বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।

Subodhālaṅkāraṭīkā

সুবোধালঙ্কারটীকা

Ganthārambhakathā

গ্রন্থারম্ভকথা

Yo [Pg.1] pādanīrajavarodararādhitena,Lokattayena’vikalena nirākulena;

Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ,Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ.

যিনি সমগ্র ও ব্যাকুলতাহীন ত্রিলোক কর্তৃক তাঁর চরণকমলের উৎকৃষ্ট মধ্যভাগে আরাধিত হয়ে নিজের অনুপমত্ব প্রকাশ করেছিলেন, সেই বন্দনীয় মুনীন্দ্রকে অভিবন্দনপূর্বক বন্দনা করি।

Patto sapattavijayo jayabodhimūle,Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena;

Sattāpasatta vipulāmalasagguṇassa,Saddhammasāraratanassa namatthu tassa.

যাঁর অনুগ্রহে জয়বোধিমূলে শত্রুবিজয় লাভ করে সদ্ধর্মরাজপদ প্রাপ্ত হওয়া গেছে, সত্ত্বগণের প্রতি আসক্ত (অনুকম্পাশীল) এবং বিপুল ও বিমল সৎগুণসম্পন্ন সেই সদ্ধর্মসাররূপ রত্নকে নমস্কার।

Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa,Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa;

Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi,Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ.

যিনি সেই মহার্ঘ ধর্মরত্নের সৎগুণের পাত্রত্ব লাভ করেছেন, মস্তক অবনত করে প্রণত ব্যক্তিদের দ্বারা পূজিত সেই উত্তম সংঘকে আমি মস্তক দ্বারা বন্দনা করি।

Ye’nantatantaratanākaramanthanena,Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā;

Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

যাঁরা অনন্ত শাস্ত্ররূপ রত্নাকর মন্থন করে, মন্দর পর্বতের মতো দীপ্তিময় শ্রেষ্ঠ জ্ঞানের দ্বারা সারবস্তু লাভ করে নিজেরা সুখী হয়েছেন এবং অন্যদেরও সুখী করছেন, গুণে মহান আমার সেই গুরুগণ জয়যুক্ত হোন।

1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda

১. দোষাববোধ নামক প্রথম পরিচ্ছেদ

Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā

রতনত্তয়-প্রণাম-বর্ণনা

1.

১.

Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī;

Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.

মুনীন্দ্রের মুখপদ্ম-গর্ভ থেকে উৎপন্ন সুন্দরী, প্রাণীদের শরণস্বরূপা বাণী আমার মনকে প্রীত করুক।

1. Athāyaṃ [Pg.2] ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘muninde’’ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati.

১. অতঃপর এই গ্রন্থকার গ্রন্থের প্রারম্ভে পূর্ববর্তী প্রয়োগ ও অনুবন্ধের স্বভাবসিদ্ধ গুণের অভাবযুক্ত তরুণ ভিক্ষুদের অন্য উপায়ের অভাব এবং অন্তরায় সৃষ্টিকারী পরাক্রমের কারণে শত শত বিপত্তির সম্মুখীন হতে দেখে, দয়া থেকে উৎপন্ন রসে আর্দ্র হৃদয় হওয়ার কারণে, তার উপায়স্বরূপ রচনার লক্ষণ (কাব্যলক্ষণ) রচনা করতে ইচ্ছুক হয়ে, অভীষ্ট সিদ্ধির নিমিত্ত নিজের অধীগত সদ্ধর্মদেবতার স্মরণ প্রদর্শন করার জন্য প্রথমে “মুনিন্দ” ইত্যাদি বলেছেন। যদি বলা হয়, “রচনার লক্ষণ রচনা করতে ইচ্ছুক” বলা হয়েছে, এখানে লক্ষণ নির্ধারণের কী প্রয়োজন? লক্ষণ না জেনেও কি অনেকে রচনা করতে দেখা যায় না? সত্য, তবুও তাদের সেই রচনা ঘুণের অক্ষরের মতো (কাকতালীয়) অথবা তা পণ্ডিতদের প্রয়োগের অনুসারী হতে পারে, কিংবা পূর্বে কৃত শাস্ত্রচর্চার ফল হতে পারে—এরূপ বুঝতে হবে। “বাণী আমার মনকে প্রীত করুক”—এটিই সম্বন্ধ। “বাণী” বলতে সরস্বতী নামে পরিচিত কোনো দেবী, যিনি অত্যন্ত শুভ্র এবং ইচ্ছানুযায়ী অর্থ সাধনের জন্য পদ্মগর্ভে উপবিষ্ট থাকেন—এটি লোকপ্রবাদ। কিন্তু প্রকৃতপক্ষে “বাণী” হলো বিঘ্নহীনভাবে অভীষ্ট সিদ্ধির একমাত্র কারণ সম্যকসম্বুদ্ধ-ভাষিত সদ্ধর্ম, যার কারণে এই দেবতাকে রূপক অর্থে গ্রহণ করা হয়েছে। সেখানে সরস্বতীর প্রতি আসক্ত ব্যক্তিদের যেভাবে মন প্রীত হয় বলে লোকবিশ্বাস, সদ্ধর্মদেবতার দ্বারা মনের প্রীতি কিন্তু অন্যরূপ; সমস্ত দোষত্রুটিহীন, অত্যন্ত নির্মল এবং নিরন্তর পরমার্থ সাধনের প্রবৃত্তির কারণে মনের প্রীতি ঘটে। এবং তার দ্বারা প্রশ্রদ্ধি (শান্তি), তার থেকে সুখ, সুখ থেকে সমাধি এবং সমাধি লাভের ফলে যথাভূত জ্ঞান উৎপন্ন হওয়ার কারণে বিচিত্র ও অনেক শব্দার্থের বিশেষত্ব অনায়াসে প্রতিভাত হয়; এবং তা থেকে অভীষ্ট সিদ্ধি ঘটে—এই বক্রোক্তির মাধ্যমে তাঁর প্রসন্নতা প্রার্থনা করা হয়েছে।

Kiṃvisiṭṭhoccāha [Pg.3] ‘‘muninde’’ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā munindo, sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ munindasaddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva munindavadanaṃ, ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha sambhavena pavattiyā, uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ iccādi. Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato.

কী বৈশিষ্ট্যযুক্ত তা বলার জন্য “মুনিন্দ” ইত্যাদি বলেছেন। উভয় লোক মনন করেন বা জানেন যিনি, তিনি হলেন ‘মুনি’। যিনি সর্বত্র পরম ঐশ্বর্য প্রবর্তন করেন, তিনি হলেন ‘ইন্দ্র’। তিনি মুনি এবং ইন্দ্রও বটে, অথবা মুনিদের ইন্দ্র (শ্রেষ্ঠ)—তিনিই ‘মুনিন্দ’ বা সম্যকসম্বুদ্ধ। অতএব এটি তাঁর গুণবাচক সংজ্ঞা। অন্যান্য সমার্থক শব্দ থাকা সত্ত্বেও কবির কাঙ্ক্ষিত অর্থের একান্ত বাচক হওয়ায় এবং ঔচিত্য পুষ্ট করার কারণে এই ‘মুনিন্দ’ শব্দটি প্রযুক্ত হয়েছে। কারণ, যিনি উভয় লোক জানার মাধ্যমে মুনিদের অর্থাৎ পরম ঐশ্বর্যশালী ব্যক্তিদেরও পরম ঐশ্বর্য প্রবর্তন করেন, তিনি অন্যের মনকে প্রীত করার কারণস্বরূপ—এটি এখানে অত্যন্ত উপযুক্ত; এবং তা অন্যান্য পদের ঔচিত্যকেও পুষ্ট করে। কারণ, সেই প্রকার ব্যক্তির মুখপদ্মের অভ্যন্তর থেকে উৎপন্ন হওয়ায় তিনি সুন্দরী, সেই কারণেই তিনি শরণস্বরূপা এবং সেই কারণেই তিনি মনকে প্রীত করেন। তাঁর মুখ, তা মুনীন্দ্রের মুখের মতো, যা পদ্মস্বরূপ (অম্ভোজ)। অথবা লক্ষ্মী-সংযোগ ইত্যাদি ধর্মের কারণে তা পদ্মস্বরূপ। তার গর্ভ। সেখানে উৎপত্তি বা প্রবর্তনের কারণে তিনি সুন্দরী ও অনিন্দ্য দেবী। বাণী কিন্তু সামান্যতম দোষের দ্বারাও অস্পৃষ্ট হওয়ায় অনিন্দ্য; এবং যেমন বলা হবে—“গুণ ও অলঙ্কারযুক্ত” ইত্যাদি। অতএব এই বাণী প্রাণীদের অর্থাৎ সত্ত্বগণের প্রতিভাদি গুণবিশেষ বহন করার কারণে শরণস্বরূপা দেবী। বাণী কিন্তু সমস্ত উপদ্রব নিবারণ করে এবং সমস্ত হিত ও সুখ-সম্পদ সম্পাদন করে অত্যন্ত শরণস্বরূপা হয়। স্বভাবত ক্লীবলিঙ্গ হওয়ার কারণে এখানে লিঙ্গ পরিবর্তন হয়নি। “আমার” (mayhaṃ) এই একবচনের দ্বারা নিজের নিরভিমানতা প্রকাশ করে সজ্জনদের আচরণ প্রদর্শন করেছেন। এবং এটি অভিন্নপদ শ্লেষ অলঙ্কার, কারণ সর্বত্রই অপ্রকাশিত শব্দের প্রয়োগ রয়েছে। এবং এই শ্লেষ অলঙ্কার বক্রোক্তির মাধ্যমে সর্বত্র সৌন্দর্য বৃদ্ধি করে। যেমন বলা হবে—“বক্রোক্তিসমূহে শ্লেষ অলঙ্কার পরম সৌন্দর্য বৃদ্ধি করে”। এটি এখানে সংক্ষেপ পদ্ধতিতে অর্থ বর্ণনা। বিস্তারিত পদ্ধতিতে কিন্তু নানাভাবে অর্থ বর্ণনা করা সম্ভব। তেমন করলে গ্রন্থ বৃদ্ধি পাবে বিধায় এই পদ্ধতিই গ্রহণ করা হয়েছে।

1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo [Pg.4] sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ, visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva.

১. অতিশয় পরিশুদ্ধ বুদ্ধির গোচর এবং পরম বিচিত্র গ্রন্থের রচয়িতা এই আচার্য সংঘরক্ষিত মহাস্বামীপাদ ত্রিপিটক ও সমস্ত শাস্ত্রে পারদর্শিতা লাভের মাধ্যমে উৎপন্ন প্রচুর প্রীতি ও সুখ অনুভব করে, প্রতিপত্তি ও প্রতিবেধরূপ দ্বিপাক্ষিক শাসনের মূল পরিযত্তি (শাস্ত্রচর্চা) হওয়ার কারণে, যেকোনো উপায়ে সেই পরিযত্তির অর্থ অববোধের মাধ্যমে “যদি সজ্জনদের সন্তুষ্ট করতে পারি” এই উদ্দেশ্যে, তা অধিগম করার উপায়স্বরূপ এই প্রকরণ আরম্ভ করে, গ্রন্থের প্রারম্ভে ইষ্টদেবতাকে প্রণাম করা সজ্জনদের সদাচার রক্ষার জন্য এবং বিশেষত অভীষ্ট গ্রন্থ নির্বিঘ্নে সমাপ্ত করার কারণস্বরূপ ইষ্টদেবতার স্মরণ, অন্য গ্রন্থ আরম্ভের বিরোধিতাকারীদের প্রতিহত করার উদ্দেশ্যে নাম, অভিধেয়, রচনার প্রকার ও প্রয়োজন প্রদর্শন করে “মুনিন্দবদনম্ভোজ...পে... পরিস্সমো” এই তিনটি গাথা বলেছেন। এখানে প্রথম গাথায় ইষ্টদেবতাস্বরূপ ত্রিরত্নের প্রণাম প্রদর্শিত হয়েছে, দ্বিতীয় গাথায় আরম্ভের বিরোধিতাকারীদের নিষেধ করা হয়েছে এবং তৃতীয় গাথায় নাম ইত্যাদি প্রদর্শিত হয়েছে। কারণ, লোকোত্তর ধর্ম-আশ্রিত পরিযত্তিস্বরূপ সর্বজ্ঞ-বাণীর দ্বারা মন প্রীত করার প্রার্থনার ছলে নিজের অশেষ ধর্মরত্নের প্রতি শ্রদ্ধা প্রকাশ করা হয়েছে। সেই ধর্ম-শ্রদ্ধা তার অবিচ্ছেদ্যতার কারণে বুদ্ধ ও সংঘের প্রতিও সিদ্ধ হওয়ায় ত্রিরত্ন বিষয়ক প্রণাম বক্রোক্তির মাধ্যমে প্রদর্শন করেছেন। তা প্রকৃতপক্ষে প্রণামক্রিয়া সম্পাদনকারী কুশল চেতনা। এখানে ফল পূর্বেই বলা হয়েছে।

Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkārasaddena [Pg.5] ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkārasaddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkārasaddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkārasaddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti.

পুনরায়, রামশর্মা ইত্যাদি অলঙ্কারশাস্ত্র বিদ্যমান থাকতে এই অলঙ্কারশাস্ত্র রচনা করা পিষ্টপেষণের মতো (অনর্থক পুনরাবৃত্তি) হবে—এরূপ বলনেওয়ালা বিরোধীদের, রামশর্মা ইত্যাদির অস্তিত্ব স্বীকার করেও, সেগুলো শুদ্ধ মাগধী ভাষাভাষীদের (পালি ভাষাভাষীদের) জন্য উপযোগী নয়—এই যুক্তির দ্বারা প্রতিহত করা হয়েছে। কারণ, এই খণ্ডনের ফল হলো গ্রন্থের নির্দোষতা প্রমাণ করা। তাছাড়া, শব্দালঙ্কার ও অর্থালঙ্কার প্রকাশক ‘অলঙ্কার’ শব্দের দ্বারা গ্রন্থশরীররূপ সংজ্ঞীর সংজ্ঞারূপ অভিধান এবং ‘অলঙ্কার’ শব্দের শব্দালঙ্কারাদি অভিধেয়কে শুদ্ধ মাগধী ভাষার অন্তর্গত বলে, ‘অলঙ্কার’ শব্দের বিশেষণস্বরূপ অনুরূপ শব্দের গ্রহণের দ্বারা বুদ্ধবচনের উপযোগিতা মাগধী ব্যবহারের মাধ্যমে ঘটে—এটি প্রতীয়মান হওয়ায় রচনার প্রকার এবং অলঙ্কার গ্রন্থের প্রবৃত্তি অর্থালঙ্কারাদির ওপর নির্ভরশীল হওয়ায় এই ‘অলঙ্কার’ শব্দের দ্বারাই অলঙ্কার সংস্কাররূপ প্রয়োজন প্রদর্শন করে।

Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi–

শাস্ত্র ও প্রয়োজনের সাধ্য-সাধন লক্ষণযুক্ত সম্বন্ধ কিন্তু সম্বন্ধের আশ্রয়স্বরূপ শাস্ত্র ও প্রয়োজনের প্রদর্শনের মাধ্যমেই তার ওপর নির্ভরশীল হওয়ায় স্বয়ংক্রিয়ভাবেই বলা হয়ে যায়। কারণ, বলা হয়েছে—

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

“শাস্ত্র এবং প্রয়োজন—উভয়ই সম্বন্ধের আশ্রয়; তাদের বর্ণনার মাধ্যমেই তাদের ওপর আশ্রিত সেই সম্বন্ধও বলা হয়ে যায়।”

Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti.

তার অর্থ—সম্বন্ধের আশ্রয় অর্থাৎ সম্বন্ধের আধারস্বরূপ শাস্ত্র ও প্রয়োজন উভয়ই বলা হয়েছে, তাদের বর্ণনার মাধ্যমেই অর্থাৎ সেই উভয়ের কথনের মাধ্যমেই তাদের ওপর আশ্রিত, তাদের অবলম্বন করে প্রবৃত্ত সেই সম্বন্ধও বলা হয়ে যায়।

Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi –

এখানে নামের উল্লেখ ব্যবহারের সুবিধার জন্য, অভিধেয় ইত্যাদির উল্লেখ কিন্তু সেগুলোর সাথে যুক্ত সুবুদ্ধিপ্রণোদিত গ্রন্থের গ্রহণযোগ্যতা এবং তার বিপরীত উন্মত্ত প্রলাপের মতো অগ্রাহ্য গ্রন্থের অগ্রহণযোগ্যতা প্রকাশের জন্য—এরূপ বুঝতে হবে। কারণ, বলা হয়েছে—

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

“সম্বন্ধের অনুকূল উপায়যুক্ত, পুরুষার্থের প্রতিপাদক এবং বিচার-বিশ্লেষণের দ্বারা অধীগত বাক্যই (শাস্ত্র); এর বিপরীত অন্য কিছু গ্রহণযোগ্য নয়।”

Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ [Pg.6] vākyaṃ ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ.

তার অর্থ—সম্বন্ধের অনুকূল উপায় বলতে সাধ্য-সাধন লক্ষণযুক্ত সম্বন্ধের আশ্রয়স্বরূপ বাচ্য ও বাচকের সম্বন্ধযুক্ত পরস্পরের অনুরূপ গুণের পরিজ্ঞানের কারণস্বরূপ; পুরুষার্থের প্রতিপাদক বলতে চতুর্বিধ ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষ নামক পুরুষার্থের বাচক; বাক্য বলতে “একটি আখ্যাত (ক্রিয়া) ও কারকযুক্ত পদসমূহের সমষ্টিই বাক্য” এই উক্ত লক্ষণের অন্তর্গত বাক্যসমুদায়যুক্ত মহাবাক্যস্বরূপ শাস্ত্র; বিচার-বিশ্লেষণের দ্বারা অধীগত বলতে জ্ঞানগত লক্ষণযুক্ত পরীক্ষার দ্বারা অধীগত বা অভিপ্রেত; এর বাইরে উক্ত লক্ষণযুক্ত শাস্ত্র ছাড়া অন্য কিছু অনধীগত বা অনভিপ্রেত। এটিই এখানে গাথাসমূহের অবতারণার প্রয়োজন।

Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā, sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti.

জগতে পদ্মগর্ভে বসবাসকারিণী, সর্বাঙ্গধবলা, যথেচ্ছ অর্থসাধিকা, সরস্বতী নাম্নী দেবতাকে 'বাণী' বলে ব্যবহারের দ্বারা এই অর্থের সাথে যুক্ত করে অভিন্নপদশ্লেষ অলঙ্কারবশে বলা হয়েছে বলে পদটির অর্থ এভাবে জানা উচিত— মুনীন্দ্রের (বুদ্ধের) শোভা, সুগন্ধ আদি গুণযুক্ত হওয়ার কারণে মুখসদৃশ, অথবা মুখ নামক পদ্মের গর্ভে (অভ্যন্তরে) সম্ভূত হওয়ার কারণে বা উৎপত্তির কারণে সুন্দরী, নির্দোষ বা শোভনা, প্রাণীদের শরণ, অতএব অহিত দূরীকরণ ও হিত সাধনের দ্বারা সর্বসত্ত্বের আশ্রয়স্বরূপা 'বাণী' নামক যথোক্ত গুণোপেতা সরস্বতী দেবী, অথবা 'সর্বজ্ঞভারতী' (সর্বজ্ঞের বাণী) নামক সদ্ধর্মরত্ন গ্রন্থ রচনায় ব্যাপৃত আমার মনকে অভিলষিত অর্থ সম্পাদনের মাধ্যমে প্রীত করুক।

Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo. Devatāpakkhe vadanamiva vadananti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojanti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇasaddassa na liṅgaparivattanabhāvo. Pāṇinanti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ [Pg.7] niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu munindasaddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi –

উভয় লোক জানার কারণে তিনি 'মুনি' এবং ইন্দ্রত্ব (প্রভুত্ব) প্রবর্তনের কারণে তিনি 'ইন্দ্র'—এভাবে কর্মধারয় সমাস দ্বারা, অথবা গৃহী মুনি, গৃহত্যাগী মুনি, শৈক্ষ মুনি ও অশৈক্ষ মুনি—এই চার মুনির পঞ্চম হয়ে ইন্দ্র (প্রধান) হওয়ার কারণে ষষ্ঠী তৎপুরুষ সমাস দ্বারা 'মুনীন্দ্র' পদটি নিষ্পন্ন হয়। দেবতাপক্ষে মুখের মতো মুখ—এই অর্থে পদ্মে, এবং সদ্ধর্মপক্ষে পদ্মের মতো পদ্ম—এই অর্থে মুখে উপচারবশে গৃহীত হলে কর্মধারয় সমাস হয়। 'মুনীন্দ্রের বদনপদ্ম', 'তার গর্ভ', 'তাতে উৎপত্তি' এবং 'তার দ্বারা সুন্দরী'—এরূপ বাক্য হবে। 'বাণী' শব্দের বিশেষণ হওয়া সত্ত্বেও 'শরণ' শব্দটি একান্ত ক্লীবলিঙ্গ হওয়ার কারণে এর লিঙ্গ পরিবর্তন হয় না। 'পাণিনং' পদে হ্রস্বত্ব হয়েছে, দীর্ঘস্বরের ব্যভিচারবশত। 'ময্হং' (আমার) এই একবচন দ্বারা নিজের সাধুগুণের উদয়ের কারণস্বরূপ নিরভিমানতা প্রকাশ করা হয়েছে। অন্যান্য জিন-পর্যায়ের শব্দ থাকা সত্ত্বেও 'মুনীন্দ্র' শব্দটি অভীষ্ট মনকে প্রীত করা, পদ্মতুল্যত্ব, সুন্দরত্ব ও শরণত্ব নামক ভিন্ন ভিন্ন অর্থের ঔচিত্য পোষণ করে বলে ব্যবহৃত হয়েছে। কারণ, তাঁর মুখ পদ্মতুল্য, সেই মুখগহ্বরে সম্ভূত হওয়ার কারণে সুন্দরী, এবং সেই কারণেই প্রাণীদের শরণ। সেই কারণেই মনকে প্রীত করার ক্ষেত্রে পটুত্ব সুব্যক্ত হয়—এরূপ ঔচিত্য ঘটে। জগতে বিস্তৃত এই ঔচিত্য আদরণীয় হয়ে থাকে। কারণ, সে বিষয়ে উত্তম কবিগণই উপদেশক। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti.

'ঔচিত্য নামক বিষয়টি জানা উচিত, যা জগতে আদরের সাথে বিখ্যাত; সে বিষয়ে উপদেশের উৎস হলেন সুজন কবিশ্রেষ্ঠগণ।'

Nimittavaṇṇanā

নিমিত্ত বর্ণনা

2.

২.

Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā;

Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.

রামসম্ম প্রভৃতি প্রাচীন ও সুন্দর অলঙ্কারসমূহ বিদ্যমান রয়েছে; তথাপি শুদ্ধ মাগধী ভাষাভাষীগণ সেগুলো ব্যবহার করেন না।

2. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha ‘‘rāmasamme’’ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. Alaṅkārā bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. Santo sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā purātanā, porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. Tathāpi tūti nipātasamudāyoyaṃ [Pg.8] visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. Suddhamāgadhikāti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti suddhamāgadhikā, yatipotā. Te yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti.

২. অতঃপর এভাবে অভিগত অমিত সিদ্ধি ও সম্পদ সম্পাদনে একমাত্র চতুর পরম ইষ্টদেবতারূপে রূপায়িত সদ্ধর্মরত্নের প্রদর্শিত বিনয় প্রকাশের মাধ্যমে ইষ্টদেবতার পূজা প্রদর্শন করে— 'পূর্ববর্তী রচনার লক্ষণ তো রয়েইছে, তাহলে এই পিষ্টপেষণের (পুনরুক্তির) কী প্রয়োজন?'—এভাবে অন্য লক্ষণ আরম্ভের প্রতিক্ষেপকারী (আপত্তিকারী) ব্যক্তিদের প্রতিহত করার উদ্দেশ্যে অভিধেয়, প্রয়োজন ও সম্বন্ধ প্রদর্শন করার জন্য 'রামসম্ম' ইত্যাদি বলেছেন। 'রামসম্মাদীনাং' বলতে রামসম্ম প্রভৃতি পূর্বাচার্যগণের, অথবা তাঁদের সম্বন্ধবশত 'রামসম্ম' আদি। কারণ, সেই সম্বন্ধবশত সেরূপ ব্যবহার হয়ে থাকে, যেমন কোনো কোনো বৈদ্যশাস্ত্রকে 'বিম্বিসার' বলা হয়। 'অলঙ্কারা' বলতে ভূষণবিশেষ, অথবা রচনার অলঙ্কার প্রতিপাদন করার কারণে অলঙ্কার নামক গ্রন্থবিশেষ। 'সন্তো' বলতে শোভন বা সুন্দর। উভয়ই পূর্বে বা অতীতকালে উৎপন্ন হওয়ার কারণে 'পুরাতন' বা পৌরাণিক। উভয়ই 'সন্তি' অর্থাৎ যদিও বিদ্যমান রয়েছে। 'তথাপি তু'—এই নিপাতসমুদায়টি বিশেষ অভিধানের আরম্ভে ব্যবহৃত। এর অর্থ 'এমন হওয়া সত্ত্বেও'। 'শুদ্ধমাগধিকা' বলতে মগধদেশে উৎপন্ন অথবা সেখানে বিদিত মগধ শব্দসমূহ। সেগুলো যাদের রয়েছে অথবা যারা সেগুলোতে নিযুক্ত, তারা 'মাগধিক'। এবং সংস্কৃত আদি ভাষার কলুষতা না থাকার কারণে বিশুদ্ধ, অথবা মিশ্রিত না হওয়ার কারণে এবং অপরিচিত হওয়ার কারণে সেই মাগধিকগণই হলেন 'শুদ্ধমাগধিক' অর্থাৎ নবীন ভিক্ষুগণ (যতিপোতগণ)। তাঁরা যথোক্ত অলঙ্কার বা ভূষণবিশেষ ব্যবহার করেন না, প্রসাধনবিশেষ হিসেবে উপভোগ করেন না। কিন্তু গ্রন্থবিশেষের ক্ষেত্রে গ্রহণ ও ধারণাদির মাধ্যমে নিজেদের শুদ্ধমাগধিকত্ব এবং রামসম্ম প্রভৃতির সংস্কৃত আদি ভাষাময়ত্ব হওয়ার কারণে—এটিই এখানে শব্দার্থ। এখানে ভাবার্থের অংশও পরিপূর্ণ হয়, সেরূপ প্রতীতিযুক্ত হওয়ার কারণে। শুদ্ধমাগধিকগণ নিজেদের পরিশুদ্ধ ভাবের কারণে পূর্বে শোভন হলেও সেই অলঙ্কারসমূহ এখন মলযুক্ত ভাব প্রাপ্ত হওয়ায় 'আমাদের মতো শুদ্ধসত্ত্বদের সেই মলযুক্ত অলঙ্কার দিয়ে কী প্রয়োজন?'—এই ভেবে তা ব্যবহার করেন না।

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

'মহাকবিদের বাণীতে প্রতীয়মান এমন কিছু বিষয় অবশ্যই থাকে, যা নারীদের মধ্যে প্রসিদ্ধ অঙ্গপ্রত্যঙ্গের অতিরিক্ত লাবণ্যের মতো প্রতিভাত হয়।'

Hi vuttaṃ.

কারণ, বলা হয়েছে—

2. Santo viññūhi pasatthattā sobhanā purātanā pubbakālasambhūtā rāmasammādyalaṅkārā rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā santi kiñcāpi vijjanti, tathāpi tu evaṃ santepi suddhamāgadhikā sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā te rāmasammādike alaṅkāre na vaḷañjenti pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena [Pg.9] na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā māgadhikā. Suddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi–

২. বিজ্ঞজনদের দ্বারা প্রশংসিত হওয়ার কারণে সুন্দর ('সন্তো'), অতীতকালে উৎপন্ন হওয়ার কারণে পুরাতন ('পুরাতনা'), রামসম্ম আদি আচার্যদের দ্বারা রচিত হওয়ার কারণে এবং তাঁদের সাথে সম্বন্ধবশত সেরূপ ব্যবহারসদৃশ নামযুক্ত হওয়ার কারণে 'রামসম্ম' আদি নামক অলঙ্কারসমূহ—যেমন কোনো কোনো বৈদ্যশাস্ত্রে 'বিম্বিসার' বলে ব্যবহার করা হয়। অলঙ্কারসমূহ হলো ভূষণবিশেষ, অথবা অলঙ্কারত্ব প্রতিপাদন করার কারণে অলঙ্কার নামক গ্রন্থবিশেষ, যা বিদ্যমান রয়েছে, যদিও তা বিদ্যমান; তথাপি এমন হওয়া সত্ত্বেও শুদ্ধমাগধিকগণ সংস্কৃত, প্রাকৃত আদি অন্য ভাষায় পরিচয় না থাকার কারণে কেবল মাগধী ভাষাভাষী হয়ে সেই রামসম্ম আদি অলঙ্কারসমূহ প্রসাধন হিসেবে ব্যবহার করেন না, গ্রহণ ও ধারণাদির মাধ্যমে সেবা (অনুশীলন) করেন না। মগধদেশে উৎপন্ন অথবা সেখানে বিদিত মগধ শব্দসমূহ। সেগুলো যাদের রয়েছে অথবা যারা সেগুলোতে নিযুক্ত, তারা 'মাগধিক'। 'শুদ্ধ' শব্দটি মগধের বিশেষণ অথবা মাগধিকের বিশেষণ হয়ে থাকে। শব্দসমূহের সেরূপ প্রতীতিবিশেষের যোগবশত ভাবার্থের অংশও এখানে দীপ্তি পায়। কারণ, শুদ্ধমাগধিকগণ নিজেদের শুদ্ধতার কারণে সেগুলোর বিন্যাস সুন্দর হওয়া সত্ত্বেও ভাষার প্রাচীনতাবশত তা অপরিশুদ্ধ মনে করে অবজ্ঞা করে ব্যবহার করেন না। বক্তার অভিপ্রেত অর্থের সমর্থক ভাবার্থের অংশও মহাকবিদের বচনেই লাভ করা যায়—এরূপ জানা উচিত। কারণ, বলা হয়েছে—

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

'মহাকবিদের বাণীতে প্রতীয়মান এমন কিছু বিষয় অবশ্যই থাকে, যা নারীদের মধ্যে প্রসিদ্ধ অঙ্গপ্রত্যঙ্গের অতিরিক্ত লাবণ্যের মতো প্রতিভাত হয়।'

Tassattho – mahākavīnaṃ pūjitakavīnaṃ vāṇīsu vacanavisesesu patīyamānaṃ gammamānaṃ yaṃ kiñci vatthu yo koci atthaleso attheva atthi eva, taṃ vatthu aṅganāsu vanitāsu pasiddhāvayavātirittaṃ hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ lāvaṇyamiva manogocarībhūtasundarattaṃ viya pasiddhāvayavātirittaṃ pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā ābhāti dippatīti.

এর অর্থ—মহাকবিদের অর্থাৎ পূজিত কবিদের বাণীসমূহে বা বচনবিশেষে প্রতীয়মান বা গম্যমান যে কোনো বিষয় বা যে কোনো অর্থলেশ অবশ্যই বিদ্যমান রয়েছে; সেই বিষয়টি নারীদের বা রমণীদের মধ্যে প্রসিদ্ধ অঙ্গের অতিরিক্ত অর্থাৎ হাত, পা আদি প্রকট শারীরিক অঙ্গের অতিরিক্ত লাবণ্যের মতো, যা মনের গোচরীভূত সৌন্দর্যস্বরূপ; প্রসিদ্ধ অবয়বের অতিরিক্ত অর্থাৎ প্রকাশমান শব্দাবয়বের অতিরিক্ত হয়ে প্রতিভাত বা দীপ্তি পায়।

Abhidhānādivaṇṇanā

অভিধান আদি বর্ণনা

3.

৩.

Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite;

Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo.

অতএব, অলঙ্কারবর্জিত এই যতিপোতদের অনুরূপ অলঙ্কারের দ্বারা সন্তুষ্ট করতে পারি যেন; এই উদ্দেশ্যেই আমার এই পরিশ্রম।

3. Teneccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi [Pg.10] te, ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo.

৩. 'তেন' ইত্যাদি। যেহেতু তাঁরা অলঙ্কার ব্যবহার করেন না, সেই কারণে অলঙ্কারবর্জিত অর্থাৎ আভরণ বা গ্রন্থবিশেষ রহিত; অথবা যাদের দ্বারা যথোক্ত অলঙ্কার বর্জিত হয়েছে, সেই এই যতিপোতদের (নবীন ভিক্ষুদের); অনুরূপ অর্থাৎ এখন রচিত হওয়ার কারণে অভিনব ভাবযুক্ত এবং দশবলের (বুদ্ধের) বদনকমল থেকে নিঃসৃত ভাষার দ্বারা রচিত হওয়ার কারণে উপযুক্ত অলঙ্কার বা আভরণ অথবা অলঙ্কারশাস্ত্রের দ্বারা; সন্তুষ্ট করতে পারি যেন, অর্থাৎ যথেচ্ছ প্রসাধনবশে অথবা শ্রবণ ও ধারণাদির মাধ্যমে ব্যবহারের দ্বারা সন্তুষ্ট করতে পারি যেন; 'এই পরিশ্রম' বলতে আমাদের এই প্রকার সন্তুষ্টিজনক অলঙ্কার প্রকরণের প্রয়োগ বা প্রচেষ্টা।

Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro, ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkārotiminā pana alaṅkārasaddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca.

যার দ্বারা আত্মভাবকে (শরীরকে) অলঙ্কৃত করা হয়, তা হলো অলঙ্কার—যেমন হার, কেয়ূর আদি আভরণ। যার দ্বারা রচনারূপ শরীরকে অলঙ্কৃত করা হয়, তা হলো অলঙ্কার—এই অলঙ্কার শব্দের দ্বারা প্রসাদ আদি শব্দালঙ্কার এবং স্বভাবোক্তি আদি নানাপ্রকার অর্থালঙ্কার সংগৃহীত হয়েছে; যার দ্বারা শব্দ ও অর্থাত্মক রচনারূপ শরীর শোভা পায়। যেমন মানুষের শরীরে হার, কেয়ূর আদি অলঙ্কার পরিধান করা হয়, যার দ্বারা শরীর শোভিত হয়, তেমনি রচনারূপ শরীরেও শব্দালঙ্কার ও অর্থালঙ্কার স্থাপন করা হয়, যার দ্বারা তা শোভা পায়। সেই কারণেই পরে বলবেন—'অলঙ্কারসমূহ তাকে আরও আস্বাদনযোগ্য করে তোলে' এবং 'অর্থালঙ্কারসহ' ইত্যাদি।

Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ ccādi. Atra uccate –

অলঙ্কার বিধানের ভাব থাকার কারণে রচনারূপ শরীরও সেই উদ্দেশ্যে অলঙ্কারস্বরূপ; তেমনি তার প্রতিপাদক 'সুবোধালঙ্কার' নামক শাস্ত্রটিও অলঙ্কৃত বিষয় প্রতিপাদন করার কারণে অলঙ্কারস্বরূপ, যেমন মঙ্গলসূত্র (মঙ্গল প্রতিপাদন করার কারণে মঙ্গলসূত্র)। কারণ, পরে বলবেন—'কবিদের বাণীর অলঙ্কার প্রকাশক এই গ্রন্থও...' ইত্যাদি। এ বিষয়ে বলা হচ্ছে—

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

'এই অলঙ্কার শব্দটি মুখ্যত শব্দ ও অর্থের অলঙ্করণের ওপর আশ্রিত; কিন্তু সামর্থ্যবশত তা অধিষ্ঠানে (রচনায়) এবং সেই অলঙ্কারযুক্ত শাস্ত্রেও প্রযুক্ত হয়।'

Anenassābhidheyyādīni [Pg.11] vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha –

এর দ্বারা এর অভিধেয় আদি বলা হচ্ছে। যা অভিধিত (প্রকাশিত) হয় তা-ই 'অভিধেয়', অর্থাৎ সমগ্র শাস্ত্রের দ্বারা প্রতিপাদ্য অর্থ। এবং তা হলো রচনারূপ শরীরের অলঙ্কারসমূহের বিভাগ কল্পনার মাধ্যমে সেগুলোর প্রতিপাদন। কারণ, 'সুবোধালঙ্কার' গ্রন্থের দ্বারা সেগুলো প্রতিপাদিত হয়। যার দ্বারা যা প্রতিপাদিত হয়, তার সেই অর্থ হয়ে থাকে বলে এটি অভিধেয় শাস্ত্রও বটে। রচনারূপ শরীরের অলঙ্করণ সংস্কারই যে এর প্রয়োজন, তা প্রদর্শিতই হয়েছে, কারণ তাকে আশ্রয় করেই সুবোধালঙ্কারের প্রবৃত্তি (উৎপত্তি)। কারণ, যাকে উদ্দেশ্য করে যার প্রবৃত্তি হয়, তা-ই তার প্রয়োজন; আর তা হলো কবিত্ব, কীর্তি, প্রসিদ্ধি আদি লক্ষণযুক্ত, যা পরম্পরাক্রমে সুবোধালঙ্কার রচনার উদ্দেশ্য। শাস্ত্র ও প্রয়োজনের সাধ্য-সাধন লক্ষণযুক্ত সম্বন্ধ তো আশ্রয় প্রদর্শনকারীর দ্বারা প্রদর্শিতই হয়েছে। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

'শাস্ত্র এবং প্রয়োজন—উভয়ের সম্বন্ধ ও আশ্রয় সেই বৃত্তির (ব্যাখ্যার) মাধ্যমেই বলা হয়েছে, এবং তার ওপর আশ্রিত বিষয়ও তার দ্বারা বলা হয়েছে।'

Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ –

অভিধেয় (বর্ণনীয় বিষয়) ইত্যাদির উল্লেখ কেবল সেই যোগ্যতা সম্পন্ন এবং বিশেষ বিচারবুদ্ধি সম্পন্ন ব্যক্তিদের দ্বারাই গৃহীত হয় বলে তা গ্রহণযোগ্য; কিন্তু অন্যদের ক্ষেত্রে তা উন্মত্তের প্রলাপের মতো পরিত্যাজ্য। এই বিষয়ে বলা হয়েছে—

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

“যে বাক্য সম্বন্ধযুক্ত, উপযুক্ত উপায়বিশিষ্ট, পুরুষার্থ (মানবীয় লক্ষ্য) প্রকাশকারী এবং বিচারবুদ্ধি দ্বারা অধিগতি লাভ করেছে, তা-ই গ্রাহ্য; এর বিপরীত বাক্য অন্যরূপ (অগ্রাহ্য)।”

Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ.

এখানে ‘বাক্য’ বলতে বাক্যের লক্ষণযুক্ত অবান্তর বাক্যসমূহের সমষ্টি, যা মহাবাক্যস্বরূপ এবং শাস্ত্র অর্থেই অভিপ্রেত।

3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese uggahaṇadhāraṇādikārāpanena [Pg.12] vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti, eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. Apināmāti ettha itisaddo gamyamāno.

৩. যে অলংকারের দ্বারা তাঁরা তা ব্যবহার করেন, সেই কারণে অলংকারবর্জিত অর্থাৎ বিশেষ আভরণ বা বিশেষ গ্রন্থবর্জিত, তা থেকে বিরহিত যে এই শুদ্ধ মাগধীভাষীগণ রয়েছেন, তাঁদের অনুরূপ অভিনবত্ব হেতু মাগধী ভাষার অনুগত রূপের দ্বারা অথবা দশবল (বুদ্ধ) কর্তৃক ভাষিত ও রচিত হওয়ার কারণে অনুকূল অলংকাররূপ বিশেষ আভরণ বা বিশেষ গ্রন্থের দ্বারা আমি তাঁদের সন্তুষ্ট করব—অলংকার ব্যবহার করানোর মাধ্যমে অথবা বিশেষ গ্রন্থসমূহ শিক্ষা ও ধারণ করানোর মাধ্যমে তাঁদের সন্তুষ্ট করব। ‘হয়তো এটি সুন্দর হবে’—এই যে আমার পরিশ্রম, তা অলংকার শাস্ত্রের প্রয়োগের জন্যই। ‘অপি নাম’—এখানে ‘ইতি’ শব্দটি উহ্য রয়েছে।

Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu anurūpaṃ, rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro, hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva –

‘অলংকারবর্জিত’ বলতে অলংকারসমূহ দ্বারা বর্জিত অথবা যাদের থেকে অলংকার বর্জিত হয়েছে। রূপের অনুগত হলো ‘অনুরূপ’, অথবা রূপকে অনুগমন করে যা তা ‘অনুরূপ’, সেই অনুরূপের দ্বারা। হার, কেয়ূর আদি আভরণের পক্ষে—যার দ্বারা আত্মভাবকে (শরীরকে) অলংকৃত করা হয়, তা-ই ‘অলংকার’। কিন্তু গ্রন্থের পক্ষে—যার দ্বারা রচনার শরীরকে (কাব্যদেহকে) অলংকৃত করা হয়, তা-ই ‘অলংকার’। এর দ্বারা মুখ্য অর্থে প্রসাদ আদি শব্দালংকার এবং স্বভাবোক্তি আদি অর্থালংকারকে বোঝানো হয়। গৌণ অর্থে কিন্তু এই দুই প্রকার অলংকারের অধিষ্ঠানস্বরূপ রচনার শরীরকেও এবং মঙ্গলসূত্র, রতনসূত্র ইত্যাদির ব্যবহারের মতো অলংকার প্রকাশক ‘এর দ্বারা দুই প্রকার অলংকার সম্যকভাবে বোঝা যায়’—এই অর্থে ‘সুবোধালংকার’ নামক শ্রেষ্ঠ শাস্ত্রকেও অলংকার বলা হয়। এই বিষয়েই বলা হয়েছে—

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

“এই ‘অলংকার’ শব্দটি মুখ্যত শব্দ ও অর্থের অলংকারের ওপর আশ্রিত; কিন্তু সামর্থ্যবশত (লক্ষণাবৃত্তিতে) তা অলংকারের আধারস্বরূপ রচনার শরীরে এবং সেই অলংকারযুক্ত শাস্ত্রেও প্রযুক্ত হয়।”

Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti.

এখানে ‘সামর্থ্য’ বলতে বোঝায়—তার আধার ও আধেয় প্রতিপাদনকারী ব্যবহার থেকে যদি আধেয় প্রতিপাদিত না হয়, তবে অন্য কী হতে পারে? এটি মূলত ‘অন্যথানুপপত্তি’ (অন্য কোনো উপায়ে সিদ্ধ না হওয়া) লক্ষণযুক্ত।

4.

৪.

Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā;

Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.

যাদের নানা শাস্ত্র অনুশীলনের মাধ্যমে প্রজ্ঞা সঞ্চিত হয়নি, মোহগ্রস্ত হয়ে তারা কোনো কিছুই বুঝতে পারে না।

5.

৫.

Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha ;

Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino.

এই জগতে গুরুজনদের পাদসেবা করার সৌভাগ্য যাদের হয়নি, তাদের দ্বারা কী লাভ? যাঁরা গুরুর পাদধূলিতে ধূসরিত হন, তাঁরাই কেবল সৎ ও বিবেকী (বিচারবুদ্ধিসম্পন্ন)।

4-5. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati –

৪-৫. এভাবে শাস্ত্রের সূচনা ও লক্ষণের বিরোধিতাকারীদের প্রতিহত করে অভিধেয় (বর্ণনীয় বিষয়) ইত্যাদি প্রদর্শনপূর্বক এখন সর্বত্র গুণ ও দোষের বিচার যে শাস্ত্রের মাধ্যমেই হয়, তা বলা হচ্ছে। এই কারণেই বলা হয়েছে—

‘‘Sabbattha [Pg.13] satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

“সর্বত্র শাস্ত্রের সাহায্যেই গুণ ও দোষের বিচার হয়ে থাকে; শাস্ত্র ছাড়া যে বিচার করা হয়, তার চেয়ে বড় দুঃসাহস আর কী হতে পারে?”

Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha –

অতএব, গুণ ও দোষের বিভাগ বিচার করা কেবল শাস্ত্রজ্ঞদের পক্ষেই সম্ভব, শাস্ত্রজ্ঞানহীন পশুতুল্য মানুষদের পক্ষে নয়। আর তাই বলা হয়েছে—

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

“শাস্ত্রজ্ঞানহীন ব্যক্তি কীভাবে গুণ ও দোষের বিচার করবে? রূপের বিভিন্নতা দর্শনে অন্ধ ব্যক্তির কী অধিকার বা যোগ্যতা আছে?”

Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘yesa’’ntiādigāthādvayamāha. Tattha yesanti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha ‘‘anekasatthantarocitā’’ti. Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti, na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā –

যেহেতু এটি এইরকম, তাই এখানে গুণ ও দোষ দর্শনের ক্ষেত্রে নানা শাস্ত্রে সুপ্রসন্ন প্রজ্ঞাচক্ষুসম্পন্ন ব্যক্তিই যোগ্য, তার বিপরীত অন্য কেউ নয়—অন্বয় ও ব্যতিরেক (ইতিবাচক ও নেতিবাচক দৃষ্টান্ত) ভাবের মাধ্যমে এটি প্রদর্শন করে ‘যেষং’ ইত্যাদি দুটি গাথা বলেছেন। সেখানে ‘যেষং’ (যাদের) শব্দটি অনির্দিষ্ট নির্দেশক, যার অর্থ ‘যাদের দ্বারা’। ‘যাদের দ্বারা সঞ্চিত হয়নি’ অর্থাৎ রাশীকৃত হয়নি; যদিও তা নানা সন্তানে (চিত্তপ্রবাহে) বিদ্যমান, তবুও একত্বভাবে একটি সন্তানে তা বাসিত বা ভাবিত হয়নি—এ কথাই বলা হয়েছে। সেটি কী? তা হলো হেয় (পরিত্যাজ্য) ও উপাদেয় (গ্রহণযোগ্য) বিষয়ক বিবেকী প্রজ্ঞা। তা কেমন? এই প্রশ্নের উত্তরে বলেছেন—‘অনেকশাস্ত্রান্তরোচিতা’ (নানা শাস্ত্রে অভ্যস্ত)। ত্রিপিটক, তর্কশাস্ত্র, ব্যাকরণ, অলংকারশাস্ত্র ইত্যাদি নানা শাস্ত্রে শ্রবণ, ধারণ ইত্যাদির মাধ্যমে পরিচিত যে প্রজ্ঞা, তা যাদের দ্বারা সঞ্চিত হয়নি—এটিই এখানে প্রস্তুত বিষয়। ‘এতে’ (এরা) শব্দটি উল্লিখিত ব্যক্তিদের ক্ষেত্রে নিয়মবাচক শব্দ। ‘সম্মোহব্ভাহত’ বলতে বোঝায়—পূর্বোক্ত অতিশয় প্রজ্ঞার অভাবে বলবান মোহ দ্বারা অভিহত অর্থাৎ বিশেষভাবে প্রপীড়িত; ‘এব’ (নিশ্চয়ই) শব্দের দ্বারা এই অর্থই প্রকাশ পেয়েছে। যেহেতু এটি এইরকম, তাই অযোগ্য স্থানে নিয়োজিত না করা ইত্যাদি গুণসম্পন্ন গুরুর পাদসেবার আশ্রয়ে লব্ধ বিবেক প্রজ্ঞার অতিশয়তা লাভ না করার কারণে তারা হেয় ও উপাদেয় রূপ কোনো কিছুই বুঝতে পারে না অর্থাৎ জানতে পারে না। কারণ, অলসতা আদি সামান্য দোষ থাকা সত্ত্বেও নিরন্তর আচার্য সেবার মাধ্যমে গুরুর চরণকমলে মস্তক অবনত করে একনিষ্ঠ থাকলে, দীর্ঘকাল পরেও নানা শাস্ত্রে অর্জিত পরিচয়ের বলে মানুষ সেই প্রকার প্রজ্ঞার প্রগলভতা লাভ করতে পারে। এই কারণেই ভগবান বলেছেন—

‘‘Nihīyati [Pg.14] puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

“হীন ব্যক্তির সেবা (সঙ্গ) করলে মানুষ হীন হয়ে পড়ে, সমকক্ষ ব্যক্তির সেবা করলে কখনো অবনতি হয় না; আর শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির শরণাপন্ন হলে দ্রুত উন্নতি লাভ হয়। অতএব, নিজের চেয়ে শ্রেষ্ঠ ব্যক্তিরই ভজনা (সঙ্গ) করা উচিত।”

Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha ‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’ti. Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ye’’tiādi. Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā, teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti.

অতএব, এই প্রকার প্রজ্ঞাবান ব্যক্তিই এখানে গুণ ও দোষের বিভাগ বিচারে অধিকারী, তার বিপরীত পশুতুল্য অন্য কেউ নয়—এটাই এখানে অভিপ্রায়। এটি একটি রূঢ়ি (সুপ্রতিষ্ঠিত) বিশেষ অর্থ। এই কারণেই বলেছেন—‘এই জগতে গুরুজনদের পাদসেবা করার সৌভাগ্য যাদের হয়নি, তাদের দ্বারা কী লাভ?’ ‘ইহ’ বলতে এই জগতে। যে সকল মানুষের গুরুজনদের প্রতি কর্তব্য পাদসেবা বা পরিচর্যা নেই, পূর্বোক্ত নিয়মে প্রজ্ঞার প্রগলভতার রসে অনভিজ্ঞ সেই সকল মানুষের দ্বারা কী প্রয়োজন? সামান্যতম প্রয়োজনও নেই; তারা এখানে অনধিকারী—এটাই অভিপ্রায়। এখন ব্যতিরেক (বিপরীত) মুখে বলছেন—‘যে’ ইত্যাদি। যারা পূর্বে কৃতপুণ্য আদি সম্পত্তিতে সম্পন্ন এবং তাঁদের পাদধূলি দ্বারা অর্থাৎ সেই গুরুজনদের চরণধূলি দ্বারা সমাকীর্ণ, আবৃত বা রঞ্জিত, তাঁরাই কেবল সৎ ব্যক্তি—পূর্বোক্ত নিয়মে প্রজ্ঞার প্রগলভতার দ্বারা সুপরিচিত সজ্জনগণই বিবেকী হন, অর্থাৎ হেয়-উপাদেয় এবং গুণ-দোষের বিভাগ নির্ধারণকারী প্রজ্ঞাসম্পত্তিতে যুক্ত হন। তাঁরাই এখানে গুণ ও দোষের বিচারে অধিকারী—এটাই অভিপ্রায়। আর এই গুরুর পাদসেবা বিশেষ আদরের সাথে করা উচিত—এভাবে বক্রোক্তির মাধ্যমে সজ্জনদের সেই অভ্যাসে নিয়োজিত করছেন।

4-5. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘yesaṃ…pe… kino’’ti gāthādvayamāha. Anekasatthānaṃ [Pg.15] tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā, dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ–

৪-৫. যাঁরা সকল শাস্ত্রে পরিচিত জ্ঞান-দক্ষতাসম্পন্ন, তাঁরা যদি কোনো দোষারোপ করেন, তবে সেই দোষের নিরাকরণ না করে, কেবল একদেশীয় (আংশিক) জ্ঞানের কারণে নিজেদের পণ্ডিত মনে করা ব্যক্তিদের বাক্যের প্রতি অনাদর প্রদর্শনপূর্বক বক্রোক্তির মাধ্যমে এবং সেই পথেই সজ্জনদের দ্বারা নিজের অসাধারণ গুরুভক্তি পরম আদরের সাথে সম্পাদন করা উচিত—তা দেখানোর জন্য ‘যেষং... পে... কিনো’ এই দুটি গাথা বলেছেন। ত্রিপিটক, তর্কশাস্ত্র, ব্যাকরণ ইত্যাদি অনেক শাস্ত্রের অন্তর্গত তত্ত্বার্থরূপ অভ্যন্তরে শ্রবণ, গ্রহণ, ধারণ ইত্যাদির মাধ্যমে পরিচিত যে শ্রুতময়ী প্রজ্ঞা, তা যাদের দ্বারা সঞ্চিত হয়নি; যদিও এক ক্ষণে দুটি চিত্তের প্রবৃত্তি অসম্ভব, তবুও উপচিত সমূহের ভাব হেতু, অথবা পূর্বকালীন প্রজ্ঞার দ্বারা উত্তরকালীন প্রজ্ঞার অনন্তর-আসেবন আদি প্রত্যয় লাভের কারণে অথবা অবস্থার বাহুল্য প্রবৃত্তির কারণে যা সঞ্চয়যোগ্য হলেও রাশীকৃত হয়নি। এই প্রকার প্রজ্ঞার দক্ষতাহীন এই সকল ব্যক্তি মোহগ্রস্ত; প্রজ্ঞার দক্ষতার অভাবে বলবান মোহ দ্বারা বিশেষভাবে অভিহত হয়ে তারা হেয় ও উপাদেয় কোনো কিছুই বুঝতে পারে না। ‘ন এক অনেক’, ‘তে চ তে শাস্ত্ৰা চ’, ‘তেষামন্তরম’, ‘তস্মিন উচিতা’ এবং ‘সম্মোহেন অভিহতা’—এগুলো হলো বিগ্রহ বাক্য। এই কারণেই বলা হয়েছে—

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

“শাস্ত্রজ্ঞানহীন ব্যক্তি কীভাবে গুণ ও দোষের বিচার করবে? রূপের বিভিন্নতা দর্শনে অন্ধ ব্যক্তির কী অধিকার বা যোগ্যতা আছে?”

Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate–

এর অর্থ—শাস্ত্রজ্ঞানহীন ব্যক্তি কীভাবে গুণ ও দোষের বিচার করবে? যেমন রূপের বিভিন্নতা দর্শনে অর্থাৎ নীল, পীত আদি রূপের বিশেষ অববোধনে অন্ধ ব্যক্তির কি কোনো অধিকার বা উপযোগিতা থাকে? কখনই থাকে না। অতএব, নানা শাস্ত্রের অন্তর্গত সুপ্রসন্ন প্রজ্ঞাচক্ষুর দ্বারাই গুণ ও দোষের বিচার সম্ভব হয়, তার অভাবে তা কখনই সম্ভব নয়। এই কথাই বলা হচ্ছে—

‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

“সর্বত্র শাস্ত্রের সাহায্যেই গুণ ও দোষের বিচার হয়ে থাকে; শাস্ত্র ছাড়া যে বিচার করা হয়, তার চেয়ে বড় দুঃসাহস আর কী হতে পারে?”

Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva.

এর অর্থ—সর্বত্র গুণ ও দোষের বিচার শাস্ত্রের সাহায্যেই হয়ে থাকে। শাস্ত্র ছাড়া অর্থাৎ শাস্ত্রোপযোগী প্রজ্ঞা ছাড়া যে গুণ ও গুণের অভাবের (দোষের) বিভাগ করা হয়, সেই কাজের চেয়ে বড় দুঃসাহস আর কী হতে পারে? অর্থাৎ তা পরীক্ষা-নিরীক্ষাহীন এক অবিবেচকের কাজ মাত্র।

Iha [Pg.16] imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ

এই জগতে যে সকল পুণ্যহীন মানুষের গুরুজনদের...

‘‘Piyo garu bhāvanīyo,Vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā,No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti.

“যিনি প্রিয়, শ্রদ্ধেয়, পূজনীয়, উপদেশক, সহনশীল, গম্ভীর বিষয়ের বক্তা এবং অযোগ্য স্থানে নিয়োজিত করেন না।”

Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi kiṃ payojanaṃ. Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā –

উল্লিখিত গুণসম্পন্ন আচার্যদের প্রতি কর্তব্য পাদসেবা বা পরিচর্যা যাদের নেই, তাদের দ্বারা কী প্রয়োজন? যে সকল পুণ্যবান ব্যক্তি তাঁদের পাদধূলিতে ধূসরিত অর্থাৎ সেই গুরুজনদের চরণধূলি দ্বারা রঞ্জিত, তাঁরাই কেবল সৎ ব্যক্তি—কল্যাণমিত্র ও গুরুর উপাসনার মাধ্যমে অর্জিত বিশিষ্ট বিবেকবুদ্ধিসম্পন্ন সজ্জনগণই বিবেকী হন; তাঁরাই কেবল বিবেক (বিচারবুদ্ধি) জানেন—এটাই ভাবার্থ। শোনার ইচ্ছাকে ‘শুশ্রূষা’ বলে; তাকে আশ্রয় করে যে পাদপরিচর্যা করা হয়, তাও সেই উদ্দেশ্যে ‘শুশ্রূষা’ নামে অভিহিত হয়। ‘পাদেষু শুশ্রূষা’, ‘তেষাং পাদা’, ‘তেষু রজাংসি’ এবং ‘তৈঃ অবকীর্ণা’—এগুলো হলো বিগ্রহ বাক্য। শিষ্যদের সর্বাঙ্গীণ বিকাশ গুরুর ওপর নির্ভরশীল হওয়ায়, নিজের চেয়ে গুণে শ্রেষ্ঠ ব্যক্তিরই সেবা করা উচিত। ভগবান কর্তৃক বলা হয়েছে—

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

“হীন ব্যক্তির সেবা (সঙ্গ) করলে মানুষ হীন হয়ে পড়ে, সমকক্ষ ব্যক্তির সেবা করলে কখনো অবনতি হয় না; আর শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির শরণাপন্ন হলে দ্রুত উন্নতি লাভ হয়। অতএব, নিজের চেয়ে শ্রেষ্ঠ ব্যক্তিরই ভজনা (সঙ্গ) করা উচিত।”

6.

৬.

Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā;

Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.

কাব্য ও নাটকের প্রতি যাদের চোখ ও মন নিবদ্ধ, সেই কবিগণ যা কিছু রচনা করেন, তা অত্যন্ত বিস্ময়কর কিছু নয়।

7.

৭.

Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo;

Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā.

যাঁরা প্রতিভাশালী, তাঁদের সেই রচনাই বিস্ময়কর, যার দ্বারা তাঁরা বিজ্ঞজনদের সন্তুষ্ট করেন, এমনকি সে বিষয়ে বিশেষ আদর (মনোযোগ) না দিলেও।

6-7. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti [Pg.17] ‘‘kabbanāṭakā’’tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā?

৬-৭. এভাবে এখানে অন্বয় ও ব্যতিরেকের মাধ্যমে অধীগত বিষয় প্রদর্শন করে, এখন 'কাব্য ও নাটকের সাথে আমাদের পরিচয় না থাকা সত্ত্বেও বিশেষ রচনায় নিয়োজিত হওয়ার পরিশ্রমে আমাদের কী লাভ?'—এইরূপ নিরুৎসাহিত শ্রোতাদের 'কাব্যনাটক...' ইত্যাদি দ্বারা উৎসাহিত করছেন। কবির প্রয়োগ হিসেবে পরিচিত বন্ধনই হলো কবির 'কাব্য'। মুক্তকাদি বাক্য এবং মুক্তকাদি অবয়ব স্বভাবযুক্ত, অন্তর্বাক্যসমূহের সমষ্টি দ্বারা সম্পন্ন, বৃত্ত ও জাতিভেদে বিভক্ত, পদ্যময়, গদ্যময় এবং পদ্য-গদ্যময় চম্পূ নামক এবং মহাবাক্যরূপ মহাকাব্য; সেই মহাকাব্য আবার সর্গ নামক বিশেষ পরিচ্ছেদ দ্বারা গ্রথিত বা রচিত হয় বলে একে 'সর্গবন্ধ' বলা হয়। তার লক্ষণ সম্পর্কে 'সর্গবন্ধের মুখ (প্রারম্ভ) ইষ্ট-আশীর্বাদ, প্রণাম অথবা কাব্যের সাথে সম্বন্ধযুক্ত কোনো বিষয়ের নির্দেশ হবে'—ইত্যাদি নানাভাবে বর্ণনা করা হয়। তা কীরূপ?

‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

'সর্গবন্ধকে মহাকাব্য বলা হয়, তার লক্ষণ এই: প্রণাম, বস্তুর (কাহিনীর) নির্দেশ অথবা আশীর্বাদই তার মুখ (প্রারম্ভ)।'

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

'এটি ইতিহাস বা পুরাবৃত্তের কাহিনী আশ্রিত অথবা কোনো সৎ চরিত্রের আশ্রয় গ্রহণকারী, চতুর্বর্গ (ধর্ম, অর্থ, কাম, মোক্ষ) ফলের অনুসারী এবং চতুর ও উদাত্ত নায়কবিশিষ্ট।'

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

'নগর, সমুদ্র, পর্বত, চন্দ্র ও সূর্যের উদয়ের বর্ণনাবিশিষ্ট; উদ্যানক্রীড়া, জলক্রীড়া, মদ্যপান ও রতি-উৎসবযুক্ত।'

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

'বিপ্রলম্ভ (বিরহ) ও বিবাহ, কুমারের (পুত্রের) জন্ম ও বৃদ্ধি; মন্ত্রণা, দূত প্রেরণ, যুদ্ধযাত্রা, যুদ্ধ এবং নায়কের অভ্যুদয় দ্বারাও (অলঙ্কৃত)।'

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

'অলঙ্কৃত, অসংক্ষিপ্ত রস ও ভাব দ্বারা নিরন্তর ব্যাপ্ত, নাতিদীর্ঘ সর্গসমূহ এবং প্রিয় ছন্দ ও সুন্দর সন্ধিযুক্ত।'

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

'সর্বত্র ভিন্ন ভিন্ন সর্গের শেষে ভিন্ন ছন্দের প্রয়োগযুক্ত, লোকরঞ্জক এবং সুন্দর অলঙ্কারযুক্ত কাব্য কল্পকাল স্থায়ী হয়।'

Tattha itihāsakathubbhūtanti purāvuttakathāsannissayaṃ. Santasannissayanti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. Catuvaggaphalāyattanti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. Dhammo [Pg.18] nāma abbhūdayanibbānahetuko. Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. Kāmo nāma nirayo visayo payogo. Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. Caturodāttanāyakanti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. Madhu nāma surā. Vippalambho viraho. Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo. Dūto sandhānappavatto puriso. Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ. Āji sandhyābhāve viggaho. Asaṅkhattarasabhāvanirantaranti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo, bhāvā ratiussāhādayo, tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ. Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti.

সেখানে 'ইতিহাসকথোদ্ভূত' বলতে পুরাবৃত্তের (ইতিহাসের) কাহিনীর আশ্রয়কে বোঝায়। 'সৎসন্নিশ্রয়' বলতে অন্য কোনো শোভন গুণসম্পন্ন রাজার চরিত্র ইত্যাদির আশ্রয়কে বোঝায়। 'চতুর্বর্গফলায়ত্ত' বলতে ধর্ম আদি চতুর্বর্গের ফলের অনুসারী। 'ধর্ম' হলো অভ্যুদয় ও নির্বাণের হেতু। 'অর্থ' হলো বিদ্যা, ভূমি ইত্যাদির ন্যায়সঙ্গতভাবে অর্জন এবং অর্জিত বিষয়ের রক্ষণাবেক্ষণ। 'কাম' হলো নরক বা ইন্দ্রিয়বিষয়ের উপভোগ। 'মোক্ষ' হলো সমস্ত সংসারদুঃখের নিবৃত্তি। 'চতুরোদাত্তনায়ক' বলতে উৎসাহশক্তি, মন্ত্রশক্তি ও প্রভুশক্তির সংযোগে চতুর বা কুশল এবং ত্যাগ ইত্যাদির আতিশয্যের কারণে উদাত্ত বা উদার নায়ক এবং যেখানে বিপক্ষ বা প্রতিপক্ষও বিদ্যমান, তা। 'মধু' মানে সুরা। 'বিপ্রলম্ভ' মানে বিরহ। 'মন্ত্র' মানে নীতিবিদদের সাথে করণীয় কাজের সিদ্ধান্ত। 'দূত' মানে সন্ধি স্থাপনে নিয়োজিত ব্যক্তি। 'প্রয়াণ' মানে যুদ্ধ ইত্যাদির উদ্দেশ্যে গমন। 'আজি' মানে সন্ধ্যার অভাবে বিগ্রহ বা যুদ্ধ। 'অসংক্ষিপ্তরসভাবনিরন্তর' বলতে অসংক্ষিপ্ত বা প্রচুর রস (শৃঙ্গার, বীর ইত্যাদি) এবং ভাব (রতি, উৎসাহ ইত্যাদি) দ্বারা নিরন্তর ব্যাপ্ত। 'প্রিয়বৃত্তসুসন্ধিভি' বলতে প্রিয় অর্থাৎ শ্রুতিমধুর বৃত্ত (ছন্দ) যেমন ইন্দ্রবজ্রা ইত্যাদি এবং পরস্পরের সম্বন্ধ ও সংসর্গের কারণে সুন্দর সন্ধি বা মিলন যে সর্গসমূহের রয়েছে, তাদের দ্বারা।

Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha–

পুনরায়, যথোক্ত অঙ্গসমূহের মধ্যে নগর বর্ণনা ইত্যাদি এবং যথাসম্ভব মদ্যপান ইত্যাদি বর্জিত হলেও তা কাব্যতত্ত্বজ্ঞদের মনকে রঞ্জিত করে এবং সৎপুরুষদের দ্বারা গৃহীত হয়—তা দেখানোর জন্য বলছেন—

‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

'কাব্য যদি এখানে কোনো কোনো অঙ্গে হীনও হয়, তবুও তা দূষিত হয় না; যদি কাব্যতত্ত্বজ্ঞগণ রচনার অবয়ব-সম্পদ দ্বারা সন্তুষ্ট হন।'

Punapi –

পুনরায়—

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

'প্রথমে গুণের দিক থেকে নায়কের বর্ণনা করে, তারপর তার দ্বারা শত্রুর পরাভব প্রদর্শন করা—এই পথটি স্বভাবতই সুন্দর।'

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti āhu.

'এমনকি শত্রুর বংশ, বীরত্ব ও শাস্ত্রজ্ঞান ইত্যাদির বর্ণনা করে, তাকে জয় করার মাধ্যমে নায়কের উৎকর্ষ কীর্তন করাও আমাদের আনন্দ দেয়'—এরূপ বলা হয়েছে।

Sabbampetaṃ [Pg.19] saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti.

এই সমস্তই সদ্ধর্মরূপ অমৃতরস পানে সরস-হৃদয়সম্পন্ন, বৃথা প্রলাপের ন্যায় বিষাক্ত বিস্তারের প্রবেশে উপদ্রুত কাব্য ও নাটকের প্রতি বিমুখ এবং সর্বদা সৎচরিত্রের আচরণকারী রত্নপাত্রস্বরূপ সৎপুরুষদের জন্য 'হৃদয়ের ক্লেশ উৎপাদনকারী পরিশ্রমের কী প্রয়োজন?'—তার অনুরূপভাবেই প্রদর্শন করা হয়েছে।

Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha nikkhittanettacittavacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. Kabbanāṭakavacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi –

'নাটক' বলতে ভরত আদি নাট্যশাস্ত্রে নানা প্রকারে নিরূপিত রূপের প্রকারভেদকে বোঝায়, তার লক্ষণের একদেশভূত লক্ষণযুক্ত প্রকরণ আদি নয়টি রূপক। নাটিকাও এর মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হয়। কাব্য ও নাটক—এগুলোতে যাদের চোখ ও মন নিক্ষিপ্ত বা স্থাপিত হয়েছে, এই হলো ব্যাসবাক্য। তারা কারা? কবিগণ। সেখানে 'নিক্ষিপ্ত-নেত্র-চিত্ত' বলার মাধ্যমে শ্রুত বিষয়ের চিন্তা, তর্ক-বিতর্কের মাধ্যমে যথাযথভাবে গৃহীত নিয়ম, অবিকৃত অর্থ নির্ধারণ, নির্ধারিত বিষয়ের ভাবনা এবং নিরন্তর সাধনা প্রদর্শিত হয়েছে। 'কাব্যনাটক' শব্দের দ্বারা শ্রুত, চিন্তিত ও ভাবিত বিষয় প্রদর্শিত হয়েছে। শ্রুত বিষয় প্রদর্শিত হলে তার আশ্রয়ে শ্রুতময়ী প্রজ্ঞাও প্রদর্শিত হয়। 'কাব্যনাটকনিক্ষিপ্তনেত্রচিত্ত'—এর দ্বারা শ্রুতি, চিন্তা ও ভাবনার অনুক্রমে অর্জিত প্রজ্ঞার পটুত্বসম্পন্ন ব্যক্তিদের কাব্য রচনার সামর্থ্য প্রদর্শন করা হচ্ছে। কারণ তাদের ক্ষেত্রে সেই শ্রুত আদি বিষয়ই রচনার কারণ হয়। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahu nimmalaṃ;

Amando cābhiyogoyaṃ,Hetu hotiha bandhane’’ti.

'স্বাভাবিক প্রতিভা, বহু ও নির্মল শাস্ত্রজ্ঞান এবং তীব্র সাধনা—এইগুলোই এখানে কাব্য রচনার হেতু হয়।'

Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. Racayanti karonti. Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpi [Pg.20] ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi –

'যৎকিঞ্চিৎ' বলতে নিজের চিত্তে উদিত যেকোনো রচনা। এই অনিয়মবাচক শব্দের দ্বারা নিজের সেখানে আদরের অভাব প্রকাশ করছেন। 'রচনা করেন' অর্থাৎ তৈরি করেন। তাদের দ্বারা রচিত এই রচনা অত্যন্ত বিস্ময়কর নয়, কারণ সেই প্রকার উপায়-সম্পত্তিতে সম্পন্ন ব্যক্তির পক্ষে সাধ্য-সম্পত্তির অস্তিত্ব থাকাটা আশ্চর্যজনক নয়—এই হলো অভিপ্রায়। সেখানে, বিশেষ রচনার একমাত্র উপায়স্বরূপ সেই কাব্য ও নাটকে বিশেষ আদর না করলেও, শ্রুতি ইত্যাদির মাধ্যমে আদর না করলেও, যে প্রজ্ঞাবান সৎপুরুষগণ বিশেষ রচনার দ্বারা গুণ-দোষের অভিজ্ঞ, শাস্ত্রজ্ঞ পণ্ডিত ব্যক্তিদের সন্তুষ্ট বা প্রীত করেন। তারা অবশ্যই সন্তুষ্ট করেন, কারণ তারা স্বাভাবিক প্রতিভার অভাব থাকলেও এই প্রকার বিষয়ে শ্রুতি, চিন্তা ও ভাবনার মাধ্যমে প্রচেষ্টা চালিয়ে যান। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

'যদিও পূর্বজন্মের সংস্কারের গুণানুসারী কোনো অদ্ভুত প্রতিভা বিদ্যমান না থাকে, তবুও শ্রুতি ও বাক্যের অনুশীলনের মাধ্যমে উপাসিত বাণী অবশ্যই কোনো না কোনো অনুগ্রহ (প্রজ্ঞার পটুত্ব) প্রদান করে।'

Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, teyeva sappurisā. Savimhayo ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti.

'প্রতিভাবান' বলতে বর্জনীয় ও গ্রহণীয় বিষয়ের পরিচ্ছেদ লক্ষণযুক্ত প্রজ্ঞার দ্বারা প্রজ্ঞাবান ব্যক্তিগণ, তারাই সৎপুরুষ। 'সবিস্ময়' বলতে 'এটি কেমন, সেই প্রকার অন্য উপায়হীন ব্যক্তিদেরও এমন রচনা হতে পারে!'—এইরূপ বিস্ময়ের সাথে বর্তমান হলেও। সেই রচনাই, সেই বন্ধনই, কারণ সেই প্রকার উপায়-সম্পত্তির অভাব সত্ত্বেও সাধ্য-সম্পত্তির অস্তিত্ব রয়েছে, অন্য কিছু নয়।

6-7. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘kabbanāṭakā’’digāthādvayena samussāheti. Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti, etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ kabbanti ca, naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ, naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca [Pg.21] viggaho. Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti, teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi –

৬-৭. এখন, 'কাব্য ও নাটকে অপরিচিত আমাদের গ্রন্থ রচনার স্বভাবের বোধই বা কোথা থেকে আসবে?'—এই বলে যারা পিছিয়ে যাচ্ছে, তাদের 'কাব্যনাটক...' ইত্যাদি দুটি গাথা দ্বারা উৎসাহিত করছেন। 'কাব্যনাটকনিক্ষিপ্তনেত্রচিত্ত' অর্থাৎ কাব্য ও নাটকে শ্রুতি, অনুলোকন (পর্যবেক্ষণ), চিন্তা ও ভাবনার মাধ্যমে চোখ ও মন স্থাপনকারী কবিগণ বা কাব্যকারগণ নিজের অভিমত যেকোনো কিছু রচনা বা তৈরি করেন; এই রচনা অত্যন্ত বা অতিশয় বিস্ময়কর বা আশ্চর্যজনক নয়, কারণ নিরন্তর সাধনার দ্বারা সিদ্ধ উপায়ের মূল প্রজ্ঞাসম্পদের মাধ্যমে সাধ্যস্বরূপ গ্রন্থ সংকলন সম্পন্ন হয়—এই হলো অভিপ্রায়। কবির যা তা 'কাব্য' এবং নর্তকের যা তা 'নাটক', যেমন নৃত্য-গীত ইত্যাদি। কিন্তু এখানে তা প্রতিপাদনকারী ও কাহিনী প্রকাশক গ্রন্থই 'নাটক' নামে অভিহিত। কাব্য ও নাটক এবং কাব্য ও নাটকে যাদের চোখ ও মন নিক্ষিপ্ত হয়েছে—এই হলো ব্যাসবাক্য। যে ব্যক্তিগণ সেখানে সেই কাব্য ও নাটকে বিশেষ আদর না করেও, শ্রবণ ও ধারণ ইত্যাদির মাধ্যমে সমাদর না করেও, বিজ্ঞ ব্যক্তি হিসেবে যে বিশেষ গ্রন্থ রচনার দ্বারা সন্তুষ্ট বা প্রীত করেন, তারাই প্রতিভাবান বা প্রতিভাসংজ্ঞক প্রজ্ঞাবান হন। সেই রচনাই সবিস্ময়, অর্থাৎ অন্যদের মনে উৎপন্ন বিস্ময়ের সাথে যুক্ত। এদের প্রতিভা আছে, বিস্ময়ের সাথে বর্তমান এবং যাদের আদর বিহিত হয়নি—এই হলো ব্যাসবাক্য। বাহ্যিক শাস্ত্রের সাধনার অভাব থাকলেও এবং পূর্বজন্মের সংস্কারের অভাব থাকলেও, এখানে নিরন্তর সাধনা করলে সেই প্রকার সামর্থ্য অর্জিত হয়—এ কথাই বলা হয়েছে। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

'যদিও পূর্বজন্মের সংস্কারের গুণানুসারী কোনো অদ্ভুত প্রতিভা বিদ্যমান না থাকে, তবুও শ্রুতি ও বাক্যের অনুশীলনের মাধ্যমে উপাসিত বাণী অবশ্যই কোনো না কোনো অনুগ্রহ (প্রজ্ঞার পটুত্ব) প্রদান করে।'

Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi, tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti.

তার অর্থ—যদি পূর্বজন্মের সংস্কারের গুণানুসারী অর্থাৎ অতীত জন্মের পরিচয় ও সংস্কারের গুণের অনুবল প্রদানের মাধ্যমে যার অনুবন্ধ বা সম্বন্ধ রয়েছে, সেই প্রকার অদ্ভুত প্রতিভা বিদ্যমান নাও থাকে, তবুও শ্রুতি অর্থাৎ শ্রবণ এবং উৎসাহ অর্থাৎ অভ্যাস ইত্যাদির মাধ্যমে বাক্যের অনুশীলনের দ্বারা অথবা গুরুসেবার মাধ্যমে উপাসিত বাণী অবশ্যই কোনো না কোনো অনুগ্রহ অর্থাৎ সামান্য হলেও প্রজ্ঞার পটুত্ব নিশ্চিতভাবেই প্রদান করে।

Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ–

এখানে 'কাব্য' বলতে মুক্তক, কুলক আদি বাক্যের মাধ্যমে এবং অবয়ব স্বভাবের দ্বারা তাদেরই অন্তর্বাক্য ও অবয়বের সমূহের দ্বারা পরিপূর্ণ, বিশেষ বৃত্তের (ছন্দের) দ্বারা বিভক্ত, কেবল পদ্যময় বা গদ্যময় অথবা চম্পূ নামে খ্যাত পদ্য-গদ্যময়—এইরূপ মহাবাক্যের স্বভাবে অবস্থান করে। 'নাটক' বলতে ভরত আদি নাট্যশাস্ত্রে নানা প্রকারে প্রদর্শিত স্বভাবযুক্ত। আর কাব্য এবং এখানেই প্রদর্শিত লক্ষণ থেকে একদেশযুক্ত প্রকরণ আদি নয়টি রূপক এবং নাটিকা হয়ে থাকে। কাব্যের লক্ষণ এভাবে দ্রষ্টব্য—

‘‘Saggabandho [Pg.22] mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

'সর্গবন্ধকে মহাকাব্য বলা হয়, তার লক্ষণ এই: প্রণাম, বস্তুর (কাহিনীর) নির্দেশ অথবা আশীর্বাদই তার মুখ (প্রারম্ভ)।'

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

'এটি ইতিহাস বা পুরাবৃত্তের কাহিনী আশ্রিত অথবা কোনো সৎ চরিত্রের আশ্রয় গ্রহণকারী, চতুর্বর্গ (ধর্ম, অর্থ, কাম, মোক্ষ) ফলের অনুসারী এবং চতুর ও উদাত্ত নায়কবিশিষ্ট।'

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

'নগর, সমুদ্র, পর্বত, চন্দ্র ও সূর্যের উদয়ের বর্ণনাবিশিষ্ট; উদ্যানক্রীড়া, জলক্রীড়া, মদ্যপান ও রতি-উৎসবযুক্ত।'

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

'বিপ্রলম্ভ (বিরহ) ও বিবাহ, কুমারের (পুত্রের) জন্ম ও বৃদ্ধি; মন্ত্রণা, দূত প্রেরণ, যুদ্ধযাত্রা, যুদ্ধ এবং নায়কের অভ্যুদয় দ্বারাও (অলঙ্কৃত)।'

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

অলঙ্কৃত, অসংক্ষিপ্ত রস ও ভাব দ্বারা পরিপূর্ণ, নাতিদীর্ঘ সর্গসমূহ এবং প্রিয় ছন্দ ও সুন্দর সন্ধিবিশিষ্ট...

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

সর্বত্র ভিন্ন সর্গান্তবিশিষ্ট (সর্গের শেষে ভিন্ন ছন্দযুক্ত), লোকরঞ্জক এবং উত্তম অলঙ্কারযুক্ত কাব্য কল্পকাল স্থায়ী হয়ে থাকে।

Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘mahākabba’’nti uccate. Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā, vatthuniddeso

তার অর্থ— সর্গবন্ধ অর্থাৎ সর্গ নামক পরিচ্ছেদবিশেষের দ্বারা রচিত কাব্যকে 'মহাকাব্য' বলা হয়। এর লক্ষণ বলা হচ্ছে— এই সম্বন্ধ কাকাক্ষিগোলক ন্যায়ে তার অভিমুখী। সেই কাব্যের আদি বা প্রারম্ভে প্রণাম (বন্দনা), দেবতাদের নমস্কার বা বস্তুর নির্দেশ (কাহিনীর সূচনা) হয়ে থাকে—

‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma,Himālayo nāma nagādhirāja?;

Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya,Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’.

উত্তর দিকে দেবতাত্মা হিমালয় নামে পর্বতরাজ বিরাজমান, যিনি পূর্ব ও পশ্চিম সমুদ্রের মধ্যে অবগাহন করে পৃথিবীর মানদণ্ডের ন্যায় অবস্থান করছেন।

Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, āsīsāpi ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati.

ইত্যাদি রচনার সাথে সম্বন্ধযুক্ত কোনো বিষয়ের প্রদর্শন, অথবা 'আমার মনকে প্রীত করুক' ইত্যাদি রূপ ইষ্ট-আশীর্বাদ হয়ে থাকে।

Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃ [Pg.23] lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo, vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca attho, apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo, sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ, aṇṇavaṃ sāgaraṃ, utu hemantavasantādiutu, selaṃ pabbato, indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. Savitāti ettha tupaccayanto. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto, sandhānakārako dūto, yuddhābhigamanaṃ payānaṃ, yuddhasaṅkhāto āji, sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta…pe… ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi –

ইতিহাস-কথা থেকে উদ্ভূত অথবা পুরাবৃত্ত কাহিনীর উপর আশ্রিত, অথবা সৎপুরুষদের আশ্রিত, অথবা শোভন রাজচরিত্র ইত্যাদির উপর আশ্রিত; চতুর্বর্গ ফলের অধীন— লৌকিক ও লোকোত্তর সুখের কারণ 'ধর্ম', বিদ্যাভূমি ইত্যাদির সঞ্চয় ও সঞ্চিত বিষয়ের রক্ষা হলো 'অর্থ', অপায়গামী পঞ্চকামগুণাত্মক হলো 'কাম', এবং সর্বদুঃখ নিবৃত্তির হেতু হলো 'মোক্ষ'— এই চতুর্বর্গ ফলের অধীন; চতুর্বিধ উদাত্ত নায়ক— উৎসাহশক্তি, মন্ত্রশক্তি ও প্রভুশক্তির যোগে চতুর, দক্ষ, ত্যাগ ইত্যাদির আতিশয্যের কারণে উদাত্ত ও উদার স্বপক্ষ বা বিপক্ষ নায়ক যেখানে বিদ্যমান; যেখানে যথোক্ত পুর (নগর), অর্ণব (সাগর), ঋতু (হেমন্ত, বসন্ত আদি ঋতু), শৈল (পর্বত), ইন্দু ও সবিতৃদয় (চন্দ্র ও সূর্যের উদয়) ইত্যাদির বর্ণনা রয়েছে। 'সবিতা' শব্দে এখানে 'তু' প্রত্যয় যুক্ত হয়েছে। উদ্যানক্রীড়া, জলক্রীড়া, মধুপান ও রতি-উৎসব— উদ্যানক্রীড়া, সুরাপান ও রতিক্রীড়াসংজ্ঞক উৎসব যেখানে রয়েছে; বিপ্রলম্ভ (বিরহ) ও বিবাহ (স্ত্রীর বিয়োগ ও স্ত্রী গ্রহণ), কুমারোদয় ও বৃদ্ধি (কুমারের জন্ম ও কুমারের বৃদ্ধি), মন্ত্র, দূত, প্রয়াণ, আজী ও নায়কের অভ্যুদয়— নীতিজ্ঞানরূপ প্রজ্ঞা হলো 'মন্ত্র', সন্ধি স্থাপনকারী হলো 'দূত', যুদ্ধাভিমুখী যাত্রা হলো 'প্রয়াণ', যুদ্ধসংজ্ঞক হলো 'আজী', এবং স্বপক্ষ নায়কের শ্রীবৃদ্ধিসংজ্ঞক হলো 'অভ্যুদয়'— এই সকলের দ্বারা অলঙ্কৃত ও সজ্জিত; অসংক্ষিপ্ত...পে... অন্তর— অসংক্ষিপ্ত বা বিস্তারিত শৃঙ্গারাদি অষ্ট রস এবং রতি-উৎসাহাদি ভাবসমূহ দ্বারা নিরন্তর ব্যাপ্ত; প্রিয়বৃত্ত ও সুসন্ধিবিশিষ্ট— শ্রুতিমধুর ইন্দ্রবজ্রা আদি ছন্দের দ্বারা পূর্বাপর সম্বন্ধের পরিচ্ছেদ হেতু সুন্দর সন্ধিবিশিষ্ট সর্গসমূহের দ্বারা; সর্বত্র অর্থাৎ সমস্ত পরিচ্ছেদে ভিন্ন সর্গান্তবিশিষ্ট— ভিন্ন ছন্দে সর্গের সমাপ্তি ঘটেছে যাদের দ্বারা; নাতিবিস্তীর্ণ সর্গসমূহ দ্বারা— নাতিদীর্ঘ সর্গসংজ্ঞক পরিচ্ছেদসমূহের দ্বারা যুক্ত; শোভন অলঙ্কারযুক্ত কাব্য লোকরঞ্জক হয়ে কল্পকাল বা কল্পের অন্ত পর্যন্ত স্থায়ী হয়। এখানে মধুপানাদি রহিত নগরবর্ণনাদিও যদি কাব্যজ্ঞদের চিত্ত আরাধনা (সন্তুষ্ট) করতে পারে, তবে তাও নির্দোষ। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Kabbaṃ [Pg.24] na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

কাব্য কোনো কোনো অঙ্গে হীন হলেও দূষিত হয় না, যদি রচনার অঙ্গসমূহের সমৃদ্ধির দ্বারা কাব্যজ্ঞ ব্যক্তিগণ স্বেচ্ছায় সন্তুষ্ট হন।

Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi, nisaddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti, evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi –

তার অর্থ— এখানে এই কাব্যাঙ্গসমূহের মধ্যে কোনো কোনো অঙ্গ বা অবয়ব দ্বারা ন্যূন বা হীন হলেও ('নি' শব্দ এখানে অভাব অর্থে), কাব্য দূষিত হয় না। সেই নির্দোষতা তখনই ঘটে যখন রচনার অঙ্গের সমৃদ্ধি অর্থাৎ রচিত নগরবর্ণনাদি অঙ্গের সমৃদ্ধি কাব্যজ্ঞ ব্যক্তিদের ইচ্ছা অনুযায়ী সন্তুষ্ট করতে পারে। পুনরায় নায়ক-বর্ণনায় স্বপক্ষ নায়কের বর্ণনা করে তার দ্বারা (শত্রুর) নিরাকরণ ভাবও বর্ণনা করা যায়। অথবা, শত্রুর বর্ণনা করে নিজের নায়ক দ্বারা তাকে পরাভূত করার বর্ণনাও করা উচিত। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

প্রথমে গুণের দিক থেকে নায়কের বর্ণনা করে, তার দ্বারা শত্রুর নিরাকরণ (পরাজয়) বর্ণনা করা— এই পথটি স্বভাবতই সুন্দর।

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti.

অথবা শত্রুর বংশ, বীরত্ব, শাস্ত্রজ্ঞান ইত্যাদির বর্ণনা করে, তাকে জয় করার মাধ্যমে নায়কের উৎকর্ষ কীর্তন করাও আমাদের আনন্দ দেয়।

8.

৮.

Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā;

Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.

শব্দ ও অর্থ মিলিত হয়ে এবং দোষবর্জিত হয়ে যে রচনা তৈরি হয়, তাকে 'বন্ধ' (কাব্য) বলা হয়। পদ্য, গদ্য ও মিশ্র— এই ভেদে তা তিন প্রকার হয়ে থাকে।

8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘bandho cā’’tiādi. Dosavajjitā dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā sahitā ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Casaddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho.

৮. এভাবে শ্রোতাদের উৎসাহ প্রদর্শন করে, এখন 'করতে ইচ্ছুক রচনা' হিসেবে উক্ত রচনার (বন্ধের) লক্ষণ বলতে আরম্ভ করছেন— 'বন্ধশ্চ' ইত্যাদি। দোষবর্জিত— শব্দাশ্রিত ও অর্থআশ্রিত দোষ এবং বিরোধসমূহ থেকে বর্জিত বা পরিত্যক্ত, অথবা যাদের দ্বারা তা বর্জিত; শব্দ ও অর্থ সহিত অর্থাৎ একীভূত। পূর্বাচার্যগণ যাদের উক্ত লক্ষণযুক্ত বলেছেন, তাদের 'সহিত' বলা হয়। সহিতের ভাব অর্থাৎ সহৃদয় ব্যক্তিদের আহ্লাদকরণের সাধ্যই হলো 'সাহিত্য'। এভাবে দোষবর্জিত ও সহিত শব্দ-অর্থকে প্রসিদ্ধভাবে অনুবাদ করে, স্বভাবোক্তি, বক্রোক্তি ও অলঙ্কারোক্তি ভেদে বন্ধ তিন প্রকার— এটি প্রকাশ করার জন্য বন্ধের শরীর বা স্বরূপ নির্ধারণ করা হচ্ছে, যেমন— 'যিনি কুণ্ডলধারী, তিনিই দেবদত্ত'। 'চ' শব্দটির দ্বারা অন্য বক্তব্য বিষয়ের সমূচ্চয় বোঝায়, যার অর্থ 'কিছু'।

Tattha [Pg.25] jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha gosaddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi –

সেখানে জাতি, গুণ, ক্রিয়া ও দ্রব্য লক্ষণযুক্ত শব্দের মুখ্য অর্থ চার প্রকার হয়। মুখ্য অর্থের চতুর্বিধতার কারণে তিন প্রকার শব্দের মধ্যে তার বাচক শব্দও চার প্রকার হয়— জাতিশব্দ, গুণশব্দ, ক্রিয়াশব্দ ও দ্রব্যশব্দ। ব্যাপারভেদে শব্দ তিন প্রকার— বাচক, লাক্ষণিক ও ব্যঞ্জক। ব্যাপার বলতে শব্দের অর্থপ্রতীতি করানোর সামর্থ্যকেই বোঝায়। তা তিন প্রকার— মুখ্য, লক্ষণ ও ব্যঞ্জনা স্বভাব। সেখানে জাতি আদি নিরন্তর অর্থবিষয়ক শব্দব্যাপার হলো মুখ্য। একেই 'অভিধা' বলা হয়। সেই ব্যাপারযুক্ত এবং ব্যবধানহীন জাতি আদি স্বীয় অর্থকে মুখ্যভাবে যে প্রকাশ করে (যেমন— গো বা গরু ইত্যাদি), সে হলো বাচক। অন্য শব্দের অর্থবিষয়ক নির্দিষ্ট শব্দব্যাপার হলো লক্ষণ (লক্ষণা)। তা দুই প্রকার— শুদ্ধা ও উপচারমিশ্রা। সেখানে শুদ্ধা যেমন— 'গরুটি মুক্ত হোক', 'মঞ্চসমূহ চিৎকার করছে', 'গঙ্গায় ঘোষ (গোয়ালপাড়া)'। এখানে 'গো' শব্দের দ্বারা বিশেষণ হিসেবে গোত্ব-সামান্যকেই বোঝানো হচ্ছে, গো-ব্যক্তিকে নয়। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

বিশেষণে শক্তি ক্ষয়প্রাপ্ত হলে অভিধা বিশেষ্যে গমন করে না।

Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgāsaddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci [Pg.26] upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi.

সামান্যের ব্যাপকতা ও অশরীরী হওয়ার কারণে সেখানে বন্ধন ও মোচন সম্ভব নয় বলে নিজের আশ্রয়ভূত গো-ব্যক্তিকে আকর্ষণ করা হয়। তেমনি মঞ্চসমূহের চিৎকার করা সম্ভব নয় বলে নিজের চিৎকারক্রিয়া সিদ্ধির জন্য মঞ্চে অবস্থিত মানুষদের আকর্ষণ করা হয়। তেমনি গঙ্গা শব্দের বাচ্য জলপ্রবাহের ঘোষের (গোয়ালপাড়ার) আধার হওয়া সম্ভব নয় বলে গঙ্গা শব্দটি নিজের অভিধেয় জলপ্রবাহের নিকটবর্তী তীরকে লক্ষিত করে। উপচারের অনেক প্রকারভেদের কারণে উপচারমিশ্রা লক্ষণাও অনেক প্রকার হতে পারে। যেমন— কোথাও কারণে কার্য উপচরিত হয়, যেমন— 'ঘৃতই আয়ু'। কোথাও কারণ ও কার্যের অভেদ হয়, যেমন— 'এটিই আয়ু'। কোথাও উপমানে উপমেয় উপচরিত হয়, যেমন— 'বাহীক ব্যক্তিটি গরু'। কোথাও তাদের অভেদ হয়, যেমন— 'এ-ই গরু'। কোথাও তার আধার হওয়ার কারণে সেই রূপ ব্যপদেশ (নামকরণ) হয়, যেমন— 'প্রদীপের আধারে অবস্থিত পাত্রটিই প্রদীপ'। কোথাও সেই কর্মের সম্বন্ধের কারণে সেই রূপ ব্যপদেশ হয়, যেমন— 'অ-সূত্রধরও এই সূত্রধর'। কোথাও স্বামী-সম্বন্ধের কারণে, geopolitical 'রাজার সম্বন্ধীয় পুরুষই রাজা'। কোথাও অবয়বে (অংশে) সমুদায়ের (সমগ্রের) ব্যপদেশ হয়, যেমন— 'বস্ত্রের এক অংশে বস্ত্র শব্দ' ইত্যাদি।

Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti.

লক্ষণার আশ্রয়ভূত শব্দ হলো লাক্ষণিক। ব্যঞ্জনা স্বভাব হলো শব্দের তৃতীয় ব্যাপার, যা অন্য শব্দের পর্যায়। তার আশ্রয়ভূত শব্দ হলো ব্যঞ্জক। এই তিন প্রকার শব্দের কারণে অর্থও তিন প্রকার হয়— বাচ্য, লক্ষ্য ও ব্যঙ্গ্য। সেখানে ব্যঙ্গ্য অর্থকেই রচনার (কাব্যের) সার বলা হয়। এই কারণেই প্রধান ব্যঙ্গ্যযুক্ত রচনা উত্তম, অপ্রধান ব্যঙ্গ্যযুক্ত রচনা মধ্যম এবং ব্যঙ্গ্যহীন রচনা অধম। ব্যঙ্গ্য ছাড়া রচনা নির্জীব হয়— এটি পূর্বাচার্যদের অভিমত। তবে স্বভাবোক্তি রচনাও নির্জীব— এমন আশঙ্কা করা উচিত নয়। কারণ কবিদের লোকব্যবহারের কুশলতা স্বভাবোক্তিকেই প্রকাশ করে। যে ব্যক্তি সমগ্র জগতের স্থিতি জানে না, সে কবিই হতে পারে না।

Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘munindavadanambhoje’’tyādi. Ettha vāṇīsaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatāsaddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā vadanasaddassāpi mukhaṃ vāccattho. Ambhojasaddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena [Pg.27] vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo.

এখন এখানে সেই প্রকার ব্যক্তিদের বোঝানোর জন্য তিন প্রকার অর্থেরই উদাহরণ দেব— 'মুনীন্দ্রবদনান্তোজে' ইত্যাদি। এখানে 'বাণী' শব্দের সদ্ধর্মসংজ্ঞক অর্থ হলো বাচ্যার্থ। বাণী হলো চেতনা, তাতে যতক্ষণ দেবতাত্ব আরোপিত না হয়, ততক্ষণ তার প্রতীতি নিজের মনঃপ্রীতিকর আশীর্বাদের সাথে সংগত হয় না। তাই বাক্যসামর্থ্যের কারণেই বাণীতে ঔচিত্যভেদে দেবতা শব্দের আরোপিত অর্থ হলো লক্ষ্যার্থ। তেমনি 'বদন' শব্দেরও মুখ হলো বাচ্যার্থ। 'অম্ভোজ' (পদ্ম) শব্দের আরোপিত অর্থ হলো লক্ষ্যার্থ। মনঃপ্রীতির অন্যথা অনুপপত্তির কারণে প্রসিদ্ধি ইত্যাদির ক্রমে যথার্থ বোধের সম্ভাবনা থাকায় অনায়াসে বিচিত্র ও অনেক শব্দার্থের প্রতিভার দ্বারা গ্রন্থসমাপ্তিসংজ্ঞক যথেচ্ছ অর্থ নিষ্পত্তি হয়েই থাকে— এটি হলো ব্যঙ্গ্যার্থ। তাদের বাচক শব্দসমূহ বাচক, লাক্ষণিক ও ব্যঞ্জক হয়ে থাকে। এভাবে সর্বত্র শব্দ ও অর্থের বিচার করা উচিত।

Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘pajje’’ccādi. Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ, ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ, nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso, ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto, sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca.

সেই পূর্বোক্ত কাব্যশরীর কত প্রকার, তা নির্দেশ করতে 'পজ্জ' (পদ্য) ইত্যাদি বলা হয়েছে। এই পূর্বোক্ত বন্ধ বা কাব্যশরীর তিন প্রকার হতে পারে, এর বেশিও নয়, কমও নয়। কীভাবে? পদ্য, গদ্য ও মিশ্রের ভেদে পদ্যস্বভাব প্রভৃতির বৈশিষ্ট্যে তিন প্রকার হয়—এটিই প্রকৃত বিষয়। সেখানে পদ্য বলতে আমাদের দ্বারাই রচিত 'বৃত্তোদয়' নামক ছন্দশাস্ত্রে নিরূপিত বৃত্তজাতির প্রকারভেদ, যা চার চরণের এবং মুক্তকাদি বৃত্তজাতির প্রকারবিশেষ। এই কারণেই এখানে তাদের প্রদর্শন করা হয়নি। তাদের মধ্যে একটি গাথা যার অর্থ সমাপ্ত এবং যা প্রধান ও অন্য গাথার উপর অনপেক্ষ, তাকে 'মুক্তক' বলে; একটি ক্রিয়াপদের অন্বয় দ্বারা পরস্পর সাপেক্ষ, সমাপ্ত অর্থযুক্ত কিন্তু পৃথকভাবে অসমাপ্ত অর্থযুক্ত গাথাসমূহকে 'কুলক' বলে; বিভিন্ন বিষয়ের বর্ণনাকারী, ভিন্ন ভিন্ন ক্রিয়াযুক্ত, প্রধান এবং কোষের মতো স্থাপিত গাথাসমূহকে 'কোষ' বলে; এবং একটি স্থান বা প্রদেশ বর্ণনা করার জন্য সমষ্টিগতভাবে প্রবৃত্ত, ভিন্ন ভিন্ন ক্রিয়াযুক্ত গাথাসমূহকে 'সংঘাত' বলে। এই চার প্রকার পদ্যের প্রকারই পূর্বোক্ত সর্গবন্ধ (মহাকাব্য) বলে জানতে হবে। গদ্য বলতে চরণের নিয়মবিহীন, সুবন্ত ও তিঙন্ত পদের বিন্যাসযুক্ত বাক্যপ্রবন্ধ। তার আবার দুটি প্রকার রয়েছে—আখ্যায়িকা ও কথা। মিশ্র বলতে পদ্য ও গদ্যের সমন্বয়ে গঠিত নাটক, প্রকরণ ইত্যাদি এবং চম্পূ, জাতকমালা ইত্যাদি।

8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘bandho’’ccādimāha. Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana. Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. Saddatthā saddo, [Pg.28] attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi–

৮. এখন যারা জানতে ইচ্ছুক, তাদের জন্য অলংকার-আশ্রিত কাব্যশরীর, যা 'বন্ধ' (কাব্য) নামে অধিকৃত, তাকে 'যিনি কুণ্ডলধারী, তিনিই দেবদত্ত'—এই প্রসিদ্ধ কুণ্ডলধারীত্বের অনুবাদের মাধ্যমে অপ্রসিদ্ধ দেবদত্তত্ব বিধানের মতো প্রদর্শন করে 'বন্ধো' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'বন্ধ' বলতে বন্ধন বা রচনা। 'দোষবর্জিত' বলতে শব্দ ও অর্থগত দোষসমূহ থেকে মুক্ত, অথবা যারা দোষসমূহ বর্জন করেছে তারা। 'সহিত' বলতে পরস্পরের অনুরূপ অর্থের সাথে সহভাব বা ঐক্য প্রাপ্ত। 'শব্দার্থ' বলতে শব্দ ও অর্থ। এই প্রকার পরস্পর অনুরূপ গুণসম্পন্ন শব্দ ও অর্থের পণ্ডিতদের সন্তোষজনক ভাবকে ব্যুৎপত্তিগত অর্থে 'সাহিত্য' বলা হয়। 'শব্দার্থ'—এখানে শব্দ ও অর্থের মধ্যে পার্থক্য কী? শব্দ অর্থের প্রতীতি জন্মানোর ক্ষেত্রে নিজের মুখ্য ব্যাপার, লক্ষণ ব্যাপার এবং ব্যঞ্জনাস্বভাব ব্যাপার—এই তিন প্রকার ব্যাপারের ভেদে তিন প্রকার। ক্রমানুসারে বাচক, লাক্ষণিক ও ব্যঞ্জক—এই তিন প্রকার। তেমনি অর্থও বাচ্য, লক্ষ্য ও ব্যঙ্গ্য—এই তিন প্রকার। এখানে বাচক শব্দ নিজের দ্বারা প্রকাশ্য মুখ্য অর্থের জাতি, গুণ, ক্রিয়া ও দ্রব্যের ভেদে চার প্রকার হওয়ায় নিজেও জাতিবাচক, গুণবাচক, ক্রিয়াবাচক ও দ্রব্যবাচক শব্দের ভেদে চার প্রকার। বাচক শব্দের মুখ্য ব্যাপারকে 'অভিধা' বলা হয়। সেই মুখ্য ব্যাপার জাতি প্রভৃতির দ্বারা ব্যবধানহীন অর্থেই প্রবৃত্ত হয়। যেমন—'গরু, নীল, পাচক, শৃঙ্গী' ইত্যাদি ক্ষেত্রে গো প্রভৃতি শব্দের মুখ্য ব্যাপার গোপিণ্ড, নীলবস্ত্র, পাচককর্তা ও শৃঙ্গী নামক দ্রব্যের বিশেষণস্বরূপ জাতি, গুণ, ক্রিয়া ও দ্রব্যের উপরই প্রবৃত্ত হয়, কিন্তু জাতি প্রভৃতির আশ্রয়স্বরূপ গোপিণ্ড প্রভৃতির উপর নয়। কারণ বলা হয়েছে—

‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

"বিশেষণে শক্তি ক্ষয়প্রাপ্ত হলে অভিধা বিশেষ্যে গমন করে না।"

Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti.

এর অর্থ—বিশেষণস্বরূপ জাতি প্রভৃতিতে শক্তি ক্ষয়প্রাপ্ত বা ব্যাপারহীন অভিধা বা মুখ্য ব্যাপার বিশেষ্যরূপ দ্রব্যে গমন করে না বা পৌঁছায় না।

Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. [Pg.29] Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati.

যদি অভিধা জাতি প্রভৃতির আশ্রয় গোপিণ্ড প্রভৃতিকে না বলে, তবে 'গরু যাচ্ছে, নীল পরিধান করছে, পাচক আসছে, শৃঙ্গী দৌড়াচ্ছে' ইত্যাদি বাক্যে জাতি প্রভৃতি বিশিষ্ট গোপিণ্ড প্রভৃতির ক্ষেত্রে গো প্রভৃতি শব্দের বাচকত্ব কীভাবে যুক্তিসঙ্গত হয়? দ্রব্যের অধীন জাতি, গুণ প্রভৃতি উক্ত হলে, সেই বিশিষ্ট দ্রব্যের পর্যায়ক্রমে (পরোক্ষভাবে) বাচকত্ব সিদ্ধ হয়। কিন্তু সাক্ষাৎভাবে (নিপর্যায়ত) তা শুদ্ধ লক্ষণ ব্যাপারেরই বিষয়। লক্ষণ ব্যাপারও শুদ্ধ ও উপচারমিশ্র ভেদে দুই প্রকার। সেখানে শুদ্ধ লক্ষণ ব্যাপার জাতি প্রভৃতি বর্জিত অর্থের বিষয়। যেমন—'গরু যাচ্ছে, নীল পরিধান করছে, পাচক আসছে, শৃঙ্গী দৌড়াচ্ছে, মঞ্চসমূহ চিৎকার করছে, গঙ্গায় ঘোষ (গোয়ালাপাড়া)' ইত্যাদি বাক্যে জাতি, গুণ, ক্রিয়া, শৃঙ্গ-দ্রব্য, মঞ্চ ও গঙ্গা প্রভৃতির গমন প্রভৃতির সাথে সম্বন্ধ অসম্ভব হওয়ায়, জাতি ও গুণ প্রভৃতিকে অতিক্রম করে যথাক্রমে গমন, পরিধান, আগমন, ধাবন, চিৎকার ও ঘোষ প্রভৃতির আশ্রয়স্বরূপ গোপিণ্ড প্রভৃতিকে স্পর্শ করে।

Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo.

মিশ্র লক্ষণ ব্যাপার আবার উপচারের ভেদে বহু প্রকার। যেমন—কোথাও কারণে কার্যের উপচার করা হয়, যেমন 'ঘৃতই আয়ু'। এখানে আয়ু বৃদ্ধির কারণস্বরূপ ঘৃতের উপর কার্যস্বরূপ আয়ুর ব্যবহার আরোপিত হয়েছে। পরবর্তী ক্ষেত্রেও opacaro যথোপযুক্তভাবে যোজনা করতে হবে। অতৎস্বভাবে (যা সেই স্বভাবের নয়) তৎস্বভাবের আরোপ করাই হলো উপচার। কোথাও কারণ ও কার্যের অভেদ দেখানো হয়, যেমন 'ঘৃতই আয়ু'। কোথাও উপমেয় ও উপমানের উপচার হয়, যেমন 'বাহীক (মূর্খ ব্যক্তি) হলো গরু'। কোথাও উপমান ও উপমেয়ের অভেদ দেখানো হয়, যেমন 'এই বাহীক গরুই'। কোথাও আধারের কারণে আধেয়ের উপচার হয়, যেমন 'প্রদীপাধার পাত্রটিই প্রদীপ'। কোথাও ক্রিয়ার সম্বন্ধে সেই নামে ব্যপদেশ (অভিহিত) করা হয়, যেমন 'অসূত্রধরও সূত্রধর'। কোথাও স্বামী-সেবক সম্বন্ধে সেই নামে ব্যপদেশ করা হয়, যেমন 'রাজবল্লভও রাজা'। কোথাও অবয়বে (অংশে) সমগ্রের ব্যপদেশ করা হয়, যেমন 'বস্ত্রটি পুড়ে গেছে' (যদিও বস্ত্রের এক অংশ পুড়েছে)। এই উপায়ে উপচারের ভেদসমূহ দ্রষ্টব্য। ব্যঞ্জনাস্বভাব ব্যাপারকেই 'ধ্বনি' (ধ্বনন) বলা হয়, এবং সেই তৃতীয় ব্যাপারের বিষয় হলো তাদৃশ বাক্যই—এটি জানতে হবে।

Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha –

এখানে ব্যঙ্গ্যার্থকে কাব্যের জীবন বলা হয়, ব্যঙ্গ্যার্থপ্রধান কাব্যকে উত্তম কাব্য, ব্যঙ্গ্যার্থের প্রাধান্যহীন কাব্যকে মধ্যম কাব্য এবং ব্যঙ্গ্যহীন কাব্যকে অধম কাব্য বলা হয়। এ বিষয়ে আরও বলা হয়েছে—

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

অর্থের প্রতীতি জন্মানোর ক্ষেত্রে শব্দের ব্যাপার তিন প্রকার হয়; মুখ্য (অভিধা), লক্ষণ ও ব্যঞ্জনাস্বভাব—এখানে এটিই বিষয়।

Abhidhāparapariyāyo, [Pg.30] byāpāro paṭhamo bhave;

Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna.

প্রথম ব্যাপারটি হলো অভিধার অপর নাম; এবং তৃতীয় ব্যাপারটি হলো ধ্বনির অপর নাম।

Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite;

Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

মুখ্য ব্যাপার ব্যবধানহীন অর্থে প্রবৃত্ত হয়, কিন্তু অর্থ তিরোহিত (বাধাপ্রাপ্ত) হলে লক্ষণ ব্যাপার প্রবৃত্ত হয়; আর অন্য ব্যাপারটি (ব্যঞ্জনা) বাক্যের অর্থেই প্রবৃত্ত হয়।

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

ব্যাপারের ভেদে শব্দও তিন প্রকার—বাচক, লাক্ষণিক ও ব্যঞ্জক; এবং তার অর্থও তিন প্রকার বলে গণ্য।

Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako;

Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho.

শব্দসমূহের মধ্যে বাচ্য, লক্ষ্য ও ব্যঙ্গ্য—এই তিন প্রকার অর্থ রয়েছে; তার মধ্যে বাচক শব্দ জাতি, গুণ, ক্রিয়া ও দ্রব্যের ভেদে চার প্রকার।

Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito;

Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato.

জাতি প্রভৃতি ভেদে বাচ্যার্থ চার প্রকার হওয়ায়, জাতি প্রভৃতির ভেদ অনুসারে লাক্ষণিক শব্দও চার প্রকার বলে গণ্য।

Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu;

Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti.

উপচারের বহুত্বের কারণে লাক্ষণিক শব্দের ভেদ থাকলেও, ব্যঞ্জক শব্দ অনন্য হওয়ায় তাদের থেকে পৃথকভাবে বলা হয় না।

Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ vadanasaddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. Ambhojasaddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. Vāṇisaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo.

লক্ষণ অনুসারে এভাবে জানতে হবে—'মুনিন্দবদনম্ভোজে' ইত্যাদি গাথায় 'বদন' শব্দের মুখ্য অর্থ হলো বাচ্যার্থ, এবং আরোপিত পদ্ম অর্থ হলো লক্ষ্যার্থ। 'অম্ভোজ' শব্দের পদ্ম অর্থ হলো বাচ্যার্থ, এবং উপচরিত মুখ অর্থ হলো লক্ষ্যার্থ। 'বাণী' শব্দের সদ্ধর্ম নামক অর্থ হলো বাচ্যার্থ, এবং আরোপিত দেবী অর্থ হলো লক্ষ্যার্থ। এখানে 'আশীষ' বলতে পূর্বোক্ত নিয়মে পুণ্যের আতিশয্য, তার ফলে এখানে অভীষ্ট অর্থের বাধক অকুশলের নিবারণ, কুশলসমূহের অনুবল প্রদান, তার ফলে কায়িক ও মানসিক পীড়ার উপশম, তার ফলে সুখ লাভ, তার ফলে চিত্তের সমাধান এবং তার ফলেই অনেক প্রকার অর্থাববোধ এবং তার ফলে অভীষ্ট গ্রন্থের সমাপ্তি ঘটে—এই যে বাক্যের সামর্থ্য থেকে লব্ধ অর্থ, তা-ই ব্যঙ্গ্যার্থ। সেই সেই অর্থ প্রকাশকারী শব্দসমূহ বাচক, লাক্ষণিক ও ব্যঞ্জক নামে অভিহিত হয়। এভাবে শব্দ ও শব্দার্থের বিচার জানতে হবে।

Idāni [Pg.31] pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘pajjā’’dinā. Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca.

এখন প্রকাশিত কাব্যের ভেদ নির্দেশ করতে 'পজ্জা' ইত্যাদি বলছেন। এই উক্ত লক্ষণযুক্ত কাব্য পদ্য, গদ্য ও মিশ্রের ভেদে—অর্থাৎ গাথা, চূর্ণক ও উভয়ের মিশ্রণের মাধ্যমে তিন প্রকার হয়। 'শব্দ ও অর্থ', 'সহভাব প্রাপ্ত', 'দোষসমূহ থেকে বর্জিত' বা 'যাদের দ্বারা দোষসমূহ বর্জিত হয়েছে', এবং 'পদ্য, গদ্য ও মিশ্র'—এগুলো হলো বিগ্রহ (ব্যাসবাক্য)। এখানে পদ্য বলতে মুক্তক, কুলক, কোষক ও সংঘাতের ভেদে চার প্রকার, ছন্দশাস্ত্রে নির্দিষ্ট বৃত্তবিশেষে রচিত চার চরণের গাথাবদ্ধ রচনা। সেখানে 'মুক্তক' বলতে সমাপ্ত অর্থযুক্ত ও প্রধান একটি গাথা; 'কুলক' বলতে পৃথকভাবে অসমাপ্ত অর্থযুক্ত, পরস্পর সাপেক্ষ এবং একটি ক্রিয়াপদের অন্বয়যুক্ত বহু গাথা; 'কোষক' বলতে বিভিন্ন প্রকার বর্ণনার আশ্রয়যুক্ত, ভিন্ন ভিন্ন ক্রিয়াপদের অন্বয়যুক্ত এবং প্রধান গাথাসমূহ; 'সংঘাত' বলতে ঋতু, কাল ইত্যাদির এক বর্ণনার আশ্রয়যুক্ত এবং ভিন্ন ভিন্ন ক্রিয়ার সমষ্টিতে প্রবৃত্ত গাথাসমূহ। গদ্য বলতে অনিয়মিত চরণের, আখ্যায়িকা ও কথার ভেদে দুই প্রকার, সুবন্ত ও তিঙন্ত পদের বিন্যাসযুক্ত বাক্যপ্রবন্ধ। মিশ্র বলতে এই উভয়ের সংমিশ্রণে গঠিত নাটক, প্রকরণ ইত্যাদি এবং জাতকমালা, চম্পূ ইত্যাদি।

9.

৯.

Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;

Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.

আবার তা নিবন্ধ ও অনিবন্ধ ভেদে দুই প্রকার নিরূপিত হয়; অলংকারসমূহ তাকে আরও বেশি আস্বাদনযোগ্য করে তোলে।

9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’ iti. Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate. Kathaṃ? Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā [Pg.32] mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso, so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ, itaraṃ kabbaṃ savanīya’’nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ.

৯. এভাবে তিন প্রকার কাব্যশরীর বলে এখন অন্যভাবেও দেখানোর জন্য বলছেন— "নিবন্ধ ও অনিবন্ধ, পুনরায় দুই ভাগে নিরূপিত হয়" ইত্যাদি। পুনরায় আরও পূর্বোক্ত পদ্যময় কাব্য দুই প্রকারে নিরূপিত বা নিশ্চিত হয়। কীভাবে? নিবন্ধ—যা তার একদেশভূত মুক্তকাদি চার প্রকারের সর্গবন্ধাদিরূপে রচিত কাব্য, এবং অনিবন্ধ—যা কেবল মুক্তক রূপে রচিত কাব্য; এভাবে দুই প্রকারে নিরূপিত হয়, এটিই স্পষ্ট। প্রশ্ন হতে পারে, সেই পূর্বোক্ত বাঙ্ময়ের সংস্কৃত, প্রাকৃত, অপভ্রংশ, পৈশাচিক ও মিশ্র—এই পাঁচ প্রকারভেদ বলে, "সংস্কৃত হলো দেবভাষা। প্রাকৃত চার প্রকার—সংস্কৃত থেকে কেবল বর্ণ পরিবর্তনের মাধ্যমে উৎপন্ন হওয়ায় মহিন্দ, সিন্ধু ইত্যাদি হলো তদ্ভব; তার সমান হিরি, হর, কমল ইত্যাদি হলো তৎসম; মহারাষ্ট্র আদি দেশে প্রসিদ্ধ হলো দেশী; এবং তদ্ভব আদির সাথে মিশ্রিত হলো মিশ্র। রাখাল আদির ভাষা হলো অপভ্রংশ, তাও প্রাকৃতের মতো চার প্রকার এবং নাগর, উপনাগর ও বৃদ্ধ ভেদে তিন প্রকার। পিশাচদের ভাষা হলো পৈশাচিক। সবগুলোর মিশ্রণে হয় মিশ্র।"—এভাবে সংস্কৃত আদির লক্ষণ বলা হয়েছে। এবং "শৃঙ্গারপ্রধান নৃত্য হিসেবে খ্যাত লাস্যাদির প্রতিপাদক হওয়ায় অভিনয়প্রধান লাস্যাদি হলো দৃশ্য কাব্য, এবং অন্য কাব্য হলো শ্রব্য কাব্য"—এভাবে দুই প্রকার বলা হয়েছে। এভাবে পূর্বাচার্যগণ কর্তৃক ভাষার ভেদে যে পাঁচ প্রকারভেদ এবং প্রয়োগের ভেদে যে দুই প্রকারভেদ বলা হয়েছে, তা এখানে কেন বলা হয়নি? সত্য, তবুও তা এখানে অনুপযোগী হওয়ার কারণে বলা হয়নি—এরূপ জানতে হবে।

Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘taṃ tu’’ iccādi. Tusaddo visesavacanicchāyaṃ. Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo.

এভাবে অলংকারের অধিষ্ঠানরূপে প্রথমে কাব্যশরীর প্রদর্শন করে, এখন হার-কেয়ূর আদি দ্বারা পুরুষশরীরের মতো কাব্যশরীরও শব্দালংকার ও অর্থালংকার দ্বারা আরও বেশি আস্বাদনীয় হয়—এটি দেখানোর জন্য বলছেন "তাং তু" ইত্যাদি। "তু" শব্দটি বিশেষ অর্থ নির্ধারণের জন্য। সেই কাব্যশরীরকে অলংকারসমূহ—যার দ্বারা এই কাব্যশরীর অলংকৃত হয়, সেই প্রসাদ আদি শব্দালংকার এবং স্বভাবোক্তি আদি অর্থালংকারসমূহ—অত্যন্ত আস্বাদনীয়তা বা অতিশয় উপভোগ্য ভাব ও রসগ্রাহ্যতায় উপনীত করে। সর্বতোভাবে নির্দোষ শব্দ ও অর্থের পরস্পর অনুরূপ সহাবস্থানের কারণে পরম রূপ-সৌন্দর্যে সমন্বিত কোনো পুরুষশরীরের মতো আস্বাদনীয় হলেও, অলংকার দ্বারা সুসজ্জিত হলে তা অত্যন্ত আস্বাদনীয় হয়ে ওঠে—এটাই অভিপ্রায়।

9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘nibandho cā’’dimāha. Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate. [Pg.33] Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma, taṃ mahindasindhavādi. Tassamaṃ hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ desiyaṃ. Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘taṃ tu’’ccādimāha. Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca, na nibandho anibandhoti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo vindanīyatarattananti ca viggaho.

৯. পুনরায় সেই কাব্যেরই ভেদ বলার জন্য "নিবন্ধ ও..." ইত্যাদি বলছেন। পুনরায়, নিবন্ধ—যা মুক্তক আদি চার প্রকারের অবিচ্ছেদ্য সম্পর্কের কারণে মহাকাব্য আদি রূপে নিরবচ্ছিন্নভাবে রচিত কাব্য, এবং অনিবন্ধ—যা কেবল মহাকাব্য আদি রূপ না হয়ে মুক্তক হওয়ার কারণে অবচ্ছিন্নভাবে রচিত কাব্য; এভাবে সেই কাব্যই দুই প্রকারে নিরূপিত বা নিশ্চিত হয়। পুনরায় সেই কাব্য সংস্কৃত, প্রাকৃত, অপভ্রংশ, পৈশাচিক ও মিশ্র ভাষার ভেদে পাঁচ প্রকার। শৃঙ্গারপ্রধান নৃত্য হিসেবে খ্যাত লাস্যাদির দর্শনপ্রধান হওয়ার কারণে সেই নৃত্য হলো দৃশ্য, এবং তদ্ভিন্ন অন্য কাব্য হলো শ্রব্য—এভাবে ব্যবহারের ভেদে তা দুই প্রকার হয়। প্রয়োজনের অভাব হেতু সেই সমস্ত প্রকারভেদ এখানে গ্রহণ করা হয়নি। সেখানে সংস্কৃত হলো দেবভাষা। তা থেকে কিছু অক্ষরের ভিন্নতার কারণে উৎপন্ন ভাষা হলো প্রাকৃত। তা আবার তদ্ভব, তৎসম, দেশী ও মিশ্র ভেদে চার প্রকার হয়। সেখানে সংস্কৃত থেকে কেবল বর্ণ পরিবর্তনের মাধ্যমে উৎপন্ন ভাষা হলো তদ্ভব, যেমন—মহিন্দ, সিন্ধু ইত্যাদি। তার সমান হলো তৎসম, যেমন—হিরি, হর, কমল ইত্যাদি। দেশে প্রসিদ্ধ হলো দেশী। তদ্ভব আদির সাথে মিশ্রিত হলো মিশ্র। রাখাল আদির ভাষা হলো অপভ্রংশ; তাও তদ্ভব আদির মতো চার প্রকার এবং নাগর, উপনাগর ও বৃদ্ধ ভেদে তিন প্রকার হয়। পিশাচদের ভাষা হলো পৈশাচিক। সেই সংস্কৃত আদির সাথে মিশ্রিত ভাষা হলো মিশ্র। এখন এই প্রকারভেদযুক্ত কাব্যের অলংকার দ্বারা সৌন্দর্য বর্ণনা করার জন্য "তাং তু" ইত্যাদি বলছেন। "তাং তু" অর্থাৎ সেই পূর্বোক্ত কাব্যশরীরকে অলংকারসমূহ—প্রসাদ আদি শব্দালংকার এবং স্বভাবোক্তি আদি অর্থালংকারসমূহ—অত্যন্ত আস্বাদনীয়তায় বা অতিশয় প্রসন্নতায় উপনীত করে। "নিরন্তর বন্ধ হলো নিবন্ধ", "যা নিবন্ধ নয় তা অনিবন্ধ", "অত্যন্ত আস্বাদনীয় হলো আস্বাদনীয়তর", এবং "তার ভাব হলো আস্বাদনীয়তরত্ব"—এগুলো হলো ব্যাসবাক্য।

10.

১০.

Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī;

Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā?

অনিন্দ্য মুখপদ্ম এবং অনিন্দ্য বাণী—অলংকৃত হয়েই শোভা পায়, অলংকারহীন হলে কি তারা শোভা পায়?

10. Tameva samattheti ‘‘anavajja’’ miccādinā. Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāva [Pg.34] mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu, na sobhantevāti vitakkemīti attho. Nuiti vitakke.

১০. সেটিকে সমর্থন করছেন "অনবদ্য" ইত্যাদি দ্বারা। অনবদ্য—পরস্পর অনুরূপ চোখ, কান আদি অঙ্গের দ্বারা এবং ব্রণ, তিলক, কালচে দাগ আদি দ্বারা আক্রান্ত না হওয়ায় সুন্দর ভাবের কারণে অনিন্দিত মুখপদ্ম বা বদনারবিন্দ; এবং অনবদ্য—পদ আদি দোষ দ্বারা অনভিভূত সুন্দর ভাবের কারণে অনিন্দিত ভারতী বা বাণী এবং উপচারবশত তার দ্বারা প্রতিপাদ্য অর্থ; এগুলো অলংকৃত হয়েই—মুখ তিলক, কুণ্ডল আদি অলংকার দ্বারা এবং শব্দ ও অর্থ শব্দালংকার ও অর্থালংকার দ্বারা সুসজ্জিত হয়েই শোভা পায়; অলংকারহীন অর্থাৎ অলংকৃত বা সুসজ্জিত না হয়ে কি শোভা পায়? শোভা পায় না—এরূপ আমি চিন্তা করি, এটিই অর্থ। "নু" শব্দটি বিতর্কে ব্যবহৃত।

10. Tameva ‘‘anavajja’’ miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu, na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. Kimiti paṭisedhe, nuiti vitakketi.

১০. সেটিকে "অনবদ্য" ইত্যাদি দ্বারা সমর্থন করছেন। বর্ণ, আকৃতি আদি অঙ্গের সমৃদ্ধি এবং ব্রণ, তিলক, কালচে দাগ আদি দোষ থেকে মুক্ত হওয়ার কারণে অনিন্দিত মুখপদ্ম; এবং অনবদ্য—পদদোষ, বাক্যদোষ ও অর্থদোষের সাথে মিশ্রিত না হওয়ায় অনিন্দিত ভারতী বা বাণী এবং অভেদোপচারবশত তার দ্বারা প্রতিপাদ্য অর্থ; এগুলো অলংকৃত হয়েই—কুণ্ডল, তিলক আদি আভরণ দ্বারা এবং শব্দালংকার ও অর্থালংকার দ্বারা সুসজ্জিত হয়েই শোভা পায়; অলংকারহীন অর্থাৎ সেগুলোর দ্বারা অলংকৃত না হয়ে কি শোভা পায়? শোভা পায় না—এরূপ আমি মনে করি। "যার কোনো দোষ নেই তা অনবদ্য" এবং "মুখই পদ্ম"—এগুলো হলো ব্যাসবাক্য। "কিম্" শব্দটি নিষেধ অর্থে এবং "নু" শব্দটি বিতর্কে ব্যবহৃত।

11.

১১.

Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati;

Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?

গুরুর উপদেশ ছাড়া যে মূর্খ তা অলংকৃত করতে ইচ্ছা করে, সে কীভাবে বিজ্ঞজনদের কাছে হাস্যাস্পদ হবে না?

11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘vinā’’tiādi. Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti, so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kena [Pg.35] pakārena na sampāpuṇeyya. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. Nuiti vitakke.

১১. এবং গুরুর উপদেশ ছাড়া সেগুলোর অলংকরণ করলে উপহাস ছাড়া অন্য কোনো বিশেষত্ব লাভ করা যায় না—এটি দেখানোর জন্য শ্লেষালংকার সহযোগে বলছেন "বিনা" ইত্যাদি। গুরুদের—যাঁরা প্রসাধন বা অলংকরণের উপায় উপদেশ দেন, তাঁদের "এখানে এভাবে করলে শোভা পাবে"—এইরূপ উপদেশ ছাড়া বা বর্জন করে; মুখ ও কাব্যের অলংকরণে অনভিজ্ঞতার কারণে মূর্খ বা অজ্ঞ যে কোনো ব্যক্তি যদি সেই মুখ বা কাব্যকে অলংকৃত করতে বা অনুরূপভাবে সাজাতে ইচ্ছা বা অভিপ্রায় করে; তবে সেই অজ্ঞ ব্যক্তি বিজ্ঞ বা তদ্বিষয়ক পণ্ডিত ব্যক্তিদের কাছে কীভাবে উপহাস বা হাস্যাস্পদ ভাব প্রাপ্ত হবে না? "এই অজ্ঞ লোকটা কী করছে!"—এভাবে তাঁরা হাসবেন, এটাই অভিপ্রায়। "নু" শব্দটি বিতর্কে ব্যবহৃত।

11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘vinā gurūpadesa’’ miccādisilesālaṅkāramāha. Bālo mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe, pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo.

১১. এখন পদ আদি দোষরহিত কাব্যশরীরের অলংকার দ্বারা ভূষণও গুরুর উপদেশসহ হওয়াই শ্রেষ্ঠ—এটি দেখানোর জন্য "গুরুর উপদেশ ছাড়া" ইত্যাদি শ্লেষালংকার বলছেন। মুখ আদি শরীরের অলংকরণে বা কাব্যের অলংকরণে অসমর্থ যে কেউ যদি গুরুর উপদেশ ছাড়া, শরীর অলংকরণ বা কাব্য অলংকরণের অনুরূপ উপদেশ ব্যতিরেকে সেই শরীর বা কাব্যকে তিলক, কুণ্ডল আদি দ্বারা অথবা শব্দালংকার ও অর্থালংকার দ্বারা অলংকৃত বা সজ্জিত করতে ইচ্ছা করে; তবে সে উভয় বিষয়ে অভিজ্ঞ বিজ্ঞজনদের কাছে কীভাবে হাস্যাস্পদ বা উপহাসের পাত্র হবে না? সে অবশ্যই হবে। অতএব, গুরুদের কাছ থেকে সাদরে শিক্ষা গ্রহণ করে তা করা উচিত—এটাই ভাবার্থ।

12.

১২.

Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako;

Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato.

কবিদের বাণীর অলংকার প্রকাশক গ্রন্থও, সেই অলংকার শব্দের ব্যবহারের উপচারবশত সেই নামে অভিহিত হয়।

12. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ganthopī’’tiādi. Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vāccataṃ yāti upagacchati. Kinti āha ‘‘tabbohārūpacārato’’ti. Tassa katavohārassa alaṅkārasaddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo.

১২. প্রশ্ন হতে পারে, অলংকার তো শব্দগম্য ও অর্থগম্য, তাহলে গ্রন্থ কীভাবে অলংকার হয়? এর উত্তরে বলছেন "গ্রন্থও" ইত্যাদি। কবিদের বাণী—যা কবিপ্রয়োগের সমষ্টিরূপ এবং প্রতিপাদ্য হওয়ার কারণে তার দ্বারা বক্তব্য অর্থসমূহের অলংকার প্রকাশক, সেই পূর্বোক্ত অলংকারসমূহের প্রকাশক গ্রন্থও (যা ক্রিয়াকল্প নামক শাস্ত্র) সেই অলংকার শব্দের বাচ্যত্ব বা অভিধেয়ত্ব প্রাপ্ত হয়। কীভাবে? এর উত্তরে বলছেন "তার ব্যবহারের উপচারবশত"। সেই ব্যবহৃত অলংকার শব্দের অথবা সেই বিশেষ মণ্ডনে প্রযুক্ত অলংকার ব্যবহারের উপচার অর্থাৎ "এটিই সেটি"—এরূপ অভেদ কল্পনা করাই হলো উপচার। কেন? কারণ প্রতিপাদ্য ও প্রতিপাদকের অভেদবশত কারণে কার্যের উপচার করা হয়—এটাই অভিপ্রায়।

12. Idāni [Pg.36] saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘gantho’’ccādi. Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkārasaddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vattabbataṃ yāti. Apisaddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa alaṅkārasaddassa upacāroti ca vākyanti.

১২. এখন শব্দালংকার ও অর্থালংকারের গ্রন্থ কীভাবে অলংকার হয়? এর উত্তরে বলছেন "গ্রন্থ" ইত্যাদি। কবিদের বাণী—যা কবিদের দ্বারা উক্ত বাক্যসমূহ এবং উপচারবশত তার দ্বারা প্রতিপাদ্য অর্থসমূহরূপ কবিপ্রয়োগের অলংকার প্রকাশক, সেই শব্দ ও অর্থালংকারের প্রকাশক গ্রন্থও (যা ক্রিয়াকল্প নামক শাস্ত্র) তার ব্যবহারের উপচারবশত সেই "অলংকার" রূপে ব্যবহৃত অলংকার শব্দের কারণে কার্যের উপচারবশত সেই অলংকার শব্দের দ্বারা বক্তব্যতা প্রাপ্ত হয়। "অপি" শব্দটি অলংকারকে অপেক্ষা করে। "অলংকার প্রকাশ করে" অথবা "অলংকারসমূহের প্রকাশক"—এভাবে "তার দ্বারা বক্তব্য" এবং "তার ভাব"—এগুলো হলো ব্যাসবাক্য। এখানে "ভাব" বলতে বাচ্য-বাচক সম্বন্ধকে বোঝায়। "সেই শব্দাদি অলংকারের ব্যবহার" এবং "সেই ব্যবহারের অলংকার শব্দের উপচার"—এগুলো হলো বাক্য।

13.

১৩.

Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato;

Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali.

অলংকার দুই প্রকার, সেখানে শব্দ ও অর্থের ভেদে; শব্দ ও অর্থই কাব্য (বন্ধ) নামে অভিহিত, এবং তা দ্বারা সজ্জিত হলো সেই অলংকারের শ্রেণী।

13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘dvippakārā’’di āraddhaṃ. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante.

১৩. এখন পূর্বে উল্লিখিত অলঙ্কারসমূহের প্রকারভেদ, তাদের প্রাসঙ্গিকতা এবং সেই রচনার শরীরকে পূর্বে বলা হলেও একত্রে সম্বন্ধযুক্ত করে দেখানোর জন্য 'দ্বিপ্রকারা' ইত্যাদি আরম্ভ করা হয়েছে। সেখানে সেই ক্রিয়াকল্প নামক গ্রন্থে অথবা সেই রচনা-অলঙ্কার অধিকারে অলঙ্কারসমূহ যথোক্ত দুই প্রকার হয়ে থাকে। কীভাবে? শব্দভেদে এবং অর্থভেদে; অর্থাৎ শব্দালঙ্কার ও অর্থালঙ্কার ভেদে অলঙ্কার দুই প্রকার—এই হলো অর্থ। যাদের ভেদে তারা দুই প্রকার, তারা হলো শব্দ ও অর্থ। 'বন্ধ' (রচনা) নামক নাম যার, সেই পঙ্ক্তি বা শ্রেণীই 'বন্ধনামা' (রচনানামক)। তার দ্বারা সজ্জিত সেই পঙ্ক্তি, অর্থাৎ সেই অলঙ্কারসমূহ দ্বারা সজ্জিত বা প্রকাশিত যা, তা-ই 'তৎসজ্জিত'। সেই শব্দ ও অর্থসমূহের আবলি বা সমষ্টি হলো মহাবাক্য অথবা অন্তর্বাক্য। পরিপূর্ণ রচনা হলো মহাবাক্য এবং মুক্তকাদি অবয়বসমূহ হলো অন্তর্বাক্য। সেই সজ্জিত শব্দার্থের আবলিকে প্রসিদ্ধি অনুসারে অনুবাদ করে শব্দ ও অর্থসমূহ বিধান করা হচ্ছে।

13. Idāni [Pg.37] yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘dvippakāre’’ccādimāha. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso.

১৩. এখন পূর্বে উল্লিখিত অলঙ্কারসমূহের অনুক্ত ভেদ এবং তাদের আধারস্বরূপ যথোক্ত রচনার শরীরকে একত্রে দেখানোর জন্য 'দ্বিপ্রকারে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে সেই ক্রিয়াকল্প নামক অলঙ্কারগ্রন্থে অথবা অলঙ্কারাধিকারে অলঙ্কারসমূহ (যা সামনে বলা হবে) শব্দ ও অর্থের ভেদে শব্দালঙ্কার ও অর্থালঙ্কার ভেদে দুই প্রকার হয়ে থাকে। delicacies যাদের ভেদে অলঙ্কারসমূহ ভিন্ন, সেই শব্দ ও অর্থসমূহ 'বন্ধ' (রচনা) নামেই পরিচিত। তাদের দ্বারা সজ্জিত সেই পঙ্ক্তি, অর্থাৎ সেই শব্দ ও অর্থালঙ্কার দ্বারা অলঙ্কৃত, সেই শব্দ ও অর্থসমূহের মহাকাব্যাদি সমষ্টিরূপ পারম্পর্যপূর্ণ রচনাই হলো 'বন্ধ'—এ কথাই বলা হয়েছে। 'বন্ধ' নামক নাম যার, এবং তাদের শব্দ ও অর্থালঙ্কার দ্বারা সজ্জিত, এবং সেই শব্দ ও অর্থসমূহের আবলি—এভাবে সমাস হয়েছে।

14.

১৪.

Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā;

Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.

গুণ ও অলঙ্কারযুক্ত হলেও যদি সামান্য দোষে চিহ্নিত হয়, তবে তা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা প্রশংসিত হয় না; যেমন সেই প্রকার কোনো কন্যা।

14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘guṇa’’ iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha ‘‘kaññā viyatādisī’’ti. Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti.

১৪. এভাবে গুণ ও অলঙ্কার দ্বারা সজ্জিত হলেও সেই শব্দার্থের আবলি সামান্য দোষযুক্ত হলে বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা তা অবশ্যই বর্জনীয় হয়—এটি দেখানোর জন্য 'গুণ' ইত্যাদি বলা হয়েছে। শব্দালঙ্কার নামক গুণ এবং অর্থালঙ্কার দ্বারা যুক্ত হলেও, বিশেষভাবে সজ্জিত হলেও শব্দার্থের আবলি যদি সামান্য দোষ বা দোষলেশ দ্বারা চিহ্নিত বা কলঙ্কিত হয়, তবে গুণ ও দোষের পার্থক্যকারী বিজ্ঞ পণ্ডিত ব্যক্তিদের দ্বারা তা প্রশংসিত হয় না, অর্থাৎ প্রশংসার যোগ্য হয় না। কেন প্রশংসিত হয় না? তা বোঝাতে বলা হয়েছে—'যেমন সেই প্রকার কোনো কন্যা'। যেমন দশ বছর বয়সী কোনো কন্যা, যে যৌবনের অভিমুখী হওয়ার কারণে মানুষের চোখ ও মনকে আকর্ষণ করার গুণসম্পন্ন এবং বিশেষ অলঙ্কারে অলঙ্কৃত হওয়া সত্ত্বেও যদি সামান্য কুষ্ঠরোগের দোষে চিহ্নিত হয়, তবে তা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের কাছে অস্পৃশ্য বা বর্জনীয় হয়, অন্য সাধারণের কথা তো বলাই বাহুল্য; ঠিক তেমনি শব্দার্থের আবলিও যদি সামান্য শব্দগত বা অর্থগত কুষ্ঠরোগের মতো দোষে দুষ্ট হয়, তবে তা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা বর্জনীয়ই হয়, বহু দোষযুক্ত হলে তো কথাই নেই—এ কথাই বলা হয়েছে।

14. Evaṃ [Pg.38] saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento ‘‘guṇālaṅkāri’’ccādimāha. Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho.

১৪. এভাবে শব্দ ও অর্থের গুণীভূত অলঙ্কারসমূহ দ্বারা সজ্জিত শব্দার্থের আবলি যদি কোনো পদগত আদি দোষে চিহ্নিত হয়, তবে তা অপ্রশস্ত—এটি দেখানোর জন্য 'গুণালঙ্কার' ইত্যাদি বলা হয়েছে। গুণ ও অলঙ্কারযুক্ত হলেও, অর্থাৎ শব্দালঙ্কার নামক গুণ এবং অর্থালঙ্কার দ্বারা বিশেষভাবে যুক্ত হলেও সেই শব্দার্থের আবলি যদি সামান্য দোষে চিহ্নিত হয়, অর্থাৎ পদদোষ আদি অতি সামান্য দোষ দ্বারাও চিহ্নিত বা যুক্ত হয়, তবে গুণ ও অলঙ্কারযুক্ত হয়েও সামান্য দোষে চিহ্নিত সেই রচনাটি দশ বছর বয়সী যৌবনপ্রাপ্ত কন্যার মতো গুণ ও দোষের পরীক্ষক বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা প্রশংসিত হয় না, অর্থাৎ প্রশংসার যোগ্য হয় না। যেমন দশ বছর বয়সী কোনো বালিকা প্রিয় স্বভাবের অধিকারী, মনোরম গুণসম্পন্ন এবং সুন্দর ও মানানসই কণ্ঠহার আদি বিশেষ অলঙ্কারে ভূষিত হওয়া সত্ত্বেও যদি তার শরীরে সামান্য শ্বেতকুষ্ঠের দাগ দেখা যায়, তবে তা গুণ ও দোষের পরীক্ষকদের কাছে দর্শনীয় বা গ্রহণযোগ্য হয় না; ঠিক তেমনি পূর্বে উল্লিখিত রচনাশৈলীও যদি কুষ্ঠরোগের মতো কোনো পদগত আদি দোষে যুক্ত হয়, তবে তা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের কাছে আস্বাদনযোগ্য বা গ্রহণযোগ্য হয় না—এটাই অভিপ্রায়। দোষের লব (সামান্য অংশ), তার দ্বারা চিহ্নিত—এই অর্থে 'দোষলবাঙ্কিতা' এবং তার মতো দেখায়—এই অর্থে 'তাদৃশী'—এভাবে ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ করতে হবে।

15.

১৫.

Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo;

Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ.

অতএব, মহৎ উৎসাহের সাথে দোষ বর্জন করাই শ্রেয়; সর্বতোভাবে নির্দোষ এই রচনা কি গুণযুক্ত হবে না?

15. Yato evaṃ, tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ, bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo.

১৫. যেহেতু এমন, অতএব সেই কারণে মহৎ উৎসাহে বা মহান প্রচেষ্টায় অনর্থের কারণস্বরূপ পদদোষ আদি দোষসমূহের বর্জনই শাস্ত্রীয় দৃষ্টিতে এবং শাস্ত্রের প্রভাবে পরিত্যাগ করাই শ্রেয় বা সাধনযোগ্য—এখানে 'বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা' কথাটি উহ্য রয়েছে। এভাবে দোষ বর্জন করলে কী গুণ লাভ হয়? যদি বলা হয়—সর্বতোভাবে বা সব প্রকারে নির্দোষ অর্থাৎ দোষমুক্ত এই শব্দার্থের আবলি শব্দালঙ্কার নামক গুণসমূহের সাথে যুক্ত হয়ে কি গুণযুক্ত হবে না? অবশ্যই হবে; গুণহীন অলঙ্কৃত রচনাও অগ্রাহ্য বা অনুপাদেয় হয়ে থাকে—এটাই অভিপ্রায়।

15. Tena [Pg.39] yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ, guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho.

১৫. অতএব যেহেতু দোষযুক্ত রচনা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা অনুপাদেয় (অগ্রাহ্য), সেই কারণে মহৎ উৎসাহে বা অধিক প্রচেষ্টায় দোষ বর্জনই, অর্থাৎ পদদোষ আদি দোষসমূহের নিরাকরণই শ্রেয় এবং অনেক শাস্ত্রীয় বিষয়ে পারদর্শী প্রজ্ঞার দ্বারা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের সাধন করা উচিত। এমন হলে সর্বতোভাবে বা সব প্রকারে নির্দোষ অর্থাৎ দোষহীন এই শব্দার্থের আবলি শব্দালঙ্কার নামক গুণসমূহের সাথে যুক্ত হয়ে কি গুণযুক্ত হবে না? অবশ্যই গুণযুক্ত হবে—এটাই অভিপ্রায়। দোষের নিরাস (বর্জন) হলো 'দোষনিরাস', যার কোনো দোষ নেই বা দোষ থেকে মুক্ত তা হলো 'নির্দোষ', এবং গুণের সাথে বর্তমান যা তা হলো 'সগুণ'—এভাবে বিগ্রহ বা ব্যাসবাক্য করতে হবে।

16.

১৬.

Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā;

Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.

অলঙ্কারহীন হলেও গুণযুক্ত হলে তা মনোহর হয়; যেমন দোষহীন ও গুণযুক্ত কোনো বধূ।

16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘sā’laṅkāre’’ccādi. saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti. Tatthodāharaṇamāha ‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho.

১৬. কী কারণে দোষ বর্জন করে এবং গুণ গ্রহণ করে এভাবে রচনা করা উচিত? তা বোঝাতে 'সা অলঙ্কার' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেই শব্দার্থের আবলি অলঙ্কারহীন হলেও যদি সর্বতোভাবে নির্দোষ বা দোষমুক্ত হয় এবং শব্দালঙ্কার নামক গুণসমূহের সাথে যুক্ত হয়, তবে তা মানুষের মনে আনন্দের প্রবাহ সৃষ্টি করার একমাত্র কারণ হওয়ায় মন হরণ করে বা নিজের দিকে আকর্ষণ করে, তাই তা মনোহর হয়ে থাকে। সেখানে উদাহরণ দিয়ে বলা হয়েছে—'যেমন দোষহীন ও গুণযুক্ত কোনো বধূ'। যেমন যেকোনো দোষ থেকে মুক্ত কোনো বধূ যদি সদাচার আদি বিশেষ গুণাবলীতে যুক্ত থাকে, তবে সে কোনো অলঙ্কারে অলঙ্কৃত বা সজ্জিত না হলেও যেমন মধুর ও মনোহর হয়ে থাকে, তেমনি এই শব্দার্থের আবলিও অলঙ্কারহীন হলেও মনোহর হয়ে থাকে—এই হলো অর্থ।

16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘sā’laṅkāraviyutte’’ccādinā. saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi [Pg.40] pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti.

১৬. এখন দোষ বর্জন করে গুণ গ্রহণের প্রয়োজনীয়তা দেখাচ্ছেন 'সা অলঙ্কারবিযুক্তা' ইত্যাদি দ্বারা। সেই শব্দার্থের আবলি অলঙ্কারহীন হলেও যদি সর্বতোভাবে নির্দোষ বা দোষহীন হয় এবং সেই কারণেই গুণীভূত শব্দালঙ্কারের সাথে যুক্ত হয়, তবে তা কদর্য রূপ বা কদাকার গঠন আদি দোষসমূহ থেকে মুক্ত এবং হৃদয়গ্রাহী গুণসম্পন্ন বধূ বা নারীর মতো মনোহর হয়ে সজ্জন ব্যক্তিদের আনন্দিত করে।

17.

১৭.

Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;

Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.

পদ, বাক্য এবং তাদের অর্থে যে সমস্ত বিভিন্ন দোষের কথা বলা হয়েছে, উদাহরণসহ সেগুলির লক্ষণ আমি বর্ণনা করছি।

17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade’’tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho, tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ.

১৭. যেহেতু গুণ ও অলঙ্কারযুক্ত হলেও সামান্য দোষে চিহ্নিত রচনা বিজ্ঞ ব্যক্তিদের কাছে অনাদরণীয় এবং অলঙ্কারহীন হলেও দোষের অভাবে গুণযুক্ত রচনা মনোহর হয়ে থাকে, এবং শাস্ত্রীয় দৃষ্টিতে অনর্থকারী দোষ অবশ্যই বর্জনীয়, তাই সেই দোষসমূহ দেখানোর জন্য 'পদে' ইত্যাদি দ্বারা প্রতিজ্ঞা করছেন। সেই পদ ও বাক্যসমূহের অর্থ হলো 'তদর্থ', তাতে। লক্ষ্যের স্বরূপ হিসেবে যা উদাহরণ দেওয়া হয় তা হলো 'উদাহরণ', উদাহরণের সাথে যা তা হলো 'সোদাহরণ'। যার দ্বারা লক্ষ্য করা বা চেনা যায় তা হলো 'লক্ষণ'।

17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade vākye’’ccādinā. Pade nāmādicatubbidhapade ca, vākye ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca–

১৭. এভাবে অলঙ্কারযুক্ত হলেও সামান্য দোষযুক্ত রচনা অনুপাদেয় (অগ্রাহ্য) হওয়ার কারণে এবং অলঙ্কার বা সাজসজ্জা না থাকলেও দোষহীন হলে বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা তা আদরণীয় হওয়ার কারণে, প্রধান कर्तव्य হিসেবে দোষ বর্জন অবশ্যই করণীয়। তাই এখন প্রাপ্ত দোষসমূহ দেখানোর জন্য 'পদে বাক্যে' ইত্যাদি দ্বারা প্রতিজ্ঞা করছেন। পদে অর্থাৎ নাম আদি চার প্রকার পদে, বাক্যে অর্থাৎ 'বিভক্তি ও ক্রিয়াপদের সমষ্টিই হলো কারকযুক্ত বাক্য'—এই লক্ষণযুক্ত বাক্যে, এবং তদর্থে অর্থাৎ সেই পদ ও বাক্যসমূহের অর্থে যে সমস্ত বিভিন্ন প্রকার দোষ বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা দোষ হিসেবে গণ্য বা জ্ঞাত হয়েছে, সেই পদ আদি দোষসমূহের উদাহরণসহ লক্ষণ আমি বর্ণনা করব। আর এখানে—

‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ;

Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti.

'পদ চার প্রকার বলা হয়েছে—নাম (বিশেষ্য/সর্বনাম), আখ্যাত (ক্রিয়া), উপসর্গ এবং নিপাত (অব্যয়); ব্যাকরণবিদদের মতে, যেমন—"অশ্বঃ খলু অভিধাবতি" (ঘোড়াটি নিশ্চয়ই দ্রুত দৌড়াচ্ছে)।'

Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca, saha udāharaṇenāti sodāharaṇanti [Pg.41] ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho.

উক্ত নিয়ম অনুসারে প্রথমে পদকে বুঝতে হবে। লক্ষ্যের স্বরূপ হিসেবে যা উদাহরণ দেওয়া হয় তা হলো 'উদাহরণসমূহ', উদাহরণের সাথে যা তা হলো 'সোদাহরণ', এবং যার দ্বারা লক্ষ্য করা বা চেনা যায় তা হলো 'লক্ষণ'—এভাবে বিগ্রহ বা ব্যাসবাক্য করতে হবে।

Padadosauddesa

পদদোষের উদ্দেশ (শব্দগত দোষের তালিকা)

18.

১৮.

Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca;

Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ.

বিরুদ্ধার্থ, অন্তরার্থ, ক্লিষ্ট, বিরোধী, নেয়ার্থ, বিশেষণাপেক্ষ, হীনার্থক এবং অনর্থক—[এগুলি হলো পদদোষ]।

Vākyadosauddesa

বাক্যদোষের উদ্দেশ (বাক্যগত দোষের তালিকা)

19.

১৯.

Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;

Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;

Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā

পদের দোষসমূহ এবং বাক্যের দোষসমূহ হলো—একার্থ, ভগ্নরীতি, ব্যাকীর্ণ, গ্রাম্য, যতিহীন, ক্রমচ্যুত, অতিবৃত্ত, অপेतার্থ এবং সবন্ধপরুষ।

Vākyatthadosauddesa

বাক্যার্থদোষের উদ্দেশ (বাক্যের অর্থগত দোষের তালিকা)

20.

২০.

Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ;

Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.

অপক্রম, ঔচিত্যহীন, ভগ্নরীতি, সসংশয়, গ্রাম্য এবং দুষ্টালঙ্কৃতি—এগুলি হলো বাক্যার্থের ওপর নির্ভরশীল দোষ।

Padadosādiuddesavaṇṇanā

পদদোষ আদি উদ্দেশ বর্ণনা (শব্দগত দোষ ইত্যাদির তালিকার ব্যাখ্যা)

18-19-20. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati ‘‘viruddhatthantara’’ iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ viruddhatthantaraṃ. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ adhyatthaṃ. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti neyyaṃ. Dosā padānanti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ bhaggarītikaṃ, vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso.

১৮-১৯-২০. এখন প্রতিজ্ঞাত দোষসমূহকে “বিরুদ্ধত্থন্তর” ইত্যাদি দ্বারা নির্দেশ করছেন। যার অন্য অর্থ বিরুদ্ধ, তা “বিরুদ্ধত্থন্তর” (বিরুদ্ধার্থান্তর)। সেটি কী? পদ। এভাবেই উপরেও যথোপযুক্তভাবে বুঝতে হবে। যার দ্বারা বিশেষ্যের অতিরিক্ত অর্থ প্রকাশ পায়, তা “অধ্যত্থ” (অত্যর্থ)। যেখানে অনুক্ত হেতুকে আনয়ন করা হয়, তা “নেয্য” (নেয়)। “পদসমূহের দোষ” বলতে যে সকল দোষের দ্বারা পদসমূহ দূষিত হয়, সেই বিরুদ্ধার্থান্তরত্ব প্রভৃতি পদসমূহের দোষ—এই অর্থ। এভাবেই উপরেও যথোপযুক্তভাবে সম্বন্ধযুক্ত করতে হবে। “বাক্যসমূহের দোষ” এর সাথে সম্বন্ধ। যে বাক্যে রীতি বা ক্রম ভঙ্গ হয়েছে, তা “ভগ্গরীতিক” (ভগ্নরীতি) বাক্য। অপক্রম প্রভৃতি বাক্যার্থের দোষ, কারণ তা বাক্যার্থের দোষস্বরূপ। “বাক্য দূষিত হতে পারে”—এখানে বাক্যকেই বিশেষিত করা হচ্ছে। সেই কারণে সর্বত্র ক্লীবলিঙ্গে নির্দেশ করা হয়েছে।

18-19-20. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto ‘‘viruddha…pe… nissitā’’ti āha. Kavīhi icchitatthato [Pg.42] viruddho aññattho yassa padassāti taṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato ajhatthaṃ nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā kiliṭṭhaṃ nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā virodhi nāma. Aññamāharitvā vattabbato neyyaṃ nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito visesanāpekkhaṃ nāma. Visesyassa hīnatāpādanato hīnatthakaṃ nāma. Attharahitattā anatthakaṃ nāmāti ime aṭṭha padanissitattā padadosā nāma.

১৮-১৯-২০. এখন বর্ণনযোগ্য হিসেবে প্রতিজ্ঞাত দোষসমূহকে নির্দেশ করতে গিয়ে “বিরুদ্ধ...পে... নিস্সিতা” (বিরুদ্ধ... ইত্যাদি আশ্রিত) বলেছেন। কবিদের কাঙ্ক্ষিত অর্থ থেকে ভিন্ন ও বিরুদ্ধ অর্থ যে পদের রয়েছে, তাকে “বিরুদ্ধত্থন্তর” (বিরুদ্ধার্থান্তর) বলে। বিশেষ্যের অতিরিক্ত অর্থ প্রকাশ করার কারণে তাকে “অজ্ঝত্থ” (অত্যর্থ) বলে। কবিদের কাঙ্ক্ষিত অর্থ প্রকাশ না পাওয়ায় অস্পষ্টতার কারণে তাকে “কিলিট্ঠ” (ক্লিষ্ট) বলে। দেশ, কাল, কলা ইত্যাদির বিরুদ্ধ হওয়ার কারণে তাকে “বিরোধি” (বিরোধী) বলে। অন্য কিছুকে আনয়ন করে বলতে হয় বলে তাকে “নেয্য” (নেয়) বলে। বিশেষণ প্রাপ্ত হয়েই সার্থকতা লাভ করার কারণে তাকে “বিসেসনাপেক্খ” (বিশেষণাপেক্ষ) বলে। বিশেষ্যের হীনতা বা নিকৃষ্টতা প্রতিপাদন করার কারণে তাকে “হীনত্থক” (হীনার্থক) বলে। অর্থহীন হওয়ার কারণে তাকে “অনত্থক” (অনর্থক) বলে—এই আটটি পদের ওপর আশ্রিত হওয়ার কারণে “পদদোষ” নামে পরিচিত।

Vuttatthasseva puna vacanato ekatthaṃ nāma. Bhinnakkamattā bhaggarītikaṃ nāma. Tathā sammohakāraṇattā byākiṇṇaṃ nāma. Visiṭṭhavacanavirahato gāmmaṃ nāma. Yatisampattivirahato yatihīnaṃ nāma. Padatthakkamato cutattā kamaccutaṃ nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā ativuttaṃ nāma. Samudāyatthato apagatattā apetatthaṃ nāma. Bandhapharusayuttattā bandhapharusaṃ nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava vākyānaṃ tathā dosā nāma. Ettha tathāsaddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati.

উক্ত অর্থের পুনরায় বলার কারণে তাকে “একত্থ” (একার্থ) বলে। ক্রম ভঙ্গ হওয়ার কারণে তাকে “ভগ্গরীতিক” (ভগ্নরীতি) বলে। সেইরূপ মোহের কারণ হওয়ার কারণে তাকে “ব্যাকিন্ণ” (ব্যাকীর্ণ) বলে। বিশিষ্ট বচনের অভাবের কারণে তাকে “গাম্ম” (গ্রাম্য) বলে। যতি-সম্পত্তির (যতি-পাতনের) অভাবের কারণে তাকে “যতিহীন” বলে। পদের অর্থের ক্রম থেকে চ্যুত হওয়ার কারণে তাকে “কমচ্চুত” (ক্রমচ্যুত) বলে। লৌকিক ব্যবহার অতিক্রম করে বলার কারণে তাকে “অতিবুত্ত” (অত্যুক্ত) বলে। সমুদায় অর্থ থেকে অপগত হওয়ার কারণে তাকে “অপেতত্থ” (অপেতার্থ) বলে। রচনার কর্কশতাযুক্ত হওয়ার কারণে তাকে “বন্ধফরুস” (বন্ধপরুষ) বলে, তার সাথে যুক্তকে “সবন্ধফরুস” বলে—এই নয়টি বাক্যসমূহের সেইরূপ দোষ নামে পরিচিত। এখানে “তথা” শব্দটি “দোষ” পদটিকে উপসংহার (সংযুক্ত) করছে।

Apagatakkamattā apakkamaṃ nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā ocityahīnaṃ nāma. Bhinnavibhattikkamattā bhaggarīti nāma. Saṃsayajananato sasaṃsayaṃ nāma. Duppatītikarattā gāmmaṃ nāma. Dūsitālaṅkārattā duṭṭhālaṅkati nāmātime cha vākyatthanissitattā vākyatthadosā nāma.

ক্রম অপগত হওয়ার কারণে তাকে “অপক্কম” (অপক্রম) বলে। উচিত ভাবের পরিহীনতার কারণে তাকে “ওচিত্যহীন” (ঔচিত্যহীন) বলে। ভিন্ন বিভক্তির ক্রমের কারণে তাকে “ভগ্গরীতি” (ভগ্নরীতি) বলে। সংশয় উৎপন্ন করার কারণে তাকে “সসংসয়” (সসংশয়) বলে। প্রতীতি বা বোধগম্যতা কঠিন হওয়ার কারণে তাকে “গাম্ম” (গ্রাম্য) বলে। অলংকার দূষিত হওয়ার কারণে তাকে “দুট্ঠালঙ্কতি” (দুষ্টালংকৃতি) বলে—এই sechsটি বাক্যার্থের ওপর আশ্রিত হওয়ার কারণে “বাক্যার্থদোষ” নামে পরিচিত।

Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya kiliṭṭhaṃ. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā [Pg.43] mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Virodho assa atthīti virodhi. Nīyati avutto hetu etthāti neyyaṃ. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho.

অন্য অর্থ হলো “অর্থান্তর”। যার অন্য অর্থ বিরুদ্ধ—এটিই বিগ্রহ (ব্যাসবাক্য)। দোষ প্রকাশক পদও দোষ থেকে অভিন্ন হওয়ার কারণে “দোষ” নামে অভিহিত। এমন হলেও সমাসের দ্বারা পদ গৃহীত হওয়ার কারণে তা ক্লীবলিঙ্গ হয়। এর পরেরগুলোতেও এই একই নিয়ম। বিশেষ্যের অতিরিক্ত অর্থ যার রয়েছে তা (অত্যর্থ), ক্লিষ্টের মতো ক্লিষ্ট। যেমন ময়লাযুক্ত দর্পণ নিজের মলিনতার কারণে মুখমণ্ডল প্রভৃতি প্রকাশের ক্ষেত্রে অস্পষ্ট হয়, তেমনই অভীপ্ত অর্থ প্রকাশের ক্ষেত্রে অসমর্থ পদকে “ক্লিষ্ট” বলে। যার বিরোধ রয়েছে তা “বিরোধী”। যেখানে অনুক্ত হেতুকে আনয়ন করা হয় তা “নেয়”। বিশেষণের প্রতি যার অপেক্ষা রয়েছে তা (বিশেষণাপেক্ষ)। যার দ্বারা বিশেষ্যের অর্থ হীন হয় তা (হীনার্থক)। যার অর্থ নেই তা (অনর্থক)—এই হলো বিগ্রহ।

Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato ‘‘padānaṃ dosā’’ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Vākyānaṃ dosāti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ byākiṇṇaṃ. Gāme bhavo gāmmo, abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato gāmmaṃ nāma. Yati hīnā etthāti yatihīnaṃ. Kamato cutaṃ kamaccutaṃ. Atikkamma vuttaṃ ativuttaṃ. Atthato apetaṃ apetatthaṃ. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. Gāmmaṃ vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā vākyatthanissitāti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ.

পদদোষসমূহের অভিন্নতা থাকলেও বিকল্পের ভেদের কারণে “পদসমূহের দোষ” বলা হয়েছে, যেমন “শিলাপুত্রের শরীর”। “বাক্যসমূহের দোষ” এখানেও এই একই নিয়ম। যার এক অর্থ তা (একার্থ)। যার রীতি বা ক্রম ভঙ্গ হয়েছে তা (ভগ্নরীতি)। পৃথক পৃথকভাবে আকীর্ণ বা বিক্ষিপ্ত যা, তা “ব্যাকীর্ণ”। গ্রামে উৎপন্ন যা, তা “গ্রাম্য”, অর্থাৎ অজ্ঞদের ব্যবহার। তা প্রকাশক পদও উপচারবশত “গ্রাম্য” নামে পরিচিত। যেখানে যতি হীন বা ত্রুটিপূর্ণ, তা “যতিহীন”। ক্রম থেকে চ্যুত যা, তা “ক্রমচ্যুত”। অতিক্রম করে বলা হয়েছে যা, তা “অত্যুক্ত”। অর্থ থেকে অপগত যা, তা “অপেতার্থ”। রচনায় কর্কশতা বা কঠোরতা যেখানে রয়েছে, তা (বন্ধপরুষ)। যেখান থেকে ক্রম অপগত হয়েছে, তা (অপক্রম)। যেখানে ঔচিত্য হীন হয়েছে, তা (ঔচিত্যহীন)। যেখানে রীতি ভঙ্গ হয়েছে, তা (ভগ্নরীতি)। যা সংশয়ের সাথে বর্তমান থাকে, তা (সসংশয়)। “গ্রাম্য” পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে। যেখানে অলংকার দূষিত হয়েছে, তা “দুষ্টালংকার”। বাক্যের অর্থ, তাতে আশ্রিত যা, তা “বাক্যার্থাশ্রিত”—এই হলো বিগ্রহ। এখানে অনর্থক ও অপেতার্থ—এই দুটি দোষ পদ ও বাক্য থেকে ভিন্ন; অন্য দুটি ভগ্নরীতি দোষ, দুটি গ্রাম্য দোষ এবং ক্রমচ্যুত ও অপক্রম—এই দুটি দোষ বাক্য ও বাক্যার্থ থেকে ভিন্ন।

Padadosaniddesavaṇṇanā

পদদোষ-নির্দেশ বর্ণনা।

21.

২১.

Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;

Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.

নিশ্চয়ই তা “বিরুদ্ধার্থান্তর”, যার অন্য অর্থ অভীপ্ত অর্থের সাথে বিরুদ্ধ হয়; যেমন—“বিশদ (জলদাতা/বিষদাতা) মেঘ জনগণকে সুখী করুক।”

21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘viruddhi’’ ccādinā. Hi yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā [Pg.44] taṃ ‘‘viruddhatthantara’’nti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. Na tvidameveti yathāsaddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho. Visasaddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā.

২১. অতঃপর উদ্দেশ-ক্রম অনুসারে “বিরুদ্ধ” ইত্যাদি দ্বারা পদ প্রভৃতির দোষের উদাহরণ দিচ্ছেন। “হি” শব্দের অর্থ যেহেতু, অথবা প্রসিদ্ধি অর্থে “হি” শব্দ ব্যবহৃত হয়েছে। যে পদের অন্য অর্থ—অর্থাৎ অভীপ্ত অর্থ থেকে ভিন্ন অর্থ—অভীপ্ত বা বলতে ইচ্ছুক অর্থে বিরুদ্ধ হয়, তা অনুবাদ করে সেই কারণে তাকে “বিরুদ্ধার্থান্তর” বলে বিধান করা হচ্ছে। “যথা” দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। যেমন এটি বিরুদ্ধার্থান্তর, তেমনই অন্য অনুরূপ বিষয়ও বুঝতে হবে। কেবল এটিই নয়—এটিই “যথা” শব্দের অর্থ। “মেঘো বিসদো সুখয়ে জনং” (বিশদ মেঘ জনগণকে সুখী করুক)। “বিস” মানে জল, তা দান করে যে, সে “বিসদ” অর্থাৎ মেঘ বা বারিবাহ জনগণকে বা জগৎকে সুখী করুক—এটিই কবির কাঙ্ক্ষিত অর্থ। কিন্তু “বিস” শব্দ গরল বা বিষেরও বাচক হতে পারে, তাই বিষদাতা মেঘ বিনাশ করে, সুখী করে না—এইভাবে “বিসদ” (বিশদ) বিশেষণ পদের বিরুদ্ধতা ঘটে।

21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘viruddhi’’ccādimāha. Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati, tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaranti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. Yathā ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. Yathāsaddo cettha ivasaddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha visasaddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā [Pg.45] adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesanavisasaddassa viruddhaaññatthatāti visapadaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti.

