राप्त झाले; कारण सर्व संस्कार (संस्कृत गोष्टी) खरोखरच शाश्वत नसतात.
Hi rahita visesaṭṭha
'हि' रहित विशेषार्थ
242.
२४२.
Jino [Pg.177] saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;
Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajja samaṅginaṃ.
जिन (बुद्ध) लोकांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाप्रत पोहोचवतात; वैशारद्य (आत्मविश्वास/निर्भयता) असलेल्यांसाठी ही गती योग्यच नाही का?
Hi sahita visesaṭṭha
'हि' सहित विशेषार्थ
243.
२४३.
Surattaṃ te’dharaphuṭaṃ, jina! Rañjeti mānasaṃ;
Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.
हे जिन! आपले अत्यंत लाल असलेले ओठ मनाला रंजित (आनंदित) करतात; कारण जे स्वतः रंगाने (किंवा रागाने) युक्त असतात, ते संपर्कात आलेल्या इतरांना रंजित करतात.
244.
२४४.
Vācce gamme tha vatthūnaṃ, sadisatte pabhedanaṃ;
Byatireko’ya’mapye’ko, bhayabhedā catubbidho.
वस्तूंच्या समानतेमध्ये जेव्हा स्पष्ट (वाच्य) किंवा ध्वनित (गम्य) रूपात भेद दाखवला जातो, तेव्हा त्याला 'व्यतिरेक' (अलंकार) म्हणतात. या दोन्हीच्या भेदांमुळे तो चार प्रकारचा होतो.
Vāccaekabyatireka
वाच्य एकव्यतिरेक
245.
२४५.
Gambhīratta mahattādi, guṇā jaladhinā jina!;
Tulyo tva masi bhedo tu, sarīrene’disena te.
हे जिन! आपण गांभीर्य आणि महानता इत्यादी गुणांनी समुद्रासमान आहात; परंतु आपल्या अशा (दिव्य) शरीरामुळे मात्र भेद (फरक) आहे.
Vācca ubhayabyatireka
वाच्य उभयव्यतिरेक
246.
२४६.
Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;
Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.
महासत्त्व आणि अत्यंत गंभीर असलेले सागर आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही समान आहेत; परंतु सागर काजळासारखा (काळा) आहे, तर जिन सुवर्णासारख्या कांतीचे आहेत.
Gamma ekabyatireka
गम्य एकव्यतिरेक
247.
२४७.
Na santāpāpahaṃ nevi, cchitadaṃ migalocanaṃ;
Muninda! Nayanadvandaṃ, tava tagguṇa bhūsitaṃ.
हे मुनींद्र! हरणाचे डोळे संताप दूर करत नाहीत आणि इच्छितही देत नाहीत; परंतु आपले दोन्ही डोळे मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहेत.
Gammaubhayabyatireka
गम्य उभयव्यतिरेक
248.
२४८.
Munindānana mambhoja, mesaṃ nānatta mīdisaṃ;
Suvuttā’matasandāyī, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.
मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ यांमधील भेद असा आहे: (मुनींद्रांचे) मुख सुभाषितयुक्त व अमृत देणारे आहे, परंतु कमळ तसे नाही.
249.
२४९.
Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ ñākāraṇaṃ;
Sābhāvikatta mathavā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.
जेथे प्रसिद्ध कारणाचा निषेध करून इतर कारण किंवा स्वाभाविक अवस्था प्रकट केली जाते, ती 'विभावना' (अलंकार) होय.
Kāraṇantaravibhāvanā
कारणांतर विभावना
250.
२५०.
Anañjitā’sitaṃ nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;
Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañcitā tava.
हे जिन! आपले नेत्र काजळ न लावताही काळे आहेत, अधर (ओठ) रंग न लावताही तांबडे आहेत, आणि आपल्या या भुवया न वाकवताही सुंदर आहेत.
Sābhāvika vibhāvanā
स्वाभाविक विभावना
251.
२५१.
Na hoti khalu dujjanya, mapi dujjanasaṅgame;
Sabhāvanimmalatare, sādhujantūna cetasi.
दुर्जनांच्या संगतीतही, स्वभावतः अत्यंत निर्मळ असलेल्या सज्जन व्यक्तींच्या मनात दुर्जनता (दुष्टपणा) खरोखर उत्पन्न होत नाही.
252.
२५२.
Janako[Pg.178], ñāpako ceti, duvidhā hetavo siyuṃ;
Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ, alaṅkāratāyo’ditaṃ.
जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोधक) असे दोन प्रकारचे हेतू (कारण) असतात; त्यांची योग्य मांडणी करणे याला अलंकार म्हटले गेले आहे.
253.
२५३.
Bhāvā’bhāva kiccavasā, cittahetuvasāpi ca;
Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ, mukhamatta nidassanaṃ.
भाव (अस्तित्व) आणि अभाव (नास्तित्व) यांच्या कार्याच्या प्रभावाने, तसेच चित्तहेतूच्या प्रभावाने याचे अनंत भेद होतात; हे त्यांचे केवळ प्राथमिक उदाहरण आहे.
254.
२५४.
Paramatthapakāse’ka, rasā sabbamanoharā;
Munino desanā’yaṃ me, kāmaṃ toseti mānasaṃ.
परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस आहे आणि जी सर्वांना मनमोहक वाटणारी आहे, अशी मुनींची (बुद्धांची) ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते.
Bhāvakicco kārakahetu.
भावकृत्य कारकहेतू
255.
२५५.
Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;
Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.
धैर्यवानांच्या (ज्ञात्यांच्या) सहवासाने, सद्धम्माच्या अभ्यासाने आणि इंद्रियांच्या निग्रहाने दुःखाचा उपशम (शांतता) होतो.
Abhāvakicco kārakahetu.
अभावकृत्य कारकहेतू
256.
२५६.
Muninda’canda saṃvādi, kantabhāvo’pasobhinā;
Mukhene’va subodhaṃ te, manaṃ pāpā’bhinissaṭaṃ.
हे मुनींद्र! चंद्रासारख्या सुंदर आणि शोभिवंत मुखावरूनच, पापापासून मुक्त झालेले आपले मन सहज समजून येते.
Bhāvakicco ñāpakahetu.
भावकृत्य ज्ञापकहेतू
257.
२५७.
Sādhuhatthā’ravindāni, saṅkocayati te kathaṃ;
Muninda! Caraṇadvanda, rāgabālā’tapo phusaṃ?
हे मुनींद्र! आपल्या चरणकमलांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा स्पर्श सज्जनांच्या हस्तकमलांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) कसा करतो?
Ayuttakārī cittahetu.
अयुक्तकारी चित्तहेतू
258.
२५८.
Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;
Muninda! Caraṇadvanda, nakha candāna’ maṃsavo.
हे मुनींद्र! आपल्या चरणकमलांच्या नखरूपी चंद्राची किरणे लोकांच्या हस्तकमलांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) करतात.
Yuttakārī cittahetu.