২১. এখন উদ্দিষ্ট অনুক্রম অনুসারে বিরুদ্ধার্থান্তর প্রভৃতির লক্ষণ ও লক্ষ্য প্রদর্শন করতে গিয়ে “বিরুদ্ধ” ইত্যাদি বলছেন। যে পদের অন্য অর্থ—অর্থাৎ কবির কাঙ্ক্ষিত অর্থ থেকে ভিন্ন অর্থ—অভীপ্ত বা কাঙ্ক্ষিত অর্থে যেহেতু বিরুদ্ধ হয়, সেই কারণে সেই পদটি “বিরুদ্ধার্থান্তর” নামে পরিচিত। অথবা প্রসিদ্ধি অর্থে “হি” শব্দ ব্যবহৃত হয়েছে। সেইরূপ এটি “যার অন্য অর্থ অভীপ্ত অর্থে বিরুদ্ধ হয়” তা প্রকাশ করে সেই প্রকাশিত অর্থের বিষয়ে প্রবর্তিত হয়। “তং হি” যুক্ত থাকার কারণে “যার অন্য অর্থ অভীপ্ত অর্থে বিরুদ্ধ হয়” এই লক্ষণটি প্রসিদ্ধভাবে অনুবাদ করে, তাকে “বিরুদ্ধার্থান্তর” হিসেবে অনুবাদযোগ্য অপ্রসিদ্ধ বিরুদ্ধার্থান্তর বিধান করা হচ্ছে, যেমন—“যিনি কুণ্ডলী, তিনি দেবদত্ত”। উপরে প্রসিদ্ধ অনুবাদের দ্বারা লক্ষ্যের বিধানই দেখতে হবে। “যথা...পে... জনং” এই উদাহরণের দ্বারা লক্ষ্য প্রদর্শন করছেন। যেমন “মেঘো বিসদো” ইত্যাদি বিরুদ্ধার্থান্তরের উদাহরণ, তেমনই এই প্রকার অন্য উদাহরণও এর উদাহরণ হতে পারে, কেবল “মেঘো” ইত্যাদিই নয়—এ কথাই বলা হয়েছে। এখানে “যথা” শব্দটি “ইব” শব্দের পর্যায়বাচক অর্থেও উদাহরণের অর্থে দেখতে হবে, উপরেও এইরূপ। মেঘ বা অম্বুধর “বিসদ” অর্থাৎ বিষ নামক জল দান করে জনগণকে সুখী করুক—এটিই কবিদের অভীপ্ত অর্থ। এখানে “বিস” শব্দের গরল নামক সর্পবিষের বাচকতা থাকায়, “বিষ দান করে যে সে বিষদ” এখানে বিষের জল ও বিষের সাধারণতা থাকায় বিষদায়ক মেঘ ধ্বংসই করে, সুখী করে না; তাই কবির অভীপ্ত সুখের কারণস্বরূপ মেঘের বিশেষণ “বিসদ” শব্দের বিরুদ্ধ অন্যার্থতা থাকায় “বিস” পদটি বিরুদ্ধার্থান্তর দোষে দূষিত হয়েছে।

22.

২২.

Visesyamadhikaṃ yenā’-Dhyatthametaṃ bhave yathā;

Obhāsitāsesadiso,Khajjoto’yaṃ virājate.

যার দ্বারা বিশেষ্য অতিরিক্ত হয়, তা “অত্যর্থ” (অধ্যত্থ) দোষ হয়; যেমন—“অশেষ দিক উদ্ভাসিত করে এই খদ্যোত (জোনাকি) বিরাজ করছে।”

22. Yena padena visesyaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘obhāsite’’ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ.

২২. যে পদের দ্বারা বিশেষ্য—অর্থাৎ বিশেষিত করার যোগ্য অন্য পদটি—অর্থের দিক থেকে অতিরিক্ত হয়, তা অনুবাদ করে একে “অজ্ঝত্থ” (অত্যর্থ) বলা হয় বলে বিধান করা হচ্ছে। “যথা” দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন “ওভাসিত” ইত্যাদি। এভাবেই উপরেও সহজে বোধগম্য হবে। অশেষ বা নিখিল দিক যার দ্বারা উদ্ভাসিত বা দীপ্ত হয়েছে, সেই এই খদ্যোত (জোনাকি) বিরাজ করছে বা দীপ্তি পাচ্ছে। এখানে খদ্যোতের নিখিল দিকভাগ অবভাসিত করা অত্যুক্তি থাকায় তা অতিরিক্ত অর্থ (অত্যর্থ দোষ)।

22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti, etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho.

২২. যে বিশেষণ পদের দ্বারা বিশেষ্য—অর্থাৎ বিশেষিত করার যোগ্য পদটি—অর্থের দিক থেকে অতিরিক্ত হয়, এই যথোক্ত লক্ষণযুক্ত পদটি “অজ্ঝত্থ” (অত্যর্থ) নামক পদদোষ হয়। যেমন তার উদাহরণ এইরূপ। অশেষ দিক উদ্ভাসিত বা দীপ্ত করেছে যে, এই খদ্যোত বা জোনাকি বিরাজ করছে বা দীপ্তি পাচ্ছে। এখানে বিশেষ্য খদ্যোতের সকল দিক অবভাসিত করার বিষয়টি অত্যর্থ (অতিরিক্ত) থাকায় “ওভাসিতাসেসদিসো” এই বিশেষণ পদটি “অজ্ঝত্থ” (অত্যর্থ) পদদোষ নামে পরিচিত। “উদ্ভাসিত হয়েছে অশেষ দিক যার দ্বারা”—এটিই বিগ্রহ।

23.

২৩.

Yassa’tthāvagamo dukkho,Pakatyādivibhāgato;

Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya,So’yamāliṅgyate piyā.

প্রকৃতি প্রভৃতির বিভাগ থেকে যার অর্থের অবগম বা বোধগম্যতা কঠিন হয়, তা “ক্লিষ্ট” দোষ; যেমন—“তার দ্বারা এই সে আলিঙ্গিত হচ্ছে প্রিয়া (তৃপ্তিকর্ত্রী) কর্তৃক।”

23. Pakatyādivibhāgatoti [Pg.46] paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Ādisaddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti pī, tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ.

২৩. “প্রকৃতি প্রভৃতির বিভাগ থেকে” বলতে—প্রত্যয়ের পূর্বে যা করা হয় তা প্রকৃতি। “আদি” শব্দ দ্বারা প্রত্যয় প্রভৃতির গ্রহণ করা হয়েছে। প্রকৃতি প্রভৃতির বিভাগ থেকে বা বিভাজন থেকে, অর্থাৎ “এটি প্রকৃতি, এটি প্রত্যয়, এটি আদেশ” ইত্যাদি দ্বারা প্রকৃতি-প্রত্যয়ের বিভাগ কল্পনা থেকে—এ কথাই বলা হয়েছে। প্রীত বা তৃপ্ত করে যে সে “পী” (প্রিয়া), সেই প্রিয়া বা বল্লভা কর্তৃক এই স্বামী আলিঙ্গিত বা আশ্লিষ্ট হচ্ছে। এখানে “পিয়া” পদটি ক্লিষ্ট।

23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti pī, nārī. Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane saddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ.

২৩. যে পদের অর্থের অবগম বা বোধগম্যতা প্রকৃতি প্রভৃতির বিভাগ থেকে—অর্থাৎ “এটি প্রকৃতি, এটি প্রত্যয়, এটি আদেশ” ইত্যাদি দ্বারা প্রকৃতি প্রভৃতির বিভাজন জানার মাধ্যমে, অথবা “প্রকৃতি প্রভৃতি কী” তা অন্বেষণ করার কারণে কঠিন হয়, তা “ক্লিষ্ট” নামে পরিচিত। যেমন তার উদাহরণ এইরূপ। সেই প্রিয়া বা বনিতা কর্তৃক এই বল্লভ আলিঙ্গিত বা আশ্লিষ্ট হচ্ছে। প্রত্যয়ের পূর্বে যা করা হয় তা প্রকৃতি। তা আদি যে সকল প্রত্যয়ের, তাদের বিভাগ—এই হলো বাক্য। প্রীত বা তৃপ্ত করে যে সে “পী” অর্থাৎ নারী। সেই প্রিয়া দ্বারা—এখানে প্রিয়া নামক বল্লভাকে বলার ক্ষেত্রে “পী” শব্দের অস্পষ্টতার কারণে “পিয়া” পদটি ক্লিষ্ট।

24.

২৪.

Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;

Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati.

যে যমক আদি অলঙ্কার ক্লিষ্টপদ (অস্পষ্ট শব্দযুক্ত) এবং মন্দাভিধেয় (দুর্বল অর্থযুক্ত), তাও ক্লিষ্টপদ দোষের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত করা হয়।

24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ya’’ntiādi. Tattha yanti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ. Kīdisanti āha ‘‘kiliṭṭhapada’’ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ, tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati [Pg.47] tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo.

২৪. এখন, অনভিপ্রেত যমকাদিকেও ক্লিষ্ট দোষের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত দেখানোর জন্য "যং" ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে "যং" হলো অনিয়মবাচক (অনির্দিষ্ট সর্বনাম), তার নিয়মবাচক (নির্দিষ্ট বিশেষ্য) হলো "যমকাদিকং"। যমক আদি যার, সেই প্রহেলিকাজাতীয় কাব্যই হলো "যমকাদিকং"। তা কেমন? তা দেখানোর জন্য "ক্লিষ্টপদং" ইত্যাদি বলেছেন। অপ্রতীত দোষের স্বভাব থাকার কারণে মলিন ও অস্পষ্ট পদসমূহ যার রয়েছে, তা হলো "ক্লিষ্টপদ"। মন্দ অর্থাৎ অল্প বা দুর্বল অভিধেয় অর্থ যার রয়েছে, তা হলো "মন্দাভিধেয়"। সেই প্রকার যমকাদিকেও পূর্বোক্ত ক্লিষ্টপদ দোষের ভেতরেই অন্তর্ভুক্ত করা হয়, সেখানেই নিক্ষেপ করা হয়; ক্লিষ্টপদ দোষ থেকে তা ভিন্ন নয়—এটাই অভিপ্রায়।

24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho.

২৪. এখন, অনভিপ্রেত যমকাদিকেও ক্লিষ্ট দোষের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত করার ছলে প্রকাশ করে "যং ক্লিষ্টং" ইত্যাদি বলেছেন। অপ্রতীত দোষের সাথে মিশ্রিত হওয়ার কারণে অস্পষ্ট পদযুক্ত কাব্যই হলো "ক্লিষ্টপদ"। অল্প অভিধেয় অর্থযুক্ত কাব্যই হলো "মন্দাভিধেয়"। যে যমকাদি অর্থাৎ যে যমক-প্রহেলিকাজাতীয় কাব্য রয়েছে, তাও পূর্বোক্ত ক্লিষ্টপদ দোষের ভেতরেই অন্তর্ভুক্ত করা হয়, ক্লিষ্টপদ দোষ থেকে তা অভিন্ন—এটাই অভিপ্রায়। 'ক্লিষ্টানি পদানি যস্য' (ক্লিষ্টপদ), 'মন্দো অভিধেয়ো যস্য' (মন্দাভিধেয়), 'যমকং আদি যস্য প্রহেলিকাজাতস্য' (যমকাদিকং), 'ক্লিষ্টপদানং দোষো' (ক্লিষ্টপদদোষ)—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

25.

২৫.

Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;

Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ.

প্রসিদ্ধ শব্দ দ্বারা রচিত, মসৃণ পদসন্ধিযুক্ত এবং প্রসাদগুণে সমন্বিত—এইরূপ যমকই (পণ্ডিতদের দ্বারা) সম্মত বা অভিপ্রেত।

25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘patīti’’ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ. Patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho.

২৫. এইরূপ যমকাদি অনভিপ্রেত হোক তাতে ক্ষতি নেই, কিন্তু তাহলে অভিপ্রেত কোনটি? তা বলার জন্য 'প্রতীত' ইত্যাদি বলেছেন। নিজের প্রতিপাদ্য অর্থের প্রতীতি (বোধ) হওয়ার কারণে বাচক শব্দসমূহও 'প্রতীত' (প্রসিদ্ধ) নামে পরিচিত। সেই প্রতীত অর্থাৎ প্রসিদ্ধ শব্দ বা প্রাতিপদিক দ্বারা রচিত বা কৃত কাব্যই হলো 'প্রতীতশব্দরচিত'। পরস্পর আলিঙ্গনের দ্বারা মসৃণ সুবন্ত-তিঙন্ত আদি পদের সন্ধি বা সংযোগ যাতে রয়েছে, তা হলো 'শ্লিষ্টপদসন্ধিক'। প্রতীত শব্দ দ্বারা রচিত হওয়ার কারণেই 'প্রসাদ' নামক গুণ বা শব্দালঙ্কার দ্বারা সম্যকভাবে যুক্ত, এইরূপ পূর্বোক্ত গুণাশ্রিত রমণীয় যমকই 'মত' অর্থাৎ অভিপ্রেত—এই হলো অর্থ।

25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘patīte’’ccādi. Patītasaddaracitaṃ ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ [Pg.48] pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho.

২৫. এখন, প্রাপ্ত যমকসমূহের মধ্যে এই প্রকার যমকই ইষ্ট (বাঞ্ছনীয়)—শিষ্যদের এই উপদেশ দেওয়ার জন্য 'প্রতীত' ইত্যাদি বলেছেন। 'এই অর্থের এইটি বাচক'—এভাবে প্রতীত অর্থাৎ প্রসিদ্ধ শব্দ বা প্রাতিপদিক দ্বারা রচিত কাব্যই হলো 'প্রতীতশব্দরচিত'। সুবন্ত-তিঙন্ত আদি পদের মসৃণ সন্ধি যাতে রয়েছে, তা হলো 'শ্লিষ্টপদসন্ধিক'। প্রতীত শব্দ দ্বারা রচিত হওয়ার কারণেই 'প্রসাদ' নামক শব্দালঙ্কার গুণ দ্বারা যুক্ত, এইরূপ গুণাধিক্যের কারণে রমণীয় এবং সামনে বলা হবে এমন যমকের সদৃশ যমকই বিজ্ঞদের দ্বারা 'মত' অর্থাৎ অভিপ্রেত। 'প্রতীতা চ তে শব্দা চ, তৈ রচিতং' (প্রতীতশব্দরচিত), 'শ্লিষ্টা পদানাং সন্ধয়ো যস্য' (শ্লিষ্টপদসন্ধিক), 'প্রসাদো ইতি গুণো শব্দালঙ্কারো, তেন সংযুক্তং' (প্রসাদগুণসংযুক্ত)—এই হলো ব্যাসবাক্য।

26.

২৬.

Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ;

Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ.

অব্যপেত (অব্যবহিত), ব্যপেত (ব্যবহিত) এবং অন্য (উভয়মিশ্রিত)—এই তিন প্রকার যমক অনেক বর্ণের পুনরাবৃত্তি থেকে উৎপন্ন হয়। আর তা শ্লোকপাদসমূহের আদি, মধ্য ও অন্তকে আশ্রয় করে থাকে।

26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti, tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘abyapetaṃ byapetañña’’nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. Tadabyapetaṃ yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ byapetaṃ. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetanti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā.

২৬. এখন, সেই পূর্বোক্ত অভিপ্রেত যমক দেখানোর জন্য 'অব্যপেত' ইত্যাদি দ্বারা আরম্ভ করছেন। 'আবৃত্তা' মানে অধিবৃত্ত বা পুনঃপুনঃ উচ্চারিত, অনেকের সদৃশ হওয়ার কারণে। 'অনেকবর্ণা' মানে স্বর ও ব্যঞ্জন রূপ বহু বর্ণ; একটি বর্ণ নয়, কারণ তা হলে অনুপ্রাস অলঙ্কার হয়ে যাবে, যেমন সামনে বলবেন—'বর্ণাবৃত্তি পরো যথা'। তাদের দ্বারা উৎপন্ন কাব্যই যমক বলে জানা যায়। তা কত প্রকারে বিভক্ত হয়? তা দেখানোর জন্য 'অব্যপেতং ব্যপেতং অন্যং' বলেছেন। সেখানে যা অন্য বর্ণের ব্যবধান ছাড়া বর্ণসমুদায়ের দ্বারা উচ্চারিত হয়, তা হলো 'অব্যপেত' যমক। আর যা ব্যবহিত (অন্য বর্ণ দ্বারা ব্যবধানযুক্ত), তা হলো 'ব্যপেত'। আর যা উভয়মিশ্রিত, তা হলো 'অন্য' অর্থাৎ 'অব্যপেত-ব্যপেত'। এভাবে যমক প্রথমত তিন প্রকারে বিভক্ত হয়। এই ত্রিবিধ যমক বিষয়বিভাগ নিরূপণের জন্য আদি, মধ্য ও অন্ত যার গোচর বা বিষয়—এভাবে 'আদিমধ্যান্তগোচর' বলে জানতে হবে। কাদের? গাথার চারটি পাদের প্রত্যেকটির। সাপেক্ষতা থাকা সত্ত্বেও অর্থ বোধগম্য হওয়ার কারণে এখানে সমাস হয়েছে।

Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti [Pg.49] catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ.

সেখানে চার পাদের আদি, মধ্য ও অন্তে উৎপন্ন যমকসমূহের যত প্রকার ভেদ সম্ভব, তার মূল হলো সাতটি। কীভাবে? একটি পাদেই কোথাও আদিযমক, কোথাও মধ্যযমক, কোথাও অন্তযমক, কোথাও মধ্যান্তযমক, কোথাও মধ্যাদিযমক, কোথাও আদ্যন্তযমক এবং কোথাও সর্বযমক হয়ে থাকে। এভাবে প্রত্যেক পাদের মূলভূত সাতটি করে চার পাদে আটাশটি (২৮) যমক হয়। আবার পাদাদিযমক, অব্যপেত প্রথম পাদাদিযমক, তেমনি অব্যপেত দ্বিতীয়, তৃতীয় ও চতুর্থ পাদাদিযমক, অব্যপেত প্রথম-দ্বিতীয় পাদাদিযমক, অব্যপেত প্রথম-তৃতীয় পাদাদিযমক, অব্যপেত প্রথম-চতুর্থ পাদাদিযমক ইত্যাদি নানাভাবে পণ্ডিতগণ প্রশংসা করেন। আর যখন সর্বত্র যমক হয়, তখন মহাযমক আদি ভেদসমূহ উৎপন্ন হয়—এটি জানতে হবে।

26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ, ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti. Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha casaddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ. Tabbiparītamabyapetaṃ. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho.

২৬. এখন, অভিপ্রেত যমক স্পষ্ট করার জন্য 'অব্যপেত' ইত্যাদি বলেছেন। আবৃত্ত অর্থাৎ পুনঃপুনঃ উচ্চারিত অনেক বর্ণের দ্বারা—স্বর ও ব্যঞ্জন রূপ বহু বর্ণের সমষ্টি হওয়ার কারণে উৎপন্ন যমক তিন প্রকার হয়: অন্য বর্ণ দ্বারা ব্যবধান না থাকায় 'অব্যপেত', অন্য বর্ণ দ্বারা ব্যবধান থাকায় 'ব্যপেত' এবং উভয় মিশ্রিত হওয়ার কারণে অন্য বা 'অব্যপেত-ব্যপেত'। সেই যমক বিষয়বিভাগের নিয়মানুসারে গাথাপাদসমূহের আদিগোচর, মধ্যগোচর ও অন্তগোচর—এই তিন প্রকার হয়। এখানে 'চ' শব্দটি বক্তব্যান্তরে (অন্য বক্তব্যে) প্রযুক্ত হয়েছে। বক্তব্যান্তর বলতে পূর্বোক্ত অব্যপেত আদি ভেদ ছাড়া অন্য যা বলার জন্য উপস্থিত হয়েছে, অর্থাৎ পাদের আদি, মধ্য ও অন্তের পরবর্তী বিষয়; একে 'উপন্যাস' বা 'বাক্যারম্ভ'-ও বলা হয়। বিসদৃশ বর্ণ দ্বারা ব্যবহিত হলো 'ব্যপেত'। তার বিপরীত হলো 'অব্যপেত'। 'অব্যপেতঞ্চ ব্যপেতঞ্চ অন্যঞ্চ'—এটি সমাহার দ্বন্দ্ব সমাস। 'অনেকে চ তে বর্ণা চ' (অনেকবর্ণা), 'আবৃত্তা এব অনেকবর্ণা' (আবৃত্তানেকবর্ণা), 'তৈ জাতং' (আবৃত্তানেকবর্ণজং); 'আদি চ মধ্যো চ অন্তো চ, তে গোচরা যস্য' (আদিমধ্যান্তগোচর)—এই হলো ব্যাসবাক্য।

Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa [Pg.50] bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti.

সেখানে চার পাদের আদি, মধ্য ও অন্তে প্রাপ্ত যমকের ভেদসমূহ প্রতিটি পাদে সাতটি করে হয়। কীভাবে? পাদাদিযমক, পাদমধ্যযমক, পাদান্তযমক, মধ্যান্তযমক, মধ্যাদিযমক, আদ্যন্তযমক এবং সর্বযমক—এভাবে প্রতিটি পাদে সাতটি করে চার পাদে মূলভূত যমক আটাশটি হয়। এখানে পাদাদিযমক আদির মধ্যেও: অব্যপেত প্রথম পাদাদিযমক, তেমনি দ্বিতীয়, তৃতীয় ও চতুর্থ পাদাদিযমক; অব্যপেত প্রথম-দ্বিতীয় পাদাদিযমক, তেমনি প্রথম-তৃতীয়, প্রথম-চতুর্থ পাদাদিযমক; অব্যপেত দ্বিতীয়-তৃতীয়, দ্বিতীয়-চতুর্থ পাদাদিযমক; অব্যপেত তৃতীয়-চতুর্থ পাদাদিযমক—এভাবে অব্যপেত পাদাদিযমক দশটি হয়। তেমনি ব্যপেতও দশটি, মোট বিশটি। অব্যপেত প্রথম পাদমধ্যযমক, তেমনি দ্বিতীয় পাদমধ্যযমক ইত্যাদি ভেদে মধ্যযমকও বিশ প্রকার হয়। অব্যপেত প্রথম পাদান্তযমক, তেমনি দ্বিতীয় পাদান্তযমক ইত্যাদি ভেদে অন্তযমকও বিশ প্রকার হয়। সংসর্গ (মিশ্রণ) ভেদে তা আবার অনেক প্রকার হয়ে থাকে।

Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā

অব্যপেত প্রথম পাদাদিযমক বর্ণনা

27.

২৭.

Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;

Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.

সজ্জন ও অসজ্জন সকলেই গুণ দ্বারা পৃথক বা বিশিষ্ট হলেও, বিবেকহীন (অজ্ঞ) ব্যক্তিদের নিকটে তারা কোনো পার্থক্য বা সমাদর লাভ করে না।

27. ‘‘Sujanā’’iccādi. Sujanā sajjanā, asujanā asajjanāti ete sabbe ubhayapakkhapātino visesā janā guṇena sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā vivekinopi sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ.

২৭. 'সুজনা' ইত্যাদি। সুজন অর্থাৎ সজ্জন ব্যক্তি, অসুজন অর্থাৎ অসজ্জন ব্যক্তি—উভয় পক্ষের এই সকল বিশিষ্ট মানুষ করণ বা হেতুস্বরূপ শীল আদি গুণের দ্বারা পৃথক বা বিশিষ্ট হলেও (যেহেতু সজ্জনদের মধ্যে গুণ পাওয়া যায় এবং অসজ্জনদের মধ্যে পাওয়া যায় না), বিবেকহীন (অজ্ঞ) মানুষদের নিকটে বা সান্নিধ্যে তারা কোনো পার্থক্য বা সমাদর লাভ করে না। পার্থক্য বোঝার প্রজ্ঞার অভাবের কারণে তারা বিশিষ্ট ব্যক্তিদেরও এক করে দেখে। এটি হলো অব্যপেত প্রথম পাদাদিযমক।

27. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha ‘‘sujani’’ccādi. Sujanā sādhujanā, asujanā asādhujanā ceti sabbe ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā guṇena hetunā vivekino api sādhūsu [Pg.51] pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi avivekijanantike vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti vivekino. Ettha visayopacārena vivekoti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ.

২৭. এখন, অব্যপেত প্রথম পাদাদিযমকের কেবল মুখবন্ধ (ভূমিকা) দেখানোর জন্য 'সুজনা' ইত্যাদি বলেছেন। সুজন অর্থাৎ সাধু ব্যক্তি এবং অসুজন অর্থাৎ অসাধু ব্যক্তি—উভয় পক্ষের সকলেই শীল আদি বা প্রাণাতিপাত-বিরতি আদি গুণেরূপ হেতুর দ্বারা পৃথক বা বিশিষ্ট হলেও (যেহেতু সাধুদের মধ্যে প্রাণাতিপাত আদি ঘটে না এবং অসাধুদের মধ্যে শীল আদি প্রবৃত্ত হয় না, তাই গুণের দ্বারা তারা পৃথক), বিবেকজ্ঞানহীন মানুষদের নিকটে তারা কোনো পার্থক্য বা সমাদর লাভ করে না। 'বিবেক' অর্থাৎ পৃথক ভাব যাদের রয়েছে, তারা হলো 'বিবেকী'। এখানে বিষয়ের উপচার (লক্ষণার্থে প্রয়োগ) দ্বারা 'বিবেক' বলতে প্রজ্ঞাকে বোঝানো হয়েছে। যারা বিবেকী নয় তারা 'অবিবেকী', তারাই হলো জন (অবিবেকী জন), তাদের অন্তিক বা নিকট হলো 'অবিবেকীজনান্তিক'—এই হলো ব্যাসবাক্য। এটি হলো অব্যপেত প্রথম পাদাদিযমক।

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā

অব্যপেত প্রথম-দ্বিতীয় পাদাদিযমক বর্ণনা

28.

২৮.

Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā;

No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ.

কুশল ও অকুশল সমস্ত কর্ম, তা প্রবল হোক বা দুর্বল হোক, যতক্ষণ না তা অহোসি-ভাব (নিষ্ক্রিয় অবস্থা) প্রাপ্ত হচ্ছে, ততক্ষণ তা সুখ ও দুঃখ প্রদানকারী হয়ে থাকে।

28. ‘‘Kusalā’’iccādi. Pabalā āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. Athāti anantaratthe nipāto. Apabalā tadabhāvato dubbalā ca sabbe kusalākusalā dhammā yāva yattakaṃ kālaṃ ahosittaṃ vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ no yātā na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti sukhadukkhappadā siyuṃ. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

২৮. "কুশলা" ইত্যাদি। 'প্রবলা' বলতে অভ্যাসের (আসেবন) লাভের কারণে বলবান। 'অথ' শব্দটি অনন্তর অর্থে নিপাত। 'অপ্রবলা' বলতে তার অভাবে দুর্বল। সমস্ত কুশল ও অকুশল ধর্ম যতক্ষণ পর্যন্ত 'অহোসিভাব' (অতীত কর্মভাব) ব্যতীত কেবল উৎপত্তিমাত্র ফলদানে অসমর্থ হওয়ায় কেবল "অহোসি" (হয়েছিল) এই কথ্য অর্থের নিমিত্তমাত্র কর্মভাবের দ্বারা অহোসিকর্মত্বে প্রাপ্ত বা উপনীত না হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত তারা সুখ ও দুঃখ প্রদান করে বলে 'সুখদুঃখপ্রদ' হয়। যতক্ষণ সংসার প্রবৃত্তি থাকে, ততক্ষণ তারা সুখ-দুঃখদায়ক হয়। এটি প্রথম ও দ্বিতীয় পাদের আদি-অব্যপেত যমক।

28. Pabalā āsevanādipaccayalābhena balavanto vā atha apabalā tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā ahosittaṃ phaladānābhāvato pavattimattataṃ yāva yattakaṃ kālaṃ no yātā appattā, tāva tattakaṃ sukhadukkhappadā yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino siyuṃ bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā akusalā. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo ahosittaṃ. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi ṇādipaccayā honti.

২৮. প্রবলা অর্থাৎ আসেবনাদি প্রত্যয় লাভের কারণে বলবান অথবা অপ্রবলা অর্থাৎ তার অভাবে দুর্বল সমস্ত কুশল ও অকুশল ধর্ম যতক্ষণ পর্যন্ত ফলদানের অভাব হেতু কেবল প্রবৃত্তিমাত্র 'অহোসিভাব' (অতীত কর্মভাব) প্রাপ্ত বা উপনীত না হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত তারা যথাক্রমে সুখ ও দুঃখ প্রদানকারী হয়ে থাকে। এটি অব্যপেত প্রথম ও দ্বিতীয় পাদের আদি যমক। কুশলের প্রতিপক্ষ হলো অকুশল। "অহোসি" (হয়েছিল) এভাবে বলার ভাবই হলো 'অহোসিভাব'। "এহিপস্সিকো" ইত্যাদির মতো ক্রিয়াপদ থেকেও ণ-আদি প্রত্যয় হয়ে থাকে।

Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā

অব্যপেত প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় পাদের আদি যমকের বর্ণনা।

29.

২৯.

Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;

Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye.

বন্দনা ও সম্মানের পাত্র ত্রিরত্নের প্রতি আমার দ্বারা সশ্রদ্ধভাবে যে বন্দনা করা হয়েছে, তা বিশেষভাবে হিতকর। সেই বন্দনা আমার (শারীরিক ও মানসিক) ক্লেশ দূর করুক।

29. ‘‘Sādara’’miccādi. [Pg.52] Vandanā dvārattayopadassiyamānā māno ca pūjā, tesaṃ bhājane ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte ratanattaye sādaraṃ ādarasahitaṃ katvā mayā vihitā katā, vihitā alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā sā vandanā so paṇāmo daraṃ darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ hantu hiṃsatu. Mayāti vuttattā meti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

২৯. "সাদরং" ইত্যাদি। বন্দনা বলতে ত্রিদ্বারের দ্বারা প্রদর্শিত পূজা এবং মান বা সম্মান, তাদের ভাজন অর্থাৎ আধারস্বরূপ, প্রীতি উৎপাদন আদি অর্থে রত্ন নামে অভিহিত বুদ্ধ আদি ত্রয়ের সমূহরূপ ত্রিরত্নে সশ্রদ্ধভাবে (আদরের সাথে) আমার দ্বারা যা বিহিত অর্থাৎ কৃত হয়েছে; বিহিত অর্থাৎ সংসার-দুঃখের বিস্তার নিবারণের কারণে বিশেষভাবে হিতকর বা পথ্যস্বরূপ, সেই বন্দনা বা প্রণাম 'দর' অর্থাৎ দরথ বা কায়িক ও মানসিক পরিদাহকে হরণ (বিনাশ) করুক। "ময়া" (আমার দ্বারা) বলাতে অর্থগতভাবে "মে" (আমার) বলে জানা যায়। এটি প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় পাদের আদি-অব্যপেত যমক।

29. Vandanāmānabhājane dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte ratanattaye ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye mayā yā vandanā sādaraṃ ādarasahitaṃ vihitā katā, vihitā lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā sā vandanā daraṃ mayhaṃ kāyacittadarathaṃ hantu vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma vihitāsaddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi vihitāsaddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa yupaccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā sādarasaddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti.

২৯. বন্দনা ও মানের ভাজন অর্থাৎ ত্রিদ্বারের দ্বারা সম্পাদিত প্রণাম ও পূজার আধারস্বরূপ ত্রিরত্নে—যা প্রীতি উৎপাদন আদি অর্থে রত্ন নামে অভিহিত বুদ্ধ আদি ত্রয়ের সমূহ—আমার দ্বারা যে বন্দনা সশ্রদ্ধভাবে (আদরের সাথে) বিহিত অর্থাৎ কৃত হয়েছে, বিহিত অর্থাৎ লৌকিক ও লোকোত্তর সম্পত্তি সাধনের কারণে বিশেষভাবে হিতকর, সেই বন্দনা আমার কায়িক ও মানসিক দরথ (ক্লেশ) হরণ বা বিনাশ করুক। এটি অব্যপেত প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় পাদের আদি যমক। আদরের সহিত বর্তমান যা, তা 'সাদরং'—এটি ক্রিয়া বিশেষণ। এখানে ক্রিয়া বলতে 'বিহিত' শব্দের দ্বারা নির্দেশিত করণ (কাজ)। করণটি 'বিহিত' শব্দের উক্ত কর্মত্ব হলেও অন্যথা অনুপপত্তি লক্ষণের সামর্থ্যবশত ভিন্ন হয়ে বিদ্যমান "অকাসি" (করেছিল) এই ক্রিয়ার সাথে সম্বন্ধযুক্ত হয়ে কর্মও হয়। ভাব অর্থে বিহিত 'যু' প্রত্যয়ান্ত শব্দের ক্লীবলিঙ্গ হওয়ার কারণে ক্লীবলিঙ্গ এবং সত্তার একত্ব হেতু একবচন হওয়ায়, তার বিশেষণ হিসেবে 'সাদর' শব্দটিও ক্লীবলিঙ্গ দ্বিতীয়ান্ত একবচন হয়েছে।

‘‘Visesye [Pg.53] dissamānā yā,Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo,Kātabbā tā visesane’’ti.

"विशेष्ये दिय्यमाना या, लिङ्गसङ्ख्याविभत्तियो; तुल्याधिकरणे भिय्यो, कातब्बा ता विसेसने" অর্থাৎ বিশেষ্যে যে লিঙ্গ, বচন ও বিভক্তি দেখা যায়, তুল্যাধিকরণে সাধারণত বিশেষণেও সেই লিঙ্গ, বচন ও বিভক্তি করতে হবে।

Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ, ratanānaṃ tayanti ca viggaho.

এটিই বলা হয়েছে। এভাবে ক্রিয়া বিশেষণ গৃহীত হলে সামর্থ্যবশত "ময়া" এই তৃতীয়া বিভক্তিযুক্ত পদের প্রথমান্ত রূপ এবং "বন্দনা" এই প্রথমান্ত পদের ষষ্ঠ্যন্ত রূপ হয়। বন্দনা ও মান, তাদের ভাজন (আধার)। তিনের সমূহ হলো 'ত্রয়', রত্নসমূহের ত্রয়—এই হলো বিগ্রহ।

Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā

অব্যপেত চতুষ্ক পাদের আদি যমকের বর্ণনা।

30.

৩০.

Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ;

Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ.

পদ্ম যেমন জলকে অলঙ্কৃত করতে সমর্থ, মেঘ যেমন আকাশকে জল দান করে অলঙ্কৃত করে, তেমনই সুগত (বুদ্ধ) জগতের হিত সাধন করে জগৎকে অলঙ্কৃত করেন।

30. ‘‘Kamala’’miccādi. Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ.

৩০. "কমলং" ইত্যাদি। কমল অর্থাৎ পদ্ম 'কং' অর্থাৎ জলকে অলঙ্কৃত করতে বা সজ্জিত করতে সমর্থ হয়, কারণ বিকশিত পদ্মসমূহের দ্বারা শোভিত জলাশয় বা দীঘি ইত্যাদিতে তেমন রমণীয়তারূপ সম্পত্তি উৎপন্ন হয়। 'অবনদ' বলতে শস্যসম্পদ ইত্যাদির কারণ হওয়ার মাধ্যমে রক্ষা (অবন) প্রদান করে যে। 'বনদ' বলতে জল দান করে, তুচ্ছ নয় যে—তা হলো মেঘ। মেঘ 'অম্ব রং' অর্থাৎ আকাশকে জলধারার ভারে পূর্ণ আকাশকুহরের দর্শনীয়তা গুণের সংযোগে অলঙ্কৃত করতে সমর্থ—এটি অধিকৃত। 'সহিতং' অর্থাৎ সম্পূর্ণ হিত বা শ্রীবৃদ্ধি 'করং' অর্থাৎ সম্পাদনকারী হয়ে, সুন্দরভাবে বলেন বলে 'সুগত' অর্থাৎ মধুরভাষী; অথবা পূর্ববর্তী বুদ্ধগণের মতো নৈষ্ক্রম্য ইত্যাদির দ্বারা কামচ্ছন্দ প্রভৃতিকে প্রহান করে গমনপূর্বক অর্হত্ত্বমার্গের দ্বারা বাসনাসহ সকল ক্লেশ সমূলে উচ্ছেদ করে শোভন নির্বাণপুরে গিয়েছেন বলে 'সুগত' নামে অভিহিত সেই মহামুনি নিজের অপরিমিত পারমী রূপ শিল্পের দ্বারা অলঙ্কৃত করার মাধ্যমে 'লোকং' অর্থাৎ ত্রিলোককে, অথবা 'সহিতং লোকং' (হিতের সহিত বর্তমান লোক)-কে অলঙ্কৃত করার জন্য। এটি চার পাদের আদি-অব্যপেত যমক।

30. Kamalaṃ [Pg.54] padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ.

৩০. কমল অর্থাৎ পদ্ম 'কং' অর্থাৎ জলকে অলঙ্কৃত করতে, পঞ্চবিধ পদ্মে আচ্ছাদিত জলের রমণীয়তার কারণে সজ্জিত করতে সমর্থ হয়। 'অবনদ' বলতে যথাকালে বৃষ্টিসম্পদের দ্বারা শস্যসম্পদ ইত্যাদির কারণ হওয়ায় রক্ষা প্রদানকারী এবং 'বনদ' বলতে মেঘ আকাশকে অলঙ্কৃত করতে, জলধারার ভারে পূর্ণ আকাশকুক্ষির দর্শনীয়তার কারণে সজ্জিত করতে সমর্থ হয়। 'সহিতং' অর্থাৎ সম্পূর্ণ হিত বা শ্রীবৃদ্ধি 'করং' অর্থাৎ সম্পাদনকারী হয়ে 'সুগত' অর্থাৎ বিচিত্র কথক অথবা সুন্দর নির্বাণে গিয়েছেন যে সেই সুগত, সেই তথাগত লোক অর্থাৎ ত্রিলোককে অথবা হিতযুক্ত লোককে অলঙ্কৃত করতে, বিচিত্র কথা আদি কারণসমূহের দ্বারা তেমন অন্য কোনো লোকের রমণীয়তার অভাব হেতু সজ্জিত করতে সমর্থ হন। সকল পদার্থের অস্তিত্বের অব্যভিচারী হওয়ার কারণে 'হয়' (ভবতি) ক্রিয়াটি উহ্য থাকে। সেই কারণেই সকলে প্রথমান্ত 'ভবন' (হওয়া) ক্রিয়ার সাথে যুক্ত হন—এরূপ বলা হয়। এটি অব্যপেত চতুষ্ক পাদের আদি যমক।

31.

৩১.

Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito;

Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi.

অব্যপেত আদি যমকের এই অবশিষ্টাংশ বা সামান্য অংশ প্রদর্শিত হলো। এই দিক বা উপায়ের মাধ্যমেই অন্যান্য যমকসমূহও জেনে নিতে হবে।

31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘abyapete’’ccādinā. Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo, ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ñeyyāni’’ccādi. Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca –

৩১. এভাবে অভীপ্ত যমকের মধ্যে অব্যপেত পাদ আদি যমকের দিকমাত্র প্রদর্শন করে "অব্যপেতে" ইত্যাদি দ্বারা উপসংহার করছেন। অব্যপেত অর্থাৎ ব্যবধানহীন চার পাদের আদিতে, অথবা আদিভূত যমকের এই যথোক্ত লেশ বা সামান্য ভেদ প্রদর্শিত বা বিকল্পিত হয়েছে। অন্যগুলো কেন বিকল্পিত হচ্ছে না—এই আশঙ্কায় বলছেন "জ্ঞেয়ানি" ইত্যাদি। এই দিকের দ্বারা, এই উপায় বা মার্গের মাধ্যমেই উক্ত বিষয় থেকে ভিন্ন অন্যান্য দ্বিতীয় পাদ আদি যমক, তৃতীয় পাদ আদি যমক, চতুর্থ পাদ আদি যমক ইত্যাদি অব্যপেতসমূহও; এবং প্রথম-দ্বিতীয় পাদ আদি যমক, প্রথম-তৃতীয় পাদ আদি যমক ইত্যাদি ব্যপেতসমূহও; প্রথম-চতুর্থ ও দ্বিতীয়-তৃতীয় পাদ আদি যমক ইত্যাদি অব্যপেত-ব্যপেতসমূহও; এবং মধ্য ও অন্ত্য পাদ যমকসমূহও জেনে নিতে হবে, কারণ বিজ্ঞ ব্যক্তিদের জন্য তেমন দিক বা পথ প্রদর্শন করা হয়েছে। আর সেখানে—

‘‘Guṇāguṇena [Pg.55] saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’.

"হে নাথ! সাধু ও অসাধু ব্যক্তিগণ গুণ ও অগুণের সাথে আপনার চিত্তে কীভাবে সমভাবে প্রবেশ করে? আপনার চিত্তে (তাদের প্রতি সমতা) কী আশ্চর্য!"

Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

ইত্যাদি দ্বারা দ্বিতীয় পাদ আদি যমক প্রভৃতি অব্যপেতসমূহ,

‘‘Piyena vacasā sabbe,Piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi,So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’.

"জিন (বুদ্ধ) অপ্রিয়ভাষী সকল মানুষকেও যে প্রিয় বচনের দ্বারা চরণে অবনত করেছিলেন, সেই ধর্ম আপনাদের অপ্রিয়কে বিনাশ করুক।"

Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

ইত্যাদি দ্বারা প্রথম ও দ্বিতীয় পাদ আদি যমক প্রভৃতি অব্যপেতসমূহ,

‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’.

"যিনি অলঙ্কারসহ বর্তমান শরীরকে অলঙ্কৃত করতে, দীর্ঘকাল ধরে শুচিকে রঞ্জিত করতে এবং দীর্ঘকাল ধরে সেই সুন্দর অঙ্গবিশিষ্ট অলঙ্কারযুক্ত শরীরকে লাভ করেছিলেন..."

Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni,

ইত্যাদি দ্বারা প্রথম-চতুর্থ ও দ্বিতীয়-তৃতীয় পাদ আদি যমক প্রভৃতি অব্যপেত-ব্যপেতসমূহ,

‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’.

"হে মনোহর জিন! আমার চিত্তোৎপন্ন ক্লেশ হরণ করুন। আপনি কি পারমী রূপ সার অমৃতের দ্বারা ভাবিত ঔষধ নন?"

Iccādinā majjhapādayamakāni,

ইত্যাদি দ্বারা মধ্যপাদ যমকসমূহ,

‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’.

"যিনি সাধু বচনের দ্বারা রঞ্জিত করেছেন এবং জয়ধ্বনির দ্বারা পৃথিবীকে পূর্ণ করেছেন, তুমি যদি সেই ধীর জিনবরের অর্থকামী হও..."

Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni.

ইত্যাদি দ্বারা অন্ত্যপাদ যমকসমূহ জেনে নিতে হবে।

31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘abyapeti’’ccādi. Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho. Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena [Pg.56] iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo.

৩১. এভাবে অভীপ্ত যমকের দ্বারা অব্যপেত যমকসমূহের উপায় আদি উপসংহার করে বলছেন "অব্যপেত" ইত্যাদি। বিসদৃশ বর্ণসমূহের দ্বারা অব্যবহিত আদি যমকের অথবা অব্যপেত পাদ আদি যমকের এই লেশ বা সামান্য অংশ "সুজন" ইত্যাদি অল্প উদাহরণ পদ্ধতি প্রদর্শিত বা নির্দিষ্ট হয়েছে। অন্যান্য যমকসমূহও এই দিকের দ্বারা, এই ন্যায়ের মাধ্যমেই বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা জ্ঞাতব্য বা জেনে নিতে হবে। আদিতে যমক, অথবা আদিভূত যমক, এবং যা অব্যপেত ও আদি যমক—এই হলো বাক্য। এভাবে প্রদর্শিত এই ক্রমের দ্বারা অব্যপেত দ্বিতীয় পাদ আদি যমক প্রভৃতি জেনে নিতে হবে—এই হলো অভিপ্রায়।

Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ –

সেখানে অব্যপেত দ্বিতীয় পাদ আদি যমক এভাবে জানতে হবে—

Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te.

"হে নাথ! সাধু ও অসাধু ব্যক্তিগণ গুণ ও অগুণের সাথে আপনার চিত্তে কীভাবে সমভাবে প্রবেশ করে? আপনার চিত্তে (তাদের প্রতি সমতা) কী আশ্চর্য!"

Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante, cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo.

হে নাথ! আপনার চিত্তে সাধু ও অসাধু সেই ব্যক্তিগণ গুণ ও অগুণের দ্বারা অর্থাৎ নিজ নিজ গুণ ও অগুণের সাথে সমভাবে বা একত্রে কীভাবে প্রবেশ করে? চিত্ত অর্থাৎ আশ্চর্য, সুজন ও দুর্জনদের প্রতি সম-মৈত্রী আশ্চর্যজনক—এই হলো অভিপ্রায়।

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

অব্যপেত প্রথম ও দ্বিতীয় পাদ আদি যমক এভাবে দেখতে হবে—

Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ.

"জিন (বুদ্ধ) অপ্রিয়ভাষী সকল মানুষকেও যে প্রিয় বচনের দ্বারা চরণে অবনত করেছিলেন, সেই ধর্ম আপনাদের অপ্রিয়কে বিনাশ করুক।"

Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha apisaddapariyāyassa pisaddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi.

জিন (বুদ্ধ) অপ্রিয়ভাষী সকল মানুষকেও প্রিয় যে বচনের দ্বারা চরণে অবনত করেছিলেন, সেই ধর্ম আপনাদের অপ্রিয়কে বিনাশ করুক। এখানে 'অপি' শব্দের পর্যায়বাচক 'পি' শব্দ গৃহীত থাকায় যতিভঙ্গ হয়নি।

Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

প্রথম-চতুর্থ ও দ্বিতীয়-তৃতীয় পাদ আদি অব্যপেত-ব্যপেত যমক এভাবে দেখতে হবে—

Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti.

"যিনি অলঙ্কারসহ বর্তমান শরীরকে অলঙ্কৃত করতে, দীর্ঘকাল ধরে শুচিকে রঞ্জিত করতে এবং দীর্ঘকাল ধরে সেই সুন্দর অঙ্গবিশিষ্ট অলঙ্কারযুক্ত শরীরকে লাভ করেছিলেন..."

Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃ [Pg.57] santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi, alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya.

এখানে 'সমলং সমলং, সুচিরং সুচিরং'—এই অংশে ভিন্ন বর্ণের দ্বারা ব্যবধান না থাকায় অব্যপেত (অব্যবধিত) এবং 'সমলং সমলং' এই পূর্ব-পর যুগল 'কত্তুং' এই ভিন্ন বর্ণের দ্বারা এবং 'সুচিরং সুচিরং' এই পূর্ব-পর যুগল 'জয়ে' এই ভিন্ন বর্ণের দ্বারা ব্যবধান থাকায় ব্যপেত (ব্যবধিত) হয়েছে। সুচিরং-শুচি অর্থাৎ সুন্দর রশ্মির দ্বারা উজ্জ্বল যিনি জিন (বুদ্ধ), তিনি স্বীয় শান্তি অর্থাৎ নির্বাণ লাভ করেছেন (সমলম্ভি)। অত্যন্ত বিশুদ্ধ দেহধারী সেই জিনকে ধূলি-মলিনতা অথবা রাগাদি কুৎসিত মলযুক্ত নিজেকে অলঙ্কৃত করার জন্য নির্মল করে সজ্জিত করতে দীর্ঘকাল ধরে নিজের প্রতি অনুরক্ত বা অভিরামি করবেন।

Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

পাদমধ্য যমক এভাবে দেখতে হবে—

Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti.

হে মনোহর জিন! আমার চিত্তোৎপন্ন ক্লেশ হরণ করুন। আপনি কি পারমী-সাররূপ অমৃতে ভাবিত মহৌষধ নন?

Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu.

হে মনোহর জিন! আমার চিত্তোৎপন্ন ক্লেশরূপ সন্তাপ হরণ করুন বা দূর করুন। আপনি পারমী-সাররূপ অমৃতে ভাবিত ঔষধ অর্থাৎ দিব্য ঔষধ নন কি?

Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

পাদান্ত যমক এভাবে দেখতে হবে—

Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti.

যিনি সাধু জয়ধ্বনির দ্বারা মহী (পৃথিবী) আপূরিত করেছেন, হে ধীর! তুমি যদি হিতকামী হও, তবে সেই জিনবরকে সন্তুষ্ট করো (অনুরক্ত করো)।

Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, raṃjaya abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā.

যে জিনবর সাধু জয়ধ্বনির দ্বারা অর্থাৎ বিনেয়গণের জয়ঘোষের দ্বারা পৃথিবীকে পূর্ণ করেছেন, হে সৎপুরুষ! তুমি যদি হিতকামী হও, তবে সেই ধীর জিনবরকে সন্তুষ্ট করো বা অভিরামি করো। এই নির্দেশিত যমকসমূহের দ্বারাই অবশিষ্ট তৃতীয় পাদাদি যমকসমূহ জানতে হবে।

32.

৩২.

Accantabahavo tesaṃ,Bhedā sambhedayoniyo;

Tatthāpi keci sukarā,Keci accantadukkarā.

সেগুলির (যমকসমূহের) প্রকারভেদ এবং মিশ্রণের উৎপত্তিসমূহ অত্যন্ত বহুবিধ। তার মধ্যেও কিছু সুকর (সহজসাধ্য) এবং কিছু অত্যন্ত দুষ্কর (কঠিনসাধ্য)।

32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘accanti’’ccādi. Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo, bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantīti [Pg.58] sukarā, tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ.

৩২. কেন সম্পূর্ণভাবে বিকল্পসমূহ প্রদর্শিত হয়নি—তা বলার জন্য 'অচ্চন্ত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেই বিকল্পসমূহের সংমিশ্রণ, মিশ্রণ বা উচ্চারণ প্রকারই যাদের উৎপত্তির কারণ, তারা 'সম্ভেদযোনি'। প্রকারভেদসমূহ অত্যন্ত বহুবিধ অর্থাৎ পূর্বোক্ত নিয়মে অত্যন্ত প্রচুর পরিমাণে উৎপন্ন হয়। তার মধ্যেও সেই বিকল্পসমূহের মধ্যে কিছু বিকল্প সহজে করা যায় বা প্রয়োগ করা যায় বলে 'সুকর' (সহজসাধ্য), এবং তার বিপরীতে কিছু বিকল্প 'অত্যন্ত দুষ্কর'। এভাবে দুই ভাগে সংগৃহীত হয়। তাদের মধ্যে সুকর বা সহজসাধ্য কিছু অভীষ্ট যমকের কেবল মুখবন্ধ (ভূমিকা) প্রদর্শিত হয়েছে। এখন দুষ্কর যমকসমূহের কিছু মুখবন্ধ প্রদর্শিত হচ্ছে, সব নয়—এভাবে জানতে হবে।

Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato natenatepi’to,Siyuṃ na te nate subhā.

হে সজ্জন! সম্যক্ উন্নত হেতুতে তারা কীভাবে আপনার প্রতি অবনত বা অনবনত হবে না? যেহেতু অবনত বা অনবনত হলেও তারা আপনার প্রতি শোভন না হয়ে পারে না।

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ.

এটি চতুষ্পাদ-মধ্য যমক, যা একরূপ, অব্যপেত-ব্যপেত এবং দুষ্কর।

Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā.

विशेषভাবে অলঙ্কৃত সেই দেবতারাও তেমন দীপ্তিময় নন, মদ্যপানের কারণে পরাজিত বহু অসুরও তেমন দীপ্তিময় নন, এবং সভাসমূহে সুসজ্জিত রাজাও তেমন দীপ্তিময় নন, যেমন দীপ্তিময় হন মদ্যপান থেকে বিরত ব্যক্তিগণ।

Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ.

এটি চতুষ্পাদ-মধ্য যমক, যা একরূপ এবং ব্যপেত।

32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘accante’’ccādi. Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo, tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā, keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho.

৩২. এই সমস্ত কিছু নির্দেশ না করে লক্ষণের অতিদেশের দ্বারা উপসংহার করার কী প্রয়োজন—এই আশঙ্কায় 'অচ্চন্ত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেই যমকসমূহের প্রভেদ উৎপত্তির কারণস্বরূপ উচ্চাবচ প্রকারভেদসমূহ অত্যন্ত বহুবিধ। তার মধ্যেও সেই যমকসমূহের মধ্যে কিছু যমক সুকর বা সহজে সাধ্য এবং কিছু অত্যন্ত দুষ্কর বা অতিশয় দুঃসাধ্য। 'সম্ভেদো যোনি যেসং' (সংমিশ্রণই যাদের উৎপত্তির কারণ)—এটিই ব্যাসবাক্য।

Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate –

এখানে সুকর বা সহজ যমক উপদিষ্ট থাকায়, দুষ্কর যমকে প্রবেশের উপায়মাত্র উপদেশ করা হচ্ছে—

‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo,Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu;

Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na,Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti.

“যে ব্যক্তি ক্ষণকালের জন্যও শাস্তার প্রতি নিজের মন সমর্পণ করে, শাস্তার মন সেই ব্যক্তির মনকে প্রীত করে। যদি সে শাস্তার প্রতি মন সমর্পণ না করে, তবে সেই ব্যক্তির মন ক্ষণকালের জন্যও সাধুগণের পূজনীয় হয় না।”

Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ.

এটি চতুষ্পাদ-আদি যমক, যা একরূপ এবং অব্যপেত-ব্যপেত।

Yo [Pg.59] puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce, satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti, tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya, assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati.

যে পুদ্গল (ব্যক্তি) নিজের মন বা চিত্ত শাস্তা জিনের প্রতি ক্ষণকালের জন্যও অর্পণ করে, মুনীন্দ্র শাস্তার মন সেই পুদ্গলের মনকে প্রীত বা সম্যক প্রীত করে। সেই কারণে যদি সে মন বা চিত্ত অর্পণ না করে, তবে সেই পুদ্গলের মন ক্ষণকালের জন্যও সাধুগণের পূজনীয় বা সাধুদের দ্বারা পূজিত হওয়ার যোগ্য হয় না।

‘‘Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato nate’natepi’to,Siyuṃ na te nate subhā’’ti.

“হে সজ্জন! সম্যক্ উন্নত হেতুতে তারা কীভাবে আপনার প্রতি অবনত বা অনবনত হবে না? যেহেতু অবনত বা অনবনত হলেও তারা আপনার প্রতি শোভন না হয়ে পারে না।”

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ.

এটি চতুষ্পাদ-মধ্য যমক, যা একরূপ এবং অব্যপেত-ব্যপেত।

Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ, bhavanteva, ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ, bhavanteva.

যেহেতু যে কারণে আপনার সেই শোভন ও সম্যক্ উন্নত গুণের দ্বারা অবনত বা অনবনত হলেও তারা শোভন না হয়ে পারে না, অর্থাৎ শোভনই হয়; অতএব সেই কারণে তারা অবনত হলেও কীভাবে শোভন হবে না? অবশ্যই শোভন হবে।

‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ,Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ;

Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ,Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti.

“যিনি প্রণামকারী সজ্জনদের প্রতি অবনত, যিনি অসজ্জনদের প্রমাদ দূর করে গুণে নিয়োজিত করেন, যিনি বিনেয়গণের নয়নে অঞ্জনস্বরূপ এবং গুণের আধার, সজ্জনদের প্রিয় সেই জিনকে আমি নিশ্চয়ই প্রণাম করি।”

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ.

এটি চতুষ্পাদ-অন্ত যমক, যা একরূপ, অব্যপেত-ব্যপেত এবং দুষ্কর।

Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi.

যিনি প্রণাম করতে ইচ্ছুক অবনত সাধুজনদের প্রতি অবনত, যিনি বিনেয়জনদের প্রমাদ না করে শীল আদি গুণে নিয়োজিত করেন, যিনি বিনেয়গণের নয়নে অঞ্জনস্বরূপ, গুণের আধার এবং সজ্জনদের প্রিয়—এই কারণে সাধুজনদের অঞ্জনস্বরূপ সেই সাধুজনপ্রিয় জিনকে আমি নিশ্চয়ই প্রণাম করি।

‘‘Sābhāsu [Pg.60] sābhā bhuvane jinassa,Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu;

Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na,Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti.

“জগতে বিদ্যমান প্রভা সমূহের মধ্যে জিনের সেই শোভন প্রভা স্বীয় প্রভার দ্বারা নিশ্চয়ই দীপ্তি পায়। যদি সেই জিনপ্রভা বিদ্যমান প্রভা অপেক্ষা অধিক হয়ে দীপ্তি না পায়, তবে ব্রহ্মা প্রমুখ প্রভাশালীদের শোভন প্রভাকে অতিক্রম করে কীভাবে দীপ্তি পাচ্ছে? অবশ্যই দীপ্তি পাচ্ছে।”

Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ.

এটি চতুষ্পাদ-আদি যমক, যা একরূপ এবং ব্যপেত।

Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva, jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati, sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti, bhāsatiyeva.

ভুবনে অর্থাৎ সত্ত্বলোকে বিদ্যমান প্রভা সমূহের মধ্যে জিনের যে শোভন প্রভা, তা বিদ্যমান বা শোভন প্রভার দ্বারা নিশ্চয়ই দীপ্তি পায় বা প্রকাশিত হয়। যদি সেই জিনপ্রভা বিদ্যমান প্রভা অপেক্ষা অধিক হয়ে দীপ্তি না পায়, তবে ব্রহ্মা প্রমুখ প্রভাশালীদের শোভন প্রভাকে অতিক্রম করে কীভাবে দীপ্তি পাচ্ছে? অবশ্যই দীপ্তি পাচ্ছে।

‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti.

“বিশেষভাবে অলঙ্কৃত সেই দেবতারাও তেমন দীপ্তিময় নন, মদ্যপানের কারণে পরাজিত বহু অসুরও তেমন দীপ্তিময় নন, এবং সভাসমূহে সুসজ্জিত রাজাও তেমন দীপ্তিময় নন, যেমন দীপ্তিময় হন মদ্যপান থেকে বিরত ব্যক্তিগণ।”

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ.

এটি চতুষ্পাদ-মধ্য যমক, যা একরূপ এবং ব্যপেত।

Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti, tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti, tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti, tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro.

মদ্যপান থেকে বিরত ব্যক্তিগণ যেভাবে দীপ্তি পান, বিশেষভাবে অলঙ্কৃত সেই দেবতারাও সেভাবে দীপ্তিময় হন না। একইভাবে মদ্যপানের কারণে পরাজয়প্রাপ্ত বেপচিত্তি প্রমুখ বহু অসুরও দীপ্তিময় হন না। একইভাবে সুসজ্জিত রাজাও সভাসমূহে দীপ্তিময় হন না।

‘‘Jināṇattiyaṃ [Pg.61] yo’hitāsā sitāsā,Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā;

Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti.

“যারা জিনের আজ্ঞায় (বিনয় বিধানে) সমর্পিত-আশা এবং বিশুদ্ধ-আশা, সেই সাধুগণ তৃষ্ণা ক্ষয় করে অবশ্যই ভয়হীন হন। অতএব, সমস্ত পাপে ভয়যুক্ত এবং ব্রতপরায়ণ সাধুগণ শান্তির আশ্রয় নিয়ে প্রভুত্ব লাভের আকাঙ্ক্ষা অবশ্যই করেন।”

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ.

এটি চতুষ্পাদ-অন্ত যমক, যা একরূপ এবং ব্যপেত।

Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā, te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti, ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva.

যে সৎপুরুষগণ জিনের আজ্ঞায় অর্থাৎ বুদ্ধের বিনয়-প্রজ্ঞপ্তিরূপ আজ্ঞায় অলঙ্ঘনভাবে প্রতিষ্ঠিত-আশা এবং বিশুদ্ধ-আশা হন, সেই সাধুগণ অনুক্রমে তৃষ্ণা ক্ষয় করে অবশ্যই ভয়হীন হন। অতএব, সমস্ত পাপে বা অকুশলে ভয়যুক্ত এবং ব্রতপরায়ণ (অনিন্দ্য ব্রত অভিলাষী) সাধুগণ শান্তির আশ্রয় নিয়ে প্রভুত্ব লাভের আকাঙ্ক্ষা অবশ্যই করেন।

33.

৩৩.

Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti;

Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.

যমক এবং প্রহেলিকা—এগুলি একান্ত মধুর নয়; শিষ্যদের ক্লেশের ভয়ে আমি এ সমস্ত উপেক্ষা করেছি।

33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘yamaka’’ntiādi. Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ. Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ –

৩৩. যমক তো কবিদের বিশেষ সামর্থ্যের সূচক, তাই তা উপযোগী; এবং প্রহেলিকাও ক্রীড়া-বিনোদনে, গোপন মন্ত্রণা এবং পরকে মোহিত করার ক্ষেত্রে উপযোগী। তাহলে সেগুলির প্রতি কেন উপেক্ষা করা হলো—তা বলার জন্য 'যমকং' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেই পূর্বোক্ত যমক সুকর ও দুষ্কর ভেদে বহুবিধ। পূর্বাচার্যগণ সমাগতা, বঞ্চিতা ইত্যাদি ষোলো প্রকার প্রহেলিকা নির্দেশ করেছেন। তার লক্ষণ নিম্নরূপ—

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

পদসন্ধির দ্বারা যেখানে অর্থ গুপ্ত থাকে, তাকে 'সমাগতা' বলে। যেখানে রূঢ়ি শব্দের দ্বারা অন্য অর্থে প্রতারণা করা হয়, তাকে 'বঞ্চিতা' বলে।

Ukkantātibyavahita-ppayogā [Pg.62] mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

অত্যন্ত ব্যবহিত প্রয়োগের কারণে যা মোহ উৎপন্ন করে, তাকে 'উক্রান্তা' বলে। যার পদাবলী অত্যন্ত দুর্বোধ্য, তাকে 'প্রমুষিতা' বলে।

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

যেখানে সমান রূপের দ্বারা অমুখ্য অর্থে পদ আরোপিত হয়, তাকে 'সমানরূপা' বলে। প্রত্যয়াদির দ্বারা কোনোভাবে উৎপন্ন শব্দ যদি কঠোর হয়, তাকে 'পরুষা' বলে।

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

যেখানে সংখ্যাই মোহের কারণ হয়, তাকে 'সংখ্যাতা' বলে। যেখানে বাক্যের অর্থ অন্যভাবে প্রকাশিত হয়, তাকে 'প্রকল্পিতা' বলে।

nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

যেখানে নামের মধ্যে নানা অর্থের কল্পনা থাকে, তাকে 'নামান্তরিকা' বলে। সমার্থ শ্রুতির কারণে যা অন্য অর্থে নিভৃত বা অবস্থিত থাকে, তাকে 'নিভৃতা' বলে।

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

যা অভীষ্ট শব্দের পর্যায়শব্দের দ্বারা সাধিত হয়, তাকে 'সমানশব্দা' বলে। যেখানে অর্থ ভালোভাবে নির্দেশিত হলেও মোহের কারণে অস্পষ্ট থাকে, তাকে 'সম্মূঢ়া' বলে।

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

সম্বন্ধের বাহুল্য হেতু যার নাম হয়, তাকে 'পারিহারিকী' বলে। যেখানে ব্যঞ্জন বা আশ্রয়ের গোপনের দ্বারা এক অংশ ঢাকা থাকে, তাকে 'একচ্ছন্না' বলে।

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

যেখানে উভয়ই গোপন থাকে, তাকে 'উভয়চ্ছন্না' বলে। যেখানে নানা লক্ষণের সংমিশ্রণ ঘটে, তাকে 'সংকীর্ণা' বলে।

Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti ādinā niddiṭṭhā.

দোষ হওয়া সত্ত্বেও উক্রান্তা ইত্যাদিতে দোষভাব আরোপ করা উচিত নয়। কারণ এটি 'বহুগুণে প্রণমতি' ইত্যাদি বাক্যসংকীর্ণ নামে বলা হয়নি, এবং সংশয় দোষ পরিহার করে 'যাতে দ্বিতীয়ং নিলয়ং' ইত্যাদি দ্বারা প্রকল্পিতা নির্দেশ করা হয়েছে।

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti.

“হে নাথ! আপনার মহতী আজ্ঞা বহু ফলের সাধনকারী হয়ে দীর্ঘকাল জয়যুক্ত হোক।”

Ayaṃ samāgatā.

এটি 'সমাগতা'।

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, [Pg.63] vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti.

“যিনি মদ ও পাপ দূর করেছেন, সেই দান্ত (জিতেন্দ্রিয়) ব্যক্তির সেবা করা উচিত; তিনি স্বীয় সেবককে ক্ষেমময় পুরে (নির্বাণে) পৌঁছে দেন।”

Ayaṃ vañcitā.

এটি 'বঞ্চিতা'।

Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā.

প্রমুষিতা ইত্যাদি লক্ষণানুসারে এবং উদাহরণের অনুকরণে জানতে হবে।

Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissānamuppanno khedoyeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ.

এভাবে পূর্বাচার্যগণ কর্তৃক পরিকল্পিত প্রহেলিকা—এই সমস্তই একান্ত নিয়মে মধুর নয়; অর্থরস বা শব্দরসের কোনো একটির অভাবের কারণে এগুলো আস্বাদনযোগ্য হয় না। এই কারণে শিষ্যদের মনে উৎপন্ন খেদই (ক্লান্তিই) ভয়, তাই তাদের সেই খেদ বা উৎপন্ন ভয়ের কারণে আমার দ্বারা এগুলো উপেক্ষিত হচ্ছে—এভাবে সম্বন্ধ করতে হবে।

33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘yamaka’’miccādinā. Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho.

৩৩. এভাবে সুকর ও দুষ্কর ভেদে দ্বিবিধত্ব বলে, কবিদের সামর্থ্য প্রকাশে সপ্রয়োজন যমকসমূহের এবং ক্রীড়াবিনোদনে, সংকীর্ণ স্থানে পরামর্শে ও পরকে বিভ্রান্ত করার ক্ষেত্রে সপ্রয়োজনীয় প্রহেলিকাসমূহ না বলার কারণ নির্দেশ করছেন 'যমক' ইত্যাদি দ্বারা। সেই যমক, যথোক্ত সুকর-দুষ্কর আদি ভেদে যমকসমূহ এবং পূর্বাচার্যগণ কর্তৃক নির্দিষ্ট সমাগতা আদি প্রহেলিকাসমূহ—এই সবই একান্ত মধুর নয়; কারণ আস্বাদনযোগ্য অর্থরস বা শব্দরসের নিয়মত অভাব থাকায় এগুলো একান্তই অমধুর। এই কারণে এবং শিষ্যদের খেদভয়ে অর্থাৎ শিষ্যদের অসহনশীলতারূপ বা অসহনশীলতা থেকে জাত ভীতির কারণে আমার দ্বারা এগুলো উপেক্ষিত হচ্ছে। শিষ্যদের খেদই ভয়, অথবা শিষ্যদের খেদ থেকে উৎপন্ন ভয়—এটাই হলো 'ততো' পদের বিগ্রহ।

Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā –

এখানে প্রহেলিকাকে এভাবে দেখতে হবে—

Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca;

Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā.

সমাগতা, বঞ্চিতা, উৎকান্তা এবং প্রমুষিতাও; সমানরূপা, পরুষা, সংখ্যাতা ও প্রকল্পিতা।

Athopi [Pg.64] nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā;

Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī;

Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti.

অথবা নামান্তরিকা, নিভূতা প্রহেলিকা; এবং সমানশব্দা, সংমূঢ়া, পারিহারিকী; একচ্ছন্না, উভয়চ্ছন্না এবং সংকীর্ণা—এই ষোলো প্রকার।

Tatridaṃ lakkhaṇaṃ –

সেখানে লক্ষণসমূহ নিম্নরূপ—

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

পদসন্ধির কারণে যেখানে অর্থ গুপ্ত থাকে, তা 'সমাগতা' নামে অভিহিত হয়; যেখানে অন্য অর্থে রূঢ় (প্রসিদ্ধ) শব্দের দ্বারা প্রতারণা করা হয়, তা 'বঞ্চিতা'।

Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

অতিশয় ব্যবহিত (দূরবর্তী) পদের প্রয়োগের কারণে যা মোহ উৎপন্ন করে, তা 'উৎক্রান্তা'; যার পদাবলী দুর্বোধ্য অর্থযুক্ত, তা 'প্রমুষিতা'।

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

অমুখ্য অর্থে (গৌণ অর্থে) আরোপিত পদের দ্বারা যা গঠিত, তা 'সমানরূপা'; প্রত্যয় ইত্যাদির দ্বারা কোনোভাবে নিষ্পন্ন শব্দের দ্বারা যা গঠিত, তা 'পরুষা'।

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

যেখানে সংখ্যা গণনা বিভ্রান্তির কারণ হয়, তা 'সংখ্যাতা' নামে পরিচিত; যেখানে বাক্যের অর্থ অন্যভাবে প্রতিভাত হয়, তা 'প্রকল্পিতা'।

nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

যার নামের মধ্যে নানাবিধ অর্থের কল্পনা থাকে, তা 'নামান্তরিকা'; সমার্থবোধক শ্রুতির কারণে যা অন্য অর্থে প্রতিষ্ঠিত হয়, তা 'নিভূতা'।

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

যা অভীষ্ট শব্দের প্রতিশব্দ দ্বারা সাধিত হয়, তা 'সমানশব্দা'; সম্যকভাবে অর্থ নির্দেশ করা সত্ত্বেও যা কেবল বিভ্রান্তিরই সৃষ্টি করে, তা 'সংমূঢ়া'।

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

সম্বন্ধের আধিক্যের কারণে যার নাম প্রকাশিত হয়, তা 'পারিহারিকী'; যেখানে আধেয়কে ব্যক্ত করে আধারকে গোপন করা হয়, তা 'একচ্ছন্না'।

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

যেখানে আধার ও আধেয় উভয়েরই গোপন থাকে, তা 'উভয়চ্ছন্না'; যেখানে সমাগতা আদি নানা লক্ষণের সংমিশ্রণ ঘটে, তা 'সংকীর্ণা' নামে অভিহিত হয়।

Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā. Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā.

এখানে অর্থ এই—পদসন্ধির কারণে অর্থাৎ পদসমূহের সংযোগের ফলে যার অর্থ গুপ্ত বা অপ্রকাশিত থাকে, তা 'সমাগতা' নামে অভিহিত হয়। 'গুপ্তার্থ' পদের দ্বারা প্রসিদ্ধের অনুবাদের মাধ্যমে অপ্রসিদ্ধ সমাগতা বিধান করা হচ্ছে। এর পর থেকেও অনুবাদ ও অনুবাদ্যের ভাব এভাবেই বুঝতে হবে। যে প্রহেলিকায় অন্য অর্থে রূঢ় শব্দের দ্বারা অর্থাৎ অন্য অর্থে প্রসিদ্ধ রূঢ়ি শব্দের দ্বারা প্রতারণা করা হয়, তা 'বঞ্চিতা' নামে অভিহিত হয়।

Atibyavahitappayogā [Pg.65] atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma. Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā, sā pamussitā nāma.

অতিশয় ব্যবহিত প্রয়োগের কারণে অর্থাৎ অত্যন্ত ব্যবধানে প্রযুক্ত পদযুক্ত হওয়ার কারণে এবং সেই কারণেই মোহ উৎপাদনকারী প্রহেলিকাকে 'উৎক্রান্তা' বলা হয়। যে প্রহেলিকার পদাবলী অর্থাৎ পদসমূহ দুর্বোধ্য অর্থযুক্ত বা কঠিন অর্থ প্রকাশকারী, তা 'প্রমুষিতা' নামে অভিহিত হয়।

Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā. Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma.

অমুখ্য অর্থে অর্থাৎ অপ্রধান অর্থে মুখ্য অর্থ প্রকাশকারী শব্দসমূহের কোনো সাধারণ ধর্মকে আশ্রয় করে আরোপ করার মাধ্যমে উপস্থাপিত পদযুক্ত প্রহেলিকাকে 'সমানরূপা' বলা হয়। প্রত্যয় ইত্যাদির দ্বারা অর্থাৎ প্রত্যয়, আদেশ ইত্যাদির মাধ্যমে কোনোভাবে বা যেকোনো উপায়ে নিষ্পন্ন শব্দের দ্বারা গঠিত প্রহেলিকাকে 'পরুষা' বলা হয়।

Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate, sā pakappitā nāma.

যে প্রহেলিকায় সংখ্যা গণনা বলা সত্ত্বেও তা বিভ্রান্তির কারণ হয়, সেই প্রহেলিকাকে 'সংখ্যাতা' বলা হয়। যে প্রহেলিকায় বাক্যের অর্থ বা সামগ্রিক অর্থ অন্যভাবে বা অন্য প্রকারে প্রতিভাত বা জ্ঞাত হয়, তা 'প্রকল্পিতা' নামে অভিহিত হয়।

Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati, paheḷikā nāmantarikā nāma. Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā nibhūtā nāma.

যে প্রহেলিকার নামের মধ্যে অর্থাৎ প্রযুক্ত অভিধায় নানাবিধ অর্থের কল্পনা বা বিভিন্ন বাচ্যার্থের কল্পনা সম্ভব হয়, সেই প্রহেলিকাকে 'নামান্তরিকা' বলা হয়। সমার্থবোধক শ্রুতির কারণে অর্থাৎ সমার্থক শব্দসমূহের প্রয়োগের ফলে যা অন্য অর্থে প্রতিষ্ঠিত হয়, তা 'নিভূতা' নামে অভিহিত হয়।

Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, sā samānasaddā nāma. Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā sammuḷhā nāma.

যে প্রহেলিকা অভীষ্ট শব্দের প্রতিশব্দ দ্বারা সাধিত অর্থাৎ কাঙ্ক্ষিত শব্দের সমার্থক শব্দসমূহের দ্বারা নিষ্পন্ন হয়, তা 'সমানশব্দা' নামে পরিচিত। সম্যকভাবে অর্থ নির্দেশ করা সত্ত্বেও বা প্রদর্শিত অর্থযুক্ত হওয়া সত্ত্বেও যা কেবল বিভ্রান্তি বা মোহ সৃষ্টির জন্যই হয়ে থাকে, তা 'সংমূঢ়া' নামে অভিহিত হয়।

Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati, sā pārihārikī nāma. Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvā [Pg.66] nissayagopanā ādhāragutti bhavati, sā ekacchannā nāma.

যে প্রহেলিকার রচনায় প্রদর্শিত নামটি সম্বন্ধের আধিক্যের কারণে অর্থাৎ সম্বন্ধের বহুলতার কারণে হয়ে থাকে, তা 'পারিহারিকী' নামে পরিচিত। যার আধেয়কে অভিব্যক্ত বা প্রকাশ করে আশ্রয়কে গোপন করা হয় অর্থাৎ আধারের গোপনতা রক্ষা করা হয়, তা 'একচ্ছন্না' নামে অভিহিত হয়।

Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā ubhayacchannā nāma. Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā saṃkiṇṇā nāma siyā.

যার প্রয়োগে উভয় গোপন অর্থাৎ আধার ও আধেয় উভয়েরই গোপনতা ঘটে, তা 'উভয়চ্ছন্না' নামে পরিচিত। যার মধ্যে নানা লক্ষণের সংকর অর্থাৎ সমাগতা আদি নানা প্রকার লক্ষণের সংমিশ্রণ ঘটে, তা 'সংকীর্ণা' নামে অভিহিত হয়।

Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ –

এখন সমাগতা আদির উদাহরণ ক্রমানুসারে এভাবে জানতে হবে—

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti.

“হে নাথ! আপনার প্রভাব থেকে বিস্তৃত, আপনার মহতী আজ্ঞা অবনত জনে পরিব্যাপ্ত এবং প্রচুর ফল সাধনকারী হয়ে দীর্ঘকাল জয়যুক্ত হোক।”

Ayaṃ samāgatā.

এটি সমাগতা।

Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho.

হে নাথ! আপনার প্রভাব থেকে শুরু করে অবনতভাবে বিস্তৃত (ছড়িয়ে পড়া)—এমন হলে তা নদীর মতো দেখায়। 'প্রভব' অর্থ প্রকৃষ্টতা বা শোভাময়। হে নাথ! আপনার মহতী অর্থাৎ মহান আজ্ঞা অবনত জনে পরিব্যাপ্ত অর্থাৎ নিজের প্রতি অবনত (বিনয়ী) মানুষদের মধ্যে বিস্তৃত এবং প্রচুর ফল সাধনকারী অর্থাৎ বহু অর্থ বা কল্যাণ নিষ্পাদনকারী হয়ে দীর্ঘকাল অর্থাৎ চিরকাল জয়যুক্ত হোক বা উৎকর্ষের সাথে বিরাজ করুক। এখানে 'প্রভব' ও 'আনত'—এই সন্ধির কারণে অর্থ গুপ্ত রয়েছে।

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti.

“মদ ও পাপ দূরকারী ভদ্রেরই (উত্তম পুরুষেরই) সেবা করা উচিত; সেই দান্ত (দমিত বা শিক্ষিত) এবং উত্তমদের দ্বারা সেবিত ব্যক্তি ক্ষেমময় পুরে (নগরে) পৌঁছে দেন।”

Ayaṃ vañcitā.

এটি বঞ্চিতা।

Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana [Pg.67] danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma.

'বিধূতমদকিল্বিষম্' অর্থ মদ ও দোষ বিনাশকারী। 'ভদ্রমেব' পদের দ্বারা ভদ্রজাতীয় হাতিদের মধ্যে ভদ্রজাতীয় হাতিরই সেবা করা উচিত—এমন বলা হয়েছে বলে মনে হয়। কিন্তু এর প্রকৃত অর্থ হলো—ভদ্র অর্থাৎ উত্তম পুরুষেরই সেবা করা উচিত। সেবা করার উদ্দেশ্য কী? হস্তী-পক্ষে: 'দান্ত' অর্থাৎ শিক্ষিত সেই হাতিটি তার সেবাকারী বা অনুসারী ব্যক্তিকে ক্ষেমময় অর্থাৎ ভয়হীন পুরে (নগরে) পৌঁছে দেয়। পক্ষান্তরে, পুরুষ-পক্ষে: 'দান্ত' অর্থাৎ দমিত বা ইন্দ্রিয়সংযমী সেই আর্যপুদ্গল তাঁর সেবাকারী বা অনুসারী ব্যক্তিকে ক্ষেমময় অর্থাৎ দুঃখহীন পুরে—নির্বাণপুরে পৌঁছে দেন। এখানে কবির অভিপ্রেত উত্তম অর্থ থেকে ভিন্ন, হস্তী অর্থে রূঢ় শব্দের দ্বারা প্রতারণা করা হয়েছে।

‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti.

“বহুগুণসম্পন্ন ব্যক্তিও দুর্জনদের প্রতি প্রণত হন; সর্বদা প্রমুদিত হয়ে হিতকারী সুগতকে সম্যকভাবে স্মরণ করো।”

Ayaṃ ukkantā. Imassattho upari āgamissati.

এটি উৎকান্তা। এর অর্থ সামনে আসবে।

Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti.

ব্যাকীর্ণ (এলোমেলো) দোষ থাকা সত্ত্বেও প্রহেলিকায় রূঢ় হওয়ার কারণে এটি গ্রহণযোগ্য। কারণ বলা হয়েছে—'প্রহেলিকায় আরূঢ় হলে ক্লিষ্টতা (দুর্বোধ্যতা) দোষাবহ হয় না।' এখানে সম্বন্ধযুক্ত পদসমূহকে অনুচিত স্থানে স্থাপন করার কারণে ব্যবধান বা দূরত্ব সৃষ্টি হয়েছে।

‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ;

Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti.

“মুখফুল্ল, গিঙ্গমক, নিয়ুর, উদ্গন্থন ও উন্নত ধারণকারিণী ভীতা নারীর পক্ষে জীর্ণবস্ত্র পরিহিত পুরুষই শ্রেষ্ঠ।”

Ayaṃ pamussitā.

এটি প্রমুষিতা।

Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā.

'মুখফুল্ল' অর্থ তিলক আদি, 'গিঙ্গমক' হলো এই নামের অলংকার; 'নিয়ুর' অর্থ বলয় (কঙ্কণ), 'উদ্গন্থন' অর্থ স্তনপট্ট (বক্ষবন্ধনী), 'উন্নত' অর্থ ললাটপট্ট (কপালে পরার অলংকার) আদি এবং মুখ থেকে উন্নত অলংকার ধারণকারিণী ভীতা নারীর (স্ত্রীর) পক্ষে 'পটচ্চরী' অর্থাৎ জীর্ণবস্ত্র পরিহিত 'পোষ' (পুরুষ) ব্যক্তিই শ্রেষ্ঠ বা উত্তম। এখানে অপ্রচলিত শব্দসমূহের দ্বারা রচিত হওয়ার কারণে অর্থ অত্যন্ত দুর্বোধ্য হয়েছে।

‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare;

Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti.

“এই রত্নাকরে নয়টি শ্রেষ্ঠ রত্ন দেখা যায়; এখানে আটজন পুরুষের জন্য আটটি রত্ন অসাধারণ (অসাধারণ গুণসম্পন্ন), এবং অপরটি সাধারণ।”

Ayaṃ samānarūpā.

এটি সমানরূপা।

Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho [Pg.68]‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti.

এই রত্নাকরে নয়টি শ্রেষ্ঠ রত্ন দেখা যায়; এখানে এই রত্নসমূহের মধ্যে আটটি রত্ন আটজন পুরুষের (আট প্রকার আর্যপুদ্গলের) জন্য অসাধারণ (নির্দিষ্ট), এবং অপর রত্নটি সাধারণ। এই নয়টি লোকোত্তর ধর্মকে পূজনীয়তা আদি অর্থে 'রত্ন' এবং তা থেকে উৎপন্ন সম্যকসম্বুদ্ধকে 'আকর' (খনি) হিসেবে কল্পনা করা হয়েছে; এভাবে অমুখ্য অর্থে রত্ন আদি শব্দের আরোপ করা হয়েছে।

‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale;

Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti.

“হিমালয়ের বিশাল তলে দেব ও গন্ধর্বগণ রসযুক্ত সাতটি সরোবর উপভোগ করেন, কিন্তু উপোসথ নাগগণও তা উপভোগ করেন না।”

Ayaṃ pharusā.

এটি পরুষা।

Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti. Ettha dibbantīti devā. Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā.

হিমালয়ের বিশাল তলে অর্থাৎ হিমালয়ের শিখরে রসযুক্ত বা সুপেয় জলবিশিষ্ট অনবতপ্ত (অনোদত্ত) আদি সাতটি সরোবর দেব ও গন্ধর্বগণ উপভোগ বা সেবা করেন, কিন্তু উপোসথ নাগগণও (হাতিগণও) তা উপভোগ করেন না। এটি একটি অর্থ। অন্য অর্থটি হলো—হিমালয়ের বিশাল তলে অর্থাৎ চন্দ্রকিরণযুক্ত মহাপ্রাসাদের তলে ক্রীড়ারত দেব ও গন্ধর্বগণ মধুর গুণযুক্ত বীণার ষড়্জ আদি সাতটি স্বর (সুর) উপভোগ করেন; কিন্তু নাগগণ (আর্যগণ) উপোসথ ব্রতধারী হয়েও তা উপভোগ বা অনুভব করেন না। এখানে 'ক্রীড়া করেন' অর্থে 'দেবাঃ'। 'যাদের উপোসথ আছে' অর্থে 'উপোসথাঃ'—এটিই বিগ্রহ। লক্ষণ অনুসারে প্রসিদ্ধ ও ব্যাপক প্রয়োগ থেকে ভিন্ন, যেকোনো ছলে প্রত্যয় ইত্যাদির দ্বারা নিষ্পন্ন শব্দের অস্তিত্ব এখানে রয়েছে।

‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā;

Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti.

“গীতশব্দে দুটি দুটি করে স্বর থাকে, অন্য স্থানে ষড়্জ আদি ছয়টি স্বর থাকে; চোখ যেমন পঞ্চবর্ণের, নাসিকাও তেমনি ষড়্বর্ণের।”

Ayaṃ saṅkhyātā.

এটি সংখ্যাতা।

Gītasadde sarā dve honti, chajja’ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāraakārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti.

গীতশব্দে স্বর দুটি হয়, ষড়জ ব্যতীত; ষড়জ বর্জন করে ঋষভ, গান্ধার, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈবত ও নিষাদ—এই ছয়টি স্বর। এখানে যুগল হিসেবে দুটি দুটি করে ছয়টি স্বর ছয় স্বরবিশিষ্ট। যেমন চক্ষু পঞ্চবর্ণের হয়, তেমনই নাসিকা ষড়বর্ণের হয়; গীতশব্দে 'ঈ' কার ও 'অ' কার—এই দুই স্বরের অস্তিত্বের কারণে এবং ষড়জ বাদ দিয়ে ঋষভ প্রভৃতি স্বরসমূহের ত্রিবিধতার কারণে এবং 'চক্ষু' শব্দে স্বর ও ব্যঞ্জনের কারণে পঞ্চবর্ণের অস্তিত্ব থাকায় এবং 'নাসিকা' শব্দে ছয়টি বর্ণের অস্তিত্ব থাকায় এরূপ বলা হয়েছে। এখানে উল্লিখিত সংখ্যা ও গীতাদি শব্দের নিশ্চয়তার কারণে এটি বিভ্রান্তিকর (সম্মোহকারিণী) হয়।

‘‘Pātu [Pg.69] vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo;

Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti.

“উদিত, শ্রীমান, রক্তমণ্ডল, স্বকীয় দীপ্তিময় গ্রহ ও নক্ষত্রসমূহ দ্বারা পরিবেষ্টিত এবং সুলক্ষণযুক্ত রাজা আপনাদের রক্ষা করুন।”

Ayaṃ pakappitā.

এটি পরিকল্পিত।

Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. Sirimā ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti.

‘শ্রীমান’ অর্থ শ্রীমণ্ডিত; ‘রক্তমণ্ডল’ অর্থ অনুরক্ত জনপদমণ্ডলীযুক্ত অথবা অনুরক্ত অমাত্যমণ্ডলীযুক্ত; ‘স্বকীয় দীপ্তিময় গ্রহ ও নক্ষত্রসমূহ দ্বারা পরিবেষ্টিত’ অর্থ নিজের নিকটে নিবিড় ক্ষত্রিয়সমূহ বা ক্ষত্রিয় সম্প্রদায়ের সাথে যুক্ত; ‘সুলক্ষণ’ অর্থ প্রশংসিত পুরুষলক্ষণযুক্ত; ‘উদিত’ অর্থ প্রসিদ্ধ; ‘রাজা’ অর্থ নরেন্দ্র; ‘আপনাদের রক্ষা করুন’—এটি অনভিপ্রেত অর্থ। ‘শ্রীমান’ বলতে ‘লক্ষ্মীর বাসস্থান হওয়ার কারণে’ শ্রীমণ্ডিত; ‘রক্তমণ্ডল’ বলতে উদয়কালে রক্তবর্ণ মণ্ডলবিশিষ্ট; ‘স্বকীয় দীপ্তিময় গ্রহ ও নক্ষত্রসমূহ দ্বারা পরিবেষ্টিত’ বলতে দীপ্তিময় গ্রহ, নক্ষত্র ও তারাগণের সাথে যুক্ত; ‘সুলক্ষণ’ বলতে সুন্দর শশলক্ষণযুক্ত; ‘উদিত’ বলতে উদগত; ‘রাজা চন্দ্র’ আপনাদের রক্ষা করুন—এভাবে উভয় পক্ষের সাধারণ গুণ ও গুণী পদের গ্রহণের মাধ্যমে এখানে বাক্যের অর্থের অন্যথাভাব দেখা যায়।

‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā;

Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti.

“প্রথমে এক ‘ঋষি’ বলা হয়, যিনি অত্যন্ত মহোপকারী এবং সনাতন; কিন্তু তিনি ঋষি নন, সখাও নন, সনাতনও নন।”

Ayaṃ nāmantarikā.

এটি নামান্তরিকা।

Eko ādo pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti, tathāpi na isi isi nāma na hoti, na sakhā mittopi na hoti, na sanātano sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati, anto majjhe pakāravā pa-kārena samannāgato, sanātano ca sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so nātano tanaiti akkharadvayarahito na [Pg.70] hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati, ‘‘isipatanavihāro’’ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti.

প্রথমে পূর্বে এক ‘ঋষি’ বলা হয়, যিনি অত্যন্ত মহোপকারী এবং সনাতন (নিত্য) হন; তবুও তিনি ঋষি নন, সখাও (বন্ধু) নন, সনাতনও নন—এটি আপাত প্রতীয়মান অর্থ। অত্যন্ত মহান এক নামের আদিতে ‘ঋষি’ (ইসি) বলা হয়, অন্তে বা মধ্যে ‘পকারবান’ (প-কার যুক্ত), এবং সনাতন বা নিত্য হয়, কিন্তু ঋষিও নয়, মিত্রও নয়, সে ‘নাতন’ অর্থাৎ ‘তন’ এই দুই অক্ষর রহিত নয়। আদি ও মধ্যের কথা বলায় অন্তে জানা যায়, ‘ইসিপতন’ (ঋষিপতন) গ্রহণ করতে হবে। সেখানে ‘ইসিপতন’ নামের দ্বারা ঋষি প্রভৃতির অর্থ প্রতীয়মান থাকায় নানা অর্থের কল্পনা হয়।

‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati;

Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti.

“উদয় থেকে অস্ত পর্যন্ত ধাবমান, মুহূর্তকালের জন্যও নিবৃত্ত হয় না; এটি চন্দ্রমণ্ডলও নয়, সূর্যমণ্ডলও নয়।”

Ayaṃ nibhūtā.

এটি নিভূতা।

Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti. Dhāvantanti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo.

‘উদয় থেকে’ অর্থ উদয়কাল থেকে শুরু করে ‘অস্ত পর্যন্ত’ অর্থ অস্ত যাওয়া পর্যন্ত ধাবমান বা দ্রুতগামী, ‘মুহূর্তকাল’ অর্থ মুহূর্তের জন্যও নিবৃত্ত হয় না বা পুনরায় ফিরে আসে না। এটি চন্দ্রমণ্ডলও নয়, সূর্যমণ্ডলও নয়। ‘উদয় থেকে’ অর্থ প্রতিসন্ধি থেকে ‘অস্ত পর্যন্ত’ অর্থ চ্যুতি পর্যন্ত। ‘ধাবমান’ বলতে আয়ুর কার্যকারিতা থেকে আয়ু, চন্দ্র প্রভৃতির অর্থ এবং তা প্রকাশকারী শব্দসমূহের সমতা থাকার কারণে এখানে প্রতিষ্ঠিত চন্দ্রাদি ভিন্ন অর্থের সম্ভাবনা ঘটে।

‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ;

Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti.

“কীর্তিমহী নাম্নী দেবীকে এবং কলার নামক পুরীকে ত্যাগ করে, সেই ধীর পুরুষ ‘উদ্যম’ নামক কার্য করতে গিয়েও তা স্মরণ করেননি।”

Ayaṃ samānasaddā.

এটি সমানশব্দা।

Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimatayasodharādisaddānaṃ pariyāyehi kittimahīsaddādīhi racitatā.

‘কীর্তিমহী নাম্নী’ অর্থ কীর্তি ও মহী—এই দুই নামে সমন্বিত দেবী বা অগ্রমহিষীকে; ‘কলার নামক পুরী’ অর্থ কলার ও অর্থ—এই দুই নামে সমন্বিত পুরী বা নগরকে সেই ধীর পুরুষ ত্যাগ করে বা পরিত্যাগ করে ‘উদ্যম নামক’ অর্থাৎ উদ্যম নামের সাথে যুক্ত কার্য করতে গিয়েও স্মরণ করেননি অর্থাৎ সম্পত্তি স্মরণ করেননি; যশোধরা দেবী ও কপিলবস্তু পুরী পরিত্যাগ করে বীর্য নামক প্রধান (উদ্যম) করতে গিয়ে মহাসত্ত্ব সম্পত্তি স্মরণ করেননি। এখানে অভীপ্ত যশোধরা আদি শব্দের পর্যায় শব্দ কীর্তিমহী আদি শব্দের দ্বারা রচনা করা হয়েছে।

‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ;

Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti.

“চারিদিকে মুখ করে বাঁধা চারটি সিন্ধুদেশীয় ঘোড়া নিজেরা মধ্যে রাখা ঘাস যথাসুখে ভক্ষণ করছে।”

Ayaṃ sammuḷhā.

এটি সম্মূঢ়া।

Sindhavā [Pg.71] cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti, tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti.

চারটি সিন্ধুদেশীয় ঘোড়া যেভাবে চারদিকের মুখোমুখি হয়, সেভাবে বাঁধা অবস্থায় মধ্যে রাখা ঘাস নিজেরা যথাসুখে ভক্ষণ করছে; একে অপরের দিকে পিঠ দিয়ে বাঁধা বলে মনে হয়, কিন্তু তারা মুখোমুখি হয়ে বাঁধা রয়েছে। এখানে ‘চারিদিকে মুখ করে বাঁধা’ এভাবে নির্দেশ করায় পিঠ দিয়ে বাঁধা—এরূপ বিভ্রান্তি (সম্মূঢ়তা) ঘটে।

‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ;

Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti.

“জীবনজাত (পদ্ম) আনন্দদানকারী সূর্যের বন্ধু (বুদ্ধ)-এর ভাষিত বাণীকে সৎকার করেই মানুষ পুণ্যশত্রুক্ষয়ের বিষয়ে (নির্বাণে) উপনীত হয়।”

Ayaṃ pārihārikī.

এটি পারিহারিকী।

Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo.

‘জীবনজাত আনন্দদানকারী সূর্যের বন্ধুর’ অর্থ জীবন অর্থাৎ জল থেকে জাত পদ্মসমূহের আনন্দদানকারী সূর্যের বন্ধু সম্যকসম্বুদ্ধের ভাষিত বা বাণীকে সৎকার বা পূজা করে মানুষ ‘পুণ্যশত্রুক্ষয়ের বিষয়ে’ অর্থাৎ পুণ্যের প্রতিপক্ষ হওয়ার কারণে পুণ্যশত্রু নামক অকুশলসমূহের ক্ষয়ের নিমিত্তস্বরূপ নির্বাণকে আলম্বন করে উৎপন্ন মার্গফল প্রাপ্ত হয়। এখানে জীবনজাত পদ্মের আনন্দদানকারী সূর্যের বন্ধু এবং পুণ্যশত্রুদের ক্ষয়ের নিমিত্তকে আলম্বন করে প্রবর্তিত হয়—এর দ্বারা বুদ্ধ ও মার্গফল পরম্পরাগত সম্বন্ধের দ্বারা বলা হয়েছে বলে সম্বন্ধের বাহুল্যভাব ঘটেছে।

‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ;

Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti.

“কোনো চতুষ্পদ জন্তুর এই কানটি মহৎ শব্দও গ্রহণ করে না এবং বিভূষণও গ্রহণ করে না, তবুও এটি নিষ্ফল নয়।”

Ayaṃ ekacchannā.

এটি একচ্ছন্না।

Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti.

যেকোনো চতুষ্পদ জন্তুর কান মহৎ শব্দও গ্রহণ করে না, আলম্বন করে না এবং বিভূষণও গ্রহণ করে না। তবুও এই কানটি নিষ্ফল নয়, সফল হওয়ার কারণে তা নিষ্ফল নয়। এটি হলো অশ্বকর্ণ বৃক্ষ। এখানে ‘কান’ (কর্ণ) শব্দটিকে আধেয় করে তার আধারের উল্লেখ না করায় এটি আশ্রয়গুপ্ত (নিস্সয়গুত্তি) হয়েছে।

‘‘Alaṅkaronto [Pg.72] bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ;

Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti.

“দেবলোকসহ ভুবনকে অলঙ্কৃতকারী, শ্রীমণ্ডিত, কিসে জাত ও বর্ধিত এবং কে কিসের দ্বারা লিপ্ত হয় না?”

Ayaṃ ubhayacchannā.

এটি উভয়চ্ছন্না।

Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma.

‘দেবলোকসহ ভুবনকে অলঙ্কৃতকারী শ্রীমণ্ডিত’ বলতে বুদ্ধের মতো মনে হয়। ভুবন অর্থাৎ ভুবনসংজ্ঞক জলকে সর্বদা অলঙ্কৃতকারী, শ্রীমণ্ডিত বা লক্ষ্মীসমন্বিত কিসে অর্থাৎ কোন জলে জাত ও বর্ধিত এবং কে অর্থাৎ কোনটি কোন জলের দ্বারা লিপ্ত হয় না? উত্তর হলো পদ্ম। পদ্ম শব্দ পুং ও ক্লীবলিঙ্গ। এখানে জল ও পদ্ম উভয়েরই আচ্ছাদিত থাকার কারণে এটি উভয়চ্ছন্না নামে অভিহিত।

‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo;

Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti.

“আদিতে যা, অন্তেও তা-ই; মধ্যমের আদিই মধ্যম; সিদ্ধান্ত আদিতে বিদ্যমান অসংষ্কৃত পদটি বলো।”

Ayaṃ saṃkiṇṇā.

এটি সংকীর্ণা।

Ante avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho. Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva, majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro, siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha siddhantasaddena ādisaddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samayasadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva [Pg.73] veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā.

‘অন্তে’ অর্থাৎ অবসানে যা হয়, ‘আদিতেও’ তা-ই হয়; ‘মধ্যমের আদিভূত’ মধ্যমই হয়; ‘সিদ্ধ’ অর্থাৎ নিষ্পন্ন প্রভৃতি আর্যদের মধ্যে বিদ্যমান ‘অসংষ্কৃত পদটি বলো’ অর্থাৎ কীর্তন করো—এটি অপর অর্থ। ‘আদিতে’ অর্থাৎ প্রারম্ভে যা ‘স-কার’ এবং ‘অন্তে’ অর্থাৎ পরিশেষে যা ‘য়-কার’, ‘মধ্যম’ অর্থাৎ মধ্যম বর্ণটি মধ্যম শব্দের আদি ‘ম-কার’, ‘সিদ্ধান্ত আদিতে’ অর্থাৎ মত, সময়, কাল আদিতে বাচকভাবে প্রবর্তিত ‘অসংষ্কৃত পদ’ অর্থাৎ সংস্কৃত থেকে ভিন্ন হওয়ার কারণে অসংষ্কৃতরূপ প্রজ্ঞপ্তিটি বলো বা কীর্তন করো। ‘সময়’ (সময) শব্দটিই নামপ্রজ্ঞপ্তি। এখানে সিদ্ধান্ত শব্দের দ্বারা আদি শব্দ গৃহীত হওয়ায় সেইরূপ অর্থ লাভ হয়—এভাবে অর্থের গূঢ়তার কারণে সমাগত লক্ষণের দ্বারা এবং ‘সো’ (সে), ‘যো’ (যে), ‘অসংষ্কৃত পদ’ ইত্যাদি অন্য অর্থে রূঢ় শব্দের দ্বারা প্রবঞ্চিত হওয়ায় বঞ্চিত লক্ষণের দ্বারা এবং ‘সময়’ শব্দে নানা অর্থের কল্পনার কারণে নামান্তরিকা লক্ষণের দ্বারা—এই তিনটি লক্ষণের দ্বারাই মিশ্রিত হয়েছে। অবশিষ্টাংশেও সংকীর্ণতা এভাবেই জানতে হবে। সেখানে সেখানে উক্ত লক্ষণ অনুসারেই সমাগত প্রভৃতির অন্বর্থ সংজ্ঞা জানতে হবে।

34.

৩৪.

Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ;

Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ.

দেশ, কাল, কলা, লোক, ন্যায় ও আগমের বিরোধী যা, তা-ই বিরোধী পদ এবং এটি উদাহরণের দ্বারা স্পষ্ট।

34. ‘‘Desi’’ccādi. Deso thalajaladesādi. Kālo rattindivo. Kalā naccagītādayo. Loko carācarabhūtappavatti. Ñāyo yutti. Āgamo idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Yanti anuvaditvā. Taṃ virodhipadanti vidhīyate. Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo.

৩৪. ‘দেশি’ ইত্যাদি। ‘দেশ’ বলতে স্থল ও জলদেশ আদি। ‘কাল’ বলতে দিবারাত্রি। ‘কলা’ বলতে নৃত্য, গীত আদি। ‘লোক’ বলতে চরাচর ভূতের প্রবৃত্তি। ‘ন্যায়’ বলতে যুক্তি। ‘আগম’ বলতে এখানে বুদ্ধবচন; অন্যত্র শ্রুতি ও ধর্মসংহিতা এবং সেগুলো। সেগুলোর সাথে যার বিরোধ আছে, তা-ই দেশ...ইত্যাদি...বিরোধী। ‘যা’ (যং) পদের অনুবাদ করে ‘তা বিরোধী পদ’ (তং বিরোধীপদং) এভাবে বিধান করা হয়েছে। এবং এই পদটি উদাহরণের দ্বারা বা লক্ষ্যের দ্বারা স্পষ্ট বা প্রকট। যেহেতু জলজ প্রভৃতির স্থলে প্রাদুর্ভাব আদি, রাত্রিতে উৎপন্ন কুসুমাদির দিবসে উৎপন্ন হওয়া এবং ‘নৃত্য-গীতাদি চৌষট্টি কলার মধ্যে ভিন্ন ষড়জ নামক সপ্তস্বর’ ইত্যাদি কলাশাস্ত্রের কথিত লক্ষণের অতিক্রমজনিত বিরোধ এবং ‘অগ্নি শীতল, খদির বৃক্ষ সারহীন’ ইত্যাদি লোকসীমা অতিক্রমজনিত বিরোধ এবং উক্ত অপুনরুৎপত্তি-সমুৎপত্তির দ্বারা তন্দ্রার রূপভাব আপাদন আদি ন্যায়বিরোধ এবং নিজ নিজ আগমের সাথে বিরোধ সহজে ও স্পষ্টভাবে জানা যায়, তাই এই সমস্ত উদাহরণ দেওয়া হয়নি—এটাই অভিপ্রায়।

34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘desakāli’’ccādinā vadati. Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi. Kālo rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. Kalā naccagītādicatusaṭṭhi. Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. Ñāyo yutti. Āgamo iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ nāma. [Pg.74] Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā.

৩৪. এভাবে যমক প্রহেলিকার অদর্শন বা অপ্রদর্শনের কারণ বলে এখন উদ্দেশক্রম অনুসারে প্রাপ্ত বিরোধদোষকে 'দেশকাল' ইত্যাদি দ্বারা বলছেন। যে পদ দেশ তা স্থল, জল, পর্বত ইত্যাদি। কাল হলো দিন-রাত, যা হেমন্ত আদি ভেদে তিন প্রকার এবং বসন্ত আদি ভেদে ছয় প্রকার। কলা হলো নৃত্য-গীতাদি চৌষট্টি প্রকার। লোক হলো স্থাবর-জঙ্গম ভূতসমূহের প্রবৃত্তি বা অস্তিত্ব। ন্যায় হলো যুক্তি। আগম এখানে বুদ্ধবচন, অন্য জায়গায় শ্রুতি ও ধর্মসংহিতা। তাদের সাথে যার বিরোধ আছে, তা দেশ...পে... বিরোধী। তাকে বিরোধী পদ বলা হয়। এই বিরোধী পদ উদাহরণের লক্ষণ থেকে স্পষ্ট ও পরিব্যক্ত। বর্ষার জাতি ও সুমন (চামেলী) ইত্যাদির জলজ হওয়া, পদ্ম ও কুমুদ ইত্যাদির স্থলজ হওয়া, রাতে পাওয়া যায় এমন কুমুদ ইত্যাদির দিনে উৎপন্ন হওয়া, নৃত্য-গীতাদি চৌষট্টি কলার মধ্যে 'ষড়জ, ঋষভ, গান্ধার, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈবত, নিষাদ'—এই প্রদর্শিত সপ্ত সুরের একদেশ ষড়জের ভিন্ন সপ্ত সুরবিশিষ্ট ষড়জ নাম—এভাবে সমুদায় বা সমষ্টিগতভাবে ব্যবহার করার কারণে শাস্ত্রবিরুদ্ধ হওয়া এবং লক্ষণের অতিক্রম হওয়া; 'আগুন শীতল, চন্দন গরম, খদির বৃক্ষ অসার, এরণ্ড সসার' ইত্যাদি দ্বারা লোকমর্যাদার অতিক্রম হওয়া; আলস্যের (মিদ্ধ) অরূপভাবের উৎপত্তি বলা সত্ত্বেও রূপভাব সাধনের সদৃশ যুক্তিবিরোধী কথন হওয়া; এবং নিজ নিজ আগম অতিক্রম করে কথন হওয়া—এই সবকিছুর বিরুদ্ধ স্বভাব প্রকট হওয়ার কারণে উদাহরণ দেখাব না—এটাই অভিপ্রায়। এই দেশাদি বিরোধীদেরই অবিরোধিতা এখানেই বিরোধীপদদোষ পরিহারে 'বোধিসত্ত্বপ্রভাবে' ইত্যাদি দ্বারা দেখা যায়। দেশ...পে... আগমের সাথে বিরোধ, তা যার আছে সে দেশ...পে... বিরোধী। নিন্দার্থে 'এটি এর আছে'—এভাবে বিবক্ষিত।

35.

৩৫.

Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ;

Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.

যা অপ্রতীত (অপ্রসিদ্ধ বা অজ্ঞাত) এনে বলতে হয়, তাকে 'নেয়' (নেয়দোষযুক্ত) বলা হয়; যেমন—'রাত্রিতে সমস্ত দিকই ধবল হয়ে শোভা পাচ্ছে'।

35. ‘‘Ya’’miccādi. Appatītaṃ saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. Yathetyudāharati. Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ.

৩৫. 'যং' ইত্যাদি। অপ্রতীত মানে শব্দত বা অর্থত অনধিগত (অজ্ঞাত), অন্য গ্রন্থের অভাব হেতু অন্যভাবে অবগম বা বোধগম্য হয় না। কারণ সামনে বলবেন—'শব্দসামর্থ্য লঙ্ঘনকারী অর্থবোধ দুর্লভ'। যেকোনো পদ এনে বলতে হয়, তাকে 'নেয়' বলেন। 'যথা' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। 'সমস্ত' অর্থাৎ সমগ্র পূর্বাদি দশ দিক 'রাত্রিতে' অর্থাৎ রজনীতে 'ধবল' অর্থাৎ উজ্জ্বল হয়ে 'শোভা পাচ্ছে' অর্থাৎ দীপ্তি পাচ্ছে—এটুকু নির্দেশ করায় এখানে চন্দ্রকিরণের 'নেয়ত্ব' (অন্য পদের আকাঙ্ক্ষা) রয়েছে।

35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ya’’miccādinā. Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti [Pg.75] aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, taṃ neyyamāhu ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ appatītaṃ. Ettha akāro pasajjapaṭisedhe.

৩৫. এখন 'নেয়দোষ' উদাহরণ দিচ্ছেন 'যং' ইত্যাদি দ্বারা। যে পদ অন্য পদের দ্বারা অথবা তার দ্বারা অভিহিত অর্থের দ্বারা 'এর অর্থ এই'—এভাবে অজ্ঞাত বা অপ্রতীত, তা এনে বলতে হয়, সেই কারণেই অন্য পদ এনে বলতে হয়, তাকে 'নেয়' বলেন; প্রাচীনগণ একে 'নেয়দোষ' বলেছেন। যেমন সেখানে উদাহরণ এই প্রকার—'রাত্রিতে সমস্ত দিকই ধবল হয়ে শোভা পাচ্ছে'। সমস্ত দিক অর্থাৎ পূর্ব-দক্ষিণাদি দশ দিক ধবল অর্থাৎ শ্বেতবর্ণ হয়ে রাত্রিতে অর্থাৎ রজনীতে শোভা পাচ্ছে অর্থাৎ দীপ্তি পাচ্ছে। এখানে দিকের বিশেষণ 'ধবল' গুণটি কৈলাসকূট, চুনকাম করা দেয়াল নাকি চন্দ্রকিরণ ইত্যাদি থেকে উৎপন্ন হয়েছে—তা অনিশ্চিত হওয়ার কারণে অন্য বিষয় নিবৃত্তির জন্য 'চন্দ্রকিরণ' আদি বাচক পদ এনে 'ধবলতা এর দ্বারা'—এভাবে বলতে হবে বিধায় 'ধবল' পদটি নেয়দোষে দুষ্ট হয়েছে। প্রতীত মানে জ্ঞাত, যা প্রতীত নয় তা অপ্রতীত। এখানে 'অ' কারটি প্রসজ্যপ্রতিষেধে ব্যবহৃত।

36.

৩৬.

Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;

Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī.

বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ সর্বত্র এই প্রকার (নেয়দোষযুক্ত পদ) বহু মান্য করেন না; কারণ শব্দসামর্থ্য লঙ্ঘনকারী অর্থবোধ দুর্লভ।

36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ne’’tiādi. Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘dullabhā’’tiādi. Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ, sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ.

৩৬. বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অপ্রতীত পদ চান না—তা দেখানোর জন্য 'নে' ইত্যাদি বলছেন। এই প্রকার পূর্বে বলা নিয়মে নেয়দোষযুক্ত পদ সমস্ত বিজ্ঞ বা জ্ঞেয়বিদগণ সর্বত্র গদ্য ইত্যাদিতে বহু মান্য করেন না, সমাদর করেন না, প্রয়োগ করেন না। কেন বহু মান্য করেন না? তা বলতে গিয়ে বলছেন—'দুর্লভ' ইত্যাদি। কারণ অর্থাবগম বা অর্থবোধ বাচক শব্দকে এবং সামর্থ্য অর্থাৎ ন্যায়কে লঙ্ঘন করে, ত্যাগ করে, প্রদর্শন না করার কারণে শব্দসামর্থ্য লঙ্ঘনকারী অর্থবোধ দুর্লভ অর্থাৎ পাওয়া যায় না। ন্যায়লব্ধ বা শব্দলব্ধ যে অর্থ হয় না, তা কেবল মনে অবস্থিত থাকার কারণে প্রতীত হয় না—এটাই অর্থ। অতএব শব্দত বা অর্থত যা প্রতীতব্য তা অনেয় (নেয়দোষহীন), এবং তার বিপরীতটি নেয় (নেয়দোষযুক্ত) বলে জানতে হবে।

36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘nedisa’’miccādi. Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti. Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinī [Pg.76] saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī.

৩৬. এই অপ্রতীত পদ বিজ্ঞদের অভিমত নয়—তা প্রদর্শন করে বলছেন 'নেদিসং' ইত্যাদি। এই প্রকার যথোক্ত নিয়মে নেয়দোষযুক্ত পদ সমস্ত বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ সর্বত্র গদ্য-পদ্য ইত্যাদিতে বহু মান্য করেন না, সমাদর করেন না, প্রয়োগ করেন না। অর্থাববোধ বা অর্থজ্ঞান শব্দ নামক বাচক এবং সামর্থ্য নামক ন্যায়কে অতিক্রম করে প্রবর্তনকারী হওয়ায় দুর্লভ, কারণ এই ধরনের প্রয়োগের অভাব হেতু তা দুর্লভ হয়। যে অর্থ শব্দগত বা ন্যায়গত নয়, তা কেবল কর্তার মনে প্রতিষ্ঠিত থাকার কারণে প্রতীত হয় না, তাই সেই পদটি নেয়দোষযুক্ত—এভাবে সমস্ত কবিগণ তা পরিহার করেন, এটাই অভিপ্রায়। 'বহুমান করেন' এই বাক্যে 'বহুমন্যন্তে' (বহু মান্য করেন) এটি নামধাতু। শব্দসামর্থ্য লঙ্ঘন করা যার স্বভাব, সে শব্দসামর্থ্যলঙ্ঘনকারী।

37.

৩৭.

Siyā visesanāpekkhaṃ,Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;

Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so,Bhiyyo passati cakkhunā.

যা বিশেষণ লাভ করে সার্থক হয়, তা বিশেষণাপেক্ষ হতে পারে; যেমন—'সে চোখের দ্বারা আরও বেশি দেখছে'।

37. ‘‘Siyā’’iccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā. ‘‘Taṃ yathe’’tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva.

৩৭. 'সিয়া' ইত্যাদি। যে পদ বিশেষণ লাভ করে অর্থের সাথে বর্তমান থাকে, তা সার্থক। বিশেষণহীন হলে তা কেবল উক্ত অর্থেরই বাচক হয়। তা বিশেষণাপেক্ষ হতে পারে। 'তং যথা' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। 'দেখছে' বললে 'চোখের দ্বারা'—তা লাভ করাই যায়।

37. ‘‘Siyā’’miccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā. Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso.

৩৭. 'সিয়া' ইত্যাদি। যে পদ বিশেষণ লাভ করে সার্থক অর্থাৎ অর্থসহিত হয়, তার অভাবে নিরর্থক হয়, তাকে বিশেষণাপেক্ষ বলা হতে পারে। যেমন তার উদাহরণ এই প্রকার—'সে চোখের দ্বারা আরও বেশি দেখছে'। সেই পুরুষ সেই পুরুষকে আরও বেশি অর্থাৎ প্রধানত চোখের দ্বারা দেখছে। এখানে 'দেখছে' বললেই 'চোখের দ্বারা' তা জানা যায়। 'চোখের দ্বারা'—এই বিশেষ্য পদটি বিশেষণ লাভ করেই সার্থক হয়। বিশেষণে যার অপেক্ষা আছে এবং অর্থের সাথে বর্তমান যা সার্থক—এভাবে সমাস হয়েছে।

38.

৩৮.

Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;

Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro.

যে বিশেষণ বিশেষ্যকে হীন (তুচ্ছ) করে, তা হীনার্থদোষযুক্ত হয়; যেমন—'জোনাকি পোকাকে প্রভাহীন করে দিবাকর উদিত হচ্ছেন'।

38. ‘‘Hīna’’miccādi[Pg.77]. Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya, taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. ‘‘Yathā’’ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti.

৩৮. 'হীনং' ইত্যাদি। যে বিশেষণ পদ বিশেষ্যকে অর্থাৎ বিশেষিতব্যকে হীন বা তুচ্ছ করে, সেই বিশেষণ পদটি হীনার্থ অর্থাৎ যার অর্থ হীন, তা হীনার্থদোষযুক্ত হয়। 'যথা' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। যার দ্বারা জোনাকি পোকা প্রভাহীন হয়েছে, সেই দিবাকর অর্থাৎ প্রভাকর উদিত হচ্ছেন। এখানে জোনাকি পোকার প্রভা হরণ করার দ্বারা দিবাকরের স্তুতি বা প্রশংসা হয় না।

38. ‘‘Hīnaṃ kare’’ccādi. Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho.

৩৮. 'হীনং করে' ইত্যাদি। যে পদ বিশেষ্যকে হীন করে, তা হীনার্থদোষযুক্ত হয়। যেমন সেখানে উদাহরণ এই প্রকার—'জোনাকি পোকাকে প্রভাহীন করে দিবাকর উদিত হচ্ছেন'। যার দ্বারা জোনাকি পোকা প্রভাহীন হয়েছে, সেই দিবাকর অর্থাৎ সূর্য উদিত হচ্ছেন। 'নিপ্পভীকতখজ্জোতো' (জোনাকি পোকাকে প্রভাহীনকারী)—এই বিশেষণের দ্বারা তুচ্ছ আলোযুক্ত জোনাকি পোকার পরাভব প্রকাশ করা সহস্ররশ্মি সূর্যের নিন্দাই বটে, স্তুতি নয়; তাই বিশেষ্যটি হীনার্থ হয়। যার অর্থ হীন, এদের প্রভা নেই, প্রভাহীন করা হয়েছে, যার দ্বারা জোনাকি পোকা প্রভাহীন হয়েছে—এভাবে ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ।

39.

৩৯.

Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;

Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica.

যা কেবল পাদপূরণের জন্য ব্যবহৃত হয়, তা অনর্থক (অনর্থকদোষযুক্ত) বলে গণ্য হয়; যেমন—'আমি বুদ্ধের পাদপদ্ম বন্দনা করি' (এখানে 'হি' এবং 'অপি চ' কেবল পাদপূরণের জন্য)।

39. Hi api casaddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso.

৩৯. 'হি', 'অপি', 'চ' শব্দসমূহের কেবল পাদপূরণকারী হওয়ার কারণে অনর্থকতা হয়েছে। এটি বিশেষণ-বিশেষ্য পদদোষ।

39. ‘‘Pādapūraṇi’’ccādi. Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ. Yathāsaddo vuttattho. Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti. Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso.

৩৯. 'পাদপূরণ' ইত্যাদি। যে পদ কেবল পাদপূরণকারী অর্থাৎ শ্লোকের চতুর্থাংশরূপ পাদের কেবল পূরণকারী হয়, তা অনর্থক বলে গণ্য বা জ্ঞাত। 'যথা' শব্দটির অর্থ পূর্বে বলা হয়েছে। বুদ্ধের পাদপঙ্কজ অর্থাৎ পাদপদ্ম বন্দনা করে। এখানে 'হি', 'অপি', 'চ'—এদের সমাপ্তি আদি অর্থে অপ্রবৃত্তির কারণে কেবল পাদপূরণকারী হওয়ায় অনর্থকতা হয়েছে। 'মাত্র' শব্দটি অবধারণ বা নির্ধারণ অর্থে। এটি বিশেষণ-বিশেষ্য পদদোষ।

Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

পদদোষ নির্দেশ বর্ণনা সমাপ্ত।

Vākyadosaniddesavaṇṇanā

বাক্যদোষ নির্দেশ বর্ণনা

40.

৪০.

Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;

Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ.

শব্দত বা অর্থত যা বলা হয়েছে, যেখানে তা পুনরায় বলা হয়, তাকে একার্থদোষযুক্ত বলা হয়; যেমন—'এই মেঘ মেঘ শোভা পাচ্ছে'।

40. ‘‘Saddato’’iccādi. Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā ‘‘yathe’’ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti vārido. Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ.

৪০. 'শব্দত' ইত্যাদি। শব্দত অর্থাৎ বাচকের দ্বারা সেই অর্থেই সেই শব্দের পুনরায় প্রয়োগের কারণে, অর্থত অর্থাৎ অভিধেয়ের দ্বারা পূর্বে প্রতিপাদিত বিষয়েরই বিশেষত্ব ছাড়া পুনরায় প্রতিপাদন করার কারণে উক্ত বা প্রযুক্ত যে পদ ও অর্থের রূপ, যেখানে অর্থাৎ যে বাক্যে পুনরায় বলা হয় অর্থাৎ পুনরায় প্রযুক্ত হয়, তাকে একার্থদোষযুক্ত বলে অনুবাদ করে 'যথা' ইত্যাদি দ্বারা বিধান করা হচ্ছে। যে জল দান করে সে বারিদ। এই বারিদ অর্থাৎ মেঘ শোভা পাচ্ছে অর্থাৎ দীপ্তি পাচ্ছে। কেবল জল দানের অপেক্ষার কারণে এটি শব্দত একার্থদোষ।

40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘saddato’’ccādinā. Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate, taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso. Udāharaṇaṃ ‘‘yathi’’ccādi. Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti.

৪০. এখন নির্দিষ্ট ক্রম অনুসারে বাক্যদোষ নির্দেশ করছেন 'শব্দত' ইত্যাদি দ্বারা। শব্দত অর্থাৎ বাচকের দ্বারা, অর্থত অর্থাৎ অভিধেয়ের দ্বারা উক্ত বা প্রযুক্ত যে পদ ও অর্থের রূপ, যেখানে অর্থাৎ যে বাক্যে পুনরায় বলা হয় বা যুক্ত হয়, সেই বাক্যটি একার্থ নামক দোষ। উদাহরণ 'যথা' ইত্যাদি। বারিদ অর্থাৎ জলদাতা এই বারিদ অর্থাৎ মেঘ শোভা পাচ্ছে অর্থাৎ দীপ্তি পাচ্ছে। সমৃদ্ধিসাধক 'জলদাতা' ইত্যাদি বিশেষণ ছাড়া কেবল জল দানের কথা বলায় এটি শব্দত একার্থদোষ হয়।

Yathā ca

এবং যেমন

41.

৪১.

Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;

Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane.

যিনি এই জগতে তীর্থিকদের অঙ্কুর ও বীজস্বরূপ দৃষ্টিসমূহ (মিথ্যাদৃষ্টি) ত্যাগ করে, প্রসন্ন মহাজনদের আরও প্রসন্ন করছেন, তিনি মহামুনি।

41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. [Pg.79] Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘pasanne pasādetī’’ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ.

৪১. তীর্থিক নামক অঙ্কুরসমূহের উৎপত্তির কারণস্বরূপ বীজতুল্য দৃষ্টিগত বা দ্বাষট্টি প্রকার কুদৃষ্টিকে বর্জন করতে করতে বা দূর করতে করতে সেই মহামুনি সম্যকসম্বুদ্ধ এই লোকে নিজের প্রতি প্রসন্ন ও অতিশয় শ্রদ্ধাশীল মহাজনকে প্রসন্ন করেন—এটি অন্য একটি উদাহরণ। প্রসাদ নামক অর্থের ক্ষেত্রে “প্রসন্নে প্রসাদেতি” (প্রসন্নকে প্রসন্ন করেন) বলায় এটি অর্থগতভাবে একার্থবাচক।

41. ‘‘Titthiyi’’ccādi. So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti. Pasannasaddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho.

৪১. “তিত্থিয়ি” ইত্যাদি। সেই মহামুনি তীর্থিকরূপ অঙ্কুরের বীজস্বরূপ, অর্থাৎ তীর্থিক নামক অঙ্কুরসমূহের উৎপত্তির কারণস্বরূপ দৃষ্টিগত বা শাশ্বতাদি ভেদে ভিন্ন দ্বাষট্টি প্রকার কুদৃষ্টিকে বর্জন করতে করতে বা অপনোদন করতে করতে এই লোকে নিজের প্রতি প্রসন্ন মহাজনকে প্রসন্ন করেন। ‘প্রসন্ন’ শব্দের দ্বারা উক্ত প্রসাদরূপ অর্থকে ‘প্রসাদেতি’ (প্রসন্ন করেন) এই ক্রিয়াপদের দ্বারাও বলায় শব্দ ভিন্ন হলেও অর্থগতভাবে এক—এটি অর্থগত একার্থতার উদাহরণ। তীর্থিকরাই অঙ্কুর, তাদের বীজ; অথবা দৃষ্টিসমূহে গত (প্রবিষ্ট), অথবা দৃষ্টিসমূহেই গত—এরূপ বিগ্রহ বাক্য হবে।

42.

৪২.

Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;

Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava.

আরব্ধ ক্রমের বিচ্ছেদ ঘটলে ‘ভগ্নরীতি’ নামক দোষ হয়, যেমন—হে মহামুনি! আপনার প্রজ্ঞা কেমন যেন এক অনন্যসাধারণ, আপনার গুণও কেমন যেন এক অসাধারণ, এমনকি আপনার স্বভাবও কেমন যেন এক বিস্ময়কর!

42. Āraddho vattumupakkamanto, kamo vacanapaṭipāṭi. Tassa vicchedo bhaṅgo, tato. ‘‘Yathe’’tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti.

৪২. ‘আরব্ধ’ অর্থ বলতে উপক্রম করা, ‘ক্রম’ অর্থ বাক্যের পারম্পর্য। তার বিচ্ছেদ বা ভঙ্গ হওয়া থেকে (ভগ্নরীতি হয়)। “যথা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। অনুক্ত পদেরও প্রসাদবশত অধ্যাহার (উহ্য পদের আনয়ন) করতে হবে। হে মহামুনি! আপনার প্রজ্ঞা কেমন যেন এক অতিশয়তাবশত অনির্ধারিত স্বভাববিশিষ্ট কোনো এক অনন্যসাধারণ, এবং আপনার স্বভাবও কেমন যেন এক বিস্ময়কর—এইরূপ অর্থ। এখানে ‘কাপি’ ও ‘কোপি’ এই সর্বনাম পদের ক্রম ‘পকতি’ (স্বভাব) শব্দে এসে বিচ্ছিন্ন হওয়ায় এটি ‘ভগ্নরীতি’ দোষ।

42. ‘‘Āraddhakkami’’ccādi. Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaci [Pg.80] lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘pakatī’’ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho.

৪২. “আরদ্ধক্কমি” ইত্যাদি। আরব্ধ ক্রমের বিচ্ছেদ ঘটলে, অর্থাৎ বক্তব্য বিষয়ের আরব্ধ পদক্রমের বিচ্ছেদের কারণে ‘ভগ্নরীতি’ নামক বাক্যদোষ হয়। “যথা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে মহামুনি! আপনার প্রজ্ঞা অতিশয়তাবিশিষ্ট, প্রজ্ঞা কেমন যেন এক বচনাতীত হওয়ায় অনন্যসাধারণ। গুণ অর্থাৎ শীল-সমাধি আদি অনন্যসাধারণ গুণসমূহ কেমন যেন এক পরিমাপের অতীত হওয়ায় কোনোভাবেই নিরূপণ করা অসম্ভব বলে অনন্যসাধারণ। স্বভাবও অচিন্তনীয় হওয়ায় স্বভাবও তেমনই বিস্ময়কর, অহো! বিদ্যমান প্রজ্ঞাদির স্বভাব উপলব্ধি করা অত্যন্ত কঠিন—এটিই আশ্চর্য। ‘কাপি’ ও ‘কোপি’ এই পদক্রমের ‘পকতি’ শব্দে শূন্যতা বা অভাব ঘটায় এখানে রীতিভঙ্গ হয়েছে। আরব্ধই ক্রম, তার বিচ্ছেদ; অথবা যার রীতি ভগ্ন হয়েছে—এরূপ বিগ্রহ বাক্য হবে।

43.

৪৩.

Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;

Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

পদের অসঙ্গত বা ভুল বিন্যাসের কারণে যেখানে বিভ্রান্তি বা সংশয় উৎপন্ন হয়, তাকে ‘ব্যাকীর্ণ’ (এলোমেলো) দোষ বলে জানতে হবে। তার উদাহরণ যেমন—

43. ‘‘Padāna’’miccādi. Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati, taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ. Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘yathe’’ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho.

৪৩. “পদানং” ইত্যাদি। যে বাক্যে সুবন্ত ও তিঙন্ত পদসমূহের অসঙ্গত বা ভুল বিন্যাসের কারণে বিভ্রান্তি বা মোহ উৎপন্ন হয়, সেই বাক্যকে ‘ব্যাকীর্ণ’ বলে জানতে হবে। সেই ব্যাকীর্ণ দোষের উদাহরণ বা লক্ষ্য “যথা” শব্দ দ্বারা দেখাচ্ছেন। যেমন এটি, তেমনই অন্যটিও—এইরূপ অর্থ।

43. ‘‘Padāni’’ccādi. Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati, taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena.

৪৩. “পদানি” ইত্যাদি। সুবন্ত ও তিঙন্ত পদসমূহের অসঙ্গত বিন্যাসের কারণে যে বাক্যে বিভ্রান্তি বা মোহ উৎপন্ন হয়, তাকে ‘ব্যাকীর্ণ দোষ’ বলে জানতে হবে। সেই ব্যাকীর্ণ দোষের উদাহরণ বা লক্ষ্য নিচে বর্ণিত নিয়ম অনুসারে যেমন—

44.

৪৪.

Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.

বহু গুণ স্মরণ করে এই লোক দুর্জনদেরও প্রণাম করে; হিতকারী সুগতকে সর্বদা প্রমুদিত চিত্তে স্মরণ করে।

44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ.

৪৪. বহু অর্থাৎ অনন্ত হওয়ার কারণে বহুবিধ শীল আদি গুণসমূহকে সম্যকভাবে স্মরণ করতে করতে, গুণের বিষয়ে স্মৃতি জাগ্রত করতে করতে এবং সেই কারণেই প্রমুদিত বা হৃষ্টচিত্ত হয়ে এই লোক অর্থাৎ সমগ্র জগৎ দুর্জনদেরও (সজ্জন ভিন্ন দেবদত্ত আদি ব্যক্তিদেরও) সর্বদা হিতকারী সুগত সম্যকসম্বুদ্ধকে প্রণাম বা নমস্কার করে—এই অর্থটি কবির অভিপ্রেত নয়। সেখানে “বহুগুণে পণমতি” ইত্যাদি ব্যবহিত (দূরে অবস্থিত) পদের প্রয়োগের কারণে মোহ বা বিভ্রান্তি উৎপন্ন হওয়ায় এটি ‘ব্যাকীর্ণ’ দোষ।

44. ‘‘Bahuguṇe’’ccādi. [Pg.81] Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate.

৪৪. “বহুগুণে” ইত্যাদি। বহু অর্থাৎ অনন্ত হওয়ার কারণে বহুবিধ শীল-সমাধি আদি গুণসমূহকে বিশেষভাবে স্মরণ করতে করতে এবং তা থেকেই প্রমুদিত বা হৃষ্টচিত্ত হয়ে এই লোক অর্থাৎ সত্ত্বসমূহ দুর্জনদেরও (অসৎ ব্যক্তিদেরও) সর্বদা হিতকারী বা মিত্রস্বরূপ সুগত সর্বজ্ঞকে প্রণাম বা বন্দনা করে। এখানে পদসমূহের অস্থানপ্রয়োগের (ভুল স্থানে ব্যবহারের) কারণে ব্যাকীর্ণতা পদের অর্থানুসারেই অনুমিত হয়।

45.

৪৫.

Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;

Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ.

বিশিষ্ট বা মার্জিত বচন বর্জিত বাক্যকে ‘গ্রাম্য’ (অসভ্য বা ইতর) দোষ বলে মনে করা হয়, যেমন—হে কন্যা! তোমাকে কামনাকারী আমাকে তুমি কামনা করছ না, এটি কেমন কথা?

45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ. Kaññeityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘kaññi’’ccādikaṃ gāmmaṃ.

৪৫. বিশিষ্ট কোনো অর্থ প্রকাশকারী বচন বা কথন থেকে অপগত বা বর্জিত। “কণ্ঞ্ঞে” (হে কন্যা) এটি সম্বোধন। আমি তোমাকে ইচ্ছা করি, সেই আমাকে তুমি কেন ইচ্ছা করছ না, এটি কেমন কথা—এরূপ গ্রাম্য লোকের বচন হওয়ায় “কণ্ঞ্ঞে” ইত্যাদি বাক্যটি ‘গ্রাম্য’ দোষযুক্ত।

45. ‘‘Visiṭṭhe’’ccādi. Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ–

৪৫. “বিশিষ্টে” ইত্যাদি। বিশিষ্ট বচন বর্জিত, অর্থাৎ প্রিয় বা মার্জিত উক্তিবিশেষের দ্বারা যা প্রকাশ করা উচিত তা থেকে পরিহীন বাক্যকে কবিগণ ‘গ্রাম্যদোষ’ বলে মনে করেন। উদাহরণ দিচ্ছেন “যথা” ইত্যাদি দ্বারা। হে কন্যা! তোমাকে কামনাকারী বা ইচ্ছাকারী আমাকে তুমি কামনা করছ না বা ইচ্ছা করছ না, এটি কেমন কথা? এরূপ ইচ্ছাভঙ্গ বা প্রত্যাখ্যানের ক্ষেত্রে এইভাবে বলা উচিত ছিল—

‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ,Dine dine nipphalataṃ upeti;

Dakkho sadā māninimānabhaṅge,Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya.

“তোমার উদ্দেশ্যে আমার এই প্রার্থনা দিনে দিনে নিষ্ফল হচ্ছে; মানিনীদের মানভঙ্গে সদা দক্ষ সেই মদন কি অন্য কোথাও চলে গেছে নাকি মারা গেছে?”—এরূপ উক্তির মতো।

Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ. Ettha kaññāsaddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ.

প্রিয় বা মার্জিত অর্থ না বলার কারণে “কণ্ঞ্ঞে” ইত্যাদি বচন ম্লেচ্ছ বা অসভ্যদের বচন হওয়ায় গ্রাম্য। এখানে ‘কন্যা’ শব্দ কেবল দশ বছর বয়সী বালিকার ক্ষেত্রে প্রযোজ্য—এমন কোনো নিয়ম নেই। বিশিষ্ট অর্থ প্রকাশকারী বচন থেকে অপগত বাক্যই (গ্রাম্য)।

46.

৪৬.

Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;

Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.

পদের সন্ধি বা সংযোগের কারণে যদি কোনো বাক্য শ্রুতিকটু বা কদর্থবোধক হয়, তবে তাকেও ‘গ্রাম্য’ দোষ বলে মনে করা হয়, যেমন—‘যাভাবতো পিয়া’ (yābhavato piyā)।

46. ‘‘Pade’’ccādi. Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. Yathātyudāharati. Bhavato kāci vanitā piyā hotīti ekottho. Yabha methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so yābhavā. Tassa yābhavato piyāityapi bhavati.

৪৬. “পদে” ইত্যাদি। পদের সন্ধি বা সংযোগের কারণে, অর্থাৎ পূর্বাপর পদসমূহের সন্ধির ফলে যে কোনো বাক্য যদি শ্রুতিকটু বা কদর্থের প্রতীতি বা বোধ জন্মায়, তবে তাকেও পূর্বোক্ত ‘গ্রাম্য’ দোষ বলে মনে করা হয়। “যথা” শব্দ দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। আপনার যে কোনো প্রিয় রমণী—এটি একটি অর্থ। ‘যভ মৈথুনে’ (যভ ধাতু মৈথুন অর্থে)। যভন বা মৈথুন হলো ‘যাভ’। তা যার আছে সে ‘যাভবান’। সেই ‘যাভবানের প্রিয়া’—এরূপ অর্থও হয়।

46. ‘‘Padasandhāni’’ccādi. Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ. Yathāti udāharati. Bhavato bhavantassa kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. Yābhavato methunavantassa piyātipi attho. ‘‘Yabha methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti yābhavā, tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho.

৪৬. “পদসন্ধান” ইত্যাদি। কোনো বাক্য পদের সন্ধি বা সংযোগের কারণে, অর্থাৎ পূর্বাপর পদের মিলনের ফলে যদি কদর্থবোধক হয় বা অসভ্য ও দুষ্ট অর্থ প্রকাশ করে, তবে তাকেও ‘গ্রাম্য’ দোষে দূষিত বলে সকল কবিগণ মনে করেন বা জানেন। “যথা” শব্দ দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। আপনার (ভবান ব্যক্তির) যে কোনো প্রিয় স্ত্রী—এটিই কবির অভিপ্রেত অর্থ। কিন্তু ‘যাভবতো’ অর্থাৎ মৈথুনকারীর প্রিয়া—এরূপ অর্থও হয়। কারণ ‘যভ মৈথুনে’ হলো ধাতু। যভন হলো ‘যাভ’, তা যার আছে সে ‘যাভবান’, তার ‘যাভবানের’—এরূপ গ্রহণ করলে তা অশ্রাব্য হওয়ায় কদর্থবোধক হয়। দুষ্ট বা কদর্থের প্রতীতি বা বোধ যে করায়—এরূপ বিগ্রহ বাক্য হবে।

47.

৪৭.

Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati;

Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.

ছন্দঃশাস্ত্রে নির্দেশিত স্থানে পদের যে ছেদ বা বিরতি ঘটে, তাকে ‘যতি’ বলে। যা সেই যতি দ্বারা হীন বা বর্জিত, তাকে ‘যতিহীন’ দোষ বলা হয়।

47. ‘‘Vuttesvi’’ccādi. Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. Tāya [Pg.83] yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ, taṃ yatihīnanti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo yati, sā hīnā etthā’’ti katvā. Panāti visese, yati panāti sambandho.

৪৭. “বৃত্তেষু” ইত্যাদি। বৃত্তসমূহে অর্থাৎ ছন্দঃশাস্ত্রে পরিনির্দিষ্ট অনুষ্টুপ আদি ছন্দে নির্দেশিত স্থানে, “এখানে যতি হবে” এভাবে ছন্দোবিচিতিতে প্রকাশিত স্থানে সুবন্ত পদসমূহের যে ছেদ, বিরতি, বিভাগ বা অনুচ্ছেদ ঘটে, তাকে ‘যতি’ বলে বিধান করা হয়। সেই যতি দ্বারা হীন, পরিহীন বা বিরুদ্ধ যে বাক্য, তাকে ‘যতিহীন’ বলা হয়; কারণ “বিরতি বা বিরামই যতি, তা এখানে হীন বা অনুপস্থিত”। ‘পন’ শব্দটি বিশেষ অর্থে ব্যবহৃত, ‘সেই যতি’—এরূপ সম্বন্ধ হবে।

47. ‘‘Vuttesva’’ccādi. Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, taṃ vākyaṃ yatihīnanti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ.

৪৭. “বৃত্তেষু” ইত্যাদি। বৃত্তসমূহে অর্থাৎ ছন্দঃশাস্ত্রে নির্দিষ্ট অনুষ্টুপ আদি ছন্দে নির্দেশিত স্থানে, “এখানে এই যতি হবে” এভাবে প্রকাশিত স্থানে পদের ছেদ, অর্থাৎ সুবন্ত ও তিঙন্ত আদি পদের যে বিচ্ছেদ ঘটে, তাকে ‘যতি’ বলা হয়। সেই যতি দ্বারা যে বাক্য হীন, অর্থাৎ অভিপ্রেত স্থানে বর্ণবিচ্ছেদের অভাবের কারণে পরিহীন, সেই বাক্যকে ‘যতিহীন’ বা যতিহীন দোষে দুষ্ট বলে পণ্ডিতগণ বলেছেন।

48.

৪৮.

Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato;

Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci.

যতি সর্বদা পাদের শেষে এবং বিশেষভাবে অর্ধ-বৃত্তের (অর্ধ-শ্লোকের) শেষে হয়; আবার কোথাও কোথাও পূর্বাপর অনেক বর্ণবিশিষ্ট পদের মধ্যেও হতে পারে।

48. ‘‘Yati’’ccādi. Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘pubba’’iccādi. Katthaci kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca pubbāpare. Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi.

৪৮. “যতি” ইত্যাদি। সর্বত্র পাদের শেষে, অর্থাৎ সমস্ত চতুর্থাংশ রূপ গাথাপাদসমূহের শেষে বা অবসানে এবং বিশেষভাবে অর্থাৎ একান্তভাবে অর্ধ-বৃত্তে, অর্থাৎ উক্ত দুই পাদের সমষ্টিরূপ অর্ধে এবং তার অবসানে (যতি হবে)—এইরূপ অভিপ্রায়। ‘হবে’ (সিয়া) কথাটি উহ্য রয়েছে। যদি প্রশ্ন করা হয়, “পদচ্ছেদ” বলায় পদের মধ্যে তো যতি হতে পারে না? তাই বলছেন “পূর্ব” ইত্যাদি। কোথাও কোথাও অর্থাৎ কোনো কোনো স্থানে, সর্বত্র নয়। পূর্বাপর অনেক বর্ণবিশিষ্ট পদের মধ্যেও যতি হতে পারে—এরূপ সম্বন্ধ হবে। পূর্বে ও পরে যা তা ‘পূর্বাপর’। অনেক বর্ণ যা তা ‘অনেকবর্ণ’। পূর্বাপর অনেক বর্ণ আছে যার, তা ‘পূর্বাপর অনেকবর্ণ’। তা আবার পদও বটে, তার মধ্যেও (যতি হতে পারে)।

48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘yati’’ccādinā. Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe [Pg.84] ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti.

৪৮. এখন যতির ক্ষেত্রে প্রাপ্ত সমস্ত বিষয় প্রদর্শন করছেন “যতি” ইত্যাদি দ্বারা। সেই যতি সর্বত্র পাদের শেষে, অর্থাৎ চতুর্থাংশ রূপ গাথাপাদসমূহের শেষে এবং বিশেষভাবে অর্থাৎ নিয়ম অনুসারে অর্ধ-বৃত্তে, অর্থাৎ উক্ত দুই পাদের সমষ্টিরূপ অর্ধে এবং তার অবসানে (যতি হবে)—এইরূপ অভিপ্রায়। কোথাও কোথাও অর্থাৎ কোনো কোনো স্থানে পূর্বাপর অনেক বর্ণবিশিষ্ট পদের মধ্যেও, অর্থাৎ পূর্বাপর অনেক বর্ণযুক্ত পদের মাঝখানেও হতে পারে। পদচ্ছেদকে ‘যতি’ বলায় পদের মধ্যে যতি হয় না—এইরূপ শঙ্কা পরিহার করার জন্য “পূর্বাপর অনেক বর্ণবিশিষ্ট পদের মধ্যে” বলা হয়েছে। এখানে পাদের শেষ, অর্ধ-বৃত্ত এবং পদের মধ্যভাগ হলো যতির স্থান। পদের মধ্যভাগে প্রাপ্ত যতি কেবল কোথাও কোথাও হয়, কিন্তু দুই বা তিন অক্ষরবিশিষ্ট পদের মধ্যে হয় না।

Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā –

সেখানে উদাহরণ ও প্রত্যুদাহরণ যথাক্রমে —

49.

৪৯.

Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;

Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo.

আমি মস্তক দ্বারা সেই সুবর্ণবর্ণ তথাগতকে প্রণাম করি; যিনি যেন সমস্ত দিক সুবর্ণরসে সিঞ্চিত করছেন।

49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe, taṃ tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. Cāmīkarasaddo cettha caturakkharo. Tattha cāmīiti pubbabhāgo, karaiti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñcaityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ.

৪৯. যা উদাহরণ দেওয়া হয় তা উদাহরণ। প্রতিপক্ষ উদাহরণ হলো প্রত্যুদাহরণ। চামীকর অর্থাৎ সুবর্ণের মতো যার বর্ণ, সেই তথাগতকে মস্তক দ্বারা প্রণাম করি। কেমন তথাগত? যে তথাগত সমস্ত দিক অর্থাৎ দশ দিকই সুবর্ণরসে—চামীকরবর্ণ হওয়ার কারণে সুবর্ণরসে—যেন সিঞ্চিত করছেন, আমি মনে করি, সেই তথাগতকে নির্দেশ করছে। এখানে পূর্ব পাদের শেষে এবং অর্ধ-পাদে নিয়ত যতি রয়েছে। এখানে 'চামীকর' শব্দটি চার অক্ষরের। সেখানে 'চামী' হলো পূর্বভাগ এবং 'কর' হলো পরভাগ। এখানে পূর্ব ও পরের অনেক বর্ণবিশিষ্ট পদের মধ্যে যতি রয়েছে। কিন্তু 'সিঞ্চতি' শব্দে পূর্ব ও পরের অনেক বর্ণবিশিষ্ট পদের মধ্যবর্তীতার অভাব থাকায় 'সিঞ্চ' এখানে যতি দুষ্ট (ত্রুটিপূর্ণ)। এটি প্রত্যুদাহরণ।

49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā tasmiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. ‘‘Taṃ name’’ccādi. Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe, ivasaddo vitakke. Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi karaiti akkharadvayenānūnattā [Pg.85] padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi tiiti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho.

৪৯. সেখানে পাদান্ত ও অর্ধ-পাদে যতি স্পষ্ট হওয়ার কারণে, সেই পদের মধ্যে যতির উদাহরণ ও প্রত্যুদাহরণ অর্থাৎ ইষ্ট উদাহরণ ও প্রতিপক্ষ উদাহরণ যথাক্রমে—'তং নমে' ইত্যাদি। যে তথাগত সমস্ত দিক সুবর্ণরসে অর্থাৎ সুবর্ণরসের ধারা দ্বারা যেন সিঞ্চিত করছেন, আমি মনে করি, এখানে 'ইব' শব্দটি বিতর্কে (কল্পনায়) ব্যবহৃত। চামীকরবর্ণ অর্থাৎ সুবর্ণবর্ণের সদৃশ চবিবর্ণ (ত্বকের বর্ণ) বিশিষ্ট সেই তথাগতকে মস্তক দ্বারা প্রণাম করি। এখানে 'চামীকরবর্ণং' পদে যতি দ্বারা 'চামী' এই দুই অক্ষর অতিক্রম করে অবস্থিত হওয়ায় এবং শেষেও 'কর' এই দুই অক্ষরের কম না থাকায় পদচ্ছেদের পূর্ব ও পর বর্ণের অনেকত্ব রয়েছে, এটি ইষ্ট উদাহরণ। 'সিঞ্চতি' পদে 'সিঞ্চ' এই দুই অক্ষর অতিক্রম করে যতি দেখা গেলেও 'তি' এই পরভাগে এক বর্ণ থাকায় অনেক বর্ণের অভাব রয়েছে, এটি প্রত্যুদাহরণ। এখানে অনেকবর্ণত্ব পদ অনুসারেই জানতে হবে। চামীকরের বর্ণের মতো বর্ণ যার, তিনি—এই হলো বিগ্রহ।

50.

৫০.

Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;

Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va.

বিভক্তির লোপ হলে সন্ধিতে স্বরবর্ণ পূর্বান্তের মতো হয়; অন্যথায় (বিভক্তির লোপ না হলে) সেখানে অন্যরূপ হয়, এবং য-আদেশ আদি পরপদের আদির মতো হয়।

50. ‘‘Saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, aññathā aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo yakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti. Katadesādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo.

৫০. 'সরো' ইত্যাদি। বিভক্তির লোপ হলে সন্ধিতে অর্থাৎ সংহিতা করা হলে পরপদের আদিভূত স্বরবর্ণ পূর্বান্তের মতো অর্থাৎ পূর্বপদের অন্তভূত যে স্বরবর্ণ, তার মতো হয়; অনেকবর্ণত্বের অভাব থাকলেও তার দ্বারা বিহিত যতির কোনো ভঙ্গ (ত্রুটি) হয় না—এই হলো অভিপ্রায়। অন্যথায় অর্থাৎ বিভক্তির লোপ না হলে সংহিতা করা হলে যদি পূর্বপদের অন্তভূত স্বরবর্ণ হয়, তবে অন্যথায় অর্থাৎ অন্য প্রকারে হয়, অর্থাৎ পরপদের আদি স্বরবর্ণের মতো হয়। সেই বিভক্তির সাথে বর্জন করে কৃত যতির কোনো ভঙ্গ হয় না—এই হলো অভিপ্রায়। সেখানে সেই যতিতে য-আদেশ আদি অর্থাৎ ই-বর্ণ আদির স্থানে করণীয় য-কার আদেশ আদি পরপদের আদি স্বরবর্ণের মতো হয়। কৃত য-আদেশ আদির সাথে ব্যঞ্জন বর্জন করে কৃত যতির কোনো ভঙ্গ হয় না—এই হলো অভিপ্রায়।

50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti, aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. Tattha yatiyaṃ yādesādi [Pg.86] ivaṇṇādīnaṃ kattabbayakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ.

৫০. এখন নিচে উক্ত বিষয়ের বিরুদ্ধেও যতিভঙ্গের অভাব প্রদর্শন করে বলছেন—'সরো' ইত্যাদি। বিভক্তির লোপ হলে সন্ধিতে স্বরবর্ণ অর্থাৎ সন্ধিস্বর পূর্বান্তের মতো অর্থাৎ পূর্বপদের অন্তের মতো হয়; অন্যথায় অর্থাৎ বিভক্তির লোপ না হলে সংহিতা করা হলে অন্যরূপ হয়, অর্থাৎ পূর্বপদের অন্তভূত স্বরবর্ণ পরপদের আদি স্বরবর্ণের মতো হয়। সেখানে যতিতে য-আদেশ আদি অর্থাৎ ই-বর্ণ আদির স্থানে করণীয় য-কার আদেশ আদি পরপদের আদি স্বরবর্ণের মতো হয়; পূর্বান্তসদৃশ স্বর অতিক্রম করেও পরপদাদিস্বরসদৃশ বর্ণে এসে, তা অতিক্রম না করেও পরপদাদিস্বরসদৃশ য-আদেশ আদি অতিক্রম করেও যতি প্রযুক্ত হলে অনেকবর্ণত্বের অভাব থাকলেও যতিভঙ্গ হয় না—এই হলো অভিপ্রায়। 'পূর্বের অন্ত' এবং 'যা আদেশ, তা যার আদি অর্থাৎ ম-কার আদির' এবং 'পরের আদি'—এই হলো বাক্য।

51.

৫১.

Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā;

Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.

চ-আদি নিপাতসমূহ সর্বদা পূর্বপদের আশ্রিত হওয়ায় পূর্বান্তের মতোই হয়; প্র-আদি উপসর্গসমূহ পরপদের সাথে নিত্য সম্বন্ধযুক্ত হওয়ায় পরপদের আদির মতোই হয়।

51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī cakārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. Parena parapadena niccasambandhā satatayogino, tusaddo aṭṭhānappayutto, pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo.

৫১. নিত্য অর্থাৎ নিরন্তর পূর্বপদের আশ্রিত চ-কার আদি নিপাতসমূহ পূর্বপদের অন্ত বা অবয়বের মতো হয়, তাদের অন্তে রেখে যতি করতে হবে—এই হলো অভিপ্রায়। পরপদের সাথে নিত্য সম্বন্ধযুক্ত অর্থাৎ সতত যুক্ত, 'তু' শব্দ এখানে অস্থানপ্রযুক্ত, প্র-আদি উপসর্গসমূহ পরপদের আদি অবয়বের মতো হয়, তা বর্জন করে পূর্বপদের অন্তে যতি করতে হবে—এই হলো অভিপ্রায়।

51. ‘‘Cādi’’ccādi. Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī cakārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti, parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pādiupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti. dayo āgamma te bahi katvāpi dayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho.

৫১. 'চাদি' ইত্যাদি। নিত্য অর্থাৎ সতত পূর্বপদের আশ্রিত, পূর্বপদকে আশ্রয় করে প্রবর্তিত চ-আদি চ-কার আদি নিপাতসমূহ পূর্বান্তের মতো অর্থাৎ পূর্বপদের অন্ত বা অবয়বের মতো হয়; পরপদের সাথে নিত্য সম্বন্ধযুক্ত অর্থাৎ নিরন্তর যুক্ত প্র-আদি উপসর্গসমূহ পরপদের আদি অবয়বের মতো হয়। চ-আদি নিপাতসমূহকে আশ্রয় করে তাদের বাইরে রেখেও, অথবা প্র-আদি উপসর্গসমূহকে আশ্রয় করে তাদের অন্তে রেখেও প্রবর্তিত বিরাম যতিভঙ্গ—এই হলো অভিপ্রায়। 'চ যার আদি' এবং 'পূর্বপদের আশ্রিত' এবং 'প্র যার আদি' এবং 'নিত্য সম্বন্ধযুক্ত'—এই হলো বিগ্রহ। এখানে তদ্গুণসংবিজ্ঞান হেতু চ-কার ও প-কার আদিরও গ্রহণ হয়েছে।

Sabbatthodāharaṇāni yathā

সর্বত্র উদাহরণ যথাক্রমে —

52.

৫২.

Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ;

Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati.

আমি মস্তক দ্বারা সেই সর্ব-উপমা-অতীত তথাগতকে প্রণাম করি; লোকশ্রেষ্ঠত্ব প্রাপ্ত যাঁর উপমা কোনোভাবেই যুক্তিসঙ্গত নয়।

53.

৫৩.

Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ;

Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.

আমি সর্বদা সেই অনন্তমতি ও সর্বোত্তম মুনীন্দ্রকে বন্দনা করি; যাঁর প্রজ্ঞা ও মৈত্রী অসীম হয়ে বিরাজ করছে।

52-53. Sabbatthāti [Pg.87] pubbantasadisādīsu. ‘‘Nameta’’ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭhaakāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati. Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ savibhattiyā akāro parapadādi ukāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya pattaiccatra pādantayati. Tathā vandāmyanantaiccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti myasaddaṃ vajjetvā vandāiccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ dīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti casaddato yati, aparapadasambandhā dayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha nisaddaṃ vihāya tato ādimhi yati.

৫২-৫৩. 'সর্বত্র' বলতে পূর্বান্তসদৃশাদিতে। 'নমেতং' ইত্যাদি গাথাদ্বয়ে পদের অর্থ স্পষ্ট, অভিপ্রায় হলো—যেহেতু লোকশ্রেষ্ঠত্ব প্রাপ্ত হয়েছেন, তাই সর্ব-উপমা-অতীত; যেহেতু প্রজ্ঞা ও মৈত্রী লোকে নিরন্তরের মতো বর্তমান, তাই অনন্তমতি এবং সর্বোত্তম। এখানে 'সর্বা উপমা' সমাস করে বিভক্তির লোপ ও সংহিতা করা হলে পরপদের আদি উ-কার পূর্বপদের অন্তস্থিত ব-কারের অ-কারের মতো হয়, তাই 'সব্বো' এখানে পাদান্ত যতি। 'পত্তস্সোপমা' এখানে য-কার আদেশের পরপদাদিসদৃশ ভাব হয়, বিভক্তির লোপ না হলে সংহিতা করা হলে সবিভক্তিক অ-কার পরপদের আদি উ-কারের মতো হয়, তাই সেই বিভক্তির প্রসিদ্ধি বর্জন করে 'পত্ত' এখানে পাদান্ত যতি। তথা 'বন্দাম্যনন্ত' এখানে য-কার আদেশের পরপদাদিসদৃশ ভাব বিহিত হয়েছে, তাই 'ম্য' শব্দ বর্জন করে 'বন্দা' এখানে পাদান্ত যতি। পূর্বপদের আশ্রিত চ-আদির পূর্বান্তসদৃশতা বলা হয়েছে, তাই 'মেত্তা চ' এখানে চ-শব্দ থেকে যতি; অপর পদের সাথে সম্বন্ধযুক্ত প্র-আদি পরপদাদিসদৃশ হয়, তাই 'নিস্সীমা' এখানে 'নি' শব্দ বর্জন করে তার আদিতে যতি।

52-53. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. ‘‘Name ta’’miccādi, lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi. Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃ [Pg.88] vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ.

৫২-৫৩. সর্বত্র যথোক্ত পূর্বান্তসদৃশ স্বরাদি পাঁচটিতে উদাহরণ যথাক্রমে—'নমে তং' ইত্যাদি। লোকশ্রেষ্ঠত্ব প্রাপ্ত যে বুদ্ধের উপমা কোনোভাবেই যুক্তিসঙ্গত নয়, সকল পদের অর্থ অতিক্রম করে অবস্থিত হওয়ার কারণে কোনোভাবেই যুক্তিসঙ্গত নয়। সর্ব-উপমা-অতীত সেই তথাগতকে মস্তক দ্বারা প্রণাম করি। 'সব্বো' এখানে ও-কারের পূর্বান্তস্বরসদৃশতা হেতু তার পরের যতির এবং 'স্সোপমা' এখানে পরপদাদিসদৃশ বর্ণ অতিক্রম না করে অবস্থিত যতির উদাহরণ।

‘‘Muninde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, desassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. Mettācanissīmāti ettha dīnaṃ pubbapadantasadisattāca dīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘cā’’ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati.

'মুনিন্দ' ইত্যাদি। যে সমবুদ্ধের প্রজ্ঞা ও মৈত্রী অসীম—অনন্ত সত্ত্ব ও অনন্ত জ্ঞেয় বিষয় করার কারণে সীমাহীন হয়ে অতিশয় বিরাজ করছে। অনন্তমতি—উৎপাদ ও ব্যয়ের সম্ভাবনা থাকলেও জ্ঞেয়ের অনন্ততা হেতু বিষয়ে বিষয় ব্যবহারের দ্বারা অনন্ত প্রজ্ঞাসম্পন্ন, সর্বোত্তম—তার চেয়েও শ্রেষ্ঠ সেই মুনীন্দ্রকে সর্বদা বন্দনা করি। য-আদেশের পরপদাদিসদৃশতা হেতু তা না পেয়ে যতি হয়। 'মেত্তাচনিস্সীমা' এখানে চ-আদির পূর্বান্তসদৃশতা হেতু এবং প্র-আদির পরপদাদিসদৃশতা হেতু 'চা' এবং 'নী' এগুলোতেও যতি হয়।

Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā

চ-আদি ও প্র-আদিতে প্রত্যুদাহরণ যথাক্রমে —

54.

৫৪.

Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;

Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ.

যেখানে মহতী মৈত্রী ও মহতী প্রজ্ঞা পরম উদয় লাভ করেছে; আমি সেই শ্রেষ্ঠ ও উত্তম গুণালয় জিনকে প্রণাম করি।

54. ‘‘Mahā’’iccādi. Yatthāti yasmiṃ jine. Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ.

৫৪. 'মহা' ইত্যাদি। 'যখ' বলতে যে জিনে। 'পরমোদয়া' বলতে মহতী মৈত্রী আদি উৎকৃষ্ট প্রবৃদ্ধি। সেই কারণেই 'বরগুণালয়', সেই কারণেই 'পবর' অর্থাৎ উত্তম সেই জিনকে—এই হলো সম্বন্ধ। এখানে পূর্বপদের আশ্রিত চ-কারকে পরপদের আদিভূত করে তার পূর্বে কৃত যতি এবং পরপদের সাথে সম্বন্ধযুক্ত প-কারকে পূর্বপদের অন্তভূত করে প-কারের পরে কৃত যতি বিরুদ্ধ হওয়ায় উভয় স্থানে প্রত্যুদাহরণ।

54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. ‘‘Mahāmetti’’ccādi. Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ.

৫৪. চ-আদি ও প্র-আদি বিষয়সমূহে প্রত্যুদাহরণ যথাক্রমে—'মহামেত্তি' ইত্যাদি। যেখানে অর্থাৎ যে জিনে মহতী মৈত্রী ও মহতী প্রজ্ঞা—এগুলো পরম উদয় অর্থাৎ উৎকৃষ্ট প্রবৃদ্ধি লাভ করেছে। বরগুণালয় অর্থাৎ উত্তম গুণের আকর, পবর অর্থাৎ সেই কারণেই উত্তম সেই জিনকে প্রণাম করি। এখানে চ-কারকে পরপদের আদি করে এবং প-কারকে পূর্বপদের অন্ত করে যতি প্রবর্তিত হওয়ায় 'চ যথ, তং পা' এই উভয়ই প্রত্যুদাহরণ।

55.

৫৫.

Padatthakkamato [Pg.89] muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā;

Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.

পদের অর্থক্রম থেকে মুক্ত (বিচ্যুত) হওয়াকে ক্রমচ্যুত বলা হয়, যেমন—আমাকে ক্ষেত্র দাও, অথবা গ্রাম দাও, অথবা সুন্দর দেশ দাও।

55. ‘‘Pada’’iccādi. Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti.

৫৫. 'পদ' ইত্যাদি। পদের অর্থক্রম থেকে মুক্ত অর্থাৎ গলিত হওয়াকে ক্রমচ্যুত বলে বিধান করা হয়। 'খেত্তং বা' ইত্যাদি দ্বারা এই অরুচিকর যাচ্ঞাক্রম বক্তার অজ্ঞতা প্রকাশ করে। যে ব্যক্তি ক্ষেত্রও দিতে অনিচ্ছুক, সে কীভাবে গ্রাম আদি দেবে?

55. ‘‘Padatthi’’ccādi. Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha khettamiccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni.

৫৫. "পদত্থি" ইত্যাদি। পদের ক্রম এবং পদের অর্থক্রম থেকে চ্যুত বা স্খলিত এই বাক্যকে 'ক্রমচ্যুত' বলা হয়। উদাহরণ দিচ্ছেন "যথি" ইত্যাদি। "আমাকে সুন্দর ক্ষেত্র (জমি), অথবা গ্রাম, অথবা দেশ, অথবা জনপদ দাও।" এখানে ক্ষেত্র ইত্যাদি যাচনার ক্রম বক্তার অজ্ঞতা ছাড়া উপযুক্ত পদের অর্থক্রম প্রকাশ করে না; কারণ, যে ক্ষেত্রও দিতে অনিচ্ছুক, সে কীভাবে গ্রাম, নিগম, জনপদ ইত্যাদি দেবে? তাই এখানে ক্রমহানি ঘটেছে।

56.

৫৬.

Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;

Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane.

লৌকিক অর্থকে অতিক্রমকারী বাক্যকে 'অতিবৃত্ত' বলে গণ্য করা হয়, যেমন— "এর স্তনযুগলের বিকাশের জন্য আকাশ অত্যন্ত সংকীর্ণ।"

56. ‘‘Loki’’ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyatthamabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. Yathetyādinā udāharati. Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ.

৫৬. "লোকি" ইত্যাদি। লোকে যা বিদিত তা লৌকিক; সেই লৌকিক অর্থ বা অভিধেয়কে যা অতিক্রম করে বা অনুসরণ করে না, তাকে 'অতিবৃত্ত' বলে বিধান করা হয়েছে। "যথা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। "এই রমণীর স্তনদ্বয়ের বা পয়োধরদ্বয়ের বিকাশে বা বিস্তারে আকাশ বা গগন অত্যন্ত সংকীর্ণ (অতি অল্প স্থানবিশিষ্ট)।"

56. ‘‘Lokiyatthi’’ccādi. Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti [Pg.90] pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ.

৫৬. "লৌকিয়ত্থি" ইত্যাদি। লৌকিক অর্থ অর্থাৎ লোকে প্রসিদ্ধ অভিধেয়কে কথনশৈলী দ্বারা অতিক্রমকারী বাক্যকে 'অতিবৃত্ত' বলে মনে করা হয়। উদাহরণ দিচ্ছেন "যথি" ইত্যাদি। "এর স্তনজম্ভনে অর্থাৎ স্তনদ্বয়ের বিকাশে আকাশ অত্যন্ত সংকীর্ণ বা অবকাশহীন।" এখানে স্তনদ্বয়ের বিশালতা বোঝাতে গিয়ে লোকে বিশাল বলে প্রসিদ্ধ আকাশকেও অতিক্রম করে যাওয়ায় বাক্যটি 'অতিবৃত্ত' দোষে দূষিত হয়েছে।

57.

৫৭.

Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;

Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.

সমষ্টিগত অর্থ (সমুদায় অর্থ) থেকে বিবর্জিত বাক্যকে 'অপেতার্থ' বলা হয়, যেমন— "গাভীর পুত্র বলীবর্দ ঘাস খেল, জল পান করল।"

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ, vinā padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati.

৫৭. "সমুদায়ি" ইত্যাদি। প্রকরণ বা পদসন্ধি অনুসারে বাক্যের সমষ্টিগত অর্থ বা অভিধেয় যা অঙ্গাঙ্গীভাবাপন্ন, ক্রিয়া-কারক সম্বন্ধযুক্ত এবং বিশেষ লক্ষণযুক্ত ব্যবহারিক অর্থ, তা থেকে অপসারিত, অপগত বা শূন্য, কেবল পদের অর্থ ছাড়া যার অন্য কোথাও কোনো প্রয়োগ নেই, এই প্রকার বাক্যকে 'অপেতার্থ' বলে বিধান করা হয়েছে। কারণ "গাভীপুত্র" ইত্যাদিতে কোনো সমষ্টিগত অর্থ সম্ভব নয়।

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma. Yathiccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti.

৫৭. "সমুদায়ি" ইত্যাদি। বিশেষণ-বিশেষ্য ভাব এবং ক্রিয়া-কারক সম্বন্ধযুক্ত বাক্য নামক পদসমষ্টির সম্বন্ধযুক্ত পদ হওয়ার কারণে ব্যবহারোপযোগী অর্থ থেকে অপসারিত বা অপগত, অথবা কেবল অবয়ব-অর্থ সর্বত্র পাওয়া গেলেও সমষ্টিগত অর্থ থেকে শূন্য, সেই বাক্যকে 'অপেতার্থ' বলা হয়। "যথা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন— "গাভীপুত্র বলীবর্দ বৃষ ঘাস খেল, জল পান করল।" এখানে কেবল অবয়ব-অর্থ ছাড়া সমষ্টির দ্বারা বোধগম্য কোনো বিশেষ অর্থের অভাব থাকায় এটি সমষ্টিগত অর্থ থেকে অপসারিত হয়েছে।

58.

৫৮.

Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;

Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.

রচনায় (শব্দবন্ধে) যেখানে কর্কশতা থাকে, তাকে 'বন্ধপরুষ' বলা হয়, যেমন— "কর্কশ খিল (আগাছা) বিনষ্ট হয়েছে, ক্ষেত্রে রোপিত বীজ প্রচুর ফল দেয়।"

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. [Pg.91] Kharāiccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato, tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ alamaccantaṃ phalati nipphajjati. vākyadoso.

৫৮. "বন্ধে" ইত্যাদি। "খরা" ইত্যাদি বাক্যটি শ্রুতিমধুরতার অভাবের কারণে 'বন্ধপরুষ'। যেহেতু কর্কশ বা কঠিন খিল অর্থাৎ খুঁটি ইত্যাদি বিনষ্ট বা ক্ষয়প্রাপ্ত হয়েছে, সেই হেতু ক্ষেত্রে বা কেদারে রোপিত বীজ অত্যন্ত ফলপ্রসূ বা উৎপন্ন হয়। এটি একটি বাক্যদোষ।

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati, taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti. Yathāti udāharati. Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti, tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati.

৫৮. "বন্ধে" ইত্যাদি। রচনায় বা রচনার শরীরে শ্রুতিসুখের অভাবজনিত কর্কশভাব যে বাক্যে থাকে, সেই বাক্যকে 'বন্ধপরুষ' বলা হয়। "যথা" বলে উদাহরণ দিচ্ছেন। কর্কশ বা কঠিন খিল অর্থাৎ খুঁটি ইত্যাদি যেহেতু ক্ষয়প্রাপ্ত বা বিনষ্ট হয়েছে, সেই হেতু ক্ষেত্রে রোপিত বীজ অত্যন্ত বা অতিশয় ফলপ্রসূ বা উৎপন্ন হয়।

Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

বাক্যদোষ-নির্দেশ বর্ণনা সমাপ্ত।

Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā

বাক্যার্থদোষ-নির্দেশ বর্ণনা।

59.

৫৯.

Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ;

Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.