युक्तकारी चित्तहेतू
259.
२५९.
Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;
‘Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.
आधी उल्लेखिलेल्या पदार्थांचा क्रमाने पुन्हा निर्देश करणे याला 'संख्यान' किंवा 'यथासंख्य' क्रम असे म्हटले जाते.
260.
२६०.
Ālāpa hāsa līḷāhi, muninda! Vijayā tava;
Kokilā kumudāni co, pasevante vanaṃ jalaṃ.
हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण, हास्य आणि लीला यांच्या विजयामुळे कोकिळ आणि कुमुद (पांढरी कमळे) अनुक्रमे वन आणि जलाचा आश्रय घेतात.
261.
२६१.
Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;
Piyassā’tisayene’taṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.
जेव्हा एखाद्या प्रिय गोष्टीचे अत्यंत प्रेमाधिक्यामुळे अधिक प्रिय म्हणून प्रतिपादन केले जाते, तेव्हा त्याला 'प्रियतर' (अलंकार) म्हणतात.
262.
२६२.
Pītiyā me samuppannā, santa! Sandassanā tava;
Kālenā’yaṃ bhave pīti, tave’va puna dassanā.
हे शांत मुनी! आपल्या दर्शनाने माझ्यामध्ये जो आनंद उत्पन्न झाला आहे, तोच आनंद भविष्यात आपल्या पुन्हा दर्शनाने लाभो.
263.
२६३.
Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippeta vatthuno;
Samāsavutti nāmā’yaṃ, attha saṅkhepa rūpato.
जेव्हा वर्ण्य विषयाचे वर्णन उपमानाच्या विशेषणांद्वारे संक्षिप्त रूपाने केले जाते, तेव्हा त्याला अर्थसंक्षेपाच्या रूपामुळे 'समासोक्ती' (अलंकार) म्हणतात.
264.
२६४.
Sā’yaṃ [Pg.179] visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;
Atthe’va aparā pya’tthi, bhinnā’bhinnavisesanā.
ती (समासोक्ती) केवळ विशेष्यांच्या आधारे अभिन्न-विशेषण, भिन्न-विशेषण आणि भिन्न-अभिन्न-विशेषण अशा भेदांनी युक्त असते.
Abhinnavisesana
अभिन्न विशेषण
265.
२६५.
Visuddhā’matasandāyī, pasattharatanā’layo;
Gambhīro cā’ya’ mambodhi, puññenā’pādito mayā.
शुद्ध अमृताचा वर्षाव करणारा, प्रशंसनीय रत्नांचे माहेरघर असलेला आणि अत्यंत गंभीर असा हा समुद्र (किंवा सद्धम्म) माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे.
Bhinnābhinnavisesana
भिन्नाभिन्न विशेषण
266.
२६६.
Icchita’tthapado sāro, phalapuppho’pasobhito;
Sacchāyo’ya’mapubbova kapparukkho samuṭṭhito.
इच्छित अर्थ देणारा, श्रेष्ठ, फळ-फुलांनी सुशोभित आणि उत्तम छाया देणारा हा एक अपूर्व कल्पवृक्षच उभा राहिला आहे.
267.
२६७.
Sāgarattena saddhammo, rukkhatteno’dito jino;
Sabbe sādhāraṇā dhammā, pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.
पहिल्या उदाहरणात सद्धम्माला समुद्र म्हटले आहे आणि दुसऱ्या उदाहरणात जिनांना (बुद्धांना) कल्पवृक्ष म्हटले आहे; येथे सर्व गुणधर्म साधारण आहेत, परंतु पहिल्यामध्ये तीन आणि दुसऱ्यामध्ये तीन भिन्न आहेत.
268.
२६८.
Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tada’ññathā;
Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.
जेथे एखाद्या वस्तूची एका प्रकारे असलेली स्थिती दुसऱ्या प्रकारे कल्पिली जाते, ती 'परिकल्पना' (उत्प्रेक्षा अलंकार) होय.
269.
२६९.
Upamā’bbhantarattena, kiriyādivasena ca;
Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.
उपमेच्या अंतर्भावाने आणि क्रिया इत्यादींच्या आधारे मी विविध प्रकारच्या परिकल्पनांची (उत्प्रेक्षांची) उदाहरणे क्रमाने सादर करेन.
Upamābbhantaraparikappanā
उपमाभ्यंतर परिकल्पना
270.
२७०.
Icchābhaṅgā’turā’sīnā, tā’tiniccala maccharā;
Vasaṃ nenti’va dhīraṃ taṃ, tadā yogā’bhiyogato.
आपल्या इच्छेचा भंग झाल्यामुळे व्याकुळ झालेल्या, अत्यंत निश्चल आणि मत्सरयुक्त बसलेल्या त्या (मारकन्या) जणू आपल्या योगाभ्यासाच्या बळाने त्या धीरगंभीर मुनींना वश करत होत्या.
Kriyāparikappanā
क्रिया परिकल्पना
271.
२७१.
Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;
Magga manvesatī nūna, jinabhīto palāyituṃ.
युद्धासाठी अत्यंत उंच हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी नक्कीच मार्ग शोधत आहे.
Guṇaparikappanā
गुण परिकल्पना
272.
२७२.
Muninda! Pādadvande te, cāru rājiva sundare;
Maññe pāpā’bhi’sammadda, jātasoṇena soṇimā.
हे मुनींद्र! सुंदर कमळासारख्या आपल्या दोन्ही चरणांवर असलेली लाली, जणू पापांचे मर्दन केल्यामुळे निर्माण झाली आहे असे मला वाटते.
273.
२७३.
Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, miva, micceva mādihi;
Sā’yaṃ byañjīyate kvā’pi, kvā’pi vākyena gamyate.
ही (परिकल्पना) कधी 'मञ्ञे' (मला वाटते), 'सङ्के' (शंका वाटते), 'धुवं' (निश्चितच), 'नूनं' (नक्कीच), 'इव' (जणू) इत्यादी शब्दांद्वारे व्यक्त होते, तर कधी वाक्याच्या अर्थावरून समजली जाते.
Gammaparikappanā
गम्य परिकल्पना
274.
२७४.
Dayā sañjāta sarasā, dehā nikkhantakantiyo;
Pīṇentā jina! Te sādhu, janaṃ sarasataṃ nayuṃ.
हे जिन! करुणेमुळे अत्यंत सरस (कोमल) झालेल्या आपल्या शरीरातून निघणाऱ्या कांतींनी (किरणांनी) सज्जनांना आनंदित करून त्यांनाही सरसतेकडे (भक्तीभावाकडे) नेले.
275.
२७५.
Ārabbhantassa [Pg.180] yaṃkiñci, kattuṃ puññavasā puna;
Sādhana’ntaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.
जब एखादी गोष्ट करण्यास सुरुवात केली जाते आणि पुण्याच्या प्रभावाने पुन्हा दुसरे साधन प्राप्त होते, तेव्हा त्याला 'समाहित' (अलंकार) म्हणतात.