অপক্রম ইত্যাদির লক্ষণ অন্বর্থ (অর্থানুযায়ী) অনুসারে জানা উচিত; এখন আমি এগুলোর উদাহরণ প্রদর্শন করব।

59. ‘‘Ñeyya’’miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ. Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi.

৫৯. "জ্ঞেয়ং" ইত্যাদি। অপক্রম ইত্যাদির যথানির্দিষ্ট লক্ষণ যার দ্বারা লক্ষিত বা উদাহৃত হয়—এই অর্থে লক্ষণ, অন্বর্থ অনুসারে যেখানে ক্রম অপগত হয়েছে তা 'অপক্রম' ইত্যাদি অর্থানুসরণ অনুসারে জানা বা বুঝতে হবে। এখন বাক্যদোষসমূহ নির্দেশ করার পর, অবসরপ্রাপ্ত এই সময়ে আমি সেই অপক্রম ইত্যাদির উদাহরণ ও লক্ষ্য প্রদর্শন বা প্রকাশ করব।

59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ñeyya’’miccādinā. Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho.

৫৯. এখন নির্দিষ্ট ক্রম অনুসারে অপক্রম আদি অর্থদোষসমূহকে "জ্ঞেয়ং" ইত্যাদি দ্বারা বিশ্লেষণ করছেন। অপক্রম, ঔচিত্যহীন ইত্যাদির লক্ষণ, যা অপক্রম আদি বিষয়ে অবিপরীত বুদ্ধিবৃত্তির প্রবৃত্তির কারণ, তা অন্বর্থ অনুসারে "যেখানে ক্রম অপগত হয়েছে" ইত্যাদি বচনের অর্থানুগত জ্ঞান অনুসারে জানা উচিত; "আমি পৃথকভাবে লক্ষণ বলছি না"—একথা বলা হয়েছে। এখন আমি এই অপক্রম ইত্যাদির উদাহরণ ও লক্ষ্য প্রদর্শন করব। অর্থের অনুগত হলো 'অন্বর্থ', অন্বর্থ জ্ঞানের বশে—এই হলো বিগ্রহ।

Tatthāpakkamaṃ yathā

তন্মধ্যে অপক্রম যেমন—

60.

৬০.

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo.

ভাবনা, দান ও শীল ইহলোকে সম্যকভাবে সম্পাদিত হলে ভোগ, স্বর্গ ও নির্বাণের সাধন হয়, এতে কোনো সংশয় নেই।

60. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. [Pg.92] Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni.

৬০. "ভাবনা" ইত্যাদি। সম্যকভাবে অর্থাৎ অলোভ আদি হেতু-সম্পত্তির দ্বারা যত্নসহকারে সম্পাদিত বা নিষ্পাদিত। এখানে ভোগ, স্বর্গ ও নির্বাণের হেতু হলো যথাক্রমে দান, শীল ও ভাবনা; কিন্তু ভাবনা, দান ও শীল নয়।

60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ. Ocityahīnaṃ yathātyādīsupi evamattho veditabbo. ‘‘Bhāvani’’ccādi. Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti.

৬০. তন্মধ্যে সেই অপক্রম ইত্যাদির মধ্যে অপক্রমের উদাহরণ এইরূপ। ঔচিত্যহীন ইত্যাদি স্থলেও এইরূপ অর্থ বুঝতে হবে। "ভাবন" ইত্যাদি। ইহলোকে অর্থাৎ এই আত্মভাবে সম্যকভাবে সম্পাদিত অর্থাৎ অলোভ আদি হেতু-সম্পত্তির দ্বারা যত্নসহকারে সম্পাদিত ও পুঞ্জীভূত ভাবনা, দান ও শীল হলো ভোগ, স্বর্গ ও নির্বাণের সাধন—অর্থাৎ উপভোগ-পরিভোগ, স্বর্গে উৎপত্তি, আয়ু, আরোগ্য ইত্যাদি এবং নির্বাণের সাধক। 'সংশয় নেই' অর্থাৎ সদৃশ ও বিসদৃশ বিপাক দানের ক্ষেত্রে কোনো সংশয় নেই। এখানে ভোগ, স্বর্গ ও নির্বাণের হেতুভূত বিষয়গুলো কিন্তু যথাক্রমে দান, শীল ও ভাবনা; তাই ফলক্রমের সাথে হেতুক্রমের বিরোধ থাকায় এটি 'ক্রমচ্যুত' দোষযুক্ত হয়েছে।

Ocityahīnaṃ yathā

ঔচিত্যহীন যেমন—

61. Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ.Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.

৬১. "জগতে একমাত্র আমিই নিরন্তর অত্যন্ত পূজনীয়; যেহেতু একমাত্র আমাতেই সমস্ত গুণ পুঞ্জীভূত হয়েছে।"

61. ‘‘Pūjanīyi’’ccādi. Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa.

৬১. "পূজনীয়ি" ইত্যাদি। যেহেতু যে কারণে সমস্ত গুণ অর্থাৎ শীল ইত্যাদি একমাত্র কেবল আমাতেই সমূদিত বা পুঞ্জীভূত হয়েছে, সেই কারণে এই সত্ত্বলোকে একমাত্র কেবল আমিই নিরন্তর বা সতত অত্যন্ত পূজনীয় বা অতিশয় পূজ্য। সৎপুরুষের পক্ষে এই প্রকার আত্মপ্রশংসা অরুচিকর।

61. ‘‘Pūjanīyatare’’ccādi. [Pg.93] Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma.

৬১. "পূজনীয়তরে" ইত্যাদি। যেহেতু যে কারণে সমস্ত গুণ অর্থাৎ শীল ইত্যাদি একাকী আমাতে, অদ্বিতীয় আমাতেই সমূদিত বা পুঞ্জীভূত হয়েছে, সেই কারণে লোকে অর্থাৎ সত্ত্বলোকে অদ্বিতীয় আমিই নিরন্তর বা সতত অত্যন্ত পূজনীয় বা অতিশয় পূজনীয়। এইভাবে আত্মপ্রশংসা করার কারণে ঔচিত্যের হানি ঘটেছে বলে একে 'ঔচিত্যহীন' বলা হয়।

Yathā ca

এবং যেমন—

62.

৬২.

Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ;

Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.

"যাচিত হয়ে আমি কীভাবে নিজের জীবনও দান না করে পারি? তবুও পুত্র দান করার সময় আমার হৃদয় কেঁপে উঠছে।"

62. ‘‘Yācito’’iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca.

৬২. "যাচিতো" ইত্যাদি। এখানে "যদি যাচনা করে, তবে যাচকদের জীবনও দান করব"—এই প্রদর্শিত উদারতার সাথে অনুপযুক্ত হলো পুত্র দানে হৃদয় কাঁপবার কথা বলা, যা বেসান্তর রাজা বলেছিলেন।

62. Yathā ca, evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yācito’’ccādi. Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ.

৬২. এবং যেমন, এইভাবেও ঔচিত্যহীনের উদাহরণ দেখতে হবে—"যাচিতো" ইত্যাদি। যাচকদের দ্বারা যাচিত হয়ে আমি জীবনও কীভাবে দান না করে পারি? তবুও এই প্রকার দানাশয় থাকা সত্ত্বেও পুত্র দানের দ্বারা আমার হৃদয় ব্যথিত বা কম্পিত হচ্ছে। এখানে বেসান্তর রাজার "যদি যাচনা করে, তবে যাচকদের জীবনও দান করব"—এই কৃত প্রতিজ্ঞার পর পুত্র দানে হৃদয় কম্পনের কথা বলা অতিশয় ত্যাগের যোগরূপ উদার গুণের অনুপযুক্ত হওয়ায় এটি 'ঔচিত্যহীন'।

Bhaggarīti yathā

ভগ্নরীতি যেমন—

63.

৬৩.

Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;

Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca.

নারী ও দুর্জনদের প্রতি বিশ্বাস করা উচিত নয়; বিষে, শৃঙ্গধারী পশুতে, নদীতে, রোগে এবং রাজকুলে।

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Nopapajjate na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena viseiccādinā ādhāre sattamīniddeso [Pg.94] attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca cakārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ.

৬৩. "ইত্থীনং" ইত্যাদি। 'নোপপজ্জতে' অর্থ যুক্তিসঙ্গত নয়। এখানে সম্বন্ধ পদে ষষ্ঠী বিভক্তি বর্জন করে "বিষে" ইত্যাদি দ্বারা আধারে সপ্তমী বিভক্তির নির্দেশ করায় অর্থরীতির ভঙ্গ ঘটেছে। আদিতে ও মধ্যে 'চ' কার বর্জন করায় শব্দরীতির ভঙ্গ ঘটেছে। রীতির সংখ্যা অনন্ত হওয়ায় রীতিভঙ্গও অনন্ত প্রকার হতে পারে। এই উদাহরণটি কেবল দিক-নির্দেশ মাত্র।

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu casaddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. Casaddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ.

৬৩. "ইত্থীনং" ইত্যাদি। নারী ও দুর্জনদের প্রতি সহবাস ইত্যাদির মাধ্যমে বিশ্বাস করা উচিত নয়, কারণ তা অনর্থ ও সংশয় নিবৃত্তির কারণ না হওয়ায় যুক্তিসঙ্গত নয়। বিষে অর্থাৎ গরলে, শৃঙ্গধারী পশুতে, নদীতে, বর্ধমান রোগে এবং বধ-বন্ধন ইত্যাদি কারক রাজকুলে বিশ্বাস করা উচিত নয়। এখানে শুরুতে সম্বন্ধ পদে ষষ্ঠী বিভক্তি দিয়ে আরম্ভ করে তা পরিত্যাগ করে সপ্তমী বিভক্তি প্রয়োগ করায় অর্থরীতি এবং আদি ও মধ্যে 'চ' শব্দ বর্জন করায় শব্দরীতি ভিন্ন হয়েছে। 'চ' শব্দ প্রয়োগ করতে হলে তা শুরুতেই অথবা শেষেই অথবা প্রত্যেকের সাথে যুক্ত করতে হয়। এই প্রকার প্রয়োগকে 'রীতিভঙ্গ' বলা হয়। রীতির বহুত্ব হেতু রীতিভঙ্গ দোষও বহুবিধ। এটি কেবল প্রাথমিক নিদর্শন মাত্র।

Sasaṃsayaṃ yathā

সসংশয় যেমন—

64.

৬৪.

Munindacandimāloka-rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.

মুনীন্দ্ররূপ চন্দ্রের আলোক-রসে চঞ্চললোচন বিশিষ্ট মানুষ যেন পথভ্রষ্ট পথিকের মতো, গো-পদ দর্শনে প্রীত।

64. ‘‘Munindi’’ccādi. [Pg.95] Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ raso anurāgo, tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena gopadatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho.

৬৪. "মুনীন্দি" ইত্যাদি। চন্দ্রের মতো চন্দ্র, মুনীন্দ্রই চন্দ্র; তাঁর আলোকন অর্থাৎ দর্শন, অথবা আলোক অর্থাৎ প্রকাশ, তাতে রস অর্থাৎ অনুরাগ, তার দ্বারা চঞ্চল বা চপল লোচন অর্থাৎ অক্ষি যার, সেই মানুষ; অবক্রান্ত অর্থাৎ অবতীর্ণ বা প্রবিষ্ট হয়েছে পথ বা মার্গ যার দ্বারা, সে অবক্রান্তপন্থ; গরুর কিরণসমূহের অথবা ইষ্টার্থ নিষ্পত্তির সূচকভাবের কারণে 'গোপদ' দর্শনে প্রীত বা আনন্দিত; এখানে গরুরূপ পশুর দর্শনের দ্বারাও বোঝা যেতে পারে—এইরূপ সন্দেহ সৃষ্টি হয়।

64. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho.

৬৪. “মুণীন্দ” ইত্যাদি। 'মুণীন্দচন্দিমালোকরসলোলবিলোচনো'—মুণীন্দ নামক চন্দ্রের আলোকে (দর্শনে বা প্রাদুর্ভাবে) অনুরাগের কারণে চঞ্চলনেত্র বিশিষ্ট ব্যক্তি যেন অবক্রান্তপথ অর্থাৎ অবতীর্ণমার্গ, বুদ্ধ দর্শনের জন্য মার্গে অবতীর্ণ হয়েছেন—এই হলো অভিপ্রায়। 'গোপদস্সনপীণিতো'—গো নামক রশ্মিসমূহের দর্শনে অথবা পরম মঙ্গলজনক গোপালকের দর্শনে সন্তুষ্ট হন। এখানে 'গোপদস্সনেন'—এই অর্থের প্রতীতি হওয়ার কারণে জানার বিষয়ে সংশয় উৎপন্ন হয়, তাই একে 'সসংশয়' দোষ বলা হয়। 'অবক্রান্তো পন্থো যেন' এবং 'গুন্নং রংসীনং গাবস্স বা পদস্সনং', 'গোপদস্সনেন পীণিতো'—এই হলো বিগ্রহ বাক্য।

65.

৬৫.

Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;

Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami.

বাক্যের অর্থ থেকে যা সহজে বোধগম্য হয় না, তাকে 'গ্রাম্য' দোষ বলা হয়; যেমন— "এই বীর্যবান পুরুষ শত্রুকে বধ করে বিশ্রাম নিলেন।"

65. ‘‘Vākya’’iccādi. Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho.

৬৫. “বাক্য” ইত্যাদি। 'পরং' অর্থাৎ শত্রুকে 'হন্ত্বান' অর্থাৎ প্রহার করে 'বীর্যবান' অর্থাৎ শূর এই 'পোসো' অর্থাৎ পুরুষ 'বিস্সমি' অর্থাৎ আশ্বস্ত বা বিশ্রাম লাভ করলেন। এই অর্থটি কিন্তু সহজে বোধগম্য নয় এমন নয়। কিন্তু 'পরং' অর্থাৎ অত্যন্ত প্রহার করে বীর্যবান ও উপযুক্ত বীর্যসম্পন্ন এই পুরুষ বীর্যক্ষয় করলেন—এই অর্থটি সহজে বোধগম্য নয় (বা অশ্লীল)।

65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘vākyatthato’’ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. Yathāti udāharati. Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho.

৬৫. অন্বর্থবশত লক্ষণের অপ্রকটতার কারণে লক্ষণসহ লক্ষ্যকে উদাহরণ দিচ্ছেন “বাক্যত্থতো” ইত্যাদি দ্বারা। বাক্যের অর্থ থেকে যা সহজে বোধগম্য হয় না বা বিরুদ্ধ অর্থ প্রকাশ করে, তাকে 'গ্রাম্য' দোষ বলে মনে করা হয়। “যথা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। 'পরং' অর্থাৎ শত্রুকে 'হন্ত্বান' অর্থাৎ বধ করে 'বীর্যবান' অর্থাৎ শূর এই 'পোসো' অর্থাৎ পুরুষ 'বিস্সমি' অর্থাৎ বিগতপরিশ্রম (ক্লান্তিহীন) হলেন—এই অর্থটি অভীষ্ট। কিন্তু 'পরং' অর্থাৎ অতিশয়রূপে হরণ করে বা অতিক্রম করে বীর্যবান অর্থাৎ উপচিত শুক্রসম্পন্ন এই পুরুষ ব্যায়ামের দ্বারা বীর্যক্ষয় করলেন—এই অর্থের অসভ্যতার (অশ্লীলতার) কারণে এটি 'গ্রাম্যত্ব' দোষ। 'বীর্যং' অর্থাৎ উৎসাহ বা বীর্য যার আছে—এই হলো বিগ্রহ।

66.

৬৬.

Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ [Pg.96] tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati.

যেখানে অলঙ্কারের দূষণ বা বিকৃতি ঘটে, তাকে 'দুষ্টালঙ্কার' বলা হয়; অলঙ্কার নির্দেশের অধ্যায়ে এর রূপ প্রকাশিত হবে।

66. ‘‘Duṭṭhā’’iccādi. Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā, etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo.

৬৬. “দুষ্ঠা” ইত্যাদি। যে বাক্যে অলঙ্কারসমূহের দূষণ বা বিকৃতি ঘটে, তাকে 'দুষ্টালঙ্কার' বলা হয়। সেই দুষ্টালঙ্কারের রূপ বা স্বরূপ 'অলঙ্কারনির্দেশ' নামক পরিচ্ছেদে প্রকাশিত হবে, সেখানেই তা প্রদর্শন করব—এই হলো অভিপ্রায়।

66. ‘‘Duṭṭhālaṅkari’’ccādi. Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti, etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma, tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkārasaddānaṃ tulyatthattā na virujjhati.

৬৬. “দুষ্টালঙ্কার” ইত্যাদি। যে বাক্যে অলঙ্কারদূষণ অর্থাৎ অলঙ্কারসমূহের বিরোধ ঘটে, বাক্যার্থের ওপর আশ্রিত সেই বাক্যকে 'দুষ্টালঙ্কার' বলা হয়। সেই দুষ্টালঙ্কার দোষযুক্ত বাক্যের রূপ বা স্বরূপ অলঙ্কারসমূহের নিদর্শনস্বরূপ 'অলঙ্কারনির্দেশ' পরিচ্ছেদে প্রকাশিত হবে। এখানে বললেও পুনরায় সেখানেও বলতে হবে, তাই এখানে বলা হয়নি—এই হলো অভিপ্রায়। উদ্দেশ্যে “দুষ্টালঙ্কতি” বলে এখন “দুষ্টালঙ্কার” বলায় কোনো বিরোধ নেই, কারণ অলঙ্কতি, অলঙ্করণ ও অলঙ্কার শব্দগুলো সমার্থক।

67.

৬৭.

Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo;

Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.

এখানে আমি সংক্ষেপ পদ্ধতিতে এই দোষসমূহের শ্রেষ্ঠ বিভাগ বা শ্রেণীবিন্যাস করেছি; কবিদের বোঝানোর জন্য এটিই যথেষ্ট, যদি অন্য কোনো কষ্টদায়ক দোষও থেকে থাকে।

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre

সঙ্ঘরক্ষিত মহাস্থবির কর্তৃক রচিত সুবোধালঙ্কারে—

Dosāvabodho nāma

'দোষাববোধ' নামক

Paṭhamo paricchedo.

প্রথম পরিচ্ছেদ সমাপ্ত।

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘katotri’’ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede [Pg.97]esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi–

৬৭. এভাবে “আমি উদাহরণসহ এগুলোর লক্ষণ বলব”—এই প্রতিজ্ঞা অনুসারে অগ্রসর হয়ে এখন “কতোত্র” ইত্যাদি দ্বারা উপসংহার সংক্ষেপ করছেন। 'অত্র' অর্থাৎ এই অধিকারে বা পরিচ্ছেদে, 'এসং' অর্থাৎ এই যথোক্ত পদদোষ ইত্যাদির 'পবরো' অর্থাৎ উত্তম 'বিভাগো' অর্থাৎ বিভাজন 'সংক্ষেপনয়া' অর্থাৎ সংক্ষেপ পদ্ধতিতে, বিস্তারিতভাবে নয়, যেহেতু অসংখ্য দোষের কোনো শেষ নেই, তা আমার দ্বারা সমাপ্ত করা হয়েছে। প্রশ্ন হতে পারে, “সংক্ষেপ পদ্ধতিতে” বলায় প্রাচীনদের দ্বারা প্রদর্শিত বহু দোষ কি বর্জন করা হয়েছে? এর উত্তরে বলা হচ্ছে—বিস্তারিত পদ্ধতি অনভিপ্রেত হওয়ার কারণে “সংক্ষেপ পদ্ধতিতে” বলা হয়েছে, কিন্তু সম্পূর্ণ বর্জন করে নয়। যেমন—

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ

“এই পতঙ্গ প্রজ্বলিত শত্রু-অগ্নিকে ধ্বংস করুক” ইত্যাদি বাক্যে—

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi pataṅgasaddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca.

অক্ষম অর্থান্তর ইত্যাদি বিরুদ্ধ অর্থান্তরের অন্তর্গত। কারণ এখানে 'পতঙ্গ' শব্দের দ্বারা জোনাকি পোকা নামক অন্য অর্থটি কাঙ্ক্ষিত অর্থে অসমর্থ। “বচন্তি গণ্ডা” ইত্যাদি অমঙ্গলজনক ও অপ্রযুক্ত পদসমূহ 'ক্লিষ্ট' দোষের অন্তর্গত।

Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca.

হস্তীর হ্রেষারব ইত্যাদি সম্বন্ধদূষিত বিষয় হলো 'লোকবিরোধী' দোষ। বৌদ্ধ শাস্ত্রাদিতে প্রসিদ্ধ রূপস্কন্ধ ইত্যাদি অন্য শাস্ত্রে বলা হলে তা 'অপ্রতীত' দোষ নামে পরিচিত। এটি 'আগমবিরোধী' দোষ। সম্বন্ধদূষিত ও অপ্রতীত ইত্যাদি দোষ 'বিরোধী' দোষের অন্তর্ভুক্ত এবং আনয়নযোগ্য হেতু হওয়ার কারণে হেত্বপেক্ষ দোষ 'নেয়' দোষ থেকে ভিন্ন নয়।

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

“দেব ক্লেশ হরণ করুন, রাহুগ্রস্ত দিবাকর”

Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) Sabandhapharusameveti ca.

ইত্যাদি অসমর্থ অভিধেয় প্রভৃতি দোষ 'ঔচিত্যহীন' দোষের মধ্যে সংগৃহীত হয়েছে। জুগুপ্সা ও অসভ্যতা (অশ্লীলতা) সূচক অন্য অর্থযুক্ত বাক্য 'গ্রাম্য' ও 'দুঃপ্রতীতিকর' দোষের মধ্যে সংগৃহীত হয়েছে এবং সম্বন্ধপরুষও (কর্কশতা) এর অন্তর্ভুক্ত।

Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu [Pg.98] anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha hapubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ, yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca.

এখানে ঔচিত্যহীন ও দুঃপ্রতীতিকর দোষগুলো বাক্যার্থের দোষ হলেও এবং শব্দকর্কশতা বাক্যের দোষ হলেও, পদ ও পদার্থের দোষের কারণে বাক্যই দুষ্ট হয়। বাক্য পদসমূহের দ্বারা গঠিত হয়, তাই পদ দুষ্ট হলে বাক্যার্থও দুষ্ট হয়। পদদোষের কারণে বাক্য ও বাক্যার্থের ভিন্নতার অভাব বোঝানোর জন্য অসমর্থ অভিধেয় ইত্যাদি পদদোষকে ঔচিত্যহীন আদি বাক্যার্থদোষের অন্তর্ভুক্ত করে বলা হয়েছে। যেমন প্রাচীনদের দ্বারা বিরুদ্ধ অর্থান্তর আদি পদের দ্বারা রচিত বাক্যকে 'বিরুদ্ধ' ইত্যাদি বলে বহু দুষ্ট বাক্য প্রদর্শন করা হয়েছে। “হরিসমানয়ী” এখানে 'হ' পূর্বক 'রিসমানয়ী'—এই কাঙ্ক্ষিত অর্থ থেকে ভ্রষ্ট থাকায় এটি 'ভ্রষ্ট' দোষ। অপ্রসিদ্ধ নানা অর্থে যুক্ত পদ হলো 'গূঢ়' দোষ, যেমন— “সক্কো সহস্সগূ” (সহস্ররশ্মি ইন্দ্র)। এভাবে ভ্রষ্ট ও গূঢ়ার্থ ইত্যাদি দোষ প্রসাদ গুণের বিরোধী।

Vākyepi visandhikamihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ, vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca.

বাক্যের ক্ষেত্রেও বিসন্ধি এখানে অনুপযোগী। অন্য বাক্যের অন্তর্গত বাক্য হলো 'বাক্যগর্ভ' দোষ। অন্য বাক্যের পদের সাথে মিশ্রিত যেমন— “অপথ্যমেসো দিস্সতি, বেজ্জং খাদত্যনারতং” ইত্যাদি বাক্যসংকীর্ণ দোষ 'ব্যাকীর্ণ' দোষের অন্তর্ভুক্ত।

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

“কোনো এক উদ্যানে আমি পঞ্চপল্লববিশিষ্ট একটি লতা দেখেছি; যার প্রতিটি পল্লবে বৃথাই পুষ্পমঞ্জরী শোভা পাচ্ছে।”

Idamavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā uyyānasaddena gehaṃ, latāvācinā vallarīsaddena aṅganā, pallavasaddena karacaraṇadasanacchadā, mañcarīsaddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya, tampi bodhayitumavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti.

এটি 'অবাচক' দোষ, যা প্রহেলিকার প্রমাদ বা আশ্রিত। সেখানে কবি 'উদ্যান' শব্দের দ্বারা গৃহ, লতাবাচক 'বল্লরী' শব্দের দ্বারা অঙ্গনা, 'পল্লব' শব্দের দ্বারা হাত, পা ও ওষ্ঠাধর এবং 'মঞ্জরী' শব্দের দ্বারা নখের শোভা ও দন্তকান্তি বোঝাতে চেয়েছেন। বাক্যার্থেও পদ্মিনীগণের রাত্রিকালীন প্রস্ফুটিত হওয়া ইত্যাদি বিরুদ্ধ বিষয় 'বিরোধী' দোষের অন্তর্ভুক্ত এবং তা অনুমোদিত নয়, তবে সম্পূর্ণ বর্জিতও নয়। এভাবে যথোক্ত পদ্ধতিতে সমাপ্ত এই সংক্ষেপ পদ্ধতিই কবি ও পণ্ডিতগণের খেদজনক—“কীভাবে রচনার মধ্যে এমন দোষ থাকতে পারে?”—এইরূপ আশঙ্কার উদ্রেককারী অন্য পদদোষ যেমন অসাধু, সন্দিগ্ধ, পর্যায়জ্ঞেয়, অপ্রতীতার্থ, অপ্রযোজক, দুর্বোধ, দেশী ইত্যাদি; বাক্যদোষ যেমন অধিক, ঊন, ভগ্নচ্ছন্দ ইত্যাদি; বাক্যার্থদোষ যেমন উপক্রম-উপসংহার-বিষম ইত্যাদি অন্য কোনো দূষণ যদি থাকে, তাও বোঝাতে বা অবগত করতে সমর্থ। যথোক্ত দোষের অনুসরণে বুদ্ধিমানগণ তা অনুমান করতে পারেন।

Evaṃ [Pg.99] vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti.

গ্রন্থকারের এরূপ বলার অভিপ্রায় এই যে—যেসব দোষ বিভাগ অনুসারে বলা হয়নি, গ্রন্থগৌরবের (গ্রন্থের কলেবর বৃদ্ধির) ভয়ে আমি সেগুলো সংক্ষেপ করেছি, কিন্তু লক্ষণের দ্বারা সংগৃহীত হয়েছে। কারণ সেগুলোর অন্ত কে শেষ করতে পারে?

Tattha saddasatthaviruddhamasādhu. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ, yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko dubbodho, kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko desiyo, tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ adhikaṃ. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ ūnaṃ, yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ, taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ.

সেখানে ব্যাকরণশাস্ত্রের বিরুদ্ধ পদ হলো 'অসাধু'। যা ক্রিয়াদি নিমিত্ত গ্রহণ করে অন্য অর্থেও ব্যবহৃত হয়, তা সংজ্ঞা বা নামের অভাবের কারণেই প্রযুক্ত হলে 'সন্দিগ্ধ' দোষ হয়, যেমন— “রবিম্হিহিমহা”। এটি কিন্তু বিশেষণ অর্থে সাধু হয়। প্রসিদ্ধ সংজ্ঞাবাচক শব্দের অন্য পর্যায়ের দ্বারা কল্পিত পদ হলো 'পর্যায়জ্ঞেয়', যেমন— “বড়বামুখেন” এর স্থলে “অশ্ববনিতাননেন” (ঘোটকীমুখ)। যা অত্যন্ত অব্যভিচারীভাবে বিশেষ্যের গুণ প্রকাশ করে, তা 'অপ্রতীতার্থ' দোষ, যেমন— “কৃষ্ণমসী” (কালো কালি)। অধীগত অর্থের অনুপযোগী পদ হলো 'অপ্রযোজক', যেমন— “অতিফেনিল সাগর অতিক্রম করলেন”। “মনুঞ্ঞদ্ধনয়ো পাদে, খাদয়ো কনি ভন্তি তে” ইত্যাদি হলো 'দুর্বোধ' দোষ; এখানে 'কনি' অর্থ কন্যা, 'খাদয়ো' অর্থ ঘুঙুর। “ইমে লাবণ্যতিল্লা তে, গল্লা লোলবিলোচনে” ইত্যাদি হলো 'দেশী' দোষ; এখানে 'তিল্ল' অর্থ জলাশয়বিশেষ, 'গল্ল' অর্থ কপোেল (গাল)। “স্বর্গসেবী শত্রুদের স্ত্রীদের হস্ত কঙ্কণহীন, নেত্র অঞ্জনহীন” ইত্যাদি হলো 'অधिक' দোষ। “কঙ্কণহীন হস্ত” ইত্যাদির দ্বারা বৈধব্য প্রতীয়মান হওয়ার কারণে “স্বর্গসেবী” শব্দটি অধিক (অতিরিক্ত)। যেখানে বক্তব্য বিষয়ের ন্যূনতা থাকে, তা 'ঊন' দোষ, যেমন— “তিলোকতিলকং মুনিং” ইত্যাদি। এখানে “বন্দামি” (বন্দনা করি) শব্দটি ঊন বা কম। ছন্দোভঙ্গযুক্ত বাক্য হলো 'ভগ্নচ্ছন্দ' দোষ, যা স্পষ্ট। আরম্ভ ও অবসানের বৈষম্য হলো 'উপক্রম-উপসংহার-বিষম' দোষ; তা আরব্ধ ক্রম পরিত্যাগ করে অন্যভাবে উপস্থাপন করা বলে জানতে হবে।

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ

সুবোধালঙ্কারের মহাস্বামী নামক টীকায়—

Dosāvabodhaparicchedo.

দোষাববোধ পরিচ্ছেদ সমাপ্ত।

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘katotre’’ccādinā nigamento dose saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, [Pg.100] paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho.

৬৭. এভাবে "আমি উদাহরণসহ এগুলোর লক্ষণ বলব"—এইরূপ কৃত প্রতিজ্ঞা অনুসারে সম্পাদন করে, এখন "কতত্রে" ইত্যাদি দ্বারা উপসংহার করতে গিয়ে দোষসমূহকে সংক্ষেপ করছেন। এখানে এই অধিকারে বা পরিচ্ছেদে, এই দোষসমূহের অর্থাৎ যথোক্ত পদদোষ ইত্যাদির শ্রেষ্ঠ বিভাগ (লক্ষণবিরোধের লক্ষ্য থেকে উত্তম বিভাগ, যা মিশ্রণহীনভাবে বিভক্ত) সংক্ষেপনয়ে (বিস্তারিত পরিহার করে সংক্ষেপ করার নিয়মে) আমার দ্বারা করা হয়েছে বা বলা হয়েছে। এই যথোক্ত সংক্ষেপক্রমই কাব্য রচনাকারী কবিদের খেদ উৎপাদনকারী—অর্থাৎ রচনার শরীরে কীভাবে এই ধরনের প্রয়োগ করব, এভাবে উৎপন্ন হওয়া মানসিক কষ্ট দূর করতে এবং এছাড়া অন্য কোনো অসাধু, সন্দিগ্ধ ইত্যাদি দোষ থাকলে, সে সমস্ত কিছু বোঝাতে সম্পূর্ণ সমর্থ হয়। 'নিয়তি অবুত্তোপি অত্থো এতেনীতি' (যার দ্বারা অনুক্ত অর্থও নির্ধারিত হয়) এবং 'সংক্ষেপশ্চ স নয়শ্চ' (যা সংক্ষেপ এবং নীতি)—এই হলো এর বিগ্রহ।

Ihāniddiṭṭhaṃ

এখানে যা নির্দিষ্ট বা উল্লিখিত হয়নি—

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ

"সেই প্রজ্বলিত পতঙ্গ (সূর্য/পতঙ্গ) শত্রু-অগ্নিকে বিনাশ করুক" ইত্যাদি।

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako pataṅgasaddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti.

অক্ষম-অর্থান্তর ইত্যাদি দোষ 'বিরুদ্ধার্থান্তর' দোষের অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় আলাদাভাবে বলা হয়নি। এখানে সূর্যবাচক 'পতঙ্গ' শব্দটি জোনাকি পোকা অর্থেও ব্যবহৃত হয়, তাই কাঙ্ক্ষিত শত্রুরূপ অগ্নি বিনাশে তা অসমর্থ অন্য অর্থ প্রকাশ করে।

‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. Appayuttapadādidoso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto.

"বচন্তি গণ্ডি" ইত্যাদি শাস্ত্রীয় প্রয়োগ কেবল লক্ষণের দ্বারাই সিদ্ধ হয়। অপ্রযুক্তপদ আদি দোষ ক্লিষ্টপদ দোষের অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় তা বলা হয়নি।

Gajahesāturaṅgakoñcanādādisambandhadūsitañca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payuttamappatītannāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ.

হাতির হ্রেষারব এবং ঘোড়ার ক্রৌঞ্চনাদ ইত্যাদির সম্বন্ধজনিত দূষণও (এর অন্তর্ভুক্ত)। জিন-আগম ইত্যাদিতে প্রসিদ্ধ রূপস্কন্ধ প্রভৃতি অন্য অর্থে প্রযুক্ত হলে তা 'অপ্রতীত' নামক দোষ হয়। এই দুটি যথাক্রমে লোকবিরোধ ও আগমবিরোধের অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় 'বিরোধী' পদের অন্তর্গত হয়েছে। হেত্বপেক্ষা (হেতু-অপেক্ষা) যা আনয়নযোগ্য হেতু হওয়ার কারণে 'নেয়' (অনুমেষ) দোষের অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় তা আলাদাভাবে বলা হয়নি।

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

"দেবতা ক্লেশ দূর করুন, রাহুগ্রস্ত দিবাকর (সূর্য)"

Iccādikaṃ asamatthābhidhāyiccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane [Pg.101] asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati.

ইত্যাদি অসমর্থ-অভিধায়ী (অসমর্থবাচক) দোষ ঔচিত্যহীন দোষের অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় বলা হয়নি। এখানে দিবাকর (সূর্য) নিজেই রাহুগ্রস্ত হওয়ায় অন্যদের ক্লেশ দূর করতে অসমর্থ—এই অসমর্থতা বিশেষণরূপ "রাহুগ্রস্ত" পদের দ্বারা জানা যায়।

Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. Duruccāraṇabhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭhañca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti.

জুগুল্সা (ঘৃণা), অমঙ্গল ও অসভ্য (অশ্লীল)—এই তিনটির কোনো একটির প্রকাশক বা বাচক অন্য অর্থযুক্ত শব্দকে 'গ্রাম্য' বলা হয়। এটি বুঝতে কষ্টকর হওয়ায় বাক্যার্থ-গ্রাম্যদোষেরই অন্তর্ভুক্ত, তাই আলাদাভাবে বলা হয়নি। উচ্চারণ করা কঠিন—এই লক্ষণযুক্ত 'কষ্ট' (কর্কশ) দোষটি 'বন্ধপরুষ' (কর্কশ রচনা) দোষ থেকে অভিন্ন হওয়ায় তা বলা হয়নি। "হরিসমানয়ী" (সিংহ নিয়ে এল) বলার স্থলে 'হ' পূর্বক 'রিসমানয়ী' ইত্যাদি কাঙ্ক্ষিত অর্থ থেকে ভ্রষ্ট হওয়ায় তা 'ভ্রষ্ট' দোষ এবং "শক্র সহস্রগু" ইত্যাদি অপ্রসিদ্ধ বিষয়ে প্রযুক্ত হওয়ায় 'গূঢ়' দোষ। এই অর্থগূঢ় আদি দোষসমূহ প্রসাদ অলঙ্কারবিরোধী হওয়ায় প্রসাদ গুণের গ্রহণের মাধ্যমেই পরিত্যক্ত হয়েছে, তাই আলাদাভাবে বলা হয়নি। এখানে 'সহস্র গাভী (রশ্মি বা চক্ষু) যার আছে'—এই অর্থে 'সহস্রগু' হলো শক্রর (ইন্দ্রের) একটি গূঢ় নাম।

Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ.

বাক্যদোষের মধ্যেও বিসন্ধি-বাক্য এখানে অনুপযোগী হওয়ায় বলা হয়নি। বাক্যের মধ্যে অন্য বাক্য পতিত হওয়াকে 'বাক্যগর্ভ' এবং অন্য বাক্যের পদের সাথে মিশ্রিত হওয়াকে 'বাক্যসংকীর্ণ' বলা হয়।

‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’

"একে অপথ্য (অহিতকর) দেখা যাচ্ছে, সে অনবরত বৈদ্যকে (চিকিৎসককে) খাচ্ছে"

Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati. Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati. Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma.

ইত্যাদি বাক্যসংকীর্ণ দোষও 'ব্যাকীর্ণ' দোষের অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় বলা হয়নি। এখানে—এই চিকিৎসক অনবরত (সর্বদা) অপথ্য (রোগের অহিতকর বিষয়) দেখছেন (বলছেন)। এই রোগী অনবরত (সর্বদা) অপথ্য (অহিতকর খাদ্য) খাচ্ছে। বৈদ্যের (চিকিৎসকের) প্রতি অসন্তুষ্ট হচ্ছে। এভাবে অনেক বাক্যের দ্বারা যুক্ত বাক্যকে 'সংকীর্ণ' বলা হয়।

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

"কোনো এক উদ্যানে আমি একটি পঞ্চপল্লবযুক্ত লতা দেখেছি; যার প্রতিটি পল্লবে বৃথাই পুষ্পমঞ্জরী শোভা পাচ্ছে।"

Idamavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā [Pg.102] purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā uyyānasaddena gehañca latāpariyāyavallarīsaddena aṅganā ca pallavasaddena karacaraṇādharā ca mañcarīsaddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā.

এই অবাচক (অর্থহীন) দোষটি প্রহেলিকা বা ধাঁধার ক্ষেত্রে 'প্রমুসিতা' (স্মৃতিভ্রষ্টতা) আশ্রিত হওয়ায় বলা হয়নি। প্রশ্ন হতে পারে—এখানে নিজের দ্বারা প্রহেলিকা না দেখিয়ে অবাচক দোষকে প্রমুসিতার অন্তর্ভুক্ত করা কি অসিদ্ধের দ্বারা অসিদ্ধ সাধন করা নয়? তা নয়, কারণ "শিষ্যদের কষ্টের ভয়ে আমার দ্বারা এ সমস্ত উপেক্ষা করা হয়েছে" এবং পরবর্তীতে ক্লিষ্টপদ দোষ পরিহার প্রসঙ্গে "প্রহেলিকায় আরূঢ় হলে ক্লিষ্টতা দোষাবহ নয়"—এর দ্বারা প্রাচীনদের প্রদর্শিত ষোলোটি প্রহেলিকাকেও দেখানো হয়েছে বলে সিদ্ধের দ্বারাই অসিদ্ধ সাধন হয়। সেখানে কবি 'উদ্যান' শব্দের দ্বারা গৃহ, লতার পর্যায়বাচক 'বল্লরী' শব্দের দ্বারা অঙ্গনা (নারী), 'পল্লব' শব্দের দ্বারা হাত-পা ও অধর এবং 'মঞ্জরী' শব্দের দ্বারা নখ ও দাঁতের কান্তি বোঝাতে চেয়েছেন।

Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘katotra saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ.

বাক্যার্থদোষের মধ্যেও পদ্মসমূহের রাতে প্রস্ফুটিত হওয়া ইত্যাদি বিরুদ্ধ বিষয় 'বিরোধী' পদেরই অন্তর্ভুক্ত হওয়ায় বলা হয়নি—এটি দেখানোর জন্যই "কতোত্র সংক্ষেপনয়া" (এখানে সংক্ষেপ নিয়মে করা হয়েছে) বলা হয়েছে, কিন্তু সেগুলোকে সম্পূর্ণ বর্জন করা হয়নি। এখানে ঔচিত্যহীন ও দুষ্প্রতীতিকর—এই দুটি বাক্যার্থদোষ হওয়া সত্ত্বেও, বন্ধপরুষ বাক্যদোষ হওয়া সত্ত্বেও এবং বিরোধী পদদোষ হওয়া সত্ত্বেও, "অসমর্থ-অভিধায়ী" আদি পদ, "জুগুল্সাদি-ত্রয়-প্রকাশক" আদি পদ, কষ্টপদ এবং পদ্মসমূহের রাতে প্রস্ফুটিত হওয়া আদি বাক্যার্থ—এই চারটি দোষ ভিন্নজাতীয় ঔচিত্য ইত্যাদির মধ্যে কীভাবে সংগৃহীত হলো? সত্য, তবুও পদের দুষ্টতা (ত্রুটি) থাকলে বাক্য ও বাক্যার্থের নির্দোষতা থাকে না। তাই পদদোষের সাথে সন্ধিবাক্য ও বাক্যার্থদোষের অভিন্নতা শিষ্যদের বোঝানোর জন্য পদদোষ ইত্যাদিকে বাক্যার্থদোষ ইত্যাদির মধ্যে সংগৃহীত করা হয়েছে বলে জানতে হবে। এর দ্বারাই প্রাচীনদের দ্বারা বিরুদ্ধার্থান্তর আদি পদের দ্বারা বিচারিত বাক্যকে 'বিরুদ্ধ' ইত্যাদি বলে বহু দুষ্ট বাক্য দেখানো হয়েছে বলে মনে করতে হবে।

Imāyeva gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha parasaddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddhamasādhu nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso [Pg.103] natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma, yathā–

এই গাথাতেই "তমত্থি চে খেদকরং পরম্পি" (যদি অন্য কোনো খেদকর দোষ থাকে)—এখানে 'পর' শব্দের দ্বারা অসাধু, সন্দিগ্ধ, পর্যায়জ্ঞেয়, অপ্রতীতার্থ, অপ্রযোজক, discourages দুর্বোধ, দেশীয় আদি পদদোষ এবং অধিক, ঊন, ভগ্নচ্ছন্দ আদি বাক্যদোষ এবং উপক্রম-উপসংহার-বিষম নামক বাক্যার্থদোষ গ্রহণ করা হয়েছে। এখানে শব্দশাস্ত্রের (ব্যাকরণের) বিরোধী শব্দকে 'অসাধু' বলা হয়। ক্রিয়া নিষ্পত্তির কারণ গ্রহণ করে অন্য অর্থে প্রবর্তিত নামকে বিশেষণের অর্থ ছাড়া সংজ্ঞাবাচক শব্দে প্রয়োগ করাকে 'সন্দিগ্ধ' বলা হয়, যেমন— "রবিম্হি হিমহা" (সূর্যে হিমহা)। এখানে 'হিমহা রবী' (হিমনাশক সূর্য) এভাবে বিশেষণ দিলে কোনো দোষ থাকে না। প্রসিদ্ধ সংজ্ঞাবাচক শব্দের পর্যায়বাচক নামের দ্বারা কল্পিত পদকে 'পর্যায়জ্ঞেয়' বলা হয়, যেমন— "বড়বামুখের অশ্ববনিতানন" (ঘোটকীমুখ)। অতিশয়তা ছাড়া ভাবিত অর্থে বিশেষ্যের গুণবাচক পদকে 'অপ্রতীতার্থ' বলা হয়, যেমন— "কৃষ্ণমসী" (কালো কালি)। অবগত বিষয়ের অনুপযোগী পদকে 'অপ্রযোজক' বলা হয়, যেমন— "অতিফেনিল সাগর অতিক্রম করল"। অপ্রসিদ্ধ বাক্যকে 'দুর্বোধ' বলা হয়, যেমন—

‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti.

"মনুঞ্ঞদ্ধনয়ো পাদে, খাদয়ো কনি ভন্তি তে"।

Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma. Yathā–

হে কন্যে (কনি), তোমার (তে) পায়ে মনোহর শব্দযুক্ত (মনুঞ্ঞদ্ধনয়ো) ঘুঙুরগুলো (খাদয়ো) শোভা পাচ্ছে (ভন্তি)। কোনো বিশেষ দেশেই কেবল প্রসিদ্ধ নামকে 'দেশীয়' বলা হয়। যেমন—

‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti.

"ইমে লাবণ্যতল্পা তে, গল্লা লোলবিলোচনে"।

He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payuttamadhikaṃ nāma. Yathā–

হে চঞ্চলনয়না (লোলবিলোচনে), তোমার (তে) এই গাল দুটি (গল্লা) লাবণ্যময় জলাশয়সদৃশ (লাবণ্যতল্পা) অর্থাৎ মনোহর জলাশয়বিশেষ হয়েছে। কোনো ছলে প্রকাশিত অর্থকে পুনরায় প্রকাশ করার জন্য প্রযুক্ত পদকে 'অধিক' বলা হয়। যেমন—

‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ;

Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti.

"হে রাজেন্দ্র, আপনি বিরাজমান থাকলে, স্বর্গসেবী (মৃত) শত্রুদের স্ত্রীদের হাত কঙ্কণহীন এবং চোখ অঞ্জনহীন (কাজলহীন) হয়।"

Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ.

এখানে "কঙ্কণহীন হাত, কাজলহীন চোখ"—এর দ্বারাই স্ত্রীদের বিধবা হওয়া প্রতীয়মান হয়, তাই তা প্রকাশের জন্য প্রযুক্ত "স্বর্গসেবী" (মৃত) শব্দটি 'অধিক' নামক দোষ। যা বলা উচিত তা থেকে কম বাক্যকে 'ঊন' বলা হয়। যেমন— "ত্রিলোকতিলক মুনিকে"—এখানে "বন্দনা করি" এই বক্তব্যটি না বলায় তা 'ঊন' দোষ। ছন্দোহানিযুক্ত বাক্যকে 'ভগ্নচ্ছন্দ' বলা হয়। এটি সেই সেই ছন্দের অক্ষর গণনার কম-বেশির কারণে স্পষ্ট হয়। আদি ও অন্তের বিষমতাকে 'উপক্রম-উপসংহার-বিষম' বলা হয়। এটি আরম্ভ করা ক্রম পরিত্যাগ করে অন্য ক্রমে নিয়ম নির্ধারণ করা বলে জানতে হবে।

Iti subodhālaṅkāranissaye

ইতি সুবোধালঙ্কার-নিশ্চয়ে

Paṭhamo paricchedo.

প্রথম পরিচ্ছেদ।

2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā

২. দোষপরিহার-অববোধ পরিচ্ছেদ বর্ণনা।

68.

৬৮.

Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ;

Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.

কখনো কবির কুশলতাবশত এই সমস্ত বিরোধও দোষের সংখ্যা অতিক্রম করে গুণের মার্গে প্রবেশ করে।

69.

৬৯.

Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā;

Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate.

অতএব, উক্ত বিরোধসমূহ যেভাবে অবিরোধ (নির্দোষ) হতে পারে, সেভাবে দোষপরিহারের অববোধ (জ্ঞান) এখন উপস্থাপন করা হচ্ছে।

68-69. Iccevaṃ [Pg.104] dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘kadācī’’tyādi. Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci, na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. ‘‘Tene’’ccādi. Yenevaṃ, tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya, tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho.

৬৮-৬৯. এভাবে দোষবিভাগ নির্ধারণ করে এখন যথোক্ত দোষপরিহারের ক্রম উপদেশ দেওয়ার জন্য "কদাচি" ইত্যাদি বলছেন। এই সমস্ত বিরোধই (বিরুদ্ধার্থান্তর ইত্যাদি থেকে কোনো একটি মাত্র দোষ নয়) দোষসমূহের সংখ্যা বা গণনা অর্থাৎ দোষভাব অতিক্রম করে গুণের মার্গে বা পথে অর্থাৎ গুণস্বভাব লাভ করে—কখনো কখনো, সর্বদা নয়। তা প্রয়োগকারী কবির কুশলতার কারণে (সেই ধরনের বিষয় গ্রহণের লক্ষণযুক্ত নৈপুণ্যের কারণে), এমনি এমনি নয়। "তেন" ইত্যাদি। যেহেতু এমন, সেই কারণে উক্ত বিরুদ্ধার্থান্তর আদি বিরোধসমূহ যেভাবে (যে প্রকারে) অবিরোধ অর্থাৎ নির্দোষ হতে পারে, সেভাবে (সেই প্রকারে) দোষসমূহের পরিহার (দূরীকরণ) যার দ্বারা অববোধিত বা জানা যায়, তা-ই হলো অববোধ। সেই নামের পরিচ্ছেদটি এখন আনা হচ্ছে বা বলা হচ্ছে—এই হলো অর্থ।

68-69. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘kadācī’’tyādimāha. Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati, tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā [Pg.105] siyā yena pakārena bhaveyya, tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo.

৬৮-৬৯. এভাবে দোষের শ্রেণীবিভাগ নির্ধারণ করে, এখন পূর্বোক্ত দোষসমূহের পরিহারের উদ্দেশ্যে আরম্ভ করে 'কদাচি' ইত্যাদি বলেছেন। পদদোষ প্রভৃতি এই সমস্ত বিরোধই দোষের সংখ্যা বা দোষের গণনা অথবা দোষভাবকে অতিক্রম করে কখনো কবির কুশলতাবশত ব্যাকরণ, অভিধান, ছন্দ ও অলঙ্কারাদিতে পরিচয়ের লক্ষণযুক্ত প্রজ্ঞার পটুতা দ্বারা যেহেতু গুণবীথি বা গুণপদবী অর্থাৎ কেবল গুণস্বভাবকে অবগাহন বা লাভ করে, সেই কারণে উক্ত বিরোধসমূহের অর্থাৎ পূর্বোক্ত পদদোষাদি বিরোধের অবিরোধ বা অবিরুদ্ধতা যেভাবে হতে পারে, সেই প্রকারে দোষপরিহারের অববোধ অর্থাৎ পূর্বোক্ত পদদোষাদির পরিহারক্রমের অববোধের কারণ হওয়ায় তন্নামক পরিচ্ছেদটি এখন সুযোগ পেয়ে উপস্থাপিত বা বলা হচ্ছে। পূর্বোক্ত দোষসমূহ কবির সামর্থ্যবশত নির্দোষত্ব লাভ করে, সেই সামর্থ্যের উপদেশ প্রদর্শন করব—এটাই অভিপ্রায়।

Padadosaparihāravaṇṇanā

পদদোষ পরিহার বর্ণনা

Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā –

সেখানে বিরুদ্ধার্থান্তরের (বিরুদ্ধ অর্থান্তর দোষের) পরিহার যেমন—

70.

৭০.

Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;

Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ.

পক্ব শালীধানের দর্শনে সুখ লাভকারী সেই শালীন (ভদ্র বা বিনয়ী) ব্যক্তিকে এই বিষদ (জলদ বা মেঘ) কীভাবে সুখ প্রদান করবে?

70. ‘‘Vindanta’’miccādi. Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā.

৭০. 'বিন্দন্তং' ইত্যাদি। পাকের দ্বারা পরিপক্ব ভাবযুক্ত শালীন (ভদ্র) ব্যক্তিদের অথবা মনোহর রক্তশালী প্রভৃতি শালিজাতীয় ধানের দর্শনে সুখ অর্থাৎ মানসিক সোমনস্য লাভকারী সেই ব্যক্তিকে এই বিষদ অর্থাৎ মেঘ কীভাবে সুখ প্রদান করবে? এখানে এই ধরনের ব্যক্তিকে অসুখ (দুঃখ) প্রদান করা বিষরূপী মেঘের অনুরূপ—এভাবে বিরুদ্ধার্থান্তরতা দোষ পরিহৃত হয়েছে।

70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. ‘‘Vindanti’’ccādi. Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu.

৭০. সেখানে বিরুদ্ধার্থান্তরের পরিহার যেভাবে হয়, তা এরূপ—'বিন্দন্তি' ইত্যাদি। পাকের দ্বারা পরিপক্ব ভাবযুক্ত শালীন (ভদ্র) ব্যক্তিদের অথবা মনোহর রক্তশালী প্রভৃতি শালিজাতীয় ধানের দর্শনের কারণে সুখ অর্থাৎ মানসিক সোমনস্য লাভকারী বা অনুভবকারী সেই ব্যক্তিকে অর্থাৎ সেই কৃষককে জলদাতা এই বিষদ মেঘ কীভাবে সুখ প্রদান করবে? সুখ প্রদান করেই না। এই ধরনের ব্যক্তিকে দুঃখ প্রদান করা বিষদাতা মেঘেরও অনুরূপ—এভাবে বিরুদ্ধ অর্থটি অপনীত হয়েছে। 'পাকেন শালিনো' (পাকের দ্বারা শালীন)—এটি বিগ্রহ। 'সুখং করোতি' (সুখ করে)—এই অর্থে 'সুখয়ে' এটি নামধাতু।

Yathā vā –

অথবা যেমন—

71.

৭১.

Vināyakopi [Pg.106] nāgosi,Gotamopi mahāmati;

Paṇītopi rasāpeto,Cittā me sāmi te gati.

হে স্বামী! আপনি বিনায়ক (গরুড় বা পক্ষীরাজ) হয়েও নাগ (সর্প বা হস্তী), গোতম (হীনপশু) হয়েও মহামতি (মহাপ্রাজ্ঞ), প্রণীত (মধুর রসযুক্ত) হয়েও রসাপেত (রসহীন); আপনার গতি (লীলা) আমার কাছে আশ্চর্যজনক।

71. ‘‘Vināyakopi’’ccādi. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti vināyako, vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. Me mama. Sāmīti āmantanaṃ. Te tava gati pavatti cittā abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ.

৭১. 'বিনায়কোপি' ইত্যাদি। 'বীনাং' অর্থাৎ পক্ষীগণের নায়ক হলেন গরুড়; সত্ত্বগণকে দমন বা বিনয় শিক্ষা দেন বলে 'বিনায়ক' হলেন বুদ্ধ বা ভগবান। সেখানে যখন বিনায়ক অর্থ গরুড়, তখন 'নাগ' অর্থ সর্প—এটি বিরুদ্ধ; কিন্তু পক্ষান্তরে (অন্য অর্থে) ভগবানের আগু অর্থাৎ রাগাদির অভাববশত তা অবিরুদ্ধ। এই গাভীসমূহের মধ্যে অতিশয় 'গো' হলেন 'গোতম' অর্থাৎ হীনপশু; আবার গোতম বংশে অবতীর্ণ হওয়ায় 'গোতম' হলেন ভগবান। 'তুমি হীনপশু হয়েও মহামতি'—এটি বিরুদ্ধ, কারণ অত্যন্ত হীনপশুর মহতী প্রজ্ঞার অভাব থাকে। কিন্তু পক্ষান্তরে কোনো ব্যাঘাত ঘটে না। 'প্রণীত' অর্থ মধুর রস এবং উত্তম সুগত। সেখানে মধুর রস থেকে অপিত বা অপগত—এটি বিরুদ্ধ হয়; কিন্তু ভগবানের ক্ষেত্রে শৃঙ্গারাদি রস থেকে অপগত—এটি যুক্তিযুক্ত। 'মে' অর্থ আমার। 'স্বামী' এটি সম্বোধন। 'তে' অর্থ আপনার 'গতি' বা প্রবৃত্তি 'চিত্তা' অর্থাৎ অদ্ভুত বা আশ্চর্যজনক। এখানে বিরুদ্ধার্থান্তর দোষটি প্রশংসনীয় বিরোধালঙ্কারের দ্বারা পরিহৃত হয়েছে।

71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā. ‘‘Vināyako’’ccādi. He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi. No ce, vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi. Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi. No ce, gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi. Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi. No ce, paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi. Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā. [Pg.107] Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti vināyako, buddho. Natthi āgu etassāti nāgo, buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti mahāmati, buddho. Padhānattaṃ nīto paṇīto, madhuro raso. Rasato apetoti rasāpeto, buddhoti viggaho.

৭১. অথবা উক্ত দোষের পরিহার এরূপও হতে পারে—'বিনায়ক' ইত্যাদি। হে স্বামী! আপনি বিনায়ক (গরুড়) হয়েও নাগ (সর্প)। তা যদি না হয়, তবে বিনায়ক (সত্ত্বগণকে বিনয়ীকারী) হয়েও নাগ (নিষ্ক্ ক্লেশ বা পাপহীন)। আপনি গোতম (পশুশ্রেষ্ঠ বা হীনপশু) হয়েও মহামতি (মহাপ্রাজ্ঞ)। তা যদি না হয়, তবে গোত্রত গোতম হয়েও মহামতি (মহাপ্রাজ্ঞ)। আপনি প্রণীত (মধুর) হয়েও রসাপেত (মধুর রস থেকে অপগত)। তা যদি না হয়, তবে প্রণীত (উত্তম) হয়েও রসাপেত (শৃঙ্গারাদি রস থেকে অপগত)। আপনার গতি বা প্রবৃত্তি আমার কাছে আশ্চর্যজনক। এখানে গরুড়ের নাগত্ব, পশুশ্রেষ্ঠের প্রজ্ঞাবত্তা এবং প্রণীতের নীরসত্ব বিরুদ্ধ হলেও, অন্য পক্ষের অবিরুদ্ধতাবশত বিরুদ্ধার্থান্তর দোষটি প্রশংসিত বিরোধালঙ্কারের দ্বারা নিরাকৃত হয়েছে। 'বীনাং' অর্থাৎ পক্ষীগণের নায়ক হলেন গরুড়। সত্ত্বগণকে বিনয় শিক্ষা দেন বলে 'বিনায়ক' হলেন বুদ্ধ। যার 'আগু' (পাপ বা ক্লেশ) নেই, তিনি হলেন 'নাগ' অর্থাৎ বুদ্ধ। গাভীসমূহের মধ্যে অতিশয় হলেন 'গোতম' অর্থাৎ পশু। যার মহতী মতি (প্রজ্ঞা) আছে, তিনি হলেন 'মহামতি' অর্থাৎ বুদ্ধ। প্রধানত্বে নীত হয়েছে যা, তা 'প্রণীত' অর্থাৎ মধুর রস। রস থেকে অপগত যিনি, তিনি 'রসাপেত' অর্থাৎ বুদ্ধ—এটি বিগ্রহ।

Ajhatthassa yathā –

অজহদর্থের (বা অধিকার্থের) পরিহার যেমন—

72.

৭২.

Kathaṃ tādiguṇābhāve,Lokaṃ toseti dujjano;

Obhāsitāsesadiso,Khajjoto nāma kiṃ bhave.

সেইরূপ গুণের অভাব থাকা সত্ত্বেও দুর্জন কীভাবে জগৎকে সন্তুষ্ট করবে? সমস্ত দিক আলোকিতকারী জোনাকি কি কখনো সূর্য হতে পারে?

72. ‘‘Katha’’miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo.

৭২. 'কথম' ইত্যাদি। দুর্জন—সেইরূপ গুণসমূহ জগৎকে সন্তুষ্ট করে, নিজের মধ্যে সেইরূপ গুণের অভাব থাকা সত্ত্বেও কীভাবে জগৎকে অর্থাৎ সত্ত্বলোককে সন্তুষ্ট করবে? সন্তুষ্ট করে না—এটাই অর্থ। উক্ত অর্থটিই অন্য অর্থ দ্বারা প্রমাণ করছেন—'জোনাকি নামক সমস্ত দিক আলোকিতকারী বা দীপ্তকারী কি সূর্য হতে পারে? হতে পারে না, কারণ তার মধ্যে সেইরূপ গুণের অভাব রয়েছে।' এখানে জোনাকির অধিকার্থভাবের সাথে যুক্ত 'সমস্ত দিক আলোকিতকারী' নামক দোষটি 'কথম তদ্-গুণাভাবে' ইত্যাদি বচনভঙ্গির দ্বারা পরিহৃত হয়েছে।

72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. ‘‘Kathi’’ccādi. Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ [Pg.108] attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho.

৭২. 'অজহদর্থের পরিহার যেমন'—এখানে পরিহারটি উহ্য (অধ্যাপ্য), উপরেও অনুরূপ। 'কথি' ইত্যাদি। দুর্জন অর্থাৎ গুণহীন ব্যক্তি সেইরূপ গুণের অভাবে অর্থাৎ সন্তোষ উৎপাদনের কারণস্বরূপ সেইরূপ শীলাদি গুণের নিজের মধ্যে অবিদ্যমানতায় কীভাবে জগৎকে অর্থাৎ সত্ত্বলোককে সন্তুষ্ট করবে? সন্তুষ্ট করেই না। তথাহি, জোনাকি নামক সমস্ত দিক আলোকিতকারী কি সূর্য হতে পারে? হতে পারে না। এখানে জোনাকির সকল দিক আলোকিতকরণ নামক অধিকার্থ দোষটি 'কথম তদ্-গুণাভাবে' ইত্যাদি বাক্যভঙ্গির দ্বারা নিরাকৃত হয়েছে। 'তাদী চ তে গুণা চ' (সেইরূপ এবং সেই গুণসমূহ)—এটি বিগ্রহ।

73.

৭৩.

Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;

Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti.

প্রহেলিকায় (ধাঁধায়) আরূঢ় হলে ক্লিষ্টতা (ক্লিষ্টপদ দোষ) দুষ্ট হয় না; প্রিয়া কর্তৃক সুখে আলিঙ্গিত কোন ব্যক্তিকে সে আলিঙ্গন করে না?

73. ‘‘Paheḷikāyaṃ’’iccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha ‘‘piye’’ccādi. Itīti nidassane. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu. Nuiti parivitakke nipāto. Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ.

৭৩. 'প্রহেলিকায়াম' ইত্যাদি। ক্লিষ্টতা অর্থাৎ ক্লিষ্টপদ দোষ প্রহেলিকার বিষয়ে আরূঢ় হলে তা দুষ্ট হয় না। কেমন? তা বলছেন—'প্রিয়া' ইত্যাদি। 'ইতি' শব্দটি উদাহরণের জন্য। প্রিয়া অর্থাৎ বল্লভা কর্তৃক আলিঙ্গিত কোন ব্যক্তিকে সুখ অর্থাৎ কায়িক ও মানসিক সুখ আলিঙ্গন বা সংযুক্ত করে না? 'নু' শব্দটি বিতর্কের অর্থে নিপাত। এখানে 'প্রিয়া' নামক ক্লিষ্ট পদটি প্রহেলিকায় সমারোপের দ্বারা পরিহৃত হয়েছে।

73. ‘‘Paheḷike’’ccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, itisaddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā itisaddo pakāratthoti. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu, āliṅgatevāti. Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti.

৭৩. 'প্রহেলিকা' ইত্যাদি। ক্লিষ্টতা অর্থাৎ ক্লিষ্টপদ দোষ নামক দোষটি যদি প্রহেলিকার বিষয়ে আরূঢ় হয়, তবে তা দুষ্ট হয় না। উদাহরণ কী? 'প্রিয়া সুখালিঙ্গিতং কমালিঙ্গতি নু নো ইতি'। 'ইতি' শব্দটির উদাহরণার্থত্ব হেতু এটি অবশিষ্ট উদাহরণসমূহের উপলক্ষণ বলে জানতে হবে। তা যদি না হয়, তবে এই প্রকারের উদাহরণসমূহ পরিগৃহীত না হওয়ার কারণে 'ইতি' শব্দটি প্রকার অর্থে ব্যবহৃত। প্রিয়া অর্থাৎ বল্লভা কর্তৃক আলিঙ্গিত বা উপগৃহিত কোন ব্যক্তিকে সুখ অর্থাৎ কায়িক ও মানসিক সুখ আলিঙ্গন করে না? আলিঙ্গন করেই। এখানে 'প্রিয়া' নামক ক্লিষ্ট পদটি প্রহেলিকায় আরোপের দ্বারা নিরাকৃত হয়েছে।

74.

৭৪.

Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite;

Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya.

ইচ্ছিত যমক অলঙ্কারে ক্লিষ্টপদ প্রয়োগ করা উচিত নয়; কিন্তু তা ছাড়া অন্য সমস্ত যমক যেন এই ক্লিষ্টপদময় হয়ে যায়।

74. ‘‘Yamake’’ccādi. [Pg.109] Tato aññanti icchitayamakato aññaṃ. Tuiti visesajotako. Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya.

৭৪. 'যমকে' ইত্যাদি। 'ততো অন্যং' অর্থ ইচ্ছিত যমক থেকে অন্য। 'তু' শব্দটি বিশেষ দ্যোতক। 'এতন্ময়ং ইব' অর্থ এই ক্লিষ্টপদের দ্বারা নিষ্পন্ন বা উৎপন্ন হওয়ার মতো।

74. ‘‘Yamake’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho.

৭৪. 'যমকে' ইত্যাদি। ক্লিষ্টপদটি ইচ্ছিত যমকে অর্থাৎ ইষ্ট যমকে প্রয়োগ করা উচিত নয়। সেই ইষ্ট যমক থেকে অন্য সমস্ত যমক যেন এই ক্লিষ্টপদ দোষের দ্বারা কৃত বা উৎপন্ন হওয়ার মতো হয়। এখানে ইষ্ট যমকটি উক্ত নিয়মে জানতে হবে। 'এতেন নির্বৃত্তং এতন্ময়ং' (এর দ্বারা নিষ্পন্ন)—এটি বিগ্রহ।

Desavirodhino yathā –

দেশবিরোধের পরিহার যেমন—

75.

৭৫.

Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ;

Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale.

বোধিসত্ত্বের প্রভাবে স্থলেও জলজ পুষ্পসমূহ (পদ্মাদি) উৎপন্ন হয়েছিল, যেন তারা সেই জলে দীর্ঘকাল বসবাসের ক্লেশ দূর করছিল।

75. ‘‘Bodhisatte’’ccādi. Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasanamāvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho.

৭৫. 'বোধিসত্তে' ইত্যাদি। মায়াদেবীর পুত্র বোধিসত্ত্বের—যাঁর বিশেষ মহিমা পরে বলা হবে—তাঁর জন্মদিনে উৎপন্ন প্রভাবের কারণে অর্থাৎ পুণ্যপ্রप्रभावবশত জলজ পুষ্পসমূহ (পদ্মাদি) স্থলেও উৎপন্ন হয়েছিল, কারণ পুণ্যপ্রভাব অচিন্তনীয়। দীঘি প্রভৃতিতে উৎপন্ন হওয়ার কথা আর কী বলব! তারা যেন সেই জলে দীর্ঘকাল অর্থাৎ সর্বদা বসবাসের কারণে উৎপন্ন যে ক্লেশ, তা দূর করছিল অর্থাৎ দূরে বর্জন করছিল। পুণ্যপ্রভাব অচিন্তনীয় হওয়ায় এই ধরনের আশ্চর্য ঘটনাও ঘটেছিল, তাই এখানে দেশবিরোধ দোষ নেই।

75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ [Pg.110] acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ.

৭৫. বোধিসত্ত্বের প্রভাবে অর্থাৎ বোধিসত্ত্বের অচিন্তনীয় অনুভাবের দ্বারা জলজ পুষ্পসমূহ অর্থাৎ জলের সদৃশ হওয়ায় তন্নামক পদ্ম ও উৎপলাদি, সেই জলে—যা জলজ পুষ্পের বিষয় হিসেবে প্রসিদ্ধ—সেই জলে অতি দীর্ঘকাল বসবাসের কারণে উৎপন্ন আয়াস বা ক্লেশ যেন দূর করছিল বা বর্জন করছিল, এভাবে স্থলেও উৎপন্ন হয়েছিল; দীঘি প্রভৃতিতে উৎপন্ন হওয়ার কথা আর কী বলব! এখানে জলজ পুষ্পের স্থলে উৎপত্তি-কথনরূপ দেশবিরোধ দোষটি অচিন্তনীয় পুণ্যপ্রভাবের দ্বারা এই ধরনের আশ্চর্যের প্রাদুর্ভাব ঘটায় 'বোধিসত্তপ্রভাবেন' এর দ্বারা নিরাকরণ করা হয়েছে। 'বোধি' অর্থাৎ চতুর্মার্গপ্রজ্ঞায় 'সত্ত্ব' (আসক্ত বা তৎপর) এবং 'তস্য প্রভাবঃ' এবং 'সুচিরং আবাসঃ' এবং 'তেন ভূতঃ ক্লেশঃ'—এটি বাক্য বিশ্লেষণ।

Kālavirodhino yathā –

কালবিরোধের পরিহার যেমন—

76.

৭৬.

Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto;

Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.

মহানুভবতার সূচক মুনির প্রভাবে মৃদু মন্দ বাতাস প্রবাহিত হয়েছিল, যা সমস্ত ঋতুর পুষ্পসমূহকে সমানভাবে কম্পিত করছিল।

76. ‘‘Mahā’’iccādi. Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo.

৭৬. “মহা” ইত্যাদি। মৃদু ও মন্দ এই বায়ু সকল ঋতুর প্রস্ফুটিত পুষ্পসমূহকে একত্রে কম্পিত ও বিকীর্ণ করে মুনির সদৃশ হওয়ার কারণে এবং ভবিষ্যৎ মুনিভাবের কারণে বোধিসত্ত্বের, অথবা সম্যকসম্বোধি লাভের সময় মহানুভব মুনিরই সূচক বা জ্ঞাপক হয়ে প্রবাহিত হচ্ছে। এখানে যদিও এক সময়ে সকল ঋতুর অসম্ভবতা রয়েছে কারণ বিভিন্ন ঋতুতে বিভিন্ন পুষ্পের উৎপত্তি হয়, তবুও ভগবানের মহানুভাবতার সূচক এই প্রকার এককালীন ঘটনা সম্ভব হয়—এইভাবে এর দ্বারা কালবিরোধ পরিহার করা হয়েছে।

76. ‘‘Mahānubhāve’’ccādi. Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ.

৭৬. “মহানুভাবে” ইত্যাদি। এই মন্দ মারুত বা মৃদু বাতাস বসন্তাদি সকল ঋতুতে প্রস্ফুটিত পুষ্পসমূহকে একত্রে কম্পিত করে মুনির একান্ত ভাবনার কারণে মুনি নামে অভিহিত বোধিসত্ত্বের, অথবা সম্যকসম্বোধি লাভের সময় সর্বজ্ঞ মুনির মহানুভাবতার সূচক হিসেবে তাঁর মহান পুণ্যপ্রভাব প্রকাশ করে প্রবাহিত হয়েছিল। এখানে বিভিন্ন সময়ে উৎপন্ন পুষ্পসমূহের এক সময়ে উৎপন্ন হওয়ার ক্ষেত্রে কালবিরোধ থাকলেও, ভগবানের পুণ্যপ্রভাব এক ক্ষণে এই প্রকার আশ্চর্য ঘটনা ঘটাতে সমর্থ—এইভাবে “মহানুভাবপিসুনো” (মহানুভাবতার সূচক) পদের দ্বারা কালবিরোধ নিরসন করা হয়েছে। “মহানুভাবের সূচক” অথবা “মহানুভাবতাকে সূচিত করে” এটিই বাক্যার্থ।

Kalāvirodhino yathā –

কলাবিরোধের উদাহরণ যেমন—

77.

৭৭.

Nimuggamanaso [Pg.111] buddha-guṇe pañcasikhassapi;

Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

বুদ্ধগুণে নিমগ্নচিত্ত পঞ্চশিখ গন্ধর্বদেবপুত্রেরও সেই বীণার তন্ত্রীর স্বরবিরোধ কোন মানুষকে প্রীত করে না? (অর্থাৎ সকলকেই প্রীত করে)।

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo.

৭৭. “নিমগ্ন” ইত্যাদি। বুদ্ধের শীল আদি অপরিমিত গুণে নিমগ্ন বা অবগাহনকারী চিত্ত যার, সেই পঞ্চশিখ গন্ধর্বদেবপুত্রেরও বীণার তন্ত্রীর স্বর—যা ক্রিয়া, কাল ও মানের লক্ষণযুক্ত এবং বিলম্বিত, দ্রুত ও মধ্যম ভেদে ভিন্ন ষড়জাদি স্বর—তার বিরোধ বা কলাশাস্ত্র-নির্দেশিত ক্রমের বৈщем্য কোন মানুষকে প্রীত করে না? অবশ্যই প্রীত করে। সম্যকসম্বুদ্ধের লৌকিক গুণসমূহের অনুগামী বুদ্ধির বিক্ষেপ ঘটলেও তা প্রীতি উৎপাদন করে। “বুদ্ধগুণে নিমগ্নচিত্ত” এর দ্বারা কলাবিরোধ পরিহার করা হয়েছে।

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti, sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ.

৭৭. “নিমগ্ন” ইত্যাদি। সর্বজ্ঞ বুদ্ধের বিস্ময়কর শীল আদি গুণসম্ভারে নিমগ্নচিত্ত পঞ্চশিখ গন্ধর্বদেবপুত্রেরও সেই তন্ত্রীর স্বরবিরোধ—যা বীণার তন্ত্রী আঘাত করার ক্রিয়া, অর্ধমাত্রিকাদি কাল এবং হস্তাদির বিন্যাস লক্ষণযুক্ত মান—এই তিনটি লক্ষণযুক্ত এবং মন্দ, দ্রুত ও মধ্যম পরিমাপের দ্বারা ভিন্ন ষড়জাদি সপ্তস্বরের কলাশাস্ত্রসম্মত ক্রমের বিনাশরূপ বিরোধ কোন মানুষকে প্রীত করে না? অবশ্যই প্রীত করে। এখানে অপ্রীতিকর হওয়ার কারণস্বরূপ কলাশাস্ত্রসম্মত ক্রমের ভঙ্গ লোকোত্তর বুদ্ধগুণের অনুগামী বুদ্ধির দ্বারা উৎপন্ন হয়েছে বলে সেই ভঙ্গ “বুদ্ধগুণে নিমগ্নচিত্ত” বলায় প্রীতিরই কারণ হয়, তাই কোনো বিরোধ নেই। “নিমগ্ন মন যার” এবং “তন্ত্রীর স্বর” এবং “তাদের বিরোধ”—এটিই বাক্যার্থ।

Lokavirodhino yathā –

লোকবিরোধের উদাহরণ যেমন—

78.

৭৮.

Gaṇaye [Pg.112] cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;

Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ.

সম্যকসম্বোধিতে আসক্তচিত্ত সেই বোধিসত্ত্ব প্রদীপ্ত অঙ্গারে পরিপূর্ণ চক্রবালকেও চন্দন অপেক্ষা শীতল বলে মনে করেন।

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho.

৭৮. “গণয়ে” ইত্যাদি। চন্দন অপেক্ষাও শীতল মনে করেছিলেন। কাকে? প্রদীপ্ত অঙ্গারে পরিপূর্ণ চক্রবালকে। তিনি কে? সম্যকসম্বোধি বা সর্বজ্ঞতা জ্ঞানে আসক্ত বা আবদ্ধ হৃদয় বা চিত্ত যার তিনি। সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের অনুগামী বুদ্ধির এই প্রকার চিত্তের বন্ধন হয় বলে লোকবিরোধ হয় না।

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho.

৭৮. “গণয়ে” ইত্যাদি। সম্যকসম্বোধিতে আসক্তচিত্ত সেই বোধিসত্ত্ব প্রদীপ্ত অঙ্গারে পরিপূর্ণ চক্রবালগর্ভকে চন্দন অপেক্ষাও অতিশয় শীতল মনে করেন। ইষ্ট বস্তুর প্রতি তীব্র আকাঙ্ক্ষী ব্যক্তির চিত্তের প্রবৃত্তির এই প্রকার অবস্থার কারণে অগ্নির চন্দন অপেক্ষাও অধিক শীতলতার কল্পনা “চন্দন শীতল, অগ্নি উষ্ণ” এই প্রচলিত লোকসীমার বিরোধী হয় না। “সম্যকসম্বোধিতে আসক্ত হৃদয় যার” এবং “প্রদীপ্ত অঙ্গারসমূহ” এবং “তার দ্বারা পূর্ণ”—এটিই ব্যাসবাক্য।

Ñāyavirodhino yathā –

ন্যায়বিরোধের উদাহরণ যেমন—

79.

৭৯.

Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi;

Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.

হে মুনিপুঙ্গব! আপনি ভব পরিত্যাগ করেও ভবকে আনয়নকারী হয়েছেন; অচিন্ত্য গুণসারের অধিকারী আপনাকে নমস্কার।

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa.

৭৯. “পরিত্যক্ত” ইত্যাদি। হে মুনিপুঙ্গব বা মুনিশ্রেষ্ঠ! সুগতি ও দুর্গতি নামক ভব আপনার দ্বারা পরিত্যক্ত বা বিসর্জিত হয়েছে বলে আপনি পরিত্যক্তভব হয়েও, আপনার দ্বারা ভব বা উন্নতি আনীত ও প্রবর্তিত হয়েছে বলে আপনি উপনীতভব হয়েছেন। সেই কারণে অচিন্ত্য গুণসারের অধিকারী আপনাকে নমস্কার হোক—এটি অবশিষ্ট অংশ। মুনিপুঙ্গবের এই প্রকার স্বভাবের কারণে এটি ন্যায়বিরুদ্ধ নয়।

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi, acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ [Pg.113] sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho.

৭৯. “পরিত্যক্ত” ইত্যাদি। হে মুনিপুঙ্গব বা মুনিশ্রেষ্ঠ! আপনি সুগতি ও দুর্গতি রূপ ভব পরিত্যাগ করেও জগতের জন্য উন্নতি আনয়নকারী হয়েছেন। সেই কারণেই চিন্তার অতীত সারগুণের অধিকারী আপনাকে নমস্কার হোক। সর্বতোভাবে ভব পরিত্যাগ করার কারণে নিজের মধ্যে অবিদ্যমান সুগতি রূপ ভব জগৎকে দান করছেন—এটি যুক্তিযুক্ত নয় বলে মনে হতে পারে, তবুও সর্বজ্ঞদের প্রবৃত্তি এই প্রকারই হয় বলে ন্যায়বিরোধ নিরসন করা হয়েছে। “অচিন্ত্য গুণসার যাতে রয়েছে”—এটিই ব্যাসবাক্য।

Āgamavirodhino yathā –

আগমবিরোধের উদাহরণ যেমন—

80.

৮০.

Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati;

Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ.

যতি বা ভিক্ষু কারও সাথে কথা না বলেও বাচনিক বিজ্ঞপ্তির কারণে সজ্ঞানে মিথ্যা বলার অপরাধে দুষ্কৃত বা দুক্কট আপত্তি প্রাপ্ত হতে পারেন।

80. ‘‘Neve’’tiādi. Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti.

৮০. “নেব” ইত্যাদি। যতি বা ভিক্ষু কারও সাথে কথা বলেন না, তবুও বাচনিক বিজ্ঞপ্তির দ্বারা অর্থাৎ বাচনিক ইঙ্গিতের কারণে সজ্ঞানে মিথ্যা বলার কারণে “সজ্ঞানে মিথ্যা বলার জন্য আপত্তি হয়” এই উক্তিমতে দুক্কট আপত্তি প্রাপ্ত হতে পারেন। এখানে কথা না বলেও বাচনিক বিজ্ঞপ্তির দ্বারা কীভাবে মৃষাবাদ বা মিথ্যাচার হয়—এই অভিধর্মসম্মত বিরোধ নেই, তবে অন্য অর্থে এই প্রকার বিরোধ হতে পারে।

80. ‘‘Nevi’’ccādi. Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi [Pg.114] tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ.

৮০. “নেবি” ইত্যাদি। যতি বা শ্রমণ কারও সাথে কথা বলেন না, তবুও বাচনিক বিজ্ঞপ্তির দ্বারা অর্থাৎ বাচনিক ইঙ্গিতের কারণে সজ্ঞানে মিথ্যা বলার কারণে দুক্কট আপত্তি প্রাপ্ত হতে পারেন। এখানে কথা না বলেও বাচনিক বিজ্ঞপ্তির দ্বারা কীভাবে মৃষাবাদ বা মিথ্যাচার সম্ভব—এই অভিধর্মসম্মত বিরোধের ক্ষেত্রে, “বিদ্যমান আপত্তি প্রকাশ না করলে সজ্ঞানে মিথ্যা বলার আপত্তি হয়” এই নিদানুদ্দেশে নির্দিষ্ট বাচনিক দ্বারে অক্রিয়াসমুত্থানজনিত দুক্কট আপত্তি হয় বলে আগমবিরোধ নিরসন করা হয়েছে। মিথ্যা বলা ছাড়া কীভাবে আপত্তি হয়? যেমন যথাসময়ে বৃষ্টি না হওয়ার কারণে সৃষ্ট দুর্ভিক্ষকে “মেঘের কারণে সৃষ্ট দুর্ভিক্ষ” বলা হয়, তেমনি বলার সময়ে না বলার কারণে বাচনিক দ্বারে অক্রিয়াসমুত্থানজনিত দুক্কট আপত্তিও তা থেকে উৎপন্ন হয়েছে বলে বলা হয়। “সজ্ঞানে মিথ্যা বলা” এবং “আপত্তিই দুক্কট”—এটিই বাক্যার্থ।

Neyyassa yathā –

নেয় (জ্ঞেয়) দোষের উদাহরণ যেমন—

81.

৮১.

Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino ;

Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.

শীতলকিরণ চন্দ্রের কিরণরূপ চন্দনলেপ লাভের কারণে এই সকল দিক অত্যন্ত ধবল বা শ্বেতবর্ণে শোভা পাচ্ছে।

81. ‘‘Marīcī’’tyādi. Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa ālepo upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu.

৮১. “মরীচি” ইত্যাদি। শীতলকিরণ চন্দ্রের মরীচি বা কিরণই চন্দন, তার প্রলেপ বা অনুলেপ লাভের কারণে এই সকল দিক অত্যন্ত ধবল বা শ্বেতবর্ণে শোভা পাচ্ছে। এখানে শব্দের দ্বারা মরীচি অর্থ গৃহীত হওয়ায় কোনো নেয়ত্ব (জ্ঞেয় দোষ) নেই।

81. ‘‘Marīci’’ccādi. Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho.

৮১. “মরীচি” ইত্যাদি। শীতলকিরণ চন্দ্রের কিরণরূপ চন্দনলেপ লাভের কারণে এই সকল দিক অত্যন্ত ধবল বা শ্বেতবর্ণে শোভা পাচ্ছে বা দীপ্তি পাচ্ছে। দিকসমূহের ধবলতার কারণ হিসেবে “শীতলকিরণ চন্দ্রের কিরণরূপ চন্দনলেপ লাভ” বলায় নেয়দোষ প্রতিষ্ঠিত হয় না। “চন্দনের ন্যায় চন্দন”, “কিরণই চন্দন”, “তার প্রলেপ” এবং “তার লাভ”—এটিই ব্যাসবাক্য।

Yathā vā –

অথবা যেমন—

81.

৮১.

Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo;

Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo.

চিত্তরঞ্জনকারী মারকন্যাদের শৃঙ্গারবিলাস জিন কর্তৃক অস্বীকৃত হওয়ায় মারের হৃদয়ে অগ্নি (শোক) উৎপন্ন হয়েছিল।

82. ‘‘Mano’’ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano, māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa [Pg.115] tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa.

৮২. “মন” ইত্যাদি। দর্শনকারী ও স্মরণকারীদের চিত্তকে রঞ্জিত করে বলে “মনোনুরঞ্জন”, মারকন্যাদের শৃঙ্গারজনিত বিলাস বা হাবভাব জিন কর্তৃক অস্বীকৃত বা প্রত্যাখ্যাত হওয়ায় বশবর্তী মারের হৃদয়ে অগ্নি বা হৃদয়াগ্নি উৎপন্ন হয়েছিল। এখানে শোককে অগ্নিরূপে রূপায়িত করা হয়েছে, কারণ তা সেই প্রকার অর্থকে অতিক্রম করে না এবং তা কারণের উপচারবশত হয়েছে। এখানে যদিও মারকন্যাদের পরাজয় শব্দের দ্বারা সরাসরি ব্যক্ত হয়নি, তবুও “শৃঙ্গারবিলাস মারের হৃদয়াগ্নি” বলায় সামর্থ্যবশত মারকন্যাদের পরাজয় অনুমিত হয়, কারণ সেই প্রকার মারের শোক মারকন্যাদের পরাজয়ের সাথে অবিচ্ছেদ্য। এই প্রকার ক্ষেত্রে কোনো নেয়দোষ নেই, বরং এই প্রকার বক্রোক্তি রচনার একটি গুণই বটে।

82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘mano’’ccādi. Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ.

৮২. বক্তব্য বিষয়ের যুক্তিযুক্ততা প্রদর্শনের মাধ্যমে 'নেয়্য' (অনুমানে জ্ঞেয়) দোষ পরিহারের উদ্দেশ্যে 'মনো...' ইত্যাদি উদাহরণ দিচ্ছেন। 'মনোনুরঞ্জন' বলতে বোঝায়—যারা দর্শন, শ্রবণ ও অনুস্মরণ করছে, তাদের চিত্তকে নিজের প্রতি অনুরঞ্জিতকারী মারকন্যাদের শৃঙ্গারবিলাস, যা মারবধূদের রতিক্রীড়ার কারণস্বরূপ কামপ্রার্থনা নামক শৃঙ্গার দ্বারা কৃত লীলাবিশেষ; তা পঞ্চমারবিজেতা বুদ্ধ কর্তৃক অননুমোদিত, অনঙ্গীকৃত ও অপ্রতিগৃহীত হওয়ায় বশবর্তী মারের হৃদয়ানল বা হৃদয়াগ্নি হয়েছিল। অনলত্ব (অগ্নিরূপতা) আরোপের মাধ্যমে কল্পিত কার্যরূপ শোক, মারকন্যাদের শৃঙ্গারবিলাসরূপ কারণের সাথে অভেদ কল্পনাবশতঃ 'গুড়ই শ্লেষ্মা, শসা-ই জ্বর' ইত্যাদির মতো সমানাধিকরণভাবে উক্ত হয়েছে। এখানে যদিও মারকন্যাদের পরাজয়বাচক কোনো শব্দ নেই, তথাপি 'শৃঙ্গারবিলাস মারের হৃদয়ানল হয়েছিল'—এরূপ বলায় মারকন্যাদের পরাজয় ব্যতিরেকে এই প্রকার শোকোৎপত্তির কারণ খুঁজে পাওয়া যায় না বলে 'অন্যথানুপপত্তি' (অন্যথা অসম্ভব হওয়া) লক্ষণের সামর্থ্য দ্বারা তাদের পরাজয় প্রকাশিত হয়েছে। এই প্রকার বক্রোক্তিরূপ বন্ধগুণের কারণে 'নেয়্য' দোষ নিরাকৃত হয়েছে। 'মনকে অনুরঞ্জিত করে' এবং 'মারকন্যাদের শৃঙ্গার' এবং 'তদ্দ্বারা কৃত বিলাস'—এই হলো বাক্যার্থ।

Visesanāpekkhassa yathā –

বিশেষণাপেক্ষ (দোষ পরিহারের) উদাহরণ যেমন—

83.

৮৩.

Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;

Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.

অপরাধ দূর হয়ে গেলেও এই বৈরী ব্যক্তি ক্রোধে আরক্তিম চোখের দ্বারা মানুষকে আরও বেশি (ক্রোধপূর্ণ দৃষ্টিতে) দেখে।

83. ‘‘Apayāte’’ccādi. [Pg.116] Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo.

৮৩. 'অপযাত...' ইত্যাদি। 'এই বৈরী ব্যক্তি অপরাধ দূর হয়ে যাওয়া মানুষকেও'—এভাবে সম্বন্ধ। 'অপযাত' অর্থ যার অপরাধ অপগত বা দূর হয়েছে তাকে। 'ক্রোধে পাটলভূত' অর্থ শ্বেত-রক্তিম (লালচে-সাদা) বর্ণের দ্বারা। এর দ্বারা বিশেষণাপেক্ষ দোষ পরিহৃত হয়েছে।

83. ‘‘Apayāti’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho.

৮৩. 'অপযাত...' ইত্যাদি। এই বৈরী ব্যক্তি অপরাধ দূর হয়ে যাওয়া মানুষকেও ক্রোধে পাটলভূত অর্থাৎ ক্রোধের কারণে শ্বেত-লোহিত (লালচে-সাদা) বর্ণযুক্ত চোখের দ্বারা 'ভিয়্যো' অর্থাৎ প্রধানত দেখে। 'দেখে' (পস্সতি) এই ক্রিয়াপদ থাকা সত্ত্বেও 'চোখের দ্বারা' (চক্‌খুনা) এই বিশেষ্য পদটি 'ক্রোধে পাটলভূত' (কোধপাটলভূতেন) এই বিশেষণের প্রাপ্তির কারণে সার্থক হয়েছে, ফলে বিশেষণাপেক্ষ দোষ নিরাকৃত হয়েছে। 'অপযাত' অর্থ যার থেকে অপরাধ অপগত হয়েছে এবং 'ক্রোধে পাটলভূত'—এই হলো বিগ্রহ।

Hīnatthassa yathā –

হীনার্থ (দোষ পরিহারের) উদাহরণ যেমন—

84.

৮৪.

Appakānampi pāpānaṃ,Pabhāvaṃ nāsaye budho;

Api nippabhatānīta-Khajjoto hoti bhāṇumā.

পণ্ডিত ব্যক্তি ক্ষুদ্র পাপেরও প্রভাব নাশ করবেন; কেননা সূর্যও জোনাকি পোকাকে নিষ্প্রভ করে দেয়।

84. ‘‘Appakāna’’miccādi. Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha apītyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo.

৮৪. 'অল্পকানং...' ইত্যাদি। 'বুধ' অর্থাৎ পণ্ডিত ব্যক্তি অল্প পাপেরও—অধিক পাপের তো কথাই নেই—প্রভাব বা অনুভাব নাশ করবেন অর্থাৎ অপ্রবৃত্ত করবেন। তা অর্থান্তরন্যাস অলঙ্কারের দ্বারা প্রমাণ করছেন। 'ভানুমান' অর্থাৎ সূর্য জোনাকি পোকাকে নিষ্প্রভকারীও হয়ে থাকেন। 'এটি মন্দপ্রভ'—এই ভেবে চক্রবাল-গহ্বরে বিচরণকারী মহানুভব সূর্যও জোনাকি পোকাকে উপেক্ষা করেন না। এখানে 'অপি' ইত্যাদি বচনভঙ্গির দ্বারা হীনার্থ দোষ পরিহৃত হয়েছে।

84. ‘‘Appakāni’’ccādi. Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya, [Pg.117] bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti apiccādi. Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha api nippabhaticcādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho.

৮৪. 'অল্পকানি...' ইত্যাদি। 'বুধ' অর্থাৎ প্রাজ্ঞ ব্যক্তি অল্প বা অতি মন্দ পাপের বা অকুশলেরও প্রভাব অর্থাৎ বিপাকদানের সামর্থ্যরূপ অনুভাব নাশ করবেন, অহোসিকর্মে পরিণত করার মাধ্যমে নাশ করবেন; বহু পাপের কথা তো বলাই বাহুল্য। সেই অর্থকে অর্থান্তরন্যাস অলঙ্কারের দ্বারা সমর্থন করছেন 'অপি...' ইত্যাদি দ্বারা। 'ভানুমান' অর্থাৎ সূর্য জোনাকি পোকাকে নিষ্প্রভকারীও হয়ে থাকেন অর্থাৎ নিষ্প্রভতায় আপাদিত জোনাকি পোকাদের দ্বারা সমন্বিতও হয়ে থাকেন। হীনপ্রভ জোনাকি পোকাকে বর্জন করে নিজের আলো প্রকাশ করেন না—এই হলো অভিপ্রায়। এখানে 'অপি নিষ্প্রভ...' ইত্যাদি বচনবিলাসের বশে হীনপক্ষ গ্রহণ করেও সূর্যের উদারতাই পুষ্ট হওয়ায় 'নিষ্প্রভতানীতখজ্জোত' এই বিশেষণ পদটি হীনার্থ দোষ সৃষ্টি করে না। 'যাদের প্রভা নেই' এবং 'তাদের ভাব' এবং 'তাতে আনীত জোনাকি পোকা যার দ্বারা'—এই হলো বিগ্রহ।

Anatthassa yathā –

অনর্থ (দোষ পরিহারের) উদাহরণ যেমন—

85.

৮৫.

Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci;

Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.

পাদপূরণের জন্য কোথাও কোনো পদ যোজনা করবে না; যেমন—'আমি মুনীন্দ্রের শ্রেষ্ঠ পাদপঙ্কজ বন্দনা করি'।

85. ‘‘Na pāde’’ccādi. Ettha vandeiccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo.

৮৫. 'ন পাদ...' ইত্যাদি। এখানে 'বন্দে' ইত্যাদি পদে পূর্বের মতো কোনো পাদপূরক শব্দের অভাব থাকায় অনর্থ দোষের অভাব ঘটেছে।

85. ‘‘Na pādi’’ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro.

৮৫. 'ন পাদ...' ইত্যাদি। পাদপূরণের উদ্দেশ্যে অর্থাৎ গাথাপাদসমূহের পূরণরূপ প্রয়োজনের জন্য বিজ্ঞ ব্যক্তি কোথাও নামাদি পদ যোজনা করবেন না; যেমন নিরর্থক পদ যোজনা না করার উদাহরণ হলো—'মুনীন্দ্রের শ্রেষ্ঠ পাদপঙ্কজ বন্দনা করি'। পূর্বে দুষ্ট উদাহরণের মতো পাদপূরণের জন্য কোনো পদ যোজিত না হওয়ায় সার্থক পদসমূহের দ্বারা নিরর্থক দোষ নিরাকৃত হয়েছে। মৃদুতা, নির্মলতা ও শোভা আদি সাধারণ গুণের সংযোগবশতঃ পদ্মের সদৃশ হওয়ায় উপচারবশতঃ 'পঙ্কজ' বা 'পদ্মরূঢ়' বলা হয়েছে। 'পাদই পঙ্কজ'—এই হলো বিগ্রহ। বিশেষণ ও বিশেষ্য পদের দোষ পরিহার সমাপ্ত।

86.

৮৬.

Bhayakodhapasaṃsādi-Viseso tādiso yadi;

Vattuṃ kāmīyate doso,Na tatthe’katthatākato.

ভয়, ক্রোধ, প্রশংসা ইত্যাদিরূপ বিশেষ অবস্থা যদি প্রকাশ করতে চাওয়া হয়, তবে সেখানে একার্থতাবশতঃ (পুনরুক্তিজনিত) কোনো দোষ হয় না।

86. ‘‘Bhaye’’ccādi. [Pg.118] Bhayañca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate, tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi.

৮৬. 'ভয়ে...' ইত্যাদি। 'ভয়' হলো চিত্তের ত্রাস, 'ক্রোধ' হলো দ্বেষ এবং 'প্রশংসা' হলো স্তুতি; এগুলো আদি যার, সেই ত্বরিতাদিরূপ বিশেষ অবস্থা যদি বলতে চাওয়া হয় বা ইচ্ছা করা হয়, তবে সেই ভয় আদি বিশেষ বিষয়ে একার্থতাবশতঃ বা একার্থভাবের কারণে কৃত কোনো দোষ নেই।

86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘bhayakodhe’’ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate, tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho.

৮৬. এখন বাক্যদোষ পরিহারের উদ্দেশ্যে 'ভয়ক্রোধ...' ইত্যাদি আরম্ভ করছেন। ভয়, ক্রোধ, প্রশংসা ইত্যাদি অর্থাৎ চিত্তত্রাস, প্রতিঘ, স্তুতি আদি দ্বারা সমন্বিত সেই প্রকার বিশেষ অবস্থা যদি বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ প্রকাশ করতে চান, তবে সেই ভয়-ক্রোধ আদি বিশেষে একার্থতাবশতঃ কৃত দোষ বাক্যদোষ হয় না। ভয় আদি বিশেষ অবস্থা প্রকাশ করতে চাইলে পূর্বে উচ্চারিত পদের পুনরায় উচ্চারণে একার্থতা দোষ হয় না—এই হলো অভিপ্রায়। 'ভয়, ক্রোধ এবং প্রশংসা' এবং তা আদি যার—ত্বরিত (তাড়াহুড়ো), কৌতূহল, আশ্চর্য, হাস, শোক ও প্রসাদ নামক অর্থবিশেষের—এই হলো বিগ্রহ। তদ্গুণসংবিজ্ঞান বহুব্রীহি সমাস হওয়ার কারণে ভয় আদিতে কথিত বিষয়কেও গ্রহণ করে বারবার বলা অবিরোধী। 'একই অর্থ যাদের'—সেই পদসমূহ হলো একার্থ, তাদের ভাব হলো একার্থতা, তদ্দ্বারা কৃত—এই হলো বিগ্রহ।

Yathā –

যেমন—

87.

৮৭.

Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato;

Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi.

সাপ! সাপ! এই যে, আপনি সেখান থেকে ফিরে আসুন; যদি বেঁচে থাকতে চান, তবে কেন তার কাছে যাচ্ছেন?

87. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘sappo’’iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā, sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu. Taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato.

৮৭. 'যথা' বলে উদাহরণ দিচ্ছেন 'সর্প...' ইত্যাদি। 'এই সাপ! সাপ!'—এটি ভয়ের কারণে দ্বিরুক্তি। 'হন্দ' খেদার্থে। 'তত' অর্থাৎ সেই স্থান থেকে অথবা সাপ থেকে 'ভবান' অর্থাৎ আপনি 'নিবর্ততু' অর্থাৎ গত পথের অভিমুখে ফিরে আসুন। সেই স্থানে অথবা সাপের কাছে। ভয়ের কারণে দ্বিরুক্তি প্রয়োগ হওয়ায় এখানে একার্থতা দোষ নেই।

87. ‘‘Sappo’’ccādi. [Pg.119] Handa naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato, sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi, taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo.

৮৭. 'সর্প...' ইত্যাদি। 'হন্দ' অর্থ হায় বিনষ্ট হলো, 'এই সাপ! সাপ! আপনি সেই স্থান থেকে অথবা সাপ থেকে ফিরে আসুন বা আবর্তিত হোন, যদি বেঁচে থাকতে চান; সেই স্থানে অথবা সাপের কাছে কেন উপদর্পণ করছেন অর্থাৎ কেন গমন করছেন?' ভয়ের কারণে দ্বিরুক্তি বচন হওয়ায় একার্থতা দোষ নেই। 'জী বিতুকামোসি' এখানে অনুস্বার লোপ হয়েছে।

Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

পদদোষ পরিহার বর্ণনা সমাপ্ত।

Vākyadosaparihāravaṇṇanā

বাক্যদোষ পরিহার বর্ণনা

Bhaggarītino yathā –

ভগ্নরীতি (দোষ পরিহারের) উদাহরণ যেমন—

88.

৮৮.

Yo koci rūpātisayo,Kanti kāpi manoharā;

Vilāsātisayo kopi,Aho buddhamahodayo.

যে কোনো রূপের অতিশয়তা, যে কোনো মনোহর কান্তি, যে কোনো বিলাসের অতিশয়তা—আহা, বুদ্ধের কী মহান অভ্যুদয়!

88. ‘‘Yo’’iccādi. Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva. Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā.

৮৮. 'যো...' ইত্যাদি। অনুব্যঞ্জনসমূহের দ্বারা অনুব্যঞ্জিত বত্রিশটি শ্রেষ্ঠ মহাপুরুষ লক্ষণে সুশোভিত এবং ব্যায়ামপ্রভা ও কেতুমালা দ্বারা বিরাজিত রূপের অতিশয়তা বা আধিক্য বাক্যের অগোচর হওয়ায় অবচনীয়তাবশতঃ 'যে কোনো'। অনেক লোকের মন হরণ করে বলে 'মনোহরা' অর্থাৎ চিত্ত হরণকারী কান্তি বা শোভা বচনপথের অতীত হওয়ায় 'যে কোনো'। গতি ইত্যাদির বিলাসের অতিশয়তা বচনপথ অতিক্রম করায় 'যে কোনো'। অতএব বুদ্ধের মহান উদয় বা শ্রীবৃদ্ধি আহা অদ্ভুত! এখানে 'কিং' শব্দের দ্বারা আরম্ভ করা রীতি কোথাও ভগ্ন হয়নি।

88. ‘‘Yo koci’’ccādi. Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi [Pg.120] alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo kociyeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpiyeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopiyeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti. Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti.

৮৮. 'যো কোচি...' ইত্যাদি। রূপাতিশয়তা বলতে সুপ্রতিষ্ঠিত পাদতা আদি বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণে শোভিত, তাম্রনখতা আদি আশিটি অনুব্যঞ্জনে অলঙ্কৃত এবং ব্যায়ামপ্রভা ও কেতুমালা দ্বারা উজ্জ্বল রূপকায়ের আধিক্য; তা মনোগোচর হওয়া ব্যতীত বচনবিষয়ের অতীত হওয়ায় 'যে কোনো'। মনোহরা অর্থাৎ লোকের চিত্ত হরণকারী কান্তি বা শোভা বচনবিষয়ের অতীত হওয়ায় 'যে কোনো'। বিলাসাতিশয়তা বলতে বিষয়ীভূত প্রিয়ভাবসংজ্ঞক গমন আদি বিলাসের আধিক্যও উক্ত কারণেই 'যে কোনো'। অতএব বুদ্ধমহোদয় অর্থাৎ বুদ্ধের মহা-অভিবৃদ্ধিসংজ্ঞক উদয় আহা আশ্চর্য! এখানে সর্বনামীয় 'কিং' শব্দের দ্বারা বলতে আরম্ভ করা ক্রম কোথাও ভিন্ন বা ভগ্ন হয়নি বলে ভগ্নরীতি দোষ নেই।

89.

৮৯.

Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;

Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.

অব্যামোহকর (ভ্রান্তিহীন), অব্যাকীর্ণ (অমিশ্রিত), মনোহর এবং অদূরপদবিন্যাসযুক্ত কাব্যবন্ধের কবিশ্রেষ্ঠগণ প্রশংসা করেন।

89. ‘‘Abyāmoha’’iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro, taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena.

৮৯. 'অব্যামোহ...' ইত্যাদি। 'যাদের দূরত্ব নেই'—তা হলো অদূর, সেই পদসমূহ, তাদের বিন্যাস অর্থাৎ যথাযথ স্থাপন যার মধ্যে রয়েছে তা। সেই কারণেই অব্যাকীর্ণ অর্থাৎ অমিশ্রিত। তা অব্যাকীর্ণতার কারণেই মনোহর বলে 'অব্যাকীর্ণ মনোহর'। সেই কারণেই 'এখানে এই অর্থ নাকি ওই অর্থ'—এরূপ ভ্রান্তি সৃষ্টি করে না বলে 'অব্যামোহকর'। প্রসাদ অলঙ্কারে অলঙ্কৃত কাব্যবন্ধ। 'কবীশ্বর' অর্থাৎ কবিদের প্রধান বা শ্রেষ্ঠগণ, যারা কনিষ্ঠাঙ্গুলি গণনায় শ্রেষ্ঠ স্থানে অধিষ্ঠিত, তারা প্রশংসা বা স্তুতি করেন, কারণ এই প্রকার বন্ধগুণের অতিশয় প্রশংসার যোগ্যতা রয়েছে।

89. ‘‘Abyāmohe’’ccādi. Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ, tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ, tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ [Pg.121] padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. Pasaṃsanti thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho.

৮৯. "অব্যামোহে" ইত্যাদি। অদূরপদবিন্যাস বলতে নাম আদি পদের ব্যবহারকালে যাতে অদূরবর্তী সম্বন্ধ (নিকটবর্তী সম্পর্ক) থাকে, সেভাবে ক্রমানুসারে পদ স্থাপনের মাধ্যমে যা সমন্বিত, তা-ই 'অব্যাকীর্ণ' (অবিশৃঙ্খল)। সেই কারণেই অন্য সম্বন্ধযুক্ত পদের সাথে মিশ্রিত না হওয়ায় তা মনোহর, এবং সেই কারণেই বিজ্ঞ ব্যক্তিদের চিত্তকে আরাধনা করে (তুষ্ট করে) বলে তা 'অব্যামোহকর' (বিভ্রান্তিহীন)। "এর অর্থ এই, নাকি এর অর্থ ওই"—এরূপ সংশয় উৎপন্ন না করে, প্রসাদ অলঙ্কারে যুক্ত যে রচনা, তাকে কবিশ্রেষ্ঠগণ—যাঁরা কবিদের মধ্যে প্রধান এবং পণ্ডিতদের সেব্য, কনিষ্ঠা আঙুল দ্বারা গণনার যোগ্য অগ্রগণ্য কবি—তাঁরা প্রশংসা করেন বা স্তুতি করেন। যা বিভ্রান্তি সৃষ্টি করে না, তা-ই 'অব্যামোহকর'। 'বি' উপসর্গপূর্বক আকীর্ণ হলো ব্যাকীর্ণ, যা ব্যাকীর্ণ নয় তা 'অব্যাকীর্ণ'। যাদের মধ্যে দূরত্ব নেই, সেই পদসমূহের বিন্যাস বা স্থাপন যে রচনায় রয়েছে—এরূপ বিগ্রহ করতে হবে।

Yathā –

যেমন—

90.

৯০.

Nīluppalābhaṃ nayanaṃ,Bandhukaruciro’dharo;

Nāsā hemaṅkuso tena,Jinoyaṃ piyadassano.

নীল পদ্মের মতো আভা যার নয়নে, বন্ধুক পুষ্পের মতো সুন্দর যার অধর; নাসিকা যেন স্বর্ণ-অঙ্কুশ, সেই কারণে এই জিন (বুদ্ধ) প্রিয়দর্শন।

90. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘nīluppalābha’’miccādi. Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto, nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti.

৯০. "যথা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন "নীলুপ্পলাভং" ইত্যাদি। যে জিনের (বুদ্ধের) নয়ন বা নেত্র নীল পদ্মের আভার মতো অর্থাৎ দুটি নীল পদ্মের সদৃশ, অধর বা অধরোষ্ঠ বন্ধুক পুষ্পের মতো রুচির বা কান্ত (সুন্দর), নাসিকা স্বয়ং স্বর্ণ-অঙ্কুশ সদৃশ, সেই কারণে এই জিন প্রিয় বা মধুর দর্শনযুক্ত বলে 'প্রিয়দর্শন'। এই প্রকার রচনা ব্যাকীর্ণ দোষযুক্ত নয়, বরং তা অব্যাকীর্ণ প্রসাদ গুণসম্পন্ন।

90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘nīluppali’’ccādinā. Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño, nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. Ābhāsaddo nibhāsaddo viya ivattho. No ce, pabhāpariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva [Pg.122] jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti.

৯০. এখন "নীলুপ্পল" ইত্যাদি দ্বারা ব্যাকীর্ণ দোষের পরিহার প্রদর্শন করছেন। যার নয়নযুগল নীল পদ্মের আভার মতো অর্থাৎ নীল পদ্মদলের সদৃশ, অধর বা অধরোষ্ঠ বন্ধুক পুষ্পের মতো রুচির বা মনোহর, নাসিকা স্বর্ণ-অঙ্কুশ সদৃশ, সেই কারণে এই জিন প্রিয়দর্শন বা মনোহর দর্শনযুক্ত হন। এখানে প্রসাদ অলঙ্কারের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে ব্যাকীর্ণ দোষ নেই। 'আভা' শব্দটি 'নিভা' শব্দের মতো 'ইব' (মত) অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। তা না হলে, এটি 'প্রভা' শব্দের পর্যায়বাচক শব্দ হবে। "বন্ধুকের মতো রুচির" এবং "প্রিয় দর্শন যার"—এরূপ বিগ্রহ হবে। এখানে দর্শনের কর্তা সাধুজনদের সাথে সম্বন্ধ থাকলেও, বিষয় হিসেবে জিনের সাথেই সম্বন্ধ হয়, তাই অন্য পদের অর্থ দ্বারা তথাগতকে গ্রহণ করা হয়েছে।

91.

৯১.

Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ;

Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.

গ্রাম্যতাকে সম্যকভাবে অতিক্রমকারী কান্ত (মনোহর) বাক্য দ্বারা রচিত রচনা রসের হেতু হওয়ার কারণে গ্রাম্যতাকে অতিক্রম করে।

91. ‘‘Samatikkanti’’ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ. Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati.

৯১. "সমতিক্কন্তি" ইত্যাদি। সম্যকভাবে অতিক্রান্ত বা নির্গত। গ্রাম্যের ভাব হলো গ্রাম্যতা। যে কান্ত বা মধুর বাক্যসমূহ দ্বারা অভিসংখত বা রচিত রচনা, তা রসের বা মাধুর্যের হেতু হওয়ার কারণে অর্থাৎ কারণস্বরূপ হওয়ার কারণে যথোক্ত গ্রাম্যতাকে অতিক্রম করে।

91. ‘‘Samati’’ccādi. Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho.

৯১. "সমতি" ইত্যাদি। সমতিক্রান্ত-গ্রাম্যতা-কান্ত-বাক্য-অভিসংখত অর্থাৎ বিশেষভাবে গ্রাম্যভাব অতিক্রান্ত কান্ত বাক্যসমূহ দ্বারা রচিত মুক্তক আদি রচনা, রসের হেতু হওয়ার কারণে অর্থাৎ পণ্ডিতদের প্রীতিরসের কারণ হওয়ার কারণে যথোক্ত গ্রাম্য দোষকে অতিক্রম করে প্রবর্তিত হয়। "সম্যকভাবে অতিক্রান্ত হয়েছে গ্রাম্যতা যাদের, সেই কান্ত বাক্যসমূহ দ্বারা অভিসংখত" এবং "রসের হেতু, তার ভাব"—এরূপ বিগ্রহ হবে।

Yathā –

যেমন—

92.

৯২.

Dunoti kāmacaṇḍālo,So maṃ sadaya niddayo;

Īdisaṃ byasanāpannaṃ,Sukhīpi kimupekkhase.

হে সদয়! সেই নির্দয় কাম-চণ্ডাল আমাকে পীড়িত করছে; আমি এরূপ বিপন্ন হওয়া সত্ত্বেও আপনি সুখী হয়ে কেন আমাকে উপেক্ষা করছেন?

92. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘dunoti’’ccādinā. Dayāya saha pavattīti sadayaiti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo [Pg.123] vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, niddayo nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ.

৯২. "যথা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। কামাতুরা কোনো রমণী নিজের প্রিয় পতির উদ্দেশ্যে "দুনোতি" ইত্যাদি দ্বারা বিলাপ করছে। দয়ার সাথে বর্তমান বলে 'সদয়'—অনুনয়বশত প্রিয়কে এভাবে সম্বোধন করা হয়েছে; কারণ অনুগ্রহ পাওয়ার আকাঙ্ক্ষায় অনুনয়পূর্বক সম্বোধন অত্যন্ত উচিত। সেই কাম বা কন্দর্পই হলো চণ্ডাল বা অকরুণ, কারণ তা असह्य সন্তাপ বহন করে। কামের ওপর চণ্ডালত্ব আরোপ করাও অত্যন্ত উচিত, কারণ এর দ্বারা সৃষ্ট অসহ্য সন্তাপ সহ্য করতে না পেরে সে তাকে তিরস্কার করে বিলাপ করছে। 'নির্দয়' অর্থাৎ করুণাহীন; এটাও উচিত, কারণ সন্তাপ দেওয়ার ক্ষেত্রে করুণাহীনদের এরূপই গতি হয়ে থাকে। নির্দয় হওয়ার কারণে সে আমাকে 'দুনোতি' অর্থাৎ অধিক পীড়িত করছে, আপনাকে নয়; সেই কারণেই আপনি সুখী। এর দ্বারা তার অন্যাসক্ততা (অন্যের প্রতি আসক্তি) প্রকাশ পাচ্ছে। যদি আপনি অন্যাসক্ত না হতেন, তবে আমি একাকিনী হতাম না। কারণ সহায়হীনদেরই শত্রু থাকে। একাকী হওয়ার কারণেই আমি আশ্রয়হীন হয়ে এর দ্বারা পীড়িত হচ্ছি, আর আপনি আপনার ইচ্ছামতো সুখী আছেন। সনাথদের (যাদের স্বামী আছে) এরূপই অবস্থা হয়—এভাবে সুখী হওয়া সত্ত্বেও আপনি আমাকে এরূপ বিপন্ন অবস্থায় কেন উপেক্ষা করছেন? এভাবে বক্রোক্তির দ্বারা নিজের এবং সেই বিষয় অনুভবকারী পতির বিমুখতা প্রদর্শন করা হয়েছে, তাই এরূপ রচনা গ্রাম্য নয়।

92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘dunoti’’ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti, sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti [Pg.124] gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. Apisaddo akkhame.

৯২. গ্রাম্য দোষ পরিহারের লক্ষ্য প্রদর্শন করছেন "দুনোতি" ইত্যাদি দ্বারা। কামতৃষ্ণাভিভূতা কোনো নারী নিজের বল্লভকে (প্রিয়তমকে) উদ্দেশ্য করে এভাবে বিলাপ করছে—"হে সদয়! হে কারুণিক! সেই কাম-চণ্ডাল, সেই অনঙ্গ-নীচ, নির্দয়, নিষ্করুণ আমাকে পীড়িত করছে। আমার মতো অনাথভাব না থাকায় আপনি সুখী হওয়া সত্ত্বেও, এরূপ বিপন্ন অর্থাৎ কাম-চণ্ডালরূপ অকরুণ কর্তৃক সৃষ্ট অসহ্য সন্তাপরূপ বিপদে পতিত আমাকে কেন উপেক্ষা করছেন, কেন উদাসীন আছেন?" নিজের দুঃখাতুরতার কারণে দুঃখ দূর করা কারুণিকদেরই বিষয় বলে "সদয়" এভাবে অনুনয়পূর্বক সম্বোধন করা উচিত। নিজের দুঃখাতুরতাকে পুষ্ট করতে পীড়াদায়ক কামের ওপর চণ্ডালত্ব আরোপ করা এবং নির্দয়তা বলাও উচিত, কারণ সে নিজের প্রতি উপেক্ষাকারী। "সুখী হয়েও" এর দ্বারা তার অন্য বিষয়ে আসক্তির কারণে অতিচার (ব্যভিচার) স্বীকার করা হচ্ছে। এভাবে বক্রোক্তির দ্বারা নিজের বল্লভের প্রতি অনুরাগ এবং নিজের প্রতি তার অনুরাগের অভাব প্রদর্শন করা হয়েছে। "হে কন্যা! কামনাকারী আমাকে তুমি কেন কামনা করছ না?"—এখানে যেমন গ্রাম্য দোষ রয়েছে, এখানে তেমন গ্রাম্য দোষ নেই, তাই এটি গ্রাম্য দোষের পরিহার। কামই চণ্ডাল—কামচণ্ডাল; দয়ার সাথে যিনি বর্তমান থাকেন, যার দয়া নেই, যার সুখ আছে—এরূপ বিগ্রহ হবে। 'অপি' শব্দটি অক্ষমতা অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে।

93.

৯৩.

Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;

Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ.

যতিহীন দোষের পরিহার এখন পুনরায় আনা হচ্ছে না; যেহেতু এতে শ্রবণে কোনো উদ্বেগ নেই এবং নিচে (পূর্বে) এটি বিচার করা হয়েছে।

93. ‘‘Yati’’ccādi. Vicāritanti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho.

৯৩. "যতি" ইত্যাদি। 'বিচারিত' বলতে "তং নমে সিরসা চামী-করবণ্ণং তথাগতং" ইত্যাদি দ্বারা পূর্বে প্রকাশিত হয়েছে—এই অর্থ।

93. ‘‘Yatihīni’’ccādi. Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho.

৯৩. "যতিহীন" ইত্যাদি। যেহেতু "দোষসমূহের উল্লেখের ক্রমানুসারে দোষ পরিহারের ক্রম বলা হয়নি"—বিজ্ঞ ব্যক্তিদের মনে উৎপন্ন হওয়া এই গ্রন্থের শ্রবণে অসহিষ্ণুতা বা উদ্বেগ নেই, সেই কারণে যতিহীন দোষ পরিহারের উদ্দেশ্যে প্রবর্তিত উদাহরণ এখন পুনরায় আনা হচ্ছে না বা উপস্থাপন করা হচ্ছে না। এর দ্বারা পূর্বে অধীগত বা উক্ত অর্থকেই সমর্থন করা হচ্ছে। "নিচে এটি বিচার করা হয়েছে" বলতে এভাবে যতিহীন দোষের পরিহার নিচে বা পরবর্তী পরিচ্ছেদে বিচার করা হয়েছে, যা "তং নমে সিরসা চামী-করবণ্ণং তথাগতং" ইত্যাদি দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে। প্রথমে যতিহীন দোষের প্রাদুর্ভাবের সময়েই পরিহারের ক্রমও প্রদর্শিত থাকায়, এখানে তা না দেখালেও গ্রন্থের কোনো অপূর্ণতা নেই—এটাই অভিপ্রায়। যতি হীন হয়েছে এখানে, তার পরিহার, শ্রবণে উদ্বেগ—এরূপ বিগ্রহ হবে।

Kamaccutassa yathā –

ক্রমচ্যুতির (দোষ পরিহারের) যেমন—

94.

৯৪.

Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi;

Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.

আপনি উদারচরিত্রের অধিকারী, সেই কারণেই আপনার প্রতি আমার আরাধনা (প্রার্থনা); আমাকে কোনো দেশ অথবা গ্রাম অথবা সুন্দর ক্ষেত্র (জমি) দান করুন।

94. ‘‘Udāra’’iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā [Pg.125] desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ.

৯৪. "উদার" ইত্যাদি। উদার বা উদারতা অর্থাৎ ত্যাগ-আতিশয্যের সম্বন্ধবশত যার চরিত্র বা অতিশয় গুণময় প্রবৃত্তি রয়েছে—এরূপ বিগ্রহ। এখানে দেশ আদির যাচ্ঞার ক্রমটি উচিত হওয়ার কারণে এটি ক্রমচ্যুতি দোষের পরিহার।

94. ‘‘Udāri’’ccādi. Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti. Desaṃ vājanapadaṃ vā, no ce, gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho.

৯৪. "উদার" ইত্যাদি। হে পুণ্যবান! আপনি উদারচরিত্রের অধিকারী অর্থাৎ ত্যাগ-আতিশয্যের যোগবশত বিশারদ প্রবৃত্তিযুক্ত, সেই কারণেই অর্থাৎ সেই হেতুতেই আপনার প্রতি আমার আরাধনা বা যাচ্ঞা রয়েছে। আমাকে দেশ বা জনপদ দিন, তা না হলে গ্রাম বা বসতি দিন, তা না হলে সুন্দর ক্ষেত্র বা কেদার (জমি) দিন—এভাবে ক্রমানুসারে হীনতর বস্তুর যাচ্ঞা দাতার দানের এবং যাচকের কাঙ্ক্ষিত বস্তু লাভের অনুরূপ হওয়ায় তা ক্রমচ্যুতি দোষ দূর করে। উদার চরিত্র যার—এরূপ বিগ্রহ হবে।

Ativuttassa yathā –

অতিউক্তির (দোষ পরিহারের) যেমন—

95.

৯৫.

Munindacandasambhūta-Yasorāsimarīcinaṃ;

Sakalopya’yamākāso,Nā’vakāso vijambhane.

মুনীন্দ্ররূপ চন্দ্র হতে উৎপন্ন যশঃরাশিরূপ কিরণসমূহের বিস্তারের জন্য এই সমগ্র আকাশেও কোনো অবকাশ (স্থান) নেই।

95. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ.

৯৫. "মুনিন্দ" ইত্যাদি। মুনীন্দ্রই চন্দ্র, তা হতে সম্ভূত বা প্রাদুর্ভূত যশঃরাশিই কিরণসমূহ, তাদের। এই সমগ্র আকাশও অর্থাৎ গগনই, তার কোনো এক অংশ নয়। বিস্তার বা ব্যাপ্তির জন্য অবকাশ নেই, কারণ সেই কিরণসমূহ সেইরূপ—তাই এটি অতিউক্তি নয়।

95. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva [Pg.126] cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho.

৯৫. "মুনিন্দ" ইত্যাদি। মুনীন্দ্ররূপ চন্দ্র হতে উৎপন্ন যশঃরাশিরূপ কিরণসমূহের অর্থাৎ মুনীন্দ্র নামক চন্দ্র হতে প্রাদুর্ভূত কীর্তিসমূহরূপ কিরণসমূহের বিস্তার বা ব্যাপ্তির জন্য এই সমগ্র আকাশেও কোনো অবকাশ বা স্থান থাকে না। হেতু-ফল আদি এক একটি কারণের দ্বারাও অপ্রমেয় সর্বজ্ঞ গুণের প্রবৃত্তির কারণে অপ্রমেয় সাধারণ আকাশকে অবকাশহীন বলার মতো বলা উচিত হওয়ায় এখানে অতিউক্তি দোষ হয় না। চন্দ্রের মতো চন্দ্র, মুনীন্দ্রই চন্দ্র, তা হতে সম্ভূত যশের রাশি এবং তারাই কিরণ—এরূপ বিগ্রহ হবে।

96.

৯৬.

Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;

Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.

বিকৃতচিত্ত ব্যক্তিদের অপার্থ (অর্থহীন) বাক্য নিন্দনীয় নয়; তাই উন্মত্ত আদির ক্ষেত্রে সেই বচন দোষযুক্ত নয়, অন্য ক্ষেত্রে তা দোষযুক্ত হয়।

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. Aninditaṃ ahīḷitaṃ. Tena yathāvuttena kāraṇena. Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti.

৯৬. "বাক্য" ইত্যাদি। যাদের চিত্ত ব্যাপন্ন (বিকারগ্রস্ত), নষ্ট বা অযথা প্রবৃত্ত হয়েছে, তাদের। বাক্য হলো বাক্যলক্ষণযুক্ত। যার অর্থ (অভিধেয় বা ব্যবহারিক অর্থ) অপগত বা শূন্য হয়েছে, তা 'অপেতার্থ'। অনিন্দিত মানে অগর্হিত। সেই যথোক্ত কারণে। সেই বাক্য উন্মত্ত (ধাতুক্ষোভ ইত্যাদির কারণে ক্ষিপ্তচিত্ত ব্যক্তি) আদি যাদের, সেই বাল (মূর্খ) ইত্যাদির বচন থেকে অসঙ্গত বাক্যের কারণে অন্য কোনো অব্যাপন্নচিত্তের (সুস্থ চিত্তের) বিষয়ে দূষিত বা দুষ্ট হয়; কারণ উন্মত্ত ইত্যাদির জন্য এই ধরনের বাক্যই উপযুক্ত।

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti, tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho.

৯৬. "বাক্য" ইত্যাদি। ব্যাপন্নচিত্ত অর্থাৎ বিরুদ্ধভাবাপন্ন চিত্তবিশিষ্ট ব্যক্তিদের বাক্য, যা সুবন্ত ও তিঙন্ত পদের সমুদায়রূপ বাক্য, তা 'অপেতার্থ' (সমুদায় অর্থহীন) হলেও বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা অনিন্দিত (নিন্দিত নয়) হয়। সেই কারণে উন্মত্ত বা উন্মত্ততার বেদনায় পীড়িত ব্যক্তিদের বচন ব্যতীত অন্য কোনো অনুন্মত্ত ব্যক্তির বচনে যদি সেই সমুদায়ার্থের সম্বন্ধরহিত বাক্য ব্যবহৃত হয়, তবে তা দোষদুষ্ট হয়। "যাদের চিত্ত ব্যাপন্ন" (ব্যাপন্নচিত্ত), "যার অর্থ অপগত" (অপেতার্থ) এবং "উন্মত্ত আদি যাদের" (উন্মত্তাদি)—এগুলো হলো বিগ্রহ (ব্যাসবাক্য)।

Yathā –

যেমন –

97.

৯৭.

Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo;

Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.

"এই समुद्र পান করা হচ্ছে, আমি আজ জরাগ্রস্ত; এই মেঘসমূহ গর্জন করছে, ইন্দ্রের ঐরাবত প্রিয়।"

97. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘samuddo’’iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā [Pg.127] eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ.

৯৭. "যেমন" ইত্যাদি উদাহরণে "সমুদ্র" ইত্যাদি বলা হয়েছে। এখানে "সমুদ্র পান করা হচ্ছে" ইত্যাদি পদসমুদায়ের এমন কোনো একক অর্থ গ্রহণ করা যায় না, যা কাব্যের বন্ধন বা অর্থ হতে পারে। বরং এর অবয়ব বা অংশগুলোর অর্থ লোহার শলাকার মতো (পরস্পর বিচ্ছিন্নভাবে) প্রতিভাত হয়। ব্যাপন্নচিত্ত ব্যক্তিদের ক্ষেত্রে এই ধরনের অপেতার্থ (অর্থহীন) বাক্যকে অনিন্দিত বলে জানতে হবে।

97. ‘‘Samuddo’’ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto, ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ.

৯৭. "সমুদ্র" ইত্যাদি। এই সমুদ্র পান করা হচ্ছে (কারো দ্বারা পান করা হচ্ছে), আমি আজ জরাগ্রস্ত (বার্ধক্যজনিত রোগে আক্রান্ত), এই জীমূত অর্থাৎ মেঘসমূহ গর্জন করছে। ইন্দ্রের ঐরাবত প্রিয়। এটি নিন্দিত ও অনিন্দিত—উভয়েরই উদাহরণ। এই বাক্যটি অবয়ব বা খণ্ড অর্থ ব্যতীত সমুদায় বা সামগ্রিক অর্থ প্রকাশ না করার কারণে 'অপেতার্থ' নামে অভিহিত হয়। এই ধরনের বাক্য উন্মত্ত ব্যক্তিদের দ্বারা উক্ত হলে অপ্রীতিকর হয় না, কিন্তু অন্যদের দ্বারা উক্ত হলে তা কানে লোহার শলাকা বিদ্ধ করার মতো অপ্রীতিকর হয়। "জরাগ্রস্ত" (জরায় আতুর) হলো বাক্য।

98.

৯৮.

Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ;

Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.

সুকুমার গুণের অবিরোধিতা এবং দীপ্তভাব দ্বারা প্রভাবান্বিত সেই কাব্য-বন্ধন 'বন্ধপরুষ' নামক দোষকে দূরীভূত করে।

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho.

৯৮. "সুকুমার" ইত্যাদি। যা স্বভাবের সাথে বিরুদ্ধ নয় তা 'অবিরোধী', তার ভাব হলো 'অবিরোধিতা'। সুকুমার গুণের অবিরোধিতা যাতে বিদ্যমান, তা দীপ্তভাব; তার দ্বারা প্রভাবান্বিত, বর্ধিত বা সংযুক্ত সেই কাব্য-বন্ধন 'বন্ধপরুষ' দোষকে দূরীভূত বা নাশ করে—এটিই অর্থ।

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya, taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ.

৯৮. "সুকুমার" ইত্যাদি। সুকুমার গুণের অবিরোধিতা ও দীপ্তভাব দ্বারা প্রভাবান্বিত—"অনিষ্ঠুর অক্ষরবহুল" ইত্যাদি দ্বারা কথিত সুকুমার গুণের অবিরুদ্ধ ভাবের সাথে সমন্বিত, বর্ণসমূহের পারস্পরিক সংযোগলক্ষণযুক্ত দীপ্তভাব বা প্রিয়ভাব দ্বারা পরিপুষ্ট সেই কাব্য-বন্ধন 'বন্ধপরুষ' নামক দোষকে দূরীভূত বা নাশ করে। "সেই বন্ধপরুষ দোষকে" এর সাথে সম্বন্ধযুক্ত। "যা স্বভাবের সাথে বিরুদ্ধ নয় তা অবিরোধী", "তার ভাব" (অবিরোধিতা), "সুকুমার গুণের অবিরোধিতা যাতে বিদ্যমান", "তা-ই দীপ্তভাব" এবং "তার দ্বারা প্রভাবান্বিত"—এটিই বাক্য বিশ্লেষণ।

Yathā –

যেমন –

99.

৯৯.

Passantā [Pg.128] rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

সম্যক সম্বুদ্ধের সময়ে সাধুগণ রূপের ঐশ্বর্য দর্শন করে এবং মধুর বাণী শ্রবণ করে ক্রীড়া-কৌতুক থেকে বিমুখ হয়ে বিচরণ করেন।

99. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘passantā’’iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho.

৯৯. "যেমন" ইত্যাদি উদাহরণে "দর্শন করে" ইত্যাদি বলা হয়েছে। ক্রীড়া বা কৌতুক থেকে বিমুখ অর্থাৎ বিগত-আকাঙ্ক্ষা হয়ে বিচরণ করেন—এটিই সম্বন্ধ।

99. ‘‘Passante’’ccādi. Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha kāloti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro.

৯৯. "দর্শন করে" ইত্যাদি। সাধু বা সজ্জন ব্যক্তিগণ সম্যক সম্বুদ্ধের বিদ্যমানতাকালে তাঁর রূপের ঐশ্বর্য দর্শন করে (চক্ষু তৃপ্ত করে অবলোকন করে) এবং সেই ভগবানেরই অষ্টগুণসম্পন্ন মধুর বাণী শ্রবণ করে ক্রীড়া-বিমুখ (ক্রীড়া বা কৌতুকে আসক্তিহীন) হয়ে বিচরণ করেন বা জীবন অতিবাহিত করেন। এখানে কেবল পরুষ বা শিথিল বর্ণ ব্যতীত সহজে উচ্চারণযোগ্য বর্ণসমূহের দ্বারা উৎপন্ন সুকুমার গুণের অবিরোধিতা এবং পারস্পরিক সুসংগত বর্ণসমূহের স্পষ্ট প্রয়োগরূপ গুণের কারণে 'বন্ধপরুষ' দোষ নেই। "ক্রীড়া থেকে যাদের মুখ ফিরিয়ে নেওয়া হয়েছে" (কেলীপরঙ্মুখ)—এটি বিগ্রহ। এখানে 'কাল' হলো ক্রিয়া। আর তা অর্থগতভাবে সেই আকারে প্রবৃত্ত সম্বন্ধই। কিন্তু সাধারণ মানুষ একে পৃথক একটি পদার্থ হিসেবেই ব্যবহার করে। এটি বাক্যদোষ পরিহার।

Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

বাক্যদোষ পরিহারের বর্ণনা সমাপ্ত হলো।

Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā

বাক্যের অর্থদোষ পরিহারের বর্ণনা।

Apakkamassa yathā –

অপক্রম (ক্রমভঙ্গ) দোষ পরিহারের উদাহরণ যেমন –

100.

১০০.

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo.

ইহলোকে সম্যকভাবে সম্পাদিত ভাবনা, দান ও শীল যথাক্রমে নির্বাণ, ভোগ ও স্বর্গ ইত্যাদির সাধক বা কারণ—এতে কোনো সংশয় নেই।

100. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo.

১০০. "ভাবনা" ইত্যাদি। এখানে ভাবনা ইত্যাদির নির্দেশ করে যথাক্রমে নির্বাণ ইত্যাদির নির্দেশ করার মাধ্যমে অপক্রম (ক্রমভঙ্গ) দোষ পরিহার করা হয়েছে।

100. ‘‘Bhāvane’’ccādi. [Pg.129] Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti.

১০০. "ভাবনা" ইত্যাদি। ইহলোকে (মনুষ্যলোকে) সম্যকভাবে সম্পাদিত—কর্মফল বিশ্বাস করে যথাবিধি সম্পাদিত এবং নিজের সন্তানে (চিত্তধারায়) প্রবর্তিত ভাবনা, দান ও শীল যথাক্রমে নির্বাণ, ভোগ (উপভোগ-পরিভোগ সম্পত্তি) ও স্বর্গপ্রাপ্তি ইত্যাদির হেতু হিসেবে সাধক হয়; এই সাধনের বিষয়ে কোনো সংশয় নেই। এখানে ভাবনা ইত্যাদির উল্লেখ করে সেই উল্লেখের ক্রম অতিক্রম না করে নির্বাণ ইত্যাদির অনুনির্দেশ করার কারণে অপক্রম নামক বাক্যার্থদোষের কোনো অবকাশ থাকে না।

101.

১০১.

Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi;

Anuddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.

প্রথমে উল্লেখিত বিষয়ের যদি এমন কোনো বিশেষত্ব থাকে, যা অনুদ্দিষ্ট (পরে উল্লেখিত) বিষয়সমূহের ক্ষেত্রে ক্রম লঙ্ঘন করলেও কোনো দোষ সৃষ্টি করে না।

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi.

১০১. "উদ্দিষ্ট" ইত্যাদি। প্রথমে প্রযুক্ত অর্থসমূহ যার বিষয় বা গোচর, সেই উল্লেখ ও অনুনির্দেশের সম্বন্ধ জানার লক্ষণযুক্ত বিশেষত্ব যদি অনুদ্দিষ্ট (পরে উল্লেখিত) বিষয়সমূহে যথাক্রমে উল্লেখের ক্রম অতিক্রম করে পুনরায় অন্য অর্থের আশ্রয়ে আলোচিত হয়, তবে সেই উদ্দিষ্ট ক্রম লঙ্ঘনে বা অতিক্রম করায় কোনো দোষ নেই।

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ.

১০১. "উদ্দিষ্ট" ইত্যাদি। প্রথমে প্রযুক্ত অর্থের বিষয়রূপ সেই বিশেষত্ব যদি উল্লেখ ও অনুনির্দেশের ক্ষেত্রে "এটি এর পূর্বকথন, এটি এর পরকথন"—এভাবে পারস্পরিক অপেক্ষালক্ষণযুক্ত সম্বন্ধ পরিজ্ঞানের লক্ষণবিশিষ্ট হয়, এবং তা অনুদ্দিষ্ট বিষয়সমূহে অন্য অর্থকে আশ্রয় করে পুনরায় উক্ত হলে (যদি 'হয়'—এটি অবশিষ্ট বাক্য)। শাস্ত্রজ্ঞদের শ্রবণের সময় অসন্তোষের কারণস্বরূপ ক্রমলঙ্ঘনজনিত দোষ একেবারেই থাকে না। "প্রথমে উচ্চারিত অর্থসমূহ যার বিষয়" এবং "ক্রমের লঙ্ঘন"—এটিই বাক্য বিশ্লেষণ।

Yathā –

যেমন –

102.

১০২.

Kusalākusalaṃ [Pg.130] abyā-kata’miccesu pacchimaṃ;

Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.

কুশল, অকুশল ও অব্যাকৃত—এদের মধ্যে শেষোক্ত অব্যাকৃত ফল প্রদান করে না (বিপাকদান করে না), কিন্তু প্রথম দুটি (কুশল ও অকুশল) ফল প্রদান করে।

102. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, akusalañca dvādasavidhaṃ, abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ. Neti nipātapadaṃ. Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadanti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo.

১০২. "যেমন" ইত্যাদি উদাহরণে "কুশল" ইত্যাদি বলা হয়েছে। কামাবচর আদি একুশ প্রকার কুশল, বারো প্রকার অকুশল এবং বিপাক ও ক্রিয়া নামক অব্যাকৃত—এই তিনটির মধ্যে শেষোক্ত অব্যাকৃত 'পাকদ' (বিপাক বা ফল প্রদানকারী) নয়। 'না' হলো নিপাত পদ। প্রথম দুটি অর্থাৎ কুশল ও অকুশল বিপাক প্রদান করে। এখানে অব্যাকৃতের অপাকদত্ব (ফল না দেওয়া) এবং প্রথম দুটির পাকদত্ব (ফল দেওয়া)—এই বিশেষত্বটি লক্ষ্য করতে হবে।

102. ‘‘Kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti, paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti.

১০২. "কুশল" ইত্যাদি। কামাবচর আদি একুশ প্রকার কুশল, বারো প্রকার অকুশল এবং বিপাক, ক্রিয়া, রূপ ও নির্বাণভেদে চার প্রকার অব্যাকৃত—এই তিনটির মধ্যে উল্লেখের ক্রম অনুসারে শেষোক্ত অব্যাকৃত 'পাকদ' নয় অর্থাৎ বিপাক বা ফল প্রদানকারী নয়; প্রথম দুটি অর্থাৎ কুশল ও অকুশল 'পাকদ' অর্থাৎ নিজ নিজ ফল প্রদানকারী হয়। "যথাসংখ্য অনুদ্দেশ সমান হয়" এই বচন অনুসারে উদ্দিষ্ট বিষয়সমূহের সমান সংখ্যক অনুদ্দিষ্ট বিষয়সমূহ লাভ হওয়ার কারণে সংখ্যার অতিক্রম হয় না। এখানে কুশল ইত্যাদির স্বভাব অনুসারে ত্রিবিধ হলেও, ফল প্রদান করা বা না করার ভিত্তিতে দ্বিবিধ কুশল-অকুশল আদি বিষয়ীভূত বিশেষত্বের প্রবৃত্তির বক্তার ইচ্ছানুসারে প্রথমে বক্তব্য বিষয় ব্যতীত ক্রমানুসারে আশ্রয়ের প্রয়োজন না থাকায় অপক্রম দোষ হয় না।

103.

১০৩.

Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;

Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino.

শ্রোতাদের আত্মার্থ-সম্পাদন আদি উপযুক্ত কারণ থাকলে, সত্য অর্থ প্রকাশকারী ব্যক্তির নিজের গুণসমূহ প্রকাশ করার ক্ষেত্রে ঔচিত্যহীনতারূপ দোষের আপত্তি (উৎপত্তি) ঘটে না।

103. ‘‘Saguṇāna’’miccādi. [Pg.131] Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi.

১০৩. "স্বগুণ" ইত্যাদি। শ্রোতাদের আত্মার্থ-সম্পাদন (নিজের কল্যাণ সাধন) আদি উপযুক্ত কারণ বা হেতু থাকলে, সত্য ও যথাবৎ অর্থ অর্থাৎ নিজের চরিত্রলক্ষণ প্রকাশকারী ব্যক্তির অধিকারবশে "জগতে আমিই পরম পূজনীয়" ইত্যাদি বলার মাধ্যমে নিজের গুণসমূহ প্রকাশ করার ক্ষেত্রে ঔচিত্যহীনতার আপত্তি বা সম্ভাবনা থাকে না।

103. ‘‘Saguṇi’’ccādi. Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. Sasaddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho.

১০৩. "স্বগুণ" ইত্যাদি। উপযুক্ত কারণ থাকলে অর্থাৎ শ্রোতাদের আত্মার্থ-সম্পাদন আদি হেতু বিদ্যমান থাকলে, সত্য অর্থ প্রকাশকারী ব্যক্তির নিজের মধ্যে বিদ্যমান কায় আদি সংবর লক্ষণযুক্ত গুণসমূহকে "জগতে আমি একাই পরম পূজনীয়" ইত্যাদি বাক্যের মাধ্যমে উপযুক্ত অবসরে প্রকাশ করার ক্ষেত্রে নিজের গুণসমূহ প্রকাশ বা প্রকট করার কারণে ঔচিত্যহীনতারূপ দোষের আপত্তি ঘটে না। 'স' শব্দ আত্ম ও আত্মীয়বাচক হওয়ায় "নিজের গুণসমূহ" অথবা "সেই গুণসমূহ"—এটিই বিগ্রহ। "যা সত্য অর্থ, তা প্রকাশ করা যার স্বভাব"—এটিই বিগ্রহ।

104.

১০৪.

Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.

ঔচিত্য বলতে জগতে যা আদরের সাথে বিখ্যাত তা-ই বুঝতে হবে; সেই ঔচিত্যের উপদেশ থেকে উৎপন্ন সুজনগণই কবিশ্রেষ্ঠ হন।

104. ‘‘Ocitya’’miccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā, kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti.

১০৪. “ঔচিত্য” ইত্যাদি। লোকে অর্থাৎ সত্ত্বলোকে বিখ্যাত ও প্রসিদ্ধ, বালক থেকে শুরু করে সকলের কাছে নিজ নিজ যোগ্যতা অনুযায়ী যা বিদিত, তা-ই ‘ঔচিত্য’ বা উচিতভাব নামে প্রসিদ্ধ। আদরের সাথে, অর্থাৎ পরম আদরের সাথে ও উৎসাহের সাথে তা গ্রহণীয়, কারণ এর চেয়ে পরম আদরণীয় আর কিছু নেই। অনুচিত কোনো কিছুই কারও কাছে আদরণীয় হতে পারে না, কারণ তা সর্বতোভাবে আস্বাদনহীন। “শ্রোতাদের দ্বারা” (সোতূনং) এটি এখানে অবশিষ্ট অংশ হিসেবে জ্ঞাতব্য। সেখানে, সেই ঔচিত্যের বিষয়ে, প্রথম উচ্চারণের মাধ্যমে উপদেশ প্রদানের উদ্দেশ্যে যা প্রবৃত্ত হয়েছে, তার উৎপত্তিস্থলস্বরূপ সুজনগণ অর্থাৎ শ্রেষ্ঠ সজ্জন কবিগণ, কবিশ্রেষ্ঠগণ—এ কথাই বলা হয়েছে।

104. ‘‘Ocitye’’ccādi. [Pg.132] Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti, tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāmasaddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ.

১০৪. “ঔচিত্যে” ইত্যাদি। লোকে অর্থাৎ সত্ত্বলোকে বিখ্যাত, বালক থেকে শুরু করে সকলের কাছে প্রসিদ্ধ ‘ঔচিত্য’ নামক বিষয়টি আদরের সাথে, শ্রদ্ধার সাথে বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা জ্ঞাতব্য। সেখানে ঔচিত্যের বিষয়ে উপদেশের উৎপত্তিস্থলস্বরূপ, অর্থাৎ প্রথম উচ্চারণের উৎপত্তিস্থলস্বরূপ সুজনগণ অর্থাৎ সাধুজনরূপী কবিপুঙ্গবগণ বা উত্তম কবিগণ হয়ে থাকেন। প্রসিদ্ধ ঔচিত্য পদের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে এখানে ‘নাম’ শব্দটি প্রসিদ্ধি অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। “উপদেশের উৎপত্তিস্থল” (উপদেসস্স পভবা), “ষাঁড় ও গাভীসমূহ” (পুমানো চ তে গাবো চ) এবং “কবিদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ” (কভীনং পুঙ্গবা)—এগুলো হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

105.

১০৫.

Viññātocityavibhavo-Cityahīnaṃ parihare;

Tato’cityassa sampose,Rasaposo siyā kate.

যিনি ঔচিত্যের ঐশ্বর্য বা মহিমা অবগত হয়েছেন, তিনি ঔচিত্যহীনতা পরিহার করবেন। অতঃপর ঔচিত্যের সম্যক পুষ্টি বা বর্ধন করা হলে, রসের পরিপুষ্টি সাধিত হয়।

105. ‘‘Viññāta’’miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya. Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya.

১০৫. “বিজ্ঞাত” ইত্যাদি। যিনি পূর্বোক্ত কবিগণের অনুগ্রহে ঔচিত্যরূপ সম্পদ অবগত বা বুদ্ধ হয়েছেন, তিনি ঔচিত্যহীনতারূপ দোষ পরিহার বা বর্জন করবেন। অতঃপর সেই পরিহারের কারণে ঔচিত্যের সম্যক পুষ্টি অর্থাৎ সুষ্ঠু বৃদ্ধি বা বর্ধন করা হলে, আস্বাদনযোগ্যতা নামক রসের মাধুর্যের সম্যক পুষ্টি বা বিকাশ ঘটে থাকে।

105. ‘‘Viññāte’’ccādi. Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya, tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo posetabbabhāvoti ca vākyaṃ.

১০৫. “বিজ্ঞাতে” ইত্যাদি। ‘বিজ্ঞাতৌচিত্যবিভব’ অর্থাৎ সেই প্রকার কবিগণের অনুগ্রহে ঔচিত্য নামক সম্পদে সমন্বিত কবি ঔচিত্যহীনতারূপ দোষ পরিহার বা নিরাকরণ করবেন। অতঃপর সেই দোষ পরিহারের ফলে ঔচিত্যের সম্যক পুষ্টি বা উপবৃংহণ করা হলে, মাধুর্যরূপ আস্বাদনযোগ্য রসের পরিপুষ্টি বা পূর্ণতা সাধিত হবে। “ঔচিত্যই বিভব বা সম্পদ”, “যার দ্বারা ঔচিত্যবিভব জ্ঞাত হয়েছে” এবং “রসের পুষ্টি বা পরিপুষ্ট অবস্থা”—এগুলো হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

Yathā –

যেমন—

106.

১০৬.

Yo [Pg.133] mārasenamāsanna-māsannavijayussavo;

Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.

যিনি আসন্ন বিজয়োৎসবে মত্ত হয়ে, নিকটে আগত মারসেনাকে তৃণের সমতুল্যও মনে করেননি, সেই জিন (বুদ্ধ) আপনাদের জয় দান করুন।

106. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘yo’’iccādi. Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti.

১০৬. “যেমন” উদাহরণ দিচ্ছেন “যো” ইত্যাদি দ্বারা। বিজয় অর্থাৎ শত্রুর পরাভব, যার আসন্ন বিজয়ই উৎসব বা অভ্যুদয় এবং প্রতিপক্ষহীন প্রবৃত্তি, এমন যিনি নিকটে অর্থাৎ নিজের সমীপে আগত মারসেনাকে তৃণের সমতুল্যও মনে করেননি, অর্থাৎ তৃণ অপেক্ষাও হীন মনে করেছিলেন, সেই জিন বা মারবিজেতা আপনাদের জয় দান করুন বা বিধান করুন। এখানে জয়ের আশীর্বাদস্বরূপ “জিন” শব্দটি অত্যন্ত উপযুক্ত; কারণ যিনি পঞ্চমারকে জয় করেছেন তিনিই জিন, যিনি শত্রুর পরাভবে একমাত্র রসস্বরূপ, অন্যদের বিজয় প্রদানে তাঁরই সামর্থ্য থাকা যুক্তিযুক্ত। “নিকটে আগত মারসেনাকে তৃণের সমতুল্যও মনে করেননি”—এটি এখানে অত্যন্ত উপযুক্ত হয়েছে, কারণ নিজের সমীপে আগত সেই প্রকার মারসেনাকে তিনি তৃণ অপেক্ষাও হীন মনে করেছিলেন, যার ফলে অন্যদের বিজয় প্রদানে তাঁর অনন্য রস বা সামর্থ্য বিশেষভাবে যুক্তিযুক্ত হয়েছে।

106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘yo mārasenamāsanne’’ccādinā lakkhiyamudāharati. Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi, so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ [Pg.134] hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho.

১০৬. এই শাস্ত্রে সর্বত্র সংক্ষেপক্রম ইচ্ছা করলেও আচার্য ‘ঔচিত্য’ নামক বিষয়টি আদরের সাথে ও শ্রদ্ধার সাথে গ্রহণ করে প্রয়োগ করা উচিত—এভাবে শিষ্যদের বিস্তারিত উপদেশ দিয়ে, এখন ঔচিত্যহীনতা পরিহারের উদ্দেশ্যে “যো মারসেনমাসন্ন” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ প্রদর্শন করছেন। ‘আসন্নবিজয়োৎসব’ অর্থাৎ অদূরবর্তী শত্রুবিজয়ের উৎসব, অথবা অত্যন্ত নিকটবর্তী প্রতিপক্ষের অভাবজনিত প্রবৃত্তিরূপ সমৃদ্ধিতে সমন্বিত যে জিন (বুদ্ধ) নিজের সমীপে নানা প্রকার ভয়ানক রূপে আগত মারসেনা বা মারবলকে তৃণের টুকরোর মতো মনে করে গ্রাহ্য করেননি, সেই পঞ্চমারবিজেতা জিন আপনাদের জয় দান করুন। এখানে যিনি পঞ্চমারকে জয় করার কারণে ‘জিন’ নামে অভিহিত হন, তিনি শত্রুর পরাভবে অনন্যসাধারণ কৃতিত্বের অধিকারী হওয়ায় অন্যদের জয় প্রদানে সামর্থ্যযুক্ত, তাই “জয় দান করুন” এই জয়ের আশীর্বাদ অত্যন্ত উপযুক্ত হয়েছে, কারণ এটি জয় প্রদানের সামর্থ্যকেই পুষ্ট করে। “নিকটে আগত মারসেনাকে তৃণের সমতুল্যও মনে করেননি”—এ বিষয়ে তো বলারই কিছু নেই। এভাবে অত্যন্ত উপযুক্ত প্রয়োগের দ্বারা ঔচিত্যহীনতারূপ দোষ নিরাকৃত হয়েছে। “বিজয়ই উৎসব” এবং “যার আসন্ন বিজয়োৎসব রয়েছে”—এটি হলো ব্যাসবাক্য।

107.

১০৭.

Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane;

Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati.

আরম্ভকৃত কর্তা, কর্ম ইত্যাদির ক্রম অতিক্রম বা লঙ্ঘন করা হলে, এই ‘ভগ্নরীতিবিরোধ’ নামক দোষটি কোথাও কোনো স্থান বা প্রতিষ্ঠা লাভ করে না।

107. ‘‘Āraddha’’iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate.

১০৭. “আরব্ধ” ইত্যাদি। কর্তা ও কর্ম আদি যার করণ ইত্যাদির আরম্ভ করা হয়েছে, অর্থাৎ বলার জন্য প্রস্তুত করা হয়েছে, সেই কর্তাকর্মাদির যে ক্রম, তার অতিক্রম বা পরিত্যাগ লঙ্ঘন করা হলে—অর্থাৎ বলতে আরম্ভ করা কর্তাকর্মাদির ক্রম অতিক্রম না করার কথা বলা হয়েছে। এই পূর্বোক্ত ভগ্নরীতিবিরোধ কোথাও কোনো স্থানে গতি বা প্রতিষ্ঠা লাভ করে না।

107. ‘‘Āraddhi’’ccādi. Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho.

১০৭. “আরব্ধি” ইত্যাদি। আরম্ভকৃত কর্তা, কর্ম ইত্যাদির ক্রম অতিক্রম বা লঙ্ঘন করা হলে, অর্থাৎ বলতে আরম্ভ করা কর্তাকর্মাদির ক্রম পরিত্যাগেরূপ অতিক্রম ঘটলে, এই পূর্বোক্ত ভগ্নরীতিবিরোধ কোথাও কোনো স্থানে গতি বা প্রতিষ্ঠা লাভ করে না। “আরম্ভকৃত সেই কর্তাকর্মাদি যার করণ ইত্যাদির, তার ক্রমের অতিক্রমের লঙ্ঘন”—এটি হলো ব্যাসবাক্য।

Yathā –

যেমন—

108.

১০৮.

Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate;

Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca.

সজ্জন ব্যতীত অন্য ব্যক্তি (দুর্জন), নারী, বিষ, শৃঙ্গধারী পশু, রোগ, নদী এবং রাজকুলের প্রতি বিশ্বাস স্থাপন করা যুক্তিযুক্ত নয়।

109.

১০৯.

Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye;

Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.

বিহিত পথ্য ও ভেষজে (ওষুধে), শুদ্ধ বুদ্ধ আদি রত্নত্রয়ে, সজ্জনে এবং গুণবান ব্যক্তিতে সর্বদা চিত্তের প্রসন্নতা বা ভক্তি আচরণ করবে।

108-109. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, cakārassekassa katattā na saddarītiyā [Pg.135] bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā.

১০৮-১০৯. এখানে “সুজন” ইত্যাদি এবং “ভেষজ” ইত্যাদি এই দুটি গাথায় যথাক্রমে ষষ্ঠী ও সপ্তমী বিভক্তির পরিত্যাগ না করার কারণে অর্থরীতির কোনো ভঙ্গ বা ত্রুটি ঘটেনি এবং একটি মাত্র ‘চ’ (ও) কার ব্যবহার করার কারণে শব্দরীতিরও কোনো ভঙ্গ ঘটেনি। কারণ বহু অর্থের সমুচ্চয় বা একত্রীকরণের জন্য বাক্যে একটি মাত্র ‘চ’ কার ব্যবহার করা উচিত অথবা প্রতিটি পদের সাথে ব্যবহার করা উচিত।

108. ‘‘Sujane’’ccādi. Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. Casaddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati.

১০৮. “সুজন” ইত্যাদি। সজ্জন ব্যতীত অন্য ব্যক্তি অর্থাৎ দুর্জনদের, নারীদের, জীবনহরণে সমর্থ বিষের, শৃঙ্গধারী অর্থাৎ শিংযুক্ত পশুর এবং রোগ, নদী ও রাজকুলের বিশ্বাস বা সংসর্গ করা যুক্তিযুক্ত নয়, কারণ যেকোনো সময় এদের সাথে বিরোধ ঘটতে পারে। এখানে আরম্ভকৃত ষষ্ঠী বিভক্তির ক্রম সর্বত্র পরিত্যাগ না করার কারণে অর্থরীতির ভঙ্গ ঘটেনি এবং উপযুক্ত স্থানে একটি মাত্র ‘চ’ কারের ব্যবহারের কারণে শব্দরীতিরও ভঙ্গ ঘটেনি। ‘চ’ শব্দের অনেক অর্থের সমুচ্চয়কারী হওয়ার কারণে “সুজন ও অন্যদের” ইত্যাদি স্থানে অথবা এখানে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী শেষে অথবা সর্বত্র এটি যুক্ত হওয়ার যোগ্য।

109. ‘‘Bhesajje’’ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti.

১০৯. “ভেষজ” ইত্যাদি গাথাতেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য, কেবল সপ্তমী বিভক্তির ব্যবহারটুকুই বিশেষত্ব। বিহিত পথ্য ভেষজ বা ওষুধে, শুদ্ধ বুদ্ধ আদি রত্নত্রয়ে, সজ্জন বা সাধুজনে এবং গুণবান অর্থাৎ বিদ্যমান গুণসম্পন্ন ব্যক্তিতে সৎপুরুষ সর্বদা নিজের চিত্তের প্রসন্নতা বা ভক্তি আচরণ করবেন বা সেবা করবেন।

Sasaṃsayassa yathā –

সংশয়যুক্তের উদাহরণ যেমন—

110.

১১০.

Munindacandimāloka-Rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va,Raṃsidassanapīṇito.

মুনীন্দ্ররূপ চন্দ্রের আলোক-রসে চঞ্চললোচন ব্যক্তি, পথভ্রষ্ট পথিকের মতো, রশ্মি দর্শনে প্রীত হলেন।

110. ‘‘Muninde’’ccādi. Ettha raṃsisaddo sasaṃsayaṃ pariharati.

১১০. “মুনীন্দ্র” ইত্যাদি। এখানে ‘রশ্মি’ (রংসি) শব্দটি সংশয় দূর করে।

110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘munindi’’ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. Raṃsisaddoyeva hi viseso, ettha raṃsisaddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti.

১১০. সংশয় পরিহারের উদাহরণস্বরূপ “মুনীন্দ্র” ইত্যাদি গাথাটি পরবর্তী পরিচ্ছেদে বর্ণিত অর্থের মতোই। কেবল ‘রশ্মি’ (রংসি) শব্দটিই এখানে বিশেষত্ব; এখানে রশ্মি শব্দের দ্বারা শ্রোতাদের মনে উৎপন্ন সংশয়ের কারণে সংশয়যুক্ত রচনারূপ দোষ দূর হয়।

111.

১১১.

Saṃsayāyeva [Pg.136] yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā;

Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.

যদি ক্রীড়া বা কৌতুক আদি কারণে সংশয় সৃষ্টির জন্যই কোনো পদ প্রয়োগ করা হয়, তবে সেই সংশয়যুক্ত রচনা কোনো দোষের নয়।

111. ‘‘Saṃsaye’’ccādi. Kīḷādīti ādisaddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho.

১১১. “সংশয়” ইত্যাদি। ‘ক্রীড়া আদি’ পদের আদি শব্দ দ্বারা রহস্যময় আলোচনা বা মন্ত্রণা ইত্যাদিকে গ্রহণ করা হয়েছে। ক্রীড়া আদি কারণে সংশয় সৃষ্টির জন্যই যদি কোনো পদ প্রয়োগ করা হয়—এটিই হলো সম্বন্ধ।

111. ‘‘Saṃsayāyeve’’ccādi. Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho.

১১১. “সংশয় সৃষ্টির জন্যই” ইত্যাদি। ক্রীড়া আদি কারণে অর্থাৎ ক্রীড়া, রহস্য বা মন্ত্রণা আদি কারণে সংশয় উৎপাদনে সমর্থ কোনো পদ যদি কেবল শ্রোতাদের মনে সংশয় সৃষ্টির উদ্দেশ্যেই সেই রচনায় বক্তাদের দ্বারা প্রয়োগ করা হয়, তবে সংশয়যুক্ত অর্থাৎ সংশয়দোষযুক্ত সেই রচনা দোষের নয়, বরং নির্দোষ। “সংশয়ের সাথে সমর্পিত বা যুক্ত”—এটি হলো ব্যাসবাক্য।

Yathā –

যেমন—

112.

১১২.

Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato;

Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā.

গুরু (শিক্ষক) নিজের গৃহ থেকে দ্বিতীয় গৃহে গমন করলে, আমরা নিশ্চিতভাবে অধ্যয়ন আদি দ্বারা সুখ লাভ করব।

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyatamekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho.

১১২. “যাতে” ইত্যাদি। গুরু অর্থাৎ শিক্ষক নিজের গৃহ বা মূল বাসস্থান থেকে দ্বিতীয় গৃহে গমন করলে, আমরা নিশ্চিতভাবে অধ্যয়ন আদি দ্বারা সুখ লাভ করব—এটি হলো অনভিপ্রেত অর্থ। গুরু অর্থাৎ বৃহস্পতি (দেবগুরু) নিজের গৃহ বা জন্মরাশি থেকে দ্বিতীয় রাশিতে গমন করলে, আমরা নিশ্চিতভাবে অধ্যয়ন আদি দ্বারা সুখ লাভ করব—এটিই এখানে অভিপ্রেত অর্থ।

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ [Pg.137] rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyatamekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha ajjhayanasaddasannidhānena payuttagurusaddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti.

১১২. “যাতে” ইত্যাদি। গুরু অর্থাৎ আচার্য নিজের গৃহ বা বাসস্থান থেকে দ্বিতীয় গৃহে গমন করলে—এটি হলো অনভিপ্রেত অর্থ। গুরু অর্থাৎ দেবগুরু বৃহস্পতি নিজের গৃহ বা জন্মরাশি থেকে দ্বিতীয় রাশিতে গমন করলে, অনুকূলতার কারণে আমরা নিশ্চিতভাবে অধ্যয়ন বা শিক্ষা গ্রহণ আদি দ্বারা মানসিক সুখ, অথবা সুখের কারণস্বরূপ গ্রন্থসমাপ্তি লাভ করব। উভয় পক্ষের অন্য অর্থেও অর্থটি সাধারণ হয়ে থাকে। এখানে ‘অধ্যয়ন’ শব্দের সান্নিধ্যের কারণে প্রযুক্ত ‘গুরু’ শব্দটি আচার্য অর্থবাচক হলেও, অভিপ্রেত অর্থ গোপন করার উদ্দেশ্যে প্রযুক্ত হওয়ায় এটি নির্দোষ।

113.

১১৩.

Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;

Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.

“এই ভগিনী অত্যন্ত ভাগ্যবতী” ইত্যাদি বাক্যকে সকল কবিই ‘গ্রাম্য’ (অশ্লীল বা অমার্জিত) দোষযুক্ত বলে নির্দেশ করেননি।

113. ‘‘Subhagā’’iccādi. Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ.

১১৩. “সুভগা” ইত্যাদি। এই প্রকার আদি বিশিষ্ট, ‘ভগিনী’ ইত্যাদি প্রকার।

113. ‘‘Subhage’’ccādi. Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ.

১১৩. “সুভগে” ইত্যাদি। “এই পুরুষের সেই এই ভগিনী সুভগা (সৌভাগ্যবতী) বা সুন্দরী”—এইরূপ বাক্য সকল কবিদের দ্বারাও ‘গ্রাম্য নয়’ অর্থাৎ গ্রাম্যদোষে দুষ্ট নয় বলে নির্দেশ করা হয়েছে। শুভ বা সুন্দর ভাব প্রাপ্ত হয়েছে—এই অর্থে “সুভগা” শব্দটিকে গ্রহণ না করে, বহুব্রীহি সমাস করা হলে যে অর্থ লাভ হয় তা অশালীন হলেও কবিদের চিত্তে ক্ষোভ বা খেদ জন্মায় না—এটাই অভিপ্রায়। এইভাবে এই প্রকার আদি যার, এই রূপ বাক্যের—তা-ই বাক্য।

114.

১১৪.

Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo;

Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.

দুষ্ট অলঙ্কারের অপগমে (দূরীকরণে), শোভন অলঙ্কারের প্রবৃত্তি অলঙ্কার পরিচ্ছেদে প্রকাশিত হবে।

114. ‘‘Duṭṭha’’iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati.

১১৪. “দুষ্ট” ইত্যাদি। দুষ্ট অলঙ্কারের অর্থাৎ দোষদুষ্ট অলঙ্কারের অপগমে বা দূরীকরণে সতি (হলে)।

114. ‘‘Duṭṭhi’’ccādi. Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho.

১১৪. “দুষ্ট” ইত্যাদি। দুষ্ট অলঙ্কারের অপগমে অর্থাৎ দোষদুষ্ট অলঙ্কারের দূরীকরণে সতি (হলে), শোভন অলঙ্কারের প্রবৃত্তি অর্থাৎ প্রশংসনীয় অলঙ্কারসমূহের প্রবৃত্তির আকার, অলঙ্কার পরিচ্ছেদে অর্থাৎ অলঙ্কার প্রকাশক হওয়ার কারণে তন্নামক পরিচ্ছেদে আবির্ভাব অর্থাৎ প্রকাশত্ব লাভ করবে (পৌঁছাবে)। যা পরিচ্ছিন্ন (নির্ণীত) হয় তা-ই পরিচ্ছেদ। অলঙ্কার প্রকাশক হওয়ার কারণে সেই অর্থে তা অলঙ্কার এবং তা পরিচ্ছেদ—এই হলো বিগ্রহ (ব্যাসবাক্য)।

115.

১১৫.

Dose [Pg.138] parīharitumesa varo’padeso,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;

Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā,Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.

দোষসমূহ পরিহার করার জন্য এই উত্তম উপদেশ অন্যান্য শাস্ত্রের অনুসরণে আমার দ্বারা এভাবে রচিত হয়েছে; গুরুবরদের পরম অনুগ্রহে এটি বিশেষভাবে জেনে, যশাকাঙ্ক্ষী ব্যক্তি দোষসমূহ সম্পূর্ণরূপে পরিহার করবেন।

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ইতি সঙ্ঘরক্ষিত মহাস্বামীপাদ বিরচিত—

Subodhālaṅkāre

সুবোধালঙ্কারে—

Dosaparihārāvabodho nāma

‘দোষপরিহারাবোধ’ নামক—

Dutiyo paricchedo.

দ্বিতীয় পরিচ্ছেদ।

115. ‘‘Dose’’iccādi. Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena mayā evaṃ kato nipphādito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya.

১১৫. “দোষে” ইত্যাদি। যথোক্ত পদদোষ প্রভৃতি দোষসমূহ পরিহার করার জন্য অর্থাৎ বর্জন করার জন্য এই বর অর্থাৎ উত্তম উপদেশ, অন্যান্য বহু শাস্ত্রের অনুসরণে অর্থাৎ অনুগমনে আমার দ্বারা এভাবে কৃত অর্থাৎ সম্পাদিত হয়েছে। এই উপদেশ গুরুবরদের অধিক প্রসাদে অর্থাৎ মহান অনুগ্রহে (অল্প নয়, কারণ সেইরূপ অনুগ্রহ ব্যতীত তাদৃশ মহান অর্থ সিদ্ধ হয় না) বিজ্ঞায় অর্থাৎ জেনে আদরের সাথে আচরণ করবে। যশ অর্থাৎ ক্রিয়ালক্ষণ হেতু অত্যন্ত কীর্তির কারণ হওয়ায় পরিশুদ্ধ রচনা অথবা তদ্ভাবাপন্ন কীর্তি, স্বভাবত তা যে অভিলাষ করে সে যশোভিলাষী; সে পরং অর্থাৎ অত্যন্তভাবেই যথোক্ত দোষসমূহ পরিহার করবে অর্থাৎ দূরে রাখবে।

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ইতি সুবোধালঙ্কারের ‘মহাস্বামী’ নামক টীকায়—

Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo.

দ্বিতীয় পরিচ্ছেদ ‘দোষপরিহারাবোধ পরিচ্ছেদ’ সমাপ্ত।

115. ‘‘Dose’’ccādi. Dose yathāvuttapadadosādike pariharitumapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā [Pg.139] kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā satthantarā, antarasaddo hi aññasaddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ.

১১৫. “দোষে” ইত্যাদি। যথোক্ত পদদোষ প্রভৃতি দোষসমূহ পরিহার করার জন্য অর্থাৎ অপনোদন করার জন্য এই বর অর্থাৎ উত্তম উপদেশ, অন্যান্য শাস্ত্রের অনুসরণে অর্থাৎ বহু বাহ্য শাস্ত্রের অনুসরণে আমার দ্বারা এভাবে অনন্তর-উদ্দিষ্ট ক্রমে কৃত অর্থাৎ রচিত হয়েছে। এই উপদেশ গুরুবরদের অধিক প্রসাদে অর্থাৎ পরম অনুগ্রহে বিজ্ঞায় অর্থাৎ স্বভাবত জেনে, যশোভিলাষী অর্থাৎ যশ লাভের কারণ হওয়ায় কারণে কার্যের উপচার দ্বারা দোষ অপগমের মাধ্যমে পরিশুদ্ধ রচনা অথবা তাদৃশ রচনার হেতু উৎপন্ন কীর্তি আকাঙ্ক্ষা করে, প্রজ্ঞাবান ব্যক্তি যথোক্ত দোষসমূহ পরং অর্থাৎ অতিশয়রূপে পরিহার করবেন অর্থাৎ দূরে রাখবেন। এখানে পূর্বার্ধ দ্বারা দোষপরিহার পরিচ্ছেদের প্রশংসনীয় ভাব প্রদর্শিত হয়েছে, আর উত্তরার্ধ দ্বারা শিষ্যগণের প্রতি অনুশাসন প্রদর্শিত হয়েছে। তদ্রূপ, পূর্বার্ধ দ্বারা করুণাপূর্বক প্রজ্ঞার কার্য প্রদর্শিত হয়েছে, উত্তরার্ধ দ্বারা প্রজ্ঞাপূর্বক করুণার কার্য প্রদর্শিত হয়েছে। তদ্রূপ, পূর্বার্ধ দ্বারা আত্মহিত-সম্পত্তি এবং উত্তরার্ধ দ্বারা পরহিত-সম্পত্তি প্রদর্শিত হয়েছে। এভাবে অনেক প্রকারের প্রকাশক এই গাথার দ্বারা পরিচ্ছেদ সমাপ্ত করছেন। অন্য শাস্ত্র হলো ‘শাস্ত্রান্তর’, কারণ ‘অন্তর’ শব্দটি ‘অন্য’ শব্দের পর্যায়বাচক। যেমন— “গ্রামান্তরে যাবে না” (গামন্তরং ন গচ্ছেয্য)। যশ অভিলাষ করে যে স্বভাবত—এই হলো বাক্য।

Iti subodhālaṅkāranissaye

ইতি সুবোধালঙ্কার অন্বয়ে (নিস্সয়ে)—

Dutiyo paricchedo.

দ্বিতীয় পরিচ্ছেদ সমাপ্ত।

3. Guṇāvabodhapariccheda

৩. গুণাবোধ পরিচ্ছেদ (গুণ-জ্ঞান পরিচ্ছেদ)

Anusandhivaṇṇanā

অনুসন্ধি বর্ণনা

116.

১১৬.

Sambhavanti guṇā yasmā,Dosāne’va’matikkame;

Dassessaṃ te tato dāni,Sadde sambhūsayanti ye.

যেহেতু দোষসমূহ পরিহার করলেই গুণসমূহ উৎপন্ন হয়, তাই এখন আমি সেই গুণসমূহ প্রদর্শন করব যা শব্দকে অলঙ্কৃত করে।

116. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha ‘‘sambhavanti’’iccādi. Dosānaṃ yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ evaṃ yathāvuttanayena atikkame sati guṇā dhammā [Pg.140] saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo yasmā kāraṇā sambhavanti sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, tato tasmā kāraṇā ye guṇā sadde sambhūsayanti alaṅkaronti, te saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni dassessaṃ upadisissāmi.

১১৬. এভাবে দোষপরিহারের উপদেশ প্রদর্শন করে, এখন দোষপরিহারের ফলে সমুপগত গুণসমূহ প্রদর্শন করার অধিকার রচনা করতে গিয়ে “সম্ভবন্তি” ইত্যাদি বললেন। যথোক্ত পদদোষ প্রভৃতি দোষসমূহের এভাবে যথোক্ত নিয়মে অতিক্রম (পরিহার) হলে, গুণসমূহ অর্থাৎ শব্দালঙ্কার স্বভাবযুক্ত প্রসাদ প্রভৃতি ধর্মসমূহ যে কারণে সম্ভব হয় অর্থাৎ সিদ্ধ হয়—এবং তা “ক্লিষ্ট প্রভৃতি বর্জনের মাধ্যমে প্রসাদ সম্ভব হয়” ইত্যাদি রূপে যথোপযুক্তভাবে জানা উচিত—তত অর্থাৎ সেই কারণে যে গুণসমূহ শব্দকে অলঙ্কৃত করে, শব্দালঙ্কার নামক সেই গুণসমূহ এখন আমি প্রদর্শন করব অর্থাৎ উপদেশ দেব।

116. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento ‘‘sambhavanti’’ccādigāthamāha. Dosānaṃ niddiṭṭhapadadosādīnaṃ evaṃ anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati guṇā pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato ye saddadhammā sadde sambhūsayanti sajjanti, te saddadhamme dassessaṃ pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā.

১১৬. এভাবে দোষপরিহারের প্রবেশোপায় প্রদর্শন করে, এখন যথোক্ত দোষসমূহের পরিহারের দ্বারা “এগুলো রচনার আশ্রিত গুণ” তা দেখানোর জন্য পূর্ব ও পর পরিচ্ছেদের সম্বন্ধ ঘটিয়ে “সম্ভবন্তি” ইত্যাদি গাথা বললেন। নির্দিষ্ট পদদোষ প্রভৃতি দোষসমূহের এভাবে অনন্তর পরিচ্ছেদে নির্দিষ্ট নিয়মে অতিক্রম (পরিহার) হলে, প্রসাদ প্রভৃতি শব্দালঙ্কার নামক প্রসাদাদি শব্দধর্মসমূহ যেহেতু সম্ভব হয়, তাই যে শব্দধর্মসমূহ শব্দকে অলঙ্কৃত করে, সেই শব্দধর্মসমূহ আমি প্রদর্শন করব অর্থাৎ প্রকাশ করব। এখানে ক্লিষ্টদোষ ও ব্যাকীর্ণদোষ পরিহারের মাধ্যমে প্রসাদ অলঙ্কার সিদ্ধ হয়, অবশিষ্টগুলোও যথালভ্যভাবে জানা উচিত।

Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā

শব্দালঙ্কার উদ্দেশ বর্ণনা

117.

১১৭.

Pasādo’jo madhuratā,Samatā sukhumālatā;

Sileso’dāratā kanti,Atthabyattisamādhayo.

প্রসাদ, ওজঃ, মধুরতা, সমতা, সুকুমারতা, শ্লেষ, উদারতা, কান্তি, অর্থব্যক্তি ও সমাধি।

117. Idāni te vibhajati ‘‘pasādo’’iccādinā pasatthi pasādo pakāsatthatā, ojo samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, madhuratā saddānaṃ rasavantatā, samatā pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, sukhumālatā apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ sileso bandhagāravaṃ, udāratā ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, kanti sabbalokamanoharatā, atthabyatti siddhena [Pg.141] ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, samādhi lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva.

১১৭. এখন সেগুলোকে “প্রসাদ” ইত্যাদি দ্বারা বিভক্ত করছেন। প্রসাদ হলো প্রশংসা বা প্রকাশার্থতা; ওজঃ হলো সমাসবদ্ধ বৃত্তির বাহুল্য এবং অর্থের পরিপক্বতা; মধুরতা হলো শব্দসমূহের রসবত্তা; সমতা হলো পদ্যের ক্ষেত্রে চার চরণের একজাতীয় সম্বন্ধযুক্ততা, আর গদ্যের ক্ষেত্রে পদের তদ্রূপতা; সুকুমারতা হলো অকর্কশ অক্ষরের বাহুল্য; শ্লেষ হলো সংশ্লেষ বা রচনার গাম্ভীর্য; উদারতা হলো উৎকর্ষতা, কোনো অর্থের দ্বারা সনাথতা (সমৃদ্ধি) এবং বিশিষ্ট বিশেষণে যুক্ততা; কান্তি হলো সর্বলোকের মনোহরতা; অর্থব্যক্তি হলো সিদ্ধ বা ন্যায়সঙ্গত নিয়মে অভিধেয় অর্থের গ্রহণ; সমাধি হলো লোকপ্রতীতি অনুসারে অমুখ্যার্থতা (গৌণ অর্থ)। এগুলোর মধ্যে ওজঃ ও উদারতা হলো শব্দার্থের গুণ; সমাধি হলো অর্থের গুণ, কারণ এখানে শব্দসমূহ অর্থের অনুগামী হয়; আর অবশিষ্টগুলো কেবল শব্দেরই গুণ।

117. Idāni ‘‘pasādojo’’iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. Pasādo pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, ojo samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, madhuratā saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, samatā pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, sukhumālatā vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, sileso ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, udāratā ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, kanti sabbesaṃ piyaguṇatā ca, atthabyatti icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, samādhayo lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena alaṅkārā nāma.

১১৭. এখন “প্রসাদোজঃ” ইত্যাদি দ্বারা সেই শব্দালঙ্কারসমূহকে ক্রমানুসারে বিভক্ত করার জন্য নির্দেশ করছেন। প্রসাদ হলো—স্বচ্ছ স্ফটিকমালায় নিজের মধ্যে গাঁথা লাল কম্বলের সুতোর মতো শব্দসমূহের অর্থের প্রসন্নতা-সংজ্ঞক প্রসাদ অলঙ্কার; ওজঃ হলো—সমাসবদ্ধ বৃত্তির বাহুল্য ও অর্থের পরিপক্বতা-সংজ্ঞক শব্দ ও অর্থের গুণ; মধুরতা হলো—শব্দসমূহের রসবত্তা-সংজ্ঞক কর্ণমধুরতা; সমতা হলো—পদ্যে শ্রুতিগতভাবে চরণের সদৃশতা এবং গদ্যে পদের তদ্রূপ সদৃশতা, এভাবে চরণ ও পদের তুল্যগুণতা; সুকুমারতা হলো—বর্ণসমূহের অতি-কর্কশতা বা অতি-শিথিলতা বর্জিত সমপরিমাণ মৃদু গুণ; শ্লেষ হলো—উচ্চারণস্থান ও করণাদি থেকে উৎপন্ন সমভাগ বর্ণশ্রুতির দ্বারা অচ্ছিদ্র গুরু গুণ; উদারতা হলো—উৎকৃষ্ট কোনো অর্থের দ্বারা রচনার সজ্জিত ভাব এবং বিশিষ্ট বিশেষণ পদের দ্বারা যুক্ততা; কান্তি হলো—সকলের প্রিয় গুণ হওয়া; অর্থব্যক্তি হলো—অভিপ্রেত অর্থের সিদ্ধ বা ন্যায়সঙ্গত নিয়মে সুপ্রকাশিত ভাব; সমাধি হলো—লোকপ্রতীতিকে অতিক্রম না করে অন্য ধর্মের আরোপের দ্বারা অমুখ্যার্থতা (গৌণ অর্থ)। এই দশটি শব্দার্থের গুণ। “সমাধয়ঃ” (বহুবচন) শব্দটির দ্বারা তারই বহুত্ব প্রকাশ করছে। এই দশটির মধ্যে ওজঃ ও উদারতা—এই দুটি শব্দার্থের গুণ; সমাধি হলো অর্থের গুণ, পর্যায়ক্রমে তা তদর্থ-প্রকাশক শব্দগুণও বটে; অবশিষ্ট সাতটি কেবল শব্দগুণই। এই সবগুলোই “এর দ্বারা রচনাকে অলঙ্কৃত করে”—এই বাক্য অনুসারে ‘অলঙ্কার’ নামে অভিহিত।

Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā

শব্দালঙ্কার প্রয়োজন বর্ণনা

118.

১১৮.

Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;

Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ.

এই সকল গুণে সম্পন্ন এবং কবিদের মনোহর রচনা, রচয়িতাদের জন্য অত্যন্ত নির্মল কীর্তি সম্পাদন করে।

118. ‘‘Guṇehi’’ccādi. [Pg.142] Etehiyeva vuttehi dasahi guṇehi dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi sampanno yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti kavimanoharo kavihadayahilādakārī bandho kattūnaṃ bandhantānaṃ kavīnaṃ accantanimmalaṃ atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā kittiṃ guṇaghosaṃ sampādayati nipphādeti.

১১৮. “গুণেহি” ইত্যাদি। এই উক্ত দশটি গুণ অর্থাৎ শব্দালঙ্কার-সদ্ভাবরূপ ধর্মসমূহের দ্বারা সম্পন্ন অর্থাৎ যুক্ত বা সমৃদ্ধ, কবিদের মন হরণ করে বা স্ববশে আনে বলে ‘কবিমনোহর’ অর্থাৎ কবিহৃদয়-হ্লাদকারী রচনা, কর্তাদের অর্থাৎ রচনাকারী কবিদের অত্যন্ত নির্মল অর্থাৎ অতিশয় পরিশুদ্ধ, অগুণের (দোষের) লেশমাত্র দ্বারাও অলিপ্ত কীর্তি অর্থাৎ গুণঘোষ সম্পাদন করে বা উৎপন্ন করে।

118. ‘‘Guṇe’’ccādi. Etehi guṇehi imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi sampanno samannāgato samiddho vā bandho pajjādibandho kavimanoharo attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento kattūnaṃ racayantānaṃ accantanimmalaṃ appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ kittiṃ bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ sampādayati nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo kavimanoharoti viggaho.

১১৮. “গুণে” ইত্যাদি। এই গুণসমূহের দ্বারা অর্থাৎ শব্দালঙ্কার নামক এই দশবিধ শব্দধর্মের দ্বারা সম্পন্ন অর্থাৎ সমন্বিত বা সমৃদ্ধ রচনা (পদ্যাদি রচনা), নিজের নির্দোষতার কারণে কবিদের চিত্তকে প্রীত করে বলে ‘কবিমনোহর’, রচয়িতাদের অর্থাৎ রচনাকারীদের অত্যন্ত নির্মল অর্থাৎ সামান্য দোষের দ্বারাও মিশ্রিত না হওয়ায় অতিপরিশুদ্ধ কীর্তি অর্থাৎ রচনার বিষয়ীভূত যশোরাশি সম্পাদন করে বা উৎপন্ন করে। এই কারণে রচনায় যথোক্ত দশবিধ গুণের পরিগ্রহ উৎসাহের সাথে করা উচিত—এটাই অভিপ্রায়। মন হরণ করে যে তা ‘মনোহর’, কবিদের মনোহর তা ‘কবিমনোহর’—এই হলো বিগ্রহ।

Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā

শব্দালঙ্কার নির্দেশ বর্ণনা

119.

১১৯.

Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali;

Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.

যে পদাবলী অদূরে স্থাপিত সম্বন্ধের কারণে সুভগা (মনোহর) এবং যার অভিধেয় অর্থ সুপ্রসিদ্ধ, তা যেভাবে প্রসাদ গুণ জন্মায়, তা [নিম্নরূপ]।

119. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha ‘‘adūra’’iccādi. Adūre āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena āhito ṭhapito kato sambandho anvayo, tena subhagā manoharā supasiddho suppakāso sugammo abhidheyyo attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi –

১১৯. এখন উদ্দেশানুসারে এগুলোর উদাহরণসহ নির্দেশ করতে গিয়ে “অদূর” ইত্যাদি বললেন। অদূরে অর্থাৎ নিকটে, অথবা অদূরের দ্বারা—অদূরে স্থাপিত ক্রিয়া, কর্তা, কর্ম প্রভৃতি পদের দ্বারা স্থাপিত অর্থাৎ রক্ষিত বা কৃত সম্বন্ধ অর্থাৎ অন্বয়, তার দ্বারা সুভগা অর্থাৎ মনোহরা; সুপ্রসিদ্ধ অর্থাৎ সুপ্রকাশিত ও সুগম অভিধেয় অর্থ যার রয়েছে তা-ই তদ্রূপ; কিন্তু ভাবার্থ নয়, কারণ তার স্বভাব গম্ভীর। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,[Pg.143] Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

“কবিদের অভিপ্রায় যা শব্দের অগোচর, তা কেবল মৃদু পদেই স্ফুরিত হয়; কৃতশ্রম (পণ্ডিতগণ) ভাবাবগমের মাধ্যমে তাতে প্রবেশ করেন এবং সেই প্রকার আকৃতিসমূহ (শব্দরূপ) তা প্রকাশ করে।”

Tādisā yā padāvali padapanti ayaṃ pasādaṃ tannāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti tamudāharati.

এই প্রকার যে পদাবলী বা পদপংক্তি, তা ‘প্রসাদ’ নামক গুণ জন্মায় বা উৎপন্ন করে। ‘যথা’ (যেমন) বলে তিনি তার উদাহরণ দিচ্ছেন।

119. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha ‘‘adūrāhite’’ccādi. Adūre āsannapadese tadupacārena āsanne vā āhito kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā sambandho icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena subhagā manoharā, supasiddho pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo abhidheyyo saddattho yassā sā ayaṃ padāvali padapanti pasādaṃ pasādanāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, su atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi –

১১৯. এখন উদ্দেশক্রম অনুসারে এই শব্দালঙ্কারাদির উদাহরণসহ নির্দেশ প্রদর্শন করে বলছেন— “অদূরাহিতে” ইত্যাদি। অদূরে অর্থাৎ আসন্ন প্রদেশে, উপচারবশত নিকটে বা ক্রিয়া দ্বারা স্থাপিত, লব্ধক্রিয়াযোগসম্পন্ন কর্তাকর্মাদি পদের দ্বারা কৃত, অথবা বিন্যাস বশত স্থাপিত যে সম্বন্ধ, যা কাঙ্ক্ষিত অর্থের অতিক্রম না করে পারস্পরিক অপেক্ষালক্ষণযুক্ত ক্রিয়াকারকযোগের দ্বারা সুভগা বা মনোহরা; সুপ্রসিদ্ধ অর্থাৎ প্রসিদ্ধ অর্থবিষয়ে শব্দপ্রয়োগের কারণে অতিশয় প্রকট অভিধেয় শব্দার্থ যার রয়েছে, সেই এই পদাবলী বা পদপংক্তি ‘প্রসাদ’ নামক গুণ জন্মায় বা উৎপন্ন করে। ‘যথা’ বলে লক্ষ্য প্রদর্শন করছেন। ‘অদূরে আহিত’ অথবা উপচারবশত ‘অদূর’ এবং ‘আহিত’, এবং ‘তা’ ও ‘সম্বন্ধ’, এবং ‘তার দ্বারা সুভগা’, এবং ‘সু’ অর্থাৎ অতিশয় ‘প্রসিদ্ধ’, এবং ‘তা যার অভিধেয়’—এই হলো বাক্যার্থ। এখানে ‘সুপ্রসিদ্ধ’ হলো শব্দার্থ, কিন্তু অভিপ্রায়ার্থ প্রকৃতিগতভাবেই গম্ভীর। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

“কবিদের অভিপ্রায় যা শব্দের অগোচর, তা কেবল মৃদু পদেই স্ফুরিত হয়; কৃতশ্রম (পণ্ডিতগণ) ভাবাবগমের মাধ্যমে তাতে প্রবেশ করেন এবং সেই প্রকার আকৃতিসমূহ (শব্দরূপ) তা প্রকাশ করে।”

Tassattho – asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade kevalaṃ visuṃ phurantaṃ cāpentaṃ kavīnadhippāyaṃ kavīnamajjhāsayaṃ [Pg.144] katassamā saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā bhāvāvagamā padatthāvabodhena visanti pavisanti, tādisā ākatiyo tu saddasaddatthānaṃ ākārā pakāsayanti adhippāyatthaṃ jotentīti.

তার অর্থ— ‘অশব্দগোচর’ অর্থাৎ শব্দের অগোচর হয়ে কেবল মৃদু পদে পৃথকভাবে স্ফুরিত বা স্পন্দিত কবিদের অভিপ্রায়কে ‘কৃতশ্রম’ অর্থাৎ শব্দ ও অর্থের বিষয়ে কৃতপরিচয় পণ্ডিতগণ ‘ভাবাবগম’ অর্থাৎ পদার্থাববোধের দ্বারা ‘প্রবেশ করেন’ (অনুধাবন করেন); ‘সেই প্রকার আকৃতিসমূহ’ অর্থাৎ শব্দ ও শব্দার্থের আকারসমূহ তা ‘প্রকাশ করে’ অর্থাৎ অভিপ্রায়ার্থকে উদ্ভাসিত করে।

120.

১২০.

Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;

Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare.

“মুনীন্দ্রের মুখমণ্ডল অলঙ্কৃত করে তাঁর অধরের কিরণসমূহ পদ্মের অভ্যন্তরে পতিত বালসূর্যের কিরণের মতো শোভা পাচ্ছে।”

120. ‘‘Alaṅkarontā’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ alaṅkarontā sajjantā sobhayamānā adharānaṃ raṃsiyo supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. Ambujodare tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsīva bālasūriyaraṃsiyo viya sobhante virājanti.

১২০. “অলঙ্করোন্তা” ইত্যাদি। মুনির অর্থাৎ সম্যকসম্বুদ্ধের স্বভাবমধুর ও প্রাকৃতিক মুখমণ্ডল ‘অলঙ্কৃত করে’ অর্থাৎ সজ্জিত বা শোভিত করে, ‘অধরের কিরণসমূহ’ অর্থাৎ সুপক্ব বিম্বফলের মতো ওষ্ঠযুগল থেকে নিঃসৃত প্রচুর কান্তি ও আভা; ‘মুনির’—এটি শ্রুত হওয়ার কারণে জানা যায়। ‘পদ্মাভ্যন্তরে’ অর্থাৎ যথাকালে বিকশিত পুষ্পের ন্যায় রমণীয় পদ্মের অভ্যন্তরে ‘পতিত হয়ে’ অর্থাৎ প্রবহমান হয়ে ‘অরুণরশ্মির মতো’ অর্থাৎ বালসূর্যের রশ্মির মতো ‘শোভা পাচ্ছে’ অর্থাৎ বিরাজ করছে।

120. ‘‘Alaṅkaronte’’ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā adhararaṃsiyo tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā ambujodare vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. Sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsī iva bālasūriyaraṃsīva sobhante dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā, kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ.

১২০. “অলঙ্করোন্ত” ইত্যাদি। মুনির মুখমণ্ডল অর্থাৎ প্রকৃতিসুন্দর মুখ অলঙ্কৃত করে অর্থাৎ সজ্জিত করে, ‘অধররশ্মিসমূহ’ অর্থাৎ সেই মুনিরই ওষ্ঠদ্বয় থেকে নির্গত কান্তিসমূহ; ‘পদ্মাভ্যন্তরে’ অর্থাৎ বিকশিত হওয়ার উপযুক্ত সময়ের অভিমুখী পদ্মগর্ভে—অর্ধবিকশিত পদ্মে, এটিই বলা হয়েছে। ‘পতিত হয়ে’ यानी প্রবহমান হয়ে ‘অরুণরশ্মির মতো’ অর্থাৎ বালসূর্যের রশ্মির মতো ‘শোভা পাচ্ছে’ অর্থাৎ দীপ্তি পাচ্ছে। এখানে অদূরসম্বন্ধ এবং প্রসিদ্ধ অর্থকে আশ্রয় করে প্রসাদগুণ প্রকট হয়েছে। অধররশ্মিসমূহের সাথে মুনির সম্বন্ধ—শ্রুত ও অনুমিত সম্বন্ধসমূহের মধ্যে শ্রুত সম্বন্ধের বলবৎ হওয়ার কারণে অথবা কাকাক্ষিগোলক ন্যায়ের দ্বারা লাভ করা যায়। ‘অধরে রশ্মি’ এবং ‘পদ্মের উদর (অভ্যন্তর)’—এই হলো বাক্য।

121.

১২১.

Ojo samāsabāhulya-Meso gajjassa jīvitaṃ;

Pajjepya’nākulo so’yaṃ,Kanto kāmīyate yathā.

“সমাসের বাহুল্যই হলো ওজঃ (ওজোগুণ); এটি গদ্যের জীবন। পদ্যেও অনাকুল (জটিলতাহীন) হলে সেই এই কান্ত (মনোহর) ওজোগুণ কাম্য হয়, যেমন—”

121. ‘‘Ojo’’iccādi. [Pg.145] Samāsassa ekatthavuttiyā bāhulyaṃ bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, eso ojo samāsabāhullalakkhaṇo gajjassa vuttirūpassa jīvitaṃ hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, soyaṃ ojo anākulo agahano atoyeva kanto hadayaṅgamo, pajjepi na kevalaṃ gajje kāmīyate payujjate. Yathetyudāharati.

১২১. “ওজঃ” ইত্যাদি। সমাসের একার্থবৃত্তির দ্বারা বাহুল্য বা আধিক্য—এটির অনুবাদ করে পুনরায় ওজঃ বিধান করা হচ্ছে। সমাসবাহুল্যলক্ষণযুক্ত এই ওজঃ হলো বৃত্তিরূপ গদ্যের জীবন, হৃদয় বা সারবস্তু; কারণ গদ্যে এর প্রধানতা রয়েছে, পদ্যে নয়। সেই এই ওজোগুণ ‘অনাকুল’ অর্থাৎ অগহন (জটিলতাহীন) এবং অতএব ‘কান্ত’ অর্থাৎ হৃদয়গ্রাহী হয়ে পদ্যেও—কেবল গদ্যেই নয়—কাম্য হয় বা প্রযুক্ত হয়। ‘যথা’ বলে উদাহরণ দিচ্ছেন।

121. Idāni ojaguṇaṃ dasseti ‘‘ojo’’ccādinā. Ojo nāma samāsabāhulyaṃ bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, eso ojo gajjassa gajjabandhassa jīvitaṃ hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. So ayaṃ ojo anākulo nibyākulo kanto tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto pajjepi pajjabandhepi kāmīyate kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti ‘‘yathe’’ccādinā.

১২১. এখন “ওজঃ” ইত্যাদির দ্বারা ওজোগুণ প্রদর্শন করছেন। ওজঃ হলো সমাসের বাহুল্য; ভিন্ন ভিন্ন অর্থে প্রযুক্ত শব্দসমূহের একার্থে প্রবৃত্তিলক্ষণযুক্ত সমাসের বহুলতা। এই ওজঃ হলো গদ্যের অর্থাৎ গদ্যবন্ধের জীবন বা হৃদয়; জীবন শব্দের দ্বারা হৃদয়সংজ্ঞক চিত্তকে বলা হয়েছে—এরূপ বুঝতে হবে। সেই এই ওজোগুণ ‘অনাকুল’ অর্থাৎ ব্যাকুলতাহীন এবং অতএব ‘কান্ত’ অর্থাৎ বিজ্ঞজনদের প্রিয় হয়ে পদ্যেও অর্থাৎ পদ্যবন্ধেও কবিদের দ্বারা কাম্য বা প্রযুক্ত হয়। বহুলের ভাব হলো বাহুল্য; ‘সমাসের বাহুল্য’—এই হলো বিগ্রহ। গদ্যবন্ধের অধিকার না থাকায় পদ্যবিষয়ক ওজোগুণের লক্ষ্য প্রদর্শন করছেন “যথা” ইত্যাদির দ্বারা।

122.

১২২.

Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā;

Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo.

“মুনীন্দ্রের মৃদু হাসিরূপ চন্দনে লিপ্ত হয়ে সমস্ত পল্লব ধবল (শ্বেতবর্ণ) হয়ে গেল; কেবল তাঁর একটি অধর-পল্লবই ধবল হলো না।”

122. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa hāso hasitaṃ sova candanamiva candanaṃ dhavalattarūpattā, tena limpitā upadehitā pallavā sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, dhavalā pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi tassa munindasseva eko aññassa tādisassābhāvā adharapallavo na dhavalo [Pg.146] dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti.

১২২. “মুনীন্দ্র” ইত্যাদি। মুনীন্দ্রের ‘মৃদু’ অর্থাৎ ঈষৎ ‘জাত’ অর্থাৎ প্রবৃত্ত, সেই স্বভাবের কারণে ভগবানের হাসিরূপ যে হাসি বা হাসিত, তা ধবলরূপ হওয়ার কারণে চন্দনের মতো চন্দন; তার দ্বারা ‘লিপ্ত’ অর্থাৎ অনুলিপ্ত ‘পল্লবসমূহ’ অর্থাৎ সমস্ত কিশলয়সমূহ— “এটিই” এরূপ নিয়মের অভাব থাকায়— ‘ধবল’ অর্থাৎ প্রাকৃতিক বর্ণ পরিত্যাগ করে শ্বেতবর্ণ হয়েছিল, কারণ তারা সেই প্রকার বিশিষ্ট গুণের লাভ ঘটিয়েছিল। এরূপ হলেও, সেই মুনীন্দ্রেরই ‘একটি’—অন্যের এরূপ না থাকার কারণে— ‘অধর-পল্লব’ ধবল হয়নি অর্থাৎ শ্বেতবর্ণ হয়নি। অতি আসন্ন দেশবর্তী হলেও তাঁর এই প্রভাব অত্যন্ত বহুমান্য।

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’.

“প্রেমের বন্ধনযুক্ত হৃদয়সম্পন্ন দয়াময় সেই জিনের প্রতি, হে কুমতিগণ! তোমরা কেন অপ্রসন্ন হচ্ছ? উগ্র ও দুর্গম সংসার-সাগর পার হওয়া পর্যন্ত যে হিত বা কল্যাণ, তা কি তিনি তোমাদের জন্য বিধান করেননি?”

Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca ya-tasaddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha yasaddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Yathā –

এটি অন্য একটি উদাহরণ। এইভাবে এই প্রকার অনাকুল ও কান্ত ওজোগুণ জানতে হবে। প্রশ্ন হতে পারে— ‘য’ ও ‘ত’ শব্দের তো নিত্য সম্বন্ধ রয়েছে, তাহলে এখানে “তস্সৈবেকো নাধরপল্লবো” (তাঁরই একটি অধরপল্লব...) এতে ‘য’ শব্দের অভাব কেন? সত্য, কিন্তু প্রক্রান্ত বিষয় (পূর্বালোচিত বিষয়), প্রসিদ্ধ বিষয় এবং অনুভূত বিষয়ে ‘ত’ শব্দ ‘য’ শব্দের অপেক্ষা রাখে না। যেমন—

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’.

“তিনি একাকীই বাসনা সহ সমস্ত ক্লেশ বিনাশ করে অতিশয় বিশুদ্ধ চিত্তসন্তানযুক্ত হয়েছিলেন এবং সর্বদা পূজার যোগ্য হয়েছিলেন।”

Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti pakkanto.

ইত্যাদি। এখানে বুদ্ধ হলেন “বুদ্ধানুস্মৃতিমাদিতো” (বুদ্ধানুস্মৃতি আদি থেকে) এই প্রক্রান্ত (পূর্বালোচিত) বিষয়।

Pasiddhavisayo yathā –

প্রসিদ্ধ বিষয় যেমন—

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’.

“‘আগুনে ঝাঁপ দাও’ অথবা ‘পর্বতশিখর থেকে পতিত হও’—যদি তিনি তা করতে বলেন, তবে হিতৈষীদের দ্বারা সেই জিন অনুকরণীয়।”

Iccādi.

ইত্যাদি।

Anubhūtavisayo yathā –

অনূভূত বিষয় যেমন—

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’.

“আমি অতীতের জন্য অনুশোচনা করি না, অনাগতের আকাঙ্ক্ষা করি না; বর্তমানের দ্বারা জীবন যাপন করি, সেই কারণে আমার বর্ণ প্রসন্ন (উজ্জ্বল) হয়।”

Iccādi.

ইত্যাদি।

Yasaddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye tasaddameva gamayati. Yathā –

কিন্তু উত্তরবাক্যে স্থিত ‘য’ শব্দ পূর্ববাক্যে ‘ত’ শব্দকেই বোধ করায়। যেমন—

‘‘Bodhiṃ [Pg.147] namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’.

“আমি অতিশয় উদার নতিভাজন (প্রণামযোগ্য), পুণ্যের আকর এবং ভুবনমণ্ডলের স্বস্তিস্বরূপ বোধিবৃক্ষকে নমস্কার করি; যা চক্ষু, শ্রোত্র ও স্মৃতির গোচরীভূত হয়ে পণ্ডিতদের দ্বেষরূপ শত্রুর দর্প চূর্ণ করতে একরস।”

Iccādi.

ইত্যাদি।

Pubbavākyopātto tu yasaddo uttaravākyetasaddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo tasaddo.

কিন্তু পূর্ববাক্যে প্রযুক্ত ‘য’ শব্দ উত্তরবাক্যে ‘ত’ শব্দের উপাদান ব্যতীত আকাঙ্ক্ষাযুক্ত থাকায় বাক্যের ন্যূনতা (অসম্পূর্ণতা) সৃষ্টি করে। এখানে ‘ত’ শব্দ হলো প্রক্রান্ত বিষয়।

122. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto hāsoyeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena limpitā ālepitā pallavā rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni dhavalā saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi tasseva tathāgatassa eko atulo asahāyo vā adharapallavo dantāvaraṇasaṅkhātapallavo na raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi dhavalo seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti.

১২২. মুনীন্দ্রের মৃদু অর্থাৎ ঈষৎ জাত বা প্রবৃত্ত হাসিরূপ শ্বেত চন্দনচূর্ণের মতো, তার দ্বারা লিপ্ত বা আলেপিত পল্লবসমূহ यानी বৃক্ষলতাদির স্বাভাবিক রক্তবর্ণ কিশলয়সমূহ স্বীয় গুণ পরিত্যাগ করে ধবল বা শ্বেতবর্ণ হয়েছিল; তথাপি সেই তথাগতেরই একটি অতুল বা অসহারূপ অধর-পল্লব অর্থাৎ দন্তাবরণসংজ্ঞক পল্লব রশ্মিসংসৃষ্ট হয়েও এবং সমীপস্থ হয়েও ধবল বা শ্বেতবর্ণ হয়নি। এইভাবে এখানে অগহন (সহজ) সমাসবাহুল্য প্রদর্শিত হয়েছে।

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti.

“প্রেমের বন্ধনযুক্ত হৃদয়সম্পন্ন দয়াময় সেই জিনের প্রতি, হে কুমতিগণ! তোমরা কেন অপ্রসন্ন হচ্ছ? উগ্র ও দুর্গম সংসার-সাগর পার হওয়া পর্যন্ত যে হিত বা কল্যাণ, তা কি তিনি তোমাদের জন্য বিধান করেননি?”

Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – kumatayo he aññāṇā! Pemāvabandhahadaye sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte sadaye tatoyeva dayāsahite tasmiṃ jinasmiṃ visayabhūte kiṃ nu kasmā appasannā bhavatha, tathā hi vo tumhākaṃ tena jinena uggo dāruṇo ca, duggo gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva avasānaṃ yassa taṃ na vihitaṃ akataṃ hitaṃ vuddhi nāma kiṃ hoti, na [Pg.148] hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti.

অন্য একটি উদাহরণ। তার অর্থ— হে কুমতিগণ অর্থাৎ অজ্ঞগণ! ‘প্রেমাববন্ধহৃদয়ে’ অর্থাৎ তোমাদের সকলের প্রতি নিত্য প্রবর্তিত দৃঢ় প্রেমানুবন্ধযুক্ত চিত্তসম্পন্ন, ‘সদয়ে’ অর্থাৎ অতএব দয়াশীল সেই ‘জিনে’ অর্থাৎ বিষয়ীভূত জিনের প্রতি ‘কেন’ অর্থাৎ কী কারণে ‘অপ্রসন্ন হচ্ছ’? কারণ তোমাদের জন্য সেই জিনের দ্বারা ‘উগ্র’ অর্থাৎ দারুণ এবং ‘দুর্গম’ অর্থাৎ গমনে অযোগ্য সেই সংসার-সাগর, তার সমুত্তরণ অর্থাৎ পর্যান্তপ্রাপ্তিই যার অবসান, তা কি ‘বিহিত হয়নি’ অর্থাৎ করা হয়নি এমন হিত বা বৃদ্ধি কী আছে? কিছুই নেই (অর্থাৎ অবশ্যই করা হয়েছে)। এখানেও সমাসের প্রকটতার কারণে ওজোগুণ কান্ত (মনোহর) হয়েছে।

Nanu ya-tasaddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vuttayasaddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā tasaddo yasaddaṃ nāpekkhati. Tathā hi –

প্রশ্ন হতে পারে— ‘য’ ও ‘ত’ শব্দের তো নিত্য সম্বন্ধ রয়েছে, তাহলে “তস্সৈবেকো” এবং “তস্মিং নু কিং কুমতয়ো” ইত্যাদিতে পূর্বে উল্লিখিত ‘য’ শব্দ নেই কেন? সত্য, তথাপি প্রক্রান্ত বিষয়, প্রসিদ্ধ বিষয় অথবা অনুভূত বিষয়ে ‘ত’ শব্দ ‘য’ শব্দের অপেক্ষা রাখে না। যেমন—

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti.

“তিনি একাকীই বাসনা সহ সমস্ত ক্লেশ বিনাশ করে অতিশয় বিশুদ্ধ চিত্তসন্তানযুক্ত হয়েছিলেন এবং সর্বদা পূজার যোগ্য হয়েছিলেন।”

Evamādīsu ‘‘so’’ti niddiṭṭhatasaddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti.

এই ইত্যাদিতে “সো” (তিনি) বলে নির্দিষ্ট ‘ত’ শব্দ “বুদ্ধানুস্মৃতিমাদিতো” এখানে অতীত ‘বুদ্ধ’ শব্দের দ্বারা বাচ্য বিষয় হয়েছে।

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti.

“‘আগুনে ঝাঁপ দাও’ অথবা ‘পর্বতশিখর থেকে পতিত হও’—যদি তিনি তা করতে বলেন, তবে হিতৈষীদের দ্বারা সেই জিন অনুকরণীয়।”

Evamādīsu tasaddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo.

এই ইত্যাদিতে ‘ত’ শব্দ হিতৈষীদের দ্বারা করণীয় হওয়ার কারণে প্রসিদ্ধ বুদ্ধরূপ পদার্থের বিষয় হয়েছে।

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti.

“আমি অতীতের জন্য অনুশোচনা করি না, অনাগতের আকাঙ্ক্ষা করি না; বর্তমানের দ্বারা জীবন যাপন করি, সেই কারণে আমার বর্ণ প্রসন্ন (উজ্জ্বল) হয়।”

Evamādīsu tasaddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo tasaddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito yasaddo pubbavākye tasadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi –

এই ইত্যাদিতে ‘ত’ শব্দ অনুশোচনা না করা, আকাঙ্ক্ষা না করা এবং জীবন যাপন করা রূপ বিজ্ঞানের কারণে অনুভূত বিষয়ের অর্থ প্রকাশ করে; তাই তিনটি স্থানেই ‘ত’ শব্দ ‘য’ শব্দের অপেক্ষা রাখে না। এখানে কিন্তু প্রক্রান্ত বিষয়ীভূত ‘ত’ শব্দই অভিপ্রেত। তাছাড়া উত্তরবাক্যে স্থিত ‘য’ শব্দ পূর্ববাক্যে ‘ত’ শব্দ না থাকলেও তাকেই প্রকাশিত করে। যেমন—

Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānanti.

আমি সেই অতিশয় উদার ও প্রণামের পাত্র, পুণ্যের আকর এবং ভুবনমণ্ডলের কল্যাণস্বরূপ বোধিবৃক্ষকে (বা বোধিকে) বন্দনা করি; যা পণ্ডিতগণের চক্ষু, কর্ণ ও স্মৃতির গোচরীভূত হয়েছে এবং যা ক্লেশরূপ শত্রুদের দর্প চূর্ণ করতে একমাত্র রসস্বরূপ (বা প্রধান কার্যকারী)।

Yo [Pg.149] budhānaṃ cakkhusotasatīnaṃ gocarataṃ visayabhāvaṃ sameto patto, tesaṃyeva dosārīnaṃ kilesapaccatthikānaṃ dappamathane dappamaddane ekaraso padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito yasaddo uttaravākye tasaddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ.

যিনি পণ্ডিতগণের চক্ষু, কর্ণ ও স্মৃতির গোচরীভূত বা বিষয়ভাব প্রাপ্ত হয়েছেন, এবং সেই ক্লেশরূপ শত্রুদের দর্প চূর্ণ করতে একমাত্র রসস্বরূপ অর্থাৎ প্রধান কার্যকারী বা সফলকাম হন, 'সেই বোধিকে বন্দনা করি'—এই হলো সম্বন্ধ। পূর্ববর্তী বাক্যে ব্যবহৃত 'য' (যো) শব্দটির অনুবর্তী বাক্যে 'ত' (তং) শব্দের উল্লেখ না থাকলে তা সংশয় উৎপন্ন করে বাক্যকে অসম্পূর্ণ করে তোলে। তবে উদাহরণটি স্পষ্ট।

123.

১২৩.

Padābhidheyyavisayaṃ,Samāsabyāsasambhavaṃ;

Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha,Sopi ojova taṃ yathā.

শব্দের অভিধেয় অর্থ যার বিষয়, সমাস (সংক্ষেপ) ও ব্যাস (বিস্তার) থেকে যার উৎপত্তি, এখানে যে পরিপক্বতা (পারিণত্য) ঘটে, তাও ওজোগুণই; যেমন—

123. ‘‘Padi’’ccādi. Padassa abhidheyyo attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so samāso. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so byāso. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ pāriṇatyaṃ pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi iha sasatthe ojovāti vidhīyate. Taṃ yathetyubhayampi udāharati.

১২৩. 'পদি' ইত্যাদি। পদের অভিধেয় অর্থই যার বিষয়। যেখানে বহু শব্দ দ্বারা অভিধেয় অর্থ সংক্ষিপ্ত পদের মাধ্যমে বলা হয়, তা হলো সমাস। যেখানে অল্প পদের অভিধেয় অর্থ বহু পদের মাধ্যমে বলা হয়, তা হলো ব্যাস। সেই সমাস ও ব্যাস থেকে যার উৎপত্তি। সেই রূপ যে পরিপক্বতা (পারিণত্য) বা পরিণত ভাব ঘটে, তা অনুবাদ করে এখানে স্বীয় অর্থে 'ওজোগুণই' বলে বিধান করা হয়েছে। 'তং যথা' (যেমন তা) দ্বারা উভয় উদাহরণই প্রদর্শন করা হচ্ছে।

123. ‘‘Pade’’ccādi. Padānaṃ bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ abhidheyyavisayaṃ vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ samāsabyāsasambhavaṃ yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā yaṃ pāriṇatyaṃ kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi iha subodhālaṅkāre ojo nāma saddaguṇo atthaguṇo. Taṃ yathāti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa [Pg.150] kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ.

১২৩. 'পদে' ইত্যাদি। বহু পদের বা অল্প পদের অভিধেয় বিষয় অর্থাৎ বিস্তার ও সংক্ষেপ অর্থবিশিষ্ট, সমাস ও ব্যাস থেকে উৎপন্ন অর্থাৎ যথাক্রমে সংক্ষেপ ও বিস্তার এই উভয়ের দ্বারা নিষ্পন্ন বা নিষ্পত্তিশালী যে পরিপক্বতা (পারিণত্য)—যা গ্রন্থ বিষয়ে কর্তাদের পরিপক্বতা প্রকাশকারী শব্দধর্ম বা অর্থধর্ম হয়, যাকে শব্দগুণ বা অর্থগুণ বলা হয়েছে—তাও এখানে সুবোধালঙ্কারে 'ওজঃ' নামক শব্দগুণ ও অর্থগুণ। 'তং যথা' দ্বারা দুটি উদাহরণে লক্ষ্য প্রদর্শন করছেন। পদের অভিধেয় বিষয় যার—তা 'পারিণত্য'; সমাস ও ব্যাস—তা থেকে উৎপন্ন, তা থেকে যার উৎপত্তি; পরিণত কর্তার বা গ্রন্থের ভাব—এই হলো বিগ্রহ। কর্তার পরিপক্বতার পক্ষে তা প্রকাশকারী গ্রন্থের তদর্থের দ্বারা পরিপক্বতা সিদ্ধ হয়।

124.

১২৪.

Jotayitvāna saddhammaṃ,Santāretvā sadevake;

Jalitvā aggikhandho’va,Nibbuto so sasāvako.

সদ্ধর্মকে উদ্ভাসিত করে, দেবলোকসহ মানবকুলকে (সংসার সাগর থেকে) পার করে, অগ্নিকুণ্ডের ন্যায় প্রজ্বলিত হয়ে, তিনি শ্রাবকগণসহ পরিনির্বাপিত হয়েছেন।

124. ‘‘Jotayitvāne’’ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto.

১২৪. 'জোতয়িত্বান' ইত্যাদি। এর দ্বারা নিচে বহু পদের মাধ্যমে বর্ণিত বুদ্ধবংশ সংক্ষেপে বলা হয়েছে।

124. ‘‘Jotayi’’ccādi. So tathāgato saddhammaṃ sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ jotayitvāna ñāṇālokena obhāsetvā sadevake satte santāretvā saṃsārasāgarapariyantamupanetvā aggikhandhova mahātejena aggikkhandho viya jalitvā anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante sasāvako sāvakehi saha nibbuto khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho.

১২৪. 'জোতয়ি' ইত্যাদি। সেই তথাগত সপর্যাপ্তিক নবলোকোত্তর সদ্ধর্মকে উদ্ভাসিত করে অর্থাৎ জ্ঞানালোকে আলোকিত করে, দেবলোকসহ সত্ত্বগণকে পার করে অর্থাৎ সংসার সাগরের পারে নিয়ে গিয়ে, অগ্নিকুণ্ডের ন্যায় মহাতেজে অগ্নিকুণ্ডের মতো প্রজ্বলিত হয়ে অর্থাৎ অসাধারণ রূপকায়-সম্পত্তির দ্বারা দীপ্তিমান হয়ে, পরিশেষে শ্রাবকগণসহ পরিনির্বাপিত হয়েছেন অর্থাৎ স্কন্ধপরিনির্বাণের দ্বারা নির্বাণ লাভ করেছেন। এর দ্বারা সমগ্র বুদ্ধবংশে বহু পদের মাধ্যমে বর্ণিত অর্থ সংক্ষেপক্রমে বলা হয়েছে। সৎগণের ধর্ম (সতং ধম্মো) অথবা বিদ্যমান ধর্ম (সন্তো ধম্মো); দেবগণের সহিত বর্তমান (সহ দেবেহি); শ্রাবকগণের সহিত বর্তমান (সহ সাবকেহি)—এই হলো বিগ্রহ।

125.

১২৫.

Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me;

Yato puññena te senti, jenapādambujadvaye.

মৃত হলেও আমার মস্তকের অস্থিসমূহ যেন ধূলিকণায় পরিণত হয়; যাতে পুণ্যের প্রভাবে সেগুলি জিনদেবের চরণ-পদ্মযুগলে পতিত হতে পারে।

125. ‘‘Matthakaṭṭhī’’iccādi. Matassāpi maraṇamāpannassāpi me matthake muddhani aṭṭhī rajobhāvaṃ dhūlittaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena kusalena kammena hetunā te rajā jinassa ime jenā, pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye [Pg.151] senti pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto.

১২৫. 'মস্তকটঠী' ইত্যাদি। মৃত অর্থাৎ মরণাপন্ন হলেও আমার মস্তকের অস্থিসমূহ যেন ধূলিভাব বা ধূলিকণায় পরিণত হয়। কেন? কারণ, পুণ্যের অর্থাৎ কুশল কর্মের হেতুতে সেই ধূলিকণাসমূহ জিনের অর্থাৎ জিনদেবের চরণপদ্মযুগলে পতিত হয় বা অবস্থান করে। তেমন হোক বা না হোক, তিনি কেবল বন্দনার তীব্র আকাঙ্ক্ষা থেকেই এ কথা বলছেন। এখানে 'আমি কীভাবে সর্বদা মস্তক দ্বারা ভগবানের চরণে প্রণাম করব'—এই অভিপ্রায় বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে।

125. ‘‘Matthaki’’ccādi, matassāpi me mayhaṃ matthakaṭṭhī muddhani aṭṭhīni rajobhāvaṃ atisukhumarajattaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā te rajā jenapādambujadvaye jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe senti pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho.

১২৫. 'মস্তকীতি' ইত্যাদি। মৃত হলেও আমার মস্তকের অস্থিসমূহ যেন ধূলিভাব অর্থাৎ অতি সূক্ষ্ম ধূলিকণায় পরিণত হয়। কেন তিনি এই প্রার্থনা করছেন? কারণ, পুণ্যের অর্থাৎ আমার সেইরূপ কুশল কর্মের হেতুতে সেই ধূলিকণাসমূহ জিনদেবের চরণপদ্মযুগলে অর্থাৎ জিনের চরণপদ্মযুগলে পতিত হয় বা অবস্থান করে। বুদ্ধের শ্রীচরণে সামান্য ধূলিমলিনতাও লিপ্ত হয় না, তবুও বন্দনার অভিলাষবশত এরূপ বলা হয়েছে। এখানে 'আমি কীভাবে সর্বদা মস্তক দ্বারা ভগবানের শ্রীচরণে প্রণাম করব'—এই অভিলাষ বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে। মস্তকে অস্থি; ধূলির ভাব; জিনের এইসমূহ; জিন এবং সেই চরণসমূহ; সেগুলিই পদ্মসমূহ; তাদের যুগল—এই হলো বিগ্রহ।

126.

১২৬.

Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati;

Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato.

এভাবে এখানে সর্বদা বন্দনার প্রতি তীব্র অনুরাগ সুন্দরভাবে প্রদর্শিত হয়েছে; তীক্ষ্ণবুদ্ধিসম্পন্ন ব্যক্তিদের নিরন্তর অনুশীলনের ফলে এই গুণের উৎপত্তি হয়।

126. Byāsattamevassa vivarati ‘‘iccatri’’ccādinā. Iccevaṃ atra gāthāyaṃ paṇatiyaṃ paṇāme gedho adhikacchando sādhu sundaraṃ padissati viññāyate, ayaṃ yathāvutto ojo guṇo pariṇatabhāvasaṅkhāto tikkhapaññānaṃ sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi abhiyogato punappunappavattitaparicayabalena jāyate uppajjati.

১২৬. 'ইচ্চত্র' ইত্যাদি দ্বারা এর বিস্তারকেই ব্যাখ্যা করছেন। এভাবে এই গাথায় বন্দনার প্রতি তীব্র অনুরাগ বা অতিরিক্ত ইচ্ছা সুন্দরভাবে প্রদর্শিত বা জ্ঞাত হচ্ছে। এই পূর্বোক্ত ওজোগুণ, যা পরিপক্বতা নামে অভিহিত, তা তীক্ষ্ণবুদ্ধিসম্পন্ন অর্থাৎ অতিশয় প্রজ্ঞাবান ব্যক্তিদের নিরন্তর অনুশীলনের ফলে অর্থাৎ বারবার অনুশীলনের অভ্যাসের বলে উৎপন্ন হয়।

126. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ ‘‘iccatra’’iccādinā niddisati. Iti iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena atra imissaṃ gāthāyaṃ niccaṃpaṇatigedho nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando sādhu vibhūto vibhūtaṃ vā padissati paññāyati, ayaṃ [Pg.152] guṇo yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo tikkhapaññānaṃ sukhumabuddhimantānaṃ abhiyogato ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva jāyate sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho.

১২৬. এখন সংক্ষেপ অর্থের বিস্তারিত প্রকাশের ভাবটি 'ইচ্চত্র' ইত্যাদি দ্বারা নির্দেশ করছেন। ইতি—এইভাবে পূর্ববর্তী গাথায় বর্ণিত নিয়মে, অত্র—এই গাথায় সর্বদা বন্দনার প্রতি তীব্র অনুরাগ অর্থাৎ নিরন্তর বন্দনা করার অতিরিক্ত কুশল ইচ্ছা সুন্দরভাবে প্রকাশিত বা জ্ঞাত হচ্ছে। এই গুণ—পূর্বোক্ত পরিপক্বতা নামক 'ওজঃ' নামক শব্দার্থগুণ, তীক্ষ্ণবুদ্ধিসম্পন্ন অর্থাৎ সূক্ষ্মবুদ্ধিমান ব্যক্তিদের নিরন্তর অনুশীলনের ফলে অর্থাৎ গ্রন্থবিষয়ক নিরন্তর অভ্যাসের দ্বারাই উৎপন্ন বা সিদ্ধ হয়। বক্তার পরিপক্বতার দ্বারাই এটি উৎপন্ন হওয়ার কারণে যে কারও দ্বারা যেকোনো উপায়ে এটি সিদ্ধ হয় না। সর্বদা প্রবৃত্ত বন্দনা; তাতে তীব্র অনুরাগ; তীক্ষ্ণ প্রজ্ঞা যাদের; বারবার যুক্ত হওয়া বা অনুশীলন—এই হলো বিগ্রহ।

127.

১২৭.

Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā;

Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā.

পদাসত্তি (শব্দের নৈকট্য) ও অনুপ্রাসের প্রভাবে মধুরতা দুই প্রকার হয়ে থাকে; পূর্ববর্তীটি সমশ্রুতি (সমরূপ শ্রবণ) এবং পরবর্তীটি বর্ণাবৃত্তি (বর্ণের পুনরাবৃত্তি)। যেমন—

127. Mādhuriyamavadhārayamāha ‘‘madhuratta’’miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ madhurattaṃ. Taṃ padāni vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ āsatti ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā padāsatti, paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo anuppāso, padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha ‘‘siyā’’tiādi. Pubbā paṭhamābhihitā padāsatti samā yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena suti vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, paro pacchimo anuppāso tu vaṇṇassa sarabyañjanalakkhaṇassa āvutti punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā ‘‘yathe’’ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca.

১২৭. মাধুর্য নির্ধারণ করে বলছেন 'মধুরত্তং' ইত্যাদি। শ্রুতিমধুরতার কারণে মনোহর হওয়াই হলো মধুরতা। বাক্যের অলঙ্কারস্বরূপ পদসমূহের উচ্চারণস্থান ইত্যাদির কারণে পরবর্তী পদসমূহের সাথে যে সাদৃশ্য বা নৈকট্য, তা হলো পদাসত্তি। পূর্বে ব্যবহৃত অক্ষরের পরে নিক্ষেপ বা প্রয়োগ করা হলো অনুপ্রাস। পদাসত্তি ও অনুপ্রাস—এই উভয়ের প্রভাবে মধুরতা দুই প্রকার হয়। 'সেগুলি কেমন?' তা বলছেন 'সিয়া' ইত্যাদি দ্বারা। পূর্ববর্তী অর্থাৎ প্রথমে উল্লিখিত পদাসত্তি হলো সমশ্রুতি, যা কোনো উচ্চারণস্থান, মাত্রা বা সংযোগ ইত্যাদির কারণে অন্য পদের সাথে বর্ণের শ্রুতি সমান হয়। পরবর্তী অর্থাৎ শেষোক্ত অনুপ্রাস হলো বর্ণাবৃত্তি অর্থাৎ স্বর ও ব্যঞ্জন লক্ষণযুক্ত বর্ণের বারবার উচ্চারণ। এভাবে কোনো রচনায় সম-পদাসত্তি থাকে, কোনোটিতে অনুপ্রাস থাকে, আবার কোনোটিতে উভয়ই থাকে। এই উভয় বর্জিত নীরস রচনা কবিগণ গ্রহণ করেন না। সেইরূপ মধুরতা দুই প্রকার বলে জানতে হবে। শ্লেষ ও সমতাযুক্ত রচনাই অত্যন্ত রমণীয় হয়—এই লক্ষণ প্রদর্শন করে 'যথা' (যেমন) দ্বারা 'যদ' ইত্যাদি এবং 'মুনিন্দ' ইত্যাদি উভয় ক্ষেত্রে উদাহরণ দিচ্ছেন।

127. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti ‘‘madhuri’’ccādinā. Madhurattaṃ savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, padānaṃ vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ [Pg.153] āsatti ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, anuppāso pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ vasā vibhāgena dvidhā hoti. Tattha pubbā padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, paro anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. Yathāti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho.

১২৭. এখন 'মাধুরি' ইত্যাদি দ্বারা মধুরগুণ প্রদর্শন করছেন। শ্রুতিমধুরতার কারণে মনোহর হওয়াই হলো মধুরগুণ। বাক্যের অবয়বস্বরূপ সুবন্ত-তিঙন্তাদি পদসমূহের উচ্চারণস্থান, করণ ইত্যাদির কারণে পরবর্তী সমরূপ পদসমূহের সাথে যে পারস্পরিক নৈকট্য, তা হলো পদাসত্তি; এবং পূর্বে উচ্চারিত বর্ণের পুনরায় প্রয়োগ করা হলো অনুপ্রাস—এই উভয়ের প্রভাবে বিভাজন অনুসারে মধুরতা দুই প্রকার হয়। তন্মধ্যে পূর্ববর্তী পদাসত্তি হলো সমশ্রুতি, যা পূর্ব ও পরবর্ণের উচ্চারণস্থান, মাত্রা, করণ ইত্যাদির দ্বারা নিকটবর্তী শ্রুতিসংজ্ঞক বর্ণবৃত্তি হয়। পরবর্তী অনুপ্রাস হলো বর্ণাবৃত্তি অর্থাৎ স্বর ও ব্যঞ্জন স্বভাবযুক্ত পূর্বে উচ্চারিত বর্ণের বারবার উচ্চারণ। 'যথা' দ্বারা উভয় ক্ষেত্রে উদাহরণ নির্দেশ করছেন। এভাবে কোনো রচনায় পদাসত্তি থাকে, কোনোটিতে অনুপ্রাস থাকে, আবার কোনোটিতে উভয়ই থাকে। এই উভয় বর্জিত রচনা বিজ্ঞজনদের নিকট উপভোগ্য হয় না। পরবর্তীতে বর্ণনীয় শ্লেষ ও সমতাযুক্ত মধুরতা বিশেষভাবে উপভোগ্য হয়। মধুর রচনার ভাব; পদের নৈকট্য (পদাসত্তি); অনু অর্থাৎ পরে পাস অর্থাৎ নিক্ষেপ (অনুপ্রাস); পদাসত্তি ও অনুপ্রাস; তাদের বশ বা ভেদ; সম শ্রুতি বা বর্ণ যার; বর্ণের পুনরাবৃত্তি—এই হলো বিগ্রহ।

128.

১২৮.

Yadā eso’bhisambodhiṃ,Sampatto munipuṅgavo;

Tadā pabhuti dhammassa,Loke jāto mahussavo.

এই মুনিশ্রেষ্ঠ যখন অভিসম্বোধি (সর্বজ্ঞতা জ্ঞান) লাভ করেছিলেন, তখন থেকে জগতে ধর্মের এক মহান উৎসব (মহোৎসব) সূচিত হয়েছিল।

128. Eso munipuṅgavo yadā yato pabhuti abhisambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ sampatto samadhigato, tadā pabhuti tato ārabbha dhammassa catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa mahussavo mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti loke tividhe jāto ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti.

১২৮. এই মুনিশ্রেষ্ঠ যখন অর্থাৎ যে সময় থেকে অভিসম্বোধি অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা জ্ঞান লাভ করেছিলেন বা অধিগত হয়েছিলেন, তখন থেকে অর্থাৎ সেই সময় থেকে আরম্ভ করে চতুরার্যসত্য ও চার স্মৃতিপ্রস্থানাদি ভেদে সাঁইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্মরূপে অভিহিত ধর্মের মহোৎসব অর্থাৎ মহান অভ্যুদয় বা প্রতিপক্ষহীন প্রবৃত্তি ত্রিবিধ লোকে উৎপন্ন হয়েছিল। এখানে কোথাও দীর্ঘতাজনিত সাদৃশ্য, কোথাও স্থানজনিত, কোথাও সংযোগজনিত, আবার কোথাও অন্যভাবে সাদৃশ্য রয়েছে; সেইজন্যই বলেছেন—'সিয়া সমসুতি পুব্বা' (পূর্ববর্তীটি সমশ্রুতি হবে)।

128. ‘‘Yadi’’ccādi. [Pg.154] Eso munipuṅgavo yadā abhisambodhiṃ sabbaññutaṃ sampatto sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, tadā pabhuti tato paṭṭhāya dhammassa kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa mahussavo mahābhivuddhi loke kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho.

১২৮. "যদি" ইত্যাদি। এই মুনিপুঙ্গব (মুনিশ্রেষ্ঠ) যখন অভিসম্বোধি অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা লাভ করেছিলেন, নিজের সন্তানে (চিত্ত-সন্ততিতে) উৎপন্ন করার মাধ্যমে প্রাপ্ত হয়েছিলেন, তখন থেকে শুরু করে লোকে অর্থাৎ কামাদি লোকত্রয়ে কায়ানুদর্শনাসতিপট্ঠানাদি ভেদে সাঁইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্মের মহোৎসব বা মহা-অভিবৃদ্ধি জাত হয়েছিল। এখানে "যদা এসো" (যখন এই) দীর্ঘকালের কারণে আসন্নতা, "য এ" স্থানের কারণে আসন্নতা, "অভিসম্বোধিং সম্পত্তো" সংযোগের কারণে আসন্নতা, "ভি ধি" ধ্বনির কারণে আসন্নতা—ইত্যাদি দ্বারা পদাসত্তি (পদের নৈকট্য) দ্রষ্টব্য। "অভিসম্বুঝতি এতায়" (যার দ্বারা সম্যক অবগত হওয়া যায়), "পুমা চ সো গো চ" (তিনি পুরুষ এবং বৃষ), "মুনীনং পুঙ্গবো" (মুনিদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ), এবং "মহন্তো চ সো উস্সবো চ" (তিনি মহান এবং উৎসব)—এগুলো হলো বিগ্রহ (ব্যাসবাক্য)।

129.

১২৯.

Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā;

Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo.

হে মুনীন্দ্র! কুন্দকুসুমের সমূহের মতো বিলাসবহুল আপনার সেই মৃদুহাস্যসমূহ চন্দ্রের কিরণকে উপহাস করে দিগন্তের দিকে ধাবিত হচ্ছে।

129. Kundānaṃ kusumānaṃ sandoho samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa mandahāsā manuññā hasitāni candassa kantiyo sobhāyo hasantā viḍambayantā disantamanudhāvanti anuvicaranti. Iccatra nakārasahitassa dakārassa, takārassa cānuvattanaṃ.

১২৯. কুন্দকুসুমের 'সন্দোহ' অর্থাৎ সমূহ, তার 'বিভ্রম' অর্থাৎ বিলাস যাদের রয়েছে, সেই মুনীন্দ্রের 'মন্দহাস্য' অর্থাৎ মনোহর হাস্যসমূহ চন্দ্রের 'কান্তি' অর্থাৎ শোভাকে হাস্যাস্পদ বা বিড়ম্বিত করে 'দিগন্তের দিকে অনুধাবন করছে' অর্থাৎ অনুবিচরণ করছে। এখানে ন-কার যুক্ত দ-কার এবং ত-কারের অনুবৃত্তি হয়েছে।

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’.

"ইন্দ্রনীল মণির দুটি খণ্ডের মতো সুন্দর এবং শ্রী-মন্দির (শোভার আবাসস্থল) স্বরূপ মুনীন্দ্রের নয়নযুগল নীলপদ্মের দীপ্তি লাভ করে।"

Iccaparamudāharaṇaṃ.

এটি অন্য একটি উদাহরণ।

129. ‘‘Munindi’’ccādi. Kundasandohavibbhamā supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te munindamandahāsā buddhassa manuññā hasitā candakantiyo nimmalacandakiraṇe hasantā nindantā disantaṃ taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā anudhāvanti vidhāvantīti. Ettha nakārasahitadakārassa, nakārasahitatakārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti [Pg.155] ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho.

১২৯. "মুনিন্দ" ইত্যাদি। 'কুন্দসন্দোহবিভ্রম' অর্থাৎ প্রস্ফুটিত কুন্দকুসুমরাশির সদৃশ লীলাযুক্ত সেই মুনীন্দ্রের মন্দহাস্যসমূহ—বুদ্ধের মনোহর হাস্যসমূহ—চন্দ্রের কান্তি অর্থাৎ নির্মল চন্দ্রকিরণকে উপহাস বা নিন্দা করে দিগন্তের দিকে অর্থাৎ সেই সেই দিকে বা দিকসমূহের শেষ সীমা পর্যন্ত অনুধাবন করছে অর্থাৎ ধাবিত হচ্ছে। এখানে ন-কার যুক্ত দ-কার এবং ন-কার যুক্ত ত-কারের আবৃত্তি দ্রষ্টব্য। "মন্দা চ তে হাসা চ" (মৃদু এবং হাস্য), "মুনিন্দস্স মন্দহাসা" (মুনীন্দ্রের মৃদুহাস্য), "কুন্দানং সন্দোহো" (কুন্দসমূহের রাশি), "তস্স বিভ্রমো যেসং" (তার বিলাস যাদের রয়েছে), "দিসা এব দিসন্তং" অথবা "দিসানং অন্তং" (দিকের অন্ত)—এগুলো হলো বিগ্রহ।

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti.

"ইন্দ্রনীল মণির দুটি খণ্ডের মতো সুন্দর এবং শ্রী-মন্দির স্বরূপ মুনীন্দ্রের নয়নযুগল নীলপদ্মের দীপ্তি লাভ করে।"

Idampi nakārasahitadakāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ.

এটিও ন-কার যুক্ত দ-কার বর্ণের আবৃত্তির অন্য একটি উদাহরণ।

Tattha indanīladaladvandasundaraṃ indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ sirimandiraṃ tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ indīvarajjutiṃ nīluppalakantiṃ vindati anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo.

সেখানে 'ইন্দ্রনীলদলদ্বন্দসুন্দর' অর্থাৎ ইন্দ্রনীল মণির দুটি খণ্ডের মতো মনোহর, 'শ্রীমন্দির' অর্থাৎ সেই কারণেই শোভার বাসস্থানস্বরূপ মুনীন্দ্রের নয়নযুগল 'ইন্দীবরদ্যুতি' অর্থাৎ নীলপদ্মের কান্তি 'বিন্দতি' অর্থাৎ অনুভব করে; ভাবার্থ হলো নীলপদ্মের দীপ্তির সমান।

130.

১৩০.

Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;

Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī.

সমস্ত কোমল বর্ণ দ্বারা অনুপ্রাস প্রশংসনীয় নয়; যেমন এই মালতীমালা, যা লীন ও চঞ্চল ভ্রমরসমূহের শ্রেণীযুক্ত।

130. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha ‘‘sabba’’iccādi. Sabbehi komalehi sukumārehi vaṇṇehi akkharehi anuppāso na pasaṃsiyo silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Ayaṃ mālatīmālā jātikusumadāmaṃ linānaṃ byādhitānaṃ lolānaṃ [Pg.156] kusumarasārabbha lolupānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālā panti sā assā atthīti linalolālimālinī.

১৩০. যেকোনো বর্ণের আবৃত্তি হলেই কি অনুপ্রাস হয়? না, তা নয়—এই উদ্দেশ্যে "সব্ব" ইত্যাদি বলা হয়েছে। সমস্ত কোমল অর্থাৎ সুকুমার বর্ণ বা অক্ষর দ্বারা সৃষ্ট অনুপ্রাস প্রশংসনীয় বা শ্লাঘনীয় নয়, কারণ তা শ্লেষ অলঙ্কারের বিরোধী। "যথা" শব্দ দ্বারা তার উদাহরণ দেওয়া হচ্ছে। এই মালতীমালা অর্থাৎ জুঁই ফুলের মালা, যাতে লীন অর্থাৎ ব্যাধিত এবং লোল অর্থাৎ ফুলের রসের প্রতি লোলুপ ভ্রমরদের (অলিদের) মালা বা শ্রেণী রয়েছে, তাই তা 'লীনলোলালিমালিনী'।

130. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ ‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’tiādimāha. Sabbakomalavaṇṇehi sabbehi sukumārakkharehi kato anuppāso vaṇṇāvuttilakkhaṇo na pasaṃsiyo silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Ayaṃ mālatīmālā esā jātisumanamālikā linānaṃ byāvaṭānaṃ patantānaṃ lolānaṃ gandhaluddhānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālinī pantiyuttāti. Ettha lakārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho.

১৩০. উক্ত অনুপ্রাসও সমস্ত কোমল বর্ণ দ্বারা রচিত হলে প্রশংসনীয় নয়—এটি দেখানোর জন্য "সব্বকোমলবণ্নেহি" ইত্যাদি বলা হয়েছে। সমস্ত কোমল বর্ণ অর্থাৎ সমস্ত সুকুমার অক্ষর দ্বারা কৃত বর্ণাবৃত্তি-লক্ষণযুক্ত অনুপ্রাস প্রশংসনীয় নয়, কারণ তা শ্লেষ অলঙ্কারের বিরুদ্ধ হওয়ায় প্রশস্ত নয়। "যথা" শব্দ দ্বারা তার উদাহরণ দেওয়া হচ্ছে। এই মালতীমালা অর্থাৎ এই জুঁই ফুলের মালা, যা লীন অর্থাৎ ব্যাপৃত বা পতিত এবং লোল অর্থাৎ গন্ধলুব্ধ ভ্রমরদের (অলিদের) মালিনী অর্থাৎ শ্রেণীযুক্ত। এখানে কেবল 'ল' কারের বারবার ব্যবহারের মাধ্যমে কোমল বর্ণের আবৃত্তি হয়েছে। "মালতীনং মালা" (মালতীসমূহের মালা), "লোলা চ তে অলয়ো চ" (চঞ্চল এবং ভ্রমরসমূহ), "লীনা চ তে লোলালয়ো চ" (লীন এবং চঞ্চল ভ্রমরসমূহ), "তেসং মালা" (তাদের মালা) এবং "সা অস্স অত্থি" (তা যার আছে)—এগুলো হলো বিগ্রহ।

131.

১৩১.

Mudūhi vā kevalehi,Kevalehi phuṭehi vā;

Missehi vā tidhā hoti,Vaṇṇehi samatā yathā.

কেবল মৃদু বর্ণ দ্বারা, অথবা কেবল স্ফুট বর্ণ দ্বারা, অথবা মিশ্র বর্ণ দ্বারা—এই তিন প্রকারে সমতা গুণ হয়ে থাকে, যেমন উদাহরণে দেখানো হয়েছে।

131. Samataṃ sambhāveti ‘‘mudūhi’’ccādinā. Kevalehi kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi mudūhi catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā kakārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā kevalehi phuṭehi vā adhimattasutīhi bhakārādīhi vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā missehi vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā vaṇṇehi akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. ‘‘Yathe’’ti tividhamudāharati.

১৩১. "মুদূহি" ইত্যাদি দ্বারা সমতা গুণের সম্ভাবনা বা স্বরূপ প্রদর্শন করছেন। কেবল স্ফুটত্বাদি ভাব বর্জিত সমস্ত মৃদু বর্ণ দ্বারা—চারটি পাদেই সজাতীয় অশিথিল-কোমল বর্ণ অথবা 'ক' কারাদি দ্বারা (যেহেতু শিথিল-কোমল বর্ণ শ্লেষের প্রতিপক্ষ), অথবা কেবল স্ফুট বর্ণ দ্বারা—অধিক শ্রুতিগ্রাহ্য 'ভ' কারাদি দ্বারা (যেহেতু অকষ্টোচ্চারণীয় স্থানে কষ্টোচ্চারণীয় বর্ণ সুকুমার গুণের বিপরীত), অথবা মিশ্র বর্ণ দ্বারা—মধ্যম শ্রুতিযুক্ত মৃদু ও স্ফুট মিশ্রিত বর্ণ বা অক্ষর দ্বারা করণভূত হয়ে গদ্যে বা পদ্যে সমতা তিন প্রকার হয়ে থাকে। "যথা" শব্দ দ্বারা তিন প্রকার উদাহরণ দেওয়া হচ্ছে।

131. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mudūhi’’ccādimāha. Kevalehi phuṭamissehi aññattā sakalehi mudūhi sithilakomalehi vaṇṇehi kakārādīhi vā kevalehi phuṭehi kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi bhakārādīhi vaṇṇehi vā missehi yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa [Pg.157] ca virujjhatīti. ‘‘Yathā’’ti tividhamudāharati.

১৩১. এখন সমতা গুণকে স্পষ্টভাবে প্রকাশ করার জন্য "মুদূহি" ইত্যাদি বলা হয়েছে। স্ফুট ও মিশ্র বর্ণ থেকে ভিন্ন কেবল সমস্ত মৃদু অর্থাৎ শিথিল-কোমল বর্ণ 'ক' কারাদি দ্বারা, অথবা কেবল স্ফুট বর্ণ দ্বারা—যা কেবল কোমল বর্ণ রহিত হওয়ায় সমস্ত অকষ্টোচ্চারণীয় এবং অধিক শ্রুতিগ্রাহ্য 'ভ' কারাদি বর্ণ দ্বারা, অথবা মিশ্র বর্ণ দ্বারা—যথোক্ত মৃদু ও স্ফুট মিশ্রিত বর্ণসমূহ দ্বারা করণভূত হয়ে গদ্যে বা পদ্যে সমতা তিন প্রকার হয়ে থাকে। যদি শিথিল-কোমল বর্ণ দ্বারা রচিত হয় তবে তা শ্লেষ অলঙ্কারের এবং কষ্টোচ্চারণীয় স্ফুট বর্ণ দ্বারা রচিত হলে তা সুকুমার অলঙ্কারের বিরোধী হয়। "যথা" শব্দ দ্বারা তিন প্রকার উদাহরণ দেওয়া হচ্ছে।

Kevalamudusamatā

কেবল মৃদু সমতা

132.

১৩২.

Kokilālāpasaṃvādī,Munindālāpavibbhamo;

Hadayaṅgamataṃ yāti,Sataṃ deti ca nibbutiṃ.

কোকিলের কুজনের অনুসারী মুনীন্দ্রের আলাপের বিলাস সৎপুরুষদের হৃদয়গ্রাহিতা লাভ করে এবং তাঁদের নির্বাণ প্রদান করে।

132. ‘‘Kokile’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpo kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti kokilālāpasaṃvādī, taṃsadisoti attho, munindassa ālāpo visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, nibbutiṃ nibbānañca tesaṃ deti.

১৩২. "কোকিল" ইত্যাদি। কোকিল বা করবীক পাখিদের 'আলাপ' অর্থাৎ কূজন, তার সাথে সাদৃশ্য প্রকাশ করে স্বভাবত—তাই 'কোকিলালাপসংবাদী', অর্থাৎ তার সদৃশ—এই অর্থ। মুনীন্দ্রের 'আলাপ' অর্থাৎ স্পষ্টাদি অষ্টঅঙ্গযুক্ত স্বর, তার 'বিভ্রম' অর্থাৎ বিলাস সৎপুরুষদের 'হৃদয়ঙ্গমতা' অর্থাৎ মনের অনুসারী মধুর ভাব প্রাপ্ত হয় এবং তাঁদের 'নির্বৃতি' অর্থাৎ নির্বাণ প্রদান করে।

132. ‘‘Kokili’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpaṃ nādalīlaṃ saṃvādī pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, munindassa sabbaññuno ālāpassa visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ cittārādhitabhāvaṃ yāti ca, nibbutiṃ sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ deti ca dentopi hotīti. Ettha kokilālāpasaddena nissite nissayavohārena līlā gahitā.

১৩২. "কোকিল" ইত্যাদি। কোকিল বা করবীক পাখিদের আলাপ বা নাদলীলার অনুসারী অর্থাৎ প্রকাশশীল, তার সদৃশ—এই অভিপ্রায়। সর্বজ্ঞ মুনীন্দ্রের আলাপের অর্থাৎ স্পষ্টাদি অষ্টঅঙ্গযুক্ত নাদের 'বিভ্রম' অর্থাৎ বিলাস সৎপুরুষদের 'হৃদয়ঙ্গমতা' অর্থাৎ চিত্তের আরাধনাভাব প্রাপ্ত হয় এবং শ্রবণের মাধ্যমে সেই সাধুদেরই 'নির্বৃতি' অর্থাৎ নির্বাণ প্রদান করে বা প্রদানকারী হয়ে থাকে। এখানে 'কোকিলালাপ' শব্দ দ্বারা আশ্রিত অর্থে আশ্রয় ব্যবহারে লীলা বা বিলাসকে গ্রহণ করা হয়েছে।

Kevalaphuṭasamatā

কেবল স্ফুট সমতা

133.

১৩৩.

Sambhāvanīyasambhāvaṃ,Bhagavantaṃ bhavantaguṃ;

Bhavantasādhanākaṅkhī,Ko na sambhāvaye vibhuṃ.

সম্মাননীয় স্বভাবযুক্ত, ভবের অন্তে (নির্বাণে) গমনকারী, ভবের অন্ত সাধনে (নির্বাণ লাভে) আকাঙ্ক্ষী কোন ব্যক্তি সেই বিভু ভগবানকে সম্মান করবে না?

133. ‘‘Sambhāvanīye’’ccādi. [Pg.158] Sambhāvanīyo ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantagu, taṃ vibhuṃ. Bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti bhavantasādhanākaṅkhī, ko nāma saṃsāravattijano. Na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho.

১৩৩. "সম্ভাবনীয়" ইত্যাদি। 'সম্ভাবনীয়' অর্থাৎ আদরণীয়। দেবলোকসহ জগতে সৎ বা শোভন ভাব বা অভিপ্রায় যাঁর রয়েছে, তাঁকে। 'ভবন্তগু' অর্থাৎ ভবের অন্তে বা নির্বাণে গমনকারী সেই বিভুকে। 'ভগবন্তং' অর্থাৎ সম্যকসম্বুদ্ধকে। ভবের অর্থাৎ সংসারের অন্ত বা অবসান হলো নির্বাণ, তার সাধন বা সম্পাদন আকাঙ্ক্ষা করা যাঁর স্বভাব—তিনি 'ভবন্তসাধনাকাঙ্ক্ষী'। কোন সংসারচক্রের জীব সেই বিভু ভগবানের প্রতি আদর বা শ্রদ্ধা করবে না? অবশ্যই করবে—এই অর্থ।

133. ‘‘Sambhāvanīyi’’ccādi. Sambhāvanīyasambhāvaṃ sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ bhavantaguṃ bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ vibhuṃ pabhuṃ bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ bhavantasādhanākaṅkhī nibbānasādhanābhilāsī ko katamo saṃsāravattijano na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho.

১৩৩. "সম্ভাবনীয়" ইত্যাদি। 'সম্ভাবনীয়সম্ভাব' অর্থাৎ দেবলোকসহ জগতের দ্বারা আদরণীয় ও শোভন অভিপ্রায়যুক্ত, 'ভবন্তগু' অর্থাৎ ভবের অন্ত নামক নির্বাণে গমনকারী, 'বিভু' অর্থাৎ প্রভু ভগবান সম্যকসম্বুদ্ধকে, 'ভবন্তসাধনাকাঙ্ক্ষী' অর্থাৎ নির্বাণ সাধনে অভিলাষী কোন সংসারচক্রের জীব আদর বা শ্রদ্ধা করবে না? অবশ্যই করবে। "সন্তো চ সো ভাবো চ" (সৎ এবং ভাব), "সম্ভাবনীয়ো সম্ভাবো যস্স" (সম্ভাবনীয় স্বভাব যাঁর রয়েছে), "ভবস্স অন্তং" (ভবের অন্ত), "ভবন্তং গতো" (ভবের অন্তে গমনকারী), "তস্স সাধনং" (তার সাধন) এবং "তং আকাঙ্ক্ষতি সীলেন" (স্বভাবত তা আকাঙ্ক্ষা করে)—এগুলো হলো বিগ্রহ।

Missakasamatā

মিশ্র সমতা

134.

১৩৪.

Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo;

Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā.

চন্দন তরুর সংসর্গ লাভ করে সুগন্ধিযুক্ত মলয় বাতাস যেন মুনীন্দ্রের মুখের সুগন্ধি বাতাসের ভয়ে ভীত হয়েই ধীরে ধীরে প্রবাহিত হচ্ছে।

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti sugandhī surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā āyāti anuvattati. Mandanti āgamanakriyāvisesanaṃ.

১৩৪. "লদ্ধ" ইত্যাদি। চন্দন বৃক্ষসমূহের সংসর্গ বা পরিচয় লাভ করে যার শোভন গন্ধ হয়েছে—সেটি 'সুগন্ধী' অর্থাৎ সুরভিত। 'মলয়ানিল' অর্থাৎ দক্ষিণ দিক থেকে প্রবাহিত বাতাস মুনীন্দ্রের মুখের বাতাস থেকে যেন ভীত হয়েই—কারণ তাঁর মুখের বাতাসের মতো মৃদুতা, শীতলতা ও সুগন্ধের প্রাচুর্য থেকে নিজের অনেক দূরত্ব রয়েছে—ধীরে ধীরে প্রবাহিত হচ্ছে বা অনুগমন করছে। 'মন্দং' শব্দটি এখানে আগমন ক্রিয়ার বিশেষণ।

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. [Pg.159] Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto munindamukhamārutā buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato bhīto iva tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova mandaṃ saṇikaṃ yāti abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. Mandanti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti.

১৩৪. "লদ্ধ" ইত্যাদি। 'লদ্ধচন্দনসংসর্গসুগন্ধিমলয়ানিল' অর্থাৎ চন্দন বৃক্ষের সারের সংযোগ লাভ করে শোভন গন্ধযুক্ত হয়ে মলয় দেশ থেকে আগত বাতাস, মুনীন্দ্রের মুখের বাতাস অর্থাৎ বুদ্ধের মুখপদ্মের সুগন্ধি বাতাস থেকে যেন ভীত হয়েই—কারণ নিজের মধ্যে সেই রূপ মৃদুতা, সুরভি ও শীতলতার অভাব থাকায় ভীত হয়ে—ধীরে ধীরে অর্থাৎ শনৈঃ শনৈঃ প্রবাহিত হচ্ছে বা অভিমুখী হচ্ছে। "চন্দনানং সংসর্গো" (চন্দনসমূহের সংসর্গ), "লদ্ধো চ সো চন্দনসংসর্গো" (প্রাপ্ত চন্দন সংসর্গ), "শোভনো গন্ধো যস্স" (শোভন গন্ধ যাঁর রয়েছে), "লদ্ধচন্দনসংসর্গেন সুগন্ধী" (চন্দন সংসর্গ লাভের কারণে সুগন্ধি), "মলয়তো আগতো অনিলো" (মলয় থেকে আগত বাতাস) এবং "মুনিন্দমুখতো নিক্খন্তো মারুতো" (মুনীন্দ্রের মুখ থেকে নির্গত বাতাস)—এগুলো হলো বিগ্রহ। 'মন্দং' শব্দটি ক্রিয়া বিশেষণ। এখানে তিন প্রকার সমতার মধ্যে "কোকিলালাপসংবাদী" ইত্যাদি তিন প্রকার লক্ষ্যেরও "মুদূহি বা কেবলেহি" ইত্যাদি দ্বারা প্রদর্শিত তিন প্রকার লক্ষণের সাথে তুল্যতা সুষ্পষ্ট।

135.

১৩৫.

Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā;

Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā.

অনিষ্ঠুর (অকর্কশ) বর্ণবহুল, সমস্ত কোমল বর্ণ থেকে নিঃসৃত এবং কষ্টোচ্চারণ বর্জিত ব্যঞ্জনবর্ণযুক্ত গুণকে সুকুমারতা বলা হয়।

135. Sukhumālatā kathīyati ‘‘aniṭṭhurakkhare’’ccādinā. Aniṭṭhurāni apharusāni akkharāni vaṇṇāni pāyāni bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti pāyaggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva sabbehi kevalehi komalehi sithilehi laghūhi akkharehi nissaṭā niggatā kicchena dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate.

১৩৫. "অনিষ্ঠুরক্ষর" ইত্যাদি দ্বারা সুকুমারতা গুণের কথা বলা হচ্ছে। অনিষ্ঠুর অর্থাৎ অকর্কশ বর্ণ বা অক্ষরসমূহ যাতে 'পায়' অর্থাৎ বহু পরিমাণে রয়েছে, তা হলো 'অনিষ্ঠুরক্ষরপ্রায়া'। "নিষ্ঠুর বর্ণ অল্প পরিমাণে রয়েছে"—এটি 'পায়' (প্রায়) শব্দ গ্রহণের দ্বারা সূচিত হয়েছে। সেই কারণেই সমস্ত কেবল কোমল, শিথিল ও লঘু অক্ষর থেকে নিঃসৃত এবং কষ্টকর বা দুঃখজনক উচ্চারণ থেকে অপসারিত ব্যঞ্জনবর্ণসমূহ যাতে রয়েছে—এইভাবে অনুবাদ করে সুকুমারতা গুণের বিধান করা হয়েছে।

135. Idāni sukhumālataṃ dasseti ‘‘aniṭṭhure’’ccādinā. Aniṭṭhurakkharappāyā akakkasavaṇṇabahulā sabbakomalanissaṭā aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā kicchamuccāraṇāpetabyañjanā dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti [Pg.160] ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo.

১৩৫. এখন 'অনিষ্ঠুর' ইত্যাদি দ্বারা সুকুমারতা (সুকুমারত্ব গুণ) প্রদর্শন করছেন। অনিষ্ঠুর (অকঠোর) অক্ষরের আধিক্যযুক্ত, অকর্কশ বর্ণের বহুলতাযুক্ত, সমস্ত কোমল বর্ণ থেকে নিঃসৃত, অনিষ্ঠুর অক্ষরের অধিকাংশ গ্রহণের কারণেই সমস্ত শিথিল বর্ণ বর্জিত, কষ্টোচ্চারণীয় ব্যঞ্জন বর্জিত, কষ্টোচ্চারণীয় বর্ণসমূহের দ্বারা বিগত অক্ষর সমন্বিত যে গুণ, তাকে 'সুকুমারতা' বলা হয়। যার মধ্যে অনিষ্ঠুর অক্ষরসমূহ প্রায়শই বা বহুলাংশে বিদ্যমান, এবং তারা সকলেই কোমল, এবং তাদের দ্বারা নিঃসৃত, এবং কষ্টোচ্চারণীয় ব্যঞ্জনসমূহ বর্জিত—এইভাবে বিগ্রহ করতে হবে। এখানে নিগ্গহীতের (অনুস্বারের) আগমন হয়েছে।

136.

১৩৬.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

সম্যকসম্বুদ্ধের সময়ে সাধুগণ রূপের ঐশ্বর্য দর্শন করে এবং মধুর বাণী শ্রবণ করে ক্রীড়া-কৌতুক থেকে বিমুখ হয়ে বিচরণ করেন।

136. Udāharati ‘‘passantā’’iccādi. Rūpavibhavaṃ rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ giraṃ vācaṃ suṇantā sādhavo keḷiparammukhā kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha ‘‘sambuddhakāle’’ti.

১৩৬. 'পস্সন্তা' (দর্শন করে) ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। রূপবিভব অর্থাৎ রূপসম্পত্তি দর্শন করে, মধুর গির অর্থাৎ মধুর বাণী শ্রবণ করে সাধুগণ কেলিপরঙ্মুখ অর্থাৎ ক্রীড়া-কৌতুক অনিচ্ছুক হয়ে বিচরণ করেন—এইরূপ সম্বন্ধ। কোথায় বিচরণ করেন? তা বোঝাতে বলেছেন—'সম্বুদ্ধকালে' (সম্যকসম্বুদ্ধের সময়ে)।

136. ‘‘Passanti’’ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva.

১৩৬. 'পস্সন্তি' ইত্যাদি দ্বারা লক্ষ্যের উদাহরণ দিচ্ছেন, তা পূর্বোক্ত অর্থেরই অনুরূপ।

137.

১৩৭.

Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī;

Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā.

অলঙ্কারহীন হলেও এই প্রকার সুকুমারতা সৎপুরুষদের (পণ্ডিতদের) সম্মুখে আরোহণ করে (আদৃত হয়); আর সেই অলঙ্কারে উজ্জ্বল হলে তা বিশেষভাবে রমণীয় হয়।

137. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha ‘‘alaṅkāre’’ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā sataṃ paṇḍitajanānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ ārohati upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkitetyapisaddo. Tena sabhāvavutyādinā alaṅkārena ujjalā dittā pana visesenātisayena ramaṇīyā manuññāti.

১৩৭. বিশিষ্ট অন্য ধর্মের অভাব হলেও এই গুণের দ্বারাই রচনা গ্রহণযোগ্য হয়—এই কথা বোঝাতে 'অলঙ্কারে' ইত্যাদি বলছেন। অলঙ্কারসমূহ দ্বারা হীন হলেও এই প্রকার সুকুমারতা সৎপুরুষদের অর্থাৎ পণ্ডিত ব্যক্তিদের সম্মুখে বা অভিমুখভাবে বা বাচাগোচরত্বে আরোহণ করে অর্থাৎ উপনীত হয়; অর্থালঙ্কারে অলঙ্কৃত হলে তো কথাই নেই—এই অর্থে 'অপি' (ও) শব্দ ব্যবহৃত হয়েছে। আর সেই স্বভাবোক্তি প্রভৃতি অলঙ্কারের দ্বারা উজ্জ্বল অর্থাৎ দীপ্ত হলে তা বিশেষভাবে অর্থাৎ অতিশয় রমণীয় বা মনোহর হয়।

137. ‘‘Alaṅkāre’’ccādi. Edisī evaṃvidhā sukhumālatā alaṅkāravihīnāpi atthālaṅkāravirahitāpi sataṃ paññavantānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho ārohati pāpuṇāti. Tadujjalā tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā visesena atisayena ramaṇīyā manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho.

১৩৭. 'অলঙ্কারে' ইত্যাদি। এই প্রকার সুকুমারতা অলঙ্কারহীন হলেও অর্থাৎ অর্থালঙ্কার বর্জিত হলেও সৎপুরুষদের অর্থাৎ প্রাজ্ঞ ব্যক্তিদের সম্মুখে বা অভিমুখভাবে, অর্থাৎ তাঁদের বচনগোচরত্বে আরোহণ করে বা প্রাপ্ত হয়। 'তদুজ্জ্বলা' অর্থাৎ সেই স্বভাবোক্তি ও বক্রোক্তি থেকে উৎপন্ন অর্থালঙ্কারের দ্বারা প্রকাশমান হয়ে বিশেষভাবে অর্থাৎ অতিশয় রমণীয় বা মনোহর হয়। 'অলঙ্কারসমূহ দ্বারা হীন' এবং 'তার দ্বারা উজ্জ্বল'—এইভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

138.

১৩৮.

Romañcapiñcharacanā, [Pg.161] sādhuvādāhitaddhanī;

Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā.

রোমাঞ্চরূপ পেখম বিস্তারকারী, সাধুবাদরূপ ধ্বনি সৃষ্টিকারী এবং মুনি রূপ মেঘের দ্বারা মত্ত এই সাধু রূপ ময়ূরগণ সুন্দরভাবে ক্রীড়া করছেন।

138. Tamudāharati ‘‘romañce’’ccādinā. Romañcā lomahaṃsā iva romañcā eva vā, piñchāni barihāni tesaṃ racanā chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti vādo vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito dhani kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, munimeghena munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena ummadā mattā sādhusadisā sādhu eva vā sikhāvalā mayūrā laḷanti līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho.

১৩৮. তার উদাহরণ দিচ্ছেন 'রোমাঞ্চে' ইত্যাদি দ্বারা। রোমাঞ্চ অর্থাৎ লোমহর্ষের মতো অথবা রোমাঞ্চই, পেখম অর্থাৎ ময়ূরপুচ্ছের রচনা বা ছাতার আকারে বিস্তার যাদের রয়েছে তারা সেইরূপ; 'সাধু' এই প্রকার বাদ বা বচন অথবা তার সদৃশ, অর্পিত ধ্বনি অর্থাৎ কেকা নামক শব্দ যাদের রয়েছে তারা সেইরূপ; মুনিমেঘের দ্বারা অর্থাৎ মুনিসদৃশ অথবা মুনি নামক মেঘের দ্বারা উন্মত্ত বা মত্ত, সাধুসদৃশ অথবা সাধু (সুন্দর) ময়ূরগণ লীলাসহকারে বিচরণ করছেন অর্থাৎ পরস্পর আনন্দ করছেন—এই হলো অর্থ।

138. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati ‘‘rome’’ccādinā. Romañcapiñcharacanā lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā sādhuvādāhitaddhanī ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā munimeghummadā munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā ime sādhusikhāvalā sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā laḷanti līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ.

১৩৮. অর্থালঙ্কারযুক্ত সুকুমারতার উদাহরণ দিচ্ছেন 'রোম' ইত্যাদি দ্বারা। রোমাঞ্চ-পিঞ্জ-রচনা অর্থাৎ লোমহর্ষসদৃশ রোমসমূহ অথবা পেখমের রচনা যা ছাতার মতো বিস্তৃত; সাধুবাদ-আহিত-ধ্বনি অর্থাৎ 'সাধু' এই বচনসদৃশ সাধুবাদসমূহের দ্বারা অথবা প্রবৃত্ত কেকাধ্বনিসমূহের দ্বারা সমন্বিত; মুনিমেঘোন্মত্ত অর্থাৎ মুনিসদৃশ অথবা মুনি নামক মেঘের দ্বারা উৎপন্ন মত্ততাযুক্ত এই সাধু শিখাবল অর্থাৎ সজ্জনসদৃশ অথবা সাধু (সুন্দর) ময়ূরগণ লীলাযুক্ত হয়ে বিচরণ করছেন। এটি একটি অশেষবস্তুবিষয়ক সমাসরূপক অলঙ্কার। অমুখ্য পক্ষে 'রোমাঞ্চের মতো, সাধুবাদের মতো, মুনির মতো, সাধুগণের মতো' এবং মুখ্য পক্ষে 'পেখম রচনার মতো, অর্পিত ধ্বনির মতো, মেঘের মতো, ময়ূরের মতো'—এইভাবে উপচার করতে হবে। রোমাঞ্চই পেখম এবং তাদের রচনা যাদের রয়েছে; 'সাধু' এই প্রকার বাদ; অর্পিত এবং তা ধ্বনি; সাধুবাদরূপ অর্পিত ধ্বনি যাদের রয়েছে; মুনিই মেঘ এবং তার দ্বারা উন্মত্ত; সাধুগণই ময়ূর—এইভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে। 'মুনিমেঘো' এখানে দীর্ঘস্বর ছন্দ রক্ষার জন্য হয়েছে।

139.

১৩৯.

Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca;

Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.

শব্দের মতো অর্থ বা পদপদার্থের বিষয়েও সুকুমারতা রয়েছে; যেমন 'মৃত' ইত্যাদি শব্দের পরিবর্তে 'কীর্তিশেষ' ইত্যাদি শব্দের কীর্তন বা উল্লেখ করা।

139. Na [Pg.162] kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Atthevāti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. ‘‘Yathe’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādīnaṃ saddānaṃ kittanaṃ kathanaṃ.

১৩৯. সুকুমারতা কেবল শব্দেই নয়, অর্থেও রয়েছে—তা দেখানোর জন্য বলছেন 'সুকুমারত্ব' ইত্যাদি। 'অর্থেই রয়েছে' অর্থাৎ বিদ্যমান রয়েছে; তা অনৌচিত্য ও গ্রাম্যতা প্রভৃতি বর্জনের মাধ্যমে সম্ভব হয়। 'যথা' (যেমন) দ্বারা তার উদাহরণ দিচ্ছেন। 'মৃত' ইত্যাদি শব্দ বলার ক্ষেত্রে 'কীর্তিশেষ' ইত্যাদি শব্দের কীর্তন বা কথন।

139. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādisaddānaṃ kittanaṃ kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho.

১৩৯. এই সুকুমারতা কেবল শব্দেই নয়, অর্থেও রয়েছে—তা দেখানোর জন্য বলছেন 'সুকুমারত্ব' ইত্যাদি। 'অর্থেই রয়েছে এবং পদপদার্থের বিষয়েও' অর্থাৎ পদাভিধেয় গোচরেও সুকুমারতা রয়েছে; এবং তা ঔচিত্যহীনতা ও গ্রাম্যতা দোষ পরিহারের মাধ্যমে সিদ্ধ হয়। 'যথা' দ্বারা তার উদাহরণ দিচ্ছেন। 'মৃত' ইত্যাদি শব্দ বলার ক্ষেত্রে 'কীর্তিশেষ' ইত্যাদি শব্দের কীর্তন বা কথন। 'মৃত' ইত্যাদি যাদের অর্থাৎ 'জীবনক্ষয় প্রাপ্ত হয়েছে' ইত্যাদির এবং 'কীর্তিশেষ' ইত্যাদি যাদের অর্থাৎ 'দেবত্ব প্রাপ্ত হয়েছেন, স্বর্গকায় অলঙ্কৃত করেছেন' ইত্যাদির—এইভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

140.

১৪০.

Siliṭṭhapadasaṃsagga-Ramaṇīyaguṇālayo;

Sabandhagāravo so’yaṃ,Sileso nāma taṃ yathā.

শ্লিষ্ট (সংযুক্ত) পদসমূহের সংসর্গের দ্বারা রমণীয় গুণের আশ্রয় এবং বন্ধনগৌরবযুক্ত (দৃঢ় রচনাবিশিষ্ট) যে কাব্যগুণ, তাকে 'শ্লেষ' বলা হয়; যেমন—

140. Silesaṃ dasseti ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena ramaṇīyo manuñño guṇo tassa ālayo pavattiṭṭhānaṃ. Bandhassa racanāya gāravo asithilatā, saha tena vattatīti sabandhagāravoti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. ‘‘Taṃ yathe’’tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti ‘‘taṃ yathā’’ saddassattho.

১৪০. 'শ্লিষ্ট' ইত্যাদি দ্বারা শ্লেষ প্রদর্শন করছেন। শ্লিষ্ট অর্থাৎ রচনার লঘুত্ব না থাকায় পরস্পর শ্লিষ্ট পদসমূহের সংসর্গের দ্বারা রমণীয় বা মনোহর যে গুণ, তার আলয় অর্থাৎ প্রবৃত্তির স্থান। বন্ধের অর্থাৎ রচনার গৌরব অর্থাৎ অশিথিলতা, তার সাথে বর্তমান থাকে বলে 'সবন্ধগৌরব'—এইরূপ অনুবাদ করে 'তা এই শ্লেষ নামে অভিহিত'—এই বিধান করা হচ্ছে। 'তা যেমন' বলে উদাহরণ দিচ্ছেন। যেমন এই শ্লেষ, তেমনই অন্যটিও সেইরূপ দেখতে হবে, কেবল এটিই নয়—এই হলো 'তা যেমন' শব্দের অর্থ।

140. Idāni silesaṃ niddisati ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ [Pg.163] vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto sabandhagāravo bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto so ayaṃ bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā ‘‘bālindu’’iccādi.

১৪০. এখন 'শ্লিষ্ট' ইত্যাদি দ্বারা শ্লেষ নির্দেশ করছেন। শ্লিষ্টপদসংসর্গরমণীয়গুণালয় অর্থাৎ স্থান-করণ প্রভৃতির দ্বারা আসন্ন বর্ণসমূহের বিন্যাসের কারণে পরস্পর আশ্রিত পদসমূহের সমবায়ের দ্বারা মনোহর গুণের প্রবৃত্তির স্থানস্বরূপ; সবন্ধগৌরব অর্থাৎ বন্ধগৌরব নামক রচনার অশিথিলতার সাথে প্রবৃত্ত; সেই এই বন্ধকে 'শ্লেষ' বলা হয়। শ্লেষ বলতে বন্ধগৌরবকে বোঝায়, তার প্রতিপাদক বন্ধকেও এখানে শ্লেষ বলা হয়। শ্লিষ্ট এবং সেই পদসমূহ; তাদের সংসর্গ; তার দ্বারা রমণীয়; তা-ই গুণ; তার আলয়; বন্ধের গুরুভাব (গৌরব); তার সাথে প্রবৃত্ত—এইভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে। তা যেমন—'বালেন্দু' ইত্যাদি।

141.

১৪১.

Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi;

Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ.

বালচন্দ্রের (দ্বিতীয়ার চাঁদের) বিলাসের শোভা হরণকারী নখরাজির দীপ্তির দ্বারা পরিবেষ্টিত মুনীন্দ্রের সেই পাদপদ্মের কান্তি আপনাদের রক্ষা করুক।

141. ‘‘Bālindu’’iccādi. Bālinduno pañcamī pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti bālinduvibbhamacchediyo pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ kantibhi sobhāhi saha valitā saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. Vo tumhe sāmaññena vadati. Avataṃ pālayatu.

১৪১. 'বালেন্দু' ইত্যাদি। বালচন্দ্রের অর্থাৎ পঞ্চমী বা পঞ্চদশী কলার বিভ্রম বা মনোহরত্বকে যা স্বভাবত ছেদন (হরণ) করে, তা-ই 'বালেন্দুর বিভ্রমচ্ছেদনকারী'; পঞ্চমী চাঁদের কলাসদৃশ নখসমূহের রাজি বা পঙ্ক্তি, তাদের কান্তি বা শোভা দ্বারা বলিত অর্থাৎ সংযুক্ত সেই মুনীন্দ্রের পাদপদ্মসমূহের কান্তি। 'বো' বলতে আপনাদের সাধারণ অর্থে বলছেন। 'অবতু' অর্থাৎ রক্ষা করুক।

141. Bālindu…pe… kantibhi taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha valitā saṃyuttā sā munindapadambhojakanti sā sambuddhapādapadumasobhā vo tumhe avataṃ rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho.

১৪১. 'বালেন্দু'... ইত্যাদি... 'কান্তিসমূহের দ্বারা' অর্থাৎ তরুণ চন্দ্রের বিলাসের বিনাশন স্বভাবযুক্ত নখপঙ্ক্তির শোভা দ্বারা বলিত বা সংযুক্ত সেই মুনীন্দ্রের পাদপদ্মের কান্তি অর্থাৎ সেই সম্যকসম্বুদ্ধের পাদপদ্মের শোভা 'বো' অর্থাৎ আপনাদের 'অবতু' অর্থাৎ রক্ষা করুক। বাল এবং সেই ইন্দু; তার বিভ্রম; তা যা স্বভাবত ছেদন করে; নখসমূহের আবলি; তাদের কান্তি; বালেন্দুর বিভ্রমচ্ছেদনকারী এবং সেই নখরাবলির কান্তিসমূহ; মুনীন্দ্রের পাদসমূহ; তা-ই পদ্মসমূহ; তাদের কান্তি—এইভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

142.

১৪২.

Ukkaṃsavanto [Pg.164] yo koci,Guṇo yadi patīyate;

Udāro’yaṃ bhave tena,Sanāthā bandhapaddhati.

যদি কোনো উৎকর্ষযুক্ত গুণ প্রতীয়মান হয়, তবে তার দ্বারা এই রচনা 'উদার' গুণযুক্ত হয় এবং রচনারীতি সনাথ (সমৃদ্ধ) হয়।

142. Udārattamavadhārayamāha ‘‘ukkaṃsavanto’’iccādi. Yo koci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā guṇo cāgātisayādiko ukkaṃsavanto adhimatto yadi patīyate viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha ‘‘teni’’ccādi. Tena ukkaṃsavatā guṇena bandhapaddhati racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti sanāthā, sampadāvāti vuttaṃ hoti.

১৪২. উদারত্ব নির্ধারণ করে বলছেন 'উৎকর্ষযুক্ত' ইত্যাদি। 'এটুকুই'—এইরূপ নিয়ম না থাকায় যেকোনো ত্যাগ-অতিশয় প্রভৃতি গুণ যদি উৎকর্ষযুক্ত বা অতিমাত্রায় প্রতীয়মান হয় অর্থাৎ রচনায় জ্ঞাত হয় (যেহেতু পরে 'বন্ধপদ্ধতি' বলা হবে), তবে তা 'উদার' গুণযুক্ত হয়—এই হলো বিধান। তা উদার হোক, কিন্তু তার দ্বারা কী হবে? তা বোঝাতে বলছেন 'তার দ্বারা' ইত্যাদি। সেই উৎকর্ষযুক্ত গুণের দ্বারা বন্ধপদ্ধতি অর্থাৎ রচনারীতি নাথস্বরূপ উদার গুণের সাথে বর্তমান থাকে বলে 'সনাথ' অর্থাৎ সম্পদযুক্ত হয়—এই কথা বলা হয়েছে।

142. Idāni udārattamuddisati ‘‘ukkaṃse’’ccādinā. Ukkaṃsavanto atisayavā yokoci guṇo cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo yadi patīyate sace katthaci bandhe viññāyate, ayaṃ yathāvuttaguṇo udāro nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? Bandhabandhati padāvali tena ukkaṃsavatā guṇena sanāthā sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho.

১৪২. এখন উদারত্ব নির্দেশ করছেন 'উৎকর্ষযুক্ত' ইত্যাদি দ্বারা। উৎকর্ষযুক্ত অর্থাৎ অতিশয়যুক্ত যেকোনো ত্যাগ-অতিশয় প্রভৃতি গুণ যা শব্দাবলীর দ্বারা প্রতিপাদনীয় প্রভাব, যদি প্রতীয়মান হয় অর্থাৎ যদি কোনো রচনায় জ্ঞাত হওয়া যায়, তবে এই যথোক্ত গুণ 'উদার' নামে অভিহিত হয়। তার দ্বারা কী প্রয়োজন? পদাবলী রূপ রচনারীতি সেই উৎকর্ষযুক্ত গুণের দ্বারা সনাথ অর্থাৎ সুপ্রতিষ্ঠিত হয়। উৎকর্ষ যার আছে; নাথের সাথে বর্তমান থাকে যা; বন্ধের পদ্ধতি—এইভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

143.

১৪৩.

Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama;

Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.

হে গৌতম! আপনার পাদপদ্মের রজোরাশি দ্বারা লিপ্তদেহ যে সকল জীব রয়েছে, আশ্চর্যের বিষয় যে, তারা সর্বতোভাবে রজোহীনতা (নিষ্কলুষতা) প্রাপ্ত হয়।

143. Tamudāharati ‘‘pāde’’ccādinā. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Tava bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi littāni upadehitāni gattāni yesanti viggaho. Ye janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi [Pg.165] niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo nirajattanaṃ nikkilesabhāvaṃ yanti pāpuṇanti. Aho acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho.

১৪৩. তার উদাহরণ দিচ্ছেন 'পাদে' ইত্যাদি দ্বারা। 'হে গৌতম!' বলে ভগবানকে গোত্র দ্বারা সম্বোধন করছেন। 'তব' অর্থাৎ আপনার ভগবানের পাদপদ্মসমূহের রজোরাশি বা রেণুসমূহ, তার দ্বারা লিপ্ত বা অনুলিপ্ত গাত্র (দেহ) যাদের রয়েছে—এইভাবে বিগ্রহ। যে সকল মানুষ বা জীব, তারা সর্বতোভাবে সামান্য রজোলেশ দ্বারাও অলিপ্ত হওয়ার কারণে, ক্লেশ নামক রজঃসমূহ থেকে নির্গত হয়ে 'নিরজ' (রজোহীন) হয়, তাদের সেই ভাব অর্থাৎ 'নিরজত্ব' বা নিষ্ ক্লেশ ভাব প্রাপ্ত হয়। 'অহো' অর্থাৎ আশ্চর্য! কারণ ধূলি দ্বারা লিপ্ত হলে তো মলিনই হওয়ার কথা, কিন্তু আপনি পাদধূলি লেপনের মাধ্যমে মানুষকে রজোহীন (পবিত্র) করেন। আপনার এই প্রভাব আশ্চর্যজনক—এই হলো অর্থ।

143. Idāni udāharati ‘‘pādambhoje’’ccādinā. Bho gotama ye sattā tava tuyhaṃ pādambhojarajolittagattā pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te jantavo sattā sabbathā kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena nirajattanaṃ vigatakilesarajobhāvaṃ yanti pāpuṇanti, aho acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

১৪৩. এখন “পাদাম্ভোজে” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে গৌতম! যে সকল সত্ত্ব আপনার পাদপদ্মের ধূলিলিপ্ত গাত্রবিশিষ্ট (অর্থাৎ পাদপদ্মের রেণু দ্বারা লিপ্ত মস্তক, কপাল আদি শরীর অবয়বযুক্ত), সেই সকল জীব বা সত্ত্ব সর্বতোভাবে ক্লেশ নামক রজ ও মল দ্বারা অলিপ্ত হওয়ার কারণে সর্বপ্রকারে নিরজত্ব বা বিগতক্লেশ-রজভাব প্রাপ্ত হয়, অহো আশ্চর্য! ধূলিলিপ্ত হওয়া মানে সংক্লিষ্ট (মলিন) হওয়া উচিত, কিন্তু আপনি পাদের ধূলি দ্বারা লিপ্ত সত্ত্বদেরও নিরজ (পবিত্র) করেন—এই হলো ভাবার্থ। এখানে ভগবানের উৎকর্ষ গুণ প্রকাশিত হয়েছে। পাদসমূহ-ই পদ্ম (পাদাম্ভোজ), তাদের ধূলি (পাদাম্ভোজ-রজ), তা দ্বারা লিপ্ত গাত্র যাদের (পাদাম্ভোজ-রজোলিপ্তগাত্র), রজ বা ক্লেশসমূহ থেকে নির্গত (নিরজ), তাদের ভাব (নিরজত্ব)—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

144.

১৪৪.

Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati;

Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ.

এভাবে এখানে জিনের (বুদ্ধের) প্রভাবের উৎকর্ষ দেখা যায়; প্রজ্ঞাবান ব্যক্তি এই বিধি বা উপায়ের দ্বারা এই প্রকার অন্য বিষয়ও চিন্তা করবেন।

144. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha ‘‘eva’’miccādi. Evamiti jinānubhāvassa sammāsambuddhapabhāvassa samukkaṃso atisayo dissati padissate atra bandhe, tasmā jinānubhāvena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha ‘‘paññavā’’tiādi. Paññavā paññāsampanno anena vidhinā iminā pakārena edisaṃ evarūpaṃ paraṃ aññaṃ cintaye vitakkeyya.

১৪৪. এখানে উৎকর্ষযুক্ত গুণ কোনটি, যার দ্বারা রচনাটি সনাথ (সমৃদ্ধ) হবে? তদুত্তরে বলছেন “এবম্” ইত্যাদি। “এবম্” বলতে জিনের প্রভাবের অর্থাৎ সম্যকসম্বুদ্ধের প্রভাবের উৎকর্ষ বা অতিশয়তা এই রচনায় দেখা যায়, তাই জিনের প্রভাবরূপ উৎকর্ষযুক্ত গুণের দ্বারা রচনাটি সনাথ হয়। এই প্রকারকে অন্যত্রও প্রয়োগ করে বলছেন “প্রজ্ঞাবান” ইত্যাদি। প্রজ্ঞাবান অর্থাৎ প্রজ্ঞাসম্পন্ন ব্যক্তি এই বিধির দ্বারা, এই উপায়ের দ্বারা এই রূপ অন্য বিষয়ও চিন্তা বা বিতর্ক করবেন।

144. Idāni [Pg.166] yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti ‘‘eva’’miccādinā. Atra imissaṃ anantaragāthāyaṃ evaṃ yathāvuttakkamena jinānubhāvassa tathāgatappabhāvassa samukkaṃso ādhikkaṃ dissati padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. Paññavā pasatthañāṇavanto anena vidhinā iminā kamena īdisaṃ paraṃ aññaṃ cintaye kappeyya.

১৪৪. এখন যথোক্ত গুণের নিদর্শন এবং শিষ্যের প্রতি অনুশাসন প্রদর্শন করছেন “এবম্” ইত্যাদি দ্বারা। এখানে এই অনন্তর গাথায় এভাবে যথোক্ত ক্রমে জিনের প্রভাবের অর্থাৎ তথাগতের প্রভাবের উৎকর্ষ বা আধিক্য দেখা যায়, তাই জিনপ্রভাব নামক উৎকর্ষযুক্ত গুণের দ্বারা রচনাটি সনাথ হবে। প্রজ্ঞাবান অর্থাৎ প্রশংসনীয় জ্ঞানসম্পন্ন ব্যক্তি এই বিধির দ্বারা, এই ক্রমে এই রূপ অন্য বিষয়ও চিন্তা বা কল্পনা করবেন।

145.

১৪৫.

Udāro sopi viññeyyo,Yaṃ pasatthavisesanaṃ;

Yathā kīḷāsaro līlā-Hāsa hemaṅgadādayo.

তাও উদার (গুণ) বলে জ্ঞাত হওয়া উচিত, যা প্রশংসনীয় বিশেষণযুক্ত; যেমন—ক্রীড়াসরোবর, লীলাহাস্য, হেমাঙ্গদ ইত্যাদি।

145. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha ‘‘udāro’’iccādi. Yaṃ pasatthaṃ silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, sopi na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. Ādisaddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati.

১৪৫. অন্য এক প্রকার উদার গুণ দেখানোর জন্য বলছেন “উদারো” ইত্যাদি। যা প্রশংসনীয় বা শ্লাঘনীয় বিশেষণ গ্রহণ করে, তাও কেবল যথোক্তই নয়, বরং উদার বলে জ্ঞাত হওয়া উচিত। “যথা” বলে উদাহরণ দিচ্ছেন। ক্রীড়ার জন্য বা ক্রীড়ার্থে সরোবর (ক্রীড়াসর), লীলাযুক্ত হাস্য (লীলাহাস), হেম বা স্বর্ণময় অঙ্গদ (হেমাঙ্গদ)—এই হলো সমাস; তা আদি যাদের—এই হলো বহুব্রীহি সমাসের অর্থ। ‘আদি’ শব্দ দ্বারা পুষ্পদাম (ফুলের মালা), মণিমেখলা ইত্যাদির সংগ্রহ হয়েছে। এটি কিন্তু রচনার কর্কশতা ও গ্রাম্যতা পরিহারের মাধ্যমে সম্ভব হয়।

145. Aññamapi udāraṃ dasseti ‘‘udāro’’ccādinā. Yaṃ pasatthavisesanaṃ pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Kīḷāsaro kīḷāya kato saro. Līlāhāso līlāya yutto hāso. Hemaṅgadādayo suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati.

১৪৫. অন্য প্রকার উদার গুণও প্রদর্শন করছেন “উদারো” ইত্যাদি দ্বারা। যা প্রশংসনীয় বিশেষণযুক্ত হয়, তাও উদার বলে জ্ঞাত হওয়া উচিত। “যথা” বলে তা উদাহরণ দিচ্ছেন। ক্রীড়াসর হলো ক্রীড়ার জন্য নির্মিত সরোবর। লীলাহাস হলো লীলাযুক্ত হাস্য। হেমাঙ্গদাদি হলো স্বর্ণকেয়ূর ইত্যাদি। ক্রীড়ার্থে সরোবর, লীলাযুক্ত হাস্য, হেম বা স্বর্ণময় অঙ্গদ, লীলাহাস্য ও হেমাঙ্গদ, এবং পুষ্পদাম ও মণিমেখলা আদি যাদের—এই হলো ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ। এই উদার গুণ রচনার কর্কশতা ও গ্রাম্যতা আদি দোষ পরিহারের মাধ্যমে সিদ্ধ হয়।

146.

১৪৬.

Lokiyatthānatikkantā,[Pg.167] Kantā sabbajanānapi;

Kanti nāmā’tivuttassa,Vuttā sā parihārato.

লৌকিক অর্থকে অতিক্রম না করে যা সকল মানুষের কাছেই কান্ত বা মনোরম; তা ‘কান্তি’ নামে অভিহিত, যা অতিউক্তি (দোষ) পরিহারের মাধ্যমে বলা হয়েছে।

Yathā ‘‘muninda’’iccādi.

যেমন— “মুনিন্দ” ইত্যাদি।

146. Kantiṃ kathayati ‘‘lokiyi’’ccādinā. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyaṃ atthaṃ abhidheyyaṃ anatikkantā anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva kantā manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha ‘‘ativuttassā’’tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva.

১৪৬. “লৌকিক” ইত্যাদি দ্বারা কান্তি গুণের কথা বলছেন। লোকে যা বিদিত তা লৌকিক; সেই লৌকিক অর্থ বা অভিধেয়কে অতিক্রম না করে সকল কবি বা অন্যান্য সাধারণ মানুষের কাছে যা কান্ত বা মনোহর, তাকে ‘কান্তি’ বলা হয়। এই শব্দগুণটি কিন্তু ‘অতিউক্তি’ নামক বাক্যদোষ পরিহারের মাধ্যমে উৎপন্ন হয়। তাই বলছেন “অতিউক্তস্য” ইত্যাদি। উদাহরণের অর্থ পূর্বেই বলা হয়েছে।

146. Idāni kantiṃ dasseti ‘‘lokiyi’’ccādinā. Lokiyatthānatikkantā loke pasiddhasaddatthamanatikkantā sabbajanānaṃ sakalakavīnaṃ kantā manuññā kanti nāma vuccate, sā ativuttassa ativuttadosassa parihārato vuttā dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. ‘‘Yathā’’ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti ‘‘muninda’’iccādi. Taṃ vuttameva.

১৪৬. এখন কান্তি গুণ প্রদর্শন করছেন “লৌকিক” ইত্যাদি দ্বারা। লৌকিক অর্থকে অতিক্রম না করে অর্থাৎ লোকে প্রসিদ্ধ শব্দার্থকে অতিক্রম না করে সকল মানুষের বা সকল কবির কাছে যা কান্ত বা মনোহর, তাকে ‘কান্তি’ বলা হয়; তা ‘অতিউক্তি’ নামক অতিউক্তিদোষ পরিহারের মাধ্যমে দোষ পরিহার পরিচ্ছেদে কথিত হয়েছে। অতিউক্তিদোষ পরিহারের মাধ্যমেই কান্তি সিদ্ধ হওয়ার কারণে, তা-ই এর লক্ষণীয় বিষয়—এই হলো অভিপ্রায়। লোকে বিদিত (লৌকিক), এবং তা-ই অর্থ (লৌকিকার্থ)—এই হলো বিগ্রহ। “যথা” বলে কান্তির উদাহরণ দেখাচ্ছেন “মুনিন্দ” ইত্যাদি। তা পূর্বেই বলা হয়েছে।

147.

১৪৭.

Atthabyattā’bhidheyyassā-Neyyatā saddato’tthato;

Sā’yaṃ tadubhayā neyya-Parihāre padassitā.

শব্দ বা অর্থ থেকে অভিধেয় বিষয়ের যে অনেয়তা (সহজে বোধগম্যতা), তা-ই অর্থব্যক্তি; সেই উভয় প্রকার অনেয়তা ‘নেয়’ (কষ্টকল্পনা) দোষ পরিহারের ক্ষেত্রে প্রদর্শিত হয়েছে।

Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca.

যেমন— “মরীچی” ইত্যাদি এবং “মনোনুরঞ্জন” ইত্যাদি।

147. Atthabyattiṃ [Pg.168] byañjayati ‘‘atthabyattābhidheyyi’’ccādinā. Abhidheyyassa sambandhaatthassa saddato atthato vā sāmatthiyato vā aneyyatā patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā sāyaṃ aneyyatā neyyaparihāre padassitā pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto.

১৪৭. “অর্থব্যক্তি” ইত্যাদি দ্বারা অর্থব্যক্তি গুণটি প্রকাশ করছেন। অভিধেয় বা সম্বন্ধযুক্ত অর্থের শব্দ থেকে, অর্থ থেকে অথবা সামর্থ্য থেকে যে অনেয়তা বা প্রতীতি (সহজে বোধগম্যতা), অন্য কোনো উপায়ে বোঝার উপায় না থাকায়, যেমন বলা হয়েছে— “শব্দসামর্থ্য লঙ্ঘনকারী প্রতীতি দুর্লভ”। তা অনুবাদ করে অর্থব্যক্তি বিধান করা হচ্ছে। তা কিন্তু ব্যাকীর্ণ ও নেয় আদি দোষ বর্জনের মাধ্যমে উৎপন্ন হয়। সেই উভয় প্রকার থেকে উৎপন্ন এই অনেয়তা ‘নেয়’ দোষ পরিহারে প্রদর্শিত বা প্রকাশিত হয়েছে। প্রথম ও দ্বিতীয় উদাহরণের অর্থ বলা হয়েছে।

147. Idāni atthabyattiṃ dasseti ‘‘atthabyatti’’ccādinā. Abhidheyyassa atthassa saddato atthato atthasāmatthiyato ca aneyyatā tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo atthabyatti nāma, tadubhayā tehi dvīhi jātā sā ayaṃ aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti neyyaparihāre neyyadosaparihārapadese padassitā pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni ‘‘yathe’’ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti ‘‘mari’’ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva.

১৪৭. এখন অর্থব্যক্তি প্রদর্শন করছেন “অর্থব্যক্তি” ইত্যাদি দ্বারা। অভিধেয় অর্থের শব্দ থেকে, অর্থ থেকে এবং অর্থসামর্থ্য থেকে যে অনেয়তা (অন্যত্র থেকে টেনে আনার প্রয়োজন না থাকা), সেখানেই বিদ্যমান থাকার কারণে শব্দ বা অর্থের অন্য কোনো স্থান থেকে এনে বলার অভাবই হলো ‘অর্থব্যক্তি’; সেই উভয় প্রকার (শব্দ ও অর্থ) থেকে উৎপন্ন এই অনেয়তাসংজ্ঞক অর্থব্যক্তি ‘নেয়’ দোষ পরিহারের স্থানে প্রদর্শিত বা প্রকাশিত হয়েছে। “শব্দসামর্থ্য লঙ্ঘনকারী প্রতীতি দুর্লভ” এ কথা বলার কারণে, শব্দ ও সামর্থ্য ছাড়া অর্থপ্রতীতি অন্যভাবে পাওয়া যায় না বলেই এখানে “শব্দ থেকে, অর্থ থেকে” বলা হয়েছে। অর্থের ব্যক্তি বা প্রতীতি (অর্থব্যক্তি), এই অভিধেয় বিষয়ের জন্য কোনো ‘নেয়’ বা টেনে আনার মতো বিষয় নেই, তার ভাব (অনেয়তা), সেই উভয় শব্দ ও অর্থ, তারা এর অবয়ব, এবং ‘নেয়’ দোষের পরিহার—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ। এখন “যথা” ইত্যাদি দ্বারা দ্বিবিধ অর্থব্যক্তির যথাক্রমে উদাহরণ স্মরণ করাচ্ছেন “মরীচি” ইত্যাদি দুটি গাথা দ্বারা, যা পূর্বেই বলা হয়েছে।

Puna atthena yathā –

পুনরায় অর্থ দ্বারা যেমন—

148.

১৪৮.

Sabhāvāmalatā dhīra,Mudhā pādanakhesu te;

Yato te’vanatānanta-Moḷicchāyā jahanti no.

হে ধীর! আপনার পাদ নখসমূহের স্বভাব-নির্মলতা বৃথা; যেহেতু অবনত অনন্তের (নাগরাজের) মুকুটের ছায়া তাদের ত্যাগ করে না।

148. Puna [Pg.169] dutiye tu dhīrāti āmantanaṃ. Te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā te pādanakhā avanatassa sannatassa anantassa nāgarājassa moḷino kirīṭassa avanatānaṃ vā naramarānaṃ anantānaṃ moḷīnaṃ chāyā chaviyo no jahanti na pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate.

১৪৮. পুনরায় দ্বিতীয়টিতে “ধীর” হলো সম্বোধন। আপনার পাদ নখসমূহের স্বভাব-নির্মলতা বা প্রকৃতিগত পরিশুদ্ধতা বৃথা বা তুচ্ছ। কেন? যেহেতু যে কারণে সেই পাদ নখসমূহ অবনত বা প্রণত অনন্ত নাগরাজের মুকুটের বা অবনত দেব-মনুষ্যদের অনন্ত মুকুটের ছায়া বা কান্তি ত্যাগ করে না বা বর্জন করে না, বরং তাদের কান্তি ধারণ করে। এখানে নখসমূহে মুকুটের ছায়া পড়ার কারণে পাদ নখে মুকুটের নিরন্তর প্রণাম বা অবিচ্ছিন্ন প্রণতির দ্বারা দেব-মনুষ্যদের ভগবানের পাদপদ্ম বন্দনা করার বিষয়টি সামর্থ্যবশত স্পষ্টভাবে বোঝা যায়।

148. ‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’ccādi. Dhīra te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā te caraṇanakhā avanatānantamoḷicchāyā pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo no jahanti na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ.

১৪৮. “পুনরায় অর্থ দ্বারা যেমন স্বভাব-” ইত্যাদি। হে ধীর! আপনার পাদ নখসমূহের স্বভাব-নির্মলতা বা প্রকৃতিগত পরিশুদ্ধতা বৃথা বা তুচ্ছ। কেন? যেহেতু সেই চরণ নখসমূহ অবনত অনন্ত নাগরাজের মুকুটের ছায়া বা অবনত অনন্ত দেব-মনুষ্যদের মুকুটের ছায়া বা কান্তি ত্যাগ করে না বা বর্জন করে না, তারা স্বাভাবিক বর্ণ ত্যাগ করে মুকুটের কান্তির সদৃশ হয়; তাই এখানে চন্দ্রকিরণসদৃশ নখকিরণের সমীপে মুকুটসমূহের নখকিরণ দ্বারা অমর্দিত (অপ্রহত) নিজস্ব কান্তিযুক্ত ভাব প্রাপ্ত হওয়া, সেই রূপ নিরন্তর প্রণামের অভাব না থাকার কারণে, ক্ষত্রিয় আদিদের মুনিন্দ্র-পাদপদ্মদ্বয়ে নিরন্তর প্রণাম করার বিষয়টি সামর্থ্যবশত স্পষ্টভাবে প্রতীয়মান হয়। স্ব-এর ভাব (স্বভাব), তা দ্বারা অমল (স্বভাবamল), তাদের ভাব (স্বভাবামলতা); প্রথম পক্ষে অবনত এবং সে অনন্ত (অবনতান্ত), তার মুকুট (অবনতান্ত-মৌলি), তার ছায়া (অবনতান্ত-মৌলিছায়া); দ্বিতীয় পক্ষে অনন্ত এবং তারা মুকুট (অনন্তমৌলি), অবনতদের অনন্তমৌলি (অবনত-অনন্তমৌলি), তাদের ছায়া (অবনত-অনন্তমৌলিছায়া)—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

149.

১৪৯.

‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;

Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.

যাকে সকল বিজ্ঞ ব্যক্তিই রচনার সার বলে মনে করেন; তা প্রদর্শনের অবসর বা সুযোগ প্রাপ্ত হয়েছে, এই গুণের নাম ‘সমাধি’।

149. Samādhiphalaṃ kiccāha ‘‘bandhe’’ccādi. Yanti yaṃ samādhiṃ bandhassa gajjapajjamissabhāvassa sāroti sabbassa jīvitaṃ [Pg.170] tapparāyattā bandhassa samaggāpi viññuno sabbepi kavino maññanti cintenti jānanti, ayaṃ samādhi nāma samādhikhyo guṇo dassane pakāsane avasaraṃ okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti.

১৪৯. সমাধির ফল কীর্তন করে বলছেন “বন্ধে” ইত্যাদি। “যম্” বলতে যে সমাধিকে গদ্য-পদ্য মিশ্রিত রচনার সার বা সমগ্র রচনার জীবন বলে সকল বিজ্ঞ ব্যক্তি বা সকল কবি মনে করেন, চিন্তা করেন বা জানেন; এই সমাধি নামক গুণটি প্রদর্শনের বা প্রকাশের অবসর বা সুযোগ লাভ করেছে, নির্দিষ্ট অনুক্রম অনুসারে।

149. Idāni samādhayo niddisati ‘‘bandhi’’ccādinā. Samaggā api viññuno sabbepi kavayo yaṃ samādhiṃ ‘‘bandhasāro’’ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo dassanāvasaraṃ patto uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho.

১৪৯. এখন সমাধি গুণ নির্দেশ করছেন “বন্ধ” ইত্যাদি দ্বারা। সকল বিজ্ঞ ব্যক্তি বা সকল কবি যে সমাধিকে “বন্ধসার” অর্থাৎ পদ্য ও গদ্য মিশ্রিত রচনার জীবন বলে মনে করেন; এই সমাধি নামক গুণটি নির্দিষ্ট অনুক্রম অনুসারে প্রদর্শনের অবসর বা সুযোগ লাভ করেছে। রচনার সার (বন্ধসার), প্রদর্শনের অবসর (দৰ্শনাবসর), তা প্রাপ্ত হয়েছে যে (দৰ্শনাবসরপ্রাপ্ত)—এই হলো বিগ্রহ।

150.

১৫০.

Aññadhammo tato’ññattha,Lokasīmānurodhato;

Sammā ādhīyate’cce’so,Samādhīti niruccati.

লৌকিক সীমার অনুরোধে অন্য ধর্মকে অন্য স্থানে সম্যকভাবে স্থাপন করা হয় বলে একে ‘সমাধি’ বলা হয়।

150. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha ‘‘aññe’’ccādi. Aññassa vatthuno pakatāpekkhāya dhammo guṇo pasiddho, tato tasmā mukhyavisayā aññattha amukhye visaye lokasīmānurodhato lokappatītyanuvattanena sammā sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ ādhīyate āropyate, iti iminā kāraṇena eso evaṃvidho dhammo ‘‘samādhī’’ti niruccatītidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho.

১৫০. কীভাবে এই শব্দ-ব্যবহার বন্ধনে 'সমাধি' বলে অভিহিত হয়, তা বলার জন্য 'অন্যে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। অন্য বস্তুর স্বাভাবিক অপেক্ষার কারণে ধর্ম বা গুণ প্রসিদ্ধ হয়, তারপর সেই মুখ্য বিষয় থেকে অন্য অমুখ্য বিষয়ে লোকসীমার অনুরোধে লোকপ্রতীতির অনুবর্তন দ্বারা সম্যকভাবে অর্থাৎ লোকসীমার অনুবর্তনকেই এখানে সাধুত্ব আরোপ করা হয়। এই কারণে এই প্রকার ধর্মকে 'সমাধি' বলে নিরুক্তি করা হয়, অর্থাৎ এখানে 'সম্যকভাবে স্থাপিত হয়' এভাবে অর্থ নিষ্কাশন করে বলা হয়েছে।

150. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha ‘‘aññi’’ccādi. Yasmā aññadhammo samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, tato [Pg.171] mukhyavisayato aññattha amukhyavisaye lokasīmānurodhato lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā ādhīyati ṭhapīyati, iti iminā kāraṇena eso yathāvuttaguṇo ‘‘samādhī’’ti niruccati vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho.

১৫০. 'সমাধি' এই ব্যবহার বন্ধন বিষয়ে কীভাবে প্রবর্তিত হয়, এই আশঙ্কায় প্রথম নির্বচন (ব্যুৎপত্তি) দেখানোর জন্য 'অন্য' ইত্যাদি বলা হয়েছে। যেহেতু অন্য ধর্ম সমাধানের বিষয়ীভূত অমুখ্য থেকে অন্য মুখ্য বস্তুর প্রসিদ্ধ গুণ, তাই মুখ্য বিষয় থেকে অন্য অমুখ্য বিষয়ে লোকসীমার অনুরোধে লোকব্যবহারের মর্যাদার অবিরোধভাবে লোকপ্রতীতির অনুবর্তন দ্বারাই সম্যকভাবে স্থাপিত বা ধারণ করা হয়, এই কারণে এই যথোক্ত গুণকে 'সমাধি' বলে নিরুক্তি বা অভিহিত করা হয়। 'অন্যের ধর্ম', 'লোকের সীমা' এবং 'তার অনুরোধ'—এটিই বিগ্রহ।

Samādhiuddesa

সমাধি-উদ্দেশ

151.

১৫১.

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci;

Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca.

কোথাও অপ্রাণীতে প্রাণীর ধর্ম সম্যকভাবে আরোপিত হয়; কোথাও রূপহীনে রূপযুক্তের এবং রসহীনে সরসের ধর্ম আরোপিত হয়।

152.

১৫২.

Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā;

Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.

কোথাও অদ্রব্যে দ্রবযুক্তের ধর্ম, কোথাও অকর্তাতেও কর্তৃত্ব এবং কোথাও অশরীরেও কঠিনের ধর্ম আরোপিত হয়; ক্রমানুসারে এগুলো তাদের রূপ (উদাহরণ) হবে।

151-152. Samādhānavisayamāha ‘‘apāṇe’’iccādi. Kvaci ṭhāne pāṇinaṃ pāṇavantānaṃ padatthānaṃ dhammo guṇo apāṇe pāṇavirahite vatthuni sammā lokapatītyanuvattanena ādhīyate āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. Nirūpeti rūpavirahite vatthuni, kvacīti sabbattha anuvattati. Asarīre aghane asaṃhate vatthuni kaṭhinassa daḷhassa, tesaṃ yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā uddiṭṭhānukkamena.

১৫১-১৫২. সমাধানের বিষয় বলার জন্য 'অপ্রাণী' ইত্যাদি বলা হয়েছে। কোনো স্থানে প্রাণী অর্থাৎ প্রাণবান পদার্থের ধর্ম বা গুণ অপ্রাণী অর্থাৎ প্রাণহীন বস্তুতে সম্যকভাবে লোকপ্রতীতির অনুবর্তন দ্বারা আরোপিত হয়, অনুরূপভাবে উপরেও যথোপযুক্তভাবে প্রযোজ্য হবে। 'নিরূপ' বলতে রূপহীন বস্তুতে, 'কোথাও' শব্দটি সর্বত্র অনুবৃত্ত হয়। অশরীর অর্থাৎ অঘন ও অসংহত বস্তুতে কঠিন অর্থাৎ দৃঢ় বস্তুর ধর্ম আরোপিত হয়; ক্রমানুসারে উল্লিখিত সমাধিসমূহের রূপ বা উদাহরণ প্রদর্শিত হয়েছে।

151-152. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti ‘‘apāṇe’’ccādinā. Kvaci kismiñci ṭhāne pāṇinaṃ dhammo indriyabaddhānaṃ guṇo apāṇe pāṇarahitavatthumhi sammā lokapatītianusārena ādhīyate āropyate, kvaci rūpayuttassa rūpavantavatthuno dhammo nirūpe rūparahitavatthumhi, kvaci sarasassa rasavantassa vatthuno dhammo nirase rasarahite ca, kvaci dravayuttassa dravavantavatthuno dhammo adrave dravarahite ca, [Pg.172] kvaci kattutā kattuguṇo akattaripi, kvaci kaṭhinassa thaddhassa vatthuno dhammo asarīrepi sarīrarahitepi sammā ādhīyate. Tesaṃ channaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena siyā bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho.

১৫১-১৫২. উদ্দেশে 'সমাধয়ঃ' এই বহুবচন দ্বারা নির্দিষ্ট সমাধিসমূহের বিষয় প্রদর্শন করার জন্য 'অপ্রাণী' ইত্যাদি বলা হয়েছে। কোনো কোনো স্থানে প্রাণীর ধর্ম অর্থাৎ ইন্দ্রিয়বদ্ধ পদার্থের গুণ অপ্রাণী অর্থাৎ প্রাণহীন বস্তুতে সম্যকভাবে লোকপ্রতীতির অনুসারী হয়ে আরোপিত হয়; কোথাও রূপযুক্ত অর্থাৎ রূপবান বস্তুর ধর্ম নিরূপ অর্থাৎ রূপহীন বস্তুতে; কোথাও সরস অর্থাৎ রসযুক্ত বস্তুর ধর্ম নিরস অর্থাৎ রসহীন বস্তুতে; কোথাও দ্রবযুক্ত অর্থাৎ তরল বস্তুর ধর্ম অদ্রব অর্থাৎ তরলহীন বস্তুতে; কোথাও অকর্তাতেও কর্তার গুণ বা কর্তৃত্ব; কোথাও কঠিন অর্থাৎ স্তব্ধ বস্তুর ধর্ম অশরীর অর্থাৎ শরীরহীন বস্তুতেও সম্যকভাবে আরোপিত হয়। সেই can-টি সমাধির রূপ বা উদাহরণ ক্রমানুসারে 'অপ্রাণীতে প্রাণীর' ইত্যাদি নির্দিষ্ট অনুক্রমে হবে। 'যার প্রাণ নেই', 'যার রূপ নির্গত হয়েছে', 'যা রূপের সাথে যুক্ত', 'যার রস নির্গত হয়েছে', 'যা রসের সাথে বিদ্যমান', 'যা দ্রব থেকে অন্য', 'যা দ্রব বা তরল ভাবের সাথে যুক্ত', 'যা কর্তা থেকে অন্য', 'যা কর্তার ভাব' এবং 'যার শরীর নেই'—এগুলোই বিগ্রহ।

Samādhiniddesa

সমাধি-নির্দেশ

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo

অপ্রাণীতে প্রাণীর ধর্ম

153.

১৫৩.

Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā;

Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.

হে নাথ! আপনার ঊর্ণা-পূর্ণচন্দ্রের সাথে মিলনের ফলে দিনের বেলাতেও আপনার কুমুদিনীসমূহ নিদ্রাহীন হয়ে অত্যন্ত আনন্দিত হচ্ছে বলে আমি মনে করি।

153. ‘‘Uṇṇā’’iccādi. Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ.

১৫৩. 'ঊর্ণা' ইত্যাদি। 'নাথ' বলে ত্রিলোকের একমাত্র শরণস্থল হওয়ার কারণে ভগবানকে সম্বোধন করা হয়েছে। আপনার ঊর্ণা-রোম ধাতু নামক পূর্ণচন্দ্রের সাথে সঙ্গম বা সংযোগের কারণে কুমুদিনী অর্থাৎ কুমুদিনীসমূহ বা কুমুদসমূহ দিনের বেলাতেও নিদ্রাহীন অর্থাৎ নিদ্রামুক্ত হয়ে অত্যন্ত প্রমোদিত হচ্ছে বলে আমি মনে করি বা কল্পনা করি। এখানে প্রাণীর ধর্মস্বরূপ সুরতরূপ সঙ্গম, নিদ্রাহীনতা এবং প্রীতির ভাব অপ্রাণী অথচ পুরুষভাব আরোপিত ঊর্ণা-পূর্ণচন্দ্রে এবং স্ত্রীভাব আরোপিত কুমুদিনীসমূহে লোকসীমার অনুরোধে সমাধান করার কারণে এই প্রসিদ্ধ ধর্মকে 'সমাধি' বলা হয়। সেই বাচক শব্দটিও উপচারবশত অর্থের অনুগামী হওয়ায় শাব্দিক ব্যবহার প্রদর্শন করে, অনুরূপভাবে উপরেও যথোপযুক্তভাবে প্রযোজ্য হবে।

153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘uṇṇā’’iccādinā. Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi [Pg.173] viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo sahasaddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho.

১৫৩. সেগুলোর মধ্যে প্রাণীধর্ম-সমাধির উদাহরণ দেখানোর জন্য 'ঊর্ণা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। হে নাথ! আপনার ঊর্ণা-পূর্ণচন্দ্র অর্থাৎ ঊর্ণা-রোমমণ্ডল নামক পূর্ণচন্দ্রের সাথে সঙ্গম বা পারস্পরিক সংযোগের কারণে কুমুদিনী অর্থাৎ কুমুদসমূহ দিনের বেলাতেও নিদ্রাহীন অর্থাৎ বিকসিত হয়ে অত্যন্ত সন্তুষ্ট হচ্ছে বলে আমি কল্পনা করি; চন্দ্রের সাথে প্রমোদ 'সহ' শব্দ দ্বারা জানা যায়। এখানে প্রাণীধর্মস্বরূপ সুরতসঙ্গম, নিদ্রাপগম এবং প্রমোদ—এই তিনটি অপ্রাণী ঊর্ণা-পূর্ণচন্দ্র ও কুমুদিনীসমূহে লোকব্যবহার অতিক্রম না করে বুদ্ধির দ্বারা আরোপিত থাকায় প্রাণীধর্ম থেকে প্রসিদ্ধ তিনটি অর্থ এখানে 'সমাধি' নামে অভিহিত। সেই প্রতিপাদক গ্রন্থটিও অর্থের অনুগামী হওয়ায় উপচারবশত 'সমাধি' বলে দ্রষ্টব্য। 'যা পূর্ণ তা-ই চন্দ্র', 'ঊর্ণাই পূর্ণচন্দ্র' এবং 'যাদের নিদ্রা বিগত হয়েছে'—এগুলোই বিগ্রহ।

Nirūpe rūpayuttassa

রূপহীনে রূপযুক্তের ধর্ম

154.

১৫৪.

Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;

Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā.

হে নাথ! আপনার পাদপদ্মে অবনত মানুষগণ অমৃতরসে নিমজ্জনের মতো দয়ারসে নিমজ্জিত হয়ে রোগমুক্ত ও সুখী হচ্ছে।

154. ‘‘Dayā’’iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti hi nighaṇṭu. Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe, aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho.

১৫৪. 'দয়া' ইত্যাদি। হে নাথ! আপনার পাদপদ্মে প্রণামবশত অবনত মানুষ অর্থাৎ ত্রিলোকের অভ্যন্তরে প্রবর্তিত সত্ত্বগণ অমৃতরসের মতো অর্থাৎ পীযূষরসের মতো দয়ারসে অর্থাৎ করুণারূপ গুণে। অভিধানে বলা হয়েছে—'শৃঙ্গার, বিষ, বীর্য, গুণ, রাগ ও দ্রব্যে রস শব্দ ব্যবহৃত হয়'। নিমজ্জমান অর্থাৎ অবগাহনকারী, অমৃতপক্ষে 'হত' অর্থাৎ নষ্ট হয়েছে দোষ বা বাতাদি রোগ যাদের, অন্যপক্ষে 'হত' অর্থাৎ নষ্ট হয়েছে রাগাদি দোষ যাদের—এটিই বিগ্রহ; সেই কারণেই সুখী অর্থাৎ কায়িক ও মানসিক সুখ প্রাপ্ত হয়েছে—এটিই অর্থ।

154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘dayā’’iccādinā. Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ [Pg.174] itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho.

১৫৪. এখন রূপধর্ম-সমাধির উদাহরণ দেখানোর জন্য 'দয়া' ইত্যাদি বলা হয়েছে। হে নাথ! আপনার পাদপদ্মে প্রণত মানুষ অর্থাৎ দেব-মনুষ্যগণ অমৃতরসের মতো অর্থাৎ সুধাজলের মতো দয়ারসে অর্থাৎ অনন্যসাধারণ করুণাগুণে নিমজ্জমান বা অবগাহনকারী হয়ে হৃতদোষ অর্থাৎ যাদের বাত-পিত্তাদি বিনষ্ট হয়েছে অথবা রাগাদি দোষ বিনষ্ট হয়েছে, তারা সুখী অর্থাৎ সেই কারণেই জরা-মরণহীন সুখ প্রাপ্ত হয়েছে। এখানে রূপযুক্ত জলে প্রাপ্ত নিমজ্জন রূপহীন দয়াগুণে আরোপিত হয়েছে। 'দয়াই রস বা গুণ', 'অমৃতই রস', 'যাদের বাতাদি বা রাগাদি দোষ বিনষ্ট হয়েছে', 'পাদদ্বয়ই পদ্ম' এবং 'তাতে প্রণত'—এগুলোই বিগ্রহ।

‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti ettha rasasaddo guṇajalesu vattati.

'শৃঙ্গার, বিষ, বীর্য, গুণ, রাগ ও দ্রব্যে রস শব্দ ব্যবহৃত হয়'—এখানে রস শব্দটি গুণ ও জলে ব্যবহৃত হয়।

Nirase sarasassa

রসহীনে সরসের ধর্ম

155.

১৫৫.

Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava;

Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho.

হে ধীর! আপনার মধুর গুণেও যারা প্রসন্ন হয় না, ক্ষারগুণের মতো তাদের মনের প্রবৃত্তি কেমন?

155. ‘‘Madhure’’ccādi. Dhiyā īratīti dhīro, bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti.

১৫৫. 'মধুর' ইত্যাদি। বুদ্ধির দ্বারা চালিত হন যিনি, তিনি 'ধীর'। হে ধীর! আপনার মধুর অর্থাৎ মনোহর করুণাদি গুণেও যারা প্রসন্ন হয় না অর্থাৎ শ্রদ্ধা প্রকাশ করে না, ক্ষারগুণসম্পন্ন অর্থাৎ অমধুর গুণসম্পন্ন সেই মানুষদের মনের প্রবৃত্তি বা চিত্তপ্রবৃত্তি কেমন অর্থাৎ কিসের মতো দেখায়, তা 'এমন' বলে জানা যায় না। কারণ তারা সেই গুণের অববোধে পরাঙ্মুখ এবং মোহান্ধকারে আচ্ছন্ন।

155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘madhuri’’ccādinā. Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ.

১৫৫. এখন সরসধর্ম-সমাধির উদাহরণ দেখানোর জন্য 'মধুর' ইত্যাদি বলা হয়েছে। হে ধীর! আপনার মধুর অর্থাৎ স্বভাবসুন্দর করুণা ও প্রজ্ঞাগুণেও যে হীনাধিমুক্তিক মানুষগণ প্রসন্ন হয় না, ক্ষারগুণসম্পন্ন অর্থাৎ অমধুর গুণসম্পন্ন সেই মানুষদের মনের প্রবৃত্তি বা চিত্তপ্রবৃত্তি কেমন বা কীভাবে উৎপন্ন হয়? 'বুদ্ধির দ্বারা চালিত বা প্রবর্তিত হন যিনি', 'তা কিসের মতো দেখায়' এবং 'যাদের ক্ষার গুণ রয়েছে'—এগুলোই বিগ্রহ। এখানে রসহীন বস্তুতে আরোপিত রসযুক্ত ধর্মস্বরূপ মধুর ও ক্ষার—এই দুটি গুণই সমাধি।

Adrave dravayuttassa

অদ্রব্যে দ্রবযুক্তের ধর্ম

156.

১৫৬.

Sabbatthasiddha [Pg.175] cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā;

Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā.

হে সর্বার্থসিদ্ধ! আপনার অঞ্জলিপুটে পানযোগ্য, কুন্দফুলের মতো শুভ্রশোভাযুক্ত মহৎ গুণসমূহ চারদিকের সকল দিশায় ধাবিত হচ্ছে।

156. ‘‘Sabbatthasiddhi’’ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti.

১৫৬. 'সর্বার্থসিদ্ধি' ইত্যাদি। সর্বার্থসিদ্ধ মহামুনির অঞ্জলিপুটে পানযোগ্য, কুন্দকুসুমের মতো শোভাযুক্ত অর্থাৎ দীপ্তিময় মহৎ গুণসমূহ চারদিকের সকল দিশা ও উপদিশায় ধাবিত হচ্ছে।

156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘sabbatthi’’ccādinā. Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho.

১৫৬. এখন দ্রবযুক্ত-সমাধির উদাহরণ দেখানোর জন্য 'সর্বার্থসিদ্ধি' ইত্যাদি বলা হয়েছে। হে সর্বার্থসিদ্ধ! অর্থাৎ সর্বকার্যে পরিনিষ্পন্ন অথবা নিষ্পন্ন সর্বার্থের দ্বারা সমন্বিত হে তথাগত! আপনার অঞ্জলিপুটে পানযোগ্য, কুন্দশোভা-সদৃশ লক্ষণযুক্ত অর্থাৎ কুন্দশোভার সদৃশ মহৎ গুণসমূহ অর্থাৎ সংখ্যায় বা প্রভাবে মহৎ অথবা অর্হত্বাদি মহৎ গুণসমূহ চারদিকের দশ দিশায় ধাবিত হচ্ছে। এখানে দ্রবযুক্ত গুণস্বরূপ অঞ্জলিপুটে পানযোগ্য ভাব অদ্রব অর্থাৎ তরলহীন গুণে আরোপিত থাকায় তা 'সমাধি' নামে অভিহিত হয়। 'সবই অর্থ', 'যার তা siddha হয়েছে', 'চূড়কই পুট (অঞ্জলিপুট)', 'তার দ্বারা পানযোগ্য', 'মহৎ যে গুণসমূহ', 'কুন্দের শোভা' এবং 'তার সমান লক্ষণ যাদের'—এগুলোই বিগ্রহ।

Akattari kattutā

অকর্তাতেও কর্তৃত্ব

157.

১৫৭.

Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;

Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava.

হে জিন! মারের সৈন্যবাহিনী কর্তৃক নিক্ষিপ্ত নানা প্রকার অস্ত্রসমূহ কুণ্ঠিত (ব্যর্থ) হয়ে লজ্জিতভাবে অন্য বেশে আপনার চরণে অবনত হচ্ছে।

157. ‘‘Mārā’’iccādi. Māroyeva ari sattūti mārārī, tena, balena attano sattiyā, tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā [Pg.176] āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā aññavesena ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, jināti āmantanaṃ, tava pādānatā pādesu sannatā.

১৫৭. ‘মারা’ ইত্যাদি। মার-ই অরি বা শত্রু—এই অর্থে ‘মারারি’ (মারশত্রু), তার দ্বারা অর্থাৎ নিজের শক্তির দ্বারা অথবা তার সৈন্যবাহিনীর দ্বারা নিক্ষিপ্ত, সম্মুখে নিক্ষিপ্ত নানা প্রকারের অনেক রকমের অস্ত্রসমূহ যেমন ভিন্দিপাল ইত্যাদি ভোঁতা হয়ে গেছে, তাদের তীক্ষ্ণতা হারিয়েছে। সেই ভোঁতা ভাব প্রাপ্ত হওয়ার কারণে লজ্জিত হয়ে, ‘জগৎ-বিখ্যাত প্রভাবসম্পন্ন আমাদেরও এমন দশা হলো!’—এইভাবে লজ্জিত হয়ে অন্য বেশে, ‘অন্যরা যেন আমাদের চিনতে না পারে’—এই ভেবে নিজেদের অস্ত্রের রূপ পরিবর্তন করে ফুলের বেশে, ‘হে জিন!’—এই সম্বোধনে, আপনার চরণে অবনত হয়েছে, চরণে প্রণত হয়েছে।

157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘mārāri’’ccādinā. He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā aññavesena ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho.

১৫৭. এখন কর্তুধর্ম-সমাধির উদাহরণ প্রদর্শন করছেন ‘মারারি’ ইত্যাদি দ্বারা। হে জিন! মারারি-বল-বিসৃষ্ট অর্থাৎ মাররূপ শত্রু কর্তৃক নিজের শক্তির দ্বারা নিক্ষিপ্ত, অথবা মারারির সৈন্যবাহিনী কর্তৃক নিক্ষিপ্ত, সম্মুখে পতিত নানা প্রকারের অস্ত্রসমূহ—অনেক রকমের ভিন্দিপাল, বাণ, শক্তি, তোমর ইত্যাদি অস্ত্রসমূহ ভোঁতা ও অতি-তীক্ষ্ণতাহীন হয়ে লজ্জিত হয়ে, ‘কেন জগৎ-প্রসিদ্ধ প্রভাবসম্পন্ন আমাদেরও এমন বিপর্যয় ঘটল?’—এইভাবে লজ্জিত হয়ে অন্য বেশে, ‘অন্যরা যেন আমাদের চিনতে না পারে’—এই ভেবে অস্ত্রের রূপ ত্যাগ করে তার থেকে ভিন্ন ফুলের বেশে আপনার চরণে অবনত হয়েছে, চরণের সমীপে প্রণত হয়েছে। এখানে কর্তুধর্মরূপ লজ্জা পাওয়া, অন্য বেশে পরিবর্তিত হওয়া এবং অবনত হওয়া—লজ্জা পাওয়া ইত্যাদির অকর্তৃরূপ বিষয়ে আরোপিত হওয়াকে ‘সমাধি’ অলঙ্কার বলা হয়। মার-ই অরি (শত্রু)—এই অর্থে ‘মারারি’, বলের দ্বারা নিক্ষিপ্ত—এই অর্থে ‘বলবিসৃষ্ট’, মারারি কর্তৃক বলবিসৃষ্ট—এই অর্থে ‘মারারিবলবিসৃষ্ট’, মারারির বল হলো সৈন্য—এই অর্থে ‘মারারিবল’, তার দ্বারা নিক্ষিপ্ত—এই অর্থে ‘তেন বিসৃষ্ট’, নানা ও অনেক প্রকারের রূপ যাদের—এই অর্থে ‘নানাভিধ’, অন্যের বেশ—এই অর্থে ‘অন্যবেশ’, অন্য এবং তা বেশ—এই অর্থে ‘অন্যবেশ’, চরণে অবনত—এই অর্থে ‘পাদাবনত’—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

Kaṭhinassa asarīre

অশরীরে কঠিনের (আরোপ)

158.

১৫৮.

Munindabhāṇumā kālo-Dito bodhodayācale;

Saddhammaraṃsinā bhāti,Indamandhatamaṃ paraṃ.

বোধি-উদয়াচলে কালক্রমে উদিত মুনীন্দ্ররূপ সূর্য সদ্ধর্মরূপ রশ্মির দ্বারা পরম নিবিড় অন্ধকারকে বিদূরিত করে শোভা পাচ্ছেন।

158. ‘‘Muninda’’iccādi. [Pg.177] Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti.

১৫৮. ‘মুনিন্দ’ ইত্যাদি। বোধি হলো সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের সদৃশ অথবা তা-ই উদয়াচল বা উদয় পর্বত; সেই সময়ে অর্থাৎ রাত্রির শেষে অভিনিষ্ক্রমণের সময়ে উদিত বা প্রাদুর্ভূত মুনীন্দ্র—মুনীন্দ্রের সদৃশ অথবা তা-ই ভানুমান বা সূর্য; অন্ধতম অর্থাৎ অন্ধকার বা মোহকে পরম বা অত্যন্তভাবে সদ্ধর্মরূপ রশ্মির দ্বারা—সদ্ধর্মের সদৃশ অথবা সদ্ধর্ম নামক রশ্মির দ্বারা বিদীর্ণ বা বিদূরিত করে শোভা পাচ্ছেন বা দীপ্তি পাচ্ছেন।

158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘munindi’’ccādinā. Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena paramatisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho.

১৫৮. এখন কঠিনধর্ম-সমাধির উদাহরণ প্রদর্শন করছেন ‘মুনিন্দ’ ইত্যাদি দ্বারা। বোধি-উদয়াচলে অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের সদৃশ অথবা সর্বজ্ঞতা-জ্ঞান নামক উদয় পর্বতে কালক্রমে উদিত—রাত্রির অবসানে বা মার-পরাজয়ের সময়ে উদিত বা প্রাদুর্ভূত মুনীন্দ্ররূপ সূর্য—মুনীন্দ্রের সদৃশ অথবা মুনীন্দ্র-ই সূর্য; অন্ধতম অর্থাৎ স্বাভাবিক ঘন অন্ধকার বা গভীর মোহরূপ অন্ধকারকে সদ্ধর্মরূপ রশ্মির দ্বারা—সদ্ধর্মের সদৃশ অথবা সদ্ধর্মরূপ কিরণের দ্বারা পরম বা অতিশয়রূপে বিদীর্ণ বা বিদূরিত করে শোভা পাচ্ছেন বা দীপ্তি পাচ্ছেন। এখানে কঠিনধর্মরূপ বিদীর্ণ করাকে অশরীরী অন্ধকারে বুদ্ধির দ্বারা আরোপ করাকে ‘সমাধি’ অলঙ্কার বলা হয়। মুনিদের ইন্দ্র—এই অর্থে ‘মুনীন্দ্র’, তিনিই ভানুমান—এই অর্থে ‘মুনিন্দভানুমান’, বোধি-ই উদয়াচল—এই অর্থে ‘বোধোদয়াচল’, সদ্ধর্ম-ই রশ্মি—এই অর্থে ‘saddhammaraṃsī’ বা সদ্ধর্মরশ্মি—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

159.

১৫৯.

Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ;

Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.

বমন ও উদগিরণ ইত্যাদি যদি গুণবৃত্তি থেকে বিচ্যুত না হয়, তবে তা অত্যন্ত সুন্দর হয়; কিন্তু অন্যথা হলে তা অবশ্যই গ্রাম্যতা দোষ প্রাপ্ত হয়।

159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘vamanaṃ’’iccādi. Vamanañca uggiranañca, ādisaddena virecanādipariggaho. Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā, tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā, aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ ekantena [Pg.178] gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho.

১৫৯. কোনো কোনো ধর্ম অমুখ্য বিষয়ে রচনায় শোভা পায়, মুখ্য বিষয়ে নয়—এটি প্রদর্শন করে বলছেন ‘বমন’ ইত্যাদি। বমন ও উদগিরণ, ‘আদি’ শব্দ দ্বারা বিরেচন ইত্যাদির গ্রহণ। এই যথোক্ত গুণ—যা অপ্রধান ও প্রসিদ্ধ বিষয় এবং অন্য বিষয় গ্রহণের লক্ষণযুক্ত প্রয়োগরূপ বৃত্তি, তা থেকে অপচ্যুত বা স্খলিত না হয়ে অমুখ্যরূপে অত্যন্ত সুন্দর বা অলঙ্কাররূপ হওয়ার কারণে অত্যন্ত মনোহর হয়; কিন্তু অন্যটি অর্থাৎ মুখ্য বিষয়। তা অবশ্যই একান্তভাবে গ্রাম্যতা বা অসভ্য স্বভাব রচনাতে তার অনুচিত হওয়ার কারণে লাভ করে বা উৎপন্ন করে—এই হলো অর্থ।

159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘vamanuggi’’ccādimāha. Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho.

১৫৯. এখন এই প্রাণধর্ম ইত্যাদির মধ্যে কোনো কোনো ধর্ম অমুখ্য বিষয়ে প্রযুক্ত হলে প্রশংসনীয় এবং মুখ্য বিষয়ে প্রযুক্ত হলে অপ্রশংসনীয়—এটি প্রদর্শন করে ‘বমনুগ্গি’ ইত্যাদি বলছেন। এই বমন, উদগিরণ ইত্যাদি—বমন, উদগিরণ, বিরেচন ইত্যাদি যদি গুণবৃত্তি থেকে অপচ্যুত না হয়ে অমুখ্য প্রয়োগ থেকে স্খলিত না হয়, তবে তা অমুখ্যরূপে অত্যন্ত সুন্দর ও সকলের অতি প্রিয় হয়; কিন্তু অন্যটি অর্থাৎ এর বিপরীত, মুখ্য বিষয়ে প্রযুক্ত বমন, উদগিরণ ইত্যাদি অবশ্যই একান্তভাবে গ্রাম্যতা বা স্বভাব-অপ্রিয় গ্রাম্যদোষ প্রাপ্ত হয় বা সেবা করে। বমন ও উদগিরণ—এই অর্থে ‘বমনুগ্গিরণ’, সেগুলি আদি যার—এই অর্থে ‘বমনুগ্গিরণাদি’, গুণ বা অপ্রধান বৃত্তি—এই অর্থে ‘গুণবৃত্তি’, তা থেকে অপচ্যুত নয়—এই অর্থে ‘গুণবৃত্ত্যপরিচ্যুত’—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

160.

১৬০.

Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī;

Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo.

মুনীন্দ্রের চরণের নখরাজি যেন কান্তি বমনের ছলে চন্দ্রের কিরণ পান করছে এবং তাকে প্রভাহীন করছে।

160. Udāharati ‘‘kantīna’’miccādi. Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘nippabha’’ntiādi. Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ.

১৬০. উদাহরণ দিচ্ছেন ‘কান্তীনং’ ইত্যাদি। মুনি অর্থাৎ সম্যকসম্বুদ্ধের চরণের নখরাজি বা নখশ্রেণীসমূহ কান্তির—নিজেদের নিরন্তর নিঃসৃত শোভাবিশেষের বমনের ছলে বা উদগিরণের ছলে চন্দ্রের কান্তি বা চন্দ্রের প্রভা সর্বত্র বিস্তৃত হওয়ার কারণে যেন পান করছে—এইরূপ আমি কল্পনা করি। কেমনভাবে? কল্পনার বীজ বলছেন ‘নিপ্পভং’ ইত্যাদি। সেই চন্দ্রকে প্রভাহীন বা দীপ্তিহীন করছে। এটিই কল্পনার বীজ, কারণ নখের শোভার সংস্পর্শে চন্দ্রের শোভা থেকে প্রভাহীনতা দেখে এবং তার মহত্ত্ব দেখে নখরাজি চন্দ্রের কান্তি পান করছে এবং কান্তি বমনের ছল করছে—এইরূপ কবি কল্পনা করছেন।

160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘kantīna’’miccādinā. Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo [Pg.179] pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho.

১৬০. অভিপ্রেত বিষয়ে প্রযুক্ত বমন, উদগিরণ ইত্যাদির উদাহরণ প্রদর্শন করছেন ‘কান্তীনং’ ইত্যাদি দ্বারা। মুনীন্দ্রের চরণের নখরাজি বা নখশ্রেণীসমূহ কান্তির—নিজেদের চন্দ্রকিরণসদৃশ শোভার বমনের ছলে বা উদগিরণের ছলে সেই নির্মল চন্দ্রকে প্রভাহীন করে, নিজেদের সর্বত্র বিস্তৃত হওয়ার কারণে প্রভাহীন করে চন্দ্রের কান্তি বা চন্দ্রের রশ্মিসমূহ যেন পান করছে। নখের রশ্মি সর্বত্র বিস্তৃত হওয়ার কারণে সপ্রভ চন্দ্রেরও প্রভাহীনতা এবং নখের রশ্মির আধিক্য দেখে ‘চন্দ্রের কান্তি পান করছে যেন’—এইভাবে নখরাজির চন্দ্রকান্তি পান করা এবং নিজের কান্তি বমন করা স্বাভাবিক নয়, বরং তা ছল বা ব্যাজ—এটি কবি কর্তৃক কল্পিত হয়েছে। এখানে অন্নকণা ইত্যাদি মুখ্য বিষয় থেকে ভিন্ন কান্তিসংজ্ঞক অমুখ্য বিষয়ে প্রযুক্ত ‘বমন’ গুণবৃত্তি বলে জানতে হবে। বমন-ই ব্যাজ বা ছল—এই অর্থে ‘বমনব্যাজ’, মুনির চরণ—এই অর্থে ‘মুনিপাদ’, তাতে নখ—এই অর্থে ‘মুনিপাদনখ’, তাদের রাজি বা শ্রেণী—এই অর্থে ‘মুনিপাদনখাবলী’, চন্দ্রের কান্তি—এই অর্থে ‘চন্দ্রকান্তি’, নির্গত হয়েছে প্রভা যার—এই অর্থে ‘নিপ্রভ’—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

161.

১৬১.

Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ ;

Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.

অচেতন কর্তাবিশিষ্ট এই প্রকার গুণকর্ম রুচিকর বা সুন্দর হয়; আর সচেতক কর্তাবিশিষ্ট গুণকর্মও যদি হয়, তবে তা উত্তম।

161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘acitta’’iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ. Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ. Tañca vamanādi rujhamatimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha ‘‘sacitta’’iccādi. Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā.

১৬১. যথোক্ত বিষয়ের উপসংহার করছেন ‘অচিত্ত’ ইত্যাদি দ্বারা। এই প্রকারে যার কর্তা অচেতন, তা ‘অচিত্তকর্তৃক’। গুণ যার কর্ম, তা ‘গুণকর্ম’। সেই বমন ইত্যাদি রচনার উপযোগী হওয়ার কারণে রুচিকর বা অতি মনোহর হয়। নখরাজি তো অচেতন কর্তা এবং কান্তি হলো গুণকর্ম, তাই এখানে বমন অত্যন্ত সুন্দর হয়েছে। কেবল এটিই রুচিকর নয়—এটি বলার জন্য বলছেন ‘সচিত্ত’ ইত্যাদি। এই বমন ইত্যাদি সচেতক কর্তাবিশিষ্ট হলেও যদি গুণকর্ম হয়, তবে তা রচনার উপযোগী হওয়ার কারণে উত্তম বা শ্রেষ্ঠ হয়।

161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘acittakattuka’’miccādimāha. Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce, uttamaṃ visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha [Pg.180] cittena vattamānoti ca vākyaṃ. Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ nigamārambhe nipātasamudāyo.