276.
२७६.
Mārā’ribhaṅgā’bhimukha, mānaso tassa satthuno;
Mahāmahī mahāravaṃ, ravī’ya’mupakārikā.
माराचा (मारशत्रूचा) पराभव करण्याकडे ज्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे) मन वळले होते, त्यांना साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी महागर्जना करती झाली.
277.
२७७.
Avatvā’bhimataṃ tassa, siddhiyā dassana’ññathā;
Vadanti taṃ ‘pariyāya, vuttī’ti sucibuddhayo.
त्यांच्या (बुद्धांच्या) अभीष्ट गोष्टीचा थेट उल्लेख न करता, तिच्या सिद्धीचे अन्य प्रकारे दर्शन घडवणे, याला शुद्ध बुद्धीचे (विद्वान) लोक 'पर्यायोक्ती' (परियायवुत्ती) म्हणतात.
278.
२७८.
Vivaṭa’ṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkha vajjitaṃ;
Dhanakāma! Yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadicchasi.
हे धनलोभी माणसा! उघड्या अंगणात ठेवलेले आणि रक्षणाशिवाय असलेले हे धन आहे; तुला हवे असल्यास तू आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जा.
279.
२७९.
Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;
Dosā’bhāsā guṇā eva, yanti sannidhi matra hi.
निंदा केल्यासारखे दाखवून जी स्तुती केली जाते, त्याला 'व्याजवर्णन' (व्याजस्तुती) म्हणतात; कारण येथे दोषांचा केवळ आभास असतो, प्रत्यक्षात मात्र गुणच प्रकट होतात.
280.
२८०.
Sañcāletu malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;
Visesaṃ tāvatā nātha!, Guṇānaṃ te vadāma kiṃ?
हे नाथ! आपण संपूर्ण पृथ्वीला हलवण्यास पूर्णपणे समर्थ आहात; परंतु केवळ तेवढ्यानेच आपल्या गुणांचे काय विशेष वर्णन करावे?
281.
२८१.
Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyā, jāti, guṇassa ca;
Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma yaṃ bhave.
जेथे द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुण यांच्या विशिष्ट इच्छेसाठी त्यांच्यातील उणेपणा (वैकल्य) दाखवला जातो, त्याला 'विशेष' (विसेस) अलंकार म्हणतात.
282.
२८२.
Na rathā, na ca mātaṅgā, na hayā, na padātayo;
Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.
ना रथ, ना हत्ती, ना घोडे, ना पायदळ; मुनींनी (बुद्धांनी) केवळ पारमितांच्या (सँभारांच्या) चिंतनानेच मारशत्रूचा पराभव केला.
Dabbavisesavutti.
द्रव्यविशेषवृत्ती (द्रव्यविशेष अलंकार).
283.
२८३.
Na baddhā bhūkuṭi, neva, phurito dasanacchado;
Mārāribhaṅgaṃ cā’kāsi, muni vīro varo sayaṃ.
त्या वीर आणि श्रेष्ठ मुनींनी (बुद्धांनी) स्वतः भ्रुकुटीही चढवली नाही की ओठही थरथरले नाहीत, तरीही त्यांनी मारशत्रूचा पराभव केला.
Kriyāvisesavutti.
क्रियाविशेषवृत्ती (क्रियाविशेष अलंकार).
284.
२८४.
Na disāsu byāttā raṃsi,Nā’loko lokapatthaṭo;
Tathāpya’ndhatamaharaṃ, paraṃ sādhusubhāsitaṃ.
दिशांमध्ये किरणे पसरली नाहीत, की जगात प्रकाशही पसरला नाही; तरीही त्या उत्तम सुभाषितातून (धम्मोपदेशातून) अज्ञानाचा घोर अंधकार नष्ट झाला.
Jātivisesavutti.
जातीविशेषवृत्ती (जातीविशेष अलंकार).
285.
२८५.
Na kharaṃ, na hi vā thaddhaṃ, muninda! Vacanaṃ tava;
Tathāpi gāḷhaṃ khaṇati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.
हे मुनींद्र! आपले वचन कठोर नाही आणि उद्धटही नाही; तरीही ते लोकांच्या गर्वाचे समूळ उच्चाटन करते.
Guṇavisesavutti
गुणविशेषवृत्ती (गुणविशेष अलंकार).
286.
२८६.
Dassīyate’tirittaṃ [Pg.181] tu, sūravīrattanaṃ yahiṃ;
Vadanti viññūvacanaṃ, ruḷhāhaṅkāra mīdisaṃ.
जेथे अत्यंत श्रेष्ठ असे शौर्य आणि पराक्रम दाखवला जातो, त्याला विद्वान लोक 'रूढाहंकार' (रुळ्हाहंकार) अलंकार म्हणतात.
287.
२८७.
Dame nandopanandassa, kiṃ me byāpāradassanā?Puttā me pādasambhattā, sajjā sante’va tādise.
नंदोपनंद (नागराजा) याच्या दमनासाठी माझ्या स्वतःच्या प्रयत्नांची काय गरज? माझे चरणांशी लीन असलेले (शिष्यरूपी) पुत्रच अशा कामासाठी सदैव सज्ज आहेत.
288.
२८८.
Sileso vacanā’nekā, bhidheyye’kapadāyutaṃ;
Abhinnapadavākyādi, vasā tedhā’ya mīrito.
एकाच पदाने अनेक अर्थ व्यक्त करणाऱ्या रचनेला 'श्लेष' (सिलेस) म्हणतात; अभिन्नपद, भिन्नपद आणि भिन्नाभिन्नपद या वाक्यांच्या आधारे तो तीन प्रकारचा सांगितला आहे.
289.
२८९.
Andhatamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;
Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.
अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करणारे, मनोहर, महान अभ्युदयाला (बोधीला) प्राप्त झालेले आणि लोकांना जागृत करणारे हे भगवान बुद्ध, किरणांची माळ धारण करणाऱ्या सूर्याप्रमाणे शोभून दिसत आहेत.
Abhinnapadavākyasileso.
अभिन्नपदवाक्यश्लेष.
290.
२९०.
Sāradā’malakā’bhāso, samānīta parikkhayo;
Kumudā’karasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.
शरद ऋतूतील निर्मळ आकाशासारखी कांती असलेले, सर्व आसवांचा (दोषांचा) क्षय केलेले आणि कुमुदांच्या (कमळांच्या/सज्जनांच्या) समूहाला आनंदित करणारे ते सुज्ञ (बुद्ध) लोकांना तृप्त करतात.
Bhinnapadavākyasileso.
भिन्नपदवाक्यश्लेष.
291.
२९१.
Samāhita’ttavinayo, ahīna mada maddano;
Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.
ज्यांनी स्वतःचे मन एकाग्र करून विनय प्रस्थापित केला आहे, जे गर्वाचे पूर्णपणे मर्दन करणारे आहेत, ते सुगत आणि नायक (बुद्ध) प्राण्यांचे स्पष्टपणे रक्षण करोत.