১৬১. অনন্তর উদাহরণের প্রশংসনীয়তা এবং কর্মে গুণ থাকলে সচেতক কর্তাবিশিষ্ট বমন ইত্যাদিও অভিপ্রেত—এটি প্রদর্শন করে ‘অচিত্তকর্তৃকং’ ইত্যাদি বলছেন। এই প্রকারে অর্থাৎ এই উপায়ে অচেতন কর্তাবিশিষ্ট—নখরাজিসংজ্ঞক অবিজ্ঞানক কর্তাবিশিষ্ট গুণকর্ম—নখকান্তিসংজ্ঞক অপ্রধান কর্মবিশিষ্ট বমন ইত্যাদি রচনার উপযোগী হওয়ার কারণে রুচিকর বা রুচিজনক হয়। এই বমন ইত্যাদি সচেতক কর্তাবিশিষ্ট বা সবিজ্ঞানক কর্তাবিশিষ্ট হলেও যদি গুণকর্ম বা অমুখ্য কর্ম হয়, তবে তা উত্তম বা বিশিষ্টই হয়। ‘কান্তীনং’—এখানে ভাবসম্বন্ধে ষষ্ঠী বিভক্তি থাকলেও বমনক্রিয়ার কর্মত্বকে অতিক্রম করে না। চিত্ত নেই যাদের—এই অর্থে ‘অচিত্ত’, অচেতন কর্তা যার—এই অর্থে ‘অচিত্তকর্তৃক’, গুণ যার কর্ম—এই অর্থে ‘গুণকর্ম’, চিত্তের সহিত বর্তমান—এই অর্থে ‘সচিত্ত’—এই হলো বাক্য। ‘ইতি’ শব্দটি নিদর্শনে বা এই প্রকারে নিপাত, অথবা বক্তব্য বিষয়ের উপসংহারের প্রারম্ভে নিপাতসমুদায়।

162.

১৬২.

Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane;

Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ.

সেই জিনবর মানুষের প্রতি যেন স্নেহরস উদগিরণ করেই মধুর ধর্ম ভাষণ করছেন; তিনি কোন মানুষকে প্রীত করেন না?

162. Tadudāharati ‘‘uggirantovā’’tiādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye, sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ.

১৬২. তার উদাহরণ দিচ্ছেন ‘উগ্গিরন্তোব’ ইত্যাদি দ্বারা। সেই জিনবর মানুষের প্রতি—সকল সত্ত্বনিকায়ের প্রতি স্নেহরস—নিজের প্রেমসংজ্ঞক অনুরাগ যেন উদগিরণ করেই বা বমন করার মতোই মধুর বা অতি প্রণীত ধর্ম ভাষণ বা দেশনা করে কোন মানুষকে প্রীত করেন না? সকলকেই প্রীত করেন। এখানে জিনবর হলেন সচেতক কর্তা এবং স্নেহরস হলো গুণকর্ম।

162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘uggiranto’’ccādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye, pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho.

১৬২. এখন সচেতক কর্তার পক্ষে উদাহরণ প্রদর্শন করছেন ‘উগ্গিরন্তো’ ইত্যাদি দ্বারা। সেই জিনবর মানুষের প্রতি—সকল সত্ত্বনিকায়ের প্রতি স্নেহরস—নিজের প্রেমসংজ্ঞক অনুরাগ যেন উদগিরণ করেই বা বমন করার মতোই মধুর—আদিকল্যাণাদিভাবে প্রণীত ধর্ম বা সদ্ধর্ম ভাষণ বা দেশনা করে, নিজের অভিপ্রায় অনুযায়ী বলে কোন মানুষকে বা কেমন পুদ্গলকে প্রীত করেন না? প্রীত করেন-ই। এখানে উদগিরণ জিনবরসংজ্ঞক সচেতক কর্তাবিশিষ্ট হলেও স্নেহরসসংজ্ঞক অমুখ্য কর্মযুক্ত হওয়ার কারণে প্রশংসনীয় হয়েছে। স্নেহ-ই রস বা অনুরাগ—এই অর্থে ‘স্নেহরস’—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

163.

১৬৩.

Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo;

So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ.

যিনি শব্দশাস্ত্রে (ব্যাকরণে) কুশল, অভিধান, ছন্দ ও অলঙ্কার শাস্ত্রে কুশল এবং সর্বদা অভিনিবেশ সহকারে চর্চাকারী; তিনি কবিত্বশক্তিহীন হলেও কবিদের মধ্যে গণনা লাভ করে বিপুল কীর্তি অর্জন করেন।

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ইতি সঙ্ঘরক্ষিত মহাস্বামীপাদ বিরচিত...

Subodhālaṅkāre

সুবোধালঙ্কারে

Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo.

গুণাববোধ নামক তৃতীয় পরিচ্ছেদ।

163. Ganthantarāhitavāsanāya, [Pg.181] tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘yo’’iccādinā. Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana niccamanavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti.

১৬৩. অন্যান্য গ্রন্থের অভ্যাসের সংস্কার এবং তার অনুগামী প্রতিভার অভাব থাকলেও, শ্রুত ও অনুশীলনের বলে কবিত্ব এবং তদানুসঙ্গিক কীর্তি লাভ করা যায়—এই উপদেশ দিচ্ছেন 'যো' ইত্যাদি দ্বারা। শব্দশাস্ত্রে অর্থাৎ ব্যাকরণে কোনো 'এরূপই হবে' এমন নিয়মের অভাব থাকায় কুশল বা দক্ষ ব্যক্তি, নিঘণ্টু অর্থাৎ অভিধানশাস্ত্রে, ছন্দ অর্থাৎ বৃত্তিজাতিপ্রপঞ্চপ্রকাশক ছন্দোবিচিতিশাস্ত্রে এবং অলঙ্কৃতি অর্থাৎ অলঙ্কারশাস্ত্রে কুশল, কেবল শব্দশাস্ত্রেই নয়; অধিকন্তু সর্বদা দিন ও রাতে রচনার বিষয়ে যার নিয়ত অভিয়োগ বা ব্যায়াম (পরিশ্রম) রয়েছে, সে কবিত্বহীন হলেও এবং বন্ধকরণ নামক কবিগুণরহিত হলেও, কবিগুণসম্পন্ন কবিদের মধ্যে গণনা লাভ করে অত্যন্ত প্রচুর কীর্তি এবং তদুদ্ভূত বিশুদ্ধ বন্ধরচনালক্ষণযুক্ত খ্যাতি লাভ করে থাকে।

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ

ইতি সুবোধালঙ্কারে মহাস্বামী নাম্নী

Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

সুবোধালঙ্কারটীকায়

Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo.

তৃতীয় পরিচ্ছেদ: গুণাববোধ।

163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘yo saddasatthakusalo’’ccādimāha. Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā [Pg.182] amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi–

১৬৩. এখন উদ্দেশক্রম অনুসারে শব্দালঙ্কার নির্দেশ করে, ব্যাকরণ, নিঘণ্টু ও ছন্দ দ্বারা পরিবেষ্টিত এই শাস্ত্রে নিরন্তর অভিয়োগ (অনুশীলন) ইহলৌকিক আদি মহৎ যশের কারণ—এই কথা শিষ্যদের উপদেশ দিয়ে 'যো শব্দসত্থকুসলো' ইত্যাদি বলেছেন। স্থবির, নবীন বা মধ্যমদের মধ্যে যে কেউ শব্দশাস্ত্রে কুশল, শব্দানুশাসন ব্যাকরণ বিষয়ে প্রকৃতি-প্রত্যয় আদি বিভাগ কল্পনায় দক্ষ, নিঘণ্টু, ছন্দ ও অলঙ্কৃতি অর্থাৎ অভিধান, ছন্দ ও অলঙ্কারশাস্ত্রেও কুশল, সেই সেই বিভাগের বুদ্ধির প্রতিপাদনে দক্ষ এবং নিত্য অভিয়োগকারী অর্থাৎ ধারণ ও মনসিক্কারের বশে নিত্য উৎসাহী হন। সেই এই অপ্রমত্ত ব্যক্তি কবিত্বহীন হলেও, প্রকৃতিসিদ্ধ কাব্যরচনার গুণরহিত হলেও, কবিদের মধ্যে অর্থাৎ কাব্যকর্তাদের মধ্যে গণনা লাভ করে, কাব্যকরণ ও টীকাকরণ আদি প্রকারে প্রবেশ করে সেই গণনা প্রাপ্ত হয়ে, অমন্দরূপ অর্থাৎ প্রচুর স্বভাবের অতিশয় কীর্তি, নির্দোষ শাস্ত্ররচনালক্ষণযুক্ত পুণ্যসঞ্চয় এবং তদুদ্ভূত প্রসিদ্ধি লাভ করে থাকেন। যথোক্ত শাস্ত্রসমূহে অভিয়োগই কাব্যের একমাত্র কারণ। বলা হয়েছে যে—

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahunimmalaṃ;

Amando cābhiyogo’yaṃ,Hetu hoti’ha bandhane’’ti.

“স্বাভাবিক প্রতিভা, বহু ও নির্মল শ্রুত (জ্ঞান) এবং এই অমন্দ (তীব্র) অভিয়োগ (অনুশীলন)—এই কাব্যবন্ধনে (রচনায়) হেতু হয়ে থাকে।”

Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca tassa thādesañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha alaṅkatisaddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ.

সেখানে 'স্বাভাবিকী' অর্থ স্বভাবসিদ্ধ প্রতিভা বা প্রজ্ঞা, 'বহু নির্মল' অর্থ প্রচুর ও জটাহীন শ্রুত (জ্ঞান), এবং 'অমন্দ অভিয়োগ' অর্থ তীব্র অভ্যাস—এই সমস্তই এখানে কাব্যবন্ধনে অর্থাৎ কাব্যরচনায় হেতু বা কারণ হয়ে থাকে। 'শব্দে শাসতি এথ এতেন' (যার দ্বারা শব্দ অনুশাসিত হয়) এই অর্থে তদ্-প্রত্যয় এবং তার 'থা' আদেশ করে 'শব্দশাস্ত্র' জানতে হবে। 'শব্দশাস্ত্রে কুশল', 'নিঘণ্টু, ছন্দ ও অলঙ্কৃতি (অলঙ্কার)'—এই বিগ্রহ। এখানে 'অলঙ্কৃতি' শব্দটি শাস্ত্রের অপেক্ষায় ক্লীবলিঙ্গ হয়েছে। 'নিত্য কৃত অভিয়োগ যার', 'কবির ভাব (কবিত্ব)', 'তার দ্বারা বিকল (হীন)', 'অমন্দ রূপ বা স্বভাব যার'—এই বাক্যসমূহ (বিগ্রহ বাক্য)।

Iti subodhālaṅkāranissaye

ইতি সুবোধালঙ্কারনিশ্চয়ে

Tatiyo paricchedo.

তৃতীয় পরিচ্ছেদ।

4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda

৪. অর্থালঙ্কারাববোধ পরিচ্ছেদ

164.

১৬৪.

Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;

Accantakantā kantāva, vuccantete tato’dhunā.

অর্থালঙ্কারযুক্ত এবং গুণসম্পন্ন কাব্যরচনাবলী অত্যন্ত কান্তা (রমণীয়) নারীর মতো হয়ে থাকে; অতএব এখন সেই অর্থালঙ্কারসমূহ বলা হচ্ছে।

164. Evaṃ [Pg.183] saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘atthālaṅkāra’’iccādi. Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya. Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā, tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te adhunā idāni vuccante kathīyanti.

১৬৪. এভাবে শব্দালঙ্কার পরিচ্ছেদ সমাপ্ত করে এখন অর্থালঙ্কার বোঝানোর জন্য 'অর্থালঙ্কার' ইত্যাদি বলেছেন। 'সগুণা' অর্থ যথোক্ত প্রসাদাদি শব্দগুণযুক্ত 'বন্ধপদ্ধতি' বা কাব্যরচনা। যার দ্বারা কাব্যবন্ধ অলঙ্কৃত বা কান্তিময় হয়, যেমন হারাদি দ্বারা শরীর অলঙ্কৃত হয়, তা-ই অলঙ্কার। সেই জাতি আদি লক্ষণযুক্ত অর্থালঙ্কারসমূহের দ্বারা যুক্ত হয়ে, সগুণা অর্থাৎ পতিব্রতা আদি গুণসম্পন্ন এবং অর্থ (ধন) ও অলঙ্কার (আভরণ) যুক্ত কান্তা বা রমণীর মতো। যেহেতু তা অত্যন্ত কান্তা বা অতিশয় রমণীয় হয়, সেই কারণে যে অর্থালঙ্কারসমূহ অবসরপ্রাপ্ত (প্রাসঙ্গিক) হয়েছে, তা এখন বলা হচ্ছে।

164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘atthālaṅkāri’’ccādimāha. Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā, tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho.

১৬৪. এভাবে শব্দালঙ্কারের বিভাগ দেখিয়ে এখন তারই আশ্রয়ে অর্থালঙ্কার রচনার আরম্ভ করে 'অর্থালঙ্কার' ইত্যাদি বলেছেন। 'সগুণা' অর্থ যথোক্ত প্রসাদাদি শব্দগুণযুক্ত 'বন্ধপদ্ধতি' বা পদ্য-গদ্য আদি প্রভেদযুক্ত রচনাবলী। 'অর্থালঙ্কারসহিতা' অর্থ স্বভাবোক্তি ও বক্রোক্তি নামক অর্থালঙ্কারের দ্বারা সংযুক্ত। সগুণা ও অর্থালঙ্কারযুক্তা কান্তা বা রমণীর মতো, যে পতিব্রতা আদি গুণে যুক্ত এবং সুবর্ণ, রজত, মণি, মুক্তা আদি ধন এবং গ্রৈবেয়ক (হার), কটক (বলয়), nূপুর আদি আভরণে ভূষিতা রমণীর মতো অত্যন্ত কান্তা বা অতিশয় রমণীয়। অতএব সেই কারণে সেই অর্থালঙ্কারসমূহ এখন বলা হচ্ছে। 'যার দ্বারা কাব্যবন্ধ বা শরীর অলঙ্কৃত হয়', 'অর্থের অলঙ্কার', 'তার দ্বারা সহিতা', 'গুণের সহিত বর্তমান', 'বন্ধের পদ্ধতি', 'অত্যন্ত বা অতিশয় কান্তা'—এই হলো বিগ্রহ।

165.

১৬৫.

Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;

Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī.

স্বভাবোক্তি ও বক্রোক্তির ভেদে অলঙ্কার দুই প্রকার। তার মধ্যে প্রথমা (স্বভাবোক্তি) বস্তুর নানা অবস্থা প্রকাশ করে।

165. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvidhādvippakārā. [Pg.185] Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘paṭhamā’’tiādi. Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā, na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā jātipi vuccati.

১৬৫. তা কত প্রকারের? তা বলছেন 'স্বভাব' ইত্যাদি দ্বারা। স্বভাবোক্তি ও বক্রোক্তি—এদের ভেদে অলঙ্কার বা অর্থালঙ্কার দুই প্রকার। তাদের মধ্যে স্বভাবোক্তি কেমন? তা বলছেন 'প্রথমা' ইত্যাদি দ্বারা। সেখানে তাদের মধ্যে প্রথমা অর্থাৎ স্বভাবোক্তি বস্তুর বা পদার্থের জাতি, গুণ, ক্রিয়া ও দ্রব্যের স্বভাবের নানা বিচিত্র অবস্থা প্রকাশ করে থাকে। জাতি আদি পদার্থের যথাস্বভাব অনেক প্রকার সম্যকরূপে বিবরণ দিয়ে পদার্থের বিচিত্র স্বভাব প্রকাশ করে বলে একে 'স্বভাবোক্তি' বলা হয়—এই হলো অভিপ্রায়। তা জাতির দ্বারা পদার্থের স্বরূপকে সেভাবে প্রতিপাদন করার কারণে বৃত্তিতে 'জাতি'ও বলা হয়।

165. Pasatthālaṅkārā pabhedato ettakāti dassento ‘‘sabhāvi’’ccādimāha. Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti. Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ.

১৬৫. প্রশস্ত অলঙ্কারসমূহ প্রভেদ অনুসারে এত প্রকার—তা দেখিয়ে 'স্বভাব' ইত্যাদি বলেছেন। অলঙ্কার বা অর্থালঙ্কারসমূহ স্বভাবোক্তি ও বক্রোক্তির ভেদে দুই প্রকার হয়ে থাকে। সেখানে সেই দুইটির মধ্যে প্রথমা অর্থাৎ স্বভাবোক্তি বস্তুর বা জাতি, গুণ, ক্রিয়া ও দ্রব্যলক্ষণযুক্ত পদার্থের নানা অবস্থা প্রকাশ করে থাকে। এখানে জাতি আদি পদার্থের অনেক প্রকার স্বভাব প্রকাশকারীকে 'স্বভাবোক্তি' বলা হয়। এটিই জাতি, গুণ আদি চতুর্বিধ পদার্থের স্বরূপসংখ্যাত জাতির দ্বারা সেই সেই আকারে প্রতিপাদন করার কারণে উপচারবশে 'জাতি' নামে অভিহিত হয়। জাতি আদি পদার্থের যথাস্বভাব ত্যাগ করে বস্তুর পরিকল্পিত অতিশয়োক্তি, opমা, রূপক আদি স্বরূপসংখ্যাত বক্র স্বভাব প্রকাশকারীকে 'বক্রোক্তি' বলা হয়। 'যা স্বভাব এবং যা বক্র', 'তাদের বৃত্তি', 'যার দ্বারা অলঙ্কৃত করে', 'নানা বা অনেক এবং সেই অবস্থা'—এই হলো বাক্য (বিগ্রহ)।

Yathā –

যথা—

166.

১৬৬.

Līlāvikantisubhago,Disāthiravilokano;

Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ,Viroci vācamāsabhiṃ.

লীলাবিলাসগমনে সুন্দর, দশ দিকে স্থিরদৃষ্টিসম্পন্ন বোধিসত্ত্বাঙ্কুর নির্ভীক ঋষভবাণী উচ্চারণ করে শোভা পেয়েছিলেন।

166. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thiramacalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā.

১৬৬. 'যথা' শব্দ দ্বারা তা উদাহরণ দিচ্ছেন। লীলা বা বিলাসের দ্বারা বিহিত বিকান্তি বা গমনের দ্বারা অর্থাৎ সপ্তপদ অতিক্রম করার কারণে সুন্দর, দশ দিকে স্থির বা অচল দৃষ্টি যার, সেই বোধিসত্ত্বাঙ্কুর অর্থাৎ সেদিনই জাত মহাবোধিসত্ত্ব 'অগ্গোহমস্মি' (আমিই শ্রেষ্ঠ) ইত্যাদি উত্তম নির্ভীক বাণী উচ্চারণ করে শোভা পেয়েছিলেন বা বিশেষ রমণীয়তা প্রাপ্ত হয়েছিলেন। এটি স্বভাবোক্তি। এভাবে জাতিস্বভাবোক্তি আদিও কল্পনা করতে হবে।

166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘yathā – līlāvikanti’’ccādi. Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti.

১৬৬. এখন স্বভাবোক্তির উদাহরণ দিচ্ছেন 'যথা—লীলাবিকান্তি' ইত্যাদি দ্বারা। লীলাবিলাসগমনে অর্থাৎ সপ্তপদ অতিক্রম করার কারণে সুন্দর, দশ দিকে স্থির বা অচল দৃষ্টিসম্পন্ন বোধিসত্ত্বাঙ্কুর অর্থাৎ মহাবোধিসত্ত্বাঙ্কুর 'অগ্গোহমস্মি' ইত্যাদি নির্ভীক বাণী উচ্চারণ করে শোভা পেয়েছিলেন। এখানে বোধিসত্ত্ব নামক দ্রব্যের লীলাবিকান্তি, দশ দিকে স্থিরদৃষ্টি এবং বাণী উচ্চারণরূপ অবস্থার প্রকাশ ঘটার কারণে একে 'দ্রব্যস্বভাবোক্তি' বলে জানতে হবে। এটিই দ্রব্যগত গতি আদি বিচিত্র স্বরূপকে অলঙ্কৃত করার কারণে অলঙ্কার নামে অভিহিত, আর দ্রব্যগত গতি আদি অলঙ্কৃত হওয়ার কারণে অলঙ্করণীয় নামে অভিহিত। জাতি, গুণ ও ক্রিয়া স্বভাবোক্তিও এভাবেই দেখতে হবে। 'লীলার সহিত যুক্ত বিকান্তি', 'তার দ্বারা সুন্দর', 'দশ দিকে স্থির দৃষ্টি যার', 'বোধি বা প্রজ্ঞার দ্বারা সত্ত্ব', 'তিনিই অঙ্কুর', 'ঋষভের ভাব'—এই হলো বাক্য (বিগ্রহ)। ঋষভের ভাবসংখ্যাত অকম্পনীয় স্থিতি হলো 'আসভ', অকম্পভাবের কারণে তার সমান বাণীও উপচারবশে 'আসভী' নামে অভিহিত হয়।

167.

১৬৭.

Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave;

Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ.

বস্তুর স্বভাবের যে অন্যথা বর্ণনা, তা অন্য অলঙ্কার (বক্রোক্তি) হয়ে থাকে। তার অনন্ত প্রকারভেদ থাকার কারণে এখানে কেবল বীজ (মূল সূত্র) প্রদর্শন করা হচ্ছে।

167. Dutiyamāha [Pg.186] ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ. Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘tassā’’iccādi. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā.

১৬৭. দ্বিতীয়টি বলছেন 'বৃত্তি' ইত্যাদি দ্বারা। বস্তুর অর্থাৎ জাতি আদি রূপ পদার্থের স্বভাব যে অবস্থায় যেমন রূপ, তার অন্যথাভাবের দ্বারা অর্থাৎ সেই রূপের অন্যভাবে উপস্থাপনপূর্বক যে উক্তি বা বচন, তা অন্য অর্থাৎ 'বক্রোক্তি' নামে অভিহিত হয়। তা কি সম্পূর্ণভাবে বলা সম্ভব? তা বলছেন 'তস্যা' ইত্যাদি দ্বারা। সেই বক্রোক্তির অনন্ত বিকল্প বা অপরিমিত ভেদ থাকার কারণে এবং তা বীজ বা কারণস্বরূপ হওয়ায়, যা থেকে পরবর্তী বিচিত্র অলঙ্কারসমূহ উৎপন্ন হয়, তার কেবল বীজ প্রদর্শন বা কথন করা হচ্ছে, কারণ সম্পূর্ণভাবে তা বলা কারও পক্ষেই সম্ভব নয়।

167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi, sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho.

১৬৭. এখন 'বৃত্তি' ইত্যাদি দ্বারা বক্রোক্তি (বঙ্কবৃত্তি) প্রদর্শন করছেন। জাতি প্রভৃতি পদার্থ-সংক্রান্ত বস্তুর স্বভাবের সেই সেই অবস্থায় যে স্বভাব বিদ্যমান থাকে, সেই স্বভাবের অন্যথা বিদ্যমান আকার পরিত্যাগ করে বক্তা কর্তৃক পরিকল্পিত অতিশয়োক্তি, উপমা, রূপক প্রভৃতি অন্য প্রকারে যে বৃত্তি বা কথন রয়েছে, তা পরাভবে (অন্যত্র) স্বভাবোক্তি থেকে ভিন্ন 'বক্রোক্তি' নামে অভিহিত হয়। সেই বক্রোক্তির অনন্ত বিকল্প ও অপরিমিত পক্ষ থাকার কারণে কথনের মাধ্যমে তা সমাপ্ত করা অসম্ভব হওয়ায়, নীতিগতভাবে সেই অনন্ত পক্ষকে গ্রহণ করার জন্য বীজ প্রদর্শন বা কারণমাত্রের নির্দেশ করা হয়েছে। বক্তব্য ভেদের কারণে নিজের সদৃশ প্রতিটি ভেদও অনন্ত ভেদের পরিগ্রহ জানার জন্য সমর্থ হয়—এটাই অভিপ্রায়। 'বস্তুর স্বভাব', 'অনন্ত বিকল্প যার স্বভাব', 'তার ভাব' এবং 'বীজের প্রদর্শন'—এরূপ বিগ্রহ বাক্য হবে।

Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā

বক্রোক্তি অর্থালঙ্কার উদ্দেশ বর্ণনা

168.

১৬৮.

Tatthā’tisayaupamā-Rūpakāvuttidīpakaṃ;

Akkhepo’tthantaranyāso,Byatireko vibhāvanā.

সেখানে অতিশয়োক্তি, উপমা, রূপক, আবৃত্তি, দীপক, আক্ষেপ, অর্থান্তরন্যাস, ব্যতিরেক ও বিভাবনা;

169.

১৬৯.

Hetukkamo [Pg.187] piyataraṃ, samāsaparikappanā;

Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ.

হেতু, ক্রম, প্রিয়তর, সমাস, পরিকল্পনা, সমাহিত, পর্যায়বৃত্তি ও ব্যাজোপবর্ণন;

170.

১৭০.

Visesa ruḷhāhaṅkārā,Sileso tulyayogitā;

Nidassanaṃ mahantattaṃ,Vañcanā’ppakatatthuti.

বিশেষ, রূঢ়াহংকার, শ্লেষ, তুল্যযোগিতা, নিদর্শন, মহত্ত্ব, বঞ্চনা ও অপ্রকৃতস্তুতি;

171.

১৭১.

Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā;

Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti.

একাবলী, অন্যোন্য, সহবৃত্তি, বিরোধিতা, পরিবর্তী, ভ্রম, ভাব, মিশ্র ও রসী—এই প্রকার।

172.

১৭২.

Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate;

Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ.

এইসব ভেদ সংক্ষেপে বলা হয়েছে, ভাবকে (কাব্যের) জীবন বলা হয়; আর শ্লেষ অলঙ্কার বক্রোক্তি সমূহের মধ্যে পরম শোভা বর্ধন করে।

168-172. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘tatthe’’ccādi. Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, samāso samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti.

১৬৮-১৭২. উদ্দেশ অনুসারে নির্দেশ করতে ইচ্ছুক হয়ে 'তত্থ' (সেখানে) ইত্যাদি দ্বারা উদ্দেশ করছেন। 'তত্থ' বলতে সেই বক্রোক্তিতে—'এইসব ভেদ সংক্ষেপে বলা হয়েছে' এর সাথে সম্বন্ধ। 'সমুদ্দিট্ঠা' মানে সংক্ষেপ নিয়মে বলা হয়েছে। অতিশয়োক্তি, উপমা, রূপক, আবৃত্তি ও দীপক; সমাস, সমাসবৃত্তি ও পরিকল্পনা; বিশেষ ও রূঢ়াহংকার; 'জীবন বলা হয়' বলতে তার অভাবে রচনার শবদেহের মতো হেয়ত্ব বা অসারত্ব বোঝাতে বলা হয়েছে। আর শ্লেষ অলঙ্কার বক্রোক্তি সমূহের মধ্যে স্বভাবোক্তি পরিত্যাগ করে বস্তুর স্বভাব থেকে অন্যথা যেভাবে সেভাবে পরিকল্পনারূপ অতিশয়োক্তি প্রভৃতি বৃত্তিসমূহে পরম শোভা বা কান্তি পোষণ করে, তা পূর্ণ করে বা বহন করে আনে।

168-172. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’ti gāthācatukkamāha. Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, [Pg.188] bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu paramukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti.

১৬৮-১৭২. ভেদযুক্ত পদার্থসমূহের স্বভাব-কথন উদ্দেশ-ক্রম অনুসারে স্পষ্ট হয়—এই উদ্দেশ্যে বর্তমান অলঙ্কারসমূহ দ্বারা নির্দেশ করতে গিয়ে 'তত্থাতিসয়...পে... রসী' এই গাথা-চতুষ্টয় বলেছেন। সেখানে 'তত্থ' বলতে সেই বক্রোক্তিতে—এইভাবে এই পঁয়ত্রিশটি ভেদ সংক্ষেপে বলা হয়েছে। এই পদসমূহের অর্থ অবশ্য বিস্তারিত বর্ণনায় (নির্দেশে) প্রকাশিত হবে। এর দ্বারা ভাব এবং শ্লেষ অত্যন্ত প্রশংসিত—তা প্রকাশ করছেন। 'ভাব' অর্থাৎ ভাবালঙ্কারকে রচনার জীবন বা প্রাণস্বরূপ বলা হয়, কারণ ভাবহীন রচনা শবদেহের মতো অগ্রাহ্য। আর 'শ্লেষ' অর্থাৎ শ্লেষালঙ্কার বক্রোক্তি সমূহের মধ্যে, অতিশয়োক্তি ও উপমা প্রভৃতি বক্রোক্তি সমূহে পরম উৎকর্ষরূপ শোভা বা সৌন্দর্য পোষণ ও পূর্ণ করে।

Niddesavaṇṇanā

নির্দেশ বর্ণনা

173.

১৭৩.

Pakāsikā visesassa,Siyā’tisayavutti yā;

Lokātikkantavisayā,Lokiyāti ca sā dvidhā.

যা বিশেষের (উৎকর্ষের) প্রকাশিকা, তা অতিশয়োক্তি (অতিশয়বৃত্তি) নামে অভিহিত হয়; তা লোকাতীত-বিষয়া এবং লৌকিকী—এই দুই প্রকার।

173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘pakāsikā’’iccādi. Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti. Sā ca duvidhāti āha ‘‘loka’’iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati.

১৭৩. সেখানে প্রথমে অতিশয়োক্তি নির্দেশ করতে গিয়ে 'প্রকাশিকা' ইত্যাদি বলেছেন। বস্তুর অন্তর্গত অতিশয় বিশেষের প্রকাশিকা—এরূপ অনুবাদ করে তা 'অতিশয়োক্তি' হবে বলে বিধান করা হয়েছে। অতিশয় বস্তুর উৎকর্ষ প্রতিপাদনকারী বৃত্তিই অতিশয়োক্তি। তা দুই প্রকার—এরূপ বলতে গিয়ে 'লোক' ইত্যাদি বলেছেন। লোক বা লোকপ্রতীতিকে অতিক্রম করেছে যে বিষয় বা গোচর, তা 'লোকাতীত-বিষয়া' এবং লোকে উৎপন্ন বা লোকস্থিতি অতিক্রম না করার কারণে 'লৌকিকী'—এইভাবে অতিশয়োক্তি দুই প্রকার বা দ্বিবিধ হয়ে থাকে।

173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘pakāsi’’ccādinā. Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena [Pg.189] sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo.

১৭৩. এখন উদ্দেশ-ক্রম অনুসারে অতিশয়োক্তি প্রদর্শন করছেন 'প্রকাশিকা' ইত্যাদি দ্বারা। বিশেষের অর্থাৎ জাতি প্রভৃতি পদার্থগত অধিক বিশেষের যে বৃত্তি প্রকাশিকা, তা 'অতিশয়োক্তি' নামে অভিহিত হয়। সেই অতিশয়োক্তি লোকাতীত-বিষয়া—জাতি প্রভৃতি পদার্থের যথাস্বভাব-সংজ্ঞিত লোকস্থিতি অতিক্রমকারী বিষয় হওয়ার কারণে 'লোকাতীত-বিষয়া' এবং লৌকিকী—উক্ত লোক অতিক্রম না করে প্রবর্তিত হওয়ার কারণে 'লৌকিকী'—এইভাবে দুই প্রকার বা দ্বিবিধ হয়ে থাকে। যা বলে তা 'বৃত্তি', অতিশয়ের বৃত্তি 'অতিশয়বৃত্তি', লোক অতিক্রম করেছে বিষয় যার তা 'লোকাতীত-বিষয়া' এবং লোকে উৎপন্ন তা 'লৌকিকী'—এরূপ বিগ্রহ বাক্য হবে। 'বিশেষের প্রকাশিকা'—এই প্রসিদ্ধ গুণের অনুবাদের মাধ্যমে 'তা অতিশয়োক্তি হবে'—এরূপ অপ্রসিদ্ধ অতিশয়োক্তির বিধান করা হয়েছে, যেমন 'যিনি কুণ্ডলধারী, তিনি দেবদত্ত'। অনুবাদক ও অনুবাদ্যের ভেদ উপরেও এভাবেই দেখতে হবে।

174.

১৭৪.

Lokiyātisayasse’te,Bhedā ye jātiādayo;

Paṭipādīyate tva’jja,Lokātikkantagocarā.

জাতি প্রভৃতি যে সমস্ত ভেদ রয়েছে, সেগুলো লৌকিক অতিশয়েরই ভেদ; কিন্তু আজ লোকাতীত-গোচরা (লোকাতীত-বিষয়া অতিশয়োক্তি) প্রতিপাদন করা হচ্ছে।

174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha ‘‘loka’’iccādi. Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti alaṅkārasaddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha ‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘paṭī’’tiādi. Tusaddo bhede. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho.

১৭৪. এই দুই প্রকার অতিশয়োক্তি স্বভাবোক্তি প্রভৃতি থেকে ভিন্ন কি? তדוত্তরে 'লোক' ইত্যাদি বলেছেন। জাতি প্রভৃতি যেহেতু পদার্থের বিচিত্র স্বরূপ প্রকাশ করে, তাই বিচিত্র স্বরূপ প্রতিপাদনকারী স্বভাবোক্তিও অলঙ্কার, আর অলঙ্করণীয় হলো বস্তুমাত্র; অতএব স্বভাবোক্তি প্রভৃতি যে সমস্ত ভেদ বা বিশেষ রয়েছে, সেগুলো লৌকিক অতিশয়েরই ভেদ। যেমন শরীরে যে সহজ সৌন্দর্য থাকে, তার পোষক মুক্তামালা প্রভৃতিকেও অলঙ্কার বলা হয়, তেমনি রচনাতেও অলঙ্করণীয় বস্তুর নিমিত্ত যে ধর্মত্ব যার দ্বারা উৎকর্ষ লাভ করে, তাকে উৎকর্ষ বলা হয়। আর সেই বৃত্তি অলঙ্কার শব্দে অভিহিত হয়। তা মূলত অতিশয়োক্তিই। সেইজন্যই বলেছেন—'জাতি প্রভৃতি যে সমস্ত ভেদ রয়েছে, সেগুলো লৌকিক অতিশয়েরই ভেদ'। যেহেতু এরূপ, তাই লোকাতীত-বিষয়া অতিশয়োক্তি পৃথকভাবে প্রদর্শনযোগ্য—এরূপ বলতে গিয়ে 'পটী' (প্রতিপাদন করা হচ্ছে) ইত্যাদি বলেছেন। 'তু' শব্দ ভেদের অর্থে। 'আজ কিন্তু' অর্থাৎ এখন লোকাতীত-গোচরা প্রতিপাদন করা হচ্ছে—এইরূপ সম্বন্ধ।

174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘lokiye’’ccādimāha. Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedā [Pg.190] visesā, ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘paṭipādīyate’’ccādinā. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ.

১৭৪. এখন এই দুই প্রকার অতিশয়োক্তিও স্বভাবোক্তি প্রভৃতি থেকে অভিন্ন—তা প্রদর্শন করতে 'লৌকিক' ইত্যাদি বলেছেন। জাতি প্রভৃতি জাতি-গুণাদি পদার্থগত বিচিত্র স্বরূপ প্রকাশের কারণে আশ্রয়-ব্যবহারে 'জাতি প্রভৃতি' রূপে নির্দিষ্ট জাতি-স্বভাবোক্তি, গুণ-স্বভাবোক্তি প্রভৃতি যে সমস্ত ভেদ বা বিশেষ রয়েছে, সেগুলো লৌকিক অতিশয়ের অর্থাৎ লৌকিক অতিশয়োক্তিরই ভেদ বা অবয়ব। সেখানে লৌকিক অতিশয়োক্তি বলতে জাতি-স্বভাবোক্তি, গুণ-স্বভাবোক্তি প্রভৃতিকেই বোঝায়। একেই বিচিত্র রূপ প্রতিপাদনকারী উৎকর্ষও বলা হয়। এইভাবে লৌকিক অতিশয়োক্তির 'লীলাবিকান্তিসুভগো' ইত্যাদি উদাহরণের গম্যমানতা থাকায়, বক্তব্য বিষয় প্রতিজ্ঞা করছেন 'প্রতিপাদন করা হচ্ছে' ইত্যাদি দ্বারা। 'আজ কিন্তু' অর্থাৎ এখন লোকাতীত-গোচরা অতিশয়োক্তি প্রতিপাদন করা হচ্ছে বা উদাহরণের মাধ্যমে নিষ্পন্ন করা হচ্ছে। 'লোকে উৎপন্ন' এবং 'তার অতিশয় বা আধিক্য'—এরূপ বাক্য হবে।

175.

১৭৫.

Pivanti dehakantī ye,Nettañjalipuṭena te;

Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ,Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ.

হে জিন! যারা আপনার দেহকান্তি নয়নরূপ অঞ্জলিপুট দ্বারা পান করে, আপনি তৃষ্ণাহরণকারী (তৃষ্ণা দূরকারী) হয়েও কেন তাদের তৃষ্ণা দূর করতে সমর্থ হচ্ছেন না?

175. Tamudāharati ‘‘pivanti’’ccādinā. Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati. Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto.

১৭৫. তা উদাহরণ দিচ্ছেন 'পিবন্তি' ইত্যাদি দ্বারা। হে জিন! আপনার দেহকান্তি বা শরীরশোভা যে সমস্ত মানুষ নয়নরূপ অঞ্জলিপুট দ্বারা—নিজের নয়নদ্বয়রূপ অঞ্জলিপুট দ্বারা পান করে, সেই মানুষদের তৃষ্ণা বা পিপাসা অথবা লোভ হরণ করে বা অনুগমন করে। আপনি তৃষ্ণাহরণকারী হয়েও তা দূর করতে বা নিবৃত্ত করতে কেন সমর্থ হচ্ছেন না, কেন অসমর্থ হচ্ছেন? তৃষ্ণাহরণকারী বলতে তৃষ্ণাই দূর করে থাকে। এখানে দূর করতে সমর্থ হলেও তা দূর করছে না—এভাবে লোকস্থিতি অতিক্রম করে দেহকান্তির প্রাচুর্যরূপ ধর্ম বলা হয়েছে।

175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘pivanti’’ccādinā. Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva [Pg.191]taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho.

১৭৫. এখন প্রতিজ্ঞাত অনুসারে প্রতিপাদন করছেন 'পিবন্তি' ইত্যাদি দ্বারা। হে জিন! আপনার দেহকান্তি বা শরীরশোভা যে সমস্ত মানুষ নয়নরূপ অঞ্জলিপুট দ্বারা—নয়নরূপ হস্তপুট দ্বারা পান করে, সেই সাধুজনদের তৃষ্ণা বা পিপাসা অথবা লোভ, আপনি তৃষ্ণাহরণকারী হয়েও—সকলের তৃষ্ণা বিনাশকারী হয়েও তা দূর করতে বা নিবারণ করতে কেন সমর্থ হচ্ছেন না, কেন অসমর্থ হচ্ছেন? এখানে 'পান করা' বলতে পিপাসা দূর করা—এটি লোকস্বভাব। 'তৃষ্ণা দূর করতে সমর্থ নয়'—এটি লোকস্বভাব অতিক্রমকারী অর্থ। কান্তিসমূহের অধিক প্রিয়তা হলো অতিশয় ধর্ম, আর তার বৃত্তি 'তৃষ্ণা দূর করতে সমর্থ নয়'—এরূপ লোকাতীত অর্থকে বিষয় করে প্রবর্তিত হয়েছে। তা মূলত বলতে ইচ্ছুক কান্তিসমূহের অধিক প্রিয়তাকে তৃষ্ণা দূর করতে অসমর্থ বলে প্রকাশ করে—তাই এটি 'বক্রোক্তি' নামে অভিহিত। বক্তব্য উপমা, রূপক প্রভৃতিরও বক্রোক্তিত্ব মূলত ইপ্সিত অর্থকে অন্য প্রকারে প্রকাশ করার কারণেই হয়ে থাকে। যেমন শরীরের সহজ স্থূলতা প্রভৃতি সৌন্দর্যকে উদ্দীপনাকারে স্থিত কঙ্কণ, মুকুট, হার প্রভৃতি অলঙ্কার বলা হয়, তেমনি রচনারূপ শরীরে অলঙ্করণীয় বস্তুর মধ্যে বিদ্যমান অতিপ্রিয়তাকেই উদ্দীপিত করে অলঙ্কৃত করতে গিয়ে—'আপনি তৃষ্ণাহরণকারী হয়েও এই কান্তি পানকারীদের তৃষ্ণা দূর করতে সমর্থ নন'—এরূপ বাচনভঙ্গিই অলঙ্কার নামে অভিহিত। অলঙ্করণীয় বলতে অলঙ্কৃত করার যোগ্য কান্তির প্রিয়তার প্রাচুর্য। পরবর্তীতেও অলঙ্কার ও অলঙ্করণীয়ের বিভাগ এবং অনুরূপভাবে যোজনার ক্রম এভাবেই দেখতে হবে। 'দেহে কান্তি', 'অঞ্জলিই পুট', 'নয়নই অঞ্জলিপুট' এবং 'তৃষ্ণা হরণ করে'—এরূপ বিগ্রহ বাক্য হবে।

176.

১৭৬.

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;

Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā.

উপমান ও উপমেয়ের সমধর্মত্বকে উপমা বলা হয়; তা শব্দগম্যা, অর্থগম্যা এবং বাক্যার্থ-বিষয়া—এইভাবে তিন প্রকার।

176. Upamaṃ niddisati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. Sadhammattanti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃ [Pg.192] upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha ‘‘sadda’’iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā saddatthagammā. Vākyaṃ padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti.

১৭৬. ‘উপমান’ ইত্যাদি দ্বারা উপমা নির্দেশ করা হচ্ছে। যার দ্বারা তুলনা করা হয় তা হলো উপমান, যেমন পদ্ম ইত্যাদি বস্তু। পদ্ম ইত্যাদি শব্দ হলো উপমানবাচক। যাকে তুলনা করা হয় তা হলো উপমেয়, যেমন মুখ ইত্যাদি বস্তু। মুখ ইত্যাদি শব্দ হলো উপমেয়বাচক। সেই উপমান ও উপমেয় অর্থাৎ পদ্ম ও মুখ ইত্যাদি বস্তুর। ‘সধর্মত্ব’ বলতে বোঝায়—যার সমান ধর্ম বা কান্তিমত্তা (উজ্জ্বলতা) রয়েছে তা সধর্ম, তার ভাবই হলো সধর্মত্ব। সধর্ম শব্দের প্রবৃত্তিনিমিত্ত সমান ধর্মের সাথে সম্বন্ধই হলো সধর্মত্ব, যা উপমান ও উপমেয়ের ওপর প্রতিষ্ঠিত হলে উপমা অলঙ্কার হয়, কারণ এখানে যথোক্ত সম্বন্ধের তুলনা করা হয়। তা আবার অলঙ্করণীয় ধর্মের অতিশয়তা প্রতিপাদনের প্রকারভেদ। তা কত প্রকার? তা বলতে গিয়ে বলা হয়েছে ‘শব্দ’ ইত্যাদি। শব্দ ও অর্থ—এদের দ্বারা যা গম্য বা প্রতীয়মান হয় তা শব্দার্থগম্য। বাক্য হলো পদসমূহের সমষ্টি। যার অর্থ, বিষয় বা গোচর বাক্যের অর্থ তা বাক্যার্থবিষয়ক। সেই উপমা তিন প্রকার—শব্দগম্য, অর্থগম্য এবং বাক্যার্থবিষয়ক।

176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, iti evaṃ tidhā tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimādisaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ.

১৭৬. এখন ‘উপমান’ ইত্যাদি দ্বারা উপমা অলঙ্কার নির্দেশ করা হচ্ছে। উপমান ও উপমেয় রূপ চন্দ্র ও নীলপদ্মদল এবং মুখ ও নয়ন ইত্যাদি পদার্থসমূহের সধর্মত্ব অর্থাৎ কান্তিমত্তা, পীনত্ব (পূর্ণতা) ইত্যাদি তুল্যধর্মের সম্বন্ধকে উপমা বলা হয়। অলঙ্করণীয় বস্তুর আতিশয্য প্রতিপাদনের প্রকারভেদস্বরূপ সেই উপমা শব্দার্থগম্য, যা আবার শব্দগম্য, অর্থগম্য এবং বাক্যার্থবিষয়ক—এইভাবে তিন প্রকার বা ত্রিবিধ হয়ে থাকে। এখানে উপমান ও উপমেয় রূপ চন্দ্র ও মুখ ইত্যাদি পদার্থসমূহের সধর্ম নামক পরস্পর তুল্য কান্তিমত্তা, পীনত্ব ইত্যাদি ধর্মের যোগ পদার্থসমূহের উপমার্থের ওপর প্রতিষ্ঠিত হওয়ার কারণে উপস্থাপিত হওয়ায় ‘উপমা’ নামে অভিহিত হয়। তার আশ্রয় চন্দ্র ইত্যাদি শব্দ আবার আশ্রিত ব্যবহারের কারণে ‘উপমা’ নামে অভিহিত হয়। উপমানস্বরূপ চন্দ্র ইত্যাদি অর্থ প্রতিপাদনকারী চন্দ্র ইত্যাদি শব্দও সেই অর্থে ‘উপমা’ নামে অভিহিত হয়। উপমেয় এবং উপমেয়ের আশ্রয় প্রতিপাদনকারী শব্দসমূহের ক্ষেত্রেও উপমেয়ভাব একইভাবে দ্রষ্টব্য। ‘এর দ্বারা তুলনা করা হয়’—এই অর্থে চন্দ্র ইত্যাদিকে উপমান বলা হয়। ‘যাকে তুলনা করা হয়’ তা উপমেয়, যেমন মুখ ইত্যাদি। উপমান ও উপমেয়, সমান যে ধর্ম তার ভাব (সধর্মত্ব), শব্দ ও অর্থ, তাদের দ্বারা গম্য, বাক্যের অর্থ এবং তা যে উপমার বিষয়—এইভাবে বাক্যটি গঠিত।

177.

১৭৭.

Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā;

Saddagammā samāsena, munindo candimānano.

সমাস, প্রত্যয় এবং ‘ইব’ (ন্যায়/মত) ইত্যাদি শব্দের প্রভাবে শব্দগম্য উপমা তিন প্রকার হয়। সমাস দ্বারা শব্দগম্য উপমার উদাহরণ: ‘মুণীন্দ্র চন্দ্রিমানন’ (চন্দ্রতুল্য মুখমণ্ডলবিশিষ্ট মুণীন্দ্র)।

177. Tattha [Pg.193] saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘samāsa’’iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, saddasaddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati ‘‘munindo candimānano’’ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viyasaddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa viyasaddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana viyasaddo candimāsaddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ.

১৭৭. সেখানে শব্দগম্য উপমাও যে তিন প্রকার হতে পারে, তা দেখানোর জন্য ‘সমাস’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। সমাস, প্রত্যয় এবং ‘ইব’ ইত্যাদি শব্দসমূহকে ‘শব্দ’ বলা হয়; শব্দ শব্দটির দ্বারা সমাস ইত্যাদিকে বোঝানোই অভিপ্রেত। সেই সমাস ইত্যাদির প্রভাবে শব্দগম্য উপমা তিন প্রকার হয়—সমাস-শব্দগম্য, প্রত্যয়-শব্দগম্য এবং ইবাদি-শব্দগম্য। সমাস দ্বারা অর্থাৎ সমাসবদ্ধ শব্দের দ্বারা গম্য উপমা বলা হচ্ছে—এটিই অবশিষ্ট অংশ। উদাহরণ দিচ্ছেন: ‘মুণীন্দ্র চন্দ্রিমানন’ অর্থাৎ চন্দ্রের ন্যায় মনোরম মুখমণ্ডল যাঁর, তিনি চন্দ্রিমানন। এখানে চন্দ্র হলো উপমান, মুখমণ্ডল (আনন) হলো উপমেয়, মনোরমত্ব হলো সাধারণ ধর্ম এবং চন্দ্র ও মুখের সমান ধর্মের সম্বন্ধ প্রকাশক হলো ‘ইব’ (ন্যায়) শব্দ। তাদের মধ্যে সাধারণ ধর্মবাচক এবং উপমাবাচক ‘ইব’ শব্দের প্রয়োগ হয়নি, কারণ সমাসের দ্বারাই তা প্রকাশিত হয়েছে। এখানে ‘ইব’ শব্দটি উপমানবাচক চন্দ্র শব্দের সাথে সম্বন্ধযুক্ত হয়ে চন্দ্রের সাদৃশ্য প্রকাশ করছে, আর মুখের সাদৃশ্য সামর্থ্যবশত প্রতীয়মান হচ্ছে। এইভাবে এটি দ্রষ্টব্য।

177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘samāse’’ccādi. Samāsapaccayevādī samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘munindo candimānano’’ti. Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ [Pg.194] joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa rucirasaddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viyasaddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena candimāsaddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti.

১৭৭. তাদের মধ্যে যথোক্ত শব্দগম্য উপমার ত্রিবিধত্ব দেখানোর জন্য ‘সমাস’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। সমাস, ‘আয়’ ইত্যাদি প্রত্যয় এবং ‘ইব’ ইত্যাদি শব্দসমূহকে ‘শব্দ’ বলা হয়। সেই সমাস ইত্যাদির ভেদে শব্দগম্য উপমা তিন প্রকার হয়—সমাস-শব্দগম্য, প্রত্যয়-শব্দগম্য এবং ইবাদি-শব্দগম্য। সমাস দ্বারা অর্থাৎ সমাসবদ্ধ শব্দের দ্বারা গম্য উপমা বলা হচ্ছে: ‘মুণীন্দ্র চন্দ্রিমানন’। মুণীন্দ্র সম্যকসম্বুদ্ধ চন্দ্রের ন্যায় মনোহর মুখমণ্ডলযুক্ত। সমাস, প্রত্যয় এবং ‘ইব’ ইত্যাদি যাদের আদি, তারা ‘ইবাদি’। শব্দের দ্বারা গম্য। মুনিদের ইন্দ্র (মুণীন্দ্র)। চন্দ্রের ন্যায় মনোরম আনন বা মুখ যাঁর, তিনি চন্দ্রিমানন—এই হলো ব্যাসবাক্য। এখানে ‘চন্দ্র’ হলো উপমান, ‘আনন’ হলো উপমেয়, মনোরমত্ব হলো উপমান ও উপমেয়ের সাধারণ ধর্ম। ‘ইব’ (ন্যায়/মত) শব্দটি চন্দ্র ও আনন উভয়ের মধ্যে—আননগত মনোরমত্ব চন্দ্রে এবং চন্দ্রগত মনোরমত্ব আননে আছে—এই সমান ধর্মের সম্বন্ধ প্রকাশ করে। এখানে সাধারণ ধর্মবাচক ‘মনোরম’ শব্দের এবং তুল্যধর্মবাচক উপমাপ্রকাশক ‘ইব’ শব্দের প্রয়োগ হয়নি, কারণ সমাসের দ্বারাই সেই অর্থ প্রকাশিত হয়েছে। এখানে উপমানবাচক চন্দ্র শব্দের সাথে যুক্ত ‘ইব’ শব্দটি চন্দ্রগত সাদৃশ্য প্রকাশ করে, আর মুখগত সাদৃশ্য সামর্থ্যবশত প্রতীয়মান হয়। কারণ, মুখ চন্দ্রের সমান হতে গেলে চন্দ্রের মুখসদৃশ হওয়া ছাড়া তা সম্ভব নয়—এই অন্যথানুপপত্তিই হলো সামর্থ্য।

178.

১৭৮.

Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;

Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati.

‘আয়’ ইত্যাদি প্রত্যয়ের প্রভাবে প্রত্যয়-শব্দগম্য উপমা হয়। যেমন: ‘বদন পঙ্কজায়তে’ (মুখমণ্ডল পদ্মের ন্যায় আচরণ করছে) এবং ‘মুণীন্দ্রনয়নদ্বন্দ্ব নীলোৎপলদলায়তে’ (মুণীন্দ্রের নয়নযুগল নীলপদ্মের পাপড়ির ন্যায় আচরণ করছে)।

178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādīti āyaīyakapaccayādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati ‘‘vadana’’miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako ivasaddo. Tattha rucira ivasaddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi.

১৭৮. এখন ‘আয়’ ইত্যাদি দ্বারা প্রত্যয়-শব্দগম্য উপমা দেখানো হচ্ছে। ‘আয়’ ইত্যাদি বলতে ‘আয়’, ‘ঈয়’, ‘ক’ ইত্যাদি প্রত্যয়সমূহকে প্রত্যয়-শব্দ বলা হয়। সেই প্রত্যয়-শব্দসমূহের দ্বারা গম্য উপমা বলা হচ্ছে। উদাহরণ দিচ্ছেন: ‘বদন’ ইত্যাদি। পদ্মের ন্যায় মনোরম আচরণ করে—এই অর্থে ‘পঙ্কজায়তে’। এখানেও পদ্ম হলো উপমান, আচরণ ক্রিয়ার কর্তা মুখ হলো উপমেয়, মনোরমত্ব হলো সাধারণ ধর্ম এবং পদ্ম ও মুখের সমান ধর্মের সম্বন্ধ প্রকাশক হলো ‘ইব’ শব্দ। সেখানে মনোরম ও ‘ইব’ শব্দের প্রয়োগ পূর্বের ন্যায় হয়নি, কারণ প্রত্যয়ের দ্বারাই তা প্রকাশিত হয়েছে—এটি সর্বত্র বুঝতে হবে। পরবর্তীতেও অনুরূপ।

178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādī ‘‘āya īya ka’’itiādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’ti. Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati. Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ [Pg.195] nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako ivasaddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo.

১৭৮. এখন ‘আয়’ ইত্যাদি দ্বারা প্রত্যয়-শব্দগম্য উপমা প্রদর্শন করা হচ্ছে। ‘আয়’ ইত্যাদি বলতে ‘আয়’, ‘ঈয়’, ‘ক’ ইত্যাদি প্রত্যয়সমূহকে প্রত্যয়-শব্দ বলা হয়। সেই প্রত্যয়-শব্দসমূহের দ্বারা গম্য উপমা বলা হচ্ছে: ‘বদন...পে... দলায়তে’। বদন অর্থাৎ মুখ ‘পঙ্কজায়তে’ অর্থাৎ পদ্মের ন্যায় মনোরম আচরণ করে। মুণীন্দ্রের নয়নযুগল অর্থাৎ সর্বজ্ঞের নেত্রদ্বয় ‘নীলোৎপলদলায়তে’ অর্থাৎ নীলপদ্মের পাপড়ির ন্যায় মনোরম আচরণ করে। ‘আয়’ যাদের আদি সেই ‘ঈয়’ ইত্যাদি প্রত্যয়। পদ্মের ন্যায় মনোরম আচরণ বা প্রবৃত্তি করে। মুণীন্দ্রের নয়নযুগল। নীলপদ্মের দল বা পাপড়ি। তার ন্যায় মনোরম আচরণ করে—এই হলো বাক্যার্থ। এখানে ‘পঙ্কজ’ এবং ‘নীলোৎপল’ হলো উপমান; আচরণ ক্রিয়ার কর্তা মুখ ও নয়নযুগল হলো উপমেয়; মনোরমত্ব হলো উপমান ও উপমেয়ের সাধারণ ধর্ম; উপমান ও উপমেয়ের সমান ধর্ম প্রকাশক হলো ‘ইব’ শব্দ। সেই অর্থসমূহ প্রত্যয়ের দ্বারা প্রকাশিত হওয়ায় তাদের প্রয়োগ হয়নি। এই রূপ অন্যান্য ক্ষেত্রেও একইভাবে বুঝতে হবে।

179.

১৭৯.

Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā;

Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā.

ইব (ন্যায়/মত), বা (অথবা/ন্যায়), তুল্য, সমান, নিভ, সন্নিভ, যথা, সঙ্কাশ, তুলিত, প্রকাশ, প্রতিরূপক—

180.

১৮০.

Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya;

Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā.

সরী (সদৃশ), সরিক্খ (সদৃশ), সংবাদী, বিরোধী, সদৃশ, বিয় (ন্যায়), প্রতিপক্ষ, প্রত্যনীক, সপক্ষ, উপমিত, উপমা—

181.

১৮১.

Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā;

Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā.

প্রতিবিম্ব, প্রতিচ্ছন্ন, সরূপ, সম, সম্মিত, সবর্ণ, আভা, প্রতিনিধি, সধর্ম ইত্যাদি লক্ষণযুক্ত শব্দসমূহ—

182.

১৮২.

Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati;

Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati.

জয়তি (জয় করে), আক্রোশতি (নিন্দা করে), হসতি (উপহাস করে), প্রতিগর্জতি (প্রতিগর্জন করে), দুভতি (দ্রোহ করে), উসূয়তি (ঈর্ষা করে), অবজানাতি (অবজ্ঞা করে), নিন্দতি (নিন্দা করে), ইসতি (ঈর্ষা করে), রূন্ধতি (রোধ করে)—

183.

১৮৩.

Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;

Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati.

‘তার সৌভাগ্য চুরি করে’, ‘তার কান্তি লুণ্ঠন করে’, ‘তার সাথে বিবাদ করে’, ‘তার সমতুল্যতায় আরোহণ করে’—

184.

১৮৪.

Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati;

Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me.

‘তার কক্ষ বা সীমানায় প্রবেশ করে’, ‘তাকে অনুগমন করে অনুধাবন করে’, ‘তার স্বভাবযুক্ত হয়’, ‘তাকে নিষেধ করে’ এবং ‘তাকে অনুকরণ করে’—এই শব্দসমূহ।

179-184. Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva…pe… sannibhā. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti ādisaddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ.

১৭৯-১৮৪. ‘ইবাদি’ বলতে ‘ইব’ ইত্যাদি শব্দসমূহকে বোঝায়—এর সাথে ‘ইমে’ (এইসব) পদের সম্বন্ধ রয়েছে। ‘ইব’, ‘বা’, ‘তুল্য’, ‘সমান’, ‘নিভ’ এবং ‘সন্নিভ’—এই দ্বন্দ্ব সমাসে ‘ইব...পে... সন্নিভ’ হয়েছে। শব্দকে অপেক্ষা করে পুংলিঙ্গত্ব হয়েছে। পরবর্তীতেও যথানিয়মে অনুরূপ বুঝতে হবে। ‘সধর্মাদি’ পদের ‘আদি’ শব্দ দ্বারা সাধারণ, সচ্ছায় ইত্যাদি গৃহীত হয়েছে। ‘জয়তি’ ইত্যাদিতে কর্মপদ রয়েছে।

179- 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti ‘‘ivādi’’ccādinā. Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho, tassa cāti casaddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’tiādisaddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. Nindati issatīti padacchedo, ime [Pg.196] dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhatipadato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. Tassa coreti sobhaggamiccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva.

১৭৯- ১৮৪. ইবাদি-শব্দগম্য উপমার অধিকারে প্রথমে ‘এগুলোই ইবাদি শব্দ’ তা দেখানোর জন্য ‘ইবাদি’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘ইবাদি’ পদের সাথে ষষ্ঠ গাথার ‘ইমে’ পদের সম্বন্ধ রয়েছে। ‘তস্য চ’ পদের ‘চ’ শব্দটিকে উপযুক্ত স্থানে যুক্ত করে ‘সন্নিভ’ ইত্যাদি যুক্ত করতে হবে। ‘সধর্মাদি’ পদের ‘আদি’ শব্দ দ্বারা সাধারণ, সচ্ছায় ইত্যাদি গৃহীত হয়েছে। ‘নিন্দতি ইসতি’—এই হলো পদচ্ছেদ। এই বাহান্নটি শব্দ ‘ইবাদি’ নামে পরিচিত। ‘জয়তি আক্রোশতি হসতি’ ইত্যাদি সেই সেই ক্রিয়াপদসংজ্ঞক অনুকরণীয় পদের অনুকরণ হওয়ায় দ্বন্দ্ব সমাসই হয়েছে। ‘সন্ধিসমাস অর্ধের’—এই নিয়মানুসারে সন্ধি ও সমাস গাথার অর্ধাংশের বিনাশ ছাড়া উভয় অর্ধাংশের মধ্যে পাওয়া যায় না বলে ‘দুভতি’ পদের পূর্বেই সমাস করতে হবে; তা না হলে অসমাস হিসেবে গ্রহণ করতে হবে। ‘তস্য চোরেতি সৌভাগ্যং’ ইত্যাদিও বাক্যানুকরণ হওয়ায় সেখানে সমাস অথবা বাক্যে কেবল পদসমূহ হিসেবে গ্রহণ করতে হবে। এই সবগুলোরই ‘ইব’ শব্দের পর্যায়বাচক হওয়ায় সদৃশ অর্থ প্রকাশ করে—এটি সর্বত্র ভাবার্থ, আর অবয়ব অর্থ তো স্পষ্টই।

185.

১৮৫.

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi;

Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.

উপমান ও উপমেয়ের সধর্মত্বকে স্পষ্টভাবে জানবে। এগুলোর দ্বারা এখন উপমার কিছু ভেদ বা প্রকারভেদ প্রদর্শিত হচ্ছে।

185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāna’’iccādi. Kecīti iminā apariyantattamesaṃ dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. Niyyanti udāharīyanti.

১৮৫. ইবাদি শব্দসমূহের প্রয়োগের বিষয় দেখিয়ে উপমার ভেদ দেখানোর জন্য প্রতিজ্ঞা করছেন ‘উপমান’ ইত্যাদি দ্বারা। ‘কেচি’ (কিছু) পদের দ্বারা এগুলোর অপরিমিতত্ব বা অসীমত্ব প্রদর্শন করছেন। তাই পরবর্তীতে বলবেন ‘বিকল্পসমূহের কোনো শেষ নেই’ ইত্যাদি। ‘নিয়্যন্তি’ অর্থ উদাহৃত হচ্ছে।

185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho. Vibhāvihi pakāsakehi. Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti.

১৮৫. এখন 'ইব' (মত/ন্যায়) ইত্যাদি শব্দের দ্বারা গম্যমান উপমা প্রদর্শন করার জন্য 'উপমানো' ইত্যাদি পদের দ্বারা প্রতিজ্ঞা করছেন। উপমান ও উপমেয়ের সমান ধর্মত্বই হলো সমান ধর্মের সম্বন্ধ। বিভাবী অর্থাৎ প্রকাশকদের দ্বারা। এই 'ইব' ইত্যাদি শব্দের দ্বারা জ্ঞাতব্য কিছু উপমার ভেদসমূহ অপরিমিত হওয়ার কারণে এখন প্রাপ্ত অবসরে কেবল উদাহরণের মাধ্যমে প্রতিপাদন করা হচ্ছে।

186.

১৮৬.

Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ;

Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.

‘প্রস্ফুটিত পদ্মের ন্যায় সুন্দর সুগতের (বুদ্ধের) মুখমণ্ডল’—একে ধর্মোপমা বলা হয়, যা তুল্য ধর্মের প্রদর্শনকারী।

186. ‘‘Vikāsi’’ccādi. Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya. Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? [Pg.197] Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato.

১৮৬. ‘বিকাসি’ ইত্যাদি। সুগতানন অর্থাৎ মুনীন্দ্রের মুখমণ্ডল অতি সুন্দর, অত্যন্ত রমণীয়। কার মতো? বিকাসিপদ্ম অর্থাৎ প্রস্ফুটিত পদ্মের মতো। এই প্রকার উপমাই হলো ধর্মোপমা। কেন? যেহেতু মুখ ও পদ্মের সাধারণ ধর্ম বা গুণ রূপ সুন্দর লক্ষণের প্রদর্শন করা হয়েছে, অর্থাৎ সুন্দরত্ব প্রতিপাদন করা হয়েছে।

186. Udāharaṇamāha ‘‘vikāsi’’ccādinā. Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya ivasaddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo.

১৮৬. ‘বিকাসি’ ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ বলছেন। সুগতানন অর্থাৎ ভগবানের মুখমণ্ডল প্রস্ফুটিত পদ্মের ন্যায় অত্যন্ত সুন্দর। এই প্রকার উপমা তুল্য ধর্মের প্রদর্শনকারী হওয়ায় এবং ‘অতি সুন্দর’—এই সমান গুণের প্রদর্শনের কারণে ধর্মোপমা নামে অভিহিত হয়। পদ্ম ও মুখের সাধারণ গুণের প্রকাশের কারণে ‘অতি সুন্দর’—এটি তুল্য ধর্ম নামে অভিহিত হয়। এখানে পদ্মগত তুল্য ধর্মের সম্বন্ধরূপ উপমা ‘ইব’ শব্দের দ্বারা প্রকাশিত হলেও, ‘অতি সুন্দর’ বলায় যথোক্ত উপমার ধর্মের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে এটি ধর্মোপমা নামে অভিহিত হয়—এটাই অভিপ্রায়।

187.

১৮৭.

Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti;

Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava.

‘মুনির মুখমণ্ডল পদ্মের সদৃশ’—এটি ধর্মহীনা উপমা; এবং ‘হে মুনি, আপনার মুখের তুল্য আপনার পদ্ম’—এটি বিপরীতোপমা।

187. ‘‘Dhamma’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ. Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana sadisasaddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Viparīte’’ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi.

১৮৭. ‘ধম্ম’ ইত্যাদি। মুনির অর্থাৎ সম্যকসম্বুদ্ধের মুখমণ্ডল অম্বুজ বা পদ্মের সদৃশ বা সমান। এটি ধর্মহীনা উপমা নামে পরিচিত, কারণ এখানে ‘সুন্দর’ নামক গুণের উল্লেখ করা হয়নি, তবে তা অর্থের সামর্থ্য দ্বারা অনুমিত হয়। অন্যথা কীভাবে যুক্ত হবে? এখানে ‘সদৃশ’ শব্দটি উপমেয় মুখের বিশেষণ হওয়ায় মুখগত সাদৃশ্যই প্রকাশ করে, আর পদ্মগত সাদৃশ্য সামর্থ্য দ্বারা অনুমিত হয়। এই প্রকার বিষয় জ্ঞাতব্য। ‘বিপরীতে’ ইত্যাদি। শ্রুত হওয়ার কারণে ‘মুনি’ বলে জানা যায়; হে মুনি, আপনার আনন বা মুখের সাথে পদ্ম তুল্য—এটি বিপরীতোপমা। ধর্মহীন হওয়া সত্ত্বেও লোকপ্রসিদ্ধির বিপরীতভাবে কথিত হওয়ায় এই নামেই অভিহিত হয়েছে। পরবর্তীতেও অনুরূপ।

187. ‘‘Dhammahīne’’ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. Dhammahīnā tulyadhammapakāsakasundarādisaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati [Pg.198] kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, ivapariyāyo sadisasaddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti tumhasaddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha ivapariyāyo tulyasaddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.

১৮৭. ‘ধম্মহীনে’ ইত্যাদি। ‘মুখম্ভোজসদিসং মুনিনো’—এটি একটি উপমা। তুল্য ধর্ম প্রকাশক ‘সুন্দর’ ইত্যাদি শব্দ না থাকার কারণে এটি ‘ধর্মহীনা’ নামে পরিচিত। যদি বলা হয়, বাচক শব্দের অভাবে তুল্য ধর্ম কীভাবে প্রতীয়মান হয়? মুনির মুখমণ্ডল পদ্মের সদৃশ। এখানে মুখ ও পদ্মের সাধারণ ধর্ম না থাকলে মুখের পদ্ম-সাদৃশ্য কীভাবে সম্ভব? অন্যথানুপপত্তি লক্ষণের সামর্থ্য দ্বারা; যেহেতু ‘ইব’ শব্দের পর্যায়বাচক ‘সদৃশ’ শব্দটি মুখের বিশেষণ, তাই এটি মুখগত সাদৃশ্য প্রকাশ করে, আর পদ্মগত সাদৃশ্য সামর্থ্য দ্বারাই বিজ্ঞাত হয়। হে মুনি, আপনার মুখের সাথে পদ্ম তুল্য বা সমান—এটি বিপরীতোপমা। ‘পদ্মের সাথে মুখ তুল্য’—এই লোকপ্রসিদ্ধির বিপরীতে ‘মুখের সাথে পদ্ম তুল্য’ বলায়, ধর্মহীন হওয়া সত্ত্বেও এটি বিপরীতোপমা নামে অভিহিত হয়। ‘শ্রুত ও অনুমিত বিষয়ের মধ্যে শ্রুত সম্বন্ধই বলবান’—এই নিয়মানুসারে এখানে ‘মুনি’ শব্দটি না থাকলেও পূর্বার্ধে ‘মুনিনো’ শ্রুত হওয়ার কারণে এবং ‘তব’ (তোমার) শব্দের সান্নিধ্যের কারণে এটি সম্বোধন অর্থে বিজ্ঞাত হয়। এখানে ‘ইব’ শব্দের পর্যায়বাচক ‘তুল্য’ শব্দটি পদ্মের বিশেষণ হয়ে পদ্মগত সাদৃশ্য প্রকাশ করে, এবং মুখগত সাদৃশ্য ও পদ্ম-মুখের সাধারণ ধর্ম সামর্থ্য দ্বারা জানা যায়—ইত্যাদি বিষয় পূর্বোক্ত নিয়মে জানতে হবে। পরবর্তীতেও স্পষ্ট স্থানসমূহ যথোপযুক্তভাবে যোজনা করতে হবে।

188.

১৮৮.

Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;

Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.

‘আপনার মুখের মতো পদ্ম, এবং পদ্মের মতো আপনার মুখ’—পরস্পর উপমান হওয়ার কারণে এটি অন্যোন্যোপমা (অন্যোন্য উপমা)।

188. ‘‘Tava’’iccādi. Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato.

১৮৮. ‘তব’ ইত্যাদি। ‘অন্যোন্যোপমানতঃ’ অর্থাৎ পরস্পর মুখ ও পদ্মের পরস্পরের দ্বারা, সেই উভয়ের দ্বারা উপমান হওয়ার কারণে।

188. ‘‘Tavānani’’ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā [Pg.199] mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma.

১৮৮. ‘তবানন’ ইত্যাদি। ‘পদ্ম আপনার মুখের মতো, আপনার মুখ পদ্মের মতো’—এই উপমাটি পরস্পরের উপমান হওয়ার কারণে অন্যোন্যোপমা নামে অভিহিত হয়। ‘অন্যোন্যের উপমা’ এবং ‘অন্যোন্যের উপমান’—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)। উভয় বিগ্রহেই পূর্ব বিভক্তির লোপ হয়। ‘সর্ব’ ইত্যাদির ব্যতিহার লক্ষণের দ্বারা উত্তর বিভক্তির লোপ হয়। সমাসের লক্ষণ দ্বারা অন্য অর্থের অপেক্ষা সিদ্ধ হওয়ায়, মুখের অপেক্ষায় অন্য পদ্ম এবং পদ্মের অপেক্ষায় অন্য মুখ যথাক্রমে উপমেয় নামে অভিহিত হয়। পদ্মের অপেক্ষায় অন্য মুখ এবং মুখের অপেক্ষায় অন্য পদ্ম উপমান নামে অভিহিত হয়।

189.

১৮৯.

Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ,Locanabbhamuvibbhamaṃ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ,Tave’ti abbhutopamā.

‘যদি এমন কোনো পদ্ম থাকত, যাতে চোখ ও ভ্রূর বিলাস থাকত, তবে তা আপনার মুখের শোভা ধারণ করতে পারত’—এটি অদ্ভুতোপমা।

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave. Tamīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti.

১৮৯. ‘যদি’ ইত্যাদি। চোখ ও ভ্রূসমূহ, এবং যাতে তাদের বিলাস রয়েছে, সেই প্রকার কোনো পদ্ম যদি থাকত। সেই রূপ পদ্ম আপনার মুখের শোভা বা মুখের কান্তি ধারণ করতে সমর্থ হতো। ‘কী আশ্চর্য এই রূপ!’—এইভাবে অদ্ভুত অর্থের প্রকাশের দ্বারা মুখকে পদ্মের সাথে উপমিত করা হয়েছে বলে একে অদ্ভুতোপমা বলে জানতে হবে।

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā, tamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena [Pg.200] bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati.

১৮৯. ‘যদি’ ইত্যাদি। চোখ ও ভ্রূর লীলাযুক্ত কোনো পদ্ম বা কোনো আশ্চর্য পদ্ম যদি থাকত, তবে সেই পদ্ম আপনার মুখের শোভা বা মুখের কান্তি ধারণ করতে সমর্থ হতো। এই প্রকার উপমা অদ্ভুত ধর্ম প্রকাশক হওয়ার কারণে অদ্ভুতোপমা নামে অভিহিত হয়। এখানে অবিদ্যমান হলেও বিদ্যমানরূপে কল্পিত পদ্মগত চোখ ও ভ্রূর বিলাসের সম্বন্ধ পদ্মের বিশেষণ ‘লোচনব্ভমুবিভ্ভমং’ এর দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে। অতএব, পদ্ম চোখ ও ভ্রূর বিলাসের সম্বন্ধরূপ উপমার দ্যোতক হওয়ায় আশ্রিত ব্যবহারে উপমান, এবং মুখ উপমেয়; মুখগত চোখ ও ভ্রূর বিলাসের সম্বন্ধ যদি মুখে না থাকত, তবে সেই রূপ মুখের শোভা ধারণ করতে কীভাবে সমর্থ হতো—তা সামর্থ্য দ্বারা জানা যায়। চোখ ও ভ্রূর বিলাসরূপ সাধারণ ধর্মটি ‘লোচনানি চ ভমুয়ো চেতি চ, তাসাং বিভ্ভমো যস্মিং’—এই বিগ্রহে নিষ্পন্ন ভিন্নাধিকরণ বহুব্রীহি সমাসের দ্বারা গুণীভূত হলেও গৃহীত হওয়ার কারণে বিজ্ঞাত হয়।

190.

১৯০.

Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca;

Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā.

‘আপনার মুখ পদ্মের মতো সুগন্ধি, শোভাসম্পন্ন এবং চন্দ্রের বিরোধী’—এটি শ্লেষোপমা বলে সম্মত।

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsunocandassa virodhi paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. Sobhasambandhi kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato yathāvuttā silesopamā matā.

১৯০. ‘সুগন্ধি’ ইত্যাদি। আপনার মুখ পদ্মের মতো শিশিরাংশু অর্থাৎ চন্দ্রের বিরোধী বা প্রতিকূল; মুখ তার সমান কান্তির কারণে এবং পদ্ম চন্দ্রোদয়ে সংকুচিত হওয়ার কারণে। শোভাসম্বন্ধী অর্থাৎ কান্তিযুক্ত, মুখ ও পদ্ম উভয়ই। সুগন্ধ যার আছে তা সুগন্ধি, উভয়ই সুগন্ধযুক্ত—এইভাবে শ্লেষের পরিগ্রহের দ্বারা মুখ ও পদ্মের উপমা যুক্ত হওয়ার কারণে তা যথোক্ত শ্লেষোপমা বলে সম্মত।

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā ivasaddena jotitā, [Pg.201] mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate.

১৯০. ‘সুগন্ধি’ ইত্যাদি। আপনার মুখ পদ্মের মতো শিশিরাংশু-বিরোধী অর্থাৎ চন্দ্রের বিরুদ্ধ হয় সমতার কারণে। পদ্ম কিন্তু চন্দ্রোদয়ের দ্বারা নিজের সংকোচনের কারণে তার বিরুদ্ধ হয়। শোভাসম্বন্ধী অর্থাৎ অনন্যসাধারণ মুখগত কান্তির সম্বন্ধযুক্ত হয়। পদ্ম কিন্তু পদ্মগত কান্তির সম্বন্ধযুক্ত হয়। সুগন্ধি অর্থাৎ চতুর্জাত সুগন্ধ বহনের কারণে সুগন্ধি হয়। পদ্ম কিন্তু পদ্মের সুগন্ধের দ্বারাই যুক্ত হয়। এই প্রকার উপমা শ্লেষোপমা; এক পদে নিহিত উভয় লক্ষণের শ্লেষের কারণে কথিত হওয়ায় এটি শ্লেষোপমা নামে অভিহিত হয়। ‘শিশির অর্থাৎ শীতল অংশু বা কান্তি যার আছে’ এবং ‘তার সাথে স্বভাবত বিরুদ্ধ আচরণ করে’—প্রত্যয়ের সামর্থ্যবশত এই দুই দুই অর্থ লাভ হওয়ার কারণে এখানে অন্য অর্থও শ্লেষযুক্ত হয় এবং অলঙ্কৃত করে, এবং শ্লেষের কারণে কথিত উপমা—এই হলো বিগ্রহ। এখানে সুগন্ধ, শোভাসম্বন্ধ এবং শিশিরাংশু-বিরোধিত্ব—এগুলো উপমান ও উপমেয় রূপ পদ্ম ও মুখের তুল্য ধর্ম; তাদের মধ্যে পদ্মগত তুল্য ধর্মের সম্বন্ধ সমান ধর্ম হওয়ার কারণে উপমা নামে অভিহিত হয়, তা পদ্ম-সংক্রান্ত ‘ইব’ শব্দের দ্বারা প্রকাশিত হয়, আর মুখগত তুল্য ধর্মটি ‘অস্তিত্ব’ ও ‘শীল’ অর্থে কৃত প্রত্যয় থাকা সত্ত্বেও সামর্থ্য দ্বারাই অনুমিত হয়।

191.

১৯১.

Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;

Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī.

স্বরূপ শব্দের দ্বারা বাচ্য হওয়ার কারণে তা সন্তানোপমা (শব্দ-পরম্পরাগত উপমা), যেমন—‘এই উদ্যানমালা বালার (তরুণীর) মতো শালকানন-শোভিনী (অলকযুক্ত মুখমণ্ডল দ্বারা শোভিতা / শালবৃক্ষের বন দ্বারা শোভিতা)।’

191. ‘‘Sarūpa’’iccādi. Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya. Kathaṃ? Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate. Yatheti nidassane.

১৯১. ‘স্বরূপ’ ইত্যাদি। এই উদ্যানমালা বালার অর্থাৎ নারীর মতো। কীভাবে? ‘শালকাননশোভিনী’—বালা বা তরুণী প্রথমত অলক বা বিশেষ কেশবিন্যাসের সাথে যুক্ত থাকে, তার মুখমণ্ডল অলকযুক্ত হওয়ায় তা শোভা পায়। ‘শালকাননশোভিনী’ উদ্যানমালাও শাল নামক বিশেষ বৃক্ষসমূহের কানন বা গহন বনের দ্বারা শোভা পায়। এই রূপ তা সন্তানোপমা নামে খ্যাত হয়। কেন? শ্লেষোপমার স্বভাব থাকা সত্ত্বেও স্বরূপ বা সদৃশ শব্দের দ্বারা, অর্থাৎ ‘শালকাননশোভিনী’—এই প্রকার বিশেষ শব্দ-সন্তানের (শব্দ-পরম্পরার) দ্বারা বাচ্য বা প্রকাশিত হওয়ার কারণে তা জানা যায়। ‘যথা’ শব্দটি উদাহরণের ক্ষেত্রে।

191. ‘‘Sarūpe’’ccādi. Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Yathe’’ti udāharati. Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ.

১৯১. "স্বরূপে" ইত্যাদি। স্বরূপ শব্দের বাচ্য হওয়ায়, তুল্য শ্রুতিবিশিষ্ট অবিচ্ছিন্ন সম্বন্ধযুক্ত বাক্যমালার দ্বারা উক্ত হওয়ায় সেই উপমা 'সন্তানোপমা' (ধারাবাহিক উপমা) নামে অভিহিত হয়; শ্লেষ থাকা সত্ত্বেও কৃত সমাসযুক্ত পদসমূহের ধারাবাহিকতার দ্বারা উক্ত হওয়ায় একে 'সন্তানোপমা' বলা হয়—এটাই অভিপ্রায়। "যথা" ইত্যাদি উদাহরণ দিচ্ছেন। এই উদ্যানমালা বা উদ্যানশ্রেণী শালকাননশোভিনী (শালবন দ্বারা শোভিত), অলক নামক কেশবিন্যাসযুক্ত মুখের দ্বারা শোভমান তরুণী রমণীর মতো শালকাননশোভিনী (শালগাছের বনের মতো শোভাময়ী) হয়। উপমান ও উপমেয়ের সমান রূপ যাদের এবং তারা স্বরূপ শব্দ, তাদের দ্বারা বাচ্য উপমা এবং তার ভাব, সন্তান (ধারাবাহিকতা) যুক্ত উপমা, উদ্যানসমূহের মালা, অলকসহ বর্তমান, এবং সেই মুখ, তার দ্বারা শোভা পায় এই স্বভাববিশিষ্ট, শালসমূহের কানন, তার দ্বারা শোভা পায় এই স্বভাববিশিষ্ট—এই হলো বাক্যার্থ।

192.

১৯২.

Khayī [Pg.202] cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ;

Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā.

চন্দ্র ক্ষয়শীল এবং পদ্ম বহু পরাগযুক্ত (ধূলিযুক্ত); এই দোষসমূহ থাকা সত্ত্বেও তোমার মুখ তাদের সমান হয়েও উৎকর্ষ লাভ করেছে—একে 'নিন্দোপমা' (নিন্দামূলক উপমা) বলা হয়।

192. ‘‘Khayī’’iccādi. Cando khayī khayo accayo yasseti, padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ, khayasaddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā.

১৯২. "ক্ষয়ী" ইত্যাদি। চন্দ্র ক্ষয়শীল অর্থাৎ যার ক্ষয় বা বিনাশ আছে; পদ্ম বহু রজোযুক্ত অর্থাৎ যাতে বহু পরাগ বা ধূলিকণা রয়েছে। এই প্রকার দোষযুক্ত চন্দ্র ও পদ্মের সাথে কান্তি ইত্যাদির দিক থেকে সমান বা সদৃশ হওয়া সত্ত্বেও তোমার মুখ অত্যন্ত উৎকর্ষযুক্ত (সমুৎকর্ষী), কারণ ক্ষয় শব্দ এবং রজো শব্দ দোষ অর্থেও ব্যবহৃত হয়, এবং শব্দচ্ছলে ক্ষয় নামক দোষ ও বহু রজোভাব সেখানে (মুখে) অনুপস্থিত। এই প্রকার উপমাকে 'নিন্দোপমা' বলা হয়, কারণ নিন্দিত চন্দ্র ইত্যাদির সাথে মুখের তুলনা করা হয়েছে।

192. ‘‘Khayi’’ccādi. Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti, tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayarajasaddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditānaṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena ivasaddapariyāyena samānasaddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, apisaddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro.

১৯২. "ক্ষয়ী" ইত্যাদি। চন্দ্র ক্ষয়শীল অর্থাৎ প্রতিপদ থেকে শুরু করে প্রতিদিন সূর্যের নিকটবর্তী হওয়ার কারণে এক একটি কলা হ্রাস পাওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়; পদ্ম বহু রজোযুক্ত অর্থাৎ বহু পরাগ বা রেণুযুক্ত হয়। সেই চন্দ্র ও পদ্মের সাথে কান্তি, সুগন্ধ ইত্যাদির দিক থেকে সমান বা সদৃশ হওয়া সত্ত্বেও তোমার মুখ বা আনন অত্যন্ত উৎকর্ষযুক্ত (সমুৎকর্ষী) হয়, কারণ ক্ষয় ও রজো শব্দের দ্বারা দোষও বোঝানো হয় এবং শব্দচ্ছলে প্রতীয়মান সেই প্রকার দোষ মুখে অনুপস্থিত থাকায় তা অধিক উৎকর্ষ গুণের অধিকারী হয়। এই প্রকার উপমা 'নিন্দোপমা' নামে পরিচিত, কারণ নিন্দিত চন্দ্র ও পদ্মের সাথে মুখের তুলনা করা হয়েছে। মুখের বিশেষণ হিসেবে 'ইব' শব্দের পর্যায়বাচক 'সমান' শব্দের দ্বারা মুখের সাধারণ ধর্ম প্রকাশিত হয়েছে। উপমাসংজ্ঞক চন্দ্র ও পদ্মের সাধারণ ধর্মও উভয়ের তুল্য ধর্ম হিসেবে সামর্থ্যবশত প্রতীয়মান হয়। এখানে 'অপি' শব্দটি অন্য বক্তব্য সমুচ্চয় করার জন্য ব্যবহৃত হয়েছে, এবং 'সমুৎকর্ষ' হলো অন্য বক্তব্য।

193.

১৯৩.

Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ;

Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.

হে জিন! জড় (শীতল বা মূর্খ) ও কলঙ্কী চন্দ্র আপনার মুখের সাথে প্রতিদ্বন্দ্বিতা করতে অসমর্থ—একে 'প্রতিষেধোপমা' (নিষেধাত্মক উপমা) বলা হয়।

193. ‘‘Asamattho’’iccādi. Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso [Pg.203] assa atthīti kalaṅkī. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā.

১৯৩. "অসমর্থ" ইত্যাদি। হে জিন! আপনার মুখের সাথে জড় অর্থাৎ শীতল ও অকুশল এবং কলঙ্কী অর্থাৎ যার মৃগচিহ্নরূপ দোষ রয়েছে—এমন চন্দ্র। শব্দচ্ছলে দোষের বর্ণনা করা হয়েছে। সেই প্রকার ইন্দু বা চন্দ্র প্রতিদ্বন্দ্বিতা বা বিবাদ করতে অসমর্থ। মুখ তো নির্মল ও অলঙ্কৃত, সুতরাং কীভাবে চন্দ্র এর সদৃশ হতে পারে—এভাবে নিষেধের মাধ্যমে সাধারণ ধর্মই প্রতীয়মান হয়। একে 'প্রতিষেধোপমা' বলা হয়।

193. ‘‘Asamattho’’ccādi. He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti, ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti.

১৯৩. "অসমর্থ" ইত্যাদি। হে জিন! আপনার মুখের সাথে প্রতিদ্বন্দ্বিতা বা বিবাদ করতে জড় অর্থাৎ শীতল ও অস্পষ্ট এবং কলঙ্কী অর্থাৎ শশলাঞ্ছনযুক্ত বা দোষযুক্ত চন্দ্র অসমর্থ হয়—এই প্রকার উপমা 'প্রতিষেধোপমা' নামে পরিচিত। 'যার কলঙ্ক আছে'—এই হলো বাক্যার্থ। এখানে নির্মল ও কলঙ্কহীন মুখের সাথে শীতল, অস্পষ্ট ও দোষযুক্ত চন্দ্র সমান হতে অসমর্থ—এভাবে নিষেধের দ্বারা চন্দ্র ও মুখরূপ উপমান ও উপমেয়ের তুল্যধর্মের সম্বন্ধ প্রকাশিত থাকায়, নিন্দোপমার ভাব থাকা সত্ত্বেও একে 'প্রতিষেধোপমা' বলা হয়—এটাই অভিপ্রায়। "প্রতিগর্জিতুম" (প্রতিদ্বন্দ্বিতা করতে) পদটি চন্দ্রের বিশেষণ থাকায় চন্দ্রের সাধারণ ধর্মকে প্রকাশ করে।

194.

১৯৪.

Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;

Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā.

চন্দ্র ও পদ্মের কক্ষ (সীমা বা মর্যাদা) অতিক্রম করে তোমার মুখ কেবল নিজের সাথেই সমান হয়েছে—একে 'অসাধারণোপমা' (অসাধারণ উপমা) বলা হয়।

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato, tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate.

১৯৪. "কক্ষ" ইত্যাদি। চন্দ্র ও পদ্মের কক্ষ অর্থাৎ পদবী বা মর্যাদা অতিক্রম করে, তাদের হীনতা প্রদানের মাধ্যমে, তোমার মুখ নিজের স্বরূপের সাথেই সমান হয়েছে—এইভাবে অসাধারণত্ব অভিধানের দ্বারা সাদৃশ্য প্রতীত থাকায় একে 'অসাধারণোপমা' বলা হয়।

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, iti īdisā upamā asādhāraṇopamā [Pg.204] atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. Samasaddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

১৯৪. "কক্ষ" ইত্যাদি। হে মুনি! আপনার মুখ লোকপূজিত চন্দ্র ও পদ্মের কক্ষ অর্থাৎ পদবী বা অবস্থাকে অতিক্রম করে নিজের অতুলনীয়তার কারণে নিজের সাথেই সমান হয়েছে, কারণ অন্য কোনো সমান বস্তু নেই। এই প্রকার উপমা 'অসাধারণোপমা' নামে পরিচিত, কারণ এখানে অতুলনীয় ধর্মের ভাব প্রকাশিত হয়েছে। এখানে উপমাস্বরূপ চন্দ্র ও পদ্মের তুলনায় মুখের হীনভাব প্রতিপাদনের পরিবর্তে চন্দ্র ও পদ্মের সাথে মুখ তুল্য নয়—এরূপ জ্ঞাপন করার কারণে একে 'অসাধারণোপমা' বলা হয়। 'সম' শব্দটি মুখের সাধারণ ধর্মকে প্রকাশ করে। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।

195.

১৯৫.

Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci;

Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.

সমস্ত পদ্মের কান্তিসার যেন কোথাও পুঞ্জীভূত হয়ে তোমার মুখরূপে শোভা পাচ্ছে—একে 'অভূতোপমা' (অভূতপূর্ব বা কাল্পনিক উপমা) বলা হয়।

195. ‘‘Sabba’’iccādi. Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti.

১৯৫. "সর্ব" ইত্যাদি। কোথাও একস্থানে পুঞ্জীভূত সমস্ত পদ্মের কান্তিসারের মতোই তোমার মুখ শোভা পাচ্ছে—এই প্রকার উপমা 'অভূতোপমা' হয়।

195. ‘‘Sabba’’miccādi. Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti, iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito.

১৯৫. "সর্ব" ইত্যাদি। কোনো স্থানে পুঞ্জীভূত সমস্ত পদ্মের কান্তিসারের মতো অর্থাৎ সকল পদ্মের উত্তম কান্তিপুঞ্জের মতো তোমার মুখ শোভা পাচ্ছে বা বিশেষভাবে দীপ্তি পাচ্ছে। এই প্রকার উপমা 'অভূতোপমা' নামে পরিচিত, কারণ অবর্তমান বা অবিদ্যমান বস্তুর সাথে তুলনা করা হয়েছে। যা পুঞ্জীভূত ছিল না তা পুঞ্জীভূত হয়েছে—এই হলো ব্যাসবাক্য। এখানে যোজনা অনুসারে সেই প্রকার কান্তিসারের অভাব থাকায় তা অবিদ্যমান অর্থে কল্পনা করা হয়েছে।

196.

১৯৬.

Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;

Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api.

কিন্তু অর্থগম্য উপমা কোথাও সমাস, প্রত্যয় এবং 'ইব' ইত্যাদি শব্দের প্রয়োগ ছাড়াই শব্দের সামর্থ্যবশত প্রতীয়মান হয়।

196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’iccādi. Atthagammā tu’pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate.

১৯৬. "প্রতীয়তে" ইত্যাদি দ্বারা অর্থগম্য উপমা দেখাচ্ছেন। অর্থগম্য উপমা কোথাও কোনো স্থানে সমাস আদি শব্দের প্রয়োগ ছাড়াই শব্দের বিশেষ প্রয়োগজনিত গভীর অন্যথানুপপত্তি-লক্ষণযুক্ত সামর্থ্যের দ্বারা প্রতীয়মান হয়।

196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’tyādinā. Atthagammā tu atthagammopamā [Pg.205] pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho.

১৯৬. ত্রিবিধ শব্দগম্য উপমা দেখিয়ে এখন "প্রতীয়তে" ইত্যাদি দ্বারা অর্থগম্য উপমা দেখাচ্ছেন। অর্থগম্য উপমা কিন্তু কোথাও সমাস, প্রত্যয় ও 'ইব' ইত্যাদি শব্দের প্রয়োগ ছাড়াই, সেই শব্দসমূহের সম্বন্ধ ত্যাগ করেও, শব্দের সামর্থ্যবশত অর্থাৎ সম্বন্ধে প্রযুক্ত অবশিষ্ট শব্দসমূহের অর্থশক্তি দ্বারা প্রতীয়মান হয়। 'শব্দানাং সামর্থ্যম্' (শব্দসমূহের সামর্থ্য)—এই হলো ব্যাসবাক্য।

197.

১৯৭.

Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;

Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.

"এগুলো ভ্রমর নয়, চোখ; এটি পদ্ম নয়, মুখ"—সুস্পষ্ট সাদৃশ্যের কারণে একে 'স্বরূপোপমা' (স্বরূপ উপমা) বলা হয়।

197. Udāharati ‘‘bhiṅge’’ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha ‘‘subyatte’’tyādi. Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

১৯৭. "ভৃঙ্গ" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এগুলো ভ্রমর নয়, তবে কী? এগুলো চোখ; এটি পদ্ম নয়, কিন্তু মুখই—এই প্রকার উপমাকে 'স্বরূপোপমা' বলা হয়, কারণ ভ্রমর ইত্যাদির অবিকৃত স্বরূপ এখানে প্রকাশিত হয়েছে। তাই বলেছেন "সুস্পষ্ট" ইত্যাদি। ভ্রমর ও চোখের এবং পদ্ম ও মুখের চঞ্চলতা ও কান্তি আদি লক্ষণযুক্ত সুস্পষ্ট সাদৃশ্যের কারণে অভেদ শঙ্কা দূর করে তা পৃথক করা হয়েছে। অন্যথায় চোখ ইত্যাদিতে যে ভ্রমর আদি জ্ঞান উৎপন্ন হয়েছিল, তা প্রত্যাখ্যান করার কারণে 'ইব' ইত্যাদি উপমাবাচক শব্দের অভাব সত্ত্বেও ভ্রমর ও চোখের সাদৃশ্য সামর্থ্যবশত প্রতীয়মান হয়। পরবর্তীতেও যথানিয়মে বুঝতে হবে।

197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘bhiṅgāni’’ccādinā. Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ.

১৯৭. এখন "ভৃঙ্গানি" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এগুলো ভ্রমর নয়, তবে কী? চোখ। এটি পদ্ম নয়, কিন্তু মুখই। এই প্রকার উপমা সুস্পষ্ট সাদৃশ্যের কারণে অর্থাৎ ভ্রমর ও চোখের এবং পদ্ম ও মুখের অতি সুপ্রকাশিত তুল্যভাবের কারণে 'স্বরূপোপমা' নামে পরিচিত হয়। এখানে সমাস, প্রত্যয় ও 'ইব' ইত্যাদি শব্দের প্রয়োগ না থাকা সত্ত্বেও "এগুলো ভ্রমর নয়, চোখ" ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা চোখ ও মুখে ভ্রমর ও পদ্মরূপ বিপরীত বুদ্ধিকে নিষেধ করে চোখ ও মুখের বিধান করায়, চঞ্চলতা ও কান্তিমত্তা ইত্যাদিতে সুস্পষ্ট সাদৃশ্য ছাড়া চোখ ও মুখে কীভাবে ভ্রমর ও পদ্মের বুদ্ধি উৎপন্ন হতে পারে—এরূপ অন্যথানুপপত্তি-লক্ষণযুক্ত সামর্থ্যের দ্বারা উপমানস্বরূপ ভ্রমর ও পদ্মের এবং উপমেয়স্বরূপ চোখ ও মুখের সাদৃশ্য জানা যায়। 'সুষ্ঠু ব্যক্ত' অর্থাৎ প্রকট, এবং তা সদৃশত্ব; সমান রূপ বা স্বভাব যে উপমার, এবং সেই উপমা—এই হলো বাক্যার্থ।

198.

১৯৮.

Mayeva [Pg.206] mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā;

Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ.

"এই মুনির মুখের শোভা কেবল আমার মধ্যেই আছে"—হে চন্দ্র! তোমার এই আত্মশ্লাঘা বন্ধ করো, কারণ সেই শোভা পদ্মেও আছে। একে 'পরিকল্পোপমা' (কাল্পনিক উপমা) বলা হয়।

198. ‘‘Mayevi’’ccādi. Indu canda, assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva, nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena alamiti paṭisedho. Kimiti? Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi, no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā.

১৯৮. "মৈব" ইত্যাদি। হে ইন্দু বা চন্দ্র! এই মুনির মুখের শোভা বা বদনজ্যোতি কেবল আমার মধ্যেই আছে, অন্য কোথাও নয়—এই প্রকার আত্মশ্লাঘা বা আত্মপ্রশংসা বন্ধ করো (অলম্)। কেন? যেহেতু সেই মুখের শোভা পদ্মেও আছে, কেবল চন্দ্রেই নয়। অসত্য হলেও সেই প্রকার আত্মশ্লাঘার কল্পনা করার মাধ্যমে মুখকে চন্দ্রের সাথে তুলনা করা হয়েছে বলে এই প্রকার উপমাকে 'পরিকল্পোপমা' বলা হয়।

198. ‘‘Maye’’ccādi. He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate.

১৯৮. “ময়ে” ইত্যাদি। হে ইন্দু (চন্দ্র), এই লোকস্বামীর মুখশোভা বা বদনকান্তি কেবল একাকী আমার মধ্যেই আছে—এইরূপ আত্মশ্লাঘাপূর্ণ অহংকার করা সম্পূর্ণ নিষ্প্রয়োজন। কেন? যেহেতু সেই মুখশোভা পদ্মেও বিদ্যমান রয়েছে, সেই কারণে। অতএব, এই প্রকার উপমাকে 'পরিকল্পোপমা' বলা হয়। 'যতো' (যেহেতু) শব্দ দ্বারা অনিয়মিতভাবে নির্দিষ্ট কারণটি পদ্মেও যে তা বিদ্যমান রয়েছে তা প্রদর্শন করার মাধ্যমে পদ্মেও তার অস্তিত্বই প্রকাশ করে। 'পরিকল্পনা দ্বারা উক্ত উপমা'—এইরূপ বিগ্রহ হয়। এখানে চন্দ্রের অবিদ্যমান অহংকারকে বিদ্যমানরূপে কল্পনা করার কারণে, সাধারণ ধর্ম প্রকাশক অন্য কোনো শব্দের অনুপস্থিতিতেও, উপমানভূত চন্দ্র এবং উপমেয়ভূত মুখের সাদৃশ্য—এই উভয়ের সাদৃশ্য ব্যতীত বক্তার এই প্রকার কল্পনা কীভাবে সম্ভব হতে পারে—এই অর্থসামর্থ্য দ্বারা তা অনুমিত হয়।

199.

১৯৯.

Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli,Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;

Mama dolāyate citta-Micca’yaṃ saṃsayopamā.

ভিতরে ঘূর্ণায়মান ভ্রমরযুক্ত পদ্ম, নাকি চঞ্চল নেত্রবিশিষ্ট মুখমণ্ডল? আমার চিত্ত দোলায়িত হচ্ছে—এটিই হলো 'সংশয়োপমা'।

199. ‘‘Kiṃ vā’’iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyate [Pg.207] dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. Iccayamīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā.

১৯৯. “কিং বা” ইত্যাদি। যার ভিতরে ভ্রমরসমূহ ঘূর্ণায়মান, সেইরূপ পদ্ম কি এটি? অথবা যার নেত্রসমূহ চঞ্চল বা চপল, সেইরূপ কি এটি? “হে জিন (বুদ্ধ), আপনার এই মুখমণ্ডল কি?”—এইভাবে আমার চিত্ত দোলায়িত হচ্ছে বা দোলার মতো আচরণ করছে। এইভাবে উভয় পক্ষ গ্রহণের মাধ্যমে সংশয় উৎপন্ন হচ্ছে—এটিই অর্থ। এই প্রকার সংশয়ের মাধ্যমে পদ্ম ও মুখের উপমা অনুমিত হওয়ায় একে 'সংশয়োপমা' বলা হয়।

199. ‘‘Kiṃ vā’mbuje’’ccādi. Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate.

১৯৯. “কিং বা’ম্বুজে” ইত্যাদি। অভ্যন্তরে ঘূর্ণায়মান ভ্রমরযুক্ত পদ্ম কি এটি, নাকি আপনার চঞ্চল নেত্রবিশিষ্ট মুখমণ্ডল কি এটি?—এইভাবে আমার চিত্ত দোলায়িত হচ্ছে, কারণ উভয়ই বিভ্রান্তি সৃষ্টি করায় তা দোলার মতো হচ্ছে। অতএব, এই প্রকার উপমা হলো 'সংশয়োপমা'। উভয়ের সাদৃশ্য সংশয়ের মাধ্যমে প্রকাশিত হওয়ায় একে 'সংশয়োপমা' বলা হয়। “যার অভ্যন্তরে ভ্রমরসমূহ ঘূর্ণায়মান” এবং “যার নেত্রসমূহ চঞ্চল” এবং “দোলার মতো আচরণ করে” এবং “সংশয়ের মাধ্যমে উক্ত উপমা”—এইরূপ বিগ্রহ হয়। এখানেও সাধারণ ধর্ম প্রকাশক অন্য কোনো শব্দের অনুপস্থিতিতেও, যথোক্ত বিশেষণদ্বয় দ্বারা বিশিষ্ট পদ্ম ও মুখের সংশয়ের কারণস্বরূপ তুল্যতা না থাকলে কীভাবে সংশয় উৎপন্ন হতে পারে—এই সামর্থ্য বা অর্থসামর্থ্য দ্বারাই তুল্যধর্মের সম্বন্ধ অনুমিত হয়।

200.

২০০.

Kiñci vatthuṃ padassetvā,Sadhammassā’bhidhānato;

Sāmyappatītisabbhāvā,Pativatthūpamā yathā.

কোনো একটি বস্তুকে প্রদর্শন করে, তার সমধর্মী অন্য একটি বস্তুর উল্লেখ করার মাধ্যমে যদি সাদৃশ্যের প্রতীতি বা জ্ঞান উৎপন্ন হয়, তবে তাকে 'প্রতিবস্তূপমা' বলা হয়; যেমন—

200. ‘‘Kiñci’’iccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. Yathetyudāharati.

২০০. “কিঞ্চি” ইত্যাদি। কোনো একটি অভীষ্ট বস্তু যেমন সম্যক সম্বুদ্ধ ইত্যাদিকে প্রদর্শন করে, সেই বস্তুর সাথে কোনো প্রকারে সদৃশ অন্য একটি সমধর্মী বস্তুর উল্লেখ করার মাধ্যমে, তাদের উভয়ের সাদৃশ্যের প্রতীতি বা নিশ্চয়তা বিদ্যমান থাকার কারণে একে 'প্রতিবস্তূপমা' বলা হয়। প্রতিবস্তু (সদৃশ বস্তু) দ্বারা সেই প্রকার অধিগত বস্তুর তুল্যতা প্রতিপাদিত হয়। “যথা” (যেমন) শব্দ দ্বারা উদাহরণ দেওয়া হচ্ছে।

200. ‘‘Kiñci’’ccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena saha [Pg.208] kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. Yathāti udāharati.

২০০. “কিঞ্চি” ইত্যাদি। কোনো একটি অভীষ্ট বস্তু যেমন জিন (বুদ্ধ) আদি কোনো পদার্থকে প্রথমে প্রদর্শন বা নির্দেশ করে, প্রতিপাদনীয় অর্থের সাথে কোনো প্রকারে সদৃশভাবাপন্ন অন্য কোনো বস্তুর উল্লেখ বা কথন করার মাধ্যমে, সাদৃশ্যের প্রতীতি বা সাদৃশ্য-সম্বন্ধীয় জ্ঞানের অস্তিত্ব থাকার কারণে একে 'প্রতিবস্তূপমা' বলা হয়। উপস্থাপিত জিন আদি পদার্থের তুল্য অর্থ প্রকাশ করার কারণে নামানুসারে একে 'প্রতিবস্তূপমা' বলা হয়। “যার সমান ধর্ম রয়েছে যেমন পারিজাত আদি” এবং “সমান বা তুল্য উপমান ও উপমেয়ের ভাব” এবং “সাদৃশ্যের প্রতীতি” এবং “সাদৃশ্যপ্রতীতির অস্তিত্ব” এবং “প্রতিবস্তু দ্বারা উক্ত উপমা”—এইরূপ বাক্য বা বিগ্রহ হয়। “যথা” শব্দ দ্বারা উদাহরণ দেওয়া হচ্ছে।

201.

২০১.

Janesu jāyamānesu,Ne’kopi jinasādiso;

Dutiyo nanu nattheva,Pārijātassa pādapo.

মানুষদের জন্মগ্রহণের মধ্যে একজনও জিনের (বুদ্ধের) সদৃশ নেই; পারিজাত বৃক্ষের দ্বিতীয় কোনো বৃক্ষ কি আসলেই আছে? (অর্থাৎ নেই)।

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ, nanūtyanumatiyaṃ, pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti.

২০১. “জনেসু” ইত্যাদি। জন্মগ্রহণকারী মানুষদের মধ্যে একজন গুণবান ব্যক্তিও জিনের সদৃশ বা সম্যক সম্বুদ্ধের সমান বিদ্যমান নেই—প্রথমে এই একটি বস্তু প্রদর্শন করা হয়েছে। “দ্বিতীয়” ইত্যাদি দ্বারা প্রতিবস্তূপমার প্রদর্শন করা হয়েছে। “ননু” শব্দটি অনুজ্ঞার্থে বা নিশ্চয়ার্থে ব্যবহৃত হয়েছে; পারিজাত নামক দিব্য বৃক্ষবিশেষের দ্বিতীয় কোনো সমান বৃক্ষ নেই-ই। বৃক্ষজাতিসমূহের মধ্যে পারিজাতই যেমন উত্তম, তেমনই মানুষদের মধ্যে জিন (বুদ্ধ) উত্তম।

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi, pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu, nanūti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti.

২০১. “জনেসু” ইত্যাদি। জন্মগ্রহণকারী মানুষদের মধ্যে একজনও জিনের সদৃশ বা সম্যক সম্বুদ্ধের সদৃশ নেই; পারিজাত বৃক্ষের দ্বিতীয় বা তার সমান দ্বিতীয় কোনো বৃক্ষ নেই-ই, “ননু” শব্দটি অনুজ্ঞার্থে ব্যবহৃত। এর দ্বারা সর্বজ্ঞের (বুদ্ধের) অন্যের সাথে অতুলনীয় ভাবকে অনুমোদন করা হচ্ছে। এখানে পারিজাত বৃক্ষের অন্যান্য বৃক্ষ অপেক্ষা উত্তমতা এবং বুদ্ধের অন্যান্য সত্ত্ব অপেক্ষা উত্তমতা—এই উভয়ই হলো উপমান ও উপমেয় রূপ দুটি বস্তুর সাদৃশ্য। এই সাদৃশ্যটি উক্ত অর্থের সমর্থনের মাধ্যমে প্রতিবস্তুস্বরূপ পারিজাতের অন্যান্য বৃক্ষের সাথে অসমানতা বা অতুলনীয়তা কথনের দ্বারাই প্রকাশিত হয়েছে।

202.

২০২.

Vākyattheneva [Pg.209] vākyattho,Yadi kocyu’pamīyate;

Ivayuttaviyuttattā,Sā vākyatthopamā dvidhā.

যদি কোনো বাক্যের অর্থ দ্বারা অন্য কোনো বাক্যের অর্থ উপমিত (তুলিত) হয়, তবে 'ইব' (ন্যায়/মতো) শব্দের যুক্ত বা বিযুক্ত থাকার কারণে সেই 'বাক্যার্থোপমা' দুই প্রকার হয়।

202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthenevi’’ccādinā. Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā, ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ.

২০২. “বাক্যার্থেনৈব” ইত্যাদি দ্বারা বাক্যার্থ-বিষয়ক উপমা প্রদর্শন করছেন। বাক্যার্থ হলো ক্রিয়া ও কারকের সম্বন্ধবিশেষ; কেবল পদার্থমাত্র দ্বারা নয়, বরং সেই বাক্যার্থ দ্বারাই যদি কোনো বক্তার অভীষ্ট উক্ত লক্ষণযুক্ত বাক্যার্থ উপমিত বা সদৃশরূপে কথিত হয়, তবে সেই বাক্যার্থোপমা দুই ভাগে বিভক্ত হয়। কীভাবে? যুক্ত এবং বিযুক্ত—এইভাবে যুক্ত-বিযুক্ত। 'ইব' শব্দ দ্বারা অর্থের নির্দেশ থাকায় এটি যুক্ত-বিযুক্ত উপমা; তার ভাব বা কারণে এটি দুই প্রকার—এটিই অধিকৃত বা আলোচিত হয়েছে।

202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthe’’ccādinā. Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate, upamā vākyatthopamā nāma hoti. Ivayuttaviyuttattā ivayuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti ivādīnamatthassa gahitattā ivasaddopi tappariyāyasaddāpi gayhante.

২০২. এখন “বাক্যার্থে” ইত্যাদি দ্বারা বাক্যার্থ-বিষয়ক উপমা প্রদর্শন করছেন। ক্রিয়া ও কারকের সম্বন্ধবিশেষ দ্বারা গঠিত সমুদায়রূপ বাক্যার্থের দ্বারাই যদি কোনো বক্তার অভীষ্ট উক্ত লক্ষণযুক্ত বাক্যার্থ উপমিত বা সদৃশরূপে কথিত হয়, তবে সেই উপমাকে 'বাক্যার্থোপমা' বলা হয়। 'ইব' শব্দের যুক্ত বা বিযুক্ত থাকার কারণে তা দুই প্রকার। এখানে “ইব” বলতে 'ইব' আদি শব্দের অর্থ গৃহীত হওয়ায় 'ইব' শব্দ এবং তার সমার্থক শব্দসমূহও গৃহীত হয়।

Ivayutta

ইব-যুক্ত

203.

২০৩.

Jino saṃklesatattānaṃ,Āvibhūto janāna’yaṃ;

Ghammasantāpatattānaṃ,Ghammakāle’mbudo viya.

ক্লেশসমূহে সন্তপ্ত মানুষদের জন্য এই জিন (বুদ্ধ) আবির্ভূত হয়েছেন; যেমন গ্রীষ্মকালে রৌদ্রতাপে সন্তপ্ত মানুষদের জন্য মেঘ আবির্ভূত হয়।

203. Udāharati ‘‘jino’’iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddho [Pg.210] āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha ‘‘ghamme’’ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi.

২০৩. “জিনো” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। দশবিধ ক্লেশ দ্বারা সন্তপ্ত বা দুঃখপ্রাপ্ত মানুষদের জন্য এই জিন অর্থাৎ সম্যক সম্বুদ্ধ আবির্ভূত হয়েছেন, অর্থাৎ কৃতকৃত্য হওয়ার কারণে সম্যক সম্বোধি লাভের মাধ্যমে জগতে প্রাদুর্ভূত হয়েছেন—এটি হলো প্রথম উপমেয়রূপ বাক্য। কার মতো? তা বলছেন—“ঘম্মে” ইত্যাদি। গ্রীষ্মের উত্তাপে সন্তপ্ত মানুষদের জন্য গ্রীষ্মকালে মেঘের মতো—এটি হলো দ্বিতীয় উপমানরূপ বাক্য। এটিই হলো 'ইব-যুক্ত বাক্যার্থোপমা'। এখানে পূর্ব ও উত্তর বাক্যের অর্থসমূহের বিশেষ্য-বিশেষণ ভাব এক বাক্যার্থ রূপেই বুঝতে হবে। পরবর্তীতেও এইরূপ।

203. Udāharati ‘‘jino’’ccādinā. Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ.

২০৩. “জিনো” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এই জিন অর্থাৎ পঞ্চমার-বিজেতা শাস্তা, ক্লেশসমূহে সন্তপ্ত অর্থাৎ অনেক প্রকার ক্লেশ-তাপে সন্তপ্ত মানুষদের জন্য আবির্ভূত হয়েছেন, অর্থাৎ কৃতকৃত্য হয়ে সর্বজ্ঞতা জ্ঞান লাভের মাধ্যমে জগতে উপস্থিত হয়েছেন। কার দ্বারা সন্তপ্ত কার মতো? যদি বলা হয়—গ্রীষ্মের উত্তাপে সন্তপ্ত মানুষদের জন্য গ্রীষ্মকালে মেঘের মতো। এখানে উত্তর বাক্যের অর্থ ভেদক হওয়ায় বিশেষণ হয়, আর পূর্ব বাক্যের অর্থ ভেদ্য হওয়ায় বিশেষ্য হয়। এইভাবে বাক্যভেদ থাকলেও বাক্যার্থ এক রূপেই দ্রষ্টব্য। পরবর্তীতেও এইরূপ। উত্তর বাক্যে 'ইব' শব্দটি সেই গুণ ও গুণী পদার্থের সাদৃশ্য প্রকাশ করে, আর পূর্ব বাক্যে গুণ ও গুণীসমূহের সাদৃশ্য উত্তর বাক্যের অর্থের সাথে পূর্ব বাক্যের সমতা ব্যতীত অন্য কোনোভাবে উপপন্ন না হওয়ার কারণে জানা যায়। “ক্লেশসমূহ দ্বারা সন্তপ্ত” এবং “গ্রীষ্মই হলো সন্তাপ” এবং “তার দ্বারা সন্তপ্ত” এবং “গ্রীষ্মই হলো কাল”—এইরূপ বাক্য বা বিগ্রহ হয়।

Ivaviyutta

ইব-বিযুক্ত

204.

২০৪.

Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;

Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā.

মনোহর বিলাসে অতুলনীয় মুনিন্দ্রের (বুদ্ধের) মুখমণ্ডল শোভা পাচ্ছে; হে চন্দ্র, আকাশে উদিত হয়েও তোমার এই গর্বিত বিচরণের কী প্রয়োজন?

204. Dutiyamāha ‘‘muninda’’iccādinā. Vilāsena ekamatulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ [Pg.211] ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā.

২০৪. “মুনিন্দ” ইত্যাদি দ্বারা দ্বিতীয়টি বলছেন। বিলাসে অতুলনীয় ও মনোহর, কারণ দ্বিতীয় কোনো সদৃশ বস্তু না থাকায় মুনিন্দ্রের মুখমণ্ডল শোভা পাচ্ছে বা অতিশয় শোভিত হচ্ছে—এটি হলো প্রথম উপমেয়রূপ বাক্য। হে চন্দ্র, আকাশে উদিত বা সমুত্থিত হয়েও তোমার এই গর্বিত বিচরণ বা অহংকারপূর্ণ ভ্রমণের কী প্রয়োজন? কিছুই নয়, কারণ তার সদৃশ শোভা লাভের অভাব রয়েছে। মুনিন্দ্রের মুখমণ্ডলের অসদৃশতা এবং তার চেয়েও উচ্চে উদিত হওয়ার কারণে কেবল বিলাস মাত্রই ফলস্বরূপ সম্ভব—এটি হলো দ্বিতীয় উপমানরূপ বাক্য। এখানে সর্বতোভাবে সাদৃশ্য প্রতীতির জন্য উদগমন ও বিচরণের প্রত্যাখ্যানের মাধ্যমে যেকোনো প্রকারে মুখ ও চন্দ্রের সাধারণ ধর্মের প্রতীতি বা উপমা অনুমিত হওয়ায় এটি হলো 'ইব-বিযুক্ত বাক্যার্থোপমা'।

204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘munindānani’’ccādinā. Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati, tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. Apisaddo sambhāvanattho.

২০৪. এখন 'ইব' (মত) শব্দ বর্জিত বাক্যাৰ্থোপমারই উদাহরণ দিচ্ছেন 'মুনিন্দানন' ইত্যাদি দ্বারা। বিলাসে একমাত্র মনোহর, লীলায় অতুলনীয় এবং সেই কারণেই মনোহর মুনীন্দ্রের আনন অর্থাৎ সর্বজ্ঞের মুখমণ্ডল শোভা পাচ্ছে (অত্যন্ত দীপ্তি পাচ্ছে)। অতএব হে চন্দ্র! ঊর্ধ্বে উচ্চ আকাশে উদিত হলেও তোমার এই বিজম্ভণ অর্থাৎ অহংকারের সাথে পরিভ্রমণ করার কী প্রয়োজন? এখানে পূর্ব বাক্যের অর্থের সাথে উত্তর বাক্যের অর্থের যে সম্বন্ধ, তা 'ইব-বিযুক্তোপমা' নামে অভিহিত হয়। তথাহি— 'আমি সর্বতোভাবে মুখের সদৃশ হব'—এইরূপ অভিমানকারী চন্দ্রের গগনতলে আরোহণ এবং বিজম্ভণ—এই উভয়ের প্রত্যাখ্যানের মাধ্যমে মুখ ও চন্দ্রের বিলাসে একমাত্র মনোহরত্ব এবং কান্তিমত্তা রূপ সাদৃশ্য 'ইব' প্রভৃতি শব্দের অভাব সত্ত্বেও জানা যায় বলে উত্তর বাক্যের অর্থ পূর্ব বাক্যের অর্থের উপমা এবং বিশেষণ হয়। 'বিলাসেন একম্ অতুলম্' (বিলাসে একমাত্র অতুলনীয়) এবং 'তচ্চ তচ্চ মনোহরম্' (এবং তা মনোহর)—এটি বিগ্রহ বাক্য। 'অপি' শব্দটি সম্ভাবনার্থে ব্যবহৃত হয়েছে।

205.

২০৫.

Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;

Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā.

ভিন্নলিঙ্গ (ভিন্ন লিঙ্গবিশিষ্ট) প্রভৃতি যা কিছু রয়েছে, তা জ্ঞানীদের উদ্বিগ্ন করে; কোনো কোনো ক্ষেত্রে এটি উপমার দোষ সৃষ্টির জন্য যথেষ্ট। তা যেমন—

205. Dosaparicchede [Pg.212] duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, ādisaddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. Tusaddo atthajotako, tathāpīti attho. Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti, etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathe’’ti udāharati.

২০৫. দোষ পরিচ্ছেদে 'দুষ্ট অলংকার' নামক উপমালংকার দোষ প্রদর্শন করার জন্য 'সমুব্বেজেতি' ইত্যাদি বলছেন। 'যা ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি', এখানে 'আদি' শব্দ দ্বারা ভিন্ন বচন, হীনতা, অধিকতা ইত্যাদির গ্রহণ হয়েছে। 'তু' শব্দটি অর্থদ্যোতক, যার অর্থ 'তথাপি'। বুদ্ধিমান বা মেধাবীকে উদ্বিগ্ন করে অর্থাৎ আনন্দিত করে না। এই ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি কোনো কোনো ক্ষেত্রে (সর্বত্র নয়) উপমার দোষ সৃষ্টির জন্য অর্থাৎ বিরোধের জন্য যথেষ্ট বা সমর্থ। 'তা যেমন'—এই বলে উদাহরণ দিচ্ছেন।

205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe –

২০৫. দোষ পরিচ্ছেদে দোষসমূহের অনুদ্দেশের (উল্লেখ না করার) শেষে নির্দিষ্ট দুষ্ট অলংকারের প্রদর্শনের উদাহরণে—

‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti.

“যেখানে অলংকারের দোষ ঘটে, তা-ই দুষ্ট অলংকার; সেই অলংকারের নির্দেশে তার রূপ প্রকাশিত হবে।”

Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathā’’ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ.

কৃত প্রতিজ্ঞা অনুসারে এখন প্রদর্শন করার জন্য 'সমুব্বেজেতি' ইত্যাদি বলছেন। যে ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি অর্থাৎ বক্ষ্যমাণ ভিন্ন লিঙ্গ ও বচন প্রভৃতি প্রজ্ঞাবান কবিকে উদ্বিগ্ন করে, অর্থাৎ 'এমন বলা উচিত ছিল'—এইরূপ উদ্বেগ সৃষ্টি করে, সেই ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি উপমার দোষের জন্য অর্থাৎ যথোক্ত উপমা বিনাশের জন্য কোনো কোনো ক্ষেত্রে—যেমন 'ইত্থীবায়ং জনো যাতি' (এই ব্যক্তি নারীর মতো যায়) ইত্যাদি বক্তব্য বিষয় ছাড়া অন্য ক্ষেত্রে—যথেষ্ট বা সমর্থ। 'তা যেমন'—এই বলে উদাহরণ দিচ্ছেন। 'ভিন্ন ও বিসদৃশ যে লিঙ্গ' এবং 'তা যার আদি অর্থাৎ বিসদৃশ বচন প্রভৃতি' এবং 'উপমার দূষণ'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

206.

২০৬.

Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna-Liṅgā’kāsaṃ sarāniva;

Vijātivacanā hīnā,Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.

এই শশী (চন্দ্র) যেন হংসী—এটি ভিন্নলিঙ্গ দোষের উদাহরণ। আকাশ যেন সরোবরসমূহ—এটি বিজাতীয় বচন (ভিন্নবচন) দোষের উদাহরণ। প্রভুর প্রতি ভৃত্য কুকুরের মতো অনুরক্ত—এটি হীনোপমা দোষের উদাহরণ।

206. ‘‘Haṃsīvāya’’nti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso. Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti vijātivacanā visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva [Pg.213] bhatto’’ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā.

২০৬. 'হংসীবায়ং' বলতে এই শশী অর্থাৎ চন্দ্র হংসীর মতো বা হংসীসদৃশ। এটি ভিন্নলিঙ্গোপমা। 'আকাশং সরানিব' এটি বিজাতীয় বচন বা বিসদৃশ বচনোপমা। 'ভৃত্য প্রভুর প্রতি কুকুরের মতো অনুরক্ত'—এটি হীনোপমা, কারণ কুকুরের মতো হীন জাতি ইত্যাদির সাথে শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির উপমা দেওয়া হয়েছে।

206. ‘‘Haṃsi’’ccādi. Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho.

২০৬. 'হংসী' ইত্যাদি। এই শশী অর্থাৎ চন্দ্র হংসীর মতো বা হংসী-ধেনুর মতো হয়। এই জাতীয় উপমা ভিন্নলিঙ্গোপমা, কারণ উপমেয় থেকে এর লিঙ্গ ভিন্ন। আকাশ অর্থাৎ নভোমণ্ডল সরোবরসমূহের মতো—এটি বিজাতীয় বচনোপমা, কারণ উপমেয়ের সাথে এর বচন বিসদৃশ। অধিপতি বা প্রভুর প্রতি ভৃত্য বা সেবক কুকুরের মতো অনুরক্ত—এটি হীনোপমা, কারণ জাতিহীন কুকুরের সাথে উত্তম পুরুষের উপমা দেওয়া হয়েছে। 'ভিন্ন লিঙ্গ যার' এবং 'বিবিধ জাতি বা স্বভাব যার' এবং 'বিজাতীয় বচন যার উপমায়'—এই হলো বিগ্রহ বাক্য।

207.

২০৭.

Khajjoto bhānumālīva,Vibhātītyadhikopamā;

Aphuṭṭhatthā balambhodhi,Sāgaro viya saṃkhubhi.

জোনাকি সূর্যদেবের মতো শোভা পাচ্ছে—এটি অধিকোপমা। সৈন্যরূপ সমুদ্র সাগরের মতো সংক্ষুব্ধ হলো—এটি অস্ফুটার্থোপমা।

207. ‘‘Khajjoto’’iccādi. Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītyadhikopamā adhikena hīnassa upamitattā. Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā.

২০৭. 'খজ্জোতো' ইত্যাদি। জোনাকি ভানুমান অর্থাৎ সূর্যের মতো শোভা পাচ্ছে—এটি অধিকোপমা, কারণ হীন বস্তুকে অধিক বা শ্রেষ্ঠ বস্তুর সাথে উপমিত করা হয়েছে। সৈন্যরূপ সমুদ্র সাগরের মতো সংক্ষুব্ধ হলো—এটি অস্ফুটার্থোপমা, কারণ 'বলম্ভোধি' (সৈন্যরূপ সমুদ্র) এই রূপকের দ্বারা সৈন্যের বিশালতা জানা যাওয়ার পর পুনরায় 'সাগরের মতো' এই উপমার দ্বারা কোনো বিশেষ অর্থ স্পষ্ট বা অস্ফুট রয়ে যায়।

207. ‘‘Khajjoto’’ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. ‘‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, [Pg.214] tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ.

২০৭. 'খজ্জোতো' ইত্যাদি। 'জোনাকি সূর্যের মতো শোভা পাচ্ছে'—এই উপমাটি অধিকোপমা, কারণ অধিক উপমানের সাথে উপমিত করার কারণে এটি অধিকোপমা নামে অভিহিত হয়। 'সৈন্যরূপ সমুদ্র সাগরের মতো সংক্ষুব্ধ হলো'—এটি অস্ফুটার্থোপমা, কারণ সৈন্যের বিশালতা 'বলম্ভোধি' (সৈন্যরূপ সমুদ্র) এই তিরোভূত উপমার দ্বারাই অবগত হওয়া গেছে, তাই পুনরায় 'সাগরের মতো' এই উপমার দ্বারা স্পর্শ করার মতো কোনো অতিরিক্ত অর্থ না থাকায় এটি অস্ফুটার্থোপমা নামে অভিহিত হয়। 'অস্ফুট অর্থ যার' এবং 'সৈন্যই সমুদ্র'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

208.

২০৮.

Cande kalaṅko bhiṅgove-Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;

Khaṇḍitā keravākāro,Sakalaṅko nisākaro.

চন্দ্রের কলঙ্ক যেন ভ্রমর—এটি উপমাপেক্ষিণী উপমা। কলঙ্কযুক্ত নিশাকর (চন্দ্র) কুমুদের মতো—এটি খণ্ডিতোপমা।

208. ‘‘Cande’’iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā.

২০৮. 'চান্দে' ইত্যাদি। চন্দ্রে কলঙ্ক ভ্রমরের মতো—এই উপমাটি 'চন্দ্র পুষ্পবৃক্ষসদৃশ' এইরূপ অন্য উপমার অপেক্ষা রাখে, কারণ চন্দ্রে ভ্রমর থাকা সম্ভব নয়, কিন্তু পুষ্পবৃক্ষে সম্ভব। তাই এই উপমাটি উপমাপেক্ষিণী। কলঙ্কযুক্ত অর্থাৎ শশলাঞ্ছন নিশাকর চন্দ্র কুমুদের মতো—এটি খণ্ডিতোপমা, কারণ কুমুদের ভেতরের কৃষ্ণতা প্রতিপাদন করার জন্য 'ভ্রমরসহ কুমুদসদৃশ' বলা উচিত ছিল, কিন্তু তা না বলায় এটি খণ্ডিত হয়েছে।

208. ‘‘Cande’’ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ.

২০৮. 'চান্দে' ইত্যাদি। 'চন্দ্রে কলঙ্ক ভ্রমরের মতো'—এই উপমাটি উপমাপেক্ষিণী, কারণ এটি চন্দ্রের উপমাস্বরূপ পুষ্পবৃক্ষ ইত্যাদির অপেক্ষা রাখে বলে এটি উপমাপেক্ষিণী নামে অভিহিত হয়। চন্দ্রে ভ্রমরের অস্তিত্ব না থাকায়, তার বিষয়ীভূত পুষ্পবৃক্ষ ইত্যাদিকে চন্দ্রের উপমারূপে গ্রহণ করে না বলায় এটি দুষ্ট—এই হলো অভিপ্রায়। কলঙ্কযুক্ত নিশাকর চন্দ্র কুমুদসদৃশ—এটি খণ্ডিতোপমা, কারণ চন্দ্রের কৃষ্ণতা প্রকাশ করার জন্য 'ভ্রমরসহ কুমুদসদৃশ' বলা উচিত ছিল, কিন্তু ভ্রমর-উপমার অভাবের কারণে খণ্ডিত হওয়ায় এটি খণ্ডিতোপমা নামে অভিহিত হয়। 'উপমা অপেক্ষা করে যা' এবং 'খণ্ডতা প্রাপ্ত হয়েছে যা' অথবা 'খণ্ডের সাথে যুক্ত যা' এবং 'কুমুদের আকার যার' এবং 'কলঙ্কের সাথে বর্তমান যা'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

209.

২০৯.

Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā;

Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu.

এইরূপ অন্যান্য রূপের প্রতি পণ্ডিতগণ অনাদর প্রকাশ করেন; কিন্তু কোনো কোনো প্রয়োগে পণ্ডিতগণ আদরও (গ্রহণযোগ্যতা) প্রদর্শন করে থাকেন।

209. Vuttaṃ [Pg.215] nigameti ‘‘icceva’’mādinā. Rūpesu payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti. Casaddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti.

২০৯. উক্ত বিষয় উপসংহার করছেন 'ইচ্চেব' ইত্যাদি দ্বারা। রূপসমূহে অর্থাৎ প্রয়োগসমূহে। যাদের আদর বা সম্মান অপগত হয়েছে, তারা সেইরূপ হন। ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি কি নিয়ত অনাদরণীয়ই? অনিয়ত হলে তা গ্রহণযোগ্যও হতে পারে—এই কথা জানানোর জন্য 'করোন্তি' ইত্যাদি বলছেন। কোনো কোনো প্রয়োগে ধীর অর্থাৎ কবিগণ আদরও প্রদর্শন করেন। 'চ' শব্দটি অন্য বক্তব্য বিষয়কে সমুচ্চয় করছে।

209. ‘‘Icce’’ccādi. Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. Casaddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati.

২০৯. 'ইচ্চে' ইত্যাদি। ইতিপূর্বে নির্দিষ্ট এই প্রকার রূপের প্রয়োগসমূহে পণ্ডিতগণ অনাদরকারী হন। এই পণ্ডিতগণই আবার কোনো কোনো ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি প্রয়োগে আদরও প্রদর্শন করেন। 'ইতি এবং'—এই প্রকার আদি যাদের এবং 'সেই সেই রূপসমূহ' এবং 'যাদের আদর অপগত হয়েছে'—এই হলো বিগ্রহ বাক্য। 'চ' শব্দটি বাক্যন্তরের সমুচ্চয়ার্থে ব্যবহৃত। অতএব, অনাদরের অর্থের সাথে অন্য ক্ষেত্রে আদর প্রদর্শন করা বর্তমান আলোচনার ধারাবাহিকতাকে আকর্ষণ করে।

210.

২১০.

Itthīvā’yaṃ jano yāti,Vadatyesā pumā viya;

Piyo pāṇā ivā’yaṃ me,Vijjā dhanamiva’ccitā.

এই ব্যক্তি নারীর মতো যায়; এই নারী পুরুষের মতো কথা বলে; এই ব্যক্তি আমার প্রাণের মতো প্রিয়; অর্জিত বিদ্যা ধনের মতো।

210. Udāharati ‘‘itthi’’ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. Ayamicchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho, vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo.

২১০. উদাহরণ দিচ্ছেন 'ইত্থি' ইত্যাদি। এই ব্যক্তি নারীর মতো যায়—ক্রিয়ার অনুবর্তন হেতু। এই নারী পুরুষের মতো কথা বলে—পুরুষোচিত প্রগলভতার কারণে। এখানে উপমান ও উপমেয়ের লিঙ্গভেদ রয়েছে। এই অভীষ্ট ব্যক্তি আমার প্রাণের মতো প্রিয় বা ইষ্ট, এবং ব্যাকরণ প্রভৃতি বিদ্যা ধনের মতো অর্জিত বা সঞ্চিত—এটি বচনভেদ।

210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘itthīvā’ya’’miccādinā. Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilā [Pg.216] viya yāti. Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva āyavova piyo. Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva.

২১০. এখন ভিন্নলিঙ্গসমূহের গ্রহণযোগ্য বিষয় প্রদর্শন করছেন 'ইত্থীবায়ং' ইত্যাদি দ্বারা। এই ব্যক্তি নারীর মতো অর্থাৎ মন্থর গমনের কারণে মহিলার মতো যায়। এই নারী পুরুষের মতো অর্থাৎ পুরুষোচিত প্রগলভতাযুক্ত হওয়ার কারণে পুরুষের মতো কথা বলে। এখানে উপমান ও উপমেয়ের লিঙ্গভেদ থাকা সত্ত্বেও কবিগণ আদর প্রদর্শন করেন। এই পুরুষ আমার প্রাণের মতো অর্থাৎ আয়ুর মতোই প্রিয়। অর্জিত বা সঞ্চিত ব্যাকরণ, অভিধান প্রভৃতি বিদ্যা ধনের মতো হয়। এখানে উপমান ও উপমেয়ের বচনভেদ থাকা সত্ত্বেও তা ইষ্ট বা গ্রহণযোগ্য।

211.

২১১.

Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate;

Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.

হে মহীপাল! আপনার মতো দেবরাজ ইন্দ্র শোভা পাচ্ছেন; এই রাজা তেজের দ্বারা সূর্যের সমকক্ষতা লাভ করতে সমর্থ।

211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘bhavaṃ viyi’’ccādi. Mahīpāletyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti.

২১১. হীন ও অধিকের উত্তম উদাহরণ দিচ্ছেন 'ভবং বিয়' ইত্যাদি দ্বারা। 'মহীপাল' হলো সম্বোধন, দেবরাজ আপনার মতো শোভা পাচ্ছেন। এইভাবে হীনের সাথেও উপমা হয়। এই প্রকার সমুচিত বিষয়ে লিঙ্গ ও বচনভেদ প্রভৃতি উপমাকে দূষিত করে না।

211. ‘‘Bhava’’miccādi. Mahīpāla bho rāja, devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti ivasaddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti.

২১১. 'ভবং' ইত্যাদি। হে মহীপাল অর্থাৎ হে রাজন! দেবরাজ শক্র (ইন্দ্র) আপনার মতো শোভা পাচ্ছেন। এখানে ইন্দ্রকে গ্রহণ করে 'আপনার মতো'—এইরূপ হীনতা সত্ত্বেও তা গ্রহণযোগ্য। এই রাজা তেজের দ্বারা অংশuমান অর্থাৎ সূর্যের কক্ষ বা পদবী আরোহণ করতে অর্থাৎ লাভ করতে সমর্থ। এখানে তেজের দ্বারা অধিক সূর্য উপমান হলেও তা গ্রহণযোগ্য, এবং 'কক্ষ আরোহণ করা' হলো 'ইব' শব্দের পর্যায়বাচক। এই প্রকার ভিন্নলিঙ্গ প্রভৃতি উপমা উপমার দোষ সৃষ্টি করে না।

212.

২১২.

Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;

Upameva tirobhūta-bhedā rūpakamuccate.

উপমান ও উপমেয়ের অভেদ নিরূপণ করাকে অথবা যার ভেদ তিরোহিত হয়েছে এমন উপমাকেই রূপক অলংকার বলা হয়।

212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti [Pg.217] rūpakamuccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpakamuccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo.

২১২. “উপমানে” ইত্যাদি দ্বারা রূপক অলঙ্কার নিরূপণ করা হচ্ছে। পূর্বোক্ত উপমান ও উপমেয়ের অভেদ অর্থাৎ ভিন্নতাহীনতা নিরূপণ বা আরোপের মাধ্যমে উপমান ও উপমেয়ের অভেদ রূপায়িত বা প্রদর্শিত হয় বলে একে 'রূপক' বলা হয়। উপমানের সাথে উপমান ও উপমেয়ের অভেদ আরোপের ফলে যার ভেদ বা ভিন্নতা তিরোহিত (অপ্রকাশিত) হয়, পূর্বোক্ত লক্ষণযুক্ত সেই উপমাই 'রূপক' নামে অভিহিত হয়। যেমন— “পদাম্বুজ” (পাদপদ্ম) এখানে পদ বা পা-কে পদ্মের সদৃশ হওয়ার কারণে পদ্মরূপে রূপায়িত করা হয়েছে। এভাবে উপমেয় ও উপমানস্বরূপ পদ ও অম্বুজের (পদ্মের) অভেদ আরোপের ফলে উপমান ও উপমেয়গত সাধারণ ধর্মরূপ উপমার ভেদ বিদ্যমান থাকলেও তা তিরোহিত হয়ে যায়। কিন্তু “পদটি পদ্মের মতো” (পদং অম্বুজমিব)—এভাবে তা প্রকাশিত হয় না। সেই উপমাও অনুরূপভাবে উপমান ও উপমেয়ের অভেদ প্রাপ্ত হয় বলে একে 'রূপক' বলা হয়—এটাই অভিপ্রায়।

212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ.

২১২. এখন উদ্দিষ্ট ক্রম অনুসারে “উপমানো” ইত্যাদি দ্বারা রূপক অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। উপমান ও উপমেয়ের—অনতিপূর্বে নির্দেশিত উপমান ও উপমেয়ের—স্বভাবত ভেদ থাকা সত্ত্বেও প্রকট সাদৃশ্যকে আশ্রয় করে “সে-ই এই, এই-ই সে” এভাবে বক্তাদের দ্বারা পরিকল্পিত অভেদের নিরূপণ অর্থাৎ উপমান ও উপমেয়ের পদার্থসমূহে বুদ্ধির দ্বারা আরোপকে আশ্রয় করে তিরোহিত-ভেদযুক্ত, “পদটি পদ্মের মতো” এভাবে প্রকট ভিন্নতা ছাড়া “পদাম্বুজ” এর মতো তিরোহিত-ভেদযুক্ত উপমাই, অর্থাৎ পদার্থসমূহের সাধারণ ধর্মরূপ উপমাই 'রূপক' বলে অভিহিত হয়। প্রকট সাদৃশ্যকে আশ্রয় করে উপমান ও উপমেয় বস্তুকে অভেদরূপে গ্রহণ করা হয়। তাদের অভেদ গ্রহণের মাধ্যমেই তাদেরকে আশ্রয় করে বিদ্যমান ভিন্ন সাধারণ ধর্মরূপ উপমার ভেদও তিরোহিত হয়। এভাবে তিরোহিত-ভিন্নতাযুক্ত সাধারণ ধর্মরূপ উপমাই বস্তুর অভেদ প্রকাশ করে বলে একে 'রূপক' বলা হয়—এটাই অভিপ্রায়। “যার ভেদ তিরোহিত হয়েছে” এবং “অভেদ রূপায়িত বা প্রকাশ করে”—এটাই বাক্যার্থ।

213.

২১৩.

Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.

অশেষবস্তুবিষয়ক (সমগ্রবস্তুবিষয়ক) এবং একদেশবিবর্ত্তী (আংশিকবিবর্ত্তী)—এই রূপক দুই প্রকার। পুনরায় প্রত্যেকে সমাস ইত্যাদির ভেদে তিন প্রকার।

213. Tassa [Pg.218] bhedaṃ niddisati ‘‘asesa’’iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā.

২১৩. “অশেষ” ইত্যাদি দ্বারা তার ভেদ নির্দেশ করছেন। অশেষ (সমগ্র) বস্তু যার বিষয়, তা অশেষবস্তুবিষয়ক এবং একদেশে বা অবয়বে বিবর্তিত হয় বলে তা একদেশবিবর্ত্তী—এই রূপক দুই প্রকার। পুনরায় প্রত্যেকে আলাদা আলাদাভাবে সমাস ইত্যাদির ভেদে অর্থাৎ উপমান ও উপমেয়ের সমাস হওয়ার কারণে সমাস রূপক, অসমাস রূপক এবং সমাসাসমাস (মিশ্র) রূপক ভেদে তিন প্রকার হতে পারে।

213. ‘‘Asesi’’ccādi. Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho.

২১৩. “অশেষ” ইত্যাদি। সেই রূপক অশেষবস্তুবিষয়ক এবং একদেশবিবর্ত্তী ভেদে দুই প্রকার হয়। পুনরায় প্রত্যেকে সেই উভয়ই সমাস ইত্যাদির ভেদে সমাস রূপক, অসমাস রূপক এবং সমাসাসমাস রূপক—এই ভেদে তিন প্রকার হয়। “অশেষ বস্তু যার বিষয়”, “একদেশে বিবর্তিত হয়”, “প্রত্যেকটির প্রতি”, “সমাস রূপক আদি যাদের”, “তাদের বশ বা ভেদ” এবং “তিন প্রকারে”—এটাই ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ।

Asesavatthuvisayasamāsa

অশেষবস্তুবিষয়ক সমাস রূপক

214.

২১৪.

Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ;

Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ.

অঙ্গুলিরূপ পত্রে সুশোভিত এবং নখকিরণরূপ কেশরযুক্ত মুনীন্দ্রের পাদপদ্ম কোন ব্যক্তি মস্তক দ্বারা ধারণ (পূজা) করেন না?

214. Udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

২১৪. “অঙ্গুলি” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। অঙ্গুলিসমূহের উপমানযোগ্যতার কারণে স্নিগ্ধ ও তাম্রবর্ণের দল বা পত্রসমূহ দ্বারা সুশোভিত অর্থাৎ অত্যন্ত উজ্জ্বল এবং নখের দীপ্তি বা কিরণসমূহ যার কেশরস্বরূপ, সেই মুনীন্দ্রের পাদপদ্ম মস্তক দ্বারা কোন ব্যক্তি অলঙ্কারস্বরূপ ধারণ করেন না? এটি অশেষবস্তুবিষয়ক সমাস রূপক, কারণ এখানে অঙ্গী বা প্রধান পদের অঙ্গসমূহ অর্থাৎ অঙ্গুলি ইত্যাদির অশেষ (সমগ্র) রূপায়ণ করা হয়েছে। এভাবে পরবর্তীতেও যথোপযুক্তভাবে বুঝতে হবে।

214. Idāni udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke [Pg.219] na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ.

২১৪. এখন উদাহরণ দিচ্ছেন “অঙ্গুলি” ইত্যাদি। অঙ্গুলিরূপ পত্রে সুশোভিত, নখকিরণরূপ কেশরযুক্ত মুনীন্দ্রের পাদপদ্ম মস্তক দ্বারা কে ধারণ করেন না? বিশেষ্যভূত চরণ এবং বিশেষণভূত অঙ্গুলি ও নখকিরণ—এদের উপমানভূত পদ্ম, পত্র ও কেশরের সাথে অভেদ কল্পনার মাধ্যমে একত্ব গ্রহণ করে সমাসবদ্ধভাবে নির্দেশ করার কারণে এটি 'অশেষবস্তুবিষয়ক সমাস রূপক' নামে অভিহিত। “অঙ্গুলিসমূহ-ই পত্র”, “তা দ্বারা সুশোভিত”, “নখসমূহের দীপ্তি” এবং “তা-ই যার কেশর”—এটাই বাক্যার্থ।

Asesavatthuvisayaasamāsa

অশেষবস্তুবিষয়ক অসমাস রূপক

215.

২১৫.

Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;

Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.

তাঁর প্রচুর গুণসমূহ রত্নরাজি, করুণা শীতল জল এবং গাম্ভীর্য অগাধতা; এই জিন (বুদ্ধ) আমাদের প্রত্যক্ষ সাগরস্বরূপ।

215. ‘‘Ratanāni’’iccādi. Ayaṃ jino sammāsambuddho, paccakkho na parokkho amhākaṃ ambudhi sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa bhūrī bahavo guṇā mettādayo, te ratanāni atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa gambhīrattamanuttānatā lābhādīsu, taṃ agādhattamakalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ.

২১৫. “রত্নানি” ইত্যাদি। এই জিন সম্যকসম্বুদ্ধ আমাদের প্রত্যক্ষ (পরোক্ষ নয়) সাগরস্বরূপ। কীভাবে? তাঁর যে প্রচুর বা বহু গুণ মৈত্রী আদি রয়েছে, তা অতুলনীয় ও দুর্লভ দর্শনাদি সাধারণ ধর্মের কারণে রত্নস্বরূপ। তাঁর যে করুণা, তা সকল মানুষের সন্তাপ দূর করার সাধারণ ধর্মের কারণে শীতল জলস্বরূপ। লাভ-অলাভ ইত্যাদিতে তাঁর যে গাম্ভীর্য বা অনুত্তানতা, তা অতলস্পর্শী সাগরস্থিতির সাধারণ ধর্মের কারণে অগাধতাস্বরূপ। এটি অশেষবস্তুবিষয়ক অসমাস রূপক।

215. ‘‘Ratanāni’’ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho ambudhi sāgaro, tathā hi tassa bhūrī guṇā sīlasamādhiādayo ratanāni cittīkatādisādhammato ratanāneva, karuṇā anaññasādhāraṇakaruṇā sītalaṃ jalaṃ santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, gambhīrattaṃ lābhālābhādīsu ekākāratā agādhattaṃ gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ.

২১৫. “রত্নানি” ইত্যাদি। এই জিন আমাদের প্রত্যক্ষ সাগরস্বরূপ, কারণ তাঁর প্রচুর গুণ শীল-সমাধি আদি পূজনীয়তা প্রভৃতি সাধারণ ধর্মের কারণে রত্নস্বরূপ, করুণা অর্থাৎ অসাধারণ করুণা সন্তাপ দূর করার সাধারণ ধর্মের কারণে শীতল জলস্বরূপ এবং লাভ-অলাভ ইত্যাদিতে একাকারতা বা গাম্ভীর্য অগাধতাস্বরূপ বা গভীরতাই হয়। এটি অশেষবস্তুবিষয়ক অসমাস রূপক। “ভুরি” শব্দটি অব্যয়।

Asesavatthuvisayamissaka

অশেষবস্তুবিষয়ক মিশ্র রূপক

216.

২১৬.

Candikā [Pg.220] mandahāsā te, muninda vadaninduno;

Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ.

হে মুনীন্দ্র! আপনার মুখচন্দ্রের মৃদুহাস্যরূপ জ্যোৎস্না সজ্জনদের মনরূপ কুমুদবনকে প্রফুল্ল করছে।

216. ‘‘Candikā’’iccādi. ‘‘Muninda’’iccāmantanaṃ, te vadanameva indu vadaninduno iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā candikā candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ.

২১৬. “চন্দ্রিকা” ইত্যাদি। “মুনীন্দ্র” এটি সম্বোধন। “আপনার মুখই চন্দ্র” (বদনিন্দু)—এটি সমাস রূপক। “এই মৃদুহাস্যই জ্যোৎস্না” (মন্দহাসা চন্দ্রিকা)—এটি অসমাস রূপক। “সজ্জনদের মনই কুমুদ বা শাপলা” (মনোকুমুদ)—এটি সমাস রূপক। “তাদের কানন বা বনকে প্রফুল্ল বা বিকশিত করছে”—এটি সমাসাসমাস (মিশ্র) রূপক।

216. ‘‘Candi’’ccādi. He munindate tuyhaṃ vadaninduno mukhacandassa mandahāsā mandamihitabhūtā candikā candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā ayaṃ vadanindu. Sādhumanokumudakānanaṃ sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ pabodhayati vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho.

২১৬. “চন্দ্রিকা” ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র! আপনার মুখচন্দ্রের মৃদুহাস্যরূপ জ্যোৎস্না বা চন্দ্রকান্তি—এখানে “অয়ং” (এই) জাতিবাচক একবচন দ্বারা মৃদুহাস্যরূপ জ্যোৎস্নাকে নির্দেশ করা হয়েছে। অথবা, এই মুখচন্দ্র সজ্জনদের মনরূপ কুমুদবনকে অর্থাৎ সৎপুরুষদের চিত্তরূপ শাপলাবনকে প্রফুল্ল বা বিকশিত করছে। “চন্দ্রিকা মন্দহাসা” এটি অসমাস রূপক। “বদনিন্দু” এবং “মনোকুমুদকানন” সমাস রূপক। অতএব এটি অশেষবস্তুবিষয়ক সমাসাসমাস (মিশ্র) রূপক। “মৃদু এবং সেই হাস্য”, “মুখই চন্দ্র”, “সজ্জনদের মনসমূহ”, “সেগুলোই কুমুদ”, “তাদের কানন”—এটাই ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ।

217.

২১৭.

Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;

Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati.

অশেষবস্তুবিষয়ক রূপকের এই প্রকারভেদসমূহ বলা হলো। এখন একদেশবিবর্ত্তী রূপকের ভেদ বলা হচ্ছে।

217. Nigamayati ‘‘asesi’’ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti ‘‘eki’’ccādinā.

২১৭. “অশেষ” ইত্যাদি দ্বারা উপসংহার করছেন। “একদেশ” ইত্যাদি দ্বারা দ্বিতীয় প্রকারের ভেদ বলার প্রতিজ্ঞা করছেন।

217. ‘‘Asese’’ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake ayaṃ ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake bhedo viseso pavuccati.

২১৭. “অশেষ” ইত্যাদি। অশেষবস্তুবিষয়ক রূপকে এই “অঙ্গুলীদলসংশোভী” ইত্যাদি তিনটি উদাহরণ প্রকারভেদস্বরূপ। এখন একদেশবিবর্ত্তী রূপকের বিশেষ ভেদ বলা হচ্ছে।

Ekadesavivattisamāsa

একদেশবিবর্ত্তী সমাস রূপক

218.

২১৮.

Vilāsahāsakusumaṃ, [Pg.221] rucirādharapallavaṃ;

Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.

লীলাময় হাস্যরূপ পুষ্প এবং সুন্দর অধররূপ পল্লবযুক্ত মুনির মুখ দর্শন করে কোন ব্যক্তি সুখ লাভ করেন না?

218. ‘‘Vilāsa’’iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. Ruciro manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ.

২১৮. “বিলাস” ইত্যাদি। বিলাসের সাথে যুক্ত হাস্যই যার পুষ্প। সুন্দর বা মনোহর অধরই যার পল্লব। অনুরূপ মুনির মুখ দর্শন করে কোন ব্যক্তি সুখ লাভ করেন না? অর্থাৎ সকলেই লাভ করেন। এখানে অঙ্গসমূহ অর্থাৎ হাস্য ইত্যাদির রূপায়ণ করা হলেও অঙ্গী বা প্রধান মুখকে রূপায়িত করা হয়নি বলে এটি 'একদেশবিবর্ত্তী সমাস রূপক'। এভাবে পরবর্তীতেও যথোপযুক্তভাবে বুঝতে হবে।

218. ‘‘Vilāsi’’ccādi. Vilāsahāsakusumaṃ līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ rucirādharapallavaṃ manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā ke vā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ.

২১৮. “বিলাস” ইত্যাদি। লীলাময় হাস্যরূপ পুষ্প এবং সুন্দর অধররূপ পল্লবযুক্ত মুনির মুখ দর্শন করে কোন ব্যক্তি সুখ লাভ করেন না অর্থাৎ প্রীতিসুখ অনুভব করেন না? অবশ্যই অনুভব করেন। বিশেষণভূত হাস্য ও অধরের সাথে উপমানভূত পুষ্প ও পল্লবের অভেদ প্রদর্শন করা হলেও বিশেষ্যভূত মুখের অন্য কোনো উপমান বস্তুর সাথে অভেদ বলা হয়নি বলে অভেদ আরোপ কেবল একদেশেই বিবর্তিত হয়েছে; তাই এটি 'একদেশবিবর্ত্তী সমাস রূপক'। “বিলাসের সাথে যুক্ত হাস্য”, “তা-ই যার পুষ্প”, “সুন্দর এবং সেই অধর”, “তা-ই যার পল্লব”—এটাই বাক্যার্থ।

Ekadesavivattiasamāsa

একদেশবিবর্ত্তী অসমাস রূপক

219.

২১৯.

Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;

Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.

মুনীন্দ্রের পাদযুগল আপনাকে বিজয় দান করুক, যাঁর অত্যন্ত মনোহর নখকিরণসমূহ পাপবিজয়ের উত্তোলিত পতাকাস্বরূপ।

219. ‘‘Pāda’’iccādi. Munindassa vijayino pādadvandaṃ tava vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa paramaccantaṃ kantā manuññā nakharaṃsī pāpānaṃ lobhādīnaṃ jaye ussitā dhajā ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ.

২১৯. “পাদ” ইত্যাদি। বিজয়ী মুনীন্দ্রের পাদযুগল আপনাকে বিজয় অর্থাৎ প্রতিপক্ষের পরাভব দান করুক। কেমন পাদযুগল? যাঁর অত্যন্ত মনোহর নখকিরণসমূহ পাপ অর্থাৎ লোভ ইত্যাদির বিজয়ে উত্তোলিত পতাকা বা কেতুস্বরূপ। এটি একদেশবিবর্ত্তী অসমাস রূপক।

219. ‘‘Pāde’’ccādi.[Pg.222] Yassa sambuddhassa paraṃ atisayena kantā manuññā nakharaṃsī caraṇanakhakantiyo pāpajayaddhajā pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa pādadvandaṃ caraṇayugaḷaṃ tava tuyhaṃ vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho.

২১৯. “পাদ” ইত্যাদি। যে সম্যকসম্বুদ্ধের অত্যন্ত মনোহর নখকিরণসমূহ অর্থাৎ চরণের নখকান্তিসমূহ পাপবিজয়ে উত্তোলিত পতাকাস্বরূপ, সেই মুনীন্দ্রের পাদযুগল অর্থাৎ চরণযুগল আপনাকে বিজয় অর্থাৎ প্রতিপক্ষের পরাভব দান করুক। নখকিরণসমূহের সাথে উপমানভূত পতাকার অভেদ আরোপ করা হলেও “পাদযুগল” এর রূপায়ণ না করার কারণে এটি 'একদেশবিবর্ত্তী অসমাস রূপক' নামে অভিহিত। “পাপের জয়” এবং “তাতে পতাকা”—এটাই ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ।

Ekadesavivattimissaka

একদেশবিবর্ত্তী মিশ্র রূপক

220.

২২০.

Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno;

Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ.

অত্যন্ত নির্মল কপোেলবিশিষ্ট মুনীন্দ্রের মুখচন্দ্রের দ্বারা সজ্জনদের প্রফুল্ল হৃদয় কুমুদবনে পরিণত হয়েছে।

220. ‘‘Sunimmala’’iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ pabuddhaṃ dhammāvabodhavasena vikasitaṃ hadayaṃ cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ.

২২০. "সুনির্মল" ইত্যাদি। যাঁর কপোল (গাল) অত্যন্ত নির্মল, সেই মুনীন্দ্র-বদন-চন্দ্রের (বুদ্ধের মুখরূপ চন্দ্রের) প্রভাবে সাধুগণের প্রবুদ্ধ অর্থাৎ ধর্মাববোধের (ধর্ম উপলব্ধির) কারণে বিকশিত হৃদয়রূপ চিত্ত কুমুদবন (শালুকবন) হয়েছে—এটি একদেশবিবর্তি-সমাসাসমাস-রূপক অলঙ্কার।

220. ‘‘Sunimmali’’ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno sādhuppabuddhahadayaṃ sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ keravakānanaṃ kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ.

২২০. "সুনির্মল" ইত্যাদি। সুনির্মল কপোলবিশিষ্ট মুনীন্দ্র-বদন-চন্দ্রের প্রভাবে সজ্জনদের চতুরার্যসত্য উপলব্ধির দ্বারা প্রসন্ন মনরূপ প্রবুদ্ধ হৃদয় কুমুদবন হয়েছে। এখানে মুখ ও হৃদয়ের উপমানস্বরূপ চন্দ্র ও কুমুদের অভেদ আরোপ করে কপোলের মণ্ডলত্বাদি উপমাবিশেষের দ্বারা অনিরূপিত হওয়ায় এটি একদেশবিবর্তি-সমাসাসমাস-রূপক অলঙ্কার। এখানে সমাস বলতে কেবল 'বদনেন্দু' (মুখচন্দ্র) পদেরই হয়েছে। অসমাস বলতে কেবল 'হৃদয়-কেরব' (হৃদয়-কুমুদ) পদেরই হয়েছে। কারণ রূপকের ক্ষেত্রে সমাস ও অসমাস ভাব উপমান ও উপমেয় পদের উভয়েরই হয়ে থাকে। বাক্য বিশ্লেষণ: "সুষ্ঠু নির্মল" এবং "সেই কপোল যার আছে", "মুনীন্দ্রের বদনই চন্দ্র", "প্রবুদ্ধ যে হৃদয়", "সাধুগণের প্রবুদ্ধ হৃদয়" এবং "কুমুদসমূহের বন"—এই হলো বাক্যার্থ।

221.

২২১.

Rūpakāni [Pg.223] bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato;

Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.

যুক্ত ও অযুক্ত ইত্যাদি ভেদে রূপক অলঙ্কার অনেক প্রকার হয়ে থাকে; সেগুলি পৃথকভাবে বলা হয়নি, কারণ সেগুলি এই রূপকের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত।

221.

২২১.

Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha‘‘Rūpakāni’’ccādi;

Subodhaṃ;

Tattha –

রূপকের ভেদ কি কেবল এইটুকুই? তা জানাতে বলছেন—"রূপকানি" ইত্যাদি। এটি সুবোধ (সহজবোধ্য)। সেখানে—

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

"হে ধীর! শ্বেতপুষ্পের মতো উজ্জ্বল এবং চঞ্চল নেত্ররূপ ভ্রমরবিশিষ্ট আপনার এই মনোহর মুখমণ্ডল কার মনকে আকর্ষণ করে না?"

Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti.

পুষ্প ও ভ্রমরের পরস্পর যুক্ততার কারণে এটি যুক্তরূপক অলঙ্কার, এবং সেই অনুসারে অযুক্তরূপক অলঙ্কারও বুঝে নিতে হবে।

221. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha ‘‘rūpakāni’’ccādi. Rūpakāni yuttāyuttādibhedato yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, tāni rūpakāni ettheva rūpake antogadhāni. Iti tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho.

২২১. রূপক অলঙ্কার আরও আছে তা দেখানোর জন্য বলছেন—"রূপকানি" ইত্যাদি। যুক্ত ও অযুক্ত ইত্যাদি ভেদে যুক্তরূপক, অযুক্তরূপক ইত্যাদি রূপে রূপক অলঙ্কার অনেক প্রকার হয়ে থাকে। সেই রূপকগুলি এই রূপকের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত। এই কারণে সেগুলি পৃথকভাবে বলা হয়নি। "অন্তঃ" অর্থাৎ মধ্যে, "গধানি" অর্থাৎ প্রবৃত্ত বা নিহিত—এই হলো বিগ্রহ।

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

"হে ধীর! শ্বেতপুষ্পের মতো উজ্জ্বল এবং চঞ্চল নেত্ররূপ ভ্রমরবিশিষ্ট আপনার এই মনোহর মুখমণ্ডল কার মনকে আকর্ষণ করে না?"

Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma.

এখানে পুষ্প ও ভ্রমরের পারস্পরিক যুক্ততার কারণে এটি 'যুক্তরূপক' অলঙ্কার।

He dhīra sitapupphujjalaṃ mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ.

হে ধীর! মৃদুহাস্যরূপ শ্বেতপুষ্পের দ্বারা দীপ্তিময় এবং চঞ্চল নেত্ররূপ ভ্রমরবিশিষ্ট আপনার এই মনোহর মুখমণ্ডল কার মনকে আকর্ষণ করে না? এর বিপরীতটি 'অযুক্তরূপক' বলে জানতে হবে।

222.

২২২.

Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;

Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ.

"চন্দ্র হলো আকাশ-পদ্ম"—এটি খণ্ডরূপক এবং দুষ্ট (দোষযুক্ত)। কিন্তু "নেত্রসমূহ হলো পদ্মবন" ইত্যাদি বচনভেদ থাকা সত্ত্বেও সুন্দর।

222. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti ‘‘candimā’’iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ [Pg.224] khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ.

২২২. রূপকের বিরোধ ও অবিরোধ উপমার মতোই অনুমান করা সম্ভব—তা লক্ষ্য করে বলছেন "চন্দিমা" ইত্যাদি। এখানে আকাশকে জলাশয়রূপে রূপায়িত না করে চন্দ্রকে পদ্মরূপে রূপক করা অযুক্ত, তাই এই খণ্ডরূপকটি দোষযুক্ত বা দুষ্ট। কিন্তু "নেত্রসমূহ হলো পদ্মবন" ইত্যাদি বচনভেদ থাকা সত্ত্বেও সুন্দর।

222. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha ‘‘candimi’’ccādi. ‘‘Candimā cando ākāsapaduma’’nti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. Duṭṭhaṃ khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. ‘‘Ambhoruhavanaṃ nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva.

২২২. রূপকের গুণ ও দোষ উপমার মতোই কল্পনা করে গ্রহণ করতে হবে—এই উপদেশ দিয়ে বলছেন "চন্দিমা" ইত্যাদি। "চন্দ্র হলো আকাশ-পদ্ম"—এই খণ্ডরূপকে আকাশকে জলাশয়রূপে নিরূপণ না করায় এটি খণ্ডরূপক নামে অভিহিত। এটি খণ্ডিতোপমার মতো দোষদুষ্ট। কিন্তু "নেত্রসমূহ হলো পদ্মবন (নীলোৎপলবন)" ইত্যাদি উপমান ও উপমেয়ের বচনভেদ থাকা সত্ত্বেও সুন্দরই বটে।

223.

২২৩.

Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;

Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato.

"যেহেতু রূপক ও উপমার প্রকারভেদের কোনো শেষ নেই, তাই যা এখানে বলা হয়নি, তা অনুমানের দ্বারা জেনে নিতে হবে।"

223. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati ‘‘pariyanto’’iccādinā. Rūpakassa upamāya ca vikappānaṃ pabhedānaṃ pariyanto avasānaṃ natthi yaṃ yasmā kāraṇā, tena kāraṇena avuttaṃ ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? Anumānato yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho.

২২৩. উপমা ও রূপকের ভেদ কি কেবল এইটুকুই? "না" তা প্রকাশ করে না-বলা বিষয়কে অতিদেশ (প্রসারিত) করছেন "পরিয়ন্তো" ইত্যাদি দ্বারা। যেহেতু রূপক ও উপমার প্রকারভেদের কোনো শেষ বা অন্ত নেই, সেই কারণে এখানে অনুক্ত (না-বলা) প্রকারসমূহকে সমস্ত প্রকারের ব্যাপক সাধারণ লক্ষণের অনুগামী রূপক-প্রকার অনুসারে জেনে নিতে হবে। কেন? অনুমানের দ্বারা, অর্থাৎ পূর্বোক্ত প্রকাররূপ লিঙ্গ (চিহ্ন) থেকে অনুক্ত অবশিষ্ট রূপকসমূহের জ্ঞানরূপ অনুমান-জ্ঞানের দ্বারা—এই হলো অর্থ।

223. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha ‘‘pariyanto’’iccādi. Rūpakassa ca rūpakālaṅkārassa ca upamāya ca upamālaṅkārassa ca vikappānaṃ vividhākārena kappitapakkhānaṃ pariyanto koṭi yaṃ yasmā natthi, tena kāraṇena avuttaṃ imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ anumānato anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi [Pg.225] siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti.

২২৩. এখন এই উপমা ও রূপকের অনুক্ত অনন্ত ভেদসমূহ উক্ত লক্ষণের অনুসারেই জানতে হবে—তা দেখানোর জন্য বলছেন "পরিয়ন্তো" ইত্যাদি। যেহেতু রূপক অলঙ্কার ও উপমা অলঙ্কারের বিভিন্ন প্রকার কল্পিত ভেদের কোনো শেষ বা সীমা নেই, সেই কারণে এই সুবোধালঙ্কার গ্রন্থে অনুক্ত পক্ষসমূহকে অনুমানের দ্বারা (অনুমান জ্ঞানের দ্বারা) জেনে নিতে হবে। অভিপ্রায় এই যে, উপমা ও রূপকের সমস্ত অনুক্ত পক্ষকে ব্যাপ্ত করে থাকা সাধারণ লক্ষণকে অতিক্রম না করে, উক্ত সেই সেই পক্ষরূপ লিঙ্গের দ্বারা সিদ্ধ অনুমান-জ্ঞানের মাধ্যমে সাধারণ লক্ষণের অন্তর্গত অনুক্ত রূপকসমূহের জ্ঞান লাভ করা সম্ভব। রূপক যেহেতু উপমারই অন্তর্গত, তাই উপমার ক্ষেত্রে নির্দেশিত দোষ ও গুণ উভয় অলঙ্কারেরই উক্ত ও অনুক্ত পক্ষের জন্য সাধারণ (একই) হয়ে থাকে।

224.

২২৪.

Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca;

Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.

"অর্থের, পদের অথবা উভয়েরই যে বারবার উচ্চারণ (পুনরাবৃত্তি), তাকে 'আবৃত্তি' অলঙ্কার বলে জানতে হবে।"

224. Āvuttimadhikiccāha ‘‘puna’’iccādinā. Atthassa abhidheyyassa padassa saddassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca punappunaṃ bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, sāyaṃ tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvuttīti.

২২৪. আবৃত্তি অলঙ্কারকে অধিকৃত করে বলছেন "পুন" ইত্যাদি। অর্থের (বাচ্যের), পদের (শব্দের) এবং উভয়েরই (অর্থ ও পদের) যে বারবার বা পুনঃপুনঃ উচ্চারণ, তা নাম অনুসারে তিন প্রকার 'আবৃত্তি' অলঙ্কার বলে জানতে হবে। উচ্চারণের কারণে বারবার আবর্তিত হওয়াকে আবৃত্তি বলে।

224. Idāni āvuttiṃ dasseti ‘‘punappune’’ccādinā. Atthassa saddābhihitaatthassa ca padassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, sā ayaṃ tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. Punappuneti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvutti.

২২৪. এখন আবৃত্তি অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন "পুনপ্পুন" ইত্যাদি দ্বারা। শব্দের দ্বারা অভিহিত অর্থের, পদের এবং উভয়েরই যে পুনঃপুনঃ উচ্চারণ, তা নাম অনুসারে তিন প্রকার 'আবৃত্তি' অলঙ্কার বলে জানতে হবে। "পুনঃপুনঃ" এই অব্যয়টি ক্রিয়ার বাহুল্য অর্থে ব্যবহৃত হয়। উচ্চারণের কারণে বারবার আবর্তিত হওয়াকে আবৃত্তি বলে।

Atthāvutti

অর্থাবৃত্তি (অর্থের আবৃত্তি)

225.

২২৫.

Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;

Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.

"জিনের (বুদ্ধের) এই যশঃরাশি সকলের মন হরণ করে, দশ দিক গ্রহণ করে (ব্যাপ্ত করে) এবং নির্মলতা গ্রহণ করে।"

225. Udāharati ‘‘mano’’iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ janānaṃ mano cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā taṃvisayattā, nimmalattaṃ nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti.

২২৫. উদাহরণ দিচ্ছেন "মনো" ইত্যাদি। জিনের এই যশঃরাশি সকল মানুষের মন বা চিত্ত হরণ করে, দশ দিক গ্রহণ করে (সর্বদা তা ব্যাপ্ত করার কারণে) এবং নির্মলতা বা নির্মলভাব গ্রহণ করে। এখানে 'গ্রহণ' রূপ একটিমাত্র অর্থ বিভিন্ন প্রতিশব্দের (হরণ করে, গ্রহণ করে, লাভ করে) দ্বারা আবর্তিত হওয়ায় এটি 'অর্থাবৃত্তি' অলঙ্কার।

225. Udāharati [Pg.226] ‘‘mano harati’’ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ sattānaṃ mano cittaṃ harati gaṇhāti, dasa disā ādadāti avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, nimmalattañca bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho.

২২৫. উদাহরণ দিচ্ছেন "মনো হরতি" ইত্যাদি দ্বারা। জিনের এই যশঃরাশি সকল সত্ত্বের মন বা চিত্ত হরণ করে অর্থাৎ গ্রহণ করে, দশ দিক গ্রহণ করে (অবিষয় স্থানের অভাব হেতু) এবং নির্মলতাও প্রকৃত পরিশুদ্ধ গুণের দ্বারা নিষ্পন্ন হওয়ায় গ্রহণ করে। এখানে 'গ্রহণ করা' এই একটিমাত্র অর্থের জন্য "হরণ করে, গ্রহণ করে, লাভ করে" ইত্যাদি অন্যান্য প্রতিশব্দের পুনরাবৃত্তি হওয়ায় এটি 'অর্থাবৃত্তি' অলঙ্কার। বিগ্রহ বাক্য: "মল থেকে নির্গত" এবং "তার ভাব", "যশের রাশি"—এই হলো বিগ্রহ।

Padāvutti

পদাবৃত্তি (পদের আবৃত্তি)

226.

২২৬.

Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;

Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.

"মুনির দেহকান্তি সমস্ত দিক উদ্ভাসিত করছে; আর চন্দ্রাদির সমস্ত বিভা (দীপ্তি) যেন পরাহত হয়ে শয়ন করছে (বিলীন হচ্ছে)।"

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi vibhā sobhā hatā pahatā viya senti pavattantīti padāvutti.

২২৬. "বিভাসেন্তি" ইত্যাদি। মুনির দেহকান্তি সমস্ত দিক উদ্ভাসিত করছে (বিশেষভাবে দীপ্ত করছে), যেহেতু এমনটি হচ্ছে, সেই কারণে চন্দ্রাদির সমস্ত বিভা বা শোভা যেন পরাহত হয়ে শয়ন করছে (বিদ্যমান রয়েছে)—এটি 'পদাবৃত্তি' অলঙ্কার।

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi vibhā kantiyo hatā pahatā viya senti pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ.

২২৬. "বিভাসেন্তি" ইত্যাদি। মুনির দেহকান্তি সমস্ত দিক উদ্ভাসিত করছে যেহেতু বিশেষভাবে প্রকাশ করছে, সেই কারণে চন্দ্রাদির সমস্ত বিভা বা কান্তি যেন পরাহত হয়ে শয়ন করছে বা অবস্থান করছে। এখানে "বিভাসেন্তি" (বিভাসেন্তি এবং বিভা সেন্তি) পদেরই আবর্তন হওয়ায় এটি 'পদাবৃত্তি' অলঙ্কার। বাক্য বিশ্লেষণ: "দেহের কান্তি"—এই হলো বাক্য।

Ubhayāvutti

উভয়াবৃত্তি (উভয়ের আবৃত্তি)

227.

২২৭.

Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ;

Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane.

"এই জিন (বুদ্ধ) লোকে ক্লেশরূপ শত্রুকে জয় করে বিহার করছেন; আর এই শত্রুসমূহ যেন দুর্জনদের মধ্যে পুঞ্জীভূত হয়ে বিহার করছে।"

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati pavattati, ayaṃ tena jito arivaggo sattusamūho [Pg.227] dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti.

২২৭. "জিত্বা" ইত্যাদি। এই জিন ক্লেশরূপ শত্রুকে জয় করে লোকে বিহার করছেন (প্রবৃত্ত আছেন), আর তাঁর দ্বারা বিজিত এই শত্রুসমূহ দুর্জনদের মধ্যে পুঞ্জীভূত হয়ে বিহার করছে (সেখানে আশ্রয় না পাওয়ায়)। এখানে "বিহার করছেন" এই অর্থ এবং পদের পুনরাবৃত্তি হওয়ায় এটি 'উভয়াবৃত্তি' অলঙ্কার।

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ arivaggo klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ.

২২৭. "জিত্বা" ইত্যাদি। এই জিন ক্লেশরূপ শত্রুকে জয় করে লোকে বিহার করছেন, আর এই শত্রুসমূহ (ক্লেশরূপ শত্রুসমূহ) দুর্জনদের মধ্যে পুঞ্জীভূত হয়েই বিহার করছে। বাস-রূপ অর্থের এবং "বিহারতি" পদের পুনরায় উচ্চারণের কারণে এটি 'উভয়াবৃত্তি' অলঙ্কার নামে অভিহিত হয়। বাক্য বিশ্লেষণ: "ক্লেশই শত্রু", "শত্রুদের সমূহ", "যা রাশি ছিল না তা রাশি হয়েছে", "কুৎসিত জন"—এই হলো বাক্যার্থ।

228.

২২৮.

Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ;

Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā.

"এক স্থানে বিদ্যমান থেকেও যা সমস্ত বাক্যের উপকার করে, তাকে 'দীপক' অলঙ্কার বলে। তা আদি, মধ্য ও অন্ত ভেদে তিন প্রকার।"

228. Dīpakaṃ paridīpayamāha ‘‘ekatthe’’ccādi. Ekattha vākyassādo majjhe ante vā vattamānampi kriyājātyādikaṃ sabbassa abhimatassa kassaci vākyassa kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena dīpakaṃ nāma, dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. Tañca dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ tidhā ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti.

২২৮. দীপক অলঙ্কার প্রকাশ করে বলছেন "একত্থে" ইত্যাদি। বাক্যের শুরুতে, মধ্যে অথবা শেষে এক স্থানে বিদ্যমান থেকেও ক্রিয়া, জাতি ইত্যাদি যা সমস্ত অভীষ্ট বাক্যের (ক্রিয়া ও কারকের সম্বন্ধ প্রকাশকারী পদসমূহের) উপকার করে, বাক্যের অর্থের অন্বয় অনুসারে তাকে 'দীপক' অলঙ্কার বলে। প্রদীপের মতো এক স্থানে অবস্থান করেও তা সমস্ত পদের অর্থ অনুসারে সমগ্র বাক্যকে দীপ্ত বা প্রকাশিত করে। সেই দীপক অলঙ্কার আদি, মধ্য ও অন্ত যার বিষয় বা ক্ষেত্র—এমন তিন প্রকার, অর্থাৎ আদিদীপক, মধ্যদীপক ও অন্তদীপক। ক্রিয়া ইত্যাদির ভেদে এগুলিও আবার প্রত্যেকে তিন প্রকার হয়ে থাকে।

228. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ekatthe’’ccādinā. Ekattha vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ vattamānampi kriyājātiguṇattayaṃ sabbavākyopakārakaṃ vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ dīpakaṃ nāma ekaṭṭhāne [Pg.228] ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. Tañca dīpakaṃ ādimajjhantavisayaṃ vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti dīpakaṃ. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ.

২২৮. এখন 'একত্থ' ইত্যাদি দ্বারা দীপক অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। বাক্যের আদি, মধ্য বা অবসানের যেকোনো একটি স্থানে বিদ্যমান থেকেও ক্রিয়া, জাতি ও গুণ—এই ত্রয় যা সমগ্র বাক্যের উপকারক, বক্তার বিবক্ষিত ক্রিয়া ও কারকের সম্বন্ধ প্রকাশক পদসমূহের সমষ্টিরূপ বাক্যের অর্থাববোধের উদ্দেশ্যে ব্যবহৃত হয়, তাকে 'দীপক' বলে। এক স্থানে থেকে সমস্ত বিষয়াধীন স্থানে অবস্থিত দ্রব্যকে প্রকাশকারী প্রদীপের সদৃশ হওয়ার কারণে একে 'দীপক' বলা হয়। সেই দীপক অলঙ্কার আদি, মধ্য ও অন্ত বিষয়ের ভেদে—অর্থাৎ বাক্যের আদি-বিষয়ক, মধ্য-বিষয়ক ও অন্ত-বিষয়ক ভেদে তিন প্রকার। এদের প্রত্যেকটি আবার ক্রিয়া, জাতি ও গুণের ভেদে তিন প্রকার বলে জানতে হবে। যা আলোকিত করে তা হলো দীপ বা প্রদীপ। সাদৃশ্য অর্থে 'ক' প্রত্যয় যোগে দীপের মতো বলে একে 'দীপক' বলা হয়। বাক্যের আদি, মধ্য ও অন্ত যার বিষয়, তা-ই হলো বাক্য।

Ādidīpaka

আদিদীপক

229.

২২৯.

Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ;

Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ.

বুদ্ধ বিনেয়-বন্ধুদের (শিক্ষণীয় আত্মীয়দের) অমিত উদয় (অসীম কল্যাণ) সাধন করেছেন; এবং একই সাথে সমস্ত পাপের বিনাশ ও অনেক তীর্থিকদের (অন্যান্য মতাবলম্বীদের) দমন করেছেন।

229. Udāharati ‘‘akāsi’’ccādi. Buddho veneyyā vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ amitamaparimitaṃ udayamabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi samaṃ ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ.

২২৯. 'অকাসি' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। বুদ্ধ বিনেয়দের—অর্থাৎ যারা শাসনের যোগ্য সেই বন্ধুদের অমিত বা অপরিমিত উদয় বা অভিলষিত বৃদ্ধি সাধন করেছেন। কেবল তা-ই নয়, সমস্ত পাপের সাথে সাথে একসাথে অনেক তীর্থিকদের দমনও করেছেন। এখানে বাক্যের আদিতে অবস্থিত 'অকাসি' (করেছেন) এই ক্রিয়াপদটি সমগ্র বাক্যকে আলোকিত করছে বলে এটি 'ক্রিয়া-আদিদীপক'।

229. ‘‘Akāsi’’ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ amitodayaṃ pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, samaṃ ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho.

২২৯. 'অকাসি' ইত্যাদি। বুদ্ধ বিনেয়-বন্ধুদের অমিত উদয় অর্থাৎ পরিমাপহীন অভিলষিত বৃদ্ধি সাধন করেছেন। কেবল তা-ই নয়, একই সাথে এক ক্ষণে সমস্ত পাপের সাথে অনেক তীর্থিকদের দমনও করেছেন। বাক্যের আদিতে ক্রিয়াপদ অবস্থিত হওয়ার কারণে এটি 'ক্রিয়া-আদিদীপক' নামে পরিচিত। 'অমিত চ সো উদয়ো চ' (অমিতোদয়), 'অনেকা চ তে তিত্থিয়া চ' (অনেকতিত্থিয়), 'তেসং মদ্দনং' (তীর্থিকমর্দন)—এভাবে বিগ্রহ বাক্য করতে হবে।

Majjhedīpaka

মধ্যদীপক

230.

২৩০.

Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ;

Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ.

মুনিবরের (বুদ্ধের) দর্শন সাধুজনের জন্য অমৃত (নির্বাণ) স্বরূপ হয়; কিন্তু অন্য প্রাণীদের জন্য তা সর্বদা সন্তাপদায়ক বিষ স্বরূপ হয়ে থাকে।

230. ‘‘Dassana’’miccādi. [Pg.229] Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti niccopatāpanaṃ visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ.

২৩০. 'দস্সনং' ইত্যাদি। মুনিবরের দর্শন সাধুজনের জন্য অমৃত অর্থাৎ নির্বাণ লাভ করায় অমৃত স্বরূপ উৎপন্ন হয়। কিন্তু সেই সাধুজন ব্যতীত অন্য প্রাণীদের জন্য তা সর্বদা সন্তাপদায়ক বিষ স্বরূপ উৎপন্ন হয়, কারণ তাদের মনে উৎপন্ন দ্বেষ বিষের সদৃশ হওয়ায় তা নরকাদি দুঃখ বহন করে আনে। এটি 'ক্রিয়া-মধ্যদীপক'।

230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, tadaññesaṃ tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu niccopatāpanaṃ satatamupatāpakaraṇato visaṃ jāyate visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ.

২৩০. 'দস্সনং' ইত্যাদি। মুনিবরের দর্শন সাধুজনের জন্য অমৃত অর্থাৎ নির্বাণ নামক অমৃতের একান্ত কারণ হওয়ায় কার্যোপচার বশে অমৃত স্বরূপ উৎপন্ন হয়। কিন্তু সেই সাধুজন ব্যতীত অন্য প্রাণীদের জন্য তা সর্বদা সন্তাপদায়ক হওয়ার কারণে বিষ স্বরূপ উৎপন্ন হয়, কারণ বিষতুল্য প্রতিঘের (ক্রোধের) কারণ হওয়ায় কার্যোপচার বশে তা বিষ হয়ে থাকে। এটি ক্রিয়াপদ বাক্যের মধ্যে অবস্থিত হওয়ার কারণে 'ক্রিয়া-মধ্যদীপক'। 'সাধবো চ তে জনা চ' (সাধুজন), 'তেহি অঞ্ঞে' (তদন্য)—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

Antadīpaka

অন্তদীপক

231.

২৩১.

Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo;

Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave.

অত্যন্ত কান্ত (মনোহর) লাবণ্যরূপ চন্দ্রকিরণে মনোহর জিন-মুখচন্দ্র এবং আকাশস্থিত চন্দ্র কার আনন্দদায়ক না হয়?

231. ‘‘Accante’’ccādi. Accantaṃ kantaṃ manuññaṃ lāvaṇyaṃ piyabhāvo, tameva, tamiva vācandātapo candikā, tena manoharo jinānanindu indu cando ca kassa janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ.

২৩১. 'অচ্চন্ত' ইত্যাদি। অত্যন্ত কান্ত অর্থাৎ মনোহর লাবণ্য বা প্রিয়ভাব, তা-ই অথবা তার মতো চন্দ্রাতপ বা জ্যোৎস্না, তার দ্বারা মনোহর জিন-মুখচন্দ্র এবং চন্দ্র (আকাশের চাঁদ) কোন ব্যক্তির আনন্দদায়ক না হয়? এটি 'ক্রিয়া-অন্তদীপক'।

231. ‘‘Accanti’’ccādi. Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo jinānanindu sambuddhassa mukhacando ca indu ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, [Pg.230] lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni.

২৩১. 'অচ্চন্তি' ইত্যাদি। অত্যন্ত কান্ত লাবণ্যরূপ চন্দ্রাতপে মনোহর—অর্থাৎ অতিশয় মনোহর প্রিয়ভাব নামক বিলাসরূপ চন্দ্রকিরণ দ্বারা, অথবা অতিশয় মনোহর প্রিয়তাসদৃশ বিলাসরূপ চন্দ্রকিরণ দ্বারা মনোহর জিন-মুখচন্দ্র (সম্যকসম্বুদ্ধের মুখচন্দ্র) এবং ইন্দু (স্বাভাবিক চন্দ্র) কার আনন্দদায়ক না হয়? এটি ক্রিয়াপদ বাক্যের শেষে অবস্থিত হওয়ার কারণে 'ক্রিয়া-অন্তদীপক' নামে পরিচিত। 'অন্তরং অতিক্কন্তং' (অত্যন্ত), 'তঞ্চ তং কন্তঞ্চ' (কান্ত), লবণের ভাব হলো 'লাবণ্য' অর্থাৎ মধুর ভাব, তার সদৃশ হওয়ায় 'অচ্চন্তকান্তঞ্চ তং লাবণ্যঞ্চ', চন্দ্রের আতপ হলো কিরণ, 'অচ্চন্তকান্তলাবণ্যমেব চন্দাতপো', চন্দ্রের পক্ষে 'অচ্চন্তকান্তলাবণ্যমিব চ সো চন্দাতপো চ', তার দ্বারা মনোহর, 'জিনাননমেব ইন্দু'—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে। এই তিনটি ক্রিয়া-দীপকের মাধ্যমেই অনুক্ত জাতিদীপক ও গুণদীপক অলঙ্কারসমূহও জেনে নিতে হবে।

Mālādīpaka

মালাদীপক

232.

২৩২.

Hotā’vippaṭisārāya,Sīlaṃ pāmojjahetu so;

Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ,Passaddhādipasiddhiyā.

শীল অবিরতিসার (অনুতাপহীনতা)-এর জন্য হয়, তা (অবিরতিসার) প্রামোদ্য (হর্ষ)-এর হেতু হয়; তা (প্রামোদ্য) প্রীতির হেতু হয় এবং সেই প্রীতি প্রসব্ধি (প্রশান্তি) প্রভৃতির সিদ্ধির জন্য হয়ে থাকে।

232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘hoti’’ccādi. Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ, avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti, taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti, sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ.

২৩২. সেই আদিদীপক ইত্যাদির মধ্যেও প্রয়োগের ক্রম অনুসারে অন্য প্রকারভেদ রয়েছে—তা 'হোতি' ইত্যাদি দ্বারা বলছেন। শীল অর্থাৎ পঞ্চশীল আদি অবিরতিসারের জন্য অর্থাৎ পশ্চাৎ-অনুতাপ না হওয়ার জন্য হয়; সেই অবিরতিসার প্রামোদ্যের অর্থাৎ সদ্য উৎপন্ন প্রীতির হেতু হয়; সেই প্রামোদ্য বলবান প্রীতির হেতু হয়; এবং সেই প্রীতি প্রসব্ধি প্রভৃতির অর্থাৎ প্রশান্তি ও সুখ প্রভৃতির সিদ্ধি বা নিষ্পত্তির জন্য হয়ে থাকে—এভাবে যোজনা করতে হবে।

232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘hoti’’ccādinā. Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti, sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti [Pg.231] ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho.

২৩২. এখন নয়টি দীপকের মধ্যে প্রয়োগের বিশেষত্ব দ্বারা সাধনযোগ্য অন্য প্রকারভেদ 'হোতি' ইত্যাদি দ্বারা প্রদর্শন করছেন। সুসংরক্ষিত পঞ্চশীল বা দশশীল আদি শীল অবিরতিসারের জন্য হয়; সেই অবিরতিসার প্রামোদ্যের হেতু হয় অর্থাৎ সদ্য উৎপন্ন তরুণ প্রীতির কারণ হয়; সেই প্রামোদ্য প্রীতির হেতু অর্থাৎ বলবান প্রীতির কারণ হয়; এবং সেই প্রীতি প্রসব্ধি প্রভৃতির সিদ্ধির জন্য অর্থাৎ কায়প্রসব্ধি ও চিত্তপ্রসব্ধি প্রভৃতির সিদ্ধির হেতু হয়। 'ন বিপ্পটিসারো অবিপ্পটিসারো'—এখানে 'ন' শব্দ প্রসজ্যপ্রতিষেধে ব্যবহৃত হয়েছে। 'পমুদিতস্স ভাবো' (প্রামোদ্য), 'তস্স হেতু' (প্রামোদ্যহেতু), 'পস্সদ্ধি আদি যেসং সুখাদীনাং' (প্রসব্ধ্যাদি), 'তেসং পসিদ্ধি' (প্রসব্ধ্যাদিপ্রসিদ্ধি)—এভাবে বিগ্রহ বাক্য করতে হবে।

233.

২৩৩.

Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī;

Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.

এভাবে আদিদীপক হওয়া সত্ত্বেও, পূর্ব পূর্ব বাক্যকে অপেক্ষা করে বাক্যমালা প্রবর্তিত হওয়ায় তাকে 'মালাদীপক' বলে মনে করা হয়।

233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘iccādi’’ccādi. Iccevamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ādidīpakattepī’’ti. Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti.

২৩৩. আপনার এই অন্য প্রকারভেদটি কী?—তা 'ইচ্চাদি' ইত্যাদি দ্বারা বলছেন। এভাবে এটি যা তা 'মালাদীপক' বলে সম্মত। এটি কি ক্রিয়া-আদিদীপক নয়?—তা 'আদিদীপকত্তেপি' দ্বারা বলছেন। যদিও এটি আদিদীপক, তবুও পূর্ব পূর্ব বাক্য 'হোতাবিপ্পটিসারায় সীলং' ইত্যাদিকে অপেক্ষা করে যথোক্ত বাক্যসমূহের মালা বা পরম্পরা প্রবর্তিত হয়েছে। তাই একে যথোক্ত 'মালাদীপক' বলে মনে করা হয়, কেবল আদিদীপক নয়।

233. ‘‘Iccādi’’ccādi. Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ.

২৩৩. 'ইচ্চাদি' ইত্যাদি। আদিদীপকত্ব অর্থাৎ ক্রিয়া-আদিদীপক ভাব থাকা সত্ত্বেও, অনেক বাক্যের সাথে সম্বন্ধযুক্ত বাক্যমালা বা পরম্পরা পূর্ব পূর্ব 'হোতাবিপ্পটিসারায়' ইত্যাদি বাক্যকে অপেক্ষা করে প্রবর্তিত হয়েছে। অতএব, এই অনন্তর-বর্ণিত প্রকারের দীপককে 'মালাদীপক' বলে মনে করা হয়। 'আদিমূহি দীপকং' (আদিদীপক), বিষয়োপচার বশে 'আদি চ তং দীপকঞ্চ', 'মালা এব দীপকং' (মালাদীপক)—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

234.

২৩৪.

Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake;

Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi.

এই প্রকারেই দীপক অলঙ্কারসমূহের অবশিষ্ট প্রকারভেদসমূহের অনুগমন (অনুধাবন) শুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন ব্যক্তিদের দ্বারা করা উচিত।

234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘aneni’’ccādinā. Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye sesānamavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti.

২৩৪. অনুক্ত দীপক প্রকারভেদসমূহের অতিদেশ করে 'অনেন' ইত্যাদি দ্বারা উপসংহার করছেন। এই অনন্তর-বর্ণিত প্রকার বা বিধি দ্বারা দীপক বিষয়ে অবশিষ্ট অনুক্ত প্রকারভেদসমূহের—অর্থাৎ জাতিদীপক আদি ভেদের অনুগমন বা অববোধ শুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন অর্থাৎ পরিশুদ্ধমতি কবিদের দ্বারা করা উচিত।

234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘anenevi’’ccādinā. Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ [Pg.232] pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ.

২৩৪. এখন অনুক্ত দীপক অলঙ্কারসমূহেরও অতিদেশ করছেন 'অনেনেব' ইত্যাদি দ্বারা। এই প্রকারেই অর্থাৎ যথোক্ত দীপক প্রকারের দ্বারা দীপক বিষয়ে অবশিষ্ট অনুক্ত প্রকারভেদসমূহের—অর্থাৎ অনুক্ত জাতিদীপক ও গুণদীপক নামক পক্ষসমূহের, জাতি-আদিদীপক ও গুণ-আদিদীপক প্রভৃতির এবং ছয় প্রকার মালাদীপকের অনুগমন বা অববোধ শুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন কবিদের দ্বারা উক্ত নিয়মানুসারেই করা উচিত। 'বিশেষত অসংকরত কপ্পীযন্তি', 'শুদ্ধা বুদ্ধি যেসং' (শুদ্ধবুদ্ধি)—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

235.

২৩৫.

Visesavacanicchāyaṃ,Nisedhavacanaṃ tu yaṃ;

Akkhepo nāma so’yañca,Tidhā kālappabhedato.

বিশেষ কোনো কথা বলার ইচ্ছা থাকা সত্ত্বেও যে নিষেধসূচক বাক্য প্রয়োগ করা হয়, তাকে 'আক্ষেপ' (Objection) অলঙ্কার বলে; এবং তা কালভেদে তিন প্রকার।

235. Akkhepamupakkhipati ‘‘visesi’’ccādinā. Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti, so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. Soyamakkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro.

২৩৫. 'বিশেষি' ইত্যাদি দ্বারা আক্ষেপ অলঙ্কারের অবতারণা করছেন। বিশেষ কোনো বিষয়ের বলার ইচ্ছা থাকা সত্ত্বেও যে নিষেধ বা প্রতিষেধের বাক্য বা উক্তি প্রয়োগ করা হয়, তাকে 'আক্ষেপ' বলে, কারণ তা আক্ষেপ বা প্রতিষেধ করে থাকে। এই আক্ষেপ অলঙ্কার কালভেদে—অর্থাৎ অতীত আদি কালভেদে তিন প্রকার।

235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘visese’’ccādinā. Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi, so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma. Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ.

২৩৫. এখন আক্ষেপ অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন 'বিশেষে' ইত্যাদি দ্বারা। বিশেষ কোনো পদার্থের কথা বলার ইচ্ছা থাকা সত্ত্বেও যে নিষেধ বা প্রতিষেধের বাক্য প্রয়োগ করা হয়, সেই প্রতিষেধকে 'আক্ষেপ' বা 'আক্ষেপ অলঙ্কার' বলে। এই আক্ষেপ অলঙ্কার কালভেদে—অর্থাৎ অতীত আদি কালবিশেষের ভেদে তিন প্রকার হয়। 'বিশেষস্স কস্সচি বচনং' (বিশেষবচন), 'তস্মিং ইচ্ছা' (বিশেষবচনিচ্ছা), 'নিসেধস্স পটিসেধস্স বচনং' (নিষেধবচন), 'অক্খিপনং পটিক্খিপনং' (আক্ষেপ), 'কালস্স ক্রিয়ায় বা পভেদো' (কালপ্রভেদ)—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

236.

২৩৬.

Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino;

Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ.

একাকী জিন (বুদ্ধ) কীভাবে সেই অনেক সৈন্যবিশিষ্ট মারকে জয় করলেন? অথবা তাঁর পারমী-বল এমনই ছিল (যার কারণে তিনি জয় করতে পেরেছেন)।

Atītakkhepo.

অতীত আক্ষেপ।

236. ‘‘Ekāki’’ccādi. So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. [Pg.233] Atha vā kiṃ na yujjate, yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ.

২৩৬. 'একাকী' ইত্যাদি। সেই জিন একাকী বা একাকী হয়েও অনেক সৈন্যবিশিষ্ট মারকে জয় বা পরাভূত করেছেন, তা কীভাবে যুক্তিযুক্ত হয়? অথবা কেন যুক্তিযুক্ত হবে না, যেহেতু সেই জিনের পারমী অর্থাৎ সমত্রিশ প্রকার পারমিতাই এমন বল ছিল যা তাঁর বিজয়ের কারণ হয়েছিল। এখানে একাকীত্বের কারণে মারবিজয়ের অযোগ্যতা বুদ্ধি—অর্থাৎ 'সসৈন্য মারকে জয় করেছেন, তা কীভাবে যুক্তিযুক্ত হয়?'—এই আকারের অতীত বিষয়কে আক্ষেপ (নিষেধ) করা হয়েছে বলে এটি 'অতীত আক্ষেপ'।

236. Idāni udāharati ‘‘ekāki’’ccādinā. Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisamīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma.

২৩৬. এখন 'একাকী' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। সেই জিন (বিজেতা), সেই সর্বজ্ঞ, একাকী, সহায়হীন, অদ্বিতীয় হয়ে অনেক সৈন্যবিশিষ্ট সেই মারকে জয় করেছেন—এটি কীভাবে যুক্তিযুক্ত হয়? অথবা যুক্তিযুক্তই বটে, সেই জিনের পারমী-বল, সমত্রিশ পারমী-বল, সমত্রিশ পারমিতা নামক সেনা এই প্রকার ও এই প্রকার। বুদ্ধের অদ্বিতীয় ভাব এবং মারের সপরিবার ভাবকে আশ্রয় করে কারও মনে উৎপন্ন হওয়া 'একাকী কীভাবে অনেক সৈন্যবিশিষ্ট মারকে জয় করলেন?'—এই বিপরীত বুদ্ধি অতীত মার-বিজয় বিষয় হওয়ার কারণে অতীত হয়। 'তাঁর পারমী-বল এই প্রকার'—এই বিশেষ অর্থ বলার ইচ্ছায় 'অথবা' এই নির্দিষ্ট প্রতিষেধ বচনের দ্বারা আক্ষিপ্ত হওয়ায়, অতীতের আক্ষেপ করার কারণে একে 'অতীতাক্ষেপ' (অতীত আক্ষেপ) বলা হয়।

237.

২৩৭.

Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ,Appatto’smiti khijjase;

Paṇāmo nanu soyeva,Sakimpi sugate kato.

হে চিত্ত! তৃষ্ণার সমুৎঘাটন (সম্পূর্ণ বিনাশ) লাভ করতে পারোনি বলে কেন খেদ করছ? সুগতকে (বুদ্ধকে) একবার মাত্র করা প্রণামই কি তার (তৃষ্ণা বিনাশের) একমাত্র কারণ নয়?

Vattamānakkhepo.

বর্তমানাক্ষেপ (বর্তমান আক্ষেপ)।

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā.

২৩৭. 'কিং চিত্তে' ইত্যাদি। হে চিত্ত! এজা অর্থাৎ তৃষ্ণার সমুৎঘাটন বা সর্বতোভাবে অপ্রবৃত্তি লাভ করতে পারোনি বলে কেন খেদ করছ? তোমার খেদ তুচ্ছ। সুগতকে একবার মাত্র করা প্রণামই কি তৃষ্ণার সমুৎঘাটন নয়? কারণ তা একনিষ্ঠ কারণস্বরূপ। বর্তমানের খেদ আক্ষিপ্ত হওয়ার কারণে এটি 'বর্তমানাক্ষেপ'।

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. [Pg.234] He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ.

২৩৭. 'কিং চিত্তে' ইত্যাদি। হে চিত্ত! এজা-সমুৎঘাটন অর্থাৎ এজাসংজ্ঞক তৃষ্ণার সমুৎচ্ছেদ-প্রহাণ লাভ করতে পারোনি বলে কেন খেদ করছ? তোমার খেদ তুচ্ছ। কারণ, বুদ্ধরূপ সুগত-বিষয়ে একবার মাত্র করা প্রণামই কি তৃষ্ণা-সমুৎচ্ছেদের একান্ত কারণ হওয়ার ফলে, কারণ ও কার্যের অভেদ বুদ্ধিতে তা এজা-সমুৎঘাটনই কি হয় না? অবশ্যই হয়। 'প্রণামো' ইত্যাদি বিশেষ কথা বলার অভিপ্রায়ে 'কেন খেদ করছ'—এভাবে চিত্তের বর্তমান খেদ প্রতিষেধ করার কারণে একে 'বর্তমানাক্ষেপ' বলা হয়। 'এজার সমুৎঘাটন'—এটি বাক্য বিশ্লেষণ।

238.

২৩৮.

Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;

Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā.

সত্যই তারা সুজনদের গোচর শিবপদ (শান্তিময় নির্বাণ) লাভ করবে না, যারা মিথ্যাদৃষ্টির দ্বারা অভিভূত চিত্তবিশিষ্ট অতিশয় দুর্জন।

Anāgatakkhepo.

অনাগতাক্ষেপ (ভবিষ্যৎ আক্ষেপ)।

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti. Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā.

২৩৮. 'সচ্চং' ইত্যাদি। সুজনদের গোচর শিবপদ বা শান্তিপদ তারা সত্যই বা নিশ্চিতভাবে লাভ করবে না। যারা শাশ্বতাদি মিথ্যাদৃষ্টির দ্বারা পরিক্রান্ত অর্থাৎ অভিভূত মানস বা চিত্তবিশিষ্ট, তারা অত্যন্ত দুর্জন—এভাবে যোজনা করতে হবে। ভবিষ্যৎ গমন আক্ষিপ্ত হওয়ার কারণে এটি 'অনাগতাক্ষেপ'।

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti.

'আমার জীবনের আশা প্রবল, ধনের আশা দুর্বল; হে কান্ত! তুমি যাও বা থাকো, আমার অবস্থা নিবেদন করলাম।'

Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā.

এটি 'অনাদরাক্ষেপ' (অনাদর আক্ষেপ)। এই জাতীয় অন্যান্যগুলো তারই ভেদ বা প্রকারভেদ হওয়ার কারণে উপেক্ষিত (এখানে বিস্তারিত বলা হয়নি)।

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te saccamekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā [Pg.235] ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ.

২৩৮. 'সচ্চং' ইত্যাদি। সুজনদের গোচর অর্থাৎ সাধুদের বিষয়ীভূত শিবপদ বা শান্তিপদ তারা সত্যই বা একান্তভাবে লাভ করবে না। কারা? যারা মিথ্যাদৃষ্টির দ্বারা অভিভূত চিত্তবিশিষ্ট অতিশয় দুর্জন, তারাই। 'মিথ্যাদৃষ্টি' ইত্যাদি বিশেষ কথা বলার অভিপ্রায়ে 'তারা যাবে না'—এভাবে তীর্থিকদের ভবিষ্যৎ নির্বাণ-গমন বুদ্ধির দ্বারা প্রতিষেধ করার কারণে একে 'অনাগতাক্ষেপ' বলা হয়। মিথ্যা বা বিপরীত যে দৃষ্টি তা-ই মিথ্যাদৃষ্টি, এবং তার দ্বারা পরিক্রান্ত (অভিভূত) মানস যাদের—এটি বাক্য বিশ্লেষণ।

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ –

'আমার জীবনের আশা প্রবল, ধনের আশা দুর্বল; হে কান্ত! তুমি যাও বা থাকো, আমার অবস্থা নিবেদন করলাম'—

Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti.

ইত্যাদি অনাদরাক্ষেপও প্রদর্শিত অতীতাক্ষেপ প্রভৃতি থেকে ভিন্ন না হওয়ার কারণে পৃথকভাবে বলা হয়নি। এখানে অর্থ এই—হে কান্ত (প্রিয়)! আমার জীবনের আশা প্রবল, ধনের আশা দুর্বল; তুমি যাও বা থাকো, আমার অবস্থা বা প্রকৃতি নিবেদন করলাম (জানালাম)। 'এখানে আমার অবস্থা নিবেদিত হলো'—এই বিশেষ কথা বলার অভিপ্রায়ে 'যাও বা থাকো'—এই অনাদর বচনের দ্বারা নিজের প্রিয়তমের বর্তমান বা ভবিষ্যৎ গমন প্রতিষেধ করার কারণে এটি বর্তমানাক্ষেপ অথবা অনাগতাক্ষেপ হয়।

239.

২৩৯.

Ñeyyo sotthantaranyāso,Yo’ññavākyatthasādhano;

Sabbabyāpī visesaṭṭho,Hivisiṭṭha’ssa bhedato.

যা অন্য বাক্যের অর্থ সাধন করে, তাকে 'অর্থান্তরন্যাস' বলে জানতে হবে। এর প্রকারভেদ অনুসারে তা সর্বব্যাপী, বিশেষস্থ এবং 'হি' শব্দ দ্বারা বিশিষ্ট (যুক্ত) হয়।

239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ñeyyi’’ccādinā. Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha ‘‘sabbe’’ccādinā. Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hisaddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti.

২৩৯. 'জ্ঞেয়' ইত্যাদি দ্বারা অর্থান্তরন্যাস উপস্থাপন করছেন। যা অন্য বাক্যের অর্থ সাধন করে, অর্থাৎ অন্য কোনো বলতে ইচ্ছুক বাক্যের অর্থ সাধনে সমর্থ, এমন অন্য কোনো বিষয়ের যে উপস্থাপন (ন্যাস), তাকে 'অর্থান্তরন্যাস' বলে জানতে হবে; কারণ এটি অন্য কোনো বিষয়ের উপস্থাপন বা প্রয়োগ। তার প্রকারভেদ বলছেন 'সর্ব' ইত্যাদি দ্বারা। এই অর্থান্তরন্যাসের প্রকারভেদ বা বিকল্প অনুসারে 'হি' শব্দ দ্বারা বিশিষ্ট (যুক্ত), সর্বব্যাপী এবং বিশেষস্থ—এগুলো হয়ে থাকে। প্রশ্ন হতে পারে, প্রতিবস্তূপমা এবং এর মধ্যে পার্থক্য কী? সত্য, তথাপি উভয় ক্ষেত্রে কেবল অর্থান্তরন্যাস হিসেবে সাদৃশ্য থাকলেও, যেখানে মুখ্যত সাদৃশ্য প্রতীতি বিদ্যমান থাকে, তা প্রতিবস্তূপমা। আর যেখানে সাধনরূপেই অন্য বিষয়ের উপস্থাপন ঘটে, তা অর্থান্তরন্যাস—এভাবে উভয়ের পার্থক্য স্পষ্ট।

239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ñeyya’’ccādinā. Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva hivisiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, hisaddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ.

২৩৯. এখন 'জ্ঞেয়' ইত্যাদি দ্বারা অর্থান্তরন্যাস দেখাচ্ছেন। যা অন্য বাক্যের অর্থ সাধন করে, অর্থাৎ অন্য বাক্যের অর্থ সিদ্ধ করে, তাকে অর্থান্তরন্যাস বলে। সাধ্য বাক্যের অর্থ থেকে অন্য অর্থের স্থাপন বা কথনকে 'অর্থান্তরন্যাস' বলে জানতে হবে। এই অর্থান্তরন্যাসের প্রকারভেদ অনুসারে সর্বব্যাপী ও বিশেষস্থ এবং এগুলোই আবার 'হি' শব্দ বিশিষ্ট হয়ে মোট চারটি প্রকার হয়। অর্থ যা অন্তর বা অন্য তা-ই অর্থান্তর, এবং তার ন্যাস (স্থাপন)—এটি বাক্য বিশ্লেষণ। যা স্বভাবত সবকিছুকে ব্যাপ্ত করে তা সর্বব্যাপী, যা বিশেষ স্থানে অবস্থান করে তা বিশেষস্থ, এবং 'হি' শব্দ দ্বারা বিশিষ্ট—এগুলো বাক্য বিশ্লেষণ।

Hi-rahitasabbabyāpī

হি-রহিত সর্বব্যাপী (হি শব্দ বর্জিত সর্বব্যাপী অর্থান্তরন্যাস)।

240.

২৪০.

Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api ;

Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.

জগৎ-হিতসাধনে নিয়োজিত সেই সূর্য ও চন্দ্রও অস্তমিত হবে, দেখ! নিয়ম কে লঙ্ঘন করতে পারে?

240. Udāharati ‘‘tepi’’ccādi. Lokassa hite abhivuddhiyaṃ āsattā abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi atthaṃ udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. Kena nāma vatthunā laṅghyate atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ hisaddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā.

২৪০. 'তেপি' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। জগতের হিত বা উন্নতিতে আসক্ত বা অনুরক্ত সূর্য ও চন্দ্রও—তারা মহান হওয়া সত্ত্বেও অস্তমিত বা বিনাশপ্রাপ্ত হবে, তারা একইভাবে থাকবে না; 'দেখ'—এ কথা দ্বারা তা অবলোকন করাচ্ছেন। কারণ নিয়ম এই যে, 'উৎপন্ন ভাব চিরস্থায়ী নয়। সকল সংস্কার ক্ষয়ধর্মী'—এটিই নিয়তি। কোন বস্তুর দ্বারা তা লঙ্ঘন বা অতিক্রম করা সম্ভব? এটি 'হি' শব্দ রহিত সর্বব্যাপী অর্থান্তরন্যাস, কারণ এই নিয়ম সর্বত্র বিরাজমান।

240. ‘‘Tepi’’ccādi. Lokahitāsattā lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā atthaṃ vināsaṃ gamissanti, passa etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ [Pg.237] olokehi. Tathā hi niyamo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo kena laṅghyate paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ hisaddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. Apīti sambhāvanāyaṃ, dutiyo apisaddo samuccaye.

২৪০. 'তেপি' ইত্যাদি। জগতের হিতসাধনে বা উন্নতিতে নিয়োজিত সূর্য ও চন্দ্র—সেই মহানুভবরাও অস্ত বা বিনাশ প্রাপ্ত হবে; দেখ, তাদের এই স্পষ্ট বিনাশ অবলোকন করো। কারণ নিয়ম এই যে, 'সকল সংস্কার অনিত্য'—এই সর্বপদার্থকে অতিক্রম না করে প্রবর্তিত নিয়ম কার দ্বারা লঙ্ঘিত হবে, প্রত্যয়-সমুৎপন্ন কোন পদার্থের দ্বারা অতিক্রান্ত হবে? অস্তগমন নামক এই নিয়ম সর্বত্র গত বা বিরাজমান হওয়ার কারণে এটি 'হি' শব্দ রহিত সর্বব্যাপী অর্থান্তরন্যাস। প্রতিবস্তূপমা এবং অর্থান্তরন্যাসের মধ্যে অর্থান্তরন্যাসত্ব হিসেবে তুল্যতা থাকলেও, সেখানে সাধর্ম্য প্রকাশের স্বভাব থাকে, আর এখানে উক্ত অর্থের সাধনের স্বভাব থাকে—এভাবে এদের ভিন্নতা অত্যন্ত স্পষ্ট। 'অপি' শব্দটি সম্ভাবনা অর্থে এবং দ্বিতীয় 'অপি' শব্দটি সমুচ্চয় অর্থে ব্যবহৃত।

Hi-sahitasabbabyāpī

হি-সহতি সর্বব্যাপী (হি শব্দ যুক্ত সর্বব্যাপী অর্থান্তরন্যাস)।

241.

২৪১.

Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;

Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.

দেব ও মানুষের শাস্তা, বশিতা-প্রাপ্ত সেই মুনীশ্বরও নির্বাণ লাভ করেছেন; কেননা সকল সংস্কারই অনিত্য।

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, vasī pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro nibbutiṃ khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ gato pattoyeva, hisaddo samatthane. Sabbe saṅkhārā paccayasamuppannā na sassatā na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi hisaddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti.

২৪১. 'সত্থা' ইত্যাদি। দেব ও মানুষের—দেবতা ও মানুষের উৎকৃষ্ট সীমা অনুসারে যিনি শাস্তা, যিনি ইহলৌকিক, পারলৌকিক ও পরমার্থ বিষয়ে যথোপযুক্ত অনুশাসন করেন; 'বশী' অর্থাৎ পাঁচটি বশিতা বা অতিশয় বশিতার দ্বারা বশীভাব প্রাপ্ত সেই মুনীশ্বরও নির্বাণ বা স্কন্ধ-পরিনির্বাণ লাভ করেছেন। 'হি' শব্দটি সমর্থন অর্থে ব্যবহৃত। সকল সংস্কার প্রত্যয়-সমুৎপন্ন এবং তা শাশ্বত বা নিত্য নয়, উৎপাদ-ব্যয়ধর্মী হওয়ার কারণে অনিত্য। এটিও 'হি' শব্দ সহিত সর্বব্যাপী অর্থান্তরন্যাস, কারণ অনিত্যতা সর্বত্র বিরাজমান।

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako vasī vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api nibbutiṃ khandhanibbānaṃ gato eva. Hi tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ hisaddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ.

২৪১. 'সত্থা' ইত্যাদি। দেব ও মানুষের উৎকৃষ্ট সীমা অনুসারে যিনি শাস্তা, ইহলৌকিক ও পারলৌকিক অর্থে যথোপযুক্ত অনুশাসনকারী; 'বশী' অর্থাৎ উত্থান, অধিষ্ঠান আদি পাঁচটি বশীভাবে অতিশয় ঐশ্বর্যবান সেই মুনীশ্বরও নির্বাণ বা স্কন্ধ-নির্বাণ লাভ করেছেন। 'হি' শব্দটিও তদ্রূপ, সকল সংস্কার শাশ্বত বা নিত্য নয়। অনিত্যতা সর্বত্র গত হওয়ার কারণে এটি 'হি' শব্দ সহিত সর্বব্যাপী অর্থান্তরন্যাস। 'বশ (নিয়ন্ত্রণ) যার আছে'—এটি বাক্য বিশ্লেষণ।

Hi-rahitavisesaṭṭha

হি-রহিত বিশেষস্থ (হি শব্দ বর্জিত বিশেষস্থ অর্থান্তরন্যাস)।

242.

২৪২.

Jino [Pg.238] saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;

Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ.

জিন (বুদ্ধ) সংসাররূপ কান্তার (দুর্গম পথ) থেকে জনগণকে নির্বাণে পৌঁছে দেন; বৈশারদ্য-যুক্ত ব্যক্তিদের পক্ষে এই গতি কি যুক্তিসঙ্গত নয়?

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato janaṃ sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. Nanu pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ gati nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā vesārajjaṃ, tena samaṅgīnaṃ yuttānaṃ. Yuttāti anurūpāti. Ayaṃ hisaddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī.

২৪২. 'জিনো' ইত্যাদি। জিন সংসাররূপ কান্তার—দুর্গম হওয়ার কারণে যা কান্তার, তা থেকে জনগণকে বা সমগ্র লোকসমূহকে নির্বাণে পৌঁছে দেন। 'ননু' শব্দটি প্রসিদ্ধি বা অনুমতি অর্থে। এই গতি অর্থাৎ নির্বাণে পৌঁছানো নামক প্রবৃত্তি; যার শারদ বা ভয় বিগত হয়েছে সে বিশারদ, তার ভাব বা নির্ভীকতা হলো বৈশারদ্য, তার সাথে যুক্ত ব্যক্তিদের পক্ষে তা যুক্তিসঙ্গত। 'যুক্তা' মানে অনুরূপ। এটি 'হি' শব্দ রহিত বিশেষস্থ অর্থান্তরন্যাস, কারণ কেবল বৈশারদ্য-যুক্ত ব্যক্তিদের পক্ষেই এরূপ হওয়া সম্ভব, এটি সর্বব্যাপী নয়।

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino janaṃ sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ gati pavatti vesārajjasamaṅgīnaṃ catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. Nanūti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo.

২৪২. 'জিনো' ইত্যাদি। জিন জনগণকে বা সত্ত্বলোককে সংসাররূপ কান্তার থেকে নির্বাণে পৌঁছে দেন; এই গতি বা প্রবৃত্তি চতুর্বৈশারদ্য গুণসম্পন্ন তথাগতদের পক্ষে যুক্তিসঙ্গত নয় কি? মানুষের নির্বাণে পৌঁছানো কেবল বৈশারদ্য-যুক্ত ব্যক্তিদেরই আবেনিক (অসাধারণ) গুণ হওয়ার কারণে এটি বিশেষস্থ 'হি' শব্দ রহিত অর্থান্তরন্যাস। 'যার শারদ বা ভয় বিগত হয়েছে', 'তার ভাব' এবং 'তার সাথে যুক্ত'—এগুলো বাক্য বিশ্লেষণ। 'ননু' শব্দটি প্রসিদ্ধি বা অনুমতি অর্থে ব্যবহৃত হয়। উভয়ের অর্থই উক্ত নিয়মে জানতে হবে।

Hi-sahitavisesaṭṭha

হি-সহতি বিশেষস্থ (হি শব্দ যুক্ত বিশেষস্থ অর্থান্তরন্যাস)।

243.

২৪৩.

Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ;

Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.

হে জিন, আপনার অতিশয় রক্তবর্ণ অধরপুট (ওষ্ঠাধর) মনকে রঞ্জিত (আনন্দিত) করে; কারণ যারা নিজেরা রাগে (রক্তিমতায় বা অনুরাগে) পরিব্যাপ্ত, তারা সংসর্গে আসা অন্যদেরও রঞ্জিত করে।

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Jina te tava surattaṃ bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ mānasaṃ passataṃ yesaṃ kesañci rañjeti pīṇetīti. Hi samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ [Pg.239] yena kenaci rāgena rattavaṇṇena anurāgena vā parītā gatā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca hisaddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato.

২৪৩. ‘সুরত্তং’ ইত্যাদি। হে জিন, আপনার অতিশয় রক্তবর্ণ—বিম্বফলের সদৃশ বর্ণ হওয়ার কারণে—অধরপুট দর্শনকারীদের মনকে রঞ্জিত করে অর্থাৎ প্রীত করে। ‘হি’ শব্দটি সমর্থনার্থে ব্যবহৃত, অর্থাৎ ‘তথাহি’ (নিশ্চয়ই)। যারা নিজেরা কোনো রাগে—রক্তবর্ণে বা অনুরাগে—পরিব্যাপ্ত, তারা নিজেদের সংসর্গে আসা অন্যদের রঞ্জিত করে অর্থাৎ রক্তবর্ণ বা অনুরক্ত করে—এটি শ্লেষযুক্ত সাধন। আর ‘হি’ শব্দযুক্ত এই বিশেষ অর্থটি হলো ‘অর্থান্তরন্যাস’ অলঙ্কার, কারণ অনুরূপ স্বভাবের ক্ষেত্রে অনুরূপ ঘটনারই সম্ভাবনা থাকে।

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Bho jina te tava surattaṃ adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ mānasaṃ passantānaṃ cittaṃ rañjeti pīṇayati. Hi tatheva, sayaṃ rāgaparītā rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho.

২৪৩. ‘সুরত্তং’ ইত্যাদি। হে জিন, আপনার অতিশয় রক্তবর্ণ অধরপুট অর্থাৎ ওষ্ঠযুগল দর্শনকারীদের মনকে রঞ্জিত করে অর্থাৎ প্রীত করে। ‘হি’ শব্দটি পূর্বের মতোই সমর্থনার্থে; যারা নিজেরা রাগে—রক্তবর্ণে বা অনুরাগে—যুক্ত, তারা নিজেদের সংসর্গে আসা অন্যদের রঞ্জিত করে অর্থাৎ রক্তবর্ণ বা অনুরক্ত করে। এটি তাদের স্বভাবই। এই প্রকার অসাধারণত্বের কারণে ‘হি’ শব্দযুক্ত এই বিশেষ অর্থটি হলো ‘অর্থান্তরন্যাস’ অলঙ্কার। পুটের সদৃশ হওয়ার কারণে ‘অধরই পুট’—এইরূপ এবং ‘রাগে পরিব্যাপ্ত’ বলতে ‘যুক্ত’—এইরূপ ব্যাসবাক্য হয়।

244.

২৪৪.

Vācce gamme’tha vatthūnaṃ,Sadisatte pabhedanaṃ;

Byatireko’ya’mapye’ko-Bhayabhedā catubbidho.

বস্তুসমূহের সাদৃশ্য বাচ্য (শব্দ দ্বারা প্রকাশিত) অথবা গম্য (অর্থসামর্থ্য দ্বারা প্রতীয়মান) হলে, তাদের মধ্যে যে ভেদ বা বৈশিষ্ট্য প্রদর্শন করা হয়, তাকে ‘ব্যতিরেক’ অলঙ্কার বলে। এটিও এক ও উভয় ভেদে চার প্রকার।

244. Byatirekavikappamāha ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ sadisatte kathañci vatthūnaṃ tulyatte vācce saddena vācakena paṭipādite atha gamme asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. Pabhedanaṃ tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ byatireko byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. Ayaṃ byatirekopi ekobhayabhedā ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho.

২৪৪. ‘বাচ্চে’ ইত্যাদি দ্বারা ব্যতিরেকের প্রকারভেদ বলছেন। ‘বস্তুনাং’ বলতে যেসব বস্তু বর্ণনা করতে ইচ্ছা করা হয়েছে, তাদের ‘সাদৃশ্যে’ অর্থাৎ কোনোভাবে তুল্যত্ব ‘বাচ্য’ হলে—অর্থাৎ বাচক শব্দ দ্বারা প্রতিপাদিত হলে, অথবা ‘গম্য’ হলে—অর্থাৎ শব্দ দ্বারা প্রতিপাদিত না হয়ে প্রকরণাদির সামর্থ্য দ্বারা জ্ঞাত হলে, কেবল শব্দ দ্বারা প্রতিপাদিত না হলেও। ‘প্রভেদনং’ বলতে সেই বস্তুসমূহেরই বিশেষত্ব বা ভিন্নতা কীর্তন করাকে ‘ব্যতিরেক’ (ব্যতিরেচন বা পৃথকীকরণ) বলে। এই ব্যতিরেক অলঙ্কারও এক ও উভয় ভেদে—অর্থাৎ এক-ব্যতিরেক ও উভয়-ব্যতিরেক রূপে বাচ্য ও গম্যের প্রত্যেকটির বিশেষত্ব অনুসারে চার প্রকার হয়।

244. Idāni [Pg.240] byatirekaṃ dasseti ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ sadisatte yena kenaci ākārena samānatte vācce vācakasaddena paṭipādanīye atha puna gamme tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne pabhedanaṃ tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. Ayampi byatireko ekobhayabhedā byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho.

২৪৪. এখন ‘বাচ্চে’ ইত্যাদি দ্বারা ব্যতিরেক প্রদর্শন করছেন। বর্ণনা করতে ইচ্ছুক কোনো পদার্থসমূহের ‘সাদৃশ্য’ অর্থাৎ যেকোনো প্রকারে সমানত্ব ‘বাচ্য’ হলে—অর্থাৎ বাচক শব্দ দ্বারা প্রতিপাদনযোগ্য হলে, অথবা ‘গম্য’ হলে—অর্থাৎ সেই সাদৃশ্যই অর্থশক্তি নামক সামর্থ্য দ্বারা প্রতীয়মান হলে, সেই বস্তুসমূহেরই ভিন্নতা কীর্তন করাকে ‘ব্যতিরেক’ বলে। এই ব্যতিরেক অলঙ্কারও পৃথকীকরণরূপ সাধারণ অর্থে অভিন্ন হলেও, বাচ্য ও গম্য—এই উভয়ের প্রত্যেকটির ক্ষেত্রে ‘এক-ব্যতিরেক’ ও ‘উভয়-ব্যতিরেক’ ভেদে বিশেষভাবে চার প্রকার হয়। সাদৃশ্যের ভাব (সাদৃশ্য), প্রকারভেদে ভিন্নতা কীর্তন (প্রভেদন), পৃথকীকরণ (ব্যতিরেচন), এক ও উভয় এবং তাদের ভেদ (বিশেষণ)—এরূপ বিগ্রহ বা ব্যাসবাক্য হয়।

Vāccaekabyatireka

বাচ্য এক-ব্যতিরেক

245.

২৪৫.

Gambhīrattamahattādi-Guṇā jaladhinā jina;

Tulyo tva’masi bhedo tu,Sarīrene’disena te.

হে জিন! গভীরতা ও মহত্ত্ব আদি গুণের কারণে আপনি সমুদ্রের তুল্য; কিন্তু আপনার এই প্রকার শরীরের দ্বারাই কেবল আপনার সাথে সমুদ্রের ভেদ রয়েছে।

245. Udāharati ‘‘gambhīra’’iccādi. Tvaṃ gambhīrattaṃ agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca mahattaṃ vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā jaladhinā sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti ‘‘bhedo tu’’iccādinā. Bhedo tu viseso pana sāgarena saha īdisena dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te sarīreneva hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā.

২৪৫. ‘গম্ভীর’ ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। আপনি গভীরতা—অর্থাৎ অগাধতা ও আশয়ের বিশিষ্টতা, এবং মহত্ত্ব—অর্থাৎ বিশালতা ও গুণের মহত্ত্ব আদি যার মধ্যে রয়েছে (যেমন উপকারিতা ইত্যাদি), সেই গুণের কারণে জলধি অর্থাৎ সাগরের তুল্য। ‘অসি’ শব্দ দ্বারা এখানে সাদৃশ্য প্রতিপাদিত হয়েছে। ‘ভেদো তু’ ইত্যাদি দ্বারা ভেদ প্রদর্শন করছেন। সাগরের সাথে আপনার ভেদ বা বিশেষত্ব কেবল আপনার এই প্রকার দৃশ্যমান হাত-পা আদি বিশিষ্ট মনোরম শরীরের কারণেই হয়, অন্য কোনো কারণে নয়; কারণ সাগরের এরূপ শরীর নেই। সাদৃশ্য প্রতিপাদিত হওয়ার পর এটি ‘এক-ব্যতিরেক’ অলঙ্কার, কারণ উপমেয় ও উপমানরূপ জিন ও সাগরের মধ্যে কেবল এক জিনেই বিদ্যমান ধর্মের দ্বারা তাদের ভেদ প্রতীয়মান হচ্ছে।

245. Idāni [Pg.241] tamudāharati ‘‘gambhīratti’’ccādinā. He jina tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. Bhedo tu sāgarena saha tava viseso pana te tuyhaṃ īdisena evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena sarīrena sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ.

২৪৫. এখন ‘গম্ভীরত্ত’ ইত্যাদি দ্বারা তা উদাহরণসহ ব্যাখ্যা করছেন। হে জিন! আপনি গভীরতা ও মহত্ত্ব আদি গুণের কারণে জলধির তুল্য। এই বাক্য দ্বারা জিন ও সাগর—এই উভয়ের শব্দগত বাচ্য সাদৃশ্য বলা হয়েছে। কিন্তু সাগরের সাথে আপনার ভেদ বা বিশেষত্ব আপনার এই প্রকার দৃশ্যমান হাত-পা আদি অবয়বযুক্ত শরীরের কারণে অর্থাৎ শরীর-হেতু হয়ে থাকে। দুটি বস্তুর বক্তব্য সাদৃশ্য বলার পর, এই বাক্যে ‘এইরূপ শরীরের দ্বারা’—এভাবে কেবল এক জিন-পদার্থেরই বিশেষত্ব কীর্তন করে সাগর থেকে জিনকে পৃথক করার কারণে, সাদৃশ্য শব্দ দ্বারা বাচ্য হলে একে ‘এক-ব্যতিরেক’ বলা হয়। গভীর গুণযুক্ত সাগরের অথবা গভীর আশয়সম্পন্ন জিনের ভাব (গভীরতা), প্রকৃতিগতভাবে মহান সাগরের অথবা গুণসমূহের দ্বারা মহান জিনের ভাব (মহত্ত্ব), গভীরতা ও মহত্ত্ব, এবং তা যার আদি (যেমন উপকারিতা ইত্যাদি), এবং সেই সেই গুণ—এরূপ বাক্য বিশ্লেষণ হয়।

Vāccaubhayabyatireka

বাচ্য উভয়-ব্যতিরেক

246.

২৪৬.

Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;

Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.

সাগর এবং সুগত উভয়েই মহাসত্ত্ব এবং অতিশয় গভীর; কিন্তু সাগর অঞ্জন-সদৃশ এবং জিন সুবর্ণের ন্যায় দীপ্তিময়।

246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho mahantā sattā makarādayo yattha sāgare, mahantaṃsattaṃ sammappadhānaṃ yassa sugatassa, atigambhīrā atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha ‘‘sāgaro’’iccādinā. Sāgaro añjanasaṅkāso añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti cāmīkarajjuti. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā.

২৪৬. ‘মহা’ ইত্যাদি। ‘সাগর ও সুগত উভয়েই’—এই উভয়েই; সাগরের ক্ষেত্রে যেখানে মকর আদি মহৎ প্রাণী রয়েছে, আর সুগতের ক্ষেত্রে যাঁর মহান সত্ত্ব রয়েছে; এবং উভয়েই ‘অতিগম্ভীর’ অর্থাৎ অত্যন্ত অগাধ। ‘সাগর’ ইত্যাদি দ্বারা সাদৃশ্যের ভেদ বলছেন। সাগর ‘অঞ্জনসঙ্কাশ’ অর্থাৎ অঞ্জনের তুল্য কৃষ্ণবর্ণ। আর জিন ‘চামীকরদ্যুতি’ অর্থাৎ সুবর্ণের ন্যায় দ্যুতি বা শোভাযুক্ত। সাদৃশ্য বাচ্য হলে এটি ‘উভয়-ব্যতিরেক’ অলঙ্কার, কারণ উভয় স্থানে বিদ্যমান গুণের দ্বারা উপমান ও উপমেয় উভয়েরই ভেদ প্রতীয়মান হচ্ছে।

246. ‘‘Mahā’’iccādi. [Pg.242] Sāgaro sugatopi cāti ime dve mahāsattā kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, atigambhīrā avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ.

২৪৬. ‘মহা’ ইত্যাদি। ‘সাগর ও সুগত উভয়েই’—এই দুই মহাসত্ত্ব যথাক্রমে: সাগরের ক্ষেত্রে তিমি-তিমিঙ্গিল আদি মহাসত্ত্বযুক্ত হওয়ার কারণে, এবং সুগতের ক্ষেত্রে লাভ-অলাভ ইত্যাদিতে অসাধারণত্বের কারণে মহত্ত্ব আদি ভাবরূপ সাদৃশ্যযুক্ত হওয়ার কারণে; এবং উভয়েই ‘অতিগম্ভীর’—সাগর অবগাহন করা অসম্ভব হওয়ার কারণে এবং সুগত আশয়ের গভীরতার কারণে অতিগম্ভীর। তাদের মধ্যে সাগর অঞ্জন-সদৃশ এবং জিন সুবর্ণের ন্যায় কান্তিময়। এখানে পূর্বার্ধ দ্বারা দুটি বস্তুর সাদৃশ্য প্রকাশ করে উত্তরার্ধ দ্বারা সেই উভয় বস্তুর নিজস্ব বিশেষত্বের মাধ্যমে তাদের পরস্পর থেকে পৃথক করার কারণে, সাদৃশ্য শব্দ দ্বারা বাচ্য হলে একে ‘উভয়-ব্যতিরেক’ বলা হয়। সাগরের ক্ষেত্রে ‘যেখানে মৎস্য-কচ্ছপ আদি মহৎ প্রাণী রয়েছে’ অথবা সুগতের ক্ষেত্রে ‘যাঁর মহান সত্ত্ব বা সমতাভাব রয়েছে’, ‘অতিশয় গভীর’, ‘অঞ্জনের ন্যায় সঙ্কাশ বা সদৃশ’ এবং ‘সুবর্ণের ন্যায় যার দ্যুতি রয়েছে’—এরূপ বাক্য বিশ্লেষণ হয়।

Gammaekabyatireka

গম্য এক-ব্যতিরেক

247.

২৪৭.

Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ;

Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ.

হে মুনীন্দ্র! হরিণের চোখ সন্তাপ দূর করে না এবং তা কাঙ্ক্ষিত বস্তুও দান করে না; কিন্তু আপনার নয়নযুগল সেই সব গুণে বিভূষিত।

247. ‘‘Ni’’ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti santāpāpahaṃ na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti nevicchitadaṃ. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu tehi yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadattaguṇehi bhūsitamalaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena.

২৪৭. ‘নি’ ইত্যাদি। হরিণের চোখ সন্তাপ অর্থাৎ ক্লেশ-পরিতাপ দূর করে না বা নাশ করে না বলে তা ‘সন্তাপাপহ’ নয়। তা কাঙ্ক্ষিত স্বর্গ ও মোক্ষসম্পত্তিও দান করে না বলে ‘নেবিচ্ছিতদং’। হে মুনীন্দ্র! আপনার নয়নযুগল কিন্তু সেই যথোক্ত সন্তাপহরণ ও কাঙ্ক্ষিতদানরূপ গুণে বিভূষিত অর্থাৎ অলঙ্কৃত। এখানে হরিণের চোখ ও আপনার নয়নের দীর্ঘত্বাদির দ্বারা সাদৃশ্য প্রতীয়মান হচ্ছে। সাদৃশ্য গম্য হলে পূর্বোক্ত নিয়মে এটি ‘এক-ব্যতিরেক’ অলঙ্কার।

247. ‘‘Na santā’’iccādi. Migalocanaṃ migapotakacakkhuyugaḷaṃ santāpāpahaṃ kilesasantāpāpahaṃ na hoti. Icchitadaṃ lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ [Pg.243] na hoti. He muninda tava nayanadvandaṃ pana tagguṇabhūsitaṃ janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ.

২৪৭. ‘ন সন্তা’ ইত্যাদি। মৃগলোচন অর্থাৎ হরিণশাবকের চক্ষুযুগল সন্তাপাপহ অর্থাৎ ক্লেশসন্তাপ দূরকারী নয়। তা কাঙ্ক্ষিতদ অর্থাৎ মানুষের প্রার্থিত লৌকিক ও লোকোত্তর অর্থ প্রদানকারী নয়। হে মুনীন্দ্র! আপনার নয়নযুগল কিন্তু ‘তদ্গুণভূষিত’ অর্থাৎ মানুষের সন্তাপহরণ আদি যথোক্ত গুণের দ্বারা শোভিত। এখানে সন্তাপহরণাদির নিষেধের মাধ্যমে
উপমান ও উপমেয়রূপ উভয় লোচনের দীর্ঘত্ব ও বিস্তারত্ব আদি সদৃশ ধর্ম সামর্থ্য দ্বারা প্রকাশ করে, উত্তরার্ধের দ্বারা সন্তাপহরণাদি গুণের কারণে জিনের নয়নকে পৃথক করার ফলে, সাদৃশ্য গম্য হলে একে ‘এক-ব্যতিরেক’ বলা হয়। সন্তাপ দূর করে বা নাশ করে, কাঙ্ক্ষিত বস্তু দান করে, সেই সেই গুণ এবং তার দ্বারা ভূষিত—এরূপ বাক্য বিশ্লেষণ হয়।

Gammaubhayabyatireka

গম্য উভয়-ব্যতিরেক

248.

২৪৮.

Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ;

Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.

মুনীন্দ্রের মুখমণ্ডল এবং পদ্ম—এই উভয়ের পার্থক্য এইরূপ: মুখমণ্ডল সুভাষিতরূপ অমৃত প্রদান করে, কিন্তু পদ্ম এরূপ নয়।

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ nānattaṃ bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti suvuttāmatasandāyi, ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti.

২৪৮. ‘মুনিন্দ’ ইত্যাদি। মুনীন্দ্রের মুখমণ্ডল এবং পদ্ম—যে বস্তুসমূহ কান্তি ইত্যাদির কারণে প্রতীয়মান হওয়ায় সদৃশ অর্থযুক্ত, তাদের ‘নানাভাব’ অর্থাৎ ভেদ এইরূপ। কীভাবে? মুখমণ্ডল সুভাষিতরূপ অমৃত অর্থাৎ সদ্ধর্মরূপ অমৃত প্রদান করে বলে তা ‘সুভাষিত-অমৃতদায়ী’; কিন্তু পদ্ম এরূপ নয়। এই ভেদের দ্বারা এদের বৈসাদৃশ্য থাকার কারণে ‘এসং’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। প্রতীয়মান ধর্মের দ্বারা সদৃশ হওয়ায় সাদৃশ্য গম্য হলে পূর্বোক্ত নিয়মে এটি ‘উভয়-ব্যতিরেক’ অলঙ্কার।

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? Esaṃ dvinnaṃ vadanaṃ suvuttāmatasandāyi suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu edisaṃ na īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ [Pg.244] bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ.

২৪৮. ‘মুনিন্দ’ ইত্যাদি। মুনীন্দ্রের মুখমণ্ডল এবং পদ্ম—এই উভয়ের ভেদ বা পার্থক্য এইরূপ। কীভাবে? এই উভয়ের মধ্যে মুখমণ্ডল ‘সুভাষিত-অমৃতদায়ী’—সুষ্ঠুভাবে কথিত হওয়ার কারণে সুভাষিত নামক সদ্ধর্মরূপ অমৃতের দাতা হয়; কিন্তু পদ্ম এরূপ নয়, অর্থাৎ সে প্রকার ধর্মামৃত দান করে না—এইরূপ অভিপ্রায়। ‘এদের পার্থক্য এইরূপ’—এই বচনের দ্বারা সুগন্ধ ও কান্তি আদি গুণের কারণে উভয়ের মধ্যে কোনো ভেদ নেই বলে প্রতীয়মান হওয়ায় তা প্রকাশ করে, উত্তরার্ধের দ্বারা মুখ থেকে পদ্মকে এবং পদ্ম থেকে মুখকে পৃথক করার ফলে, সাদৃশ্য গম্য হলে একে ‘উভয়-ব্যতিরেক’ বলা হয়। নানা বা অনেক প্রকারের ভাব, সাধুভাবে কথিত, তাহাই অমৃত, এবং স্বভাবত তা সম্যকভাবে দান করে—এরূপ বাক্য বিশ্লেষণ হয়।

249.

২৪৯.

Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ;

Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.

যেখানে প্রসিদ্ধ কারণকে নিবৃত্ত করে অন্য কোনো কারণ অথবা স্বাভাবিকতা প্রদর্শন করা হয়, তাকে ‘বিভাবনা’ অলঙ্কার বলে।

249. Vibhāvanaṃ sambhāveti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkatiyaṃ pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ kiñci nivattetvā nirasya aññaṃ kāraṇaṃ pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ vibhābyaṃ avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha ‘‘sābhāvikatta’’ntiādi. Atha vā pakkhantare, sābhāvikaṃ dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo sābhāvikattaṃ vibhābyaṃ, tādisī vibhāvanā viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā.

২৪৯. “প্রসিদ্ধ” ইত্যাদি দ্বারা বিভাবনাকে সম্ভাবনা (ব্যাখ্যা) করছেন। যেখানে অলংকারে প্রসিদ্ধ লোকপ্রতীত কোনো কারণকে নিবৃত্ত বা নিরসন করে অন্য কারণকে—প্রসিদ্ধ কারণ থেকে ভিন্ন কোনো নিমিত্তকে—বিভাব্য বা অবগত হওয়া যায়। যেখানে অন্য কোনো কারণ নেই, সেখানে কী গতি হবে? এই আশঙ্কায় বলেছেন “স্বাভাবিকত্ব” ইত্যাদি। অথবা পক্ষান্তরে, স্বাভাবিক যা ধর্মতাসিদ্ধ (প্রকৃতিসিদ্ধ), তার ভাবই হলো স্বাভাবিকত্ব যা বিভাব্য; সেই প্রকার বিভাবনা জ্ঞাত হওয়া উচিত। এর দ্বারা অন্য কারণ বা স্বাভাবিকত্ব বিভাবিত বা প্রকাশিত হয় বলে একে বিভাবনা বলা হয়।

249. Idāni vibhāvanaṃ dasseti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkāre pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ nivattetvā paṭisedhetvā aññakāraṇaṃ lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, atha vā no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne sābhāvikattaṃ dhammatāsiddhaguṇaṃ vibhābyaṃ pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho.

২৪৯. এখন “প্রসিদ্ধ” ইত্যাদি দ্বারা বিভাবনা প্রদর্শন করছেন। যে অলংকারে প্রসিদ্ধ লোকপ্রতীত কারণকে—সেই সেই গুণ সাধনের হেতুকে—নিবৃত্ত বা প্রতিষেধ করে অন্য কারণকে (লোকপ্রসিদ্ধ কারণ থেকে ভিন্ন কারণকে), অথবা যদি প্রসিদ্ধ কারণ থেকে ভিন্ন কারণ পাওয়া না যায়, তবে স্বাভাবিকত্বকে (ধর্মতাসিদ্ধ গুণকে) বিভাব্য বা প্রকাশ্য করা হয়, তাকে বিভাবনা অলংকার বলে। এটি কারণান্তর-বিভাবনা ও স্বাভাবিক-বিভাবনা ভেদে দুই প্রকার—এই হলো অভিপ্রায়। “অন্য অথচ তা কারণ” (অন্যকারণ), “তার নিজের ভাব” (স্বভাব), “তার দ্বারা উৎপন্ন” এবং “তার ভাব” (স্বাভাবিকত্ব)—এই বিভাবনা দ্বারা অন্য কারণ বা স্বাভাবিকত্ব বিভাবিত হয় বলে একে বিভাবনা বলা হয়—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

Kāraṇantaravibhāvanā

কারণান্তর-বিভাবনা

250.

২৫০.

Anañjitā’sitaṃ [Pg.245] nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;

Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava.

হে জিন! আপনার চক্ষুদ্বয় অঞ্জন (কাজল) না পরা সত্ত্বেও কৃষ্ণবর্ণ, অধর রঞ্জিত না হওয়া সত্ত্বেও অরুণবর্ণ (লাল), এবং এই ভ্রূযুগল আকুঞ্চিত না করা সত্ত্বেও সুন্দরভাবে আনত।

250. Udāharati ‘‘anañjita’’iccādi. Jina tava nettañca anañjitaṃ añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva asitaṃ kaṇhaṃ, adharo ca anañjitoyeva lākhārāgādinā aruṇo ratto, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā ussāhena yena kenaci anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ.

২৫০. “অনঞ্জিত” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে জিন! আপনার চক্ষু অঞ্জনশলাকা দ্বারা অস্পৃষ্ট হওয়া সত্ত্বেও অসিত বা কৃষ্ণবর্ণ; অধরও অলক্তক (লাক্ষা) আদি দ্বারা রঞ্জিত না হওয়া সত্ত্বেও অরুণ বা রক্তবর্ণ; এবং এই ভ্রূ কোনো প্রকার বাহ্যিক চেষ্টা দ্বারা আকুঞ্চিত না করা সত্ত্বেও সুন্দরভাবে আনত। অতএব আপনার সবকিছুই অলৌকিক। এখানে প্রসিদ্ধ কারণ অঞ্জন আদি নিবৃত্ত হওয়া সত্ত্বেও অন্য কারণের অস্তিত্ব অর্থাদিপত্তি দ্বারা অবগত হওয়া যায়, আর তা হলো (পূর্বজন্মের কুশল) কর্ম; কারণ কারণ ছাড়া কার্যের উৎপত্তি অসম্ভব। তাই এটি কারণান্তর-বিভাবনা।

250. Idāni udāharati ‘‘anañji’’ccādinā. He jina tava nettaṃ pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca anañjitaṃ vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ asitaṃ bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo ca arañjito kenaci rāgena arañjito samāno aruṇo rattohoti, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā kenaci vāyāmena anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho.

২৫০. এখন “অনঞ্জি” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে জিন! আপনার স্বভাব-মধুর নয়নযুগল চক্ষুর কৃষ্ণতা সাধনের জন্য লোকপ্রসিদ্ধ অঞ্জন দ্বারা অনঞ্জিত হওয়া সত্ত্বেও জন্মান্তর-সিদ্ধ কুশলকর্মের প্রভাবে অসিত (নীল বা কৃষ্ণবর্ণ) হয়েছে; অধর কোনো রঞ্জক দ্বারা রঞ্জিত না হওয়া সত্ত্বেও অরুণ বা রক্তবর্ণ হয়েছে; এবং এই ভ্রূ কোনো প্রকার বাহ্যিক প্রয়াস দ্বারা আকুঞ্চিত না করা সত্ত্বেও সুন্দরভাবে আনত হয়েছে। এখানে নয়ন, অধর ও ভ্রূর কৃষ্ণতা, রক্ততা ও কুটিলতা গুণ সাধনে লোকপ্রসিদ্ধ অঞ্জন আদি কারণসমূহকে প্রতিষেধ করে নেত্র আদির অসিতত্বাদি ভাব কথন দ্বারা, কারণহীন কার্যের জগতে অস্তিত্ব না থাকায়, প্রসঙ্গাদির দ্বারা এই অসিতত্বাদি ভাবের কারণ যে পূর্বজন্মের অর্জিত কুশলকর্মই—তা প্রতীয়মান হওয়ায় এটি “কারণান্তর-বিভাবনা” অলংকার। “না অঞ্জিত”, “না রঞ্জিত”, “না আবঞ্চিত”—এই হলো বাক্যসমূহ। এখানে ‘ন’ শব্দ প্রসজ্যপ্রতিষেধে ব্যবহৃত হয়েছে। “সম্যকরূপে আনত” (সমানতা)—এই হলো বিগ্রহ।

Sābhāvikavibhāvanā

স্বাভাবিক-বিভাবনা

251.

২৫১.

Na [Pg.246] hoti khalu dujjanya-Mapi dujjanasaṅgame;

Sabhāvanimmalatare,Sādhujantūna cetasi.

দুর্জনদের সংসর্গে থাকা সত্ত্বেও সাধু ব্যক্তিদের স্বভাব-নির্মল চিত্তে কখনো দুর্জনতা (দুষ্টতা) উৎপন্ন হয় না।

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanehi saha saṅgame samāgame satyapi sādhujantūnaṃ sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva nimmalatare atisayena nimmale cetasi dujjanyaṃ sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi sabhāvasaddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā.

২৫১. “ন হোতি” ইত্যাদি। দুর্জনদের সাথে সংগম বা মিলন হওয়া সত্ত্বেও সাধু ব্যক্তিদের (সৎপুরুষদের) স্বভাবত কোনো বাহ্যিক প্রয়াস ছাড়াই অতিশয় নির্মল চিত্তে দুর্জনতা বা অসাধুভাব উৎপন্ন হয় না, কারণ তাঁদের চিত্তে অতিশয় সাধুতা বিদ্যমান থাকে। এখানে যদিও ‘স্বভাব’ শব্দ দ্বারা সর্বতোভাবে হেতুর নিবৃত্তি করা হয়েছে, তবুও যোনিশোমনসিকার (যথার্থ চিন্তন) আদি অনুরূপ নিমিত্ত অবশ্যই বিদ্যমান থাকে। তা সত্ত্বেও লোকসাধারণ তা উপেক্ষা করে এবং সেই প্রকার কোনো প্রসিদ্ধ কারণ না দেখে একে স্বাভাবিক ফল হিসেবে ব্যবহার করে। সেই লোকব্যবহার অনুসারে স্বাভাবিক ফল বিভাবিত হয় বলে এটি “স্বাভাবিক-ফল-বিভাবনা”।

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanasaṅgame api dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ sabhāvanimmalatare kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi dujjanyaṃ dujjanaguṇaṃ khalu ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ.

২৫১. “ন হোতি” ইত্যাদি। দুর্জনদের সংসর্গে বা তাদের সাথে বসবাস করা সত্ত্বেও সাধু ব্যক্তিদের কোনো বাহ্যিক প্রয়াস ছাড়াই স্বভাবতই অতিশয় নির্মল চিত্তে দুর্জনতা বা দুর্জনোচিত গুণ একেবারেই উৎপন্ন হয় না। এখানে চিত্তের নির্মলতার হেতুস্বরূপ যোনিশোমনসিকার আদি বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও লোকসাধারণ সেই কারণকে উপেক্ষা করে এবং চিত্তের নির্মলতার অন্য কোনো প্রসিদ্ধ কারণ না দেখে একে স্বভাবসিদ্ধ নির্মলতা বলে ব্যবহার করে। সেই লোকব্যবহার অনুসারে “স্বভাবনির্মলতরে” পদের দ্বারা সর্বতোভাবে কারণ প্রতিষেধ করে স্বভাবসিদ্ধ নির্মলতারূপ ফল প্রকাশিত হওয়ায় এটি “স্বাভাবিক-ফল-বিভাবনা” অলংকার। “দুর্জনদের ভাব” (দুর্জনতা), “তার নিজের ভাব” (স্বভাব), “তার দ্বারা অতিশয় নির্মল” (স্বভাবনির্মলতর)—এই হলো বাক্যসমূহ।

252.

২৫২.

Janako [Pg.247] ñāpako ceti,Duvidhā hetavo siyuṃ;

Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ,Alaṅkāratayo’ditaṃ.

হেতু দুই প্রকার হতে পারে—জনক (উৎপাদক) এবং জ্ঞাপক (বোধক)। অলংকারশাস্ত্রে এদের পরিপুষ্ট বা বিশিষ্টভাবে বর্ণনা করাকেই অলংকারত্ব বলা হয়েছে।

252. Hetuṃ niddisati ‘‘janako’’iccādinā. Janako bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako ñāpako vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ, kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, viseso tu na koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati ‘‘paṭī’’tiādinā. Tesaṃ kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ alaṅkāratāya bandhabhūsanarūpena uditaṃ abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti.

২৫২. “জনক” ইত্যাদি দ্বারা হেতুর নির্দেশ করছেন। ভাব ও অভাবরূপ কার্যের উৎপাদক বা কারক হলো ‘জনক’ হেতু, এবং বিদ্যমান কোনো বিষয়ের সম্বন্ধবশত কোনো কিছুকে বোধগম্য বা জ্ঞাপনকারী হলো ‘জ্ঞাপক’ হেতু—এইভাবে হেতু দুই প্রকার হতে পারে। প্রশ্ন হতে পারে, এতে বিশেষ কী আছে? এটি তো কেবল “এর দ্বারা এটি করা হয়”—এইরূপ স্বরূপকথন মাত্র, এতে কোনো বিশেষ অলংকারত্ব নেই। এই আশঙ্কায় “প্রতি” ইত্যাদি দ্বারা বিশেষত্ব যুক্ত করছেন। কার্য উৎপাদনে সমর্থ সেই হেতুসমূহের ‘প্রতিসংস্কার’ বা পরিপুষ্টকরণ অর্থাৎ বিশিষ্টভাবে পরিস্ফুট করে যথাযথভাবে বর্ণনা করাকেই অলংকারত্ব বা রচনার ভূষণরূপে অভিহিত করা হয়েছে, কারণ এটি সাধারণ কথন নয় যে “এর দ্বারা এটি করা হয়”।

252. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘janako’’ccādinā. Janako ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca ñāpako ca kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. Tesaṃ phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ alaṅkāratāya alaṅkārasabhāvena uditaṃ pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu [Pg.248] nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni.

২৫২. এখন “জনক” ইত্যাদি দ্বারা হেত্বালংকার প্রদর্শন করছেন। কারও মতে “সত্তা ও অসত্তা” রূপে কথিত ভাব ও অভাবসংজ্ঞক কার্যের উৎপাদক হেতু হলো ‘জনক’ হেতু, এবং কোনো বিদ্যমান বস্তুর অস্তিত্ব অন্য কোনো সম্বন্ধের দ্বারা অববোধিত বা জ্ঞাপনকারী হেতু হলো ‘জ্ঞাপক’ হেতু—এইভাবে হেতু দুই প্রকার হতে পারে। এখানে ফলপ্রকাশক হেতু বলার সময় “এই হেতুর দ্বারা এই ফল উৎপন্ন হয়েছে”—এইরূপ স্বরূপকথন মাত্র ছাড়া কোনো বিশেষ অলংকার নেই—এইরূপ আশঙ্কা করে এটি যে অলংকারেরই এক বিশেষ রূপ, তা দেখানোর জন্য পরবর্তী অংশ বলছেন। ফল প্রকাশে সমর্থ সেই হেতুসমূহের ‘প্রতিসংস্কার’ বা বিশিষ্টভাবে প্রকাশ করে তত্ত্বগতভাবে বর্ণনা করাকেই অলংকারত্ব বা অলংকারস্বভাবরূপে অভিহিত বা প্রসিদ্ধ করা হয়েছে, অথবা কবিদের দ্বারা প্রার্থিত হয়েছে। যেমন শাল্যঙ্কুর (ধানের অঙ্কুর) আদির জন্য শালীবীজ আদি হলো উৎপাদ্যের অত্যন্ত উপকারক ‘জনক’ হেতু; এবং বিদ্যমান অগ্নি আদির জন্য ধূম আদি হলো কোনো কিছুর বিদ্যমানতা জ্ঞাপনকারী ‘জ্ঞাপক’ হেতু। অলংকারের ভাবই হলো অলংকারত্ব। ‘অলংকারতয়া’ পদটিতে ছন্দের খাতিরে মাত্রা হ্রাস হয়েছে।

253.

২৫৩.

Bhāvābhāvakiccavasā,Cittahetuvasāpi ca;

Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ,Mukhamattanidassanaṃ.

ভাব ও অভাবরূপ কার্যের ভেদে এবং বিচিত্র হেতুর ভেদেও হেতুর প্রকারভেদ অনন্ত; এটি তাদের কেবল প্রবেশদ্বার বা মুখমাত্র প্রদর্শন।

253. Udāharati ‘‘bhāva’’iccādi. Bhāvo sattā ca, abhāvo asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, cittā pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca bhedā hetuvikappā anantā anavaviyo, yato evaṃ tasmā tesaṃ hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti.

২৫৩. “ভাব” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। ভাব হলো সত্তা এবং অভাব হলো অসত্তা; সেই কার্যসমূহের ভেদে, এবং ‘চিত্র’ বা প্রসিদ্ধ হেতুর বিপরীত আশ্চর্যজনক হেতুসমূহের ভেদেও হেতুর প্রকারভেদ বা বিকল্পসমূহ অনন্ত ও অপরিসীম। যেহেতু এটি এইরূপ, তাই সেই হেতুসমূহের এটি কেবল মুখমাত্র বা প্রবেশদ্বার প্রদর্শন; অতএব এর মাধ্যমে হেতুর বিশেষ প্রকারসমূহে প্রবেশ করা সম্ভব।

253. ‘‘Bhāvā’’iccādi. Bhāvābhāvakiccavasā bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, cittahetuvasāpi ca pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, bhedā hetuvisesā anantā yasmā apariyantā honti, tasmā idaṃ vakkhamānaṃ tesaṃ hetūnaṃ mukhamattanidassanaṃ avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate.

২৫৩. “ভাবা” ইত্যাদি। ভাব ও অভাবসংজ্ঞক সত্তা ও অসত্তারূপ ক্রিয়ার ভেদে এবং বিচিত্র হেতুর ভেদে—অর্থাৎ প্রসিদ্ধ হেতুর বিপরীত আশ্চর্যজনক হেতুসমূহের প্রভেদে—হেতুর বিশেষ প্রকারভেদসমূহ যেহেতু অনন্ত ও অপরিসীম, তাই এই বক্ষ্যমাণ অংশটি সেই হেতুসমূহের কেবল মুখমাত্র বা প্রবেশদ্বার প্রদর্শন, যা অবশিষ্ট হেতুসমূহে অবগাহন করার দ্বারস্বরূপ। “ভাব ও অভাব”, “তারাই কার্য”, “তাদের বশ বা ভেদ”, “চিত্র বা বিচিত্র সেই হেতুসমূহ”, “তাদের বশ বা ভেদ”, “মুখই মুখমাত্র”, “মুখ এবং তা সামান্য”—এই হলো বাক্যসমূহ। এখানে ‘মাত্র’ শব্দ অবধারণ (নির্ধারণ) বা সামান্য অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে।

254.

২৫৪.

Paramatthapakāseka-[Pg.249] Rasā sabbamanoharā;

Munino desanā’yaṃ me,Kāmaṃ toseti mānasaṃ.

পরমার্থ প্রকাশ করাই যার একমাত্র রস (উদ্দেশ্য) এবং যা সকলের মনোহর, মুনির (বুদ্ধের) সেই এই দেশনা আমার চিত্তকে অত্যন্ত সন্তুষ্ট করছে।

Bhāvakicco kārakahetu.

ভাবকার্য কারক-হেতু।

254. Udāharati ‘‘paramattha’’iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva ekaraso asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti sabbamanoharā munino ayaṃ desanā me mānasaṃ cittaṃ kāmamekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato.

২৫৪. “পরমার্থ” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। পরমার্থ স্বভাবের—নামরূপ আদির প্রকাশ করাই যার একমাত্র রস বা অনন্য কার্য, তা-ই হলো তাদৃশ। যা সকলের মন হরণ করে তা-ই ‘সর্বমনোহরা’। মুনির এই দেশনা আমার মানস বা চিত্তকে একান্তভাবে সন্তুষ্ট করছে—এটি সন্তোষের উৎপত্তির কারণ হওয়ায় ‘ভাবকার্য কারক-হেতু’।

254. Idāni udāharati ‘‘paramattha’’iccādinā. Paramatthapakāsekarasā nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī sabbamanoharā vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā me mayhaṃ mānasaṃ kāmaṃ ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. Bhāvakicco bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu janakahetu.

২৫৪. এখন 'পরমার্থ' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। পরমার্থ প্রকাশ করাই একমাত্র রস (উদ্দেশ্য) যার—নাম-রূপ, স্কন্ধ, আয়তন ইত্যাদি উত্তম অর্থসমূহের প্রকাশরূপ অনন্য কার্যবিশিষ্ট, অত্যন্ত মনোহর, লোকব্যবহারের অনুরূপ বিষয়ভাব প্রাপ্ত হওয়ায় সকলের চিত্ত হরণকারী মুনীন্দ্রের এই দেশনা আমার মনকে অবশ্যই একান্তভাবে সন্তুষ্ট করছে। বুদ্ধের ধর্মদেশনা পূর্বে অবিদ্যমান সন্তোষের সত্তাসংজ্ঞক উৎপাদন করে বলে একে 'কারকহেতু' বলা হয়। এবং সেই দেশনা কেবল 'মনকে সন্তুষ্ট করে'—এটুকু না দেখিয়ে 'পরমার্থ প্রকাশই একমাত্র রস যার'—এভাবে বিশেষণযুক্ত করে বলায় এটি অলঙ্কার হিসেবে অভিপ্রেত হয়েছে। 'একশ্চ স রসশ্চ' (যা এক এবং রস) এবং 'পরমার্থ প্রকাশই একমাত্র রস যার, এক কার্য যার'—এই হলো বিগ্রহ। ভাবকৃত্য অর্থাৎ ভাবসংজ্ঞক সত্তার কার্য সম্পাদন করে প্রবৃত্ত কারকহেতুই হলো জনকহেতু।

255.

২৫৫.

Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;

Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.

ধীরগণের (পণ্ডিতগণের) সাথে সহবাসের ফলে, সদ্ধর্মের অনুশীলনের কারণে এবং ইন্দ্রিয়সমূহের দমনের দ্বারা দুঃখের উপশম (নিবৃত্তি) ঘটে।

Abhāvakicco kārakahetu.

অভাবকৃত্য কারকহেতু।

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. [Pg.250] Dhīrehi sappaññehi saha saṃvāsā saṃsaggena ca, saddhammassa sambuddhadesitassa abhiyogato abhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhādīnaṃ niggahena visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā dukkhassa pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto upasamo siyā bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato.

২৫৫. 'ধীরেহি' ইত্যাদি। ধীর অর্থাৎ প্রজ্ঞাবান ব্যক্তিদের সাথে সহবাস বা সংসর্গের কারণে, সম্যকসম্বুদ্ধ দেশিত সদ্ধর্মের অভিয়োগ অর্থাৎ অভ্যাসের কারণে এবং চক্ষুরাদি ইন্দ্রিয়সমূহের নিগ্রহ অর্থাৎ বিষয়-প্রবৃত্তি নিরোধরূপ বিজয়ের কারণে পঞ্চস্কন্ধাত্মক দুঃখের অনুৎপাদ-নিরোধরূপ উপশম বা নিবৃত্তি ঘটে—এটিই হলো অভাবকৃত্য কারকহেতু, কারণ এটি অনুৎপাদ-নিরোধরূপ অভাবের কারণ।

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi saha saṃvāsā samaggavāsena ca, saddhammassa buddhadesitassa abhiyogato nirantarābhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhuādīnaṃ niggahena rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi dukkhassa khandhāyatanādikassa upasamo anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. Abhāvakicco dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati.

২৫৫. 'ধীরেহি' ইত্যাদি। ধীরগণের সাথে সহবাস অর্থাৎ ঐক্যবদ্ধ বসবাসের কারণে, বুদ্ধদেশিত সদ্ধর্মের অভিয়োগ অর্থাৎ নিরন্তর অভ্যাসের কারণে এবং চক্ষুরাদি ইন্দ্রিয়সমূহের নিগ্রহ অর্থাৎ রূপাদি আলম্বনে শুভাদি গ্রহণের নিবারণের কারণে—এইসব কারণে স্কন্ধ-আয়তনাত্মক দুঃখের উপশম, অনুৎপাদ-নিরোধ বা স্কন্ধপরিনির্বাণ ঘটে। 'অভিণ্হসো যোগো' (নিরন্তর অভ্যাস) হলো বিগ্রহ। অভাবকৃত্য কারকহেতু দুঃখের উপশমরূপ অসত্তা-কার্য সম্পাদন করে প্রবৃত্ত হয় এবং অবিদ্যমানরূপ অসত্তার উৎপাদন করার কারণে একে জনকহেতুও বলা হয়। 'অভাবই যার কৃত্য' এবং 'যিনি কারক ও হেতু'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ। ভাবকৃত্যও উক্ত ব্যতিরেক (বিপরীত) থেকে জানা যায়।

256.

২৫৬.

Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā;

Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ.

হে মুনীন্দ্র! চন্দ্রের সাথে সাদৃশ্যপূর্ণ কমনীয়তায় সুশোভিত আপনার মুখের দ্বারাই সুষ্পষ্টভাবে জানা যায় যে, আপনার মন পাপ (রাগাদি ক্লেশ) থেকে মুক্ত হয়েছে।

Bhāvakicco ñāpakahetu.

ভাবকৃত্য জ্ঞাপকহেতু।

256. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindeti āmantanaṃ. Te tava candasaṃvādinā candasadisena kantabhāvena upasobhinā sobhamānena mukheneva pāpehi rāgādīhi abhinissaṭaṃ byapagataṃ manaṃ cittaṃ subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato.

২৫৬. 'মুনিন্দ' ইত্যাদি। 'মুনিন্দ' হলো সম্বোধন। আপনার চন্দ্রের সাথে সাদৃশ্যপূর্ণ কমনীয়তায় সুশোভিত মুখের দ্বারাই পাপ অর্থাৎ রাগাদি থেকে মুক্ত বা অপগত মন (চিত্ত) সুষ্পষ্টভাবে জানা যায়—এটিই হলো ভাবকৃত্য জ্ঞাপকহেতু, কারণ এটি অববোধ-সত্তার (জ্ঞানের অস্তিত্বের) জ্ঞাপন করে।

256. ‘‘Muninda’’iccādi. He muninda te tava candasaṃvādikantabhāvopasobhinā candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena manaṃ tuyhaṃ cittaṃ pāpābhinissaṭaṃ rāgādīhi kilesehi nikkhantanti subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ.

২৫৬. 'মুনিন্দ' ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র! আপনার চন্দ্রের কমনীয়তার সদৃশ কমনীয়তায় সুশোভিত মুখের দ্বারা আপনার মন (চিত্ত) যে পাপ অর্থাৎ রাগাদি ক্লেশ থেকে মুক্ত হয়েছে, তা সুষ্পষ্টভাবে জানা যায়। এখানে মুখ মনের কমনীয়তার সম্পর্কের সাথে যুক্ত হয়ে স্বয়ং বিদ্যমান থেকেই ক্লেশ-অপগমের অববোধ-সত্তাকে জ্ঞাপন করে বলে এটি 'ভাবকৃত্য জ্ঞাপকহেতু' হয়েছে। চন্দ্রের সাথে অভেদোপচারবশত চন্দ্রের লাবণ্যের সাথে সাদৃশ্যপূর্ণ এবং সেই কমনীয়তা দ্বারা সুশোভিত এবং পাপ থেকে মুক্ত—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

257.

২৫৭.

Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ;

Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ.

হে মুনীন্দ্র! আপনার চরণযুগলের রক্তিম নবসূর্যকিরণ স্পর্শ করে কীভাবে সাধুগণের হস্তপদ্মসমূহকে সংকুচিত (মুকুলিত) করছে?

Ayuttakārī cittahetu.

অযুক্তকারী চিত্তহেতু।

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti rāgabālātapo taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā phusaṃ visārittenā’masanto kathaṃ saṅkocayati makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti.

২৫৭. 'সাধু' ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র! আপনার চরণযুগলের রক্তিমতা হেতু নবসূর্যকিরণরূপ তরুণ কিরণসমূহ রক্তিমতাবশত সাধুগণের হস্তপদ্মসমূহকে স্পর্শ করে কীভাবে সংকুচিত বা মুকুলিত করছে? অঞ্জলিবদ্ধ প্রণাম করার কারণে এটি অসংগত। কারণ নবসূর্যকিরণ পদ্মসমূহের বিকশিত হওয়ার কারণ, কিন্তু এটি এক অপূর্ব নবসূর্যকিরণ যা পদ্মসমূহকে সংকুচিত করছে—এইরূপ অনুচিত কার্য সম্পাদনের কারণে এটি 'অযুক্তকারী চিত্তহেতু'। ভাবকৃত্য হলেও একে এই রূপেই বুঝতে হবে।

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. He muninda te tava caraṇadvandarāgabālātapo pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo sādhuhatthāravindāni sujanānaṃ karapadumāni phusaṃ attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ saṅkocayati karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu [Pg.252] nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ.

২৫৭. 'সাধু' ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র! আপনার চরণযুগলের অরুণবর্ণসংজ্ঞক অভিনব সূর্যকিরণ সুজনদের করপদ্মসমূহকে স্পর্শ করে, নিজের সর্বব্যাপকতার দ্বারা স্পর্শ করে কীভাবে সংকুচিত করছে অর্থাৎ করপুটের আকারে মুকুলিত করছে? নবসূর্যকিরণ পদ্ম বিকশিত করা ছাড়া সংকোচন করে না, কিন্তু এই কিরণ আশ্চর্যজনক ও বিচিত্র—এটি প্রতীয়মান হওয়ায় অসংগত সংকোচন-সত্তা সম্পাদন করার কারণে এটি 'অযুক্তকারী চিত্তহেতু' নামে অভিহিত। 'অযুক্ত কার্য করে' এবং 'চিত্তরূপ যে হেতু'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

258.

২৫৮.

Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;

Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo.

ইহলোকে মুনীন্দ্রের চরণযুগলের নখরূপ চন্দ্রসমূহের কিরণসমূহ প্রাণীদের হস্তপদ্মসমূহকে সংকুচিত (অঞ্জলিবদ্ধ) করছে।

Yuttakārī cittahetu.

যুক্তকারী চিত্তহেতু।

258. ‘‘Saṅkocayanti’’ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ aṃsavo kiraṇā iha loke jantūnaṃ sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti.

২৫৮. 'সংকোচয়ন্তি' ইত্যাদি। মুনীন্দ্রের চরণযুগলের নখসমূহ রূপ চন্দ্রের কিরণসমূহ ইহলোকে প্রাণীদের হস্তরূপ পদ্মসমূহকে সংকুচিত করছে অর্থাৎ প্রণাম করার করপুটের আকারে মিলিত করছে—এটি 'যুক্তকারী চিত্তহেতু', কারণ চন্দ্রের দ্বারা পদ্মের সংকোচন হওয়া সংগত বা উচিত। পূর্বোক্ত নিয়মেই এটি বুঝতে হবে।

258. ‘‘Saṅko’’iccādi. Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ aṃsavo raṃsayo iha loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni saṅkocayanti karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ.

২৫৮. 'সংকো' ইত্যাদি। সম্যকসম্বুদ্ধের চরণযুগলের নখরাজি সংজ্ঞক চন্দ্রসমূহের কিরণসমূহ ইহলোকে প্রাণীদের হস্তপদ্মসমূহকে সংকুচিত করছে অর্থাৎ করপুটের আকারে সংকুচিত বা মুকুলিত করছে। চন্দ্রকিরণ দ্বারা করণীয় পদ্মসংকোচন-সত্তা সম্পাদিত হওয়ায় এবং স্বাভাবিক চন্দ্রকিরণ দ্বারা করণীয় কার্য চন্দ্রকিরণসদৃশ অন্য অদৃষ্টপূর্ব বিচিত্র কিরণ দ্বারা সম্পাদিত হওয়ায় এটি 'যুক্তকারী চিত্তহেতু' নামে অভিহিত। 'হস্তসমূহ রূপ পদ্ম' এবং 'মুনীন্দ্রের চরণযুগল', 'তাতে নখসমূহ' এবং 'তারাই চন্দ্র'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

259.

২৫৯.

Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;

Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.

পূর্বে উল্লিখিত পদার্থসমূহের যথাক্রমে (ক্রম অতিক্রম না করে) পুনরায় উল্লেখ করাকে 'সংখ্যান', 'যথাসংখ্য' এবং 'ক্রম' অলঙ্কার বলা হয়।

259. Kamaṃ vivaritumupakkamati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādi. Uddiṭṭhānaṃ pubbe vuttānaṃ padatthānaṃ vatthūnaṃ kesañci yathākkamaṃ uddesakkamānatikkamena [Pg.253] anuddeso puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca niddiṭṭhaṃ vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo.

২৫৯. ক্রম অলঙ্কার ব্যাখ্যা করতে আরম্ভ করছেন 'উদ্দিষ্টানাং' ইত্যাদি দ্বারা। পূর্বে উল্লিখিত পদার্থ বা বস্তুসমূহের যথাক্রমে অর্থাৎ উল্লেখের ক্রম অতিক্রম না করে পুনরায় অন্য অর্থ নির্দেশপূর্বক অনুকথন করাকে 'সংখ্যান' এবং 'যথাসংখ্য' বলা হয়েছে। বিধেয় হওয়ায় তাদের প্রধানতা রয়েছে, তাই তদপেক্ষায় ক্লীবলিঙ্গ হয়েছে; অনুবাদের যোগ্য হওয়ায় অনুদ্দেশের অপ্রধানতা রয়েছে, তাই পুংলিঙ্গ গ্রহণ করা হয়নি। 'ক্রম' শব্দটিও নির্দিষ্ট হয়েছে—এভাবে লিঙ্গ পরিবর্তন হয়েছে।

259. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādinā. Uddiṭṭhānaṃ paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ yathākkamaṃ uddiṭṭhakkamamanatikkamma anuddeso atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ.

২৫৯. এখন ক্রম অলঙ্কার নির্দেশ করছেন 'উদ্দিষ্টানাং' ইত্যাদি দ্বারা। প্রথমে কথিত পদার্থসমূহের যথাক্রমে অর্থাৎ উল্লিখিত ক্রম অতিক্রম না করে পুনরায় অন্য অর্থ আশ্রয় করে অনুকথন করাকে 'সংখ্যান' এবং 'যথাসংখ্য' বলা হয়েছে, এবং 'ক্রম'ও নির্দিষ্ট হয়েছে। এখানে প্রসিদ্ধ অনুদ্দেশকে প্রথমার্ধ দ্বারা অনুবাদ করে দ্বিতীয়ার্ধ দ্বারা ক্রমের পর্যায়স্বরূপ 'সংখ্যান' ও 'যথাসংখ্য' উভয়কেই বিধান করছেন। এখানে বিধেয় বিষয় দেখানোর জন্য অনুবাদের অবতারণা করায় অনুবাদ অপ্রধান এবং বিধেয় প্রধান। যা বিধেয় তা-ই প্রধান, অন্যটি অপ্রধান—এই কারণে বলা হয়েছে। অতএব 'নির্দিষ্টম্' শব্দটি 'সংখ্যান' ও 'যথাসংখ্য' এই দুইটির অপেক্ষায় (তার অপ্রধানতাবশত) ক্লীবলিঙ্গ হয়েছে। 'ক্রম' শব্দের অপেক্ষায় 'নির্দিষ্টঃ' পুংলিঙ্গ হয়েছে। অপ্রধান অনুদ্দেশকে অপেক্ষা করে না। 'ক্রম অতিক্রম না করে' এবং 'সংখ্যার অনতিক্রম'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

260.

২৬০.

Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava;

Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ.

হে মুনীন্দ্র! আপনার আলাপ, হাস ও লীলার দ্বারা বিজিত হয়ে কোকিল ও কুমুদসমূহ যথাক্রমে বন ও জলকে আশ্রয় করছে।

260. Tamudāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. Vijayā kokilakumudānaṃ parābhavena kokilā karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. Upasevante iva nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo iveti [Pg.254] parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ.

২৬০. তার উদাহরণ দিচ্ছেন 'আলাপ' ইত্যাদি দ্বারা। হে মুনীন্দ্র! আপনার আলাপ, হাস এবং তাদের লীলাসমূহ—এটি হলো উল্লেখ (উদ্দেশ)। বিজয়ের দ্বারা অর্থাৎ কোকিল ও কুমুদসমূহের পরাভবের কারণে কোকিল ও কুমুদসমূহ—এটি উক্ত বিষয়ের অপেক্ষায় যথোদ্দেশ অনুদ্দেশ। কিন্তু বক্ষ্যমাণ বিষয়ের অপেক্ষায় এটিও উল্লেখই, 'কোকিল বনকে, কুমুদ জলকে'—এটি যথোদ্দেশ অনুদ্দেশ। 'উপসেবন্তে' অর্থাৎ যেন আশ্রয় করছে। এভাবে বস্তু থেকেই 'যেন' (ইব) কল্পনা করা হয়। যদি এই কল্পনার কারণে কীভাবে যথাসংখ্য হয়? এখানে বলা হচ্ছে—যেখানে অন্য অলঙ্কারও প্রতীয়মান হয়, সেখানে উদ্দেশ-অনুরূপ অনুদ্দেশের সম্ভাবনা থাকলে 'সংখ্যান' অলঙ্কারই ব্যবহৃত হয়, কারণ সেটিই প্রধানত বলতে চাওয়া হয়েছে। যেখানে অন্য অলঙ্কার প্রতীয়মান হয় না, সেখানে অত্যন্তই 'ক্রম' অলঙ্কার বলে জানতে হবে।

260. Udāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. He muninda te tava ālāpahāsalīlāhi madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā vijayā jayahetu kokilā karavīkā ca kumudāni keravāni ca vanaṃ jalañca kamena upasevante iva nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato ivasaddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho.

২৬০. ‘আলাপি’ ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে মুনীন্দ্র! আপনার আলাপ ও হাস্যের লীলা দ্বারা অর্থাৎ মধুর ও সরল লীলার সাথে মৃদু হাস্যের লীলা দ্বারা উৎপন্ন বিজয়ের কারণে কোকিল ও করবীক এবং কুমুদ ও কেরবসমূহ যথাক্রমে বন ও জলকে উপসেবা করছে অর্থাৎ আশ্রয় করছে বলে মনে হয়। এখানে ‘আলাপহাসলীলাভিঃ’ হলো উদ্দেশ, ‘কোকিলা কুমুদানি’ হলো উক্ত বিষয়ের অপেক্ষায় অনুদ্দেশ, ‘বনং জলং’ হলো বক্ষ্যমাণ বিষয়ের অপেক্ষায় উদ্দেশই হয়। প্রকৃতপক্ষে এই প্রকার বিজয়ের দ্বারা কোকিল প্রভৃতির বন আদি আশ্রয়ের কারণ না থাকায় ‘ইব’ শব্দের প্রয়োগ দ্বারা নির্দেশ করা হয়েছে। এরূপ হলে এটি পরিকল্পনা (উৎপ্রেক্ষা) অলঙ্কার হয় না। কেন? নানা অলঙ্কার সমাবেশ হলে বক্তা যে যে অলঙ্কার ইচ্ছা করেন, তারই মুখ্যভাবে ব্যবহার হয়ে থাকে। এভাবে পরিকল্পনা অলঙ্কারের সংসর্গ থাকলেও উদ্দেশক্রমে প্রদর্শিত অনুদ্দেশের মুখ্যতার কারণে এটি ‘ক্রমালঙ্কার’ নামে অভিহিত। এই প্রকার অন্য অলঙ্কারকেও এভাবেই বুঝতে হবে। আলাপ ও হাস্য—এই দুইয়ের লীলা, এই অর্থে বিগ্রহ করতে হবে।

261.

২৬১.

Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;

Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.

কোনো অত্যন্ত প্রিয় বিষয়ের অতিশয় প্রিয়তার কারণে যে এক প্রকার প্রতিপাদন (বর্ণনা) করা হয়, তা ‘প্রিয়তর’ (প্রিয়তরা অলঙ্কার) নামে অভিহিত হতে পারে।

261. Piyataramāharati ‘‘siyā’’iccādinā. Atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanamākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā.

২৬১. ‘সিয়া’ ইত্যাদি দ্বারা প্রিয়তরা অলঙ্কার উপস্থাপন করছেন। অত্যন্ত প্রিয় কোনো বিষয়ের অর্থাৎ অভিধেয় স্বভাবের যে প্রতিপাদন বা আখ্যান হয়, তা ‘প্রিয়তর’ নামে অভিহিত হতে পারে।

261. Idāni [Pg.255] piyatarālaṅkāraṃ dasseti ‘‘siyā’’iccādinā, atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanaṃ kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ piyataraṃ nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ.

২৬১. এখন ‘সিয়া’ ইত্যাদি দ্বারা প্রিয়তরা অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। অত্যন্ত প্রিয় কোনো বিষয়ের অর্থাৎ অভিধেয় স্বভাবের যে প্রতিপাদন বা কথন হয়, সেই প্রতিপাদনকে ‘প্রিয়তর’ বা ‘প্রিয়তরা অলঙ্কার’ বলা হয়। ‘অতিশয় প্রিয়’ এবং ‘অর্থই রূপ বা স্বভাব’—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

262.

২৬২.

Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava;

Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā.

হে শান্ত পুরুষ! আপনার দর্শনে আমার যে প্রীতি উৎপন্ন হয়েছে, ভবিষ্যতে আপনারই পুনরায় দর্শনের মাধ্যমে এই প্রীতি আবার উৎপন্ন হোক।

262. Udāharati ‘‘pīti’’ccādi. Santa sappurisa mahāmuni tava sandassanā cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti me mama samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisena sukhena taveva nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti.

২৬২. ‘পীতি’ ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে শান্ত সৎপুরুষ মহামুনি! আপনার দর্শনে অর্থাৎ কেবল চক্ষুপথে আসার দ্বারা এবং মধুর কথা শ্রবণের দ্বারা আমার যে প্রীতি উৎপন্ন হয়েছে, এই প্রীতি ভবিষ্যতে এই প্রকার সুখের সাথে আপনারই পুনরায় দর্শনের মাধ্যমে হোক, অন্য কারও নয়; কারণ আপনার সদৃশ অন্য কে আছে?

262. ‘‘Pīti’’ccādi. He santa sappurisa tathāgata tava sandassanā mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā taveva puna dassanā dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ, pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako, tāniyeva osadhānī’’ti.

২৬২. ‘পীতি’ ইত্যাদি। হে শান্ত সৎপুরুষ তথাগত! আপনার দর্শনে অর্থাৎ আমার নেত্রপথে আসার কারণে আমার যে প্রীতি উৎপন্ন হয়েছে, এই প্রীতি ভবিষ্যতে এই প্রকার ক্ষণে আপনার সদৃশ অন্য কেউ না থাকায় আপনারই পুনরায় দর্শনের কারণে উৎপন্ন হবে। এখানে প্রীতির অতিশয়তার হেতুভূত অত্যন্ত ইষ্ট আলম্বন এবং দর্শনে অত্যন্ত আসক্তি প্রকাশের দ্বারা ‘অতিপ্রীতি’ নামক পদের অর্থ প্রকাশিত হয়েছে। ‘এই প্রীতি হোক’—এক্ষেত্রে পূর্বে উৎপন্ন প্রীতির পুনরায় উৎপত্তি অসম্ভব হওয়ায় তার সদৃশ প্রীতিকেই গ্রহণ করা হয়েছে, যেমন—‘সেই একই তিতির পাখি, সেই একই ওষুধসমূহ’।

263.

২৬৩.

Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno;

Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato.

বর্ণিত (প্রশংসিত) উপমানের দ্বারা যখন অভিপ্রেত বিষয়ের বর্ণনা করা হয়, তখন অর্থের সংক্ষেপ রূপের কারণে একে ‘সমাসোক্তি’ (সমাসবৃত্তি) অলঙ্কার বলা হয়।

263. Samāsavuttiṃvattumāha ‘‘vaṇṇiteni’’ccādi. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena adhippetassa manasi nihitassa vatthuno atthassa vutyā kathanena ayaṃ vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? Atthassa vattumicchitassa saṅkhepo saṅkhipitvā [Pg.256] kathanaṃ rūpaṃ sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā.

২৬৩. সমাসোক্তি অলঙ্কার বলার জন্য ‘বর্ণিতেন’ ইত্যাদি বলছেন। বর্ণিত অর্থাৎ প্রশংসিত উপমানের দ্বারা অভিপ্রেত অর্থাৎ মনে নিহিত বিষয়ের বা অর্থের কথন বা বর্ণনার দ্বারা এই উক্ত লক্ষণযুক্ত অলঙ্কারকে ‘সমাসোক্তি’ বলা হয়। কেন? বক্তার বলতে ইচ্ছুক অর্থের সংক্ষেপ অর্থাৎ সংক্ষেপে কথনই এর রূপ বা স্বভাব, তাই এর অন্বর্থ সংজ্ঞা হলো সংক্ষেপবৃত্তি বা সমাসবৃত্তি। কেন? এটি গুণীভূত স্বকীয় অর্থ প্রকাশ করে অন্য অর্থ বিধান করে, কিন্তু স্বকীয় অর্থ প্রধান নয়।

263. Idāni samāsavuttiṃ niddisati ‘‘vaṇṇite’’ccādinā. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena upamānavatthunā karaṇabhūtena adhippetavatthuno icchitatthassa vutyā kathanena atthasaṅkheparūpato vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā ayaṃ yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho.

২৬৩. এখন ‘বর্ণিতে’ ইত্যাদি দ্বারা সমাসোক্তি অলঙ্কার নির্দেশ করছেন। বর্ণিত অর্থাৎ প্রশংসিত উপমান বা উপমান বস্তুরূপ করণের দ্বারা অভিপ্রেত বস্তু বা কাঙ্ক্ষিত অর্থের কথন বা বর্ণনার মাধ্যমে, এবং অর্থের সংক্ষেপ রূপের কারণে অর্থাৎ বলতে ইচ্ছুক অর্থের সংগ্রাহক রূপ হওয়ায়, এই যথোক্ত লক্ষণযুক্ত অলঙ্কার ‘সমাসোক্তি’ নামে অভিহিত হয়। এখানে বলতে ইচ্ছুক অর্থকে সংক্ষেপ করে মনে রেখে, সেই উপমানভূত অর্থের বর্ণনার দ্বারা মনে রাখা বিষয়ের প্রকাশ ঘটানোর কারণে একে ‘সমাসোক্তি’ বলা হয়। এর পদ দ্বারা অভিহিত স্বকীয় অর্থ অপ্রধান এবং গম্যমান (ব্যঙ্গ্য) অর্থ প্রধান হয়ে থাকে। ‘অভিপ্রেত যে বস্তু’ এবং ‘সমাস বা সংক্ষেপ দ্বারা বৃত্তি বা কথন’ এবং ‘সংক্ষেপই রূপ বা স্বরূপ’ এবং ‘অর্থের সংক্ষেপ রূপ’—এভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

264.

২৬৪.

Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;

Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā.

সেই এই সমাসোক্তি অলঙ্কার কেবল বিশেষ্যের দ্বারা ভিন্ন এবং অভিন্ন বিশেষণযুক্ত হয়ে থাকে; আবার অন্য এক প্রকার সমাসোক্তিও আছে, যা ভিন্ন ও অভিন্ন বিশেষণযুক্ত।

264. Tassā pabhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ visesyaṃ, tameva mattaṃ visesanabhedabyavacchedato, tena. Bhinnā atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā abhinnavisesanāpi attheva. Aparāpyatthi, na kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti bhinnābhinnavisesanā. Visesyaṃ tu bhinnanti.

২৬৪. তার প্রভেদ প্রদর্শন করছেন ‘সায়ং’ ইত্যাদি দ্বারা। সেই এই সমাসোক্তি অলঙ্কার—যে কোনো বস্তু যা সামান্য আকারে প্রতীত হয়, ‘এটি এই রূপ, অন্যথা নয়’—এভাবে কোনো গুণ আদি দ্বারা ব্যবচ্ছিন্ন বা ব্যবস্থিত করা হয়, তা হলো বিশেষ্য; কেবল সেই বিশেষ্যের বিশেষণভেদের ব্যবচ্ছেদ দ্বারা। ভিন্ন অর্থাৎ অতুল্য, কারণ অবয়বধর্ম সমুদায়ের ওপর বর্তায়। অভিন্ন অর্থাৎ তুল্যাকার বিশেষণ যাতে রয়েছে, তা ‘অভিন্নবিশেষণা’ সমাসোক্তিও রয়েছে। অন্য প্রকারও আছে, কেবল সেটিই নয়। কেমন? ভিন্ন এবং অভিন্ন বিশেষণ যাতে রয়েছে, তা হলো ‘ভিন্ন অভিন্ন বিশেষণা’। কিন্তু বিশেষ্য ভিন্ন হয়ে থাকে।

264. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti visesyamattena guṇādisadisadhammena [Pg.257] karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena bhinnā visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, abhinnavisesanā tulyavisesanayuttā attheva bhinnābhinnavisesanā atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho.

২৬৪. এখন সেই সমাসোক্তি অলঙ্কারের ভেদ প্রদর্শন করছেন ‘সায়ং’ ইত্যাদি দ্বারা। সেই এই সমাসোক্তি অলঙ্কার—বিশেষ্য মাত্রের দ্বারা অর্থাৎ গুণ আদি সদৃশ ধর্মরূপ করণের দ্বারা কোনো উপমান বস্তুর মাধ্যমে মনে করা ‘এই উপমেয় বস্তু এই রূপ’—এভাবে সামান্য বস্তু থেকে পৃথক করা বিশেষ্যের দ্বারা ভিন্ন বা পৃথক হয়েছে, অথবা ততটুকু দ্বারা অতুল্য হয়েছে; অভিন্ন বিশেষণ অর্থাৎ তুল্য বিশেষণযুক্ত সমাসোক্তি রয়েছে, আবার ভিন্ন-অভিন্ন বিশেষণ অর্থাৎ অতুল্য ও তুল্য বিশেষণযুক্ত এবং ভিন্ন বিশেষ্যযুক্ত অন্য প্রকার সমাসোক্তিও রয়েছে। এভাবে সমাসোক্তি অলঙ্কার দুই প্রকার হয়। ‘বিশেষ্যই মাত্র’ এবং অবয়বের দ্বারা সম্ভব ভেদ স্বভাব সমুদায়ের ওপরও প্রবর্তিত হওয়ার কারণে ‘ভিন্ন’ বলা হয়েছে। ‘অভিন্ন বিশেষণসমূহ যাতে রয়েছে’ এবং ‘ভিন্ন ও অভিন্ন’ এবং ‘সেই বিশেষণসমূহ যাতে রয়েছে’—এভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

Abhinnavisesana

অভিন্নবিশেষণ

265.

২৬৫.

Visuddhāmatasandāyī,Pasattharatanālayo;

Gambhīro cā’ya’mambhodhi,Puññenā’pādito mayā.

বিশুদ্ধ অমৃত প্রদানকারী, প্রশংসিত রত্নসমূহের আধার এবং গম্ভীর এই সমুদ্র আমার পুণ্যবলে প্রাপ্ত হয়েছে।

265. Ubhayamudāharati ‘‘visuddha’’iccādinā. Ayamambhodhi sāgaro puññena cirānucitakusalamūlena hetunā mayā āpādito patto, kīdiso? Visuddhaṃ lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā amataṃ pīyūsaṃ sandadātīti visuddhāmatasandāyī, ambhodhi. Visuddhaṃ dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ amataṃ maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti visuddhāmatasandāyī, saddhammo. Pasatthāni niravajjattā ratanāni muttāmaṇiādīni, tesaṃ ālayo pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. Pasatthāni buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni ratanāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. Gambhīro ca agādhattā sāgaro [Pg.258] saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti.

২৬৫. ‘বিশুদ্ধা’ ইত্যাদি দ্বারা উভয়ের উদাহরণ দিচ্ছেন। এই অম্বোধি অর্থাৎ সাগর পুণ্য দ্বারা অর্থাৎ চিরসঞ্চিত কুশলমূলের কারণে আমার দ্বারা প্রাপ্ত হয়েছে। কেমন? লোকব্যবহার অনুসারে দেব ও অসুরদের সমুদ্র মন্থনে বিষের সাথে মিশ্রিত না হওয়ায় বিশুদ্ধ অমৃত (পীযূষ) প্রদান করে—এই অর্থে ‘বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী’ হলো সমুদ্র। দোষের লেশমাত্র দ্বারাও অস্পৃষ্ট হওয়ায় অত্যন্ত নির্মল অমৃত অর্থাৎ মরণহীনতার কারণে অমৃত নামক নির্বাণধাতু উপদেশ প্রদানের মাধ্যমে দান করে—এই অর্থে ‘বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী’ হলো সদ্ধর্ম। নির্দোষ হওয়ার কারণে প্রশংসিত রত্নসমূহ অর্থাৎ মুক্তা, মণি আদি, তাদের আলয় বা উৎপত্তিস্থল—এই অর্থে ‘প্রশস্তরত্নালয়’ হলো সমুদ্র। বুদ্ধ আদি কর্তৃক নানাভাবে বর্ণিত রত্নসমূহ অর্থাৎ সাইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহ, তাদের আলয় বা আশ্রয়—এই অর্থে ‘প্রশস্তরত্নালয়’ হলো সদ্ধর্ম। গম্ভীর অর্থাৎ অগাধ হওয়ার কারণে সাগর এবং সদ্ধর্মও গম্ভীর, যা প্রাপ্ত হয়েছে—এটি স্পষ্ট। এটি বিশেষ্যমাত্রভিন্ন অভিন্নবিশেষণা সমাসোক্তি, কারণ বিশেষ্য অম্বোধি বিবক্ষিত সদ্ধর্ম থেকে ভিন্ন এবং ‘বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী’ আদি বিশেষণ উক্ত প্রকারে অভিন্ন।

265. Idāni udāharati ‘‘visuddhā’’iccādinā. Visuddhāmatasandāyī lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, pasattharatanālayo niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana pasattharatanālayo buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, gambhīro pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi gambhīro ayaṃ ambhodhi ca eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca puññena bhavantaropacitakusalakammena mayā āpādito pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti.

২৬৫. এখন ‘বিশুদ্ধা’ ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। লোকব্যবহার অনুসারে দেব ও অসুরদের সমুদ্র মন্থনে বিষের সাথে মিশ্রিত না হওয়ায় বিশুদ্ধ পীযূষ প্রদানকারী—এই অর্থে সমুদ্রপক্ষে ‘বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী’; উপমানভূত সমুদ্রের বর্ণনার দ্বারা বুদ্ধিতে বিদ্যমান সদ্ধর্মের প্রকাশের কারণে কাম ও আমিষ আদি দোষের লেশমাত্র দ্বারাও মিশ্রিত না হওয়ায় অত্যন্ত নির্মল জরা-মরণরহিত নির্বাণ উপদেশ দানের মাধ্যমে বিনেয়দের (শিষ্যদের) প্রদানকারী—এই অর্থে সদ্ধর্মপক্ষে ‘বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী’। নির্দোষ হওয়ার কারণে প্রশংসিত মুক্তা, মণি আদি রত্নসমূহের উৎপত্তিস্থল—এই অর্থে সমুদ্রপক্ষে ‘প্রশস্তরত্নালয়’; সদ্ধর্মপক্ষে প্রশংসিত রত্নালয় হলো বুদ্ধ আদি কর্তৃক প্রশংসিত সাইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্মরূপ রত্নসমূহের প্রবৃত্তি বা উৎপত্তিস্থল। প্রকৃতিগতভাবেই অগাধ—এই অর্থে সমুদ্র গম্ভীর; একত্বনয় আদি চতুর্বিধ নয়ের দ্বারা গম্ভীর—এই অর্থে সদ্ধর্ম গম্ভীর। এই অম্বোধি অর্থাৎ সমুদ্র এবং চিত্ত দ্বারা গৃহীত সদ্ধর্ম জন্মান্তরে অর্জিত কুশলকর্মের দ্বারা আমার দ্বারা প্রাপ্ত হয়েছে। এখানে বিশেষ্যভূত অম্বোধি বলতে ইচ্ছুক সদ্ধর্ম থেকে ভিন্ন হওয়ায় এবং ‘বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী’ ইত্যাদি বিশেষণ উভয় বিশেষ্যেই যথোক্ত নিয়মে অভিন্ন হওয়ায় এই সমাসোক্তি অলঙ্কারটি ‘বিশেষ্যমাত্রভিন্ন অভিন্নবিশেষণা’ হয়েছে।

Bhinnābhinnavisesana

ভিন্ন-অভিন্নবিশেষণ

266.

২৬৬.

Icchitatthapado sāro,Phalapupphopasobhito;

Sacchāyo’ya’mapubbova,Kapparukkho samuṭṭhito.

কাঙ্ক্ষিত অর্থ প্রদানকারী (অথবা অভীষ্ট ফলদায়ক), সারবান, ফল ও পুষ্পে সুশোভিত এবং সুন্দর ছায়াযুক্ত (অথবা কান্তিময়) এই এক অপূর্ব কল্পবৃক্ষ উৎপন্ন হয়েছে।

266. ‘‘Icchite’’ccādi. [Pg.259] Ayamapubbova vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, jino. Sāro seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate sacchāyo, kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti sacchāyoti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti.

২৬৬. "ইচ্ছিত" ইত্যাদি। পূর্বে উল্লিখিত গুণের সংযোগে আশ্চর্যজনক রূপ ধারণ করায় এই এক অপূর্ব কল্পবৃক্ষ উৎপন্ন হয়েছে; এটি কেমন? যা কিছু কাঙ্ক্ষিত লৌকিক অর্থ প্রদান করে, তা-ই 'ইচ্ছিতার্থপদ' (কল্পবৃক্ষ)। যা কিছু কাঙ্ক্ষিত লৌকিক ও লোকোত্তর অর্থ প্রদান করে, তা-ই 'ইচ্ছিতার্থপদ' (জিন বা বুদ্ধ)। কল্পবৃক্ষ এবং জিন উভয়ই 'সার' অর্থাৎ শ্রেষ্ঠ। ফল ও পুষ্প দ্বারা সুশোভিত—এটি কল্পবৃক্ষ। চন্দ্র ও সূর্যের আলোর বিপরীত রূপ ছায়ার সাথে বিদ্যমান—এটি 'সচ্ছায়' (ছায়াযুক্ত কল্পবৃক্ষ)। অন্যদিকে, জিন পূর্বে উল্লিখিত কায়িক কান্তি বা দেহের প্রভা রূপ ছায়ার সাথে যুক্ত হওয়ায় 'সচ্ছায়'। এখানে বিশেষ্য ভিন্ন হওয়ায় এবং বিশেষণ ভিন্ন ও অভিন্ন হওয়ায় এটি 'ভিন্ন-অভিন্ন বিশেষণযুক্ত ভিন্ন বিশেষ্য' অলঙ্কার; কারণ জিন রূপ বিশেষ্য থেকে কল্পবৃক্ষ রূপ বিশেষ্য ভিন্ন, ফল-পুষ্প দ্বারা সুশোভিত হওয়ার বিষয়টি কেবল কল্পবৃক্ষেই সম্ভব এবং ইচ্ছিতার্থ প্রদান, সারত্ব ও সচ্ছায়ত্ব—এই গুণগুলো উভয় ক্ষেত্রেই বিদ্যমান থাকায় পূর্বোক্ত নিয়ম অনুযায়ী এটি সিদ্ধ হয়েছে।

266. ‘‘Icchitatthi’’ccādi. Icchitatthapado sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya icchitatthapado sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, sāro rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, sāro sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, phalapupphopasobhito kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, sacchāyo candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, sacchāyo nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, apubbo pubbe asañjāto ayaṃ kapparukkho eso paccakkho kappapādapo samuṭṭhito sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa [Pg.260] bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ.

২৬৬. "ইচ্ছিতার্থ" ইত্যাদি। কল্পবৃক্ষের বর্ণনার মাধ্যমে চিত্তে প্রতিষ্ঠিত জিন-পদের অর্থ প্রকাশ করার ইচ্ছায়, 'ইচ্ছিতার্থপদ' বলতে প্রাণীদের দ্বারা কাঙ্ক্ষিত লৌকিক ও অচেতন বস্তু-অলঙ্কারাদির দাতা কল্পবৃক্ষকে বোঝায়; এবং প্রাণীদের দ্বারা প্রার্থিত লৌকিক ও লোকোত্তর সকল অর্থ উপযুক্তভাবে সেই সেই প্রাণীদের প্রদানকারী হিসেবে জিনকেও 'ইচ্ছিতার্থপদ' বলা হয়। বৃক্ষসমূহের মধ্যে এই ধরনের অন্য কোনো বৃক্ষ না থাকায় কল্পবৃক্ষ 'সার' অর্থাৎ উত্তম; দেবলোকসহ সকল প্রাণীকুলে তাঁর মতো কোনো বিশিষ্ট সত্তা না থাকায় জিন 'সার' অর্থাৎ উত্তম। কল্পবৃক্ষের অনুরূপ ফল ও পুষ্প দ্বারা সুশোভিত—এটি 'ফলপুষ্পোপশোভিত'। চন্দ্র ও সূর্যের আলো প্রতিরোধকারী বৃক্ষের ছায়াযুক্ত—এটি 'সচ্ছায়' (কল্পবৃক্ষ); নীল, পীত ইত্যাদি ষড়বর্ণের রশ্মিজালযুক্ত—এটি 'সচ্ছায়' (জিন)। পূর্বে কখনো উৎপন্ন না হওয়া এই অপূর্ব কল্পবৃক্ষটি প্রত্যক্ষ কল্পপাদপ হিসেবে উৎপন্ন হয়েছে এবং প্রাণীদের পুণ্যপ্রভাবে জগতে আবির্ভূত হয়েছে। বলতে ইচ্ছুক জিন রূপ অর্থ থেকে বিশেষ্য কল্পবৃক্ষ ভিন্ন হওয়ায়, এবং ইচ্ছিতার্থ দান, সারত্ব ও সচ্ছায়ত্ব নামক বিশেষণগুলো উভয়ের সাধারণ ধর্ম হওয়ায়, এবং ফল-পুষ্প দ্বারা সুশোভিত হওয়া কেবল বৃক্ষের বিশেষণ হওয়ায়—এই সমাসোক্তি অলঙ্কারটি 'ভিন্ন বিশেষ্যযুক্ত ভিন্ন-অভিন্ন বিশেষণ' হয়। ব্যাসবাক্য হলো: "যা কাঙ্ক্ষিত তা-ই অর্থ" (ইচ্ছিত অর্থ), "তা প্রদান করে যে" (ইচ্ছিতার্থপদ), "ফল ও পুষ্প দ্বারা সুশোভিত" এবং "ছায়ার সাথে বিদ্যমান" (সচ্ছায়)।

267.

২৬৭.

Sāgarattena saddhammo,Rukkhatteno’dito jino;

Sabbe sādhāraṇā dhammā,Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.

সাগররূপে সদ্ধর্ম এবং বৃক্ষরূপে জিন কথিত হয়েছেন; পূর্বের উদাহরণে সকল ধর্মই সাধারণ (উভয় ক্ষেত্রে প্রযোজ্য), কিন্তু অন্য উদাহরণে কেবল তিনটি ধর্ম সাধারণ।

267. Tadubhayaṃ vivarati ‘‘sāgaratteni’’ccādinā. Saddhammo sambuddhabhāsito sāgarattena sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino rukkhattena yathāvuttanayena udito taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike sabbe ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo sādhāraṇā tulyā dhammā visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, aññatra tu anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti.

২৬৭. "সাগররূপে" ইত্যাদি দ্বারা সেই উভয় বিষয় ব্যাখ্যা করা হচ্ছে। সম্যকসম্বুদ্ধ কর্তৃক ভাষিত সদ্ধর্ম সাগরের গুণের সদৃশ হওয়ায় সাগররূপে 'উদিত' অর্থাৎ কীর্তিত হয়েছে—এই হলো সম্বন্ধ। জিন পূর্বোক্ত নিয়মে বৃক্ষরূপে 'উদিত' অর্থাৎ সেই অবস্থা প্রাপ্ত হয়েছেন। প্রসঙ্গ ইত্যাদির মাধ্যমে এই প্রকার প্রতীতি উৎপন্ন হয়; অন্যথা কীভাবে সমুদ্র প্রভৃতি শব্দের সাথে ধর্ম ইত্যাদির সচ্ছায়ত্ব (সাদৃশ্য) থাকত? পার্থক্যটি হলো এই যে, পূর্বের "বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী" ইত্যাদি উদাহরণে উল্লিখিত বিশুদ্ধামৃতপ্রদাতৃত্ব প্রভৃতি সকল বিশেষণই সাধারণ ও তুল্য ধর্ম, যা উভয় ক্ষেত্রেই সম্ভব। কিন্তু অন্য উদাহরণে, অর্থাৎ অব্যবহিত পরে উল্লিখিত "ইচ্ছিতার্থপদ" ইত্যাদিতে তিনটি বিশেষণ সাধারণ এবং বাকিগুলো পূর্বোক্ত নিয়মে অসাধারণ বিশেষণ।

267. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti ‘‘sāgari’’ccādinā. Sāgarattena sāgararūpena saddhammo sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo udito kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena [Pg.261] apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe sabbe dhammā ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā sādhāraṇā ambhodhisaddhammānaṃ samānā, aññatra tu ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana tayaṃ ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ.

২৬৭. এখন সেই দুটি সমাসোক্তি দ্বারা উক্ত দুটি অর্থ প্রকাশ করছেন "সাগর" ইত্যাদি দ্বারা। সাগররূপে সদ্ধর্ম অর্থাৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কর্তৃক দেশিত পরিযত্তি-সদ্ধর্ম উদিত বা কথিত হয়েছে, এবং বৃক্ষরূপে জিন উদিত হয়েছেন। সাগর, কল্পবৃক্ষ ইত্যাদি শব্দগুলো তাদের নিজস্ব বাচ্য অর্থ সাগর, বৃক্ষ ইত্যাদিতে মুখ্যভাবে প্রবৃত্ত না হয়ে, বুদ্ধিতে বিদ্যমান অর্থের সাধারণ বিশেষণ গ্রহণের মাধ্যমে বোধগম্য হওয়ায়, প্রসঙ্গ ইত্যাদির কারণে বলতে ইচ্ছুক সদ্ধর্ম ও জিন রূপ অর্থেই মুখ্যভাবে প্রবৃত্ত হয়—এই হলো অভিপ্রায়। কারণ, যদি এগুলো মুখ্য অর্থে প্রবৃত্ত না হতো, তবে সমুদ্র ও কল্পবৃক্ষ শব্দ দুটি কীভাবে সদ্ধর্ম ও জিন রূপ অর্থ প্রকাশ করত? তাই সেই দুটি উদাহরণের মধ্যে পূর্বের "বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী" ইত্যাদি উদাহরণে "বিশুদ্ধামৃতসন্দায়ী" প্রভৃতি সকল বিশেষণ ধর্মই সাধারণ, যা সমুদ্র ও সদ্ধর্ম উভয়ের জন্যই সমান। কিন্তু অন্য উদাহরণে, অর্থাৎ "ইচ্ছিতার্থপদ" ইত্যাদিতে "ইচ্ছিতার্থপদ, সার, সচ্ছায়"—এই তিনটি বিশেষণ সাধারণ। ফল ও পুষ্প দ্বারা সুশোভিত হওয়া কেবল বৃক্ষের নিজস্ব ধর্ম, এবং "অপূর্ব" ইত্যাদি কেবল বিশেষণ মাত্র। কারণ, এর দ্বারা বৃক্ষের কোনো বিশেষ ধর্ম প্রকাশিত হয় না, তাই বিশেষণত্ব কেবল অন্যগুলোর ক্ষেত্রেই বলা হয়েছে।

268.

২৬৮.

Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā;

Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.

বস্তুর অবস্থা অন্য প্রকারে বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও যেখানে তাকে ভিন্নভাবে কল্পনা করা হয়, তাকে 'পরিকল্পনা' (উৎপ্রেক্ষা অলঙ্কার) বলে।

268. Parikappanaṃ parikappeti ‘‘vatthuno’’ccādinā. Vatthuno sajīvassa nijjīvassa vā vutti avatthā aññappakārena vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato aññathā aññena pakārena parikappīyate yattha vuttiyaṃ, sā parikappanā hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā.

২৬৮. "বস্তুর" ইত্যাদি দ্বারা পরিকল্পনার লক্ষণ নিরূপণ করছেন। সজীব বা নির্জীব বস্তুর অবস্থা বা বৃত্তি যখন বলতে ইচ্ছুক প্রকারের তুলনায় অন্য রূপেই বিদ্যমান থাকে, এবং সেই বিদ্যমান অবস্থা থেকে ভিন্নভাবে বা অন্য প্রকারে যেখানে কল্পনা করা হয়, তাকে 'পরিকল্পনা' বলে; অর্থাৎ যার দ্বারা বস্তুর প্রকৃত অবস্থাকে অন্যভাবে কল্পনা করা হয়, তা-ই পরিকল্পনা।

268. Idāni parikappanaṃ dasseti ‘‘vatthuno’’iccādinā. Vatthuno yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa vutti pavatti aññappakārena kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena ṭhitā pavattamānā, tadaññathā [Pg.262] tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena yattha vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho.

২৬৮. এখন "বস্তুর" ইত্যাদি দ্বারা পরিকল্পনা প্রদর্শন করছেন। যেকোনো সজ্ঞান বা অজ্ঞান বস্তুর বৃত্তি বা প্রবৃত্তি যখন কল্পনীয় প্রকার থেকে ভিন্ন কোনো বিদ্যমান প্রকারে অবস্থিত বা চলমান থাকে, এবং সেই বিদ্যমান প্রকার থেকে ভিন্ন কোনো অবিদ্যমান প্রকারে যেখানে কল্পনা করা হয়, তাকে 'পরিকল্পনা' বলা হয়। ব্যাসবাক্য হলো: "যার দ্বারা বস্তুর প্রকৃত অবস্থাকে অন্যভাবে কল্পনা করা হয়।"

269.

২৬৯.

Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca;

Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.

উপমার অন্তর্ভুক্তি এবং ক্রিয়া ইত্যাদির ভেদে বিভিন্ন প্রকারের পরিকল্পনা আমি ক্রমান্বয়ে উদাহরণসহ বর্ণনা করব।

269. Bhedaṃ tassā dasseti ‘‘upamā’’iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca vividhā nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi.

২৬৯. "উপমা" ইত্যাদি দ্বারা তার ভেদ প্রদর্শন করছেন। যার অভ্যন্তরে উপমা বিদ্যমান, তার ভাব অর্থাৎ উপমার অন্তর্ভুক্তি এবং ক্রিয়া ইত্যাদির ভেদে বিভিন্ন প্রকারের পরিকল্পনা আমি এখন ক্রমান্বয়ে উদাহরণসহ বর্ণনা করব।

269. Idāni tassa bhedaṃ dasseti ‘‘upamābbhantare’’ccādinā. Upamābbhantarattena upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho.

২৬৯. এখন "উপমার অভ্যন্তরে" ইত্যাদি দ্বারা তার ভেদ প্রদর্শন করছেন। উপমার অভ্যন্তরে বিদ্যমান থাকার কারণে এবং ক্রিয়া ইত্যাদির ভেদে বিভিন্ন প্রকারের পরিকল্পনা আমি ক্রমান্বয়ে উদাহরণসহ বর্ণনা করব। ব্যাসবাক্য হলো: "যার অভ্যন্তরে উপমা রয়েছে তা-ই উপমা-অভ্যন্তরা পরিকল্পনা", এবং "তার ভাব", এবং "যার অনেক প্রকার বা ভেদ রয়েছে"।

Upamābbhantaraparikappanā

উপমা-অভ্যন্তরা পরিকল্পনা

270.

২৭০.

Icchābhaṅgāturā’sīnā,Tā’tiniccala’maccharā;

Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ,Tadā yogābhiyogato.

তখন সেই অপ্সরাগণ (মারকন্যাগণ) ইচ্ছারূপ অভিলাষ ভঙ্গ হওয়ায় অত্যন্ত ব্যাকুল ও নিশ্চল হয়ে বসেছিলেন; তারা যেন মন্ত্রসাধনার প্রভাবে সেই ধীর বীরকে (বুদ্ধকে) নিজের বশে আনছিলেন।

270. Udāharati ‘‘icchā’’iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena āturā dukkhitā atiniccalasabhāvappattā atiniccalaṃ nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriyamāsīnā nisinnā tā accharā yoginisaṅkāsā māraṅganāti [Pg.263] yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Dhīraṃ devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. Taṃ bhagavantaṃ. Yogo mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena vasamattano āyattabhāvaṃ tadā nentīva vahanti maññeti. Ettha iva saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca–

২৭০. "ইচ্ছা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। ইচ্ছারূপ অভিলাষ ভঙ্গ হওয়ায় অর্থাৎ বোধিমূলে "বুদ্ধ ভগবানকে বশীভূত করব" এই অভিলাষ বিনষ্ট হওয়ায় ব্যাকুল ও দুঃখিত হয়ে, অত্যন্ত নিশ্চল স্বভাব প্রাপ্ত হয়ে, নাসিকাগ্রে দৃষ্টি নিবদ্ধ করে অত্যন্ত নিষ্ক্রিয়ভাবে উপবিষ্ট সেই অপ্সরা সদৃশ মারকন্যাদের সজ্ঞান লক্ষণযুক্ত বস্তুর যে প্রকৃত অবস্থা বর্ণিত হয়েছে, তা এখানে ভিন্নভাবে কল্পনা করা হয়েছে। দেবকন্যাদের শৃঙ্গারভাব ও বিলাসের আতিশয্য সত্ত্বেও যিনি অকম্পিত ছিলেন, সেই ধীর ভগবানকে। 'যোগ' হলো মন্ত্রানুষ্ঠান, তাতে অভিনিবেশ বা প্রয়োগের মাধ্যমে তখন যেন নিজেদের বশীভূত করছিলেন—এমন মনে হয়। এখানে 'ইব' (যেন) শব্দ শ্রবণে উপমার সন্দেহ করা উচিত নয়; কারণ বশীভূত করতে অসমর্থ মারকন্যারা যেন বশীভূত করছিলেন—এরূপ কল্পনা করা হয়েছে। এবং বলা হয়েছে—

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

"ধীরকে যেন বশীভূত করছিলেন" এই বাক্যে উপমানত্ব নেই; কারণ কর্তার ক্রিয়ার ক্ষেত্রে উপমান ও উপমেয় ভাব থাকে না।

Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti.

ক্রিয়া-পরিকল্পনা হওয়া সত্ত্বেও এটি উপমা-অভ্যন্তরা পরিকল্পনা, কেবল ক্রিয়া-পরিকল্পনা নয়; কারণ মারকন্যাদের নিশ্চল উপবেশনের সাথে যোগসাধনার সাদৃশ্য দেখা যায়, এবং সেই প্রকার উপবেশন ক্রিয়ার দ্বারা সেই ধীর ভগবানকেও বশীভূত করার মতো কল্পনা করা হয়েছে।

270. Idāni udāharati ‘‘icchā’’iccādinā. Icchābhaṅgāturā ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. Āsīnā jhāyamānā nisinnā tā accharā yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo dhīraṃ siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ taṃ bhagavantaṃ yogābhiyogato mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena vasaṃ attano vasaṃ tadā attano parājitakāle nentīva pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. [Pg.264] Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ.

২৭০. এখন "ইচ্ছা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। ইচ্ছারূপ অভিলাষ ভঙ্গ হওয়ায় ব্যাকুল হয়ে—অজপাল বটবৃক্ষমূলে উপবিষ্ট ভগবানকে "প্রলোভিত করব" এই উদ্দেশ্যে মারকন্যারা নিজেদের কৃত ইচ্ছা পূর্ণ না হওয়ায় পীড়িত হয়ে, অত্যন্ত নিশ্চল হয়ে নাসিকাগ্রে দৃষ্টি নিবদ্ধ রেখে অন্য কোনো ক্রিয়া না থাকায় ধ্যানমগ্ন যোগিনীর মতো উপবিষ্ট সেই তৃষ্ণা, আরতি ও রাগা নামক মারকন্যারা, শৃঙ্গার অভিপ্রায়ে কৃত অনেক লীলাবিলাস সত্ত্বেও অকম্পিত সেই ধীর ভগবানকে, যোগাভিযোগ অর্থাৎ মন্ত্রজপ রূপ যোগের প্রয়োগের মাধ্যমে তখন নিজেদের পরাজয়ের সময়ে যেন নিজেদের বশে আনছিলেন—এমন মনে হয়। এখানে পূর্বার্ধ দ্বারা মারকন্যা নামক সজীব বস্তুর বিদ্যমান অবস্থা প্রদর্শন করা হয়েছে। পুনরায় পরার্ধ দ্বারা তাদেরই অবিদ্যমান যোগাভিযোগের মাধ্যমে বশীকরণ কল্পনা করা হয়েছে। মারকন্যাদের নিশ্চল উপবেশন যোগিনীদের মন্ত্রধ্যানের সদৃশ হওয়ায় মারকন্যা ও যোগিনীদের উপমান-উপমেয় ভাব সামর্থ্যবশত প্রতীয়মান হয়, তাই এটি 'উপমা-অভ্যন্তরা পরিকল্পনা' নামে অভিহিত। "নেন্তি ইব" (যেন বশে আনছিলেন) প্রয়োগ করা সত্ত্বেও এটি কেবল ক্রিয়া-পরিকল্পনা হয় না। ব্যাসবাক্য হলো: "ইচ্ছার ভঙ্গ" (ইচ্ছাভঙ্গ), "তার দ্বারা আতুর" (ইচ্ছাভঙ্গাতুর), "যার আসন থেকে চলন বা নড়ন দূর হয়েছে" (অতিশয় নিশ্চল—ক্রিয়াবিশেষণ), এবং "যোগে অভিযোজন" (যোগাভিযোগ)।

‘‘Nenti ivā’’ti idha ivasaddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi–

"নেন্তি ইব" (নেন্তি ইব) - এখানে 'ইব' শব্দের শ্রুতি দ্বারা উপমা প্রকাশের জন্য সংশয় করা উচিত নয়, কারণ সাধারণ ধর্ম নামক গুণবিশেষের সম্বন্ধ না থাকলে কেবল ক্রিয়ামাত্রের উপমাভাব হয়। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

"বসং নেন্তীব ধীরং" (ধীর ব্যক্তিকে বশীভূত করার মতো) - এই নয়নে উপমানতা নেই; কারণ কর্তার ক্রিয়ার সাথে উপমান-উপমেয় ভাব থাকে না।

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti ettha nayane gamyamāne pāpane upamānatā upamānabhāvo natthi, hi tatheva, kattukriyāya kattusambandhiyā kriyāya upamānopameyyatā upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho.

"বসং নেন্তীব ধীরং" এখানে 'নয়ন' অর্থাৎ প্রাপ্ত করানোর অর্থ প্রতীয়মান হলেও উপমানতা বা উপমানভাব নেই; কারণ কর্তার সম্বন্ধীয় ক্রিয়ার সাথে উপমান-উপমেয় ভাব বা উপমানভাব ও উপমেয়ভাব থাকে না—এটাই এখানে অর্থ।

Kriyāparikappanā

ক্রিয়াপরিকল্পনা

271.

২৭১.

Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;

Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ.

মার যুদ্ধে অত্যন্ত উন্নত (উচ্চ) হস্তীতে আরোহণ করে, জিন (বুদ্ধ) কর্তৃক ভীত হয়ে পালানোর জন্য নিশ্চয়ই পথ অন্বেষণ করছে।

271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya accantamatisayena unnatamuccaṃ gajaṃ hatthiṃ samāruḷho māro vasavattī taṃ jinātīti atthena jinato bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ maggaṃ pathaṃ anvesati nūna maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā.

২৭১. "গজং" ইত্যাদি। যুদ্ধের জন্য অত্যন্ত অর্থাৎ অতিশয় উন্নত বা উচ্চ গজ অর্থাৎ হস্তীতে আরোহণ করে বশবর্তী মার, যিনি জয় করেন এই অর্থে 'জিন' (বুদ্ধ) থেকে ভীত হয়ে পালানোর জন্য কোনো লুকানোর স্থান বা পথ অন্বেষণ করছে—আমি মনে করি। এটি ক্রিয়াপরিকল্পনা, কারণ আরোহণক্রিয়া পথ অন্বেষণের উদ্দেশ্যে করা হয়েছে বলে কল্পনা করা হয়েছে।

271. ‘‘Gaja’’miccādi. [Pg.265] Yuddhāya yuddhatthaṃ accantaṃ atisayena unnataṃ diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ gajaṃ girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ maggaṃ nibbhayaṃ pathaṃ anvesati nūna gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati.

২৭১. "গজং" ইত্যাদি। যুদ্ধের জন্য অর্থাৎ যুদ্ধার্থে অত্যন্ত অর্থাৎ অতিশয় উন্নত, দেড়শত যোজন উচ্চতার অনুরূপ উচ্চতাগুণসম্পন্ন গিরিমেখলা নামক হস্তীতে আরোহণ করে মার জিন (বুদ্ধ) থেকে ভীত হয়ে পালানোর জন্য নির্ভয় পথ অন্বেষণ করছে—আমি মনে করি। যুদ্ধার্থে করা হস্তী-আরোহণকে পথ অন্বেষণের উদ্দেশ্যে বলে কবি কর্তৃক কল্পনা করার কারণে একে 'ক্রিয়াপরিকল্পনা' বলা হয়। 'অত্যন্ত' শব্দটি অসংখ্য বা সসংখ্য ভাব হলেও প্রকরণবশত আধিক্য অর্থেই ব্যবহৃত হয়।

Guṇaparikappanā

গুণপরিকল্পনা

272.

২৭২.

Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare;

Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā.

হে মুনীন্দ্র! আপনার সুন্দর পদ্মের মতো মনোরম চরণযুগলে যে রক্তিমতা রয়েছে, তা যেন পাপসমূহকে দলন করার ফলে উৎপন্ন রক্ত দ্বারা রঞ্জিত হয়েছে বলে আমি মনে করি।

272. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande soṇimā lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Pāpānaṃ kilesārīnaṃ abhisammaddena atisayaṃ sampisanena jātaṃ soṇaṃ rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā.

২৭২. হে মুনীন্দ্র! আপনার মনোরম ও পদ্মের মতো সুন্দর সেই চরণযুগলে যে রক্তিমতা বা লোহিতত্ব গুণ রয়েছে, তা অচেতন বস্তুর স্বাভাবিক লোহিতত্ব লক্ষণের প্রকাশ মাত্র; কিন্তু তা অন্যভাবে কল্পনা করা হচ্ছে। পাপ অর্থাৎ ক্লেশরূপ শত্রুদের অতিশয় দলন বা নিষ্পেষণ দ্বারা উৎপন্ন রক্ত, তার দ্বারা উৎপন্ন হয়েছে বলে আমি মনে করি। চরণযুগলে বিদ্যমান লোহিতত্ব গুণকে "পাপ...পে... রক্ত দ্বারা" এভাবে কল্পনা করার কারণে এটি 'গুণপরিকল্পনা'।

272. ‘‘Muninde’’ccādi. He muninda te tava cārurājīvasundare manuññapadumasundare pādadvande soṇimā rattavaṇṇaṃ pāpābhisammaddajātasoṇena maññe saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho.

২৭২. "মুনিন্দ" ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র! আপনার মনোরম পদ্মের মতো সুন্দর চরণযুগলে যে রক্তিমতা বা রক্তবর্ণ রয়েছে, তা যেন স্ব ও পর-সন্তানগত পাপসমূহের দলন দ্বারা উৎপন্ন রক্ত দ্বারা রঞ্জিত—আমি মনে করি। সর্বজ্ঞের চরণে জন্মান্তরে অর্জিত পুণ্যকর্মের প্রভাবে উৎপন্ন স্বাভাবিক রক্তবর্ণকে "পাপদলন দ্বারা" এভাবে কল্পনা করার কারণে একে 'গুণপরিকল্পনা' বলা হয়। ব্যাসবাক্য হলো— চারু চ তং রাজীবঞ্চ (মনোরম ও পদ্ম), পাপানাং অভিসম্মদ্দো (পাপের দলন), তেন জাতঞ্চ (তার দ্বারা উৎপন্ন), তঞ্চ তং সোণঞ্চ (এবং তা রক্ত), সোণস্স ভাবো (রক্তিমতা)।

273.

২৭৩.

Maññesaṅke [Pg.266] dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi;

Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate.

'মন্যে' (মনে করি), 'শঙ্কে' (আশঙ্কা করি), 'ধ্রুবং' (নিশ্চয়ই), 'নূনং' (অবশ্যই), 'ইব' (মতো) ইত্যাদি শব্দের দ্বারা এই পরিকল্পনা কোথাও প্রকাশিত হয়, আবার কোথাও বাক্যের দ্বারা প্রতীয়মান হয়।

273. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha ‘‘maññe’’iccādi. Iti evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi sāyaṃ parikappanā kvāpi yathāvutte byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci pana vākyena gamyate maññeiccādīnamabhāvepīti.

২৭৩. ব্যবহারের সুবিধার জন্য পরিকল্পনাসূচক শব্দসমূহ প্রদর্শন করে বলছেন— "মন্যে" ইত্যাদি। এই প্রকার শব্দসমূহ যাদের আদি, যেমন— "তর্কেমি" (তর্ক করি), "পরিকল্পেমি" (কল্পনা করি), "চিন্তয়ামি" (চিন্তা করি), "যথা" ইত্যাদি; তাদের দ্বারা এই পরিকল্পনা কোথাও পূর্বোক্তভাবে প্রকাশিত হয়, আবার কোথাও 'মন্যে' ইত্যাদি শব্দের অভাব থাকলেও কেবল বাক্যের দ্বারা প্রতীয়মান হয়।

273. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti ‘‘maññe’’ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi sāyaṃ parikappanā kvāpi ettha viya katthaci byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci vākyena kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena gamyate ivādisaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. ‘‘Maññe’’ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. Iti evaṃ pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho.

২৭৩. ব্যবহারের সুবিধার জন্য পরিকল্পনা-প্রকাশক শব্দসমূহ প্রদর্শন করছেন— "মন্যে" ইত্যাদি দ্বারা। মন্যে, শঙ্কে, ধ্রুবং, নূনং, ইব ইত্যাদি শব্দের দ্বারা এই পরিকল্পনা কোথাও (যেমন এখানে) প্রকাশিত হয়, আবার কোথাও ক্রিয়া ও কারকের সম্বন্ধযুক্ত পদসমূহের সমষ্টিরূপ বাক্যের দ্বারা প্রতীয়মান হয়; অর্থাৎ 'ইব' ইত্যাদি শব্দের প্রয়োগ না থাকলেও কেবল বাক্যের সামর্থ্যেই তা জানা যায়। "মন্যে" ইত্যাদি পাঁচটি পদ দ্বন্দ্ব সমাসের দ্বারা নির্দেশ করা হয়েছে। ব্যাসবাক্য হলো— এই প্রকার শব্দসমষ্টি যাদের আদি, যেমন— "তর্কেমি", "পরিকল্পেmi", "চিন্তয়ামি", "যথা" ইত্যাদি।

Gammaparikappanā

গম্যপরিকল্পনা

274.

২৭৪.

Dayāsañcārasarasā, dehā nikkhantakantiyo;

Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ.

হে জিন! আপনার দয়া সঞ্চারের কারণে সরস (স্নিগ্ধ) দেহ থেকে নির্গত কান্তি বা প্রভা সমূহ সাধুজনকে প্রীত করে তাদেরকেও সরসতা (স্নেহশীলতা) দান করেছে।

274. Udāharati ‘‘dayā’’iccādi. Raso sineho, tena saha vattamāno saraso. Deho. Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo [Pg.267] laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate.

২৭৪. উদাহরণ দিচ্ছেন— "দয়া" ইত্যাদি। 'রস' হলো স্নেহ, তার সাথে যা বর্তমান তা 'সরস'। দেহ। দয়ার অর্থাৎ করুণার সঞ্চার হলো দুঃখী সত্ত্বদের প্রতি নিরন্তর প্রবৃত্তি, তার দ্বারা সরস, তা থেকে। হে জিন! আপনার দেহ বা শরীর থেকে নির্গত কান্তিসমূহ সাধুজনকে প্রীত বা তৃপ্ত করে সেই সাধুজনকেই সরসতা বা প্রেমযুক্ততা দান করেছে; সেই প্রকার দেহ থেকে নির্গত কান্তিসমূহ সাধুজনকে প্রীত করে। গম্যমান পরিকল্পনায় যেহেতু কান্তিসমূহ সরস শরীরের সংসর্গ লাভ করে নিজেরাও যেন সরস হয়ে নিজেদের সেবাকারী সাধুজনকেও সরসতা দান করছে—এটাই প্রতীয়মান হয়।

274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘daye’’ccādinā. He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃsasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivādīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ.

২৭৪. বাক্যগম্য পরিকল্পনার উদাহরণ দিচ্ছেন— "দয়া" ইত্যাদি দ্বারা। হে জিন! দুঃখী সত্ত্বদের প্রতি করুণার নিরন্তর প্রবৃত্তির কারণে উৎপন্ন স্নেহবশত আপনার দয়া-সঞ্চারে সরস দেহ বা শরীর থেকে নির্গত কান্তিসমূহ অর্থাৎ দশ দিকে নির্গত নীল ইত্যাদি ষড়বর্ণের রশ্মিসমূহ পুণ্যবান বা উত্তম সাধুজনকে প্রীত করে তাদেরকে সরসতা অর্থাৎ স্নেহভাব বা প্রেমযুক্ততা দান করেছে। "সরসতাং নয়ুং" এখানে শ্রুত সম্বন্ধের দ্বারা "সাধুজনং" পদটি জানা যায়। করুণা ও স্নেহের দ্বারা সৌম্য দেহের সংসর্গের কারণে কান্তিসমূহ নিজেরাও আশ্রয়গুণে সৌম্য হয়ে নিজেদের বিষয়কারী ব্যক্তিকেও যেন মৃদু বা কোমল করছে—এভাবে 'ইব' ইত্যাদির অভাব থাকলেও এটি বাক্যগম্য পরিকল্পনা। এখানে অচেতন কান্তিরূপ বস্তুর জনপ্রসাদ নামক বস্তুস্থিতিকে "দয়া সঞ্চারে সরস যেন" এভাবে অন্য প্রকারে কল্পনা করা হয়েছে। ব্যাসবাক্য হলো— দয়ার সঞ্চার (পুনরায় প্রবৃত্তি), রসের (স্নেহের) সাথে বর্তমান (সরস), দয়া সঞ্চারের দ্বারা সরস, নির্গত যে কান্তিসমূহ, সাধু যে জন, সরসের ভাব (সরসতা)।

275.

২৭৫.

Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna;

Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.

কোনো কাজ করার জন্য উদ্যত ব্যক্তির পুণ্যবলে পুনরায় যে অন্য কোনো সাধন বা উপায় লাভ হয়, তাকে পণ্ডিতগণ 'সমাহিত' (সমাহিত অলঙ্কার) বলেন।

275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ārabhantassi’’ccādinā. Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ, tato tameva vā antaramaññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ samāhitaṃ.

২৭৫. সমাহিত অলঙ্কারের লক্ষণ বলছেন— "আরভন্তস্য" ইত্যাদি দ্বারা। শত্রুভঙ্গ ইত্যাদি যেকোনো কার্য করতে উদ্যত বা প্রস্তুত যেকোনো ব্যক্তির পুণ্যবলে অর্থাৎ কুশলবলের কারণে বা কুশলসামর্থ্যে পুনরায় যা সাধন করা হয় তা 'সাধন', তা থেকে অন্য কোনো সাধন বা উপায়ের লাভ অর্থাৎ অন্য কারণের লাভ—এই অর্থ। তাকে 'সমাহিত' বলেন; সমাধানই হলো সমাহিত।

275. Idāni [Pg.268] samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ārabha’’miccādinā. Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ.

২৭৫. এখন সমাহিত অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন— "আরভং" ইত্যাদি দ্বারা। শত্রুবিজয় ইত্যাদি যেকোনো কাজ করতে উদ্যত ব্যক্তির পুণ্যবলে অর্থাৎ কুশলবলের কারণে পুনরায় যে অন্য সাধন লাভ হয়, অর্থাৎ সেই কার্যসিদ্ধির সহায়ক অন্য উপায়ের যে লাভ ঘটে, সেই কারণলাভকে কবিগণ 'সমাহিত' বলেন; কারণ তা সেই কার্যের সমাধান বা প্রতিষ্ঠার হেতু। ব্যাসবাক্য হলো— যার দ্বারা সাধন করা হয় (সাধন), তা থেকে অন্য (সাধনান্তর), তার লাভ (সাধনান্তরলাভ), সমাধান (সমাহিত)।

276.

২৭৬.

Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno;

Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā.

মাররূপ শত্রুর পরাজয়ে অভিমুখ চিত্তসম্পন্ন সেই শাস্ত্রার (বুদ্ধের) সহায়িকা হয়ে এই মহী (পৃথিবী) মহাসিংহনাদ বা মহারব করেছিল।

276. Udāharati ‘‘māra’’iccādi. Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

২৭৬. উদাহরণ দিচ্ছেন— "মার" ইত্যাদি। মাররূপ শত্রুর পরাজয় বা পরাভবে অভিমুখ অর্থাৎ বিমুখ নয় এমন চিত্তসম্পন্ন সেই শাস্ত্রার সহায়িকা হয়ে, অর্থাৎ আরব্ধ মারভঙ্গ ক্রিয়ার অনুগ্রাহিকা হয়ে এই মহী (পৃথিবী) মারের অসহ্য মহারব বা মহানাদ করেছিল। এখানে মারভঙ্গরূপ কার্য আরব্ধ হয়েছে, এবং পুণ্যবশেই পৃথিবীর কম্পন বা মহারব অন্য সাধন হিসেবে উপস্থিত হয়েছে—এভাবে লক্ষণ যোজনা করতে হবে।

276. ‘‘Mārāri’’ccādi. Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho.

২৭৬. "মারারি" ইত্যাদি। মাররূপ শত্রুর দমনে অভিমুখ চিত্তসম্পন্ন সেই শাস্ত্রার সহায়িকা হয়ে, অর্থাৎ আরব্ধ মারবিজয়ের উপস্তম্ভিকা হয়ে এই মহী (পৃথিবী) মারের হৃদয় বিদীর্ণ করার মতো অসহ্য মহারব বা মহানাদ করেছিল। এখানে মারভঙ্গ করা হলো বুদ্ধের আরব্ধ কার্য, এবং তার সিদ্ধির হেতুভূত অন্য কারণ হলো পৃথিবীর মহারব। ব্যাসবাক্য হলো— মারই অরি বা শত্রু (মারারি), তার ভঙ্গ (মারারিভঙ্গ), তাতে অভিমুখ মন যার (মারারিভঙ্গভিমুখমনা), মহতী যে মহী (মহীমহী)।

277.

২৭৭.

Avatvā’bhimataṃ [Pg.269] tassa, siddhiyā dassana’ññathā;

Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo.

অভিপ্রেত অর্থ সরাসরি না বলে, তার সিদ্ধির জন্য অন্য কোনো উপায়ে তা প্রকাশ করাকে শুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন পণ্ডিতগণ 'পর্যায়োক্তি' (পর্যায়বৃত্তি) বলেন।

277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassābhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti.

২৭৭. পর্যায়বৃত্তির লক্ষণ প্রতিপাদন করছেন— "অবত্বা" ইত্যাদি দ্বারা। অভিপ্রেত কোনো অর্থ, যেমন ধনদান ইত্যাদি লক্ষণযুক্ত অর্থ সরাসরি বাচকব্যাপারের দ্বারা না বলে, সেই অভিপ্রেত অর্থের সিদ্ধি বা নিষ্পাদনের জন্য অন্য প্রকারে বা তার অনুকূল অন্য উপায়ে যে প্রকাশ বা বচন, তাকে শুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন পণ্ডিতগণ 'পর্যায়বৃত্তি' বলেন। পর্যায়ক্রমে বচনই হলো পর্যায়বৃত্তি।

277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ.