Bhinnābhinnapadavākyasileso.
भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष.
292.
२९२.
Viruddhā, viruddhā, bhinna, kammā, niyamavā, paro;
Niyama’kkhepavacano, avirodhi, virodhya’pi.
विरुद्धकर्म, अविरुद्धकर्म, भिन्नकर्म, नियमवान, नियम-आक्षेपवचन, अविरोधी आणि विरोधी असे (श्लेषाचे इतर प्रकार आहेत).
293.
२९३.
Ocitya samposakādi, sileso, padajā’di pi;
Esaṃ nidassanesve’va, rūpa māvi bhavissati.
औचित्य-संपोषक श्लेष आणि पदजात श्लेष इत्यादींचे स्वरूप त्यांच्या उदाहरणांवरूनच स्पष्ट होईल.
Viruddhakammasilesa
विरुद्धकर्मश्लेष.
294.
२९४.
Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho;
Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.
संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारा आणि सुंदर शरीर असलेला मारशत्रू पराभूत होतो, तर धर्मराज (बुद्ध) विजयी होतात.
Aviruddhakammasilesa
अविरुद्धकर्मश्लेष.
295.
२९५.
Sabhāvamadhuraṃ puñña viseso’daya sambhavaṃ;
Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.
पुण्यविशेषाच्या उदयाने निर्माण झालेली मुनींची (बुद्धांची) स्वभावतःच मधुर असलेली वाणी लोक ऐकतात आणि अमृताचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेतात.
Abhinnakammasilesa
अभिन्नकर्मश्लेष.
296.
२९६.
Andhakārā’pahārāya[Pg.182], sabhāva madhurāya ca;
Mano pīṇeti jantūnaṃ, jino vācāya bhāya ca.
अंधकार दूर करण्यासाठी आणि स्वभावतःच मधुर असल्यामुळे, जिनांची (बुद्धांची) वाणी आणि त्यांची प्रभा (तेज) प्राण्यांच्या मनाला तृप्त करते.
Niyamavantasilesa
नियमवंतश्लेष.
297.
२९७.
Kesa’kkhīnaṃ’va kaṇhattaṃ, bhamūnaṃyeva vaṅkatā;
Pāṇipādā’dharānaṃ’va, munindassā’bhirattatā.
मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) केवळ केस आणि डोळेच काळे आहेत, केवळ त्यांच्या भुवयाच वक्र आहेत आणि केवळ त्यांचे हात, पाय व ओठच लाल आहेत.
Niyamakkhepasilesa
नियम-आक्षेपश्लेष.
298.
२९८.
Pāṇipādā’dharesve’va, sārāgo tava dissati;
Dissate so’ya mathavā, nātha! Sādhuguṇesva’pi.
हे नाथ! आपली लालसरता (अनुराग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते; अथवा ती सज्जनांच्या गुणांमध्येही दिसून येते.
Avirodhisilesa
अविरोधीश्लेष.
299.
२९९.
Salakkhaṇo’tisubhago, tejassī niyato’dayo;
Lokeso jitasaṃkleso,Vibhāti samaṇissaro.
लक्षणयुक्त (महापुरुष लक्षणांनी युक्त), अत्यंत भाग्यवान, तेजस्वी, निश्चित उदय असणारे, क्लेशांवर विजय मिळवलेले आणि जगाचे स्वामी असलेले ते श्रमणेश्वर (बुद्ध) शोभून दिसत आहेत.
Virodhisilesa
विरोधीश्लेष.
300.
३००.
Asamopi samo loke,Lokesopi naruttamo;
Sadayo pya’dayo pāpe, cittā’yaṃ munino gati.
जगात अनुपम असूनही जे सर्वांशी समभावाने वागतात, जगाचे स्वामी असूनही जे नरोत्तम आहेत, आणि दयाळू असूनही जे पापाच्या बाबतीत कठोर (निर्दयी) आहेत, अशी या मुनींच्या (बुद्धांच्या) चित्ताची गती आहे.
Ocityasamposakapadasilesa
औचित्यसंपोषकपदश्लेष.
301.
३०१.
Saṃsāradukkho’pahatā, vanatā janatā tvayi;
Sukha micchita maccantaṃ, amatandada! Vindati.
हे अमृतदायका (निर्वाण देणाऱ्या)! संसारदुःखाने पीडित आणि तुमच्यावर श्रद्धा ठेवणारे लोक अत्यंत इच्छिलेले सुख प्राप्त करतात.
302.
३०२.
Guṇayuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;
Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.
गुणयुक्त वस्तूंशी कोणाची तरी समानता करून जे वर्णन केले जाते, त्याला 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) मानले जाते.
303.
३०३.
Sampattasammado loko, sampattā’lokasampado;
Ubhohi raṃsimālī ca, bhagavā ca tamonudo.
सूर्य आणि भगवान बुद्ध या दोन्ही अंधकार दूर करणाऱ्यांमुळे लोक आनंदित झाले आहेत आणि त्यांना प्रकाशसंपत्ती प्राप्त झाली आहे.
304.
३०४.
Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃ sadisaṃ phalaṃ;
Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.
दुसरा अर्थ सिद्ध करताना, जेव्हा तशाच प्रकारचे एखादे विद्यमान (सत्य) किंवा अविद्यमान (असत्य) फळ दाखवले जाते, तेव्हा त्याला 'निदर्शन' (अलंकार) म्हणतात.
Asantaphalanidassana
अविद्यमान-फल-निदर्शन
305.
३०५.
Udayā [Pg.183] samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;
Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā dura’ntataṃ.
श्रमणेंद्र (भगवान बुद्ध) यांच्या उदयाने पापी लोक पराभूत होतात, जे धम्मराजाचा विरोध करणाऱ्यांच्या वाईट अंताची सूचना देते.
Santaphalanidassana
विद्यमान-फल-निदर्शन
306.
३०६.
Siro nikkhitta caraṇo, cchariyāna’mbujāna’yaṃ;
Parama’bbhutataṃ loke, viññāpeta’ttano jino.
ज्यांच्या चरणांवर मस्तक टेकवले जाते, अशा या आश्चर्यकारक कमळरूपी चरणांद्वारे जिनांनी (बुद्धांनी) जगामध्ये स्वतःचे परम आश्चर्य प्रकट केले आहे.
307.
३०७.
Vibhūtiyā mahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;
Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta mīritaṃ.
ऐश्वर्याचे किंवा संकल्पाचे परम उत्कर्षाला पोहोचलेले जे मोठेपण असते, त्याला 'महंतत्व' (उदात्तता) म्हटले जाते.
Vibhūtimahantatta
विभूती-महंतत्व (ऐश्वर्याची उदात्तता)
308.
३०८.
Kirīṭa ratana’cchāyā, nuviddhā’tapa vāraṇo;
Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’ bhinikkhamā.
महाभिनिष्क्रमणापूर्वी, मुकुटातील रत्नांच्या प्रभेने युक्त छत्र धारण करणाऱ्या बोधिसत्त्वांनी पूर्वी परम वैभवाचा उपभोग घेतला.
Adhippāyamahantatta
अभिप्राय-महंतत्व (संकल्पाची उदात्तता)
309.
३०९.
Satto sambodhiyaṃ bodhi, satto sattahitāya so;
Hitvā sneharasābandha, mapi rāhulamātaraṃ.
संबोधी प्राप्त करण्यासाठी आणि प्राण्यांच्या कल्याणासाठी कटिबद्ध असलेल्या त्यांनी (बोधिसत्त्वांनी), अत्यंत प्रिय अशा राहुलच्या मातेचा (यशोधरेचा) देखील स्नेहबंध तोडून त्याग केला.
310.
३१०.
Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ, kiñci dassīyate paraṃ;
Asamaṃ vā samaṃ tassa, yadi sā vañcanā matā.
वर्णन करण्यायोग्य गोष्टीला लपवून, तिच्याशी असमान किंवा समान असणारी दुसरीच एखादी गोष्ट जेव्हा दाखवली जाते, तेव्हा त्याला 'वंचना' (अलंकार) मानले जाते.
Asamavañcanā
असम-वंचना
311.
३११.
Purato na sahassesu, na pañcesu ca tādino;
Māro paresu tasse’saṃ, sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.
त्या तथागतांच्या समोर मार केवळ हजार किंवा पाच हजार सैन्यासह आला नाही, तर त्याने स्वतःच्या सैन्याची संख्या दहा हजार पटीने वाढवून आणली.
Samavañcanā
सम-वंचना
312.
३१२.
Vivāda manuyuñjanto, munindavadani’ndunā;
Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ, chatta metaṃ manobhuno.
मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखरूपी चंद्राशी वाद घालणारा हा पूर्ण चंद्र नसून, हे तर कामदेवाचे छत्र आहे.
313.
३१३.
Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;
Thuti ra’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.
इतरांचे अनुकरण करून किंवा वैराग्यापोटी अप्रस्तुत (प्रसंगाशी संबंधित नसलेल्या) गोष्टीची जी स्तुती केली जाते, तिला 'अप्रस्तुतप्रशंसा' (अप्पकतत्थुति) म्हणतात.
314.
३१४.
Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;
Anāyāso palābhehi, jaladabbhaṅkurādibhi.
इतरांची चाकरी न करता, वनांमध्ये राहणारे हरिण पाणी आणि कोवळे गवत इत्यादी विनासायास मिळणाऱ्या गोष्टींवर सुखाने जीवन जगतात.
315.
३१५.
Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;
Siyā ekāvali sā’yaṃ, dvidhā vidhi, nisedhato.
जिथे प्रत्येक पुढील शब्द हा मागील शब्दाचे विशेषण असतो, त्याला 'एकावली' (अलंकार) म्हणतात. ती विधी (सकारात्मक) आणि निषेध (नकारात्मक) अशी दोन प्रकारची असते.
Vidhiekāvali
विधी-एकावली
316.
३१६.
Pādā [Pg.184] nakhāli rucirā, nakhāli raṃsi bhāsurā;
Raṃsītamopahāne’ka, rasā sobhanti satthuno.
शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तींमुळे सुंदर आहेत, नखांच्या पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहेत आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्यात मग्न आहेत; असे त्यांचे चरण शोभून दिसतात.
Nisedhaekāvali
निषेध-एकावली
317.
३१७.
Asantuṭṭho yati neva,Santoso nā’layāhato;
Nā’layo yo sa jantūnaṃ, nā’nanta byasanā vaho.
भिक्खू असंतुष्ट नसतो, संतोष हा आसक्तीने युक्त नसतो, जी प्राण्यांची आसक्ती नसते ती अनंत संकटांना आणणारी नसते.
318.
३१८.
Yahiṃ bhūsiya bhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;
Vinā’va sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.
कोणत्याही समानतेशिवाय, जेव्हा दोन वस्तू परस्परांना सुशोभित करतात, तेव्हा त्याला 'परस्पर-विभूषण' (अलंकार) म्हणतात.
319.
३१९.
Byāmaṃ’su maṇḍalaṃ tena, muninā lokabandhunā;
Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.
लोकबंधू मुनींच्या (बुद्धांच्या) शरीरामुळे त्यांच्याभोवतीचे व्यामप्रभा मंडल (तेजोवलय) अत्यंत शोभून दिसते आणि त्या तेजोवलयामुळे ते स्वतः देखील तसेच सुशोभित दिसतात.
320.
३२०.
Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca, guṇassa ca;
‘Sahavuttī’ti viññeyyaṃ, ta’dudāharaṇaṃ yathā.
क्रिया आणि गुणांच्या सहभागाचे (एकत्र असण्याचे) जे वर्णन असते, त्याला 'सहवृत्ती' (अलंकार) समजावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.
Kriyāsahavutti
क्रिया-सहवृत्ती
321.
३२१.
Jalanti candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃ savo;
Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.
चंद्राच्या किरणांसोबतच शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) नखांची प्रभा चमकते आणि चंद्रासोबतच त्यांचे मुखचंद्र प्रफुल्लित होते.
Guṇasahavutti
गुण-सहवृत्ती
322.
३२२.
Jino’dayena malīnaṃ, saha dujjana cetasā;
Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjana cetasā.
जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या मनासोबतच पाप मलीन (नष्ट) झाले, आणि सज्जनांच्या मनासोबतच सर्व दिशा अत्यंत निर्मळ झाल्या.
323.
३२३.
Virodhīnaṃ pada’tthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;
Samukkaṃsā’bhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.
उत्कर्ष दाखवण्यासाठी, जेव्हा परस्परविरोधी गोष्टींचा संबंध दाखवला जातो, तेव्हा त्याला 'विरोधिता' (विरोध अलंकार) मानले जाते.
324.
३२४.
Guṇā sabhāva madhurā, api loke’ka bandhuno;
Sevitā pāpa sevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.
जगाचे एकमेव मित्र असलेल्यांचे स्वभावाने मधुर असलेले गुण देखील, जेव्हा पापी लोकांच्या संगतीत येतात, तेव्हा ते मनाला दूषित करतात.
325.
३२५.
Yassa kassa ci dānena, yassa kassa ci vatthuno;
Visiṭṭhassa ya mādānaṃ, ‘parivuttī’ti sā matā.
कोणत्याही सामान्य वस्तूचे दान करून, त्याबदल्यात एखाद्या विशिष्ट किंवा श्रेष्ठ गोष्टीचे ग्रहण करणे, याला 'परिवृत्ती' (अलंकार) मानले जाते.
326.
३२६.
Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;
Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.
पूर्वी इतरांना आपले सुंदर डोळे इत्यादींचे दान करून, आता मुनींनी (बुद्धांनी) सर्वज्ञतेचे परम वैभव प्राप्त केले आहे.
327.
३२७.
Kiñci [Pg.185] disvāna viññātā, paṭipajjati taṃsamaṃ;
Saṃsayā’pagataṃ vatthuṃ, yattha so’yaṃ bhamo mato.
जेव्हा एखादी वस्तू पाहून, संशयरहितपणे तिला तिच्यासारखीच दुसरी वस्तू समजले जाते, तेव्हा त्याला 'भ्रम' (अलंकार) मानले जाते.
328.
३२८.
Samaṃ disāsu’jjalāsu, jina pāda nakhaṃ’sunā;
Passantā abhinandanti, candā’tapa manā janā.
जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरण-नखांच्या किरणांमुळे सर्व दिशा सारख्याच उजळून निघाल्या असता, त्याला चंद्राचा प्रकाश समजून लोक आनंदित होतात.
329.
३२९.
Pavuccate yaṃ nāmādi, kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;
Yena kenaci vaṇṇena, bhāvo nāmā’ya mīrito.
कवींच्या भावनेचे प्रकटीकरण करणाऱ्या ज्या कोणत्याही वर्णनाला नाम इत्यादींद्वारे व्यक्त केले जाते, त्याला 'भाव' (अलंकार) म्हटले जाते.
330.
३३०.
Nanu teye’va santāno, sāgarā na kulācalā;
Manampi mariyādaṃ ye, saṃvaṭṭepi jahanti no.
नक्कीच ते समुद्रच आहेत, कुलाचल पर्वत नव्हे; जे प्रलयकाळातही आपली थोडी देखील मर्यादा सोडत नाहीत.
331.
३३१.
Aṅgaṅgi bhāvā sadisa, balabhāvā ca bandhane;
Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ ‘missa’nti pavuccati.
रचनेमध्ये अलंकारांचा जो परस्पर संबंध अंग-अंगी भावाने (प्रधान आणि गौण भावाने) किंवा समान बल भावाने (समान शक्तीने) होतो, त्याला 'मिस्स' (मिश्र अलंकार) असे म्हटले जाते.
Aṅgaṅgībhāvamissa
अंग-अंगीभाव मिश्र (प्रधान-गौणभाव मिश्र)
332.
३३२.
Pasatthā munino pāda, nakha raṃsi mahānadī;
Aho! Gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.
मुनींच्या (बुद्धांच्या) पायांच्या नखांची प्रशंसनीय प्रभा (किरणे) ही एका महानदीसारखी आहे. अहो! त्यात पूर्णपणे बुडालेल्या लोकांनाही ती केवळ सुखच प्रदान करते.
Sadisa bala bhāva missa
सदिस-बल-भाव मिश्र (समान बल मिश्र)
333.
३३३.
Veso sabhāva madhuro, rūpaṃ netta rasāyanaṃ;
Madhū’va munino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.
मुनींचे (बुद्धांचे) रूप स्वभावतःच मधुर आहे, त्यांचे सौंदर्य डोळ्यांसाठी रसायन (अमृत) आहे आणि त्यांची वाणी मधासारखी आहे; ती कोणत्या बरं मनुष्याला तृप्त (आनंदित) करत नाही?
334.
३३४.
Āsī nāma siyā’tthassa, iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;
Tiloke’kagati nātho,Pātu loka mapāyato.
इच्छित गोष्टीची आकांक्षा करणे म्हणजे 'आसी' (आशीर्वाद अलंकार) होय. जसे की: 'त्रिलोकाचे एकमेव आश्रयदाते असलेले नाथ (बुद्ध) या जगाचे अपायापासून (दुःखापासून) रक्षण करोत.'
335.
३३५.
Rasa’ppatīti janakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;
‘Rasavanta’nti taṃ ñeyyaṃ, rasavanta vidhānato.
ज्या अलंकारामुळे रसाची प्रचिती (अनुभूती) निर्माण होते, त्याला रसयुक्त रचनेच्या नियमांनुसार 'रसवंत' (रसवत् अलंकार) म्हणून जाणावे.
336.
३३६.
Rāgā’nata’bbhuta saroja mukhaṃ dharāya,Pādā tilokagaruno’dhika bandharāgā;
Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,Sañcumbayanti satatā’hita sambhamena.
त्रिलोकगुरूंचे (बुद्धांचे) अत्यंत लाल (अनुरागयुक्त) पाय, पृथ्वी आपल्या नेहमी सजल असलेल्या हाताने (किरणांनी/जलाने) घट्ट धरून, प्रेमाने नम्र झालेल्या आपल्या अद्भुत कमलरूपी मुखाने, आदरयुक्त संभ्रमाने सतत चुंबन घेत आहे.
337.
३३७.
Iccā’nugamma [Pg.186] purimācariyā’nubhāvaṃ,Saṅkhepato nigadito’ya malaṅkatīnaṃ;
Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,Ko nāma passitu malaṃ khalu tāsa mantaṃ.
अशा प्रकारे, प्राचीन आचार्यांच्या प्रभावाचे (मतांचे) अनुकरण करून अलंकारांचे हे वर्गीकरण संक्षेपाने सांगितले आहे. कवींनी कल्पिलेल्या या अलंकारांचा अंत पाहण्यास कोण बरं समर्थ आहे?
Iti saṅgharakkhitamahāsāmi viracite subodhālaṅkāre
अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' या ग्रंथातील
Atthālaṅkārāvabodho nāma
'अर्थालंकार-अवबोध' नावाचा
Catuttho paricchedo.
चौथा परिच्छेद समाप्त.
5. Bhāvāvabodha-pañcamapariccheda
५. भाव-अवबोध - पाचवा परिच्छेद
338.
३३८.
Paṭibhānavatā loka, vohāra’manusārinā;
Tato’citya samullāsa, vedinā kavinā paraṃ.
प्रतिभावान, लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या आणि योग्य अशा आनंदाच्या अभिव्यक्तीला जाणणाऱ्या कवीने...
339.
३३९.
Ṭhāyisambandhino bhāva, vibhāvā sā’nubhāvakā;
Sambajjhanti nibandhā te, rasa’ssādāya sādhunaṃ.
स्थायी भावांशी संबंधित असलेले विभाव आणि अनुभाव हे सज्जनांच्या (रसिक प्रेक्षकांच्या) रसास्वादासाठी रचनेमध्ये गुंफले जातात.
Bhāvaadhippāya
भाव-अभिप्राय (भावाचा अर्थ)
340.
३४०.
Citta vutti visesā tu, bhāvayanti rase yato;
Ratyādayo tato bhāva, saddena parikittitā.
कारण रती (प्रेम) इत्यादी विशिष्ट चित्तवृत्ती रसांना भावित (उत्पन्न) करतात, म्हणूनच त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधले जाते.
Ṭhāyībhāvaadhippāya
स्थायीभाव-अभिप्राय (स्थायीभावाचा अर्थ)
341.
३४१.
Virodhinā’ññabhāvena, yo bhāvo na tirohito;
Sīlena tiṭṭhati’cceso, ‘ṭhāyībhāvo’ti saddito.
जो भाव विरोधी किंवा इतर कोणत्याही भावाने झाकोळला जात नाही आणि जो आपल्या स्वभावाने स्थिर राहतो, त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले जाते.
Ṭhāyībhāvappabhedauddesa
स्थायीभावांचे प्रकार
342.
३४२.
Rati, hasso, ca soko, ca,Kodhu, ssāhā, bhayaṃ,pi ca;
Jigucchā, vimhayo, ceva, samo ca nava ṭhāyino.
रती (प्रेम), हास्य, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा (घृणा), विस्मय आणि शम (शांतता) हे नऊ स्थायीभाव आहेत.
Byabhicārībhāvaadhippāya
व्यभिचारीभाव-अभिप्राय (व्यभिचारीभावाचा अर्थ)
343.
३४३.
Tirobhāvā, vibhāvā’di, visesanā’bhimukhyato;
Ye te caranti sīlena, te honti byabhicārino.
जे भाव प्रगट आणि अप्रगट होत, विभाव इत्यादींच्या वैशिष्ट्यांच्या अभिमुख होऊन संचार करतात, ते स्वभावतः 'व्यभिचारी भाव' असतात.
Byabhicāribhāvapabheda
व्यभिचारीभावांचे प्रकार
344.
३४४.
Nibbedo[Pg.187], takka, saṅkā, sama,Dhiti, jaḷatā, dīnatu, ggā, lasattaṃ,Suttaṃ, tāso, gilānu, ssuka, harisa,Sati, ssā, visādā, bahitthā ;
Cintā, gabbā, pamāro, marisa, mada,Matu, mmāda, mohā, vibodho,Niddā, vegā, sabilaṃ, maraṇa,Capalatā, byādhi, tettiṃsa mete.
निर्वेद (उदासीनता), तर्क, शंका, श्रम, धृती (धैर्य), जडता, दीनता, उग्रता, आळस, सुप्त (स्वप्न), त्रास (भय), ग्लानी, उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद, अवहित्था (भाव लपवणे), चिंता, गर्व, अपस्मार (फेफरे), अमर्ष (असहशीलता), मद, मती, उन्माद, मोह, विबोध (जागृती), निद्रा, आवेग, व्रीडा (लाज), मरण, चपळता आणि व्याधी; हे तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत.
Sattikabhāvaadhippāya
सात्त्विकभाव-अभिप्राय (सात्त्विकभावाचा अर्थ)
345.
३४५.
Samāhita’tta’ppabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;
Sattikā pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvā bhavanti te.
एकाग्र चित्तातून 'सत्त्व' उत्पन्न होते; त्या सत्त्वापासून निर्माण झालेले भाव म्हणजे 'सात्त्विक भाव' होत. हे जरी अनुभावच असले, तरी ते स्वतंत्र भाव मानले जातात.
Sattikabhāvappabheda
सात्त्विकभावांचे प्रकार
346.
३४६.
Thambho, paḷaya, romañcā, tathā seda, ssu, vepathu;
Vevaṇṇiyaṃ, visaratā, bhāvā’ṭṭhe’te tu sattikā.
स्तंभ (स्तब्धता), प्रलय (मूर्च्छा), रोमांच, स्वेद (घाम), अश्रू, वेपथू (कंप), वैवर्ण्य (रंग उडणे) आणि स्वरभंग; हे आठ सात्त्विक भाव आहेत.
347.
३४७.
Yadā ratyādayo bhāvā, ṭhitisīlā na honti ce;
Tadā sabbepi te bhāvā, bhavanti byabhicārino.
जेव्हा रती इत्यादी भाव स्थायी स्वरूपाचे नसतात, तेव्हा ते सर्व भाव व्यभिचारी भाव बनतात.
348.
३४८.
Vibhāvo kāraṇaṃ tesu, ppattiyu’ddīpane tathā;
Yo siyā bodhako tesaṃ,Anubhāvo’ya mīrito.
त्या भावांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, तो 'विभाव' होय; आणि जे त्या भावांचे प्रकटीकरण (बोध) करतात, त्यांना 'अनुभाव' म्हटले जाते.
349.
३४९.
Nekahetuṃ manovutti, visesañca vibhāvituṃ;
Bhāvaṃ vibhāvā’nubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.
अनेक कारणांनी युक्त असलेल्या विशिष्ट चित्तवृत्तीला स्पष्ट करण्यासाठी, रचनेमध्ये भाव, विभाव आणि अनुभाव यांचे स्पष्ट वर्णन केले पाहिजे.
350.
३५०.
Savibhāvā’nubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;
Vaṇṇanīyā yatho’cityaṃ, lokarūpā’nugāminā.
लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या कवीने ते विविध भाव त्यांच्या विभाव आणि अनुभावांसह योग्यतेनुसार आणि औचित्य साधून वर्णिले पाहिजेत.
351.
३५१.
Citta [Pg.188] vutti visesattā, mānasā sattikā’ṅgato;
Bahi nissaṭa sedādi, anubhāvehi vaṇṇiyā.
विशिष्ट चित्तवृत्ती असल्यामुळे, मानसिक आणि सात्त्विक भाव हे बाहेर प्रगट होणाऱ्या स्वेद (घाम) इत्यादी शारीरिक अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत.
Rasaadhippāya
रस-अभिप्राय (रसाचा अर्थ)
352.
३५२.
Sāmājikāna mānando, yo bandhatthā’nusārinaṃ;
Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.
काव्याच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या प्रेक्षकांना (रसिकांना) जो आनंद मिळतो, त्याचे आस्वादन केले जात असल्यामुळे तज्ज्ञांनी त्याला 'रस' असे म्हटले आहे.
Rasappabheda
रसांचे प्रकार
353.
३५३.
Savibhāvā, nubhāvehi, sattika,byabhicāribhi;
Assādiyatta mānīya, māno ṭhāye’va so raso.
विभाव, अनुभाव, सात्त्विक आणि व्यभिचारी भावांच्या द्वारे आस्वाद्यतेप्रत पोहोचवला जाणारा तो स्थायीभावच 'रस' बनतो.
354.
३५४.
Siṅgāra,hassa,karuṇā, rudda,vīra,bhayānakā;
Bībhaccha,bbhuta,santā, ca, rasā ṭhāyīna nukkamā.
शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बिभत्स, अद्भुत आणि शांत; हे स्थायीभावांच्या अनुक्रमानुसार नऊ रस आहेत.
355.
३५५.
Dukkharūpe’ya’ mānando, kathaṃ nu karuṇādike?Siyā sotūnamānando,Soko vessantarassa hi.
दुःखरूप असलेल्या करुण इत्यादी रसांमध्ये आनंद कसा बरं असू शकतो? ऐकणाऱ्यांना (श्रोत्यांना) आनंद होतो, परंतु वेस्संतराला (पात्राला) तर शोकच होतो.
Ṭhāyībhāva niddesa ratiṭṭhāyībhāva
स्थायीभाव निर्देश: रति स्थायीभाव.
356.
३५६.
Ramma,desa, kalā, kāla, vesādi, paṭisevanā;
Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodo rati ruccate.
रमणीय देश, कला, काळ, वेशभूषा इत्यादींचे सेवन; एकमेकांवर अनुरक्त असलेल्या तरुण-तरुणींचा जो प्रमोद (आनंद) आहे, त्याला 'रति' म्हटले जाते.
357.
३५७.
Yutyā bhāvānubhāvā te, nibandhā posayanti naṃ;
Sopya’yoga, vippayoga, sambhogānaṃ vasā tidhā.
योग्य रचनेद्वारे ते भाव आणि अनुभाव याचे पोषण करतात; आणि ती (रति) अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या तीन प्रकारांनी युक्त असते.
Hassaṭṭhāyībhāva
हास स्थायीभाव.
358.
३५८.
Vikārā’katiādīhi, attano tha parassa vā;
Hasso niddā, samā’lasya, mucchādi,byabhicāribhi;
Paripose siyā hasso, bhiyyo’tthipabhutīnaṃ so.
स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या विकृत आकृती इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा हास; निद्रा, आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी परिपुष्ट झाल्यावर 'हास्य' रस बनतो, जो प्रामुख्याने स्त्रिया आणि कनिष्ठ पात्रांमध्ये अधिक आढळतो.
Hassappabheda
हास्याचे प्रकार.
359.
३५९.
Sita miha vikāsi nayanaṃ,Kiñcā’lakkhiya dijaṃ tu taṃ hasitaṃ;
Madhurassaraṃ vihasitaṃ, aṃsasirokampamupahasitaṃ.
येथे डोळे किंचित विकसित होणे म्हणजे 'स्मित' (सिता); दात थोडे दिसणे म्हणजे 'हसित'; मधुर आवाज असणे म्हणजे 'विहसित'; आणि खांदे व डोके हलवून हसणे म्हणजे 'उपहसित' होय.
360.
३६०.
Apahasitaṃ [Pg.189] sajala’kkhi, vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;
Dve dve kathitā ce’saṃ,Jeṭṭhe majjhe’dhame ca kamaso.
डोळ्यांत पाणी येणे म्हणजे 'अपहसित' आणि शरीराचे अवयव अस्ताव्यस्त होणे म्हणजे 'अतिहसित' होय. हे (सहा प्रकार) अनुक्रमे उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ पात्रांसाठी दोन-दोन सांगितले आहेत.
Karuṇaṭṭhāyībhāva
करुण स्थायीभाव.
361.
३६१.
Sokarūpo tu karuṇo, niṭṭhappatti’ṭṭha nāsato;
Tatthā’nubhāvā rudita, paḷaya,tthambhakādayo;
Visādā,lasya,maraṇa, cintā’dī byabhicārino.
इष्ट वस्तूचा नाश किंवा अनिष्टाची प्राप्ती झाल्याने शोक रूप असलेला 'करुण' रस उत्पन्न होतो. रडणे, मूर्च्छा येणे, स्तंभित होणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत; आणि विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.
Ruddaṭṭhāyībhāva
रौद्र स्थायीभाव.
362.
३६२.
Kodho macchariyā’dīhi, pose tāsa, madādibhi;
Nayanā’ruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.
मत्सर इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेला 'क्रोध' जेव्हा भय, मद इत्यादींनी परिपुष्ट होतो आणि डोळे लाल होणे इत्यादींनी व्यक्त होतो, तेव्हा त्याला 'रौद्र' रस म्हणतात.
Vīraṭṭhāyībhāva
वीर स्थायीभाव.
363.
३६३.
Patāpa, vikkamā’dīhu, ssāho ‘vīro’ti saññito;
Raṇa,dāna,dayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;
Tevā’nubhāvā dhiti,ma, tyā’dayo byabhicārino.
प्रताप, पराक्रम इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा उत्साह 'वीर' या नावाने ओळखला जातो. हा वीर रस युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर असा तीन प्रकारचा असतो. धैर्य, मती इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.
Bhayaṭṭhāyībhāva
भय स्थायीभाव.
364.
३६४.
Vikārā,sani,sattā’di, bhayu’kkaṃso bhayānako;
Sedā’dayo nubhāve’ttha, tāsā’dī byabhicārino.
विकृती, वीज कोसळणे, हिंस्र प्राणी इत्यादींमुळे भयाची जी पराकाष्ठा होते, तो 'भयानक' रस होय. घाम येणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत आणि त्रास इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.
Jigucchāṭṭhāyībhāva
जुगुप्सा स्थायीभाव.
365.
३६५.
Jigucchā rudhirā’dīhi, pūtyā’dīhi virāgato;
Bībhaccho khobhanu’bbegī, kamena karuṇāyuto;
Nāsā vikūṇanādīhi, saṅkādīhi’ssa posanaṃ.
रक्त इत्यादींमुळे, दुर्गंधीयुक्त वस्तूंमुळे किंवा वैराग्यामुळे उत्पन्न होणारी जुगुप्सा (घृणा) म्हणजे 'बीभत्स' रस होय, जो क्षोभकारक, उद्वेगजनक किंवा क्रमाने करुणेने युक्त असतो. नाक मुरडणे इत्यादींद्वारे आणि शंका इत्यादींद्वारे याचे पोषण होते.
Vimhayaṭṭhāyībhāva
विस्मय स्थायीभाव.
366.
३६६.
Ati loka padatthehi, vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;
Tassā’nubhāvā seda,ssu, sādhuvādā’dayo siyuṃ;
Tāsā,vega,dhiti,ppaññā, honte’ttha byabhicārino.
अलौकिक गोष्टींमुळे उत्पन्न होणारा विस्मय म्हणजे 'अद्भुत' रस होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधु-साधु' म्हणणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत; आणि त्रास, संवेग, धैर्य, प्रज्ञा इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.
Samaṭṭhāyībhāva
शम स्थायीभाव.
367.
३६७.
Ṭhāyībhāvo samo mettā, dayā,modā’di sambhavo;
Bhāvādīhi ta’dukkaṃso, santo santa nisevito.
मैत्री, दया, मुदिता इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा 'शम' हा स्थायीभाव आहे. भाव इत्यादींद्वारे त्याची जी पराकाष्ठा होते, तो शांत पुरुषांनी सेवन केलेला 'शांत' रस होय.
Iti saṅgharakkhita mahāsāmiviracite subodhālaṅkāre
अशा प्रकारे महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' ग्रंथातील
Rasabhāvā’vabodho nāma
'रसभावबोध' नावाचा
Pañcamo paricchedo.
पाचवा परिच्छेद समाप्त.
Subodhālaṅkāro samatto.
सुबोधालंकार समाप्त झाला.