২৭৭. এখন পর্যায়বৃত্তি প্রদর্শন করছেন— "অবত্বা" ইত্যাদি দ্বারা। অভিপ্রেত বা ইষ্ট ধনদান ইত্যাদি স্বরূপ যেকোনো অর্থ সরাসরি বা সোজাভাবে না বলে, সেই অভিপ্রেত অর্থের সিদ্ধি বা নিষ্পত্তির জন্য অন্যভাবে অর্থাৎ বক্তার ইচ্ছার অনুরূপ অন্য প্রকারে যে প্রকাশ বা কথন, তাকে শুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন পণ্ডিতগণ 'পর্যায়বৃত্তি' বলেন। ব্যাসবাক্য হলো— পর্যায়ক্রমে বৃত্তি বা কথন (পর্যায়বৃত্তি), শুচি বা শুদ্ধ বুদ্ধি যাদের (শুচিবুদ্ধি)।

278.

২৭৮.

Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ;

Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi.

উন্মুক্ত প্রাঙ্গণে রক্ষিত এবং রক্ষকহীন এই ধন; হে ধনকামী! তুমি যদি চাও, তবে তোমার ইচ্ছানুযায়ী গমন করো (অথবা তা গ্রহণ করো)।

278. Udāharati ‘‘vivaṭaṅgaṇe’’ccādi. Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti.

২৭৮. “বিবটঙ্গণে” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। ধন উন্মুক্ত, কারও দ্বারা আবৃত না থাকায় প্রাঙ্গণে বা প্রকাশ্য স্থানে রাখা হয়েছে এবং তা রক্ষকহীন। ধন কামনা করে যে, সে ‘ধনকামী’—এইভাবে সম্বোধন করা হয়েছে। তুমি যদি যেতে চাও অথবা ধন নিতে চাও, তবে ইচ্ছানুযায়ী যাও—এভাবে সরাসরি ধন হরণের ইচ্ছা প্রকাশ না করে, সেই কার্য সিদ্ধির জন্য ছলে বা কৌশলে বলছেন। এটি ‘পর্যায়বৃত্তি’ (পর্যায়োক্ত অলঙ্কার)।

278. Udāharati ‘‘vivaṭa’’miccādinā. Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti [Pg.270] cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ.

২৭৮. “বিবট” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। মুক্তা-মণি আদি ধন প্রাচীর ইত্যাদি বেষ্টনী না থাকায় উন্মুক্ত প্রাঙ্গণে বা অনাবৃত স্থানে যে কেউ স্থাপন করেছে এবং তা রক্ষকহীন। হে ধনকামী! তুমি যদি ধন বা গমন ইচ্ছা করো, তবে ইচ্ছানুযায়ী যাও—মনে মনে কাঙ্ক্ষিত ধন হরণের বিধানকে সরাসরি “ধন হরণ করো” না বলে এভাবে ছলে বলার কারণে একে ‘পর্যায়বৃত্তি’ বলা হয়। বাক্য বিশ্লেষণ: ‘বিবটঞ্চ তং অঙ্গণঞ্চেতি’ (উন্মুক্ত যে প্রাঙ্গণ), ‘তস্মিং নিক্খিত্তন্তি’ (তাতে রক্ষিত), ‘আরক্খেন বজ্জিতমিতি’ (রক্ষা বা প্রহরী বর্জিত), ‘ধনং কামেতীতি’ (ধন যে কামনা করে), ‘কামং’ অর্থ তৃষ্ণা বা তৎসম্প্রযুক্ত চিত্তকে অতিক্রম না করে (যথেচ্ছা)—এই হলো বাক্যার্থ।

279.

২৭৯.

Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;

Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi.

নিন্দা করার ছলে যে স্তুতি বা প্রশংসা করা হয়, তাকে ‘ব্যাজবর্ণনা’ (ব্যাজস্তুতি) বলে। এখানে দোষের মতো আভাসিত হলেও গুণসমূহেই সান্নিধ্য লাভ করে।

279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘thuti’’miccādinā. Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘dosi’’ccādi. Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhimavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti.

২৭৯. “থুতিং” ইত্যাদি দ্বারা ব্যাজবর্ণনার বর্ণনা করছেন। নিন্দা করার মতো বা দোষ প্রদর্শন করার মতো করে যে স্তুতি বা প্রশংসা করা হয়, তাকে ব্যাজস্তুতি লক্ষণযুক্ত ‘ব্যাজবর্ণনা’ বলা হয়। এখানে কীভাবে গুণসমূহ প্রতীয়মান হয়? তাই বলছেন “দোসা” ইত্যাদি। এই বিশেষ উক্তিতে দোষের মতো আভাসিত বা প্রতিভাত হয়। সেই ধরনের পদের দ্বারা দোষের মতো আভাসিত হলেও ঋদ্ধিমত্তা আদি গুণসমূহেই সান্নিধ্য বা অবস্থান লাভ করে, কোনো দোষ নয়। ‘হি’ শব্দটি অবধারণ (নিশ্চয়তা) অর্থে; এখানে এটি ব্যাজবর্ণনাই, নিন্দা নয়।

279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘thuti’’ccādinā. Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti, taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ.

২৭৯. এখন “থুতিং” ইত্যাদি দ্বারা ব্যাজবর্ণনা প্রদর্শন করছেন। নিন্দা করার মতো বা দোষ দেখানোর মতো করে যে স্তুতি বা বর্ণনা করা হয়, সেই বর্ণনা করাকে ‘ব্যাজবর্ণনা’ বলা হয়। নিন্দার স্বভাবে প্রবর্তিত স্তুতি হওয়ার কারণে এটি কি নিন্দাই? যদি এমন বলা হয়, তবে—এই বিশেষ উক্তিতে দোষের মতো প্রতিভাসমান হলেও ঋদ্ধিমত্তা আদি গুণসমূহেই সেই পদের প্রয়োগের দ্বারা সান্নিধ্য বা গুণস্বভাবের অবস্থান প্রাপ্ত হয়। ছলে বা কৌশলে বর্ণনা করাকে ‘ব্যাজবর্ণনা’ বলে এবং দোষের মতো প্রতিভাত হওয়াকে ‘দোষাভাস’ বলে—এই হলো বাক্যার্থ।

280.

২৮০.

Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;

Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ.

হে নাথ! আপনি সমগ্র পৃথিবী মণ্ডলকে (অথবা নীলপদ্ম বনকে) অত্যন্ত কম্পিত করতে সম্পূর্ণ সমর্থ; কেবল সেইটুকু দ্বারা আপনার গুণের কী বিশেষত্ব আমরা বর্ণনা করব?

280. Udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito [Pg.271] cito ca bhusamaccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati.

২৮০. “সঞ্চালেতুং” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে নাথ! আপনি সমগ্র ‘কুবলয়’—যা শ্লেষার্থে উৎপল (নীলপদ্ম) এবং পৃথিবী মণ্ডল উভয়কেই বোঝায়—তাকে অত্যন্ত সঞ্চালিত বা ইতস্তত ঘূর্ণিত করতে সম্পূর্ণ সমর্থ হলেও, কেবল সেইটুকু দ্বারা আপনার গুণের অতিশয় রূপ বিশেষত্ব কী কারণে আমরা বলব? এখানে পদ্ম সঞ্চালনের সামর্থ্য প্রদর্শনের মাধ্যমে যেন নিন্দা করা হচ্ছে, কিন্তু সমগ্র ভূমণ্ডল সঞ্চালনের ক্ষমতা প্রকাশের মাধ্যমে পরম স্তুতির সাথে যুক্ত করে এই ভগবানকে মহানুভব ও ভুবনমণ্ডলের শিখামণি হিসেবে কীর্তন করা হয়েছে। এই ধরনের ব্যাজবর্ণনা অত্যন্ত রমণীয় এবং তা সর্বতোভাবে শ্লেষ অলঙ্কারকে আশ্রয় করে প্রবর্তিত হয়।

280. Idāni udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusamatisayena alaṃ samattho, tāvatā te guṇānaṃ visesamatisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti. Kuvalayasaddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso.

২৮০. এখন “সঞ্চালেতুং” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হে নাথ! আপনি সমগ্র ‘কুবলয়’ অর্থাৎ নিঃশেষ নীলপদ্ম বন অথবা পৃথিবী মণ্ডলকে অত্যন্ত কম্পিত করতে সম্পূর্ণ সমর্থ, কেবল সেইটুকু দ্বারা আপনার গুণের অতিশয় বিশেষত্ব কী বলব, কীভাবে বলব? ‘কুবলয়’ শব্দ উৎপল বিশেষের বাচক হওয়ায় প্রথমে নিন্দার মতো মনে হলেও, সেই শব্দেরই পৃথিবী মণ্ডল বাচকতার কারণে “ঋদ্ধিমান আপনার পক্ষে এটি কী আর বিশেষত্ব”—এইভাবে উত্তম গুণের বর্ণনা করা হয়েছে। এই ধরনের ব্যাজবর্ণনা প্রশংসনীয় এবং তা সর্বতোভাবে শ্লেষকে আশ্রয় করে প্রবর্তিত হয়। ‘কুয়া’ অর্থ পৃথিবীর, ‘বলয়’ অর্থ মণ্ডল—এই হলো সমাস।

281.

২৮১.

Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca;

Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave.

যেখানে কোনো কার্যের বিশেষত্ব বা অতিশয়ত্ব প্রদর্শনের ইচ্ছায় দ্রব্য, ক্রিয়া, জাতি ও গুণের অভাব বা বিকলতা প্রদর্শন করা হয়, তাকে ‘বিশেষ’ (বিশেষ অলঙ্কার) বলা হয়।

281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘visesicchāya’’miccādinā. Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ, ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave.

২৮১. “বিশেষিচ্ছায়ং” ইত্যাদি দ্বারা বিশেষোক্তি অলঙ্কারের বর্ণনা করছেন। কোনো বিশেষ কার্যের অতিশয়ত্ব প্রদর্শনের ইচ্ছায় যেখানে দ্রব্য ইত্যাদির বিকলতা বা অভাব প্রদর্শন বা বর্ণনা করা হয়, তা ‘বিশেষ’ বা ‘বিশেষোক্তি’ নামে অভিহিত হয়।

281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘visesi’’ccādinā. Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi, ayaṃ viseso [Pg.272] nāma bhave visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ.

২৮১. এখন “বিশেষি” ইত্যাদি দ্বারা বিশেষ অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। কোনো বিশেষ কার্যের অতিশয়ত্ব প্রদর্শনের ইচ্ছা থাকলে, যে বিশেষ উক্তিতে দ্রব্য, ক্রিয়া, জাতি ও গুণের বিকলতা বা অভাবের কথন থাকে, তা ‘বিশেষ’ বা ‘বিশেষোক্তি’ নামে অভিহিত হয়। ‘বিকলস্য ভাবঃ’ (বিকলতা বা অভাব) এবং ‘তস্য দর্শনং’ (তার প্রদর্শন)—এই হলো বাক্যার্থ।

282.

২৮২.

Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo;

Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.

কোনো রথ ছিল না, হস্তীও ছিল না, অশ্ব ছিল না এবং पदাতিক সৈন্যও ছিল না; তথাপি মুনিরাজ কেবল পারমী-সম্ভার স্মরণের মাধ্যমেই মাররূপ শত্রুকে জয় করেছিলেন।

Dabbavisesavutti.

দ্রব্য-বিশেষোক্তি অলঙ্কার।

282. Udāharati ‘‘na rathā’’iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto.

২৮২. “ন রথা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এটি সহজে বোধগম্য। এখানে বিজয়ের উপকরণ চতুরঙ্গ সেনারূপ দ্রব্যের অভাব সত্ত্বেও, ত্রিশ প্রকার পারমী রূপ সম্ভার স্মরণের মাধ্যমেই মার-বিজয় রূপ বিশেষত্ব বর্ণিত হয়েছে।

282. ‘‘Na rathā’’iccādi. Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne [Pg.273] dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa padātisaddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ.

২৮২. “ন রথা” ইত্যাদি। রথ নেই—অর্থাৎ সপরিবার অন্তত তিনটি রথকে ‘রথসেনা’ বলা হয়, সেই রূপ তিনটি রথও নেই। হস্তী নেই—উক্ত নিয়মে হস্তীসেনা সংজ্ঞক তিনটি হস্তীও নেই। অশ্ব নেই—সেই রূপ অশ্বসেনা সংজ্ঞক তিনটি অশ্বও নেই। পদাতিক নেই—অর্থাৎ সপরিবার অন্তত চারজন সশস্ত্র পুরুষকে ‘পদাতিক সেনা’ বলা হয়, সেই রূপ চারজন পদাতিক পুরুষও নেই। তথাপি মুনিরাজ কর্তৃক সম্ভার আবর্জনের দ্বারা অর্থাৎ ত্রিশ প্রকার পারমী ধর্মের অনুশীলনের মাধ্যমেই মাররূপ শত্রু বিজিত বা অভিভূত হয়েছে। এখানে বিজয়ের উপকরণ হিসেবে স্থিত রথসেনা আদি দ্রব্যের বিকলতা বা অভাব প্রদর্শন করে শত্রুবিজয়কারী পারমী-সম্ভার স্মরণের বিশেষত্ব বর্ণিত হওয়ায় একে ‘দ্রব্য-বিশেষোক্তি’ বলা হয়। চারজন পুরুষ পরিবেষ্টিত যানকে রথ বলে, এই রূপ তিনটি রথকে ‘রথসেনা’ বলা হয়। হস্তী বারোজন পুরুষ পরিবেষ্টিত থাকে, এই রূপ তিনটি হস্তীকে ‘হস্তীসেনা’ বলা হয়। অশ্ব তিনজন পুরুষ পরিবেষ্টিত থাকে, এই রূপ তিনটি অশ্বকে ‘অশ্বসেনা’ বলা হয়। সশস্ত্র চারজন পুরুষকে ‘পদাতিক সেনা’ বলা হয়। এখানে রথাদিতে স্থিত সৈন্যদের মতো যারা দ্রুত পদবলে গমন করে যুদ্ধ করে, উপচার অর্থে তাদের ‘পাদ’ বা পদাতিক বলা হয়েছে। রথাদির পরিমাণ সেনা হিসেবে তিনটি দেখানো হলেও পুরুষের পরিমাণ এখানে না বলা সত্ত্বেও অন্তত চারজন পুরুষে সেনা হয়—এ কথা প্রকরণ থেকে জানা যায়। তা না হলে? সশস্ত্র পুরুষবাচক ‘পদাতি’ শব্দের বহুবচনে ‘পদাতয়ো’ রূপ হওয়ায় “রথ নেই, হস্তী নেই, অশ্ব নেই, পদাতিক নেই”—এইরূপ সম্বন্ধ হয়। ‘দ্রব্য-বিশেষোক্তি’ অর্থ দ্রব্যের দ্বারা দ্রব্যের প্রতিষেধপূর্বক বিশেষ কথন বা দ্রব্যের প্রতিষেধের মাধ্যমে বিশেষোক্তি। ক্রিয়া-বিশেষোক্তি আদি অপর তিনটিও এভাবেই বুঝতে হবে।

283.

২৮৩.

Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado;

Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ.

ভ্রূকুটি কুঞ্চিত হয়নি, অধরও কম্পিত হয়নি; তথাপি শ্রেষ্ঠ মুনিবীর নিজেই মাররূপ শত্রুর পরাজয় ঘটিয়েছিলেন।

Kriyāvisesavutti.

ক্রিয়া-বিশেষোক্তি অলঙ্কার।

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā, dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena. Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito.

২৮৩. “ন বদ্ধা” ইত্যাদি। ক্রোধজনিত ভ্রূকুটি বা ভ্রূভঙ্গ করা হয়নি, ক্রোধে অধর বা ওষ্ঠাধরও কম্পিত হয়নি। তথাপি শ্রেষ্ঠ উত্তম মুনিবীর নিজেই মাররূপ শত্রুর ভঙ্গ বা পরাজয় সাধন করেছিলেন। ভ্রূকুটি বন্ধন আদি ক্রিয়ার অভাব সত্ত্বেও নির্বিকার চিত্তে বিজয় লাভ রূপ বিশেষত্ব এখানে প্রদর্শিত হয়েছে।

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā, dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito. Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ.

২৮৩. “ন বদ্ধা” ইত্যাদি। ক্রোধের বিকাররূপ ভ্রূকুটি বা ভ্রূভঙ্গ করা হয়নি, দন্তাবরণ বা ওষ্ঠাধরও কম্পিত হয়নি। তথাপি শ্রেষ্ঠ উত্তম মুনিগুণ ও বীরগুণসম্পন্ন তথাগত নিজেই মাররূপ শত্রুর পরাজয় সাধন করেছিলেন। এখানে ভ্রূভঙ্গ রচনা আদি ক্রিয়া না করেও নির্বিকার চিত্তে মার পরাজয় রূপ বিশেষ স্বভাবের কথা বলায় একে ‘ক্রিয়া-বিশেষোক্তি’ বলা হয়। ভ্রূদ্বয়ের কুটিলতা বা বক্রতা হলো ‘ভ্রূকুটি’, মারই হলো ‘অরি’ (শত্রু) এবং তাদের ভঙ্গ বা পরাজয়—এই হলো বাক্যার্থ।

284.

২৮৪.

Na [Pg.274] disāsu byattā raṃsi,Nā’loko lokapatthaṭo;

Tathāpya’ndhatamaharaṃ,Paraṃ sādhusubhāsitaṃ.

দিকসমূহে কোনো রশ্মি বিস্তৃত হয়নি, জগতেও কোনো আলোক ছড়ায়নি; তথাপি সৎপুরুষদের সুভাষিত বাণী পরম মোহান্ধকারকে হরণ করে।

Jātivisesavutti.

জাতি-বিশেষোক্তি অলঙ্কার।

284. ‘‘Ni’’ccādi. Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati. Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati. Tathāpīti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ paramaccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharanti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito.

২৮৪. “ন দিসাসু” ইত্যাদি। দশ দিকে কোনো রশ্মি বিস্তৃত বা প্রসারিত হয়নি। সমগ্র জগতে কোনো আলোক পরিব্যাপ্ত হয়নি। ‘তথাপি’ শব্দ দ্বারা বিশেষত্ব বোঝানো হচ্ছে; সেই জাতিভুক্ত (আলোক জাতি) না হওয়া সত্ত্বেও সৎপুরুষদের সুভাষিত বা সদ্ধর্ম নামক বাণী পরম মোহান্ধকারকে—যা ইষ্ট ও অনিষ্টের বিচারহীনতার কারণে প্রজ্ঞাচক্ষুর অন্ধকার বা মোহরূপ অন্ধকার—তা হরণ করে বলে একে ‘অন্ধতমহর’ বলা হয়েছে। অন্ধকার দূরীকরণে সমর্থ রশ্মির অভাব সত্ত্বেও সুভাষিত বাণীর অন্ধকার দূর করার বিশেষত্ব এখানে প্রদর্শিত হয়েছে।

284. ‘‘Na disāsu’’iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, lokapatthaṭo ālokopi natthi. Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo paramaccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ.

২৮৪. “ন দিসাসু” ইত্যাদি। দিকসমূহে কোনো রশ্মি বিস্তৃত বা প্রসারিত হয়নি, জগতেও কোনো আলোক পরিব্যাপ্ত হয়নি। তথাপি সৎপুরুষদের সুভাষিত সদ্ধর্ম পরম মোহান্ধকারকে—যা হিত ও অহিত নির্ধারণে সমর্থ প্রজ্ঞাচক্ষুর অন্ধকার বা মোহরূপ অন্ধকার—তা হরণকারী হয়। এখানে অন্ধকার বিনাশে সমর্থ রশ্মি-জাতি ইত্যাদির প্রতিষেধ করে সুভাষিত বাণীর অন্ধকার দূরীকরণ রূপ বিশেষত্বের কথা বলায় একে ‘জাতি-বিশেষোক্তি’ বলা হয়। জগতে পরিব্যাপ্ত—‘লোকে পত্থটো’, অন্ধ করে বলে ‘অন্ধ’ অর্থাৎ মোহ, অন্ধকার সদৃশ হওয়ায় মোহরূপ অন্ধকারই ‘অন্ধতম’, তা হরণ করে যে—‘তং হরতীতি’, সৎপুরুষদের সুভাষিত—‘সাধূনং সুভাসিতং’—এই হলো বাক্যার্থ।

285.

২৮৫.

Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava;

Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.

হে মুনীন্দ্র, আপনার বাণী কর্কশ নয় এবং কঠিনও নয়; তবুও তা মানুষের অহংকারকে সমূলে গভীরভাবে উৎপাটিত করে।

Guṇavisesavutti.

গুণविशेषবৃত্তি।

285. ‘‘Na [Pg.275] khara’’miccādi. Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ, na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi. Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato.

২৮৫. “ন খর” ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র, আপনার বাণী কর্কশ বা রুক্ষ নয়, এবং কঠিনও নয়। তবুও, সেই ধরনের কর্কশতা প্রভৃতি গুণের অভাব থাকা সত্ত্বেও তা জনগণের বা জনসমূহের মদকে (অহংকারকে) গভীরভাবে বা দৃঢ়ভাবে সমূলে উৎপাটিত করে। লৌহশলাকায় প্রসিদ্ধ কর্কশতা প্রভৃতি গুণের নিষেধের দ্বারা মুনীন্দ্রের বাণীর বিশেষত্ব প্রকাশিত হয়েছে।

285. ‘‘Na khara’’miccādi. He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā.

২৮৫. “ন খর” ইত্যাদি। হে মুনীন্দ্র, আপনার বাণী কর্কশ বা কঠোর নয়, এবং কঠিনও নয়। তবুও তা জনসমূহের জাতি ইত্যাদির ওপর ভিত্তি করে উৎপন্ন অহংকারকে গভীরভাবে বা দৃঢ়ভাবে সমূলে (মূল অবশেষ না রেখে) উৎপাটিত করে। খননক্ষম লৌহশলাকা ইত্যাদিতে প্রাপ্ত কর্কশতা প্রভৃতি গুণের প্রতিষেধ করে বুদ্ধবচনের মদ-খননরূপ স্বভাবের বিশেষত্ব বর্ণিত হওয়ায় একে 'গুণবিশেষবৃত্তি' বলা হয়। 'যার মূল নেই' তা অমূল বা নির্মূল, এবং 'জনগণের সমূহ' হলো জনতা, 'তাদের মদ' হলো জনতামদ—এইভাবে বিগ্রহ বাক্য করতে হবে। 'গভীরভাবে সমূলে'—এটি খনন ক্রিয়ার বিশেষণ হওয়ায় 'গভীরভাবে সমূলে খনন করে'—এইভাবে অন্বয় করতে হবে।

286.

২৮৬.

Dassīyate’tidittaṃ tu,Sūravīrattanaṃ yahiṃ;

Vadanti viññū vacanaṃ,Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ.

যেখানে অত্যন্ত দীপ্ত শৌর্য ও বীরত্ব প্রদর্শিত হয়, বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ সেই ধরনের বাক্যকে 'রূঢ়াহংকার' বলেন।

286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti.

২৮৬. রূঢ়াহংকার বলেন।

286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘dassīyate’’ iccādinā. Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ.

২৮৬. এখন “দস্সীযতে” ইত্যাদি দ্বারা রূঢ়াহংকার প্রদর্শন করছেন। শূরভাব ও বীরভাব অত্যন্ত দীপ্তরূপে যে বাক্যে প্রদর্শিত হয়, বিজ্ঞ কবিগণ সেই ধরনের বাক্যকে 'রূঢ়াহংকার' বলেন। 'শূর ও বীর' এবং 'তাদের ভাব' (শূরবীরত্ব), এবং 'রূঢ়' অর্থাৎ উন্নত অহংকার এখানে বৃত্তির বিশেষত্ব—এই হলো বাক্যার্থ।

287.

২৮৭.

Dame [Pg.276] nandopanandassa,Kiṃ me byāpāradassanā;

Puttā me pādasambhattā,Sajjā santeva tādise.

নন্দোপনন্দ (নাগরাজ)-কে দমন করার ক্ষেত্রে আমার উদ্যোগ প্রদর্শনের কী প্রয়োজন? আমার চরণে অনুগত পুত্রগণ এই ধরনের কাজে প্রস্তুত হয়েই আছে।

287. Udāharati ‘‘dame’’iccādinā. Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ, na kimpi, yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ.

২৮৭. “দমে” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। অপরিমিত মহানুভব নাগরাজ নন্দোপনন্দের দমনে, আমার মতো অসীম ও অপরিমিত প্রভাব ও কীর্তিমান ব্যক্তির উদ্যোগ প্রদর্শনের বা প্রয়োগ প্রদর্শনের কী প্রয়োজন? কিছুই প্রয়োজন নেই। যেহেতু আমার চরণে অনুগত (চরণাবনত) পুত্রগণ এই ধরনের কাজে প্রস্তুত (কোমর বেঁধে প্রস্তুত) হয়েই আছে, তাই—এইভাবে অন্বয় করতে হবে।

287. ‘‘Dame’’ccādi. Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ. Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ.

২৮৭. “দমে” ইত্যাদি। নাগরাজ নন্দোপনন্দের দমনে বা দমনকার্যে, ত্রিভুবনে বিরাজমান অনুভাব ও কীর্তিসমূহে সমন্বিত আমার মতো ব্যক্তির সেই ধরনের উদ্যোগ প্রদর্শনের কী প্রয়োজন? যেহেতু আমার চরণে অনুগত (চরণাবনত) এবং এই ধরনের কাজে সুসজ্জিত বহু পুত্র রয়েছেই, তাই। চিত্তের বশীভূততার কারণে এখানে শূরবীরভাব অত্যন্ত দীপ্তরূপে প্রদর্শিত হয়েছে। 'ব্যাপারের দর্শন' এবং 'চরণে অনুগত'—এই হলো বাক্যার্থ।

288.

২৮৮.

Sileso vacanā’nekā-Bhidheyye’kapadāyutaṃ;

Abhinnapadavākyādi-Vasā tedhā’ya’mīrito.

একই পদের দ্বারা অনেক অর্থ প্রকাশকারী বাক্যকে শ্লেষ (অলংকার) বলা হয়। অভিন্ন পদ ও বাক্য ইত্যাদির ভেদে এটি তিন প্রকার বলা হয়েছে।

288. Silesaṃ niddisati ‘‘sileso’’iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātyanekābhidheyyaṃ. Ekena samānena padena sarūpena āyutamanvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci [Pg.277] rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. Ayañcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho.

২৮৮. “সিলোসো” ইত্যাদি দ্বারা শ্লেষের নির্দেশ করছেন। যার অনেক বা ভিন্ন ভিন্ন অভিধেয় অর্থ রয়েছে, তা হলো অনেকাবিধেয়। একটি সমান রূপবিশিষ্ট পদের দ্বারা যুক্ত যে বাক্য, তাকে শ্লেষ বলা হয়; কারণ যেকোনো রূপের দ্বারা উপমান ও উপমেয় লক্ষণের অর্থসমূহ এখানে সংশ্লিষ্ট (শ্লেষিত) হয়। এই লক্ষণযুক্ত শ্লেষ তিন প্রকার বলা হয়েছে। কীভাবে? অভিন্ন পদ ও বাক্য ইত্যাদির ভেদে; যেখানে সুবন্ত ও তিঙন্ত রূপবিশিষ্ট পদ অভিন্ন থাকে, বাক্যলক্ষণযুক্ত হওয়ায় তা-ই বাক্য। তা যাদের আদি, তাদের ভেদে—এই হলো অর্থ।

288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘sileso’’ccādinā. Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma. Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ.

২৮৮. এখন “সিলোসো” ইত্যাদি দ্বারা শ্লেষ অলংকার প্রদর্শন করছেন। অনেক অভিধেয় অর্থযুক্ত এবং উভয় ক্ষেত্রে সাধারণ হওয়ায় তুল্য শব্দরূপের দ্বারা যুক্ত যে বাক্য রয়েছে, তা শ্লেষ নামে পরিচিত। তা যেকোনো সাধর্ম্য রূপের দ্বারা উপমান ও উপমেয় রূপ অর্থসমূহের সংশ্লিষ্টতার কারণে একে অপরকে স্পর্শ করে অবস্থান করায় 'শ্লেষ' নামে অভিহিত হয়। এই উক্ত লক্ষণযুক্ত শ্লেষ অভিন্ন পদ ও বাক্য ইত্যাদির ভেদে—অর্থাৎ বিকারহীন সুবন্ত ও তিঙন্ত পদসমন্বিত বাক্যলক্ষণযুক্ত বাক্যসমূহের প্রভেদে তিন প্রকার বলা হয়েছে। 'যার অনেক অভিধেয় অর্থ রয়েছে', 'যা এক এবং পদ', 'তার দ্বারা যুক্ত', 'যাতে পদসমূহ অভিন্ন', 'যা বাক্য এবং তা-ই', 'তা যাদের আদি অর্থাৎ অভিন্ন পদ ও বাক্যসমূহ', 'তাদের বশ বা ভেদ'—এই হলো বাক্যার্থ।

289.

২৮৯.

Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;

Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.

এই ভগবান (সূর্য/বুদ্ধ) অন্ধকার বিনাশকারী, মনোহর, উদয়াচলে আরূঢ় (বা মহোদয় প্রাপ্ত), রশ্মিমালী (কিরণধারী) এবং মানুষকে প্রবুদ্ধ করে শোভা পাচ্ছেন।

Abhinnapadavākyasileso.

অভিন্নপদবাক্যশ্লেষ।

289. Udāharati ‘‘andhantami’’ccādi. Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo [Pg.278] mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti raṃsimālī, sūriyo mahāmuni ca. Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti. Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato.

২৮৯. “অন্ধন্তম” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এই ভগবান হলেন সূর্য এবং মহামুনি (বুদ্ধ)। সেখানে সূর্য প্রথমত স্বাভাবিক অন্ধকার দূরকারী, আর মহামুনি হলেন অন্ধকাররূপ মোহ-তমসা দূরকারী। 'হারী' অর্থাৎ মনোহর হলেন সূর্য এবং মহামুনি উভয়ই। সূর্য 'মহোদয়' অর্থাৎ উদয়াচল পর্বত আরূঢ় হয়েছেন, আর মহামুনি 'মহোদয়' অর্থাৎ সম্যক সম্বোধি লাভরূপ মহান অভ্যুদয় প্রাপ্ত হয়েছেন। রশ্মিসমূহের মালা যার আছে তিনি 'রশ্মিমালী'—সূর্য এবং মহামুনি উভয়ই। মানুষকে প্রবুদ্ধ করে—স্বাভাবিক নিদ্রা দূর করে অথবা ক্লেশ-নিদ্রা দূর করে প্রবুদ্ধ করে শোভা পাচ্ছেন বা দীপ্তি পাচ্ছেন। বিভাজন ছাড়াই উভয় ক্ষেত্রে পদের যথাস্থানে অন্বয় হওয়ায় এটি 'অভিন্নপদবাক্যশ্লেষ'।

289. Idāni udāharati ‘‘andha’’miccādinā. Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho, sampatto vā, andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti sileso. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ.

২৮৯. এখন “অন্ধ” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। 'মহোদয়' অর্থাৎ উদয়াচল পর্বত অথবা সর্বজ্ঞতা পদ নামক মহা-অভিবৃদ্ধিতে আরূঢ় বা প্রাপ্ত; 'অন্ধন্তম-হর' অর্থাৎ চক্রবাল গর্ভে বিস্তৃত স্বাভাবিক ঘন অন্ধকারের অথবা জ্ঞানচক্ষুকে অন্ধকারী মোহরূপ অন্ধকারের ধ্বংসকারী; 'হারী' অর্থাৎ মনোহর; 'রশ্মিমালী' অর্থাৎ নিজের রশ্মিমালার দ্বারা সমন্বিত; মানুষকে স্বাভাবিক নিদ্রা বা ক্লেশ-নিদ্রায় মগ্ন সত্ত্বগণকে প্রবুদ্ধ করতে করতে এই ভগবান দিবাকর (সূর্য) অথবা ছয়টি ভগ-ধর্মের দ্বারা সমন্বিত বুদ্ধ শোভা পাচ্ছেন বা দীপ্তি পাচ্ছেন। উভয় পক্ষে পদসমূহ সমানভাবে থাকায় এটি 'অভিন্নপদবাক্যশ্লেষ'। 'যা অন্ধ এবং তম', 'তা হরণ করে যে', 'যা মহান এবং উদয় পর্বত', 'যা মহান এবং উদয় অর্থাৎ অভ্যুদয় বা অভিবৃদ্ধি', 'রশ্মিসমূহের মালা', 'তা যার আছে', 'ভগ বা শ্রী যার (সূর্যের) আছে', 'ভগ অর্থাৎ শ্রী, কাম, প্রযত্ন ইত্যাদি প্রকার যার (শাস্ত্রা বা বুদ্ধের) আছে'—এই হলো বিগ্রহ বাক্য। এটি অভিন্নপদবাক্য নামক শ্লেষ। এখানে অন্য অর্থও সংশ্লিষ্ট হয় বলে একে শ্লেষ বলা হয়। 'ভিন্নপদবাক্যশ্লেষ' ইত্যাদিও এই নিয়মে জানতে হবে।

290.

২৯০.

Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo;

Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.

শরৎকালের নির্মল আলোর মতো দীপ্তিশালী (অথবা মোক্ষরূপ সার প্রদানকারী ও আমলকীর মতো নির্মল জ্ঞানসম্পন্ন), ক্ষয়প্রাপ্ত (অথবা ক্লেশক্ষয়কারী), কুমুদসমূহের প্রস্ফুটনকারী (অথবা পৃথিবীর আনন্দদায়ক চতুরার্য সত্যের বোধসম্পন্ন) চন্দ্র (অথবা বুদ্ধ) জনগণকে আনন্দিত করছেন।

Bhinnapadavākyasileso.

ভিন্নপদবাক্যশ্লেষ।

290. ‘‘Sārade’’ccādi. Sudhā assa atthīti sudhī, cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī, [Pg.279] sammāsambuddho. Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado, amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so, cando. Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro, sambodho catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā.

২৯০. “সারদ” ইত্যাদি। যার সুধা (অমৃত) আছে তিনি 'সুধী' অর্থাৎ চন্দ্র। যার শোভন সর্বজ্ঞতা জ্ঞানরূপ বুদ্ধি আছে তিনি 'সুধী' অর্থাৎ সম্যক সম্বুদ্ধ। শরৎকালে উৎপন্ন নির্মল আভা বা শোভা যার আছে তিনি 'সারদামলাভাস' অর্থাৎ চন্দ্র। অন্যদের নির্বাণরূপ সার প্রদান করেন বলে 'সারদ', এবং আমলকীর মতো (হস্তামলকের মতো) আভা বা অশেষ জ্ঞেয় বিষয়ের অববোধ যার আছে তিনি 'সারদামলাভাস' অর্থাৎ সম্যক সম্বুদ্ধ। সম্যকভাবে ক্রমান্বয়ে আনীত ক্ষয় অর্থাৎ কৃষ্ণপক্ষ যার দ্বারা হয় তিনি 'সমানীতপরিক্ষয়' অর্থাৎ চন্দ্র। শম বা উপশম আনয়নকারী এবং ক্লেশরূপ শত্রু থেকে ক্ষয় বা হানি প্রাপ্ত হয়েছেন যিনি তিনি 'সমানীতপরিক্ষয়' অর্থাৎ সম্যক সম্বুদ্ধ। কুমুদাকরের অর্থাৎ কুমুদ ফুলের রশ্মির দ্বারা প্রস্ফুটন (বিকাশ) যার দ্বারা হয় তিনি 'কুমুদাকরসম্বোধ' অর্থাৎ চন্দ্র। কু অর্থাৎ পৃথিবীতে প্রীতি বা আনন্দ দান করেন বলে 'কুমুদাকর', এবং চতুরার্য সত্যের অববোধ যার আছে তিনি 'কুমুদাকরসম্বোধ' অর্থাৎ সম্যক সম্বুদ্ধ; তিনি জনগণকে বা জনসমূহকে প্রীত করছেন। উক্ত নিয়মে পদসমূহের ভিন্নতার কারণে এটি 'ভিন্নপদবাক্যশ্লেষ'।

290. ‘‘Sāra’’iccādi. Sārado saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, amalakābhāso nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya [Pg.280] tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho.

২৯০. "সার" ইত্যাদি। 'সারদ' অর্থ শরৎকালে উৎপন্ন, অথবা বিনেয়দের (শিক্ষণীয়দের) নির্বাণরূপ সার প্রদানকারী; 'অমলকাভাস' অর্থ নির্মল শোভাযুক্ত, অথবা নির্মল কেতুমালাযুক্ত হওয়ার কারণে মস্তকের সেরূপ শোভা; অথবা 'সারদামলকাভাস' অর্থ শরৎকালে উৎপন্ন নির্মল শোভা, অথবা বিনেয়দের নির্বাণরূপ সার প্রদানকারী নির্মল শোভা; অথবা 'সারদ-আমলক-আভাস' অর্থ নির্বাণরূপ সার প্রদানকারী হাতের আমলকীর ন্যায় জ্ঞেয় বস্তুর অববোধ (জ্ঞান)। 'সমানীতপরিক্ষয়' অর্থ কৃষ্ণপক্ষে সুন্দরভাবে ক্রমান্বয়ে ক্ষয়প্রাপ্ত অথবা পরিপূর্ণ চন্দ্র, অথবা সম-সংখাত শান্তিরূপ আনীত ক্লেশক্ষয়। 'কুমুদাকরসম্বোধ' অর্থ কুমুদ ফুলের বিকাশের সাথে যুক্ত, অথবা 'কু' নামক পৃথিবীতে আশ্রিত মানুষদের প্রীতি উৎপাদনকারী চতুরার্য সত্যের অববোধের সাথে যুক্ত। 'সুধী' অর্থ সুধা নামক অমৃত থাকার কারণে সেই নামের চন্দ্র, অথবা সুন্দর প্রজ্ঞাযুক্ত হওয়ার কারণে সেই নামের সম্যকসম্বুদ্ধ। 'জনতাং' অর্থ জনসমূহকে প্রীত করে। উভয় পক্ষে পদ বিশ্লেষণ করে অর্থ যোজনা করার কারণে এটি 'ভিন্নপদবাক্যশ্লেষ'। শরৎকালে উৎপন্ন হয় বলে 'সারদ' অর্থাৎ চন্দ্র। সার প্রদান করেন বলে 'সারদ' অর্থাৎ ভগবান। "সারদ" এটি "আভাস" পদের বিশেষণ। অমল অর্থাৎ নির্মল আভাস যার, তা চন্দ্রের; এবং কোথায় মস্তকে আভাস; অমল ক-আভাস (দেহজ্যোতি) যার, তা শাস্ত্রার (বুদ্ধের); শরৎকালীন নির্মল আভাস যার, তা চন্দ্রের বা ভগবানের; শরৎকালীন আমলকীর ন্যায় আভাস অর্থাৎ জ্ঞেয়াববোধ যার, তা ভগবানের; সম্যকভাবে আনীত হয়েছে ক্ষয় অর্থাৎ কলার হ্রাস যার দ্বারা; সম অর্থাৎ শান্তিতে আনীত হয়েছে ক্ষয় অর্থাৎ ক্লেশরূপ শত্রুর হ্রাস যার দ্বারা; কুমুদসমূহের আকর (উৎপত্তিস্থল) এবং তাদের সম্বোধ অর্থাৎ বিকাশ যার দ্বারা; মুদ অর্থাৎ প্রীতি উৎপন্ন করে বলে 'মুদাকর'। 'কু' অর্থাৎ পৃথিবীতে প্রীতি উৎপন্ন করে এবং সেই সম্বোধ অর্থাৎ চতুরার্য সত্যের অববোধ যার; সুধা অর্থাৎ অমৃত যার আছে, তা চন্দ্রের; সু অর্থাৎ শোভন ধী অর্থাৎ বুদ্ধি যার, তা সম্যকসম্বুদ্ধের—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

291.

২৯১.

Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano;

Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.

সমাহিতচিত্ত ও সংযত (অথবা সম্যকভাবে প্রতিষ্ঠিত গতিসম্পন্ন), হীনতা ও মদমর্দনকারী (অথবা সর্পরাজদের দর্পচূর্ণকারী); সেই সুগত ও বিনায়ক (বুদ্ধ অথবা গরুড়রাজ) প্রাণীদের স্পষ্টভাবে রক্ষা করুন।

Bhinnābhinnapadavākyasileso.

ভিন্ন-অভিন্নপদবাক্যশ্লেষ।

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato [Pg.281] yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, so vineti veneyyeti vināyako, sammāsambuddho. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā.

২৯১. "সমাহিত" ইত্যাদি। সম্যকভাবে সমাহিত বা প্রতিষ্ঠিত নিজের গতি সর্বত্র নিজের বিষয়ে অপ্রতিহত বিচরণের কারণে যার, সে গরুড়। প্রবিবিক্ত কায় ও চিত্তের প্রবৃত্তির দ্বারা দমন (সংযম) যার, সে সম্যকসম্বুদ্ধ। এটি অভিন্নপদ। 'অহীন' অর্থাৎ সর্পদের 'ইন' অর্থাৎ নায়ক, তাদের মদ (দর্প) মর্দন করে বলে 'অহীনমদমর্দন'—গরুড়। অহীন অর্থাৎ উত্তম পুরুষ মহাব্রহ্মা প্রমুখেরও মদ মর্দন করে বলে 'অহীনমদমর্দন'—সম্যকসম্বুদ্ধ। সুন্দর গত অর্থাৎ সমুদ্র ভেদ করে জলরাশির মিলনস্থল থেকে প্রথমেই উড্ডয়ন করার সামর্থ্য থাকার কারণে যার গমন সুন্দর, সে গরুড়। সুন্দর গমন যার নাগবিক্রান্ত বিচরণের কারণে, সে সুগত—সম্যকসম্বুদ্ধ। এটি অভিন্নপদ। সে 'বী' অর্থাৎ পক্ষীদের নায়ক—গরুড়। বিষ প্রদান করে বলে 'বিষদ' অর্থাৎ নাগলোককে অহিংসার মাধ্যমে রক্ষা করুক; সে বিনেয়দের দমন বা শিক্ষা দেয় বলে 'বিনায়ক'—সম্যকসম্বুদ্ধ। প্রাণীদের অর্থাৎ সমগ্র সত্ত্বলোককে স্পষ্টভাবে (ভয়হীনভাবে) রক্ষা করুক। উক্ত নিয়মে পদসমূহের উভয় প্রকার মিশ্রণের কারণে এটি 'ভিন্ন-অভিন্নপদবাক্যশ্লেষ'।

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu. No ce, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti [Pg.282] ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ.

২৯১. "সমাহিত" ইত্যাদি। 'সমাহিতত্তবিনয়' অর্থ সম্যকভাবে স্থাপিত শরীরের স্বীয় বিষয়ে গতির সাথে যুক্ত, অথবা সম্যকভাবে স্থাপিত চিত্তদমনের সাথে যুক্ত; 'অহীনমদমর্দন' অর্থ নাগরাজদের দর্পচূর্ণকারী, অথবা অহীন অর্থাৎ উত্তম বকব্রহ্মা প্রমুখেরও দর্পচূর্ণকারী; 'সুগত' অর্থ পক্ষবাতবেগে সমুদ্রের জল দ্বিখণ্ডিত করে সেই জলে একীভূত নাগভবনে গিয়ে নাগদের ধরে গমনে সমর্থ হওয়ার কারণে সুন্দর গমনকারী, অথবা সমন্তভদ্র ও অনেক প্রকার গমনকারী; 'বিনায়ক' অর্থ পক্ষীদের নায়ক সেই গরুড়রাজ বিষদ অর্থাৎ ঘোর বিষযুক্ত হওয়ার কারণে বিষপ্রদানকারী প্রাণীদের নাগলোককে অহিংসার মাধ্যমে রক্ষা করুক। অথবা, 'বিনায়ক' অর্থাৎ বিনেয়দের দমনকারী সেই সম্যকসম্বুদ্ধ প্রাণীদের অর্থাৎ সমগ্র সত্ত্বলোককে বিশদ (বিশারদ) করে রক্ষা করুন—অহিত দূরীকরণ ও হিত সাধনের মাধ্যমে রক্ষা করুন। উভয় পক্ষে "অহীনমদমর্দন" ইত্যাদি ভিন্ন পদের দ্বারা এবং "সমাহিতত্তবিনয়" ইত্যাদি অভিন্ন পদের দ্বারা যুক্ত হওয়ার কারণে এটি 'ভিন্ন-অভিন্নপদবাক্যশ্লেষ'। নিজের বিনয়; সমাহিত আত্মবিনয় যার—সেই গরুড় বা তথাগতের; অহীনদের ইন অর্থাৎ নায়ক; অহীন অর্থাৎ নাগরাজদের মদ; হীনদের থেকে অন্য অহীন অর্থাৎ উত্তমদের মদ; তা মর্দন করে যে; বী অর্থাৎ পক্ষীদের নায়ক; বিনেয় জনদের দমন করে যে—এই হলো বাক্য। দ্বিতীয় পক্ষে "বিশদ" শব্দটি ক্রিয়া বিশেষণ।

292.

২৯২.

Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro;

Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi.

বিরুদ্ধকর্মশ্লেষ, অবিরুদ্ধকর্মশ্লেষ ও অভিন্নকর্মশ্লেষ; এবং অপরটি হলো নিয়মবান শ্লেষ, নিয়মাক্ষেপবাচক শ্লেষ, অবিরোধী শ্লেষ এবং विरोधी শ্লেষও।

293.

২৯৩.

Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti ;

Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati.

ঔচিত্যসংপোষকাদি শ্লেষ এবং পদজাত শ্লেষ ইত্যাদি; এদের উদাহরণসমূহের মধ্যেই এদের রূপ প্রকাশিত হবে।

292-3. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘viruddha’’iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā, paro añño silesopi. Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa, taṃ vacanamabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītyavirodhi, sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi, sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. Itite parepi silesabhedā santi. Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti.

২৯২-৩. শ্লেষের প্রকারভেদ অন্যভাবেও দেখানোর জন্য "বিরুদ্ধ" ইত্যাদি বলেছেন। বিরুদ্ধ, অবিরুদ্ধ এবং অন্যটি অভিন্ন—এসবই যাদের কর্ম বা ক্রিয়া, তারা হলো তিন প্রকার শ্লেষ। নিয়ম অর্থাৎ অবধারণ যাতে আছে, তা 'নিয়মবান'—এটি অপর এক প্রকার শ্লেষ। নিয়মের আক্ষেপ অর্থাৎ নিষেধ যার দ্বারা হয়, সেই বচন বা অভিধান যার আছে, তা-ও এক প্রকার। যার কোনো বিরোধ নেই, তা 'অবিরোধী' শ্লেষ। বিরোধ অর্থাৎ অসংগতি যাতে বিদ্যমান, তা 'বিরোধী' শ্লেষ। ঔচিত্যকে সম্যকভাবে পোষণ করে বলে 'ঔচিত্যসংপোষক'—এটি আদি যার, এমন অলঙ্কারান্তরের গোচর শ্লেষ; এবং পদ থেকে জাত শ্লেষ ইত্যাদি। এভাবে অন্যান্য শ্লেষের প্রকারভেদও রয়েছে। এদের অর্থাৎ যথোক্ত শ্লেষসমূহের উদাহরণ বা প্রয়োগের মধ্যেই রূপ অর্থাৎ স্বভাব বা লক্ষণ প্রকাশিত হবে।

292-3. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘viruddhā’’iccādi. Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca, niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca, virodhiapi ubhayatthassa [Pg.283] virodhisileso ca, padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho.

২৯২-৩. অনুক্ত শ্লেষের বিশেষত্ব দেখানোর জন্য "বিরুদ্ধ" ইত্যাদি নির্দেশ করেছেন। বিরুদ্ধকর্মশ্লেষ, অবিরুদ্ধকর্মশ্লেষ ও অভিন্নকর্মশ্লেষ—এই তিন প্রকার শ্লেষ উভয় অর্থের বিরুদ্ধ, অবিরুদ্ধ ও অভিন্ন কর্মের সাথে যুক্ত; এবং অপরটি হলো অবধারণযুক্ত 'নিয়মবান' শ্লেষ; এবং অবধারণের প্রতিষেধ প্রকাশকারী অভিধানযুক্ত 'নিয়মাক্ষেপবাচক' শ্লেষ; এবং উভয় পক্ষের অবিরোধী 'অবিরোধী' শ্লেষ; এবং উভয় অর্থের বিরোধী 'বিরোধী' শ্লেষ; এবং পদ দ্বারা জাত, বাক্য দ্বারা জাত ঔচিত্যসংপোষকাদি শ্লেষও—এসব শ্লেষের উদাহরণসমূহের মধ্যেই অর্থাৎ উদাহরণস্বরূপ প্রয়োগের মধ্যেই রূপ অর্থাৎ স্বরূপ বা তাদের লক্ষণ প্রকাশিত হবে। যেহেতু প্রদর্শিত উদাহরণের মাধ্যমেই লক্ষণ জানা যায়, তাই আলাদাভাবে বলব না—এটিই অভিপ্রায়। বিরুদ্ধ, অবিরুদ্ধ এবং অভিন্ন; সেই কর্ম বা ক্রিয়া যে শ্লেষসমূহের; নিয়ম অর্থাৎ অবধারণ যাতে আছে; নিয়মের আক্ষেপ অর্থাৎ প্রতিষেধ যার আছে; সেই বচন বা অভিধান যে শ্লেষের; যার কোনো বিরোধ নেই; ঔচিত্যকে সম্যকভাবে পোষণ করে যে; তা আদি যার—যেমন উপমাশ্লেষ ইত্যাদি; পদ থেকে জাত; তা আদি যার—যেমন বাক্য থেকে জাত—এই হলো বিগ্রহ।

Viruddhakammasilesa

বিরুদ্ধকর্মশ্লেষ।

294.

২৯৪.

Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho ;

Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.

সমগ্র জগৎকে নিজের বশে আনয়নকারী, মনোহর কলহকারী (অথবা মনোহর শরীরধারী) মারারি (মারশত্রু বুদ্ধ অথবা মারের শত্রু শিব) পরাভূত হচ্ছেন এবং ধর্মরাজ (বুদ্ধ অথবা যমরাজ) বিজয়ী হচ্ছেন।

294. Tato kamena tedassīyanti ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, kallo manuñño viggaho kalaho yassa mārārino, viggaho sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri parābhavati parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, dhammarājā samantabhaddo tu vijambhate lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato.

২৯৪. তারপর ক্রমান্বয়ে সেগুলো দেখানো হচ্ছে—"সবশে" ইত্যাদি। সমগ্র জগৎকে নিজের বশে আনয়নকারী মারারি এবং ধর্মরাজ; মনোহর কলহ যার—সেই মারারির; শরীরসম্পদ যার—সেই ধর্মরাজের; তাদের মধ্যে মারারি পরাভূত হচ্ছেন অর্থাৎ বোধিমূলে প্রাপ্ত পরাজয়ের কারণে পরাভব লাভ করছেন; কিন্তু সমন্তভদ্র ধর্মরাজ বিজয়ী হচ্ছেন অর্থাৎ ত্রিলোকব্যাপী প্রচারিত বিজয়ধ্বনির প্রবর্তনের কারণে প্রকাশিত হচ্ছেন—এটি হলো 'বিরুদ্ধকর্মশ্লেষ', কারণ পরাভব ও বিজয়ের (প্রকাশের) মধ্যে পারস্পরিক বিরোধ রয়েছে।

294. Idāni uddesakkamena udāharati ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite [Pg.284] yuñjanato attano vase vattayanto kallaviggaho manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri parābhavati bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, dhammarājā tathāgato pana vijambhate lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ.

২৯৪. এখন উদ্দেশ্যের ক্রমানুসারে উদাহরণ দিচ্ছেন—"সবশে" ইত্যাদি। সমগ্র জগৎকে নিজের বশে আনয়নকারী অর্থাৎ অনর্থের সাথে যুক্ত করার কারণে নিজের বশে পরিচালনাকারী; অথবা সমগ্র জগৎকে হিতের সাথে যুক্ত করার কারণে নিজের বশে পরিচালনাকারী; মনোহর কলহযুক্ত, অথবা মনোহর শরীরসম্পত্তিসম্পন্ন মারারি পরাভূত হচ্ছেন অর্থাৎ বোধিমূলে প্রাপ্ত পরাজয়ের কারণে পরাভব লাভ করছেন; কিন্তু ধর্মরাজ তথাগত বিজয়ী হচ্ছেন অর্থাৎ ত্রিলোকে বিস্তৃত জয়ঘোষের কারণে প্রকাশিত হচ্ছেন। পরাভব ও বিজয় (প্রকাশ) ক্রিয়ার পারস্পরিক বিরোধের কারণে এটি 'বিরুদ্ধকর্মশ্লেষ' নামে অভিহিত। নিজের বশ অর্থাৎ ঐশ্বর্য; মনোহর বিগ্রহ অর্থাৎ বিবাদ বা দেহ যার—এই হলো বাক্য।

Aviruddhakammasilesa

অবিরুদ্ধকর্মশ্লেষ।

295.

২৯৫.

Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ;

Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.

স্বভাবতই মধুর এবং পুণ্যবিশেষের উদয় থেকে উৎপন্ন মুনির বাণী মানুষ শ্রবণ করে এবং অমৃত দর্শন করে।

295. ‘‘Sabhāve’’ccādi. Sabhāveneva madhurā piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa udayo abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti.

২৯৫. "স্বভাব" ইত্যাদি। স্বভাবতই মধুর অর্থাৎ প্রিয় বাণী; মধুর অর্থাৎ অমৃত; পুণ্যবিশেষের উদয় অর্থাৎ প্রবৃদ্ধি, তার দ্বারা উৎপন্ন যার বা যা; মুনির বাণী অর্থাৎ সদ্ধর্মরূপ বাণী মানুষ শ্রবণ করে এবং সেই অমৃত দর্শন করে—এটি হলো 'অবিরুদ্ধকর্মশ্লেষ', কারণ শ্রবণ ও দর্শনের মধ্যে কোনো বিরোধ নেই।

295. ‘‘Sabhāva’’miccādi. Sabhāvamadhuraṃ ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, puññavisesodayasambhavaṃ puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, amataṃ nibbānañca janā veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti [Pg.285] ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho.

২৯৫. “স্বভাব” ইত্যাদি। “বাক্য মধুর করব”—এরূপ করণীয় প্রচেষ্টা ছাড়াই মধুর হওয়ার কারণে যা স্বভাবতই মধুর; অথবা, কোনো প্রত্যয় দ্বারা উৎপন্ন না হওয়ার কারণে কোনো বিশেষ সংস্কার ছাড়াই যা স্বভাবতই প্রণীত (উত্তম); পুণ্যবিশেষের উদয় থেকে উৎপন্ন অর্থাৎ পুণ্যবিশেষের উপদেশক মুনির কোনো বিশেষ কুশলের প্রবৃদ্ধির দ্বারা উৎপন্ন; অথবা, বিনেয়জনদের নির্বাণ লাভের উদ্দেশ্যে কৃত বিশেষ কুশলের প্রবৃদ্ধির আলম্বনরূপে প্রাপ্ত মুনির সদ্ধর্ম নামক বাণী বিনেয়জনগণ শ্রবণ করেন এবং অমৃত নির্বাণ দর্শন করেন। শ্রবণ ও দর্শন ক্রিয়ার পারস্পরিক অবিরুদ্ধতার কারণে এটি ‘অবিরুদ্ধকর্মশ্লেষ’। “স্বস্য আত্মনো ভাবো” (নিজের স্বভাব), তার দ্বারা মধুর—“মধুরং”, “পুণ্যমেব বিশেষো” (পুণ্যই বিশেষ), তার উদয়—“তস্যোদয়ো”, তার দ্বারা যার সম্ভব (উৎপত্তি)—“তেন সম্ভবো যস্য”—এভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

Abhinnakammasilesa

অভিন্নকর্মশ্লেষ

296.

২৯৬.

Andhakārāpahārāya,Sabhāvamadhurāya ca;

Mano pīṇeti jantūnaṃ,Jino vācāya bhāya ca.

অন্ধকার দূর করার জন্য এবং স্বভাবমধুর বাণী ও আভার দ্বারা জিন (বুদ্ধ) প্রাণীদের মন প্রীত করেন।

296. ‘‘Andhakāre’’ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti andhakārāpahārā, vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti.

২৯৬. “অন্ধকারে” ইত্যাদি। মোহ নামক অন্ধকার অথবা প্রাকৃতিক অন্ধকার দূর করে বলে অন্ধকার দূরকারী—বাণী ও আভা। সেই স্বভাব-আভা ও শোভার দ্বারা জিন প্রাণীদের মন বা চিত্ত প্রীত করেন; প্রীতিকর লক্ষণযুক্ত একটিমাত্র ক্রিয়ার দ্বারা বাণী ও আভা উভয়ই সম্পন্ন হওয়ায় এটি ‘অভিন্নকর্মশ্লেষ’।

296. ‘‘Andhakārā’’iccādi. Andhakārāpahārāya mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya sabhāvamadhurāya ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya vācāya bhāya sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ dhinoti pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ.

২৯৬. “অন্ধকারা” ইত্যাদি। মোহান্ধকার বা প্রাকৃতিক অন্ধকার দূর করার জন্য এবং স্বভাবমধুর অর্থাৎ স্বভাবতই কর্ণসুখকর ও স্বভাবতই নয়নমনোহর বাণী ও আভা (শরীরের কান্তি) দ্বারা জিন প্রাণীদের মন বা চিত্তকে তৃপ্ত বা প্রীত করেন। প্রীতিকর স্বভাবযুক্ত একটিমাত্র ক্রিয়ার সাথে করণভূত (উপায়স্বরূপ) বাণী ও আভা—এই দুইয়ের যোজনা করার কারণে এটি ‘অভিন্নকর্মশ্লেষ’। “অন্ধকারমপহরতি” (অন্ধকার দূর করে) এবং “স্বভাবেন মধুরা” (স্বভাবত মধুর)—এটিই বাক্য।

Niyamavantasilesa

নিয়মবন্তশ্লেষ

297.

২৯৭.

Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā;

Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā.

মুনীন্দ্রের কৃষ্ণতা কেবল কেশ ও চক্ষুরই, বক্রতা কেবল ভ্রূযугоলেরই এবং অতি-রক্ততা কেবল হস্ত, পদ ও ওষ্ঠাধরেরই।

297. ‘‘Kesi’’ccādi. [Pg.286] Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti.

২৯৭. “কেশি” ইত্যাদি। কৃষ্ণতা কেবল কেশ ও চক্ষুরই, মনে নয়—এখানে কৃষ্ণতা গুণ ও পাপত্ব শ্লিষ্ট হয়েছে। বক্রতা কেবল ভ্রূযугоলেরই, অভিপ্রায়ে নয়—এখানে বক্রতা (নতভাব) ও শঠতা শ্লিষ্ট হয়েছে। অতি-রক্ততা কেবল হস্ত, পদ ও ওষ্ঠাধরেরই, চিত্তে নয়—এখানে অতি-রক্ততা গুণ ও রাগ (আসক্তি) শ্লিষ্ট হয়েছে। “মুনীন্দ্রস্য” পদটি “কৃষ্ণত্বং” ইত্যাদির সাথে সর্বত্র সম্বন্ধযুক্ত করতে হবে। “কেশাক্ষীণাংব” ইত্যাদি অবধারণ প্রয়োগের কারণে এটি ‘নিয়মবান শ্লেষ’।

297. ‘‘Kesakkhīna’’miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho.

২৯৭. “কেশাক্ষীণাং” ইত্যাদি। মুনীন্দ্রের কৃষ্ণতা কেবল কেশ ও চক্ষুরই হয়, কৃষ্ণতা নামক অকুশল চিত্তে হয় না। বক্রতা কেবল ভ্রূযугоলেরই, অভিপ্রায়ে নয়। অতি-রক্ততা কেবল হস্ত, পদ ও ওষ্ঠাধরেরই, অন্য কোনো বস্তুতে নয়। “কেশাক্ষীণাংব” ইত্যাদিতে নিয়ম নামক অবধারণ পদের বিদ্যমানতার কারণে কৃষ্ণভাবের সাথে পাপত্বের, বক্রগুণের সাথে শঠতার এবং রক্তগুণের সাথে রাগের শ্লেষ হওয়ায় এটি ‘নিয়মবন্তশ্লেষ’ নামে অভিহিত। “কেশানি চ অক্ষীণি চ” (কেশ ও চক্ষু), “কণহস্য ভাবো” (কৃষ্ণের ভাব বা কৃষ্ণতা), “বঙ্কস্য ভাবো” (বক্রের ভাব বা বক্রতা), “পাণয়ো চ পাদান চ অধরাণি চ” (হাত, পা ও ওষ্ঠাধর), “অতিরত্তস্য ভাবো” (অতিরক্তের ভাব বা অতিরক্ততা)—এভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

Niyamakkhepasilesa

নিয়মাক্ষেপশ্লেষ

298.

২৯৮.

Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati;

Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi.

হে নাথ! আপনার সারোগতা কেবল হস্ত, পদ ও ওষ্ঠাধরেই দেখা যায়; অথবা, তা সজ্জনদের গুণসমূহেও দেখা যায়।

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva sārāgo sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. Atha vā kathaṃ niyamyate, yato so ayaṃ sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ.

২৯৮. “পাণি” ইত্যাদি। হে নাথ! আপনার হস্ত, পদ ও ওষ্ঠাধরেই সারোগ (সুন্দর রক্তবর্ণ) দেখা যায়, চিত্তে নয়—এখানে সারোগ বলতে রক্তবর্ণ ও ছন্দোরাগ (আসক্তি) শ্লিষ্ট হয়েছে। এই নিয়মটি আক্ষিপ্ত হচ্ছে। অথবা, কীভাবে নিয়ম করা যায়, যেহেতু এই সারোগ সজ্জনদের গুণসমূহে বৈরাগ্যলক্ষণরূপেও দেখা যায়। অতএব, কীভাবে অবধারণ করা যাবে—এই রূপ নিয়মাক্ষেপবাচক শ্লেষ এটি।

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. [Pg.287] He nātha tava sārāgo sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā so ayaṃ sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto sādhuguṇesvapi sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena ‘‘atha vā’’ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho.

২৯৮. “পাণি” ইত্যাদি। হে নাথ! আপনার সুন্দর রক্তবর্ণরূপ সারোগ কেবল হস্ত, পদ ও ওষ্ঠাধরেই দেখা যায়, কিন্তু চিত্তে লোভ দেখা যায় না। অথবা, এই সারোগ কর্তুকাম্যতা-কুশলচ্ছন্দস্বরূপ সজ্জনদের শীল আদি গুণসমূহেও দেখা যায়। “এব” (কেবল) পদের দ্বারা প্রদর্শিত নিয়মের প্রতিষেধক “অথ বা” (অথবা) বচনের প্রয়োগ থাকার কারণে এবং রক্তবর্ণ নামক রাগের সাথে লোভের শ্লেষ হওয়ার কারণে এটি ‘নিয়মাক্ষেপবাচক শ্লেষ’। “সং শোভনো রাগো” (সুন্দর রাগ)—এভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

Avirodhisilesa

অবিরোধীশ্লেষ

299.

২৯৯.

Salakkhaṇo’tisubhago,Tejassī niyatodayo;

Lokeso jitasaṃkleso,Vibhāti samaṇissaro.

সুলক্ষণযুক্ত, অতিশয় সৌভাগ্যবান, তেজস্বী, নিয়ত-উদয়শীল, লোকেশ, জিতসংক্লেশ শ্রমণেশ্বর শোভা পাচ্ছেন।

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno salakkhaṇo, cando munindo ca, atisubhago so ca, tejassī sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so niyatodayo, sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so niyatodayo, munindo, lokeso brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi, samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā.

২৯৯. “সলক্ষণো” ইত্যাদি। লক্ষণের সাথে অর্থাৎ স্বরূপে অথবা বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণের সাথে বিদ্যমান বলে ‘সলক্ষণ’—চন্দ্র ও মুনীন্দ্র উভয়ই; তিনি অতিশয় সৌভাগ্যবানও; তেজস্বী অর্থাৎ সূর্য ও বিশেষ প্রভাযুক্ত; নিয়ত অর্থাৎ প্রতিদিন উদয় হওয়া প্রভালক্ষণ যার, তিনি ‘নিয়তোদয়’—সূর্য; নিয়ত অর্থাৎ স্থির উদয় (সম্যকসম্বুদ্ধের সম্বোধিরূপ) যার, তিনি ‘নিয়তোদয়’—মুনীন্দ্র; লোকেশ অর্থাৎ ব্রহ্মা ও মুনীন্দ্র; জিতসংক্লেশ অর্থাৎ ধ্যানরতির কারণে কায়িক ও মানসিক পীড়া জয় করেছেন যিনি—ব্রহ্মা; জিতসংক্লেশ অর্থাৎ দশ প্রকার সংক্লেশ আর্যমার্গজ্ঞানের লাভের দ্বারা জয় করেছেন যিনি—মুনীন্দ্র। তিনি মণিগণের ঈশ্বর (শ্রেষ্ঠ মণি) এবং শ্রমণদের ঈশ্বর (মুনীন্দ্র) শোভা পাচ্ছেন—এভাবে যোজনা করতে হবে। লক্ষণ, সৌভাগ্য আদি উভয় ক্ষেত্রেই ব্যবধানহীন হওয়ার কারণে এটি ‘অবিরোধীশ্লেষ’।

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. [Pg.288] Salakkhaṇo lakkhaṇena sahito, atisubhago atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, tejassī andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, niyatodayo patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, lokeso brahmabhūto, jitasaṃkleso jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, samaṇissaro so uttamo maṇi vibhāti sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro vibhāti dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ.

২৯৯. “সলক্ষণো” ইত্যাদি। সলক্ষণ অর্থাৎ লক্ষণযুক্ত; অতিসুভগ অর্থাৎ অতি সুন্দর লক্ষ্মী (শ্রী) দ্বারা সমন্বিত, অথবা বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণের দ্বারা অতিশয় শোভা আদিতে যুক্ত; তেজস্বী অর্থাৎ অন্ধকার বিনাশকারী মহানুভাবসম্পন্ন; নিয়তোদয় অর্থাৎ প্রতিদিন পূর্বাহ্ণে আকাশে উদিত হওয়া, অথবা নিরন্তর প্রবহমান বুদ্ধতেজে যুক্ত এবং স্থির সর্বজ্ঞপদ নামক প্রবৃদ্ধির দ্বারা সমন্বিত; লোকেশ অর্থাৎ ব্রহ্মাস্বরূপ, জিতসংক্লেশ অর্থাৎ ধ্যানপ্রীতির দ্বারা কায়িক ও মানসিক ক্লান্তি জয়কারী, অথবা ত্রিলোকের ঈশ্বরস্বরূপ quarto মার্গজ্ঞানের দ্বারা দশ প্রকার সংক্লেশ বিনাশকারী; শ্রমণেশ্বর অর্থাৎ সেই উত্তম মণি শোভা পাচ্ছে, অথবা শ্রমণদের ঈশ্বর শোভা পাচ্ছেন বা দীপ্তি পাচ্ছেন। “সলক্ষণো সুভগো” ইত্যাদি পদদ্বয়ের অবিরুদ্ধতার কারণে এবং প্রথম চরণে চন্দ্রের সাথে, দ্বিতীয় চরণে সূর্যের সাথে, তৃতীয় চরণে ব্রহ্মার সাথে এবং চতুর্থ চরণে মণির সাথে সর্বজ্ঞ পদের অর্থের শ্লেষ হওয়ার কারণে এটি ‘অবিরোধীশ্লেষ’ নামে অভিহিত। “সহ লক্ষণেন বর্তমানো” (লক্ষণের সাথে বর্তমান), “অতিশোভনো ভগো শ্রী বা শ্রীকামপ্রযত্নাদিকো বা অস্য” (অতিশয় শোভন ভাগ্য বা শ্রী যার আছে), “তেজো অস্য অস্তি” (তেজ যার আছে), “নিয়তো উদয়ো অস্য” (নিয়ত উদয় যার), “লোকস্য ঈশো ঈশ্বরো” (লোকের ঈশ্বর), “জিতো সংক্লেশো যেন” (সংক্লেশ জয় করেছেন যিনি), “মণীনাং শ্রমণানাং বা ঈশ্বরো” (মণিগণের বা শ্রমণদের ঈশ্বর)—এগুলিই বাক্য।

Virodhisilesa

বিরোধীশ্লেষ

300.

৩০০.

Asamopi samo loke,Lokesopi naruttamo;

Sadayopya’dayo pāpe,Cittā’yaṃ munino gati.

অসম (অতুলনীয়) হয়েও যিনি লোকে সম (পক্ষপাতহীন), লোকেশ (জগতের অধিপতি) হয়েও যিনি নরুত্তম (মনুষ্যশ্রেষ্ঠ), সদয় হয়েও যিনি পাপে নির্দয়—মুনির এই গতি (আচরণ) অতি বিচিত্র।

300. ‘‘Asamopi’’ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti asamo, koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena [Pg.289] muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. Apisaddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. Lokeso brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti sadayo, koci puriso. Saha dayāya vattatīti sadayo, muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino ayaṃ yathāvuttā gati pavatti cittā abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo.

৩০০. “অসমোপি” ইত্যাদি। রাজগুণাদির দ্বারা যার সমান কেউ নেই তিনি ‘অসম’—কোনো রাজা আদি; আর জগতের একমাত্র শিখামণিস্বরূপ হওয়ার কারণে মুনি হলেন ‘অসম’। সেখানে যখন রাজা আদি অসম হন, তখন জগতে তিনি ‘সম’ (সমান)—এটি অসমতার কারণে বিরুদ্ধ। ‘অপি’ শব্দ বিরোধ প্রকাশ করে। পক্ষান্তরে তা অবিরুদ্ধ, কারণ জগতে দেবদত্ত আদি বিরোধী সত্ত্ব এবং রাহুল আদি অবিরোধী সত্ত্বদের প্রতি মুনির সমতা রয়েছে; তাই এটি বিরোধাভাস এবং প্রকৃত বিরোধই। লোকেশ হলেন ব্রহ্মা ও মুনি। সেখানে “ব্রহ্মা নরুত্তম” (মনুষ্যশ্রেষ্ঠ)—এটি তাঁর দিব্যযোনি হওয়ার কারণে বিরুদ্ধ। পক্ষান্তরে তা অব্যাঘাত (অবিরুদ্ধ), কারণ তিনি উত্তম নর। ‘দয়’ অর্থ দান, দয়ার সাথে বর্তমান বলে ‘সদয়’—কোনো পুরুষ; দয়ার সাথে বর্তমান বলে ‘সদয়’—মুনি। সেখানে দাতা পুরুষ পাপী লোকেদের প্রতি কীভাবে নির্দয় হয়—তা বিরুদ্ধ হয়। মুনি পাপ অর্থাৎ রাগ আদির প্রতি নির্দয়—এটি বিরুদ্ধ হয়। অতএব, মুনির এই যথোক্ত গতি বা প্রবৃত্তি বিচিত্র বা অদ্ভুত—এভাবে উক্ত নিয়মে ‘বিরোধীশ্লেষ’ উদাহৃত হয়েছে।

300. ‘‘Asamo’’iccādi. Asamopi atulyopi koci rājādiko loke samo tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. Lokesopi brahmabhūtopi naruttamo naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. Sadayopi yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi pāpe pāpiṭṭhe adayo dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ gati pavatti cittā vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe apisaddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. [Pg.290] Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho.

৩০০. “অসমো” ইত্যাদি। অসম অর্থাৎ অতুলনীয় কোনো রাজা আদিও জগতে সম বা তুল্য, অথবা সদৃশ পুদ্গলরহিত হয়েও রাহুলভদ্র, দেবদত্ত আদি সমগ্র লোকের প্রতি অনুনয় ও প্রতিঘের অভাবের কারণে সম হন। লোকেশ অর্থাৎ ব্রহ্মাস্বরূপ হয়েও নরuত্তম বা নরবর হন, অথবা সকল লোকের অধিপতি হয়েও নরুত্তম হন। সদয় অর্থাৎ যাচকদের প্রতি দয়া নামক দানের দ্বারা যুক্ত হয়েও পাপে বা পাপিষ্ঠে নির্দয় বা দানরহিত, অথবা দয়াসহচর হয়েও অকুশলে নির্দয়। মুনির এই গতি বা প্রবৃত্তি বিচিত্র; রাজার অসম-সমতা, ব্রহ্মা হয়েও উত্তম নরভাব এবং দানশীল কোনো পুরুষের দানহীন ভাব বিরুদ্ধ হয়। অতএব, রাজা, ব্রহ্মা ও পুরুষের সাথে মুনির শ্লেষ হওয়ার কারণে এটি ‘বিরোধীশ্লেষ’ নামে অভিহিত। পূর্ব পূর্ব পক্ষের বিরোধ অপর অপর পক্ষের দ্বারা নিরাকৃত হয়। পূর্ব পক্ষে ‘অপি’ শব্দ বিরোধ প্রকাশ করে, অপর পক্ষে তা অবধারণ প্রকাশ করে। “নাস্তি সমো যস্য” (যার সমান কেউ নেই), “নরশ্চ স উত্তমশ্চ” (যিনি নর এবং উত্তম), “সহ দয়েন দয়ায়া বা বর্তমানো” (দয়ার সাথে বর্তমান), “নাস্তি দয়ো দয়া বা অস্য” (যার দয়া নেই)—এভাবে বিগ্রহ করতে হবে।

Ocityasamposakapadasilesa

ঔচিত্যসম্পোষকপদশ্লেষ

301.

৩০১.

Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi;

Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati.

হে অমৃতদাতা! সংসারে দুঃখে উপহত এবং আপনার প্রতি অবনত জনগণ তাদের কাঙ্ক্ষিত অত্যন্ত সুখ লাভ করে।

301. Udāharati ‘‘saṃsāre’’ccādi. Saṃsāro abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva dukkhaṃ dukkhamattādinā, tena upahatā pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti amatandadāti āmantanaṃ, tvayi avanatā paṇāmavasena icchitamatimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ accantaṃ vindati paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. Ādisaddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti.

৩০১. "saṃsāre" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। সংসার হলো অবিচ্ছিন্নভাবে চলমান স্কন্ধ-পরম্পরা, যা দুঃখ ও দুঃখাত্মক ইত্যাদি; তার দ্বারা উপহত অর্থাৎ প্রপীড়িত জনগণ। "অমৃত সুখ অথবা অমৃত নির্বাণ দান করেন" এই অর্থে "অমৃতন্দদ" (অমৃতদাতা) - এটি একটি সম্বোধন। "আপনার প্রতি অবনত হয়ে প্রণামের মাধ্যমে কাঙ্ক্ষিত ও অভিলষিত, দুঃখ দূরীকরণ থেকে উৎপন্ন কায়িক ও চৈতসিক সুখ অত্যন্ত লাভ করে অর্থাৎ প্রাপ্ত হয়।" এখানে অমৃত হলো সুধা এবং নির্বাণ; অমৃতদাতা দুঃখপীড়িতদের সুখী করেন - এটিই উচিত। তাই "অমৃতং দদাতি" (অমৃত দান করেন) এই পদটি অধীগত বিষয়ে ঔচিত্যকে সম্যকভাবে পুষ্ট করে, তাই এটি 'ঔচিত্য-সমপোষক পদশ্লেষ'। "আদি" শব্দ দ্বারা "সুগন্ধিসোভা সম্বন্ধী" ইত্যাদি উপমাশ্লেষ প্রভৃতি সংগৃহীত হয়েছে।

301. ‘‘Saṃsāra’’iccādi. Saṃsāradukkhopahatā khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, amatandada he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi avanatā paṇamanavasena onatā icchitaṃ abhimataṃ sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ accantaṃ atisayena vindati sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ.

৩০১. "সংসার" ইত্যাদি। সংসার-দুঃখে উপহত অর্থাৎ স্কন্ধ, ধাতু ও আয়তনসমূহের নিরন্তর প্রবৃত্তি নামক দুঃখ দ্বারা প্রপীড়িত জনগণ; হে অমৃতন্দদ (অমৃতদাতা), হে সুধাদায়ক অথবা হে নির্বাণদায়ক তথাগত! আপনার প্রতি অবনত হয়ে প্রণামের মাধ্যমে নত হয়ে কাঙ্ক্ষিত ও অভিলষিত সুখ, অর্থাৎ কায়িক ও চৈতসিক সুখ অত্যন্ত অর্থাৎ অতিশয়রূপে লাভ করে বা ভোগ করে। অমৃতদাতাগণ দুঃখীদের সুখী করেন - এটি অত্যন্ত উচিত। তাই উভয় অর্থেরই বাচক "অমৃতং দদাতি" (অমৃত দান করেন) এই পদটি সেই প্রকার জনগণকে সুখ দানের ক্ষেত্রে ঔচিত্য পুষ্ট করে, তাই এটি 'ঔচিত্য-সমপোষক পদশ্লেষ'। "সংসারই দুঃখ", "তার দ্বারা উপহত" এবং "অমৃত সুধা বা নির্বাণ দান করেন" - এটিই বাক্যার্থ।

302.

৩০২.

Guṇayuttehi [Pg.291] vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;

Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.

গুণযুক্ত বস্তুসমূহের সাথে কোনো কিছুর সমতা বিধান করে যে কীর্তন (বা বর্ণনা) করা হয়, তাকে 'তুল্যযোগিতা' (অলঙ্কার) বলা হয়।

302. Tulyayogitaṃ yojayati ‘‘guṇe’’ccādinā. Guṇo dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha samaṃ katvāna vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya kassaci purisādino thutinindatthaṃ yaṃ kittanamākhyānaṃ, tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati.

৩০২. "গুণে" ইত্যাদি দ্বারা তুল্যযোগিতা অলঙ্কার যোজনা করছেন। গুণ হলো ভালো বা মন্দ ধর্ম; সেই গুণযুক্ত বস্তুসমূহের সাথে সমতা বিধান করে, বস্তুত অসমতা থাকা সত্ত্বেও সেই রূপ আরোপ করে, কোনো পুরুষ প্রভৃতির স্তুতি বা নিন্দার উদ্দেশ্যে যে কীর্তন বা আখ্যান করা হয়, তা তুল্যলক্ষণযুক্ত 'তুল্যযোগিতা' বলে সম্মত। বলতে ইচ্ছুক গুণের দ্বারা সেই প্রকার বস্তুসমূহের তুল্যযোগিতা প্রতিপাদন করার কারণে এবং তদর্থক তুল্যযোগিতা - এভাবে এটি দুই প্রকার হয়।

302. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘guṇayuttehi’’iccādinā. Guṇayuttehi sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, kassaci purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ saṃkittanaṃ guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā.

৩০২. এখন "গুণযুক্ত" ইত্যাদি দ্বারা তুল্যযোগিতা অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। গুণযুক্ত অর্থাৎ সুন্দর বা অসুন্দর যেকোনো গুণযুক্ত বস্তুসমূহের সাথে সমতা বিধান করে, বাস্তবে অসমান হওয়া সত্ত্বেও সমানত্ব বুদ্ধিতে আরোপ করে, কোনো পুরুষ প্রভৃতির স্তুতি বা নিন্দার আশ্রয় নিয়ে যে কীর্তন অর্থাৎ গুণাগুণ কীর্তন করা হয়, তা 'তুল্যযোগিতা' বলে সম্মত। "গুণসমূহের দ্বারা যুক্ত", "তুল্য গুণের সাথে যোগ", "তা এই অংশুমালী (সূর্য) ও ভগবান প্রভৃতির আছে" এবং "তাদের ভাব হলো তুল্যগুণসম্বন্ধ" - এটিই বিগ্রহ। এখানে তুল্যগুণযুক্ত পদার্থসমূহের সেই গুণসম্বন্ধের তুল্যযোগিতা ভাব হওয়ার কারণে, তার প্রতিপাদক উক্তিবিশেষকে তদর্থক তুল্যযোগিতা বলে জানতে হবে।

303.

৩০৩.

Sampattasammado loko,Sampattālokasampado;

Ubhohi raṃsimālī ca,Bhagavā ca tamonudo.

অংশুমালী (সূর্য) এবং ভগবান - এই উভয় তমোঘ্ন (অন্ধকার দূরকারী) দ্বারা জগৎ লাভ করেছে আনন্দ এবং লাভ করেছে আলোক-সম্পদ।

303. Udāharati ‘‘sampatte’’ccādi. Tamaṃ nudatīti tamonudo. Raṃsimālī sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā [Pg.292] loko sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

৩০৩. "সম্পত্ত" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। যিনি অন্ধকার দূর করেন, তিনি 'তমোনুদ' (তমোঘ্ন)। অংশুমালী সূর্য এবং সম্যকসম্বুদ্ধ - এই উভয় করণভূত বা হেতুভূত দ্বারা লোক অর্থাৎ সত্ত্বলোক আনন্দ লাভ করেছে এবং আলোক-সম্পদও লাভ করেছে। এখানে প্রীতিদান আদি গুণযুক্ত সূর্যের সাথে সমতা বিধান করে ভগবানের স্তুতিস্বরূপ কীর্তন করা হয়েছে - এভাবে লক্ষণ যোজনা করতে হবে।

303. Idāni udāharati ‘‘sampatti’’ccādinā. Tamonudo andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, loko sattaloko sampattasammado paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā.

৩০৩. এখন "সম্পত্তি" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। অন্ধকার দূরকারী অংশুমালী (সূর্য) এবং ভগবান - এই উভয় করণভূত বা হেতুভূত দ্বারা লোক অর্থাৎ সত্ত্বলোক আনন্দ লাভ করেছে এবং আলোক-সম্পদও লাভ করেছে। এখানে প্রীতিদান ও আলোককরণ নামক গুণযুক্ত সূর্যের সাথে তুলনা করে ভগবানের স্তুতিস্বরূপ গুণকীর্তন করা হয়েছে। "যার দ্বারা প্রীতি বা আনন্দ প্রাপ্ত হয়েছে", "আলোর সম্পদ", "যার দ্বারা আলোক-সম্পদ প্রাপ্ত হয়েছে" এবং "যিনি অন্ধকার দূর করেন" - এটিই বাক্যার্থ। উদাহরণে প্রদর্শিত না হলেও, অসাধু গুণযুক্ত কোনো বস্তুর সাথে সমতা বিধান করে কারও করা নিন্দা অলঙ্কারকেও একইভাবে দেখতে হবে।

304.

৩০৪.

Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ;

Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.

অন্য কোনো অর্থ সাধন করতে গিয়ে যদি তার সদৃশ কোনো অসৎ (অনিষ্ট) বা সৎ (ইষ্ট) ফল প্রদর্শন করা হয়, তবে তাকে 'নিদর্শন' (নিদর্শনা অলঙ্কার) বলা হয়।

304. Nidassanaṃ padasseti ‘‘atthantara’’miccādinā. Atthantaraṃ nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ sādhayatā kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva sadisaṃ tulyaṃ phalaṃ kiñci asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā dassīyate paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā.

৩০৪. "অর্থান্তর" ইত্যাদি দ্বারা নিদর্শনা অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। প্রদর্শনযোগ্য বিষয়ের অপেক্ষায় অন্য কোনো উপযুক্ত কার্য সাধনকারী কোনো হেতুভূত বস্তুর দ্বারা, সেই অর্থান্তরেরই সদৃশ বা তুল্য কোনো অসৎ অর্থাৎ অনিষ্ট অথবা সৎ অর্থাৎ ইষ্ট ফল প্রদর্শিত বা প্রতিপাদিত হলে, সেই লক্ষণযুক্ত অলঙ্কারকে 'নিদর্শন' বলা হয়।

304. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti ‘‘atthantari’’ccādinā. Atthantaraṃ niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ sādhayatā sādhayantena kenaci vatthunā taṃsadisaṃ [Pg.293] tena atthantarena samānaṃ asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ dassīyate vatthūhi paṭipādīyate, taṃ tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho.

৩০৪. এখন "অর্থান্তর" ইত্যাদি দ্বারা নিদর্শনা অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। নির্দেশযোগ্য বিষয় থেকে ভিন্ন অন্য কোনো উপযুক্ত কার্য নামক বিষয় সাধনকারী কোনো বস্তুর দ্বারা, তার সদৃশ অর্থাৎ সেই অর্থান্তরের সমান কোনো অসৎ অর্থাৎ অনিষ্ট অথবা সৎ অর্থাৎ ইষ্ট ফল বস্তুসমূহের দ্বারা প্রদর্শিত বা প্রতিপাদিত হলে, সেই প্রকার ফলকে 'নিদর্শন' বলা হয়। "অর্থ এবং তা অন্তর অর্থাৎ অন্য", "সেই অর্থান্তরের সদৃশ" এবং "প্রদর্শিত হয়" - এটিই বিগ্রহ।

Asantaphalanidassana

অসৎ-ফল-নিদর্শন (অনিষ্ট ফল নিদর্শনা)

305.

৩০৫.

Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;

Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā durantataṃ.

শ্রমণেন্দ্রের (বুদ্ধের) উদয়ে পাপসমূহ পরাভব (বিনাশ) প্রাপ্ত হয়, যা ধর্মরাজের বিরোধীদের দুঃখময় পরিণামকে সূচিত করে।

305. ‘‘Udayā’’iccādi. Samaṇindassa mahāmunino udayā pātubhāvena pāpā lobhādayo parābhavaṃ nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? Dhammarājā dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā.

৩০৫. "উদয়া" ইত্যাদি। শ্রমণেন্দ্র মহামুনির উদয় অর্থাৎ প্রাদুর্ভাবের দ্বারা পাপসমূহ অর্থাৎ লোভ প্রভৃতি পরাভব অর্থাৎ বিনাশ প্রাপ্ত হয় - এটিই বলা হয়েছে। উদয়পূর্বক পাপ-পরাভব রূপ অর্থান্তরের সদৃশ ফল প্রদর্শন করছেন। কী করে? ধর্মরাজ অর্থাৎ ধর্মপরায়ণ রাজা এবং মুনীন্দ্র - এই শ্লিষ্ট পদের দ্বারা, তাঁর বিরোধীদের দুষ্ট বা বিরুদ্ধ অন্ত অর্থাৎ অবসান যার, তার ভাবকে সূচিত করে। এটি ধর্মরাজ-বিরোধজনিত অসৎ-ফল-নিদর্শন, কারণ পরাভব হলো অনিষ্টকর।

305. Idāni udāharati ‘‘udayā’’iccādinā. Samaṇindassa munindassa udayā loke pātubhāvena pāpā lobhādayo dhammarājaviruddhānaṃ rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ durantataṃ aniṭṭhāvasānataṃ sūcayantā pakāsento parābhavaṃ parihāniṃ yanti pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti [Pg.294] vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

৩০৫. এখন "উদয়া" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। শ্রমণেন্দ্র মুনীন্দ্রের উদয় অর্থাৎ জগতে প্রাদুর্ভাবের দ্বারা পাপসমূহ অর্থাৎ লোভ প্রভৃতি, ধর্মরাজ-বিরোধীদের অর্থাৎ রাজধর্মের অনুসারী রাজাদের অথবা ধর্মাধিপতি মুনীন্দ্রের বিরোধীদের দুরন্ততা অর্থাৎ অনিষ্ট অবসান সূচিত বা প্রকাশ করে পরাভব অর্থাৎ পরিহানি প্রাপ্ত হয়। এখানে প্রথমার্ধ দ্বারা উদয়পূর্বক পাপ-পরাভব নামক অর্থান্তর প্রদর্শিত হয়েছে এবং দ্বিতীয়ার্ধ দ্বারা তার সদৃশ বিরোধজনিত durant নামক অসৎ-ফল প্রদর্শিত হয়েছে। এটি ধর্মরাজ-বিরোধজনিত অসৎ-ফল-নিদর্শন, কারণ পরাভব হলো অনিষ্টকর। "শ্রমণদের ইন্দ্র", "ধর্মযুক্ত রাজা অথবা ধর্মে রাজা", "তাঁর দ্বারা বিরোধী", "দুষ্ট বা বিরূপ অন্ত বা অবসান যাদের" এবং "তাদের ভাব" - এটিই বাক্যার্থ।

Santaphalanidassana

সৎ-ফল-নিদর্শন (ইষ্ট ফল নিদর্শনা)

306.

৩০৬.

Sironikkhittacaraṇo-Cchariyāna’mbujāna’yaṃ;

Paramabbhutataṃ loke,Viññāpeta’ttano jino.

আশ্চর্য পদ্মসমূহের মস্তকে চরণ স্থাপনকারী এই জিন (বুদ্ধ) জগতে নিজের পরম অদ্ভুতত্ব (অলৌকিকত্ব) জ্ঞাপন করছেন।

306. ‘‘Siro’’ccādi. Acchariyānaṃ bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ sirasi matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti.

৩০৬. "শিরো" ইত্যাদি। ভগবানের চরণকমল যুগল গ্রহণের জন্য পৃথিবী ভেদ করে উদগত আশ্চর্য গুণসম্পন্ন পদ্মসমূহের মস্তকে যাঁর চরণ নিক্ষিপ্ত (স্থাপিত) হয়েছে, তিনি জিন। পদ্মের ওপর চরণ নিক্ষেপ রূপ অর্থান্তরের সদৃশ ফল প্রদর্শন করছেন। তিনি নিজের পরম আশ্চর্য ভাব জ্ঞাপন করছেন। এটি সৎ-ফল-নিদর্শন, কারণ জিনের অদ্ভুতত্ব প্রকাশ করা ইষ্ট বা কল্যাণকর।

306. ‘‘Siro’’iccādi. Ayaṃ jino acchariyānaṃ attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ sironikkhittacaraṇo matthake ṭhapitapādo loke sattaloke attano paramabbhutataṃ atiacchariyaguṇaṃ viññāpeti avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho.

৩০৬. "শিরো" ইত্যাদি। এই জিন আশ্চর্য অর্থাৎ নিজের পাদপদ্ম গ্রহণের জন্য পৃথিবী ভেদ করে উদগত হওয়ার কারণে বিস্ময়কর পদ্মসমূহের মস্তকে চরণ স্থাপনকারী হয়ে লোক অর্থাৎ সত্ত্বলোকে নিজের পরম অদ্ভুতত্ব অর্থাৎ অতি আশ্চর্য গুণ জ্ঞাপন বা অববোধিত করছেন। এখানে আশ্চর্য পদ্মসমূহের মস্তকে চরণ নিক্ষেপ নামক অর্থান্তরের দ্বারা পরম অদ্ভুতত্ব জ্ঞাপন করা - এটি সদৃশ সৎ-ফল-নিদর্শন, কারণ জিনের অদ্ভুতত্ব প্রকাশ করা ইষ্ট বা কল্যাণকর। "মস্তকে নিক্ষিপ্ত হয়েছে চরণ যাঁর", "বিস্ময় বা বিস্ময়সমূহ পাওয়ার যোগ্য", "পরম উত্তম অদ্ভুত গুণ যাঁর আছে" এবং "তার ভাব" - এটিই বিগ্রহ।

307.

৩০৭.

Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;

Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ.

বিভূতি (সম্পদ) অথবা অভিপ্রায়ের (আশয়ের) পরম উৎকর্ষ প্রাপ্ত হওয়াকে 'মহত্ত্ব' (মহত্ত্ব অলঙ্কার) বলা হয়েছে।

307. Mahantattamupadasseti [Pg.295] ‘‘vibhūtiyā’’iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā adhippāyassa vā ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ paramātisayabhāvaṃ yātaṃ upagataṃ mahantattaṃ nāma īritaṃ kathitaṃ.

৩০৭. "বিভূতির" ইত্যাদি দ্বারা মহত্ত্ব অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। বিভূতি অর্থাৎ সম্পত্তির অথবা অভিপ্রায় অর্থাৎ আশয়ের পরম উৎকর্ষ অর্থাৎ পরম অতিশয় ভাব প্রাপ্ত হওয়াকে 'মহত্ত্ব' বলা হয়েছে।

307. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti ‘‘vibhūti’’ iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā vā adhippāyassa ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ atyukkaṃsabhāvaṃ yātaṃ yaṃ mahantattaṃ siyā, taṃ mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

৩০৭. এখন "বিভূতি" ইত্যাদি দ্বারা মহত্ত্ব অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। বিভূতি অর্থাৎ সম্পত্তির অথবা অভিপ্রায় অর্থাৎ আশয়ের পরম উৎকর্ষ অর্থাৎ অত্যন্ত উৎকর্ষ ভাব প্রাপ্ত যে মহত্ত্ব হয়, তাকে 'মহত্ত্ব' বলা হয়েছে। "মহতের ভাব", "পরম উৎকর্ষ বা অতিশয় যাঁর আছে" এবং "তার ভাব" - এটিই বাক্যার্থ।

Vibhūtimahantatta

বিভূতি-মহত্ত্ব (সম্পদ-মহত্ত্ব)

308.

৩০৮.

Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo;

Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā.

মুকুটের রত্নচ্ছায়া দ্বারা অনুবিদ্ধ (রঞ্জিত) আতপত্র (ছত্র) ধারণকারী বোধিসত্ত্ব পূর্বে মহাভিনিষ্ক্রমণের পূর্বে পরম শ্রী (সম্পদ) লাভ করেছিলেন।

308. Udāharati ‘‘kirīṭe’’ccādi. Abhinikkhamā purā pubbe bodhisatto māyādeviyā putto paramukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi paṭilabhi. Kīdiso? Kirīṭe makuṭe ratanānaṃ chāyāhi sobhāhi anuviddho churito ātapavāraṇo setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti.

৩০৮. "কিরীটে" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। মহাভিনিষ্ক্রমণের পূর্বে, অতীতে মায়াদেবীর পুত্র বোধিসত্ত্ব পরম উৎকৃষ্ট ও অসাধারণ শ্রী-বিভূতি লাভ করেছিলেন। কেমন? যাঁর শ্বেতচ্ছত্ররূপ আতপবারণটি (ছাতা) কিরীটে বা মুকুটে খচিত রত্নসমূহের প্রভা বা শোভা দ্বারা অনুবিদ্ধ বা খচিত ছিল, তিনি সেইরূপ ছিলেন—এইভাবে "আতপবারণো রতনচ্ছায়ানুবিদ্ধো" পদের দ্বারা বিভূতির মহত্ত্ব বা বিশালতা বলা হয়েছে।

308. Idāni udāharati ‘‘kirīṭa’’iccādinā. Bodhisatto antimajātiyaṃ mahābodhisatto abhinikkhamā abhinikkhamanato purā pubbe kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto paramukkaṭṭhaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti [Pg.296] ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ.

৩০৮. এখন "কিরীট" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। অন্তিম জন্মে মহাবোধিসত্ত্ব মহাভিনিষ্ক্রমণের পূর্বে কিরীটের রত্নপ্রভা দ্বারা অনুবিদ্ধ আতপবারণযুক্ত এবং মুকুটের রত্নরশ্মি দ্বারা রঞ্জিত শ্বেতচ্ছত্রবিশিষ্ট হয়ে পরম উৎকৃষ্ট শ্রী-বিভূতি লাভ করেছিলেন বা অনুভব করেছিলেন। এখানে মুকুটের রত্নকান্তির দ্বারা শ্বেতচ্ছত্রটি রঞ্জিত বা অনুবিদ্ধ হওয়ার কথা বলার মাধ্যমে বিভূতির মহত্ত্ব প্রকাশিত হয়েছে। "কিরীটে রত্নসমূহ", "তাদের প্রভা", এবং "তার দ্বারা অনুবিদ্ধ বা খচিত আতপবারণ যাঁর আছে"—এটিই বাক্যের বিশ্লেষণ।

Adhippāyamahantatta

অভিপ্রায়-মহত্ত্ব (অভিপ্রায়ের বিশালতা)।

309.

৩০৯.

Satto sambodhiyaṃ bodhi-Satto sattahitāya so;

Hitvā sneharasābaddha-Mapi rāhulamātaraṃ.

সেই বোধিসত্ত্ব প্রাণীদের হিতের জন্য স্নেহ-রসে (প্রেম-আসক্তিতে) আবদ্ধ রাহুলমাতাকেও (যশোধরাকে) ত্যাগ করে সম্যক সম্বোধিতে আসক্ত হয়েছিলেন।

309. ‘‘Satto’’iccādi. Snehena piyabhāvena jātena rasena rāgena ābaddhamattani rāhulamātaraṃ bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, hitvā anapekkhitvā anāsatto hutvā sattānaṃ hitāya lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā bodhisatto siddhattho sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti.

৩০৯. "সত্তো" ইত্যাদি। স্নেহের দ্বারা অর্থাৎ প্রিয়ভাবের দ্বারা উৎপন্ন রস বা রাগের মাধ্যমে নিজের প্রতি আবদ্ধ রাহুলমাতা বিম্বাদেবীকেও (যশোধরাকে)—অন্য যুবতীদের কথা আর কী বলার—ত্যাগ করে, অনপেক্ষ ও অনাসক্ত হয়ে, প্রাণীদের হিতের জন্য অর্থাৎ লৌকিক ও লোকোত্তর বৃদ্ধির জন্য বোধিসত্ত্ব সিদ্ধার্থ সম্যক সম্বোধিতে অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা জ্ঞানেই আসক্ত বা লগ্ন হয়েছিলেন—এটিই অভিপ্রায়। সেই প্রকার রমণীরত্নে আসক্ত না হওয়ার লক্ষণের দ্বারা তাঁর মহত্ত্ব বা উৎকৃষ্টতা পরিলক্ষিত হয়।

309. ‘‘Satto’’iccādi. So bodhisatto sneharasābaddhaṃ piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ rāhulamātaraṃ api bimbādevimpi hitvā sattahitāya sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho.

৩০৯. "সত্তো" ইত্যাদি। সেই বোধিসত্ত্ব স্নেহ-রসে আবদ্ধ অর্থাৎ প্রিয়ভাব নামক রাগের দ্বারা আবদ্ধ রাহুলমাতা বিম্বাদেবীকেও ত্যাগ করে প্রাণীদের হিতের জন্য অর্থাৎ লৌকিক ও লোকোত্তর কল্যাণের জন্য সম্যক সম্বোধিতে অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা জ্ঞানেই আসক্ত বা লগ্ন হয়েছিলেন। সেই প্রকার স্ত্রীরত্নেও অনাসক্তির কথা বলার মাধ্যমে বোধিসত্ত্বের উৎকৃষ্ট অধ্যাশয়ের মহত্ত্ব বলা হয়েছে। "যার দ্বারা সম্যকভাবে জানা যায় তা-ই বোধি", "বোধিতে আসক্ত বা লগ্ন যিনি তিনি বোধিসত্ত্ব", "প্রাণীদের হিত", "স্নেহ বা প্রিয়ভাবের দ্বারা উৎপন্ন রস হলো রাগ", এবং "তার দ্বারা আবদ্ধ"—এটিই বিগ্রহ বা ব্যাসবাক্য।

310.

৩১০.

Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ,Kiñci dassīyate paraṃ;

Asamaṃ vā samaṃ tassa,Yadi sā vañcanā matā.

বর্ণনীয় কোনো বিষয়কে গোপন করে যদি তার অসম (ভিন্ন) বা সম (সদৃশ) অন্য কোনো বিষয় প্রদর্শন করা হয়, তবে তা 'বঞ্চনা' অলঙ্কার বলে গণ্য হয়।

310. Vañcanaṃ [Pg.297] vadati ‘‘gopetvā’’iccādinā, vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā niraṃkatvā tassa vaṇṇanīyassa asamaṃ visamaṃ visadisaṃ paramaññaṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate.

৩১০. "গোপেত্বা" ইত্যাদি দ্বারা বঞ্চনা অলঙ্কারের লক্ষণ বলছেন। বর্ণনীয় কোনো বস্তুকে গোপন বা পরিহার করে কবি যদি সেই বর্ণনীয় বস্তুর অসম, বিসম বা বিসদৃশ অন্য কোনো বস্তু প্রদর্শন করেন, তবে তা 'বঞ্চনা' অলঙ্কার বলে অভিহিত হয়।

310. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti ‘‘gopetvā’’iccādinā. Vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā tassa vaṇṇanīyassa samaṃ sadisaṃ vā asamaṃ visadisaṃ vā paraṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ.

৩১০. এখন "গোপেত্বা" ইত্যাদি দ্বারা বঞ্চনা অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। বর্ণনীয় কোনো বস্তুকে গোপন করে কবি যদি সেই বর্ণনীয় বস্তুর সম বা সদৃশ অথবা অসম বা বিসদৃশ অন্য কোনো বস্তু প্রদর্শন করেন, তবে তা 'বঞ্চনা' অলঙ্কার বলে গণ্য হয়। এই উক্তির দ্বারা বর্ণনীয় বিষয়কে বঞ্চিত বা গোপন করা হয়—এটিই বাক্যের অর্থ।

Asamavañcanā

অসম-বঞ্চনা।

311.

৩১১.

Purato na sahassesu,Na pañcesu ca tādino;

Māro paresu tasse’saṃ,Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.

সেই তাদৃশ (বিকারহীন) বুদ্ধের সম্মুখে মারের সহস্র বা বাণও কার্যকর হয় না; কিন্তু অন্যদের ক্ষেত্রে সেই মারের বাণ দশগুণ বৃদ্ধি পেয়ে দশ সহস্র হয়ে যায়।

311. Udāharati ‘‘purato’’iccādi. Māro kāmo tādino lobhādīsu tādisattā munino purato sammukhe sahassaṃ isavo assāti sahassesu ca na hoti. Pañca isavo assāti pañcesu ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. Tassa yo tibhuvanaṃ jayī. Paresu aññasattesu sarāgesu esamisūnaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ.

৩১১. "পুরতো" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। মার অর্থাৎ কামদেব, লোভাদিতে বিকারহীন সেই মুনির সম্মুখে বা সমক্ষে সহস্র বাণধারী (সহস্রেষু) হয় না এবং পঞ্চ বাণধারীও (পঞ্চেষু) হয় না—এখানে বর্ণনীয় মারকে গোপন করা হয়েছে। সেই ত্রিভুবনবিজয়ীর বাণসমূহ অন্য রাগযুক্ত প্রাণীদের ক্ষেত্রে দশগুণ বৃদ্ধি পেয়ে দশ সহস্র হয়ে যায়; অন্যথা সে কীভাবে ত্রিভুবন জয় করবে? এভাবে মারকে গোপন করে দশ সহস্র বাণবিশিষ্ট অন্য বিষয় প্রদর্শন করার কারণে এটি 'অসম-বঞ্চনা' অলঙ্কার।

311. Idāni udāharati ‘‘purato’’iccādinā. Māro tādino lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa purato abhimukhe sahassesu ca sahassasaropi na hoti, pañcesu pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. [Pg.299] Paresu sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu tassa tilokajetuno mārassa esaṃ sarānaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ sahassaṃ hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ.

৩১১. এখন "পুরতো" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। লাভ-অলাভাদিতে বিকারহীন তথাগতের সম্মুখে মার সহস্র বাণধারী হয়েও এক সহস্র বাণবিশিষ্ট হয় না, এবং পঞ্চ বাণধারী হয়েও তাঁর ক্ষেত্রে পঞ্চ বাণবিশিষ্ট হয় না। কিন্তু সুগতের সম্মুখবর্তী নয় এমন অন্য সংক্লেশযুক্ত প্রাণীদের ক্ষেত্রে সেই ত্রিলোকবিজয়ী মারের বাণসমূহ দশগুণ বৃদ্ধি পেয়ে দশ সহস্র হয়ে যায়। এখানে বর্ণনীয় মারকে গোপন করে দশ সহস্র সংখ্যায় গণিত অন্য বাণরূপ বিষয় প্রদর্শন করার কারণে এটি 'অসম-বঞ্চনা' অলঙ্কার নামে অভিহিত। "সহস্র বাণ যার আছে", "পঞ্চ বাণ যার আছে", এবং "দশ দ্বারা বর্ধিত"—এটিই বাক্যের বিশ্লেষণ।

Samavañcanā

সম-বঞ্চনা।

312.

৩১২.

Vivāda’manuyuñjanto,Munindavadanindunā;

Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ;

Chatta’metaṃ manobhuno.

মুনীন্দ্রের মুখচন্দ্রের সাথে বিবাদে লিপ্ত এই পূর্ণচন্দ্র আসলে চন্দ্র নয়; এটি কামদেবের শ্বেতচ্ছত্র।

312. ‘‘Vivāda’’miccādi. Manobhunoti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā.

৩১২. "বিবাদ" ইত্যাদি। 'মনোভূ' বলতে কামদেবকে বোঝায়। সম-বঞ্চনা অলঙ্কারে পূর্ণচন্দ্রকে পরিহার বা অস্বীকার করে ছত্র প্রদর্শন করা হয়েছে।

312. ‘‘Vivāda’’iccādi. Munindavadanindunā sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo ayaṃ paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi etaṃ candamaṇḍalaṃ manobhuno anaṅgassa ubbhūtiyaṃ chattaṃ samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho.

৩১২. "বিবাদ" ইত্যাদি। সর্বজ্ঞ বুদ্ধের মুখচন্দ্রের সাথে বিবাদে লিপ্ত এই প্রত্যক্ষ পূর্ণচন্দ্র আসলে চন্দ্র নয়। তাহলে এই চন্দ্রমণ্ডল কী? এটি কামদেবের বা অনঙ্গের উত্তোলিত শ্বেতচ্ছত্র। এখানে বর্ণনীয় চন্দ্রমণ্ডলকে পরিহার করে তার সদৃশ অন্য ছত্র প্রদর্শন করার কারণে এই উক্তিটি 'সম-বঞ্চনা' অলঙ্কার নামে অভিহিত। "মুনিদের ইন্দ্র (শ্রেষ্ঠ)", "তাঁর মুখ", "চন্দ্রের সদৃশ চন্দ্র অর্থাৎ মুনীন্দ্রের মুখই চন্দ্র", "চারিদিক থেকে পূর্ণ", এবং "মনে উৎপন্ন হয় যে"—এটিই বিগ্রহ বা ব্যাসবাক্য।

313.

৩১৩.

Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;

Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.

অন্যের অনুবর্তন (চাটুকারিতা) ইত্যাদির প্রতি নির্বেদ বা বিতৃষ্ণা বশত এখানে অপ্রস্তুত (অনুপস্থিত) বিষয়ের যে স্তুতি করা হয়, তা 'অপ্রস্তুত-স্তুতি' (অপ্রকৃত-স্তুতি) নামে অভিহিত হয়।

313. Appakatatthutiṃ pakāseti ‘‘pari’’ccādinā. Paresaṃ yesaṃ kesañci anuvattanaṃ sevā, tamādi yesaṃ tehi nibbindena virattena appakate asannihite buddhivisayeyeva iha kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā.

৩১৩. "পরা" ইত্যাদি দ্বারা অপ্রস্তুত-স্তুতি প্রকাশ করছেন। অন্যের সেবা বা অনুবর্তন ইত্যাদির প্রতি নির্বেদ বা বিতৃষ্ণা বশত অপ্রস্তুত বা অনুপস্থিত বুদ্ধ-বিষয়ে এখানে কোনো বস্তুর যে স্তুতি বা আরাধনা করা হয়, তা 'অপ্রস্তুত-স্তুতি' নামে অভিহিত হয়।

313. Idāni appakatatthutiṃ dasseti ‘‘parānu’’ccādinā. Parānuvattanādīhi aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi nibbindena ubbegaṃ pattena appakate anadhigate buddhivisaye eva iha imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ.

৩১৩. এখন "পরানু" ইত্যাদি দ্বারা অপ্রস্তুত-স্তুতি প্রদর্শন করছেন। অন্যের অনুবর্তন বা সেবা ইত্যাদির প্রতি নির্বেদ বা উদ্বেগ লাভ করে অপ্রস্তুত বা অপ্রাপ্ত বুদ্ধ-বিষয়ে এখানে কোনো বস্তুর যে স্তুতি বা প্রশংসারূপ আরাধনা করা হয়, তা 'অপ্রস্তুত-স্তুতি' নামে অভিহিত হয়। "অন্যের অনুবর্তন", "তা আদি যাদের অর্থাৎ পরপীড়ন ইত্যাদি", "যা প্রস্তুত বা প্রকৃত নয় (অপ্রকৃত)", এখানে 'র' কারটি সন্ধিজাত, এবং "অপ্রস্তুতে কৃত স্তুতি"—এটিই বাক্যের বিশ্লেষণ।

314.

৩১৪.

Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;

Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi.

হরিণরা বনে অন্যের সেবা না করে অনায়াসে লভ্য জল ও দর্ভাঙ্কুর (ঘাসের অঙ্কুর) ইত্যাদি দ্বারা সুখে জীবন ধারণ করে।

314. Udāharati ‘‘sukha’’miccādi. Jalehi dabbaṅkurehi dabbatiṇuggamehi. Ādisaddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? Anāyāsena sevāpariklesādinā vinā upalābhehi pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti aparasevino. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu sukhaṃ nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti.

৩১৪. "সুখং" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। জল ও দর্ভাঙ্কুর অর্থাৎ দর্ভঘাসের অঙ্কুর দ্বারা। 'আদি' শব্দ দ্বারা বৃক্ষপল্লব ইত্যাদিকে বোঝানো হয়েছে। কেমন? যা অনায়াসে অর্থাৎ সেবা-পরিক্লেশ ইত্যাদি ছাড়াই লাভ করা যায়। স্বভাবতই যারা অন্য কারো সেবা করে না, তারা 'অপরসেবী'। অন্যের চিত্ত আরাধনারূপ ব্যসন বা কষ্ট থেকে মুক্ত হয়ে হরিণরা বনে সুখে ও নিরুদ্বেগে জীবন ধারণ করে। এখানে রাজসেবার ক্লেশজনিত নির্বেদ বশত উপস্থিত মৃগবৃত্তি বা হরিণের জীবনযাত্রার প্রশংসা করা হয়েছে।

314. Idāni udāharati ‘‘sukha’’miccādinā. Hariṇā migā aparasevino vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā anāyāsopalābhehi parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi jaladabbaṅkurādibhi udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi vanesu icchiticchitāraññesu sukhaṃ jīvanti sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, [Pg.300] tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho.

৩১৪. এখন "সুখং" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। হরিণ বা মৃগগণ অন্যের সেবা না করার স্বভাবের কারণে অন্যের অধীন না হয়ে, অন্যের মালিকানা না থাকায় এবং অন্যের সেবা করার পরিশ্রম ছাড়াই অনায়াসে লভ্য জল, দর্ভাঙ্কুর, বৃক্ষ ও লতার পল্লব ইত্যাদি দ্বারা বনে নিজেদের ইচ্ছামতো সুখে জীবন ধারণ করে। এখানে রাজসেবার কষ্টে পতিত কোনো ব্যক্তির দ্বারা অপ্রাপ্ত মৃগজীবিকার প্রশংসা করা হয়েছে। "স্বভাবতই যারা অন্যের সেবা করে না", "আয়াসের অভাব", "তার দ্বারা লভ্য", "দর্ভের অঙ্কুরসমূহ", "জল ও দর্ভাঙ্কুর", এবং "তা আদি যাদের অর্থাৎ পল্লব ইত্যাদি"—এটিই বিগ্রহ বা ব্যাসবাক্য।

315.

৩১৫.

Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;

Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato.

যেখানে উত্তরোত্তর (পরবর্তী) পদটি পূর্ববর্তী পদের বিশেষণ হয়, তা 'একাবলী' অলঙ্কার নামে অভিহিত হয়। বিধি ও নিষেধ ভেদে এটি দুই প্রকার।

315. Ekāvaliṃ kathayati ‘‘uttara’’micchādinā. Yattha vuttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā.

৩১৫. "উত্তরং" ইত্যাদি দ্বারা একাবলী অলঙ্কারের লক্ষণ বলছেন। যে উক্তিতে উত্তরোত্তর অর্থাৎ পরবর্তী পদটি পূর্ববর্তী পদের বিধি বা নিষেধের মাধ্যমে বিশেষণ হয়, তা 'একাবলী' অলঙ্কার নামে অভিহিত হয়। এই একাবলী অলঙ্কার বিধি ও নিষেধ ভেদে দুই প্রকার।

315. Idāni ekāvaliṃ dasseti ‘‘uttara’’miccādinā. Yattha uttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ uparūparibhavaṃ padaṃ pubbapubbavisesanaṃ pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva.

৩১৫. এখন "উত্তরং" ইত্যাদি দ্বারা একাবলী অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। যে উক্তিতে উত্তরোত্তর অর্থাৎ পরবর্তী পদটি পূর্ববর্তী পদের বিধি বা নিষেধের মাধ্যমে বিশেষণ হয়, তা 'একাবলী' অলঙ্কার নামে অভিহিত হয়। এই একাবলী অলঙ্কার বিধি ও নিষেধ ভেদে দুই প্রকার। এখানে 'উত্তর' ও 'পূর্ব' বলতে স্থানোপচারের দ্বারা স্থানপ্রাপ্ত পদকেই বোঝানো হয়েছে। "পূর্ববর্তী পদের বিশেষণ", "যার দ্বারা পদসমূহ একত্রে শ্রেণীবদ্ধ বা গ্রথিত হয় তা একাবলী", এবং "বিধিবিধান ও নিষেধ বা প্রতিষেধ"—এটিই বাক্যের বিশ্লেষণ। এখানে "উত্তরোত্তর" এবং "পূর্ববর্তী" পদের দ্বারা ক্রমান্বয়ে বিশেষণ ও বিশেষ্য গুণের ব্যাপ্তি নির্দেশ করা হয়েছে, যেখানে বিশেষ্য গুণটি অনুমেয়।

Vidhiekāvali

বিধি-একাবলী।

316.

৩১৬.

Pādā nakhālirucirā,Nakhālī raṃsibhāsurā;

Raṃsī tamopahāneka -Rasā sobhanti satthuno.

শাস্ত্রা বা বুদ্ধের চরণযুগল নখরাজির দ্বারা রুচির (সুন্দর), নখরাজি রশ্মি দ্বারা ভাস্বর, এবং রশ্মিসমূহ অন্ধকার দূরীকরণে নানাবিধ রসযুক্ত হয়ে শোভা পাচ্ছে।

316. Udāharati [Pg.301] ‘‘pādā’’iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali.

৩১৬. "পাদা" ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এটি সুগম (সহজবোধ্য)। এখানে পাদ বা চরণ প্রভৃতি বিশেষ্যসমূহকে নখরাজির রুচিরত্ব প্রভৃতি বিধিসূচক বিশেষণের দ্বারা বিশেষিত করার কারণে এটি 'বিধি-একাবলী' অলঙ্কার।

316. Idāni udāharati ‘‘pādā’’iccādinā. Satthuno pādā nakhālirucirā nakhapantīhi manuññā nakhālī nakhapantiyo raṃsibhāsurā raṃsīhi dibbamānā raṃsī kantiyo tamopahānekarasā andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho.

৩১৬. এখন 'পাদা' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। শাস্ত্রার (বুদ্ধের) চরণযুগল নখশ্রেণীর দ্বারা মনোরম হওয়ায় নখশ্রেণী-রুচির, নখশ্রেণীসমূহ রশ্মি দ্বারা দীপ্তিময় হওয়ায় রশ্মি-ভাস্বর, রশ্মিসমূহ বা কান্তিসমূহ অন্ধকার দূরীকরণে অদ্বিতীয় কার্যকারী হয়ে শোভা পাচ্ছে। এখানে 'পাদ' ইত্যাদি পূর্বপদসমূহ নখরাজি-রুচিরত্ব ইত্যাদি বিধায়ক উত্তরোত্তর বিশেষণের দ্বারা বিশেষিত হওয়ায় একে 'বিধি একাবলী' অলঙ্কার বলা হয়। নখসমূহের আলি বা শ্রেণী হলো 'নখালি', নখালি দ্বারা রুচির হলো 'নখালিরুচির', রশ্মিসমূহ দ্বারা ভাস্বর হলো 'রশ্মিভাস্বর', তমের (অন্ধকারের) অপহার বা অপহরণ হলো 'তমোপহার', সেই এক রস বা কার্য এই রশ্মিসমূহের—এই হলো বিগ্রহ বাক্য।

Nisedhaekāvali

নিষেধ একাবলী

317.

৩১৭.

Asantuṭṭho yatī neva,Santoso nā’layāhato;

Nā’layo yo sajantūnaṃ,Nā’nantabyasanāvaho.

অসন্তুষ্ট ব্যক্তি কখনই যতি (ভিক্ষু) নন, আলয় (তৃষ্ণা) দ্বারা আক্রান্ত সন্তোষ সন্তোষ নয়; যা প্রাণীদের জন্য অনন্ত ব্যসন (বিপদ) বয়ে আনে না, তা আলয় (তৃষ্ণা) নয়।

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. Ālayena taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo jantūnaṃ sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ.

৩১৭. 'অসন্তুষ্টো' ইত্যাদি। চতুর্প্রত্যয় সন্তোষের অভাবে যে কেউ অসন্তুষ্ট হলে সে কখনই 'যতি' (ভিক্ষু) হতে পারে না। আলয় অর্থাৎ তৃষ্ণা দ্বারা যা আক্রান্ত, তা 'সন্তোষ' নয়। যা জন্তু বা প্রাণীদের জন্য অনন্ত ব্যসন (দুঃখ) বয়ে আনে না, তা 'আলয়' (তৃষ্ণা) নয়। অসন্তুষ্ট ইত্যাদির যতি-ভাব ইত্যাদির নিষেধের মাধ্যমে বিশেষণের প্রবৃত্তির কারণে এটি 'নিষেধ একাবলী' অলঙ্কার।

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho [Pg.302] yati na eva bhikkhu nāma na hoti. Ālayāhato taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ anantabyasanāvaho na yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ.

৩১৭. 'অসন্তুষ্টো' ইত্যাদি। চীবর আদি চার প্রকার প্রত্যয়ের ক্ষেত্রে প্রদর্শিত দ্বাদশ প্রকার সন্তোষের যেকোনো একটির দ্বারা অসন্তুষ্ট ব্যক্তি 'যতি' অর্থাৎ ভিক্ষু হতে পারেন না। আলয় বা তৃষ্ণা দ্বারা প্রহত (আক্রান্ত) সন্তোষ 'সন্তোষ' নয়। যা প্রাণীদের জন্য অনন্ত ব্যসন বা সীমাহীন পীড়া বয়ে আনে না, তা 'আলয়' নয়। অসন্তুষ্ট ইত্যাদির যতিভাব ইত্যাদির প্রতিষেধের মাধ্যমে বিশেষণের প্রবৃত্তির কারণে এটি 'নিষেধ একাবলী' অলঙ্কার নামে পরিচিত। 'অসন্তুষ্ট' পদটি যতিসহ সকল প্রাণীর সাধারণ ভাব হিসেবে অবস্থিত; 'যতি নয়'—এভাবে যতি ভিন্ন অন্য সকল প্রাণী নামক অবয়বে প্রতিষ্ঠিত করার কারণে 'অসন্তুষ্ট' হলো বিশেষ্য এবং 'যতি নয়' হলো বিশেষণ। অবশিষ্ট পদগুলোতেও বিশেষণ ও বিশেষ্য ভাব পূর্বোক্ত নিয়ম অনুযায়ী যথোপযুক্তভাবে যোজনা করতে হবে। সন্তুষ্ট হয় না—এই অর্থে 'অসন্তুষ্ট', আলয় দ্বারা আক্রান্ত—এই অর্থে 'আলয়াহত', যার অন্ত নেই—এই অর্থে 'অনন্ত', সেই সেই ব্যসনসমূহ—এই অর্থে 'ব্যসনানি', তা বহন করে আনে—এই অর্থে 'আবহ'—এই হলো বাক্য বা বিগ্রহ।

318.

৩১৮.

Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;

Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.

যেখানে সাদৃশ্য ছাড়াই বস্তুসমূহের পারস্পরিক অলঙ্করণীয় ও অলঙ্কার ভাব ঘটে, তাকে 'অন্যোন্য বিভূষণ' (পারস্পরিক অলঙ্কার) বলা হয়।

318. Aññamaññamāha ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti.

৩১৮. 'যহিং' ইত্যাদি দ্বারা অন্যোন্য অলঙ্কার বলছেন। যেখানে সাদৃশ্য ছাড়াই বস্তু বা পদার্থসমূহের পারস্পরিক অলঙ্করণীয় ও অলঙ্কার ভাব ঘটে, তা 'অন্যোন্য বিভূষণ' নামক অলঙ্কার।

318. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu bhūsiyabhūsattaṃ alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, taṃ aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti.

৩১৮. এখন 'যহিং' ইত্যাদি দ্বারা অন্যোন্য অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। যে অলঙ্কারে সাদৃশ্য ছাড়াই বস্তুসমূহের পারস্পরিক অলঙ্করণীয় ও অলঙ্কার ভাব (ভূষ্য-ভূষক ভাব) ঘটে, তা 'অন্যোন্য বিভূষণ' অলঙ্কার হয়। ভূষ্য (অলঙ্করণীয়) এবং ভূষা (অলঙ্কার)—এই অর্থে 'ভূষ্যভূষা', তাদের ভাব হলো 'ভূষ্যভূষত্ব'; অন্য এবং অন্য—এই অর্থে 'অন্যোন্য'—এই হলো বিগ্রহ। 'অন্যোন্য' এখানে ষষ্ঠী বিভক্তিযুক্ত অসংখ্যেয় অব্যয়, সসংখ্যেয় অর্থে 'ভূষ্যভূষত্ব'-এর বিশেষণ করে বলতে হবে। অলঙ্করণীয়ের অপেক্ষায় অলঙ্কার বস্তু এবং অলঙ্কারের অপেক্ষায় অলঙ্করণীয় বস্তু হলো পারস্পরিক বা অন্যোন্য। সেই দীপক অলঙ্কারও তদ্ভাবের কারণে সেই নামে অভিহিত হয়।

319.

৩১৯.

Byāmaṃsumaṇḍalaṃ [Pg.303] tena, muninā lokabandhunā;

Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.

জগদ্বন্ধু সেই মুনির দ্বারা ব্যাপ্রভামণ্ডল (ব্যায়ামপ্রভামণ্ডল) মহতী কান্তি লাভ করে এবং তিনিও সেই ব্যাপ্রভামণ্ডলের দ্বারা অনুরূপ কান্তি লাভ করেন।

319. Udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Subodhaṃ.

৩১৯. 'ব্যামংসু' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এটি সুবোধ (সহজবোধ্য)।

319. Idāni udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ byāmapabhāmaṇḍalaṃ lokabandhunā tena muninā karaṇabhūtena mahantiṃ mahatiṃ pūjanīyaṃ vā kantiṃ sobhaṃ vindati sevati, sopi muni tena eva byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho.

৩১৯. এখন 'ব্যামংসু' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। ব্যাপ্রভামণ্ডল (ব্যায়ামপ্রভামণ্ডল) জগদ্বন্ধু সেই মুনিরূপ করণের দ্বারা মহতী বা পূজনীয় কান্তি (শোভা) লাভ করে বা সেবা করে, এবং সেই মুনিও সেই ব্যাপ্রভামণ্ডলের দ্বারাই অনুরূপ কান্তি লাভ করেন। এখানে অসদৃশ ব্যাপ্রভামণ্ডল ও মুনি নামক দুটি বস্তুর পারস্পরিক সম্পর্কের ক্ষেত্রে প্রথম বাক্যে ব্যাপ্রভামণ্ডল অলঙ্করণীয় এবং মুনি পদটি অলঙ্কার হয়। পরবর্তী বাক্যে এই দুটি বিপরীতভাবে অলঙ্করণীয় ও অলঙ্কার হয়। রশ্মিসমূহর মণ্ডল হলো 'অংশুমণ্ডল', ব্যায়াম-পরিমিত অংশুমণ্ডল হলো 'ব্যাম-অংশুমণ্ডল', জগৎ যার বন্ধু তিনি 'জগদ্বন্ধু', তার মতো দেখা যায়—এই হলো বিগ্রহ।

320.

৩২০.

Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca;

Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

ক্রিয়া এবং গুণের সহভাবের (একত্রে অবস্থান বা ঘটার) বর্ণনাকে 'সহবৃত্তি' অলঙ্কার বলে জানতে হবে। তার উদাহরণ যেমন—

320. Sahavuttiṃ vadati ‘‘kathana’’miccādinā. Subodhaṃ.

৩২০. 'কথনং' ইত্যাদি দ্বারা সহবৃত্তি অলঙ্কার বলছেন। এটি সুবোধ (সহজবোধ্য)।

320. Idāni sahavuttiṃ dasseti ‘‘kathana’’miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ sahabhāvassa sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ yathā tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ.

৩২০. এখন 'কথনং' ইত্যাদি দ্বারা সহবৃত্তি অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। ক্রিয়া এবং গুণের সহভাবের বা একত্র অবস্থানের বর্ণনাকে 'সহবৃত্তি' বলে জানতে হবে। 'তদুদাহরণং যথা' অর্থাৎ তার উদাহরণ পরবর্তী বক্তব্য অনুসারে জানতে হবে। সহ বা সাথে ভবন (থাকা) হলো 'সহভাব', সহভাবের বৃত্তি বা কথন হলো 'সহবৃত্তি', তার উদাহরণ হলো 'তদুদাহরণ'—এই হলো বিগ্রহ। চন্দ্ররশ্মি ও নখরশ্মি আদি পদার্থের সহভাব ঘটে। এমন হলেও তাদের সেই সহত্ব যে ক্রিয়া বা গুণে ঘটে, তা ক্রিয়া ও গুণের সহত্ব হয় বলেই 'ক্রিয়া ও গুণের সহভাবের কথন' বলা হয়েছে।

Kriyāsahavutti

ক্রিয়া সহবৃত্তি

321.

৩২১.

Jalanti [Pg.304] candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo;

Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.

চন্দ্ররশ্মির সাথে শাস্ত্রার (বুদ্ধের) নখরশ্মিসমূহ জ্বলছে এবং চন্দ্রের সাথে তাঁর মুখচন্দ্র বিকশিত হচ্ছে।

321. ‘‘Jalanti’’iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti.

৩২১. 'জ্বলন্তি' ইত্যাদি। 'সমং' মানে সহ বা সাথে, তাঁর অর্থাৎ শাস্ত্রার মুখচন্দ্র। অবশিষ্ট অংশ সুবোধ। এখানে জ্বলন ও বিকশিত হওয়া—এই উভয় সাধারণ ক্রিয়ার সহভাব বর্ণিত থাকায় এটি 'ক্রিয়া সহবৃত্তি' অলঙ্কার।

321. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti ‘‘jalanti’’iccādinā. Satthu satthuno nakhaṃsavo nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. Samaṃiti sahapariyāyo nipāto.

৩২১. এখন প্রতিজ্ঞাত উদাহরণটি 'জ্বলন্তি' ইত্যাদি দ্বারা প্রদর্শন করছেন। শাস্ত্রার নখরশ্মিসমূহ চন্দ্ররশ্মির সাথে জ্বলছে এবং তাঁর মুখচন্দ্র চন্দ্রের সাথে বিকশিত হচ্ছে। এখানে উভয় পদার্থের সাধারণ জ্বলন ও বিকশিত হওয়া রূপ ক্রিয়ার সহভাব বর্ণিত থাকায় এটি 'ক্রিয়া সহবৃত্তি' অলঙ্কার নামে পরিচিত। চন্দ্রের রশ্মিসমূহ হলো 'চন্দ্ররশ্মি', নখের রশ্মিসমূহ হলো 'নখাংশু', তাঁর অর্থাৎ শাস্ত্রার মুখ হলো 'তন্মুখ', তা চন্দ্রের সদৃশ হওয়ায় 'মুখচন্দ্রিমা'—এই হলো বাক্য। 'সমং' হলো সহ-এর পর্যায়বাচক নিপাত।

Guṇasahavutti

গুণ সহবৃত্তি

322.

৩২২.

Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā;

Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā.

জিনোদয়ের (বুদ্ধের আবির্ভাবের) দ্বারা দুর্জনদের চিত্তের সাথে পাপ মলিন (কলুষিত) হয়েছে এবং সজ্জনদের চিত্তের সাথে দিকসমূহ সুবিমল হয়েছে।

322. ‘‘Jinodayena’’ccādi. Jinodayena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ malinaṃ kiliṭṭhaṃ, sajjanacetasā saha disā dasavidhāpi suvimalā accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti.

৩২২. 'জিনোদয়েন' ইত্যাদি। করণ বা হেতুভূত জিনোদয়ের দ্বারা দুর্জনদের চিত্তের সাথে পাপ মলিন বা কলুষিত হয়েছে, এবং সজ্জনদের চিত্তের সাথে দশ দিকই সুবিমল বা অত্যন্ত নির্মল হয়েছে; সজ্জনদের চিত্ত থেকে পাপ অপসারিত হওয়ায় এবং সুবিমল যশঃমালা দ্বারা পরিবেষ্টিত হওয়ায় দিকসমূহ সুবিমল হয়েছে। এখানে মলিনত্ব ও সুবিমলত্বের ন্যায়সঙ্গত সম্পর্কের সহভাব বর্ণিত থাকায় এটি 'গুণ সহবৃত্তি' অলঙ্কার।

322. ‘‘Jino’’iccādi. Jinodayena jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā [Pg.305] pāpaṃ lobhādidhammaṃ dujjanacetasā dujjanānaṃ cittena saha malinaṃ kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena disā dasa disāyo sajjanacetasā saha suvimalā sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ.

৩২২. 'জিনো' ইত্যাদি। জিনোদয়ের দ্বারা অর্থাৎ মারবিজয়ী ভগবানের প্রাদুর্ভাবরূপ করণ বা হেতুর দ্বারা লোভ আদি পাপধর্ম দুর্জনদের চিত্তের সাথে মলিন বা কলুষিত হয়েছে। এই জিনোদয়ের দ্বারাই দশ দিক সজ্জনদের চিত্তের সাথে সুবিমল হয়েছে; সজ্জনদের চিত্তসন্তান থেকে পাপ অপসারিত হওয়ায় এবং কীর্তিমালা ত্রিভুবনে বিস্তৃত হওয়ায় দিকসমূহ অত্যন্ত নির্মল হয়েছে। এখানে উভয় পদার্থের সাধারণ মলিনভাব ও সুবিমলভাব নামক গুণের সহভাব বর্ণিত থাকায় এটি 'গুণ সহবৃত্তি' অলঙ্কার নামে পরিচিত। জিনের উদয় হলো 'জিনোদয়', দুর্জনদের চিত্ত হলো 'দুর্জনচেত', যার মল বিগত হয়েছে তা 'বিমল', সু বা অতিশয় বিমল হলো 'সুবিমল', সৎ যে জন তারা 'সজ্জন', তাদের চিত্ত হলো 'সজ্জনচেত'—এই হলো বাক্য।

323.

৩২৩.

Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;

Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.

যেখানে উৎকর্ষ প্রকাশের উদ্দেশ্যে বিরোধী (পরস্পর বিরুদ্ধ) পদার্থসমূহের সংযোগ বা সহাবস্থান দেখানো হয়, তাকে 'বিরোধিতা' (বিরোধ অলঙ্কার) বলা হয়।

323. Virodhaṃ vibhāveti ‘‘virodhīna’’miccādi. Virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ yattha vuttivisese saṃsaggassa sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? Samukkaṃsassa atisayassa abhidhānatthaṃ kathanatthāya, sā ayaṃ virodhitā virodhīti matā.

৩২৩. 'বিরোধীনাং' ইত্যাদি দ্বারা বিরোধ অলঙ্কার স্পষ্ট করছেন। যেখানে বিশেষ উক্তিতে বিরোধী অর্থাৎ পরস্পর বিরুদ্ধ ক্রিয়া আদির সংসর্গের বা সান্নিধ্যের দর্শন ঘটে, কী উদ্দেশ্যে? সমুৎকর্ষ বা অতিশয়ত্ব প্রকাশের জন্য, তাকে 'বিরোধিতা' বা বিরোধ অলঙ্কার বলা হয়।

323. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti ‘‘virodhīna’’miccādinā. Yattha uttivisese samukkaṃsābhidhānatthaṃ vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ padatthānaṃ kriyāguṇādīnaṃ saṃsaggadassanaṃ sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, sā ayaṃ utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti.

৩২৩. এখন 'বিরোধীনাং' ইত্যাদি দ্বারা বিরোধ অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। যে উক্তিবিশেষে সমুৎকর্ষ প্রকাশের জন্য অর্থাৎ বর্ণনীয় বস্তুর অতিরিক্ত মহিমা কীর্তনের জন্য বিরোধী বা পরস্পর বিরুদ্ধ পদার্থসমূহের (ক্রিয়া, গুণ ইত্যাদির) সংসর্গ-দর্শন, সান্নিধ্য-দর্শন বা সম্বন্ধ-দর্শন ঘটে, সেই উক্তিকে 'বিরোধিতা' অলঙ্কার বলা হয়। এই গুণাদির বিরোধ আছে—এই অর্থে 'বিরোধী', সংসর্গের বা সম্বন্ধের দর্শন হলো 'সংসর্গদর্শন', সমুৎকর্ষের বা আধিক্যের অভিধান (কথন) হলো 'সমুৎকর্ষাভিধান', বিরোধীদের ভাব অসংগৃহীত—এই হলো বাক্য। বিরোধিতাদীপক বৃত্তি তদ্ভাবের কারণে সেই নামে অভিহিত হয়।

324.

৩২৪.

Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno;

Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.

জগদ্বন্ধুর স্বভাব-মধুর গুণসমূহও পাপীদের দ্বারা সেবিত হলে তাদের মনকে দূষিত করে।

324. Udāharati [Pg.306] ‘‘guṇā’’iccādi. Lokekabandhuno lokanāthassa sabhāvamadhurā sādhujanasampīṇanekacāturā api guṇā arahantatādayo sevitā pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ.

৩২৪. 'গুণা' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। লোকনাথের স্বভাব-মধুর অর্থাৎ সাধুজনদের প্রীতি উৎপাদনে অত্যন্ত নিপুণ অর্হত্ত্ব আদি গুণসমূহও পাপীদের দ্বারা সেবিত হলে সেই পাপীদের মনকে দূষিত করে, অর্থাৎ দোষযুক্ত করে তোলে—'তাঁর গুণের অতিশয়ত্ব এমনই'। এখানে প্রীতিবিশেষ উৎপাদনে যোগ্য স্বভাব-মধুর গুণসমূহের সাথে দূষিতকরণের বিরোধ রয়েছে বলে জানতে হবে।

324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādinā. Lokekabandhuno buddhassa guṇā arahattādayo sabhāvamadhurā api pakatimadhurā api sevitā pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. Apisaddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ.

৩২৪. “গুণা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। জগতের একমাত্র বন্ধু বুদ্ধের অর্হত্ত্ব আদি গুণসমূহ স্বভাবতই মধুর এবং প্রকৃতিগতভাবে মধুর হলেও, পাপী ব্যক্তিদের দ্বারা সেবিত হয়ে তাদের মনকে অত্যন্ত দূষিত করে বা অত্যন্ত ক্রুদ্ধ করে। এভাবে হীন অধিমুক্তি সম্পন্ন ব্যক্তিদের দ্বারা সহ্য করতে না পারা তাঁর গুণের আতিশয্য প্রকাশ পায়। স্বভাব-মধুর গুণ প্রীতি ছাড়া দূষণ করে না, আবার দূষণও সেই প্রকার স্বভাব-মধুর গুণ ছাড়া হয় না—এইরূপ পরস্পর বিরোধী মধুর গুণ ও দূষণ ক্রিয়ার সংসর্গের দ্বারা গুণের আধিক্য প্রদর্শনের জন্য লক্ষণের সাথে যুক্ত করতে হবে। ‘অপি’ শব্দ এখানে বিরোধ অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। ‘স্বভাবেন মধুরা’, ‘একো চ সো বন্ধু চ’, ‘লোকস্স একবন্ধু’ এবং ‘পাপং সেবন্তি সীলেন’—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

325.

৩২৫.

Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno;

Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā.

যে কোনো ব্যক্তিকে যে কোনো বস্তু দানের মাধ্যমে কোনো বিশিষ্ট বস্তু গ্রহণ করাকে ‘পরিবৃত্তি’ বলে মনে করা হয়।

325. Parivuttiṃ pavatteti ‘‘yassa’’iccādinā. Yassa kassacīti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ.

৩২৫. “যস্স” ইত্যাদি দ্বারা পরিবৃত্তি অলঙ্কার প্রবর্তন করছেন। ‘যস্স কস্সচি’ দ্বারা প্রতিগ্রাহক (দান গ্রহণকারী)-কে নির্দেশ করছেন। ‘বিসিট্ঠস্স যং আদানং’—এটি সম্বন্ধ। অবশিষ্টাংশ সুগম।

325. Idāni parivuttiṃ dasseti ‘‘yassa kassaci’’ccādinā. Yassa kassaci vatthuno khuddakavatthuno yassa kassaci paṭiggāhakassa dānena hetubhūtena visiṭṭhassa uttamavatthuno [Pg.307] yaṃ ādānaṃ gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma.

৩২৫. এখন “যস্স কস্সচি” ইত্যাদি দ্বারা পরিবৃত্তি অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। যে কোনো প্রতিগ্রাহককে যে কোনো ক্ষুদ্র বস্তু দানের মাধ্যমে (কারণস্বরূপ) যে বিশিষ্ট বা উত্তম বস্তু গ্রহণ করা হয়, তাকে ‘পরিবৃত্তি’ বলে মনে করা হয়। দান ও গ্রহণের পরিবর্তনের কারণে একে ‘পরিবৃত্তি’ বলা হয়।

326.

৩২৬.

Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;

Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.

পূর্বে অন্যদেরকে মনোহর নয়ন আদি দান করে, এখন মুনি কর্তৃক সর্বজ্ঞতা-শ্রী প্রাপ্ত হওয়া গেছে।

326. Udāharati ‘‘purā’’iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ.

৩২৬. “পুরা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। এটি সুগম। এখানে নয়ন আদি দানের মাধ্যমে সর্বজ্ঞতা-শ্রী গ্রহণ করা হয়েছে বলে এটি ‘পরিবৃত্তি’ অলঙ্কার।

326. Idāni udāharati ‘‘purā’’iccādinā. Muninā purā pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni sabbaññutāsirī sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ–

৩২৬. এখন “পুরা” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। মুনি কর্তৃক পূর্বে অন্যদেরকে মনোহর নয়ন আদি দান করে এখন সর্বজ্ঞতা-শ্রী অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা নামক অসাধারণ শ্রী প্রাপ্ত হওয়া গেছে। এখানে যাকে দান করা হয়েছে তার কাছ থেকেই গ্রহণের ক্ষেত্রে ‘পরিবৃত্তি’ শব্দের প্রসিদ্ধি থাকায়, নয়ন আদি দানের মাধ্যমে সর্বজ্ঞতা-শ্রী গ্রহণ করার কারণে এবং দান না থাকলে গ্রহণ না থাকার কারণে, প্রতিগ্রাহক ব্যক্তিতে সর্বজ্ঞতা বিদ্যমান না থাকলেও তা বিদ্যমান বলে কল্পনা করায় ‘পরিবৃত্তি’ অলঙ্কার হয়েছে। এই কারণেই দণ্ডী বলেছেন—

‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ;

Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti.

“তোমার বাহু দ্বারা শত্রু রাজাদেরকে অস্ত্রের আঘাত দিয়ে, তাদের কাছ থেকে দীর্ঘকাল ধরে সঞ্চিত শ্বেতপদ্মের মতো শুভ্র যশ হরণ করা হয়েছে।”

Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

এই উদাহরণে শত্রুদেরকে অস্ত্রের আঘাত দিয়ে তোমার বাহু দ্বারা সেই রাজাদের দীর্ঘকাল ধরে পুঞ্জীভূত শ্বেতপদ্মের মতো নির্মল যশ হরণ করা হয়েছে। ‘দান করে’ এই ক্রিয়ার যোগেই গ্রহণ প্রদর্শন করে পরিবৃত্তি অলঙ্কার স্পষ্ট করা হয়েছে। ‘নয়নানি আদীনি যস্স উত্তমাঙ্গাদিনো’, ‘সব্বং জানাতি’ এবং ‘তস্স ভাবো’—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

327.

৩২৭.

Kiñci disvāna viññātā,Paṭipajjati taṃsamaṃ;

Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ,Yattha so’yaṃ bhamo mato.

কোনো কিছু দেখে বিজ্ঞ ব্যক্তি যদি তার সদৃশ অন্য কোনো বস্তুকে সংশয়হীনভাবে গ্রহণ করেন, যেখানে তা ঘটে তাকে ‘ভ্রম’ (ভ্রান্তিমান অলঙ্কার) বলা হয়।

327. Bhamaṃ [Pg.308] sambhāveti ‘‘kiñcī’’tiādinā. Viññātā puriso kiñci disvā ujjalanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ asannidhiṃ katvā paṭipajjati jānāti yattha visese, sāyaṃ bhamo mato.

৩২৭. “কিঞ্চি” ইত্যাদি দ্বারা ভ্রম অলঙ্কারের সম্ভাবনা প্রদর্শন করছেন। বিজ্ঞ ব্যক্তি কোনো কিছু দেখে অর্থাৎ উজ্জ্বলতা আদি দেখে, তার সদৃশ অর্থাৎ পূর্বে দৃশ্যমান বস্তুর সদৃশ অন্য কোনো বস্তুকে সংশয় দূর করে গ্রহণ করেন বা জানেন, যেখানে এই বিশেষত্ব থাকে, তাকে ‘ভ্রম’ অলঙ্কার বলা হয়।

327. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti ‘‘kiñci’’iccādinā. Yattha uttivisese viññātā avabodhakārako kiñci disāvilocanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ nissaṃsayaṃ katvā paṭipajjati jānāti, so ayaṃ alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ.

৩২৭. এখন “কিঞ্চি” ইত্যাদি দ্বারা ভ্রমা অলঙ্কার (ভ্রান্তিমান অলঙ্কার) প্রদর্শন করছেন। যে উক্তি-বিশেষে বিজ্ঞ বা বোধশক্তিসম্পন্ন ব্যক্তি কোনো কিছু দেখে অর্থাৎ দিক-দর্শন আদি দেখে, তার সদৃশ বস্তু অর্থাৎ সেই দৃশ্যমান বস্তুর তুল্য অন্য কোনো বস্তুকে সংশয়হীন করে গ্রহণ করেন বা জানেন, সেই অলঙ্কারকে ‘ভ্রম’ বলে মনে করা হয়। ‘তেন তস্স বা সমং’, ‘সংসয়ো অপগতো এতস্মা’ এবং ‘ভমনং অনবট্ঠানং বত্থুনং’—এই হলো বিগ্রহ বাক্য। ‘সংসয়াপগতং’ হলো ক্রিয়া বিশেষণ।

328.

৩২৮.

Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā;

Passantā abhinandanti, candātapamanā janā.

জিনের চরণের নখ-কিরণ দ্বারা দিকসমূহ সমভাবে উজ্জ্বল হলে, তা দেখে চন্দ্রাতপ (চাঁদের আলো) মনে করে মানুষ আনন্দিত হয়।

328. Udāharati ‘‘sama’’miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā disāsu sabbāsu samaṃ ekato ujjalāsu sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. Abhinandanti santussantīti.

৩২৮. “সমং” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। জিনের চরণের নখ-কিরণ দ্বারা সমস্ত দিক সমভাবে বা একসাথে উজ্জ্বল ও জ্যোতির্ময় হলে, সেই উজ্জ্বল দিকসমূহ দেখে মানুষ, যাদের মন চন্দ্রাতপ (চাঁদের আলো) বলে মনে করেছে, তারা আনন্দিত বা সন্তুষ্ট হয়।

328. Idāni udāharati ‘‘sama’’miccādinā. Jinapādanakhaṃsunā karaṇabhūtena disāsu dasasu samaṃ ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā candātapamanā candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. Samanti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ.

৩২৮. এখন “সমং” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। জিন-চরণের নখ-কিরণরূপ করণের দ্বারা দশটি দিক সমভাবে বা এক মুহূর্তে উজ্জ্বল হলে, সেই উজ্জ্বল দিকসমূহ দেখে মানুষ চন্দ্রাতপ-মনস্ক হয়ে অর্থাৎ চন্দ্রাতপ বলে চিত্তে প্রবৃত্তি ঘটিয়ে আনন্দিত হয়। বিদ্যমান নখ-কিরণে বুদ্ধি না রেখে চন্দ্রাতপে বুদ্ধি প্রবৃত্তি করানোর কারণে একে ‘ভ্রম’ অলঙ্কার বলা হয়। ‘সমং’ হলো একটি সংখ্যাবাচক শব্দ। ‘চন্দ্রাতপো ইতি মনো যেসং’—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

329.

৩২৯.

Pavuccate [Pg.309] yaṃ nāmādi,Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;

Yena kenaci vaṇṇena,Bhāvonāmā’ya’mīrito.

কবিদের অভিপ্রায় প্রকাশকারী যে নাম আদি যেকোনো প্রকারে বর্ণনা করা হয়, তাকে ‘ভাব’ (ভাব অলঙ্কার) বলা হয়।

329. Bhāvaṃ bhāveti ‘‘pavuccate’’ccādinā. Kavīnaṃ bhāvo adhippāyo, taṃ bodhetīti bhāvabodhanaṃ yaṃ nāmādi. Ādisaddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. Yena kenaci nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti.

৩২৯. “পবুচ্চতে” ইত্যাদি দ্বারা ভাব অলঙ্কার প্রকাশ করছেন। কবিদের ভাব অর্থাৎ অভিপ্রায়, তা যা বোধ করায় তা-ই ‘ভাববোধন’ যা নাম আদি। ‘আদি’ শব্দ দ্বারা বিশেষণ বাক্যসমূহ গ্রহণ করা হয়েছে। যেকোনো নিষেধাত্মক আকারের দ্বারা যা বলা হয়, তাকে ‘ভাব’ অলঙ্কার বলা হয়েছে।

329. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘pavuccate’’ iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ bhāvabodhanaṃ adhippāyapakāsakaṃ yaṃ nāmādi nāmapadavisesanapadādi yena kenaci vaṇṇena ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ.

৩২৯. এখন “পবুচ্চতে” ইত্যাদি দ্বারা ভাব অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। কবিদের বর্ণিত বিষয়ের ভাববোধন অর্থাৎ অভিপ্রায় প্রকাশক যে নাম আদি অর্থাৎ নামপদ, বিশেষণপদ ইত্যাদি যেকোনো বর্ণ বা আকারের দ্বারা সাগর আদি অন্য অর্থকে নিষেধ করে বা না করে বলা হয়, তাকে ‘ভাব’ অলঙ্কার বলা হয়েছে। ‘নামং আদি যস্স বিশেষণবাক্যদ্বয়স্স’ এবং ‘ভাবং বোধেতি’—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ। কবিদের অভিপ্রায় নামক ভাব প্রকাশক উক্তি-বিশেষকে সেই অর্থে ‘ভাব’ বলা হয়, তার আশ্রয়স্বরূপ নাম আদি পদসমূহকে এখানে উপচার অর্থে ‘ভাব’ বলা হয়েছে।

330.

৩৩০.

Nanu teye’va santā no,Sāgarā na kulācalā;

Manampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭepi jahanti no.

তারাই কি সৎ ব্যক্তি নন? তারা সাগর নন, কুলাচলও নন; যারা প্রলয়কালেও সামান্যতম মর্যাদা ত্যাগ করেন না।

330. Udāharati ‘‘nanu’’ccādi. Manampīti īsakampi. Mariyādanti attano ācārasīmaṃ, saṃvaṭṭepi palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi [Pg.310] santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti.

৩৩০. “ননু” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। ‘মনম্পি’ মানে সামান্যতমও। ‘মরিয়াদাং’ মানে নিজের আচরণের সীমা, ‘সংবট্টেপি’ মানে প্রলয়কালেও। অবশিষ্টাংশ সুগম। এখানে এই সাধারণ সমুদ্র আদি সমুদ্র নয়, যা প্রলয়কালে নিজের তীর অতিক্রম না করা রূপ এবং অচলতা রূপ মর্যাদা পরিত্যাগ করে। কিন্তু তারাই সৎ ব্যক্তি যারা সমুদ্রের মতো, যারা প্রলয়কাল উপস্থিত হলেও নিজের মর্যাদা ত্যাগ করে না। কোনো ব্যক্তি বিপদে পতিত হয়ে নিজের অসাধারণ ধীরতা প্রকাশ করে—এইভাবে অন্য নিষেধের দ্বারা কথিত নাম কবির স্বভাবকে যথোক্তভাবে বোধ করায় বলে এটি ‘ভাব’ অলঙ্কার।

330. Idāni udāharati ‘‘nanu’’ccādinā. Sāgarā saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. Kulācalā tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. Ye sādhavo saṃvaṭṭepi sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi mariyādaṃ attano ācāramariyādaṃ manampi īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. Mananti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. Apīti sambhāvane.

৩৩০. এখন “ননু” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। সাগরসমূহ প্রলয়কালে তীররূপ মর্যাদা অতিক্রম করায় সাধারণ সমুদ্রসমূহ সাগর নয়। কুলাচলসমূহ সেই সময়ে অচলতা নামক মর্যাদা অতিক্রম করায় সাতটি কুলপর্বত কুলাচল নয়। তবে সাগর আদি কারা? যে সাধু ব্যক্তিগণ প্রলয়কালেও অর্থাৎ সর্ববস্তু বিনাশকারী কল্পবিনাশকালেও নিজের আচরণের মর্যাদা সামান্যতমও ত্যাগ করেন না, তারাই মূলত সাগর আদি সৎ ব্যক্তি। কোনো ব্যক্তি বিপদে পতিত হয়ে নিজের অসাধারণ ধীরতা প্রকাশ করে—এখানে সাগর আদি অন্য অর্থের নিষেধের রূপ দ্বারা প্রদর্শিত সাগর আদি শব্দের মাধ্যমে বিষয়ের অকম্পিত অভিপ্রায় বোধ করানোর কারণে এটি ‘ভাব’ অলঙ্কার। ‘মনং’ হলো অল্পকালবাচক শব্দ। ‘অপি’ শব্দ এখানে সম্ভাবনায় ব্যবহৃত হয়েছে।

331.

৩৩১.

Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane;

Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati.

অঙ্গ-অঙ্গী ভাব (পরস্পর উপকারক ও উপকারক ভাব) এবং সমবল ভাবের কারণে রচনায় অলঙ্কারসমূহের যে সংসর্গ (একত্র সমাবেশ) ঘটে, তাকে ‘মিশ্র’ (মিশ্র অলঙ্কার) বলা হয়।

331. Missaṃ dasseti ‘‘aṅga’’iccādinā. Aṅgamupakārakaṃ, aṅgī upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvo sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. Bandhane visaye, yo alaṅkatīnaṃ saṃsaggo ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati.

৩৩১. “অঙ্গ” ইত্যাদি দ্বারা মিশ্র অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। ‘অঙ্গ’ হলো উপকারক, ‘অঙ্গী’ হলো উপকার লাভকারী, তাদের ভাব হলো ‘অঙ্গ-অঙ্গী ভাব’ অর্থাৎ সাধ্য-সাধন ভাব, এবং তা থেকে। যাদের বল সদৃশ বা সমান, তাদের ভাব হলো অঙ্গ-অঙ্গী ভাব ছাড়া অপ্রধানভাবে অবস্থান করা এবং সেই কারণে। রচনারূপ বিষয়ে অলঙ্কারসমূহের যে সংসর্গ বা একত্র সমাবেশ ঘটে, তাকে ‘মিশ্র’ অলঙ্কার বলা হয়।

331. Idāni [Pg.311] missālaṅkāraṃ dasseti ‘‘aṅgaṅgī’’ccādinā. Aṅgaṅgībhāvā upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena sadisabalabhāvā ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca bandhane pajjādibandhanavisaye alaṅkatīnaṃ alaṅkārānaṃ yo saṃsaggo sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ.

৩৩১. এখন “অঙ্গঙ্গী” ইত্যাদি দ্বারা মিশ্র অলঙ্কার প্রদর্শন করছেন। অঙ্গ-অঙ্গী ভাবের কারণে অর্থাৎ উপকারক ও উপকার লাভকারী নামক প্রতিপাদক ও প্রতিপাদ্য স্বভাবের কারণে এবং সমবল ভাবের কারণে অর্থাৎ সাধ্য-সাধন ভাব ছাড়া সমান বলশালী হওয়ার কারণে রচনায় অর্থাৎ পদ্যাদি রচনার বিষয়ে অলঙ্কারসমূহের যে সংসর্গ বা সমাবেশ ঘটে, তাকে ‘মিশ্র’ অলঙ্কার বলা হয়। ‘অঙ্গং সাধনং অস্স সাধিয়স্স অত্থীতি’, ‘অঙ্গঞ্চ অঙ্গী চেতি’, ‘তেসং ভাবো সাধ্যসাধনসংখাতো সম্বন্ধোতি’, ‘সদিসং বলং যেসমলঙ্কারানমিতি’, ‘তেসং ভাবো অঞ্ঞমঞ্ঞনিরপেক্ষতাতী’ এবং ‘মিস্সনং মিস্সীভবনমিতি’—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

Aṅgaṅgibhāvamissa

অঙ্গ-অঙ্গীভাব মিশ্র

332.

৩৩২.

Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī;

Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.

মুনি (বুদ্ধ)-এর চরণের নখ-কিরণরূপ প্রশংসিত মহানদী; আশ্চর্য, তাতে গভীরভাবে নিমজ্জিত হলেও তা মানুষকে সুখই প্রদান করে।

332. Udāharati ‘‘pasatthā muni’’ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā mahānadī,pasatthā acchariyappattisabbhāvato gāḷhamaccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, aho acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ.

৩৩২. “পসত্থা মুনি” ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। মুনির চরণের নখসমূহ এবং তাদের কিরণই মহানদীর সদৃশ হওয়ায় মহানদী, তা প্রশংসিত এবং আশ্চর্যজনক স্বভাবের কারণে গভীরভাবে বা অত্যন্ত নিমজ্জিত হলেও সেই মানুষকে সুখই প্রদান করে, আশ্চর্য যে তা অন্য নদী থেকে ভিন্ন। “অয়ং অত্তনি গাল্হং নিমুগ্গোপি সুখয়তি” এখানে “নিমুগ্গোপি” এই সমাধির সাধ্যত্বরূপে অঙ্গীভাবে অবস্থিত “পাদনখরম্সিমহানদী” এই রূপকটি সাধনত্বরূপে অঙ্গভাবে অবস্থিত হওয়ায় এটি ‘মিশ্র’ অলঙ্কার।

332. Idāni udāharati ‘‘pasatthā’’ iccādinā. Munino pasatthā acchariyattā pasaṃsanīyā pādanakharaṃsimahānadī caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā gāḷhaṃ atisayena nimuggepi te jane sādhusappurise sukhayati eva sukhite kato eva. Aho acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa [Pg.312] ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. Gāḷhanti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ.

৩৩২. এখন 'প্রশস্তা' ইত্যাদি দ্বারা উদাহরণ দিচ্ছেন। মুনির প্রশংসিত, আশ্চর্যজনক হওয়ার কারণে প্রশংসনীয়, পাদ-নখ-রশ্মি রূপ মহানদী (চরণ-নখের কিরণরূপ মহাগঙ্গা) অত্যন্ত গভীরভাবে নিমজ্জিত সেই সাধু-সৎপুরুষদেরও সুখী করে, অর্থাৎ সুখ প্রদান করে। অহো আশ্চর্য! অন্যান্য নদীর চেয়ে এর গতি বিপরীত। এখানে সাধনীয় ভাব থাকার কারণে অঙ্গীস্বরূপ 'নিমজ্জিত' নামক সমাধি অলঙ্কারের সাথে 'পাদ-নখ-রশ্মি রূপ মহানদী' নামক রূপক অলঙ্কারটি সাধনভাবের অঙ্গ হিসেবে যুক্ত হয়ে অঙ্গ-অঙ্গীভাবে এই অলঙ্কারদ্বয়ের মিশ্রণ ঘটেছে। 'পায়ে নখ', 'তাদের রশ্মি', 'তা এক মহানদী', 'মহানদীর মতো মহানদী' এবং 'পাদ-নখ-রশ্মিই মহানদী'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ। 'গাঢ়ম্' (গভীরভাবে) হলো ক্রিয়া বিশেষণ। যাঁর গভীরভাবে নিমজ্জন করেছে, তারাও—এইভাবে যোজনা করতে হবে। সুখের অধিকারী ব্যক্তিদের সুখী করে, অর্থাৎ সুখে স্থাপন করে—এই হলো বাক্যার্থ।

Sadisabalabhāvamissa

সমবলসম্পন্ন অলঙ্কার মিশ্রণ (সদৃশবলভাবমিশ্র)

333.

৩৩৩.

Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ;

Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

মুনির স্বভাব-মধুর বেশ, চোখ জুড়ানো রূপ এবং মধুর মতো মিষ্টি বাণী কোন মানুষকে তৃপ্ত করে না?

333. ‘‘Veso’’iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti.

৩৩৩. 'বেশ' ইত্যাদি সহজবোধ্য। এটি কিন্তু সমাধি, রূপক ও উপমা অলঙ্কারের সমবলসম্পন্ন মিশ্রণ।

333. ‘‘Veso’’iccādi. Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ.

৩৩৩. 'বেশ' ইত্যাদি। মুনির স্বভাব-মধুর অর্থাৎ প্রকৃতিগতভাবে মধুর বেশ (জিন-অসাধারণ বুদ্ধবেশ) এবং চোখের রসায়নস্বরূপ রূপ (লক্ষণ ও অনুব্যঞ্জন সম্পন্ন রূপ) এবং মধুর মতো মধুরতার কারণে মধুর সমান বাণী (বাক্য) কোন মানুষকে তৃপ্ত করে না? 'স্বভাব-মধুর' হলো সমাধি অলঙ্কার, 'নেত্ররসায়ন' হলো রূপক অলঙ্কার এবং 'মধুর মতো' হলো উপমা অলঙ্কার—এই তিনটি অলঙ্কারই তৃপ্ত করার ক্ষেত্রে একে অপরের অপেক্ষা না রাখায় সমবলসম্পন্ন, তাই এদের মিশ্রণ ঘটেছে। 'স্বভাবের দ্বারা মধুর', 'আস্বাদিত হয় বলে রস', 'রসস্বরূপ যে আয়ন (গতি বা প্রবৃত্তি) যার আছে তা রসায়ন' অর্থাৎ রসাত্মক বস্তু। রসায়নের মতো রূপ হলো রসায়ন, চোখের রসায়ন—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

334.

৩৩৪.

Āsī nāma siyā’tthassa,Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;

Tilokekagatī nātho,Pātu loka’mapāyato.

ইষ্ট বা কাঙ্ক্ষিত বিষয়ের প্রার্থনা করাকে 'আশীঃ' (আশীর্বাদ) অলঙ্কার বলা হয়। যেমন—ত্রিলোকের একমাত্র গতি (আশ্রয়) নাথ (বুদ্ধ) জগৎকে অপায় (দুর্গতি) থেকে রক্ষা করুন।

334. Āsiṃ [Pg.313] dasseti ‘‘āsi’’ccādinā. Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti.

৩৩৪. 'আশীঃ' ইত্যাদি দ্বারা আশীঃ অলঙ্কার দেখাচ্ছেন। ইষ্ট অর্থাৎ অভিলষিত বস্তুর আশীসন বা প্রার্থনা—এই অনুবাদ করে 'আশীঃ' নামক অলঙ্কার হয় বলে বিধান করা হচ্ছে। 'যেমন' বলে উদাহরণ দিচ্ছেন। ত্রিলোকের অর্থাৎ তিন লোকে বিদ্যমান জনগণের একমাত্র গতি, অসহায়দের গতি বা আশ্রয়স্বরূপ নাথ (বুদ্ধ) লোক অর্থাৎ সত্ত্বলোককে অপায় থেকে রক্ষা করুন। এখানে অভিলষিত রক্ষা বা পালন প্রার্থনা করা হয়েছে।

334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘āsī’’ iccādinā. Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ. Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ.

৩৩৪. এখন 'আশীঃ' ইত্যাদি দ্বারা আশীঃ অলঙ্কার দেখাচ্ছেন। ইষ্ট অর্থের অর্থাৎ কাঙ্ক্ষিত বস্তুর আশীসনা বা প্রার্থনাকে 'আশীঃ' অলঙ্কার বলা হয়। যেমন সেখানে উদাহরণ এই রূপ—ত্রিলোকের একমাত্র গতি, ত্রিভুবনের অসহায়দের শরণস্বরূপ নাথ (জগৎস্বামী) লোক অর্থাৎ সত্ত্বলোককে অপায় থেকে রক্ষা করুন। আশীঃ মানে প্রার্থনা, তার প্রকাশক উক্তিও সেই নামেই অভিহিত হয়। 'ত্রিলোকৈকগতি' এই উদাহরণে রক্ষা বা পালন প্রার্থনা করা হয়েছে। 'তিন লোকের সমাহার', 'একই গতি বা আশ্রয়', 'ত্রিলোকের একমাত্র গতি'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

335.

৩৩৫.

Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;

Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato.

যে অলঙ্কার রসের প্রতীতি (অনুভূতি) জন্মায়, রসযুক্ত বিধানের কারণে তাকে 'রসবৎ' (রসযুক্ত) অলঙ্কার বলে জানতে হবে।

335. Rasavantamudāharati ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanamalaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti.

৩৩৫. 'রস' ইত্যাদি দ্বারা রসবৎ অলঙ্কারের উদাহরণ দিচ্ছেন। যে বিভূষণ বা অলঙ্কার রসাভাস ইত্যাদির প্রতীতিজনক অর্থাৎ বোধ উৎপাদক হয়, সেই অলঙ্কারকে রসযুক্ত বিধান বা সম্পাদনের কারণে 'রসবৎ' বলে জানতে হবে; যেমন অর্থপ্রতীতিজনক শব্দকে 'অর্থবান' বলা হয়।

335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā [Pg.314] avabodhanaṃ sampādento jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ.

৩৩৫. উদ্দেশে 'রসী' বলে উদ্দিষ্ট রস অলঙ্কারকে 'রস' ইত্যাদি দ্বারা দেখাচ্ছেন। যে বিভূষণ বা অলঙ্কার, উক্ত অলঙ্কারসমূহের মধ্যে যেকোনো অলঙ্কার যা রসের প্রতীতিজনক অর্থাৎ শৃঙ্গারাদি নয় প্রকার রসের মধ্যে কোনো একটি রসের অথবা তার রসাভাসের বোধ সম্পাদন করে উৎপন্ন হয়, সেই অলঙ্কারকে রসযুক্ত বিধানের কারণে অর্থাৎ নিজের রসসহিত ভাব প্রকাশের কারণে 'রসবৎ' বা 'রসী' বলে জানতে হবে। যেমন অর্থপ্রতীতিজনক শব্দকে 'অর্থবান' বলা হয়, তেমনি রসপ্রতীতিজনক অলঙ্কারকে রসবৎ বা 'রসী' বলা হয়। 'রসের প্রতীতি', 'তা উৎপন্ন করে যে', 'রস যার আছে', 'রসবানের ভাব', 'তার বিধান বা সম্পাদন'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

336.

৩৩৬.

Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya,Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā;

Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,Sañcumbayanti satatāhitasambhamena.

ত্রিলোকগুরুর অত্যন্ত অনুরাগে রঞ্জিত চরণযুগল, পৃথিবীর অনুরাগ-নমিত অদ্ভুত পদ্মরূপ মুখকে সর্বদা সরস কর (কিরণ বা হাত) দ্বারা দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে নিরন্তর পরম আদরের সাথে চুম্বন করছে।

336. Udāharati ‘‘rāga’’iccādi. Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho rāgo anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. Niccamanavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ [Pg.315] dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti.

৩৩৬. উদাহরণ দিচ্ছেন 'রাগ' ইত্যাদি দ্বারা। ধরার অর্থাৎ পৃথিবী রূপ নারীর অনুরাগে নমিত মুখ। রাগ অর্থাৎ রক্তবর্ণে নমিত বা অবনত পদ্ম। প্রথমত, অদ্ভুত পদ্মের সদৃশ হওয়ার কারণে মুখ—তার সাথে সমানাধিকরণ করে 'রাগানত' পদের সমাস হয়েছে। দ্বিতীয়ত, রাগানত এবং সেই অদ্ভুত পদ্ম যা পৃথিবী ভেদ করে শ্রীপাদ গ্রহণের জন্য উদিত আশ্চর্যজনক পদ্ম, তাকেই তার মুখের সদৃশ হওয়ার কারণে মুখ বলা হয়েছে—এই অর্থে 'রাগানতাদ্ভুতসরোজমুখ'। ত্রিলোকগুরু সম্যকসম্বুদ্ধের চরণযুগল। কেমন? যাদের অধিক মাত্রায় রাগ অর্থাৎ অনুরাগ বা রক্তবর্ণ যুক্ত হয়েছে, তারা সেইরূপ। নিত্য বা অনবরত সরস অর্থাৎ রসযুক্ত কর (হাত বা রশ্মি) দ্বারা দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে সর্বদা অর্থাৎ নিত্য আদৃত সম্ভ্রম বা আদর অথবা তার অভিমুখতা দ্বারা চুম্বন করছে বা স্থাপন করছে। এখানে শ্লেষ ও রূপকের দ্বারা সম্ভোগ-শৃঙ্গার রসাভাস জন্মায়। শৃঙ্গার দুই প্রকার—বিপ্রলম্ভ ও সম্ভোগ। তাদের মধ্যে বিপ্রলম্ভই সমগ্র বর্ণনার আধার হওয়ার কারণে মনোহর, সম্ভোগ এমন নয়। সম্ভোগাভাসে তো বলার কিছুই নেই। তবুও এখানে প্রাপ্ত সম্ভোগাভাসের উদাহরণটি অল্পবুদ্ধিদের বোঝানোর জন্য কিছুটা বিচার করব। সেখানে চরণের কামুকত্ব এবং ধরার কামিনীত্ব বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা জানা যায়। শব্দের দ্বারা বললে তা পুনরুক্তি হতো। এখানে চরণের তা জানা উচিত; রতির উৎকর্ষের আভাস যদি কবি কর্তৃক প্রতিপাদন করার না হতো, তবে গাথাটি অনুপপন্ন হতো—এইরূপ বচন থেকেই চরণসমূহ রত্যাভাসযুক্ত বলে জানা যায়। রতির আলম্বন বিভাবাভাস হলো ধরাধরূপ কামিনী, রমণীয় দেশ ইত্যাদির বিশেষ অভাব সত্ত্বেও আশ্চর্যজনক পদ্মের উদগম হওয়ার কারণে 'অদ্ভুতসরোজ' শব্দ শ্রবণে প্রতীয়মান রমণীয় দেশাদি হলো উদ্দীপন বিভাবাভাস, ব্যভিচারী ভাবাভাস বোধক কবিবচন হলো অনুভাবাভাস। যেমন—'নিত্য সরস কর দ্বারা দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে'—এখানে করের সরসতা ও দৃঢ়ভাবে গ্রহণের বর্ণনার দ্বারা হর্ষাদি প্রতীয়মান হয়। 'সর্বদা আদৃত সম্ভ্রমের দ্বারা'—এর দ্বারা ঔৎসুক্য আদি সূচিত হয়—এইভাবে বন্ধনবৃত্তির দ্বারা বিভাবাদির মাধ্যমে বন্ধন অর্থের আভাস মনের মধ্যে যে আনন্দের আভাস উৎপন্ন করে, তাকে সম্ভোগ রসাভাস বলা হয়েছে।

336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘rāgā’’iccādinā. Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti [Pg.316] cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti.

৩৩৬. এখন উদাহরণ দেখানোর জন্য এবং পরবর্তীতে প্রদর্শনযোগ্য শৃঙ্গার, হাস্য, করুণ আদি রসের উদ্দেশ্যের অনুরূপ শৃঙ্গাররসযুক্ত উদাহরণই দেখাচ্ছেন 'রাগ' ইত্যাদি দ্বারা। ধরার অর্থাৎ মহী রূপ নারীর অনুরাগে নমিত অদ্ভুত পদ্মরূপ মুখকে—অনুরাগের দ্বারা অভিমুখ করে অবনত আশ্চর্যজনক গুণসম্পন্ন পদ্মসদৃশ মুখকে, অথবা রক্তবর্ণে অবনত অদ্ভুত পদ্মসংজ্ঞক মুখকে—ত্রিলোকগুরু অর্থাৎ ভুবনত্রয়ের উপদেষ্টা সম্যকসম্বুদ্ধের চরণযুগল যা অধিক অনুরাগে রঞ্জিত, অথবা পূর্বকর্মের দ্বারা অত্যন্ত রক্তবর্ণযুক্ত, নিত্য সরস কর অর্থাৎ সর্বদা অনুরাগে যুক্ত হাত দ্বারা, অথবা অবিকলতার কারণে সর্বদা সম্পত্তিসহিত কিরণ দ্বারা দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে অর্থাৎ দৃঢ়ভাবে ধারণ করে বা স্পর্শ করে, সর্বদা আদৃত সম্ভ্রমের দ্বারা অর্থাৎ নিত্য কৃত আদরের দ্বারা বা নিরন্তর অভিমুখ ভাবের দ্বারা চুম্বন করছে অর্থাৎ স্পর্শ করছে বা স্থিতিক্রিয়া সাধনের মাধ্যমে স্পর্শ করছে।

Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho.

'রাগের দ্বারা অর্থাৎ অনুরাগের দ্বারা নমিত বা অভিমুখীকৃত', 'যা অদ্ভুত এবং পদ্ম', 'তার সদৃশ হওয়ার কারণে অদ্ভুত পদ্ম এবং তা মুখ', 'রাগানত এবং তা অদ্ভুত পদ্মরূপ মুখ', 'রাগ অর্থাৎ রক্তবর্ণে নমিত বা অবনত', 'তা এবং সেই অদ্ভুত পদ্ম', 'তাকেই সেই প্রকার মুখের সদৃশ হওয়ার কারণে মুখ', 'ত্রিলোকের গুরু', 'অধিক করে বদ্ধ বা নিজের পূর্বকর্মের দ্বারা কৃত রাগ অর্থাৎ অনুরাগ বা রক্তবর্ণ যাদের', 'রস অর্থাৎ অনুরাগ বা সম্পত্তির সাথে বর্তমান', 'আহিত অর্থাৎ বিহিত যে সম্ভ্রম বা আদর অথবা তার অভিমুখভাব'—এই হলো ব্যাসবাক্য (বিগ্রহ)।

Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate.

এখানে 'রাগানতা' ইত্যাদি শ্লেষালঙ্কার এবং 'অদভুতসরোজমুখ' রূপ অলঙ্কার দ্বারা সম্ভোগশৃঙ্গাররসাভাস উৎপন্ন হয়েছে। নারী ও পুরুষের সম্ভোগের অভাব এবং সেই আকারের কল্পনার কারণে একে 'রসাভাস' বলে জানতে হবে। শৃঙ্গার রস অযোগ, বিপ্রয়োগ ও সম্ভোগ ভেদে ত্রিবিধ হলেও অযোগ ও বিপ্রয়োগ উভয়ই বিপ্রলম্ভের অন্তর্গত হওয়ায় তা বিপ্রলম্ভ ও সম্ভোগ—এই দুই প্রকার হয়। তাদের মধ্যে বিপ্রলম্ভই সম্পূর্ণ বর্ণনার ক্ষেত্র হওয়ায় মনোহর। সম্ভোগ কিন্তু সেরূপ নয়। সম্ভোগাভাসও হীন হয়ে থাকে। এমতাবস্থায় প্রয়োগ করে কৃত বর্ণনার উপযুক্ততা হেতু এখানে অধীগত সম্ভোগশৃঙ্গাররসাভাস দ্বারা রসীভূত অলঙ্কারের উদাহরণে রসাভাস এভাবে বুঝতে হবে। চরণের কামুকভাবের আভাস এবং পৃথিবীর কামিনীভাবের আভাস বাচক শব্দ দ্বারা অনুক্ত হলেও 'ত্রিলোকগুরুর চরণ পৃথিবীর উপর'—এটি বাদ দিয়ে হস্তের ধর্ম প্রকাশকারী অবশিষ্ট পদসমূহ দ্বারা তা জানা যায়।

Dvinnaṃ [Pg.317] aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti.

উভয়ের পারস্পরিক রতি-আভাস 'অধিকবদ্ধরাগা রাগানত' ইত্যাদি দ্বারা বলা হয়েছে। এই রতি-আভাস এখানে স্থায়ীভাব। পুরুষের রতির প্রতি নারী এবং নারীর রতির প্রতি পুরুষ আলম্বন হওয়ায় চরণরূপ কামুক এবং পৃথিবী রূপ কামিনী—এই উভয়ই পরস্পরের আলম্বনবিভাবাভাস হয়। রমণীয় স্থানাদির বিশেষত্ব ছাড়া আশ্চর্যজনক পদ্মের উৎপত্তি অসম্ভব হওয়ায় 'অদ্ভুতসরোজ' শব্দের উচ্চারণে প্রতীয়মান রমণীয় স্থানাদি রতিকে উদ্দীপিত করে বলে তা উদ্দীপনবিভাবাভাস নামে পরিচিত। 'নিত্যসরস কর দ্বারা দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে'—এর দ্বারা করের সরসভাব এবং দৃঢ়ভাবে গ্রহণের কথা বলায় হর্ষাদি জানা যায়। 'সতত-আহিত-সম্ভ্রমে'—এর দ্বারা উৎসাহাদি জানা যায়। সেখানে হর্ষ ও উৎসাহাদি ব্যভিচারীভাবাভাস নামে পরিচিত। সেই ব্যভিচারীভাবাভাস প্রকাশকারী যথোক্ত বাক্যসমূহ অনুভাবাভাস নামে পরিচিত। এভাবে রচনায় দৃশ্যমান স্থায়ীভাব, ব্যভিচারীভাব, বিভাব ও অনুভাবের দ্বারা অর্থ অনুধাবনকারী পণ্ডিতদের মনে যে সন্তোষাভাস নামক রসাভাস উৎপন্ন হয়, তা এখানে সম্ভোগরসাভাস বলে কথিত হয়েছে। স্থায়ীভাবাদি পরবর্তীতে আবির্ভূত হবে।

337.

৩৩৭.

Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ,Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ;

Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ.

এভাবে পূর্ববর্তী আচার্যদের প্রভাব অনুসরণ করে অলঙ্কারসমূহের এই ভেদ সংক্ষেপে বলা হয়েছে; কবিদের দ্বারা উত্তরোত্তর কল্পিত সেই অলঙ্কারসমূহের অন্ত বা শেষ দেখতে কে সমর্থ হতে পারে?

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ইতি সঙ্ঘরক্ষিত মহাস্বামীপাদ বিরচিত

Subodhālaṅkāre

সুবোধালঙ্কারে

Atthālaṅkārāvabodho nāma

অর্থালঙ্কারাববোধ নামক

Catuttho paricchedo.

চতুর্থ পরিচ্ছেদ।

337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘icci’’ccādi. Iti [Pg.318] iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīnamalaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha ‘‘uparūparī’’tiādi. Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho.

৩৩৭. এভাবে উদ্দেশানুক্রম অনুযায়ী প্রতিজ্ঞাত বিষয় সমাপ্ত করে এখন উপসংহারপূর্বক তাদের বহুত্ব নির্দেশ করার জন্য 'ইতি' ইত্যাদি বলেছেন। 'ইতি'—এই উক্ত প্রকারে পূর্ববর্তী দণ্ডী প্রভৃতি আচার্যদের প্রভাব ও রচনার লক্ষণসমূহ অনুসরণ করে অলঙ্কারসমূহের এই ভেদ সংক্ষেপে বর্ণিত হয়েছে। সংক্ষেপে বলা হয়েছে, কেন? তা বলার জন্য 'উত্তরোত্তর' ইত্যাদি বলেছেন। দীর্ঘকাল থেকে শুরু করে আজ পর্যন্ত উত্তরোত্তর কবিদের দ্বারা কল্পিত ও বিভক্ত সেই অলঙ্কারসমূহের অন্ত বা শেষ দেখতে প্রকৃতপক্ষে কোন ব্যক্তি সমর্থ হতে পারে?

Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

ইতি মহাস্বামী নামক সুবোধালঙ্কার টীকায়

Catuttho paricchedo.

চতুর্থ পরিচ্ছেদ।

337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘iccānugamma’’iccādinā. Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ.

৩৩৭. এভাবে উদ্দেশক্রম অনুযায়ী প্রতিজ্ঞাত অর্থালঙ্কার সমাপ্ত করে এখন উপসংহারের মাধ্যমে এই অর্থালঙ্কারসমূহের বহুত্ব প্রদর্শন করার জন্য 'ইচ্চানুগম্ম' ইত্যাদি বলেছেন। 'ইতি'—যথাউক্ত নিয়মে পূর্ববর্তী আচার্যদের প্রভাব অর্থাৎ পূর্বকালীন দণ্ডী, ভদ্রপাণি প্রমুখের অলঙ্কারশাস্ত্র নামক প্রভাব অনুসরণ করে অলঙ্কারসমূহের এই ভেদ আমার দ্বারা সংক্ষেপে বর্ণিত ও সংগৃহীত হয়েছে। কেন? দীর্ঘকাল থেকে শুরু করে আজ পর্যন্ত কবিদের অর্থাৎ রচয়িতাদের দ্বারা নানা প্রকারে কল্পিত ও পৃথকীকৃত সেই অলঙ্কারসমূহের অন্ত বা শেষ দেখতে প্রকৃতপক্ষে কোন ব্যক্তি সমর্থ হতে পারে? সংক্ষেপ গ্রহণ না করে কেউ এর শেষ সীমায় পৌঁছাতে পারে না—এটাই অভিপ্রায়। পূর্বে উৎপন্ন হয়েছিলেন বলে 'পুরিমা', তাঁরাই আচার্য বলে 'পুরিমাচারিয়া', তাঁদের প্রভাব বলে 'তেসামানুভাবো', বিশেষভাবে অসঙ্কীর্ণভাবে কল্পিত হয় বলে এই বাক্য।

Iti subodhālaṅkāranissaye

ইতি সুবোধালঙ্কার নিস্সয়ে

Catuttho paricchedo.

চতুর্থ পরিচ্ছেদ।

5. Bhāvāvabodhapariccheda

৫. ভাবাববোধ পরিচ্ছেদ

338.

৩৩৮.

Paṭibhānavatā [Pg.319] loka-vohāra’manusārinā;

Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ.

প্রতিভাশালী, লোকব্যবহারের অনুসারী এবং ঔচিত্যের বিকাশ সম্যকভাবে পরিজ্ঞাত কবির দ্বারাই কেবল [কাব্য রচিত হয়]।

338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā.

৩৩৮. সেই প্রতিজ্ঞাত অলঙ্কারবিভাগ বুঝিয়ে দিয়ে, এখন রসবৎ অলঙ্কারের প্রসঙ্গে অধীগত রসকে—যা সমগ্র সংসারদুঃখ থেকে মুক্তির একমাত্র কারণস্বরূপ বিমুক্তিরসের একরসাত্মক বিশুদ্ধ সদ্ধর্মশাস্ত্রের অনুশীলনে তৃপ্ত ও বিনম্র চিত্ত পরম শ্রদ্ধালুদের দ্বারা অধীগত না হলেও—কেবল লক্ষণের দ্বারা লোকব্যবহারের কুশলতা অর্জনের জন্য সম্পূর্ণভাবে না হলেও সামান্য কিছু উপদেশ দেওয়ার জন্য 'প্রতিভাবতা' ইত্যাদি বলেছেন। প্রতিভা হলো সেই সেই স্থানোপযোগী প্রবর্তিত প্রজ্ঞা। তা সরস রচনার অত্যন্ত উপকারী, তাই কাব্যকে 'প্রতিভা' বলা হয়। সেজন্য বলেছেন 'প্রতিভাবতা'। কবির লোকব্যবহার অনুসরণ করা উচিত। যে ব্যক্তি সমগ্র লোকব্যবহার অনুসরণ করে না, সে কবিই নয়। সেজন্য বলেছেন 'লোকব্যবহারানুসারী'। যেহেতু ঔচিত্য হলো কবিদের পরম রহস্য, লোকব্যবহারে উপযুক্ত ব্যক্তিই প্রশংসিত হন এবং সমুপযুক্ত লোকব্যবহারের অনুসরণে বক্ষ্যমাণ অনুক্রম অনুযায়ী রচিত রচনা সচেতকদের রসাস্বাদনের জন্য হয়ে থাকে, তাই ঔচিত্যের সমুল্লাস বা দীপ্তি স্পষ্টভাবেই রচনা করা উচিত। সেজন্য অত্যন্ত ঔচিত্যসমুল্লাসজ্ঞ কবি হওয়া উচিত। তাই বলেছেন 'পরম ঔচিত্যসমুল্লাসবেদী'। এই সমস্তই 'কবিনা' পদের বিশেষণ এবং 'কবিনা' পদটি এখানে 'নিবন্ধা' পদের অনুক্ত কর্তা।

338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi [Pg.320] lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho.

৩৩৮. এভাবে প্রতিজ্ঞাত অলঙ্কারসমূহ প্রদর্শনের অবসরে রসবৎ অলঙ্কারের প্রসঙ্গে অধীগত নববিধ শৃঙ্গারাদি রসকে—যা সমগ্র সংসারদুঃখ থেকে মুক্তির একমাত্র সহায়স্বরূপ বিমুক্তিরসের সাথে একরসীভূত অতি প্রণীত সদ্ধর্মরূপ অমৃতরসেই লুব্ধ, শ্রদ্ধা-বাহুল্য ও শুদ্ধ সংযমীদের বিমুখ হলেও—কেবল লক্ষণমাত্রের পরিজ্ঞানের দ্বারা লোকব্যবহারে বিভ্রান্তি দূর করার জন্য সংক্ষেপে প্রদর্শন করতে ইচ্ছুক হয়ে এখন 'প্রতিভাবতা' ইত্যাদি বলেছেন। প্রতিভাবান অর্থাৎ সরস রচনার অত্যন্ত উপকারী স্থানোপযোগী প্রজ্ঞাবিশেষযুক্ত, লোকব্যবহারানুসারী অর্থাৎ সমগ্র লোকের ব্যবহারের অনুরূপ অনুগামী, এবং যেহেতু ঔচিত্য হৃদয় থেকে বহির্ভূত করা উচিত নয়, রহস্যের মতো রচনা থেকে বিযুক্ত করা যায় না, তাই পরম অতিশয় ঔচিত্যসমুল্লাসজ্ঞ অর্থাৎ উপযুক্তভাবে বলতে ইচ্ছুক অর্থের উদ্দীপনের অনুরূপ প্রকারে ইষ্ট অর্থের সমুল্লাস বা দীপ্তি পরিজ্ঞাত কবির দ্বারা অর্থাৎ গ্রন্থকারের দ্বারা রচনা করা উচিত—এই সম্বন্ধ। প্রতিভা বা প্রতিভান হলো প্রজ্ঞার নাম, তা থেকে উৎপন্ন কাব্যকেও 'প্রতিভা' বলা হয় বলে এই প্রজ্ঞাবিশেষ রচনার অত্যন্ত উপকারী বলে জানতে হবে। প্রতিভা যার আছে, লোকের ব্যবহার, তা স্বভাবত অনুসরণ করে যে, ঔচিত্যের দ্বারা সমুল্লাস, তা স্বভাবত জানে যে—এভাবে বিগ্রহ বাক্য।

339.

৩৩৯.

Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā;

Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ.

স্থায়ীভাবের সাথে সম্বন্ধযুক্ত ভাব, বিভাব এবং অনুভাবসমূহ রচনায় গ্রথিত হলে তা সজ্জনদের রসাস্বাদনের জন্য হয়ে থাকে।

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho.

৩৩৯. 'স্থায়ী' ইত্যাদি। স্থায়ী হলো বক্ষ্যমাণ রতি প্রভৃতি, তাদের সাথে সম্বন্ধ অর্থাৎ বিভাবাদির যোগে রতি প্রভৃতির আস্বাদ্যত্ব আনীত হওয়ায় যাদের তা আছে, তারা 'স্থায়ীসম্বন্ধী'। বক্ষ্যমাণ লক্ষণযুক্ত অনুভাবের সাথে বর্তমান বলে 'সানুভাবক'। ভাব ও বিভাব এবং বক্ষ্যমাণ ভাবের দ্বারা ভাবাভাসও এর দ্বারাই সংগৃহীত হয়েছে। 'রসাস্বাদনের জন্য হয়ে থাকে'—এই সম্বন্ধ।

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ.

৩৩৯. "স্থায়ী" ইত্যাদি। 'স্থায়ী' পদের দ্বারা স্থায়ীর সাথে সম্বন্ধযুক্ত অথবা তার দ্বারা বাচ্য রতি-হাস্য প্রভৃতি অর্থের সাথে সম্বন্ধপ্রাপ্ত, অনুভাবের সহিত বিদ্যমান এবং বক্ষ্যমাণ অনুভাবসমূহের সাথে প্রবর্তিত ভাব ও বিভাবসমূহ, যা বক্ষ্যমাণ ভাব ও বিভাবরূপে গ্রথিত এবং উক্ত গুণসম্পন্ন কবির দ্বারা রচিত হয়ে এক স্থানে উপস্থাপিত ও প্রদর্শিত হয়েছে, তা ঈর্ষাদি দোষরহিত সাধু সজ্জনদের রস আস্বাদনের জন্য অর্থাৎ শৃঙ্গারাদি বক্ষ্যমাণ রসের আস্বাদনের জন্য সম্পাদিত বা প্রবর্তিত হয়। এই গাথার দ্বারা স্থায়ীভাব, ব্যভিচারীভাব, কেবলভাব, বিভাব, অনুভাব এবং রস—এগুলো উদ্দিষ্ট হয়েছে। তা কীভাবে? ভাব ও বিভাবসমূহের "স্থায়ী সম্বন্ধী" (স্থায়ীর সাথে সম্বন্ধযুক্ত) এই বিশেষণটি রয়েছে; তার দ্বারা ভাবের ক্ষেত্রে যা স্থায়ী এবং যা ভাব—এইরূপে 'স্থায়ী' পদের সাথে সম্বন্ধ থাকায় 'স্থায়ীভাব', আবার ব্যভিচারীভাবের অস্তিত্বে "স্থায়ীভাব" এর সাধক হওয়ায় এই স্থায়ীভাব পদের প্রয়োগ-সামর্থ্য দ্বারা অনুমিত 'ব্যভিচারীভাব', আবার 'স্থায়ী' পদের সাথে সমাস না করে পৃথকভাবে প্রদর্শিত 'ভাব' শব্দের শ্রুতি দ্বারা স্থায়ীভাব ও ব্যভিচারীভাব থেকে ভিন্ন অন্য 'ভাব', একইভাবে 'স্থায়ী' পদের দ্বারা বাচ্য রতি-হাস্য প্রভৃতি অর্থের উৎপত্তি ও উদ্দীপন—এই উভয়কে প্রকট ও সজ্জিত করে রাখার কারণে সেই রতি-হাস্য প্রভৃতি অর্থের সাথে সম্বন্ধযুক্ত আলম্বন ও উদ্দীপন নামক বিবিধ 'বিভাব', এবং একইভাবে 'সানুভাবক' পদের সংযোগে প্রদর্শিত 'অনুভাব', এবং "রসাস্বাদের জন্য" এর দ্বারা নির্দিষ্ট 'রস'—এইভাবে এই স্থায়ীভাব প্রভৃতি উদ্দিষ্ট হয়েছে। "স্থায়ীর সাথে সম্বন্ধ" এবং "তা এদের আছে", "ভাব ও বিভাব", "অনুভাবের সাথে বিদ্যমান" এবং "রসের আস্বাদন"—এই হলো বাক্যার্থ।

Bhāvaadhippāya

ভাবের অভিপ্রায় (ভাবের সংজ্ঞা)

340.

৩৪০.

Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato;

Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā.

চিত্তবৃত্তির বিশেষ অবস্থাসমূহ যেহেতু রসসমূহকে ভাবিত (উৎপন্ন) করে, তাই রতি প্রভৃতিকে 'ভাব' শব্দে কীর্তন করা হয়েছে।

340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. [Pg.322] Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo.

৩৪০. এখন যথানির্নির্দিষ্ট স্থায়ী প্রভৃতি ভাব, বিভাব, অনুভাব ও রসের মধ্যে প্রথমে 'ভাব'কে স্পষ্ট করার জন্য "চিত্ত" ইত্যাদি পদের দ্বারা 'ভাব' শব্দের সার্থকতা প্রদর্শন করছেন। চিত্তের বৃত্তি অর্থাৎ রমণ (অনুরক্তি), হাস্য প্রভৃতি আকারে প্রবৃত্তি, সেই বিশেষ বা বিশিষ্ট স্বভাবযুক্ত অবস্থাই হলো 'চিত্তবৃত্তির বিশেষ অবস্থা' (চিত্তবৃত্তাবিশেষ)। রতি প্রভৃতি হলো স্থায়ী, ব্যভিচারী ও সাত্ত্বিক ভাব। 'তু' শব্দটি বিশেষ অর্থে ব্যবহৃত। যেহেতু রসসমূহে শৃঙ্গার প্রভৃতি ভাবিত বা নিষ্পন্ন করে, তাই ভরত প্রভৃতি আচার্যগণ কর্তৃক এগুলো 'ভাব' শব্দে কীর্তিত বা কথিত হয়েছে। এখানে ণিজন্ত 'ভূ' ধাতু করণ অর্থে প্রযুক্ত হয়েছে। যেহেতু এটি কেবল করণ অর্থেই প্রযুক্ত হয় না, বরং ব্যাপ্ত করা এবং প্রতিপাদন করা অর্থেই প্রযুক্ত হয়, তাই চিত্তকে ভাবিত বা ব্যাপ্ত করে—এই অর্থ প্রকাশ পায়। অথবা কবির লোকস্থিতি-জ্ঞানলক্ষণ অভিপ্রায়কে ভাবিত বা প্রতিপাদন করে বলে এগুলো 'ভাব'—এইভাবে এখানে অর্থ অনুধাবন করতে হবে।

340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ.

৩৪০. এখন উদ্দিষ্ট স্থায়ীভাব প্রভৃতির মধ্যে স্থায়ী প্রভৃতি তিনটির সাধারণ রূপ যে 'ভাব', তা প্রদর্শন করার জন্য সার্থকতা অনুসারে "চিত্ত" ইত্যাদি বলছেন। চিত্তবৃত্তির বিশেষ অবস্থাসমূহ বলতে চিত্তের পরবর্তীতে বক্ষ্যমাণ আলম্বন, হাস্য, শোক প্রভৃতি, নির্বেদ (বৈরাগ্য) প্রভৃতি এবং স্তম্ভ (জড়তা) প্রভৃতি আকারের প্রবৃত্তি এবং পরস্পরের অসংকীর্ণ (বিশুদ্ধ) আকারবিশিষ্ট বিশেষ অবস্থা, যা স্থায়ী, ব্যভিচারী ও সাত্ত্বিক ভাবরূপে পরিচিত; যেহেতু তা শৃঙ্গারাদি রসে ভাবিত বা নিষ্পন্ন করে। অথবা, শৃঙ্গারাদি রসবিষয়ে পণ্ডিতদের চিত্তকে ভাবিত বা ব্যাপ্ত করে। অথবা, সেই রসবিষয়েই কবির লোকস্বভাবকে বিষয় করে প্রবর্তিত জ্ঞানলক্ষণ অভিপ্রায়কে ভাবিত বা প্রতিপাদন করে। তাই ণিজন্ত প্রত্যয়যোগে নিষ্পন্ন 'ভাব' শব্দের দ্বারা রতি, হাস্য প্রভৃতি ভাবসমূহ ভরত প্রভৃতি আচার্যগণ কর্তৃক কীর্তিত বা কথিত হয়েছে। "রতি প্রভৃতি" এখানে 'আদি' শব্দের দ্বারা হাস্য প্রভৃতি স্থায়ীভাব, নির্বেদ প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব এবং স্তম্ভ, প্রলয় প্রভৃতি সাত্ত্বিক ভাবসমূহ সংগৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে। "চিত্তের বৃত্তি", "সেগুলোই বিশেষ অবস্থা" এবং "ভাব নামক শব্দ"—এই হলো বাক্যার্থ।

Ṭhāyībhāvaadhippāya

স্থায়ীভাবের অভিপ্রায় (স্থায়ীভাবের সংজ্ঞা)

341.

৩৪১.

Virodhinā’ññabhāvena,[Pg.323] Yo bhāvo na tirohito;

Sīlena tiṭṭhati’cce’so,Ṭhāyībhāvoti saddito.

বিরোধী অন্য কোনো ভাবের দ্বারা যে ভাব তিরোহিত (আচ্ছন্ন) হয় না এবং স্বভাববশত স্থায়ীভাবে অবস্থান করে, তাকে 'স্থায়ীভাব' বলে অভিহিত করা হয়।

341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi.

৩৪১. স্থায়ী প্রভৃতি ত্রিবিধ ভাবের বিষয়ে ক্রমানুসারে "বিরোধী" ইত্যাদি বলছেন। বিরোধী অন্য জুগুপ্সা (ঘৃণা) প্রভৃতি ভাবের দ্বারা যে রতি প্রভৃতি ভাব তিরোহিত বা আচ্ছন্ন হয় না, সেই ভাবটি উচ্ছেদ না হয়ে স্বভাববশত স্থায়ীভাবে অবস্থান করে বলে একে 'স্থায়ীভাব' নামে অভিহিত বা কথিত করা হয়েছে। যা বিভাবাদি দ্বারা আস্বাদনযোগ্য অবস্থায় উপনীত হয়, তা সামাজিকদের (দর্শকদের) দ্বারা আস্বাদিত হওয়ার কারণে 'রস' নামে অভিহিত হয়। পরবর্তীতে "সবিভাব" ইত্যাদি বলা হবে।

341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho.

৩৪১. এখন স্থায়ী প্রভৃতি ত্রিবিধ ভাব ক্রমানুসারে নির্দেশ করছেন "বিরোধী" ইত্যাদি দ্বারা। বিরোধী অন্য ভাবের দ্বারা অর্থাৎ রতি, হাস্য প্রভৃতির বিরুদ্ধ জুগুপ্সা প্রভৃতি অন্য ভাবের দ্বারা যে রতি, হাস্য প্রভৃতি ভাব তিরোহিত বা ব্যবহিত হয় না, সেই বিরুদ্ধ ভাবের দ্বারা অব্যবহিত ভাবটি স্বভাববশত স্থায়ীভাবে অবস্থান করে—এই অর্থে তা 'স্থায়ী' হয় বলে একে 'স্থায়ীভাব' নামে অভিহিত বা কথিত করা হয়েছে। যা বিভাব, অনুভাব প্রভৃতি দ্বারা আস্বাদনযোগ্যতা প্রাপ্ত হয়ে সকলের দ্বারা আস্বাদিত হওয়ার কারণে 'রস' নামে অভিহিত হয়, তাকেই 'স্থায়ী' বলা হয়। "অন্য যে ভাব", "তিরোহিত করা হয়" এবং "যা স্থায়ী এবং যা ভাব"—এই হলো ব্যাসবাক্য বা বিগ্রহ।

Ṭhāyībhāvappabhedauddesa

স্থায়ীভাবের প্রকারভেদ নির্দেশ

342.

৩৪২.

Ratihāsā ca soko ca,Kodhussāhabhaya’mpi ca;

Jigucchāvimhayā ceva,Samo ca nava ṭhāyino.

রতি, হাস্য, শোক, ক্রোধ, উৎসাহ, ভয়, জুগুপ্সা, বিস্ময় এবং শম (শান্তি)—এই নয়টি হলো স্থায়ীভাব।

342. Ratyādīnaṃ [Pg.324] navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya.

৩৪২. রতি প্রভৃতি নয়টিরই স্থায়িত্ব সম্ভব—এই কথা "রতি" ইত্যাদি দ্বারা বলছেন। "এবং শম"—এইভাবে নয়টি স্থায়ীভাবের যোজনা করা হয়েছে। এই নয়টি ভাবই নিজ নিজ বিভাব ও অনুভাবের দ্বারা সমুল্লাসিত হয়ে কবি কর্তৃক পৃথকভাবে গ্রথিত হওয়া উচিত এবং নট কর্তৃক অভিনীত হওয়া উচিত, একইভাবে অবশিষ্ট ভাবগুলোও। সেখানে যদি এই রতি সমস্ত স্ত্রী-পুরুষোচিত গুণসম্পন্ন নর-নারীর পরস্পরের প্রতি উৎপন্ন হয়, চন্দ্র প্রভৃতি উদ্দীপন বিভাবের দ্বারা উদ্দীপিত হয়, ঔৎসুক্য প্রভৃতি বাধক অনুভাবের দ্বারা পরিপুষ্ট হয় এবং নিজ নিজ অনুভাবের সামর্থ্য দ্বারা প্রতীয়মান অনেক রূপ ব্যভিচারী ভাবের দ্বারা বৈচিত্র্যময় হয়, তখন সেই স্থায়ী রতি নটের অভিনয়ের দ্বারা অথবা সুন্দর কাব্য শ্রবণের দ্বারা সকলের আস্বাদনযোগ্য শৃঙ্গার রসে পরিণত হয়। এইভাবে যথোপযুক্ত রূপে হাস্য প্রভৃতি স্থায়ীভাবসমূহের হাস্যরস প্রভৃতিতে পরিণত হওয়ার যুক্তি অনুধাবন করতে হবে।

342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā [Pg.325] hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti.

৩৪২. স্থায়ীভাব বলতে রতি প্রভৃতি নয়টিকেই বোঝায়—তা প্রদর্শন করার জন্য "রতি-হাস্য" ইত্যাদি বলছেন। রতি, হাস্য, শোক, ক্রোধ, উৎসাহ, ভয়, জুগুপ্সা, বিস্ময় এবং শম বা শান্তগুণ—এইভাবে নয়টি স্থায়ীভাব রয়েছে। এই রতি প্রভৃতি নয়টির স্বরূপ বর্ণনা "শৃঙ্গার-হাস্য-করুণ" ইত্যাদি নির্দেশক গাথার পরবর্তী বিবরণে স্পষ্ট হবে। "রতি ও হাস্য", "ক্রোধ, উৎসাহ ও ভয়", "জুগুপ্সা ও বিস্ময়"—এই হলো বাক্যার্থ। এই নয়টি এবং একইভাবে ব্যভিচারীভাব ও সাত্ত্বিকভাবসমূহকে নিজ নিজ অনুরূপ বিভাব ও অনুভাবের দ্বারা দীপ্ত করে কবি কর্তৃক পৃথকভাবে গ্রথিত করা উচিত এবং নট কর্তৃক তা গ্রহণ করে প্রদর্শন করা উচিত। এই ত্রিবিধ ভাবের মধ্যে এই রতি সমস্ত পুরুষ ও স্ত্রীসুলভ গুণসম্পন্ন নর-নারীর পরস্পরের প্রতি উৎপাদিত, চন্দ্র প্রভৃতি উদ্দীপন বিভাবের দ্বারা উদ্দীপিত, উৎসাহ প্রভৃতি প্রকাশক কায়িক ও বাচনিক প্রয়োগরূপ অনুভাবের দ্বারা পুষ্ট এবং নিজ নিজ অনুভাবের সামর্থ্য দ্বারা অনুমিত অনেক প্রকার ব্যভিচারীভাবের দ্বারা বৈচিত্র্যময় হয়ে থাকে। এই প্রকার রতি নটের অভিনয়ের দ্বারা এবং প্রশংসনীয় কাব্য শ্রবণের দ্বারা সকলের আস্বাদনযোগ্য শৃঙ্গারাদি রসে পরিণত হয়—তা জানতে হবে। হাস্য প্রভৃতি অবশিষ্ট স্থায়ীভাবসমূহের হাস্যরস প্রভৃতিতে পরিণত হওয়ার যুক্তিও একইভাবে যথোপযুক্ত রূপে জানতে হবে।

Byabhicārībhāvaadhippāya

ব্যভিচারীভাবের অভিপ্রায় (ব্যভিচারীভাবের সংজ্ঞা)

343.

৩৪৩.

Tirobhāvāvibhāvādi-Visesenā’bhimukhyato;

Yete caranti sīlena,Te honti byabhicārino.

তিরোভাব (অদৃশ্য হওয়া), আবির্ভাব (প্রকাশ পাওয়া) প্রভৃতি বিশেষ অবস্থার দ্বারা অভিমুখীন হয়ে যারা স্বভাববশত সঞ্চরণ করে, তারা হলো 'ব্যভিচারীভাব'।

343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti.

৩৪৩. ব্যভিচারীভাবের বিষয়ে "তিরোভাব" ইত্যাদি দ্বারা বলছেন। তিরোভাব হলো স্থায়ীভাবসমূহের মধ্যে যেকোনো একটি ভাবের অর্থাৎ নির্বেদ প্রভৃতির ক্ষণস্থায়িত্ব এবং আবির্ভাব হলো প্রকটতা, নানা রসের আশ্রয় হওয়ার কারণে সেগুলো যার আদি বা প্রথম। 'আদি' শব্দের দ্বারা সুখ-দুঃখাদিরূপ স্থায়ী ধর্ম গ্রহণ করা হয়েছে, সেটিই বিশেষ অবস্থা, তার দ্বারা। সুখ-দুঃখরূপ স্থায়ী ধর্মের গ্রহণ এবং নিজের সুখ-দুঃখরূপ ধর্মকে স্থায়ীভাবে সমারোপ করা হলো অভিমুখীনতা। যেমন—রতির ক্ষেত্রে ক্লান্তি সুখের সাথে অনুবিদ্ধ (যুক্ত) হয়, শোকের ক্ষেত্রে দুঃখের সাথে অনুবিদ্ধ হয়। রতির ক্ষেত্রে সুখস্বভাব হলেও গ্লানি প্রভৃতি ব্যভিচারীভাবসমূহ নিজের কর্মের দ্বারা এই দুঃখকে সমারোপ করেই থাকে। অতএব, সেই অভিমুখীনতার দ্বারা যে এই ভাবগুলো স্বভাববশত সঞ্চরণ বা প্রবর্তিত হয়, তারা হলো ব্যভিচারীভাব।

343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena [Pg.326] abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati.

৩৪৩. এখন উদ্দেশক্রম অনুসারে (উল্লেখের ক্রম অনুযায়ী) 'তিরোভাব' ইত্যাদি দ্বারা ব্যভিচারীভাবের লক্ষণ প্রদর্শন করছেন। তিরোভাব ও আবির্ভাব ইত্যাদির বিশেষত্ব হেতু ব্যভিচারীভাবসমূহের নিজের অনেক রসের ওপর নির্ভর করে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে, এবং জগতের মানুষের ভিন্ন রুচির কারণে, কোনো স্থায়ীভাবে ব্যভিচারীভাবসমূহের নিজের গুণের লীনতা (লুকিয়ে থাকা) এবং কোনোটিতে সেই গুণেরই প্রকটতা (প্রকাশ পাওয়া) ইত্যাদি বিশেষত্বের দ্বারা অভিমুখ্যত (সম্মুখীনভাবে) স্থায়ীভাবসমূহের সুখ-দুঃখ রূপকে নিজের মধ্যে এবং নিজের সুখ-দুঃখ রূপকে স্থায়ীভাবসমূহের ওপর আরোপ করার সংজ্ঞায় অভিমুখভাবের দ্বারা যেসকল ভাব স্বভাবত বিচরণ করে বা প্রকৃতিগতভাবে প্রবৃত্ত হয়, সেই ভাবসমূহকে 'ব্যভিচারী ভাব' বলা হয়। একইভাবে, পীড়া স্বরূপে একটি পরিশ্রান্তিসংজ্ঞক ব্যভিচারীভাব রতি (অনুরাগ)-তে স্বীয় গুণের দ্বারা লীন হয়ে সুখানুবিদ্ধ (সুখযুক্ত) হয়ে এবং শোকে স্বীয় গুণের দ্বারা প্রকট হয়ে দুঃখানুবিদ্ধ হয়ে প্রবৃত্ত হয়। একইভাবে, সুখস্বভাব রতিতে গ্লানি (অসুস্থতা) আদি ব্যভিচারীভাবসমূহ স্বকীয় দুঃখস্বরূপকে আরোপ করে তিরোভাব ও আবির্ভাব আদি বিশেষত্বের দ্বারা সম্মুখে প্রবৃত্ত হয়। 'তিরোভবন' এবং 'আবির্ভবন'—তিরোভাব ও আবির্ভাব, সেগুলি আদি যার স্থায়ীভাবসমূহে বিদ্যমান সুখ-দুঃখ স্বভাবের নিজের ওপর আরোপ করার এবং সেটিই বিশেষত্ব, এবং অভিমুখ ভাবসমূহের—এইরূপ বিগ্রহ (ব্যাসবাক্য)। 'ব্যভিচারী' পদে 'বি' শব্দ বিশেষ অর্থে এবং 'অভি' শব্দ অভিমুখভাবে ব্যবহৃত হয়।

Byabhicārībhāvappabheda

ব্যভিচারীভাবের প্রকারভেদ

344.

৩৪৪.

Nibbedo takkasaṅkā sama-Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ,Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa-Satissāvisādābahitthā.

নির্বেদ (উদাসীনতা), তর্ক, শঙ্কা, শ্রম (ক্লান্তি), ধৃতি (ধৈর্য), জড়তা, দীনতা, উগ্রতা, অলসতা, সুপ্ত (নিদ্রা), ত্রাস (ভয়), গ্লানি (অসুস্থতা), ঔৎসুক্য, হর্ষ (আনন্দ), স্মৃতি, ঈর্ষা, বিষাদ ও অবহিত্থা (ভাবগোপন)।

Cintā gabbā’pamāro’marisamada-Matummādamohā vibodho,Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-Sacapalābyādhi tettiṃsame’te.

চিন্তা, গর্ব, অপস্মার (মৃগী রোগ), অমর্ষ (অসহিষ্ণুতা), মদ (মত্ততা), মতি (বুদ্ধি), উন্মাদ, মোহ, প্রবোধ (জাগরণ), নিদ্রা, আবেগ, সব্রীড় (লজ্জা সহ), মরণ, চপলতা ও ব্যাধি—এই তেত্রিশটি।

344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti [Pg.327] ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo.

৩৪৪. সেগুলি 'নির্বেদ' ইত্যাদি দ্বারা প্রদর্শন করছেন। 'দীনতুগ্গালসত্তং' বলতে দীনতা, উগ্রতা ও অলসতা; 'গিলানি উস্সুক' বলতে গ্লানি ও ঔৎসুক্য। 'চপল' বলতে চপলতা, চপলতার সহিত যা বর্তমান তা সচপল, এবং তা এই ব্যাধি ও মরণ এবং সচপল-ব্যাধি সমাহারে। এবং তা ব্রীড়া (লজ্জা)-র সহিত বর্তমান থাকে বলে 'সব্রীড়'—এইভাবে যথোক্ত তেত্রিশটি ব্যভিচারীভাব হয়ে থাকে। উৎসাহী ব্যক্তির দ্বারা বীররস তার বশেই আস্বাদিত হয়। কিন্তু ভীরু ব্যক্তির দ্বারা তা ভয়ানক রসের বশে আস্বাদিত হয়—এইভাবে লোকস্বভাবের অনেকত্ব হেতু সেই উদ্দেশ্যে এই ব্যভিচারীভাবসমূহ প্রতিটি রসের জন্য বহুভাবে বর্ণনীয়, যেহেতু সেই বর্ণনার মাধ্যমে সকলেই এগুলির মধ্যে কিছু না কিছু আস্বাদন করে থাকে। সেখানে যেহেতু বধ করতে উদ্যত শত্রুর দর্শন একই সময়ে স্বভাবভেদে ভীরু ব্যক্তির ভয়ের কারণ এবং যুদ্ধপ্রিয় ব্যক্তির উৎসাহের কারণ হতে পারে। তেমনি নট কর্তৃক পরিহিত বিকৃত অলংকার বা ক্রিয়া নীচপ্রকৃতির লোকেদের স্থায়ী হাসির কারণ এবং গম্ভীর প্রকৃতির লোকেদের ব্যভিচারী হাসির কারণ হতে পারে, তাই ভাব বর্ণনা করার সময় কবি কর্তৃক ভাবসমূহ এমনভাবে বর্ণনা করা উচিত যাতে ঔচিত্যের পরিপোষণ হয়। ঔচিত্যভঙ্গ অত্যন্ত যত্নের সাথে পরিহার করা উচিত।

Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā.

সেগুলির মধ্যে নির্বেদ হলো আত্ম-অবমাননা। নারী ও নীচ ব্যক্তিদের ক্ষেত্রে দারিদ্র্য এর বিভাব, কিন্তু যোগীদের ক্ষেত্রে তত্ত্বজ্ঞান এর বিভাব; অশ্রুপাত, চিন্তা ইত্যাদি এখানে অনুভাব।

Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo.

তর্ক হলো বিতর্ক বা বিচার করা। সন্দেহ এর বিভাব, শিরঃকম্পন (মাথা নাড়ানো) আদি অনুভাব।

Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo.

শঙ্কার বিভাব হলো বিরুদ্ধ আচরণ, কম্পন আদি অনুভাব।

Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo.

শ্রম হলো খেদ বা ক্লান্তি। সেখানে গমন আদি বিভাব, স্বেদ (ঘাম) আদি অনুভাব।

Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi.

ধৃতি হলো সন্তোষ। জ্ঞান আদি বিভাব, ভোগে অলোলুপতা (অনাসক্তি) আদি অনুভাব।

Jaḷatā [Pg.328] appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo.

জড়তা হলো कर्तव्यবিমূঢ়তা (অপ্রতিপত্তি)। ইষ্ট ও অনিষ্ট দর্শন আদি এর বিভাব, অনিমিষ নয়নে চেয়ে থাকা আদি অনুভাব।

Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi.

দীনতা হলো চিত্তের অনুন্নতি (তেজহীনতা)। দুর্গতাবস্থা (দরিদ্রতা) আদি এর বিভাব, মলিন বস্ত্র পরিধান আদি অনুভাব।

Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi.

উগ্রতা হলো দারুণতা বা নিষ্ঠুরতা। প্রবল অপরাধ আদি এর বিভাব, তর্জন-গর্জন আদি এর অনুভাব।

Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo.

অলসতার বিভাব হলো ক্লান্তি আদি, কুটিলতা বা জড়তা আদি অনুভাব।

Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo.

সুপ্ত (ঘুমন্ত অবস্থা)-র বিভাব হলো নিদ্রা, দীর্ঘশ্বাস ফেলা আদি এর অনুভাব।

Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo.

ত্রাস হলো চিত্তের ক্ষোভ বা ব্যাকুলতা। বজ্রপাত বা গর্জন আদি এর বিভাব, কম্পন আদি অনুভাব।

Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo.

পরিশ্রম, পিপাসা আদি গ্লানির বিভাব; বিবর্ণতা (ফ্যাকাশে হয়ে যাওয়া) আদি অনুভাব।

Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi.

কাল সহ্য করতে না পারা হলো ঔৎসুক্য। রমণীয় বস্তু দর্শনের ইচ্ছা আদি এর বিভাব, তাড়াহুড়ো করা আদি অনুভাব।

Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo.

চিত্তের প্রসন্নতা হলো হর্ষ। সেখানে উৎসব আদি বিভাব, অশ্রু ও স্বেদ (ঘাম) আদি অনুভাব।

Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi.

সদৃশ বস্তু দর্শন আদি স্মৃতির বিভাব, ভ্রূকুটি করা বা ভ্রূ উত্তোলন আদি অনুভাব।

Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo.

অপরের উৎকর্ষ সহ্য করতে না পারা হলো ঈর্ষা। দুর্জনতা, গর্ব আদি এর বিভাব; দোষ কীর্তন করা, অবজ্ঞা করা আদি অনুভাব।

Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo.

বিষাদ হলো খেদ বা অবসাদ। আরম্ভ করা কার্যের অসিদ্ধি (ব্যর্থতা) আদি এর বিভাব, অবসন্নতা ও অনুতাপ আদি অনুভাব।

Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā.

অবহিত্থা হলো শারীরিক ভাব গোপন করা। লজ্জা আদি এর বিভাব, অন্য প্রকার অঙ্গভঙ্গি বা আচরণ অনুভাব।

Cintā [Pg.329] iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi.

ইষ্ট বস্তুর অলাভ (না পাওয়া) আদি দ্বারা চিন্তা উৎপন্ন হয়, মুদিত বা অর্ধনিমীলিত নয়ন আদি এর অনুভাব।

Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi.

গর্ব হলো অভিমান বা অহংকার। ঐশ্বর্য আদি এর বিভাব, অবজ্ঞা করা আদি অনুভাব।

Apamāro gāharukkhādīhi, bhūpātādayo ettha anubhāvo.

গ্রহদোষ বা ভূতাবিষ্ট হওয়া আদি দ্বারা অপস্মার (মৃগী রোগ) হয়, ভূমিতে পতন আদি এখানে অনুভাব।

Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo.

অমর্ষ হলো অক্ষমতা বা অসহিষ্ণুতা। অবমাননা আদি এর বিভাব, শিরঃকম্পন, তর্জন আদি অনুভাব।

Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo.

মদ হলো প্রমাদের উৎকর্ষ বা মত্ততা। মদ্যপান আদি এর বিভাব, অঙ্গের শিথিলতা, অসংলগ্ন বাক্য, টলটলায়মান গতি ও হাসি আদি অনুভাব।

Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo.

মতি হলো সংশয় দূর করা (বুদ্ধি)। উপদেশ আদি বিভাব, মুখমন্ডলের প্রসন্নতা আদি এখানে অনুভাব।

Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo.

অভিবেচকের মতো কাজ করা হলো উন্মাদ। সন্নিপাত (রোগবিশেষ) বা গ্রহগ্রস্ত হওয়া আদি এর বিভাব, অস্থানে রোদন, গীত ও হাস্য আদি অনুভাব।

Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi.

ভয় আদি দ্বারা মোহ উৎপন্ন হয়, স্তম্ভিত হওয়া, কম্পন আদি অনুভাব।

Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo.

দুরাচার আদি দ্বারা ব্রীড়া (লজ্জা) উৎপন্ন হয়, অধোমুখ হওয়া আদি অনুভাব।

Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ.

মরণ বিভাব ও অনুভাবের দ্বারা সুপ্রসিদ্ধ।

Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo.

চপলতা রাগ ও দ্বেষ আদি দ্বারা উৎপন্ন হয়, স্বচ্ছন্দচারিতা আদি অনুভাব। ব্যাধি সুপ্রসিদ্ধ (প্রকট)।

Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu [Pg.330] bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ.

অথবা এখানে অন্য যেসকল সূক্ষ্মভেদযুক্ত চিত্তবৃত্তি-বিশেষ বিদ্যমান রয়েছে, সেগুলির কয়েকটি উক্ত ভাবসমূহের অন্তর্ভুক্ত হয়ে থাকে। যেমন ইচ্ছা-স্বভাববিশিষ্ট সকল কাম রতি (অনুরাগ)-র অন্তর্ভুক্ত, তেমনি দ্বেষ-প্রকারক ক্রোধ অমর্ষ ও ঈর্ষা আদির অন্তর্ভুক্ত, দুঃখ-স্বভাববিশিষ্ট শোক শ্রম, ব্যাধি, গ্লানি ও বিষাদ আদির অন্তর্ভুক্ত। প্রীতি আদি সুখ-স্বভাববিশিষ্ট ভাবসমূহ হর্ষের অন্তর্ভুক্ত বলে জানতে হবে। সেগুলির মধ্যে ভয় থেকে ত্রাস ভিন্ন, শঙ্কা এবং অমর্ষও ভিন্ন। অতএব ঈর্ষা, তেমনি গ্লানি থেকে শ্রম, নিদ্রা থেকে সুপ্ত, ঔৎসুক্য থেকে চপলতা, এবং মোহ থেকে প্রলয় (যা সামনে বলা হবে) ভিন্ন বলে মনে করতে হবে।

344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti.

৩৪৪. এখন সেই ব্যভিচারীভাবসমূহকে স্বরূপে প্রদর্শন করছেন 'নির্বেদ' ইত্যাদি দ্বারা। নির্বেদ হলো আত্মনিন্দাসংজ্ঞক, এবং তর্ক ও শঙ্কা, শ্রম-ধৃতি-জড়তা হলো পরিশ্রান্তি, সন্তোষলক্ষণযুক্ত ধৃতি ও জড়তা, দীনতুগ্গালসত্তং হলো দীনভাব, দারুণভাব ও অলসভাব, সুপ্ত হলো শয়ন, ত্রাস হলো চিত্তের ক্ষোভ, গ্লানি হলো রোগক্লিষ্ট ভাব, ঔৎসুক্য-হর্ষ-স্মৃতি-ঈর্ষা-বিষাদ-অবহিত্থা হলো উৎসাহ, প্রীতি, স্মৃতি, ঈর্ষা, খেদ ও আকার-সংবরণ (ভাবগোপন), এবং চিন্তা, গর্ব হলো অভিমান, অপস্মার, অমর্ষ-মদ-মতি-উন্মাদ-মোহ হলো অক্ষমা (অসহিষ্ণুতা), প্রমাদের আধিক্য, সংশয়চ্ছেদ, উন্মাদ ও মোহ, প্রবোধ হলো জাগরণ, নিদ্রা ও আবেগ হলো নিদ্রা এবং আবেগসংজ্ঞক সম্ভ্রম, সব্রীড় হলো লজ্জাসহ, মরণ-সচপল-ব্যাধি হলো মরণ এবং চপলতাসহিত ব্যাধি। এই তেত্রিশটি ব্যভিচারীভাব নামে পরিচিত। তর্ক ও শঙ্কা, শ্রম ও ধৃতি ও জড়তা, দীনতা ও উগ্রতা ও অলসতা, ঔৎসুক্য ও হর্ষ ও স্মৃতি ও ঈর্ষা ও বিষাদ ও অবহিত্থা, অমর্ষ ও মদ ও মতি ও উন্মাদ ও মোহ, নিদ্রা ও আবেগ, ব্রীড়া (লজ্জা)-র সহিত বর্তমান থাকে, চপলতা বা চপলতার সহিত বর্তমান থাকে, সচপল এবং তা ব্যাধি, এবং মরণ ও সচপল-ব্যাধি—এইরূপ বাক্য। 'মরণসচপলব্যাধি' হলো সমাহার দ্বন্দ্ব সমাস। অতএব 'সব্রীড়' (সবিড়ং) পদটি এর বিশেষণ হয়।

Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. [Pg.331] Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā.

লোকস্বভাবের অনেকবিধতা হেতু একই বীররস উৎসাহী ব্যক্তির দ্বারা বীররসাকারে আস্বাদনীয় হয়, আবার সেই রসই ভীরু ব্যক্তির দ্বারা ভয়াকারে আস্বাদনীয় হয়। অতএব প্রতিটি রসের জন্য এই বহু ব্যভিচারীভাব বর্ণনা করতে হয়। এরূপ হলে অনেক অভিপ্রায়যুক্ত জগৎ এগুলির মধ্যে কিছু না কিছু আস্বাদন করে। এরূপ হলে রচনা সর্বজনের প্রিয় হয়। সেই ভাব-বর্ণনায় যেহেতু বধ করতে আগমনকারী শত্রুদের দর্শন একই সময়ে মানুষের অভিপ্রায়ভেদে ভিন্ন হয়ে স্বভাব-ভীরু পুরুষদের ভয়ের এবং যুদ্ধপ্রিয়দের উৎসাহের কারণ হয়। তেমনি নট কর্তৃক হাসানোর জন্য পরিহিত বিকৃত অলংকার এবং সেই প্রকার ক্রিয়া অগভীর প্রকৃতির পুরুষদের স্থায়ী হাসির এবং গম্ভীর প্রকৃতির পুরুষদের ব্যভিচারী হাসির হেতু হতে পারে। অতএব ভাব বর্ণনাকারী কবি কর্তৃক ঔচিত্যভঙ্গ না করে যত্নসহকারে ঔচিত্য বিধান করে ভাবপ্রকাশক এবং বিভাব ও অনুভাবযুক্ত কবি-বচনসমূহ বর্ণনা করা উচিত। এখানে ভাবাববোধক বিভাব আদি জ্ঞাতব্য হওয়ার কারণে সেই সেই ভাবের সাথে এইভাবে জানতে হবে।

Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma.

সেই ভাবসমূহের মধ্যে আত্ম-অবমাননালক্ষণযুক্ত হলো নির্বেদ। নারী বা হীন ব্যক্তিদের ক্ষেত্রে যদি তা উৎপন্ন হয়, তবে দারিদ্র্য হলো আলম্বন-বিভাব; যোগীদের ক্ষেত্রে যদি হয়, তবে তত্ত্বজ্ঞান হলো আলম্বন-বিভাব; এখানে অশ্রুপাত, চিন্তা আদি হলো অনুভাব।

Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma.

বিতর্কের (তর্কের) ক্ষেত্রে সন্দেহ হলো উদ্দীপন-বিভাব, শিরঃকম্পন (মাথা নাড়ানো) আদি হলো অনুভাব।

Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.

শঙ্কার উদ্দীপন বিভাব হলো বিরুদ্ধ প্রবৃত্তি, এবং অনুভাব হলো কম্পন আদি। পরবর্তীতে যখন "বিভাব" বলা হবে, তখন আলম্বন ও উদ্দীপন—এই উভয়ের মধ্যে যা উপযুক্ত, তা গ্রহণ করতে হবে।

Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo.

খেদ-লক্ষণযুক্ত শ্রমের (ক্লান্তির) বিভাব হলো গমন আদি, এবং অনুভাব হলো ঘর্মাক্ত হওয়া (ঘাম) আদি।

Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo.

সন্তোষ-লক্ষণযুক্ত ধৃতির বিভাব হলো জ্ঞান আদি, এবং অনুভাব হলো ভোগসমূহে অলোলুপতা (আসক্তিহীনতা) আদি।

Ayoggatālakkhaṇāya [Pg.332] jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo.

অযোগ্যতা-লক্ষণযুক্ত জড়তার বিভাব হলো ইষ্ট ও অনিষ্ট না জানা আদি, এবং অনুভাব হলো উন্মুক্ত নেত্রে সম্মুখের দিকে তাকিয়ে থাকা আদি।

Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo.

চিত্তের নিস্তেজতা-লক্ষণযুক্ত দীনতার বিভাব হলো দুর্গত অবস্থা আদি, এবং অনুভাব হলো মলিন বস্ত্র পরিধান করা আদি।

Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo.

দারুণতা-লক্ষণযুক্ত উগ্রভাবের বিভাব হলো অতিশয় অপরাধ আদি, এবং অনুভাব হলো তর্জন আদি।

Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo.

অলসতার বিভাব হলো অস্থান-পরিশ্রম আদি, এবং অনুভাব হলো শরীরের বক্রভাব (অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ বাঁকানো) আদি।

Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ.

শয়ন নামক সুপ্তির বিভাব হলো নিদ্রা আদি, এবং অনুভাব হলো আস্বাদন আদি। এখানে আস্বাদন বলতে শয্যাসুখ, পার্শ্বসুখ আদি বোঝায়।

Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo.

চিত্তক্ষোভ নামক ত্রাসের বিভাব হলো গর্জন আদি; গর্জন বলতে ভয়জনক বাক্য বোঝায়। আর ক্রোধে (বা ক্ষোভে) কম্পন হলো অনুভাব।

Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo.

পীড়ন নামক গ্লানির বিভাব হলো আয়াস ও পিপাসা আদি, এবং অনুভাব হলো বিবর্ণতা আদি।

Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo.

অনুরূপ সময়ে না দেখার কারণে সৃষ্ট ঔৎসুক্যের বিভাব হলো রমণীয় বস্তু দর্শনের ইচ্ছা আদি, এবং অনুভাব হলো ত্বরিততা (ব্যগ্রতা) আদি।

Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo.

চেতোপ্রসাদ-লক্ষণযুক্ত হর্ষের বিভাব হলো মঙ্গলক্রীড়া আদি, এবং অনুভাব হলো সন্তোষজনক বাক্য আদি।

Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo.

স্মরণ-লক্ষণযুক্ত স্মৃতির বিভাব হলো সংজ্ঞান-দর্শন আদি, এবং অনুভাব হলো ভ্রূক্ষেপ আদি।

Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo.

পরসম্পত্তি-অসহনশীলতা-লক্ষণযুক্ত ঈর্ষার বিভাব হলো দুর্জনভাব ও গর্ব আদি, এবং অনুভাব হলো দোষকীর্তন ও অবজ্ঞা আদি।

Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo.

খেদ-লক্ষণযুক্ত বিষাদের বিভাব হলো আরব্ধ কার্যের অসিদ্ধি ও কার্যের বিপর্যয় আদি, এবং অনুভাব হলো মনস্তাপ আদি।

Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, [Pg.333] rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo.

আকার-সংবরণ-লক্ষণযুক্ত অথবা রস ও স্বভাব গোপন করার লক্ষণযুক্ত অবহিত্থা (ভাবগোপন) ও লজ্জার বিভাব হলো লজ্জা আদি, এবং অনুভাব হলো অন্য ক্রিয়া করা, অধোমুখ করা এবং পা দিয়ে মাটি খোঁড়া আদি।

Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo.

চিন্তার বিভাব হলো ইষ্ট অর্থ লাভ না হওয়া আদি, এবং অনুভাব হলো মুকুলিত নয়ন আদি অথবা অধোক্ষিপ্ত চক্ষু আদি।

Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo.

গর্বের বিভাব হলো ঐশ্বর্য আদি, এবং অনুভাব হলো অবজ্ঞা আদি।

Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo.

অপস্মারের বিভাব হলো যক্ষপীড়া আদি, এবং অনুভাব হলো ভূমিতে পতন আদি।

Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo.

অক্ষমতা-লক্ষণযুক্ত অমর্ষের বিভাব হলো অবমাননা আদি, এবং অনুভাব হলো শিরঃকম্পন ও তর্জন আদি।

Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo.

প্রমাদাধিক্য-লক্ষণযুক্ত মদের বিভাব হলো সন্তোষজনক পানীয় পান করা, এবং অনুভাব হলো কম্পমান হস্ত, পদ, বচন, গমন ও হাস আদি।

Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo.

আকাঙ্ক্ষা-চ্ছেদন-লক্ষণযুক্ত মতির বিভাব হলো উপদেশ আদি, এবং অনুভাব হলো মুখসন্তোষ আদি।

Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo.

অনুপপরীক্ষাকারিতা-লক্ষণযুক্ত উন্মাদের বিভাব হলো সন্নিপাত জ্বর ও যক্ষ আদি, এবং অনুভাব হলো অকারণ রোদন ও হাসন আদি।

Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo.

মুহ্যমানতা-লক্ষণযুক্ত মোহের বিভাব হলো অধিক ভয় আদি, এবং অনুভাব হলো স্বভাব অনববোধ (প্রকৃত রূপ না বোঝা) আদি।

Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo.

নিদ্রাপগম নামক বিবোধের বিভাব হলো কালপরিণাম আদি অথবা আলোক স্মরণ আদি, এবং অনুভাব হলো অক্ষিমর্দন আদি।

Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo.

মনঃসম্পীড়ন-লক্ষণযুক্ত নিদ্রার বিভাব হলো কোনো কিছু চিন্তা না করা ও না করা আদি, এবং অনুভাব হলো অক্ষিপিধান (চোখ বন্ধ করা) আদি।

Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo.

ভয়াগমন-লক্ষণযুক্ত আবেগের বিভাব হলো প্রত্যর্থিক (শত্রু) দর্শন আদি, এবং অনুভাব হলো উত্রাস ও কম্পন আদি।

Lajjālakkhaṇāya [Pg.334] biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo.

লজ্জা-লক্ষণযুক্ত ব্রীড়ার (লজ্জার) বিভাব হলো দুরাচার আদি, এবং অনুভাব হলো অধোমুখতা আদি।

Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo.

মরণের বিভাব হলো শস্ত্রপ্রহার ও রোগ আদি, এবং অনুভাব হলো মুখবিকার আদি।

Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo.

চাপল্যের বিভাব হলো রাগ ও দ্বেষ আদি, এবং অনুভাব হলো নিজের স্বচ্ছন্দ আচরণ আদি।

Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo.

ব্যাধির বিভাব হলো বাত, পিত্ত আদির প্রকোপ আদি, এবং অনুভাব হলো কুন্থন (কাতরানি) আদি।

Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.

এই সুবোধালঙ্কারে অপ্রদর্শিত সূক্ষ্মভেদযুক্ত অন্যান্য চিত্তবৃত্তিবিশেষও রয়েছে; সেগুলোর মধ্যে ইচ্ছাস্বভাবযুক্ত সকল ভেদ কামরতিতে, দ্বেষের প্রকারসমূহ ক্রোধ, অমর্ষ ও ঈর্ষা আদিতে, দুঃখস্বভাবযুক্ত বিষয়সমূহ শোক, শ্রম, ব্যাধি, গ্লানি ও বিষাদ আদিতে এবং প্রীতি আদি হর্ষে অন্তর্ভুক্ত বলে জানতে হবে। এভাবে সমজাতীয় বিষয়গুলোর সংগ্রহ থাকলেও, স্পষ্ট পার্থক্যের কারণে ত্রাস থেকে ভয়, শঙ্কা থেকে অমর্ষ, অমর্ষ থেকে ঈর্ষা, গ্লানি থেকে শ্রম, নিদ্রা থেকে সুপ্তি, ঔৎসুক্য থেকে চপলতা এবং মোহ থেকে পরবর্তীতে বলা হবে এমন প্রলয়কে অন্যভাবে পৃথক পৃথকভাবে দেখানো হয়েছে বলে জানতে হবে।

Sāttikabhāvaadhippāya

সাত্ত্বিকভাবের অভিপ্রায়।

345.

৩৪৫.

Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;

Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te.

সমাহিত চিত্ত থেকে উৎপন্ন সত্ত্ব, তার দ্বারা উৎপাদিত সাত্ত্বিকভাবসমূহ অনুভাব হলেও তারা পৃথক ভাব হয়ে থাকে।

345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. [Pg.335] Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti.

৩৪৫. "সমাহিত" ইত্যাদি দ্বারা সাত্ত্বিকভাবের কথা বলছেন। সমাহিত অর্থাৎ একাগ্রতা লাভ করার মাধ্যমে সমাধিস্থ আত্মা বা চিত্ত; তা থেকে যা উৎপন্ন হয়েছে, তা-ই সত্ত্ব নামে পরিচিত। সেই সত্ত্ব দ্বারা উৎপাদিত বা নিষ্পন্ন স্তম্ভ আদি ভাবসমূহকে সাত্ত্বিক বলা হয়। এবং স্তম্ভ আদি ভাবের সূচক স্বভাবজাত বিকাররূপ হওয়ার কারণে সেগুলো আবার অনুভাবও হয়ে থাকে। এবং তা "চিত্তবৃত্তিবিশেষত্বাৎ" ইত্যাদি দ্বারা পরবর্তীতে বলবেন। তাই বলেছেন "অনুভাবত্বেও"। এমন হলেও সেই সাত্ত্বিকভাবসমূহ পৃথকভাবেই ভাব হয়ে থাকে, কারণ উক্ত নিয়মে সেগুলো চিত্তভাবের বিকারস্বরূপ।

345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto.

৩৪৫. এখন উদ্দেশক্রম অনুসারে কেবলভাব নামক সাত্ত্বিকভাব প্রদর্শন করছেন "সমাহিত" ইত্যাদি দ্বারা। সমাহিত চিত্ত থেকে উৎপন্ন অর্থাৎ একাগ্রতা লাভ করার মাধ্যমে সমাধিস্থ চিত্ত থেকে উৎপন্ন যা, তা-ই সত্ত্ব নামে পরিচিত হয়। তার দ্বারা লাভ-অলাভ আদিতে একাকার হওয়ার কারণে স্থিরভাবের মাধ্যমে উৎপাদিত বা নিষ্পন্ন স্তম্ভ আদি ভাবসমূহ সাত্ত্বিক নামে পরিচিত হয়। সেই সাত্ত্বিকভাবসমূহ অনুভাব হলেও, চিত্তের আকারস্বরূপ স্তম্ভ আদি প্রকাশের স্বভাবজাত বিকাররূপ হওয়ার কারণে নিজেদের অনুভাবত্ব থাকা সত্ত্বেও তারা পৃথক ভাব হয়ে থাকে, যেমন বলা হয়েছে "চিত্তবৃত্তিবিশেষা তু, ভাবয়ন্তি রসে যতো" ইত্যাদি দ্বারা তারা ভাব নামে পরিচিত হয়। এই সাত্ত্বিকভাবসমূহ অনুভাবভেদে দুই প্রকার হয়ে থাকে। বাক্য বিশ্লেষণ: "সমাহিতশ্চ স আত্মা চ" (সমাহিত আত্মা), "ততঃ প্রভবম্" (তা থেকে উৎপন্ন), "শান্ত উপশান্তশ্চ স আত্মা চ" (শান্ত ও উপশান্ত আত্মা), "সত্ত্বতো ভবন্তি" (সত্ত্ব থেকে উৎপন্ন হয়), "সত্ত্বেন উৎপাদিতা" (সত্ত্ব দ্বারা উৎপাদিত), এবং "অনুভাবানাং ভাবঃ" (অনুভাবের ভাব)। "অপি" শব্দটি অনুগ্রহার্থে ব্যবহৃত নিপাত।

Sāttikabhāvappabheda

সাত্ত্বিকভাবের প্রভেদ।

346.

৩৪৬.

Thambho palayaromañcā,Tathā sedassuvepathu;

Vevaṇṇiyaṃ vissaratā,Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā.

স্তম্ভ, প্রলয়, রোমাঞ্চ, তথা স্বেদ, অশ্রু, বেপথু (কম্পন), বৈবর্ণ (বিবর্ণতা) এবং স্বরভঙ্গ—এই আটটি হলো সাত্ত্বিক ভাব।

346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā.

৩৪৬. "স্তম্ভ" ইত্যাদি দ্বারা সেগুলো প্রদর্শন করছেন। এখানে স্তম্ভ হলো কায় ও চিত্তের নিশ্চলতা। প্রলয় হলো কেবল শ্বাস-প্রশ্বাস অবশিষ্ট থাকা সুপ্তাবস্থার স্বভাব, যা নিদ্রা থেকে উৎপন্ন হয়। অবশিষ্টগুলোর লক্ষণ অত্যন্ত স্পষ্ট।

346. Idāni [Pg.336] sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

৩৪৬. এখন সাত্ত্বিকভাবসমূহ প্রদর্শন করছেন "স্তম্ভ" ইত্যাদি দ্বারা। স্তম্ভ হলো কায় ও চিত্তের নিশ্চলভাবস্বরূপ; প্রলয় হলো নিদ্রা থেকে উৎপন্ন হওয়া কেবল শ্বাস-প্রশ্বাস অবশিষ্ট থাকা সুপ্তাবস্থা; রোমাঞ্চ হলো প্রসাদ আদি থেকে উৎপন্ন লোমহর্ষ (লোম খাড়া হওয়া); তথা একইভাবে স্বেদ, অশ্রু ও বেপথু; ভয় আদি থেকে উৎপন্ন ঘাম; সন্তোষ আদি থেকে উৎপন্ন অশ্রু এবং কম্পন; বৈবর্ণ হলো বিবর্ণতা এবং স্বরভঙ্গ হলো বিকৃত স্বর—এই আটটি সাত্ত্বিক ভাব নামে পরিচিত হয়। বাক্য বিশ্লেষণ: "রোমাণাং অঞ্চঃ উদ্গমঃ" (লোমের উদ্গম), "প্রলয়শ্চ রোমাঞ্চশ্চ" (প্রলয় ও রোমাঞ্চ), "বেপনং কম্পনম্" (বেপন অর্থাৎ কম্পন), "স্বেদশ্চ অশ্রু চ বেপথুশ্চ" (স্বেদ, অশ্রু ও বেপথু), "বিরূপো বর্ণো অস্য" (যার বর্ণ বিকৃত), "তস্য ভাবঃ" (তার ভাব - বৈবর্ণ), "বিরূপঃ স্বরো অস্য" (যার স্বর বিকৃত), "তস্য ভাবঃ" (তার ভাব - স্বরভঙ্গ)।

347.

৩৪৭.

Yadā ratyādayo bhāvā,Ṭhitisīlā na honti ce;

Tadā sabbepi te bhāvā,Bhavanti byabhicārino.

যখন রতি আদি ভাবসমূহ যদি স্থায়ী স্বভাবের না হয়, তখন সেই সকল ভাবই ব্যভিচারী ভাব হয়ে থাকে।

347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ.

৩৪৭. কেবল উক্ত ভাবগুলোই ব্যভিচারী নয়, রতি আদি ভাবসমূহও ব্যভিচারী হতে পারে—একথা "যদা" ইত্যাদি দ্বারা বলছেন। "ভবন্তি ব্যভিচারিণঃ" বলতে যথোপযুক্তভাবে ও যথাসম্বন্ধে ব্যভিচারী হয়ে থাকে—এই অর্থ বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ সহজে বোধগম্য।

347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho.

৩৪৭. এখন নির্বেদ আদির মতো রতি, হাস আদি ভাবসমূহও কোনো কোনো সময়ে ব্যভিচারী হতে পারে—তা প্রদর্শন করছেন "যদা" ইত্যাদি দ্বারা। রতি আদি অর্থাৎ রতি, হাস আদি নয়টি স্থায়ীভাব যখন স্থায়ী স্বভাবের না হয়, অর্থাৎ বিরোধী অন্যান্য ভাবের দ্বারা ব্যবহিত হওয়ার কারণে স্বভাবত যদি স্থায়ী স্বভাবের না হয়, তখন সেই রতি আদি সকল ভাবই ব্যভিচারী হয়ে থাকে। নিজ নিজ ব্যভিচারী ভাবের অনুরূপ বিভাব ও অনুভাবের সংযোগ অনুসারে তারা ব্যভিচারী ভাব হয়ে থাকে। বিগ্রহ বাক্য: "রতিরাদি র্যেষাং হাসাদীনাং" (রতি আদি যাদের, অর্থাৎ হাস আদি), এবং "স্থিতিঃ শীলং রেষাং রত্যাদীনাং" (স্থিতি যাদের স্বভাব, অর্থাৎ রতি আদি)।

348.

৩৪৮.

Vibhāvo [Pg.337] kāraṇaṃ tesu’-Ppattiyu’ddīpane tathā;

Yo siyā bodhako tesa-Manubhāvo’ya’mīrito.

বিভাব হলো সেগুলোর উৎপত্তি ও উদ্দীপনের কারণ; আর যা সেগুলোর বোধক (প্রকাশক) হয়, তাকে অনুভাব বলা হয়েছে।

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito.

৩৪৮. এখন বিভাব ও অনুভাব প্রদর্শন করছেন "বিভাব" ইত্যাদি দ্বারা। সেই রতি আদি ভাবসমূহের উৎপত্তি এবং উদ্দীপনের কারণ হিসেবে আলম্বন ও উদ্দীপনভেদে বিভাব দুই প্রকার। তন্মধ্যে আলম্বন বিভাব হলো কান্তা (প্রিয়তমা) আদি, এবং উদ্দীপন বিভাব হলো চন্দ্র আদি। সেগুলোর বোধক বা জ্ঞাপক কায়িক ও বাচনিক যে ক্রিয়া বা চেষ্টা হয়ে থাকে, তাকে অনুভাব বলা হয়েছে।

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro.

৩৪৮. এখন 'বিভাব' ইত্যাদি দ্বারা বিভাব ও অনুভাব প্রদর্শন করছেন। সেই স্থায়ীভাব আদি তিনটির উৎপত্তি এবং উদ্দীপনে, এবং উৎপন্ন ভাবসমূহের প্রকাশে যে কারণ, তা আলম্বন ও উদ্দীপন ভেদে দুই প্রকার হেতু, যাকে 'বিভাব' বলা হয়। সেই স্থায়ীভাব আদি প্রকাশকারী কায়িক ও বাচনিক যে নট ও কবিদের ব্যাপার রয়েছে, তাকে 'অনুভাব' বলা হয়েছে। বিশেষভাবে ভাবিত বা বর্ধিত করে বলে তা 'বিভাব'। অনুভব করায় বা বোধ করায় বলে তা 'অনুভাব'। এখানে বিভাব বলতে রতি বিষয়ে নর-নারীর একে অপরের প্রতি আলম্বন বিভাব এবং চন্দ্র, রমণীয় স্থান ইত্যাদি উদ্দীপন বিভাব—এই দুই প্রকার। হাস্যাদির ক্ষেত্রেও যথোপযুক্তভাবে দুই প্রকার বিভাব যুক্ত করতে হবে। অনুভাব বলতে স্থায়ীভাব আদি সেই সেই ভাবসমূহের প্রকাশক বাচনিক ব্যাপাররূপ কবি-প্রয়োগ এবং কায়িক প্রয়োগরূপ নটদের অভিনয়, যা সেই সেই ভাবের স্বরূপ নিরূপণ করে—এই দুই প্রকার ব্যাপার।

349.

৩৪৯.

Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ;

Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.

অনেক কারণযুক্ত এবং মনের বিশেষ বৃত্তিস্বরূপ ভাবকে স্পষ্টভাবে প্রকাশ করার জন্য কাব্যের বন্ধনে বিভাব ও অনুভাব স্পষ্টভাবে বর্ণনা করা উচিত।

349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva [Pg.338] bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate.

৩৪৯. বিভাবাদির বর্ণনার মাধ্যমেই ভাবের বিশেষ বোধ জন্মে। অন্যথা, 'দেবদত্তের চোখ দুটি অশ্রুপূর্ণ হয়েছে'—এ কথা বললে তা শোকের কারণে, আনন্দের কারণে নাকি রোগের কারণে হয়েছে, তা কে নিশ্চিত করতে পারে? চিত্তবৃত্তির বিশেষ রূপ ভাব ছাড়া বিভাব ও অনুভাব কবি কীভাবে বর্ণনা করবেন, নট কীভাবে অভিনয় করবেন অথবা সামাজিক (দর্শক) কীভাবে তা বুঝতে পারবেন—তা দেখানোর জন্য 'নেক' ইত্যাদি বলেছেন। অনেক কারণযুক্ত (বহুহেতুবিশিষ্ট) এবং চিত্তবৃত্তির বিশেষ রূপ ভাবকে প্রকাশ করার জন্য উক্ত লক্ষণযুক্ত বিভাব ও অনুভাব কাব্যের বন্ধনে স্বভাব-নিরূপক পদে স্পষ্টভাবে বর্ণনা করা উচিত। বিভাবাদির রূপায়ণের মাধ্যমেই অনুক্ত বিষয়ও কিছুটা প্রতীয়মান হয়।

349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ.

৩৪৯. 'দেবদত্তের চোখ দুটি অশ্রুপূর্ণ'—এ কথা বললে যেমন অশ্রুর কারণ উল্লেখ না করলে তা শোক, সন্তোষ নাকি রোগের কারণে হয়েছে তা জানা যায় না, তেমনি চিত্তের প্রবৃত্তিস্বরূপ রতি, হাস্যাদি সেই সেই ভাবসমূহ নিজের প্রতীতির অনুরূপ বিভাব ও অনুভাবের বর্ণনা ছাড়া কবিদের দ্বারা বর্ণনীয়, নটদের দ্বারা দর্শনীয় এবং সকলের দ্বারা আস্বাদনীয় হতে পারে না। তাই স্থায়ীভাবাদির বর্ণনাই করা উচিত—এই উপদেশ দিয়ে এখন 'নেক' ইত্যাদি বলেছেন। অনেক কারণযুক্ত অর্থাৎ সেই সেই ভাবের উৎপত্তিতে আলম্বন বিভাব আদি বহু কারণবিশিষ্ট মনের বিশেষ বৃত্তিস্বরূপ ভাবকে এবং চিত্তের বিশেষ প্রবৃত্তিস্বরূপ ভাবকে প্রকাশ করার জন্য, পূর্বে নির্দেশিত বিভাব ও অনুভাবসমূহ কাব্যের বন্ধনে রস ও ভাব প্রকাশের ক্ষেত্রে স্পষ্টভাবে প্রকাশ করে কবি কর্তৃক বর্ণনীয় হতে হবে। 'এক নয়' (অনেক), 'তার হেতু' (কারণ), 'মনের বৃত্তি', 'তার দ্বারা বিশেষ', এবং 'বিভাব ও অনুভাব'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

350.

৩৫০.

Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;

Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā.

লৌকিক স্বভাবের অনুসারী কবি কর্তৃক সেই সেই ভাবসমূহ বিভাব ও অনুভাবের সাথে যথোপযুক্তভাবে এবং ঔচিত্য অনুসারে বর্ণনা করা উচিত।

350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi [Pg.339] savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā.

৩৫০. এখন সেই ভাবসমূহ লৌকিক স্বভাব অতিক্রম না করে বিভাবাদির মাধ্যমে বর্ণনা করা উচিত—তা বলছেন 'সবিভাব' ইত্যাদি দ্বারা। বিভাবের সহিত বর্তমান যা তা 'সবিভাব', এবং সেই অনুভাবসমূহ, তাদের দ্বারা। 'যথার্হ' বলতে নিজের সম্বন্ধীয় বিষয়ের প্রেক্ষিতে যথোপযুক্তভাবে বর্ণনা করা উচিত।

350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho.

৩৫০. এখন বিভাব ও অনুভাবের ওপর নির্ভর করে বর্ণনীয় সেই ভাবসমূহ লৌকিক স্বভাব অতিক্রম না করে রচনা করা উচিত—এই উপদেশ দিয়ে 'সবিভাব' ইত্যাদি বলেছেন। লৌকিক ব্যবহারের অনুসারী কবি কর্তৃক সেই সেই ভাবসমূহ অর্থাৎ স্থায়ীভাব আদি তিনটি ঔচিত্য অনুসারে বিভাবযুক্ত অনুভাবসমূহের দ্বারা যথোপযুক্তভাবে, সেই সেই ভাবের সাথে সম্বন্ধযুক্ত বিভাবাদির প্রেক্ষিতে অনুরূপভাবে বর্ণনা করতে হবে। 'বিভাবের সাথে যা বর্তমান থাকে', 'তা এবং সেই অনুভাবসমূহ', 'অতিক্রম না করে যা যোগ্য', 'ঔচিত্য অতিক্রম না করে', 'লোকের রূপ বা স্বরূপ', এবং 'যা স্বভাবত তার অনুগমন করে'—এই হলো ব্যাসবাক্য।

351.

৩৫১.

Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato;

Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā.

চিত্তবৃত্তির বিশেষ রূপ হওয়ার কারণে মন থেকে উৎপন্ন সাত্ত্বিক ভাবসমূহ শরীর থেকে বাইরে নির্গত ঘাম (স্বেদ) আদি অনুভাবের দ্বারা বর্ণনা করা উচিত।

351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo.

৩৫১. সাত্ত্বিক ভাবসমূহ কীভাবে বর্ণনা করা উচিত—তা বলছেন 'চিত্ত' ইত্যাদি দ্বারা। চিত্তের বিশেষ বৃত্তি যাদের রয়েছে, তাদের ভাব; তাই মন থেকে উৎপন্ন সাত্ত্বিক ভাবসমূহ শরীর থেকে বাইরে নির্গত ঘাম আদি অনুভাবের দ্বারা বর্ণনা করা উচিত, তবে কেবল ঘামরূপ জলই ভাব নয়—এই হলো অভিপ্রায়।

351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, [Pg.340] aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ.

৩৫১. এভাবে সাধারণভাবে ভাব বর্ণনার ক্রম দেখিয়ে এখন বিশেষভাবে সাত্ত্বিক ভাবের বর্ণনা কেমন হওয়া উচিত—তা দেখাচ্ছেন 'চিত্ত' ইত্যাদি দ্বারা। চিত্তবৃত্তির বিশেষ রূপ হওয়ার কারণে অর্থাৎ চিত্তের বিশেষ প্রবৃত্তিস্বরূপ হওয়ার কারণে মন থেকে উৎপন্ন সাত্ত্বিক ভাবসমূহ শরীর থেকে বাইরে নির্গত ঘাম আদি অনুভাবের দ্বারা বর্ণনীয় হতে হবে। 'শরীর থেকে বাইরে নির্গত'—এই বিশেষণের দ্বারা বিশিষ্ট ঘাম আদিরই ভাবের অনুভাবত্ব প্রকাশ পায়, তা ছাড়া কেবল ঘাম আদি বলা হলে তা ভাব আদি হয় না—এই হলো অভিপ্রায়। 'চিত্তের বৃত্তি', 'তা-ই বিশেষ যাদের অর্থাৎ সাত্ত্বিকদের', 'তাদের ভাব', 'মনে উৎপন্ন', 'ঘাম আদি যাদের অর্থাৎ লালা ইত্যাদি', 'নির্গত ঘাম আদি', এবং 'তারাই অনুভাব'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

Rasaadhippāya

রস অভিপ্রায়

352.

৩৫২.

Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ;

Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.

কাব্যের অর্থের অনুসারী সামাজিকদের (দর্শকদের) মনে যে আনন্দ উৎপন্ন হয়, তা আস্বাদিত হয় বলে রসজ্ঞ পণ্ডিতগণ একে 'রস' বলে অভিহিত করেছেন।

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti.

৩৫২. এখন 'সজ্জনদের রস আস্বাদনের জন্য'—এ কথা বলায় রস নির্দেশ করে 'সামাজিকানং' ইত্যাদি বলছেন। কাব্যের অর্থ, মনের ভাবনার দ্বারা যা তার অনুগমন করে তারা 'বন্ধার্থানুসারী'। সেই সামাজিক সজ্জনদের মনে যে আনন্দ উৎপন্ন হয়, তা লৌকিক মধুর রসের মতো কাব্যে শৃঙ্গার আদি রস নামে রসজ্ঞদের দ্বারা অভিহিত হয়েছে। কীভাবে? তা বলছেন 'রসীয়তি' অর্থাৎ আস্বাদিত হয় বলে। আরও কী? যেমন নানা ব্যঞ্জনে প্রস্তুত অন্ন ভোজন করে প্রসন্নচিত্ত ব্যক্তিগণ রস আস্বাদন করেন এবং সন্তোষ লাভ করেন, তেমনি নানা অভিনয়ের দ্বারা প্রকাশিত, বাক্য ও অঙ্গের শাস্ত্রীয় প্রয়োগযুক্ত স্থায়ীভাবকে প্রসন্নচিত্ত দর্শকেরা আস্বাদন করেন; তাই এগুলোকে নাট্যরসও বলা হয়।

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. [Pg.341] Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti.

৩৫২. এখন 'সজ্জনদের রস আস্বাদনের জন্য'—এ কথা বলে নির্দিষ্ট ক্রম অনুসারে প্রাপ্ত রসকে দেখাচ্ছেন 'সাম' ইত্যাদি দ্বারা। কাব্যের অর্থের অনুরূপ বুদ্ধির দ্বারা প্রবৃত্ত সামাজিক সজ্জনদের চিত্তে যে আনন্দ বা সন্তোষ উৎপন্ন হয়, তা জগতে মধুর আদি রসের মতো আস্বাদনীয় হয় বলে অর্থযুক্ত 'রসীয়তি' (আস্বাদিত হয়) এই শব্দার্থের দ্বারা একে 'রস' নামে রসজ্ঞ পণ্ডিতগণ অভিহিত করেছেন। 'সমাজে নিযুক্ত', 'কাব্যের অর্থ', 'তার অনুগমন করে', এবং 'তা জানে'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ। যেমন নানা ব্যঞ্জনে প্রস্তুত আহার গ্রহণ করে প্রাণীরা লবণ, অম্ল আদি সেই সেই রস আস্বাদন করে এবং সন্তুষ্ট হয়, ঠিক তেমনি নানা প্রকার অভিনয়ের দ্বারা প্রকাশিত বর্ণনার অঙ্গীভূত অনুরূপ শাস্ত্রীয় প্রয়োগযুক্ত স্থায়ীভাবকে ঈর্ষাদিহীন প্রজ্ঞাবান ব্যক্তিরা আস্বাদন করেন। তাই এই স্থায়ীভাবসমূহ নটের অভিনয়ের দ্বারা প্রকাশিত হওয়ার কারণে এবং সজ্জনদের সন্তোষরূপ রসের হেতু হওয়ার কারণে 'নাট্যরস' বা 'নটরস' নামেও অভিহিত হয়।

Rasappabheda

রসপ্রভেদ

353.

৩৫৩.

Savibhāvānubhāvehi,Sāttikābyabhicārihi;

Assādiyatta’mānīya-Māno ṭhāyeva so raso.

বিভাব ও অনুভাবের সাথে এবং সাত্ত্বিক ও ব্যভিচারী ভাবসমূহের দ্বারা আস্বাদনযোগ্যতায় আনীত সেই স্থায়ীভাবই রস।

353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho.

৩৫৩. স্থায়ীভাবেরই রসে পরিণত হওয়া সম্পর্কে বলছেন 'সবিভাব' ইত্যাদি দ্বারা। 'স্থায়ীই সে' বলতে সেই যথোক্ত রস স্থায়ীভাবই, অন্য কিছু নয়—এই হলো অর্থ।

353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti [Pg.342] ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ.

৩৫৩. এখন স্থায়ীভাবসমূহেরই রসে পরিণত হওয়ার বিষয়টি স্পষ্ট করছেন 'saviভভাব' ইত্যাদি দ্বারা। সেই রস, যা পূর্বে নির্দেশিত হয়েছে, তা সেই সেই স্থায়ীভাবের অনুরূপ বিভাবযুক্ত অনুভাবসমূহের দ্বারা এবং প্রকাশযোগ্য স্থায়ীভাবেরই অনুকূল সাত্ত্বিক ভাব ও ব্যভিচারী ভাবসমূহের দ্বারা আস্বাদনযোগ্যতায় আনীত হয়ে কবির সামর্থ্যে প্রাপ্ত হয়। তাই স্থায়ীভাবই কার্যোপচারের দ্বারা 'রস' নামে পরিচিত—তা জানতে হবে। 'ভাবের সাথে যা প্রবর্তিত হয়', 'সবিভাব এবং সেই অনুভাবসমূহ', 'সাত্ত্বিক ও ব্যভিচারী ভাবসমূহ', এবং 'আস্বাদনের ভাব'—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

354.

৩৫৪.

Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā;

Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā.

স্থায়ীভাবসমূহের অনুক্রমে শৃঙ্গার, হাস্য, করুণ, রৌদ্র, বীর, ভয়ানক, বীভৎস, অদ্ভুত এবং শান্ত—এই রসসমূহ উৎপন্ন হয়।

354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho.

৩৫৪. তাদের নামের ভিত্তিতে বিভাগ বলছেন 'শৃঙ্গার' ইত্যাদি দ্বারা। 'স্থায়ীভাবসমূহের অনুক্রমে' বলতে 'রতি, হাস্য ও শোক' ইত্যাদি দ্বারা উক্ত স্থায়ীভাবসমূহের অনুক্রমে বা পর্যায়ক্রমে—এই হলো অর্থ।

354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā.

৩৫৪. রসদশা প্রাপ্ত রতি, হাস্যাদি স্থায়ীভাবসমূহের এখন পর্যায়ক্রমে অন্য নাম দেখাচ্ছেন 'শৃঙ্গার' ইত্যাদি দ্বারা। পূর্বে উল্লিখিত রতি, হাস্যাদি স্থায়ীভাবসমূহের অনুক্রমে বা পর্যায়ক্রমে শৃঙ্গার, হাস্য, করুণ, রৌদ্র, বীর, ভয়ানক, বীভৎস, অদ্ভুত এবং শান্ত—এই নয়টি রস হয়। 'শৃঙ্গার রস', 'হাস্য রস' ইত্যাদি রূপে 'রস' শব্দটি প্রত্যেকের সাথে যুক্ত করতে হবে। 'শৃঙ্গার, হাস্য ও করুণ'—এই হলো ব্যাসবাক্য। অবশিষ্টাংশেও লিঙ্গ ও সমাস এরূপই হবে। এই শৃঙ্গার আদি রসসমূহ রতি আদি স্থায়ীভাব থেকে অভিন্ন, যা পরবর্তীতে রতি আদির বিবরণেই জানা যাবে।

355.

৩৫৫.

Dukkharūpe’ya’mānando,Kathaṃ nu karuṇādike;

Siyā sotūna’mānando,Soko vessantarassa hi.

দুঃখাত্মক করুণ আদি রসে কীভাবে আনন্দ হতে পারে? শ্রোতাদের আনন্দ হলেও বিশ্বন্তরের তো শোকই হয়েছিল।

355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo.

৩৫৫. শোকাদিরূপ করুণা আদি কীভাবে রস হতে পারে? এই আশঙ্কায় বলা হয়েছে—'দুঃখে' ইত্যাদি। বেসান্তরের পুত্র ও স্ত্রী বিয়োগজনিত করুণা শোকরূপ দুঃখই ছিল, কিন্তু বর্তমানে শ্রোতাদের সকলের জন্য তা আনন্দই হয়ে থাকে—এটাই এখানে অভিপ্রায়।

355. Heṭṭhā [Pg.343] vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ.

৩৫৫. পূর্বে বর্ণিত রস সন্তোষই (আনন্দই), কিন্তু শোক-ক্রোধাদি লক্ষণযুক্ত করুণা ও রৌদ্র আদি কীভাবে রস হতে পারে? এই আশঙ্কায় বলা হয়েছে—'দুঃখরূপে' ইত্যাদি। এই আনন্দ 'সামাজিকদের আনন্দ' ইত্যাদি দ্বারা নির্দেশিত হয়েছে। দুঃখরূপ বা দুঃখলক্ষণযুক্ত করুণা ও রৌদ্র আদি বিষয়ে কীভাবে আনন্দ হতে পারে? যদি এমন বলা হয়, তবে তা দোষের নয়। কারণ, একইভাবে বোধিসত্ত্ব বেসান্তরের পুত্র ও স্ত্রী বিয়োগজনিত যে শোক উৎপন্ন হয়েছিল, তা বর্তমানে শ্রবণকারী শ্রোতাদের সকলের জন্য আনন্দদায়ক হতে পারে। আনন্দের কারণ হওয়ার কারণে কার্যোপচারবশত তা সন্তোষ (আনন্দ) নামে অভিহিত হতে পারে। বক্তার সামর্থ্যবশত করুণা রসাদিতে উপনীত হয়ে প্রকাশিত শোকাদির দুঃখরূপে অবস্থান করার কারণে শ্রোতাদের প্রীতি উৎপন্ন হয়েই থাকে—এটাই অভিপ্রায়। 'দুঃখই যার রূপ বা স্বভাব তা দুঃখরূপ'—এটি করুণা আদির বিশেষণ এবং 'করুণা যার আদি তা করুণাদি'—এটি রৌদ্র আদির বিশেষণ, এভাবেই বাক্যটি গঠিত।

Ṭhāyībhāvaniddesa

স্থায়ীভাব নির্দেশ

Ratiṭhāyībhāva

রতি স্থায়ীভাব

356.

৩৫৬.

Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā;

Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate.

রমণীয় দেশ, কলা, কাল ও বেশভূষা আদির সেবন এবং পরস্পর অনুরক্ত যুবক-যুবতীর যে প্রমোদ বা আনন্দ, তাকে 'রতি' বলা হয়।

356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ramme’’ccādi. Tattha ‘‘rammadesa’’iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. ‘‘Yuvāna’’nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo.

৩৫৬. শৃঙ্গার আদি রসকে বিভাগ অনুসারে দেখানোর জন্য বলা হয়েছে—'রম্য' ইত্যাদি। সেখানে 'রম্যদেশ' ইত্যাদি দ্বারা উদ্দীপন বিভাব দেখানো হয়েছে। 'যুবক-যুবতী' (যূবানং) শব্দ দ্বারা আলম্বন বিভাব নির্দেশ করা হয়েছে। কারণ নারী পুরুষের জন্য এবং পুরুষ নারীর জন্য আলম্বন বিভাব। 'প্রমোদ' বলতে পারস্পরিক অভিরমণবশত আমোদরূপ আনন্দকে বোঝায়।

356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ramma’’iccādinā. Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā [Pg.344] ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, ādisaddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ.

৩৫৬. এখন শৃঙ্গার আদি নামক সেই রতি প্রভৃতিকে ক্রমানুসারে নির্দেশ করার জন্য বলা হয়েছে—'রম্য' ইত্যাদি। রমণীয় দেশ, কলা, কাল ও বেশভূষা আদির সেবন বলতে রমণীয়, অনাবৃত, শুচি ও পবিত্র বাসের যোগ্য স্থান; রমণীয় গীতি আদি কলা; রতি উৎপাদক বসন্ত আদি অনুরূপ কাল; মালা, সুগন্ধি আদি দ্বারা সুশোভিত ক্রিয়া আদি মনোহর বেশভূষা এবং 'আদি' শব্দ দ্বারা নির্দিষ্ট আলাপ, মৃদুহাস্য প্রভৃতিকে বোঝায়। দর্শন, শ্রবণ ও মনন আদির মধ্যে কেবল দর্শন মাত্র না করে প্রজ্ঞা দ্বারা সেই সেই আকারে বারবার অনুভব করার মাধ্যমে, পরস্পর নিমিত্ত ও অনুব্যঞ্জন সংকল্পবশত অত্যন্ত অনুরক্ত যুবক-যুবতীর (তরুণী ও তরুণের) যে প্রমোদ বা অভিরমণবশত সন্তোষ, প্রীতি বা রতি তা রুচিকর হয়। রুচিকর হওয়ার কারণে একে 'রতি' বলা হয়। এই পক্ষে 'র' কারটি সন্ধিজাত। দেশ, কলা, কাল ও বেশ—এরা যাদের আদি তারা 'দেশাদয়'। রমণীয় যে দেশ...পে... বেশ আদি, তাদের প্রতি বারবার সেবন করা এবং পরস্পর অনুরক্ত—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

357.

৩৫৭.

Yutyā bhāvānubhāvā te,Nibandhā posayanti naṃ;

Sopyā’yogavippayoga-Sambhogānaṃ vasā tidhā.

সেই ভাব ও অনুভাবসমূহ উপযুক্তভাবে গ্রথিত হয়ে এই রতিকে পুষ্ট করে। সেই শৃঙ্গার রসও অযোগ, বিপ্রযোগ ও সম্ভোগের ভেদে তিন প্রকার।

357. ‘‘Yutyā’’iccādi. Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti, soyevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo.

৩৫৭. 'যুক্ত্যা' ইত্যাদি। সেই যথোক্ত ভাব ও অনুভাবসমূহ উপযুক্তভাবে—আলস্য, উগ্রতা ও জুগুপ্সা বর্জিত হয়ে যে শঙ্কা, ঔৎসুক্য আদি ভাব এবং তাদের ব্যঞ্জক তদনুরূপ অনুভাবসমূহ অযোগ আদি শৃঙ্গারে যেভাবে যেভাবে যুক্ত হয়, সেই রূপ যুক্তির দ্বারা গ্রথিত হয়ে এই রতিকে সম্যক পুষ্ট করে। এভাবেই পুষ্ট হয়ে তা 'শৃঙ্গার' নামক রসে পরিণত হয়। 'তাও তিন প্রকার'—এটাই সম্বন্ধ। সেখানে 'অযোগ' বলতে পূর্বে মিলিত না হওয়া এবং অনুরাগের কারণে মিলনপ্রত্যাশী নারী ও পুরুষের অমিলনকে বোঝায়। অত্যন্ত গভীর প্রেমযুক্ত উভয়ের বিচ্ছেদকে 'বিপ্রযোগ' বলে। প্রবল কামাবেশযুক্ত কামীদের দর্শন আদি মিলনকে 'সম্ভোগ' বলে।

357. Idāni [Pg.345] ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘yutyā’’iccādinā. Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti. Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ.

৩৫৭. এখন রতির পুষ্টির কারণ ও পুষ্টির প্রয়োগ দেখানোর জন্য বলা হয়েছে—'যুক্ত্যা' ইত্যাদি। সেই ভাব ও অনুভাবসমূহ—নির্দিষ্ট ব্যভিচারী ভাবসমূহের মধ্যে রতির অনুরূপ ব্যভিচারী ভাব এবং তার প্রকাশক অনুভাব—এই দুটি উপযুক্ত কারণবশত অযোগ, বিপ্রযোগ ও সম্ভোগ নামক তিন প্রকার শৃঙ্গারের অনুকূল অর্থে রতির বিরুদ্ধ আলস্য, উগ্রতা, জুগুপ্সা প্রভৃতি বর্জন করে শঙ্কা, ঔৎসুক্য আদি রতির অনুকূল ভাবসমূহের মাধ্যমে যথোপযুক্তভাবে কবিদের দ্বারা গ্রথিত হয়ে এই রতিকে পুষ্ট করে, অর্থাৎ তার প্রকাশের মাধ্যমে পূর্ণ ও সজ্জিত করে। এভাবে সজ্জিত রতিই 'শৃঙ্গার' নামক রস হয়। সাধারণভাবে নির্দিষ্ট শৃঙ্গার রসও অযোগ, বিপ্রযোগ ও সম্ভোগ নামক শৃঙ্গারের ভেদে তিন প্রকার হয়ে থাকে। সেখানে 'অযোগ' বলতে পূর্বে পারস্পরিক মিলনহীন এবং অভিনব অনুরাগের বলে মিলনপ্রত্যাশী নারী ও পুরুষের অমিলনকে বোঝায়। 'বিপ্রযোগ' বলতে মিলনের আতিশয্যে অত্যন্ত গভীর প্রেমযুক্ত নারী ও পুরুষের পারস্পরিক বিচ্ছেদকে বোঝায়। 'সম্ভোগ' বলতে প্রবল কামতৃষ্ণার বিশেষ বশে যুক্ত কামিনী ও কামুকের পারস্পরিক দর্শন আদি আস্বাদনকে বোঝায়। 'ভাব ও অনুভাব' এবং 'অযোগ, বিপ্রযোগ ও সম্ভোগ'—এভাবে বাক্য বিশ্লেষণ করতে হবে।

Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ [Pg.346] rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ.

এই অলঙ্কার গ্রন্থ রচনাকারী আচার্য সঙ্ঘরক্ষিত মহাস্থবির কর্তৃক পরম মধুর সদ্ধর্মরূপ অমৃতের লোভী শুদ্ধচিত্ত তপস্বীদের অন্য রসের অববোধে কোনো প্রয়োজন না থাকলেও, লৌকিক সেই সেই ব্যবহারে বিভ্রান্তি দূর করার জন্য শৃঙ্গার আদি নয় প্রকার রসের কেবল লক্ষণই প্রদর্শন করা হয়েছে। তদনুরূপ লক্ষ্যের (উদাহরণের) গ্রহণ না থাকলে লক্ষণের অববোধ স্পষ্ট হয় না। তাই উক্ত লক্ষণের অববোধের জন্য সেই সেই লক্ষণ বর্ণনার পর সেই সেই লক্ষ্যের মুখমাত্র (সংক্ষিপ্ত উদাহরণ) প্রদর্শন করা আবশ্যক। পূর্বে 'রাগান্ত অদ্ভুত সরোজমুখং ধরায়া' ইত্যাদি দ্বারা নির্দিষ্ট সম্ভোগ শৃঙ্গার রসাভাস অনুসারেই হাস্যাভাস আদি আটটি রসাভাসরূপ ভাবাভাস, বিভাভাবাস ও অনুভাবাস জানা যায় বলে শৃঙ্গার রসের লক্ষ্য (উদাহরণ) এভাবে জানা উচিত।

Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena;

Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ,Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti.

যিনি গীতস্বরে আকর্ষণ করে, নয়নরূপ রশ্মি দ্বারা বন্ধন করে এবং হস্ত ধারণের মাধ্যমে অবশ করে আমাকে সেই রূপ দুষ্কর কার্যে নিয়োজিত করেছিলেন, সেই ঐরন্দতী আজ ভাগ্যের জোরে আমার দ্বারা প্রাপ্ত হয়েছেন।

Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi, sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti.

গীতস্বরে—হস্তীদের গীতি প্রিয় হওয়ার কারণে গীতিধ্বনি দ্বারা আকর্ষণ করে নিজের সমীপে এনে; নয়নরশ্মিবন্ধন—নয়নরূপ হস্তী-আচার্যের রজ্জু দ্বারা বন্ধন করে; করগ্রহণে—হস্ত ধারণের মাধ্যমে, শুঁড় ধারণের মাধ্যমে; অবশ—ইচ্ছাধীন আচরণ রহিত ও পরবশ হস্তীর মতো; গীতস্বরে—নিজের লীলাযুক্ত গীতিধ্বনি দ্বারা আকর্ষণ করে নিজের সমীপে নিয়ে; নয়নরশ্মিবন্ধন—নিজের নয়নকান্তি দ্বারা প্রতিবদ্ধ করে; করগ্রহণে—হস্ত ধারণের মাধ্যমে; অবশ—ধৈর্যহীন ও মোহাচ্ছন্ন আমাকে যে কান্তা সেই রূপ দুষ্কর কার্যে নিয়োজিত করেছিলেন, সেই ঐরন্দতী নামক নাগকন্যা আজ ভাগ্যের জোরে আমার দ্বারা প্রাপ্ত বা লব্ধ হয়েছেন।

Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo [Pg.347] anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva.

এখানে গীতস্বর, নয়নরশ্মি ও করগ্রহণ নামক এই পদাবলী দ্বারা উদ্দীপন বিভাব দেখানো হয়েছে। নারীর জন্য পুরুষ এবং পুরুষের জন্য নারী আলম্বন হয় বলে 'সেই ঐরন্দতী আমার দ্বারা'—এর মাধ্যমে আলম্বন বিভাব দেখানো হয়েছে। 'আকর্ষণ করে, বন্ধন করে, অবশ'—এসবের দ্বারা কামের দ্বারা উদ্দীপিত স্থায়ীভাবরূপ রতি দেখানো হয়েছে। 'সেই রূপ দুষ্কর কার্যে নিয়োজিত করেছিলেন'—এর দ্বারা উৎসাহ আদি এবং 'আজ ভাগ্যের জোরে প্রাপ্ত পেয়েছি'—এর দ্বারা হর্ষ আদি ব্যভিচারী ভাব দেখানো হয়েছে। রতির বিরুদ্ধ নির্বেদ, আলস্য, উগ্রতা, জুগুপ্সা আদি ব্যভিচারী ভাব বর্জন করে উক্ত প্রকার বিভাবাদি প্রকাশকারী 'গীতস্বরে' ইত্যাদি রতিপ্রতীতির অনুরূপ প্রযুক্ত কবিপ্রয়োগসমূহ এখানে অনুভাব নামে অভিহিত হয়। নাটক আদি দর্শনীয় শাস্ত্রে অভিনয়ই অনুভাব। রমণীয় দেশ, রমণীয় কাল ও রমণীয় বেশভূষা আদি তাদের অভাবে রতি উৎপন্ন না হওয়ার কারণে সামর্থ্যবশত অনুমেয় হয়ে থাকে। এভাবে লক্ষণানুসারী লক্ষ্যের গ্রহণ সর্বত্র করা উচিত। এভাবে সৎকাব্য রচনার অর্থ অববোধকারী সকলের মনে উৎপন্ন প্রীতির কারণ হওয়ার কারণে কার্যোপচারবশত এই রচনা 'রস' নামে অভিহিত হয়। পরবর্তীতেও এভাবেই বুঝতে হবে।

Hassaṭhāyībhāva

হাস্য স্থায়ীভাব

358.

৩৫৮.

Vikārākatiādīhi,Attano’tha parassa vā;

Hāso niddā samālasya-Mucchādibyabhicāribhi;

Paripose siyā hasso,Bhiyyo’tthipabhutīna so.

বিকৃত আকৃতি আদি দ্বারা নিজের অথবা অপরের যে হাস্যের উদ্রেক হয়, তা নিদ্রা, আলস্য, মূর্ছা আদি ব্যভিচারী ভাবসমূহের দ্বারা পরিপুষ্ট হলে 'হাস্য' রস উৎপন্ন হয়। সেই হাস্য রস প্রধানত নারী প্রভৃতির মধ্যে বেশি দেখা যায়।

358. ‘‘Vikāre’’ccādi. Vikārākati desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi hāso cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe ādisaddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha pabhutisaddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti.

৩৫৮. 'বিকার' ইত্যাদি। বিকৃত আকৃতি বলতে দেশ, বয়স আদির বিপরীত কেশবিন্যাস আদি; তা যাদের আদি যেমন অন্য আকৃতি ধারণ করে নৃত্য করা আদি, সেই সব বিভাবের দ্বারা হাস্য বা চিত্তবিকাশ ঘটে। তাও নিজের সম্বন্ধীয় অথবা অপরের সম্বন্ধীয় হতে পারে। সেখানে যা বিভাবের সামর্থ্যবশতই অভিব্যক্ত হয়, তা আত্মস্থ (স্বগত)। কিন্তু যা বিভাব দর্শনে উৎপন্ন হলেও পুরুষের গম্ভীরতা আদি দ্বারা আচ্ছাদিত থেকে অন্য পুরুষের হাসির মাধ্যমে অভিব্যক্ত হয়, তা পরস্থ। সেই হাস্য নিদ্রা আদি ব্যভিচারী ভাবসমূহের দ্বারাই পুষ্ট হয়। অনুভাবের পক্ষে 'আদি' শব্দ দ্বারা অক্ষিস্পন্দন (চোখ পিটপিট করা) আদি গৃহীত হয়েছে। পরিপুষ্টি ঘটলে 'হাস্য' নামক রস উৎপন্ন হয়। সেই হাস্য প্রধানত নারী প্রভৃতির হয়ে থাকে—এটাই সম্বন্ধ। এখানে 'প্রভৃতি' শব্দ দ্বারা নীচ প্রকৃতির লোকদের গ্রহণ করা হয়েছে।

358. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha ‘‘vikāra’’iccādi. Vikārākatiādīhi desavayoliṅgānaṃ [Pg.348] viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so hāso ceto vikāsalakkhaṇo niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati hasso hasso nāma raso siyā, so hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ.

৩৫৮. এখন হাস্যরসের পরিপুষ্টির প্রকার দেখানোর জন্য 'বিকার' ইত্যাদি বলা হয়েছে। দেশ, বয়স ও লিঙ্গের বিপরীত বিকার ও আকৃতি ইত্যাদি দ্বারা, কেশবন্ধন, গতি, স্থিতি ইত্যাদি এবং নৃত্য, গীত ইত্যাদি দুই প্রকার আকৃতিসংজ্ঞক হেতুসমূহের দ্বারা নিজের অথবা অন্যের সম্বন্ধীয় চিত্তের বিকাশলক্ষণযুক্ত সেই হাস (হাসি) যখন নিদ্রা, তন্দ্রা, আলস্য, মূর্ছা ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব এবং নিদ্রা, তন্দ্রা, আলস্য, মূর্ছা, অক্ষিস্পন্দন ইত্যাদি অনুভাবের সাথে অত্যন্ত সম্বন্ধযুক্ত হয়ে সেই নিদ্রা, তন্দ্রা, আলস্য ও মূর্ছাসংজ্ঞক ব্যভিচারী ভাবসমূহের কারণে পরিপুষ্ট হয়, তখন তাকে 'হাস্য' নামক রস বলা হয়। সেই হাস্যরস প্রধানত নারী ও নীচ প্রকৃতির লোকদের মধ্যে হয়ে থাকে। 'বিকার ও আকৃতি' এবং 'তা যার আদি', 'নিদ্রা, তন্দ্রা, আলস্য ও মূর্ছা' এবং 'তা যাদের আদি সেই অক্ষিস্পন্দন ইত্যাদি অনুভাবসমূহ', 'তারা ব্যভিচারী ভাব' এবং 'নারী যাদের আদি সেই নীচ প্রকৃতিসমূহ'—এটাই বাক্যের অর্থ।

Hassappabheda

হাস্যের প্রকারভেদ

359.

৩৫৯.

Sitamiha vikāsinayanaṃ,Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ;

Madhurassaraṃ vihasitaṃ,Saṃsasirokampamupahasitaṃ.

এখানে (হাস্যের মধ্যে) বিকশিত বা প্রফুল্ল নয়নবিশিষ্ট হাসিকে 'সিত' (স্মিত) বলা হয়; যাতে সামান্য দাঁত দেখা যায় তা হলো 'হসিত'; মধুর শব্দযুক্ত হাসিকে 'বিহসিত' এবং কাঁধ ও মাথা কাঁপিয়ে যে হাসি তা হলো 'উপহসিত'।

360.

৩৬০.

Apahasitaṃ sañjala’kkhi,Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;

Dve dve hassā kathitā ce’saṃ,Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso.

অশ্রুপূর্ণ নয়নবিশিষ্ট হাসিকে 'অপহসিত' এবং ইতস্তত অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ বিক্ষিপ্ত করে যে হাসি তা 'অতিহসিত' নামে অভিহিত হয়। এই হাসিসমূহের মধ্যে যথাক্রমে শ্রেষ্ঠ (উত্তম), মধ্যম ও অধম পাত্রের জন্য দুটি দুটি করে হাসির কথা বলা হয়েছে।

359-360. Hasse bhedamāha ‘‘sita’’miccādinā. Iha hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā dijā dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha jalena assunā vattamānāni akkhīni [Pg.349] yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya kamaso yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati.

৩৫৯-৩৬০. হাস্যের প্রকারভেদ দেখানোর জন্য 'সিত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এখানে হাস্যের মধ্যে যার চোখ দুটি বিকশিত বা প্রফুল্ল হয় তা 'সিত'; যার সামান্য দাঁত দেখা যায় তা 'হসিত'। একইভাবে যার মধুর স্বর বা শব্দ থাকে তা 'বিহসিত'। কাঁধ ও মাথা কাঁপানোর সাথে যে হাসি তা 'উপহসিত'; জলের সাথে অর্থাৎ অশ্রুযুক্ত চোখ যার থাকে তা 'অপহসিত'। ইতস্তত প্রসারিত অঙ্গ-প্রত্যঙ্গবিশিষ্ট হাসিকে 'অতিহসিত' বলা হয়। এই সিত ইত্যাদির মধ্যে প্রথম থেকে শুরু করে যথাক্রমে উত্তম, মধ্যম ও অধম পাত্রের জন্য দুটি দুটি করে হাসির কথা বলা হয়েছে—এই হলো সম্বন্ধ। এটি প্রাচীন আচার্যদের দ্বারা বলা হয়েছে বলে জানা যায়।

359-360. Idāni hassabhedaṃ dasseti ‘‘sita’’miccādinā. Iha imasmiṃ hassavisaye vikāsinayanaṃ vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. Madhurassaraṃ madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. Saṃsasirokampaṃ aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. Sajalakkhi assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. Vikkhittaṅgaṃ aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. Esaṃ channaṃ kamaso kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.

৩৫৯-৩৬০. এখন হাস্যের প্রকারভেদ দেখানোর জন্য 'সিত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এখানে এই হাস্যবিষয়ে বিকশিত নয়ন অর্থাৎ প্রফুল্ল চোখবিশিষ্ট হাসিকে 'সিত' বলা হয়। সামান্য অলক্ষিত বা অল্প দৃশ্যমান দাঁতবিশিষ্ট হাসিকে 'হসিত' বলা হয়। মধুর স্বর বা মধুর নাদযুক্ত হাসিকে 'বিহসিত' বলা হয়। কাঁধ ও মাথা কাঁপানোসহ যে হাসি তা 'উপহসিত' নামে পরিচিত। অশ্রুপূর্ণ লোচন বা সজল চোখবিশিষ্ট হাসিকে 'অপহসিত' বলা হয়। অস্থানে হাত-পা ইত্যাদি অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ ইতস্তত ছড়ানোর কারণে বিক্ষিপ্ত অঙ্গবিশিষ্ট হাসিকে 'অতিহসিত' বলা হয়। এই ছয় প্রকার হাসির মধ্যে যথাক্রমে দুটি দুটি করে উত্তম, মধ্যম ও অধম পাত্রের বিষয়ে প্রাচীন আচার্যদের দ্বারা বলা হয়েছে। 'যার চোখ দুটি বিকশিত', 'যার দাঁত সামান্য অলক্ষিত বা অল্প দৃশ্যমান', 'যার স্বর মধুর', 'কাঁধ ও মাথা', 'কাঁধ ও মাথার কম্পন', 'তার সাথে যা বর্তমান', 'যার চোখ জলের সাথে বর্তমান'—এখানে অনুস্বারের আগমন হয়েছে। 'যার অঙ্গসমূহ বিক্ষিপ্ত'—এই হলো বাক্যার্থ। সিত ও হসিত—এই দুটি উত্তম পাত্রে; বিহসিত ও উপহসিত—এই দুটি মধ্যম পাত্রে; এবং অপহসিত ও অতিহসিত—এই দুটি অধম পাত্রে ঘটে থাকে। এভাবে সিত ইত্যাদি উপযুক্ত বিভাব ইত্যাদির সাথে প্রযুক্ত হয়ে রসদশা প্রাপ্ত হয়—এটাই অভিপ্রায়।

Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ –

হাস্যরসের উদাহরণ এভাবে জানা উচিত—

Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno,Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ;

Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ;

Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti.

যে নাগরাজ পূর্বে ধর্মকথায় প্রসন্ন হয়ে নিজের অমূল্য কণ্ঠমণি দ্বারাও পূজা করেছিলেন, তিনি নিজের অভিপ্রায় গোপনকারী নারীর কথায় অতুলনীয় মধুর স্বভাবের বিধুর পণ্ডিতকে হত্যা করার জন্য নিষ্ঠুর আমার প্রতি ভক্তি প্রদর্শন করেছিলেন।

Yo [Pg.350] purā pubbe dhamme tassa dhammakathane pasanno kaṇṭhamaṇinā api attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, so nāgarājā sabhāvaṃ attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā vacanena itthiyā vacanena asamadhuraṃ tulyarahitaṃ vidhuraṃ vidhurapaṇḍitaṃ hantuṃ vināsanatthaṃ pharuse caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā.

যিনি পূর্বে ধর্মে অর্থাৎ তাঁর ধর্মকথায় প্রসন্ন হয়ে নিজের অমূল্য কণ্ঠমণি দ্বারাও তাঁকে পূজা করেছিলেন, সেই নাগরাজ নিজের অভিপ্রায় গোপনকারী নারীর কথায় অর্থাৎ স্ত্রীর কথায় অতুলনীয় বা তুলনাহীন বিধুর পণ্ডিতকে হত্যা বা বিনাশ করার জন্য নিষ্ঠুর ও চণ্ড আমার প্রতি ভক্তি প্রদর্শন করেছিলেন। এখানে একই বিষয়ে নাগরাজের প্রসন্নতা ও বধের বিধান ইত্যাদি বিপরীত প্রবৃত্তি হলো আলম্বন বিভাব; প্রথমে অমূল্য ও প্রিয় বস্তু দ্বারা পূজিত হওয়া, বোধিসত্ত্বের অতুলনীয় ভাব, স্ত্রীর কথা গ্রহণ করা, তাঁর অভিপ্রায় না জানা এবং পূর্ণকের চণ্ডভাব (নিষ্ঠুরতা)—এই সমস্ত কথার দ্বারা উদ্দীপন বিভাব দেখানো হয়েছে। এদের দ্বারা উদ্দীপিত স্থায়ীভাবসংজ্ঞক হাস বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে। হাসির বিরোধী নির্বেদ ইত্যাদি বর্জিত হয়ে তন্দ্রা, আলস্য, সন্তোষ, অশ্রু, কম্পন ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব ও সাত্ত্বিক ভাবসমূহ এভাবে সামর্থ্যের সাথে দীপ্ত হয়েছে। তদনুরূপ বিভাব আদি প্রকাশক যথোক্ত বিপ্রয়োগসমূহ অনুভাব নামে অভিহিত হয়। হাস্যের প্রকারভেদে মধ্যম পাত্রের ক্ষেত্রে বক্তব্য হলেও এখানে হসিত ও উপহসিত—এই দুটি দেখতে হবে।

Karuṇāṭhāyībhāva

করুণারসের স্থায়ীভাব

361.

৩৬১.

Sokarūpo tu karuṇo-Niṭṭhapattiṭṭhanāsato;

Tatthā’nubhāvā rudita-Palayatthambhakādayo;

Visādālasyamaraṇa-Cintādī byabhicārino.

অনিষ্টের প্রাপ্তি এবং ইষ্টের নাশ থেকে উৎপন্ন শোকরূপ ভাবই হলো করুণ রস। সেখানে রোদন (কান্না), প্রলাপ, স্তম্ভ (স্তব্ধতা) ইত্যাদি হলো অনুভাব; এবং বিষাদ, আলস্য, মরণ, চিন্তা ইত্যাদি হলো ব্যভিচারী ভাব।

361. ‘‘Soke’’ccādi. Aniṭṭhassa puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca iṭṭhassa dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno sokarūpo [Pg.351] sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo.

৩৬১. 'শোক' ইত্যাদি। অনিষ্টের অর্থাৎ পুত্রবিয়োগ, দেশ থেকে বহিষ্কার ইত্যাদির প্রাপ্তি এবং ইষ্টের অর্থাৎ ধর্ম, ধন ইত্যাদির নাশ—তা থেকে উৎপন্ন বিভাবসমূহের দ্বারা সম্পন্ন শোকরূপ বা শোকস্বভাবযুক্ত ভাবই হলো করুণ রস। সেখানে উত্তম ব্যক্তিদের শোক পুত্রবিয়োগ ইত্যাদি অনিষ্টের প্রাপ্তি এবং ধর্ম ইত্যাদি ইষ্টের নাশ থেকে উৎপন্ন হয়। কিন্তু অধম বা নীচ ব্যক্তিদের শোক দেশ থেকে বহিষ্কার ইত্যাদি অনিষ্টের প্রাপ্তি এবং ধন ইত্যাদি ইষ্টের নাশ থেকে উৎপন্ন হয়। অন্যের ধন আদি নাশ হওয়ার কারণে কেবল উত্তম ব্যক্তিদেরই মহাকারুণিকতাবশত শোক উৎপন্ন হয়। অবশিষ্ট অংশ সহজবোধ্য। এখানে অনুভাব যথোপযুক্তভাবে নিরূপণ করা উচিত।

361. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti ‘‘soka’’iccādinā. Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā iṭṭhassa kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno sokarūpo tu sokasabhāvo pana karuṇo karuṇāraso nāma hoti. Tattha karuṇārase ruditapalayatthambhakādayo rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

৩৬১. এখন করুণারসের পরিপুষ্টির ক্রম দেখানোর জন্য 'শোক' ইত্যাদি বলা হয়েছে। অনিষ্টের প্রাপ্তি ও ইষ্টের নাশ থেকে অর্থাৎ পুত্রবিয়োগ, দেশত্যাগ ইত্যাদি অনিষ্টের উৎপত্তি এবং শীল ইত্যাদি বা ধন ইত্যাদি ইষ্ট বা প্রিয় বস্তুর বিনাশ—এই আলম্বন বিভাবসমূহের কারণে উৎপন্ন শোকরূপ বা শোকস্বভাবযুক্ত ভাবই করুণ রস নামে অভিহিত হয়। সেখানে করুণারসে রোদন, প্রলাপ, স্তম্ভ ইত্যাদি অনুভাব হয়ে থাকে। স্তম্ভ ইত্যাদির স্বরূপ পূর্বেই বলা হয়েছে। বিষাদ, আলস্য, মরণ, চিন্তা ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাবসমূহ সেই করুণারসেই ব্যভিচারী ভাব হিসেবে থাকে। এখানে পুত্রবিয়োগ ইত্যাদি অনিষ্টের প্রাপ্তি এবং শীলধর্ম ইত্যাদি ইষ্টের নাশের কারণে উত্তম ব্যক্তিদের শোক উৎপন্ন হয়; আর দেশত্যাগ ইত্যাদি অনিষ্টের প্রাপ্তি এবং ধন ইত্যাদি ইষ্টের নাশের কারণে নীচ বা অধম ব্যক্তিদের শোক উৎপন্ন হয়। অন্যের ধন আদি বিনাশের কারণে মহাকারুণিকতাবশত কেবল উত্তম ব্যক্তিদেরই শোক উৎপন্ন হয়। সেই বিষয়ে অন্য সাধারণ মানুষের সেই শোক উৎপন্ন হয় না। তাই যথোপযুক্তভাবে প্রয়োগ করা উচিত। 'শোকের রূপ বা স্বভাব', 'অনিষ্টের প্রাপ্তি', 'ইষ্টের নাশ', 'অনিষ্টের প্রাপ্তি ও ইষ্টের নাশ', 'রোদন, প্রলাপ ও স্তম্ভ', 'তা যাদের আদি', 'বিষাদ, আলস্য, মরণ ও চিন্তা', 'তা যাদের আদি'—এই হলো বাক্যার্থ। এই করুণারসের লক্ষ্য বা উদাহরণ এভাবে দেখতে হবে—

Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato [Pg.352] yo,Dhammena āsanamalaṃkurute jinova;

So assavālamavalambiya dāni nīto,Yakkhena lokatilako kurute kimekoti.

যিনি একশত এক রাজার দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বুদ্ধের ন্যায় ধর্মের দ্বারা (ধর্মকথার দ্বারা) আসন অলঙ্কৃত করতেন, লোকতিলক সেই বিধুর পণ্ডিত এখন যক্ষ কর্তৃক আকৃষ্ট হয়ে ঘোড়ার লেজ ধরে নিয়ে যাওয়া হচ্ছেন, তিনি এখন একা কী করছেন!

Yo ekasatarājapurakkhato rājūnaṃ ekasatena parivārito jino iva buddho iva dhammena madhuradhammakathanena āsanaṃ dhammāsanaṃ alaṃkurute sajjeti, lokatilako lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto so vidhurapaṇḍito yakkhena puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti.

যিনি একশত এক রাজার দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বুদ্ধের ন্যায় মধুর ধর্মকথার দ্বারা আসন অর্থাৎ ধর্মাসন অলঙ্কৃত বা সজ্জিত করতেন, জগতের প্রিয় হওয়ার কারণে লোকতিলক বা অলঙ্কারস্বরূপ সেই বিধুর পণ্ডিত যক্ষ পূর্ণক কর্তৃক আকৃষ্ট ও নীত হয়ে ঘোড়ার লেজ ধরে এখন একা কী করছেন! এখানে 'নীত' (নিয়ে যাওয়া) শব্দের দ্বারা প্রদর্শিত প্রিয় বস্তুর বিয়োগ হলো শোকের আলম্বন বিভাব। 'আকড্ড্হিতেকসতরাজে' ইত্যাদি সমগ্র বাক্যের দ্বারা উদ্দীপন বিভাব দেখানো হয়েছে এবং উদ্দীপিত শোকসংজ্ঞক স্থায়ীভাব, বিষাদ, আলস্য, চিন্তা ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব এবং রোদন, প্রলাপ, স্তম্ভ ইত্যাদি বিভাবাদি বোধক অনুভাবসমূহ বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা দীপ্ত হয়েছে।

Ruddaṭhāyībhāva

রৌদ্ররসের স্থায়ীভাব

362.

৩৬২.

Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi;

Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.

মাৎসর্য (হিংসা) ইত্যাদির দ্বারা ক্রোধ উৎপন্ন হলে এবং ত্রাস, মদ ইত্যাদির দ্বারা তা পরিপুষ্ট হলে এবং নয়নের আরক্ততা (চোখ লাল হওয়া) ইত্যাদিরূপ অনুভাবের দ্বারা তা প্রকাশিত হলে 'রৌদ্র' নামক রস উৎপন্ন হয়।

362. ‘‘Kodho’’iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena ādisaddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā.

৩৬২. 'ক্রোধ' ইত্যাদি সহজবোধ্য। এখানে প্রথম 'আদি' শব্দের দ্বারা অবিক্ষেপ (স্থিরতা), উপহাস ইত্যাদি বিভাব গ্রহণ করা হয়েছে; দ্বিতীয় 'আদি' শব্দের দ্বারা উগ্রতা, সম্ভ্রম ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব এবং তৃতীয় 'আদি' শব্দের দ্বারা ভ্রুকুটি করা, ঠোঁট কামড়ানো ইত্যাদি অনুভাব গ্রহণ করা হয়েছে।

362. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘kodho’’iccādinā. Kodho macchariyādīhi macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi tāsamadādīhi tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi [Pg.353] ca nayanāruṇatādīhi nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

৩৬২. এখন রৌদ্ররসের পরিপুষ্টির ক্রম দেখানোর জন্য 'ক্রোধ' ইত্যাদি বলা হয়েছে। মাৎসর্য, অবিক্ষেপ, উপহাস ইত্যাদি আলম্বন আদি বিভাবরূপ হেতুর দ্বারা ক্রোধ উৎপন্ন হলে এবং ত্রাস, মদ, উগ্রতা, সম্ভ্রম ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব এবং নয়নের আরক্ততা, ভ্রুকুটি, ঠোঁট কামড়ানো ইত্যাদি অনুভাবের কারণে পরিপুষ্ট হলে 'রৌদ্র' নামক রস উৎপন্ন হয়। 'মাৎসর্য যার আদি', 'ত্রাস ও মদ', 'তা যাদের আদি', 'নয়নসমূহ যা আরক্ত', 'তাদের ভাব', 'তা যার আদি'—এই হলো বাক্যার্থ।

Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

রৌদ্ররসের উদাহরণ এভাবে দেখতে হবে—

Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe,Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha;

Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto,Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti.

হে মানুষ! তুমি নরভক্ষক যক্ষ কর্তৃক ধৃত হয়েছ। ঘোড়ার লেজ ধরে নিজের নগরের দিকে আর তাকিও না। বেরম্ভ বায়ুর মুখে পতিত হয়ে যার সমস্ত অঙ্গ চূর্ণ-বিচূর্ণ হয়ে গেছে, সেই মৃত মানুষ কীভাবে পুনরায় জীবলোক দেখতে পাবে!

Bho manussabhakkhena yakkhena adhigatosi gahito asi, assassa vālamavalamba vāladhiṃ gahetvā idāneva puraṃ avekkha tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro macco manusso jīvalokaṃ sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti.

হে মানুষ! তুমি নরভক্ষক যক্ষ কর্তৃক আক্রান্ত হয়েছ, ধৃত হয়েছ। ঘোড়ার লেজ ধরে ঝুলে থেকে এখনই তোমার নগরের দিকে তাকাও, তোমার নগরকে অবলোকন করো। কারণ, বেরম্ভ বাতাসের (প্রবল ঝড়ের) মুখে চূর্ণ-বিচূর্ণ সর্বাঙ্গবিশিষ্ট, বেরম্ভ বাতাসের মুখোমুখি হয়ে চূর্ণীকৃত সমগ্র শরীরবিশিষ্ট মরণশীল মানুষ কীভাবে পুনরায় এই জীবলোক বা সত্ত্বলোক দেখতে পাবে? এখানে মাৎসর্য (কৃপণতা) প্রভৃতি বিভাব এবং ক্রোধ প্রভৃতি নামক স্থায়ীভাব বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে। অপরাধের কারণে তাদের দৈন্য প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব প্রকাশিত হয়েছে। সামগ্রিকভাবে চোখের লালচে ভাব প্রভৃতি অনুভাব সূচিত হয়েছে।

Vīraṭhāyībhāva

বীর স্থায়ীভাব

363.

৩৬৩.

Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito;

Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;

Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino.

প্রতাপ ও বিক্রম প্রভৃতি দ্বারা উৎপন্ন উৎসাহকে 'বীর' (বীররস) নামে অভিহিত করা হয়। যুদ্ধ, দান ও দয়ার সংযোগে এই বীররস তিন প্রকার হয়ে থাকে। সেখানে যুদ্ধ প্রভৃতিই অনুভাব এবং ধৃতি ও মতি প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব।

363. ‘‘Patāpi’’ccādi. Patāpo sattusantāpakārī tejo, vikkamo paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ [Pg.354] paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto ussāho rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, te yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti.

৩৬৩. ‘প্রতাপ’ ইত্যাদি। প্রতাপ হলো শত্রুকে সন্তপ্তকারী তেজ, বিক্রম হলো শত্রুরাজ্য আক্রমণ করা। প্রতিপক্ষের বল ও বিক্ষেপ প্রভৃতি যেসব বিভাব রয়েছে, তাদের দ্বারা উৎপন্ন এবং রসে পরিণত উৎসাহকে ‘বীররস’ নামে অভিহিত করা হয়। এই বীররস যুদ্ধ, দান ও দয়ার সংযোগে তিন প্রকার হয়ে থাকে— যুদ্ধবীর, দানবীর ও দয়াবীর। সেখানে যুদ্ধ করা প্রভৃতিই অনুভাব হয়ে থাকে। ধৃতি, মতি ও উগ্রতা প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব হয়ে থাকে।

363. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti ‘‘patāpa’’iccādinā. Patāpavikkamādīhi aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho vīroti vīrarasoti saññito kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso raṇadānadayāyogā yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. Te eva raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. Dhitimatyādayo dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

৩৬৩. এখন ‘প্রতাপ’ ইত্যাদি দ্বারা বীররসের ভেদ এবং পুষ্টির ক্রম প্রদর্শন করছেন। প্রতাপ ও বিক্রম প্রভৃতি দ্বারা—অন্য রাজাদের দণ্ডজনিত তেজস্বরূপ প্রতাপ, তাদেরই শত্রুরাজ্য আক্রমণরূপ বিক্রম এবং ফলভেদ ইত্যাদি দ্বারা উৎপন্ন উৎসাহকে কবিগণ কর্তৃক ‘বীর’ অর্থাৎ ‘বীররস’ নামে অভিহিত করা হয়েছে। এই বীররস যুদ্ধ, দান ও দয়ার সংযোগে—অর্থাৎ যুদ্ধ, ত্যাগ ও করুণার সংযোগরূপ হেতু দ্বারা তিন প্রকার হয়ে থাকে। সেই যুদ্ধ, দান ও দয়াই এখানে অনুভাব নামে পরিচিত। ধৃতি, মতি ও উগ্রতা প্রভৃতি—অর্থাৎ ধৃতি, মতি, উগ্রতা ও গর্ব প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব হয়ে থাকে। যুদ্ধবীর, দানবীর ও দয়াবীরের ভেদে বীররস তিন প্রকার হয়। বাক্য বিশ্লেষণ: প্রতাপ ও বিক্রম—এদের আদি যা; রণ, দান ও দয়া—এদের সাথে সংযোগ; তিন প্রকার ভেদ যার আছে; ধৃতি ও মতি—এদের আদি যা।

Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

বীররসের উদাহরণ এভাবে দ্রষ্টব্য—

Viññāpetvā kuveraṃ sumahati-Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ,Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃLakkhamādhāya jūte;

Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana-Muddhacca raññaṃ satamhā,Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃKo mame’ttha’tthi bhāroti.

কুবেরকে বুঝিয়ে এবং অতি বিশাল কুম্ভাণ্ড সেনাকেও একাকী ভীত করে, শ্রেষ্ঠ মণিরত্ন গ্রহণ করে, পাশাখেলায় লক্ষ মুদ্রা বাজি রেখে, কৌরব্য রাজাকে জয় করে এবং শত রাজার মধ্য থেকে শ্রেষ্ঠ মন্ত্রীকে ছিনিয়ে এনে, এখানে এনে সেই সুন্দরী যুবতীরত্নকে গ্রহণ করব। এতে আমার কী ভার (কঠিন কাজ) আছে?

Kuveraṃ [Pg.355] vessavaṇamahārājaṃ viññāpetvā bodhetvā sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova uttāsetvā bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā jūte akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ ādhāya ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā raññaṃ satamhā rājasambandhinā satena sacivaratanaṃ amaccaratanaṃ uddhacca uddharitvā etthānetvā suyuvatiratanaṃ sobhanaitthiratanaṃ ādiyissaṃ gaṇhissāmi, ettha yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā.

কুবের অর্থাৎ বৈশ্রবণ মহারাজকে বুঝিয়ে বা বোধিত করে, অতি বিশাল কুম্ভাণ্ড সেনাকেও একাকী ভীত করে অর্থাৎ ভয় সৃষ্টি করে, শ্রেষ্ঠ মণিরত্ন গ্রহণ করে, পাশাখেলায় (অক্ষক্রীড়ায়) লক্ষ মুদ্রা বাজি রেখে (স্থাপন করে), কৌরব্য রাজাকে জয় করে এবং শত রাজার মধ্য থেকে—রাজা সম্পর্কিত শত জনের মধ্য থেকে শ্রেষ্ঠ মন্ত্রীকে (অমাত্যরত্নকে) ছিনিয়ে এনে (উদ্ধার করে), এখানে এনে সুন্দরী যুবতীরত্নকে (শোভন স্ত্রীরত্নকে) গ্রহণ করব। এখানে উপরোক্ত বিষয়গুলোতে আমার কী কঠিন কাজ আছে? এখানে ‘এতে আমার কী ভার আছে’—এর দ্বারা উৎসাহ নামক স্থায়ীভাব প্রকাশিত হয়েছে। এর উৎপত্তি ও উদ্দীপনের কারণস্বরূপ স্ত্রীরত্ন গ্রহণের জন্য বিখ্যাত নাগরাজার প্রতাপ ও বিক্রম প্রভৃতি বিভাব এবং সেই সেই রূপ প্রকাশকারী কবি-বচনরূপ অনুভাব ‘বুঝিয়ে’ ইত্যাদি বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা প্রতিপাদিত হয়েছে। ‘অতি বিশাল কুম্ভাণ্ড সেনাকেও একাকী’ এবং ‘শত রাজার মধ্য থেকে শ্রেষ্ঠ মন্ত্রীকে ছিনিয়ে এনে’—এদের দ্বারা ধৃতি, উগ্রতা ও গর্ব প্রভৃতি এবং ‘কুবেরকে বুঝিয়ে’, ‘কৌরব্য রাজাকে ভীত করে’, ‘এখানে এনে’ ইত্যাদি দ্বারা মতি প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব প্রকাশিত হয়েছে। এই বিভাব, অনুভাব ও ব্যভিচারীভাবের দ্বারা যুদ্ধবীররস পুষ্ট হয়েছে বলে জানতে হবে। এই নিয়মেই দানবীর প্রভৃতিও বুঝতে হবে।

Bhayaṭhāyībhāva

ভয় স্থায়ীভাব

364.

৩৬৪.

Vikārisanasattādi-Bhayukkaṃso bhayānako;

Sedādayo’nubhāve’ttha,Tāsādī byabhicārino.

বিকৃত শব্দ ও প্রাণী প্রভৃতি দ্বারা উৎপন্ন ভয়ের চরম উৎকর্ষই হলো ভয়ানক রস। এখানে ঘাম প্রভৃতি অনুভাব এবং ত্রাস প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব।

364. ‘‘Vikāri’’ccādi. Vikāri asabhāvappavatto viruddho sano saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ [Pg.356] itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino.

৩৬৪. ‘বিকৃত’ ইত্যাদি। বিকৃত অর্থাৎ অস্বাভাবিকভাবে উৎপন্ন বিরুদ্ধ শব্দ এবং প্রাণী, এদের আদি যা—যেমন শূন্য অরণ্য প্রভৃতি, যা নারী ও নীচ প্রকৃতির লোকদের ক্ষেত্রে বিভাব হয়, অথবা গুরুজন প্রভৃতি যা উত্তমদের ক্ষেত্রে বিভাব হয়—তাদের দ্বারা উৎপন্ন স্বাভাবিক বা কৃত্রিম ভয়ের উৎকর্ষই হলো ‘ভয়ানক’ নামক রস। এখানে ঘাম, কম্পন ও পা কাঁপা প্রভৃতি অনুভাব এবং ত্রাস প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব।

364. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘vikāri’’ccādinā. Vikārisanasattādibhayukkaṃso pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. Ettha bhayānakarasavisaye sedādayo dāhasarīrakampanādayo anubhāvā kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. Tāsādī byabhicārino tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi.

৩৬৪. এখন ‘বিকৃত’ ইত্যাদি দ্বারা ভয়ানক রসের পুষ্টির ক্রম প্রদর্শন করছেন। বিকৃত শব্দ ও প্রাণী প্রভৃতি দ্বারা ভয়ের উৎকর্ষ—অর্থাৎ স্বাভাবিক অবস্থা থেকে চ্যুত বিকৃত ও বিরুদ্ধ বজ্রপাত ইত্যাদির শব্দ অথবা রাক্ষস প্রভৃতি প্রাণীরূপ বিভাবরূপ হেতু দ্বারা উৎপন্ন স্বাভাবিক বা কৃত্রিম ভয়-সংশ্লিষ্ট উৎকর্ষই হলো ভয়ানক রস। এখানে ভয়ানক রসের ক্ষেত্রে ঘাম প্রভৃতি—অর্থাৎ শরীরের দাহ ও কম্পন প্রভৃতি অনুভাব, যা কায়িক ও বাচনিক প্রয়োগস্বরূপ অনুভাব হয়ে থাকে। ত্রাস প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব—অর্থাৎ ত্রাস ও শঙ্কা প্রভৃতি এখানে ব্যভিচারীভাব হয়ে থাকে। বাক্য বিশ্লেষণ: শব্দ ও প্রাণী; এদের বিকৃতি আছে যাদের—তারা বিকৃত শব্দ ও প্রাণী; এদের আদি যা—যেমন শূন্য অরণ্য প্রভৃতি; তাদের দ্বারা উৎপন্ন ভয়—এখানে মধ্যপদলোপী সমাস; তার উৎকর্ষ; ঘাম আদি যার—যেমন কম্পন প্রভৃতি; ত্রাস আদি যার—যেমন শঙ্কা প্রভৃতি। নারী ও নীচ প্রকৃতির লোকদের ভয়ের হেতু হলো বিকৃত শব্দ ও প্রাণী প্রভৃতি, আর উত্তমদের ক্ষেত্রে গুরুজন প্রভৃতি।

Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ –

এখানে লক্ষ্য (উদাহরণ) এভাবে জানতে হবে—

Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī,Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā;

Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva,Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti.

দৃষ্টিরূপ অস্ত্রের পতনে কম্পমান হয়ে চারদিকে চক্রবাল পর্বত পর্যন্ত বিতাড়িত কুম্ভাণ্ড ও রাক্ষসদের সেনা, অশ্বপৃষ্ঠে আরূঢ় যাকে আপনার নগরের মতো বারবার দেখছিল, সেই আমিই পুর্ণক যক্ষ।

Diṭṭhisatthapatanena diṭṭhisallasampātanena paripphurantī kampamānā samantā parisamantato ācakkavāḷanagaṃ cakkavāḷapabbatāvadhi gamitā palāpitā kumbhaṇḍarakkhasacamū kumbhaṇḍarakkhasānaṃ [Pg.357] senā yaṃ assagataṃ assapiṭṭhe nisinnakaṃ bhoto bhavataṃ tumhākaṃ purī iva puriyā dassanamiva muhuṃ muhuṃ apassi khaṇe khaṇe apassittha, so ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti.

দৃষ্টিরূপ অস্ত্রের পতনে অর্থাৎ দৃষ্টিরূপ শল্য নিক্ষেপে কম্পমান হয়ে চারদিকে—চক্রবাল পর্বত পর্যন্ত বিতাড়িত (পলায়িত) কুম্ভাণ্ড ও রাক্ষসদের সেনা, অশ্বপৃষ্ঠে আরূঢ় (ঘোড়ার পিঠে বসা) যাকে আপনাদের নগরের মতো বারবার (ক্ষণে ক্ষণে) দেখছিল, সেই আমি পুর্ণক নামক যক্ষ। এখানে ‘দৃষ্টিরূপ অস্ত্রের পতনে’—এর দ্বারা দৃষ্টিরূপ অস্ত্র আরোপ এবং ‘সেই আমি পুর্ণক’—এর দ্বারা ভয় সৃষ্টির হেতুভূত বিরুদ্ধ প্রাণীরূপ বিভাব নির্দেশ করা হয়েছে। ‘বারবার দেখছিল’—এর দ্বারা রসাভিষিক্ত ভয়ের উৎকর্ষরূপ স্থায়ীভাব প্রকাশিত হয়েছে। ‘কুম্ভাণ্ড ও রাক্ষসদের সেনা চারদিকে চক্রবাল পর্বত পর্যন্ত বিতাড়িত হয়েছিল’—এর দ্বারা ত্রাস ও শঙ্কা প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব প্রকাশিত হয়েছে। ‘কম্পমান’—এর দ্বারা ঘাম ও কম্পন প্রভৃতি অনুভাব প্রদর্শিত হয়েছে।

Jigucchāṭhāyībhāva

জুগুপ্সা স্থায়ীভাব

365.

৩৬৫.

Jigucchā rudhirādīhi,Pūtyādīhi virāgato;

Bībhaccho khobhanu’bbegī,Kamena karuṇāyuto;

Nāsāvikunanādīhi,Saṅkādīhi’ssa posanaṃ.

রক্ত প্রভৃতি এবং পচা দুর্গন্ধযুক্ত কীট প্রভৃতি দ্বারা এবং বৈরাগ্য থেকে উৎপন্ন জুগুপ্সা (ঘৃণা) ক্রমে ক্ষোভন, উদ্বেগ ও করুণাযুক্ত হয়ে বীভৎস রস হয়। নাক কুঁচকানো প্রভৃতি অনুভাব এবং শঙ্কা প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব দ্বারা এর পুষ্টি ঘটে।

365. ‘‘Jigucchā’’iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā jigucchā garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti.

৩৬৫. ‘জুগুপ্সা’ ইত্যাদি। রক্ত ও নাড়িভুঁড়ি প্রভৃতি, পচা কীট প্রভৃতি এবং বৈরাগ্য থেকে উৎপন্ন জুগুপ্সা অর্থাৎ ঘৃণা ক্রমে ক্ষোভন (অস্থিরতা), উদ্বেগ ও করুণাযুক্ত হয়ে বীভৎস রস হয়। নাক কুঁচকানো ও মুখ ঢাকা প্রভৃতি অনুভাব এবং শঙ্কা ও আবেগ প্রভৃতি ব্যভিচারীভাব দ্বারা এই বীভৎস রসের পুষ্টি ঘটে।

365. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘jigucchā’’iccādinā. Rudhirādīhi rattantaguṇādīhi ca, pūtyādīhi pūtikimiādīhi ca, virāgato virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā kamena rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā khobhano [Pg.358] anavaṭṭhāno asamāhito ubbegī ubbegavā karuṇāyuto sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. Nāsāvikunanādīhi nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca saṅkādīhi ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi assa bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi casaddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ.

৩৬৫. এখন ‘জুগুপ্সা’ ইত্যাদি দ্বারা বীভৎস রসের পুষ্টির ক্রম প্রদর্শন করছেন। রক্ত প্রভৃতি—অর্থাৎ রক্ত ও নাড়িভুঁড়ি প্রভৃতি, পচা প্রভৃতি—অর্থাৎ পচা কীট প্রভৃতি এবং বৈরাগ্য—অর্থাৎ অনাসক্তি ভাব থেকে, এই তিনটি বিভাবরূপ হেতু দ্বারা উৎপন্ন জুগুপ্সা ক্রমে রক্ত প্রভৃতি তিনটি বিভাবের অনুক্রমে ক্ষোভন (অস্থিরতা বা অসমাহিত ভাব), উদ্বেগ (উদ্বেগযুক্ত) এবং করুণাযুক্ত (শোকের সাথে যুক্ত) হয়ে বীভৎস রস নামে অভিহিত হয়। নাক কুঁচকানো প্রভৃতি—অর্থাৎ নাক সঙ্কোচন ও মুখ ঢাকা প্রভৃতি অনুভাব এবং শঙ্কা প্রভৃতি—অর্থাৎ শঙ্কা ও আবেগ প্রভৃতি ব্যভিচারীভাবের দ্বারা এই বীভৎস রসের পুষ্টি ঘটে। রক্ত প্রভৃতি তিনটি পদে এবং ক্ষোভন প্রভৃতি তিনটি পদে অনুক্ত হলেও ‘চ’ (এবং) শব্দ যুক্ত করতে হবে, তাই ক্ষোভন প্রভৃতি তিনটির সাথে যুক্ত রসই বীভৎস রস বলে জানতে হবে। বাক্য বিশ্লেষণ: রক্ত আদি যার—যেমন নাড়িভুঁড়ি প্রভৃতি; পচা আদি যার—যেমন কীট প্রভৃতি; উদ্বেগ যার আছে—সে উদ্বেগযুক্ত; করুণার সাথে যুক্ত; নাকের বিকুনন অর্থাৎ সঙ্কোচন; তা আদি যার—যেমন মুখ ঢাকা প্রভৃতি; শঙ্কা আদি যার—যেমন আবেগ প্রভৃতি।

Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ –

এই বীভৎস রসের উদাহরণ এভাবে জানতে হবে—

Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake-Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā;

Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā-Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti.

পূর্ণক কর্তৃক সৃষ্ট যে যক্ষরা মানুষের কঙ্কালরূপ বলয় পরিধান করেছে, যারা হাতের তালুরূপ পল্লবকে কানের অলঙ্কার করেছে, সাপকে হারের মতো পরিধান করেছে, লাল রক্তরূপ কুঙ্কুমে লিপ্ত হয়ে মাথার খুলিরূপ পাত্রে চর্বি ও মদ পান করছে, তারা নগরে মদ্যপদের মতো দৃষ্ট হয়েছিল।

Puṇṇakena yakkhena nimmitā maccakaraṅkakaṅkanadharā manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino uttaṃsīkatapāṇipallavadharā matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino hārīkatantoragā muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā lohitakuṅkumehi rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā sīsakapālapātihi sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi vasāmajjaṃ vasāsaṅkhātasuraṃ pure abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā vidhurena paṇḍitena dhuttā viya nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca [Pg.359] ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā.

পুণ্ণক যক্ষ কর্তৃক সৃষ্ট, মরণশীল কঙ্কালের বলয় পরিহিত, মানুষের অস্থি দ্বারা নির্মিত হস্তের অলঙ্কারধারী, কর্ণে কচি পাতার ন্যায় হস্তপল্লব ধারণকারী, মস্তকে মালার ন্যায় হস্ততলরূপ পল্লব ধারণকারী, সর্পকে হারের ন্যায় পরিধানকারী, মুক্তার হারের ন্যায় মানুষের নাড়িভুঁড়ি রূপ সর্পের সাথে যুক্ত, লাল কুঙ্কুম অর্থাৎ রক্তরূপ কুঙ্কুমের প্রলেপ দ্বারা লিপ্ত এবং মাথার খুলিরূপ পাত্রে চর্বিরূপ মদ পানরত যে সমস্ত যক্ষ সম্মুখে উপস্থিত ছিল, সেই যক্ষদের বিদুর পণ্ডিত জুয়াড়িদের মতো বা নগরের মদ্যপদের মতো উপেক্ষা করেছিলেন। এখানে 'লাল কুঙ্কুমে লিপ্ত' এবং 'কর্ণে হস্তপল্লব ধারণকারী' ও 'সর্পকে হারের ন্যায় পরিধানকারী'—এসবের দ্বারা চিত্তের ক্ষোভের কারণস্বরূপ রক্তাদি বিভাব এবং 'মরণশীল কঙ্কালের বলয়' ও 'মাথার খুলিরূপ পাত্রে চর্বিরূপ মদ পানরত'—এসবের দ্বারা উদ্বেগের কারণস্বরূপ দুর্গন্ধাদি বিভাব প্রকাশিত হয়েছে। করুণাযুক্ত স্বভাবের কারণস্বরূপ বৈরাগ্য বিভাব, নাসিকা কুঞ্চিত করা ইত্যাদি অনুভাব, শঙ্কা ও আবেগ ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব এবং বীভৎস নামক স্থায়ী ভাব—এই সমস্তই বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা অনুমেয় বলে জানতে হবে।

Vimhayaṭhāyībhāva

বিস্ময় স্থায়ীভাব

366.

৩৬৬.

Atilokapadatthehi,Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;

Tassā’nubhāvā sedassu-Sādhuvādādayo siyuṃ;

Tāsāvegadhitippaññā,Honte’ttha byabhicārino.

অলৌকিক পদার্থসমূহের দ্বারা যে বিস্ময় উৎপন্ন হয়, তা-ই অদ্ভুত রস। তার অনুভাবসমূহ হলো ঘাম, অশ্রু, সাধুবাদ ইত্যাদি; এবং ত্রাস, আবেগ, ধৃতি ও প্রজ্ঞা এখানে ব্যভিচারী ভাব হয়।

366. ‘‘Ati’’ccādi. Atilokehi lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ vimhayo cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti.

৩৬৬. 'অতি' ইত্যাদি। অলৌকিক অর্থাৎ লোকোত্তর মায়াজাল, দিব্য গৃহ ও উদ্যান আদি পদার্থের দ্বারা উৎপন্ন এই বিস্ময় নামক চিত্তবিকাররূপ স্থায়ীভাবই 'অদভুত রস' নামে পরিচিত। ঘাম, অশ্রু, সাধুবাদ, রোমাঞ্চ ইত্যাদি তার অনুভাব এবং ত্রাস ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব হয়।

366. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ati’’iccādinā. Atilokapadatthehi lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ vimhayo cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo tassa abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā ettha [Pg.360] abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ.

৩৬৬. এখন 'অতি' ইত্যাদির মাধ্যমে অদ্ভুত রসের পুষ্টির ক্রম দেখাচ্ছেন। অলৌকিক পদার্থসমূহ অর্থাৎ জাগতিক নিয়ম অতিক্রম করে বিদ্যমান মায়াজাল, দিব্য ভবন, উদ্যান, বিমান আদি কারণস্বরূপ পদার্থের দ্বারা উৎপন্ন এই বিস্ময় নামক চিত্তের ব্যাপ্তিরূপ স্থায়ীভাবই 'অদ্ভুত রস' নামে অভিহিত হয়। ঘাম, অশ্রু, সাধুবাদ ইত্যাদি সেই অদ্ভুত রসের অনুভাব এবং ত্রাস, আবেগ, ধৃতি ও প্রজ্ঞা এখানে অদ্ভুত রসের বিষয়ে ব্যভিচারী ভাব হয়। 'অতিক্রান্তা লোকম্' (লোককে অতিক্রম করেছে), 'te ca te padatthā ca' (সেই সব পদার্থ), 'সাধু ইতি বাদঃ' (সাধু এই বাক্য), 'সেদশ্চ অশ্রু চ সাধুবাদশ্চ' (ঘাম, অশ্রু ও সাধুবাদ), 'te ādi yesaṃ' (রোমাঞ্চ ইত্যাদি যাদের আদি), এবং 'ত্রাসশ্চ আবেগশ্চ ধৃতিশ্চ প্রজ্ঞা চ' (ত্রাস, আবেগ, ধৃতি ও প্রজ্ঞা)—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

এই অদ্ভুত রসের উদাহরণ এভাবে দেখতে হবে—

Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane-Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā;

Nipātito tena avaṃsiropataṃ,Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti.

পুণ্ণক যক্ষ কর্তৃক আনীত অনেক প্রকার ভয়ানক পরিস্থিতিতে, নটের অভিনয়ের মতো অত্যন্ত নিশ্চল থেকে, সেই যক্ষ কর্তৃক পর্বত থেকে অধোমুখে নিক্ষিপ্ত হয়েও তিনি ভীত না হয়ে দৃষ্টিরূপ যষ্টি দ্বারা সেই পর্বতকে পরিমাপ করেছিলেন—আহা, কী আশ্চর্য!

So vidhurapaṇḍito puṇṇakena yakkhena naṭena iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya āhaṭanekabhiṃsanesu bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo tena puṇṇakena acalā saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito avaṃsiropataṃ adhosīsaṃ patanto asantasaṃ evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto taṃ pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā mini pamāṇamakāsi, aho acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito.

সেই বিদুর পণ্ডিত পুণ্যক যক্ষ কর্তৃক নটের মতো অনেক প্রকার বিকার প্রদর্শনকারী নাটকের ন্যায় আনীত অনেক প্রকার ভয়ানক পরিস্থিতিতে অত্যন্ত নিশ্চল ছিলেন। সেই পুণ্যক কর্তৃক ষাট যোজন উচ্চ কালাগিরি পর্বতের চূড়া থেকে অধোমুখে নিক্ষিপ্ত হয়েও তিনি ভীত না হয়ে, কোনো আশ্রয় না থাকা সত্ত্বেও ত্রাসহীনভাবে দৃষ্টিরূপ যষ্টি দ্বারা সেই পর্বতকে পরিমাপ করেছিলেন—আহা, কী আশ্চর্য! এখানে ভয়ের কারণ থাকা সত্ত্বেও ভীতি না হওয়া এবং সেখানে কোনো ব্যাকুলতা না থাকা জাগতিক স্বভাবের অতীত হওয়ায়, সেই ভয়ংকর পরিস্থিতিতে ত্রাসহীনতা এবং দৃষ্টি দ্বারা পর্বত পরিমাপের বর্ণনা দ্বারা অলৌকিক পদার্থরূপ বিভাব 'ভীত না হয়ে দৃষ্টিরূপ যষ্টি দ্বারা পরিমাপ করেছিলেন'—এর দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে। 'আহো' শব্দের দ্বারা এবং তার সামর্থ্য দ্বারা সাধুবাদ, ঘাম, অশ্রু ইত্যাদি অনুভাব প্রকাশিত হয়েছে। ত্রাস, আবেগ, ধৃতি ইত্যাদি ব্যভিচারী ভাব এবং বিস্ময় নামক স্থায়ীভাব সমগ্র বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে।

Samaṭhāyībhāva

শম স্থায়ীভাব

367.

৩৬৭.

Ṭhāyībhāvo [Pg.361] samo mettā-Dayāmodādisambhavo;

Bhāvādīhi tadu’kkaṃso,Santo santanisevito.

মৈত্রী, দয়া, প্রমোদ ইত্যাদি থেকে উৎপন্ন 'শম' হলো স্থায়ীভাব; ভাবাদির দ্বারা তার উৎকর্ষ হলে তা 'শান্ত রস' নামে অভিহিত হয়, যা সৎপুরুষদের দ্বারা সেবিত।

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ইতি সঙ্ঘরক্ষিত মহাস্বামীপাদ বিরচিত

Subodhālaṅkāre

সুবোধালঙ্কারে

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

রসভাবাবোধ নামক পঞ্চম পরিচ্ছেদ।

Subodhālaṅkāro samatto.

সুবোধালঙ্কার সমাপ্ত।

367. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Mettādisambhavo samo upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti.

৩৬৭. 'স্থায়ী' ইত্যাদি। মৈত্রী আদি থেকে উৎপন্ন 'শম' অর্থাৎ উপশম নামক স্থায়ীভাব হয়। তার অনুরূপ ভাব ও অনুভাবের দ্বারা যার উৎকর্ষ ঘটে, তা 'শান্ত রস' নামে অভিহিত হয় এবং তা সৎপুরুষদের দ্বারা সেবিত।

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ইতি সুবোধালঙ্কারের মহাস্বামী নামক টীকায়

Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo.

রসভাবাবোধ নামক পঞ্চম পরিচ্ছেদ।

367. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ṭhāyi’’ccādinā. Mettādayāmodādisambhavo mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto samo kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, bhāvādīhi byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi tadukkaṃso tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto santanisevito sādhūhi sevito santo santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ.

৩৬৭. এখন 'স্থায়ী' ইত্যাদির মাধ্যমে শান্ত রসের পুষ্টির ক্রম দেখাচ্ছেন। মৈত্রী, দয়া, প্রমোদ ইত্যাদি থেকে উৎপন্ন অর্থাৎ মৈত্রী, করুণা, প্রীতি আদি বিভাবের দ্বারা সমুৎপন্ন 'শম' নামক কায় ও চিত্তের উপশমই স্থায়ীভাব। ব্যভিচারী ভাবাদির দ্বারা এবং সেই শমের অনুরূপ ব্যভিচারী ভাব ও অনুভাবের দ্বারা যার উৎকর্ষ ঘটে, সেই স্থায়ীভাবের উৎকর্ষযুক্ত এবং সৎপুরুষদের দ্বারা সেবিত রসই 'শান্ত রস' নামে অভিহিত হয়। 'মৈত্রী চ দয়া চ মোদশ্চ' (মৈত্রী, দয়া ও প্রমোদ), 'te ādayo yesam' (তারা যাদের আদি), 'tehi sambhavo yassa' (তাদের দ্বারা যার উৎপত্তি), 'tassa ukkaṃso assa santassa' (এই শান্ত রসের উৎকর্ষ), এবং 'sataṃ nisevito' (সৎপুরুষদের দ্বারা সেবিত)—এই হলো বাক্য বিশ্লেষণ।

Assa [Pg.362] santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

এই শান্ত রসের উদাহরণ এভাবে দেখতে হবে—

Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante,Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ;

Yakkhe vicālayati nocali īsakampi,Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti.

সিংহ ও হস্তীসমূহ ভয়ানকভাবে নিকটে আসলেও, সর্প শরীর বেষ্টন করলেও, এবং মদমত্ত হস্তী যেমন বংশঝাড়কে কম্পিত করে, তেমনি যক্ষ কালাগিরি পর্বতকে কম্পিত করলেও বিদুর পণ্ডিত শান্তি (নির্বাণ) প্রাপ্ত ব্যক্তির মতো অত্যন্ত মধুর স্বভাবের কারণে সামান্যতমও বিচলিত হননি।

Kesarikarīsu sīhahatthīsu entesu api bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi nāge veṭhayantepi nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati madagaḷitahatthimhi cālente iva yakkhe puṇṇake nagaṃ kāḷāgiripabbataṃ vicālayatipi anekappakāre cālentepi vidhuro paṇḍito santiṃ gatova nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya īsakampi appakampi madhurā bhāvā api madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā.

সিংহ ও হস্তীসমূহ ভয়ানকভাবে নিকটে আসলেও, সর্প শরীর বেষ্টন করলেও (এখানে জাতি অর্থে একবচন ব্যবহৃত হয়েছে), মদমত্ত হস্তী যেমন বংশঝাড়কে কম্পিত করে, তেমনি পুণ্যক যক্ষ কালাগিরি পর্বতকে নানাভাবে কম্পিত করলেও বিদুর পণ্ডিত শান্তিপ্রাপ্ত ব্যক্তির মতো অর্থাৎ নির্বাণকে আলম্বন করার কারণে ফলসমাপত্তি লাভকারীর মতো অথবা দৃষ্টধর্ম-নির্বাণরূপ নিরোধসমাপত্তি লাভকারীর মতো সামান্যতমও বিচলিত হননি, এমনকি তাঁর মধুর স্বভাব থেকেও চ্যুত হননি, উপবিষ্ট স্থান থেকে নড়ে যাওয়া তো দূরের কথা—এই হলো অভিপ্রায়। এখানে ধাবন, রোদন, কম্পন ইত্যাদির কারণস্বরূপ সিংহাদির আগমন, সর্পবেষ্টন, পর্বতকম্পন ইত্যাদি বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও নির্বিকার থাকার কারণে 'শান্তিপ্রাপ্ত'—এর দ্বারা শান্ত রসের প্রকৃত স্বরূপ হিসেবে নবম স্থায়ীভাব প্রদর্শিত হয়েছে। এর উৎপত্তি ও উদ্দীপনের কারণস্বরূপ মৈত্রী, দয়া, প্রমোদ আদি বিভাব সামর্থ্য দ্বারা প্রদর্শিত হয়েছে। ধৃতি, মতি, স্মৃতি ইত্যাদি তার অনুরূপ ব্যভিচারী ভাব এবং সেই প্রকার অনুভাবসমূহ 'আসলে, বেষ্টন করলে, কম্পিত করলে'—এর দ্বারা এবং সমগ্র বাক্যের সামর্থ্য দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে বলে জানতে হবে।

Iti subodhālaṅkāranissaye

ইতি সুবোধালঙ্কারনিস্সয়ে

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

রসভাবাবোধ নামক পঞ্চম পরিচ্ছেদ।

Subodhālaṅkāraṭīkā samattā.

সুবোধালঙ্কারটীকা সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi