Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

សូមនមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះមានព្រះភាគ អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គនោះ។

Subodhālaṅkāraṭīkā

សុពោធាលង្ការដីកា

Ganthārambhakathā

គន្ថារម្ភកថា

Yo [Pg.1] pādanīrajavarodararādhitena,Lokattayena’vikalena nirākulena;

Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ,Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ.

ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយបង្គំបង្ឱនកាយចំពោះព្រះមុនីន្ទ ព្រះអង្គគួរដល់ការថ្វាយបង្គំ ដែលលោកទាំងបី មិនមានខ្វះចន្លោះ មិនមានវឹកវរ បូជាហើយដោយលម្អងធូលីព្រះបាទដ៏ប្រសើរ ញ៉ាំងភាពមិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាននៃព្រះអង្គឲ្យដឹងច្បាស់។

Patto sapattavijayo jayabodhimūle,Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena;

Sattāpasatta vipulāmalasagguṇassa,Saddhammasāraratanassa namatthu tassa.

សូមនមស្ការចំពោះព្រះសទ្ធម្មសាររតនៈនោះ ដែលមានគុណដ៏ធំទូលាយឥតមន្ទិល ដែលសត្វទាំងឡាយបានពឹងផ្អែកហើយ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឈ្នះសត្រូវ ដល់នូវឋានៈជាព្រះធម្មរាជ នាទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សជ័យ ដោយសារការអនុគ្រោះនៃព្រះធម៌ណា។

Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa,Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa;

Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi,Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ.

ខ្ញុំព្រះករុណា សូមគោរពថ្វាយបង្គំដោយត្បូង ចំពោះព្រះសង្ឃក្រុមដ៏ឧត្តមនោះ ដែលជាអ្នកដល់នូវភាពជាភាជនៈទ្រទ្រង់នូវគុណដ៏ល្អ និងព្រះធម្មរតនៈដ៏មានតម្លៃមហាសាលនោះ ដែលជនទាំងឡាយឱនក្បាលគោរពកោតក្រែង។

Ye’nantatantaratanākaramanthanena,Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā;

Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

ព្រះគ្រូទាំងឡាយណា ដែលកូរនូវសមុទ្រគឺគម្ពីរធម៌ដ៏រកទីបំផុតគ្មាន ដោយភ្នំគឺព្រះញាណដ៏ប្រសើរ ហើយបានសម្រេចនូវធម៌ដ៏មានសារៈដូចជាទឹកអម្រឹត ខ្លួនឯងមានសេចក្តីសុខផង ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យមានសេចក្តីសុខផង ព្រះគ្រូទាំងឡាយនោះ ដែលជាអ្នកធ្ងន់ដោយគុណ សូមឲ្យមានជ័យជម្នះដល់ខ្ញុំ។

1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda

១. ទោសាវពោធៈ បរិច្ឆេទទី ១

Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā

រតនត្តយប្បណាមវណ្ណនា

1.

១.

Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī;

Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.

ព្រះវាចាដ៏ស្រស់ស្អាត ដែលកើតអំពីផ្ទៃនៃព្រះវក្ត្រដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះមុនីន្ទ ជាទីពឹងនៃសត្វទាំងឡាយ សូមញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាឲ្យរីករាយ។

1. Athāyaṃ [Pg.2] ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘muninde’’ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati.

១. លំដាប់នោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យនេះ កាលចង់តែងនូវលក្ខណៈនៃការចងក្រង ដែលជាឧបាយនៃសេចក្តីនោះ ព្រោះមានហឫទ័យប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ ដោយបានឃើញនូវសេចក្តីវិនាសរាប់រយយ៉ាង ដែលកើតឡើងដល់ពួកកុលបុត្រអ្នកបួសថ្មី ដែលប្រកបដោយទោសគឺការមិនបានធ្វើទុកមុន និងការមិនបានសិក្សាជាប់លាប់ជាប្រក្រតី ដែលវៀរចាកឧបាយដទៃ និងមានការព្យាយាមដែលនាំឲ្យអន្តរាយដល់កិច្ចការ ដើម្បីសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នា ទើបសម្តែងនូវការរលឹកចំពោះព្រះសទ្ធម្មទេវតាដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយជាមុនសិន ដោយពាក្យថា «មុនិន្ទេ» ជាដើម។ សួរថា៖ ពាក្យថា «ចង់តែងនូវលក្ខណៈនៃការចងក្រង» នោះ តើការធ្វើលក្ខណៈក្នុងទីនេះមានប្រយោជន៍អ្វី ព្រោះសូម្បីតែជនទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឃើញលក្ខណៈ ក៏ឃើញតែងសេចក្តីបានដែរឬ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ តែថាការតែងរបស់ជនទាំងនោះ ប្រៀបដូចជាអក្សរដែលខ្ទុះដង្កូវស៊ី (ដោយចៃដន្យ) ឬក៏ពួកគេត្រូវធ្វើតាមការណែនាំរបស់អ្នកចេះដឹង ឬក៏ពួកគេធ្លាប់បានសិក្សាគម្ពីរពីមុនមក ទើបអាចធ្វើបាន គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ការភ្ជាប់បទថា «វាណី មយ្ហំ មនំ បីណយតំ» (សូមព្រះវាចាញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំឲ្យរីករាយ)។ ពាក្យថា «វាណី» នេះ សំដៅយកទេវតាមួយអង្គដែលមាននាមមួយទៀតថា ព្រះនាងសរស្វតី នាងមានពណ៌សសុទ្ធ គង់នៅលើផ្ទៃផ្កាឈូកសដែលជាគ្រឿងសម្រេចប្រយោជន៍តាមប្រាថ្នា នេះជាលទ្ធិរបស់លោក។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា «វាណី» នេះ សំដៅយកព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ ដែលជាទីពឹងតែមួយគត់ក្នុងការសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាដោយមិនមានឧបសគ្គ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទេវតានេះត្រូវបានឧបមាឡើង។ ក្នុងន័យនោះ ក្នុងលោកតែងយល់ថា ការកើតឡើងនៃព្រះនាងសរស្វតី ញ៉ាំងចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យរីករាយ ប៉ុន្តែការរីករាយនៃចិត្តដោយសារព្រះសទ្ធម្មទេវតានោះ គឺការញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃទីពឹងដ៏ច្រើនដែលមានប្រយោជន៍ឥតដាច់ ដែលមិនមានទោសទាំងពួង និងស្អាតស្អំក្រៃលែង។ ហើយដោយសារការរីករាយនោះ សេចក្តីស្ងប់កាយស្ងប់ចិត្ត (បស្សទ្ធិ) ក៏កើតឡើង ដោយសារសេចក្តីស្ងប់នោះ សេចក្តីសុខក៏កើតឡើង ដោយសារសេចក្តីសុខនោះ សមាធិក៏កើតឡើង ព្រោះមានសមាធិជាហេតុ ការដឹងច្បាស់តាមពិតក៏កើតឡើង នាំឲ្យសេចក្តីប្លែកៗនៃពាក្យនិងសេចក្តីដ៏វិចិត្រជាច្រើន លេចឡើងដោយងាយ ពីនោះមក ការសម្រេចប្រយោជន៍តាមប្រាថ្នាក៏កើតមានឡើង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យទើបប្រាថ្នានូវសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះព្រះសទ្ធម្មនោះ ដោយវង្កវុត្តិ (ពាក្យអធិប្បាយដោយវៀចវេរ)។

Kiṃvisiṭṭhoccāha [Pg.3] ‘‘muninde’’ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā munindo, sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ munindasaddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva munindavadanaṃ, ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha sambhavena pavattiyā, uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ iccādi. Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato.

សួរថា ព្រះវាចានោះមានលក្ខណៈពិសេសដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា «មុនិន្ទេ» ជាដើម។ ព្រះអង្គណាដឹងច្បាស់នូវលោកទាំងពីរ ព្រះអង្គនោះឈ្មោះថា «មុនី»។ ព្រះអង្គណាទ្រង់ញ៉ាំងភាពជាធំដ៏ប្រសើរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីទាំងពួង ព្រះអង្គនោះឈ្មោះថា «ឥន្ទៈ»។ ព្រះអង្គជាមុនីផង ជាឥន្ទៈផង ឈ្មោះថា «មុនិន្ទៈ» ឬព្រះអង្គជាធំជាងពួកមុនី ឈ្មោះថា «មុនិន្ទៈ» គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះជាសញ្ញាដែលកើតឡើងដោយមានហេតុរបស់ព្រះអង្គ។ សូម្បីតែកាលដែលសព្ទវវេចនៈដទៃទៀតមាននៅឡើយ តែសព្ទថា «មុនិន្ទៈ» នេះ ជាសព្ទសម្តែងនូវសេចក្តីដែលកវីប្រាថ្នាចង់បានដោយចំណែកមួយ និងជាគ្រឿងជួយសម្រួលដល់ភាពសមគួរ ព្រោះថា ព្រះអង្គណាទ្រង់ញ៉ាំងភាពជាធំដ៏ប្រសើរ សូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលមានភាពជាធំដ៏ប្រសើរក្នុងពួកមុនី ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយការដឹងនូវលោកទាំងពីរ ព្រះអង្គនោះរមែងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរីករាយដោយភាពជាហេតុក្នុងទីនេះ នេះជាការសមគួរពិតប្រាកដ ហើយរមែងជួយសម្រួលដល់ភាពសមគួរនៃបទដទៃទៀតដែរ។ ព្រោះថា ព្រះវាចាដ៏ស្រស់ស្អាតដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃព្រះវក្ត្រដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះអង្គបែបនោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបជាទីពឹង ព្រោះហេតុនោះ ទើបញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ។ ព្រះវក្ត្ររបស់ព្រះអង្គនោះ ឈ្មោះថា «មុនិន្ទវទនៈ» ព្រះវក្ត្រនោះប្រៀបដូចជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា «អម្ពោជៈ»។ ឬមួយ ព្រះវក្ត្រនោះឯង ឈ្មោះថា «អម្ពោជៈ» គឺផ្កាឈូក ដោយធម៌មានការប្រកបដោយសិរីជាដើម។ ផ្ទៃនៃផ្កាឈូកនោះ ឈ្មោះថា «គព្ភៈ»។ ព្រោះការកើតឡើង ឬការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃនោះ ទើបឈ្មោះថា «សុន្ទរី» គឺទេវតាដែលមិនមានទោស។ ចំណែកឯព្រះវាចាវិញ មិនមានប៉ះពាល់ដោយទោសបន្តិចបន្តួចឡើយ ទើបឈ្មោះថា មិនមានទោស ដូចដែលនឹងពោលខាងមុខថា «គុណាលង្ការសំយុត្តា» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទេវតានេះទើបជាទីពឹងរបស់សត្វទាំងឡាយ ព្រោះជាអ្នកនាំមកនូវគុណវិសេសមានបដិភាណជាដើម។ ចំណែកឯព្រះវាចាវិញ ជាទីពឹងដ៏ក្រៃលែង ព្រោះការការពារនូវឧបទ្រពទាំងពួង និងការញ៉ាំងប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខទាំងពួងឲ្យសម្រេច។ ក្នុងទីនេះ មិនមានការផ្លាស់ប្តូរលិង្គឡើយ ព្រោះជាសភាវនបុំសកលិង្គ។ ពាក្យថា «មយ្ហំ» (របស់ខ្ញុំ) ជាឯកវចនៈ សម្តែងនូវភាពមិនមានមានះរបស់ខ្លួន នេះជាអាចារ្យរបស់សប្បុរស។ នេះជាអភិន្នបទសិលេសៈ ព្រោះមិនមានការប្រើប្រាស់សព្ទដែលប្លែកគ្នាក្នុងទីទាំងពួង។ សិលេសៈនេះ រមែងជួយសម្រួលដល់សិរីក្នុងទីទាំងពួងដោយវង្កវុត្តិ ដូចដែលនឹងពោលខាងមុខថា «សិលេសៈ រមែងជួយសម្រួលដល់សិរីដ៏ក្រៃលែងក្នុងវង្កវុត្តិទាំងឡាយ»។ នេះជាការអធិប្បាយសេចក្តីដោយសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯការអធិប្បាយដោយពិស្តារ រមែងអាចអធិប្បាយបានច្រើនបែបយ៉ាង ប៉ុន្តែបើធ្វើដូច្នោះ គម្ពីរនឹងធំពេក ព្រោះហេតុនោះ ទើបយល់ព្រមយកតែវិធីនេះប៉ុណ្ណោះ។

1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo [Pg.4] sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ, visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva.

១. ព្រះមហាសាមីព្រះនាមសង្ឃរក្ខិតៈ ជាព្រះគន្ថការាចារ្យដ៏វិចិត្រក្រៃលែង មានបញ្ញាស្អាតស្អំជាទីត្រេកអរ កាលសោយនូវសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីរីករាយដ៏ច្រើនដែលកើតឡើងដោយការយល់ដឹងនូវគម្ពីរទាំងពួងនិងព្រះត្រៃបិដក ព្រោះការប្រព្រឹត្តិ (បដិបត្តិ) និងការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធ) នៃសាសនាទាំងពីរ មានការសិក្សា (បរិយត្តិ) ជាឫសគល់ ទើបយល់ឃើញថា «ធ្វើម្តេចហ្នឹងអាចញ៉ាំងសប្បុរសឲ្យរីករាយបាន» ដោយការដឹងនូវសេចក្តីនៃបរិយត្តិនោះដោយប្រការណាមួយ កាលចាប់ផ្តើមតែងនូវគម្ពីរនេះដែលជាឧបាយនៃការសម្រេចនូវបរិយត្តិនោះ ដើម្បីរក្សានូវអាចារ្យរបស់សប្បុរស គឺការធ្វើសេចក្តីនមស្ការចំពោះទេវតាដែលជាទីគោរពក្នុងខាងដើមគម្ពីរ និងជាហេតុឲ្យគម្ពីរដែលប្រាថ្នាសម្រេចទៅដោយមិនមានអន្តរាយ ទើបសម្តែងនូវការរលឹកចំពោះទេវតាជាទីគោរព និងសម្តែងនូវឈ្មោះ សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង វិធីនៃការតែង និងប្រយោជន៍ ដែលជាគ្រឿងការពារនូវជនអ្នកជំទាស់នឹងការចាប់ផ្តើមតែងគម្ពីរដទៃ ដោយពោលនូវគាថា ៣ គឺ «មុនិន្ទវទនម្ភោជ...បេ... បរិស្សមោ»។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ គាថាទី ១ សម្តែងនូវការនមស្ការព្រះរតនត្រ័យដែលជាទេវតាជាទីគោរព គាថាទី ២ ហាមឃាត់នូវជនអ្នកជំទាស់នឹងការចាប់ផ្តើម គាថាទី ៣ សម្តែងនូវឈ្មោះជាដើម។ ព្រោះថា ការសម្តែងនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះធម្មរតនៈទាំងអស់របស់ខ្លួន ដោយឧបាយនៃការប្រាថ្នានូវការញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយនៃព្រះពុទ្ធវចនៈគឺបរិយត្តិដែលអាស្រ័យនូវលោកុត្តរធម៌។ ក៏សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះធម៌នោះ រមែងសម្រេចសូម្បីក្នុងព្រះពុទ្ធនិងព្រះសង្ឃ ព្រោះមិនវៀរចាកព្រះធម៌នោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបសម្តែងនូវការនមស្ការចំពោះព្រះរតនត្រ័យដោយវង្កវុត្តិ។ ព្រោះការនមស្ការនោះ ដោយអត្ថ គឺកុសលចេតនាដែលញ៉ាំងកិច្ចការនមស្ការឲ្យសម្រេច។ ផលក្នុងទីនេះ គឺដូចដែលបានពោលមកហើយខាងលើ។

Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkārasaddena [Pg.5] ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkārasaddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkārasaddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkārasaddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti.

មួយវិញទៀត ពួកអ្នកជំទាស់ដែលពោលថា «កាលដែលគម្ពីរអលង្ការៈទាំងឡាយមានគម្ពីររាមសម្មៈជាដើមមានស្រាប់ហើយ ការតែងគម្ពីរអលង្ការៈនេះ ប្រៀបដូចជាការកិនម្សៅដែលកិនរួចហើយ (ធ្វើការងារដែលគេធ្វើរួចហើយ)» ត្រូវបានហាមឃាត់ដោយពាក្យនេះថា «គម្ពីររាមសម្មៈជាដើមទាំងនោះ ទោះបីជាមានពិតមែន តែពួកអ្នកប្រើប្រាស់ភាសាមគធៈសុទ្ធ មិនបានប្រើប្រាស់ឡើយ»។ ព្រោះថា ផលនៃការបដិសេធនោះ គឺភាពមិនមានទោសនៃគម្ពីរនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសព្ទថា «អលង្ការៈ» ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវសទ្ទាលង្ការៈនិងអត្ថាលង្ការៈ កាលពោលនូវឈ្មោះគឺសញ្ញាដែលហៅថា រូបកាយនៃគម្ពីរ និងសេចក្តីដែលត្រូវសម្តែងមានសទ្ទាលង្ការៈជាដើមនៃសព្ទថា «អលង្ការៈ» នោះ ថាជាភាសាមគធៈសុទ្ធ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទដ៏សមគួរដែលជាវិសេសនៈនៃសព្ទថា «អលង្ការៈ» ព្រោះដឹងថា ភាពជាប្រយោជន៍នៃព្រះពុទ្ធវចនៈ រមែងមានដោយវោហារភាសាមគធៈ ទើបសម្តែងនូវវិធីនៃការតែង និងប្រយោជន៍ដែលហៅថា ការតាក់តែងអលង្ការៈ ដោយសព្ទថា «អលង្ការៈ» នេះឯង ព្រោះការប្រព្រឹត្តិទៅនៃគម្ពីរអលង្ការៈ អាស្រ័យនូវអត្ថាលង្ការៈជាដើម។

Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi–

ចំណែកឯសេចក្តីទាក់ទង (សម្ព័ន្ធ) ដែលមានលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្រេចនិងគ្រឿងធ្វើឲ្យសម្រេច នៃគម្ពីរនិងប្រយោជន៍ទាំងឡាយ សូម្បីតែខ្លួនឯង ក៏ឈ្មោះថាបានពោលរួចហើយ ដោយគ្រាន់តែការសម្តែងនូវគម្ពីរនិងប្រយោជន៍ដែលជាទីពឹងនៃសេចក្តីទាក់ទងនោះ ព្រោះអាស្រ័យនូវគម្ពីរនិងប្រយោជន៍នោះ។ ដូចដែលបានពោលទុកថា៖

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

«គម្ពីរផង ប្រយោជន៍ផង ទាំងពីរនេះជាទីពឹងនៃសេចក្តីទាក់ទង កាលពោលនូវគម្ពីរនិងប្រយោជន៍នោះឯង សេចក្តីទាក់ទងដែលអាស្រ័យនូវគម្ពីរនិងប្រយោជន៍នោះ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលរួចហើយដែរ។»

Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti.

សេចក្តីនៃគាថានោះថា៖ គម្ពីរផង ប្រយោជន៍ផង ទាំងពីរដែលជាទីពឹងនៃសេចក្តីទាក់ទង គឺជារបស់ទ្រទ្រង់នូវសេចក្តីទាក់ទង ត្រូវបានពោលហើយ ដោយការសម្តែងនូវរបស់ទាំងពីរនោះឯង សូម្បីតែសេចក្តីទាក់ទងនោះ ដែលអាស្រ័យនូវរបស់ទាំងពីរនោះ ហើយប្រព្រឹត្តិទៅ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលរួចហើយដែរ។

Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi –

ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការពោលនូវឈ្មោះ គឺដើម្បីភាពងាយស្រួលក្នុងការហៅប្រើប្រាស់ ចំណែកឯការពោលនូវសេចក្តីដែលត្រូវសម្តែងជាដើម គឺដើម្បីសម្តែងនូវភាពគួរកាន់យកនៃគម្ពីរទាំងឡាយដែលប្រកបដោយសេចក្តីទាំងនោះ ដែលមានការយល់ដឹងល្អជាដើម និងដើម្បីសម្តែងនូវភាពមិនគួរកាន់យកនៃគម្ពីរដែលផ្ទុយពីនោះ ដូចជាពាក្យរបស់មនុស្សឆ្កួតជាដើម។ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

«វាចាណាដែលជាឧបាយសមគួរដល់សេចក្តីទាក់ទង ជាគ្រឿងសម្តែងនូវប្រយោជន៍របស់មនុស្ស ដែលសម្រេចដោយការពិចារណា (វាចានោះទើបគួរកាន់យក) ចំណែកឯវាចាដទៃពីនេះ មិនគួរកាន់យកឡើយ។»

Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ [Pg.6] vākyaṃ ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ.

សេចក្តីនៃគាថានោះថា៖ បទថា «សម្ពន្ធានុគុណូបាយំ» គឺវាចាដែលជាហេតុក្នុងការដឹងច្បាស់នូវគុណដ៏សមគួរទៅវិញទៅមកនៃពាក្យសម្តែងនិងសេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង ដែលជាទីពឹងនៃសេចក្តីទាក់ទងមានលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្រេចនិងគ្រឿងធ្វើឲ្យសម្រេច បទថា «បុរិសត្ថភិធាយកំ» គឺវាចាដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវប្រយោជន៍របស់មនុស្ស ដែលហៅថា ធម៌ អាត្ម័ន កាម និងមោក្ខៈ ទាំង ៤ ប្រការ បទថា «វាក្យំ» គឺគម្ពីរដែលមានរូបជាមហាវាក្យៈ ប្រកបដោយប្រជុំនៃវាក្យៈដែលចូលទៅក្នុងលក្ខណៈដែលពោលទុកថា «ប្រជុំនៃបទដែលមានកិរិយាអាខ្យាតតែមួយ ប្រកបដោយការកៈ ឈ្មោះថា វាក្យៈ» បទថា «វីមំសាធិគតំ» គឺគម្ពីរដែលសម្រេចហើយដោយការពិចារណាដែលមានលក្ខណៈជាការប្រព្រឹត្តិទៅនៃញាណ នេះជាសេចក្តីដែលប្រាថ្នា បទថា «អតោ បរំ» គឺគម្ពីរដទៃពីគម្ពីរដែលមានលក្ខណៈដែលពោលហើយនោះ ឈ្មោះថា មិនបានសម្រេច គឺមិនប្រាថ្នាឡើយ។ នេះជាប្រយោជន៍នៃការដាក់ចុះនូវគាថាទាំងឡាយក្នុងទីនេះ។

Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā, sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti.

សេចក្តីនៃបទក្នុងគាថានោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា ព្រោះពោលដោយអំណាចនៃអភិន្នបទសិលេសាលង្ការ ដោយផ្សារភ្ជាប់អត្ថនេះ តាមវោហារថា «វាណី» ចំពោះទេវតាមាននាមថា សរស្វតី ដ៏គង់នៅក្នុងផ្ទៃនៃផ្កាឈូកក្នុងលោក មានអវយវៈទាំងពួងសស្គុស ញ៉ាំងប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាហើយតាមចំណង់ឲ្យសម្រេច គឺថា ព្រះនាងវាណី គឺទេវតាឈ្មោះសរស្វតី ប្រកបដោយគុណដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ដ៏ល្អ គឺមិនមានទោស ឬដ៏រុងរឿង ព្រោះកើតឡើង ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃ គឺក្នុងផ្ទៃនៃផ្កាឈូក ពោលគឺព្រះវក្ត្រ ដ៏ប្រហាក់ប្រហែលនឹងផ្កាឈូក ព្រោះប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីល្អ និងក្លិនក្រអូបជាដើម នៃព្រះមុនិន្ទ ជាទីពឹងនៃសត្វទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះឯង នាងទើបជាទីពឹងពំនាក់នៃសត្វទាំងពួង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងនាំចេញនូវសេចក្តីវិនាស និងនាំមកនូវប្រយោជន៍ មួយវិញទៀត ព្រះសទ្ធម្មរតនៈ ដែលពោលថា ព្រះវាចារបស់ព្រះសព្វញ្ញូ ចូរញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំ អ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងការតាក់តែងគម្ពីរ ឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ គឺចូរញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ ដោយការធ្វើប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាឲ្យសម្រេចចុះ។

Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo. Devatāpakkhe vadanamiva vadananti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojanti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇasaddassa na liṅgaparivattanabhāvo. Pāṇinanti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ [Pg.7] niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu munindasaddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi –

ព្រះអង្គជា «មុនិ» ព្រោះដឹងច្បាស់នូវលោកទាំងពីរផង ជា «ឥន្ទៈ» ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅនូវភាពជាធំផង ឈ្មោះថា «មុនិន្ទៈ» ដោយកម្មធារយសមាស ឬមួយវិញទៀត ព្រះអង្គជាកំពូល (ឥន្ទៈ) ដោយជាបុគ្គលទីប្រាំ បន្ទាប់ពីមុនិទាំង ៤ គឺ គ្រហស្ថមុនិ អនគារិយមុនិ សេក្ខមុនិ និងអសេក្ខមុនិ ឈ្មោះថា «មុនិន្ទៈ» ដោយឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាស។ ក្នុងចំណែកនៃទេវតា ពាក្យថា «វទនៈ» (មុខ) គឺដូចជាផ្កាឈូក ក្នុងចំណែកនៃព្រះសទ្ធម្ម ពាក្យថា «អម្ភោជៈ» (ផ្កាឈូក) គឺដូចជាមុខ ដែលកាន់យកដោយឧបចារៈ ជាកម្មធារយសមាស។ មានការរៀបចំប្រយោគថា «វទនម្ភោជៈ នៃព្រះមុនិន្ទ» ខ្លះ «ផ្ទៃនៃវទនម្ភោជៈនោះ» ខ្លះ «ការកើតឡើងក្នុងផ្ទៃនោះ» ខ្លះ «ល្អដោយសារការកើតឡើងនោះ» ខ្លះ។ ទោះបីជាគុណនាមរបស់ពាក្យ «វាណី» ក៏ដោយ ក៏សព្ទថា «សរណៈ» មិនមានការផ្លាស់ប្តូរលិង្គឡើយ ព្រោះជាឯកន្តនបុំសកលិង្គ (នបុំសកលិង្គដាច់ខាត)។ ពាក្យថា «បាណិនំ» មានការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ព្រោះការប្រែប្រួលនៃស្រៈវែង។ ដោយឯកវចនៈថា «មយ្ហំ» (ដល់ខ្ញុំ) ព្រះអម្ចាស់សម្តែងនូវភាពមិនមានមានះ ដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃគុណដ៏ល្អរបស់ខ្លួន។ កាលបើមានវេវចនសព្ទដទៃទៀតរបស់ព្រះជិនស្រី សព្ទថា «មុនិន្ទៈ» នេះ លោកយកមកប្រើប្រាស់ ព្រោះជួយសម្រួលដល់សេចក្តីសមគួរ (ឱចិត្យៈ) នៃអត្ថដទៃទៀត ពោលគឺការធ្វើចិត្តដែលប្រាថ្នាឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ភាពស្មើដោយផ្កាឈូក ភាពជាស្រីល្អ និងភាពជាទីពឹង។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះវក្ត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទបែបនោះ គឺស្មើដោយផ្កាឈូក នាងដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃព្រះវក្ត្រនោះ ឈ្មោះថាជាស្រីល្អ ព្រោះហេតុនោះឯង នាងទើបជាទីពឹងនៃសត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើចិត្តឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ទើបប្រាកដច្បាស់ នេះជាសេចក្តីសមគួរ (ឱចិត្យៈ)។ សេចក្តីសមគួរដែលផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងលោកនេះ គឺជាធម្មជាតិដែលគេគប្បីធ្វើសេចក្តីគោរព។ ព្រោះថាក្នុងសេចក្តីសមគួរនោះ ពួកកវីដ៏ឧត្តមប៉ុណ្ណោះ ទើបជាអ្នកប្រដៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា៖

‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti.

«ធម្មជាតិដែលគេគប្បីដឹង ឈ្មោះថា ឱចិត្យៈ (សេចក្តីសមគួរ) ដែលល្បីល្បាញក្នុងលោកដោយការគោរព ពួកសប្បុរស និងពួកកវីដ៏ប្រសើរ តែងមានការណែនាំកើតឡើងក្នុងសេចក្តីសមគួរនោះ។»

Nimittavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីនិមិត្ត

2.

២.

Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā;

Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.

«គ្រឿងអលង្ការទាំងឡាយមានរាមសម្មៈជាដើម ដ៏ល្អ ជាគ្រឿងអលង្ការចាស់បុរាណ តែងមាន ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ពួកជនអ្នកនិយាយភាសាមគធៈដ៏បរិសុទ្ធ តែងមិនប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះឡើយ។»

2. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha ‘‘rāmasamme’’ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. Alaṅkārā bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. Santo sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā purātanā, porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. Tathāpi tūti nipātasamudāyoyaṃ [Pg.8] visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. Suddhamāgadhikāti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti suddhamāgadhikā, yatipotā. Te yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti.

២. លំដាប់នោះ ព្រះអាចារ្យកាលបានបង្ហាញការបូជាចំពោះឥដ្ឋទេវតា ដោយអាការៈនៃការបន្ទាបខ្លួនដែលបានបង្ហាញហើយ នៃព្រះសទ្ធម្មរតនៈដែលបានឧបមាដោយរូបនៃឥដ្ឋទេវតាដ៏ប្រសើរ និងឈ្លាសវៃតែមួយគត់ក្នុងការញ៉ាំងសម្បត្តិគឺសិទ្ធិដ៏រកប្រមាណមិនបានដែលចូលមកដល់ហើយឲ្យសម្រេចយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីរារាំងពួកជនដែលជំទាស់នឹងការចាប់ផ្តើមនូវលក្ខណៈដទៃ ដោយពាក្យថា «តើលក្ខណៈនៃការតែងពីមុនមិនមានទេឬ? ព្រោះហេតុនោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការកិនម្សៅ (ការធ្វើដដែលៗ) នេះ?» ហើយបង្ហាញនូវអភិធេយ្យ ប្រយោជន៍ និងសម្ព័ន្ធ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «រាមសម្មៈ»។ ពាក្យថា «រាមសម្មាទិនំ» បានដល់ របស់ព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយមានរាមសម្មៈជាដើម ឬថា គម្ពីរទាំងឡាយមានរាមសម្មៈជាដើម ព្រោះទាក់ទងនឹងព្រះបុព្វាចារ្យនោះ។ ព្រោះថា ការហៅឈ្មោះតាមការទាក់ទងនឹងបុគ្គលនោះ តែងមាន ដូចជាការហៅក្បួនពេទ្យណាមួយថា «ពិម្ពិសារ»។ ពាក្យថា «អលង្ការា» បានដល់ គ្រឿងប្រដាប់ដ៏វិសេស ឬគម្ពីរដ៏វិសេសដែលឈ្មោះថាអលង្ការៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងសម្តែងនូវគ្រឿងអលង្ការនៃការតែង។ ពាក្យថា «សន្តោ» ប្រែថា ល្អ។ ពាក្យទាំងពីរ (គឺរាមសម្មៈ និងអលង្ការៈ) ឈ្មោះថា «បុរាតនា» ព្រោះកើតឡើងក្នុងកាលមុន គឺជារបស់បុរាណ។ ពាក្យទាំងពីរនោះ តែងមាន គឺថា ទោះបីជាមានព្រមព្រៀងក៏ដោយ។ ពាក្យថា «តថាបិ តុ» នេះ ជាប្រជុំនៃនិបាត ក្នុងការចាប់ផ្តើមពោលសេចក្តីវិសេស មានអត្ថថា «កាលបើជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ»។ ពាក្យថា «...សុទ្ធមាគធិកា»៖ សព្ទទាំងឡាយដែលកើតក្នុងដែនមគធៈ ឬដែលគេស្គាល់ក្នុងដែនមគធៈនោះ ឈ្មោះថា មគធៈ។ សព្ទទាំងឡាយនោះ មានដល់ជនទាំងឡាយនេះ ឬជនទាំងឡាយនោះប្រកបក្នុងសព្ទទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មាគធិកៈ។ ពួកជនអ្នកនិយាយភាសាមគធៈផង ដ៏បរិសុទ្ធ គឺស្អាតស្អំ ព្រោះមិនមានភាពសៅហ្មងដោយភាសាសំស្ក្រឹតជាដើម ឬមិនលាយឡំគ្នា ព្រោះមិនធ្លាប់ស៊ាំ ឈ្មោះថា «សុទ្ធមាគធិកា» បានដល់ ពួកភិក្ខុខ្ចី (យតិបោតៈ)។ ពួកភិក្ខុខ្ចីទាំងនោះ មិនប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងអលង្ការ ពោលគឺគ្រឿងប្រដាប់ដ៏វិសេសដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ គឺមិនសេពនូវគ្រឿងតាក់តែងដ៏វិសេសឡើយ។ ចំណែកក្នុងគម្ពីរដ៏វិសេស មិនប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការរៀន និងការទ្រទ្រង់ជាដើម ព្រោះខ្លួនជាអ្នកនិយាយភាសាមគធៈដ៏បរិសុទ្ធ និងព្រោះគម្ពីរមានរាមសម្មៈជាដើមនោះ ជាភាសាសំស្ក្រឹតជាដើម នេះជាសេចក្តីនៃសព្ទក្នុងទីនេះ។ សូម្បីតែចំណែកនៃអត្ថដែលជាអធិប្បាយ (ភាវត្ថៈ) ក៏ពេញលេញក្នុងទីនេះដែរ ព្រោះប្រកបដោយការយល់ដឹងបែបនោះ។ ពួកជនអ្នកនិយាយភាសាមគធៈដ៏បរិសុទ្ធ តែងមិនប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះឡើយ ដោយគិតថា «គ្រឿងអលង្ការទាំងនោះ ទោះបីជាល្អក្នុងកាលមុន ដោយភាពស្អាតស្អំរបស់ខ្លួនក៏ដោយ តែឥឡូវនេះ ដល់នូវភាពជាគ្រឿងប្រដាប់ប្រឡាក់ដោយមន្ទិលហើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយគ្រឿងប្រដាប់ប្រឡាក់ដោយមន្ទិលទាំងនោះ ចំពោះសត្វដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយដូចជាពួកយើង?»។

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

«មួយវិញទៀត អត្ថដ៏វិសេសណាមួយដែលគេគប្បីដឹង តែងមានប្រាកដក្នុងព្រះវាចាទាំងឡាយនៃពួកមហាកវី អត្ថនោះ តែងរុងរឿងក្រៅពីអវយវៈដែលល្បីល្បាញ ដូចជាសេចក្តីល្អ (លម្អ) ក្នុងស្ត្រីទាំងឡាយ ក្រៅពីអវយវៈមានដៃនិងជើងជាដើម។»

Hi vuttaṃ.

ព្រោះលោកពោលទុកហើយ។

2. Santo viññūhi pasatthattā sobhanā purātanā pubbakālasambhūtā rāmasammādyalaṅkārā rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā santi kiñcāpi vijjanti, tathāpi tu evaṃ santepi suddhamāgadhikā sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā te rāmasammādike alaṅkāre na vaḷañjenti pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena [Pg.9] na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā māgadhikā. Suddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi–

២. ពាក្យថា «សន្តោ» បានដល់ ល្អ ព្រោះពួកវិញ្ញូជនសរសើរហើយ។ ពាក្យថា «បុរាតនា» បានដល់ កើតឡើងក្នុងកាលមុន។ គ្រឿងអលង្ការទាំងឡាយមានរាមសម្មៈជាដើម ព្រោះព្រះអាចារ្យទាំងឡាយមានរាមសម្មៈជាដើមតាក់តែងហើយ ឬថា គ្រឿងអលង្ការទាំងឡាយមាននាមថារាមសម្មៈជាដើម ព្រោះទាក់ទងនឹងព្រះអាចារ្យទាំងនោះ ទើបមានឈ្មោះស្រដៀងនឹងការហៅនោះ ដូចជាការហៅក្នុងក្បួនពេទ្យណាមួយថា «ពិម្ពិសារ» ដូច្នោះ។ គ្រឿងអលង្ការទាំងឡាយ គឺគ្រឿងប្រដាប់ដ៏វិសេស ឬគម្ពីរដ៏វិសេសទាំងឡាយដែលមាននាមថាអលង្ការៈ ព្រោះសម្តែងនូវភាពជាគ្រឿងអលង្ការ តែងមាន គឺថា ទោះបីជាមានព្រមព្រៀងក៏ដោយ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ កាលបើជាយ៉ាងនោះ ពួកជនអ្នកនិយាយភាសាមគធៈដ៏បរិសុទ្ធ គឺអ្នកនិយាយតែភាសាមគធៈម៉្យាង ព្រោះមិនមានការស៊ាំក្នុងភាសាដទៃមានសំស្ក្រឹត និងប្រាក្រឹតជាដើម តែងមិនប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងអលង្ការមានរាមសម្មៈជាដើមនោះ ដោយអំណាចនៃគ្រឿងតាក់តែង គឺមិនសេពគប់ដោយអំណាចនៃការរៀន និងការទ្រទ្រង់ជាដើមឡើយ។ សព្ទទាំងឡាយដែលកើតក្នុងដែនមគធៈ ឬដែលគេស្គាល់ក្នុងដែនមគធៈនោះ ឈ្មោះថា មគធៈ។ សព្ទទាំងឡាយនោះ មានដល់ជនទាំងឡាយនេះ ឬជនទាំងឡាយនោះប្រកបក្នុងសព្ទទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មាគធិកៈ។ សព្ទថា «សុទ្ធៈ» ជាគុណនាមរបស់ពាក្យ «មគធៈ» ឬជាគុណនាមរបស់ពាក្យ «មាគធិកៈ»។ សូម្បីតែចំណែកនៃអត្ថដែលជាអធិប្បាយ (ភាវត្ថៈ) ក៏រុងរឿងក្នុងទីនេះដែរ ព្រោះប្រកបដោយការយល់ដឹងដ៏វិសេសបែបនោះនៃសព្ទទាំងឡាយ។ យ៉ាងណាមិញ ពួកជនអ្នកនិយាយភាសាមគធៈដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះខ្លួនជាអ្នកបរិសុទ្ធ ទោះបីជាគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះល្អដោយការរៀបចំក៏ដោយ ក៏មើលងាយថាជាគ្រឿងមិនបរិសុទ្ធ ព្រោះភាសានោះចាស់បុរាណពេក ទើបមិនប្រើប្រាស់ឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែចំណែកនៃអត្ថដែលជាអធិប្បាយ (ភាវត្ថៈ) ដ៏ជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដល់អត្ថដែលអ្នកពោលប្រាថ្នា ក៏រមែងបានតែក្នុងព្រះវាចារបស់ពួកមហាកវីប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា៖

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

«មួយវិញទៀត អត្ថដ៏វិសេសណាមួយដែលគេគប្បីដឹង តែងមានប្រាកដក្នុងព្រះវាចាទាំងឡាយនៃពួកមហាកវី អត្ថនោះ តែងរុងរឿងក្រៅពីអវយវៈដែលល្បីល្បាញ ដូចជាសេចក្តីល្អ (លម្អ) ក្នុងស្ត្រីទាំងឡាយ ក្រៅពីអវយវៈមានដៃនិងជើងជាដើម។»

Tassattho – mahākavīnaṃ pūjitakavīnaṃ vāṇīsu vacanavisesesu patīyamānaṃ gammamānaṃ yaṃ kiñci vatthu yo koci atthaleso attheva atthi eva, taṃ vatthu aṅganāsu vanitāsu pasiddhāvayavātirittaṃ hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ lāvaṇyamiva manogocarībhūtasundarattaṃ viya pasiddhāvayavātirittaṃ pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā ābhāti dippatīti.

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា ក្នុងព្រះវាចាដ៏វិសេសទាំងឡាយនៃពួកមហាកវី គឺកវីដែលគេបូជាហើយ អត្ថដ៏វិសេសណាមួយ ពោលគឺចំណែកនៃអត្ថណាមួយដែលគេគប្បីដឹង គឺដឹងច្បាស់ តែងមានប្រាកដមែន អត្ថនោះ ដូចជាសេចក្តីល្អ (លម្អ) ពោលគឺភាពជាស្រីល្អដែលជាអារម្មណ៍នៃចិត្ត ដ៏លើសលុបជាងអវយវៈរាងកាយដែលប្រាកដច្បាស់មានដៃនិងជើងជាដើម ក្នុងស្ត្រីទាំងឡាយ តែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ព្រោះជាអត្ថដ៏លើសលុបជាងអវយវៈនៃសព្ទដែលសម្តែងចេញមកដ៏ល្បីល្បាញ ដូច្នោះឯង។

Abhidhānādivaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីអភិធានជាដើម

3.

៣.

Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite;

Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo.

«ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំគប្បីញ៉ាំងពួកភិក្ខុខ្ចីទាំងនេះ ដែលប្រាសចាកគ្រឿងអលង្ការ ឲ្យត្រេកអរ ដោយគ្រឿងអលង្ការដ៏សមគួរ សេចក្តីព្យាយាមនេះ របស់ខ្ញុំនេះ (ទើបមានប្រយោជន៍)។»

3. Teneccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi [Pg.10] te, ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo.

៣. ពាក្យជាដើមថា «តេនៈ» មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុណា ពួកភិក្ខុខ្ចីទាំងនោះមិនប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងអលង្ការ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំគប្បីធ្វើពួកភិក្ខុខ្ចីទាំងនេះ ដែលប្រាសចាកគ្រឿងអលង្ការ គឺសូន្យចាកគ្រឿងប្រដាប់ ឬគម្ពីរដ៏វិសេសទាំងឡាយ ឬថា គ្រឿងអលង្ការទាំងឡាយដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ វៀរលែងចាកពួកភិក្ខុខ្ចីណា ពួកភិក្ខុខ្ចីទាំងនោះ ឲ្យត្រេកអរ គឺធ្វើឲ្យសប្បាយចិត្ត ដោយគ្រឿងអលង្ការដ៏សមគួរ គឺដ៏សមស្រប ព្រោះភាពជាគម្ពីរថ្មីដែលកំពុងតាក់តែងក្នុងកាលឥឡូវនេះផង ព្រោះភាពជាគម្ពីរដែលតាក់តែងឡើងដោយភាសាដែលអប់រំហើយក្នុងកណ្តាលនៃព្រះវក្ត្រដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះទសពលផង គឺដោយគ្រឿងប្រដាប់ ឬដោយគម្ពីរអលង្ការសាស្ត្រ ដោយការប្រើប្រាស់តាមអំណាចនៃគ្រឿងតាក់តែងដែលប្រាថ្នា ឬដោយអំណាចនៃការស្តាប់ និងការទ្រទ្រង់ជាដើម សេចក្តីព្យាយាមនេះ គឺការប្រកបគម្ពីរអលង្ការៈដែលជាហេតុឲ្យកើតសេចក្តីត្រេកអរបែបនោះ របស់ពួកយើងនេះ (ទើបមានប្រយោជន៍)។

Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro, ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkārotiminā pana alaṅkārasaddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca.

ពួកជនតែងតាក់តែងរាងកាយដោយគ្រឿងប្រដាប់នេះ ហេតុនោះ គ្រឿងប្រដាប់នោះ ឈ្មោះថា «អលង្ការៈ» បានដល់ គ្រឿងអលង្ការមានកម្រងផ្កា និងកងកដៃជាដើម។ ពួកកវីតែងតាក់តែងរាងកាយនៃការតែង (ពន្ធសរីរៈ) ដោយគ្រឿងប្រដាប់នេះ ហេតុនោះ គ្រឿងប្រដាប់នោះ ឈ្មោះថា «អលង្ការៈ» មួយវិញទៀត ដោយសព្ទថា «អលង្ការៈ» នេះ គ្រឿងសទ្ទាលង្ការមានប្រសាទគុណជាដើមផង និងគ្រឿងអត្ថាលង្ការមានសភាវវុត្តិជាដើមដ៏មានប្រការផ្សេងៗផង តែងត្រូវសង្គ្រោះចូល ព្រោះគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះ ញ៉ាំងរាងកាយនៃការតែង ពោលគឺសព្ទនិងអត្ថឲ្យរុងរឿង ដូចជាគ្រឿងអលង្ការមានកម្រងផ្កានិងកងកដៃជាដើម ដែលគេពាក់លើរាងកាយរបស់បុរស ញ៉ាំងរាងកាយនោះឲ្យរុងរឿងយ៉ាងណា គ្រឿងសទ្ទាលង្ការ និងគ្រឿងអត្ថាលង្ការ ក៏ត្រូវគេដាក់ចុះក្នុងរាងកាយនៃការតែងយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះញ៉ាំងរាងកាយនៃការតែងនោះឲ្យរុងរឿង។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកនឹងពោលខាងមុខថា «តំ តុ បាបេន្តុលង្ការា, វិន្ទនីយតរត្តនំ» ខ្លះ និងពាក្យជាដើមថា «អត្ថាលង្ការសហិតេ» ខ្លះ។

Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ ccādi. Atra uccate –

មួយវិញទៀត ដោយភាពជាគ្រឿងចាត់ចែងនូវគ្រឿងអលង្ការ សូម្បីតែរាងកាយនៃការតែង ក៏ឈ្មោះថា «អលង្ការៈ» ព្រោះមានអត្ថនោះ យ៉ាងនោះដែរ គម្ពីរដែលមាននាមថា សុពោធាលង្ការៈ ដ៏ជាគ្រឿងសម្តែងនូវគ្រឿងអលង្ការនោះ ក៏ឈ្មោះថា «អលង្ការៈ» ព្រោះជាគ្រឿងសម្តែងនូវសេចក្តីដែលគេតាក់តែងហើយ ដូចជាមង្គលសូត្រ ដូច្នោះ។ ព្រោះថា លោកនឹងពោលខាងមុខថា «គន្ថោបិ កវិវាចាន-មលង្ការប្បកាសកោ» ជាដើម។

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

សព្ទថា «អលង្ការៈ» នេះ ជាពាក្យចម្បង (មុខ្យៈ) ព្រោះអាស្រ័យនូវគ្រឿងតាក់តែងគឺសព្ទនិងអត្ថ មួយវិញទៀត ដោយសមត្ថភាព តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីតាំង (រាងកាយនៃការតែង) យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីតែក្នុងគម្ពីរក៏មានសព្ទនោះ (ប្រព្រឹត្តទៅ) ដែរ។

Anenassābhidheyyādīni [Pg.11] vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha –

ដោយគាថានេះ លោកពោលនូវអភិធេយ្យជាដើម របស់គម្ពីរនោះ។ អត្ថដែលគេពោល ឈ្មោះថា «អភិធេយ្យៈ» បានដល់ អត្ថដែលគប្បីពោលដោយគម្ពីរទាំងមូល។ អត្ថនោះ គឺការសម្តែងនូវគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះ ដោយការចាត់ចែងនូវចំណែកនៃរាងកាយនិងគ្រឿងអលង្ការ ព្រោះថា គ្រឿងអលង្ការទាំងឡាយនោះ តែងត្រូវសម្តែងដោយគម្ពីរសុពោធាលង្ការៈ។ មួយវិញទៀត របស់ណាដែលគេសម្តែងដោយគម្ពីរណា របស់នោះជាអត្ថរបស់គម្ពីរនោះ ហេតុនោះ សូម្បីតែគម្ពីរក៏ឈ្មោះថាជាគម្ពីរមានអភិធេយ្យដែរ។ ចំណែកឯប្រយោជន៍ គឺការតាក់តែងនូវរាងកាយនិងគ្រឿងអលង្ការ លោកបានបង្ហាញហើយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃគម្ពីរសុពោធាលង្ការៈ អាស្រ័យនូវប្រយោជន៍នោះ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅរបស់បុគ្គលណា ផ្ដោតចំពោះរបស់ណា របស់នោះជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ មួយវិញទៀត ប្រយោជន៍នោះ មានលក្ខណៈគឺភាពជាកវី កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងការល្បីល្បាញជាដើម ដោយការតាក់តែងគម្ពីរសុពោធាលង្ការៈ មានអត្ថនោះដោយលំដាប់។ ចំណែកឯសម្ព័ន្ធដែលមានលក្ខណៈជាគ្រឿងសម្រេច និងគ្រឿងធ្វើឲ្យសម្រេច នៃគម្ពីរនិងប្រយោជន៍ ព្រះអាចារ្យអ្នកបង្ហាញទីពឹង បានបង្ហាញហើយ។ ដូចដែលលោកពោលថា៖

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

«គម្ពីរផង ប្រយោជន៍ផង ទាំងពីរនេះ ព្រមទាំងសម្ព័ន្ធ និងទីពឹង លោកពោលហើយដោយពាក្យនោះឯង សូម្បីតែសម្ព័ន្ធដែលអាស្រ័យនូវគម្ពីរនិងប្រយោជន៍នោះ ក៏លោកពោលហើយដែរ។»

Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ –

ម៉្យាងទៀត ការពោលអំពីអភិធេយ្យជាដើមនោះ ព្រោះតែបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណសម្បត្តិនោះ និងបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកប្រកបដោយការពិចារណាដ៏វិសេស តែងកាន់យកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបុគ្គលក្រៅពីនេះ តែងលះបង់ចោល ដូចជាពាក្យរបស់មនុស្សឆ្កួតជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលទុកថា៖

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

“វាចាណា ដែលប្រកបដោយឧបាយដ៏សមគួរដល់សេចក្តីទាក់ទងគ្នា សម្តែងនូវប្រយោជន៍របស់មនុស្ស ដែលបុគ្គលដឹងបានដោយការពិចារណា វាចានោះ (ទើបឈ្មោះថាជាវាចាគួរកាន់យក) ចំណែកឯវាចាដទៃពីនេះ មិនឈ្មោះថាជាវាចាដែលដឹងបានឡើយ”។

Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ.

ពាក្យថា “វាក្យៈ” ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែគម្ពីរ (សាស្ត្រា) ប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសភាវៈជាមហាវាក្យៈ ជាទីប្រជុំនៃអវន្តរវាក្យៈ (ប្រយោគរង) ប្រកបដោយលក្ខណៈនៃវាក្យៈ។

3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese uggahaṇadhāraṇādikārāpanena [Pg.12] vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti, eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. Apināmāti ettha itisaddo gamyamāno.

៣. ដោយហេតុណា ដែលជនទាំងឡាយនោះៗ តែងប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងលម្អនោះ ដោយហេតុនោះ ខ្ញុំគប្បីធ្វើជនទាំងឡាយនោះ ដែលប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ គឺវៀរចាកគ្រឿងអលង្ការដ៏វិសេស ឬវៀរចាកគម្ពីរដ៏វិសេស គឺជនទាំងឡាយណាដែលសាបសូន្យចាកគ្រឿងលម្អទាំងនោះ ឲ្យត្រេកអរ ឲ្យពេញចិត្ត ដោយគ្រឿងលម្អដ៏សមគួរ គឺដោយគ្រឿងអលង្ការដ៏វិសេស ឬដោយគម្ពីរដ៏វិសេស ដែលសមគួរដល់ជនអ្នកនិយាយភាសាមគធៈដ៏បរិសុទ្ធទាំងនេះ ព្រោះភាពជាគម្ពីរថ្មី ឬដោយមានសភាវៈស្របតាមភាសាមគធៈ ដោយភាពជាគម្ពីរដែលតាក់តែងឡើងស្របតាមព្រះពុទ្ធវចនៈដែលព្រះទសពលទ្រង់សម្តែងទុក ដោយការឲ្យប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងលម្អ ឬដោយការឲ្យធ្វើនូវការរៀនសូត្រ និងការចងចាំជាដើមក្នុងគម្ពីរដ៏វិសេសនោះ, ពាក្យថា “ធ្វើម្តេចហ្នឹង” គឺថា “ធ្វើម្តេចហ្នឹងឲ្យល្អហ្ន៎” នេះជាសេចក្តីព្យាយាម គឺការតាក់តែងគម្ពីរអលង្ការៈនេះរបស់ខ្ញុំ។ ក្នុងពាក្យថា “អបិនាមៈ” នេះ មានសព្ទថា “ឥតិ” ដែលលោកដឹងបានដោយអត្ថអធិប្បាយ។

Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu anurūpaṃ, rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro, hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva –

ពាក្យថា “វជ្ជិតា” បានដល់ វៀរចាកគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ឬមួយថា គ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលបុគ្គលវៀរចាកហើយ។ ពាក្យថា “អនុរូបំ” គឺសមគួរដល់រូប ឬមួយថា ស្របតាមរូប ឈ្មោះថា អនុរូប, ដោយអនុរូបនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយតែងលម្អនូវអត្តភាពដោយគ្រឿងអលង្ការនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា “អលង្ការៈ” ក្នុងចំណែកនៃគ្រឿងអភរណៈ មានខ្សែក និងកងកដៃជាដើម ចំណែកឯក្នុងចំណែកនៃគម្ពីរវិញ តែងលម្អនូវរាងកាយនៃសេចក្តីតែង (ពាក្យកាព្យ) ដោយគម្ពីរនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា “អលង្ការៈ”។ ដោយន័យដ៏ជាប្រធាននេះ លោកសំដៅយកសទ្ទាលង្ការ (គ្រឿងលម្អពាក្យ) មានប្រសាទគុណជាដើមផង និងអត្ថាលង្ការ (គ្រឿងលម្អសេចក្តី) មានសភាវវុត្តិជាដើមផង។ ប៉ុន្តែ ដោយន័យមិនជាប្រធាន សូម្បីតែរាងកាយនៃសេចក្តីតែង ដែលជាទីតាំងនៃអលង្ការៈទាំងពីរនេះ ក៏លោកហៅថា អលង្ការៈ ដែរ ដូចជាវោហារថា មង្គលសូត្រ រតនសូត្រ ជាដើម ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែគម្ពីរដែលសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អ ដែលទទួលបាននូវនាមដ៏ប្រសើរថា “សុពោធាលង្ការៈ” ដោយអត្ថថា “ជនទាំងឡាយតែងដឹងច្បាស់នូវគ្រឿងលម្អទាំងពីរប្រការដោយគម្ពីរនេះ” ក៏លោកហៅថា អលង្ការៈ ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលទុកថា៖

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

“សព្ទថា អលង្ការៈ នេះ ជាពាក្យប្រើប្រាស់ដោយផ្ទាល់ (ជាប្រធាន) ក្នុងគ្រឿងលម្អសព្ទ និងគ្រឿងលម្អអត្ថ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃសមត្ថភាព (ការអនុវត្តដោយប្រយោល) សព្ទនោះក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីតាំង (នៃគ្រឿងលម្អ គឺរាងកាយនៃសេចក្តីតែង) និងក្នុងគម្ពីរ (ដែលសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អនោះ) ផងដែរ”។

Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti.

ក្នុងពាក្យនោះ ដែលឈ្មោះថា “សមត្ថភាព” គឺលក្ខណៈដែលមិនអាចជាយ៉ាងដទៃបាន (អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណៈ) ថា បើមិនមែនជាសេចក្តីដែលត្រូវសម្តែងតាមរយៈវោហារដែលសម្តែងនូវទីតាំង និងគម្ពីរដែលសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អនោះទេ តើនឹងទៅជាអ្វីផ្សេងទៀតបាន?

4.

៤.

Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā;

Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.

ជនទាំងឡាយណា មិនបានសន្សំនូវប្រាជ្ញា ដែលស៊ាំទៅនឹងគម្ពីរដទៃៗជាច្រើនទេ ជនទាំងឡាយនោះឯង ដែលត្រូវសេចក្តីវង្វេងគ្របសង្កត់ហើយ រមែងមិនយល់ដឹងនូវអ្វីៗបន្តិចបន្តួចឡើយ។

5.

៥.

Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha ;

Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino.

ជនទាំងឡាយណា គ្មានការបំរើបម្រាស់ (ការចូលទៅអង្គុយជិត) នូវជើងនៃគ្រូទាំងឡាយក្នុងលោកនេះទេ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជនទាំងឡាយនោះ? ចំណែកឯជនទាំងឡាយណា ដែលប្រឡាក់ដោយធូលីដីនៃជើងរបស់គ្រូទាំងឡាយនោះ ជនទាំងឡាយនោះឯង ទើបជាសប្បុរសអ្នកមានសេចក្តីវែកញែក (មានប្រាជ្ញាពិចារណា)។

4-5. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati –

៤-៥. កាលបានសម្តែងនូវអភិធេយ្យ (ប្រធានបទ) ជាដើម ដែលមានការហាមឃាត់នូវជនអ្នកជំទាស់នឹងការចាប់ផ្តើមតែងគម្ពីរជាបុព្វកិច្ចយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ការវែកញែកនូវគុណ និងទោសក្នុងទីទាំងពួង រមែងមានមកតែអំពីគម្ពីរប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា៖

‘‘Sabbattha [Pg.13] satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

“ការវែកញែកនូវគុណ និងទោសក្នុងទីទាំងពួង រមែងមានមកតែអំពីគម្ពីរប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលណាធ្វើការវែកញែកដោយវៀរចាកគម្ពីរ អំពើនោះជាអំពើហ៊ានជោលហួសហេតុ តើមានអ្វីក្រៅពីនេះទៀត?”

Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha –

ព្រោះហេតុនោះ ការពិចារណាផ្នែកគុណ និងទោស ឈ្មោះថាជារបស់អ្នកចេះដឹងនូវគម្ពីរនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់មនុស្សតិរច្ឆាន (មនុស្សល្ងង់ខ្លៅដូចសត្វ) ដែលមិនចេះដឹងគម្ពីរឡើយ។ ដូចដែលលោកបានពោលទុកថា៖

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

“ជនអ្នកមិនចេះដឹងគម្ពីរ តើនឹងវែកញែកនូវគុណ និងទោសដូចម្តេចបាន? មនុស្សខ្វាក់ តើមានសិទ្ធិ (សមត្ថភាព) អ្វីក្នុងការដឹងនូវភាពខុសគ្នានៃពណ៌សណ្ឋាន?”

Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘yesa’’ntiādigāthādvayamāha. Tattha yesanti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha ‘‘anekasatthantarocitā’’ti. Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti, na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā –

ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ បុគ្គលអ្នកមានភ្នែកគឺគម្ពីរផ្សេងៗដ៏ជ្រះថ្លាប៉ុណ្ណោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវការឃើញគុណ និងទោស មិនមែនបុគ្គលដទៃដែលមានសភាវៈផ្ទុយពីនោះឡើយ កាលលោកនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ដោយអំណាចនៃអន្វយមុខ (ស្រប) និងវ្យតិរេកមុខ (ផ្ទុយ) ទើបពោលនូវគាថាពីរ មានពាក្យថា “យេសំ” ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា “យេសំ” ជាការសម្តែងសេចក្តីមិនកំណត់ មានន័យថា “ដោយជនទាំងឡាយណា”។ ពាក្យថា “មិនបានសន្សំ” គឺមិនបានធ្វើឲ្យច្រើន គឺលោកចង់និយាយថា សូម្បីតែប្រាជ្ញានោះដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានផ្សេងៗ ក៏មិនបានអប់រំ មិនបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងសន្តានតែមួយដោយន័យជាឯកភាពឡើយ។ ប្រាជ្ញានោះជាអ្វី? គឺប្រាជ្ញាដែលមានសភាវៈវែកញែកនូវរបស់ដែលគួរលះបង់ និងរបស់ដែលគួរកាន់យក។ ប្រាជ្ញានោះមានសភាពដូចម្តេច? លោកទើបពោលថា “អនេកសត្ថន្តរោចិតា” (ដែលស៊ាំទៅនឹងគម្ពីរដទៃៗជាច្រើន)។ សេចក្តីថា ប្រាជ្ញានោះដែលស៊ាំ គឺដែលស៊ាំហើយដោយអំណាចនៃការស្តាប់ និងការចងចាំជាដើម ក្នុងគម្ពីរដទៃៗជាច្រើន មានព្រះត្រៃបិដក តក្កសាស្ត្រ វ្យាករណសាស្ត្រ និងអលង្ការសាស្ត្រជាដើម ជនទាំងឡាយណា មិនបានសន្សំទុកហើយ នេះជាសេចក្តីពិត។ ពាក្យថា “ឯតេ” (ជនទាំងឡាយនោះ) ជាពាក្យកំណត់យកជនតាមដែលបានសម្តែងហើយ។ ពាក្យថា “សម្មោហព្ភាហតា” គឺថា ព្រោះតែគ្មានប្រាជ្ញាដ៏លើសលុបតាមដែលបានពោលមកនោះ ជនទាំងឡាយនោះទើបត្រូវសេចក្តីវង្វេងដ៏មានកម្លាំងគ្របសង្កត់ គឺកម្ចាត់បង់ជាពិសេស សេចក្តីអធិប្បាយថា ជនទាំងឡាយនោះរមែងជាយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ រមែងមិនយល់ដឹង គឺមិនដឹងនូវរបស់ដែលគួរលះបង់ និងរបស់ដែលគួរកាន់យកបន្តិចបន្តួចឡើយ ព្រោះមិនបានសម្រេចនូវប្រាជ្ញាដ៏វិសេសក្នុងការវែកញែក ដែលបានមកដោយការអាស្រ័យការបំរើជើងនៃគ្រូ ដែលមិនដឹកនាំក្នុងផ្លូវខុសជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលប្រកបដោយទោសបន្តិចបន្តួច មានសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសជាដើម ក៏ដោយសារតែការសេពគប់គ្រូជានិច្ច ជាអ្នកឱនក្បាលគោរពចំពោះផ្កាឈូកគឺជើងនៃគ្រូជាដើម មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏រមែងដល់នូវភាពឈ្លាសវៃនៃប្រាជ្ញាបែបនោះបាន ដោយកម្លាំងនៃការស៊ាំទៅនឹងគម្ពីរផ្សេងៗជាច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘Nihīyati [Pg.14] puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

“បុគ្គលកាលសេពគប់បុគ្គលថោកទាប រមែងសាបសូន្យ, កាលសេពគប់បុគ្គលស្មើគ្នា រមែងមិនសាបសូន្យក្នុងកាលណាឡើយ, កាលចូលទៅជិតបុគ្គលដ៏ប្រសើរ រមែងចម្រើនឡើងជាប្រញាប់, ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលគប្បីសេពគប់បុគ្គលដែលវិសេសខ្ពង់ខ្ពស់ជាងខ្លួន”។

Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha ‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’ti. Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ye’’tiādi. Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā, teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti.

ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាបែបនេះឯង ទើបជាអ្នកមានសិទ្ធិ (សមត្ថភាព) ក្នុងការវែកញែកនូវចំណែកនៃគុណ និងទោសក្នុងទីនេះ មិនមែនបុគ្គលដទៃដែលមានសភាវៈផ្ទុយពីនោះ ដែលជាមនុស្សតិរច្ឆានឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ អត្ថដ៏វិសេសនេះ ជាអត្ថដែលសម្រេចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ជនទាំងឡាយណា គ្មានការបំរើជើងនៃគ្រូទាំងឡាយក្នុងលោកនេះទេ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជនទាំងឡាយនោះ?”។ ពាក្យថា “ឥហ” គឺក្នុងលោកនេះ។ ជនទាំងឡាយណា គ្មានការបំរើជើង គឺការខ្វល់ខ្វាយបំរើជើងដែលគប្បីធ្វើចំពោះគ្រូទាំងឡាយទេ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជនទាំងឡាយនោះ ដែលជាអ្នកមិនដឹងនូវរសនៃភាពឈ្លាសវៃនៃប្រាជ្ញាតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដែរ សេចក្តីអធិប្បាយថា ជនទាំងឡាយនោះមិនបានសម្រេចនូវគុណសម្បត្តិក្នុងទីនេះឡើយ។ ឥឡូវនេះ លោកពោលដោយវ្យតិរេកមុខ (ផ្លូវផ្ទុយ) ថា “យេ” ជាដើម។ ជនទាំងឡាយណា ដែលបរិបូណ៌ដោយសម្បត្តិមានបុណ្យដែលបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុនជាដើម ត្រូវធូលីដីនៃជើងរបស់គ្រូទាំងឡាយនោះ គឺធូលីជើងរបស់គ្រូទាំងឡាយនោះ គ្របដណ្តប់ហើយ ជនទាំងឡាយនោះឯង ទើបជាសប្បុរស គឺជនល្អដែលជាអ្នកមានសេចក្តីវែកញែក គឺមានប្រាជ្ញាវែកញែកដ៏វិសេសដែលបានមកដោយការចូលទៅជិតកល្យាណមិត្ត និងគ្រូទាំងឡាយ ជនទាំងឡាយនោះឯង ទើបដឹងនូវសេចក្តីវែកញែក នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ម៉្យាងទៀត ការបំរើជើងគ្រូនេះ ជាកិច្ចដែលសិស្សគប្បីធ្វើដោយសេចក្តីគោរពដ៏វិសេស លោកទើបដឹកនាំសប្បុរសទាំងឡាយឲ្យសេពគប់នូវការបំរើនោះ ដោយវង្កវុត្តិ (ពាក្យពោលវាងវៃ)។

4-5. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘yesaṃ…pe… kino’’ti gāthādvayamāha. Anekasatthānaṃ [Pg.15] tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā, dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ–

៤-៥. ប្រសិនបើជនទាំងឡាយណា ដែលមានភាពឈ្លាសវៃនៃញាណដែលស៊ាំទៅនឹងគម្ពីរទាំងពួង លើកទោសឡើង កាលលោកនឹងសម្តែងនូវការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះពាក្យរបស់ជនទាំងឡាយដែលសំគាល់ខ្លួនថាជាបណ្ឌិតត្រឹមតែដោយការដឹងនូវចំណែកខ្លះ ដោយវៀរចាកការកម្ចាត់បង់នូវទោសរបស់ជនទាំងនោះ ដោយវង្កវុត្តិផង និងដើម្បីសម្តែងថា សេចក្តីគោពដ៏ក្រៃលែងចំពោះគ្រូដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃរបស់ខ្លួន គឺសប្បុរសទាំងឡាយគប្បីធ្វើដោយសេចក្តីគោរពដ៏ក្រៃលែងតាមទ្វារនោះឯងផង ទើបពោលនូវគាថាពីរថា “យេសំ...បេ... គិនោ”។ ប្រាជ្ញាដែលកើតអំពីការស្តាប់ (សុតាមយប្រាជ្ញា) ដែលស៊ាំហើយដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការរៀន និងការចងចាំជាដើម ក្នុងអត្ថដ៏ពិតប្រាកដនៃគម្ពីរជាច្រើន មានព្រះត្រៃបិដក តក្កសាស្ត្រ និងវ្យាករណសាស្ត្រជាដើម និងគម្ពីរផ្សេងៗជាច្រើន ជនទាំងឡាយណា មិនបានសន្សំទុកហើយ សូម្បីតែប្រាជ្ញាទាំងពីរមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈតែមួយក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រោះភាពជាទីប្រជុំដែលសន្សំទុក ឬព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវៈដ៏ច្រើន ដោយការបាននូវបច្ច័យមានអនន្តរបច្ច័យ និងអាសេវនបច្ច័យជាដើម នៃប្រាជ្ញាក្នុងកាលមុន និងប្រាជ្ញាក្នុងកាលខាងក្រោយ សូម្បីតែប្រាជ្ញាដែលគប្បីសន្សំ ក៏មិនបានធ្វើឲ្យជាគំនរឡើយ។ ជនទាំងឡាយនេះ ដែលប្រាសចាកភាពឈ្លាសវៃនៃប្រាជ្ញាបែបនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកត្រូវសេចក្តីវង្វេងគ្របសង្កត់ហើយ ព្រោះតែគ្មានភាពឈ្លាសវៃនៃប្រាជ្ញា ទើបត្រូវសេចក្តីវង្វេងដ៏មានកម្លាំងកម្ចាត់បង់ជាពិសេស រមែងមិនយល់ដឹងនូវរបស់ដែលគួរលះបង់ និងរបស់ដែលគួរកាន់យកបន្តិចបន្តួចឡើយ។ វិគ្រោះថា៖ “មិនមែនមួយ ឈ្មោះថា អនេកៈ”, “គម្ពីរទាំងឡាយនោះផង ឈ្មោះថា សត្ថៈ”, “ចន្លោះ (សេចក្តីពិត) នៃគម្ពីរទាំងនោះ ឈ្មោះថា សត្ថន្តរៈ”, “ស៊ាំក្នុងសត្ថន្តរៈនោះ ឈ្មោះថា សត្ថន្តរោចិតា”, “ត្រូវសេចក្តីវង្វេងកម្ចាត់បង់ហើយ ឈ្មោះថា សម្មោហព្ភាហតា”។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា៖

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

“ជនអ្នកមិនចេះដឹងគម្ពីរ តើនឹងវែកញែកនូវគុណ និងទោសដូចម្តេចបាន? មនុស្សខ្វាក់ តើមានសិទ្ធិ (សមត្ថភាព) អ្វីក្នុងការដឹងនូវភាពខុសគ្នានៃពណ៌សណ្ឋាន?”

Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate–

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា៖ ជនអ្នកមិនចេះដឹងគម្ពីរ តើនឹងបែងចែកនូវគុណ និងទោសដូចម្តេចបាន? ពិតណាស់ ក្នុងការដឹងនូវភាពខុសគ្នានៃពណ៌សណ្ឋាន គឺការដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌មានពណ៌ខៀវ និងពណ៌លឿងជាដើម តើមនុស្សខ្វាក់មានសិទ្ធិ គឺការប្រឈមមុខ (ការដឹងច្បាស់) ដូចម្តេចបាន? រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការវែកញែកនូវគុណ និងទោស រមែងមានបានតែដោយភ្នែកគឺប្រាជ្ញាដ៏ជ្រះថ្លាបំផុតដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគម្ពីរផ្សេងៗជាច្រើនប៉ុណ្ណោះ កាលបើគ្មានប្រាជ្ញានោះទេ រមែងមិនមានឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យនេះថា៖

‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

“ការវែកញែកនូវគុណ និងទោសក្នុងទីទាំងពួង រមែងមានមកតែអំពីគម្ពីរប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលណាធ្វើការវែកញែកដោយវៀរចាកគម្ពីរ អំពើនោះជាអំពើហ៊ានជោលហួសហេតុ តើមានអ្វីក្រៅពីនេះទៀត?”

Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva.

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា៖ ការវែកញែកនូវគុណ និងទោសក្នុងទីទាំងពួង រមែងមានមកតែអំពីគម្ពីរប៉ុណ្ណោះ ការដែលបុគ្គលធ្វើ គឺការបែងចែកនូវគុណ និងមិនមែនគុណ ដោយវៀរចាកគម្ពីរ គឺវៀរចាកប្រាជ្ញាដ៏សមគួរដល់គម្ពីរបែបនោះ ការធ្វើនោះមានសេចក្តីហ៊ានជោលដ៏ក្រៃលែងជាងនោះ តើមានអ្វីទៀត? គឺថា ការធ្វើដោយប្រញាប់ប្រញាល់ គឺការធ្វើដោយមិនបានពិចារណាឡើយ។

Iha [Pg.16] imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ

ក្នុងលោកនេះ គឺក្នុងលោកនេះ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនបានធ្វើបុណ្យទុកហើយ របស់គ្រូទាំងឡាយ...

‘‘Piyo garu bhāvanīyo,Vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā,No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti.

“ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគោរព ជាទីគួរចម្រើន (គួរកោតក្រែង) ជាអ្នកពោលប្រដៅ ជាអ្នកអត់ធន់ចំពោះពាក្យ ជាអ្នកនិយាយសេចក្តីដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងមិនដឹកនាំក្នុងផ្លូវខុសឡើយ”។

Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi kiṃ payojanaṃ. Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā –

ការបំរើជើង គឺការខ្វល់ខ្វាយបំរើជើងដែលគប្បីធ្វើចំពោះអាចារ្យទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិដែលបានសម្តែងហើយនោះ មិនមានឡើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយជនទាំងនោះ? ជនទាំងឡាយណាដែលបានធ្វើបុណ្យទុកហើយ ត្រូវធូលីដីនៃជើងរបស់គ្រូទាំងឡាយនោះ គឺធូលីជើងរបស់គ្រូទាំងឡាយនោះ គ្របដណ្តប់ហើយ ជនទាំងឡាយនោះឯង ទើបជាសប្បុរស គឺជនល្អដែលជាអ្នកមានសេចក្តីវែកញែក គឺមានប្រាជ្ញាវែកញែកដ៏វិសេសដែលបានមកដោយការចូលទៅជិតកល្យាណមិត្ត និងគ្រូទាំងឡាយ ជនទាំងឡាយនោះឯង ទើបដឹងនូវសេចក្តីវែកញែក នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ស្តាប់ ឈ្មោះថា សុស្សូសា, ការបំរើជើងដែលគប្បីធ្វើដោយអាស្រ័យសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ស្តាប់នោះ ក៏ឈ្មោះថា សុស្សូសា ដែរ ព្រោះមានប្រយោជន៍នោះ។ វិគ្រោះថា៖ “ការចង់ស្តាប់ទាបទាបជិតជើង ឈ្មោះថា បាទសុស្សូសា”, “ជើងទាំងឡាយរបស់គ្រូទាំងនោះ ឈ្មោះថា តប្បាទៈ”, “ធូលីទាំងឡាយក្នុងជើងទាំងនោះ ឈ្មោះថា តប្បាទរជៈ”, “ជនទាំងឡាយដែលត្រូវធូលីទាំងនោះគ្របដណ្តប់ហើយ ឈ្មោះថា តប្បាទរជោកិណ្ណា”។ ព្រោះហេតុតែការចម្រើនដឹងទូទៅរបស់សិស្សទាំងឡាយ ត្រូវទាក់ទងនឹងគ្រូ ហេតុនោះ សិស្សគប្បីសេពគប់គ្រូដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ជាងខ្លួនពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

“បុគ្គលកាលសេពគប់បុគ្គលថោកទាប រមែងសាបសូន្យ, កាលសេពគប់បុគ្គលស្មើគ្នា រមែងមិនសាបសូន្យក្នុងកាលណាឡើយ, កាលចូលទៅជិតបុគ្គលដ៏ប្រសើរ រមែងចម្រើនឡើងជាប្រញាប់, ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលគប្បីសេពគប់បុគ្គលដែលវិសេសខ្ពង់ខ្ពស់ជាងខ្លួន”។

6.

៦.

Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā;

Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.

ពួកកវីជន ដែលមានភ្នែក និងចិត្តស្លុងទៅក្នុងកាព្យ និងល្ខោន ទោះបីជាពួកគេតាក់តែងនូវសេចក្តីណាមួយក៏ដោយ សេចក្តីនោះ មិនឈ្មោះថាជាសេចក្តីគួរឲ្យអស្ចារ្យដ៏ក្រៃលែងឡើយ។

7.

៧.

Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo;

Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā.

ការតាក់តែងណា ដែលសម្តែងចេញនូវគ្រឿងលម្អទាំងនោះឯង ការតាក់តែងនោះ ទើបឈ្មោះថាជាការតាក់តែងគួរឲ្យអស្ចារ្យ ដែលកវីទាំងឡាយតែងធ្វើឲ្យអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពេញចិត្ត ទោះបីជាពួកគេមិនបានធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដ៏ក្រៃលែងក្នុងគម្ពីរនោះក៏ដោយ

6-7. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti [Pg.17] ‘‘kabbanāṭakā’’tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā?

៦-៧. កាលដែលបានបង្ហាញសេចក្តីដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអន្វយនិងព្យតិរេកក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងពួកជនអ្នកស្តាប់ដែលមានសេចក្តីរួញរាឲ្យមានសេចក្តីឧស្សាហ៍ឡើង ដោយពាក្យថា «តើយើងមានប្រយោជន៍អ្វីដោយសេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងអំពីការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការតែង ព្រោះតែគ្មានការស៊ាំនឹងកាព្យនិងល្ខោន?» ទើបពោលពាក្យថា «កព្វនាដកា» ជាដើម។ សេចក្តីតែងដែលរាប់ថាជាការប្រើប្រាស់របស់កវី ឈ្មោះថា កាព្យ (កព្វៈ) ព្រោះជារបស់កវី។ កាព្យនោះមានសភាវៈជាអវយវៈមានពាក្យមុត្តកៈជាដើម និងមានពាក្យមុត្តកៈជាដើមនោះឯង ប្រកបដោយប្រជុំនៃពាក្យក្នុងចន្លោះ ផ្សេងគ្នាដោយប្រភេទនៃវុត្តនិងជាតិ មានសភាពជាបជ្ជៈ (កំណាព្យ) សភាពជាគជ្ជៈ (ពាក្យរាយ) និងសភាពជាបជ្ជៈនិងគជ្ជៈលាយគ្នា ដែលហៅថា ចម្ពូ និងមានរូបជាមហាកាព្យ។ ម្យ៉ាងទៀត មហាកាព្យនោះ តែងតែត្រូវគេចងក្រងឡើងដោយវគ្គទាំងឡាយដែលហៅថា សគ្គៈ គឺការកំណត់ភាគដ៏វិសេស ហេតុនោះ ទើបហៅថា សគ្គពន្ធៈ (ការចងក្រងជាសគ្គៈ)។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃសគ្គពន្ធៈនោះ លោកតែងពោលទុកដោយច្រើនប្រការ មានជាដើមថា «មុខនៃសគ្គពន្ធៈ គួរតែជាការប្រាថ្នាពរដែលគួរប្រាថ្នា ឬការបង្អោនកាយគោរព ឬការសម្តែងនូវសេចក្តីណាមួយដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីតែងនោះ»។ សេចក្តីនោះ តើដូចម្តេច?

‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

«សគ្គពន្ធៈ លោកហៅថា មហាកាព្យ។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃមហាកាព្យនោះ គឺការបង្អោនកាយគោរព (នមស្ការ) ការសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវ ឬការប្រាថ្នាពរ គឺជាមុខ (ការចាប់ផ្តើម) នៃមហាកាព្យនោះ។

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

មានរឿងរ៉ាវកើតឡើងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ (ឥតីហាសៈ) ឬអាស្រ័យនូវរឿងរ៉ាវរបស់សប្បុរស អាស្រ័យនូវផលនៃធម៌ទាំង ៤ ក្រុម (ចតុវគ្គផល) មានតួឯក (នាយក) ជាអ្នកឈ្លាសវៃ និងឧត្តុង្គឧត្តម។

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

មានការពណ៌នាអំពីទីក្រុង ទឹកដី ភ្នំ រដូវ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យរះ មានការលេងក្នុងសួនច្បារនិងក្នុងទឹក មានការផឹកទឹកស្រវឹង និងការសប្បាយក្នុងពិធីបុណ្យ។

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

ប្រកបដោយការព្រាត់ប្រាស និងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ការប្រសូតនិងការចម្រើនធំធាត់នៃព្រះរាជកុមារ ការប្រឹក្សា ការបញ្ជូនទូត ការលើកទ័ព ការច្បាំង និងការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់តួឯក។

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

ជាសេចក្តីតែងដែលតាក់តែងល្អហើយ មិនសង្ខេបពេក ពេញទៅដោយរសនិងភាវៈជានិច្ច មានសគ្គៈមិនធំទូលាយពេក ប្រកបដោយវុត្តជាទីស្រឡាញ់ និងមានការតភ្ជាប់គ្នាយ៉ាងល្អ។

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

ប្រកបដោយការផ្លាស់ប្តូរវុត្តក្នុងចុងនៃសគ្គៈទាំងពួង ជាទីញ៉ាំងលោកឲ្យត្រេកអរ កាព្យដែលតាក់តែងល្អហើយនេះ តែងស្ថិតនៅអស់កល្បជានិច្ច»។

Tattha itihāsakathubbhūtanti purāvuttakathāsannissayaṃ. Santasannissayanti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. Catuvaggaphalāyattanti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. Dhammo [Pg.18] nāma abbhūdayanibbānahetuko. Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. Kāmo nāma nirayo visayo payogo. Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. Caturodāttanāyakanti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. Madhu nāma surā. Vippalambho viraho. Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo. Dūto sandhānappavatto puriso. Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ. Āji sandhyābhāve viggaho. Asaṅkhattarasabhāvanirantaranti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo, bhāvā ratiussāhādayo, tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ. Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti.

ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា «itihāsakathubbhūtaṃ» បានដល់ អាស្រ័យនូវរឿងរ៉ាវដែលធ្លាប់មានមកពីបុរាណ។ ពាក្យថា «santasannissayaṃ» បានដល់ អាស្រ័យនូវរឿងរ៉ាវផ្សេងទៀត មានការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះរាជាដែលប្រកបដោយគុណនិងសេចក្តីល្អជាដើម។ ពាក្យថា «catuvaggaphalāyattaṃ» បានដល់ អាស្រ័យនូវផលនៃធម៌ទាំង ៤ ក្រុម មានធម៌ជាដើម។ ធម៌ ឈ្មោះថា ជាហេតុនៃសេចក្តីចម្រើននិងព្រះនិព្វាន។ អត្ថៈ ឈ្មោះថា ការស្វែងរកវិជ្ជា និងដីធ្លីជាដើមតាមសមគួរដល់ធម៌ និងការរក្សាទ្រព្យដែលរកបានមកហើយ។ កាមៈ ឈ្មោះថា ការប្រើប្រាស់នូវអារម្មណ៍ដែលជាវិស័យ។ មោក្ខៈ ឈ្មោះថា ការរលត់ទៅនៃទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តទាំងពួង។ ពាក្យថា «caturodāttanāyakaṃ» បានដល់ កាព្យដែលមានតួឯកជាអ្នកឈ្លាសវៃ គឺប្រកបដោយអំណាចនៃសេចក្តីព្យាយាម អំណាចនៃបញ្ញា និងអំណាចនៃភាពជាធំ និងជាបុគ្គលឧត្តុង្គឧត្តម គឺប្រកបដោយគុណធម៌មានការលះបង់ដ៏ក្រៃលែងជាដើម ហើយមានសត្រូវនិងបច្ចាមិត្តក្នុងរឿងនោះ។ មធុ គឺ ស្រា។ វិប្បលម្ភៈ គឺ ការព្រាត់ប្រាស។ មន្តៈ គឺ ការសម្រេចកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើជាមួយពួកអ្នកចេះដឹងខាងនីតិសាស្ត្រ។ ទូត គឺ បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការចងស្ពានមេត្រី។ បយានៈ គឺ ការធ្វើដំណើរទៅដោយហេតុមានសង្គ្រាមជាដើម។ អាជិ គឺ ការច្បាំងគ្នាក្នុងពេលដែលមិនមានការសម្រុះសម្រួលគ្នា។ ពាក្យថា «asaṅkhattarasabhāvanirantaraṃ» បានដល់ រសទាំងឡាយមានសិង្គាររសនិងវីររសជាដើម និងភាវៈទាំងឡាយមានរតិនិងឧស្សាហៈជាដើម ដែលមិនសង្ខេប គឺមានច្រើន ផ្សព្វផ្សាយទៅជានិច្ចដោយរសនិងភាវៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា «piyavuttasusandhibhi» បានដល់ សគ្គៈទាំងឡាយណាដែលមានវុត្តជាទីស្រឡាញ់ គឺពីរោះគួរជាទីស្តាប់ មានឥន្ទវជិរវុត្តជាដើម និងមានការតភ្ជាប់គ្នាយ៉ាងល្អ គឺការសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមកយ៉ាងពីរោះ ដោយការទាក់ទងគ្នានៃសេចក្តីតែងនោះ ប្រកបដោយសគ្គៈទាំងឡាយនោះ។

Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha–

ដើម្បីបង្ហាញថា ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាខ្វះខាតអង្គណាមួយ ដូចជាការពណ៌នាទីក្រុងជាដើម ក្នុងបណ្តាអង្គទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ឬខ្វះការផឹកស្រាជាដើមតាមដែលគួរមានក៏ដោយ ក៏កាព្យនោះនៅតែញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកអ្នកចេះដឹងឲ្យត្រេកអរ និងត្រូវពួកសប្បុរសទទួលយកបានដែរ ទើបពោលថា៖

‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

«កាព្យ មិនឈ្មោះថាខូចខាតឡើយ ព្រោះតែខ្វះខាតអង្គណាមួយក្នុងទីនេះ ប្រសិនបើពួកអ្នកចេះដឹង ពេញចិត្តនឹងភាពបរិបូណ៌នៃអង្គនៃសេចក្តីតែងនោះ»។

Punapi –

ម្យ៉ាងទៀត៖

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

«ការសរសើរតួឯកដោយគុណធម៌ជាមុនសិន រួចហើយទើបសម្តែងការកម្ចាត់សត្រូវដោយសារតួឯកនោះ នេះជាផ្លូវ (វិធីតែង) ដ៏ល្អជាប្រក្រតី។

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti āhu.

ម្យ៉ាងទៀត ការពណ៌នាអំពីវង្សត្រកូល ភាពក្លាហាន និងចំណេះដឹងជាដើម សូម្បីរបស់សត្រូវ ហើយការសម្តែងនូវភាពរុងរឿងរបស់តួឯកដោយការឈ្នះសត្រូវនោះ តែងញ៉ាំងយើងឲ្យរីករាយ» ដូច្នេះ លោកពោលទុកហើយ។

Sabbampetaṃ [Pg.19] saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti.

សេចក្តីទាំងអស់នេះ លោកបង្ហាញទុកសមគួរដល់សេចក្តីនោះឯងថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយសេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងអំពីការខ្វល់ខ្វាយក្នុងចិត្ត ចំពោះពួកសប្បុរសដែលមានហឫទ័យស្រស់ស្រាយដោយការផឹកនូវរសគឺអម្រឹតនៃព្រះសទ្ធម៌ ជាអ្នកបែរខ្នងដាក់កាព្យនិងល្ខោនដែលប្រកបដោយឧបទ្រពគឺការចូលទៅកាន់ពិសដ៏ធំទូលាយនៃពាក្យរោយរាយ (សម្ផប្បលាបៈ) និងជាភាជនៈកែវដែលការប្រព្រឹត្តល្អត្រេកអរជានិច្ច?»។

Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha nikkhittanettacittavacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. Kabbanāṭakavacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi –

ល្ខោន (នាដកៈ) ឈ្មោះថា សេចក្តីតែងដែលមានរូបភាពផ្សេងៗដែលលោកសម្តែងទុកក្នុងតម្រាសិល្បៈមានភរតសាស្ត្រជាដើម រូបកៈ ៩ មានបករណៈជាដើម ដែលមានលក្ខណៈជាចំណែកមួយនៃលក្ខណៈនៃល្ខោននោះ និងនាដិកា ក៏រួមបញ្ចូលក្នុងទីនេះដែរ។ ពាក្យថា «កព្វនាដកនិក្ខិត្តនេត្តចិត្តា» មានវិគ្គហៈថា កាព្យផង ល្ខោនផង ឈ្មោះថា កព្វនាដកៈ, ភ្នែកផង ចិត្តផង ដែលពួកជនណាដាក់ចុះហើយ គឺតម្កល់ទុកហើយក្នុងកព្វនាដកៈទាំងនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា កព្វនាដកនិក្ខិត្តនេត្តចិត្តៈ។ ពួកជននោះជាអ្នកណា? គឺពួកកវី។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យថា «ការដាក់ចុះនូវភ្នែកនិងចិត្ត» លោកបង្ហាញការគិតពិចារណានូវសេចក្តីដែលបានស្តាប់ហើយ តាមរយៈការពិចារណាដកចេញនិងដាក់បញ្ចូល តាមលំដាប់ដែលបានរៀនមក ការសម្រេចសេចក្តីមិនខុសឆ្គង ការចម្រើន (ភាវនា) នូវសេចក្តីដែលបានសម្រេចហើយ និងការខ្វល់ខ្វាយជានិច្ច។ ដោយពាក្យថា «កាព្យនិងល្ខោន» លោកបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលបានស្តាប់ហើយ បានគិតហើយ និងបានចម្រើនហើយ។ កាលដែលសេចក្តីដែលបានស្តាប់ លោកបង្ហាញហើយ សុតមយញ្ញាណដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីដែលបានស្តាប់នោះ ក៏ឈ្មោះថា លោកបង្ហាញហើយដែរ។ ដោយពាក្យថា «កព្វនាដកនិក្ខិត្តនេត្តចិត្តា» នេះ លោកបង្ហាញនូវសមត្ថភាពក្នុងការតែងកាព្យរបស់ពួកជនដែលមានភាពឈាសវៃក្នុងបញ្ញាដែលសម្រេចបានតាមលំដាប់នៃការស្តាប់ ការគិត និងការចម្រើន។ ព្រោះថា ការស្តាប់ជាដើមនោះ តែងតែជាហេតុនៃការចងក្រង (តែង) របស់ពួកជនបែបនោះ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahu nimmalaṃ;

Amando cābhiyogoyaṃ,Hetu hotiha bandhane’’ti.

«បញ្ញាស្មារតី (បដិភាណ) ដែលជាប្រក្រតីពីកំណើតផង ការស្តាប់ដ៏ច្រើននិងបរិសុទ្ធផង ការខ្វល់ខ្វាយដ៏ខ្លាំងក្លានេះផង តែងជាហេតុក្នុងការចងក្រង (តែងកាព្យ) ក្នុងលោកនេះ»។

Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. Racayanti karonti. Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpi [Pg.20] ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi –

ពាក្យថា «yaṃkiñci» បានដល់ សេចក្តីតែងណាមួយដែលឡើងកាន់ចិត្តរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យដែលមិនកំណត់នេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនមានសេចក្តីអើពើរបស់ខ្លួនក្នុងសេចក្តីតែងនោះ។ ពាក្យថា «racayanti» គឺ តែងឡើង។ សេចក្តីតែងដែលពួកគេតែងឡើងនេះ មិនមែនជាគ្រឿងធ្វើឲ្យអស្ចារ្យក្រៃលែងនោះទេ ព្រោះបុគ្គលដែលប្រកបដោយឧបាយសម្បត្តិបែបនោះ តែងមានឧបេយ្យសម្បត្តិ (ផលដែលត្រូវសម្រេច) ជាធម្មតា មិនគួរឲ្យឆ្ងល់ឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងបណ្តាកាព្យនិងល្ខោនទាំងនោះ ទោះបីជាពួកសប្បុរសដែលមានបញ្ញា មិនបានធ្វើសេចក្តីអើពើ គឺមិនបានធ្វើសេចក្តីអើពើដោយអំណាចនៃការស្តាប់ជាដើម ក្នុងកាព្យនិងល្ខោនដែលជាឧបាយតែមួយគត់ក្នុងការតែងដ៏វិសេសនោះក៏ដោយ ក៏នៅតែញ៉ាំងពួកវិញ្ញូជន អ្នកដឹងគុណនិងទោស អ្នកចេះដឹងតម្រា និងពួកបណ្ឌិតឲ្យត្រេកអរ ឲ្យពេញចិត្ត ដោយសារសេចក្តីតែងដ៏វិសេសនោះបាន។ ព្រោះថា ពួកសប្បុរសទាំងនោះ ទោះបីជាខ្វះបដិភាណពីកំណើតបែបនោះក៏ដោយ ក៏នៅតែព្យាយាមដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការគិត និងការចម្រើនក្នុងសេចក្តីបែបនេះ ហើយញ៉ាំងពួកបណ្ឌិតឲ្យត្រេកអរបានពិតមែន។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

«ទោះបីជាបដិភាណដ៏អស្ចារ្យ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងគុណនៃបុព្វវាសនា មិនមានក៏ដោយ ក៏វាចាដែលគេសេពគប់ដោយការស្តាប់ និងដោយសេចក្តីព្យាយាម តែងធ្វើនូវការអនុគ្រោះ (ការជួយឧបត្ថម្ភ) ខ្លះជាប្រាកដ»។

Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, teyeva sappurisā. Savimhayo ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti.

ពួកជនដែលមានបដិភាណ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមានបញ្ញា ដោយបញ្ញាដែលមានលក្ខណៈកំណត់នូវរបស់ដែលគួរលះបង់និងរបស់ដែលគួរកាន់យក ពួកជននោះឯងជាសប្បុរស។ ពាក្យថា «savimhayo» គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីអស្ចារ្យ គឺកើតឡើងជាមួយសេចក្តីអស្ចារ្យថា «តើសេចក្តីតែងនេះដូចម្តេចហ្ន៎ សូម្បីពួកជនដែលខ្វះឧបាយដទៃបែបនោះ ក៏គប្បីមានសេចក្តីតែងបែបនេះបានដែរ»។ សេចក្តីតែងនោះឯង គឺការចងក្រងនោះឯង ព្រោះតែមានឧបេយ្យសម្បត្តិ ទោះបីជាខ្វះឧបាយសម្បត្តិបែបនោះក៏ដោយ មិនមែនជាសេចក្តីតែងដទៃឡើយ។

6-7. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘kabbanāṭakā’’digāthādvayena samussāheti. Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti, etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ kabbanti ca, naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ, naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca [Pg.21] viggaho. Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti, teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi –

៦-៧. ឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងពួកជនដែលរួញរាដោយគិតថា «តើការយល់ដឹងនូវសភាវៈនៃការតែងគម្ពីរ នឹងមានដល់យើងដែលមិនធ្លាប់ស៊ាំនឹងកាព្យនិងល្ខោនមកពីណា?» ឲ្យមានសេចក្តីឧស្សាហ៍ឡើង ទើបពោលគាថាពីរ មានពាក្យថា «កព្វនាដកា» ជាដើម។ ពួកកវី គឺអ្នកតែងកាព្យ ដែលមានភ្នែកនិងចិត្តតម្កល់ទុកហើយក្នុងកាព្យនិងល្ខោន ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការពិនិត្យមើល ការគិត និងការចម្រើនក្នុងកាព្យនិងល្ខោនទាំងនោះ តែងតែងឡើង គឺធ្វើឡើងនូវសេចក្តីតែងណាមួយដែលខ្លួនពេញចិត្ត សេចក្តីតែងនេះ មិនមែនជាគ្រឿងធ្វើឲ្យអស្ចារ្យក្រៃលែងនោះទេ ព្រោះការចងក្រងគម្ពីរដែលជាឧបេយ្យៈ តែងតែមានពិតប្រាកដ ដោយសារការបរិបូណ៌នៃបញ្ញាដែលជាឫសគល់នៃឧបាយដែលសម្រេចបានមកពីការខ្វល់ខ្វាយជានិច្ច នេះជាអធិប្បាយ។ របស់របស់កវី ឈ្មោះថា កាព្យ (កព្វៈ)។ របស់របស់អ្នករាំ ឈ្មោះថា ល្ខោន (នាដកៈ) មានការរាំនិងការច្រៀងជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គម្ពីរដែលសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវដែលសម្តែងនូវល្ខោននោះ ឈ្មោះថា ល្ខោន (នាដកៈ)។ មានវិគ្គហៈថា កាព្យផង ល្ខោនផង ឈ្មោះថា កព្វនាដកៈ, ភ្នែកផង ចិត្តផង ដែលពួកជនណាដាក់ចុះហើយក្នុងកព្វនាដកៈទាំងនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា កព្វនាដកនិក្ខិត្តនេត្តចិត្តៈ។ ពួកជនណា ទោះបីជាមិនបានធ្វើសេចក្តីអើពើក្នុងកាព្យនិងល្ខោនទាំងនោះ គឺមិនបានធ្វើសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយដោយអំណាចនៃការស្តាប់និងការចងចាំជាដើមឡើយ ក៏នៅតែញ៉ាំងពួកវិញ្ញូជនឲ្យត្រេកអរ ឲ្យពេញចិត្ត ដោយសារសេចក្តីតែងគម្ពីរដ៏វិសេសនោះបាន ពួកជននោះឯង ឈ្មោះថា ជាអ្នកមានបដិភាណ គឺមានបញ្ញាដែលរាប់ថាជាបដិភាណ។ សេចក្តីតែងនោះឯង ឈ្មោះថា ប្រកបដោយសេចក្តីអស្ចារ្យ (សវិម្ហយៈ) គឺប្រកបដោយសេចក្តីអស្ចារ្យដែលកើតឡើងដល់អ្នកដទៃ។ មានវិគ្គហៈថា បដិភាណមានដល់ពួកជនទាំងនេះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា បដិភាវន្តៈ (អ្នកមានបដិភាណ)។ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីអស្ចារ្យ ឈ្មោះថា សវិម្ហយៈ។ សេចក្តីអើពើដែលពួកជនណា មិនបានធ្វើហើយ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា អវិហិតាទរៈ។ លោកពោលទុកថា ទោះបីជាមិនមានការខ្វល់ខ្វាយក្នុងក្បួនខ្នាតខាងក្រៅ និងមិនមានបុព្វវាសនាក៏ដោយ កាលបើធ្វើការខ្វល់ខ្វាយជានិច្ចក្នុងលោកនេះ តែងសម្រេចបាននូវសមត្ថភាពបែបនោះ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

«ទោះបីជាបដិភាណដ៏អស្ចារ្យ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងគុណនៃបុព្វវាសនា មិនមានក៏ដោយ ក៏វាចាដែលគេសេពគប់ដោយការស្តាប់ និងដោយសេចក្តីព្យាយាម តែងធ្វើនូវការអនុគ្រោះខ្លះជាប្រាកដ»។

Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi, tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti.

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា៖ ទោះបីជាបដិភាណដ៏អស្ចារ្យបែបនោះ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងគុណនៃបុព្វវាសនា គឺការទាក់ទងដោយអំណាចនៃការផ្តល់កម្លាំងគាំទ្រដល់គុណនៃវាសនាដែលបានស៊ាំមកក្នុងជាតិមុន មិនមានក៏ដោយ ក៏វាចាដែលគេសេពគប់ដោយការស្តាប់ គឺការស្តាប់ក្តី ដោយសេចក្តីព្យាយាម គឺសេចក្តីព្យាយាមខាងវាចាមានការធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញជាដើមក្ដី ឬវាចាដែលគេសេពគប់ដោយការចូលទៅរកគ្រូ តែងធ្វើនូវការអនុគ្រោះខ្លះ គឺភាពឈ្លាសវៃក្នុងបញ្ញាខ្លះ ជាប្រាកដដោយពិតប្រាកដ។

Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ–

ក្នុងទីនេះ កាព្យ (កព្វៈ) ឈ្មោះថា សេចក្តីតែងដែលស្ថិតនៅដោយសភាវៈជាមហាវាក្យ គឺពេញបរិបូណ៌ដោយប្រជុំនៃអវយវៈនៃពាក្យក្នុងចន្លោះទាំងឡាយនោះឯង និងដោយសភាវៈជាអវយវៈដោយអំណាចនៃពាក្យមុត្តកៈនិងកុលកៈជាដើម ផ្សេងគ្នាដោយវុត្តដ៏វិសេសទាំងឡាយ មានសភាពជាបជ្ជៈសុទ្ធក្តី គជ្ជៈសុទ្ធក្តី ឬជាបជ្ជៈនិងគជ្ជៈលាយគ្នាដែលល្បីថា ចម្ពូក្តី។ ល្ខោន (នាដកៈ) ឈ្មោះថា សេចក្តីតែងដែលមានសភាវៈដែលលោកបង្ហាញទុកដោយច្រើនប្រការក្នុងតម្រារាំមានភរតសាស្ត្រជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត កាព្យផង រូបកៈ ៩ មានបករណៈជាដើមដែលប្រកបដោយចំណែកមួយនៃលក្ខណៈដែលបានបង្ហាញក្នុងទីនេះឯងផង និងនាដិកាផង តែងមាន។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃកាព្យ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖

‘‘Saggabandho [Pg.22] mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

«សគ្គពន្ធៈ លោកហៅថា មហាកាព្យ។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃមហាកាព្យនោះ គឺការបង្អោនកាយគោរព ការសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវ ឬការប្រាថ្នាពរ គឺជាមុខនៃមហាកាព្យនោះ។

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

មានរឿងរ៉ាវកើតឡើងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬអាស្រ័យនូវរឿងរ៉ាវរបស់សប្បុរស អាស្រ័យនូវផលនៃធម៌ទាំង ៤ ក្រុម មានតួឯកជាអ្នកឈ្លាសវៃ និងឧត្តុង្គឧត្តម។

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

មានការពណ៌នាអំពីទីក្រុង ទឹកដី ភ្នំ រដូវ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យរះ មានការលេងក្នុងសួនច្បារនិងក្នុងទឹក មានការផឹកទឹកស្រវឹង និងការសប្បាយក្នុងពិធីបុណ្យ។

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

ប្រកបដោយការព្រាត់ប្រាស និងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ការប្រសូតនិងការចម្រើនធំធាត់នៃព្រះរាជកុមារ ការប្រឹក្សា ការបញ្ជូនទូត ការលើកទ័ព ការច្បាំង និងការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់តួឯក។»

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

«(មហាកាព្យនោះ) គឺកាព្យដែលតាក់តែងល្អហើយ មានរស និងភាវៈមិនសង្ខេប (គឺពិស្តារ) ដ៏ជាប់ទាក់ទងគ្នាជានិច្ច មានសគ្គៈ (វគ្គ) មិនធំទូលាយពេក មានឆន្ទៈជាទីស្រឡាញ់ និងមានសន្ធិដ៏សមគួរ។»

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

«ប្រកបដោយការផ្លាស់ប្តូរឆន្ទៈនៅចុងសគ្គៈក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ជាទីរីករាយនៃសត្វលោក កាព្យដែលតាក់តែងល្អហើយនោះ រមែងស្ថិតនៅអស់កល្បជានិច្ច។»

Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘mahākabba’’nti uccate. Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā, vatthuniddeso –

«សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះថា៖ ការតាក់តែងជាសគ្គៈ គឺការតាក់តែងដោយការបែងចែកជាភាគពិសេសៗ ដែលហៅថា សគ្គៈ ហៅថា «មហាកាព្យ»។ ចំណែកឯលក្ខណៈរបស់មហាកាព្យនោះ ខ្ញុំនឹងពោល (vuccate) សេចក្តីនេះមានការទាក់ទងគ្នាដោយន័យដូចជាគ្រាប់ភ្នែកក្អែក (កាកក្ខិគោឡកន័យ) ចំពោះចំណែកខាងដើមនៃកាព្យនោះ គឺការនមស្ការ (បង្គំ) ឬការគោរពចំពោះទេវតា ឬការសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវ (វត្ថុនិទ្ទេស) ដូចជា៖»

‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma,Himālayo nāma nagādhirāja?;

Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya,Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’.

««នៅក្នុងទិសឧត្តរ មានស្តេចភ្នំឈ្មោះ ហិមពាន្ត (ហិមាល័យ) មានធម្មជាតិជាទេវៈ ឈរជ្រមុជចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រខាងកើត និងខាងលិច ហាក់ដូចជាបន្ទាត់វាស់ផែនដី»។»

Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, āsīsāpi ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati.

«ការបង្ហាញនូវរឿងរ៉ាវណាមួយដែលទាក់ទងនឹងការតាក់តែង មានអាទិ៍យ៉ាងនេះ ឬការប្រាថ្នាពរ (អាសីសៈ) ជាទីគាប់ចិត្ត មានអាទិ៍ថា «សូមឲ្យចិត្តរបស់ខ្ញុំរីករាយ» ដូច្នេះក៏មាន។»

Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃ [Pg.23] lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo, vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca attho, apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo, sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ, aṇṇavaṃ sāgaraṃ, utu hemantavasantādiutu, selaṃ pabbato, indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. Savitāti ettha tupaccayanto. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto, sandhānakārako dūto, yuddhābhigamanaṃ payānaṃ, yuddhasaṅkhāto āji, sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta…pe… ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi –

«(មហាកាព្យនោះ) មានរឿងរ៉ាវកើតឡើងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬអាស្រ័យនូវរឿងរ៉ាវបុរាណ ឬអាស្រ័យនូវបុគ្គលល្អៗ ឬអាស្រ័យនូវរាជចរិយារបស់ស្តេចដ៏ល្អប្រពៃ ដែលទាក់ទងនឹងផលនៃចតុវគ្គ (ធម៌ អត្ថ កាម មោក្ខ) ពោលគឺ ធម៌ ជាហេតុនៃសេចក្តីសុខក្នុងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ, អត្ថ គឺការសន្សំនូវវិជ្ជាភូមិជាដើម និងការរក្សានូវទ្រព្យដែលសន្សំបាននោះ, កាម គឺកាមគុណទាំងប្រាំដែលជាហេតុនាំឲ្យទៅកាន់អបាយភូមិ, មោក្ខ គឺការរួចផុតដែលជាហេតុរលត់ទៅនៃទុក្ខទាំងពួង។ មហាកាព្យនោះ អាស្រ័យនូវផលនៃចតុវគ្គនេះ មានតួអង្គឯក (នាយក) ដ៏ឈ្លាសវៃនិងខ្ពង់ខ្ពស់ (ចតុរោទត្តនាយក) គឺឈ្លាសវៃដោយប្រកបដោយកម្លាំងព្យាយាម (ឧស្សាហសក្តិ) កម្លាំងប្រឹក្សា (មន្តសក្តិ) និងកម្លាំងអំណាច (ប្រភូសក្តិ) ហើយខ្ពង់ខ្ពស់និងទូលំទូលាយដោយប្រកបដោយភាពប៉ិនប្រសប់ និងការបរិច្ចាគដ៏លើសលប់ជាដើម ទោះជាតួអង្គខាងខ្លួន (សបក្ខៈ) ឬតួអង្គខាងបច្ចាមិត្ត (វិបក្ខៈ) ក្តី។ នៅក្នុងមហាកាព្យនោះ មានការពណ៌នាអំពីបុរៈ អណ្ណវៈ ឧតុ សេលៈ និងឥន្ទុសវិតុឧទយៈ ពោលគឺ បុរៈ បានដល់ នគរ, អណ្ណវៈ បានដល់ មហាសមុទ្រ, ឧតុ បានដល់ រដូវមានហេមន្តៈនិងវសន្តៈជាដើម, សេលៈ បានដល់ ភ្នំ, ឥន្ទុសវិតុឧទយៈ បានដល់ ការរះឡើងនៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ (ពាក្យថា សវិតា ក្នុងទីនេះ ប្រកបដោយ តុ-បច្ច័យ)។ មានការពណ៌នាអំពីការលេងក្នុងសួនច្បារ ការលេងទឹក ការផឹកទឹកឃ្មុំ (ស្រា) និងការសប្បាយរីករាយក្នុងកាមគុណ (ឧយ្យានសលិលក្កីឡាមធុបានរតុស្សវៈ) មានការព្រាត់ប្រាសនិងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ (វិប្បលម្ភវិវាហៈ) មានការប្រសូតនិងការចម្រើនវ័យនៃព្រះរាជកុមារ (កុមារោទយវឌ្ឍិ) មានការប្រឹក្សា ការបញ្ជូនទូត ការលើកទ័ព ការច្បាំង និងការឈ្នះរបស់តួអង្គខាងខ្លួន (មន្តទូតប្បយានាជិនាយកាភ្យូទយៈ) ពោលគឺ មន្តៈ បានដល់ ប្រាជ្ញាដឹងនូវនីតិ, ទូតៈ បានដល់ អ្នកធ្វើការចងស្ពានមេត្រី, បយានៈ បានដល់ ការលើកទ័ពទៅច្បាំង, អាជិ បានដល់ សង្គ្រាម, អភ្យូទយៈ បានដល់ ការចម្រើនឡើងនៃតួអង្គខាងខ្លួន។ មហាកាព្យនោះ តុបតែងល្អហើយដោយសេចក្តីមិនសង្ខេប...។ល។ គឺមិនសង្ខេប មានសេចក្តីពិស្តារ ប្រកបដោយរសទាំងប្រាំបីមានសិង្គាររសជាដើម និងភាវៈទាំងឡាយមានរតិនិងឧស្សាហៈជាដើម ដ៏ទាក់ទងគ្នាជានិច្ច មានសគ្គៈទាំងឡាយដែលមានសន្ធិដ៏ល្អប្រពៃ ព្រោះការទាក់ទងគ្នារវាងផ្នែកខាងដើមនិងខាងចុង ដោយឆន្ទៈដ៏ពិរោះមានឥន្ទវជិរាឆន្ទជាដើម។ ក្នុងគ្រប់សគ្គៈទាំងអស់ រមែងប្រកបដោយការផ្លាស់ប្តូរឆន្ទៈនៅចុងសគ្គៈ មានសគ្គៈមិនវែងពេក។ កាព្យដែលប្រកបដោយគ្រឿងលម្អដ៏ល្អ ជាទីរីករាយនៃសត្វលោកយ៉ាងនេះ រមែងស្ថិតនៅអស់កល្បជានិច្ច។ ក្នុងមហាកាព្យនោះ ទោះបីជាមិនមានការពណ៌នាអំពីការផឹកស្រាជាដើមក្តី បើសិនជាអាចធ្វើឲ្យចិត្តរបស់អ្នកចេះដឹង (កវី) ពេញចិត្តបាន កាព្យនោះក៏មិនឈ្មោះថាមានទោសឡើយ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖»

‘‘Kabbaṃ [Pg.24] na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

««កាព្យមិនឈ្មោះថាខូចខាតឡើយ ទោះបីជាខ្វះខាតនូវអង្គខ្លះៗក្នុងទីនេះក្តី បើសិនជាអ្នកចេះដឹងទាំងឡាយ ពេញចិត្តតាមប្រាថ្នា ដោយសារតែភាពបរិបូណ៌នៃអង្គនៃការតាក់តែងនោះ»។»

Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi, nisaddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti, evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi –

«សេចក្តីអធិប្បាយថា៖ ពាក្យថា «atra» គឺក្នុងចំណោមអង្គនៃកាព្យទាំងឡាយនេះ ទោះបីជាខ្វះខាត (nyūnamapi គឺ ūnamapi) ដោយអង្គខ្លះ គឺចំណែកខ្លះក្តី (និសទ្ទៈក្នុងទីនេះមានសេចក្តីថាមាន) កាព្យនោះក៏មិនឈ្មោះថាខូចខាតឡើយ។ ការមិនខូចខាតនោះ រមែងមានបាន លុះត្រាតែភាពបរិបូណ៌នៃអង្គនៃការតាក់តែង មានការពណ៌នានគរជាដើម អាចធ្វើឲ្យពួកជនអ្នកចេះដឹងនូវកាព្យ (កាព្យញ្ញូ) ពេញចិត្តតាមបំណងប្រាថ្នា។ មួយវិញទៀត ក្នុងការពណ៌នាអំពីតួអង្គឯក (នាយក) ក្រោយពីបានពណ៌នាតួអង្គខាងខ្លួនហើយ នឹងពណ៌នាអំពីការបរាជ័យរបស់តួអង្គនោះក៏បាន ឬបើមិនដូច្នោះទេ គួរពណ៌នាអំពីសត្រូវ (បច្ចត្ថិកៈ) ហើយពណ៌នាអំពីការដែលតួអង្គខាងខ្លួនយកឈ្នះលើសត្រូវនោះវិញក៏បាន។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖»

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

««ការពណ៌នាតួអង្គឯកដោយគុណសម្បត្តិជាមុនសិន រួចទើបពណ៌នាការកម្ចាត់សត្រូវដោយតួអង្គនោះ នេះជាផ្លូវដ៏ល្អប្រពៃតាមធម្មតា។»

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti.

«ទោះបីជាបានពណ៌នាអំពីវង្សត្រកូល ភាពក្លាហាន និងការចេះដឹងជាដើមរបស់សត្រូវក្តី ការពោលសរសើរភាពខ្ពង់ខ្ពស់របស់តួអង្គឯកដោយការយកឈ្នះលើសត្រូវនោះ រមែងធ្វើឲ្យយើងរីករាយ»។»

8.

៨.

Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā;

Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.

««ឯការតាក់តែង (ពន្ធៈ) នោះ គឺសព្ទនិងអត្ថដែលរួមផ្សំគ្នា វៀរចាកទោសទាំងឡាយ។ ពន្ធៈនោះ រមែងមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា បទ្យៈ (កាព្យ) គទ្យៈ (ពាក្យរាយ) និងវិមិស្សៈ (ល្បាយកាព្យនិងពាក្យរាយ)»។»

8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘bandho cā’’tiādi. Dosavajjitā dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā sahitā ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Casaddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho.

៨. «កាលបានបង្ហាញការញ៉ាំងពួកជនអ្នកស្តាប់ឲ្យមានសេចក្តីអត់ធ្មត់ព្យាយាមដោយគាថាទាំងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវលក្ខណៈនៃពន្ធៈ (ការតាក់តែង) ដែលខ្លួនប្រាថ្នានឹងធ្វើ ដោយពាក្យមានអាទិ៍ថា «bandho ca» (ឯការតាក់តែងនោះ)។ ពាក្យថា «dosavajjitā» គឺវៀរចាក គឺលះបង់នូវទោសទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងសព្ទ និងដែលអាស្រ័យនឹងអត្ថ និងសេចក្តីទាស់ខុសគ្នា ឬមួយក៏ទោសទាំងឡាយត្រូវបានវៀរចាកដោយសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះ។ ពាក្យថា «saddatthā sahitā» គឺសព្ទនិងអត្ថដែលរួមផ្សំគ្នាជាធ្លុងមួយ។ សព្ទនិងអត្ថដែលប្រកបដោយលក្ខណៈដែលបានពោលហើយនោះ ព្រះបុរាណាអាចារ្យទាំងឡាយហៅថា «សហិតៈ» (រួមផ្សំគ្នា)។ ភាវៈនៃសព្ទនិងអត្ថដែលរួមផ្សំគ្នានោះ ហៅថា «សាហិច្ចៈ» (អក្សរសាស្ត្រ) ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយដល់អ្នកមានបេះដូងដូចគ្នា (សហទយៈ)។ ព្រះអាចារ្យបានពោលពន្យល់នូវសព្ទនិងអត្ថដែលវៀរចាកទោសនិងរួមផ្សំគ្នាដោយភាពជាទីស្គាល់ច្បាស់យ៉ាងនេះហើយ ទើបកំណត់នូវរូបរាងនៃពន្ធៈ (ពន្ធសរីរៈ) ថា ពន្ធៈនោះមាន ៣ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃសភាវវុត្តិ (ការពណ៌នាតាមសភាវៈពិត) វង្កវុត្តិ (ការពណ៌នាដោយវង្កវចនៈ) និងអលង្ការវុត្តិ (ការពណ៌នាដោយគ្រឿងលម្អ) ដូចជាពាក្យថា «បុគ្គលណាមានកុណ្ឌល បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទេវទត្ត»។ ចំណែកឯ «ច» សព្ទ គឺសម្រាប់ប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវសេចក្តីផ្សេងទៀតដែលគួរពោល មានន័យថា «ខ្លះ»។»

Tattha [Pg.25] jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha gosaddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi –

«ក្នុងចំណោមសព្ទនិងអត្ថនោះ អត្ថចម្បង (មុខ្យត្ថៈ) នៃសព្ទទាំងឡាយមាន ៤ យ៉ាង គឺមានលក្ខណៈជាជាតិ (អម្បូរ) គុណ (គុណសម្បត្តិ) ក្រិយា (សកម្មភាព) និងទព្វៈ (វត្ថុធាតុ)។ ព្រោះហេតុតែមុខ្យត្ថៈមាន ៤ យ៉ាង ក្នុងចំណោមសព្ទទាំង ៣ យ៉ាង សព្ទដែលជាតួសម្តែងនូវអត្ថនោះក៏មាន ៤ យ៉ាងដែរ គឺ ជាតិសព្ទ គុណសព្ទ ក្រិយាសព្ទ និងទព្វសព្ទ។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទមាន ៣ យ៉ាង គឺ វាចកសព្ទ (សព្ទសម្តែងផ្ទាល់) លក្ខណិកសព្ទ (សព្ទកំណត់សេចក្តី) និងព្យញ្ជកសព្ទ (សព្ទញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យប្រាកដ) ដោយការបែងចែកតាមមុខងារ (ព្យាបារៈ)។ ឯមុខងារនោះ គឺការធ្វើឲ្យយល់នូវសេចក្តីនៃសព្ទនោះឯង។ មុខងារនោះមាន ៣ យ៉ាង គឺ មុខ្យព្យាបារៈ (មុខងារចម្បង) លក្ខណព្យាបារៈ (មុខងារកំណត់សេចក្តី) និងព្យញ្ជនសភាវៈ (មុខងារញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យប្រាកដ)។ ក្នុងមុខងារទាំងនោះ មុខងារនៃសព្ទដែលមានអត្ថមិនដាច់ពាក់ព័ន្ធនឹងជាតិជាដើម ហៅថា មុខ្យព្យាបារៈ។ មុខងារនោះឯង ហៅថា «អភិធា» (ការសម្តែងផ្ទាល់)។ សព្ទណាដែលប្រកបដោយមុខងារនោះ ហើយពោលនូវអត្ថនោះដោយភាពជាអត្ថចម្បង តាមរយៈជាតិជាដើមរបស់ខ្លួនដែលមិនមានអ្វីខណ្ឌ ដូចជាពាក្យថា «គោ» ជាដើម សព្ទនោះហៅថា វាចកសព្ទ។ ចំណែកឯមុខងារនៃសព្ទដែលសម្តែងនូវអត្ថផ្សេងដែលទាក់ទងនឹងអត្ថចម្បង ហៅថា លក្ខណព្យាបារៈ (លក្ខណា)។ លក្ខណានោះមាន ២ យ៉ាង គឺ សុទ្ធលក្ខណា (លក្ខណាសុទ្ធ) និងឧបចារមិស្សលក្ខណា (លក្ខណាឡាយឡំដោយឧបចារៈ)។ ក្នុងលក្ខណាទាំងនោះ សុទ្ធលក្ខណា ដូចជាពាក្យថា «សូមដោះលែងគោ» «គ្រែទាំងឡាយកំពុងស្រែកហៅ» «សំឡេងគឹកកងនៅក្នុងទន្លេគង្គា»។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា «គោ» លោកសំដៅយកតែគោត្តសាមញ្ញ (ភាពជាគោទូទៅ) ដែលជាវិសេសនៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកគោព្យត្តិ (តួខ្លួនគោមួយៗ) ឡើយ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖»

‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

««អភិធា (ការសម្តែងផ្ទាល់) មិនឈោងទៅដល់វិសេស្យៈ (តួវត្ថុដែលត្រូវគេកំណត់) ឡើយ ព្រោះវាអស់កម្លាំងត្រឹមវិសេសនៈ (តួសេចក្តីកំណត់) ទៅហើយ»។»

Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgāsaddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci [Pg.26] upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi.

«ព្រោះសាមញ្ញៈ (ភាពទូទៅ) មានសភាវៈផ្សព្វផ្សាយទៅ និងគ្មានរូបរាងកាយឡើយ។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះការចងនិងការដោះលែងមិនអាចមានឡើងបាន (ចំពោះសាមញ្ញៈ) គោព្យត្តិ (តួខ្លួនគោ) ដែលជាទីអាស្រ័យរបស់វា ទើបត្រូវបានទាញយកមក។ ដូចគ្នានោះដែរ ព្រោះការស្រែកហៅនៃគ្រែទាំងឡាយមិនអាចមានឡើងបាន ពួកជនដែលនៅលើគ្រែ ទើបត្រូវបានទាញយកមក ដើម្បីសម្រេចនូវសកម្មភាពស្រែកហៅនោះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ព្រោះភាពជាទីតាំងនៃសំឡេងគឹកកងមិនអាចមានឡើងបានចំពោះខ្សែទឹកដែលសម្តែងដោយពាក្យថា «គង្គា» ពាក្យថា «គង្គា» ទើបកំណត់យកនូវឆ្នេរ (ច្រាំង) ដែលនៅជិតខ្សែទឹកដែលជាអត្ថផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ ព្រោះតែឧបចារៈមានច្រើនប្រការ ឧបចារមិស្សលក្ខណាក៏មានច្រើនយ៉ាងដែរ ដូចជា៖ ក្នុងទីខ្លះ លោកយកផលទៅប្រើជំនួសហេតុ (ឧបចារៈ) ដូចជាពាក្យថា «ទឹកដោះថ្លាគឺអាយុ» (āyu ghataṃ)។ ក្នុងទីខ្លះ ហេតុនិងផលមិនមានសេចក្តីខុសគ្នាឡើយ ដូចជាពាក្យថា «នេះគឺអាយុពិតៗ» (āyuyevedaṃ)។ ក្នុងទីខ្លះ លោកយកឧបមេយ្យទៅប្រើជំនួសឧបមានៈ ដូចជាពាក្យថា «អ្នកស្រុកពាហិកៈជាគោ» (go bāhiko)។ ក្នុងទីខ្លះ វត្ថុទាំងពីរនោះមិនមានសេចក្តីខុសគ្នាឡើយ ដូចជាពាក្យថា «អ្នកនេះជាគោពិតៗ» (goyevāyaṃ)។ ក្នុងទីខ្លះ លោកហៅឈ្មោះវត្ថុនោះដោយសារតែវាជាទីតាំងនៃវត្ថុនោះ ដូចជាពាក្យថា «ចានក្អមដែលជាទីតាំងនៃប្រទីប ហៅថា ប្រទីប» (padīpaṭṭhā kapallikā padīpo)។ ក្នុងទីខ្លះ លោកហៅឈ្មោះវត្ថុនោះដោយសារតែការទាក់ទងនឹងការងារនោះ ដូចជាពាក្យថា «ទោះបីជាមិនមែនជាជាងឈើ ក៏ហៅថា ជាងឈើដែរ» (avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī ayaṃ)។ ក្នុងទីខ្លះ ដោយសារតែការទាក់ទងនឹងម្ចាស់ ដូចជាពាក្យថា «បុរសដែលទាក់ទងនឹងស្តេច ហៅថា ស្តេច» (rājasambandhī puriso rājāyaṃ)។ ក្នុងទីខ្លះ លោកយកឈ្មោះសមុទាយៈ (តួទាំងមូល) ទៅហៅចំណែកមួយ (អវយវៈ) ដូចជាពាក្យថា «ពាក្យថា សំពត់ ប្រើចំពោះចំណែកមួយនៃសំពត់» (paṭekadese paṭasaddo) ជាដើម។»

Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti.

«សព្ទដែលជាទីអាស្រ័យនៃលក្ខណា ហៅថា លក្ខណិកសព្ទ។ ចំណែកឯព្យញ្ជនសភាវៈ (ការញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យប្រាកដ) ដែលជាឈ្មោះមួយទៀត គឺជាមុខងារទី ៣ នៃសព្ទ។ សព្ទដែលជាទីអាស្រ័យនៃមុខងារនោះ ហៅថា ព្យញ្ជកសព្ទ។ ដោយអំណាចនៃសព្ទទាំង ៣ យ៉ាងនេះ អត្ថក៏មាន ៣ យ៉ាងដែរ គឺ វាច្យត្ថៈ (អត្ថផ្ទាល់) លក្ខណិយត្ថៈ (អត្ថកំណត់) និងព្យង្គ្យត្ថៈ (អត្ថលាក់បង្កប់)។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ព្យង្គ្យត្ថៈនោះឯង លោកហៅថាជាអាត្ម័ន (ព្រលឹង) នៃពន្ធៈ (ការតាក់តែង)។ ព្រោះហេតុនោះ ពន្ធៈដែលមានព្យង្គ្យត្ថៈជាប្រធាន ឈ្មោះថា ឧត្តមពន្ធៈ (ការតាក់តែងដ៏ប្រសើរ), ពន្ធៈដែលមានព្យង្គ្យត្ថៈមិនមែនជាប្រធាន ឈ្មោះថា មជ្ឈិមពន្ធៈ (ការតាក់តែងមធ្យម), ពន្ធៈដែលគ្មានព្យង្គ្យត្ថៈ ឈ្មោះថា អធមពន្ធៈ (ការតាក់តែងដ៏ថោកទាប)។ ពន្ធៈដែលគ្មានព្យង្គ្យត្ថៈ រមែងជាពន្ធៈដែលគ្មានជីវិត (និជ្ជីវៈ) នេះជាលទ្ធិរបស់ព្រះបុរាណាអាចារ្យទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ពន្ធៈដែលជាសភាវវុត្តិ (ការពណ៌នាតាមសភាវៈពិត) មិនគួរមន្ទិលសង្ស័យថាគ្មានជីវិតឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងលោកវោហាររបស់កវីទាំងឡាយ រមែងប្រាកដឡើងដោយសារតែសភាវវុត្តិនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលមិនដឹងនូវសភាវៈពិតនៃសត្វលោកទាំងពួង បុគ្គលនោះមិនឈ្មោះថាជាកវីឡើយ។»

Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘munindavadanambhoje’’tyādi. Ettha vāṇīsaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatāsaddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā vadanasaddassāpi mukhaṃ vāccattho. Ambhojasaddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena [Pg.27] vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo.

«ឥឡូវនេះ ដើម្បីឲ្យពួកជនបែបនោះយល់ច្បាស់ ខ្ញុំនឹងលើកឧទាហរណ៍នូវអត្ថទាំង ៣ យ៉ាងនោះ ដូចជាពាក្យថា «munindavadanambhoje» (ក្នុងផ្កាឈូកគឺព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនីន្ទ្រ) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ អត្ថនៃពាក្យថា «វាណី» (វាចា) ដែលបានដល់ព្រះសទ្ធម៌ គឺជាវាច្យត្ថៈ (អត្ថផ្ទាល់)។ ពាក្យថា «វាណី» នោះ គឺចេតនា ដរាបណាគេមិនទាន់បានអារក្ស (ឧបចារៈ) នូវអត្ថជាទេវតាចំពោះវាណីនោះទេ ដរាបនោះ ការយល់នូវវាណីនោះ ក៏មិនទាន់សមស្របនឹងការប្រាថ្នាពរឲ្យពេញចិត្តរបស់ខ្លួនឡើយ ហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃប្រយោគនោះឯង អត្ថនៃពាក្យថា «ទេវតា» ដែលគេអារក្សចំពោះវាណីតាមសមគួរ ទើបជាលក្ខណិយត្ថៈ (អត្ថកំណត់)។ ដូចគ្នានោះដែរ ចំពោះពាក្យថា «វទនៈ» (ព្រះភក្ត្រ) គឺ «មាត់» ជាវាច្យត្ថៈ។ ចំពោះពាក្យថា «អម្ភោជៈ» (ផ្កាឈូក) អត្ថដែលគេអារក្សចំពោះផ្កាឈូកនោះ ជាលក្ខណិយត្ថៈ។ ចំណែកឯការធ្វើឲ្យពេញចិត្តនោះ ព្រោះមិនអាចសម្រេចបានដោយវិធីផ្សេង ទើបសម្រេចបានតាមលំដាប់មានការស្ងប់រំងាប់ជាដើម ញ៉ាំងការយល់ដឹងតាមពិតឲ្យកើតឡើង ហើយការសម្រេចនូវអត្ថដែលខ្លួនប្រាថ្នា ពោលគឺការបញ្ចប់គម្ពីរ រមែងមានឡើងដោយមិនបាច់ប្រឹងប្រែង តាមរយៈបដិភាណនៃសព្ទនិងអត្ថដ៏វិចិត្រនិងប្លែកៗជាច្រើន នេះជាព្យង្គ្យត្ថៈ (អត្ថលាក់បង្កប់)។ សព្ទទាំងឡាយដែលជាតួសម្តែងនូវអត្ថទាំងនោះ គឺវាចកសព្ទ លក្ខណិកសព្ទ និងព្យញ្ជកសព្ទ។ ការពិចារណាអំពីសព្ទនិងអត្ថក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង គួរយល់ដឹងតាមវិធីយ៉ាងនេះចុះ។»

Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘pajje’’ccādi. Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ, ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ, nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso, ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto, sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca.

រូបរាងនៃពន្ធៈ (ការតែង) ដែលបានពោលមកហើយនោះ មានប៉ុន្មានប្រការ? លោកទើបពោលថា "បជ្ជេ" (កាព្យ) ជាដើម។ រូបរាងនៃពន្ធៈដែលពោលមកនេះ មាន ៣ ប្រការ គឺមិនលើស និងមិនខ្វះ។ តើដូចម្តេច? គឺបែងចែកជា បជ្ជៈ (កាព្យ), គជ្ជៈ (ពាក្យរាយ) និងវិមិស្សៈ (ល្បាយ) ដោយវិសេសនៃសភាវៈមានបជ្ជៈជាដើម។ ក្នុងចំណោមពន្ធៈទាំងនោះ បជ្ជៈ គឺប្រភេទនៃវុត្តៈ (ឆន្ទៈ) ដែលបានកំណត់ក្នុងឆន្ទសាស្ត្រឈ្មោះថា វុត្តោទ័យ ដែលយើងបានរៀបចំហើយ ដែលមាន ៤ បាទ និងប្រភេទវុត្តៈមានមុត្តកៈជាដើមដែលបានកំណត់ទុកហើយ។ ហេតុនោះហើយ ទើបក្នុងទីនេះមិនបានបង្ហាញវុត្តៈទាំងនោះឡើយ។ ក្នុងបជ្ជៈទាំងនោះ គាថាតែមួយដែលមានសេចក្តីចប់សព្វគ្រប់ មានសេចក្តីជាប្រធាន មិនរំពឹងដល់គាថាដទៃ ហៅថា មុត្តកៈ។ គាថាដែលទាក់ទងគ្នាដោយការផ្តល់កិរិយាតែមួយ មានសេចក្តីចប់សព្វគ្រប់តែរៀងៗខ្លួន តែមិនទាន់ចប់សេចក្តីរួម ហៅថា កុលកៈ។ គាថាដែលមានជញ្ជាំង (បាទ) ផ្សេងគ្នា មានកិរិយាផ្សេងគ្នា មានសេចក្តីជាប្រធាន ត្រូវបានតម្កល់ទុកដូចជាឃ្លាំង ហៅថា កោសៈ។ គាថាដែលមានកិរិយាផ្សេងគ្នា ប្រព្រឹត្តទៅដោយការរួមគ្នាដើម្បីពណ៌នាផ្នែកខ្លះនៃជញ្ជាំងតែមួយជាដើម ហៅថា សង្ឃាដៈ។ ប្រភេទនៃបជ្ជៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថាជាសគ្គពន្ធៈ (ការតែងជាវគ្គ) ដូចដែលបានពោលមកហើយ។ គជ្ជៈ គឺការតភ្ជាប់នៃសព្វនាម និងកិរិយា (ស្យាទ្យន្តត្យាទ្យន្តៈ) ដែលមិនមានការកំណត់បាទ។ គជ្ជៈនោះមាន ២ ប្រការ គឺ អាខ្យាយិកា និងកថា។ វិមិស្សៈ គឺការតែងដែលប្រកបដោយបជ្ជៈ និងគជ្ជៈ មានដូចជា នាដកៈ (ល្ខោន), បករណៈ និងចម្ពូ មានជាតកមាលា ជាដើម។

8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘bandho’’ccādimāha. Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana. Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. Saddatthā saddo, [Pg.28] attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi–

៨. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដល់អ្នកដែលប្រាថ្នានឹងស្គាល់នូវរូបរាងនៃពន្ធៈដែលអាស្រ័យនូវអាលង្ការៈ ដែលពន្ធៈនោះឯងជាប្រធានក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ពន្ធោ" (ពន្ធៈ) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវការកំណត់ភាពជាទេវទត្តដល់បុគ្គលដែលគេស្គាល់ថាជាអ្នកមានកុណ្ឌល ដូចពាក្យថា "អ្នកណាមានកុណ្ឌល អ្នកនោះគឺទេវទត្ត" ដូច្នោះ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា ពន្ធៈ គឺការចងក្រង។ (ពន្ធៈនោះ) គឺការវៀរចាកទោស គឺលះបង់នូវទោសទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងសព្ទនិងអត្ថ ឬថាជាពន្ធៈដែលទោសទាំងនោះវៀរចាកហើយ។ ប្រកបដោយ (សហិតៈ) គឺដល់នូវភាពជាមួយគ្នាដោយអត្ថដែលសមរម្យនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក។ សព្ទនិងអត្ថ គឺសព្ទ និងសេចក្តី។ ដោយហេតុថា ភាពនៃសព្ទនិងអត្ថដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលប្រកបដោយគុណសមរម្យនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឱ្យកើតដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ ទើបលោកហៅតាមអត្ថនៃពាក្យថា "សាហិច្ចៈ" (អក្សរសាស្ត្រ)។ ក្នុងពាក្យថា សព្ទនិងអត្ថ នេះ តើអ្វីជាការបែងចែកនៃសព្ទនិងអត្ថ? សព្ទ ក្នុងការញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យយល់ច្បាស់ មានមុខងារ ៣ យ៉ាង គឺ មុខ្យព្យាបារ (មុខងារចម្បង), លក្ខណព្យាបារ (មុខងារកំណត់លក្ខណៈ) និងបញ្ជនសភាវព្យាបារ (មុខងារបញ្ជាក់សេចក្តី)។ តាមលំដាប់ សព្ទមាន ៣ យ៉ាងគឺ វាចកៈ (អ្នកពោល), លក្ខណិកៈ (អ្នកកំណត់លក្ខណៈ) និងបញ្ជកៈ (អ្នកបញ្ជាក់)។ ដូចគ្នាដែរ អត្ថក៏មាន ៣ យ៉ាងគឺ វាច្ចៈ (សេចក្តីដែលត្រូវពោល), លក្ខណីយៈ (សេចក្តីដែលត្រូវកំណត់លក្ខណៈ) និងព្យង្គយៈ (សេចក្តីដែលត្រូវបញ្ជាក់)។ ក្នុងទីនេះ វាចកសព្ទ ដោយខ្លួនឯងមាន ៤ យ៉ាង តាមរយៈសព្ទដែលជាជាតិ គុណ កិរិយា និងទព្វៈ ព្រោះអត្ថចម្បងដែលខ្លួនត្រូវបង្ហាញនោះមាន ៤ យ៉ាង គឺបែងចែកជា ជាតិ គុណ កិរិយា និងទព្វៈ។ មុខ្យព្យាបារនៃវាចកសព្ទ លោកហៅថា "អភិធា"។ មុខ្យព្យាបារនោះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលមិនចន្លោះ (អត្ថផ្ទាល់) ដោយជាតិជាដើម។ ពិតមែនដូច្នោះ ក្នុងពាក្យថា "គោ, ពណ៌ខៀវ, អ្នកស្ល, សត្វមានស្នែង" ជាដើម មុខ្យព្យាបារនៃសព្ទមាន គោ ជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងជាតិ គុណ កិរិយា និងទព្វៈ ដែលជាវិសេសនៈនៃទព្វៈទាំងឡាយ គឺ គោបិណ្ឌៈ (រូបរាងគោ), សំពត់ខៀវ, អ្នកធ្វើការស្ល និងសត្វមានស្នែង ប៉ុន្តែមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគោបិណ្ឌៈជាដើមដែលជាទីអាស្រ័យនៃជាតិជាដើមឡើយ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

"អភិធា មិនឈោងទៅដល់វិសេស្យៈឡើយ ព្រោះអស់កម្លាំងត្រឹមវិសេសនៈ"។

Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti.

សេចក្តីនៃគាថានោះថា អភិធា ឬមុខ្យព្យាបារ ដែលអស់កម្លាំង (អស់មុខងារ) ក្នុងវិសេសនៈ មានជាតិជាដើមដែលជាវិសេសនៈ មិនឈោងទៅដល់ គឺមិនសម្រេចដល់វិសេស្យៈដែលជាទព្វៈឡើយ។

Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. [Pg.29] Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati.

ប្រសិនបើអភិធាមិនពោលដល់គោបិណ្ឌៈជាដើមដែលជាទីអាស្រ័យនៃជាតិជាដើមទេ កាលបើដូច្នោះ ក្នុងពាក្យថា "គោដើរ, ស្លៀកសំពត់ខៀវ, អ្នកស្លម្ហូបមកដល់, សត្វមានស្នែងរត់" ជាដើម តើការដែលពាក្យមាន "គោ" ជាដើម ជាវាចកៈដល់គោបិណ្ឌៈជាដើមដែលវិសេសដោយជាតិជាដើមនោះ នឹងសមរម្យដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) កាលបើជាតិនិងគុណជាដើមដែលអាស្រ័យនឹងទព្វៈត្រូវបានពោលហើយ ទព្វៈដែលវិសេសដោយជាតិនិងគុណនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាវាចកៈដោយបរិយាយ (ដោយប្រយោល)។ ប៉ុន្តែដោយមិនមានបរិយាយ (ដោយត្រង់) គឺជាវិស័យនៃសុទ្ធលក្ខណព្យាបារប៉ុណ្ណោះ។ លក្ខណព្យាបារនោះ ក៏មាន ២ យ៉ាងគឺ សុទ្ធៈ និងឧបចារមិស្សៈ។ ក្នុងចំណោមលក្ខណព្យាបារទាំងពីរនោះ សុទ្ធលក្ខណព្យាបារ ជាវិស័យនៃអត្ថដែលវៀរចាកជាតិជាដើម។ ពិតមែនដូច្នោះ ក្នុងពាក្យថា "គោដើរ, ស្លៀកសំពត់ខៀវ, អ្នកស្លម្ហូបមកដល់, សត្វមានស្នែងរត់, គ្រែទាំងឡាយស្រែកជោគជ័យ, សម្លេងក្នុងទន្លេគង្គា" ជាដើម ព្រោះការដើរជាដើមមិនអាចប្រកបជាមួយជាតិ គុណ កិរិយា ស្នែង ទព្វៈ គ្រែ និងទន្លេគង្គាជាដើមបាន ទើបវាឈោងរំលងជាតិនិងគុណជាដើមទៅកាន់គោបិណ្ឌៈជាដើម ដែលជាទីអាស្រ័យនៃការដើរ ការស្លៀក ការមកដល់ ការរត់ ការស្រែក និងសម្លេងជាដើម តាមលំដាប់។

Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo.

ចំណែកមិស្សៈ (ឧបចារមិស្សៈ) វិញ មានច្រើនយ៉ាងដោយការបែងចែកឧបចារៈ។ ពិតមែនដូច្នោះ ក្នុងទីខ្លះ លោកប្រើឧបចារៈលើកយកផលមកដាក់ក្នុងហេតុ ដូចជា "ទឹកដោះថ្លាគឺអាយុ" ក្នុងទីនេះ ការហៅអាយុដែលជាផល ត្រូវបានលើកមកដាក់ក្នុងទឹកដោះថ្លាដែលជាហេតុនៃការពន្យារអាយុ។ ឧបចារៈក្នុងទីដទៃទៀត ក៏គប្បីប្រកបតាមការគួរ។ ព្រោះថា ការលើកយកសភាវៈនោះមកដាក់ក្នុងសភាវៈដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន ហៅថា ឧបចារៈ។ ក្នុងទីខ្លះ ហេតុនិងផលមិនមានការបែងចែកគ្នា ដូចជា "អាយុហ្នឹងឯងគឺទឹកដោះថ្លា"។ ក្នុងទីខ្លះ ជាឧបចារៈរវាងឧបមេយ្យនិងឧបមានៈ ដូចជា "អ្នកស្រុកពាហិកៈគឺជាគោ"។ ក្នុងទីខ្លះ ឧបមានៈនិងឧបមេយ្យមិនមានការបែងចែកគ្នា ដូចជា "អ្នកស្រុកពាហិកៈនេះឯងគឺជាគោ"។ ក្នុងទីខ្លះ ជាឧបចារៈដោយភាពជាទីអាស្រ័យនៃវត្ថុនោះ ដូចជា "អំបែងដែលជាទីតាំងនៃប្រទីប ហៅថា ប្រទីប"។ ក្នុងទីខ្លះ ជាការហៅឈ្មោះនោះដោយសារការទាក់ទងនឹងកិរិយា ដូចជា "ទោះបីមិនមែនជាជាងឈើ ក៏ហៅថា ជាងឈើ"។ ក្នុងទីខ្លះ ជាការហៅឈ្មោះនោះដោយសារការទាក់ទងនឹងភាពជាម្ចាស់ ដូចជា "ទោះបីជាអ្នកដែលស្តេចសព្វព្រះទ័យ ក៏ហៅថា ស្តេច"។ ក្នុងទីខ្លះ ជាការហៅឈ្មោះសមុទាយៈក្នុងអវយវៈ ដូចជា "សំពត់ឆេះ"។ គប្បីជ្រាបការបែងចែកឧបចារៈតាមរយៈវិធីនេះ។ មុខងារដែលមានសភាវៈជាបញ្ជនៈ ហៅថា "ធនៈ" ក៏បាន គប្បីជ្រាបថា វិស័យនៃមុខងារទី ៣ នោះ គឺសេចក្តីនៃប្រយោគបែបនោះឯង។

Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha –

ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា ព្យង្គ្យត្ថ (សេចក្តីដែលត្រូវបញ្ជាក់) ជាជីវិតនៃពន្ធៈ។ ពន្ធៈដែលមានព្យង្គ្យត្ថជាប្រធាន ហៅថា ឧត្តមៈ។ ពន្ធៈដែលមិនមានព្យង្គ្យត្ថជាប្រធាន ហៅថា មជ្ឈិមៈ។ ពន្ធៈដែលមិនមានព្យង្គ្យត្ថ ហៅថា អធមៈ។ ក្នុងរឿងនេះ មានគាថាថា៖

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

ក្នុងការយល់ដឹងនូវអត្ថ មុខងារនៃសព្ទមាន ៣ ប្រការ គឺ មុខ្យៈ, លក្ខណៈ និងបញ្ជនសភាវៈ។

Abhidhāparapariyāyo, [Pg.30] byāpāro paṭhamo bhave;

Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna.

មុខងារទី ១ មានឈ្មោះម្យ៉ាងទៀតថា អភិធា។ ចំណែកមុខងារទី ៣ មានឈ្មោះម្យ៉ាងទៀតថា ធនៈ។

Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite;

Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

មុខ្យព្យាបារ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលមិនចន្លោះ។ លក្ខណា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលលាក់កំបាំង។ ចំណែកមុខងារមួយទៀត (បញ្ជនា) ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃប្រយោគតែម្តង។

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

ដោយការបែងចែកនៃមុខងារ សូម្បីសព្ទក៏មាន ៣ យ៉ាងគឺ វាចកៈ, លក្ខណិកៈ និងបញ្ជកៈ។ អត្ថនៃសព្ទនោះ ក៏ត្រូវបានគេយល់ថាមាន ៣ យ៉ាងដែរ។

Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako;

Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho.

គឺ វាច្ចៈ, លក្ខណីយៈ និងព្យង្គយៈ។ ក្នុងចំណោមសព្ទទាំងនោះ វាចកសព្ទ មាន ៤ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា ជាតិ, គុណ, កិរិយា និងទព្វៈ។

Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito;

Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato.

ព្រោះវាច្ចត្ថមាន ៤ យ៉ាង ដោយភាពជាជាតិជាដើម ដូច្នេះ លក្ខណិកសព្ទ ក៏ត្រូវបានគេយល់ថាមាន ៤ យ៉ាង តាមការបែងចែកនៃជាតិជាដើមដែរ។

Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu;

Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti.

ទោះបីជាមានការបែងចែកច្រើនយ៉ាងដោយសារភាពច្រើននៃឧបចារៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែបញ្ជកសព្ទ លោកមិនបានពោលដោយឡែកពីសព្ទទាំងនោះឡើយ ព្រោះមិនមានសភាវៈផ្សេងគ្នា។

Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ vadanasaddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. Ambhojasaddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. Vāṇisaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo.

គប្បីជ្រាបតាមលក្ខណៈយ៉ាងនេះថា ក្នុងគាថាមានដើមថា “munindavadanambhoje” (ក្នុងព្រះវក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទ្រដែលប្រៀបដូចជាផ្កាឈូក) សព្ទថា “vadana” (វក្ត្រ/មុខ) មានអត្ថតាមពាក្យពោល (វាច្យត្ថ) ជាអត្ថនៃមុខ, ចំណែកអត្ថនៃផ្កាឈូកដែលគេលើកមកប្រៀបធៀប ជាលក្ខណិយត្ថ។ សព្ទថា “ambhoja” (ផ្កាឈូក) មានអត្ថតាមពាក្យពោលជាអត្ថនៃផ្កាឈូក, ចំណែកអត្ថនៃមុខដែលគេឧបចារមក ជាលក្ខណិយត្ថ។ សព្ទថា “vāṇī” (វាចា) មានអត្ថតាមពាក្យពោលគឺព្រះសទ្ធម៌, ចំណែកអត្ថនៃទេវតាដែលគេលើកមកប្រៀបធៀប ជាលក្ខណិយត្ថ។ ក្នុងទីនេះ ការប្រាថ្នា (អាសីសនៈ) ឈ្មោះថា ភាពលើសលប់នៃបុណ្យតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ, ពីព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ការឃាត់បង់នូវអកុសលដែលរារាំងអត្ថដែលគេប្រាថ្នាផង ការជួយឧបត្ថម្ភដល់កុសលទាំងឡាយផង ការប្រាសចាកនូវការបៀតបៀនកាយនិងចិត្តផង ការបាននូវសុខផង ការតាំងមាំនៃចិត្តផង ការត្រាស់ដឹងនូវអត្ថដ៏ច្រើនប្រការផង និងការសម្រេចនូវគម្ពីរដែលគេប្រាថ្នាផង រមែងមាន នេះជាអត្ថដែលបានមកដោយកម្លាំងនៃប្រយោគ ហៅថា ព្យង្គ្យត្ថ (អត្ថដែលបញ្ជាក់ឱ្យដឹង)។ សព្ទទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវអត្ថនោះៗ ឈ្មោះថា វាចកៈ (អ្នកពោល), លក្ខណិកៈ (អ្នកបញ្ជាក់លក្ខណៈ) និងព្យញ្ជនកៈ (អ្នកធ្វើឱ្យប្រាកដ)។ គប្បីជ្រាបនូវការវិនិច្ឆ័យសព្ទនិងអត្ថនៃសព្ទយ៉ាងនេះចុះ។

Idāni [Pg.31] pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘pajjā’’dinā. Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca.

ឥឡូវនេះ លោកពោលនូវចំណែកនៃពាក្យដែលបានតែងទុក ដោយពាក្យថា “pajja” ជាដើម។ ការតែងដែលមានលក្ខណៈពោលមកហើយនេះ បែងចែកតាមរយៈ បជ្ជៈ (កំណាព្យ), គជ្ជៈ (ពាក្យរាយ) និងវិមិស្សៈ (លាយគ្នា) ជា ៣ ប្រការ គឺតាមរយៈគាថា, ជុណ្ណិយៈ និងការលាយគ្នានៃពាក្យទាំងពីរនោះ។ វិគ្គហៈ (ការវិភាគសព្ទ) ថា សព្ទផង អត្ថផង ឈ្មោះថា សទ្ធត្ថៈ, ដល់នូវភាពនៅជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សហិតៈ, វៀរចាកទោសទាំងឡាយ ឬទោសទាំងឡាយដែលគេវៀរចាកហើយដោយសទ្ធត្ថៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សហិតៈ, មួយទៀត គឺបជ្ជៈផង គជ្ជៈផង វិមិស្សៈផង។ ក្នុងទីនេះ បជ្ជៈ ឈ្មោះថា ការតែងជាគាថាមាន ៤ បាទ ដែលតែងឡើងដោយវុត្តវិសេសដែលបានសម្តែងទុកក្នុងឆន្ទៈ មាន ៤ ប្រភេទ គឺ មុត្តកៈ, កុលកៈ, កោសកៈ និងសង្ឃាតៈ។ ក្នុងចំណោមបជ្ជៈនោះ មុត្តកៈ គឺគាថាមួយដែលមានអត្ថចប់សព្វគ្រប់ដោយខ្លួនឯងជាប្រធាន, កុលកៈ គឺគាថាច្រើនដែលមានអត្ថមិនទាន់ចប់ក្នុងម្នាក់ៗ ត្រូវអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក មានកិរិយាតែមួយជាទ្វារ, កោសកៈ គឺសំណុំនៃគាថាដែលមានអត្ថជាប្រធាន ប្រព្រឹត្តទៅដោយមានកិរិយាផ្សេងៗគ្នា មានមូលដ្ឋាននៃការពណ៌នាផ្សេងៗគ្នា, សង្ឃាតៈ គឺគាថាដែលអាស្រ័យលើមូលដ្ឋាននៃការពណ៌នាតែមួយ ដូចជាការពណ៌នាអំពីសម័យកាលជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅដោយសំណុំនៃកិរិយាផ្សេងៗគ្នា។ គជ្ជៈ គឺការតាក់តែងពាក្យដែលមានបទមិនកំណត់ មានវិភត្តិសព្ទ (ស្យាទ្យន្តៈ និងត្យាទ្យន្តៈ) នៅខាងចុង បែងចែកជា ២ ប្រភេទ តាមរយៈអាខ្យាយិកា និងកថា។ ចំណែកវិមិស្សៈ គឺការលាយចូលគ្នានៃពាក្យទាំងពីរនេះ (បជ្ជៈនិងគជ្ជៈ) មានដូចជា នាដកៈ (ល្ខោន), បករណៈ និងចម្ពូ (កំណាព្យលាយពាក្យរាយ) មានជាតកមាលាជាដើម។

9.

៩.

Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;

Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.

ការតែង (និពន្ធ) បែងចែកជា ២ ប្រការទៀត គឺ និពន្ធ (ការចងក្រង) និង អនិពន្ធ (ការមិនចងក្រង)។ ប៉ុន្តែ អលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អ) ទាំងឡាយ រមែងធ្វើឱ្យការតែងនោះ ដល់នូវភាពគួរឱ្យរីករាយក្រៃលែង។

9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’ iti. Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate. Kathaṃ? Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā [Pg.32] mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso, so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ, itaraṃ kabbaṃ savanīya’’nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ.

៩. កាលបានពោលនូវរូបកាយនៃពន្ធៈ (សេចក្តីតែង) មានប្រការ ៣ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសូម្បីដោយប្រការផ្សេងទៀត ទើបពោលថា “nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate” (ពន្ធៈ និងអនិពន្ធៈ ត្រូវបានកំណត់ជា ២ ប្រការទៀត) ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត គាថាពន្ធៈ (សេចក្តីតែងជាកំណាព្យ) ដែលបានពោលហើយនោះ ត្រូវបានកំណត់ គឺវិនិច្ឆ័យជា ២ ប្រការ ម្ដងទៀត។ តើដូចម្ដេច? គឺពន្ធៈ (សេចក្តីតែងជាប់ទាក់ទងគ្នា) ដែលតែងឡើងដោយអំណាចនៃសគ្គពន្ធៈ (ការតែងជាវគ្គ) ជាដើម ដោយសារចំណែកនៃមុត្តកៈ (កំណាព្យដាច់ដោយឡែក) ទាំង ៤ យ៉ាងនោះ និងអនិពន្ធៈ (សេចក្តីតែងមិនជាប់ទាក់ទងគ្នា) ដែលតែងឡើងដោយអំណាចនៃមុត្តកៈសុទ្ធសាធ ត្រូវបានកំណត់ជា ២ ប្រការយ៉ាងនេះ នេះជាសេចក្តីប្រាកដ។ មិនមែនទេឬ? លក្ខណៈនៃភាសាសំស្ក្រឹតជាដើមនោះ ត្រូវបានពោលទុកហើយថា «ភាសាសំស្ក្រឹត ឈ្មោះថា ទេវភាសា (ភាសានៃទេវតា)។ ភាសាក្រឹត (ប្រាក្រឹត) មាន ៤ យ៉ាង គឺ តព្ភវៈ (កើតអំពីសំស្ក្រឹតនោះ) ដូចជាពាក្យថា មហិន្ទៈ និងសិន្ធវៈ ជាដើម ព្រោះកើតឡើងដោយគ្រាន់តែប្លែកអក្សរអំពីសំស្ក្រឹត, តស្សមៈ (ស្មើនឹងសំស្ក្រឹតនោះ) ដូចជាពាក្យថា ហិរិ ហរិ និងកមលៈ ជាដើម, ទេសីយៈ (ភាសាក្នុងស្រុក) ដែលល្បីក្នុងដែនមានមហារដ្ឋជាដើម, និងមិស្សៈ (ភាសាចម្រុះ) ដែលលាយឡំដោយតព្ភវៈជាដើម។ ភាសារបស់ពួកអ្នកគង្វាលគោជាដើម ឈ្មោះថា អបភ្រំសៈ (ភាសាច្រឡប) ហើយភាសានោះមាន ៤ យ៉ាង ដូចជាភាសាក្រឹតដែរ និងមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា នាគរៈ ឧបនាគរៈ និងវុទ្ធៈ។ ភាសារបស់ពួកបីសាច ឈ្មោះថា បៃសាចិកៈ។ ភាសាចម្រុះដោយភាសាទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា មិស្សៈ» ដោយការបង្ហាញថា ភាសានោះៗ ដែលជាភាសានិយាយ (វាចីមយៈ) ដូចដែលបានពោលហើយ មាន ៥ ប្រការ គឺ សំស្ក្រឹត ប្រាក្រឹត អបភ្រំសៈ បៃសាចិកៈ និងមិស្សៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ក៏បានពោលទុកជា ២ ប្រការដែរថា «លាស្យៈ (របាំស្រី) ជាដើម ដែលហៅថារបាំមានសិង្គាររសជាប្រធាន ឈ្មោះថា ទស្សនីយៈ (គួរមើល) ព្រោះមានការសម្តែងជាប្រធាន ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងការសម្តែងឲ្យសម្រេច, ចំណែកកាព្យក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា សវនីយៈ (គួរស្ដាប់)»។ ចុះហេតុអ្វីបានជាភាសា ៥ ប្រការ ដែលព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុកដោយការបែងចែកភាសា និងភាសា ២ ប្រការ ដែលពោលទុកដោយការបែងចែកការប្រើប្រាស់ មិនត្រូវបានពោលក្នុងទីនេះ? ពិតណាស់ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ គប្បីជ្រាបថា ភាសាទាំងនោះមិនបានពោលក្នុងទីនេះទេ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងទីនេះ។

Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘taṃ tu’’ iccādi. Tusaddo visesavacanicchāyaṃ. Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo.

កាលបានបង្ហាញនូវរូបកាយនៃពន្ធៈជាដំបូង ដោយភាពជាទីតាំងនៃគ្រឿងលម្អយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា រូបកាយនៃពន្ធៈ រមែងជាធម្មជាតិគួររីករាយក្រៃលែង ដោយសទ្ទាលង្ការ និងអត្ថាលង្ការ ដូចជារូបកាយនៃបុរសដែលលម្អដោយកម្រងផ្កា និងកងកដៃជាដើម ទើបពោលថា “taṃ tu” (ប៉ុន្តែ រូបកាយនៃពន្ធៈនោះ...) ជាដើម។ សព្ទថា "តុ" មានសេចក្តីវិនិច្ឆ័យក្នុងពាក្យវិសេស។ គ្រឿងលម្អទាំងឡាយ គឺសទ្ទាលង្ការមានប្រសាទគុណជាដើម និងអត្ថាលង្ការមានសភាវវុត្តិជាដើម ដែលជាគ្រឿងលម្អនូវរូបកាយនៃពន្ធៈនោះ (ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា គ្រឿងលម្អ) រមែងញ៉ាំងរូបកាយនៃពន្ធៈនោះ ឲ្យដល់ គឺនាំទៅកាន់ភាពគួររីករាយក្រៃលែង គឺភាពជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ភាពជាទីសោយសុខក្រៃលែង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា រូបកាយនៃពន្ធៈ ទោះបីជាគួររីករាយដោយខ្លួនឯង ព្រោះប្រកបដោយភាពល្អឥតខ្ចោះនៃពណ៌សម្បុរ ដោយភាពរួមគ្នានៃសព្ទ និងអត្ថៈដែលមិនមានទោសដោយប្រការទាំងពួង តាមសមគួរដល់គ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជារូបកាយនៃបុរសដូច្នោះក៏ដោយ កាលបើបានលម្អដោយគ្រឿងលម្អទាំងឡាយហើយ ក៏រមែងជាធម្មជាតិគួររីករាយក្រៃលែងជាទីបំផុត។

9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘nibandho cā’’dimāha. Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate. [Pg.33] Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma, taṃ mahindasindhavādi. Tassamaṃ hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ desiyaṃ. Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘taṃ tu’’ccādimāha. Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca, na nibandho anibandhoti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo vindanīyatarattananti ca viggaho.

៩. ដើម្បីសម្តែងនូវការបែងចែកនៃពន្ធៈនោះឯងម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យថា “nibandho ca” (ពន្ធៈ និង...) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ពន្ធៈនោះឯង ត្រូវបានកំណត់ គឺវិនិច្ឆ័យជា ២ ប្រការ គឺ ពន្ធៈ (សេចក្តីតែងជាប់ទាក់ទងគ្នា) ដែលតែងឡើងដោយមិនដាច់គ្នា ដោយសភាវៈជាមហាកាព្យជាដើម ព្រោះមិនប្រាសចាកមុត្តកៈទាំង ៤ យ៉ាង និងអនិពន្ធៈ (សេចក្តីតែងមិនជាប់ទាក់ទងគ្នា) ដែលតែងឡើងដោយដាច់ៗ ពីគ្នា ព្រោះមានសភាវៈជាមុត្តកៈសុទ្ធសាធ មិនមែនជាមហាកាព្យជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ពន្ធៈនោះ មាន ៥ ប្រការ ដោយការបែងចែកជាភាសាសំស្ក្រឹត ប្រាក្រឹត អបភ្រំសៈ បៃសាចិកៈ និងមិស្សៈ។ និងមាន ២ ប្រការ ដោយការបែងចែកតាមការប្រើប្រាស់ គឺ របាំមានលាស្យៈជាដើម ដែលហៅថារបាំមានសិង្គាររសជាប្រធាន ឈ្មោះថា ទស្សនីយៈ ព្រោះមានការមើលជាប្រធាន, កាព្យក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា សវនីយៈ។ ភាសានិងកាព្យទាំងអស់នោះ មិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះទេ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍។ ក្នុងភាសាទាំងនោះ ភាសាសំស្ក្រឹត ឈ្មោះថា ទេវភាសា។ ភាសាដែលប្លែកអក្សរខ្លះអំពីភាសាសំស្ក្រឹតនោះ ឈ្មោះថា ប្រាក្រឹត។ ភាសាក្រឹត (ប្រាក្រឹត) នោះឯង មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃ តព្ភវៈ តស្សមៈ ទេសីយៈ និងមិស្សៈ។ ក្នុងភាសាក្រឹតទាំងនោះ ភាសាដែលកើតអំពីសំស្ក្រឹត ដោយគ្រាន់តែប្លែកអក្សរ ឈ្មោះថា តព្ភវៈ ដូចជាពាក្យថា មហិន្ទៈ និងសិន្ធវៈ ជាដើម។ ភាសាដែលស្មើនឹងសំស្ក្រឹតនោះ ឈ្មោះថា តស្សមៈ ដូចជាពាក្យថា ហិរិ ហរិ និងកមលៈ ជាដើម។ ភាសាដែលល្បីក្នុងស្រុក ឈ្មោះថា ទេសីយៈ។ ភាសាដែលលាយឡំដោយតព្ភវៈជាដើម ឈ្មោះថា មិស្សៈ។ ភាសារបស់ពួកអ្នកគង្វាលគោជាដើម ឈ្មោះថា អបភ្រំសៈ ហើយភាសានោះមាន ៤ យ៉ាង ដោយតព្ភវៈជាដើម និងមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា នាគរៈ ឧបនាគរៈ និងវុទ្ធៈ។ ភាសារបស់ពួកបីសាច ឈ្មោះថា បៃសាចិកៈ។ ភាសាដែលលាយឡំដោយភាសាសំស្ក្រឹតជាដើមទាំងនោះ ឈ្មោះថា មិស្សៈ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពោលនូវភាពល្អរុងរឿងនៃពន្ធៈដែលមានការបែងចែកបែបនេះ ដោយគ្រឿងលម្អ ទើបពោលពាក្យថា “taṃ tu” (ប៉ុន្តែ រូបកាយនៃពន្ធៈនោះ...) ជាដើម។ ពាក្យថា "taṃ tu" គឺ រូបកាយនៃពន្ធៈមានប្រការដែលបានពោលហើយនោះ ឯគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ គឺសទ្ទាលង្ការមានប្រសាទគុណជាដើម និងអត្ថាលង្ការមានសភាវវុត្តិជាដើម រមែងញ៉ាំងឲ្យដល់នូវភាពគួររីករាយក្រៃលែង គឺភាពជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែងជាទីបំផុត។ វិគ្គហៈថា "សេចក្តីតែងមិនដាច់គ្នា ឈ្មោះថា និពន្ធៈ", "សេចក្តីតែងមិនមែនជានិពន្ធៈ ឈ្មោះថា អនិពន្ធៈ", "ធម្មជាតិដែលគួររីករាយក្រៃលែង ឈ្មោះថា វិន្ទនីយតរៈ", "ភាពនៃវិន្ទនីយតរៈនោះ ឈ្មោះថា វិន្ទនីយតរត្តៈ"។

10.

១០.

Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī;

Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā?

ផ្កាឈូកគឺមុខដ៏ឥតខ្ចោះ និងវាចាដ៏ឥតខ្ចោះ កាលបើបានលម្អហើយ ទើបតែងតែរុងរឿង ចុះបើមិនបានលម្អទេ តើរបស់ទាំងពីរនោះ នឹងរុងរឿងដែរឬ?

10. Tameva samattheti ‘‘anavajja’’ miccādinā. Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāva [Pg.34] mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu, na sobhantevāti vitakkemīti attho. Nuiti vitakke.

១០. ព្រះអាចារ្យញ៉ាំងសេចក្តីនោះឯងឲ្យសម្រេច ដោយពាក្យថា “anavajja” (ដ៏ឥតខ្ចោះ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ផ្កាឈូកគឺមុខ គឺផ្ទៃមុខដូចជាផ្កាឈូក ដ៏ឥតខ្ចោះ គឺមិនត្រូវគេតិះដៀលឡើយ ព្រោះមានសភាពល្អស្អាត ដោយសារមានអវយវៈមានភ្នែក និងត្រចៀកជាដើម សមគួរដល់គ្នាទៅវិញទៅមក និងដោយសារមិនត្រូវប្រឡាក់ដោយប្រជ្រុយ ខ្ទុះ និងស្នាមខ្មៅជាដើម, និងវាចា គឺពាក្យសម្តី ដ៏ឥតខ្ចោះ គឺមិនត្រូវគេតិះដៀលឡើយ ដោយសភាពល្អស្អាត ព្រោះមិនត្រូវគ្របសង្កត់ដោយទោសមានទោសនៃបទជាដើម និងដោយឧបចារៈ គឺអត្ថដែលត្រូវសម្តែងដោយវាចានោះ របស់ទាំងឡាយនេះ កាលបើបានលម្អហើយ គឺផ្ទៃមុខដែលបានលម្អដោយគ្រឿងលម្អមានប្រជ្រុយសិប្បនិម្មិត (តិលកៈ) និងទំវិច (តារង្កៈ) ជាដើម, សព្ទនិងអត្ថដែលបានតុបតែង គឺរៀបចំហើយ ដោយសទ្ទាលង្ការ និងអត្ថាលង្ការ ទើបតែងតែរុងរឿង។ ចុះបើមិនបានលម្អ គឺមិនបានតុបតែង មិនបានរៀបចំយ៉ាងនោះទេ តើនឹងរុងរឿងដែរឬ គឺខ្ញុំគិតថា មិនរុងរឿងឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ សព្ទថា "នុ" មានសេចក្តីក្នុងកិរិយាត្រិះរិះ (វិតក្កៈ)។

10. Tameva ‘‘anavajja’’ miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu, na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. Kimiti paṭisedhe, nuiti vitakketi.

១០. ព្រះអាចារ្យញ៉ាំងសេចក្តីនោះឯងឲ្យសម្រេច ដោយពាក្យថា “anavajja” ជាដើម។ ផ្កាឈូកគឺមុខ ដែលមិនត្រូវគេនិន្ទា ព្រោះបរិបូណ៌ដោយអវយវៈមានពណ៌ និងសណ្ឋានជាដើម និងព្រោះប្រាសចាកទោសមានប្រជ្រុយ ខ្ទុះ និងស្នាមខ្មៅជាដើម, និងវាចា គឺពាក្យសម្តី ដ៏ឥតខ្ចោះ គឺមិនត្រូវគេតិះដៀលឡើយ ព្រោះមិនលាយឡំដោយបទទោស វាក្យទោស និងអត្ថទោស និងដោយអភេទោបចារៈ (ការឧបចារៈដោយមិនបែងចែក) គឺអត្ថដែលត្រូវសម្តែងដោយវាចានោះ របស់ទាំងឡាយនេះ កាលបើបានលម្អហើយ គឺបានតុបតែងហើយ ដោយគ្រឿងអលង្ការមានកុណ្ឌល និងតិលកៈជាដើមផង ដោយសទ្ទាលង្ការ និងអត្ថាលង្ការផង ទើបតែងតែរុងរឿង។ ចុះបើមិនបានលម្អ គឺមិនបានតុបតែងដោយគ្រឿងលម្អទាំងនោះទេ តើនឹងរុងរឿងដែរឬ គឺខ្ញុំយល់ថា មិនរុងរឿងឡើយ។ វិគ្គហៈថា "ទោសមិនមានដល់មុខនោះ ហេតុនោះ មុខនោះឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ", "មុខនោះឯងជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា មុខម្ភោជៈ"។ សព្ទថា "កិំ" មានសេចក្តីក្នុងកិរិយាបដិសេធ, សព្ទថា "នុ" មានសេចក្តីក្នុងកិរិយាត្រិះរិះ។

11.

១១.

Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati;

Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?

បុគ្គលពាល (អ្នកល្ងង់ខ្លៅ) ប្រាថ្នានឹងលម្អនូវរបស់នោះ ដោយគ្មានឧបទេស (ពាក្យណែនាំ) របស់គ្រូ តើបុគ្គលនោះ នឹងមិនដល់នូវភាពជាទីសើចចំអកពីសំណាក់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ ដូចម្តេចបាន?

11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘vinā’’tiādi. Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti, so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kena [Pg.35] pakārena na sampāpuṇeyya. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. Nuiti vitakke.

១១. ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលកាលធ្វើនូវការលម្អនូវរបស់ទាំងនោះ ដោយគ្មានឧបទេសរបស់គ្រូ រមែងមិនបានសម្រេចនូវគុណវិសេសដទៃ ក្រៅពីការសើចចំអកឡើយ ទើបពោលសិលេសាលង្ការ (គ្រឿងលម្អបែបពាក្យមានន័យពីរ) ថា “vinā” (ដោយគ្មាន...) ជាដើម។ បុគ្គលពាល គឺបុគ្គលល្ងង់ខ្លៅណាម្នាក់ ព្រោះភាពជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងការលម្អនូវមុខ និងពន្ធៈ កាលបើលះបង់ គឺគ្មានឧបទេស គឺការណែនាំថា «កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ នឹងរុងរឿង» របស់គ្រូទាំងឡាយ ដែលជាអ្នកណែនាំនូវឧបាយគ្រឿងតុបតែង ឬជាអ្នកណែនាំនូវឧបាយជាហេតុនៃគ្រឿងលម្អ ហើយប្រាថ្នា គឺមានបំណងនឹងលម្អ គឺរៀបចំតាមសមគួរ នូវមុខ ឬពន្ធៈនោះ តើបុគ្គលល្ងង់ខ្លៅបែបនោះ នឹងមិនដល់នូវភាពជាទីសើចចំអក គឺការសើចចំអក ពីសំណាក់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ គឺបណ្ឌិតទាំងឡាយដែលដឹងនូវសេចក្តីនោះ ដោយប្រការដូចម្តេចបាន? សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកបណ្ឌិតរមែងសើចចំអកថា «តើរបស់នេះ ត្រូវបុរសល្ងង់ខ្លៅធ្វើហើយឬ?» ដូច្នោះ។ សព្ទថា "នុ" មានសេចក្តីក្នុងកិរិយាត្រិះរិះ។

11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘vinā gurūpadesa’’ miccādisilesālaṅkāramāha. Bālo mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe, pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo.

១១. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីការតុបតែងរូបកាយនៃពន្ធៈដែលប្រាសចាកទោសមានទោសនៃបទជាដើម ដោយគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ក៏ជាធម្មជាតិដ៏ប្រសើរ លុះត្រាតែប្រកបដោយឧបទេសរបស់គ្រូដែរ ទើបពោលសិលេសាលង្ការថា “vinā gurūpadesaṃ” (ដោយគ្មានឧបទេសរបស់គ្រូ) ជាដើម។ ប្រសិនបើបុគ្គលពាលណាម្នាក់ ដែលមិនឈ្លាសវៃក្នុងការលម្អរូបកាយមានមុខជាដើម ឬក្នុងការលម្អពន្ធៈ ប្រាថ្នានឹងលម្អ គឺតុបតែងនូវរូបកាយ ឬពន្ធៈនោះ ដោយប្រជ្រុយសិប្បនិម្មិត និងទំវិចជាដើម ឬដោយសទ្ទាលង្ការ និងអត្ថាលង្ការ ដោយគ្មានឧបទេសរបស់គ្រូ គឺដោយគ្មានការណែនាំដ៏សមគួរដល់ការធ្វើគ្រឿងលម្អកាយ ឬការធ្វើគ្រឿងលម្អពន្ធៈទេ តើបុគ្គលនោះ នឹងមិនដល់នូវភាពជាទីសើចចំអក គឺភាពជាទីសើចចំអកពីសំណាក់វិញ្ញូជនទាំងឡាយដែលដឹងនូវរបស់ទាំងពីរនោះ ដូចម្តេចបាន គឺមុខជាដល់ពិតប្រាកដ ហេតុនោះ គប្បីរៀនសូត្រដោយគោរពអំពីសំណាក់គ្រូទាំងឡាយហើយទើបធ្វើ នេះជាអត្ថន័យ។

12.

១២.

Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako;

Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato.

សូម្បីតែគម្ពីរដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អនៃវាចារបស់កវីទាំងឡាយ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាគម្ពីរដែលត្រូវហៅដោយសព្ទនោះ (គឺអលង្ការៈ) ព្រោះការឧបចារៈនូវវោហារនោះ។

12. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ganthopī’’tiādi. Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vāccataṃ yāti upagacchati. Kinti āha ‘‘tabbohārūpacārato’’ti. Tassa katavohārassa alaṅkārasaddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo.

១២. មិនមែនទេឬ? គ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ជាធម្មជាតិដឹងបានដោយសព្ទ និងដឹងបានដោយអត្ថ ចុះគម្ពីរនឹងឈ្មោះថាគ្រឿងលម្អដូចម្តេចបាន? ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនោះ ទើបពោលថា “ganthopī” (សូម្បីតែគម្ពីរ...) ជាដើម។ សូម្បីតែគម្ពីរ គឺក្បួនខ្នាតដែលហៅថាកិរិយាកប្បៈ (ក្បួនតែងកាព្យ) ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អ គឺញ៉ាំងគ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលបានពោលហើយឲ្យច្បាស់លាស់ នៃវាចារបស់កវីទាំងឡាយ គឺការប្រើប្រាស់របស់កវីដែលមានរូបជាប្រជុំ និងនៃអត្ថទាំងឡាយដែលត្រូវពោលដោយវាចានោះ ព្រោះភាពជាអត្ថដែលត្រូវសម្តែង ក៏រមែងដល់ គឺចូលទៅជិតនូវភាពជាគម្ពីរដែលត្រូវហៅដោយសព្ទនោះ គឺការហៅដោយសព្ទថា "អលង្ការៈ" នោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ទើបពោលថា “tabbohārūpacārato” (ព្រោះការឧបចារៈនូវវោហារនោះ)។ ការឧបចារៈ គឺការសន្មតដោយមិនបែងចែកថា «របស់នេះជាវត្ថុនោះ» នូវសព្ទថា "អលង្ការៈ" ដែលគេបានធ្វើវោហារហើយនោះ ឬនូវអលង្ការវោហារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគ្រឿងតុបតែងដ៏វិសេសនោះ ឈ្មោះថា ឧបចារៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី? សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះការឧបចារៈនូវផលក្នុងហេតុ ដោយអំណាចនៃភាពមិនបែងចែកគ្នានៃធម៌ដែលត្រូវសម្តែង និងធម៌អ្នកសម្តែង។

12. Idāni [Pg.36] saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘gantho’’ccādi. Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkārasaddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vattabbataṃ yāti. Apisaddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa alaṅkārasaddassa upacāroti ca vākyanti.

១២. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា គម្ពីរសទ្ទាលង្ការ និងអត្ថាលង្ការ ឈ្មោះថាគ្រឿងលម្អដូចម្តេច ទើបពោលថា “gantho” (គម្ពីរ...) ជាដើម។ គម្ពីរ គឺក្បួនខ្នាតដែលហៅថាកិរិយាកប្បៈ សូម្បីតែគម្ពីរដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អ គឺគ្រឿងសម្តែងនូវសទ្ទាលង្ការ និងអត្ថាលង្ការ នៃវាចារបស់កវីទាំងឡាយ គឺការប្រើប្រាស់របស់កវីដែលហៅថាវាចាដែលកវីទាំងឡាយពោលហើយ និងដែលហៅថាអត្ថដែលត្រូវសម្តែងដោយវាចានោះដោយឧបចារៈ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាគម្ពីរដែលត្រូវហៅដោយសព្ទនោះ គឺការហៅដោយសព្ទថា "អលង្ការៈ" នោះ ដោយការឧបចារៈនូវផលក្នុងហេតុ នៃសព្ទថា "អលង្ការៈ" ដែលគេបានធ្វើវោហារថា «របស់នោះជាគ្រឿងលម្អ» ព្រោះការឧបចារៈនូវវោហារនោះ។ សព្ទថា "អបិ" រមែងរំពឹងរកគ្រឿងលម្អ។ វិគ្គហៈថា "គម្ពីរណា រមែងសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ឬជាគ្រឿងសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះឈ្មោះថា អលង្ការប្បកាសកៈ", "គម្ពីរដែលត្រូវហៅដោយសព្ទនោះ ឈ្មោះថា តព្វចនីយៈ", "ភាពនៃតព្វចនីយៈនោះ ឈ្មោះថា តព្វចនីយត្តៈ"។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "ភាព" គឺទំនាក់ទំនងរវាងសព្ទដែលត្រូវពោល និងសព្ទអ្នកពោល (វាច្ចវាចកសម្ពន្ធ)។ ឃ្លាថា "វោហារនៃសទ្ទាលង្ការជាដើមនោះ" និង "ការឧបចារៈនៃសព្ទថា អលង្ការៈ ដែលជាវោហារនោះ"។

13.

១៣.

Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato;

Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali.

គ្រឿងលម្អទាំងឡាយ មាន ២ ប្រការ ក្នុងគ្រឿងលម្អទាំងនោះ ដោយការបែងចែកជាសព្ទ និងអត្ថ សព្ទ និងអត្ថ ឈ្មោះថា ពន្ធៈ (សេចក្តីតែង) ឯជួរនៃពន្ធៈទាំងនោះ ដែលបានតុបតែងដោយគ្រឿងលម្អនោះ (ឈ្មោះថា អលង្ការៈ)។

13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘dvippakārā’’di āraddhaṃ. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante.

១៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញរួមគ្នានូវការបែងចែកនៃគ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ព្រមទាំងការទាក់ទងគ្នានៃគ្រឿងលម្អនោះ និងរូបរាងនៃសេចក្តីតាក់តែងនោះ ទោះបីជាបានពោលខាងក្រោមហើយក៏ដោយ ព្រះអាចារ្យទើបផ្តើមពាក្យថា «dvippakārā» (មាន ២ ប្រការ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ គឺនៅក្នុងគម្ពីរដែលរាប់ថាជាកិរិយាកប្បៈនោះ ឬនៅក្នុងអធិការនៃគ្រឿងលម្អនិងសេចក្តីតាក់តែងនោះ គ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ មាន ២ ប្រការ។ ដូចម្តេច? គឺដោយការបែងចែកជាសព្ទ និងដោយការបែងចែកជាអត្ថ គ្រឿងលម្អទាំងឡាយមាន ២ ប្រការ គឺសព្ទាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អសព្ទ) និងអត្ថាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អអត្ថ) នេះជាអត្ថន័យ។ សព្ទ និងអត្ថទាំងឡាយណា ដែលការបែងចែកនៃគ្រឿងលម្អទាំងឡាយមាន ២ ប្រការដោយសារសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះ សព្ទនិងអត្ថទាំងនោះឯង។ ជួរនៃពាក្យណា ដែលមានឈ្មោះថា «ពន្ធៈ» (សេចក្តីតាក់តែង) ជួរនៃពាក្យនោះ ឈ្មោះថា ពន្ធនាមៈ តែម្តង។ ជួរនៃពាក្យនោះដែលបានតាក់តែងហើយ គឺត្រូវបានតាក់តែង លម្អ ឬធ្វើឱ្យប្រាកដដោយគ្រឿងលម្អទាំងនោះ ឈ្មោះថា តំសជ្ជិតៈ, ជួរ គឺសមុទាយៈ (ការប្រជុំ) នៃសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះ ជាមហាវាក្យ ឬជាអន្តរវាក្យ។ សេចក្តីតាក់តែងដែលពេញបរិបូណ៌ ឈ្មោះថា មហាវាក្យ, ចំណែកឯអវយវៈទាំងឡាយមានមុត្តកៈជាដើម ឈ្មោះថា អន្តរវាក្យ, ព្រះអាចារ្យពោលតាមសម្រួលនូវជួរនៃពាក្យដែលបានតាក់តែងនោះ ដោយភាពជាទីស្គាល់ច្បាស់ ហើយបញ្ញត្តនូវសព្ទនិងអត្ថទាំងឡាយ...

13. Idāni [Pg.37] yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘dvippakāre’’ccādimāha. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso.

១៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញរួមគ្នានូវការបែងចែកដែលមិនទាន់បានពោល នៃគ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ និងរូបរាងនៃសេចក្តីតាក់តែងដែលបានពោលហើយ ដែលជាទីអាស្រ័យនៃគ្រឿងលម្អនោះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «dvippakāre» (មាន ២ ប្រការ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ គឺនៅក្នុងគម្ពីរអលង្ការៈដែលរាប់ថាជាកិរិយាកប្បៈនោះ ឬបើមិនដូច្នោះទេ នៅក្នុងអធិការនៃគ្រឿងលម្អ គ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលនឹងពោលខាងមុខ មាន ២ ប្រការ ដោយការបែងចែកជាសព្ទាលង្ការៈ និងអត្ថាលង្ការៈ តាមការបែងចែកនៃសព្ទនិងអត្ថ, សព្ទនិងអត្ថទាំងឡាយណា ដែលគ្រឿងលម្អទាំងឡាយខុសប្លែកគ្នាទៅតាមការបែងចែកនៃសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះ សព្ទនិងអត្ថទាំងនោះឯង មានឈ្មោះថា ពន្ធៈ។ ជួរនៃពាក្យនោះដែលបានតាក់តែងហើយ គឺត្រូវបានលម្អដោយគ្រឿងលម្អសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះ សេចក្តីពោលគឺការតាក់តែងតាមលំដាប់ដែលមានរូបរាងជាការប្រជុំនៃមហាកាព្យជាដើម នៃសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ពន្ធៈ» ជាឈ្មោះនៃជួរពាក្យណាផង, ពាក្យថា បានតាក់តែងដោយគ្រឿងលម្អសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះផង, ពាក្យថា ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថទាំងនោះផង គឺជាសមាស។

14.

១៤.

Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā;

Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.

ទោះបីជាប្រកបដោយគុណនិងគ្រឿងលម្អ តែបើមានស្នាមប្រឡាក់ដោយទោសបន្តិចបន្តួច ក៏មិនជាទីសរសើរនៃពួកអ្នកប្រាជ្ញឡើយ ប្រៀបដូចជាកញ្ញាដែលមានលក្ខណៈដូច្នោះដែរ។

14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘guṇa’’ iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha ‘‘kaññā viyatādisī’’ti. Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti.

១៤. ដើម្បីបង្ហាញថា ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាបានតាក់តែងដោយគុណនិងគ្រឿងលម្អយ៉ាងនេះក៏ដោយ កាលបើប្រកបដោយទោសសូម្បីបន្តិចបន្តួច ក៏ជាធម្មជាតិដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញមិនគួរពាល់ត្រូវឡើយ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «guṇa» (គុណ) ជាដើម។ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថ ទោះបីជាប្រកបដោយគុណដែលហៅថាសព្ទាលង្ការៈ និងអត្ថាលង្ការៈ គឺទោះបីជាបានតាក់តែងយ៉ាងវិសេសក៏ដោយ កាលបើមានស្នាមប្រឡាក់ គឺមានចំណុចសម្គាល់ដោយចំណែកនៃទោស សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ក៏មិនជាទីសរសើរ គឺមិនគួរដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញ ពោលគឺបុរសជាបណ្ឌិតដែលដឹងនូវការបែងចែកគុណនិងទោស សរសើរឡើយ។ ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា «kaññā viya tādisī» (ប្រៀបដូចជាកញ្ញាដែលមានលក្ខណៈដូច្នោះដែរ) ដើម្បីប្រៀបធៀបនឹងកាព្យ។ ព្រោះថា ដូចជាកញ្ញាអាយុ ១០ ឆ្នាំ ដែលលម្អដោយគ្រឿងអលង្ការដ៏វិសេស និងដោយគុណជាទីទាក់ទាញភ្នែកនិងចិត្តនៃជនទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានវ័យឈានចូលរកវ័យក្រមុំដែលជិតមកដល់ កាលបើមានស្នាមប្រឡាក់ដោយចំណែកនៃរោគឃ្លង់បន្តិចបន្តួច ក៏ជាស្រីដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញមិនគួរពាល់ត្រូវឡើយ នឹងពោលទៅថ្វីដល់ស្រីដទៃ យ៉ាងណាមិញ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថ សូម្បីតែប្រកបដោយទោសបន្តិចបន្តួច ដោយរូបភាពនៃសព្ទ ឬដោយលក្ខណៈនៃអត្ថ ដែលប្រៀបដូចជារោគឃ្លង់ ក៏ជាធម្មជាតិដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញគួរវៀរចាកពិតប្រាកដ នឹងពោលទៅថ្វីដល់ទោសដ៏ច្រើន យ៉ាងនោះមិញ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។

14. Evaṃ [Pg.38] saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento ‘‘guṇālaṅkāri’’ccādimāha. Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi sā saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho.

១៤. ដើម្បីបង្ហាញថា ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថដែលបានតាក់តែងដោយគ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលជាគុណនៃសព្ទនិងអត្ថយ៉ាងនេះ ប្រសិនបើមានចំណុចសម្គាល់ដោយទោសមានបទជាដើមណាមួយ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីមិនល្អឡើយ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «guṇālaṅkāri» (ប្រកបដោយគុណនិងគ្រឿងលម្អ) ជាដើម។ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាប្រកបដោយគុណដែលរាប់ថាសព្ទាលង្ការៈ និងអត្ថាលង្ការៈ គឺទោះបីជាប្រកបដោយសេចក្តីលម្អយ៉ាងវិសេសក៏ដោយ កាលបើមានស្នាមប្រឡាក់ដោយទោសបន្តិចបន្តួច គឺមានស្នាមប្រឡាក់ ប្រកបដោយ ឬរួមផ្សំដោយទោសសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចមានបទទោសជាដើម ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថដែលមានលក្ខណៈដូច្នោះ ទោះបីជាប្រកបដោយគុណនិងគ្រឿងលម្អ តែមានស្នាមប្រឡាក់ដោយទោសបន្តិចបន្តួច ប្រៀបដូចជាកញ្ញាអាយុ ១០ ឆ្នាំ ឬដូចជាស្ត្រីដែលដល់នូវវ័យក្រមុំ មិនជាទីសរសើរ គឺមិនគួរដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញដែលជាអ្នកពិនិត្យមើលគុណនិងទោស សរសើរឡើយ។ ព្រោះថា ដូចជាស្ត្រីអាយុ ១០ ឆ្នាំ ដែលមានទ្រង់ទ្រាយជាទីស្រឡាញ់ ប្រកបដោយគុណដ៏គួរឱ្យគាប់ចិត្ត និងប្រកបដោយគ្រឿងអលង្ការដ៏វិសេសមានខ្សែកដ៏សមរម្យនិងស្រស់ស្អាតជាដើម កាលបើប្រកបដោយចំណែកនៃឃ្លង់សដែលមានប្រាកដណាមួយ ក៏មិនជាទីគួរមើលសម្រាប់ពួកអ្នកពិនិត្យមើលគុណនិងទោសឡើយ យ៉ាងណាមិញ ផ្លូវនៃសេចក្តីតាក់តែង សូម្បីមានប្រការដូចដែលបានពោលហើយ ប្រសិនបើប្រកបដោយទោសមានបទជាដើមណាមួយ ដែលស្មើដោយរោគឃ្លង់ ក៏មិនជាទីរីករាយសម្រាប់ពួកអ្នកប្រាជ្ញឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ វិគ្គហៈថា «dosānaṃ lavo = dosalavo, tena aṅkitā = dosalavaṅkitā» (ចំណែកនៃទោស ឈ្មោះថា ទោសលវៈ, មានស្នាមប្រឡាក់ដោយទោសលវៈនោះ ឈ្មោះថា ទោសលវង្កិតា)។ វិគ្គហៈមួយទៀតថា «sā viya dissatīti = tādisī» (នាងដែលគេឃើញដូចជានាងនោះ ឈ្មោះថា តាទិសី)។

15.

១៥.

Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo;

Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ.

ព្រោះហេតុនោះ ការកម្ចាត់បង់នូវទោសចេញតែម្តង ទើបជាកិច្ចដែលគួរធ្វើដោយព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំង, ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនេះ កាលបើមិនមានទោសដោយប្រការទាំងពួងហើយ តើមិនប្រកបដោយគុណទៅឬអ្វី? (ពិតជាប្រកបដោយគុណជាប្រាកដ)។

15. Yato evaṃ, tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ, bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo.

១៥. ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសេចក្តីព្យាយាមដ៏ធំ គឺដោយសេចក្តីអត់ធន់ដ៏ខ្លាំងក្លា ការកម្ចាត់ចោលតែម្តង គឺការលះបង់ចោលដោយអំណាចនៃក្បួនខ្នាតតាមទស្សនៈនៃក្បួនខ្នាត នូវទោសទាំងឡាយមានបទទោសជាដើម ដែលជាហេតុមិនមានប្រយោជន៍ ទើបជាកិច្ចដែលគួរធ្វើ គឺគួរសម្រេច, ពាក្យដែលនៅសល់គឺ «viññūhi» (ដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញ)។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា កាលបើកម្ចាត់ទោសចេញយ៉ាងនេះ តើបានគុណអ្វីខ្លះ? ឆ្លើយថា ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនេះ កាលបើមិនមានទោស គឺរួចផុតចាកទោសទាំងឡាយ ដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយគ្រប់ប្រការ តើមិនប្រកបដោយគុណ គឺមិនរួមផ្សំដោយគុណទាំងឡាយដែលរាប់ថាសព្ទាលង្ការៈទេឬអ្វី? ពិតជាប្រកបដោយគុណជាប្រាកដ, សេចក្តីតាក់តែងដែលសូន្យចាកគុណ ទោះបីជាលម្អហើយ ក៏មិនគួរកាន់យកឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។

15. Tena [Pg.39] yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ, guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho.

១៥. ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែសេចក្តីតាក់តែងដែលប្រកបដោយទោស ជាសេចក្តីដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញមិនគួរកាន់យក ហេតុនោះ ការកម្ចាត់ចោលនូវទោសតែម្តង គឺការលះបង់ចោលនូវទោសមានបទទោសជាដើម ដោយសេចក្តីព្យាយាមដ៏ធំ គឺដោយសេចក្តីអត់ធន់ដ៏ក្រៃលែង ទើបជាកិច្ចដែលគួរធ្វើ គឺគួរសម្រេចដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញ ដោយបញ្ញាដែលមានក្បួនខ្នាតច្រើនជាអារម្មណ៍, កាលបើមានយ៉ាងនេះ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនេះ កាលបើមិនមានទោស គឺសូន្យចាកទោស ដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយគ្រប់អាការ តើមិនប្រកបដោយគុណ គឺប្រកបដោយគុណទាំងឡាយដែលរាប់ថាសព្ទាលង្ការៈទេឬអ្វី? ពោលគឺប្រកបដោយគុណជាប្រាកដ នេះជាអធិប្បាយ។ វិគ្គហៈថា «dosānaṃ nirāso = dosanirāso» (ការកម្ចាត់ចោលនូវទោសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទោសនិរាសៈ)។ វិគ្គហៈមួយទៀតថា «natthi dosā etissā = niddosā» ឬ «niggatā dosehi = niddosā» (ទោសទាំងឡាយមិនមានដល់ជួរពាក្យនេះ ឬជួរពាក្យនេះរួចផុតចាកទោសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា និទ្ទោសា)។ វិគ្គហៈមួយទៀតថា «saha guṇehi vattamānā = saguṇā» (ជួរពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគុណទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សគុណា)។

16.

១៦.

Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā;

Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.

ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ តែបើប្រកបដោយគុណ និងមិនមានទោស ក៏ជាទីនាំទៅនូវចិត្ត ប្រៀបដូចជាស្ត្រីក្រមុំដែលមិនមានទោស និងប្រកបដោយគុណដូច្នោះដែរ។

16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘sā’laṅkāre’’ccādi. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti. Tatthodāharaṇamāha ‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho.

១៦. ព្រោះហេតុអ្វី សេចក្តីតាក់តែងដែលកើតឡើងដោយការលះបង់ទោស និងការកាន់យកគុណយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា «sā’laṅkāre» (ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ) ជាដើម។ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាប្រាសចាកគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ កាលបើមិនមានទោស គឺរួចផុតចាកទោសទាំងឡាយដោយប្រការទាំងពួង និងប្រកបដោយគុណទាំងឡាយដែលរាប់ថាសព្ទាលង្ការៈ តែងនាំទៅនូវចិត្ត គឺទាញនាំចិត្តមកជិតខ្លួន ព្រោះជាហេតុតែមួយគត់ក្នុងការបង្ហូរចេញនូវគំនរនៃសេចក្តីរីករាយរបស់ជនទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មនោហរា (ជាទីនាំទៅនូវចិត្ត)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រះអាចារ្យបានពោលនូវឧទាហរណ៍ថា «dosarahitā guṇayuttā vadhū viya» (ប្រៀបដូចជាស្ត្រីក្រមុំដែលមិនមានទោស និងប្រកបដោយគុណ)។ ព្រោះថា ដូចជាស្ត្រីក្រមុំដែលប្រាសចាកទោសណាមួយ កាលបើប្រកបដោយគុណដ៏វិសេសមានការប្រព្រឹត្តជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ទោះបីជាមិនបានតាក់តែង មិនបានលម្អដោយគ្រឿងអលង្ការណាមួយក៏ដោយ តើមិនមែនជាស្រីដ៏ផ្អែមល្ហែម ជាគ្រឿងលម្អរបស់កវីទាំងឡាយ និងជាទីនាំទៅនូវចិត្តទេឬអ្វី? (ពិតជាជាទីនាំទៅនូវចិត្តជាប្រាកដ) យ៉ាងណាមិញ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនេះ ក៏ជាទីនាំទៅនូវចិត្តយ៉ាងនោះដែរ នេះជាអត្ថន័យ។

16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘sā’laṅkāraviyutte’’ccādinā. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi [Pg.40] pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti.

១៦. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ក្នុងការកាន់យកគុណដោយការលះបង់ទោស ដោយពាក្យថា «sā’laṅkāraviyutte» (ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ) ជាដើម។ ជួរនៃសព្ទនិងអត្ថនោះ ទោះបីជាប្រាសចាកគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ កាលបើមិនមានទោស គឺសូន្យចាកទោសដោយប្រការទាំងពួង និងប្រកបដោយគុណ គឺប្រកបដោយសព្ទាលង្ការៈដែលជាគុណដោយហេតុនោះឯង ប្រៀបដូចជាស្ត្រីក្រមុំ គឺដូចជានារីដែលប្រាសចាកទោស គឺលះបង់ចោលនូវទោសមានសម្បុរអាក្រក់និងទ្រង់ទ្រាយមិនល្អជាដើម និងប្រកបដោយគុណ គឺប្រកបដោយគុណជាទីគាប់ចិត្ត តែងជាទីនាំទៅនូវចិត្ត និងធ្វើឱ្យសាធុជនទាំងឡាយត្រេកអរ។

17.

១៧.

Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;

Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.

ទោសទាំងឡាយណាដ៏ប្លែកៗ ក្នុងបទ ក្នុងវាក្យ និងក្នុងអត្ថនៃបទនិងវាក្យនោះ ដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញបានដឹងហើយ ខ្ញុំនឹងពោលនូវលក្ខណៈនៃទោសទាំងនោះ ព្រមទាំងឧទាហរណ៍។

17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade’’tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho, tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ.

១៧. ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះ ភាពជាទីមិនគួរធ្វើសេចក្តីគោរពរបស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ ចំពោះជួរពាក្យដែលទោះបីជាប្រកបដោយគុណនិងគ្រឿងលម្អ តែមានស្នាមប្រឡាក់ដោយទោសបន្តិចបន្តួចក្តី, ភាពជាទីនាំទៅនូវចិត្តនៃជួរពាក្យដែលទោះបីជាប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ តែប្រកបដោយគុណ ព្រោះមិនមានទោសក្តី, ភាពជាធម្មជាតិដែលគួរវៀរចាកនូវទោសដែលនាំមកនូវសេចក្តីមិនមានប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ ដោយទស្សនៈនៃក្បួនខ្នាតក្តី មានប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យដើម្បីបង្ហាញនូវទោសទាំងនោះ ទើបប្តេជ្ញាដោយពាក្យថា «pade» (ក្នុងបទ) ជាដើម។ អត្ថនៃបទនិងវាក្យទាំងនោះ ឈ្មោះថា តទត្ថៈ, ក្នុងតទត្ថៈនោះ។ សេចក្តីដែលគេនាំមកបង្ហាញដោយភាពជាទីសម្គាល់ ឈ្មោះថា ឧទាហរណ៍, សេចក្តីដែលប្រកបដោយឧទាហរណ៍ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សោទាហរណ៍។ សេចក្តីដែលគេដឹង គឺដឹងដោយសារសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា លក្ខណៈ។

17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade vākye’’ccādinā. Pade nāmādicatubbidhapade ca, vākye ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca–

១៧. ព្រោះភាពជាសេចក្តីតាក់តែងដែលប្រកបដោយទោសបន្តិចបន្តួច ទោះបីជាប្រកបដោយគ្រឿងលម្អ ក៏ជាសេចក្តីដែលមិនគួរកាន់យកយ៉ាងនេះផង, ព្រោះភាពជាសេចក្តីដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញគួរកាន់យក កាលបើមិនមានទោស ទោះបីជាមិនមានការលម្អដោយគ្រឿងលម្អក្តីផង, ព្រោះការវៀរចាកទោសដ៏ជាប្រធាន ជាកិច្ចដែលត្រូវធ្វើជាចាំបាច់ផង ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យដើម្បីបង្ហាញនូវទោសទាំងឡាយដែលបានដឹងហើយ ទើបប្តេជ្ញាដោយពាក្យថា «pade vākye» (ក្នុងបទ ក្នុងវាក្យ) ជាដើម។ ក្នុងបទ គឺក្នុងបទមាន ៤ ប្រការមាននាមជាដើមផង, ក្នុងវាក្យ គឺក្នុងវាក្យដែលមានលក្ខណៈពោលហើយថា «ការប្រជុំនៃបទដែលមានវិភត្តិស្យាជាទីបំផុត និងបទដែលមានវិភត្តិទ្យាជាទីបំផុត ប្រកបដោយការកៈនិងកិរិយា ឈ្មោះថា វាក្យ» ផង, ក្នុងអត្ថនៃបទនិងវាក្យនោះ គឺក្នុងអត្ថនៃបទនិងវាក្យទាំងនោះផង ទោសទាំងឡាយដ៏ប្លែកៗ គឺមានច្រើនប្រការណា ដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញបានដឹងហើយ គឺគួរដឹងដោយភាពជាទោស ខ្ញុំនឹងពោលនូវលក្ខណៈ ព្រមទាំងឧទាហរណ៍ នៃទោសមានបទជាដើមទាំងនោះ។ ហើយក្នុងទីនេះ–

‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ;

Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti.

«បទ ពួកអ្នកប្រាជ្ញដែលដឹងនូវបទនោះ ពោលថាមាន ៤ ប្រការ គឺនាម អខ្យាត ឧបសគ្គ និងនិបាត ដូចជាប្រយោគថា asso khalvābhidhāvati (សេះរត់ទៅពិតប្រាកដ)»។

Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca, saha udāharaṇenāti sodāharaṇanti [Pg.41] ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho.

គប្បីជ្រាបនូវបទ តាមលំដាប់ដែលបានពោលហើយជាមុនសិន។ វិគ្គហៈថា «udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti = udāharaṇāni» (សេចក្តីទាំងឡាយដែលគេនាំមកបង្ហាញដោយភាពជាទីសម្គាល់ ឈ្មោះថា ឧទាហរណ៍ទាំងឡាយ)។ វិគ្គហៈមួយទៀតថា «saha udāharaṇenāti = sodāharaṇaṃ» (សេចក្តីដែលប្រកបដោយឧទាហរណ៍ ឈ្មោះថា សោទាហរណ៍)។ វិគ្គហៈមួយទៀតថា «lakkhīyati lakkhiyamanenāti = lakkhaṇaṃ» (សេចក្តីដែលគេដឹង គឺដឹងដោយសារសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា លក្ខណៈ)។

Padadosauddesa

ការសម្ដែងនូវទោសនៃបទ (បទទោសឧទ្ទេស)

18.

១៨.

Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca;

Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ.

ទោសនៃបទទាំងឡាយគឺ វិរុទ្ធត្ថៈ (មានអត្ថផ្ទុយ), អន្តរាជត្ថៈ (មានអត្ថបាត់បង់ទៅក្នុងចន្លោះ), កិលិដ្ឋៈ (សៅហ្មង), វិរោធិ (ទាស់គ្នា), នេយ្យៈ (ត្រូវទាញអត្ថមក), វិសេសនាបេក្ខៈ (រំពឹងរកវិសេសនៈ), ហីនត្ថៈ (មានអត្ថថោកទាប) និងអនត្ថៈ (មិនមានអត្ថ)។

Vākyadosauddesa

ការសម្ដែងនូវទោសនៃវាក្យ (វាក្យទោសឧទ្ទេស)

19.

១៩.

Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;

Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;

Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā

ទោសនៃវាក្យទាំងឡាយ (ក្រៅពីទោសនៃបទទាំងឡាយ) គឺ ឯកត្ថៈ (មានអត្ថដដែល), ភគ្គរីតិកៈ (មានរបៀបដាច់ធ្លាយ), ព្រមទាំង វ្យាកិណ្ណៈ (ច្របូកច្របល់), គម្មៈ (អសុរោះ), យតិហីនៈ (ខ្វះយតិ), កមច្ចុត្តៈ (ឃ្លាតចាកលំដាប់), អតិវុត្តៈ (ពោលហួសហេតុ), អបេតត្ថៈ (ប្រាសចាកអត្ថ) ព្រមទាំង សពន្ធផរុសៈ (មានការតាក់តែងអាក្រក់)។

Vākyatthadosauddesa

ការសម្ដែងនូវទោសនៃអត្ថនៃវាក្យ (វាក្យត្ថទោសឧទ្ទេស)

20.

២០.

Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ;

Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.

ទោសទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវអត្ថនៃវាក្យគឺ អបក្កមៈ (លំដាប់ខុស), ឱចិត្យហីនៈ (ខ្វះភាពសមរម្យ), ភគ្គរីតិ (របៀបដាច់ធ្លាយ), សសំសយៈ (មានសេចក្តីសង្ស័យ), គម្មៈ (អសុរោះ) និងទុដ្ឋាលង្កតិ (គ្រឿងលម្អអាក្រក់)។

Padadosādiuddesavaṇṇanā

ការពណ៌នានូវការសម្ដែងនូវទោសនៃបទជាដើម (បទទោសាទិឧទ្ទេសវណ្ណនា)

18-19-20. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati ‘‘viruddhatthantara’’ iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ viruddhatthantaraṃ. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ adhyatthaṃ. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti neyyaṃ. Dosā padānanti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ bhaggarītikaṃ, vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso.

១៨-១៩-២០. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ តែងចង្អុលបង្ហាញនូវទោសទាំងឡាយតាមដែលបានប្តេជ្ញាទុក ដោយពាក្យថា «វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ» ជាដើម។ បទណាមានសេចក្តីផ្សេងផ្ទុយគ្នា បទនោះឈ្មោះថា វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ។ តើអ្វីជាបទនោះ? គឺ បទ។ សូម្បីក្នុងខាងលើ ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះតាមសមគួរ។ សេចក្តីដ៏លើសលុបនៃវិសេស្យៈមានដោយសារបទណា បទនោះឈ្មោះថា អធ្យត្ថៈ។ ហេតុដែលមិនបានពោល តែត្រូវគេនាំមកយល់ក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនោះឈ្មោះថា នេយ្យៈ។ ពាក្យថា «ទោសនៃបទទាំងឡាយ» សេចក្តីថា ទោសទាំងឡាយមានវិរុទ្ធត្ថន្តរៈជាដើម ណាដែលធ្វើឲ្យបទទាំងឡាយសៅហ្មង ទោសទាំងនោះឈ្មោះថា ទោសនៃបទទាំងឡាយ។ សូម្បីក្នុងខាងលើ ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះតាមសមគួរ។ ការភ្ជាប់ពាក្យថា «ទោសនៃល្បះទាំងឡាយ»។ លំដាប់ណាដែលបាក់បែកក្នុងល្បះណា ល្បះនោះឈ្មោះថា ភគ្គរីតិកៈ។ ទោសទាំងឡាយមានអបក្កមៈជាដើម ឈ្មោះថា ទោសនៃសេចក្តីរបស់ល្បះ ព្រោះជាទោសនៃសេចក្តីរបស់ល្បះទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ល្បះគប្បីជាល្បះសៅហ្មង» គឺសំដៅយកតែល្បះប៉ុណ្ណោះជាវិសេស្យៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ការសម្តែងក្នុងទីទាំងពួង ទើបជាណបុំសកលិង្គ។

18-19-20. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto ‘‘viruddha…pe… nissitā’’ti āha. Kavīhi icchitatthato [Pg.42] viruddho aññattho yassa padassāti taṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato ajhatthaṃ nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā kiliṭṭhaṃ nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā virodhi nāma. Aññamāharitvā vattabbato neyyaṃ nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito visesanāpekkhaṃ nāma. Visesyassa hīnatāpādanato hīnatthakaṃ nāma. Attharahitattā anatthakaṃ nāmāti ime aṭṭha padanissitattā padadosā nāma.

១៨-១៩-២០. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ កាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវទោសទាំងឡាយដែលបានប្តេជ្ញាទុកដោយសភាពដែលត្រូវពោល ទើបពោលពាក្យថា «វិរុទ្ធៈ...បេ... អាស្រ័យបទ» ជាដើម។ សេចក្តីផ្សេងដែលផ្ទុយចាកសេចក្តីដែលពួកកវីប្រាថ្នា មាននៅក្នុងបទណា បទនោះឈ្មោះថា វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ។ ព្រោះធ្វើឲ្យមានសេចក្តីលើសលុបនៃវិសេស្យៈ បទនោះឈ្មោះថា អជ្ឈត្ថៈ។ ព្រោះមិនច្បាស់លាស់ក្នុងការមិនធ្វើឲ្យប្រាកដនូវសេចក្តីដែលពួកកវីប្រាថ្នា បទនោះឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ។ ព្រោះផ្ទុយនឹងប្រទេស កាលវេលា និងសិល្បៈជាដើម បទនោះឈ្មោះថា វិរោធិ។ ព្រោះត្រូវនាំយកសេចក្តីផ្សេងមកពោល បទនោះឈ្មោះថា នេយ្យៈ។ ព្រោះដល់នូវភាពមានប្រយោជន៍ លុះត្រាតែបាននូវវិសេសនៈ បទនោះឈ្មោះថា វិសេសនាបេក្ខៈ។ ព្រោះធ្វើឲ្យវិសេស្យៈដល់នូវភាពថោកទាប បទនោះឈ្មោះថា ហីនត្ថកៈ។ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍ បទនោះឈ្មោះថា អនត្ថកៈ។ ទោសទាំង ៨ នេះ ឈ្មោះថា បទទោស ព្រោះអាស្រ័យនូវបទ។

Vuttatthasseva puna vacanato ekatthaṃ nāma. Bhinnakkamattā bhaggarītikaṃ nāma. Tathā sammohakāraṇattā byākiṇṇaṃ nāma. Visiṭṭhavacanavirahato gāmmaṃ nāma. Yatisampattivirahato yatihīnaṃ nāma. Padatthakkamato cutattā kamaccutaṃ nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā ativuttaṃ nāma. Samudāyatthato apagatattā apetatthaṃ nāma. Bandhapharusayuttattā bandhapharusaṃ nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava vākyānaṃ tathā dosā nāma. Ettha tathāsaddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati.

ព្រោះពោលម្តងទៀតនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង ល្បះនោះឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ។ ព្រោះមានលំដាប់បាក់បែក ល្បះនោះឈ្មោះថា ភគ្គរីតិកៈ។ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យវង្វេងយ៉ាងនោះ ល្បះនោះឈ្មោះថា វ្យាកិណ្ណៈ។ ព្រោះប្រាសចាកពាក្យដ៏វិសេស ល្បះនោះឈ្មោះថា គម្មៈ។ ព្រោះប្រាសចាកការសម្រេចនូវយតិ ល្បះនោះឈ្មោះថា យតិហីនៈ។ ព្រោះឃ្លាតចាកលំដាប់នៃសេចក្តីរបស់បទ ល្បះនោះឈ្មោះថា កមច្ចុត្តៈ។ ព្រោះពោលកន្លងហួសវោហារលោកិយ ល្បះនោះឈ្មោះថា អតិវុត្តៈ។ ព្រោះឃ្លាតចាកសេចក្តីរួម ល្បះនោះឈ្មោះថា អបេតត្ថៈ។ ព្រោះប្រកបដោយការចងក្រងដ៏គ្រោតគ្រាត ល្បះនោះឈ្មោះថា ពន្ធផរុសៈ ល្បះដែលប្រកបដោយពន្ធផរុសៈនោះ ឈ្មោះថា សពន្ធផរុសៈ។ ទោសទាំង ៩ នេះ ឈ្មោះថា ទោសនៃល្បះទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «យ៉ាងនោះ» គឺសង្ខេបយកបទថា «ទោសទាំងឡាយ» មកភ្ជាប់។

Apagatakkamattā apakkamaṃ nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā ocityahīnaṃ nāma. Bhinnavibhattikkamattā bhaggarīti nāma. Saṃsayajananato sasaṃsayaṃ nāma. Duppatītikarattā gāmmaṃ nāma. Dūsitālaṅkārattā duṭṭhālaṅkati nāmātime cha vākyatthanissitattā vākyatthadosā nāma.

ព្រោះមានលំដាប់ឃ្លាតចេញទៅ សេចក្តីនៃល្បះនោះឈ្មោះថា អបក្កមៈ។ ព្រោះសាបសូន្យចាកភាពដ៏សមគួរ សេចក្តីនៃល្បះនោះឈ្មោះថា ឱចិត្យហីនៈ។ ព្រោះមានលំដាប់វិភត្តិបាក់បែក សេចក្តីនៃល្បះនោះឈ្មោះថា ភគ្គរីតិ។ ព្រោះបង្កើតនូវសេចក្តីសង្ស័យ សេចក្តីនៃល្បះនោះឈ្មោះថា សសង្សយៈ។ ព្រោះធ្វើឲ្យយល់បានដោយលំបាក សេចក្តីនៃល្បះនោះឈ្មោះថា គម្មៈ។ ព្រោះមានគ្រឿងលម្អត្រូវខូចខាត សេចក្តីនៃល្បះនោះឈ្មោះថា ទុដ្ឋាលង្កតិ។ ទោសទាំង ៦ នេះ ឈ្មោះថា ទោសនៃសេចក្តីរបស់ល្បះ ព្រោះអាស្រ័យនូវសេចក្តីរបស់ល្បះ។

Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya kiliṭṭhaṃ. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā [Pg.43] mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Virodho assa atthīti virodhi. Nīyati avutto hetu etthāti neyyaṃ. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho.

សេចក្តីផ្សេង ឈ្មោះថា អត្ថន្តរៈ។ ការវិគ្រោះថា «សេចក្តីផ្សេងដែលផ្ទុយគ្នា មាននៅក្នុងបទណា បទនោះ (ឈ្មោះថា វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ)»។ សូម្បីបទដែលសម្តែងនូវទោស ក៏ឈ្មោះថា ទោស ព្រោះមិនដាច់ចាកទោស។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សូម្បីការកាន់យកនូវបទដោយសមាស ក៏ជាណបុំសកលិង្គដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបទដទៃទៀតអំពីនេះដែរ។ បទណាមានសេចក្តីលើសលុបនៃវិសេស្យៈ បទនោះ (ឈ្មោះថា អធ្យត្ថៈ)។ បទដែលសៅហ្មង ដូចជាវត្ថុដែលសៅហ្មង ឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ។ ពិរោះថា ដូចជាកញ្ចក់ដែលប្រឡាក់ដោយធូលី តែងមិនច្បាស់លាស់ក្នុងការបង្ហាញនូវមុខជាដើម ព្រោះភាពសៅហ្មងរបស់ខ្លួន យ៉ាងណាមិញ បទដែលមិនសមត្ថភាពក្នុងការសម្តែងនូវសេចក្តីដែលបំណង ក៏ឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ យ៉ាងនោះដែរ។ បទណាមានសេចក្តីផ្ទុយគ្នា បទនោះឈ្មោះថា វិរោធិ។ ហេតុដែលមិនបានពោល តែត្រូវគេនាំមកយល់ក្នុងបទនេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនោះឈ្មោះថា នេយ្យៈ។ បទណាមានសេចក្តីរំពឹងចាំក្នុងវិសេសនៈ បទនោះ (ឈ្មោះថា វិសេសនាបេក្ខៈ)។ សេចក្តីនៃវិសេស្យៈថោកទាបដោយសារបទណា បទនោះ (ឈ្មោះថា ហីនត្ថកៈ)។ ការវិគ្រោះថា «បទណាគ្មានសេចក្តី បទនោះ (ឈ្មោះថា អនត្ថកៈ)»។

Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato ‘‘padānaṃ dosā’’ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Vākyānaṃ dosāti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ byākiṇṇaṃ. Gāme bhavo gāmmo, abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato gāmmaṃ nāma. Yati hīnā etthāti yatihīnaṃ. Kamato cutaṃ kamaccutaṃ. Atikkamma vuttaṃ ativuttaṃ. Atthato apetaṃ apetatthaṃ. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. Gāmmaṃ vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā vākyatthanissitāti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ.

សូម្បីតែទោសនៃបទទាំងឡាយមិនមានសេចក្តីផ្សេងគ្នា ក៏ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលថា «ទោសនៃបទទាំងឡាយ» ដោយការបែងចែកជាវិកប្បៈ ដូចជាពាក្យថា «រាងកាយនៃកូនត្បាល់ថ្ម» ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ទោសនៃល្បះទាំងឡាយ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សេចក្តីតែមួយមាននៅក្នុងល្បះណា ល្បះនោះ (ឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ)។ លំដាប់បាក់បែកមាននៅក្នុងល្បះណា ល្បះនោះ (ឈ្មោះថា ភគ្គរីតិកៈ)។ ការរាយប៉ាយដោយឡែកៗពីគ្នា ឈ្មោះថា វ្យាកិណ្ណៈ។ វោហារដែលកើតក្នុងអ្នកស្រុក ឈ្មោះថា គម្មៈ គឺវោហាររបស់ជនមិនឈ្លាសវៃ។ សូម្បីបទដែលសម្តែងនូវវោហារនោះ ក៏ឈ្មោះថា គម្មៈ ដោយឧបចារៈ។ យតិសាបសូន្យក្នុងល្បះនេះ ព្រោះហេតុនោះ ល្បះនោះឈ្មោះថា យតិហីនៈ។ ឃ្លាតចាកលំដាប់ ឈ្មោះថា កមច្ចុត្តៈ។ ពោលកន្លងហួស ឈ្មោះថា អតិវុត្តៈ។ ឃ្លាតចាកសេចក្តី ឈ្មោះថា អបេតត្ថៈ។ ភាពគ្រោតគ្រាតក្នុងការចងក្រងមាននៅក្នុងល្បះណា ល្បះនោះ (ឈ្មោះថា ពន្ធផរុសៈ)។ លំដាប់ឃ្លាតចេញពីសេចក្តីណា សេចក្តីនោះ (ឈ្មោះថា អបក្កមៈ)។ ភាពសមគួរខ្វះខាតក្នុងសេចក្តីណា សេចក្តីនោះ (ឈ្មោះថា ឱចិត្យហីនៈ)។ លំដាប់បាក់បែកក្នុងសេចក្តីណា សេចក្តីនោះ (ឈ្មោះថា ភគ្គរីតិ)។ សេចក្តីណាប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីសង្ស័យ សេចក្តីនោះ (ឈ្មោះថា សសង្សយៈ)។ បទថា គម្មៈ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ គ្រឿងលម្អដែលខូចខាតមាននៅក្នុងសេចក្តីណា សេចក្តីនោះ (ឈ្មោះថា ទុដ្ឋាលង្កតិ)។ ការវិគ្រោះថា «សេចក្តីរបស់ល្បះទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វាក្យត្ថៈ, សេចក្តីដែលអាស្រ័យនូវវាក្យត្ថៈនោះ ឈ្មោះថា វាក្យត្ថនិស្សិតៈ»។ ក្នុងទីនេះ គូនៃទោសពីរគឺ អនត្ថកៈ និង អបេតត្ថៈ ផ្សេងគ្នាដោយបទនិងល្បះ, ចំណែកឯគូនៃទោសដទៃទៀតគឺ គូនៃភគ្គរីតិទោស, គូនៃគម្មទោស, និងគូនៃកមច្ចុត្តៈនិងអបក្កមៈ ផ្សេងគ្នាដោយល្បះនិងសេចក្តីរបស់ល្បះ។

Padadosaniddesavaṇṇanā

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីការសម្តែងនូវទោសនៃបទ (បទទោសនិទ្ទេសវណ្ណនា)

21.

២១.

Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;

Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.

ពិរោះថា បទណាមានសេចក្តីផ្សេងផ្ទុយគ្នានឹងសេចក្តីដែលបំណង បទនោះឈ្មោះថា វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ ដូចជាពាក្យថា «មេឃដ៏ថ្លា (ឬមេឃដែលផ្តល់ទឹក) គប្បីធ្វើឲ្យជនសប្បាយរីករាយ» ក្នុងសេចក្តីដែលបំណង។

21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘viruddhi’’ ccādinā. Hi yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā [Pg.44] taṃ ‘‘viruddhatthantara’’nti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. Na tvidameveti yathāsaddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho. Visasaddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā.

២១. លំដាប់នោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ តែងលើកឧទាហរណ៍នៃទោសមានបទជាដើម តាមលំដាប់ដែលបានចង្អុលបង្ហាញទុក ដោយពាក្យថា «វិរុទ្ធៈ» ជាដើម។ សព្ទថា «hi» ព្រោះហេតុណា ឬក្នុងន័យថា ប្រាកដច្បាស់។ ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលតាមថា សេចក្តីផ្សេងដែលក្រៅអំពីសេចក្តីដែលបំណងនៃបទណា ផ្ទុយគ្នានឹងសេចក្តីដែលបំណង (សេចក្តីដែលចង់ពោល) ព្រោះហេតុនោះ បទនោះទើបត្រូវបានកំណត់ថា «វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ»។ ព្រះគន្ថការាចារ្យលើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា «yathā» (ដូចជា)។ សេចក្តីនៃពាក្យថា «yathā» គឺ វិរុទ្ធត្ថន្តរៈនេះ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីបទដទៃដែលមានសភាពបែបនោះ ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនោះដែរ មិនមែនសំដៅយកតែបទនេះមួយប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា «megho visado sukhaye janaṃ» (មេឃដ៏ថ្លា គប្បីធ្វើឲ្យជនសប្បាយរីករាយ)។ ពាក្យថា «visa» ប្រែថា ទឹក, បទថា «visada» គឺអ្នកដែលផ្តល់នូវទឹកនោះ បានដល់ មេឃដែលនាំមកនូវទឹក គប្បីធ្វើឲ្យជន (សត្វលោក) ឲ្យសប្បាយរីករាយ នេះជាសេចក្តីដែលពួកកវីប្រាថ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទថា «visa» ក៏ជាពាក្យពោលសំដៅយកពិសដែរ ដូច្នេះ មេឃដែលផ្តល់នូវពិស តែងសម្លាប់ មិនមែនធ្វើឲ្យសប្បាយរីករាយឡើយ នេះជាភាពផ្ទុយគ្នានៃបទវិសេសនៈថា «visado»។

21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘viruddhi’’ccādimāha. Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati, tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaranti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. Yathā ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. Yathāsaddo cettha ivasaddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha visasaddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā [Pg.45] adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesanavisasaddassa viruddhaaññatthatāti visapadaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti.

២១. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវលក្ខណៈនិងឧទាហរណ៍នៃទោសទាំងឡាយមានវិរុទ្ធត្ថន្តរៈជាដើម តាមលំដាប់ដែលបានចង្អុលបង្ហាញទុក ទើបពោលពាក្យថា «វិរុទ្ធៈ» ជាដើម។ សេចក្តីផ្សេងដែលក្រៅអំពីសេចក្តីដែលពួកកវីប្រាថ្នានៃបទណា ផ្ទុយគ្នានឹងសេចក្តីដែលបំណង (សេចក្តីដែលប្រាថ្នា) ព្រោះហេតុណា ព្រោះហេតុនោះ បទនោះឈ្មោះថា វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទថា «hi» ប្រើក្នុងន័យថា ប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះថា សព្ទនោះ កាលសម្តែងនូវវិរុទ្ធត្ថន្តរៈថា «សេចក្តីផ្សេងនៃបទណា ផ្ទុយគ្នានឹងសេចក្តីដែលបំណង» តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យនៃសេចក្តីដែលបានសម្តែងនោះ។ ព្រោះតែការផ្សារភ្ជាប់ពាក្យថា «taṃ hi» (បទនោះឯង) ព្រះគន្ថការាចារ្យទើបពោលតាមនូវលក្ខណៈថា «yassa aññattho adhippete virujjhatī» (សេចក្តីផ្សេងនៃបទណា ផ្ទុយគ្នានឹងសេចក្តីដែលបំណង) ដោយភាពជាសេចក្តីដែលប្រាកដច្បាស់ ហើយកំណត់យកបទនោះថាជា វិរុទ្ធត្ថន្តរៈ ដែលជាសេចក្តីមិនទាន់ប្រាកដច្បាស់ដែលត្រូវពោលតាម ដូចជាពាក្យថា «បុគ្គលណាមានកុណ្ឌល បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទេវទត្ត» ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងខាងមុខ ក៏គប្បីដឹងនូវការកំណត់សេចក្តីដែលមិនទាន់ប្រាកដច្បាស់ ដោយការពោលតាមនូវសេចក្តីដែលប្រាកដច្បាស់ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «yathā...pe... janaṃ» ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវឧទាហរណ៍ដែលជាលក្ខិយៈ។ សេចក្តីថា ដូចជាពាក្យថា «megho visado» ជាដើម គឺជាឧទាហរណ៍នៃវិរុទ្ធត្ថន្តរៈ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីឧទាហរណ៍ដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏ជាឧទាហរណ៍នៃទោសនេះដែរ មិនមែនមានតែពាក្យថា «megho» ជាដើមនេះប៉ុណ្ណោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទថា «yathā» ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថាមានន័យជាឧទាហរណ៍ សូម្បីក្នុងន័យជាវេវចនៈនៃសព្ទថា «iva» (ដូចជា) ដែរ សូម្បីក្នុងខាងមុខក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។ មេឃដែលទ្រទ្រង់នូវទឹក (ពពក) ដ៏ថ្លា (ផ្តល់ទឹក) គឺកាលផ្តល់នូវទឹកដែលរាប់ថាជា «visa» គប្បីធ្វើឲ្យជនសប្បាយរីករាយ នេះជាសេចក្តីដែលពួកកវីបំណងទុក។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះសព្ទថា «visa» ជាពាក្យពោលសំដៅយកពិសពស់ដែលរាប់ថាជាពិស, ក្នុងពាក្យថា «visaṃ dadātīti visado» នេះ ព្រោះសព្ទថា «visa» ទូទៅទាំងទឹកនិងពិស មេឃដែលផ្តល់នូវពិស តែងបំផ្លាញតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនធ្វើឲ្យសប្បាយរីករាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ បទថា «visada» ដែលជាវិសេសនៈនៃមេឃដែលជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសុខ តាមដែលកវីបំណងទុក ទើបមានសេចក្តីផ្សេងផ្ទុយគ្នា ដូច្នេះ បទថា «visada» នេះ ទើបឈ្មោះថាសៅហ្មងដោយវិរុទ្ធត្ថន្តរទោស។

22.

២២.

Visesyamadhikaṃ yenā’-Dhyatthametaṃ bhave yathā;

Obhāsitāsesadiso,Khajjoto’yaṃ virājate.

វិសេស្យៈលើសលុបដោយសារបទណា បទនោះឈ្មោះថា អធ្យត្ថៈ គប្បីមាន ដូចជា៖ «អំពិលអំពែកនេះ ភ្លឺរុងរឿង ញ៉ាំងទិសទាំងពួងមិនឲ្យមានសេសសល់ឲ្យភ្លឺស្វាង»។

22. Yena padena visesyaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘obhāsite’’ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ.

២២. ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលតាមថា វិសេស្យៈ គឺបទដទៃដែលត្រូវពន្យល់ លើសលុបដោយអំណាចនៃសេចក្តី ដោយសារបទណា បទនោះឈ្មោះថា អជ្ឈត្ថៈ គប្បីមាន ដូច្នេះ ទើបកំណត់យ៉ាងនេះ។ ព្រះគន្ថការាចារ្យលើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា «yathā» គឺពាក្យថា «obhāsita» ជាដើម។ សូម្បីក្នុងខាងមុខ ក៏គប្បីដឹងបានដោយងាយយ៉ាងនេះដែរ។ ទិសទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ គឺទិសទាំងពួង ភ្លឺស្វាងហើយដោយសារអំពិលអំពែកណា អំពិលអំពែកនោះ តែងរុងរឿង គឺភ្លឺចិញ្ចាច។ ក្នុងទីនេះ ការដែលអំពិលអំពែកញ៉ាំងចំណែកនៃទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាង គឺជាការពោលហួសប្រមាណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានសេចក្តីលើសលុប។

22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti, etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho.

២២. វិសេស្យៈ គឺបទដែលត្រូវពន្យល់ លើសលុបដោយអំណាចនៃសេចក្តី ដោយសារបទវិសេសនៈណា បទដែលប្រកបដោយលក្ខណៈដែលបានពោលហើយនោះ គប្បីជាបទឈ្មោះថា អជ្ឈត្ថៈ គឺគប្បីជាបទទោសឈ្មោះថា អជ្ឈត្ថៈ។ ឧទាហរណ៍នៃបទនោះ ដូចតទៅនេះ៖ អំពិលអំពែកនេះ គឺសត្វល្អិតមានពន្លឺនេះ តែងរុងរឿង គឺភ្លឺចិញ្ចាច ញ៉ាំងទិសទាំងពួងមិនឲ្យមានសេសសល់ គឺញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាងនៃវិសេស្យៈ គឺអំពិលអំពែក ជាសេចក្តីលើសលុប ព្រោះហេតុនោះ បទវិសេសនៈថា «obhāsitāsesadiso» ទើបឈ្មោះថា បទទោសគឺអជ្ឈត្ថៈ។ ការវិគ្រោះថា «ទិសទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ ភ្លឺស្វាងហើយដោយសារអំពិលអំពែកណា (អំពិលអំពែកនោះ ឈ្មោះថា ឱភាសិតាសេសទិសៈ)»។

23.

២៣.

Yassa’tthāvagamo dukkho,Pakatyādivibhāgato;

Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya,So’yamāliṅgyate piyā.

ការយល់ដឹងនូវសេចក្តីនៃបទណា ធ្វើបានដោយលំបាក ព្រោះការបែងចែកនូវប្រកតិនិងបច្ច័យជាដើម បទនោះឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ ដូចជា៖ «ស្វាមីនោះ ត្រូវនាងជាទីស្រឡាញ់នោះ ឱបក្រសោបហើយ»។

23. Pakatyādivibhāgatoti [Pg.46] paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Ādisaddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti pī, tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ.

២៣. ពាក្យថា «pakatyādivibhāgato» សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលគេធ្វើមុនគេបង្អស់ជាងបច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ប្រកតិ។ ដោយសព្ទថា «ādi» គឺការសង្ខេបយកបច្ច័យជាដើម។ ពាក្យថា «pakatyādīnaṃ vibhāgato» គឺដោយការបែងចែក គឺព្រះគន្ថការាចារ្យពោលសំដៅយកការកំណត់ការបែងចែកប្រកតិនិងបច្ច័យ ដោយពាក្យថា «នេះជាប្រកតិ, នេះជាបច្ច័យ, នេះជាអាទេស» ជាដើម។ នាងណាដែលធ្វើឲ្យឆ្អែតចិត្ត នាងនោះឈ្មោះថា ពី, ស្វាមីនោះ ត្រូវនាងជាទីស្រឡាញ់នោះ ឱបក្រសោប គឺរួមរឹតហើយ។ ក្នុងទីនេះ បទថា «piyā» ឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ។

23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti pī, nārī. Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane pīsaddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ.

២៣. ការយល់ដឹងនូវសេចក្តីនៃបទណា ធ្វើបានដោយលំបាក ព្រោះការបែងចែកនូវប្រកតិនិងបច្ច័យជាដើម គឺដោយការដឹងនូវការបែងចែកប្រកតិនិងបច្ច័យជាដើម ដោយពាក្យថា «នេះជាប្រកតិ, នេះជាបច្ច័យ, នេះជាអាទេស» ជាដើម ឬដោយការស្វែងរកថា «អ្វីទៅដែលឈ្មោះថាប្រកតិជាដើម?» បទនោះឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ។ ឧទាហរណ៍នៃបទនោះ ដូចតទៅនេះ៖ ស្វាមីជាទីស្រឡាញ់នោះ ត្រូវស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់នោះ ឱបក្រសោប គឺរួមរឹតហើយ។ ធម្មជាតិដែលគេធ្វើមុនគេបង្អស់ជាងបច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ប្រកតិ។ ល្បះវិគ្រោះថា «ការបែងចែកនៃបច្ច័យទាំងឡាយណា ដែលមានប្រកតិនោះជាដើម (ឈ្មោះថា ប្រកត្យាទិវិភាគៈ)»។ នាងណាដែលធ្វើឲ្យឆ្អែតចិត្ត នាងនោះឈ្មោះថា ពី គឺស្ត្រី។ ក្នុងទីនេះ ក្នុងការនិយាយសំដៅយកស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់ដែលរាប់ថាជា «ពី» ព្រោះភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសព្ទថា «pī» បទថា «piyā» ទើបឈ្មោះថា កិលិដ្ឋៈ។

24.

២៤.

Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;

Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati.

យមកៈ (ពាក្យគូ) ជាដើមណា ដែលមានបទសៅហ្មង មានអត្ថដែលគេដឹងបានដោយក្រ យមកៈជាដើមនោះ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងកិលិដ្ឋបទទោស (ទោសនៃបទសៅហ្មង) នោះដែរ។

24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ya’’ntiādi. Tattha yanti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ. Kīdisanti āha ‘‘kiliṭṭhapada’’ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ, tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati [Pg.47] tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo.

២៤. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែយមកៈជាដើមដែលមិនប្រាថ្នា ក៏រួមបញ្ចូលនៅក្នុងកិលិដ្ឋទោស (ទោសសៅហ្មង) នោះដែរ ទើបលោកពោលពាក្យថា «យំ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «យំ» ជាអនិយមវចនៈ (ពាក្យមិនកំណត់) ចំណែកនិយមវចនៈ (ពាក្យកំណត់) របស់ពាក្យនោះ គឺ «យមកាទិកំ»។ ប្រភេទប្រស្នា (បហេឡិកា) ណាដែលមានយមកៈជាដើម ឈ្មោះថា «យមកាទិកៈ»។ លោកសួរថា តើមានសភាពដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា «កិលិដ្ឋបទំ» ជាដើម។ បទទាំងឡាយណាដែលសៅហ្មង គឺមិនច្បាស់លាស់ ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងសភាវៈនៃទោសគឺការមិនយល់ច្បាស់ ឈ្មោះថា «កិលិដ្ឋបទ» (បទសៅហ្មង)។ អត្ថដែលត្រូវសម្តែងណាមានប្រមាណតិចតួច ឈ្មោះថា «មន្ទាភិធេយ្យ» (មានអត្ថតិចតួច)។ សូម្បីតែយមកៈជាដើមដែលមានសភាពបែបនោះ ក៏រាប់បញ្ចូល គឺចាត់ចូល ឬដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកិលិដ្ឋបទទោស ដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនក្រៅអំពីកិលិដ្ឋបទទោសឡើយ។

24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho.

២៤. ឥឡូវនេះ កាលនឹងធ្វើឱ្យច្បាស់នូវយមកៈជាដើម សូម្បីតែមិនប្រាថ្នា ដោយការធ្វើឱ្យរួមបញ្ចូលក្នុងកិលិដ្ឋទោសនោះឯង ទើបលោកពោលពាក្យថា «យំ កិលិដ្ឋំ» ជាដើម។ យមកៈជាដើមណា គឺប្រភេទប្រស្នាយមកៈណា ដែលមានបទសៅហ្មង គឺបទមិនច្បាស់លាស់ ព្រោះលាយឡំដោយទោសគឺការមិនយល់ច្បាស់ មានអត្ថតិចតួច គឺមានអត្ថប្រមាណតិចតួច សូម្បីតែយមកៈជាដើមនោះ ក៏រាប់បញ្ចូល គឺចាត់ចូលទៅក្នុងកិលិដ្ឋបទទោស ដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនក្រៅអំពីកិលិដ្ឋបទទោសឡើយ។ វិគ្រោះថា៖ បទទាំងឡាយរបស់វា សៅហ្មង ឈ្មោះថា កិលិដ្ឋបទ។ អត្ថដែលត្រូវសម្តែងរបស់វា តិចតួច ឈ្មោះថា មន្ទាភិធេយ្យ។ យមកៈជាដើមនៃប្រស្នានោះ ឈ្មោះថា យមកាទិកៈ។ ទោសនៃបទទាំងឡាយដ៏សៅហ្មង ឈ្មោះថា កិលិដ្ឋបទទោស។

25.

២៥.

Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;

Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ.

យមកៈណា ដែលតែងឡើងដោយពាក្យដែលគេដឹងច្បាស់ មានការតភ្ជាប់បទដ៏រលូន ប្រកបដោយប្រសាទគុណ យមកៈមានសភាពបែបនេះ ទើបអ្នកប្រាជ្ញយល់ស្រប (ប្រាថ្នា)។

25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘patīti’’ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ. Patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho.

២៥. យមកៈជាដើមដែលមានសភាពបែបនោះ ចូរជាសភាវៈដែលគេមិនប្រាថ្នាចុះ ចុះយមកៈបែបណាដែលគេប្រាថ្នា? ទើបលោកពោលពាក្យថា «បតីត» ជាដើម។ សូម្បីតែសព្ទទាំងឡាយដែលជាតួសម្តែង ឈ្មោះថា «បតីតៈ» (ដឹងច្បាស់) ព្រោះដឹងច្បាស់នូវអត្ថដែលត្រូវសម្តែងរបស់ខ្លួន យមកៈណាដែលតែងឡើង គឺធ្វើឡើងដោយសព្ទទាំងឡាយដែលល្បីល្បាញ ជាតួបាតិបទិកៈ ឈ្មោះថា «បតីតសទ្ទរចិតៈ» (តែងឡើងដោយពាក្យដែលគេដឹងច្បាស់)។ ការតភ្ជាប់ គឺការផ្សារភ្ជាប់នៃបទទាំងឡាយមានសិវិភត្តិជាទីបំផុតជាដើម ដ៏រលូន គឺរលីងដោយការឱបក្រសោបគ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា «សិលិដ្ឋបទសន្ធិកៈ» (មានការតភ្ជាប់បទដ៏រលូន)។ យមកៈមានសភាពបែបនេះ គឺគួរឱ្យត្រេកអរ ជាទីតាំងនៃគុណដូចដែលបានពោលហើយ ប្រកបដោយសព្ទាលង្ការគុណ ពោលគឺប្រសាទគុណ ព្រោះតែងឡើងដោយពាក្យដែលគេដឹងច្បាស់នោះឯង ឈ្មោះថា «យមកៈដែលគេយល់ស្រប» សេចក្តីថា ជាទីប្រាថ្នា។

25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘patīte’’ccādi. Patītasaddaracitaṃ ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ [Pg.48] pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho.

២៥. ឥឡូវនេះ កាលនឹងណែនាំដល់សិស្សទាំងឡាយថា ក្នុងบណ្តាយមកៈដែលបានសិក្សាហើយ យមកៈមានសភាពបែបនេះ ជាទីប្រាថ្នា ទើបលោកពោលពាក្យថា «បតីត» ជាដើម។ យមកៈណាដែលតែងឡើងដោយសព្ទទាំងឡាយដែលល្បីល្បាញ ជាតួបាតិបទិកៈ ដោយការដឹងច្បាស់ថា «សព្ទនេះជាតួសម្តែងនូវអត្ថនេះ» ឈ្មោះថា «បតីតសទ្ទរចិតៈ»។ ការតភ្ជាប់នៃបទទាំងឡាយមានសិវិភត្តិជាទីបំផុតជាដើម ដ៏រលូន ឈ្មោះថា «សិលិដ្ឋបទសន្ធិកៈ»។ ប្រកបដោយសព្ទាលង្ការគុណ ពោលគឺប្រសាទគុណ ព្រោះតែងឡើងដោយពាក្យដែលគេដឹងច្បាស់នោះឯង យមកៈមានសភាពបែបនេះ គឺគួរឱ្យត្រេកអរដោយគុណដ៏ក្រៃលែង ដូចគ្នានឹងយមកៈដែលនឹងពោលខាងមុខ ឈ្មោះថា «យមកៈដែលគេយល់ស្រប» គឺអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយប្រាថ្នា។ វិគ្រោះថា៖ សព្ទទាំងឡាយនោះផង ជាសព្ទដែលគេដឹងច្បាស់ផង ឈ្មោះថា បតីតសព្ទ, យមកៈដែលតែងឡើងដោយបតីតសព្ទទាំងនោះ ឈ្មោះថា បតីតសទ្ទរចិតៈ។ ការតភ្ជាប់នៃបទទាំងឡាយ ដ៏រលូន ឈ្មោះថា សិលិដ្ឋបទសន្ធិ, យមកៈណាមានសិលិដ្ឋបទសន្ធិនោះ ឈ្មោះថា សិលិដ្ឋបទសន្ធិកៈ។ ប្រសាទៈ គឺគុណជាសព្ទាលង្ការ, យមកៈដែលប្រកបដោយប្រសាទគុណនោះ ឈ្មោះថា ប្រសាទគុណសំយុត្តៈ។

26.

២៦.

Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ;

Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ.

យមកៈដែលកើតអំពីតួអក្សរច្រើនដែលត្រឡប់មកវិញ (ពោលដដែលៗ) មាន ៣ យ៉ាង គឺ អព្យបេតៈ (មិនឃ្លាតគ្នា) ព្យបេតៈ (ឃ្លាតគ្នា) និងអន្យៈ (ផ្សេងពីនោះ គឺលាយគ្នា)។ យមកៈនោះ មានទីតាំងនៅដើម កណ្តាល និងចុងនៃបាទគាថាទាំងឡាយ។

26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti, tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘abyapetaṃ byapetañña’’nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. Tadabyapetaṃ yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ byapetaṃ. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetanti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā.

២៦. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវយមកៈដែលជាទីប្រាថ្នាដូចដែលបានពោលហើយនោះ លោកទើបផ្តើមពាក្យថា «អព្យបេតេ» ជាដើម។ តួអក្សរទាំងឡាយច្រើន ពោលគឺរូបស្រៈនិងព្យញ្ជនៈ ដែលត្រឡប់មកវិញ គឺពោលដដែលៗ ព្រោះមានសភាពដូចគ្នានៃតួអក្សរច្រើន មិនមែនតួអក្សរតែមួយទេ ព្រោះតួអក្សរតែមួយនោះជាអនុប្បាសៈ ដូចដែលលោកនឹងពោលខាងមុខថា «វណ្ណាវុត្តិ បរោ យថា» (ការត្រឡប់មកវិញនៃតួអក្សរ ដូចជាអនុប្បាសៈខាងមុខ) យមកៈដែលកើតអំពីតួអក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា យមកៈ។ លោកសួរថា តើយមកៈនោះចែកចេញជាប៉ុន្មានយ៉ាង? ទើបពោលពាក្យថា «អព្យបេតំ ព្យបេតញ្ញំ» ជាដើម។ ក្នុងបណ្តាយមកៈទាំងនោះ យមកៈណាដែលពោលដោយក្រុមនៃតួអក្សរដែលមិនចន្លោះដោយតួអក្សរដទៃ យមកៈនោះឈ្មោះថា «អព្យបេតយមកៈ»។ យមកៈណាដែលមានតួអក្សរដទៃមកចន្លោះ យមកៈនោះឈ្មោះថា «ព្យបេតយមកៈ»។ យមកៈណាដែលលាយឡំគ្នានៃយមកៈទាំងពីរនោះ យមកៈនោះឈ្មោះថា «អន្យយមកៈ» គឺអព្យបេតព្យបេតយមកៈដទៃទៀត យមកៈចែកចេញជា ៣ យ៉ាងជាមុនសិន។ យមកៈទាំង ៣ យ៉ាងនោះ គប្បីដឹងថា មានដើម កណ្តាល និងចុងជាទីតាំង ព្រោះការកំណត់បែងចែកទីតាំងរបស់វា។ នៃបាទទាំងឡាយណា? នៃចំណែកគាថាទាំង ៤ មួយៗ។ សូម្បីតែមានសេចក្តីទាក់ទងគ្នា ក៏អាចសមាសបាន ព្រោះយល់សេចក្តីបាន។

Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti [Pg.49] catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ.

ក្នុងបណ្តាយមកៈទាំងនោះ យមកៈទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅដើម កណ្តាល និងចុងនៃបាទទាំង ៤ មានប្រការប៉ុន្មានដែលសាកសម ប្រការជាមូលដ្ឋាននោះមាន ៧។ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងបាទតែមួយ ជួនកាលជាអាទិយមកៈ (យមកៈដើម) ជួនកាលជាមជ្ឈយមកៈ (យមកៈកណ្តាល) ជួនកាលជាអន្តយមកៈ (យមកៈចុង) ជួនកាលជាមជ្ឈន្តយមកៈ (យមកៈកណ្តាលនិងចុង) ជួនកាលជាមជ្ឈាទិយមកៈ (យមកៈកណ្តាលនិងដើម) ជួនកាលជាអាទ្យន្តយមកៈ (យមកៈដើមនិងចុង) ជួនកាលជាសព្វយមកៈ (យមកៈទាំងអស់)។ យ៉ាងនេះ យមកៈជាមូលដ្ឋានមាន ៧ មួយៗ ក្នុងបាទទាំង ៤ ទើបមាន ២៨។ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយតែងសរសើរដោយប្រការផ្សេងៗជាច្រើន មានជាអាទិ៍ថា បាទាទិយមកៈ គឺបឋមបាទាទិយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នា យ៉ាងនោះដែរ ទុតិយ តតិយ ចតុត្ថបាទាទិយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នា បឋមទុតិយបាទាទិយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នា បឋមតតិយបាទាទិយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នា បឋមចតុត្ថបាទាទិយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នា។ ហើយគប្បីដឹងថា កាលណាជាសព្វតោយមកៈ (យមកៈគ្រប់កន្លែង) កាលនោះ យមកៈផ្សេងៗមានមហាយមកៈជាដើម តែងកើតឡើង។

26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ, ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti. Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha casaddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ. Tabbiparītamabyapetaṃ. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho.

២៦. ឥឡូវនេះ លោកពន្យល់នូវយមកៈដែលជាទីប្រាថ្នា ដោយពាក្យថា «អព្យបេតេ» ជាដើម។ យមកៈដែលកើតអំពីតួអក្សរទាំងឡាយច្រើន ពោលគឺរូបស្រៈនិងព្យញ្ជនៈច្រើន ព្រោះមានសភាពជាក្រុមដែលពោលដដែលៗ ឈ្មោះថា អព្យបេតៈ ព្រោះមិនចន្លោះដោយតួអក្សរដទៃ ឈ្មោះថា ព្យបេតៈ ព្រោះចន្លោះដោយតួអក្សរដទៃ និងឈ្មោះថា អន្យៈ គឺអព្យបេតព្យបេតៈ ព្រោះលាយឡំគ្នានៃយមកៈទាំងពីរនោះ យមកៈនោះមាន ៣ យ៉ាង។ ហើយយមកៈនោះ ដោយការកំណត់បែងចែកទីតាំង មាន ៣ យ៉ាង គឺមានដើមជាទីតាំង មានកណ្តាលជាទីតាំង និងមានចុងជាទីតាំង នៃបាទគាថាទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «ច» ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដទៃដែលត្រូវពោល សេចក្តីដទៃដែលត្រូវពោលនោះ គឺការចាប់ផ្តើមពោលនូវសេចក្តីដែលត្រូវពោលដទៃទៀត ក្រៅពីការបែងចែកមានអព្យបេតៈជាដើមដែលបានពោលហើយ គឺបន្ទាប់ពីដើម កណ្តាល និងចុងនៃបាទទាំងឡាយ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា ឧបន្យាសៈ ឬវាក្យារម្ភៈ ក៏បាន។ ឃ្លាតចេញដោយតួអក្សរមិនដូចគ្នា ឈ្មោះថា ព្យបេតៈ។ ផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា អព្យបេតៈ។ អព្យបេតៈផង ព្យបេតៈផង និងអន្យៈផង ឈ្មោះថា អព្យបេតព្យបេតញ្ញៈ (សមហរទ្វន្ទសមាស)។ តួអក្សរទាំងឡាយនោះផង ច្រើនផង ឈ្មោះថា អនេកវណ្ណៈ, តួអក្សរទាំងឡាយច្រើនដែលត្រឡប់មកវិញ ឈ្មោះថា អាវុត្តានេកវណ្ណៈ, យមកៈដែលកើតអំពីអាវុត្តានេកវណ្ណៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាវុត្តានេកវណ្ណជៈ។ ដើមផង កណ្តាលផង ចុងផង ឈ្មោះថា អាទិមជ្ឈន្តៈ, យមកៈណាមានអាទិមជ្ឈន្តៈទាំងនោះជាទីតាំង ឈ្មោះថា អាទិមជ្ឈន្តគោចរៈ។

Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa [Pg.50] bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti.

ក្នុងបណ្តាយមកៈទាំងនោះ ផ្នែកនៃយមកៈដែលបាននៅដើម កណ្តាល និងចុងនៃបាទទាំង ៤ ក្នុងបាទមួយៗ មាន ៧ យ៉ាងៗ។ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺបាទាទិយមកៈ បាទមជ្ឈយមកៈ បាទន្តយមកៈ មជ្ឈន្តយមកៈ មជ្ឈាទិយមកៈ អាទ្យន្តយមកៈ សព្វតោយមកៈ យ៉ាងនេះ ធ្វើជា ៧ យ៉ាងៗ មួយៗ ក្នុងបាទទាំង ៤ យមកៈជាមូលដ្ឋានមាន ២៨។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែបាទាទិយមកៈជាដើមនោះ ក៏មាន ១០ យ៉ាង គឺអព្យបេតបឋមបាទាទិយមកៈ យ៉ាងនោះដែរ ទុតិយ តតិយ ចតុត្ថបាទាទិយមកៈ និងអព្យបេតបឋមទុតិយបាទាទិយមកៈ យ៉ាងនោះដែរ បឋមតតិយបាទាទិយមកៈ បឋមចតុត្ថបាទាទិយមកៈ និងអព្យបេតទុតិយតតិយបាទាទិយមកៈ យ៉ាងនោះដែរ ទុតិយចតុត្ថបាទាទិយមកៈ និងអព្យបេតតតិយចតុត្ថបាទាទិយមកៈ យ៉ាងនេះ អព្យបេតបាទាទិយមកៈមាន ១០ យ៉ាង។ យ៉ាងនោះដែរ ព្យបេតយមកៈក៏មាន ១០ យ៉ាង រួមជា ២០ យ៉ាង, មជ្ឈយមកៈក៏មាន ២០ យ៉ាង គឺអព្យបេតបឋមបាទមជ្ឈយមកៈ យ៉ាងនោះដែរ ទុតិយបាទមជ្ឈយមកៈជាដើម។ អន្តយមកៈក៏មាន ២០ យ៉ាង គឺអព្យបេតបឋមបាទន្តយមកៈ យ៉ាងនោះដែរ ទុតិយបាទន្តយមកៈជាដើម។ ចំណែកឯដោយការលាយឡំគ្នាវិញ គឺមានច្រើនប្រការណាស់។

Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីអព្យបេតបឋមបាទាទិយមកៈ (យមកៈដើមនៃបាទទីមួយដែលមិនឃ្លាតគ្នា)

27.

២៧.

Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;

Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.

ជនទាំងឡាយទាំងអស់ ទោះជាសប្បុរស ឬអសប្បុរស សូម្បីតែជាអ្នកមានការបែងចែកដោយគុណធម៌ ក៏មិនដល់នូវការបែងចែក (ឱ្យឃើញខុសគ្នា) ឡើយ ក្នុងសំណាក់នៃជនដែលគ្មានការបែងចែក (ជនពាល)។

27. ‘‘Sujanā’’iccādi. Sujanā sajjanā, asujanā asajjanāti ete sabbe ubhayapakkhapātino visesā janā guṇena sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā vivekinopi sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ.

២៧. ពាក្យថា «សុជនា» ជាដើម។ ជនទាំងឡាយដ៏វិសេសទាំងអស់នោះ ទោះជាសប្បុរស គឺសជ្ជនៈ ឬអសប្បុរស គឺអសជ្ជនៈ ដែលលំអៀងទៅរកភាគីទាំងពីរ សូម្បីតែជាអ្នកមានការបែងចែក ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម ដែលជាគ្រឿងធ្វើ ឬជាហេតុ គឺទោះបីជាអ្នកបែងចែកដាច់ពីគ្នា ព្រោះគុណធម៌មាននៅក្នុងសប្បុរសទាំងឡាយ តែមិនមាននៅក្នុងអសប្បុរសទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏មិនដល់ គឺមិនសម្រេចនូវការបែងចែក ពោលគឺការបែងចែកឱ្យឃើញខុសគ្នា ក្នុងសំណាក់ គឺក្នុងទីជិត ឬក្នុងទីចំពោះមុខនៃជនទាំងឡាយដែលគ្មានការបែងចែកឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការខ្វះខាតបញ្ញាដែលដឹងនូវការបែងចែក ជនទាំងឡាយដែលគ្មានការបែងចែកនោះ តែងរួមបញ្ចូលជនទាំងនោះតែមួយហើយមើលឃើញ។ នេះជាអព្យបេតបឋមបាទាទិយមកៈ។

27. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha ‘‘sujani’’ccādi. Sujanā sādhujanā, asujanā asādhujanā ceti sabbe ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā guṇena hetunā vivekino api sādhūsu [Pg.51] pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi avivekijanantike vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti vivekino. Ettha visayopacārena vivekoti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ.

២៧. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញត្រឹមតែជាឧទាហរណ៍នៃអព្យបេតបឋមបាទាទិយមកៈ លោកទើបពោលពាក្យថា «សុជនា» ជាដើម។ ជនទាំងឡាយទាំងអស់ ទោះជាសប្បុរស គឺសាធុជន ឬអសប្បុរស គឺអសាធុជន ដែលស្ថិតនៅក្នុងភាគីទាំងពីរ សូម្បីតែជាអ្នកមានការបែងចែក ដោយហេតុគឺគុណធម៌មានសីលជាដើម និងការសម្លាប់សត្វជាដើម គឺទោះបីជាអ្នកបែងចែកដាច់ពីគ្នាដោយគុណធម៌ ព្រោះការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃការសម្លាប់សត្វជាដើមនៅក្នុងសប្បុរសទាំងឡាយ និងការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃសីលជាដើមនៅក្នុងអសប្បុរសទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏មិនដល់ គឺមិនសម្រេចនូវការបែងចែក ពោលគឺការបែងចែកឱ្យឃើញខុសគ្នា ក្នុងសំណាក់នៃជនទាំងឡាយដែលគ្មានវិវេកញ្ញាណ (ប្រាជ្ញាស្មារតី) ឡើយ។ ជនទាំងឡាយណាមានការបែងចែក គឺការនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ឈ្មោះថា វិវេគី។ ក្នុងទីនេះ ដោយវិសយូបចារៈ ពាក្យថា វិវេកៈ គឺបញ្ញា, ជនទាំងឡាយដែលមិនមែនជាវិវេគី ឈ្មោះថា អវិវេគី, ជនទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា អវិវេគីជន, ក្នុងសំណាក់នៃអវិវេគីជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា អវិវេគីជនន្តិកៈ នេះជាវិគ្រោះ។ នេះជាអព្យបេតបឋមបាទាទិយមកៈ។

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីអព្យបេតបឋមទុតិយបាទាទិយមកៈ (យមកៈដើមនៃបាទទីមួយនិងទីពីរដែលមិនឃ្លាតគ្នា)

28.

២៨.

Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā;

No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ.

ធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់ ទោះជាកុសល ឬអកុសល ទោះជាមានកម្លាំងខ្លាំង ឬមានកម្លាំងខ្សោយ កាលបើមិនទាន់ដល់នូវភាពជាអហោសិកម្មទេ តែងជាធម៌ផ្តល់នូវសុខនិងទុក្ខ។

28. ‘‘Kusalā’’iccādi. Pabalā āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. Athāti anantaratthe nipāto. Apabalā tadabhāvato dubbalā ca sabbe kusalākusalā dhammā yāva yattakaṃ kālaṃ ahosittaṃ vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ no yātā na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti sukhadukkhappadā siyuṃ. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

២៨. ពាក្យថា “Kusalā” ជាដើម។ ពាក្យថា Pabalā គឺមានកម្លាំងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការបាននូវអាសេវនៈ។ ពាក្យថា Atha ជានិបាតក្នុងអត្ថថា បន្ទាប់ពីនោះ។ ពួកធម៌ជាកុសល និងអកុសលទាំងអស់ ដែលហៅថា Apabalā ព្រោះមិនមានអាសេវនៈនោះ និងព្រោះទន់ខ្សោយ ដរាបណាកាលត្រឹមណា ដែលធម៌ទាំងនោះមិនទាន់ដល់ គឺមិនទាន់សម្រេចនូវភាពជាអហោសិកម្ម ដោយភាពជាកម្មគ្រាន់តែជាហេតុនៃពាក្យពោលថា “បានមានហើយ” ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនអាចឲ្យផលបាន ក្រៅពីការកើតឡើងតែម្យ៉ាង ដោយវៀរចាកភាពជាអហោសិកម្ម ដរាបនោះ កាលត្រឹមនោះ ធម៌ទាំងនោះរមែងប្រទាននូវសុខ និងទុក្ខនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា sukhadukkhappadā (អ្នកប្រទាននូវសុខ និងទុក្ខ)។ សេចក្តីថា ដរាបណាការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តនៅមាន ដរាបនោះ ធម៌ទាំងនោះរមែងជាធម្មជាតិឲ្យនូវសុខ និងទុក្ខ។ នេះជាអព្យបេតយមកៈ នៃដើមបាទទី ១ និងទី ២។

28. Pabalā āsevanādipaccayalābhena balavanto vā atha apabalā tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā ahosittaṃ phaladānābhāvato pavattimattataṃ yāva yattakaṃ kālaṃ no yātā appattā, tāva tattakaṃ sukhadukkhappadā yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino siyuṃ bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā akusalā. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo ahosittaṃ. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi ṇādipaccayā honti.

២៨. ពួកធម៌ជាកុសល និងអកុសលទាំងអស់ ទោះជាមានកម្លាំងខ្លាំង (Pabalā) ព្រោះបាននូវបច្ច័យមានអាសេវនៈជាដើម ឬមួយថា មានកម្លាំងខ្សោយ (Apabalā) ព្រោះមិនមានបច្ច័យនោះ និងព្រោះទន់ខ្សោយក្តី ដរាបណាកាលត្រឹមណា ដែលមិនទាន់ដល់ គឺមិនទាន់សម្រេចនូវភាពជាអហោសិកម្ម គឺភាពជាធម៌គ្រាន់តែប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនមានការឲ្យផល ដរាបនោះ កាលត្រឹមនោះ ធម៌ទាំងនោះរមែងជាធម្មជាតិឲ្យនូវសុខ និងទុក្ខ គឺថាជាអ្នកឲ្យនូវសុខ និងទុក្ខតាមលំដាប់។ នេះជាអព្យបេតយមកៈ នៃដើមបាទទី ១ និងទី ២។ ធម៌ជាអកុសល គឺជាធម៌ផ្ទុយនឹងកុសល។ ភាពនៃពាក្យដែលគួរពោលថា “បានមានហើយ” ឈ្មោះថា អហោសិត្តៈ (ភាពជាអហោសិ)។ បច្ច័យមាន ណ បច្ច័យជាដើម រមែងចុះក្រោយកិរិយាបទបានខ្លះ ដូចក្នុងពាក្យថា “Ehipassiko” ជាដើម។

Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā

ការពន្យល់អំពីអព្យបេតយមកៈ នៃដើមបាទទី ១ ទី ២ និងទី ៣។

29.

២៩.

Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;

Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye.

សូមសេចក្តីបង្គំ (វន្ទនា) នោះ ដែលខ្ញុំបានធ្វើហើយដោយគោរព ចំពោះព្រះរតនត្រ័យ ដែលជាភាជនៈ (ទីរងទទួល) នៃសេចក្តីបង្គំ និងការគោរពបូជា សេចក្តីបង្គំដែលខ្ញុំបានចាត់ចែងធ្វើហើយដោយល្អនោះ សូមកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (ទុក្ខព្រួយ) ចេញទៅ។

29. ‘‘Sādara’’miccādi. [Pg.52] Vandanā dvārattayopadassiyamānā māno ca pūjā, tesaṃ bhājane ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte ratanattaye sādaraṃ ādarasahitaṃ katvā mayā vihitā katā, vihitā alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā sā vandanā so paṇāmo daraṃ darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ hantu hiṃsatu. Mayāti vuttattā meti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

២៩. ពាក្យថា “Sādaraṃ” ជាដើម។ សេចក្តីបង្គំ (វន្ទនា) ដែលសម្តែងចេញតាមទ្វារទាំងបី និងការគោរព (មានៈ) គឺការបូជា, ខ្ញុំបានធ្វើហើយដោយគោរព គឺប្រកបដោយសេចក្តីគោរព ចំពោះព្រះរតនត្រ័យ ពោលគឺពួកបីនៃព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលហៅថា រតនៈ ដោយអត្ថថាជាទីញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងជាដើម ដែលជាភាជនៈ គឺជារបាំងទ្រទ្រង់នូវសេចក្តីបង្គំ និងការគោរពទាំងនោះ, ពាក្យថា vihitā គឺមានប្រយោជន៍ជាពិសេស ព្រោះអាចកម្ចាត់បង់នូវការផ្សាយទៅនៃទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តបាន, សូមសេចក្តីបង្គំ គឺការក្រាបថ្វាយបង្គំនោះ កម្ចាត់បង់ គឺបំផ្លាញចោលនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (ទរថៈ) គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយនិងចិត្ត។ ព្រោះពោលថា Mayā (ដោយខ្ញុំ) ហេតុនោះ ទើបដឹងដោយអត្ថថា me (របស់ខ្ញុំ)។ ចំណែកឯគាថានេះ ជាអព្យបេតយមកៈ នៃដើមបាទទី ១ ទី ២ និងទី ៣។

29. Vandanāmānabhājane dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte ratanattaye ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye mayā yā vandanā sādaraṃ ādarasahitaṃ vihitā katā, vihitā lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā sā vandanā daraṃ mayhaṃ kāyacittadarathaṃ hantu vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma vihitāsaddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi vihitāsaddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa yupaccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā sādarasaddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti.

២៩. សេចក្តីបង្គំណាមួយ ដែលខ្ញុំបានធ្វើហើយដោយគោរព គឺប្រកបដោយសេចក្តីគោរព ចំពោះព្រះរតនត្រ័យ ពោលគឺពួកបីនៃព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលហៅថា រតនៈ ដោយអត្ថថាជាទីញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងជាដើម ដែលជាទីរងទទួលនូវសេចក្តីបង្គំ និងការគោរពបូជា ដែលធ្វើឡើងតាមទ្វារទាំងបី, សេចក្តីបង្គំនោះ ដែលជាធម៌មានប្រយោជន៍ជាពិសេស ព្រោះជាគ្រឿងសម្រេចនូវលោកិយសម្បត្តិ និងលោកុត្តរសម្បត្តិ សូមកម្ចាត់បង់ គឺបំផ្លាញចោលនូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយនិងចិត្តរបស់ខ្ញុំ។ នេះជាអព្យបេតយមកៈ នៃដើមបាទទី ១ ទី ២ និងទី ៣។ ពាក្យថា sādaraṃ គឺប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីគោរព (សហ អាទរេន) ជាកិរិយាវិសេសនៈ។ ក្នុងទីនេះ កិរិយា គឺការធ្វើដែលសម្តែងដោយពាក្យថា vihitā។ ព្រោះថា ការធ្វើ ទោះបីជាវុត្តកម្មនៃពាក្យថា vihitā ក៏ដោយ ក៏រមែងបែកចេញទៅជាកម្មដែលចូលទៅទាក់ទងនឹងកិរិយាថា “akāsi” (បានធ្វើហើយ) ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈដែលមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅដោយវិធីផ្សេងបាន ហើយព្រោះភាពជាណបុំសកលិង្គនៃពាក្យដែលមាន យុ បច្ច័យ ជាទីបំផុត ដែលចុះក្នុងភាវៈ ទើបជាណបុំសកលិង្គ និងព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសត្តា ទើបជាឯកវចនៈ ព្រោះជាវិសេសនៈនៃពាក្យនោះ ពាក្យថា sādara ក៏ជាណបុំសកលិង្គ ទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈដែរ។

‘‘Visesye [Pg.53] dissamānā yā,Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo,Kātabbā tā visesane’’ti.

ដូចដែលពោលទុកថា៖ “លិង្គ សង្ខ្យា និងវិភត្តិណា ដែលប្រាកដក្នុងវិសេស្យៈ ក្នុងតុល្យាធិករណ៍ គប្បីធ្វើនូវលិង្គ សង្ខ្យា និងវិភត្តិទាំងនោះ ក្នុងវិសេសនៈដោយច្រើន”។

Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ, ratanānaṃ tayanti ca viggaho.

ព្រោះពោលទុកយ៉ាងនោះ។ កាលបើកាន់យកនូវកិរិយាវិសេសនៈយ៉ាងនេះហើយ ដោយសមត្ថភាព (នៃសេចក្តី) ពាក្យថា “mayā” ដែលមានតតិយាវិភត្តិជាទីបំផុត រមែងដល់នូវភាពជាបឋមាវិភត្តិ និងពាក្យថា “vandanā” ដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត រមែងដល់នូវភាពជាឆដ្ឋីវិភត្តិ។ វិគ្គហៈថា សេចក្តីបង្គំផង ការគោរពផង ភាជនៈនៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា វន្ទនាមានភាជនៈ។ វិគ្គហៈថា ពួកនៃវត្ថុបី ឈ្មោះថា តយៈ, ពួកនៃរតនៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រតនត្តយៈ។

Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā

ការពន្យល់អំពីអព្យបេតយមកៈ នៃបាទទាំងបួន។

30.

៣០.

Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ;

Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ.

ផ្កាឈូក រមែងតុបតែងនូវទឹក, ពពកដែលឲ្យនូវទឹក និងឲ្យនូវការការពារ រមែងតុបតែងនូវអាកាស, ព្រះសុគត ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវប្រយោជន៍ដ៏បរិបូណ៌ រមែងតុបតែងនូវលោក។

30. ‘‘Kamala’’miccādi. Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ.

៣០. ពាក្យថា “Kamalaṃ” ជាដើម។ ផ្កាឈូក (កមលៈ) គឺផ្កាឈូក រមែងមានដើម្បីតុបតែង គឺដើម្បីធ្វើឲ្យល្អនូវទឹក (កំ) ព្រោះទឹកដែលប្រកបដោយហ្វូងផ្កាឈូកដែលរីកហើយ ក្នុងស្រះជាដើម រមែងមាននូវការសម្រេចនូវភាពគួរជាទីរីករាយយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា avanado គឺអ្នកឲ្យនូវការរក្សា (អវនៈ) ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចនូវផលដំណាំជាដើម។ ពាក្យថា vanado គឺពពកដែលឲ្យនូវទឹក (វនៈ) មិនមែនទទេឡើយ, រមែងតុបតែងនូវអាកាស (អម្ពរៈ) គឺផ្ទៃមេឃ ព្រោះប្រកបដោយគុណគឺគួរជាទីមើលនៃចន្លោះអាកាសដែលធ្ងន់ដោយធារទឹក, ពាក្យថា alaṅkattuṃ (ដើម្បីតុបតែង) ត្រូវបាននាំមកភ្ជាប់ក្នុងទីនេះ។ ព្រះមហាមុនីនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវប្រយោជន៍ (ហិតៈ) គឺសេចក្តីចម្រើនដ៏បរិបូណ៌ (សហិតៈ) ឈ្មោះថា ព្រះសុគត ព្រោះទ្រង់សម្តែងដោយល្អ គឺមានព្រះវាចាដ៏ពីរោះ ឬមួយថា ឈ្មោះថា ព្រះសុគត ព្រោះទ្រង់លះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈជាដើម ដោយនេក្ខម្មៈជាដើម ដូចព្រះពុទ្ធមុនៗ ហើយយាងទៅដោយអរហត្តមគ្គ កាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងអស់ព្រមទាំងវាសនា ហើយយាងទៅកាន់បុរីគឺព្រះនិព្វានដ៏ល្អ, ព្រះអង្គរមែងតុបតែង គឺដើម្បីលម្អនូវលោក គឺលោកទាំងបី ដោយភាពនៃព្រះអង្គជាគ្រឿងលម្អដ៏វិសេសដែលកើតចេញពីការបំពេញនូវបារមីដ៏រកទីបំផុតគ្មាន ឬគប្បីភ្ជាប់ពាក្យថា លោកដ៏ប្រកបដោយប្រយោជន៍ (សហិតំ លោកំ) ក៏បាន។ នេះជាអព្យបេតយមកៈ នៃបាទទាំងបួន។

30. Kamalaṃ [Pg.54] padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ.

៣០. ផ្កាឈូក (កមលៈ) គឺផ្កាឈូក រមែងមានដើម្បីតុបតែង គឺដើម្បីរៀបចំទឹក (កំ) ឲ្យល្អ ព្រោះភាពគួរជាទីរីករាយនៃទឹកដែលដណ្តប់ដោយផ្កាឈូកទាំងប្រាំពណ៌។ ពពក (វនទៈ) ដែលឲ្យនូវការការពារ (អវនទៈ) គឺឲ្យនូវការរក្សា ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចនូវផលដំណាំជាដើម ដោយការធ្លាក់ចុះនៃទឹកភ្លៀងតាមកាលវេលា រមែងមានដើម្បីតុបតែង គឺដើម្បីរៀបចំអាកាស (អម្ពរៈ) គឺផ្ទៃមេឃឲ្យល្អ ព្រោះភាពគួរជាទីមើលនៃផ្ទៃមេឃដែលធ្ងន់ដោយធារទឹក។ ព្រះសុគតព្រះអង្គនោះ គឺព្រះតថាគតនោះ ទ្រង់ធ្វើនូវប្រយោជន៍ (ហិតៈ) គឺសេចក្តីចម្រើនដ៏បរិបូណ៌ (សហិតៈ) ទ្រង់មានព្រះវាចាដ៏វិចិត្រ (ចិត្រកថី) ឬទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដ៏ល្អ រមែងមានដើម្បីតុបតែង គឺដើម្បីរៀបចំលោក គឺលោកទាំងបី ឬលោកដ៏ប្រកបដោយប្រយោជន៍ឲ្យល្អ ដោយហេតុមានការសម្តែងធម៌ដ៏វិចិត្រជាដើម ព្រោះមិនមានសេចក្តីរីករាយក្នុងលោកដទៃណាដែលស្មើនឹងព្រះអង្គឡើយ។ ព្រោះអត្ថនៃបទទាំងពួង មិនឃ្លាតចាកភាពជាសភាវៈពិត ហេតុនោះ ពាក្យថា "hoti" (រមែងមាន) ទើបជាពាក្យដែលគេដឹងបាន (ដោយអត្ថ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកអាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា បទទាំងអស់រមែងប្រកបដោយកិរិយាគឺការមាន (ភវនកិរិយា) ដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត។ នេះជាអព្យបេតយមកៈ នៃបាទទាំងបួន។

31.

៣១.

Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito;

Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi.

នេះជាចំណែកបន្តិចបន្តួចនៃអព្យបេតយមកៈជាដើម ដែលខ្ញុំបានបង្ហាញហើយ, យមកៈដទៃទៀតទាំងឡាយ វិញ្ញូជនគប្បីដឹងដោយវិធីនេះឯង។

31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘abyapete’’ccādinā. Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo, ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ñeyyāni’’ccādi. Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca –

៣១. ព្រះគន្ថការាចារ្យ កាលបើបានសម្តែងត្រឹមតែវិធីនៃអព្យបេតបាទយមកៈ ក្នុងយមកៈដែលប្រាថ្នាយ៉ាងនេះហើយ ទើបសរុបសេចក្តីដោយពាក្យថា “abyapete” ជាដើម។ នេះជាចំណែក គឺប្រភេទខ្លះដែលពោលហើយ នៃយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នា (អព្យបេតៈ) គឺមិនដាច់គ្នា ក្នុងដើមបាទទាំងបួន ឬយមកៈដែលមានក្នុងដើមបាទ ដែលបានបង្ហាញ និងចាត់ចែងហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាមិនចាត់ចែងយមកៈដទៃទៀតផង? ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា “ñeyyāni” ជាដើម។ ដោយវិធីនេះ គឺដោយឧបាយ និងផ្លូវនេះឯង យមកៈដទៃទៀតក្រៅពីដែលបានពោលហើយ គឺទុតិយបាទាទិយមកៈ តតិយបាទាទិយមកៈ ចតុត្ថបាទាទិយមកៈជាដើម ទោះជាអព្យបេតយមកៈក្តី ឬបឋមទុតិយបាទាទិយមកៈ បឋមតតិយបាទាទិយមកៈជាដើម ដែលជាព្យបេតយមកៈក្តី ឬបឋមចតុត្ថទុតិយតតិយបាទាទិយមកៈជាដើម ដែលជាអព្យបេតព្យបេតយមកៈក្តី ព្រមទាំងមជ្ឈបាទយមកៈ និងអន្តបាទយមកៈ វិញ្ញូជនគប្បីដឹង គឺគប្បីយល់ដឹងចុះ ព្រោះវិធីបែបនោះ ត្រូវបានបង្ហាញដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយហើយ។ ហើយក្នុងយមកៈទាំងនោះ៖

‘‘Guṇāguṇena [Pg.55] saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’.

បពិត្រព្រះលោកនាថ ជនទាំងឡាយជាសប្បុរស និងអសប្បុរសទាំងនោះ រមែងចូលទៅកាន់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គ ព្រមជាមួយគ្នានឹងគុណ និងទោសរបស់ខ្លួនដោយស្មើគ្នា តើព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គជាអស្ចារ្យយ៉ាងណាទៅហ្ន៎?

Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

យមកៈទាំងឡាយមានទុតិយបាទាទិយមកៈជាដើម ដែលមិនឃ្លាតគ្នា (អព្យបេតៈ) គប្បីដឹងដោយគាថាមានពាក្យថា “Guṇāguṇena” ជាដើមនេះ។

‘‘Piyena vacasā sabbe,Piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi,So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’.

ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ធ្វើនូវជនទាំងឡាយទាំងអស់ សូម្បីតែអ្នកពោលពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ ឲ្យឱនក្បាលចុះទាបទៀបព្រះបាទា ដោយព្រះវាចាជាទីស្រឡាញ់ណា សូមធម៌នោះកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនជាទីស្រឡាញ់របស់លោកអ្នកទាំងឡាយចេញទៅ។

Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

យមកៈទាំងឡាយមានបឋមទុតិយបាទាទិយមកៈជាដើម ដែលមិនឃ្លាតគ្នា (អព្យបេតៈ) គប្បីដឹងដោយគាថាមានពាក្យថា “Piyena vacasā” ជាដើមនេះ។

‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’.

ព្រះពុទ្ធអង្គណា ទ្រង់បានសម្រេចនូវព្រះសរីរៈដ៏រុងរឿង ប្រកបដោយគ្រឿងលម្អ ដើម្បីតុបតែងនូវផែនដីព្រមទាំងគ្រឿងលម្អឲ្យរុងរឿងអស់កាលដ៏យូរ សូមព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំឲ្យរីករាយអស់កាលដ៏យូរចុះ។

Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni,

យមកៈទាំងឡាយមានបឋមចតុត្ថទុតិយតតិយបាទាទិយមកៈជាដើម ដែលជាអព្យបេតព្យបេតយមកៈ (មានទាំងមិនឃ្លាត និងឃ្លាតគ្នា) គប្បីដឹងដោយគាថាមានពាក្យថា “Sa’malaṃ” ជាដើមនេះ។

‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’.

បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះអង្គទ្រង់ជាទីគាប់ចិត្ត សូមទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវកិលេសដែលកើតក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំចេញទៅ ព្រះអង្គពិតជាឱសថដែលផ្សំឡើងដោយទឹកអម្រឹតគឺខ្លឹមសារនៃបារមីមែនពិត។

Iccādinā majjhapādayamakāni,

មជ្ឈបាទយមកៈទាំងឡាយ គប្បីដឹងដោយគាថាមានពាក្យថា “Manohara” ជាដើមនេះ។

‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’.

ប្រសិនបើអ្នកជាអ្នកប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍ ចូរញ៉ាំងផែនដីដែលពេញទៅដោយសំឡេងជ័យជម្នះឲ្យរីករាយ ដោយព្រះជិនស្រីដ៏មានប្រាជ្ញា និងជាបុគ្គលល្អនោះចុះ។

Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni.

អន្តបាទយមកៈទាំងឡាយ គប្បីដឹងដោយគាថាមានពាក្យថា “Sādhunā” ជាដើមនេះ។

31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘abyapeti’’ccādi. Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho. Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena [Pg.56] iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo.

៣១. ព្រះគន្ថការាចារ្យ កាលបើចង់សរុបនូវឧបាយជាដើម នៃអព្យបេតយមកៈទាំងឡាយ ដោយយមកៈដែលប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យថា “abyapete” ជាដើម។ នេះជាចំណែក គឺវិធីនៃឧទាហរណ៍ដ៏តិចតួច មានពាក្យថា “sujani” ជាដើម នៃអព្យបេតាទិយមកៈ គឺយមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នាដោយតួអក្សរខុសគ្នា ឬនៃអព្យបេតបាទយមកៈ ដែលបានបង្ហាញ និងសម្តែងហើយ។ យមកៈដទៃទៀតទាំងឡាយ សូម្បីតែវិញ្ញូជនក៏គប្បីដឹងដោយវិធីនេះ គឺដោយលំដាប់នេះឯង។ វិគ្គហៈនៃពាក្យថា យមកៈក្នុងដើមបាទ ឬយមកៈដែលមានក្នុងដើមបាទ ឈ្មោះថា អាទិយមកៈ, យមកៈដែលមិនឃ្លាតគ្នាផង ជាអាទិយមកៈផង ឈ្មោះថា អព្យបេតាទិយមកៈ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា យមកៈទាំងឡាយមានអព្យបេតទុតិយបាទាទិយមកៈជាដើម វិញ្ញូជនគប្បីដឹងដោយលំដាប់ដែលបានបង្ហាញយ៉ាងនេះ។

Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ –

ក្នុងយមកៈទាំងនោះ អព្យបេតទុតិយបាទាទិយមកៈ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ៖

Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te.

បពិត្រព្រះលោកនាថ ជនទាំងឡាយជាសប្បុរស និងអសប្បុរសទាំងនោះ រមែងចូលទៅកាន់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គ ព្រមជាមួយគ្នានឹងគុណ និងទោសរបស់ខ្លួនដោយស្មើគ្នា តើព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គជាអស្ចារ្យយ៉ាងណាទៅហ្ន៎?

Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante, cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo.

បពិត្រព្រះលោកនាថ ជនទាំងឡាយជាសប្បុរស និងអសប្បុរសទាំងនោះ រមែងចូលទៅកាន់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គ ព្រមជាមួយគ្នានឹងគុណ និងទោសរបស់ខ្លួនៗ ដោយស្មើគ្នា គឺរួមជាមួយគ្នាតែមួយ តើដូចម្តេចទៅហ្ន៎? សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះហឫទ័យ (ចិត្តៈ) គឺសេចក្តីអស្ចារ្យ ព្រោះសេចក្តីមេត្តាស្មើគ្នាចំពោះសប្បុរស និងទុរជន ជាសេចក្តីអស្ចារ្យណាស់។

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

អព្យបេតបឋមទុតិយបាទាទិយមកៈ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ៖

Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ.

ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ធ្វើនូវជនទាំងឡាយទាំងអស់ សូម្បីតែអ្នកពោលពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ ឲ្យឱនក្បាលចុះទាបទៀបព្រះបាទា ដោយព្រះវាចាជាទីស្រឡាញ់ណា សូមធម៌នោះកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនជាទីស្រឡាញ់របស់លោកអ្នកទាំងឡាយចេញទៅ។

Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha apisaddapariyāyassa pisaddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi.

ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ធ្វើនូវជនទាំងឡាយទាំងអស់ សូម្បីតែអ្នកពោលពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ ឲ្យឱនក្បាលចុះទាបទៀបព្រះបាទា ដោយព្រះវាចាជាទីស្រឡាញ់ណា សូមធម៌នោះកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនជាទីស្រឡាញ់របស់លោកអ្នកទាំងឡាយចេញទៅ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការកាន់យកនូវពាក្យថា "pi" ដែលជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា "api" ហេតុនោះ ទើបមិនមានការខូចខាតយតិ (ការដាច់វគ្គនៃគាថា) ឡើយ។

Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

បឋមចតុត្ថទុតិយតតិយបាទាទិអព្យបេតព្យបេតយមកៈ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ៖

Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti.

ព្រះពុទ្ធអង្គណា ទ្រង់បានសម្រេចនូវព្រះសរីរៈដ៏រុងរឿង ប្រកបដោយគ្រឿងលម្អ ដើម្បីតុបតែងនូវផែនដីព្រមទាំងគ្រឿងលម្អឲ្យរុងរឿងអស់កាលដ៏យូរ សូមព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំឲ្យរីករាយអស់កាលដ៏យូរចុះ។

Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃ [Pg.57] santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi, alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya.

ក្នុងគថានេះ បទថា «samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira» ឈ្មោះថា អព្យបេតៈ (យមកៈមិនឃ្លាតគ្នា) ព្រោះមិនចន្លោះដោយអក្សរផ្សេងគ្នា, ចំណែកឯគូដើមនិងគូចុងគឺ «samalaṃ samala» ឈ្មោះថា ព្យបេតៈ (យមកៈឃ្លាតគ្នា) ព្រោះចន្លោះដោយអក្សរផ្សេងគ្នាគឺ «kattuṃ» និងគូដើមនិងគូចុងគឺ «suciraṃ sucira» ក៏ឈ្មោះថា ព្យបេតៈ ព្រោះចន្លោះដោយអក្សរផ្សេងគ្នាគឺ «jaye»។ ព្រះជិនស្រីអង្គណា ដ៏មានរស្មីល្អស្រស់ស្អាត ប្រកបដោយសេចក្តីស្អាត បានសម្រេចនូវព្រះនិព្វានជាទីស្ងប់ដ៏ក្រៃលែង ព្រះជិនស្រីអង្គនោះ គប្បីធ្វើខ្លួនឱ្យស្អាតស្អំ (ឥតមន្ទិល) គឺកម្ចាត់បង់នូវមន្ទិលដែលហៅថាធូលីដី ឬមន្ទិលដែលហៅថារាគាទិកិលេសដ៏លាមក ដើម្បីតាក់តែងព្រះកាយដ៏បរិសុទ្ធឱ្យរុងរឿងក្រៃលែងអស់កាលដ៏យូរអង្វែង គប្បីធ្វើឱ្យត្រេកអរក្នុងព្រះអង្គផ្ទាល់អស់កាលដ៏យូរអង្វែង។

Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

បាទមជ្ឈយមកៈ (យមកៈត្រង់កណ្តាលបាទ) គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti.

បពិត្រព្រះជិនស្រីដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត សូមព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវកិលេសដែលកើតក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា, ព្រះអង្គជាឱសថដ៏ទិព្វដែលផ្សំឡើងដោយទឹកអម្រឹតគឺសារៈនៃបារមី មែនដែរឬទេ?

Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu.

បពិត្រព្រះជិនស្រីដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត សូមព្រះអង្គកម្ចាត់បង់ គឺបន្ទោបង់នូវកិលេសជាគ្រឿងក្តៅក្រហាយដែលកើតក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា, ព្រះអង្គជាឱសថ គឺឱសថដ៏ទិព្វដែលផ្សំឡើងដោយទឹកអម្រឹតគឺសារៈនៃបារមី មែនដែរឬទេ។

Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

បាទន្តយមកៈ (យមកៈត្រង់ចុងបាទ) គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti.

ព្រះជិនស្រីអង្គណា បានញ៉ាំងផែនដីឱ្យពេញដោយសំឡេងជ័យជម្នះដ៏ពីរោះ, ប្រសិនបើអ្នកជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ចូរញ៉ាំងព្រះជិនស្រីដ៏មានប្រាជ្ញាស្មារតីអង្គនោះ ឱ្យត្រេកអរចុះ។

Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, raṃjaya abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā.

ព្រះជិនស្រីអង្គណា បានញ៉ាំងផែនដីឱ្យពេញដោយសំឡេងជ័យជម្នះដ៏ពីរោះ គឺសំឡេងជ័យជម្នះរបស់វិនេយ្យជន, ម្នាលសប្បុរស ប្រសិនបើអ្នកជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ចូរញ៉ាំងព្រះជិនស្រីដ៏មានប្រាជ្ញាស្មារតីអង្គនោះ ឱ្យត្រេកអរ គឺឱ្យរីករាយចុះ។ យមកៈដែលសេសសល់ មានយមកៈដើមបាទទីបីជាដើម គប្បីជ្រាបដោយវិធីនៃយមកៈដែលបានសម្តែងហើយទាំងនេះឯង។

32.

៣២.

Accantabahavo tesaṃ,Bhedā sambhedayoniyo;

Tatthāpi keci sukarā,Keci accantadukkarā.

ប្រភេទនៃយមកៈទាំងនោះ ដែលមានការច្របូកច្របល់គ្នាជាប្រភព គឺមានច្រើនក្រៃលែង, ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងយមកៈទាំងនោះ ខ្លះងាយធ្វើ ខ្លះពិបាកធ្វើក្រៃលែង។

32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘accanti’’ccādi. Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo, bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantīti [Pg.58] sukarā, tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ.

៣២. ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនបែងចែកឱ្យសព្វគ្រប់? ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «accanti» ជាដើម។ យមកៈទាំងឡាយណាដែលមានការច្របូកច្របល់ គឺការលាយឡំគ្នានៃវិធីបញ្ចេញសំឡេងជាប្រភព យមកៈទាំងនោះឈ្មោះថា សម្ភេទយោនិ, ប្រភេទទាំងឡាយមានច្រើនក្រៃលែង គឺច្រើនដោយក្រៃលែង តែងមានឡើងតាមវិធីដែលបានពោលហើយ, ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងចំណោមប្រភេទទាំងនោះ យមកៈខ្លះងាយធ្វើ គឺងាយប្រកប ហៅថា សុករៈ, ចំណែកឯយមកៈខ្លះផ្ទុយពីនោះ គឺពិបាកធ្វើក្រៃលែង ហៅថា អច្ចន្តទុក្ករៈ។ យមកៈទាំងនោះ រួមចូលជាពីរយ៉ាងដូចនេះ, ក្នុងយមកៈទាំងនោះ ព្រះអាចារ្យបានបង្ហាញត្រឹមតែចំណែកខ្លះនៃយមកៈដែលងាយធ្វើ ដែលជាទីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ឥឡូវនេះ គប្បីជ្រាបត្រឹមតែចំណែកខ្លះនៃយមកៈដែលពិបាកធ្វើ មិនមែនទាំងអស់នោះទេ។

Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato natenatepi’to,Siyuṃ na te nate subhā.

បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដោយហេតុដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នោះ តើជនទាំងឡាយនោះ មិនគប្បីជាសាវ័ករបស់ព្រះអង្គដូចម្តេចបាន? ព្រោះថា ចាប់ពីពេលនេះទៅ ទោះបីជាជនដែលឱនលំទោន ឬមិនឱនលំទោនក្តី ក៏គប្បីជាអ្នកមានសេចក្តីល្អចំពោះព្រះអង្គដែលឱនលំទោនដែរ។

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ.

នេះជាបាទចតុក្កមជ្ឈយមកៈ (យមកៈកណ្តាលបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយ ទាំងមិនឃ្លាតនិងឃ្លាតគ្នា ជាយមកៈពិបាកធ្វើ។

Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā.

ពួកទេវតាទាំងនោះ ទោះបីជាតាក់តែងរាងកាយហើយ ក៏មិនរុងរឿងឡើយ, ពួកអសុរៈជាច្រើនដែលចាញ់ដោយសារទឹកស្រាក៏មិនរុងរឿងដូច្នោះដែរ, សូម្បីតែព្រះរាជាដែលគេតាក់តែងយ៉ាងល្អក្នុងសភា ក៏មិនរុងរឿងដូច្នោះដែរ, ដូចជាពួកជនដែលវៀរចាកការផឹកស្រា តែងរុងរឿងយ៉ាងក្រៃលែង។

Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ.

នេះជាចតុក្កបាទមជ្ឈយមកៈ (យមកៈកណ្តាលបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយឃ្លាតគ្នា។

32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘accante’’ccādi. Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo, tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā, keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho.

៣២. ដើម្បីដោះស្រាយសេចក្តីសង្ស័យថា តើការសន្និដ្ឋានដោយការលើកឡើងនូវលក្ខណៈ ដោយមិនបានបង្ហាញយមកៈទាំងអស់នេះ មានប្រយោជន៍អ្វី? ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «accante» ជាដើម។ ប្រភេទផ្សេងៗ ទាំងខ្ពស់ទាំងទាប ដែលជាហេតុបង្កើតនូវការបែកធ្លាយនៃយមកៈទាំងនោះ មានច្រើនក្រៃលែង, ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងយមកៈទាំងនោះ ខ្លះងាយធ្វើ គឺងាយសម្រេចបាន, ខ្លះពិបាកធ្វើក្រៃលែង គឺសម្រេចបានដោយពិបាកក្រៃលែង។ វិគ្រោះថា៖ សម្ភេទោ យោនិ យេសំ តេ (យមកៈទាំងឡាយណា មានការច្របូកច្របល់ជាប្រភព យមកៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា សម្ភេទយោនិ)។

Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate –

ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែយមកៈងាយធ្វើ ព្រះអាចារ្យបានបង្ហាញហើយ ដូច្នេះ ទើបលោកបង្ហាញត្រឹមតែឧបាយជាគ្រឿងចូលទៅកាន់យមកៈដែលពិបាកធ្វើប៉ុណ្ណោះ៖

‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo,Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu;

Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na,Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti.

«បុគ្គលណាគប្បីថ្វាយចិត្តរបស់ខ្លួន ចំពោះព្រះសាស្តា សូម្បីតែមួយរំពេច, ចិត្តរបស់ព្រះសាស្តាតែងញ៉ាំងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឱ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់, ប្រសិនបើបុគ្គលនោះមិនថ្វាយចិត្តរបស់ខ្លួនចំពោះព្រះសាស្តាទេ, ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែមួយរំពេច ក៏មិនជាចិត្តដែលសប្បុរសគប្បីបូជាឡើយ។»

Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ.

... នេះជាបាទចតុក្កាទិយមកៈ (យមកៈដើមបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយ ទាំងមិនឃ្លាតនិងឃ្លាតគ្នា។

Yo [Pg.59] puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce, satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti, tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya, assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati.

ប្រសិនបើបុគ្គលណា គប្បីថ្វាយនូវចិត្ត គឺចិត្តរបស់ខ្លួន ចំពោះព្រះសាស្តាជាព្រះជិនស្រី សូម្បីតែមួយខណៈ, ព្រះហឫទ័យ គឺចិត្តរបស់ព្រះសាស្តាជាព្រះមុនិន្ទ្រ តែងញ៉ាំងចិត្ត គឺចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឱ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ គឺឱ្យពេញចិត្ត, ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើបុគ្គលនោះមិនថ្វាយនូវចិត្ត គឺចិត្តរបស់ខ្លួនទេ, ចិត្ត គឺចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែមួយរំពេច គឺមួយខណៈ ក៏មិនជាចិត្តដែលសប្បុរសទាំងឡាយគប្បីបូជាឡើយ។

‘‘Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato nate’natepi’to,Siyuṃ na te nate subhā’’ti.

«បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដោយហេតុដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នោះ តើជនទាំងឡាយនោះ មិនគប្បីជាសាវ័ករបស់ព្រះអង្គដូចម្តេចបាន? ព្រោះថា ចាប់ពីពេលនេះទៅ ទោះបីជាជនដែលឱនលំទោន ឬមិនឱនលំទោនក្តី ក៏គប្បីជាអ្នកមានសេចក្តីល្អចំពោះព្រះអង្គដែលឱនលំទោនដែរ។»

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ.

នេះជាបាទចតុក្កមជ្ឈយមកៈ (យមកៈកណ្តាលបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយ ទាំងមិនឃ្លាតនិងឃ្លាតគ្នា។

Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ, bhavanteva, ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ, bhavanteva.

ព្រោះហេតុណា គឺដោយហេតុណា ជនទាំងឡាយនោះដែលជាសាវ័ករបស់ព្រះអង្គ ដោយហេតុដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ គឺខ្ពង់ខ្ពស់ដោយប្រពៃ ទោះបីជាជនដែលឱនលំទោនក្តី មិនឱនលំទោនក្តី ជនទាំងឡាយនោះដ៏ល្អ គឺដ៏ល្អទាំងនោះ មិនមែនជាមិនមានឡើយ គឺមានពិតប្រាកដ, ហេតុនោះ គឺដោយសារហេតុនោះ ជនទាំងឡាយដ៏ល្អ គឺដ៏ល្អទាំងនោះ តើមិនគប្បីមានចំពោះព្រះអង្គដែលឱនលំទោនដូចម្តេចបាន គឺមានពិតប្រាកដ។

‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ,Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ;

Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ,Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti.

«ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះជិនស្រីអង្គនោះ ដែលមានសប្បុរសឱនលំទោនថ្វាយបង្គំ ញ៉ាំងជនដែលមិនទាន់ជាសប្បុរសឱ្យតម្កល់នៅក្នុងគុណ ជាគ្រឿងអញ្ជនៈ (ថ្នាំបន្តក់ភ្នែក) នៃភ្នែករបស់វិនេយ្យជន ជាទីទ្រទ្រង់នូវគុណ ជាទីស្រឡាញ់នៃសប្បុរសទាំងឡាយពិតប្រាកដ។»

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ.

នេះជាបាទចតុក្កន្តយមកៈ (យមកៈចុងបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយ ទាំងមិនឃ្លាតនិងឃ្លាតគ្នា ជាយមកៈពិបាកធ្វើ។

Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi.

ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំ គឺនមស្ការចំពោះព្រះជិនស្រីអង្គនោះ ដែលមានសប្បុរសដែលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំឱនលំទោន ញ៉ាំងជនគឺវិនេយ្យជនមិនឱ្យធ្វេសប្រហែស ហើយឱ្យតម្កល់ គឺឱ្យប្រកបនៅក្នុងគុណមានសីលជាដើម ជាគ្រឿងអញ្ជនៈ គឺដូចជាថ្នាំបន្តក់ភ្នែកនៃភ្នែករបស់វិនេយ្យជន ជាទីទ្រទ្រង់នូវគុណ គឺជារបស់ទ្រទ្រង់នូវគុណទាំងឡាយ ជាសប្បុរសជន គឺដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គជាសប្បុរសជនដែលប្រៀបដូចជាថ្នាំបន្តក់ភ្នែករបស់សប្បុរសទាំងឡាយ ជាអ្នកស្រឡាញ់ គឺអាណិតអាសូរពិតប្រាកដ។

‘‘Sābhāsu [Pg.60] sābhā bhuvane jinassa,Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu;

Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na,Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti.

«ព្រះរស្មីដ៏ល្អរបស់ព្រះជិនស្រី ក្នុងលោកនេះ ក្នុងចំណោមពន្លឺទាំងឡាយ តែងរុងរឿងពិតប្រាកដដោយពន្លឺរបស់ព្រះអង្គ, ប្រសិនបើព្រះរស្មីនោះមិនរុងរឿងដោយពន្លឺរបស់ព្រះអង្គទេ តើព្រះរស្មីដ៏ល្អនោះ មិនរុងរឿងកន្លងហួសនូវពន្លឺរបស់ពួកព្រហ្មជាដើមដែលមានពន្លឺដូចម្តេចបាន គឺរុងរឿងពិតប្រាកដ។»

Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ.

នេះជាបាទចតុក្កាទិយមកៈ (យមកៈដើមបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយឃ្លាតគ្នា។

Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva, sā jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati, sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti, bhāsatiyeva.

ក្នុងលោក គឺសត្វលោក ក្នុងចំណោមពន្លឺទាំងឡាយដែលមានស្រាប់ ព្រះរស្មីដ៏ល្អ គឺរស្មីដ៏ល្អស្រស់ស្អាតរបស់ព្រះជិនស្រី តែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាងពិតប្រាកដដោយពន្លឺដែលមានស្រាប់ ឬដោយពន្លឺដ៏ល្អ, ប្រសិនបើព្រះរស្មីរបស់ព្រះជិនស្រីនោះ មិនរុងរឿងក្រៃលែងជាងពន្លឺដែលមានស្រាប់ទេ តើព្រះរស្មីដ៏ល្អរបស់ព្រះអង្គ មិនរុងរឿងកន្លងហួស គឺកន្លងផុតនូវពន្លឺដ៏ល្អរបស់ពួកព្រហ្មជាដើមដែលមានពន្លឺដូចម្តេចបាន គឺរុងរឿងពិតប្រាកដ។

‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti.

«ពួកទេវតាទាំងនោះ ទោះបីជាតាក់តែងរាងកាយហើយ ក៏មិនរុងរឿងឡើយ, ពួកអសុរៈជាច្រើនដែលចាញ់ដោយសារទឹកស្រាក៏មិនរុងរឿងដូច្នោះដែរ, សូម្បីតែព្រះរាជាដែលគេតាក់តែងយ៉ាងល្អក្នុងសភា ក៏មិនរុងរឿងដូច្នោះដែរ, ដូចជាពួកជនដែលវៀរចាកការផឹកស្រា តែងរុងរឿងយ៉ាងក្រៃលែង។»

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ.

នេះជាបាទចតុក្កមជ្ឈយមកៈ (យមកៈកណ្តាលបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយឃ្លាតគ្នា។

Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti, tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti, tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti, tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro.

ពួកជនដែលវៀរចាកការផឹកស្រា គឺជៀសវាងចាកការផឹកស្រា តែងរុងរឿងយ៉ាងណា, ពួកទេវតាទាំងនោះ ទោះបីជាតាក់តែង គឺតុបតែងជាពិសេសហើយ ក៏មិនរុងរឿង គឺមិនល្អស្រស់ស្អាតឡើយ, ពួកអសុរៈជាច្រើនមានពួកវេបចិត្តិអសុរិន្ទជាដើម ដែលដល់នូវសេចក្តីបរាជ័យព្រោះតែការផឹកស្រា ក៏មិនរុងរឿង គឺមិនល្អស្រស់ស្អាតដូច្នោះដែរ, សូម្បីតែព្រះរាជាដែលគេតាក់តែងយ៉ាងល្អ ក៏មិនរុងរឿងក្នុងសភាដូច្នោះដែរ។

‘‘Jināṇattiyaṃ [Pg.61] yo’hitāsā sitāsā,Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā;

Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti.

«សប្បុរសទាំងឡាយណា មានសេចក្តីប្រាថ្នាតម្កល់នៅក្នុងព្រះឱវាទរបស់ព្រះជិនស្រី មានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏បរិសុទ្ធ, សប្បុរសទាំងនោះមានតណ្ហាកម្ចាត់បង់ហើយ តែងជាអ្នកមិនមានភ័យពិតប្រាកដ, ព្រោះហេតុនោះ សប្បុរសទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាប្រកបដោយការខ្លាចចំពោះបាបទាំងពួង មានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងវ័ត តែងធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ស្ងប់ និងសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងភាពជាម្ចាស់ពិតប្រាកដ។»

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ.

នេះជាបាទចតុក្កន្តយមកៈ (យមកៈចុងបាទទាំងបួន) មានរូបតែមួយឃ្លាតគ្នា។

Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā, te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti, ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva.

សប្បុរសទាំងឡាយណា មានសេចក្តីប្រាថ្នាតម្កល់ទុក គឺមានសេចក្តីប្រាថ្នាតម្កល់នៅដោយការមិនល្មើស នៅក្នុងព្រះឱវាទរបស់ព្រះជិនស្រី គឺព្រះឱវាទដែលរាប់ថាជាវិន័យបញ្ញត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធ មានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏បរិសុទ្ធ, សប្បុរសទាំងនោះមានតណ្ហាកម្ចាត់បង់ហើយតាមលំដាប់ តែងជាអ្នកមិនមានភ័យ គឺមិនមានសេចក្តីខ្លាចពិតប្រាកដដោយពិត, ព្រោះហេតុនោះ គឺព្រោះតែហេតុនោះ សប្បុរសទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាប្រកបដោយការខ្លាច គឺខ្លាចចំពោះបាបទាំងពួង គឺអកុសលទាំងពួង មានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងវ័ត គឺប្រាថ្នាក្នុងវ័តដែលមិនមានទោស តែងធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ស្ងប់ គឺអាស្រ័យនូវសេចក្តីស្ងប់ និងសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងភាពជាម្ចាស់ពិតប្រាកដ។

33.

៣៣.

Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti;

Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.

យមកៈនោះក្តី ប្រស្នា (បហេឡិកា) នោះក្តី មិនមែនជាទីគាប់ចិត្តដ៏ក្រៃលែងឡើយ, ព្រោះខ្លាចសិស្សមានសេចក្តីនឿយហត់ ខ្ញុំទើបលះបង់ចោលទាំងអស់។

33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘yamaka’’ntiādi. Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ. Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ –

៣៣. ពិតមែនហើយ យមកៈឈ្មោះថាជាគ្រឿងសម្តែងនូវសមត្ថភាពពិសេសរបស់កវីទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ យមកៈនោះទើបមានប្រយោជន៍, សូម្បីតែប្រស្នា (បហេឡិកា) ក៏មានប្រយោជន៍ក្នុងការលេងកម្សាន្ត ក្នុងការប្រឹក្សាក្នុងទីកំបាំង និងក្នុងការធ្វើឱ្យអ្នកដទៃវង្វេង, ហេតុនោះ តើការលះបង់ចោលក្នុងយមកៈនិងប្រស្នានោះ គប្បីមានដូចម្តេច? ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «yamakaṃ» ជាដើម។ យមកៈដែលបានពោលហើយនោះ មានការបែងចែកជាយមកៈងាយធ្វើនិងពិបាកធ្វើ។ ចំណែកឯប្រស្នា ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានសម្តែងទុកមាន ១៦ យ៉ាង មានសមាគតាបហេឡិកា និងវញ្ចិតាបហេឡិកាជាដើម។ ក្នុងប្រស្នាទាំងនោះ នេះជាលក្ខណៈ៖

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

ប្រស្នាដែលមានសេចក្តីលាក់កំបាំងដោយសារបទសន្ធិ ឈ្មោះថា សមាគតា; ប្រស្នាណាដែលមានការបញ្ឆោតដោយពាក្យដែលធ្លាប់ប្រើក្នុងន័យផ្សេង ឈ្មោះថា វញ្ចិតា។

Ukkantātibyavahita-ppayogā [Pg.62] mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

ប្រស្នាណាដែលមានការប្រើប្រាស់ឃ្លាតគ្នាឆ្ងាយក្រៃលែង ធ្វើឱ្យវង្វេង ឈ្មោះថា ឧក្កន្តា; ប្រស្នាណាដែលមានជួរនៃបទយល់បានដោយពិបាក ឈ្មោះថា បមុស្សិតា។

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

ប្រស្នាណាដែលមានរូបស្មើគ្នា មានបទដែលគេដាក់បញ្ចូលដោយការសន្មតន័យមិនចម្បង ឈ្មោះថា សមានរូបា; ប្រស្នាណាដែលមានពាក្យកើតឡើងដោយបច្ច័យជាដើមដោយលំបាក ឈ្មោះថា ផរុសា។

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

ប្រស្នាណាដែលមានការរាប់ជាហេតុធ្វើឱ្យវង្វេង ឈ្មោះថា សង្ខ្យាតា; ប្រស្នាណាដែលមានសេចក្តីនៃប្រយោគលេចឡើងជាបែបផ្សេង ឈ្មោះថា បកប្បិតា។

Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

ប្រស្នាណាដែលមានការសន្មតន័យផ្សេងៗក្នុងឈ្មោះ ឈ្មោះថា នាមន្តរិកា; ប្រស្នាណាដែលមានសេចក្តីស្ថិតនៅក្នុងន័យផ្សេង ព្រោះតែការឮសំឡេងមានន័យស្មើគ្នា ឈ្មោះថា និភូតា។

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

ប្រស្នាណាដែលសម្រេចដោយពាក្យវេវចនៈនៃពាក្យដែលចង់បាន ឈ្មោះថា សមានសទ្ទា; ប្រស្នាណាដែលទោះបីជាបានសម្តែងសេចក្តីទុកយ៉ាងល្អហើយ ក៏នៅតែវង្វេងដោយសារតែភាពវង្វេងដដែល ឈ្មោះថា សម្មុឡ្ហា។

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

ប្រស្នាណាដែលមានឈ្មោះព្រោះតែមានសេចក្តីទាក់ទងគ្នាច្រើន ឈ្មោះថា បារិហារិកី; ប្រស្នាណាដែលមានការលាក់បាំងទីអាស្រ័យ គឺព្យញ្ជនៈដែលត្រូវដាក់បញ្ចូល ឈ្មោះថា ឯកច្ឆន្នា។

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

ប្រស្នាណាដែលមានការលាក់បាំងទាំងពីរយ៉ាង ឈ្មោះថា ឧភយច្ឆន្នា; ប្រស្នាណាដែលមានការច្របូកច្របល់គ្នានៃលក្ខណៈផ្សេងៗ ឈ្មោះថា សង្កិណ្ណា។

Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti ādinā niddiṭṭhā.

ទោះបីជាប្រស្នាទាំងនេះមានទោសក្តី ក៏មិនគប្បីដាក់បញ្ចូលក្នុងភាពជាទោសមានឧក្កន្តាជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ប្រស្នានេះមិនមែនពោលដោយឈ្មោះថា វាក្យសង្កិណ្ណៈ មានពាក្យថា «bahuguṇe paṇamati» ជាដើមឡើយ, ចំណែកឯបកប្បិតាប្រស្នា ព្រះអាចារ្យបានសម្តែងទុកដោយការវៀរចាកទោសគឺសេចក្តីសង្ស័យ មានពាក្យថា «yāte dutiyaṃ nilayaṃ» ជាដើម។

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti.

«បពិត្រព្រះលោកនាថ ព្រះអាជ្ញាដ៏ធំទូលាយរបស់ព្រះអង្គ ជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រើនដ៏ធំធេង ញ៉ាំងផលដ៏ច្រើនឱ្យសម្រេច សូមឈ្នះអស់កាលដ៏យូរអង្វែងចុះ។»

Ayaṃ samāgatā.

នេះជាសមាគតាបហេឡិកា។

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, [Pg.63] vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti.

«បុគ្គលគប្បីសេពនូវបុគ្គលដ៏ល្អ ដែលមានការស្រវឹងនិងទោសកម្ចាត់បង់ហើយ; បុគ្គលដែលទូន្មានខ្លួនឯងនោះ តែងញ៉ាំងអ្នកសេពគប់នឹងខ្លួនឱ្យដល់នូវបុរីដ៏មានសេចក្តីក្សេម។»

Ayaṃ vañcitā.

នេះជាវញ្ចិតាបហេឡិកា។

Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā.

ចំណែកឯប្រស្នាមានបមុស្សិតាជាដើម គប្បីជ្រាបតាមលក្ខណៈ និងតាមឧទាហរណ៍ក្នុងប្រស្នានោះៗចុះ។

Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissānamuppanno khedoyeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ.

យ៉ាងនេះ ប្រស្នាដែលព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយបានត្រិះរិះកំណត់ទុក របស់ទាំងអស់នោះ ដោយចំណែកមួយជាដាច់ខាត មិនផ្អែមល្ហែមឡើយ ព្រោះមិនមាននូវអត្ថរស ឬសទ្ទរសណាមួយ ដែលគួររីករាយឡើយ ដោយហេតុនេះ សេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងដល់ពួកសិស្ស គឺជាភ័យ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះសេចក្តីនឿយហត់ ឬព្រោះភ័យដែលកើតឡើងនោះ ខ្ញុំទើបព្រងើយកន្តើយ (មិនពោលដល់) គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ។

33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘yamaka’’miccādinā. Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho.

៣៣. កាលបានពោលនូវភាពជាពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃងាយ និងពិបាកយ៉ាងនេះហើយ បង្ហាញនូវហេតុក្នុងការមិនពោលនូវប្រស្នាដែលមានប្រយោជន៍ទាំងឡាយ ក្នុងការសម្តែងនូវសមត្ថភាពរបស់កវីទាំងឡាយ និងយមកៈដែលមានប្រយោជន៍ ក្នុងការលេងកម្សាន្ត ក្នុងការប្រឹក្សាក្នុងទីចង្អៀត និងក្នុងការធ្វើឲ្យអ្នកដទៃវង្វេងទាំងនេះ ដោយពាក្យថា “yamaka” ជាដើម។ យមកៈនោះ ដែលមានការបែងចែកជាការងាយ និងពិបាកជាដើម តាមដែលបានពោលហើយ និងពួកយមកៈ និងប្រស្នាដែលព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយបានបង្ហាញ មានប្រស្នាឈ្មោះ សមាគតា ជាដើម របស់ទាំងអស់នេះ មិនផ្អែមល្ហែមដោយចំណែកមួយឡើយ គឺថា ព្រោះមិនមាននូវអត្ថរស ឬសទ្ទរសដែលគួររីករាយដោយពិតប្រាកដ ទើបមិនផ្អែមល្ហែមដោយចំណែកមួយ និងដោយហេតុនេះ ព្រោះខ្លាចសិស្សនឿយហត់ គឺព្រោះសេចក្តីខ្លាចដែលកើតឡើងអំពីការមិនអាចអត់ធន់បានរបស់ពួកសិស្ស ខ្ញុំទើបព្រងើយកន្តើយ។ សេចក្តីនឿយហត់របស់ពួកសិស្ស គឺជាភ័យ ឬភ័យដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីនឿយហត់របស់ពួកសិស្ស នេះជាវិគ្គហៈនៃពាក្យថា តតោ។

Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā –

ក្នុងទីនេះ ប្រស្នាទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖

Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca;

Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā.

ប្រស្នាឈ្មោះ សមាគតា, វញ្ចិតា, ឧក្កន្តា, ពមុស្សិតា, សមានរូបា, ផរុសា, សង្ខ្យាតា, បកប្បិតា,

Athopi [Pg.64] nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā;

Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī;

Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti.

មួយវិញទៀត នាមន្តរិកា, និភូតា, សមានសទ្ទា, សម្មុឡ្ហា, បារិហារិកី, ឯកច្ឆន្នា, ឧភយច្ឆន្នា និងសង្កិណ្ណា ទាំង ១៦ យ៉ាងនេះ។

Tatridaṃ lakkhaṇaṃ –

ក្នុងប្រស្នាទាំងនោះ នេះជាលក្ខណៈ៖

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

ប្រស្នាដែលមានសេចក្តីលាក់កំបាំងដោយបទសន្ធិ ឈ្មោះថា សមាគតា។ ប្រស្នាដែលមានការបញ្ឆោតដោយសព្ទដែលធ្លាប់ប្រើក្នុងន័យដទៃ ឈ្មោះថា វញ្ចិតា។

Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

ប្រស្នាដែលមានការប្រើប្រាស់ពាក្យឃ្លាតឆ្ងាយគ្នាខ្លាំង ធ្វើឲ្យវង្វេង ឈ្មោះថា ឧក្កន្តា។ ប្រស្នាណាដែលមានជួរនៃបទដឹងសេចក្តីបានដោយលំបាក ប្រស្នានោះឈ្មោះថា ពមុស្សិតា។

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

ប្រស្នាដែលមានបទតម្កល់ទុកដោយការសន្មតក្នុងន័យមិនចម្បង ឈ្មោះថា សមានរូបា។ ប្រស្នាដែលមានសព្ទកើតឡើងដោយបច្ច័យជាដើម ដោយប្រការណាមួយ (យល់បានដោយលំបាក) ឈ្មោះថា ផរុសា។

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

ប្រស្នាណាដែលមានការរាប់ជាហេតុនាំឲ្យវង្វេង ប្រស្នានោះឈ្មោះថា សង្ខ្យាតា។ ក្នុងប្រស្នាណា សេចក្តីនៃប្រយោគប្រាកដជាយ៉ាងដទៃ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា បកប្បិតា។

Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

ប្រស្នាណាដែលមានការកំណត់ន័យផ្សេងៗក្នុងនាម ប្រស្នានោះឈ្មោះថា នាមន្តរិកា។ ប្រស្នាដែលតាំងនៅក្នុងន័យដទៃ ព្រោះហេតុតែការឮសព្ទដែលមានន័យស្មើគ្នា ឈ្មោះថា និភូតា។

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

ប្រស្នាដែលសម្រេចដោយវេវចនសព្ទដែលចង់បាន ឈ្មោះថា សមានសទ្ទា។ ប្រស្នាដែលនាំឲ្យវង្វេងតែម៉្យាង សូម្បីតែសម្តែងសេចក្តីដោយប្រពៃហើយក៏ដោយ ឈ្មោះថា សម្មុឡ្ហា។

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

ប្រស្នាណាមាននាមព្រោះភាពច្រើននៃសេចក្តីទាក់ទង ប្រស្នានោះឈ្មោះថា បារិហារិកី។ ប្រស្នាដែលលាក់បាំងនូវទីអាស្រ័យ ហើយសម្តែងនូវរបស់ដែលអាស្រ័យ ឈ្មោះថា ឯកច្ឆន្នា។

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

ប្រស្នាណាដែលមានការលាក់បាំងទាំងពីរ ប្រស្នានោះគប្បីជា ឧភយច្ឆន្នា។ ប្រស្នាណាដែលមានការច្របូកច្របល់នៃលក្ខណៈផ្សេងៗ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា សង្កិណ្ណា។

Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā. Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā.

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះ មានដូចតទៅ៖ ប្រស្នាដែលមានសេចក្តីលាក់កំបាំង គឺមានសេចក្តីមិនច្បាស់លាស់ ព្រោះការតភ្ជាប់នៃបទទាំងឡាយដោយបទសន្ធិ គប្បីជាប្រស្នាឈ្មោះ សមាគតា។ ពាក្យថា Guḷhatthā (មានសេចក្តីលាក់កំបាំង) នេះ ជាការសម្តែងនូវប្រស្នាឈ្មោះ សមាគតា ដែលមិនល្បី ដោយការយោងទៅលើពាក្យដែលល្បី។ តទៅពីនេះ សូម្បីតែភាពជាអនុវាទ និងអនុវាទ្យៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងប្រស្នាណា មានការបញ្ឆោតដោយសព្ទដែលធ្លាប់ប្រើក្នុងន័យដទៃ គឺដោយសព្ទដែលល្បីក្នុងន័យដទៃ ប្រស្នានោះគប្បីជាប្រស្នាឈ្មោះ វញ្ចិតា។

Atibyavahitappayogā [Pg.65] atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma. Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā, sā pamussitā nāma.

ប្រស្នាដែលប្រកបដោយបទដែលគេប្រើប្រាស់ដោយខណ្ឌគ្នាខ្លាំង ព្រោះការប្រើប្រាស់ពាក្យឃ្លាតឆ្ងាយគ្នាខ្លាំង ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបធ្វើឲ្យវង្វេង គឺធ្វើឲ្យវង្វេងខ្លាំង ឈ្មោះថា ឧក្កន្តា។ ប្រស្នាណាដែលមានជួរនៃបទ គឺជួរនៃពាក្យ មានសេចក្តីដឹងបានដោយលំបាក គឺមានន័យដែលយល់បានដោយក្រ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា ពមុស្សិតា។

Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā. Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma.

ប្រស្នាដែលប្រកបដោយបទដែលតម្កល់ទុកដោយការសន្មតសព្ទដែលសម្តែងន័យចម្បង ទៅក្នុងន័យមិនចម្បង ដោយអាស្រ័យលើសភាវៈស្រដៀងគ្នាមួយចំនួន ឈ្មោះថា សមានរូបា។ ប្រស្នាដែលមានសព្ទកើតឡើង គឺមានសព្ទសម្រេចឡើង ដោយបច្ច័យ និងអាទេសជាដើម ដោយប្រការណាមួយ គឺដោយវិធីណាមួយ ឈ្មោះថា ផរុសា។

Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate, sā pakappitā nāma.

ក្នុងប្រស្នាណា ការរាប់ គឺការគណនា សូម្បីតែពោលហើយ ក៏ជាហេតុនាំឲ្យវង្វេង ប្រស្នានោះគប្បីជាប្រស្នាឈ្មោះ សង្ខ្យាតា។ ក្នុងប្រស្នាណា សេចក្តីនៃប្រយោគ គឺសេចក្តីរួម ប្រាកដឡើង គឺដឹងបានជាយ៉ាងដទៃ គឺដោយប្រការដទៃ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា បកប្បិតា។

Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati, sā paheḷikā nāmantarikā nāma. Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā nibhūtā nāma.

ក្នុងប្រស្នាណា ការកំណត់ន័យផ្សេងៗ គឺការកំណត់អត្ថន័យផ្សេងៗគ្នាក្នុងនាមដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់ហៅ មានឡើង ប្រស្នានោះឈ្មោះថា នាមន្តរិកា។ ប្រស្នាដែលតាំងនៅក្នុងន័យដទៃ គឺតាំងនៅមាំក្នុងន័យផ្សេង ព្រោះហេតុតែការឮសព្ទដែលមានន័យស្មើគ្នា គឺព្រោះហេតុនៃការប្រើប្រាស់សព្ទដែលមានន័យដូចគ្នា ឈ្មោះថា និភូតា។

Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, sā samānasaddā nāma. Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā sammuḷhā nāma.

ប្រស្នាណាសម្រេចឡើងដោយវេវចនៈនៃសព្ទដែលមានន័យដែលចង់បាន ឈ្មោះថា សមានសទ្ទា។ ប្រស្នាដែលសូម្បីតែសម្តែងសេចក្តីដោយប្រពៃហើយក៏ដោយ គឺសូម្បីតែប្រកបដោយសេចក្តីដែលបានបង្ហាញហើយក៏ដោយ ក៏មានតែភាពវង្វេង គឺមានតែសេចក្តីវង្វេងប៉ុណ្ណោះ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា សម្មុឡ្ហា។

Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati, sā pārihārikī nāma. Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvā [Pg.66] nissayagopanā ādhāragutti bhavati, sā ekacchannā nāma.

ក្នុងការតែងប្រស្នាណា នាមដែលគេបង្ហាញ មានឡើងព្រោះភាពច្រើននៃសេចក្តីទាក់ទង គឺព្រោះភាពច្រើននៃទំនាក់ទំនង ប្រស្នានោះឈ្មោះថា បារិហារិកី។ ប្រស្នាណាដែលមានការបង្ហាញឲ្យច្បាស់នូវរបស់ដែលអាស្រ័យ ហើយមានការលាក់បាំងនូវទីអាស្រ័យ គឺការលាក់ទុកនូវទីទ្រទ្រង់ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា ឯកច្ឆន្នា។

Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā ubhayacchannā nāma. Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā saṃkiṇṇā nāma siyā.

ក្នុងការប្រើប្រាស់ប្រស្នាណា មានការលាក់បាំងទាំងពីរ គឺការលាក់បាំងទាំងទីអាស្រ័យ និងរបស់ដែលអាស្រ័យ ប្រស្នានោះឈ្មោះថា ឧភយច្ឆន្នា។ ប្រស្នាណាដែលមានការច្របូកច្របល់នៃលក្ខណៈផ្សេងៗ គឺការច្របូកច្របល់នៃលក្ខណៈផ្សេងៗ មានសមាគតាជាដើម ប្រស្នានោះគប្បីជាប្រស្នាឈ្មោះ សង្កិណ្ណា។

Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ –

ឥឡូវនេះ ឧទាហរណ៍នៃប្រស្នាមានសមាគតាជាដើម គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់យ៉ាងនេះ៖

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti.

«បភវានតវិត្តិណ្ណា តវ៉ាណា មហតី សតី ចិរាយ ជយតំ នាថ ពហុតផលសាធិនី»។

Ayaṃ samāgatā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ សមាគតា។

Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho.

បពិត្រព្រះអង្គជាទីពឹង ចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃព្រះអង្គ ផ្សព្វផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃការឱនលំទោន កាលបើមានយ៉ាងនេះ តែងប្រាកដដូចជាស្ទឹង។ ពាក្យថា បភវៈ គឺភាពខ្ពង់ខ្ពស់ ភាពមានសិរីល្អ។ បពិត្រព្រះអង្គជាទីពឹង ព្រះអាជ្ញាដ៏ធំធេងរបស់ព្រះអង្គ ផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងពួកជនដែលឱនលំទោនចំពោះខ្លួន ញ៉ាំងផលច្រើនឲ្យសម្រេច គឺញ៉ាំងប្រយោជន៍ច្រើនឲ្យសម្រេច ចូរឈ្នះ គឺចូរប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពខ្ពង់ខ្ពស់អស់កាលជាអង្វែង គឺអស់កាលយូរចុះ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីលាក់កំបាំងដោយបទសន្ធិថា pabhava និង ānata។

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti.

«ភទ្ទមេវោបសេវេយ្យ វិធូតមទកិព្វិសំ សម្បាបយេ បុរំ ខេមំ ស ទន្តោត្តនិសេវិតំ»។

Ayaṃ vañcitā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ វញ្ចិតា។

Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana [Pg.67] danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma.

ពាក្យថា វិធូតមទកិព្វិសំ គឺមានទោសគឺសេចក្តីស្រវឹងកម្ចាត់ចេញហើយ តែងប្រាកដដូចជាពោលថា គប្បីសេពគប់តែដំរីដ៏ល្អ គឺដំរីក្នុងត្រកូលភទ្រៈ ក្នុងចំណោមដំរីទាំងឡាយមានមន្ទៈ និងបិយៈជាដើម។ សេចក្តីពិតគឺ គប្បីសេពគប់តែបុគ្គលដ៏ល្អ គឺបុគ្គលដ៏ប្រសើរតែប៉ុណ្ណោះ។ បើសួរថា ការសេពគប់នោះដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ក្នុងចំណែកដំរី ដំរីដែលទូន្មានហើយ គឺដំរីដែលហាត់រៀនហើយ តែងញ៉ាំងជនដែលសេពគប់ខ្លួន គឺជនដែលចូលទៅជិតខ្លួន ឲ្យដល់នូវបុរីដ៏ក្សេម គឺនគរដែលគ្មានភ័យ។ ចំណែកក្នុងចំណែកបុគ្គលវិញ បុគ្គលដែលទូន្មានហើយ គឺព្រះអរិយបុគ្គល តែងញ៉ាំងជនដែលសេពគប់ខ្លួន គឺជនដែលចូលទៅជិតខ្លួន ឲ្យដល់នូវបុរីដ៏ក្សេម គឺបុរីដែលគ្មានទុក្ខ គឺព្រះនិព្វានបុរី។ ក្នុងទីនេះ ការបញ្ឆោតដោយសព្ទដែលធ្លាប់ប្រើក្នុងន័យដំរី ក្រៅពីន័យដ៏ប្រសើរដែលកវីចង់បាន ឈ្មោះថា វញ្ចិតា។

‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti.

«ពហុគុណេ បណមតិ ទុជ្ជនានម្បយំ ជនោ ហិតំ បមុទិតោ និច្ចំ សុគតំ សមានុស្សរំ»។

Ayaṃ ukkantā. Imassattho upari āgamissati.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ ឧកកន្តា។ សេចក្តីនៃប្រស្នានេះ នឹងមានពន្យល់ខាងមុខ។

Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti.

សូម្បីតែមានទោសគឺការច្របូកច្របល់ក៏ដោយ ព្រោះភាពជាប្រស្នាដែលធ្លាប់ប្រើ ប្រស្នានេះទើបជាទីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា «កាលបើឡើងកាន់ប្រស្នាហើយ ភាពសៅហ្មង មិនមែនជាទោសឡើយ»។ ក្នុងទីនេះ ភាពឃ្លាតឆ្ងាយគ្នា មានឡើងព្រោះការតម្កល់ទុកនូវបទដែលទាក់ទងគ្នាក្នុងទីមិនសមគួរ។

‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ;

Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti.

«មុខបុប្ផំ គិង្គមកំ និយុរុគ្គត្ថនន្នតំ បដច្ចរី វរំ បោសោ ភីរុយា ធារយន្តិយា»។

Ayaṃ pamussitā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ ពមុស្សិតា។

Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā.

ពាក្យថា មុខបុប្ផៈ គឺគ្រឿងលម្អមានតិលកៈជាដើម គិង្គមកៈ គឺគ្រឿងអលង្ការដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ និយុរុគ្គត្ថនន្នតៈ គឺ និយុរៈ បានដល់ កងដៃ, ឧគ្គត្ថនៈ បានដល់ សំពត់រុំទ្រូង, ឧន្នតៈ បានដល់ សំពត់ចងថ្ងាសជាដើម និងគ្រឿងអលង្ការដែលខ្ពស់ហួសពីមុខ របស់ស្ត្រីដែលទ្រទ្រង់ បដច្ចរី គឺអ្នកស្លៀកដណ្តប់សំពត់ចាស់ បុរសដ៏ប្រសើរ។ ក្នុងទីនេះ ភាពយល់បានដោយលំបាកនៃសេចក្តី មានឡើងព្រោះការតែងដោយសព្ទដែលមិនសូវមានការប្រើប្រាស់ច្រើន។

‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare;

Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti.

«នវគ្គរតនានស្មឹ ទិស្សន្តិ រតនាករេ បុរិសានេត្ថ អដ្ឋន្នំ អដ្ឋាសាធារណាបរំ»។

Ayaṃ samānarūpā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ សមានរូបា។

Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho [Pg.68]‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti.

ក្នុងអណ្តូងរតនៈនេះ រតនៈដ៏ប្រសើរទាំង ៩ តែងប្រាកដឡើង ក្នុងរតនៈទាំងនោះ រតនៈទាំង ៨ មិនទូទៅដល់បុរសទាំង ៨ ឡើយ ចំណែករតនៈមួយទៀត ទើបទូទៅ។ ធម៌លោកុត្តរៈទាំង ៩ នេះ ឈ្មោះថា «រតនៈ» ព្រោះអត្ថថាជាទីគោរពកោតក្រែងជាដើម និងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលជាប្រភពនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា «អណ្តូង» ព្រោះការកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ ទើបមានការសន្មតសព្ទមានរតនៈជាដើម ក្នុងន័យមិនចម្បង។

‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale;

Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti.

«វិន្ទន្តិ ទេវគន្ធព្វា ហិមវន្តមហាតលេ រសវន្តេ សរេ សត្ត ន នាគាបិ ឧបោសថា»។

Ayaṃ pharusā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ ផរុសា។

Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti. Ettha dibbantīti devā. Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā.

លើផ្ទៃនៃព្រៃហិមពាន្ត គឺលើកំពូលភ្នំហិមពាន្ត ក្នុងស្រះទាំង ៧ មានទឹកប្រកបដោយរស មានស្រះអនោតត្តជាដើម ពួកទេវតា និងគន្ធព្វ តែងសេពគប់ សូម្បីតែពួកនាគដែលរក្សាសីលឧបោសថ ក៏មិនសេពគប់ឡើយ។ នេះជាន័យមួយទៀត៖ លើផ្ទៃប្រាសាទដ៏ធំដែលប្រកបដោយពន្លឺព្រះចន្ទ ដូចជាផ្ទៃនៃភ្នំហិមពាន្ត ពួកទេវតាដែលកំពុងលេងកម្សាន្ត គឺពួកគន្ធព្វ តែងទទួលនូវសម្លេងទាំង ៧ គឺសម្លេងពិណមានសម្លេងសជ្ជៈជាដើម ដែលប្រកបដោយគុណដ៏ផ្អែមល្ហែម សូម្បីតែពួកនាគ គឺព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ សូម្បីតែអ្នករក្សាសីលឧបោសថ ក៏មិនទទួល គឺមិនសោយសុខឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ជនទាំងឡាយដែលលេងកម្សាន្ត ឈ្មោះថា ទេវៈ។ ជនទាំងឡាយណាមានសីលឧបោសថ ជនទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ឧបោសថៈ នេះជាវិគ្គហៈ។ ភាពនៃសព្ទដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យជាដើម ដោយល្បិចណាមួយ ក្រៅពីការប្រើប្រាស់ដែលល្បី និងច្រើន តាមលំដាប់នៃលក្ខណៈ តែងមាន។

‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā;

Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti.

«គីតសទ្ទេ សរា ទ្វេ ទ្វេ ទ្វេ ឆជ្ជញ្ញត្រ ឆស្សរា បញ្ចវណ្ណំ យថា ចក្ខុ ឆព្វណ្ណា នាសិកា តថា»។

Ayaṃ saṅkhyātā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ សង្ខ្យាតា។

Gītasadde sarā dve honti, chajja’ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāraakārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti.

ក្នុងសំឡេងចម្រៀង មានស្រៈពីរ លើកលែងតែសំឡេងឆជ្ជនោត (ឆជ្ជា) ចេញ។ លើកលែងតែសំឡេងឆជ្ជនោតចេញ សំឡេងទាំងឡាយមាន ឧសភៈ គន្ធារៈ មជ្ឈិមៈ បញ្ចមៈ ធេវតៈ និងនិសាទៈ។ ក្នុងទីនេះ សំឡេងទាំង៦ គូគ្នាពីរៗ មានសំឡេង៦។ ដូចជាភ្នែកមានពណ៌៥ យ៉ាងណាមិញ ច្រមុះក៏មានពណ៌៦ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុតែក្នុងសំឡេងចម្រៀងមានស្រៈពីរគឺ ឦការៈ និងអការៈ និងព្រោះការវៀរចោលនូវសំឡេងឆជ្ជនោត ហើយសំឡេងទាំងឡាយមានឧសភៈជាដើមមាន៣យ៉ាង និងព្រោះមានពណ៌៥ ដោយអំណាចស្រៈនិងព្យញ្ជនៈក្នុងពាក្យថា «ចក្ខុ» និងព្រោះមានពណ៌៦ ក្នុងពាក្យថា «នាសិកា» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការកំណត់នូវសំឡេងចម្រៀងជាដើមតាមចំនួនដែលពោលហើយ ទើបធ្វើឲ្យវង្វេង។

‘‘Pātu [Pg.69] vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo;

Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti.

«សូមព្រះរាជា (ឬព្រះចន្ទ) ដ៏មានសិរី មានមណ្ឌលដ៏ក្រហម (ឬមានអាណាចក្រដែលស្រឡាញ់) ប្រកបដោយពួកផ្កាយនិងនព្វគ្រោះដែលមានពន្លឺផ្ទាល់ខ្លួន មានលក្ខណៈល្អ ដែលទ្រង់រុងរឿង (ឬរះឡើង) ហើយ ជួយរក្សាអ្នករាល់គ្នាឡើយ»។

Ayaṃ pakappitā.

Apply នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ បកប្បិតា (ប្រស្នាដែលតាក់តែងឡើង)។

Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. Sirimā ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti.

ពាក្យថា Sirimā បានដល់ មានសិរី។ ពាក្យថា rattamaṇḍalo បានដល់ មានមណ្ឌលជនបទដែលស្រឡាញ់ ឬមានមណ្ឌលអាមាត្យដែលស្រឡាញ់។ ពាក្យថា sakantigahanakkhattasaṅghayutto បានដល់ ប្រកបដោយពួកក្សត្រដ៏ច្រើនដែលនៅជិតខ្លួន។ ពាក្យថា sulakkhaṇo បានដល់ មានលក្ខណៈបុរសដែលគេសរសើរ។ ពាក្យថា udito បានដល់ ល្បីល្បាញ។ ពាក្យថា rājā បានដល់ ព្រះរាជា។ ពាក្យថា vo tumhe pātu បានដល់ សូមជួយរក្សាអ្នករាល់គ្នា។ នេះជាសេចក្តីដែលមិនចង់បាន។ ចំណែកសេចក្តីដែលចង់បានគឺ៖ ពាក្យថា Sirimā ព្រោះពោលថា «ព្រោះជាទីលំនៅនៃសិរី» ទើបឈ្មោះថា មានសិរី។ ពាក្យថា rattamaṇḍalo បានដល់ មានវង់ក្រហមក្នុងពេលរះឡើង។ ពាក្យថា sakantigahanakkhattasaṅghayutto បានដល់ ប្រកបដោយពួកផ្កាយ នព្វគ្រោះ និងតារាទាំងឡាយដែលមានពន្លឺ។ ពាក្យថា sulakkhaṇo បានដល់ មានរូបសញ្ញាទន្សាយយ៉ាងច្បាស់។ ពាក្យថា udito បានដល់ រះឡើងហើយ។ ពាក្យថា rājā បានដល់ ព្រះចន្ទ។ ពាក្យថា vo tumhe pātu បានដល់ សូមជួយរក្សាអ្នករាល់គ្នា។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការកាន់យកនូវបទដែលមានគុណនិងគុណីទូទៅទាំងពីរផ្នែក ទើបធ្វើឲ្យអត្ថន័យនៃប្រយោគនេះប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងផ្សេង។

‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā;

Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti.

«ពាក្យមួយមានពាក្យថា ឥសិ (isi) នៅខាងដើម មានឧបការៈដ៏ធំធេង ជាធម៌ចាស់បុរាណ (sanātano) តែមិនមែនជាឥសី មិនមែនជាមិត្ត (sakhā) មិនមែនជាសណាតនៈ (sanātano) ឡើយ»។

Ayaṃ nāmantarikā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ នាមន្តរិកា (ប្រស្នាដែលលាក់ឈ្មោះទុកក្នុងចន្លោះ)។

Eko ādo pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti, tathāpi na isi isi nāma na hoti, na sakhā mittopi na hoti, na sanātano sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati, anto majjhe pakāravā pa-kārena samannāgato, sanātano ca sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so nātano tanaiti akkharadvayarahito na [Pg.70] hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati, ‘‘isipatanavihāro’’ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti.

សេចក្តីដែលយល់បានគឺ៖ ពាក្យមួយមានពាក្យថា «ឥសិ» នៅខាងដើម មានឧបការៈដ៏ធំធេង និងជាធម៌ចាស់បុរាណ (ទៀងទាត់) តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏មិនមែនជាឥសី មិនមែនជាមិត្ត មិនមែនជាសណាតនៈឡើយ។ ពាក្យថា Sumahā គឺធំធេងណាស់។ ពាក្យមួយមានពាក្យថា «ឥសិ» នៅខាងដើមនៃនាម ក្នុងកណ្តាលមានអក្សរ «ប» និង «កា» (pakāra) ប្រកបដោយអក្សរទាំងនោះ ជាធម៌ចាស់បុរាណ តែមិនមែនជាឥសី មិនមែនជាមិត្ត ហើយពាក្យនោះមិនមែនជា «នាតនៈ» គឺមិនមែនមិនមានអក្សរពីរតួគឺ «ត» និង «ន» ឡើយ។ ព្រោះពោលដល់ខាងដើមនិងកណ្តាលហើយ ទើបដឹងថាខាងចុងគឺត្រូវកាន់យកពាក្យថា «ឥសិបតនវិហារ» (Isipatana)។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះការយល់បាននូវពាក្យមានឥសីជាដើមដោយឈ្មោះថា ឥសិបតនៈ ទើបមានការសន្មតអត្ថន័យផ្សេងៗគ្នា។

‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati;

Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti.

«វត្ថុនោះរត់ពីការកើតឡើងទៅកាន់ការវិនាស មិនត្រឡប់មកវិញសូម្បីតែមួយរំពេច វត្ថុនោះមិនមែនជាវង់ព្រះចន្ទ ហើយក៏មិនមែនជាវង់ព្រះអាទិត្យដែរ»។

Ayaṃ nibhūtā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ និភូតា (ប្រស្នាដែលលាក់បាំងទុក)។

Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti. Dhāvantanti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo.

ពាក្យថា Udayā បានដល់ ចាប់តាំងពីការកើតឡើង។ ពាក្យថា atthaṃ បានដល់ រហូតដល់ការវិនាស (លិច)។ ពាក្យថា dhāvantaṃ បានដល់ រត់ទៅយ៉ាងលឿន។ ពាក្យថា muhuttaṃ na nivattati បានដល់ មិនត្រឡប់មកវិញសូម្បីតែមួយរំពេច។ វត្ថុនោះមិនមែនជាវង់ព្រះចន្ទ មិនមែនជាវង់ព្រះអាទិត្យឡើយ។ ពាក្យថា Udayā បានដល់ ចាប់ពីបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា atthaṃ បានដល់ រហូតដល់ចុតី។ ពាក្យថា dhāvantaṃ បានដល់ ព្រោះកិច្ចនៃអាយុ។ ព្រោះភាពស្មើគ្នានៃអត្ថទាំងឡាយមានអាយុ ព្រះចន្ទជាដើម និងពាក្យដែលសម្តែងនូវអត្ថនោះ ទើបក្នុងទីនេះមានការកើតឡើងនៃអត្ថផ្សេងៗដែលមានព្រះចន្ទជាដើមតាំងនៅ។

‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ;

Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti.

«ព្រះធិរជននោះ លះបង់ព្រះទេវីដែលមាននាមថា កិត្តិមហី និងបុរីដែលមានឈ្មោះថា កឡារៈ ហើយធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលមានឈ្មោះថា ឧយ្យមៈ ក៏មិនបាននឹកនាឡើយ»។

Ayaṃ samānasaddā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ សមានសទ្ទា (ប្រស្នាដែលមានសំឡេងស្មើគ្នា)។

Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimatayasodharādisaddānaṃ pariyāyehi kittimahīsaddādīhi racitatā.

ពាក្យថា Kittimahīnāmaṃ បានដល់ ព្រះទេវីជាអគ្គមហេសីដែលប្រកបដោយនាមពីរគឺ កិត្តិ និងមហី។ ពាក្យថា kaḷāratthavhayaṃ puriṃ បានដល់ បុរីគឺនគរដែលប្រកបដោយនាមពីរដែលមានអត្ថថា កឡារៈ។ ព្រះធិរជននោះ លះបង់គឺលះបង់ចោល ហើយធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលប្រកបដោយនាមថា ឧយ្យមៈ ក៏មិនបាននឹកនា គឺមិនបានអាឡោះអាល័យនូវសម្បត្តិឡើយ។ សេចក្តីថា ព្រះមហាសត្វលះបង់ព្រះនាងយសោធរាទេវី និងកបិលព័ស្តុបុរី ហើយធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលពោលគឺវីរិយៈ មិនបាននឹកនានូវសម្បត្តិឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការតែងពាក្យដែលចង់បានមានពាក្យថាយសោធរាជាដើម ដោយពាក្យវេវចនៈមានពាក្យថាកិត្តិមហីជាដើម។

‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ;

Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti.

«សេះសិន្ធពទាំង៤ កាលដែលគេចងបែរមុខទៅរកទិសទាំង៤ ក៏ស៊ីស្មៅដែលគេដាក់ទុកនៅកណ្តាលដោយខ្លួនឯងតាមសប្បាយ»។

Ayaṃ sammuḷhā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ សម្មុឡ្ហា (ប្រស្នាដែលធ្វើឲ្យវង្វេង)។

Sindhavā [Pg.71] cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti, tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti.

សេះសិន្ធពទាំង៤ កាលដែលគេចងបែរមុខទៅរកទិសទាំង៤ គឺបែរមុខរកគ្នាទៅរកទិសទាំង៤ យ៉ាងណា ក៏ស៊ីស្មៅដែលគេដាក់ទុកនៅកណ្តាលដោយខ្លួនឯងតាមសប្បាយយ៉ាងនោះ។ មើលទៅហាក់ដូចជាគេចងដោយបែរខ្នងរកគ្នា ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានចងដោយបែរមុខរកគ្នាទៅវិញទេ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការសម្តែងថា «ចងបែរមុខទៅរកទិសទាំង៤» ទើបធ្វើឲ្យវង្វេងថាជាការចងបែរខ្នងដាក់គ្នា។

‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ;

Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti.

«ជនកាលធ្វើសក្ការៈចំពោះព្រះវាចារបស់ព្រះពុទ្ធជាផៅពង្សនៃព្រះអាទិត្យដែលធ្វើឲ្យផ្កាឈូកដែលកើតក្នុងទឹកឲ្យរីករាយ រមែងដល់នូវព្រះនិព្វានជាទីរលត់ទៅនៃអកុសលធម៌ដែលជាសត្រូវនៃបុណ្យ»។

Ayaṃ pārihārikī.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ បារិហារិកី (ប្រស្នាដែលត្រូវដោះស្រាយដោយការវៀរចោលនូវពាក្យផ្ទាល់)។

Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo.

ពាក្យថា Jīvanajānandakarabandhussa បានដល់ ព្រះវាចារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាផៅពង្សនៃព្រះអាទិត្យដែលធ្វើឲ្យផ្កាឈូកទាំងឡាយដែលកើតអំពីទឹក (jīvana) ឲ្យរីករាយ។ ជនកាលធ្វើសក្ការៈបូជា រមែងដល់នូវមគ្គនិងផលដែលកើតឡើងដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដែលជាហេតុនៃសេចក្តីវិនាសទៅនៃអកុសលទាំងឡាយដែលហៅថា «បុញ្ញារិ» (សត្រូវនៃបុណ្យ) ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងបុណ្យទាំងឡាយ ក្នុងពាក្យថា puññārikkhayagocare។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះពាក្យថា «ផៅពង្សនៃព្រះអាទិត្យដែលធ្វើឲ្យផ្កាឈូកដែលកើតក្នុងទឹកឲ្យរីករាយ» និងការប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវហេតុនៃសេចក្តីវិនាសនៃសត្រូវនៃបុណ្យជាអារម្មណ៍ ព្រះពុទ្ធនិងមគ្គផលត្រូវបានពោលដោយការទាក់ទងគ្នាតាមលំដាប់ ទើបមានភាពច្រើននៃទំនាក់ទំនងទាំងឡាយ។

‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ;

Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti.

«ត្រចៀកនេះមិនទទួលសំឡេងសូម្បីតែធំធេង ហើយក៏មិនទទួលគ្រឿងអលង្ការដែរ មិនមែនជាត្រចៀករបស់សត្វជើងបួនណាមួយឡើយ តែមិនមែនជាគ្មានផលឡើយ»។

Ayaṃ ekacchannā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ ឯកច្ឆន្នា (ប្រស្នាដែលលាក់បាំងម្ខាង)។

Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti.

ត្រចៀករបស់សត្វជើងបួនណាមួយ មិនទទួលសំឡេងសូម្បីតែធំធេង គឺមិនធ្វើជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយក៏មិនទទួលគ្រឿងអលង្ការដែរ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ត្រចៀកនេះមិនមែនជាគ្មានផលឡើយ គឺមិនមែនជាឥតប្រយោជន៍ឡើយ ព្រោះវាមានផល (គឺដើមអស្សកណ្ណ - ដើមរាំងភ្នំ ឬដើមត្រចៀកសេះ)។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការធ្វើពាក្យថា «ត្រចៀក» ជាអាធេយ្យៈ (វត្ថុអាស្រ័យ) ហើយមិនពោលដល់អាធារៈ (ទីអាស្រ័យ) របស់វា ទើបជាការលាក់បាំងទីអាស្រ័យ (និស្សយគុត្តិ)។

‘‘Alaṅkaronto [Pg.72] bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ;

Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti.

«អ្វីដែលធ្វើលោកព្រមទាំងទេវលោកឲ្យល្អប្រណីត មានសិរី តើកើតនិងចម្រើនក្នុងអ្វី? អ្វីមិនប្រឡាក់ដោយអ្វី?»។

Ayaṃ ubhayacchannā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ ឧភយច្ឆន្នា (ប្រស្នាដែលលាក់បាំងទាំងពីរផ្នែក)។

Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma.

ពាក្យថា «ធ្វើលោកព្រមទាំងទេវលោកឲ្យល្អប្រណីត មានសិរី» មើលទៅហាក់ដូចជាព្រះពុទ្ធ។ ប៉ុន្តែ អ្វីដែលតែងតែធ្វើទឹក (kaṃ) ដែលហៅថាភព (bhuvana) ឲ្យល្អប្រណីត មានសិរី ប្រកបដោយលក្ខណៈ តើកើតនិងចម្រើនក្នុងទឹកណា? អ្វី (គឺផ្កាឈូក) មិនប្រឡាក់ដោយទឹកណា? ចម្លើយគឺ ផ្កាឈូក (padumo)។ ព្រោះផ្កាឈូកជាបុល្លិង្គនិងនបុំសកលិង្គ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការលាក់បាំងទាំងពីរគឺទឹកនិងផ្កាឈូក ទើបឈ្មោះថា ឧភយច្ឆន្នា។

‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo;

Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti.

«តួអក្សរណាដែលនៅខាងចុង តួអក្សរនោះឯងក៏នៅខាងដើមដែរ តួអក្សរកណ្តាលជាតួដើមនៃតួអក្សរកណ្តាល សូមប្រាប់នូវពាក្យមិនតាក់តែង (អសង្ខតបទ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលទ្ធិជាដើមនោះមកមើល»។

Ayaṃ saṃkiṇṇā.

នេះជាប្រស្នាឈ្មោះ សំកិណ្ណា (ប្រស្នាដែលលាយឡំគ្នា)។

Ante avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho. Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva, majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro, siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha siddhantasaddena ādisaddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samayasadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva [Pg.73] veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā.

«វត្ថុនោះរត់ពីការកើតឡើងទៅកាន់ការវិនាស មិនត្រឡប់មកវិញសូម្បីតែមួយរំពេច វត្ថុនោះមិនមែនជាវង់ព្រះចន្ទ ហើយក៏មិនមែនជាវង់ព្រះអាទិត្យដែរ»។

34.

៣៤.

Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ;

Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ.

សេចក្តីណាដែលផ្ទុយនឹងទេសៈ កាលៈ សិល្បៈ (កលា) លោក ន័យ (ញាយៈ) និងគម្ពីរ (អាគម) សេចក្តីនោះឈ្មោះថា វិរោធិបទ (បទដែលផ្ទុយគ្នា) បទនោះនឹងច្បាស់លាស់តាមឧទាហរណ៍។

34. ‘‘Desi’’ccādi. Deso thalajaladesādi. Kālo rattindivo. Kalā naccagītādayo. Loko carācarabhūtappavatti. Ñāyo yutti. Āgamo idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Yanti anuvaditvā. Taṃ virodhipadanti vidhīyate. Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo.

៣៤. ពាក្យថា «Desi» ជាដើម។ ពាក្យថា Deso បានដល់ ទីកន្លែងមានដីគោកនិងទឹកជាដើម។ ពាក្យថា Kālo បានដល់ យប់និងថ្ងៃ។ ពាក្យថា Kalā បានដល់ របាំនិងចម្រៀងជាដើម។ ពាក្យថា Loko បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសត្វលោកទាំងឡាយដែលមានវិញ្ញាណនិងគ្មានវិញ្ញាណ (ចរាចរភូត)។ ពាក្យថា Ñāyo បានដល់ យុត្តិ (ហេតុផល)។ ពាក្យថា Āgamo ក្នុងទីនេះបានដល់ ព្រះពុទ្ធវចនៈ ប៉ុន្តែក្នុងក្បួនផ្សេងទៀតបានដល់ គម្ពីរស្រុតិនិងធម៌សាស្ត្រ។ សេចក្តីដែលផ្ទុយនឹងរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ទេស...បេ...វិរោធិ។ ពាក្យថា yaṃ គឺពោលយោងទៅលើ។ ពាក្យថា taṃ virodhipadaṃ គឺត្រូវបានបញ្ញត្តិទុក។ បទនោះច្បាស់លាស់ គឺប្រាកដឡើងតាមរយៈឧទាហរណ៍ដែលជាលក្ខណៈ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃផ្កាឈូកជាដើមនៅលើដីគោកជាដើម និងការរីកនៃផ្កាជាដើមដែលត្រូវរីកក្នុងពេលយប់ជាដើម តែបែរជារីកក្នុងពេលថ្ងៃជាដើម និងការផ្ទុយនឹងការល្មើសលក្ខណៈដែលពោលទុកក្នុងក្បួនសិល្បៈជាដើមថា «ក្នុងសិល្បៈទាំង៦៤ មានរាំនិងច្រៀងជាដើម សំឡេងទី៧ ឈ្មោះថា ភិន្នឆជ្ជនោត» និងការល្មើសព្រំដែននៃលោកជាដើមថា «ភ្លើងត្រជាក់ ឈើគគីរគ្មានខ្លឹម» និងការផ្ទុយនឹងន័យ (ហេតុផល) មានការធ្វើឲ្យថីនមិទ្ធៈមានរូបរាងឡើងជាដើម ព្រោះការកើតឡើងវិញនៃសេចក្តីងងុយដែលបានពោលហើយ និងការផ្ទុយនឹងគម្ពីររបស់ខ្លួនៗ អាចដឹងបានដោយងាយព្រោះភាពច្បាស់លាស់ ហេតុនោះ ទើបមិនបានសម្តែងឧទាហរណ៍ទាំងអស់នេះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។

34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘desakāli’’ccādinā vadati. Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi. Kālo rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. Kalā naccagītādicatusaṭṭhi. Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. Ñāyo yutti. Āgamo iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ nāma. [Pg.74] Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā.

៣៤. លោកពោលនូវហេតុនៃការមិនបង្ហាញយមកៈ និងបហេឡិកាយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ លោកពោលនូវទេសកាលវិរោធិទោសដែលដល់តាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស ដោយពាក្យថា “desakāli” ជាដើម។ បទថា “desa” (ទេសៈ) គឺទីកន្លែង មានដី ទឹក ភ្នំ ជាដើម។ “kāla” (កាល) មាន ៣ ប្រការ តាមរយៈយប់ថ្ងៃ និងរដូវរងាជាដើម ឬមាន ៦ ប្រការ តាមរយៈរដូវវស្សន្តៈជាដើម។ “kalā” (កលា) គឺសិល្បៈ ៦៤ មានការរាំ ច្រៀង ជាដើម។ “loka” (លោក) គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃសត្វលោកដែលមានវិញ្ញាណ និងគ្មានវិញ្ញាណ។ “ñāya” (ញាយៈ) គឺយុត្តិ (ហេតុផល)។ “āgama” (អាគមៈ) ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ព្រះពុទ្ធវចនៈ ចំណែកក្នុងទីដទៃ សំដៅដល់គម្ពីរដែលប្រកបដោយធម៌។ បទណាដែលមានការទាស់ (វិរោធ) នឹងរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ទេស...វិរោធិ។ នោះហៅថា វិរោធិបទ។ វិរោធិបទនេះ ប្រាកដច្បាស់តាមរយៈឧទាហរណ៍ និងលក្ខណៈ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពជាផ្កាដែលកើតក្នុងទឹកនៃផ្កាវស្សិកៈ ជាតិ និងសុមនៈជាដើម (ដែលតាមពិតកើតលើគោក), ភាពជាផ្កាកើតលើគោកនៃផ្កាឈូក និងផ្កាព្រលិតជាដើម (ដែលតាមពិតកើតក្នុងទឹក), ការកើតឡើងក្នុងពេលថ្ងៃនៃផ្កាព្រលិតជាដើមដែលតែងមានក្នុងពេលយប់, ការហៅឈ្មោះថា ឆជ្ជនោតោ ចំពោះសម្លេងមួយចំណែកក្នុងចំណោមសម្លេងទាំង ៧ (គឺ ឆជ្ជៈ, ឧសភៈ, គន្ធារៈ, មជ្ឈិមៈ, បញ្ចមៈ, ធេវតៈ, និសាទៈ) ដែលសម្តែងក្នុងកលា ៦៤ មានការរាំច្រៀងជាដើម ដោយការប្រើវោហារតាមរយៈសំណុំសម្លេងទាំងមូល (ដែលតាមពិតជាសម្លេងផ្សេងគ្នា) នេះជាការប្រាសចាកលក្ខណៈនៃក្បួនខ្នាត, ការពោលរំលងសម្មតិលោក ដូចជាពោលថា “ភ្លើងត្រជាក់, ខ្លឹមចន្ទន៍ក្តៅ, ដើមធ្នង់គ្មានខ្លឹម, ដើមល្ហុងមានខ្លឹម” ជាដើម, ការពោលទាស់នឹងហេតុផលដែលប្រៀបដូចជាការសម្រេចនូវរូបភាព ទោះបីជាពោលដើម្បីសម្រេចនូវអរូបភាពនៃមិទ្ធៈ (ភាពងងុយ) ក៏ដោយ, និងការពោលរំលងនូវអាគមៈ (គម្ពីរ) របស់ខ្លួនៗ ព្រោះភាពជាសភាវៈដែលទាស់គ្នានៃរបស់ទាំងអស់នោះប្រាកដច្បាស់ហើយ ហេតុនេះ ខ្ញុំ (អ្នកតែង) នឹងមិនបង្ហាញឧទាហរណ៍ឡើយ នេះជាបំណង។ ភាពមិនទាស់គ្នានៃទេសវិរោធិទាំងឡាយនេះឯង រមែងប្រាកដក្នុងទីនេះ ក្នុងការលះបង់វិរោធិបទទោស ដោយពាក្យថា “bodhisattappabhāvena” (ដោយអានុភាពនៃព្រះពោធិសត្វ) ជាដើម។ ការទាស់នឹង ទេសៈ...អាគមៈ ឈ្មោះថា ទេស...វិរោធិ។ ក្នុងន័យតិះដៀល លោកមានបំណងចង់ពោលថា វិរោធិនេះមានដល់បទនោះ។

35.

៣៥.

Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ;

Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.

បទណាដែលមិនប្រាកដ (មិនច្បាស់) ដែលគេនាំយកមកពោល លោកហៅបទនោះថា នេយ្យៈ (បទដែលត្រូវនាំអត្ថមកបំពេញ) ដូចជាពាក្យថា “ទិសទាំងពួងសោត ក៏រុងរឿងពណ៌សក្នុងពេលរាត្រី”។

35. ‘‘Ya’’miccādi. Appatītaṃ saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. Yathetyudāharati. Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ.

៣៥. ពាក្យថា “Yaṃ” ជាដើម។ បទដែលមិនប្រាកដ (អប្បតីតៈ) គឺមិនដឹងច្បាស់តាមសព្ទ ឬតាមអត្ថ ព្រោះមិនអាចយល់បានតាមន័យផ្សេង ដោយសារគ្មានគម្ពីរដទៃ (មកពន្យល់)។ ដូចដែលលោកនឹងពោលថា “ការយល់ដឹងដែលបានមកដោយលំបាក រមែងរំលងនូវកម្លាំងនៃសព្ទ”។ បទណាមួយដែលគេនាំមកពោល បទនោះលោកហៅថា នេយ្យៈ។ លោកលើកឧទាហរណ៍ថា “Yathā” ជាដើម។ ទិសទាំងពួង គឺទិសទាំង ១០ មានទិសបូព៌ាជាដើម រមែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ជាពណ៌សក្នុងពេលរាត្រី កាលបើលោកសម្តែងត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ភាពជាបទនេយ្យៈនៃពន្លឺព្រះចន្ទ រមែងមានក្នុងទីនេះ (គឺត្រូវនាំពាក្យថាពន្លឺព្រះចន្ទមកបំពេញ ទើបដឹងថាហេតុអ្វីបានជាស)។

35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ya’’miccādinā. Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti [Pg.75] aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, taṃ neyyamāhu ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ appatītaṃ. Ettha akāro pasajjapaṭisedhe.

៣៥. ឥឡូវនេះ លោកលើកឧទាហរណ៍នៃនេយ្យទោស ដោយពាក្យថា “Yaṃ” ជាដើម។ បទណាដែលមិនប្រាកដដោយបទដទៃ ឬដោយអត្ថដែលបទនោះពោលថា “នេះជាអត្ថនៃបទនេះ” គឺមិនដឹងច្បាស់ ហើយត្រូវនាំយកមកពោល គឺត្រូវនាំបទដទៃមកពោលដើម្បីឱ្យដឹងអត្ថ លោកហៅបទនោះថា នេយ្យៈ គ្រូទាំងឡាយពីបុរាណហៅថា “នេយ្យទោស”។ ឧទាហរណ៍ក្នុងរឿងនោះមានដូចជា “sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiyaṃ” (ទិសទាំងពួងសោត ក៏រុងរឿងពណ៌សក្នុងពេលរាត្រី)។ ទិសទាំងពួង គឺទិសទាំង ១០ មានទិសបូព៌ា និងទិសទក្សិណជាដើម រមែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ជាពណ៌សក្នុងពេលរាត្រី។ ក្នុងទីនេះ គុណនៃពណ៌សដែលជាវិសេសនៈនៃទិស មិនត្រូវបានកំណត់ថា កើតមកពីអ្វី ដូចជាកំពូលភ្នំកៃលាស ជញ្ជាំងកំបោរ ឬពន្លឺព្រះចន្ទជាដើម ហេតុនេះ ដើម្បីកាត់ចេញនូវរបស់ដទៃ គប្បីនាំយកបទដែលសម្តែងនូវពន្លឺព្រះចន្ទជាដើមមកពោលថា ភាពជាពណ៌សនេះកើតមកពីពន្លឺព្រះចន្ទនេះ ដូច្នេះ បទថា “dhavala” (ពណ៌ស) ទើបឈ្មោះថា ប្រកបដោយនេយ្យទោស។ បទថា “patīta” ប្រែថា ដឹងច្បាស់, បទថា “appatīta” ប្រែថា មិនដឹងច្បាស់។ ក្នុងទីនេះ អក្សរ “អ” (អការៈ) ប្រើក្នុងន័យបសជ្ជបដិសេធ (បដិសេធដោយមិនទាន់សម្រេចអត្ថដទៃ)។

36.

៣៦.

Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;

Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī.

អ្នកប្រាជ្ញទាំងពួងក្នុងទីទាំងពួង មិនសរសើរនូវបទបែបនេះឡើយ ព្រោះថាការយល់ដឹងដែលបានមកដោយលំបាក រមែងរំលងនូវកម្លាំងនៃសព្ទ។

36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ne’’tiādi. Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘dullabhā’’tiādi. Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ, sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ.

៣៦. លោកពោលពាក្យថា “Ne” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយមិនប្រាថ្នានូវបទដែលមិនប្រាកដឡើយ។ អ្នកប្រាជ្ញទាំងពួងដែលជាអ្នកចេះដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹង រមែងមិនសរសើរ គឺមិនលើកតម្កើង ឬមិនប្រើប្រាស់នូវបទនេយ្យៈដែលមានប្រការពោលមកហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នេះ ក្នុងទីទាំងពួង មានគជ្ជៈជាដើម។ បើមានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនសរសើរ? លោកឆ្លើយថា “dullabhā” ជាដើម។ ព្រោះថា ការយល់ដឹង (អវគតិ) គឺការយល់នូវអត្ថ រមែងរំលង គឺលះបង់ មិនបង្ហាញនូវសព្ទដែលជាអ្នកពោល និងសាមត្ថិយៈដែលជាហេតុផល ហេតុនេះ ទើបឈ្មោះថា “សទ្ទសាមត្ថិយវិលង្ឃិនី” (អ្នករំលងនូវកម្លាំងនៃសព្ទ) ជាអ្វីដែលបានមកដោយលំបាក។ អត្ថដែលអាស្រ័យហេតុផលក្តី អត្ថដែលអាស្រ័យសព្ទក្តី រមែងមិនមាន។ អត្ថនោះមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់ ដូចជាគ្រាន់តែស្ថិតនៅក្នុងចិត្តប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា បទណាដែលគេដឹងច្បាស់តាមសព្ទ ឬតាមអត្ថ ហៅថា អនេយ្យៈ, បទដែលផ្ទុយពីនោះ ហៅថា នេយ្យៈ។

36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘nedisa’’miccādi. Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti. Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinī [Pg.76] saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī.

៣៦. ដើម្បីបង្ហាញថា បទដែលមិនប្រាកដច្បាស់លាស់នេះ វិញ្ញូជនទាំងឡាយមិនគាប់ចិត្តឡើយ ទើបព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “nedisaṃ” (មិនមែនបែបនេះ) ជាដើម។ វិញ្ញូជនទាំងឡាយគ្រប់រូប ក្នុងទីទាំងពួង មានកាព្យសម្រាយ និងកាព្យកាព្យាជាដើម តែងមិនរាប់អានខ្លាំង មិនសរសើរ មិនប្រើប្រាស់ នូវនេយ្យបទដែលមានប្រការពោលហើយបែបនេះឡើយ។ ការដឹងច្បាស់ គឺការយល់ដឹងនូវសេចក្តី ដែលប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនូវសព្ទដែលហៅថាវាចកៈ និងសេចក្តីយល់ដឹងដែលហៅថាសមត្ថភាព ឈ្មោះថា “សទ្ទសាមត្ថិយវិលង្ឃិនី” គឺរកបានដោយកម្រ ព្រោះមិនមានការប្រើប្រាស់បែបនោះឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា សេចក្តីណាដែលមិនមកតាមសព្ទ ឬមិនមកតាមន័យ សេចក្តីនោះ គ្រាន់តែតម្កល់នៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នកនិពន្ធប៉ុណ្ណោះ មិនឈ្មោះថាជាទីគាប់ចិត្ត (ប្រាកដ) ឡើយ ហេតុនោះ កវីទាំងឡាយគ្រប់រូប តែងវៀរចាកបទនោះ ដែលជា “នេយ្យទោស”។ ក្នុងប្រយោគថា “bahumānaṃ karonti” បទថា “bahumaññanti” ជានាមធាតុ។ បទថា “saddasāmatthiyavilaṅghinī” សំដៅលើការកន្លងហួសនូវសមត្ថភាពនៃសព្ទជាធម្មតា។

37.

៣៧.

Siyā visesanāpekkhaṃ,Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;

Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so,Bhiyyo passati cakkhunā.

(បទណាមួយ) ដល់នូវវិសេសនៈហើយ ទើបមានប្រយោជន៍ (មានសេចក្តី) បទនោះ គប្បីជាបទដែលរំពឹងរកវិសេសនៈ (វិសេសនាបេក្ខៈ) ដូចជាពាក្យថា “បុគ្គលនោះ តែងមើលឃើញក្រៃលែងដោយចក្ខុ”។

37. ‘‘Siyā’’iccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā. ‘‘Taṃ yathe’’tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva.

៣៧. ពាក្យថា “Siyā” ជាដើម។ បទណា ដល់នូវវិសេសនៈហើយ ទើបប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តី ឈ្មោះថា “សត្ថកៈ” (មានប្រយោជន៍)។ ចំណែកបទដែលមិនមានវិសេសនៈ តែងមានសេចក្តីដូចដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ។ បទនោះ គប្បីជាវិសេសនាបេក្ខៈ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Taṃ yathā” ជាដើម។ កាលបើពោលថា “passati” (រមែងឃើញ) តែងបានបទថា “cakkhunā” (ដោយចក្ខុ) នោះឯង។

37. ‘‘Siyā’’miccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā. Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso.

៣៧. ពាក្យថា “Siyā” ជាដើម។ បទណា ដល់នូវវិសេសនៈហើយ ទើបមានប្រយោជន៍ គឺប្រកបដោយសេចក្តី កាលបើមិនមានវិសេសនៈនោះទេ តែងជាបទឥតប្រយោជន៍ បទនោះ ឈ្មោះថា “វិសេសនាបេក្ខៈ”។ ឧទាហរណ៍នៃបទនោះ ដូចជាពាក្យថា “taṃ so bhiyyo passati cakkhunā” (បុគ្គលនោះ តែងមើលឃើញក្រៃលែងដោយចក្ខុ)។ បុរសនោះ តែងមើលឃើញនូវបុរសនោះ ក្រៃលែងដោយចក្ខុជាភាគច្រើន។ ក្នុងទីនេះ កាលបើពោលត្រឹមតែថា “passati” ក៏គង់ដឹងបានថា “cakkhunā”។ បទថា “cakkhunā” ដែលជាវិសេស្យបទ លុះត្រាតែបានវិសេសនៈ ទើបមានប្រយោជន៍។ វិគ្រោះថា ៖ បទដែលមានសេចក្តីរំពឹងក្នុងវិសេសនៈ ឈ្មោះថា វិសេសនាបេក្ខៈ។ មួយទៀត បទដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តី ឈ្មោះថា សត្ថកៈ នេះជាសមាស។

38.

៣៨.

Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;

Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro.

វិសេសនៈណា ធ្វើនូវវិសេស្យៈឲ្យថោកទាប វិសេសនៈនោះ គប្បីជា “ហីនត្ថៈ” (មានសេចក្តីថោកទាប) ដូចជាពាក្យថា “ព្រះអាទិត្យ ធ្វើឲ្យអំពិលអំពែកអស់ពន្លឺ តែងរះឡើង”។

38. ‘‘Hīna’’miccādi[Pg.77]. Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya, taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. ‘‘Yathā’’ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti.

៣៨. ពាក្យថា “Hīna” ជាដើម។ វិសេសនបទណា ធ្វើនូវវិសេស្យៈដែលគួរវិសេសឲ្យថោកទាប គឺថោកទាប វិសេសនបទនោះ ឈ្មោះថា “ហីនត្ថៈ” (មានសេចក្តីថោកទាប)។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yathā” ជាដើម។ ព្រះទិវាករ (ព្រះអាទិត្យ) ធ្វើឲ្យអំពិលអំពែកអស់ពន្លឺ តែងរះឡើង គឺចូលទៅជិត។ ក្នុងទីនេះ ការដកហូតនូវពន្លឺនៃអំពិលអំពែក មិនមែនជាការសរសើរដល់ព្រះទិវាករឡើយ។

38. ‘‘Hīnaṃ kare’’ccādi. Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho.

៣៨. ពាក្យថា “Hīnaṃ kare” ជាដើម។ បទណា ធ្វើនូវវិសេស្យៈឲ្យថោកទាប បទនោះ គប្បីជា “ហីនត្ថៈ”។ ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះ ដូចជាពាក្យថា “nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro” (ព្រះអាទិត្យ ធ្វើឲ្យអំពិលអំពែកអស់ពន្លឺ តែងរះឡើង)។ ព្រះទិវាករ គឺព្រះសូរិយា ធ្វើឲ្យអំពិលអំពែកទាំងឡាយប្រាសចាកពន្លឺ តែងរះឡើង គឺឡើងទៅ។ ដោយវិសេសនៈថា “nippabhīkatakhajjoto” នេះ ការសម្តែងនូវការគ្របសង្កត់លើសត្វអំពិលអំពែកដែលមានពន្លឺថោកទាប គឺជាការនិន្ទាដល់ព្រះសហស្សរង្សី (ព្រះអាទិត្យ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការសរសើរឡើយ ហេតុនោះ វិសេស្យៈទើបជាហីនត្ថៈ។ វិគ្រោះថា ៖ បទដែលមានសេចក្តីថោកទាប ឈ្មោះថា ហីនត្ថៈ។ ពន្លឺនៃសត្វទាំងឡាយនោះ មិនមាន ឈ្មោះថា និប្បភា។ អំពិលអំពែកទាំងឡាយដែលគេធ្វើឲ្យអស់ពន្លឺ ឈ្មោះថា និប្បភីកតា។ ព្រះអាទិត្យណា ធ្វើឲ្យអំពិលអំពែកទាំងឡាយអស់ពន្លឺ ព្រះអាទិត្យនោះ ឈ្មោះថា និប្បភីកតខជ្ជោតៈ។

39.

៣៩.

Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;

Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica.

បទណា គ្រាន់តែជាគ្រឿងបំពេញបាទ (គាថា) បទនោះ លោកចាត់ទុកថា “អនត្ថកៈ” (មិនមានប្រយោជន៍) ដូចជាពាក្យថា “ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំ នូវព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូក នៃព្រះពុទ្ធផងដែរ”។

39. Hi api casaddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso.

៣៩. សព្ទទាំងឡាយគឺ Hi, api, ca ព្រោះគ្រាន់តែជាគ្រឿងបំពេញបាទ ទើបជាអនត្ថកៈ (មិនមានប្រយោជន៍)។ នេះជាទោសនៃវិសេសនបទ និងវិសេស្យបទ។

39. ‘‘Pādapūraṇi’’ccādi. Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ. Yathāsaddo vuttattho. Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti. Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso.

៣៩. ពាក្យថា “Pādapūraṇa” ជាដើម។ បទណា គ្រាន់តែជាគ្រឿងបំពេញបាទ គឺគ្រាន់តែជាគ្រឿងបំពេញនូវបាទដែលរាប់ថាជាចំណែកទីបួន (នៃគាថា) ប៉ុណ្ណោះ បទនោះ លោកដឹងថាជា “អនត្ថកៈ”។ សព្ទថា Yathā មានសេចក្តីដូចដែលពោលហើយ។ តែងថ្វាយបង្គំនូវព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូក គឺព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះពុទ្ធ។ ក្នុងទីនេះ សព្ទទាំងឡាយគឺ hi, api, ca ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីទាំងឡាយមានការប្រមូលផ្តុំជាដើម គឺគ្រាន់តែជាគ្រឿងបំពេញបាទប៉ុណ្ណោះ ទើបជាអនត្ថកៈ។ ម៉ាត់សព្ទ (matta) ប្រើក្នុងន័យកំណត់។ នេះជាទោសនៃវិសេសនបទ និងវិសេស្យបទ។

Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយការសម្តែងនូវបទទោស ចប់ហើយ។

Vākyadosaniddesavaṇṇanā

ការអធិប្បាយការសម្តែងនូវវាក្យទោស

40.

៤០.

Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;

Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ.

សេចក្តីដែលពោលហើយដោយសព្ទក្តី ដោយសេចក្តីក្តី ក្នុងវាក្យណា តែងពោលម្តងទៀត វាក្យនោះ ឈ្មោះថា “ឯកត្ថៈ” (មានសេចក្តីតែមួយ) ដូចជាពាក្យថា “ព្រះពិរុណនេះ ជាអ្នកប្រទានទឹក តែងរះឡើង”។

40. ‘‘Saddato’’iccādi. Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā ‘‘yathe’’ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti vārido. Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ.

៤០. ពាក្យថា “Saddato” ជាដើម។ រូបនៃសេចក្តីនៃបទដែលពោលហើយ គឺប្រើប្រាស់ហើយ ដោយសព្ទគឺវាចកៈ ព្រោះការប្រើប្រាស់នូវសព្ទនោះដដែលក្នុងសេចក្តីនោះឯង ឬដោយសេចក្តីគឺអភិធេយ្យ ព្រោះការសម្តែងម្តងទៀតនូវវត្ថុដែលសម្តែងហើយក្នុងខាងដើមដោយមិនប្លែកគ្នា ក្នុងវាក្យណា តែងពោលម្តងទៀត គឺប្រើប្រាស់ម្តងទៀត វាក្យនោះ ឈ្មោះថា “ឯកត្ថៈ” ព្រះអាចារ្យពោលតាមហើយទើបបញ្ញត្តិដោយពាក្យថា “yathā” ជាដើម។ វត្ថុណា តែងប្រទាននូវទឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វារិទៈ។ វារិទៈ គឺមេឃនេះ តែងរះឡើង គឺភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះរំពឹងត្រឹមតែការប្រទានទឹក នេះទើបឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ ដោយសព្ទ។

40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘saddato’’ccādinā. Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate, taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso. Udāharaṇaṃ ‘‘yathi’’ccādi. Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti.

៤០. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវវាក្យទោសតាមលំដាប់ដែលបានឧទ្ទិសទុក ដោយពាក្យថា “saddato” ជាដើម。 រូបនៃសេចក្តីនៃបទដែលពោលហើយ គឺប្រើប្រាស់ហើយ ដោយសព្ទគឺវាចកៈ ឬដោយសេចក្តីគឺអភិធេយ្យ ក្នុងវាក្យណា តែងពោលម្តងទៀត គឺប្រើប្រាស់ម្តងទៀត វាក្យនោះ ឈ្មោះថា ទោសគឺ “ឯកត្ថៈ”។ ឧទាហរណ៍ថា “yathā” ជាដើម។ វារិទៈ គឺអ្នកប្រទានទឹក វារិទៈ គឺមេឃនេះ តែងរះឡើង គឺភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះមិនមានវិសេសនៈជាគ្រឿងសម្រេចនូវសម្បត្តិ មានពាក្យថា “jaladāyako” (អ្នកប្រទានទឹក) ជាដើម គឺពោលត្រឹមតែការប្រទានទឹកប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ ដោយសព្ទ។

Yathā ca

និងដូចជា

41.

៤១.

Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;

Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane.

ព្រះមហាមុនីនោះ កាលលះបង់នូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ ដែលជាពូជនៃពន្លកដុះឡើងនៃគ្រូដទៃក្នុងលោកនេះ តែងធ្វើមហាជនដែលជ្រះថ្លាហើយ ឲ្យជ្រះថ្លាឡើង។

41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. [Pg.79] Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘pasanne pasādetī’’ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ.

៤១. ព្រះមហាមុនីជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ កាលលះបង់ គឺកម្ចាត់ចោលនូវទិដ្ឋិ ៦២ ដែលជាទិដ្ឋិគតៈ ដ៏ជាហេតុជាទីកើតឡើងនៃពូជទាំងឡាយ គឺពន្លកដែលរាប់ថាជាលទ្ធិក្រៅពុទ្ធសាសនា តែងធ្វើមហាជនដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លាស្រាប់ហើយក្នុងព្រះអង្គ ឲ្យមានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្រៃលែងឡើងក្នុងលោកនេះ នេះជាឧទាហរណ៍មួយទៀត។ ព្រោះពាក្យថា “pasanne pasādeti” (ធ្វើជនដែលជ្រះថ្លាហើយ ឲ្យជ្រះថ្លា) ត្រូវបានពោលឡើងក្នុងអត្ថដែលរាប់ថាសេចក្តីជ្រះថ្លា ដូច្នេះ គាថានេះទើបឈ្មោះថាមានអត្ថដូចគ្នាដោយអត្ថ។

41. ‘‘Titthiyi’’ccādi. So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti. Pasannasaddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho.

៤១. ពាក្យថា “Titthiyi” ជាដើម។ ព្រះមហាមុនីនោះ កាលលះបង់ គឺកម្ចាត់ចោលនូវទិដ្ឋិ ៦២ ដែលបែកចែកជាសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ដែលជាទិដ្ឋិគតៈ ដ៏ជាហេតុជាទីកើតឡើងនៃពន្លកទាំងឡាយ គឺពន្លកដែលរាប់ថាជាលទ្ធិក្រៅពុទ្ធសាសនា តែងធ្វើមហាជនដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លាស្រាប់ហើយក្នុងព្រះអង្គ ឲ្យមានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងលោកនេះ។ ព្រោះអត្ថដែលរាប់ថាសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលពោលដោយសព្ទថា Pasanna ត្រូវបានពោលសូម្បីដោយកិរិយាសព្ទថា Pasādeti ដែរ ដូច្នេះ ទោះបីជាសព្ទខុសគ្នាក៏ដោយ ក៏មានអត្ថដូចគ្នាដោយអត្ថ នេះជាឧទាហរណ៍នៃបទដែលមានអត្ថដូចគ្នាដោយអត្ថ (ឯកត្ថៈ)។ មួយវិញទៀត វិគ្គហៈថា លទ្ធិក្រៅពុទ្ធសាសនាទាំងឡាយនោះឯង ជាពន្លក ពូជនៃពន្លកទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ ឬថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា គតៈ (ទិដ្ឋិគតៈ)។

42.

៤២.

Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;

Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava.

ព្រោះការដាច់សង្វាក់នៃលំដាប់ពាក្យដែលបានចាប់ផ្តើមឡើង ទើបកើតមានទោសឈ្មោះថា ភគ្គរីតិ (ការបែកបាក់នៃរចនាបថ) ដូចជាគាថាថា៖ 'ឱ! ព្រះបញ្ញារបស់ព្រះអង្គ ជាបញ្ញាមិនអាចកំណត់បាន គុណរបស់ព្រះអង្គ ក៏ជាគុណមិនអាចកំណត់បាន សូម្បីតែប្រក្រតីរបស់ព្រះអង្គ ក៏អស្ចារ្យណាស់ដែរ'។

42. Āraddho vattumupakkamanto, kamo vacanapaṭipāṭi. Tassa vicchedo bhaṅgo, tato. ‘‘Yathe’’tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti.

៤២. ពាក្យថា Āraddho គឺការចាប់ផ្តើមពោល។ ពាក្យថា Kamo គឺលំដាប់នៃពាក្យ។ ពាក្យថា Tassa vicchedo គឺការបែកបាក់នៃលំដាប់នោះ ព្រោះហេតុនោះ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យជាដើមថា “Yathā”។ សូម្បីតែពាក្យដែលមិនបានពោល ក៏ត្រូវនាំចូលមក (អជ្ឈាហារៈ) ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា។ សេចក្តីថា៖ 'បពិត្រព្រះមហាមុនី ព្រះបញ្ញារបស់ព្រះអង្គ ជាបញ្ញាដ៏វិសេសលើសលប់ មិនអាចកំណត់សភាវៈពិសេសណាមួយបានឡើយ ឱ! សូម្បីតែប្រក្រតីភាពដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ក៏ជាទីអស្ចារ្យ ព្រោះតែមិនអាចកំណត់សភាវៈបានឡើយ'។ ក្នុងគាថានេះ ព្រោះលំដាប់នៃសព្វនាមបទថា Kāpi និង Kopi ត្រូវបានដាច់សង្វាក់ត្រង់ពាក្យថា Pakatī នេះ ទើបឈ្មោះថា ភគ្គរីតិ។

42. ‘‘Āraddhakkami’’ccādi. Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaci [Pg.80] lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘pakatī’’ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho.

៤២. ពាក្យថា “Āraddhakami” ជាដើម។ ព្រោះការដាច់សង្វាក់នៃលំដាប់ពាក្យដែលបានចាប់ផ្តើមឡើង គឺព្រោះហេតុនៃការដាច់សង្វាក់នៃលំដាប់បទដែលបានចាប់ផ្តើមពោល ទើបកើតមានទោសនៃប្រយោគឈ្មោះថា ភគ្គរីតិ ក្នុងអត្ថថា ភគ្គរីតិ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យជាដើមថា “Yathā”។ សេចក្តីថា៖ 'បពិត្រព្រះមហាមុនី ព្រះបញ្ញារបស់ព្រះអង្គ ជាបញ្ញាដ៏វិសេសលើសលប់ ព្រោះកន្លងហួសវិស័យនៃវាចា ទើបឈ្មោះថាជាបញ្ញាមិនអាចកំណត់បាន។ គុណ គឺប្រជុំនៃគុណមានសីល និងសមាធិជាដើម ដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ក៏ជាគុណមិនអាចកំណត់បាន ព្រោះមិនអាចធ្វើការកំណត់ប្រមាណដោយឧបាយណាមួយបានឡើយ។ សូម្បីតែប្រក្រតីភាព ក៏ជាប្រក្រតីភាពមិនអាចគិតបាន ឱ! សេចក្តីអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះការដឹងច្បាស់នូវសភាវៈនៃធម៌មានបញ្ញាជាដើមដែលមានពិតនោះ ជារឿងធ្វើបានដោយកម្រ'។ ព្រោះលំដាប់បទថា Kāpi និង Kopi គ្មាន (សូន្យ) ត្រង់ពាក្យថា “Pakatī” នេះ ទើបជាការបែកបាក់នៃរចនាបថ (រិតិភង្គៈ)។ វិគ្គហៈថា លំដាប់ដែលចាប់ផ្តើមហើយ ឈ្មោះថា អាវទ្ធកមៈ ការដាច់សង្វាក់នៃលំដាប់នោះ ឈ្មោះថា អាវទ្ធកមវិច្ឆេទៈ ឬថា រចនាបថដែលបែកបាក់ហើយក្នុងប្រយោគនេះ ឈ្មោះថា ភគ្គរីតិ។

43.

៤៣.

Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;

Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

ក្នុងប្រយោគណា តែងកើតមានសេចក្តីវង្វេង (ភាន់ច្រឡំ) ព្រោះការដាក់បទទាំងឡាយខុសកន្លែង ប្រយោគនោះ គប្បីដឹងថាជាប្រយោគឈ្មោះថា ព្យាកិណ្ណៈ (ច្របូកច្របល់) ឧទាហរណ៍នៃប្រយោគនោះ ដូចជា៖

43. ‘‘Padāna’’miccādi. Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati, taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ. Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘yathe’’ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho.

៤៣. ពាក្យថា “Padāna” ជាដើម។ ក្នុងប្រយោគណា គឺក្នុងវាក្យៈណា តែងកើតមាន គឺកើតឡើងនូវសេចក្តីវង្វេង គឺសេចក្តីភាន់ច្រឡំ ព្រោះការដាក់បទទាំងឡាយដែលមានវិភត្តិសិ (ស្យាទ្យន្តៈ) និងវិភត្តិអាខ្យាតខុសកន្លែង គឺការរៀបចំមិនល្អ ប្រយោគនោះ គb្បីដឹង គឺគប្បីយល់ថាជាប្រយោគឈ្មោះថា ព្យាកិណ្ណៈ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដែលជាលក្ខណៈនៃប្រយោគព្យាកិណ្ណៈនោះ ដោយពាក្យថា “Yathā”។ សេចក្តីថា ឧទាហរណ៍នេះយ៉ាងណា ឧទាហរណ៍ដទៃទៀតក៏យ៉ាងនោះដែរ។

43. ‘‘Padāni’’ccādi. Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati, taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena.

៤៣. ពាក្យថា “Padāni” ជាដើម។ ក្នុងប្រយោគណា តែងកើតមានសេចក្តីវង្វេង គឺសេចក្តីភាន់ច្រឡំ ព្រោះការដាក់បទទាំងឡាយដែលមានវិភត្តិសិ (ស្យាទ្យន្តៈ) និងវិភត្តិភិ (ត្យាទ្យន្តៈ) ខុសកន្លែង គឺការរៀបចំមិនល្អ ប្រយោគនោះ គប្បីដឹងថាជាទោសឈ្មោះថា ព្យាកិណ្ណៈ។ ឧទាហរណ៍នៃទោសព្យាកិណ្ណៈនោះ ជាលក្ខណៈដូចជាវិធីដែលនឹងពោលខាងមុខនេះ។

44.

៤៤.

Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.

ជននេះ កាលរលឹកឃើញរឿយៗនូវព្រះសុគតដ៏ជាប្រយោជន៍ ជាអ្នករីករាយជានិច្ច តែងថ្វាយបង្គំ (នូវព្រះពុទ្ធ) ដែលមានគុណច្រើន សូម្បីរបស់ពួកជនពាល។

44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ.

៤៤. សេចក្តីថា ជននេះ គឺសត្វលោកទាំងអស់ កាលរលឹកឃើញរឿយៗ គឺរលឹកឃើញដោយប្រពៃ គឺតាំងសតិក្នុងវិស័យនៃគុណ ដោយការក្រោកឡើងៗ រឿយៗ នូវគុណមានសីលជាដើម ដ៏ច្រើន ព្រោះភាពជាគុណមិនមានទីបំផុត ជាអ្នករីករាយ គឺត្រេកអររីករាយដោយហេតុនោះឯង តែងថ្វាយបង្គំ គឺនមស្ការនូវព្រះសុគតជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដ៏ជាប្រយោជន៍ជានិច្ចកាល សូម្បីរបស់ពួកជនពាល គឺជនក្រៅពីសប្បុរស មានទេវទត្តជាដើម អត្ថនេះជាអត្ថដែលកវីលាក់បាំងទុក។ ក្នុងគាថានោះ ព្រោះការប្រើប្រាស់បទដែលនៅឆ្ងាយពីគ្នា មានពាក្យថា “bahuguṇe paṇamati” ជាដើម ទើបកើតសេចក្តីវង្វេង ហេតុនេះទើបឈ្មោះថា ព្យាកិណ្ណៈ។

44. ‘‘Bahuguṇe’’ccādi. [Pg.81] Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate.

៤៤. ពាក្យថា “Bahuguṇe” ជាដើម។ ជននេះ គឺប្រជុំសត្វ កាលរលឹកឃើញរឿយៗ គឺរលឹកឃើញជាពិសេសនូវគុណមានសីល និងសមាធិជាដើម ដ៏ច្រើន ព្រោះភាពជាគុណមិនមានទីបំផុត ជាអ្នករីករាយ គឺត្រេកអរដោយហេតុនោះឯង តែងថ្វាយបង្គំ គឺសំពះនូវព្រះសុគតជាព្រះសព្វញ្ញូ ដ៏ជាមិត្តជាប្រយោជន៍ជានិច្ចកាល សូម្បីរបស់ពួកជនពាល គឺអសប្បុរសទាំងឡាយ។ ក្នុងគាថានេះ ភាពជាប្រយោគច្របូកច្របល់ (ព្យាកិណ្ណភាព) ព្រោះការប្រើប្រាស់បទខុសកន្លែង គប្បីដឹងបានតាមលំដាប់នៃអត្ថនៃបទនោះឯង។

45.

៤៥.

Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;

Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ.

ប្រយោគណា ប្រាសចាកពាក្យដ៏វិសេស ប្រយោគនោះ កវីទាំងឡាយយល់ថាជាប្រយោគឈ្មោះថា គាម្យៈ (ពាក្យអ្នកស្រែ) ដូចជា៖ 'នាងកញ្ញាអើយ ខ្ញុំស្រឡាញ់នាង ហេតុអ្វីបានជានាងមិនស្រឡាញ់ខ្ញុំវិញ នេះជាអ្វីទៅហ្ន៎?'

45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ. Kaññeityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘kaññi’’ccādikaṃ gāmmaṃ.

៤៥. សេចក្តីថា ប្រាសចាក គឺលះបង់នូវការនិយាយ គឺការសម្តែងនូវអត្ថដ៏វិសេសណាមួយ។ ពាក្យថា Kaññe គឺជាពាក្យហៅ (អាមន្តនៈ)។ ព្រោះពាក្យថា 'ខ្ញុំប្រាថ្នានាង ចុះហេតុអ្វីបានជានាងមិនប្រាថ្នាខ្ញុំដែលជាអ្នកបែបនោះវិញ នេះជាអ្វីទៅហ្ន៎' នេះជាពាក្យរបស់អ្នកស្រុកស្រែ ហេតុនេះ ពាក្យមានពាក្យថា “Kaññe” ជាដើម ទើបឈ្មោះថា គាម្យៈ។

45. ‘‘Visiṭṭhe’’ccādi. Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ–

៤៥. ពាក្យថា “Visiṭṭhe” ជាដើម។ ប្រយោគដែលប្រាសចាកពាក្យដ៏វិសេស គឺសាបសូន្យចាកការសម្តែងនូវសេចក្តីដែលគួរលម្អដោយពាក្យដ៏វិសេសជាទីស្រឡាញ់ គប្បីដឹងថាជា “គាម្យទោស” ដែលកវីទាំងឡាយយល់ស្របគ្នា។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យជាដើមថា “Yathā”។ សេចក្តីថា៖ 'នាងកញ្ញាអើយ នាងមិនប្រាថ្នាខ្ញុំ គឺមិនស្រឡាញ់ខ្ញុំដែលកំពុងប្រាថ្នានាងឡើយ នេះជាអ្វីទៅហ្ន៎?' កាលបើការខកបំណងក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នាបែបនេះត្រូវបានពោលឡើង យ៉ាងនេះថា៖

‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ,Dine dine nipphalataṃ upeti;

Dakkho sadā māninimānabhaṅge,Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya.

ដូចជាពាក្យថា៖ 'ការអង្វរកររបស់ខ្ញុំចំពោះនាងនេះ តែងដល់នូវភាពឥតផលរាល់ៗថ្ងៃ ព្រះកាមទេពដែលធ្លាប់តែឈ្លាសវៃក្នុងការបំផ្លាញមានះនៃស្រីមានមានះ តើទ្រង់យាងទៅទីដទៃ ឬក៏សោយទិវង្គតទៅហើយហ្ន៎?' ដូច្នេះជាដើម។

Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ. Ettha kaññāsaddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ.

ព្រោះមិនមានការសម្តែងនូវអត្ថជាទីស្រឡាញ់ ហេតុនេះ វាចាមានពាក្យថា “Kaññe” ជាដើម ទើបឈ្មោះថា គាម្យៈ ព្រោះជាពាក្យរបស់ពួកមិលក្ខៈ (អ្នកស្រែ)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានការកំណត់ថា សព្ទថា Kaññā ប្រើចំពោះក្មេងស្រីអាយុ ១០ ឆ្នាំនោះឡើយ។ ប្រយោគដែលឈ្មោះថា ប្រាសចាកពាក្យដ៏វិសេស គឺប្រាសចាកការសម្តែងនូវអត្ថដ៏វិសេស។

46.

៤៦.

Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;

Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.

ប្រយោគណាមួយ គប្បីជាប្រយោគធ្វើឲ្យយល់បានដោយពិបាក ព្រោះការតភ្ជាប់នៃបទ ប្រយោគនោះ ក៏កវីទាំងឡាយយល់ថាជាប្រយោគឈ្មោះថា គាម្យៈ ដែរ ដូចជា៖ 'yā bhavato piyā' (នាងណាជាទីស្រឡាញ់របស់លោក)។

46. ‘‘Pade’’ccādi. Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. Yathātyudāharati. Bhavato yā kāci vanitā piyā hotīti ekottho. Yabha methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so yābhavā. Tassa yābhavato piyāityapi bhavati.

៤៦. ពាក្យថា “Pade” ជាដើម។ ប្រយោគណាមួយ គប្បីជាប្រយោគធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីយល់ដឹង គឺការដឹងច្បាស់ដ៏អាក្រក់ មិនគួរជាទីស្តាប់ ព្រោះការតភ្ជាប់នៃបទ គឺដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់គ្នានៃបទមុននិងបទក្រោយ ប្រយោគនោះ ក៏ឈ្មោះថា គាម្យៈ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yathā”។ អត្ថម្យ៉ាងគឺ៖ 'ស្ត្រីណាមួយជាទីស្រឡាញ់របស់លោក'។ ម្យ៉ាងទៀត ធាតុថា Yabha ក្នុងអត្ថថា មេថុនធម្ម។ ការសេពមេថុន ឈ្មោះថា Yābha។ បុគ្គលណាមានការសេពមេថុននោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Yābhavā។ របស់បុគ្គលដែលមានការសេពមេថុននោះ ឈ្មោះថា Yābhavato (yā bhavato អាចស្តាប់ច្រឡំជា yābhavato) ដូច្នេះក៏មាន។

46. ‘‘Padasandhāni’’ccādi. Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ. Yathāti udāharati. Bhavato bhavantassa yā kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. Yābhavato methunavantassa piyātipi attho. ‘‘Yabha methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti yābhavā, tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho.

៤៦. ពាក្យថា “Padasandhāni” ជាដើម។ ប្រយោគណាមួយ គប្បីជាប្រយោគធ្វើឲ្យយល់បានដោយពិបាក គឺសម្តែងនូវអត្ថដ៏អាក្រក់មិនសមគួរ ព្រោះការតភ្ជាប់នៃបទ គឺការផ្សំគ្នានៃបទមុននិងបទក្រោយ ប្រយោគនោះ ក៏កវីទាំងអស់យល់ស្រប គឺដឹងថាជាប្រយោគឈ្មោះថា គាម្យៈ គឺប្រឡាក់ដោយគាម្យទោសដូចដែលបានពោលហើយ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yathā”។ សេចក្តីថា៖ 'ស្ត្រីណាមួយជាទីស្រឡាញ់របស់លោក' នេះជាអត្ថដែលកវីប្រាថ្នា។ ប៉ុន្តែ សូម្បីអត្ថថា 'ជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលមានការសេពមេថុន' ក៏មានដែរ។ ព្រោះថា ធាតុថា Yabha ក្នុងអត្ថថា មេថុនធម្ម។ ការសេពមេថុន ឈ្មោះថា Yābha, ការសេពមេថុននោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Yābhavā, កាលបើកាន់យកថា Yābhavato នៃបុគ្គលមានការសេពមេថុននោះ តែងជាពាក្យមិនគួរជាទីស្តាប់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យយល់បានដោយពិបាក។ វិគ្គហៈថា ការយល់ដឹងដ៏អាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុប្បតីតិ ប្រយោគណាធ្វើនូវទុប្បតីតិនោះ ឈ្មោះថា ទុប្បតីតិករៈ។

47.

៤៧.

Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati;

Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ត្រង់កន្លែងដែលបានកំណត់ទុក ការកាត់បទ ឈ្មោះថា យតិ (ការឈប់សម្រាកសំឡេង) ប្រយោគណាប្រាសចាកយតិនោះ ប្រយោគនោះ ព្រះអាចារ្យហៅថា យតិហីនៈ (ខ្វះយតិ) ចំណែកឯយតិនោះសោត...

47. ‘‘Vuttesvi’’ccādi. Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. Tāya [Pg.83] yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ, taṃ yatihīnanti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo yati, sā hīnā etthā’’ti katvā. Panāti visese, sā yati panāti sambandho.

៤៧. ពាក្យថា “Vuttesvi” ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ មានអនុដ្ឋុភៈជាដើម ដែលបានសម្តែងទុកក្នុងក្បួនឆន្ទៈ ត្រង់កន្លែងដែលបានកំណត់ទុក គឺកន្លែងដែលក្បួនឆន្ទវិចិតិសម្តែងថា 'យតិត្រង់នេះ' ការកាត់ គឺការដាច់ ការចែក ការពោលតាមនៃបទទាំងឡាយដែលមានវិភត្តិសិ (ស្យាទ្យន្តៈ) ណា តែងត្រូវបានបញ្ញត្តិថាជា យតិ។ ប្រយោគណាប្រាសចាក គឺខ្វះខាត ឬផ្ទុយនឹងយតិនោះ ប្រយោគនោះ ឈ្មោះថា យតិហីនៈ ដោយធ្វើវិគ្គហៈថា 'ការឈប់សម្រាក ឈ្មោះថា យតិ, យតិនោះសូន្យក្នុងប្រយោគនេះ ហេតុនោះ ប្រយោគនេះឈ្មោះថា យតិហីនៈ'។ ពាក្យថា Pana ក្នុងន័យវិសេស សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ចំណែកឯយតិនោះសោត...

47. ‘‘Vuttesva’’ccādi. Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, taṃ vākyaṃ yatihīnanti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ.

៤៧. ពាក្យថា “Vuttesva” ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ មានអនុដ្ឋុភៈជាដើម ដែលបានសម្តែងទុកក្នុងក្បួនឆន្ទៈ ត្រង់កន្លែងដែលបានកំណត់ទុក គឺកន្លែងដែលសម្តែងថា 'យតិត្រង់នេះ' ការកាត់បទ គឺការដាច់នៃបទទាំងឡាយមានវិភត្តិសិ (ស្យាទ្យន្តៈ) និងវិភត្តិភិ (ត្យាទ្យន្តៈ) ជាដើម ឈ្មោះថា យតិ។ ប្រយោគណាប្រាសចាកយតិនោះ គឺខ្វះខាតការកាត់តួអក្សរត្រង់កន្លែងដែលប្រាថ្នា ប្រយោគនោះ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយហៅថា យតិហីនៈ គឺប្រឡាក់ដោយយតិហីនទោស។

48.

៤៨.

Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato;

Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci.

យតិនោះ តែងមានក្នុងទីបំផុតនៃបាទគាថាទាំងពួង និងជាពិសេសក្នុងពាក់កណ្តាលនៃគាថាដែលបានពោលហើយ និងជួនកាលសូម្បីក្នុងកណ្តាលនៃបទដែលមានតួអក្សរច្រើននៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ។

48. ‘‘Yati’’ccādi. Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘pubba’’iccādi. Katthaci kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca pubbāpare. Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi.

៤៨. ពាក្យថា “Yati” ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbattha pādante គឺក្នុងទីបំផុត គឺទីបញ្ចប់នៃបាទគាថាទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាចំណែកទី ៤ ទាំងពួង។ ពាក្យថា Visesato គឺដោយឡែក គឺដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Vuttaḍḍhe ca គឺក្នុងពាក់កណ្តាលនៃគាថាដែលបានពោលហើយ ដែលរាប់ថាជាបាទពីរ និងក្នុងទីបញ្ចប់នៃពាក់កណ្តាលនោះ នេះជាអធិប្បាយ។ បញ្ចូលពាក្យថា “Siyā” (គប្បីមាន) មកបំពេញសេចក្តី។ សួរថា៖ ព្រោះពាក្យថា “Padacchedo” (ការកាត់បទ) ត្រូវបានពោលហើយ យតិនោះមិនមានក្នុងកណ្តាលបទទេឬ? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “Pubba” ជាដើម។ ពាក្យថា Katthaci គឺក្នុងកន្លែងខ្លះ មិនមែនគ្រប់កន្លែងឡើយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សូម្បីក្នុងកណ្តាលនៃបទដែលមានតួអក្សរច្រើននៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ក៏មានយតិដែរ។ បទដែលមាននៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ឈ្មោះថា បុព្វាបរៈ។ តួអក្សរច្រើន ឈ្មោះថា អនេកវណ្ណៈ។ បទណាមានតួអក្សរច្រើននៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ បទនោះឈ្មោះថា បុព្វាបរានេកវណ្ណៈ។ បទនោះផង ជាបទផង ឈ្មោះថា បុព្វាបរានេកវណ្ណបទ សូម្បីក្នុងកណ្តាលនៃបទនោះ។

48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘yati’’ccādinā. Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe [Pg.84] ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti.

៤៨. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវវិស័យទាំងអស់ដែលបានក្នុងយតិ ដោយពាក្យថា “Yati” ជាដើម។ ចំណែកឯយតិនោះសោត តែងមានក្នុងទីបំផុតនៃបាទគាថាទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាចំណែកទី ៤ ទាំងពួង និងជាពិសេស គឺដោយការកំណត់ ក្នុងពាក់កណ្តាលនៃគាថាដែលបានពោលហើយ ដែលរាប់ថាជាបាទពីរ និងក្នុងទីបញ្ចប់នៃពាក់កណ្តាលនោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ សូម្បីក្នុងកណ្តាលនៃបទដែលមានតួអក្សរច្រើននៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ គឺក្នុងកណ្តាលនៃបទទាំងឡាយដែលប្រកបដោយតួអក្សរច្រើនដែលមាននៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ក៏គប្បីមាន។ ដើម្បីដោះស្រាយសេចក្តីសង្ស័យថា ព្រោះការកាត់បទ ឈ្មោះថា “យតិ” យតិនោះមិនមានក្នុងកណ្តាលបទឡើយ ព្រះអាចារ្យទើបពោលថា “Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe”។ ក្នុងទីនេះ ទីបំផុតនៃបាទ ពាក់កណ្តាលនៃគាថា និងកណ្តាលនៃបទ ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃយតិ។ យតិដែលបានក្នុងកណ្តាលបទនោះឯង តែងមានក្នុងកន្លែងខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងកណ្តាលនៃបទដែលមានពីរអក្សរ ឬបីអក្សរ មិនមានឡើយ។

Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā –

ក្នុងយតិនោះ មានឧទាហរណ៍ និងបច្ចុទាហរណ៍ ដូចតទៅនេះ៖

49.

៤៩.

Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;

Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo.

ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំដោយសិរសា ចំពោះព្រះតថាគតអង្គនោះ ដែលមានពណ៌ដូចជាមាសទុំ ព្រះអង្គហាក់ដូចជាស្រោចស្រពទិសទាំងពួង ដោយទឹកមាស។

49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe, taṃ tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. Cāmīkarasaddo cettha caturakkharo. Tattha cāmīiti pubbabhāgo, karaiti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñcaityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ.

៤៩. ពាក្យថា ឧទាហរណ៍ បានដល់ ឧទាហរណ៍ដែលលោកលើកឡើងមកបង្ហាញ។ ឧទាហរណ៍ដែលផ្ទុយគ្នា ហៅថា បច្ចុទាហរណ៍។ ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំដោយសិរសា ចំពោះព្រះតថាគតអង្គនោះ ដែលមានពណ៌ដូចជាមាសទុំ។ ព្រះតថាគតនោះ ដូចម្តេច? ព្រះតថាគតអង្គណា ហាក់ដូចជាស្រោចស្រពទិសទាំងពួង គឺទិសទាំងដប់ទាំងអស់ ដោយទឹកមាស ព្រោះតែព្រះអង្គមានពណ៌ដូចជាមាសទុំ ខ្ញុំយល់ថា ហាក់ដូចជាស្រោចស្រព (ដោយទឹកមាស) ដូច្នេះ នេះជាសេចក្តីរំពឹងដល់ព្រះតថាគតអង្គនោះ។ ក្នុងគាថានេះ យតិកំណត់យកនៅចុងបាទខាងដើម និងពាក់កណ្តាលបាទដែលពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ចាមីករ ក្នុងគាថានេះ មាន ៤ អក្សរ។ ក្នុងពាក្យនោះ ផ្នែកខាងដើមគឺ ចាមី ផ្នែកខាងចុងគឺ ករ។ ក្នុងទីនេះ យតិស្ថិតនៅកណ្តាលបទដែលមានអក្សរច្រើនទាំងខាងដើមនិងខាងចុង។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា សិញ្ចតិ នេះ ព្រោះមិនមានសភាពជាកណ្តាលបទដែលមានអក្សរច្រើនទាំងខាងដើមនិងខាងចុង យតិត្រង់ពាក្យថា សិញ្ច នេះ ទើបឈ្មោះថាខូច (យតិភង្គ)។ នេះជាបច្ចុទាហរណ៍។

49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā tasmiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. ‘‘Taṃ name’’ccādi. Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe, ivasaddo vitakke. Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi karaiti akkharadvayenānūnattā [Pg.85] padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi tiiti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho.

៤៩. ក្នុងយតិនោះ ព្រោះយតិនៅចុងបាទ និងពាក់កណ្តាលបាទដែលពោលហើយ ជារបស់ច្បាស់លាស់ ឧទាហរណ៍ និងបច្ចុទាហរណ៍ នៃយតិក្នុងកណ្តាលបទនោះ គឺឧទាហរណ៍ដែលប្រាថ្នា និងឧទាហរណ៍ដែលផ្ទុយគ្នា ដូចជាពាក្យថា “តំ នមេ” ជាដើម។ ព្រះតថាគតអង្គណា ហាក់ដូចជាស្រោចស្រពទិសទាំងពួង ដោយទឹកមាស គឺដោយខ្សែទឹកមាស ខ្ញុំយល់ថា ហាក់ដូចជាស្រោចស្រព ម៉្យាងទៀត ឥវសព្ទ ប្រើក្នុងន័យត្រិះរិះ (វិតក្កៈ)។ ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំដោយសិរសា ចំពោះព្រះតថាគតអង្គនោះ ដែលមានពណ៌ដូចជាមាសទុំ គឺមានពណ៌សម្បុរដូចជាពណ៌មាស។ ក្នុងទីនេះ ត្រង់ពាក្យថា “ចាមីករវណ្ណំ” ព្រោះយតិស្ថិតនៅកន្លងហួសអក្សរពីរគឺ ចាមី ហើយសូម្បីតែខាងចុង ក៏មិនថយចុះជាងអក្សរពីរគឺ ករ ដែរ ភាពជាអក្សរច្រើននៃអក្សរខាងដើមនិងខាងចុងនៃបទដែលដាច់ចេញពីគ្នា ដូច្នេះ ទើបជាឧទាហរណ៍ដែលប្រាថ្នា។ ចំណែកក្នុងបទថា សិញ្ចតិ សូម្បីតែយតិប្រាកដដោយកន្លងហួសអក្សរពីរគឺ សិញ្ច ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងផ្នែកខាងចុងគឺ តិ មានតែអក្សរតែមួយ ព្រោះមិនមានអក្សរច្រើន ទើបជាបច្ចុទាហរណ៍។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាអក្សរច្រើន គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃបទប៉ុណ្ណោះ។ វិគ្គហៈថា ចាមីករស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ យស្ស សោ (ព្រះអង្គណា មានពណ៌ដូចជាពណ៌នៃមាសទុំ ព្រះអង្គនោះ ឈ្មោះថា ចាមីករវណ្ណៈ)។

50.

៥០.

Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;

Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va.

កាលបើមានការលុបវិភត្តិ ស្រៈក្នុងសន្ធិ តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុងនៃបទដើម។ ផ្ទុយទៅវិញ កាលបើមិនមានការលុបវិភត្តិទេ ស្រៈក្នុងសន្ធិនោះ តែងមានសភាពផ្សេងពីនោះ (គឺដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង)។ ក្នុងយតិនោះ យាទេសៈជាដើម (ការផ្លាស់ប្តូរទៅជាយការៈជាដើម) តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុងដែរ។

50. ‘‘Saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, aññathā aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo yakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti. Katayādesādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo.

៥០. ពាក្យថា “សរោ” ជាដើម។ កាលបើមានការលុបវិភត្តិ កាលបើធ្វើសន្ធិគឺសំហិតាហើយ ស្រៈដែលជាខាងដើមនៃបទចុង តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុង គឺស្រៈដែលជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើម សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែមិនមានភាពជាអក្សរច្រើនក៏ដោយ ក៏មិនមានការខូចខាត (យតិភង្គ) ដោយយតិដែលកំណត់អំពីស្រៈនោះឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ កាលបើមិនមានការលុបវិភត្តិទេ កាលបើធ្វើសំហិតាហើយ ប្រសិនបើស្រៈជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើម តែងមានសភាពផ្សេងពីនោះ គឺមានសភាពដោយប្រការដទៃ គឺមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង នេះជាអត្ថន័យ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមានការខូចខាតឡើយ ដោយយតិដែលធ្វើវៀរចាកបទនោះជាមួយនឹងវិភត្តិ។ ក្នុងយតិនោះ យាទេសៈជាដើម គឺការផ្លាស់ប្តូរទៅជាយការៈជាដើម ដែលគប្បីធ្វើដល់ឥវណ្ណៈជាដើម តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមានការខូចខាតឡើយ ដោយយតិដែលធ្វើវៀរចាកព្យញ្ជនៈដែលប្រកបដោយយាទេសៈជាដើមដែលធ្វើហើយនោះ។

50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti, aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. Tattha yatiyaṃ yādesādi [Pg.86] ivaṇṇādīnaṃ kattabbayakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ.

៥០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមានយតិភង្គ សូម្បីតែមានសភាពផ្ទុយនឹងអ្វីដែលបានពោលខាងក្រោម ក៏លោកពោលពាក្យថា “សរោ” ជាដើម។ កាលបើមានការលុបវិភត្តិក្នុងសន្ធិ ស្រៈក្នុងសន្ធិ តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុង គឺដូចជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើម ផ្ទុយទៅវិញ កាលបើមិនមានការលុបវិភត្តិទេ កាលបើធ្វើសំហិតាហើយ តែងមានសភាពផ្សេងពីនោះ គឺស្រៈដែលជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើម តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង។ ក្នុងយតិនោះ យាទេសៈជាដើម គឺការផ្លាស់ប្តូរទៅជាយការៈជាដើម ដែលគប្បីធ្វើដល់ឥវណ្ណៈជាដើម តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែកន្លងហួសស្រៈដែលមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុងក៏ដោយ ឬអាស្រ័យស្រៈដែលមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុងហើយមិនកន្លងហួសស្រៈនោះក៏ដោយ ឬកន្លងហួសយាទេសៈជាដើមដែលមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុងក៏ដោយ កាលបើយតិដែលលោកប្រើប្រាស់ហើយ សូម្បីតែមិនមានភាពជាអក្សរច្រើនក៏ដោយ ក៏មិនមានយតិភង្គឡើយ។ ឃ្លាថា បុព្វស្ស អន្តោ (ចំណែកខាងចុងនៃបទដើម) ផង ឃ្លាថា យោ ច សោ អាទេសោ ច, សោ អាទិ យស្ស មការាទិនោ (ការផ្លាស់ប្តូរណា ការផ្លាស់ប្តូរនោះផង ការផ្លាស់ប្តូរនោះជាខាងដើមនៃអក្សរមានមការៈជាដើមណា) ផង ឃ្លាថា បរស្ស អាទិ (ខាងដើមនៃបទចុង) ផង នេះជាវាក្យៈ។

51.

៥១.

Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā;

Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.

ចសព្ទជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងបទដើមជានិច្ច តែងមានសភាពដូចជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើមប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯ បាសព្ទជាដើម (ឧបសគ្គមាន ប ជាដើម) ដែលមានការទាក់ទងជានិច្ចនឹងបទចុង តែងមានសភាពដូចជាចំណែកខាងដើមនៃបទចុង ដោយបទចុងនោះឯង។

51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī cakārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. Parena parapadena niccasambandhā satatayogino, tusaddo aṭṭhānappayutto, pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo.

៥១. ចសព្ទជាដើម គឺនិបាតមានចការៈជាដើម ដែលអាស្រ័យ គឺផ្អែកលើបទដើមជានិច្ច គឺមិនដាច់ តែងមានសភាពដូចជាចំណែកខាងចុង គឺអវយវៈខាងចុងនៃបទដើម សេចក្តីអធិប្បាយថា គប្បីធ្វើបទទាំងនោះឱ្យនៅខាងចុងហើយធ្វើយតិ។ ចំណែកឯ បាសព្ទជាដើម ដែលមានការទាក់ទងជានិច្ច គឺការប្រកបជានិច្ចជាមួយនឹងបទចុង (ពាក្យថា តុ ប្រើក្នុងន័យប្លែកគ្នា) តែងមានសភាពដូចជាចំណែកខាងដើម គឺអវយវៈខាងដើមនៃបទចុង សេចក្តីអធិប្បាយថា គប្បីវៀរបទនោះហើយធ្វើយតិនៅចុងបទដើម។

51. ‘‘Cādi’’ccādi. Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī cakārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti, parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pādiupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti. Cādayo āgamma te bahi katvāpi pādayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho.

៥១. ពាក្យថា “ចាទិ” ជាដើម។ ចសព្ទជាដើម គឺនិបាតមានចការៈជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងបទដើម គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងបទដើមជានិច្ច តែងមានសភាពដូចជាចំណែកខាងចុង គឺអវយវៈខាងចុងនៃបទដើមប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯ បាសព្ទជាដើម គឺឧបសគ្គមានបាជាដើម ដែលមានការទាក់ទងជានិច្ច គឺការប្រកបមិនដាច់ជាមួយនឹងបទចុង តែងមានសភាពដូចជាចំណែកខាងដើម គឺអវយវៈខាងដើមនៃបទចុង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ការឈប់ (វិរាមៈ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យចសព្ទជាដើមហើយធ្វើបទទាំងនោះឱ្យនៅខាងក្រៅក្តី ឬអាស្រ័យបាសព្ទជាដើមហើយធ្វើបទទាំងនោះឱ្យនៅខាងក្នុងក្តី ឈ្មោះថា យតិភង្គ។ វិគ្គហៈថា ចោ អាទិ យេសំ តេ (បទទាំងឡាយណា មានចការៈជាដើម បទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ចាទិ) ផង, បុព្វបទំ សិតា (បទទាំងឡាយណា អាស្រ័យនូវបទដើម បទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បុព្វបទស្សិតៈ) ផង, បោ អាទិ យេសំ តេ (បទទាំងឡាយណា មានបការៈជាដើម បទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បាទិ) ផង, និច្ចំ សម្ពន្ធា (បទទាំងឡាយណា មានការទាក់ទងជានិច្ច បទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា និច្ចសម្ពន្ធៈ) ផង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះភាពជាតគ្គុណសំវិញ្ញាណ ទើបមានការកាន់យកនូវចការៈ និងបការៈជាដើមផងដែរ។

Sabbatthodāharaṇāni yathā

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីទាំងពួង ដូចតទៅនេះ៖

52.

៥២.

Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ;

Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati.

ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំដោយសិរសា ចំពោះព្រះតថាគតអង្គនោះ ដែលកន្លងហួសនូវការប្រៀបធៀបទាំងពួង ព្រះអង្គដែលដល់នូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងលោក ដែលមិនមានការប្រៀបធៀបណាមួយសមគួរឡើយ។

53.

៥៣.

Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ;

Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.

ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំជានិច្ច ចំពោះព្រះមុនិន្ទ្រអង្គនោះ ដែលមានព្រះប្រាជ្ញាញាណរកទីបំផុតគ្មាន ជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមបំផុត ព្រះអង្គដែលមានព្រះបញ្ញា និងព្រះមេត្តាផ្សព្វផ្សាយទៅ រកដែនកំណត់គ្មាន។

52-53. Sabbatthāti [Pg.87] pubbantasadisādīsu. ‘‘Nameta’’ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭhaakāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati. Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ savibhattiyā akāro parapadādi ukāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya pattaiccatra pādantayati. Tathā vandāmyanantaiccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti myasaddaṃ vajjetvā vandāiccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ cādīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti casaddato yati, aparapadasambandhā pādayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha nisaddaṃ vihāya tato ādimhi yati.

៥២-៥៣. ពាក្យថា សព្វត្ថ បានដល់ ក្នុងស្រៈដែលមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុងជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងពីរមានពាក្យថា “នមេ តំ” ជាដើមនេះ សេចក្តីនៃបទគឺច្បាស់ហើយ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយមានថា ព្រោះព្រះអង្គដល់នូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងលោក ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កន្លងហួសនូវការប្រៀបធៀបទាំងពួង, ព្រោះព្រះបញ្ញានិងព្រះមេត្តាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោកហាក់ដូចជាមិនដាច់ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានព្រះប្រាជ្ញាញាណរកទីបំផុតគ្មាន និងជាបុគ្គលដ៏ឧត្តម។ ក្នុងទីនេះ ត្រង់ពាក្យថា “សព្វា ឧបមា” កាលបើធ្វើសមាស លុបវិភត្តិ និងធ្វើសំហិតាហើយ ឧការៈដែលជាខាងដើមនៃបទចុង តែងមានសភាពដូចជាអការៈដែលស្ថិតនៅត្រង់ពក្ការៈជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើម ហេតុនោះ ទើបមានបាទន្តយតិត្រង់ពាក្យថា សព្វោ។ ត្រង់ពាក្យថា បត្តស្សោបមា ក្នុងទីនេះ យាទេសៈមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង កាលបើមិនមានការលុបវិភត្តិ កាលបើធ្វើសំហិតាហើយ អការៈដែលប្រកបដោយវិភត្តិ តែងមានសភាពដូចជាឧការៈដែលជាខាងដើមនៃបទចុង ហេតុនោះ ទើបវៀរចាកវិភត្តិដែលប្រាកដនោះ ហើយមានបាទន្តយតិត្រង់ពាក្យថា បត្ត។ ដូចគ្នានោះដែរ ត្រង់ពាក្យថា វន្ទាម្យនន្ត ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកធ្វើឱ្យយាទេសៈមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង ហេតុនោះ ទើបវៀរចាកម្យសព្ទ ហើយមានបាទន្តយតិត្រង់ពាក្យថា វន្ទា។ ព្រោះលោកពោលថា ចសព្ទជាដើមដែលអាស្រ័យនឹងបទដើម មានសភាពដូចជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើម ហេតុនោះ ទើបមានយតិអំពីចសព្ទត្រង់ពាក្យថា មេត្តា ច, ព្រោះបាសព្ទជាដើមដែលមានការទាក់ទងនឹងបទដទៃ (បទចុង) តែងមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា និស្សីមា នេះ ទើបវៀរចាកនិសព្ទ ហើយមានយតិនៅខាងដើមនៃបទនោះ។

52-53. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. ‘‘Name ta’’miccādi, lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi. Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃ [Pg.88] vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ.

៥២-៥៣. ឧទាហរណ៍ ៥ ក្នុងស្រៈដែលមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុងជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយក្នុងទីទាំងពួង ដូចជាពាក្យថា “នមេ តំ” ជាដើម។ ការប្រៀបធៀបនៃព្រះពុទ្ធអង្គណា ដែលដល់នូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងលោក មិនសមគួរឡើយ គឺមិនសមគួរឡើយ ព្រោះព្រះអង្គស្ថិតនៅកន្លងហួសនូវអត្ថនៃបទទាំងពួង។ ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំ គឺក្រាបថ្វាយបង្គំដោយសិរសា ចំពោះព្រះតថាគតអង្គនោះ ដែលកន្លងហួសនូវការប្រៀបធៀបទាំងពួង។ ត្រង់ពាក្យថា សព្វោ នេះ ព្រោះឱការៈមានសភាពដូចជាស្រៈខាងចុងនៃបទដើម នេះជាឧទាហរណ៍នៃយតិដែលនៅបន្ទាប់ពីឱការៈនោះផង និងយតិដែលស្ថិតនៅដោយមិនកន្លងហួសអក្សរដែលមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង គឺត្រង់ពាក្យថា ស្សោបមា នោះផង។

‘‘Muninde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, yādesassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. Mettācanissīmāti ettha cādīnaṃ pubbapadantasadisattāca pādīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘cā’’ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati.

ពាក្យថា “មុនិន្ទំ” ជាដើម។ ព្រះបញ្ញានិងព្រះមេត្តារបស់ព្រះសម្ពុទ្ធអង្គណា រកដែនកំណត់គ្មាន គឺមិនមានព្រំដែន ព្រោះធ្វើនូវសត្វរកទីបំផុតគ្មាន និងធម៌ដែលគប្បីដឹងរកទីបំផុតគ្មានឱ្យជាអារម្មណ៍ តែងផ្សព្វផ្សាយទៅក្រៃលែង។ ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំជានិច្ច ចំពោះព្រះមុនិន្ទ្រអង្គនោះ ដែលមានព្រះប្រាជ្ញាញាណរកទីបំផុតគ្មាន គឺព្រះអង្គប្រកបដោយព្រះបញ្ញារកទីបំផុតគ្មាន ដោយវោហារថាជាអារម្មណ៍ក្នុងធម៌ជាអារម្មណ៍ ព្រោះធម៌ដែលគប្បីដឹងរកទីបំផុតគ្មាន សូម្បីតែក្នុងការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃសង្ខារក៏ដោយ ព្រះអង្គជាបុគ្គលដ៏ឧត្តម គឺដ៏ប្រសើរ ព្រោះហេតុនោះឯង។ ព្រោះយាទេសៈមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុង យតិតែងមានដោយមិនអាស្រ័យនឹងតសព្ទនោះឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា មេត្តាចនិស្សីមា នេះ ព្រោះចសព្ទជាដើមមានសភាពដូចជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើមផង និងបាសព្ទជាដើមមានសភាពដូចជាស្រៈខាងដើមនៃបទចុងផង យតិតែងមានសូម្បីតែត្រង់ពាក្យថា “ចា” និង “នី” ទាំងនេះ។

Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā

បច្ចុទាហរណ៍ក្នុងចសព្ទជាដើម និងបាសព្ទជាដើម ដូចតទៅនេះ៖

54.

៥៤.

Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;

Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ.

ព្រះមេត្តាដ៏ធំធេង និងព្រះបញ្ញាដ៏ធំធេង មានការរីកចម្រើនដ៏ឧត្តមក្នុងព្រះជិនស្រីអង្គណា ខ្ញុំសូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះជិនស្រីអង្គនោះ ដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ ជាទីតាំងនៃគុណដ៏ប្រសើរ។

54. ‘‘Mahā’’iccādi. Yatthāti yasmiṃ jine. Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ.

៥៤. ពាក្យថា “មហា” ជាដើម។ ពាក្យថា យត្ថ បានដល់ ក្នុងព្រះជិនស្រីអង្គណា។ ពាក្យថា បរមោទយា បានដល់ ការរីកចម្រើនដ៏ក្រៃលែង មានមហាមេត្តាជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ជាទីតាំងនៃគុណដ៏ប្រសើរ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ដ៏ប្រសើរ គឺដ៏ឧត្តម នេះជាសេចក្តីទាក់ទងនឹងព្រះជិនស្រីអង្គនោះ។ ក្នុងទីនេះ យតិដែលធ្វើចការៈដែលអាស្រ័យនឹងបទដើមឱ្យជាចំណែកខាងដើមនៃបទចុងក្តី យតិដែលធ្វើបការៈដែលមានការទាក់ទងនឹងបទចុងឱ្យជាចំណែកខាងចុងនៃបទដើមក្តី តែងខុស (យតិភង្គ) ហេតុនោះ ទើបជាបច្ចុទាហរណ៍ក្នុងទីទាំងពីរ។

54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. ‘‘Mahāmetti’’ccādi. Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ.

៥៤. បច្ចុទាហរណ៍ក្នុងចសព្ទជាដើម និងបាសព្ទជាដើម ដែលជាវិស័យ ដូចជាពាក្យថា “មហាមេត្តិ” ជាដើម។ ក្នុងព្រះជិនស្រីអង្គណា ព្រះមហាមេត្តាផង ព្រះមហាបញ្ញាផង ទាំងឡាយនេះ តែងមានការរីកចម្រើនដ៏ក្រៃលែង។ ខ្ញុំសូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះជិនស្រីអង្គនោះ ដែលជាទីកើតឡើងនៃគុណដ៏ឧត្តម ជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ គឺដ៏ឧត្តម ព្រោះហេតុនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះយតិប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើចការៈឱ្យជាខាងដើមនៃបទចុង និងធ្វើបការៈឱ្យជាខាងចុងនៃបទដើម ហេតុនោះ ពាក្យទាំងពីរគឺ “ច យត្ថ” និង “តំ បា” នេះ ក៏ជាបច្ចុទាហរណ៍។

55.

៥៥.

Padatthakkamato [Pg.89] muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā;

Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.

ទោសដែលរួចផុតចាកលំដាប់នៃអត្ថនៃបទ ឈ្មោះថា វចនក្កមច្ចុត្តៈ (ការធ្លាក់ចុះចាកលំដាប់នៃពាក្យ) នេះ ដូចជា៖ សូមលោកម្ចាស់ប្រទានស្រែ ឬភូមិ ឬក៏ប្រទេសដ៏ល្អដល់ខ្ញុំ។

55. ‘‘Pada’’iccādi. Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti.

៥៥. ពាក្យថា “បទ” ជាដើម។ ទោសដែលរួចផុត គឺធ្លាក់ចុះចាកលំដាប់នៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយ លោកកំណត់ថាជា វចនក្កមច្ចុត្តៈ នេះ។ លំដាប់នៃការសុំមានពាក្យថា ខេត្តំ វា ជាដើមនេះ មិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ តែងញ៉ាំងភាពជាបុគ្គលមិនឈ្លាសវៃរបស់អ្នកនិយាយឱ្យប្រាកដឡើង។ ព្រោះថា បុគ្គលណា សូម្បីតែស្រែក៏មិនប្រាថ្នានឹងប្រទានឱ្យផង តើបុគ្គលនោះនឹងប្រទានភូមិជាដើមដូចម្តេចបាន?

55. ‘‘Padatthi’’ccādi. Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha khettamiccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni.

៥៥. ពាក្យថា “Padatthi” ជាដើម។ របៀបនៃសេចក្តីនៃបទ និងរបៀបនៃបទទាំងឡាយ ដែលរួចផុត គឺធ្លាក់ចុះហើយ វាក្យៈ (ល្បះ) នេះ ឈ្មោះថា កមច្ចុត្តៈ (ឃ្លាតលំដាប់)។ លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “yathi” ជាដើម។ សូមលោកប្រគល់ស្រែដ៏ល្អ ឬភូមិ ឬតំបន់ ឬជនបទ ដល់ខ្ញុំ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នោះ លំដាប់នៃការសូមមានស្រែជាដើម មិនសម្តែងនូវលំដាប់សេចក្តីនៃបទដ៏សមគួរឡើយ វៀរលែងតែភាពមិនឈ្លាសវៃរបស់អ្នកនិយាយ ព្រោះថា បុគ្គលកាលមិនប្រាថ្នានឹងប្រគល់សូម្បីតែស្រែ តើនឹងប្រគល់ភូមិ និគម និងជនបទជាដើមដូចម្តេចបាន ហេតុនោះ ទើបជាការបាត់បង់លំដាប់ (កមហានិ)។

56.

៥៦.

Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;

Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane.

វាក្យៈណាដែលកន្លងហួសនូវសេចក្តីក្នុងលោក វាក្យៈនោះ លោកដឹងថាជា អតិវុត្តៈ (ពោលហួសហេតុ) ដូចជា៖ លំហមេឃចង្អៀតពេកណាស់ ក្នុងការរីកធំឡើងនៃដោះរបស់នាងនេះ។

56. ‘‘Loki’’ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyatthamabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. Yathetyādinā udāharati. Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ.

៥៦. ពាក្យថា “Loki” ជាដើម។ អ្វីដែលដឹងគ្នាក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិយៈ, សេចក្តីដែលត្រូវពោលជាលោកិយៈនោះ វាក្យៈណាដែលកន្លងហួស គឺមិនប្រព្រឹត្តទៅតាម វាក្យៈនោះ លោកកំណត់ថា អតិវុត្តៈ។ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yatha” ជាដើម។ ក្នុងការរីកធំឡើង គឺការផ្សាយចេញនៃដោះទាំងឡាយរបស់ស្ត្រីនេះ លំហមេឃគឺអាកាស ចង្អៀតខ្លាំងណាស់ គឺតូចចង្អៀតពេកក្រៃលែង។

56. ‘‘Lokiyatthi’’ccādi. Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti [Pg.90] pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ.

៥៦. ពាក្យថា “Lokiyatthi” ជាដើម។ វាក្យៈដែលកន្លងហួសនូវសេចក្តីក្នុងលោក ពោលគឺសេចក្តីដែលត្រូវពោលដ៏ប្រាកដក្នុងលោក ដោយកន្លងហួសតាមអាការៈនៃការនិយាយ ឈ្មោះថា អតិវុត្តៈ។ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ថា “yathi” ជាដើម។ ក្នុងការរីកធំឡើងនៃដោះរបស់នាងនេះ លំហមេឃចង្អៀតខ្លាំងណាស់ គឺគ្មានចន្លោះឡើយ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ព្រោះតែចង់ពោលនូវភាពធំធេងនៃដោះទាំងឡាយ សូម្បីតែអាកាសដែលប្រាកដក្នុងលោកថាធំធេង ក៏នៅតែត្រូវកន្លងហួសទៅទៀត ហេតុនោះ វាក្យៈនេះទើបប្រឡាក់ដោយទោសគឺអតិវុត្តៈ។

57.

៥៧.

Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;

Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.

វាក្យៈណាដែលប្រាសចាកសេចក្តីជាក្រុម (សមុទាយត្ថៈ) វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា អបេតត្ថកៈ (ប្រាសចាកសេចក្តី) ដូចជា៖ កូនរបស់មេគោ គឺគោបម្រើការងារ ស៊ីស្មៅ ផឹកទឹក។

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ, vinā padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati.

៥៧. ពាក្យថា “Samudāyi” ជាដើម។ សេចក្តីនៃសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) គឺសេចក្តីដែលត្រូវពោលនៃវាក្យៈដែលតភ្ជាប់បទតាមប្រធានបទ ដែលជាចំណែកតូចនិងចំណែកធំ មានលក្ខណៈពិសេសទាក់ទងនឹងកិរិយានិងការកៈ ជាសេចក្តីប្រើប្រាស់ក្នុងវោហារ, វាក្យៈណាដែលប្រាសចាក គឺលះបង់ គឺសូន្យចាកសមុទាយត្ថៈនោះ ដោយវៀរលែងតែម៉ាត់ៗនៃសេចក្តីរបស់បទ ព្រោះថាមិនមានការប្រែប្រួលក្នុងទីណាឡើយ វាក្យៈបែបនេះ លោកកំណត់ថា អបេតត្ថកៈ។ ព្រោះថា សមុទាយត្ថៈ (សេចក្តីរួម) មិនអាចមានបានឡើយ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “gāviputto” ជាដើម។

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma. Yathiccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti.

៥៧. ពាក្យថា “Samudāyi” ជាដើម។ វាក្យៈដែលប្រាសចាក គឺលះបង់ចាកសមុទាយត្ថៈ (សេចក្តីរួម) ពោលគឺសេចក្តីដ៏សមគួរដល់វោហារ ព្រោះជាបទដែលទាក់ទងគ្នានៃប្រជុំបទដែលហៅថា វាក្យៈ ដែលប្រកបដោយទំនាក់ទំនងនៃកិរិយានិងការកៈ និងគុណនាមនិងនាមរងគ្រោះ ឬមួយថា ព្រោះតែសេចក្តីត្រឹមតែជាចំណែករង (អវយវត្ថៈ) អាចរកបានក្នុងទីទាំងពួង វាក្យៈនោះទើបសូន្យចាកសមុទាយត្ថៈ វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា អបេតត្ថកៈ។ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yatha” ជាដើមថា “gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī” (កូនរបស់មេគោ គឺគោបម្រើការងារ ជាគោឧសភ ស៊ីស្មៅ ផឹកទឹក)។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ក្រៅពីសេចក្តីត្រឹមតែជាចំណែករងហើយ មិនមានសេចក្តីពិសេសណាមួយដែលដឹងបានដោយសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) ឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ប្រាសចាកសមុទាយត្ថៈ។

58.

៥៨.

Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;

Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.

ភាពគ្រើមក្នុងពាក្យផ្សំមានក្នុងវាក្យៈណា វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា ពន្ធផរុសៈ (ពាក្យផ្សំគ្រើម) ដូចជា៖ បង្គោលទាំងឡាយដ៏រឹងរូសត្រូវបានបំផ្លាញអស់ហើយ ពូជដែលព្រោះចុះក្នុងស្រែ រមែងហុចផលយ៉ាងច្រើន។

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. [Pg.91] Kharāiccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato, tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ alamaccantaṃ phalati nipphajjati. vākyadoso.

៥៨. ពាក្យថា “Bandhe” ជាដើម។ ឃ្លាមានពាក្យថា “Kharā” ជាដើម ឈ្មោះថា ពន្ធផរុសៈ ព្រោះគ្មានភាពពីរោះគួរជាទីស្តាប់, ព្រោះហេតុតែបង្គោលទាំងឡាយដ៏រឹងរូស គឺគល់ឈើជាដើម វិនាសទៅហើយ ហេតុនោះ ពូជដែលព្រោះចុះក្នុងស្រែ រមែងហុចផល គឺសម្រេចផលយ៉ាងក្រៃលែង។ នេះជាទោសនៃវាក្យៈ។

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati, taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti. Yathāti udāharati. Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti, tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati.

៥៨. ពាក្យថា “Bandhe” ជាដើម។ ភាពគ្រើម គឺសភាពគ្រើមព្រោះគ្មានភាពស្រួលត្រចៀក ក្នុងពាក្យផ្សំ គឺតួនៃពាក្យផ្សំ មានក្នុងវាក្យៈណា វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា ពន្ធផរុសៈ។ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yatha”។ ព្រោះហេតុតែបង្គោលទាំងឡាយដ៏រឹងរូស គឺគល់ឈើជាដើម វិនាសទៅហើយ ហេតុនោះ គ្រាប់ពូជដែលព្រោះចុះក្នុងស្រែ រមែងហុចផល គឺសម្រេចផលយ៉ាងក្រៃលែង។

Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានូវការសម្តែងទោសនៃវាក្យៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā

ការពណ៌នានូវការសម្តែងទោសនៃសេចក្តីរបស់វាក្យៈ

59.

៥៩.

Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ;

Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.

លក្ខណៈនៃទោសមានអបក្កមៈ (ការឃ្លាតលំដាប់) ជាដើម គប្បីដឹងតាមអំណាចនៃសេចក្តីស្របតាមតួអក្សរ, ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញនូវឧទាហរណ៍នៃទោសទាំងនោះ។

59. ‘‘Ñeyya’’miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ. Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi.

៥៩. ពាក្យថា “Ñeyya” ជាដើម។ លក្ខណៈនៃទោសមានអបក្កមៈជាដើម តាមដែលបានសម្តែងទុក ដោយអត្ថថា “ឧទាហរណ៍ តែងត្រូវគេកំណត់ដឹងដោយលក្ខណៈនេះ” គប្បីដឹង គឺគប្បីជ្រាបច្បាស់ តាមអំណាចនៃសេចក្តីស្របតាមតួអក្សរ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីជាដើមថា “លំដាប់ណាដែលប្រាសចាកទៅហើយ ក្នុងវាក្យៈណា វាក្យៈនោះ ឈ្មោះថា អបក្កមៈ”។ ឥឡូវនេះ កាលដែលបានសម្តែងទោសនៃវាក្យៈរួចហើយ ក្នុងឱកាសដ៏សមគួរនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញ គឺនឹងប្រកាសនូវឧទាហរណ៍ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នៃទោសមានអបក្កមៈជាដើមទាំងនោះ។

59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ñeyya’’miccādinā. Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho.

៥៩. ឥឡូវនេះ លោកពន្យល់នូវទោសនៃសេចក្តីមានអបក្កមៈជាដើម តាមលំដាប់ដែលបានសម្តែងទុក ដោយពាក្យថា “Ñeyya” ជាដើម។ លក្ខណៈនៃទោសមានអបក្កមៈជាដើម គឺអបក្កមៈ និងឱចិត្យហីនៈជាដើម ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃបញ្ញាដែលមិនវិបរិតក្នុងអារម្មណ៍មានអបក្កមៈជាដើម គប្បីដឹង គឺគប្បីយល់ដឹង តាមអំណាចនៃសេចក្តីស្របតាមតួអក្សរ ដោយអំណាចនៃញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីនៃពាក្យជាដើមថា “លំដាប់ដែលប្រាសចាកទៅហើយក្នុងវាក្យៈណា” សេចក្តីពន្យល់ថា “ខ្ញុំមិនពោលនូវលក្ខណៈដោយឡែកៗឡើយ”។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញនូវឧទាហរណ៍ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នៃទោសមានអបក្កមៈជាដើមទាំងនោះ។ ពាក្យថា អន្វត្ថៈ គឺប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តី, វិគ្គហៈថា អំណាចនៃញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តី ឈ្មោះថា អន្វត្ថវសៈ។

Tatthāpakkamaṃ yathā

ក្នុងទោសទាំងនោះ អបក្កមៈ (ការឃ្លាតលំដាប់) មានឧទាហរណ៍ដូចជា៖

60.

៦០.

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo.

ភាវនា ទាន និងសីល ដែលបុគ្គលបានធ្វើឲ្យសម្រេចបានយ៉ាងល្អក្នុងលោកនេះ ជាគ្រឿងសម្រេចនូវភោគសម្បត្តិ ឋានសួគ៌ និងព្រះនិព្វាន មិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។

60. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. [Pg.92] Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni.

៦០. ពាក្យថា “Bhāvanā” ជាដើម។ ពាក្យថា សម្មា គឺធ្វើឲ្យសម្រេចបានដោយគោរព ដោយការដល់ព្រមនៃហេតុមានអលោភៈជាដើម។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ហេតុនៃភោគសម្បត្តិ ឋានសួគ៌ និងព្រះនិព្វាន តាមលំដាប់ គឺទាន សីល និងភាវនា មិនមែនជាភាវនា ទាន និងសីល ឡើយ។

60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ. Ocityahīnaṃ yathātyādīsupi evamattho veditabbo. ‘‘Bhāvani’’ccādi. Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti.

៦០. ក្នុងទោសមានអបក្កមៈជាដើមទាំងនោះ ពាក្យថា “apakkamaṃ yathā” សេចក្តីថា ឧទាហរណ៍នៃអបក្កមៈ គឺយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “Ocityahīnaṃ yathā” ជាដើម ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Bhāvanā” ជាដើម។ ក្នុងលោកនេះ គឺក្នុងអត្តភាពនេះ ភាវនា ទាន និងសីល ដែលបុគ្គលបានធ្វើឲ្យសម្រេចបានយ៉ាងល្អ គឺបានធ្វើឲ្យសម្រេចបានដោយគោរព និងបានសន្សំទុក ដោយការដល់ព្រមនៃហេតុមានអលោភៈជាដើម ជាគ្រឿងសម្រេចនូវភោគសម្បត្តិ ឋានសួគ៌ និងព្រះនិព្វាន គឺថាជាគ្រឿងសម្រេចនូវវត្ថុទាំងនេះ គឺការប្រើប្រាស់និងការបរិភោគ ការកើតក្នុងឋានសួគ៌ អាយុ វណ្ណៈ សុខៈ ពលៈជាដើម និងព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា មិនមានសេចក្តីសង្ស័យ គឺមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងការឲ្យផលដែលសមគួរនិងមិនសមគួរឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ធម៌ដែលជាហេតុនៃភោគសម្បត្តិ ឋានសួគ៌ និងព្រះនិព្វាន តាមលំដាប់ គឺទាន សីល និងភាវនា ដូច្នេះ លំដាប់នៃហេតុទើបផ្ទុយនឹងលំដាប់នៃផល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កមាបេតៈ (ឃ្លាតលំដាប់)។

Ocityahīnaṃ yathā

ឱចិត្យហីនៈ (ការថយចុះសេចក្តីសមគួរ) មានឧទាហរណ៍ដូចជា៖

61. Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ.Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.

៦១. ក្នុងលោកនេះ គឺមានតែខ្ញុំម្នាក់គត់ដែលគួរជាទីបូជាក្រៃលែងជាប្រចាំ ព្រោះថា គុណធម៌ទាំងពួងបានមកជួបជុំគ្នាក្នុងខ្លួនខ្ញុំតែម្នាក់គត់។

61. ‘‘Pūjanīyi’’ccādi. Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa.

៦១. ពាក្យថា “Pūjanīya” ជាដើម។ ព្រោះហេតុតែគុណធម៌ទាំងពួងមានសីលជាដើម បានមកជួបជុំគ្នា គឺប្រជុំគ្នាក្នុងខ្លួនខ្ញុំតែម្នាក់គត់ ហេតុនោះ ក្នុងសត្វលោកនេះ គឺមានតែខ្ញុំម្នាក់គត់ដែលគួរជាទីបូជាក្រៃលែង គឺគួរជាទីបូជាដោយក្រៃលែងជាប្រចាំ គឺជានិច្ចកាល។ ការសរសើរខ្លួនឯងបែបនេះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់សប្បុរសឡើយ។

61. ‘‘Pūjanīyatare’’ccādi. [Pg.93] Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma.

៦១. ពាក្យថា “Pūjanīyatara” ជាដើម។ ព្រោះហេតុតែគុណធម៌ទាំងពួងមានសីលជាដើម បានមកជួបជុំគ្នា គឺប្រជុំគ្នាក្នុងខ្លួនខ្ញុំតែម្នាក់គត់ គឺគ្មានពីរឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងសត្វលោកនេះ គឺមានតែខ្ញុំម្នាក់គត់ដែលគ្មានពីរ គួរជាទីបូជាក្រៃលែង គឺគួរជាទីបូជាដោយក្រៃលែងជាប្រចាំ គឺជានិច្ចកាល។ ព្រោះតែការសរសើរខ្លួនឯងបែបនេះ ទើបជាការសាបសូន្យចាកសេចក្តីសមគួរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱចិត្យហីនៈ។

Yathā ca

មួយវិញទៀត ដូចជា៖

62.

៦២.

Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ;

Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.

កាលបើគេសូមហើយ តើធ្វើដូចម្តេចឡើយ ខ្ញុំមិនប្រគល់សូម្បីតែជីវិតឲ្យគេនោះ ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រោះតែការប្រគល់កូនឲ្យជាទាន បេះដូងរបស់ខ្ញុំនៅតែញាប់ញ័រ។

62. ‘‘Yācito’’iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca.

៦២. ពាក្យថា “Yācito” ជាដើម។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ការពោលនូវការញាប់ញ័រនៃបេះដូងក្នុងការប្រគល់កូនឲ្យជាទាន មិនសមគួរដល់ភាពជាអ្នកមានចិត្តទូលាយដែលបានបង្ហាញទុកថា “ប្រសិនបើគេសូម ខ្ញុំនឹងប្រគល់សូម្បីតែជីវិតដល់ពួកអ្នកសូម” របស់ព្រះវេស្សន្តរឡើយ ប្រសិនបើព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលយ៉ាងនេះមែន។

62. Yathā ca, evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yācito’’ccādi. Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ.

៦២. ពាក្យថា “Yathā ca” សេចក្តីថា ឧទាហរណ៍នៃឱចិត្យហីនៈ គប្បីឃើញយ៉ាងនេះដែរ ដូចជាពាក្យថា “Yācito” ជាដើម។ កាលបើគេសូម គឺពួកអ្នកសូមបានសូមហើយ តើធ្វើដូចម្តេចឡើយ ខ្ញុំមិនប្រគល់សូម្បីតែជីវិតឲ្យគេនោះ ប៉ុន្តែ ទោះជាមានអធ្យាស្រ័យក្នុងការបរិច្ចាគយ៉ាងនេះក្តី ព្រោះតែការប្រគល់កូនឲ្យជាទាន បេះដូងរបស់ខ្ញុំនៅតែញាប់ញ័រ គឺញ័ររន្ធត់។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ការពោលនូវការញាប់ញ័រនៃបេះដូងក្នុងការប្រគល់កូនឲ្យជាទាន ផ្ទុយនឹងពាក្យប្តេជ្ញាដែលព្រះវេស្សន្តរបានធ្វើទុកថា “ប្រសិនបើគេសូម ខ្ញុំនឹងប្រគល់សូម្បីតែជីវិតដល់ពួកអ្នកសូម” មិនសមគួរដល់គុណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ពោលគឺការប្រកបដោយការបរិច្ចាគដ៏ក្រៃលែងឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱចិត្យហីនៈ។

Bhaggarīti yathā

ភគ្គរីតិ (ការបាក់របៀប) មានឧទាហរណ៍ដូចជា៖

63.

៦៣.

Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;

Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca.

ការទុកចិត្តលើស្ត្រីទាំងឡាយ និងពួកជនពាល មិនសមគួរឡើយ ក្នុងថ្នាំពិស ក្នុងសត្វមានស្នែង ក្នុងទន្លេ ក្នុងរោគ និងក្នុងរាជត្រកូល។

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Nopapajjate na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena viseiccādinā ādhāre sattamīniddeso [Pg.94] attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca cakārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ.

៦៣. ពាក្យថា “Itthīnaṃ” ជាដើម។ ពាក្យថា នោបបជ្ជតេ គឺមិនសមគួរឡើយ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ដោយការលះបង់នូវឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធ ហើយសម្តែងនូវសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថអាធារៈ ដោយពាក្យថា “vise” ជាដើម ទើបជាការបាក់នូវរបៀបនៃសេចក្តី (អត្ថរីតិភង្គៈ)។ ដោយការលះបង់នូវ ច-សព្ទ ក្នុងខាងដើមនិងកណ្តាល ទើបជាការបាក់នូវរបៀបនៃសព្ទ (សទ្ទរីតិភង្គៈ) ព្រោះតែរបៀបទាំងឡាយមានមិនចេះចប់ ហេតុនោះ ការបាក់របៀបទាំងឡាយក៏មានមិនចេះចប់ដែរ។ ចំណែកឯឧទាហរណ៍នេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញផ្លូវប៉ុណ្ណោះ។

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu casaddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. Casaddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ.

៦៣. ពាក្យថា “Itthīnaṃ” ជាដើម។ ការទុកចិត្ត គឺការទុកចិត្តដោយការរស់នៅជាមួយគ្នាជាដើម លើស្ត្រីទាំងឡាយផង និងពួកជនពាលផង មិនសមគួរឡើយ ព្រោះជាហេតុមិនរលត់ទៅនៃសេចក្តីសង្ស័យក្នុងអនត្ថៈ គឺមិនសមហេតុផលឡើយ។ ការទុកចិត្តក្នុងថ្នាំពិស គឺពិសដ៏កាចសាហាវផង ក្នុងសត្វមានស្នែង គឺសត្វដែលមានស្នែងលើក្បាលផង ក្នុងទន្លេផង ក្នុងរោគ គឺរោគដែលកំពុងរាលដាលផង និងក្នុងរាជត្រកូល គឺរាជត្រកូលដែលជាអ្នកធ្វើការសម្លាប់និងចងក្ដីជាដើមផង មិនសមគួរឡើយ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ព្រោះតែចាប់ផ្តើមដោយឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធក្នុងខាងដើម ហើយលះបង់ឆដ្ឋីវិភត្តិនោះមកពោលដោយសត្តមីវិភត្តិវិញ របៀបនៃសេចក្តី (អត្ថរីតិ) ទើបបាក់ទៅផង ព្រោះតែការលះបង់នូវ ច-សព្ទ ក្នុងខាងដើមនិងកណ្តាល របៀបនៃសព្ទ (សទ្ទរីតិ) ទើបបាក់ទៅផង។ កាលបើប្រើប្រាស់ ច-សព្ទ គប្បីផ្សំក្នុងខាងដើមតែម្តង ឬក្នុងខាងចុងតែម្តង ឬផ្សំដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ ប្រយោគបែបនេះ ឈ្មោះថា រីតិភង្គៈ (ការបាក់របៀប)។ ព្រោះតែរបៀបទាំងឡាយមានច្រើន ទោសនៃការបាក់របៀបទើបមានច្រើនប្រការដែរ។ ចំណែកឯឧទាហរណ៍នេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញជាគំរូដំបូងប៉ុណ្ណោះ។

Sasaṃsayaṃ yathā

សសំសយៈ (ការមានសេចក្តីសង្ស័យ) មានឧទាហរណ៍ដូចជា៖

64.

៦៤.

Munindacandimāloka-rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.

ជនដែលមានភ្នែករេរកដោយសេចក្តីត្រេកអរក្នុងការមើលឃើញនូវព្រះចន្ទគឺព្រះមុនីន្ទ្រ ដូចជាអ្នកដំណើរដែលដើរចូលទៅកាន់ផ្លូវ តែងរីករាយដោយការឃើញនូវគោ (ឬអ្នករក្សាគោ)។

64. ‘‘Munindi’’ccādi. [Pg.95] Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ raso anurāgo, tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena gopadatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho.

៦៤. ពាក្យថា “Muninda” ជាដើម។ ព្រះចន្ទដូចជាព្រះចន្ទ ព្រះមុនីន្ទ្រនោះឯងជាព្រះចន្ទ, ពាក្យថា អាលោកៈ គឺការមើលឃើញ គឺការជួប ឬពន្លឺ, ពាក្យថា រសៈ គឺសេចក្តីស្រឡាញ់ ក្នុងអាលោកៈនោះ, ជនដែលមានភ្នែក គឺចក្ខុទាំងឡាយរេរក គឺញាប់ញ័រដោយសេចក្តីស្រឡាញ់នោះ, ផ្លូវ គឺវិថីដែលជននោះបានចូលទៅដល់ហើយ ឈ្មោះថា អវក្កន្តបន្ឋៈ, ជននោះរមែងរីករាយ គឺត្រេកអរ ដោយការឃើញនូវរស្មីនៃគោទាំងឡាយ ឬដោយការឃើញនូវសេចក្តីនៃបទថា គោបទ (ដានជើងគោ) ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវការសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នា ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ព្រោះតែដឹងបានសូម្បីតែដោយការឃើញនូវរូបរាងនៃគោ ហេតុនោះ ទើបជាការមានសេចក្តីសង្ស័យ (សន្ទេហៈ)។

64. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho.

៦៤. ពាក្យថា “មុនិន្ទិ” ជាដើម។ ពាក្យថា មុនិន្ទចន្ទិមាលោករសលោលវិលោចនោ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ជនអ្នកមានភ្នែករញ្ជួយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងការមើល ឬក្នុងការប្រាកដឡើងនៃពន្លឺព្រះចន្ទ ពោលគឺព្រះមុនិន្ទ្រ ហាក់ដូចជាអ្នកចុះកាន់ផ្លូវ ឬចុះកាន់វិថី គឺចុះកាន់ផ្លូវដើម្បីគាល់ព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា គោបទស្សនបីណិតោ គឺត្រេកអរដោយការឃើញពន្លឺ ពោលគឺរស្មី ឬត្រេកអរដោយការឃើញគោដែលសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម។ ក្នុងបទនេះ ព្រោះន័យថា “ដោយការឃើញគោ” ជាសេចក្តីដែលគេដឹងបាន តែនាំឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យដល់អ្នកដឹង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សសង្ស័យ (មានសេចក្តីសង្ស័យ)។ វិគ្គហៈថា អវក្កន្តោ បន្ថោ យេន (ផ្លូវដែលបុគ្គលចុះហើយ) ម្យ៉ាងទៀត ការបង្ហាញនូវរស្មីទាំងឡាយ ឬការបង្ហាញនូវគោ ឈ្មោះថា គោបទស្សនៈ, ត្រេកអរដោយការឃើញគោ ឈ្មោះថា គោបទស្សនេន បីណិតោ។

65.

៦៥.

Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;

Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami.

សេចក្តីណាដែលធ្វើឲ្យយល់បានដោយលំបាកដោយអំណាចនៃសេចក្តីរបស់ប្រយោគ សេចក្តីនោះ លោកសន្មតថាជា គាម្យៈ (ពាក្យអ្នកស្រែ ឬពាក្យអសុរោះ) ដូចជា៖ “បុរសមានព្យាយាមនេះ សម្លាប់សត្រូវ (ឬសម្លាប់យ៉ាងខ្លាំង) ហើយក៏សម្រាក”។

65. ‘‘Vākya’’iccādi. Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho.

៦៥. ពាក្យថា “វាក្យ” ជាដើម។ បុរសជាអ្នកមានព្យាយាម ជាអ្នកក្លាហាននោះ សម្លាប់ គឺកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវ (បរៈ) ហើយក៏សម្រាក គឺទុកចិត្តបាន។ សេចក្តីនេះ មិនមែនយល់បានដោយលំបាកឡើយ។ ចំណែកឯសេចក្តីថា បុរសជាអ្នកមានព្យាយាម មានទឹកអសុចិសន្សំទុកហើយនោះ សម្លាប់ គឺកន្លងហួសយ៉ាងខ្លាំង (បរំ) ហើយក៏សម្រាក (អស់កម្លាំង) នេះជាសេចក្តីដែលយល់បានដោយលំបាក។

65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘vākyatthato’’ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. Yathāti udāharati. Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho.

៦៥. ព្រោះលក្ខណៈមិនប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្របតាមអត្ថ ព្រះគន្ថការាចារ្យទើបសម្តែងឧទាហរណ៍ដែលមានលក្ខណៈជាមួយគ្នានឹងលក្ខណៈនោះ ដោយពាក្យថា “វាក្យត្ថតោ” ជាដើម។ សេចក្តីដែលធ្វើឲ្យយល់បានដោយលំបាកដោយអំណាចនៃសេចក្តីរបស់ប្រយោគ គឺសម្តែងនូវសេចក្តីផ្ទុយគ្នា លោកសន្មតថាជា គាម្យៈ។ ពាក្យថា យថា គឺបង្ហាញឧទាហរណ៍។ បុរសជាអ្នកមានព្យាយាម ជាអ្នកក្លាហាននោះ សម្លាប់ គឺធ្វើឲ្យស្លាប់នូវសត្រូវ ហើយក៏សម្រាក គឺប្រាសចាកសេចក្តីនឿយហត់ នេះជាសេចក្តីដែលប្រាថ្នា។ ចំណែកឯបុរសនោះ ជាអ្នកមានព្យាយាម មានទឹកអសុចិសន្សំទុកហើយ សម្លាប់យ៉ាងខ្លាំង គឺធ្វើការកន្លងហួស ហើយក៏សម្រាកដោយការព្យាយាម គឺប្រាសចាកការព្យាយាម (អស់កម្លាំង)។ ព្រោះសេចក្តីនេះមានសភាពមិនសមគួរ (អសុរោះ) ទើបឈ្មោះថា គាម្យភាព (ភាពជាពាក្យអ្នកស្រែ)។ វិគ្គហៈថា វីរិយំ (សេចក្តីឧស្សាហ៍ ឬទឹកអសុចិ) មានដល់បុរសនោះ ហេតុនោះ បុរសនោះឈ្មោះថា វីរិយវា។

66.

៦៦.

Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ [Pg.96] tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati.

ក្នុងប្រយោគណា មានការខូចខាតនៃគ្រឿងលម្អ ប្រយោគនោះ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អដែលខូចខាត) រូបរាងនៃទុដ្ឋាលង្ការៈនោះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងកាលសម្តែងនូវគ្រឿងលម្អ (អលង្ការនិទ្ទេស)។

66. ‘‘Duṭṭhā’’iccādi. Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā, etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo.

៦៦. ពាក្យថា “ទុដ្ឋា” ជាដើម។ ក្នុងប្រយោគណា មានការខូចខាត គឺភាពវិបរិតនៃគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ប្រយោគនោះ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋាលង្ការៈ រូបរាង គឺសភាវៈនៃទុដ្ឋាលង្ការៈនោះ នឹងប្រាកដឡើង គឺនឹងច្បាស់លាស់ក្នុងអលង្ការនិទ្ទេស ពោលគឺបរិច្ឆេទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនោះ សេចក្តីអធិប្បាយថា ខ្ញុំព្រះករុណានឹងបង្ហាញនូវទុដ្ឋាលង្ការៈនោះក្នុងបរិច្ឆេទនោះឯង។

66. ‘‘Duṭṭhālaṅkari’’ccādi. Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti, etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma, tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkārasaddānaṃ tulyatthattā na virujjhati.

៦៦. ពាក្យថា “ទុដ្ឋាលង្ករិ” ជាដើម។ ក្នុងប្រយោគណា មានការខូចខាតគ្រឿងលម្អ គឺការផ្ទុយគ្នានៃគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ប្រយោគដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីនៃប្រយោគនោះ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋាលង្ការៈ រូបរាង គឺសភាវៈដែលជាឧទាហរណ៍នៃប្រយោគដែលប្រកបដោយទោសគឺទុដ្ឋាលង្ការៈនោះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងអលង្ការនិទ្ទេស ពោលគឺបរិច្ឆេទដែលជាទីបង្ហាញនូវគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ។ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ទោះបីនិយាយក្នុងទីនេះហើយ ក៏ត្រូវនិយាយក្នុងទីនោះទៀត ហេតុនោះ ទើបមិននិយាយក្នុងទីនេះ។ ក្នុងការឧទ្ទេស (ការលើកឡើង) បានពោលថា “ទុដ្ឋាលង្កតិ” ហើយក្នុងពេលនេះ មកពោលពាក្យថា “ទុដ្ឋាលង្ករណំ” វិញ មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ព្រោះសព្ទថា អលង្កតិ អលង្ករណៈ និងអលង្ការៈ មានសេចក្តីស្មើគ្នា។

67.

៦៧.

Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo;

Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.

ការបែងចែកដ៏ឧត្តមនៃទោសទាំងឡាយនេះ ខ្ញុំបានធ្វើហើយក្នុងទីនេះ ដោយវិធីសង្ខេប វិធីសង្ខេបនេះឯង អាចញ៉ាំងពួកកវីឲ្យដឹងបាន ទោះបីជាមានទោសដទៃទៀតដែលនាំឲ្យកើតសេចក្តីនឿយហត់ក៏ដោយ។

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre

សុពោធាលង្ការៈ ដែលព្រះសង្ឃរក្ខិតមហាសាមីជាម្ចាស់ទ្រង់រចនាហើយ ចប់ត្រឹមនេះ។

Dosāvabodho nāma

វគ្គឈ្មោះថា ទោសាវពោធៈ (ការដឹងនូវទោស)

Paṭhamo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ១។

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘katotri’’ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede [Pg.97] vā esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi–

៦៧. ព្រះគន្ថការាចារ្យ លុះប្រតិបត្តិស្របតាមបដិញ្ញាដែលបានធ្វើទុកយ៉ាងនេះថា “ខ្ញុំនឹងពោលនូវលក្ខណៈរបស់ទោសទាំងនោះ ព្រមទាំងឧទាហរណ៍” ឥឡូវនេះ ក៏សង្ខេបវិធីបញ្ចប់ដោយពាក្យថា “កតោត្រិ” ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងអធិការៈ ឬក្នុងបរិច្ឆេទនេះ ការបែងចែកដ៏ឧត្តមនៃទោសទាំងឡាយដែលពោលហើយ មានបទទោសជាដើមនេះ ខ្ញុំបានធ្វើ គឺបានសម្រេចហើយ ដោយវិធីសង្ខេប គឺដោយលំដាប់សង្ខេប មិនមែនដោយពិស្តារឡើយ ព្រោះថា ទោសទាំងឡាយដែលមិនអាចរាប់បាន គឺមិនមានទីបំផុតឡើយ។ សួរថា ព្រោះពោលថា “ដោយវិធីសង្ខេប” ទោសទាំងឡាយជាច្រើនដែលពួកបុរាណាចារ្យបានសម្តែងទុក តើត្រូវបានលះបង់ចោលឬ? ក្នុងសេចក្តីនេះ លោកឆ្លើយថា ពាក្យថា “ដោយវិធីសង្ខេប” លោកពោលព្រោះមិនប្រាថ្នានូវលំដាប់ពិស្តារ តែមិនមែនលះបង់ចោលទាំងស្រុងឡើយ។ ព្រោះថា៖

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ

គាថាថា “និហន្តុ សោ យំ ជលិតំ, បតង្គោ អរិបាវិកំ” (សូមឲ្យកណ្តូបនោះកម្ចាត់បង់នូវភ្លើងគឺសត្រូវដ៏រុងរឿងនោះចុះ) ជាដើម

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi pataṅgasaddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca.

ទោសមាន អក្ខមត្ថន្តរៈ (សេចក្តីដទៃដែលមិនអត់ធន់) ជាដើម ឈ្មោះថា វិរុទ្ធត្ថន្តរានុគតៈ (ប្រកបដោយសេចក្តីដទៃដ៏ផ្ទុយគ្នា)។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ដោយសព្ទថា បតង្គៈ (កណ្តូប) លោកចង់បានសេចក្តីដទៃ ពោលគឺអំពិលអំពែក ដែលមិនអាចសម្តែងនូវសេចក្តីដែលប្រាថ្នាបាន ចំណែកឯបទដែលមិនជាមង្គល និងបទដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ មានពាក្យថា “វចន្តិ គណ្ឌា” (បូសទាំងឡាយរមែងបែក) ជាដើម ឈ្មោះថា រួមបញ្ចូលក្នុង កិលិដ្ឋៈ (សៅហ្មង)។

Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca.

សេចក្តីដែលខូចខាតដោយការទាក់ទង មានការសើចរបស់ដំរីជាដើម ឈ្មោះថា លោកវិរោធិ (ផ្ទុយនឹងលោក)។ សេចក្តីមានរូបក្ខន្ធជាដើមដែលល្បីល្បាញក្នុងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា (សោគតគម្ពីរ) ជាដើម តែយកទៅពោលក្នុងទីដទៃ ឈ្មោះថា អប្បតីតៈ (មិនល្បីល្បាញ)។ ទោសនេះ ឈ្មោះថា អាគមវិរោធិ (ផ្ទុយនឹងគម្ពីរ)។ ទោសមាន សម្ពន្ធទូសិតៈ និងអប្បតីតៈ ជាដើមនេះ ឈ្មោះថា ចូលទៅក្នុង វិរោធិ (ផ្ទុយគ្នា)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះជាហេតុដែលត្រូវនាំមក ទើបឈ្មោះថា ហេត្វបេក្ខៈ (រំពឹងចាំហេតុ) មិនខុសប្លែកពី នេយ្យៈ (សេចក្តីដែលត្រូវនាំទៅយល់) ឡើយ។

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

“ទេវោ វោហរតុ ក្លេសំ, រាហុខិន្នោ ទិវាករោ” (សូមព្រះភិរុណបង្អុរចុះនូវកិលេស, ព្រះសូរិយាត្រូវរាហូចាប់ហើយ)

Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) Sabandhapharusameveti ca.

បទមាន អសាមត្ថ្យាភិធេយ្យៈ (សេចក្តីដែលមិនអាចសម្តែងបាន) ជាដើមបែបនេះ ឈ្មោះថា រួមបញ្ចូលក្នុង ឱចិត្យហីនៈ (ខ្វះសេចក្តីសមគួរ)។ ចំណែកឯសេចក្តីដទៃដែលសម្តែងនូវសេចក្តីគួរខ្ពើម និងសេចក្តីមិនគួរសម ឈ្មោះថា គាម្យៈ រួមបញ្ចូលក្នុង ទុប្បតីតិករៈ (សេចក្តីដែលធ្វើឲ្យយល់បានដោយលំបាក)។ ( ) ឈ្មោះថា សពន្ធផរុសៈ (អក្សររឹងរូសក្នុងការចងក្រង) ដូចគ្នា។

Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu [Pg.98] anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha hapubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ, yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca.

ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាទោសមាន ឱចិត្យហីនៈ និងទុប្បតីតិករៈ ជាដើម ជាទោសនៃសេចក្តីរបស់ប្រយោគ (វាក្យត្ថទោស) និងទោសមាន សពន្ធផរុសៈ ជាទោសនៃប្រយោគ (វាក្យទោស) ក៏ដោយ តែព្រោះទោសនៃបទនិងសេចក្តីរបស់បទ ប្រយោគនោះឯងរមែងខូចខាត ហើយប្រយោគរមែងប្លែកគ្នាដោយសារបទទាំងឡាយ កាលបើបទខូចខាតហើយ សេចក្តីរបស់ប្រយោគក៏រមែងខូចខាតដែរ។ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពមិនខុសគ្នានៃប្រយោគនិងសេចក្តីរបស់ប្រយោគដោយអំណាចនៃបទទោស បទមាន អសាមត្ថ្យាភិធេយ្យៈ ជាដើម ទើបលោកពោលទុកក្នុងខាងក្នុងនៃវាក្យត្ថទោសមានឱចិត្យហីនៈជាដើម។ ព្រោះថា ពួកបុរាណាចារ្យបានបង្ហាញនូវប្រយោគដែលខូចខាតជាច្រើន មានប្រយោគដែលផ្ទុយគ្នាជាដើម ដែលរចនាឡើងដោយបទមានវិរុទ្ធត្ថន្តរៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា “ហរិសមានយី” នេះ បទថា ហិសមានយី ដែលមានអក្សរ ហ នៅខាងដើម ឃ្លាតចាកសេចក្តីដែលប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ភដ្ឋៈ (ឃ្លាតចាកសេចក្តី)។ បទដែលប្រកបដោយសេចក្តីច្រើនយ៉ាងដែលមិនល្បីល្បាញ ឈ្មោះថា គូឡ្ហៈ (លាក់កំបាំង) ដូចជា “សក្កោ សហស្សគូ” (ព្រះឥន្ទ្រមានគោមួយពាន់ គឺមានកាំរស្មីមួយពាន់)។ ទោសមាន ភដ្ឋៈ និងគូឡ្ហត្ថៈ ជាដើមបែបនេះ ឈ្មោះថា ផ្ទុយនឹងប្រសាទាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អគឺសេចក្តីជ្រះថ្លា)។

Vākyepi visandhikamihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ, vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca.

ទោះបីក្នុងប្រយោគ ទោសមាន វិសន្ធិកៈ (ការមិនតសន្ធិ) ក៏មិនមានប្រយោជន៍ក្នុងទីនេះឡើយ។ ប្រយោគដែលចូលទៅក្នុងប្រយោគដទៃ ឈ្មោះថា វាក្យគព្ភៈ (ប្រយោគមានគភ៌)។ ប្រយោគដែលច្រឡំដោយបទនៃប្រយោគដទៃ មានពាក្យថា “អបាថ្យមេសោ ទិស្សតិ, វេជ្ជំ ខាទត្យនារតំ” (បុគ្គលនេះប្រាកដជាមិនគួរគប់រក, រមែងស៊ីនូវគ្រូពេទ្យជានិច្ច) ជាដើម ឈ្មោះថា វាក្យសង្កិណ្ណៈ (ប្រយោគច្របូកច្របល់) រួមបញ្ចូលក្នុង វ្យាកិណ្ណៈ (រាយប៉ាយ)។

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

“កាចុយ្យានេ មយា ទិដ្ឋា, វល្លរី បញ្ចបល្លវា; បល្លវេ បល្លវេ មុធា, យស្សា កុសុមមញ្ចរី”។ (នាងកញ្ការម្នាក់មានមែកប្រាំ ខ្ញុំបានឃើញក្នុងសួនច្បារ, ផ្កាចង្កោមនៃនាងកញ្ការនោះ មាននៅលើស្លឹកនីមួយៗដោយឥតប្រយោជន៍)។

Idamavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā uyyānasaddena gehaṃ, latāvācinā vallarīsaddena aṅganā, pallavasaddena karacaraṇadasanacchadā, mañcarīsaddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya, tampi bodhayitumavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti.

គាថានេះជា អវាចកៈ (មិនអាចពោលបាន) ព្រោះជាប្រស្នា (បហេឡិកា) ដែលវង្វេង ឬអាស្រ័យនូវសេចក្តីជិតស្និទ្ធ។ ក្នុងគាថានោះ កវីចង់និយាយពាក្យថា ផ្ទះ ដោយសព្ទថា ឧទ្យាន, ចង់និយាយពាក្យថា ស្រ្តី ដោយសព្ទថា វល្លរី ដែលប្រែថាវល្លិ, ចង់និយាយពាក្យថា ដៃ ជើង និងបបូរមាត់ ដោយសព្ទថា បល្លវៈ (ស្លឹកខ្ចី), ចង់និយាយពាក្យថា ភាពលម្អនៃក្រចក និងពន្លឺធ្មេញ ដោយសព្ទថា មញ្ចរី (ចង្កោមផ្កា)។ សូម្បីក្នុងសេចក្តីរបស់ប្រយោគ ភាពរីកនៃផ្កាឈូកក្នុងពេលយប់ជាដើម ដែលផ្ទុយគ្នា ឈ្មោះថា រួមបញ្ចូលក្នុង វិរោធិនិលីនៈ (លាក់ខ្លួនក្នុងសេចក្តីផ្ទុយ)។ ទោសទាំងនេះ មិនមែនលោកមិនអនុញ្ញាតឡើយ តែមិនមែនលះបង់ចោលទាំងស្រុងឡើយ។ វិធីសង្ខេបដែលសម្រេចហើយដោយន័យដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ អាចញ៉ាំងពួកកវី ពោលគឺបណ្ឌិតទាំងឡាយឲ្យដឹងបាននូវទោសដទៃទៀតដែលនាំឲ្យកើតសេចក្តីនឿយហត់ គឺនាំឲ្យកើតសេចក្តីអផ្សុកថា “ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ទើបការតែងសេចក្តីបែបនេះមានឡើងបាន” ដូចជា បទទោស មាន អសាធុ, សន្ទិទ្ធៈ, បរិយាយញេយ្យៈ, អប្បតីតត្ថៈ, អប្បយោជកៈ, ទុព្វោធៈ, ទេសិយៈ ជាដើម, វាក្យទោស មាន អធិកៈ, ឧនៈ, ភគ្គច្ឆន្ទៈ ជាដើម, វាក្យត្ថទោស មាន ឧបក្កមោបសំហារវិសមៈ ជាដើម។ ប្រសិនបើមានទោសដទៃទៀតបែបនេះ វិធីសង្ខេបនេះឯង ក៏អាចញ៉ាំងឲ្យដឹង គឺឲ្យយល់បាន គឺថា ជនអ្នកមានប្រាជ្ញាអាចគិតដឹងបានដោយអនុលោមតាមទោសដែលពោលហើយ។

Evaṃ [Pg.99] vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti.

ព្រះគន្ថការាចារ្យកាលពោលយ៉ាងនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ទោសទាំងឡាយណាដែលខ្ញុំមិនបានពោលដោយការបែងចែក ទោសទាំងនោះ ខ្ញុំបានសង្ខេបទុកព្រោះខ្លាចក្រែងគម្ពីរធំពេក តែបានរួមបញ្ចូលទុកដោយអំណាចនៃលក្ខណៈហើយ។ ព្រោះថា តើនរណាអាចធ្វើឲ្យដល់ទីបំផុតនៃទោសទាំងនោះបាន?

Tattha saddasatthaviruddhamasādhu. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ, yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko dubbodho, kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko desiyo, tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ adhikaṃ. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ ūnaṃ, yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ, taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ.

ក្នុងទោសទាំងនោះ បទដែលផ្ទុយនឹងក្បួនវេយ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ) ឈ្មោះថា អសាធុ (មិនល្អ)។ បទណាដែលអាស្រ័យនូវហេតុមានកិរិយាជាដើម ហើយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដទៃផង តែលោកយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងនាមជាសញ្ញាសព្ទ (ឈ្មោះ) តែម្យ៉ាង ឈ្មោះថា សន្ទិទ្ធៈ (សង្ស័យ) ដូចជាពាក្យថា “រវិម្ហិហិមហា” (ការសាបសូន្យនៃព្រិលក្នុងព្រះអាទិត្យ) តែបទនេះ រមែងល្អក្នុងសេចក្តីជាវិសេសនៈ។ បទដែលលោកកំណត់ឡើងដោយវចនៈដទៃនៃសញ្ញាសព្ទដែលល្បីល្បាញ ឈ្មោះថា បរិយាយញេយ្យៈ (គួរដឹងដោយវចនៈដទៃ) ដូចជាពាក្យថា “វឡវាមុខេន” (ដោយមុខនៃសេះញី) ក្នុងទីនេះ លោកប្រើពាក្យថា “អស្សវនិតាននេន” (ដោយមុខនៃស្រ្តីសេះ)។ បទណាដែលពោលនូវគុណរបស់វិសេស្យៈដោយភាពមិនឃ្លាតចាកទាំងស្រុង ឈ្មោះថា អប្បតីតត្ថៈ (មានសេចក្តីមិនល្បីល្បាញ) ដូចជាពាក្យថា “កណ្ហមសី” (មានធ្យូងខ្មៅ គឺភ្លើង)។ បទដែលមិនមានប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីដែលបានដឹងហើយ ឈ្មោះថា អប្បយោជកៈ (មិនមានប្រយោជន៍) ដូចជាពាក្យថា “អតិផេនិលំ សាគរមលង្ឃី” (បានឆ្លងហួសនូវសមុទ្រដែលមានពពុះច្រើន)។ គាថាមានពាក្យថា “មនុស្សទ្នយោ បាទេ, ខាទយោ កនិ ភន្តិ តេ” ជាដើម ឈ្មោះថា ទុព្វោធៈ (យល់បានដោយលំបាក) ពាក្យថា កនិ ប្រែថា នាងកញ្ញា, ពាក្យថា ខាទយោ ប្រែថា កណ្ដឹងកជើង។ គាថាមានពាក្យថា “ឥមេ លាវណ្យតល្លា តេ, គល្លា លោលវិលោចនេ” ជាដើម ឈ្មោះថា ទេសិយៈ (ពាក្យអ្នកស្រុក) ពាក្យថា តល្លៈ ប្រែថា អាងទឹកវិសេស, ពាក្យថា គល្លៈ ប្រែថា ថ្ពាល់។ គាថាមានពាក្យថា “សគ្គសេវីនំ រិបូនមិត្តីនមកង្កណោ បាណិ, នេត្តមនញ្ជនំ” (ដៃមិនមានកង, ភ្នែកមិនមានថ្នាំអញ្ជនៈ នៃស្រ្តីទាំងឡាយរបស់សត្រូវដែលទៅកាន់សួគ៌) ជាដើម ឈ្មោះថា អធិកៈ (លើស)។ ព្រោះភាពជាស្ត្រីមេម៉ាយ គេដឹងបានដោយពាក្យថា “អកង្កណោ បាណិ” (ដៃមិនមានកង) ជាដើមហើយ ហេតុនោះ ពាក្យថា “សគ្គសេវីនំ” (នៃអ្នកទៅកាន់សួគ៌ គឺស្លាប់) ទើបជាពាក្យលើស។ ក្នុងទីណា មានភាពខ្វះខាតនៃសេចក្តីដែលត្រូវពោល ទីនោះឈ្មោះថា ឧនៈ (ខ្វះ) ដូចជាពាក្យថា “តិលោកតិលកំ មុនិំ” (នូវព្រះមុនីជាដីលកនៃត្រៃលោក) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ បទថា “វន្ទាមិ” (ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំ) ជាបទខ្វះខាត។ ពាក្យដែលប្រកបដោយការខូចខាតនៃឆន្ទៈ ឈ្មោះថា ភគ្គច្ឆន្ទៈ (ខូចឆន្ទៈ) នេះជាសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ សេចក្តីដែលមិនស្មើគ្នាដោយការចាប់ផ្តើមនិងការបញ្ចប់ ឈ្មោះថា ឧបក្កមោបសំហារវិសមៈ (មិនស្មើគ្នាក្នុងការចាប់ផ្តើមនិងការបញ្ចប់) សេចក្តីនោះ គប្បីដឹងថាជាការលះបង់ចោលនូវលំដាប់ដែលបានចាប់ផ្តើមហើយ ហើយបញ្ចប់ដោយលំដាប់ដទៃវិញ។

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ

ដីកាឈ្មោះ មហាសាមី ក្នុងគម្ពីរ សុពោធាលង្ការៈ ចប់ត្រឹមនេះ។

Dosāvabodhaparicchedo.

បរិច្ឆេទស្តីពីការដឹងនូវទោស (ទោសាវពោធបរិច្ឆេទ)។

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘katotre’’ccādinā nigamento dose saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, [Pg.100] paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho.

៦៧. ព្រះអាចារ្យ លុះបានបំពេញតាមបដិញ្ញា (ការសន្យា) ដែលបានធ្វើទុកយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំនឹងពោលនូវលក្ខណៈនៃទោសទាំងនោះ ព្រមទាំងឧទាហរណ៍» ឥឡូវនេះ កាលនឹងសរុបសេចក្តីបញ្ចប់ ទើបសង្ខេបនូវទោសទាំងឡាយដោយគាថាមានពាក្យថា «កតោត្រ» ជាដើម។ ក្នុងអធិការៈ ឬក្នុងបរិច្ឆេទនេះ ការបែងចែកដ៏ប្រសើរ គឺការបែងចែកមិនច្របូកច្របល់គ្នា ដ៏ឧត្តម ព្រោះមិនផ្ទុយនឹងលក្ខណៈនៃទោសទាំងឡាយ មានបទទោសជាដើមដែលបានពោលហើយនោះ គឺខ្ញុំបានធ្វើ បានពោលហើយ ដោយវិធីសង្ខេប គឺដោយលំដាប់នៃការសង្ខេបដែលនាំចេញនូវសេចក្តីពិស្តារ។ លំដាប់នៃការសង្ខេបដែលបានពោលហើយនេះឯង តែងជាលំដាប់ដ៏សមគួរ អាចដើម្បីញ៉ាំងអ្នកតែង (កវី) ទាំងឡាយឱ្យដឹងច្បាស់នូវទោសដទៃទៀត សូម្បីជាទោសដែលធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីនឿយហត់ គឺញ៉ាំងសេចក្តីនឿយហត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ក្នុងសរីរៈនៃពន្ធនៈ (តួសេចក្តីតែង) ខ្ញុំនឹងធ្វើនូវការប្រកបបែបនេះៗ ដូចម្តេចទៅហ្ន៎» ឱ្យកើតឡើង ឬសូម្បីតែទោសដទៃទៀត មានអសាធុ និងសន្ទិទ្ធៈជាដើម ប្រសិនបើមាន។ ពាក្យវិគ្គហៈថា «និយតិ អវុត្តោបិ អត្ថោ ឯតេនាតិ ច» (សេចក្តីដែលមិនបានពោល ក៏រមែងសម្រេចបានដោយវិធីនេះ) និង «សង្ខេបោ ច សោ នយោ ចាតិ សង្ខេបនយោ» (វិធីនោះផង ជាវិធីសង្ខេបផង ឈ្មោះថា សង្ខេបន័យ)។

Ihāniddiṭṭhaṃ

សេចក្តីដែលមិនបានសម្តែងទុកក្នុងទីនេះ។

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ

គាថាមានពាក្យថា «និហន្តុ សោយំ ជលិតំ, បតង្គោ អរិបាវិកំ» ជាដើម។

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako pataṅgasaddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti.

ទោសមានអក្ខមត្ថន្តរៈ (ការមិនអត់ធន់នឹងអត្ថដទៃ) ជាដើម មិនបានពោលទុកឡើយ ព្រោះធ្លាក់ចុះទៅក្នុងវិរុទ្ធត្ថន្តរទោស (ទោសមានអត្ថដទៃផ្ទុយគ្នា)។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «បតង្គ» ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវព្រះអាទិត្យ សូម្បីជាគ្រឿងសម្តែងនូវសត្វអំពិលអំពែកក៏មាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបជាពាក្យមានអត្ថដទៃមិនសមគួរ មិនអាចដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវភ្លើងគឺសត្រូវដែលខ្លួនប្រាថ្នានឹងពោលបានឡើយ។

‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. Appayuttapadādidoso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto.

គាថាមានពាក្យថា «វចន្តិ គណ្ឌិ» ជាដើម ដែលមានប្រាកដក្នុងគម្ពីរអាគម សម្រេចបានត្រឹមតែលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯអប្បយុត្តបទាទិទោស មិនបានពោលឡើយ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងកិលិដ្ឋបទទោសហើយ។

Gajahesāturaṅgakoñcanādādisambandhadūsitañca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payuttamappatītannāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ.

មួយវិញទៀត ទោសដែលប្រឡូកប្រឡាក់ដោយការភ្ជាប់ពាក្យមានការស្រែកនៃដំរី និងការសម្រែកនៃសេះ និងសត្វក្រៀលជាដើម និងពាក្យដែលប្រើប្រាស់ក្នុងទីដទៃ ដូចជា រូបក្ខន្ធជាដើម ដែលល្បីល្បាញក្នុងជិនសាសនា (ព្រះពុទ្ធវចនៈ) ឈ្មោះថា អប្បតីតៈ (ពាក្យមិនល្បីល្បាញ) ទាំងពីរយ៉ាងនេះ រមែងជាលោកវិរោធ (ផ្ទុយនឹងលោក) និងអាគមវិរោធ (ផ្ទុយនឹងគម្ពីរអាគម) ទៅតាមលំដាប់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបចូលទៅក្នុងវិរោធិបទ (បទដែលផ្ទុយគ្នា)។ ចំណែកឯហេត្វបេក្ខាទោស (ទោសដែលត្រូវរង់ចាំហេតុ) មិនបានពោលឡើយ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងនេយ្យទោស (ទោសដែលត្រូវនាំសេចក្តីមកបំពេញ) ដោយភាពជាហេតុដែលត្រូវនាំមក។

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

«ទេវោ វោហរតុ ក្លេសំ, រាហុខិន្នោ ទិវាករោ»

Iccādikaṃ asamatthābhidhāyiccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane [Pg.101] asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati.

គាថាមានពាក្យយ៉ាងនេះជាដើម ឈ្មោះថា អសមត្ថភិធាយី (ពាក្យសម្តែងអត្ថមិនសមគួរ) ជាដើម មិនបានពោលឡើយ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងឱចិត្យហីនទោស (ទោសថយចុះនូវភាពសមគួរ)។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអាទិត្យ (ទិវាករ) ខ្លួនឯង ត្រូវរាហូចាប់ហើយ មិនអាចដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវកិលេសរបស់ជនដទៃទៀតបានឡើយ សេចក្តីមិនអាចកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនោះ រមែងដឹងបានដោយបទជាវិសេសនៈថា «រាហុខិន្នោ» (អ្នកត្រូវរាហូបៀតបៀនហើយ)។

Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. Duruccāraṇabhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭhañca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti.

ពាក្យជាគ្រឿងញ៉ាំងឱ្យដឹង ឬជាគ្រឿងពោលនូវអត្ថដទៃ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងបីគឺ ជិគុច្ឆា (គួរខ្ពើម) អវមង្គល (មិនជាមង្គល) និងអសព្ភៈ (មិនសមគួរ) ឈ្មោះថា គាំមៈ (ពាក្យអ្នកស្រែ) ព្រោះធ្វើឱ្យយល់បានដោយលំបាក ទើបមិនបានពោលឡើយ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងវាក្យត្ថគាំមទោស (ទោសនៃសេចក្តីពោលបែបអ្នកស្រែក្នុងសេចក្តីនៃប្រយោគ) នោះឯង។ បទដែលពិបាកបញ្ចេញសំឡេង ឈ្មោះថា កដ្ឋបទ (បទរឹងរូស) មិនខុសប្លែកពីពន្ធផរុសទោស (ទោសមានការតែងអាក្រក់) ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានពោល។ កាលបើគួរពោលថា «ហរិសមានយី» (ចូរនាំមកនូវសេះ) តែត្រឡប់ជាពោលពាក្យមានអក្សរ ហរិ នៅខាងដើមថា «ហរិស’មានយិ» ជាដើម ឈ្មោះថា ភដ្ឋៈ (ធ្លាក់ចុះ) ព្រោះធ្លាក់ចុះចាកអត្ថដែលខ្លួនប្រាថ្នា និងពាក្យថា «សក្កោ សហស្សគូ» ជាដើម ឈ្មោះថា គូឡ្ហៈ (លាក់កំបាំង) ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យដែលមិនល្បីល្បាញ ទោសទាំងឡាយមានអត្ថគូឡ្ហៈជាដើមទាំងនេះ មិនបានពោលឡើយ ព្រោះផ្ទុយនឹងប្រសាទាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អគឺសេចក្តីជ្រះថ្លា) គឺត្រូវបានលះបង់ចោលដោយការកាន់យកនូវប្រសាទគុណនោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សហស្សគូ» មានវិគ្គហៈថា ព្រះឥន្ទ្រមានភ្នែកមួយពាន់ ឈ្មោះថា សហស្សគូ នេះជាឈ្មោះលាក់កំបាំង (គូឡ្ហនាម) របស់ព្រះឥន្ទ្រ។

Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ.

សូម្បីក្នុងវាក្យទោស (ទោសនៃប្រយោគ) វិសន្ធិវាក្យ (ប្រយោគមិនមានសន្ធិ) ក៏មិនបានពោលក្នុងទីនេះឡើយ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍។ ចំណែកឯវាក្យគព្ភៈ (ប្រយោគមានគភ៌) គឺប្រយោគដែលប្រកបដោយប្រយោគដែលធ្លាក់ចុះក្នុងកណ្តាលនៃប្រយោគ និងប្រយោគដែលច្របូកច្របល់ដោយបទនៃប្រយោគដទៃ។

‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’

«អបាថ្យមេសោ ទិស្សតិ, វេជ្ជំ ខាទត្យនារតំ»

Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati. Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati. Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma.

គាថាមានពាក្យយ៉ាងនេះជាដើម ឈ្មោះថា វាក្យសង្កិណ្ណៈ (ប្រយោគច្របូកច្របល់) មិនបានពោលឡើយ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងព្យាកិណ្ណទោស (ទោសរាយប៉ាយ)។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ឯសោ ភិសក្កោ» (គ្រូពេទ្យនេះ) តែងឃើញ តែងពោល នូវរបស់ដែលមិនជាទីសប្បាយ (អបាថ្យៈ) គឺមិនជាប្រយោជន៍ដល់រោគ អស់កាលជានិច្ច (អនារតំ)។ «ឯសោ រោគី» (អ្នកជំងឺនេះ) តែងស៊ីនូវរបស់ដែលមិនជាទីសប្បាយ (អបាថ្យៈ) គឺមិនជាប្រយោជន៍ អស់កាលជានិច្ច (អនារតំ)។ តែងខឹង (ទិស្សតិ) នឹងគ្រូពេទ្យ (វេជ្ជំ)។ ប្រយោគដែលតភ្ជាប់គ្នាដោយប្រយោគជាច្រើនយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សង្កិណ្ណៈ (ច្របូកច្របល់)។

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

«កាចុយ្យានេ មយា ទិដ្ឋា, វល្លរី បញ្ចបល្លវា; បល្លវេ បល្លវេ មុធា, យស្សា កុសុមមញ្ចរី»តិ។

Idamavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā [Pg.102] purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā uyyānasaddena gehañca latāpariyāyavallarīsaddena aṅganā ca pallavasaddena karacaraṇādharā ca mañcarīsaddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā.

គាថានេះជាអវាចកៈ (ពាក្យមិនអាចពោលបាន) អាស្រ័យក្នុងបម្ហុស្សិតាបញ្ហា (ប្រស្នាដែលភ្លេចភ្លាំង) ក្នុងបហេឡិកា (ប្រស្នាលាក់កំបាំង) ទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានពោល។ សួរថា៖ ក្នុងទីនេះ ព្រោះខ្លួនឯងមិនបានបង្ហាញនូវបហេឡិកា ការធ្វើអវាចកទោសឱ្យរួមបញ្ចូលទៅក្នុងបម្ហុស្សិតាទោស មិនឈ្មោះថាជាការសម្រេចសេចក្តីដែលមិនទាន់សម្រេច ដោយធម៌ដែលមិនទាន់សម្រេចទេឬ? ឆ្លើយថា៖ សេចក្តីនេះមិនមែនយ៉ាងនោះទេ ព្រោះថា ខាងលើមានពាក្យថា «ឧបេក្ខិយន្តិ សព្វានិ, សិស្សខេទភយា មយា» (ទោសទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានព្រងើយកន្តើយ ព្រោះខ្លាចសិស្សនឿយហត់) និងក្នុងការលះបង់កិលិដ្ឋបទទោស មានពាក្យថា «បហេឡិកាយមារុឡ្ហា, ន ហិ ទុដ្ឋា កិលិដ្ឋតា» (កាលបើឡើងកាន់បហេឡិកាហើយ ភាពជាកិលិដ្ឋបទ មិនឈ្មោះថាជាទោសឡើយ) ដូច្នេះ ព្រោះតែបហេឡិកាទាំង ១៦ ដែលបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានសម្តែងទុក ក៏ត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយដោយពាក្យនេះ ទើបឈ្មោះថាជាការសម្រេចសេចក្តីដែលមិនទាន់សម្រេច ដោយធម៌ដែលសម្រេចហើយ។ ក្នុងទីនោះ កវីមានបំណងចង់ពោលនូវផ្ទះ ដោយសព្ទថា «ឧយ្យាន» (សួនច្បារ) ចង់ពោលនូវស្ត្រី ដោយសព្ទថា «វល្លរី» (វល្លិ) ដែលជាពាក្យវេវចនៈនៃវល្លិ ចង់ពោលនូវដៃ ជើង និងបបូរមាត់ ដោយសព្ទថា «បល្លវ» (ស្លឹកឈើខ្ចី) និងចង់ពោលនូវពន្លឺនៃក្រចក និងធ្មេញ ដោយសព្ទថា «មញ្ចរី» (ត្រួយផ្កា)។

Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘katotra saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ.

សូម្បីក្នុងវាក្យត្ថទោស (ទោសនៃសេចក្តីរបស់ប្រយោគ) ការរីកនៃផ្កាឈូកក្នុងពេលរាត្រីជាដើម ដែលផ្ទុយគ្នានោះ មិនបានពោលឡើយ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងវិរោធិបទ (បទដែលផ្ទុយគ្នា) នោះឯង ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «កតោត្រ សង្ខេបនយា» (ការបែងចែកក្នុងទីនេះ ខ្ញុំបានធ្វើហើយដោយវិធីសង្ខេប) តែមិនមែនជាការលះបង់ចោលនូវទោសទាំងនោះដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើទោសទាំងពីរគឺ ឱចិត្យហីនៈ (ថយចុះភាពសមគួរ) និងទុប្បញ្ញត្តិករៈ (ធ្វើឱ្យយល់បានដោយលំបាក) ជាវាក្យត្ថទោស កាលបើពន្ធផរុសៈជាវាក្យទោស កាលបើវិរោធិជាបទទោស បទទាំងឡាយមាន «អសមត្ថភិធាយី» ជាដើម បទទាំងឡាយមាន «ជិគុច្ឆាទិត្តយបកាសកៈ» ជាដើម កដ្ឋបទ និងវាក្យត្ថមានការរីកនៃផ្កាឈូកក្នុងពេលរាត្រីជាដើម ទោសទាំងបួននេះ ហេតុអ្វីក៏រួមបញ្ចូលទៅក្នុងធម៌មានឱចិត្យៈជាដើម ដែលមានជាតិខុសគ្នា? ពិតណាស់ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ កាលបើបទទាំងឡាយប្រកបដោយទោសហើយ ភាពមិនមានទោសនៃប្រយោគ និងសេចក្តីនៃប្រយោគ រមែងមិនមានឡើយ ដើម្បីឱ្យសិស្សទាំងឡាយដឹងនូវភាពមិនខុសប្លែកគ្នានៃសន្ធិវាក្យទោស និងវាក្យត្ថទោស ដោយបទទោស ព្រះអាចារ្យទើបរួមបញ្ចូលបទទោសជាដើម ទៅក្នុងវាក្យត្ថទោសជាដើម យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ ដោយហេតុនេះឯង គប្បីយល់ឃើញថា បុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានបង្ហាញនូវប្រយោគដែលមានទោសជាច្រើន ដោយពាក្យថា «ប្រយោគដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយបទមានវិរុទ្ធត្ថន្តរៈជាដើម ឈ្មោះថា វិរុទ្ធវាក្យ» ដូច្នេះជាដើម។

Imāyeva gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha parasaddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddhamasādhu nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso [Pg.103] natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma, yathā–

ក្នុងគាថានេះឯង ដោយសព្ទថា «បរ» ក្នុងពាក្យថា «តមត្ថិ ចេ ខេទករំ បរម្បិ» ព្រះអាចារ្យរមែងកាន់យកនូវបទទោសទាំងឡាយមាន អសាធុ សន្ទិទ្ធៈ បរិយាយញេយ្យៈ អប្បតីតត្ថៈ អប្បយោជកៈ ទុព្វោធៈ និងទេសិយៈជាដើមផង នូវវាក្យទោសទាំងឡាយមាន អធិកៈ ឧនៈ និងភគ្គច្ឆន្ទៈជាដើមផង នូវវាក្យត្ថទោសដែលរាប់ថា ឧបក្កមោបសំហារវិសមៈ ផង។ ក្នុងទីនេះ បទដែលផ្ទុយនឹងក្បួនវេយ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ) ឈ្មោះថា អសាធុ។ នាមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដទៃ ដោយអាស្រ័យហេតុនៃការសម្រេចនូវកិរិយា ដែលគេប្រើប្រាស់ក្នុងទីជាទីរងនៃសញ្ញា (ឈ្មោះ) ដោយមិនមានអត្ថជាវិសេសនៈ ឈ្មោះថា សន្ទិទ្ធៈ (សង្ស័យ) ដូចជាពាក្យថា «រវិម្ហិ ហិមហា» (ក្នុងព្រះអាទិត្យ មានការកម្ចាត់បង់នូវត្រជាក់)។ ក្នុងទីនេះ កាលបើធ្វើជាវិសេសនៈថា «ហិមហា រវី» (ព្រះអាទិត្យជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវត្រជាក់) ទោសរមែងមិនមានឡើយ។ បទដែលគេតាក់តែងឡើងដោយឈ្មោះជាវេវចនៈនៃសព្ទសញ្ញាដែលល្បីល្បាញ ឈ្មោះថា បរិយាយញេយ្យៈ (គប្បីដឹងដោយពាក្យវេវចនៈ) ដូចជាពាក្យថា «វឡវាមុខស្ស អស្សវនិតាននំ» (មុខនៃសេះញី ឈ្មោះថា វឡវាមុខៈ)។ បទដែលជាគ្រឿងពោលនូវគុណរបស់វិសេស្យៈ ដោយអត្ថដែលកើតឡើងដោយមិនមានសេចក្តីក្រៃលែង ឈ្មោះថា អប្បតីតត្ថៈ (អត្ថមិនល្បីល្បាញ) ដូចជាពាក្យថា «កណ្ហមសី» (ភ្លើងមានធ្យូងខ្មៅ)។ បទដែលមិនមានប្រយោជន៍ព្រោះដឹងបានហើយ ឈ្មោះថា អប្បយោជកៈ (មិនមានប្រយោជន៍) ដូចជាពាក្យថា «អតិផេនិលំ សាគរមលង្ឃី» (បានឆ្លងផុតនូវសមុទ្រដែលមានពពុះច្រើនក្រៃលែង)។ ពាក្យដែលមិនល្បីល្បាញ ឈ្មោះថា ទុព្វោធៈ (យល់បានដោយលំបាក) ដូចជា៖

‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti.

«មនុញ្ញទ្ធនយោ បាទេ, ខាទយោ កនិ ភន្តិ តេ»តិ។

Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma. Yathā–

ពាក្យថា «កនិ» បានដល់ នែប្អូនស្រីក្រមុំ (កញ្ញេ)។ «តេ» បានដល់ របស់នាង។ «បាទេ» បានដល់ ក្នុងជើងទាំងឡាយ។ «មនុញ្ញទ្ធនយោ» បានដល់ ប្រកបដោយសំឡេងដ៏គួរឱ្យត្រេកអរ។ «ខាទយោ» បានដល់ កងជើង (គគ្ឃរិកា) ទាំងឡាយ តែងរុងរឿង (ភន្តិ) គឺញ៉ាំងពន្លឺឱ្យភ្លឺឡើង។ នាមដែលសម្រេចតែក្នុងប្រទេសណាមួយប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា ទេសិយៈ (ភាសាតំបន់) ដូចជា៖

‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti.

«ឥមេ លាវណ្យតល្លា តេ, គល្លា លោលវិលោចនេ»តិ។

He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payuttamadhikaṃ nāma. Yathā–

នែស្ត្រីមានភ្នែករញ្ជួយ (លោលវិលោចនេ) «តេ» របស់នាង «ឥមេ គល្លា» ថ្ពាល់ទាំងឡាយនេះ «លាវណ្យតល្លា» គឺជារណ្តៅនៃសេចក្តីល្អ (មនុញ្ញតល្លៈ) គឺប្រៀបដូចជាស្រះទឹកដ៏ល្អ។ បទដែលគេប្រើប្រាស់ដោយអាស្រ័យអត្ថដែលសម្តែងហើយដោយលេសណាមួយ ឈ្មោះថា អធិកៈ (លើសលុប) ដូចជា៖

‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ;

Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti.

«ត្វយិ រាជតិ រាជិន្ទ, រិបូនំ សគ្គសេវិនំ; ថីនំ អកង្កណោ បាណិ, សិយា នេត្តមនញ្ជនំ»តិ។

Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ.

ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យត្រឹមតែថា «អកង្កណោ បាណិ» (ដៃមិនមានកង) និង «នេត្តមនញ្ជនំ» (ភ្នែកមិនមានថ្នាំលាប) ភាពជាស្ត្រីមេម៉ាយ (វិធវតា) នៃស្ត្រីទាំងឡាយ ក៏រមែងដឹងបានហើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «សគ្គសេវិនំ» (អ្នកសេពនូវឋានសួគ៌ គឺស្លាប់ទៅកាន់បរលោក) ដែលគេប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ ទើបឈ្មោះថា អធិកៈ (លើសលុប)។ ប្រយោគដែលខ្វះខាតចាកសេចក្តីដែលគួរពោល ឈ្មោះថា ឧនៈ (ខ្វះខាត) ដូចជាពាក្យថា «តិលោកតិលកំ មុនិំ» (ព្រះមុនីជាកំពូលនៃត្រៃលោក) ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនបានពោលពាក្យដែលគួរពោលថា «វន្ទាមិ» (ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយបង្គំ) ទើបឈ្មោះថា ឧនៈ។ ប្រយោគដែលប្រកបដោយការសាបសូន្យចាកឆន្ទៈ ឈ្មោះថា ភគ្គច្ឆន្ទៈ (ឆន្ទៈបាក់បែក)។ ទោសនេះ រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃភាពខ្វះខាត ឬលើសលុបនៃអក្សរ និងគណៈនៃឆន្ទៈទាំងនោះៗ។ ប្រយោគដែលមិនស្មើគ្នាតាំងពីដើមដល់ចប់ ឈ្មោះថា ឧបក្កមោបសំហារវិសមៈ (មិនស្មើគ្នាក្នុងការចាប់ផ្តើម និងការបញ្ចប់)។ ទោសនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការលះបង់ចោលនូវលំដាប់ដែលបានចាប់ផ្តើមហើយ ហើយកំណត់ដោយលំដាប់ដទៃវិញ។

Iti subodhālaṅkāranissaye

ក្នុងសុពោធាលង្ការនិស្ស័យ យ៉ាងនេះ

Paṭhamo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ១។

2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā

២. ការពណ៌នានូវបរិច្ឆេទស្តីពីការដឹងច្បាស់នូវការលះបង់ទោស (ទោសបរិហារាវពោធបរិច្ឆេទវណ្ណនា)

68.

៦៨.

Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ;

Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.

ជួនកាល ព្រោះតែភាពឈ្លាសវៃរបស់កវី វិរោធទោសទាំងអស់នេះ តែងកន្លងផុតនូវការរាប់ថាជាទោស ហើយចូលទៅកាន់គន្លងនៃគុណវិញ។

69.

៦៩.

Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā;

Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate.

ព្រោះហេតុនោះ វិរោធទោសទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ នឹងមិនមានវិរោធ (មិនមានទោស) ដោយប្រការណា ការដឹងច្បាស់នូវការលះបង់ទោស ដោយប្រការនោះ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងនាំមកសម្តែង។

68-69. Iccevaṃ [Pg.104] dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘kadācī’’tyādi. Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci, na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. ‘‘Tene’’ccādi. Yenevaṃ, tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya, tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho.

៦៨-៦៩. ព្រះអាចារ្យ លុះបានកំណត់ការបែងចែកទោសយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងណែនាំនូវលំដាប់នៃការលះបង់ទោសតាមដែលបានពោលហើយ ទើបពោលគាថាមានពាក្យថា «កទាចិ» (kadāci) ជាដើម។ វិរោធទោសទាំងអស់នេះ ដែលកើតអំពីវិរុទ្ធត្ថន្តរៈជាដើម មិនមែនជាទោសណាមួយតែមួយមុខក្នុងបណ្តាទោសទាំងឡាយឡើយ តែងកន្លងផុត គឺកំណត់នូវការរាប់ គឺភាពជាទោសនៃទោសទាំងឡាយ ហើយចូលទៅជិត គឺដល់នូវគន្លង គឺផ្លូវ គឺភាពជាគុណនៃគុណទាំងឡាយ ក្នុងកាលខ្លះ មិនមែនគ្រប់ពេលឡើយ។ ទាំងនេះ ព្រោះតែភាពឈ្លាសវៃ គឺហេតុនៃភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការកាន់យកនូវវិស័យបែបនោះ របស់កវីអ្នកប្រកប មិនមែនដោយប្រការណាមួយនោះឡើយ។ ពាក្យថា «តេន» ជាដើម មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ គឺដោយហេតុនោះ វិរោធទោសទាំងឡាយមានវិរុទ្ធត្ថន្តរៈជាដើមដែលបានពោលហើយ នឹងមិនមានវិរោធ គឺភាពមិនមានទោស គប្បីមានដោយប្រការណា គឺដោយវិធីណា ការលះបង់ គឺការកម្ចាត់បង់នូវទោសទាំងឡាយ តែងដឹងច្បាស់ គឺយល់បានដោយវិធីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា អវពោធៈ (ការដឹងច្បាស់) បរិច្ឆេទដែលមានឈ្មោះថា ការដឹងច្បាស់នូវការលះបង់ទោសនោះ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងនាំមក គឺនឹងពោល នេះជាអត្ថ។

68-69. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘kadācī’’tyādimāha. Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati, tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā [Pg.105] siyā yena pakārena bhaveyya, tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo.

៦៨-៦៩. កាលដែលបានកំណត់ចំណែកនៃទោសយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវការកែខៃនូវទោសទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ទើបចាប់ផ្តើមពោលគាថាមានពាក្យថា «kadāci» ជាដើម។ សូម្បីតែសេចក្តីទាស់ទែងទាំងអស់នេះ មានបទទោសជាដើម កន្លងហួសនូវការរាប់បញ្ចូលក្នុងទោស ឬការរាប់ក្នុងទោសទាំងឡាយ ឬក៏ភាពជាទោស ហើយជួនកាល ព្រោះតែភាពឈ្លាសវៃរបស់កវី គឺដោយសារសេចក្តីវាងវៃនៃប្រាជ្ញា ដែលមានលក្ខណៈស្ទាត់ជំនាញក្នុងក្បួនវេយ្យាករណ៍ អភិធាន ឆន្ទៈ និងអលង្ការៈជាដើម តែងឈានចូល គឺសម្រេចបាននូវគន្លងនៃគុណ គឺផ្លូវនៃគុណ ឬសភាវៈនៃគុណសុទ្ធសាធ ហេតុនោះ ភាពមិនទាស់ទែងគ្នា គឺភាពមិនផ្ទុយគ្នា នៃសេចក្តីទាស់ទែងដែលបានពោលហើយ មានសេចក្តីទាស់ទែងនៃបទទោសជាដើមដែលបានពោលហើយនោះ គប្បីមានដោយប្រការណា គប្បីកើតមានដោយប្រការនោះ ឥឡូវនេះ ក្នុងឱកាសដ៏សមគួរនេះ ការយល់ដឹងអំពីការកែខៃទោស ព្រោះជាហេតុឲ្យយល់ដឹងនូវលំដាប់នៃការកែខៃទោសដែលទាក់ទងនឹងបទទោសជាដើមដែលបានពោលហើយនោះ ទើបបរិច្ឆេទដែលមានឈ្មោះដូច្នោះ ត្រូវបាននាំមកសម្តែង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ទោសទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ តែងដល់នូវភាពមិនមានទោស ដោយសារសមត្ថភាពរបស់កវី ខ្ញុំនឹងបង្ហាញនូវការណែនាំអំពីសមត្ថភាពនោះ។

Padadosaparihāravaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីការកែខៃបទទោស។

Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā –

ក្នុងបទទាំងនោះ ការកែខៃនូវសេចក្តីផ្ទុយគ្នា មានឧទាហរណ៍ដូចតទៅ៖

70.

៧០.

Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;

Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ.

ជនដែលបានទទួលនូវសេចក្តីសុខ ព្រោះការបានឃើញនូវស្រូវសាលីទាំងឡាយដ៏ទុំល្អ និងស្រូវសាលីដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្ត ធ្វើម្តេចឡើយ ស្រាប់តែមេឃដ៏សែនថ្លានេះ ធ្វើឲ្យជននោះមានសេចក្តីសុខទៅកើត។

70. ‘‘Vindanta’’miccādi. Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā.

៧០. ពាក្យថា «Vindantaṃ» ជាដើម។ សេចក្តីសុខ គឺសេចក្តីសោមនស្សក្នុងចិត្ត ដែលកើតឡើងព្រោះការឃើញនូវស្រូវសាលីទាំងឡាយដែលដល់នូវការទុំ គឺស្រូវសាលីដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្ត មានស្រូវសាលីក្រហមជាដើម ដែលជាប្រភេទស្រូវសាលី ជនណាបានទទួលនូវសេចក្តីសុខនោះ ធ្វើម្តេចឡើយ ស្រាប់តែមេឃដ៏សែនថ្លានេះ ធ្វើឲ្យជននោះមានសេចក្តីសុខទៅកើត។ ក្នុងទីនេះ ការមិនផ្តល់សេចក្តីសុខដល់ជនបែបនោះ គឺសមគួរដល់មេឃដែលមានពិស ដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថាបានកែខៃនូវភាពផ្ទុយគ្នានៃសេចក្តី។

70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. ‘‘Vindanti’’ccādi. Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu.

៧០. ក្នុងទីនោះ ការកែខៃនូវសេចក្តីផ្ទុយគ្នា មានឧទាហរណ៍យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Vindanti» ជាដើម។ សេចក្តីសុខ គឺសេចក្តីសោមនស្សក្នុងចិត្ត ដែលកើតឡើងព្រោះហេតុតែការឃើញនូវស្រូវសាលីទាំងឡាយដែលដល់នូវការទុំ គឺស្រូវសាលីដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្ត មានស្រូវសាលីក្រហមជាដើម ជនណា គឺកសិករនោះ តែងបានទទួល គឺសោយនូវសេចក្តីសុខនោះ ធ្វើម្តេចឡើយ ស្រាប់តែមេឃដ៏សែនថ្លាដែលផ្តល់ទឹកនេះ ធ្វើឲ្យជននោះមានសេចក្តីសុខទៅកើត គឺមិនធ្វើឲ្យមានសេចក្តីសុខទាល់តែសោះ។ ការផ្តល់សេចក្តីទុក្ខដល់ជនបែបនោះ គឺសមគួរដល់មេឃដែលផ្តល់នូវពិស ដូច្នេះ សេចក្តីដែលផ្ទុយគ្នា ទើបឈ្មោះថាត្រូវបានកម្ចាត់ចេញហើយ។ វិគ្គហៈថា Pākena sālino។ ធាតុដែលជាណាមធាតុថា sukhaye ក្នុងសេចក្តីថា Sukhaṃ karoti។

Yathā vā –

មួយវិញទៀត ដូចជា៖

71.

៧១.

Vināyakopi [Pg.106] nāgosi,Gotamopi mahāmati;

Paṇītopi rasāpeto,Cittā me sāmi te gati.

បពិត្រព្រះអង្គជាម្ចាស់ ទោះបីព្រះអង្គជាវិនាយក ក៏គង់ជាត្រកូលនាគ, ទោះបីព្រះអង្គជាគោតមៈ ក៏គង់ជាអ្នកមានមហាប្រាជ្ញា, ទោះបីព្រះអង្គជាអ្នកដ៏ឧត្តម ក៏គង់ប្រាសចាករសជាតិដែរ ដំណើរទៅរបស់ព្រះអង្គ ធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គអស្ចារ្យចិត្តណាស់។

71. ‘‘Vināyakopi’’ccādi. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti vināyako, vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. Me mama. Sāmīti āmantanaṃ. Te tava gati pavatti cittā abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ.

៧១. ពាក្យថា «Vināyakopi» ជាដើម។ ពាក្យថា វិនាយកៈ គឺអ្នកដឹកនាំនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ បានแก่ គ្រុឌ, មួយទៀត ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះទ្រង់ទូន្មានសត្វទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា វិនាយកៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ កាលណាពាក្យថា វិនាយកៈ សំដៅលើគ្រុឌ កាលនោះ ពាក្យថា នាគៈ សំដៅលើសត្វពស់ ដូច្នេះ ទើបផ្ទុយគ្នា ប៉ុន្តែក្នុងន័យម្ខាងទៀត មិនផ្ទុយគ្នាទេ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមានទោស មានរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា គោតមៈ សំដៅលើសត្វពាហនៈដ៏ថោកទាប ព្រោះជាសត្វគោដ៏លើសលុបជាងសត្វគោទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះនាមថា គោតមៈ ព្រោះទ្រង់យាងចុះមកក្នុងគោតមគោត្រ។ ពាក្យថា «ព្រះអង្គជាសត្វពាហនៈដ៏ថោកទាបផង ជាអ្នកមានមហាប្រាជ្ញាផង» ដូច្នេះ គឺផ្ទុយគ្នា ព្រោះសត្វពាហនៈដ៏ថោកទាបបំផុត មិនអាចមានប្រាជ្ញាដ៏ធំធេងបានឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងន័យម្ខាងទៀត មិនមានការទាស់ទែងគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា បណីតៈ គឺរសជាតិដ៏ផ្អែមល្ហែម និងព្រះសុគតដ៏ឧត្តម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ព្រះអង្គប្រាសចាករសជាតិដ៏ផ្អែមល្ហែម» ដូច្នេះ គឺផ្ទុយគ្នា ប៉ុន្តែបើចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គប្រាសចាករសជាតិមានសិង្គាររសជាដើម ដូច្នេះ ទើបសមគួរ។ ពាក្យថា Me ប្រែថា របស់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា Sāmi ជាពាក្យហៅ។ ពាក្យថា Te gati គឺដំណើរទៅ ឬសេចក្តីប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា Cittā ប្រែថា គួរឲ្យអស្ចារ្យ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីផ្ទុយគ្នា គឺជាវិរោធាលង្ការៈដ៏គួរជាទីសរសើរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាបានកែខៃនូវទោសនោះ។

71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā. ‘‘Vināyako’’ccādi. He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi. No ce, vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi. Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi. No ce, gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi. Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi. No ce, paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi. Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā. [Pg.107] Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti vināyako, buddho. Natthi āgu etassāti nāgo, buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti mahāmati, buddho. Padhānattaṃ nīto paṇīto, madhuro raso. Rasato apetoti rasāpeto, buddhoti viggaho.

៧១. មួយវិញទៀត ការកែខៃនូវទោសដែលបានពោលហើយ មានសភាពបែបនេះ។ ពាក្យថា «Vināyako» ជាដើម。 បពិត្រព្រះអង្គជាម្ចាស់ ទោះបីព្រះអង្គជាវិនាយកៈ គឺគ្រុឌ ក៏គង់ជាត្រកូលនាគ គឺសត្វពស់។ បើមិនដូច្នោះទេ ទោះបីព្រះអង្គជាវិនាយកៈ គឺអ្នកទូន្មានសត្វទាំងឡាយ ក៏គង់ជាត្រកូលនាគ គឺព្រះខីណាស្រពដ៏មិនមានកិលេស។ ទោះបីព្រះអង្គជាគោតមៈ គឺសត្វពាហនៈដ៏ថោកទាបបំផុត ក៏គង់ជាអ្នកមានមហាប្រាជ្ញា។ បើមិនដូច្នោះទេ ទោះបីព្រះអង្គជាគោតមៈ ដោយសារគោត្រ ក៏គង់ជាអ្នកមានមហាប្រាជ្ញា។ ទោះបីព្រះអង្គជាអ្នកដ៏ឧត្តម គឺមានរសជាតិផ្អែមល្ហែម ក៏គង់ប្រាសចាករសជាតិដ៏ផ្អែមល្ហែមនោះ។ បើមិនដូច្នោះទេ ទោះបីព្រះអង្គជាអ្នកដ៏ឧត្តម ក៏គង់ប្រាសចាករសជាតិមានសិង្គាររសជាដើម។ ដំណើរទៅ គឺសេចក្តីប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះអង្គ ធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គអស្ចារ្យចិត្តណាស់។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាសត្វពស់នៃសត្វគ្រុឌក្តី ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញានៃសត្វពាហនៈដ៏ថោកទាបបំផុតក្តី ភាពមិនមានរសជាតិនៃវត្ថុដ៏មានរសជាតិផ្អែមល្ហែមក្តី គឺផ្ទុយគ្នា ប៉ុន្តែដោយសារន័យម្ខាងទៀតមិនផ្ទុយគ្នា ដូច្នេះ ទោសគឺសេចក្តីផ្ទុយគ្នា ទើបត្រូវបានកម្ចាត់ចេញដោយវិរោធាលង្ការៈដ៏គួរជាទីសរសើរ។ វិគ្គហៈថា៖ វីនំ បក្ខីនំ នាយកោ វិសេសេន នាយកោតិ វិនាយកោ (អ្នកដឹកនាំនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ គឺគ្រុឌ)។ សត្តេ វិនេតីតិ វិនាយកោ (ព្រះពុទ្ធទ្រង់ទូន្មានសត្វទាំងឡាយ)។ នត្ថិ អាគុ ឯតស្សាតិ នាគោ (ព្រះពុទ្ធមិនមានទោស)។ គុន្នំ អតិសយេន គោតមោ (សត្វពាហនៈដ៏លើសលុបជាងសត្វគោទាំងឡាយ)។ មហតី មតិ អស្សាតិ មហាមតិ (ព្រះពុទ្ធមានប្រាជ្ញាដ៏ធំធេង)។ បធានត្តំ នីតោ បណីតោ (វត្ថុដ៏ដល់នូវភាពជាប្រធាន គឺរសជាតិផ្អែមល្ហែម)។ រសតោ អបេតោតិ រសាបេតោ (ព្រះពុទ្ធប្រាសចាករសជាតិ)។

Ajhatthassa yathā –

ការកែខៃនូវទោសគឺសេចក្តីលើសលុប មានឧទាហរណ៍ដូចតទៅ៖

72.

៧២.

Kathaṃ tādiguṇābhāve,Lokaṃ toseti dujjano;

Obhāsitāsesadiso,Khajjoto nāma kiṃ bhave.

កាលបើមិនមានគុណធម៌បែបនោះទេ មនុស្សពាលនឹងធ្វើឲ្យសត្វលោកត្រេកអរដូចម្តេចបាន សត្វអំពិលអំពែក នឹងទៅជាសត្វដែលញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាងដូចម្តេចបាន។

72. ‘‘Katha’’miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo.

៧២. ពាក្យថា «Kathaṃ» ជាដើម។ គុណធម៌ទាំងឡាយរបស់សប្បុរស តែងធ្វើឲ្យសត្វលោកត្រេកអរ កាលបើមិនមានគុណធម៌បែបនោះនៅក្នុងខ្លួនទេ មនុស្សពាលនឹងធ្វើឲ្យសត្វលោកត្រេកអរដូចម្តេចបាន គឺមិនអាចធ្វើឲ្យត្រេកអរបានឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ អាចារ្យសម្រេចសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយសេចក្តីផ្សេងទៀតថា «សត្វអំពិលអំពែក នឹងទៅជាសត្វដែលញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាងដូចម្តេចបាន គឺមិនអាចទៅរួចឡើយ ព្រោះមិនមានគុណធម៌បែបនោះ»។ ក្នុងទីនេះ ទោសគឺភាពជាសត្វដែលញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាង ដែលអាស្រ័យនឹងភាពលើសលុបនៃសត្វអំពិលអំពែក ត្រូវបានកែខៃដោយវោហារវិធីមានពាក្យថា «Kathaṃ tādiguṇābhāve» ជាដើម។

72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. ‘‘Kathi’’ccādi. Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ [Pg.108] attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho.

៧២. ពាក្យថា Ajhatthassa yathā ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បរិហារ ត្រូវនាំមកបំពេញ សូម្បីតែក្នុងខាងលើក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «Kathaṃ» ជាដើម។ កាលបើមិនមានគុណធម៌បែបនោះ គឺកាលបើគុណធម៌មានសីលធម៌ជាដើម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីត្រេកអរ មិនមាននៅក្នុងខ្លួនទេ មនុស្សពាល គឺមនុស្សដែលគ្មានគុណធម៌ នឹងធ្វើឲ្យសត្វលោកត្រេកអរដូចម្តេចបាន គឺមិនអាចធ្វើឲ្យត្រេកអរបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ សត្វអំពិលអំពែក នឹងទៅជាសត្វដែលញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាងដូចម្តេចបាន គឺមិនអាចទៅរួចឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ទោសគឺសេចក្តីលើសលុប ពោលគឺការញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាងនៃសត្វអំពិលអំពែក ត្រូវបានកម្ចាត់ចេញដោយលំនាំនៃប្រយោគមានពាក្យថា «Kathaṃ tādiguṇābhāve» ជាដើម។ វិគ្គហៈថា Tādī ca te guṇā ca។

73.

៧៣.

Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;

Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti.

ភាពសៅហ្មងនៃបទ កាលបើស្ថិតនៅក្នុងប្រស្នា មិនមែនជាទោសឡើយ ដូចជាពាក្យថា «នាងជាទីស្រឡាញ់ តែងឱបក្រសោបនូវបុគ្គលណា ដែលការឱបក្រសោបនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ឬមួយក៏មិនឱបក្រសោបទេ?» ដូច្នេះជាដើម។

73. ‘‘Paheḷikāyaṃ’’iccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha ‘‘piye’’ccādi. Itīti nidassane. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu. Nuiti parivitakke nipāto. Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ.

៧៣. ពាក្យថា «Paheḷikāyaṃ» ជាដើម។ ភាពសៅហ្មងនៃបទ គឺបទកិលិដ្ឋទោស កាលបើស្ថិតនៅក្នុងវិស័យនៃប្រស្នា មិនមែនជាទោសឡើយ។ អាចារ្យសួរថា តើមានសភាពដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា «Piyā» ជាដើម។ ពាក្យថា Iti សម្រាប់បង្ហាញជាឧទាហរណ៍។ នាងជាទីស្រឡាញ់ តែងឱបក្រសោបនូវបុគ្គលណា ដែលការឱបក្រសោបនាំមកនូវសេចក្តីសុខ គឺសេចក្តីសុខកាយនិងចិត្ត ឬមួយក៏មិនឱបក្រសោបទេ? និបាតថា Nu ប្រើក្នុងន័យត្រិះរិះ។ ក្នុងទីនេះ បទដ៏សៅហ្មងថា Piyā ត្រូវបានកែខៃដោយការដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រស្នា។

73. ‘‘Paheḷike’’ccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, itisaddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā itisaddo pakāratthoti. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu, āliṅgatevāti. Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti.

៧៣. ពាក្យថា «Paheḷikāyaṃ» ជាដើម។ ភាពសៅហ្មងនៃបទ ពោលគឺបទកិលិដ្ឋទោស ប្រសិនបើស្ថិតនៅក្នុងវិស័យនៃប្រស្នា មិនមែនជាទោសឡើយ។ តើអ្វីជាឧទាហរណ៍? គឺពាក្យថា «Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti» នេះឯង គប្បីដឹងថា ព្រោះសព្ទថា Iti មានន័យថាជាឧទាហរណ៍ ហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបជាគ្រឿងសម្គាល់នូវឧទាហរណ៍ដែលនៅសល់ទាំងឡាយ។ បើមិនដូច្នោះទេ ព្រោះតែឧទាហរណ៍មានសភាពបែបនេះមិនគួរត្រូវបានកាន់យក ហេតុនោះ សព្ទថា Iti ទើបមានន័យថាជាប្រការ។ នាងជាទីស្រឡាញ់ តែងឱបក្រសោប គឺឱបរឹតនូវបុគ្គលណា ដែលការឱបក្រសោបនាំមកនូវសេចក្តីសុខកាយនិងចិត្ត ឬមួយក៏មិនឱបក្រសោបទេ គឺតែងតែឱបក្រសោបពិតប្រាកដ។ ក្នុងទីនេះ បទដ៏សៅហ្មងថា Piyā ត្រូវបានកម្ចាត់ចេញដោយការដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រស្នា។

74.

៧៤.

Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite;

Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya.

មិនគប្បីប្រើប្រាស់បទដ៏សៅហ្មង ក្នុងយមកៈដែលគេប្រាថ្នាឡើយ ចំណែកឯយមកៈដទៃក្រៅពីនោះ ទាំងអស់សុទ្ធតែមានសភាពដូចជាកើតឡើងអំពីបទដ៏សៅហ្មងនោះដែរ។

74. ‘‘Yamake’’ccādi. [Pg.109] Tato aññanti icchitayamakato aññaṃ. Tuiti visesajotako. Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya.

៧៤. ពាក្យថា «Yamake» ជាដើម។ ពាក្យថា Tato aññaṃ គឺក្រៅពីយមកៈដែលគេប្រាថ្នា។ សព្ទថា Tu សម្រាប់បញ្ជាក់សេចក្តីវិសេស។ ពាក្យថា Etaṃmayaṃ viya គឺដូចជាកើតឡើងអំពីបទដ៏សៅហ្មងនោះ។

74. ‘‘Yamake’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho.

៧៤. ពាក្យថា «Yamake» ជាដើម។ មិនគប្បីប្រើប្រាស់ គឺមិនគួរប្រើប្រាស់បទដ៏សៅហ្មង ក្នុងយមកៈដែលគេប្រាថ្នា គឺយមកៈដ៏ជាទីគាប់ចិត្តឡើយ ចំណែកឯយមកៈដទៃក្រៅពីយមកៈដ៏ជាទីគាប់ចិត្តនោះ ទាំងអស់សុទ្ធតែមានសភាពដូចជាកើតឡើងអំពីបទដ៏សៅហ្មងនោះ គឺដូចជាត្រូវធ្វើឡើងដោយបទកិលិដ្ឋទោសនេះឯង។ ក្នុងទីនេះ យមកៈដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត គប្បីដឹងតាមវិធីដែលបានពោលហើយ។ វិគ្គហៈថា Etena nibbattaṃ etaṃmayaṃ។

Desavirodhino yathā –

ការកែខៃនូវទោសគឺការផ្ទុយនឹងប្រទេស មានឧទាហរណ៍ដូចតទៅ៖

75.

៧៥.

Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ;

Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale.

ដោយសារអានុភាពរបស់ព្រះពោធិសត្វ សូម្បីតែនៅលើគោក ក៏មានផ្កាដែលកើតក្នុងទឹកដុះឡើងដែរ ហាក់បីដូចជាចង់កម្ចាត់ចោលនូវសេចក្តីលំបាកនៃការរស់នៅក្នុងទឹកនោះអស់កាលដ៏យូរអង្វែង។

75. ‘‘Bodhisatte’’ccādi. Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasanamāvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho.

៧៥. ពាក្យថា «Bodhisatte» ជាដើម។ ដោយសារអានុភាព គឺអានុភាពនៃបុណ្យរបស់ព្រះពោធិសត្វ ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះនាងមាយាទេវី ដែលនឹងត្រូវពោលខាងមុខ ដែលកើតឡើងក្នុងថ្ងៃប្រសូតរបស់ព្រះអង្គ ផ្កាទាំងឡាយដែលកើតក្នុងទឹក គឺផ្កាឈូក សូម្បីតែនៅលើគោក ក៏បានកើតមានឡើងដែរ ព្រោះអានុភាពនៃបុណ្យជាអចិន្តេយ្យ។ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីក្នុងស្រះជាដើម ផ្កាទាំងនោះធ្វើអ្វីខ្លះ? ហាក់បីដូចជាចង់កម្ចាត់ចោល គឺលះបង់ចោលនូវសេចក្តីលំបាកដែលកើតឡើងព្រោះការរស់នៅ គឺការស្នាក់នៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែងនៅក្នុងទឹកនោះ។ ព្រោះអានុភាពនៃបុណ្យជាអចិន្តេយ្យ សូម្បីតែការអស្ចារ្យបែបនេះក៏កើតមានឡើងដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនមានទោសគឺការផ្ទុយនឹងប្រទេសឡើយ។

75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ [Pg.110] acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ.

៧៥. ដោយសារអានុភាពរបស់ព្រះពោធិសត្វ គឺដោយសារអានុភាពជាអចិន្តេយ្យរបស់ព្រះពោធិសត្វ ផ្កាទាំងឡាយដែលកើតក្នុងទឹក មានផ្កាឈូកនិងផ្កាលំចង់ជាដើម ដែលមានឈ្មោះដូច្នោះព្រោះមានសភាពដូចជាកើតក្នុងទឹក ហាក់បីដូចជាចង់កម្ចាត់ចោល គឺលះបង់ចោលនូវសេចក្តីលំបាកដែលកើតឡើងព្រោះការរស់នៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែងនៅក្នុងទឹកនោះ ដែលជាទីល្បីល្បាញដោយភាពជាវិស័យរបស់វា សូម្បីតែនៅលើគោក ក៏បានកើតមានឡើងដែរ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីក្នុងស្រះជាដើម។ ក្នុងទីនេះ អាចារ្យកម្ចាត់ចោលនូវទោសគឺការផ្ទុយនឹងប្រទេស ពោលគឺការនិយាយអំពីការកើតឡើងនៅលើគោកនៃផ្កាដែលកើតក្នុងទឹក ដោយពាក្យថា «Bodhisattappabhāvena» នេះ ព្រោះការកើតឡើងនៃសេចក្តីអស្ចារ្យបែបនេះ ដោយសារអានុភាពនៃបុណ្យជាអចិន្តេយ្យ។ វិគ្គហៈក្នុងប្រយោគនេះថា៖ Bodhiyaṃ (ក្នុងចតុម្មគ្គប្រាជ្ញា) Sattoti (សត្វ) ផង, Tassa pabhāvo (អានុភាពរបស់ព្រះអង្គ) ផង, Suciraṃ āvāso (ការរស់នៅអស់កាលដ៏យូរ) ផង, Tena bhūto kleso (សេចក្តីលំបាកដែលកើតឡើងព្រោះការរស់នៅនោះ) ផង។

Kālavirodhino yathā –

ការកែខៃនូវទោសគឺការផ្ទុយនឹងកាល មានឧទាហរណ៍ដូចតទៅ៖

76.

៧៦.

Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto;

Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.

ខ្យល់រំភើយដែលបង្ហាញនូវមហានុភាពរបស់ព្រះមុនី បានបក់មកនាំយកនូវផ្កាគ្រប់រដូវកាលឲ្យធ្លាក់ចុះមកស្មើៗគ្នា។

76. ‘‘Mahā’’iccādi. Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo.

៧៦. ពាក្យថា “Mahā” ជាដើម។ ខ្យល់ដ៏រើយៗ ដ៏ទន់ភ្លន់នេះ បក់ផាត់ប្រមូលផ្ដុំផ្កាដែលរីកគ្រប់រដូវ គឺផ្កាដែលរីកក្នុងរដូវទាំងពួង ឲ្យរួមគ្នាតែមួយ ហើយរោយរាយទៅ ដើម្បីព្រះមុនី គឺព្រះពោធិសត្វ ព្រោះភាពជាអ្នកប្រហែលនឹងព្រះមុនី និងដោយភាពជាព្រះមុនីដែលនឹងមានទៅខាងមុខ ឬក៏ដើម្បីព្រះមុនីពិតប្រាកដ ក្នុងសម័យដែលទ្រង់បានសម្រេចនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ គឺបក់ផាត់ទៅជាគ្រឿងសម្គាល់ (ជាប្រផ្នូល) នៃព្រះអង្គអ្នកមានអានុភាពធំ។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាការកើតឡើងនៃផ្កាគ្រប់រដូវក្នុងពេលតែមួយ មិនអាចមានបាន ព្រោះផ្កាផ្សេងៗ រមែងកើតឡើងក្នុងរដូវផ្សេងៗគ្នាក៏ដោយ ប៉ុន្តែការកើតឡើងនូវហេតុដ៏អស្ចារ្យបែបនេះ ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវព្រះមហានុភាពរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រមែងមានបាន ហេតុនោះ ទើបការទាស់គ្នានឹងកាល (កាលវិរោធ) ត្រូវបានដោះស្រាយដោយពាក្យនេះ។

76. ‘‘Mahānubhāve’’ccādi. Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ.

៧៦. ពាក្យថា “Mahānubhāve” ជាដើម។ ខ្យល់រើយៗ គឺខ្យល់មិនបក់ខ្លាំងនេះ បក់ផាត់ប្រមូលផ្ដុំផ្កាដែលរីកគ្រប់រដូវ គឺពួកផ្កាដែលរីកក្នុងរដូវទាំងពួង មានវសន្តរដូវជាដើម ឲ្យរួមគ្នាតែមួយ ហើយញ៉ាំងឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ ដើម្បីព្រះមុនី គឺព្រះពោធិសត្វដែលហៅថា មុនី ព្រោះភាពជាអ្នកមានចិត្តអប់រំល្អដោយចំណែកមួយ ឬដើម្បីព្រះមុនីជាព្រះសព្វញ្ញូ ព្រោះភាពជាព្រះមុនីពិតប្រាកដក្នុងសម័យដែលទ្រង់បានសម្រេចនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ គឺបក់ផាត់ទៅដោយប្រកាសនូវបុញ្ញានុភាពដ៏ធំធេង ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវព្រះមហានុភាព។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាការកើតឡើងនៃផ្កាទាំងឡាយដែលកើតក្នុងកាលផ្សេងគ្នា មកកើតក្នុងកាលជាមួយគ្នា នាំឲ្យមានការទាស់គ្នានឹងកាល (កាលវិរោធ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែបុញ្ញានុភាពរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ អាចញ៉ាំងអស្ចារ្យបែបនោះឲ្យកើតឡើងក្នុងខណៈតែមួយបាន ហេតុនោះ លោកទើបកម្ចាត់ចោលនូវកាលវិរោធនោះ ដោយពាក្យថា “mahānubhāvapisuno” នេះ។ វិគ្រោះថា Mahānubhāvassa pisuno ឬ Mahānubhāvaṃ pisuno (គ្រឿងសម្គាល់នូវព្រះមហានុភាព ឬប្រកាសនូវព្រះមហានុភាព)។

Kalāvirodhino yathā –

ឧទាហរណ៍នៃកលាវិរោធ (ការទាស់គ្នានឹងក្បួនសិល្បៈ) ដូចជា៖

77.

៧៧.

Nimuggamanaso [Pg.111] buddha-guṇe pañcasikhassapi;

Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

សូម្បីតែព្រះបញ្ចសិខៈ ដែលមានចិត្តលិចចុះទៅក្នុងព្រះពុទ្ធគុណ សូម្បីតែការទាស់គ្នានៃសម្លេងខ្សែពិណនោះ តើមិនធ្វើឲ្យជនណាម្នាក់ត្រេកអរដែរឬ? (តែងធ្វើឲ្យត្រេកអរពិតប្រាកដ)។

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo.

៧៧. ពាក្យថា “Nimuggi” ជាដើម។ សម្លេងខ្សែពិណរបស់ព្រះបញ្ចសិខគន្ធព្វទេវបុត្រនោះ ដែលមានចិត្តលិចចុះ គឺជ្រួតជ្រាបទៅក្នុងព្រះពុទ្ធគុណ មានសីលគុណជាដើម ដ៏រកប្រមាណមិនបាន សម្លេងខ្សែពិណនោះ ដែលប្លែកគ្នាដោយការបែងចែកជាសម្លេងឆជ្ជនោតជាដើម ដែលមានលក្ខណៈយឺត រហ័ស និងមធ្យម តាមរយៈកាលកំណត់នៃកិរិយា ការទាស់គ្នានៃសម្លេងនោះ គឺភាពមិនស្មើគ្នានៃលំដាប់ដែលបានកំណត់ទុកក្នុងក្បួនសិល្បៈ តើមិនធ្វើឲ្យជនណាម្នាក់ត្រេកអរដែរឬ? គឺធ្វើឲ្យត្រេកអរពិតប្រាកដ។ សូម្បីតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីរាយមាយនៃចិត្តរបស់បុគ្គលទាំងឡាយ ដែលមានបញ្ញាជាប់ទាក់ទងនឹងគុណជាលោកិយរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ក៏រមែងធ្វើឲ្យត្រេកអរយ៉ាងនោះដែរ។ កលាវិរោធ ត្រូវបានដោះស្រាយដោយពាក្យថា “Buddhaguṇe nimuggamanaso” នេះ។

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti, sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ.

៧៧. ពាក្យថា “Nimuggi” ជាដើម។ សូម្បីតែព្រះបញ្ចសិខគន្ធព្វទេវបុត្រ ដែលមានចិត្តលិចចុះ គឺមានចិត្តចុះស៊ប់ទៅក្នុងព្រះពុទ្ធគុណ គឺគំនរនៃគុណមានសីលគុណជាដើម ដ៏គួរឲ្យអស្ចារ្យរបស់ព្រះសព្វញ្ញូ ការទាស់គ្នានៃសម្លេងខ្សែពិណនោះ គឺការខូចខាតដែលហៅថាការខុសលំដាប់ដែលមកក្នុងក្បួនសិល្បៈ នៃសម្លេងទាំងប្រាំពីរមានឆជ្ជនោតជាដើម ដែលប្លែកគ្នាដោយកម្រិតយឺត រហ័ស និងមធ្យម ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងបីគឺ៖ កិរិយាដេញដំខ្សែពិណ, កាលកំណត់មានអឌ្ឍមាតិកា (កន្លះខណៈ) ជាដើម, និងមាត្រាដែលមានលក្ខណៈជាការដាក់ចុះនៃដៃជាដើម តើមិនធ្វើឲ្យជនណាម្នាក់ត្រេកអរដែរឬ? គឺធ្វើឲ្យត្រេកអរពិតប្រាកដ។ ក្នុងទីនេះ ការខូចលំដាប់ដែលមកក្នុងក្បួនសិល្បៈ ដែលជាហេតុនៃភាពមិនគួរត្រេកអរនោះ កើតឡើងដោយបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមព្រះពុទ្ធគុណដ៏ជាលោកុត្តរ ហេតុនោះ ការខូចលំដាប់នោះ ទើបជាហេតុនៃសេចក្តីរីករាយពិតប្រាកដ ព្រោះតែលោកពោលទុកថា “nimuggamanaso buddhaguṇe” ដូច្នេះ មិនមានការទាស់គ្នាឡើយ។ វិគ្រោះថា Nimuggo mano assa (ចិត្តរបស់លោកលិចចុះហើយ), Tantiyā saro (សម្លេងនៃខ្សែ), Tesaṃ virodho (ការទាស់គ្នានៃសម្លេងទាំងនោះ)។

Lokavirodhino yathā –

ឧទាហរណ៍នៃលោកវិរោធ (ការទាស់គ្នានឹងលោកិយនិយម) ដូចជា៖

78.

៧៨.

Gaṇaye [Pg.112] cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;

Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ.

ព្រះពោធិសត្វដែលមានព្រះហឫទ័យជាប់ជំពាក់ក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណនោះ តែងគិតស្មាននូវចក្រវាឡទាំងមូល ដែលពេញទៅដោយរងើកភ្លើងដ៏ឆេះសន្ធោសន្ធៅ ថាត្រជាក់ជាងខ្លឹមច័ន្ទន៍ទៅទៀត។

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho.

៧៨. ពាក្យថា “Gaṇaye” ជាដើម។ តែងគិតស្មាន គឺពិចារណាថា ត្រជាក់ជាងខ្លឹមច័ន្ទន៍ទៅទៀត។ គិតស្មាននូវអ្វី? គឺចក្រវាឡដែលពេញទៅដោយរងើកភ្លើងដ៏ឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ ព្រះអង្គនោះជាអ្នកណា? គឺព្រះពោធិសត្វដែលមានព្រះហឫទ័យ គឺចិត្តជាប់ជំពាក់ គឺចងភ្ជាប់ទៅក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ គឺព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា ការចងភ្ជាប់នៃចិត្តបែបនោះ រមែងមានដល់ព្រះអង្គដែលមានបញ្ញាជាប់ទាក់ទងនឹងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហេតុនោះ ទើបមិនមានលោកវិរោធឡើយ។

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho.

៧៨. ពាក្យថា “Gaṇaye” ជាដើម។ ព្រះពោធិសត្វនោះ ដែលមានព្រះហឫទ័យជាប់ជំពាក់ក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ គឺមានចិត្តស្អិតល្មួតក្នុងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តែងគិតស្មាន គឺពិចារណានូវចក្រវាឡ គឺផ្ទៃចក្រវាឡទាំងមូល ដែលពេញទៅដោយរងើកភ្លើងដ៏ឆេះសន្ធោសន្ធៅ ឲ្យទៅជាត្រជាក់ គឺត្រជាក់ក្រៃលែងជាងខ្លឹមច័ន្ទន៍ទៅទៀត។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តរបស់បុគ្គលដែលប្រាថ្នាចង់បានផលដែលគួរប្រាថ្នា មានសភាពបែបនេះ ការសន្មតថាភ្លើងត្រជាក់ជាងខ្លឹមច័ន្ទន៍ទៅទៀតនោះ ទើបមិនផ្ទុយនឹងដែនលោកិយដែលប្រព្រឹត្តទៅថា “ខ្លឹមច័ន្ទន៍ត្រជាក់ ភ្លើងក្តៅ” នោះឡើយ។ វិគ្រោះថា Sambodhiyaṃ sattaṃ hadayaṃ yassa (ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គណាជាប់ជំពាក់ក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ), Padittāni aṅgārāni (រងើកភ្លើងទាំងឡាយដ៏ឆេះសន្ធោសន្ធៅ), Tehi pūritaṃ (ពេញទៅដោយរងើកភ្លើងទាំងនោះ)។

Ñāyavirodhino yathā –

ឧទាហរណ៍នៃញាយវិរោធ (ការទាស់គ្នានឹងហេតុផល) ដូចជា៖

79.

៧៩.

Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi;

Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.

បពិត្រព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ ព្រះអង្គសូម្បីតែជាអ្នកលះបង់ភពហើយ ក៏នៅតែជាអ្នកនាំមកនូវភព (សេចក្តីចម្រើន) ដែរ ខ្ញុំព្រះករុណា សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ដែលមានខ្លឹមសារនៃគុណដ៏រកគិតមិនយល់នោះ។

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa.

៧៩. ពាក្យថា “Pariccatte” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ គឺព្រះអង្គដ៏ឧត្តមជាងព្រះមុនីទាំងឡាយ ព្រះអង្គសូម្បីតែជាអ្នកលះបង់ភព គឺភពដែលហៅថាសុគតិនិងទុគ្គតិ ដែលព្រះអង្គលះបង់ គឺរលាស់ចោលហើយ ក៏នៅតែជាអ្នកនាំមកនូវភព គឺសេចក្តីចម្រើនដែលព្រះអង្គនាំមក គឺញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកនាំមកនូវភព។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីដែលនៅសល់គឺ សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ដែលមានខ្លឹមសារនៃគុណដ៏រកគិតមិនយល់។ សេចក្តីបែបនេះ មិនមែនជាការទាស់គ្នានឹងហេតុផលឡើយ ព្រោះភាពនៃព្រះមុនីដ៏ប្រសើរមានសភាពយ៉ាងនេះ។

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi, acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ [Pg.113] sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho.

៧៩. ពាក្យថា “Pariccatte” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ គឺព្រះមុនីដ៏ឧត្តម ព្រះអង្គសូម្បីតែជាអ្នកលះបង់ភព គឺលះបង់ភពសុគតិនិងទុគ្គតិចេញហើយ ក៏នៅតែជាអ្នកនាំមកនូវភព គឺសេចក្តីចម្រើនដែលនាំមកដល់សត្វលោក។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ដែលមានខ្លឹមសារនៃគុណដ៏កន្លងផុតវិស័យនៃគំនិត។ ព្រោះការលះបង់ភពដោយគ្រប់ប្រការ ហើយបែរជាប្រទានសុគតិភពដែលមិនមាននៅក្នុងខ្លួនដល់សត្វលោកវិញនោះ ហាក់ដូចជាមិនសមហេតុផលសោះឡើយ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះសព្វញ្ញូទាំងឡាយ គឺមានសភាពបែបនេះឯង ហេតុនោះ ញាយវិរោធទើបត្រូវបានកម្ចាត់ចោល។ វិគ្រោះថា Acintyā guṇasārā yasmiṃ (ខ្លឹមសារនៃគុណទាំងឡាយដ៏រកគិតមិនយល់មាននៅក្នុងព្រះអង្គណា)។

Āgamavirodhino yathā –

ឧទាហរណ៍នៃអាគមវិរោធ (ការទាស់គ្នានឹងគម្ពីរ) ដូចជា៖

80.

៨០.

Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati;

Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ.

ព្រះភិក្ខុទោះបីជាមិននិយាយរកអ្នកណាម្នាក់ឡើយ ក៏គង់តែត្រូវអាបត្តិទុក្កដ ព្រោះតែការនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន ដោយសារតែវចីវិញ្ញត្តិដែរ។

80. ‘‘Neve’’tiādi. Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti.

៨០. ពាក្យថា “Neve” ជាដើម។ ពាក្យថា Yati គឺព្រះភិក្ខុ ទោះបីជាមិននិយាយរក គឺមិននិយាយជាមួយអ្នកណាម្នាក់ឡើយ ក៏គង់តែត្រូវ គឺដល់នូវអាបត្តិទុក្កដ ដែលលោកពោលថា “អាបត្តិទុក្កដ រមែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន” ព្រោះតែការនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយសារវចីវិញ្ញត្តិ គឺដោយហេតុនៃវចីវិញ្ញត្តិដែលហៅថាការកម្រើកឡើងនៃវាចា។ ក្នុងទីនេះ ការទាស់គ្នានឹងអភិធម្មដែលចែងទុកថា “កាលបើមិននិយាយ តើមានមុសវាទដោយវចីវិញ្ញត្តិយ៉ាងដូចម្តេច?” នោះមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងន័យនៃពាក្យដទៃ សេចក្តីបែបនេះ រមែងទាស់គ្នា។

80. ‘‘Nevi’’ccādi. Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi [Pg.114] tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ.

៨០. ពាក្យថា “Nevi” ជាដើម។ ព្រះភិក្ខុ គឺសមណៈ ទោះបីជាមិននិយាយរក គឺមិននិយាយជាមួយអ្នកណាម្នាក់ឡើយ ក៏គង់តែត្រូវ គឺដល់នូវអាបត្តិទុក្កដ ព្រោះតែការនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយសារវចីវិញ្ញត្តិ គឺដោយហេតុនៃវិញ្ញត្តិដែលហៅថាការកម្រើកឡើងនៃវាចា។ ក្នុងទីនេះ ការទាស់គ្នានឹងអភិធម្មថា “កាលបើមិននិយាយ តើមុសវាទកើតឡើងដោយវចីវិញ្ញត្តិយ៉ាងដូចម្តេច?” និងការទាស់គ្នានឹងអាគម (ក្បួនច្បាប់) ត្រូវបានកម្ចាត់ចោល ដោយការដែលអាបត្តិទុក្កដកើតឡើងដោយការមិនធ្វើ (អកិរិយាសមុដ្ឋាន) តាមទ្វារវចី ដែលបានសម្តែងទុកក្នុងនិទានុទ្ទេសថា “មិនសម្តែងនូវអាបត្តិដែលមានឡើយ អាបត្តិទុក្កដព្រោះមុសវាទទាំងដឹងខ្លួន រមែងមានដល់ភិក្ខុនោះ”។ សួរថា កាលបើមិននិយាយកុហក តើអាបត្តិមានយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដូចជាទុរភិក្សដែលកើតឡើងព្រោះភ្លៀងមិនបង្អុរចុះតាមកាលកំណត់ តែងត្រូវហៅថា “ទុរភិក្សដែលកើតឡើងដោយសារភ្លៀង” យ៉ាងណាមិញ អាបត្តិទុក្កដដែលកើតឡើងដោយការមិននិយាយក្នុងកាលដែលគួរនិយាយ ដែលមានអកិរិយាសមុដ្ឋានតាមទ្វារវចី ក៏ត្រូវហៅថា កើតឡើងអំពីការមិននិយាយនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ វិគ្រោះថា Sampajānantassa musāvādo (មុសវាទរបស់ភិក្ខុអ្នកដឹងខ្លួន), Āpattiyeva dukkaṭaṃ (អាបត្តិនោះឯងជាទុក្កដ)។

Neyyassa yathā –

ឧទាហរណ៍នៃនេយ្យទោស (ទោសដែលត្រូវយល់ន័យបន្ថែម) ដូចជា៖

81.

៨១.

Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino ;

Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.

ទិសទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់នេះ តែងភ្លឺស្វាងយ៉ាងក្រៃលែងដោយពណ៌ស ព្រោះតែបាននូវការលាបគ្រឿងក្រអូបគឺខ្លឹមច័ន្ទន៍ គឺពន្លឺនៃព្រះចន្ទ។

81. ‘‘Marīcī’’tyādi. Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa ālepo upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu.

៨១. ពាក្យថា “Marīcī” ជាដើម។ ពន្លឺទាំងឡាយ គឺរស្មីនៃព្រះចន្ទ គឺជាខ្លឹមច័ន្ទន៍ ការលាប គឺការលាបលាបនូវខ្លឹមច័ន្ទន៍នោះ ព្រោះតែបាននូវការលាបនោះ ទិសទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់នេះ តែងភ្លឺស្វាង គឺសស្គុសយ៉ាងក្រៃលែង ក្នុងទីនេះ មិនមាននេយ្យទោសឡើយ ព្រោះតែពាក្យថា រស្មី (Marīci) ត្រូវបាននាំមកប្រើប្រាស់ក្នុងន័យផ្ទាល់។

81. ‘‘Marīci’’ccādi. Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho.

៨១. ពាក្យថា “Marīci” ជាដើម។ ព្រោះតែបាននូវការលាបគ្រឿងក្រអូបគឺខ្លឹមច័ន្ទន៍ គឺពន្លឺនៃព្រះចន្ទ គឺការបាននូវការលាបខ្លឹមច័ន្ទន៍ដែលហៅថារស្មី ទិសទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់នេះ តែងភ្លឺស្វាង គឺសស្គុសយ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រោះតែហេតុនៃភាពសស្គុសនៃទិសទាំងឡាយ លោកពោលទុកថា “marīcicandanālepalābhā sītamarīcino” ដូច្នេះ នេយ្យទោសទើបមិនមានឡើយ។ វិគ្រោះថា Candanamiva candanaṃ (ខ្លឹមច័ន្ទន៍ដូចជាខ្លឹមច័ន្ទន៍), Marīciyoyeva candanaṃ (រស្មីនោះឯងជាខ្លឹមច័ន្ទន៍), Tassa ālepo (ការលាបនូវខ្លឹមច័ន្ទន៍នោះ), Tassa lābho (ការបាននូវការលាបនោះ)។

Yathā vā –

ឬមួយដូចជា៖

81.

៨១.

Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo;

Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo.

ភាពរំភើបញាប់ញ័រនៃសេចក្តីស្នេហារបស់នាងមារធីតាទាំងឡាយ ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ ព្រះជិនស្រីមិនទ្រង់អនុញ្ញាតឡើយ ភ្លើងក្នុងហឫទ័យរបស់មារក៏កើតឡើង។

82. ‘‘Mano’’ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano, māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa [Pg.115] tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa.

៨២. ពាក្យថា “Mano” ជាដើម។ គ្រឿងញ៉ាំងចិត្ត គឺចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយដែលមើលឃើញ និងរលឹកនឹកដល់ ឲ្យត្រេកអរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា គ្រឿងញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ។ ភាពរំភើបញាប់ញ័រ គឺកិរិយាវិលវល់ដែលកើតអំពីសេចក្តីស្នេហារបស់នាងមារធីតាទាំងឡាយ ព្រះជិនស្រីមិនទ្រង់អនុញ្ញាត គឺមិនទ្រង់ទទួលយកឡើយ ភ្លើងក្នុងហឫទ័យ គឺភ្លើងគឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្តរបស់មារអ្នកប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច ក៏កើតឡើង។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីសោក ត្រូវបានសម្តែងក្នុងន័យថាជាភ្លើង ព្រោះសេចក្តីសោកនោះមិនកន្លងផុតនូវសភាពបែបនោះ ដោយវិធីឧបចារៈនៃហេតុ។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាការបរាជ័យរបស់នាងមារធីតា មិនត្រូវបានពោលទុកដោយពាក្យផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលពោលថា “ភាពរំភើបញាប់ញ័រនៃសេចក្តីស្នេហា ជាភ្លើងក្នុងហឫទ័យរបស់មារ” ដូច្នេះ ការបរាជ័យរបស់នាងមារធីតា រមែងយល់បានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី ព្រោះសេចក្តីសោករបស់មារមានសភាពបែបនោះ មិនដែលឃ្លាតចាកការបរាជ័យរបស់នាងមារធីតាឡើយ។ នេយ្យទោសបែបនេះ មិនមានឡើយ ព្រោះការនិយាយវាងវៃ (វង្កវុត្តិ) បែបនេះ គឺជាគុណនៃការតែងនិពន្ធពិតប្រាកដ។

82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘mano’’ccādi. Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ.

៨២. ដើម្បីសម្តែងនូវការលះបង់ចោលនូវនេយ្យទោស (ទោសដែលត្រូវនាំទៅយល់) ព្រោះសេចក្តីដែលត្រូវនិយាយនោះ សម្រេចបានដោយគន្លងនៃហេតុផល ទើបលោកលើកឧទហរណ៍ថា “mano” ជាដើម។ ពាក្យថា Manonurañjano សេចក្តីថា ញ៉ាំងចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយដែលធ្វើការមើល ការស្តាប់ និងការរលឹកនឹកឃើញ ឲ្យត្រេកត្រអាលក្នុងខ្លួន, ពាក្យថា māraṅganāsiṅgāravibbhamo សេចក្តីថា លីលាដែលធ្វើឡើងដោយសិង្គារៈ ពោលគឺសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកាម ដែលជាហេតុនៃល្បែងកម្សាន្តរបស់ពួកនាងមារ, ពាក្យថា satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាដែលទ្រង់ឈ្នះមារទាំង ៥ មិនទ្រង់អនុញ្ញាត មិនទ្រង់យល់ព្រម មិនទ្រង់ទទួលយកឡើយ, ពាក្យថា mārassa vasavattino hadayānalo សេចក្តីថា បានទៅជាភ្លើងក្នុងហឫទ័យ គឺភ្លើងក្នុងចិត្តរបស់មារអ្នកធ្វើអំណាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ សេចក្តីសោកដែលសន្មតថាជាផល ដោយភាពជាភ្លើងនោះ លោកពោលដោយភាពជាសមានាធិករណ៍ (មានវិភត្តិស្មើគ្នា) ជាមួយហេតុ ពោលគឺសិង្គារវិព្ភមៈរបស់នាងមារ ដោយការសន្មតថាមិនប្លែកគ្នា ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro” (ស្ករផែនជាស្លេស្ម, ផ្លែត្រសក់ស្រូវជាគ្រុនក្តៅ)។ ក្នុងគាថានេះ ទោះបីជាគ្មានពាក្យនិយាយពីបរាជ័យរបស់ពួកនាងមារក៏ដោយ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលថា “siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo” (សិង្គារវិព្ភមៈជាភ្លើងក្នុងហឫទ័យរបស់មារ) ដូច្នេះហើយ កាលបើគ្មានបរាជ័យរបស់ពួកនាងមារទេ ហេតុនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីសោកបែបនោះ ក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ បរាជ័យរបស់ពួកនាងមារនោះ ទើបឈ្មោះថាបានប្រកាសហើយ ដោយកម្លាំងនៃលក្ខណៈដែលមិនអាចជាយ៉ាងដទៃបាន (អញ្ញថានុបបត្តិ) នេយ្យទោស ទើបឈ្មោះថាត្រូវបានកម្ចាត់ចេញហើយ ដោយគុណនៃសេចក្តីចងក្រង ព្រោះការនិយាយវៀចវេរ (វង្កវុត្តិ) បែបនេះ។ វិគ្រោះថា៖ Mano anurañjetīti = manonurañjano (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកត្រអាល ឈ្មោះថា មនោនុរញ្ជនៈ)។ Māraṅganānaṃ siṅgāro = māraṅganāsiṅgāro (សិង្គារៈរបស់ពួកនាងមារ ឈ្មោះថា មារង្គនាសិង្គារៈ)។ Tena kato vibbhamo = māraṅganāsiṅgāravibbhamo (វិព្ភមៈដែលធ្វើឡើងដោយសិង្គារៈនោះ ឈ្មោះថា មារង្គនាសិង្គារវិព្ភមៈ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងប្រយោគនេះ។

Visesanāpekkhassa yathā –

ឧទាហរណ៍នៃវិសេសនាបេក្ខទោស ដូចតទៅនេះ៖

83.

៨៣.

Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;

Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.

ជនជាសត្រូវនេះ តែងសម្លឹងមើលនូវជន ទោះបីជាមានកំហុសកន្លងផុតទៅហើយក្តី ដោយភ្នែកដ៏ក្រហមក្រឡៅដោយសារក្រោធក្រៃលែងឡើង។

83. ‘‘Apayāte’’ccādi. [Pg.116] Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo.

៨៣. ពាក្យថា “Apayāte” ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi janaṃ (ជនជាសត្រូវនេះ... នូវជនទោះបីមានកំហុសកន្លងផុតទៅហើយក្តី)។ ពាក្យថា Apayāto សេចក្តីថា កំហុសដែលប្រាសចេញទៅហើយ ពោលគឺជនណាដែលមានកំហុសប្រាសចេញទៅហើយ ហៅថា អបយាតាបរាធៈ។ ពាក្យថា kodhena pāṭalabhūtena សេចក្តីថា ដោយពណ៌សលាយក្រហម (ក្រហមក្រឡៅ) ដោយសារក្រោធ។ ដោយពាក្យនេះ វិសេសនាបេក្ខទោស ឈ្មោះថាត្រូវបានលះបង់ហើយ។

83. ‘‘Apayāti’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho.

៨៣. ពាក្យថា “Apayāti” ជាដើម។ ជនជាសត្រូវនេះ តែងសម្លឹងមើលនូវជន ទោះបីជាមានកំហុសប្រាសចេញទៅហើយក្តី ដោយភ្នែកដ៏ប្រកបដោយពណ៌សលាយក្រហមដែលកើតឡើងដោយសារក្រោធ ក្រៃលែងឡើង គឺដោយច្រើន។ ទោះបីជាមានពាក្យថា “passatī” (សម្លឹងមើល) នៅឡើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែពាក្យជាវិសេស្យៈថា “cakkhunā” (ដោយភ្នែក) ឈ្មោះថាមានប្រយោជន៍ ព្រោះបានមកនូវពាក្យជាវិសេសនៈថា “kodhapāṭalabhūtena” (ដែលក្រហមក្រឡៅដោយសារក្រោធ) ហេតុនោះ វិសេសនាបេក្ខទោស ទើបឈ្មោះថាត្រូវបានកម្ចាត់ចេញហើយ។ វិគ្រោះថា៖ Apayāto apagato aparādho asmā = apayātāparādho (កំហុសប្រាសចេញទៅហើយចាកជននេះ ឈ្មោះថា អបយាតាបរាធៈ)។ Kodhena pāṭalabhūtaṃ = kodhapāṭalabhūtaṃ (ពណ៌ក្រហមក្រឡៅដែលកើតឡើងដោយសារក្រោធ ឈ្មោះថា កោធបាដលភូតៈ)។

Hīnatthassa yathā –

ឧទាហរណ៍នៃហីនត្ថទោស ដូចតទៅនេះ៖

84.

៨៤.

Appakānampi pāpānaṃ,Pabhāvaṃ nāsaye budho;

Api nippabhatānīta-Khajjoto hoti bhāṇumā.

អ្នកប្រាជ្ញគប្បីកម្ចាត់បង់នូវអានុភាពនៃបាបទាំងឡាយ ទោះបីបន្តិចបន្តួចក្តី (ព្រោះថា) ព្រះអាទិត្យដែលមានពន្លឺចិញ្ចាច ក៏គង់តែត្រូវលុបបាត់ពន្លឺដោយសារសត្វអំពិលអំពែកបានដែរ។

84. ‘‘Appakāna’’miccādi. Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha apītyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo.

៨៤. ពាក្យថា “Appakāna”iccādi. អ្នកប្រាជ្ញ គឺបុគ្គលជាបណ្ឌិត គប្បីកម្ចាត់បង់ គឺគប្បីធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ នូវអានុភាព គឺកម្លាំងនៃបាបទាំងឡាយ ទោះបីបន្តិចបន្តួចក្តី ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់បាបដ៏ច្រើន។ លោកសម្រេចសេចក្តីនោះដោយអត្ថន្តរន្យាសាលង្ការ។ ព្រះអាទិត្យដែលមានពន្លឺចិញ្ចាច ក៏គង់តែជាសភាពដែលត្រូវសត្វអំពិលអំពែកនាំទៅរកភាពគ្មានពន្លឺបានដែរ។ សូម្បីតែព្រះអាទិត្យដែលមានអានុភាពដ៏ធំធេងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនៃចក្រវាឡ ក៏មិនមើលងាយសត្វអំពិលអំពែកដោយគិតថា “សត្វនេះមានពន្លឺតិចតួច” ឡើយ។ ក្នុងគាថានេះ ហីនត្ថទោស ឈ្មោះថាត្រូវបានលះបង់ហើយ ដោយវចោភង្គី (វោហារវិធី) មានពាក្យថា api ជាដើម។

84. ‘‘Appakāni’’ccādi. Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya, [Pg.117] bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti apiccādi. Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha api nippabhaticcādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho.

៨៤. ពាក្យថា “Appakāni”ccādi. អ្នកប្រាជ្ញ គឺបុគ្គលមានបញ្ញា គប្បីកម្ចាត់បង់ គឺគប្បីបំផ្លាញដោយការធ្វើឲ្យទៅជាអហោសិកម្ម នូវអានុភាព ពោលគឺកម្លាំងដែលសន្មតថាជាសមត្ថភាពក្នុងការឲ្យផល នៃបាប គឺអកុសលទាំងឡាយ ទោះបីបន្តិចបន្តួច គឺថយថោកបំផុតក្តី ចំណែកឯបាបដ៏ច្រើន មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ លោកសម្រេចសេចក្តីនោះដោយអត្ថន្តរន្យាសាលង្ការ ថា apiccādi ជាដើម។ ព្រះអាទិត្យដែលមានពន្លឺចិញ្ចាច ក៏គង់តែជាសភាពដែលប្រកបដោយសត្វអំពិលអំពែកដែលធ្វើឲ្យអស់ពន្លឺបានដែរ។ អធិប្បាយថា ព្រះអាទិត្យនោះទៅជាមានពន្លឺថយថោក មិនមែនជាអ្នកធ្វើពន្លឺរបស់ខ្លួនដោយលះបង់សត្វអំពិលអំពែកនោះឡើយ។ ក្នុងគាថានេះ ទោះបីជាកាន់យកចំណែកដ៏ថោកទាប ដោយអំណាចនៃវចនវិលាស (ភាពពីរោះនៃពាក្យ) មានពាក្យថា api nippabhata ជាដើមយ៉ាងណាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែភាពរុងរឿងនៃព្រះអាទិត្យត្រូវបានលើកតម្កើង ហេតុនោះ វិសេសនបទថា “nippabhatānītakhajjoto” ទើបមិននាំមកនូវហីនត្ថទោសឡើយ។ វិគ្រោះថា៖ Natthi pabhā yesaṃ = nippabhā (ពន្លឺរបស់វត្ថុទាំងឡាយណាគ្មាន វត្ថុទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា និប្បភា)។ Tesaṃ bhāvo = nippabhatā (ភាពនៃវត្ថុដែលគ្មានពន្លឺទាំងឡាយ ឈ្មោះថា និប្បភតា)។ Taṃ ānītā khajjotā yena so = nippabhatānītakhajjoto (សត្វអំពិលអំពែកទាំងឡាយដែលនាំមកនូវភាពគ្មានពន្លឺនោះដោយព្រះអាទិត្យណា ព្រះអាទិត្យនោះឈ្មោះថា និប្បភតានីតខជ្ជោតៈ)។

Anatthassa yathā –

ឧទាហរណ៍នៃអនត្ថទោស ដូចតទៅនេះ៖

85.

៨៥.

Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci;

Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.

កវីមិនគប្បីផ្សំផ្គុំពាក្យក្នុងទីណាៗ ដើម្បីប្រយោជន៍តែការបំពេញបាទគាថាឡើយ ដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយបង្គំនូវព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកដ៏ប្រសើររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ។

85. ‘‘Na pāde’’ccādi. Ettha vandeiccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo.

៨៥. ពាក្យថា “Na pāde”ccādi. ក្នុងគាថានេះ ព្រោះគ្មានការបំពេញបាទគាថាណាមួយ ដូចក្នុងពាក្យថា vande ជាដើម ដូចក្នុងឧទាហរណ៍ខាងក្រោម ហេតុនោះ ទើបគ្មានអនត្ថទោស។

85. ‘‘Na pādi’’ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro.

៨៥. ពាក្យថា “Na pādi”ccādi. វិញ្ញូជនមិនគប្បីផ្សំផ្គុំពាក្យមាននាមជាដើម ក្នុងទីណាៗ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបំពេញបាទគាថា ពោលគឺប្រយោជន៍ដែលសន្មតថាជាការបំពេញបាទនៃគាថាឡើយ ដូចជាឧទាហរណ៍ក្នុងការមិនផ្សំផ្គុំពាក្យដែលគ្មានប្រយោជន៍យ៉ាងនេះថា “munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande” (ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំនូវព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកដ៏ប្រសើររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ)។ ព្រោះមិនបានផ្សំផ្គុំពាក្យណាមួយដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបំពេញបាទគាថា ដូចក្នុងឧទាហរណ៍ដ៏អាក្រក់ខាងក្រោម ហេតុនោះ និរត្ថកទោស (ទោសដែលគ្មានប្រយោជន៍) ទើបឈ្មោះថាត្រូវបានកម្ចាត់ចេញហើយ ដោយពាក្យដែលមានប្រយោជន៍ទាំងឡាយ។ ព្រះបាទាដែលដូចជាផ្កាឈូក ដោយការប្រកបដោយគុណទូទៅមានភាពទន់ ភាពស្អាតស្អំ និងភាពល្អជាដើម ឈ្មោះថា បង្កេរុហៈ (ផ្កាឈូក) ដោយឧបចារៈ។ វិគ្រោះថា៖ Pādameva paṅkeruhaṃ = pādapaṅkeruhaṃ (ព្រះបាទានោះឯងជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា បាទបង្កេរុហៈ)។ ចប់ ការលះបង់ទោសនៃបទវិសេសនៈ និងវិសេស្យៈ។

86.

៨៦.

Bhayakodhapasaṃsādi-Viseso tādiso yadi;

Vattuṃ kāmīyate doso,Na tatthe’katthatākato.

ប្រសិនបើកវីប្រាថ្នានឹងពោលនូវសេចក្តីប្លែកបែបនោះ មានភ័យ ក្រោធ និងសរសើរជាដើម ទោសដែលកើតឡើងដោយភាពជាពាក្យមានន័យតែមួយ មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ។

86. ‘‘Bhaye’’ccādi. [Pg.118] Bhayañca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate, tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi.

៨៦. ពាក្យថា “Bhaye”ccādi. ភ័យ គឺសេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្តផង ក្រោធ គឺទោសៈផង សរសើរ គឺការសរសើរគុណផង ធម៌ទាំងឡាយមានភ័យជាដើមនោះ ជាខាងដើមនៃសេចក្តីប្រញាប់ប្រញាល់ជាដើម សេចក្តីប្លែកបែបនោះ ប្រសិនបើកវីប្រាថ្នា គឺចង់ពោល ក្នុងទីនោះ គឺក្នុងវិស័យនៃសេចក្តីប្លែកមានភ័យជាដើមនោះ ទោសដែលធ្វើឡើងដោយភាពជាពាក្យមានន័យតែមួយ គឺភាពជាពាក្យមានន័យដូចគ្នា មិនមានឡើយ។

86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘bhayakodhe’’ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate, tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho.

៨៦. ឥឡូវនេះ លោកចាប់ផ្តើមដើម្បីសម្តែងនូវការលះបង់ចោលនូវវាក្យទោស ដោយពាក្យថា “bhayakodhe”ccādi។ ប្រសិនបើសេចក្តីប្លែកបែបនោះ ដែលប្រកបដោយការតក់ស្លុតនៃចិត្ត សេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ និងការសរសើរជាដើម វិញ្ញូជនប្រាថ្នា គឺចង់ពោល ក្នុងវិស័យមានភ័យនិងក្រោធជាដើមនោះ ទោសដែលធ្វើឡើងដោយភាពជាពាក្យមានន័យតែមួយ គឺភាពជាពាក្យមានន័យដូចគ្នា មិនមែនជាវាក្យទោសឡើយ។ អធិប្បាយថា កាលបើប្រាថ្នានឹងពោលនូវសេចក្តីប្លែកមានភ័យជាដើម ការពោលឡើងវិញនូវបទដែលបានពោលរួចហើយពីខាងដើម មិននាំឲ្យមានឯកត្ថទោស (ទោសព្រោះពាក្យមានន័យដដែល) ឡើយ។ វិគ្រោះថា៖ Bhayañca kodho ca pasaṃsā ca = bhayakodhapasaṃsā (ភ័យផង ក្រោធផង ការសរសើរផង ឈ្មោះថា ភយកោធបសំសា)។ សេចក្តីប្លែកនៃអត្ថដែលសន្មតថាជាសេចក្តីប្រញាប់ប្រញាល់ សេចក្តីងឿងឆ្ងល់ ភាពអស្ចារ្យ សំណើច សេចក្តីសោក និងសេចក្តីជ្រះថ្លា ដែលមានភយកោធបសំសានោះជាដើម ឈ្មោះថា ភយកោធបសំសាទិ។ ព្រោះភាពជាតគ្គុណសំវិញ្ញាណអញ្ញបទត្ថសមាស ទោះបីជាពាក្យដែលបានពោលរួចហើយក្នុងភ័យជាដើម ក៏អាចកាន់យកមកពោលម្តងហើយម្តងទៀតបាន ដោយមិនទាស់ខុសឡើយ។ បទទាំងឡាយណាមានសេចក្តីតែមួយ បទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ។ ភាពនៃបទដែលមានសេចក្តីតែមួយទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឯកត្ថតា។ ទោសដែលធ្វើឡើងដោយឯកត្ថតានោះ ឈ្មោះថា ឯកត្ថតាកតៈ។

Yathā –

ឧទាហរណ៍ ដូចតទៅនេះ៖

87.

៨៧.

Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato;

Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi.

នែអ្នកដ៏ចម្រើន! នេះជាសត្វពស់! នេះជាសត្វពស់! សូមអ្នកថយចេញពីទីនោះវិញទៅ ប្រសិនបើអ្នកចង់រស់នៅ តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកដើរចូលទៅជិតវាដូច្នេះ?

87. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘sappo’’iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā, sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu. Taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato.

៨៧. លោកលើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “Yathe” គឺពាក្យថា “sappo”iccādi។ ពាក្យថា “Ayaṃ sappo sappo” គឺជាការនិយាយត្រួត (អាមេឌិតៈ) ដោយសារភ័យ។ ពាក្យថា handa ជាពាក្យសម្តែងសេចក្តីសោកស្តាយ។ ពាក្យថា tato សេចក្តីថា ចាកទីនោះ ឬចាកសត្វពស់នោះ។ ពាក្យថា bhavaṃ សេចក្តីថា លោកដ៏ចម្រើន។ ពាក្យថា nivattatu សេចក្តីថា សូមត្រឡប់បែរមុខទៅរកផ្លូវដែលបានមកវិញចុះ។ ពាក្យថា taṃ សេចក្តីថា នូវទីនោះ ឬនូវសត្វពស់នោះ។ ក្នុងទីនេះ មិនមានឯកត្ថតាទោសឡើយ ព្រោះជាការប្រើប្រាស់ពាក្យត្រួតដោយសារភ័យ។

87. ‘‘Sappo’’ccādi. [Pg.119] Handa naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato, sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi, taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo.

៨៧. ពាក្យថា “Sappo”ccādi។ ពាក្យថា Handa សេចក្តីថា ឱ! វិនាសហើយតើ។ នេះជាសต្វពស់! នេះជាសត្វពស់! សូមលោកដ៏ចម្រើនថយចេញ គឺត្រឡប់ចេញពីទីនោះ ឬចាកសត្វពស់នោះវិញទៅ ប្រសិនបើលោកចង់រស់នៅ តើហេតុអ្វីបានជាលោកដើរចូលទៅជិត គឺដើរទៅរកទីនោះ ឬសត្វពស់នោះដូច្នេះ? ព្រោះភាពជាពាក្យត្រួតដែលពោលក្នុងពេលមានភ័យ ហេតុនោះ ឯកត្ថតាទោស ទើបមិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា jīvitukāmosi នេះ មានការលុបពិន្ទុ (លុបនិគ្គហិត)។

Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ចប់ ការពន្យល់អំពីការលះបង់បទទោស។

Vākyadosaparihāravaṇṇanā

ការពន្យល់អំពីការលះបង់វាក្យទោស

Bhaggarītino yathā –

ឧទាហរណ៍នៃភគ្គរីតិទោស ដូចតទៅនេះ៖

88.

៨៨.

Yo koci rūpātisayo,Kanti kāpi manoharā;

Vilāsātisayo kopi,Aho buddhamahodayo.

សេចក្តីលើសលប់នៃរូបណាមួយក្តី ពណ៌សម្បុរដ៏គួរឲ្យចាប់ចិត្តណាមួយក្តី សេចក្តីលើសលប់នៃលីលាណាមួយក្តី ឱ! ការកើតឡើងដ៏ធំធេងនៃព្រះពុទ្ធ អស្ចារ្យក្រៃលែងណាស់។

88. ‘‘Yo’’iccādi. Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva. Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā.

៨៨. ពាក្យថា “Yo”iccādi។ សេចក្តីលើសលប់ គឺភាពលើសលប់នៃរូបកាយដែលលម្អដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ ដែលញ៉ាំងឲ្យរុងរឿងដោយអនុព្យញ្ជនៈទាំងឡាយ និងដែលភ្លឺស្វាងដោយរស្មីមួយព្យាម និងកេតុម៉ាឡា ព្រោះភាពជាសភាពដែលមិនអាចពោលបាន ដោយការកន្លងផុតនូវវិស័យនៃវាចា គឺជារូបណាមួយនោះឯង។ ពណ៌សម្បុរ គឺសេចក្តីល្អដ៏គួរឲ្យចាប់ចិត្ត គឺឆក់យកចិត្តរបស់សត្វលោកដ៏ច្រើន ព្រោះភាពជាសភាពកន្លងផុតនូវគន្លងនៃវាចា គឺពណ៌សម្បុរណាមួយនោះឯង។ សេចក្តីលើសលប់នៃលីលា មានការយាងទៅជាដើម ដែលកន្លងផុតនូវគន្លងនៃវាចា គឺលីលាណាមួយនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើង គឺសេចក្តីចម្រើនដ៏ធំធេងរបស់ព្រះពុទ្ធ ឱ! អស្ចារ្យណាស់។ ក្នុងគាថានេះ របៀបពាក្យដែលចាប់ផ្តើមដោយសព្វនាម “kiṃ” មិនបានខូចខាតក្នុងទីណាៗឡើយ។

88. ‘‘Yo koci’’ccādi. Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi [Pg.120] alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo kociyeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpiyeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopiyeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti. Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti.

៨៨. ពាក្យថា “Yo koci”ccādi។ សេចក្តីលើសលប់នៃរូប គឺភាពលើសលប់នៃរូបកាយដែលលម្អដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ មានការមានព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អជាដើម ដែលតុបតែងដោយអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ មានព្រះអង្គុលីមានសណ្ឋានមូលល្អជាដើម និងដែលភ្លឺស្វាងដោយរស្មីមួយព្យាម និងកេតុម៉ាឡាទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាសភាពកន្លងផុតនូវវិស័យនៃវាចា ដោយមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃមនោវិស័យ គឺជារូបណាមួយនោះឯង។ ពណ៌សម្បុរ គឺសេចក្តីល្អដ៏គួរឲ្យចាប់ចិត្ត គឺឆក់យកចិត្តរបស់សត្វលោក ព្រោះភាពជាសភាពកន្លងផុតនូវវិស័យនៃវាចា គឺពណ៌សម្បុរណាមួយនោះឯង។ សេចក្តីលើសលប់នៃលីលា គឺភាពលើសលប់នៃលីលាមានការយាងទៅជាដើម ដែលសន្មតថាជាភាពគួរឲ្យស្រឡាញ់ដែលជាវិស័យ ទោះបីជាលីលាណាមួយ ក៏ជាលីលាណាមួយនោះឯង ដោយហេតុដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងរបស់ព្រះពុទ្ធ ដែលសន្មតថាជាសេចក្តីចម្រើនដ៏ធំធេងរបស់ព្រះពុទ្ធ ឱ! អស្ចារ្យណាស់។ ក្នុងគាថានេះ លំដាប់ពាក្យដែលចាប់ផ្តើមពោលដោយសព្វនាម “kiṃ” មិនបានបែកធ្លាយក្នុងទីណាៗឡើយ ហេតុនោះ ភគ្គរីតិទោស ទើបមិនមានឡើយ។

89.

៨៩.

Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;

Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.

ពួកកវីដ៏ប្រសើរ តែងសរសើរនូវការចងក្រងបទគាថាដែលមិនធ្វើឲ្យវង្វេង មិនច្របូកច្របល់ គួរឲ្យចាប់ចិត្ត និងមានការរៀបចំដាក់បទទាំងឡាយមិនឲ្យឆ្ងាយពីគ្នា។

89. ‘‘Abyāmoha’’iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro, taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena.

៨៩. ពាក្យថា “Abyāmoha”iccādi។ បទទាំងឡាយណាដែលមិនមានសេចក្តីឆ្ងាយ បទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា អទូរៈ (មិនឆ្ងាយ) បទទាំងឡាយនោះឯង ការរៀបចំដាក់បទទាំងឡាយនោះតាមសមគួរ ក្នុងគាថាណា គាថានោះឈ្មោះថា អទូរបទវិន្យាសៈ។ ព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបមិនច្របូកច្របល់ គឺមិនលាយឡំគ្នាផង។ ការចងក្រងនោះ ឈ្មោះថាគួរឲ្យចាប់ចិត្ត ព្រោះតែភាពមិនច្របូកច្របល់នោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អព្យាកិណ្ណមនោហរៈ (មិនច្របូកច្របល់និងគួរឲ្យចាប់ចិត្ត)។ ព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបមិនធ្វើឲ្យវង្វេង គឺមិនធ្វើឲ្យមានសេចក្តីសង្ស័យយ៉ាងនេះថា “អត្ថក្នុងទីនេះជាអត្ថនេះ ឬជាអត្ថនោះ” ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អព្យាមោហករៈ (មិនធ្វើឲ្យវង្វេង) នូវការចងក្រងដែលតុបតែងដោយប្រសាទាលង្ការនោះ។ ពួកកវីដ៏ប្រសើរ គឺពួកកវីជាប្រធាន ដែលជាអ្នកឈានដល់ទីបំផុតនៃការរាប់ដោយម្រាមដៃកូន តែងសរសើរ គឺសរសើរគុណ ព្រោះការចងក្រងដែលមានគុណបែបនោះ គួរដល់ការសរសើរដ៏ក្រៃលែង។

89. ‘‘Abyāmohe’’ccādi. Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ, tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ, tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ [Pg.121] padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. Pasaṃsanti thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho.

៨៩. ពាក្យថា “Abyāmohe” ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកកវីដ៏ប្រសើរ គឺកវីចម្បងៗ ជាទីគប់រកនៃបណ្ឌិតទាំងឡាយ ដែលជាកំពូលកវីគួររាប់ដោយម្រាមដៃកូន តែងសរសើរ គឺពោលសរសើរនូវការតាក់តែង (ពាក្យកាព្យ) ដែលប្រកបដោយការរៀបចំដាក់បទពាក្យតាមលំដាប់ ដើម្បីកុំឱ្យមានការទាក់ទងគ្នាចម្ងាយឆ្ងាយក្នុងខណៈប្រើប្រាស់ ហៅថា ការរៀបចំដាក់បទពាក្យមិនឆ្ងាយ (adūrapadavinyāsa) គឺមិនច្របូកច្របល់ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមិនលាយឡំដោយបទដទៃដែលត្រូវទាក់ទងគ្នា គួរជាទីពេញចិត្ត ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបធ្វើចិត្តរបស់វិញ្ញូជនឱ្យត្រេកអរ មិនធ្វើឱ្យវង្វេង គឺមិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យថា “សេចក្តីរបស់បទនេះគឺបែបនេះ សេចក្តីរបស់បទនេះគឺបែបនោះ ឬបែបនេះ” ឡើយ ជាការតាក់តែងដែលប្រកបដោយប្រសាទាលង្ការ។ ពាក្យថា abyāmohakaro គឺមិនធ្វើឱ្យវង្វេង។ ពាក្យថា byākiṇṇo មកពី vi-ākiṇṇo, មិនមែន byākiṇṇo ហៅថា abyākiṇṇo។ វិគ្គហៈថា បទទាំងឡាយណា មិនមានសេចក្តីឆ្ងាយ ការរៀបចំដាក់បទទាំងឡាយនោះ ក្នុងពាក្យកាព្យណា (ពាក្យកាព្យនោះ ឈ្មោះថា មានការរៀបចំដាក់បទមិនឆ្ងាយ)។

Yathā –

ដូចជា –

90.

៩០.

Nīluppalābhaṃ nayanaṃ,Bandhukaruciro’dharo;

Nāsā hemaṅkuso tena,Jinoyaṃ piyadassano.

ព្រះនេត្រមានពន្លឺដូចជាផ្កាឈូកខៀវ ព្រះឱស្ឋក្រោមល្អឆើតឆាយដូចជាផ្កាពុទ្រា ព្រះនាសាដូចជាកាវមាស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះជិនស្រីនេះ ទើបមានការទតមើលជាទីស្រឡាញ់។

90. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘nīluppalābha’’miccādi. Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto, nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti.

៩០. លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “Yathā” ជាដើម ដោយពាក្យថា “nīluppalābha” ជាដើម។ ព្រះនេត្រ គឺភ្នែក របស់ព្រះជិនស្រីអង្គណា មានពន្លឺដូចផ្កាឈូកខៀវ គឺប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកខៀវមួយគូ, ព្រះឱស្ឋក្រោម គឺបបូរមាត់ក្រោម ល្អឆើតឆាយ គឺគួរឱ្យស្រឡាញ់ ដូចជាផ្កាពុទ្រា (bandhuka), ព្រះនាសា គឺច្រមុះ ដូចជាកាវមាស គឺកាវធ្វើដោយមាសពិតៗ, ព្រោះហេតុនោះ ព្រះជិនស្រីនេះ ឈ្មោះថា piyadassano ព្រោះមានការទតមើលជាទីស្រឡាញ់ គឺផ្អែមល្ហែម។ ការតាក់តែងបែបនេះ មិនមានទោសឈ្មោះព្យាកិណ្ណៈ (ច្របូកច្របល់) ឡើយ គឺមានតែគុណសព្ទឈ្មោះប្រសាទៈដែលមិនច្របូកច្របល់ប៉ុណ្ណោះ។

90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘nīluppali’’ccādinā. Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño, nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. Ābhāsaddo nibhāsaddo viya ivattho. No ce, pabhāpariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva [Pg.122] jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti.

៩០. ឥឡូវនេះ លោកដោះស្រាយការវៀរចាកទោសឈ្មោះព្យាកិណ្ណៈ ដោយពាក្យថា “nīluppala” ជាដើម។ ព្រះនេត្រ គឺភ្នែកមួយគូ របស់ព្រះជិនស្រីអង្គណា មានពន្លឺដូចផ្កាឈូកខៀវ គឺដូចជាស្រទាប់ផ្កាឈូកខៀវ, ព្រះឱស្ឋក្រោម ល្អឆើតឆាយដូចផ្កាពុទ្រា គឺគួរឱ្យត្រេកអរដូចផ្កាពុទ្រា, ព្រះនាសា គឺច្រមុះ ដូចជាកាវមាស គឺកាវធ្វើដោយមាសពិតៗ, ព្រោះហេតុនោះ ព្រះជិនស្រីនេះ ឈ្មោះថា piyadassano គឺមានការទតមើលគួរឱ្យត្រេកអរ។ ក្នុងគាថានេះ ព្រោះប្រកបដោយប្រសាទាលង្ការ ទើបមិនមានទោសឈ្មោះព្យាកិណ្ណៈ។ សព្ទថា ābhā មានអត្ថដូចជា iva (ដូចជា) ដូចសព្ទថា vibhā ដែរ។ បើមិនដូច្នោះទេ ក៏ជាពាក្យវចនានុក្រមនៃពាក្យថា pabhā (ពន្លឺ)។ វិគ្គហៈថា bandhukamiva ruciro (ល្អដូចផ្កាពុទ្រា) និង piyaṃ dassanaṃ yassa (ការទតមើលរបស់ព្រះអង្គណា ជាទីស្រឡាញ់)។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាការទតមើលមានការទាក់ទងនឹងសាធុជនដែលជាអ្នកមើល (កត្តា) ក៏ដោយ ក៏នៅតែមានការទាក់ទងនឹងព្រះជិនស្រីក្នុងនាមជាអារម្មណ៍ (វិស័យ) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតថាគត ទើបត្រូវបានកាន់យកដោយអន្យបទត្ថ។

91.

៩១.

Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ;

Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.

ការតាក់តែងដែលរៀបចំឡើងដោយពាក្យដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់ ដែលកន្លងផុតនូវភាពជាពាក្យអ្នកស្រុក តែងកន្លងផុតនូវភាពជាពាក្យអ្នកស្រុក ព្រោះមានរសជាហេតុ។

91. ‘‘Samatikkanti’’ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ. Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati.

៩១. ពាក្យថា “Samatikkanti” ជាដើម។ ពាក្យថា samatikkantaṃ គឺកន្លងផុតទៅដោយល្អ គឺចេញទៅហើយ។ ភាពនៃអ្នកស្រុក ឈ្មោះថា gāmmattaṃ (ភាពជាពាក្យអ្នកស្រុក)។ ការតាក់តែងដែលរៀបចំឡើង គឺតែងឡើង ដោយពាក្យដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់ គឺផ្អែមល្ហែមទាំងឡាយណា តែងកន្លងផុត គឺឈានរំលង នូវភាពជាពាក្យអ្នកស្រុកដូចដែលបានពោលហើយ ព្រោះមានរស គឺភាពផ្អែមល្ហែម ជាហេតុ គឺក្នុងនាមជាមូលហេតុ។

91. ‘‘Samati’’ccādi. Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho.

៩១. ពាក្យថា “Samati” ជាដើម។ ការតាក់តែង គឺការតាក់តែងប្រភេទមុត្តកៈជាដើម ដែលរៀបចំឡើងដោយពាក្យដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់ ដែលកន្លងផុតជាពិសេសនូវភាពជាពាក្យអ្នកស្រុក តែងប្រព្រឹត្តទៅកន្លងផុតនូវទោសឈ្មោះគម្មៈ (ភាពជាពាក្យអ្នកស្រុក) ដូចដែលបានពោលហើយ ព្រោះមានរសជាហេតុ គឺព្រោះជាហេតុនៃរសគឺសេចក្តីរីករាយរបស់បណ្ឌិតទាំងឡាយ។ វិគ្គហៈថា ភាពជាពាក្យអ្នកស្រុក កន្លងផុតទៅដោយល្អ នៃពាក្យទាំងឡាយណា (ពាក្យទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា samatikkantagāmmatta), ការតាក់តែងដែលរៀបចំឡើងដោយពាក្យដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់ទាំងឡាយនោះឯង (ឈ្មោះថា samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhata) និង ហេតុនៃរស ឈ្មោះថា rasahetu, ភាពនៃហេតុនៃរសនោះ (ឈ្មោះថា rasahetuttā)។

Yathā –

ដូចជា –

92.

៩២.

Dunoti kāmacaṇḍālo,So maṃ sadaya niddayo;

Īdisaṃ byasanāpannaṃ,Sukhīpi kimupekkhase.

នែម្ចាស់ថ្លៃដ៏មានសេចក្តីអាណិត អាវ៉ាសែគឺកាមដ៏គ្មានសេចក្តីអាណិតនោះ តែងធ្វើឱ្យខ្ញុំក្តៅក្រហាយ ម្តេចឡើយអ្នកដែលកំពុងមានសេចក្តីសុខ ក៏នៅតែព្រងើយកន្តើយដាក់ខ្ញុំដែលដល់នូវសេចក្តីវិនាសបែបនេះ?

92. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘dunoti’’ccādinā. Dayāya saha pavattīti sadayaiti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo [Pg.123] vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, niddayo nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ.

៩២. លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “Yathā”។ ស្ត្រីម្នាក់ដែលត្រូវកាមគ្របសង្កត់ តែងខ្សឹកខ្សួលចំពោះស្វាមីជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ដោយពាក្យថា “dunoti” ជាដើម។ ពាក្យថា sadaya គឺប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីអាណិត ជាការហៅស្វាមីជាទីស្រឡាញ់ដោយការលួងលោម ព្រោះការហៅដោយការលួងលោមនោះ គឺសមគួរក្រៃលែងក្នុងការចង់បានការអនុគ្រោះពីស្វាមីនោះ, កាម គឺកាមទេពនោះឯង ជាចណ្ឌាល ឬជាមនុស្សអាក្រក់ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន។ ការឧបមាបង្កាច់កាមថាជាចណ្ឌាលនោះ ក៏សមគួរពិតមែន ព្រោះនាងមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកាមធ្វើឱ្យ ទើបពោលរអ៊ូរទាំមើលងាយកាមនោះ, ពាក្យថា niddayo គឺគ្មានសេចក្តីអាណិត សូម្បីពាក្យនេះក៏សមគួរដែរ ព្រោះការប្រព្រឹត្តរបស់បុគ្គលដែលគ្មានសេចក្តីអាណិតក្នុងពេលធ្វើឱ្យក្តៅក្រហាយ គឺមានសភាពបែបនោះឯង។ ពាក្យថា maṃ dunoti គឺធ្វើឱ្យខ្ញុំក្តៅក្រហាយខ្លាំងណាស់ ព្រោះភាពគ្មានសេចក្តីអាណិត មិនមែនធ្វើឱ្យអ្នកក្តៅក្រហាយទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបអ្នកមានសេចក្តីសុខ។ ដោយពាក្យនេះ នាងបង្ហាញពីការជាប់ចិត្តនឹងស្រីដទៃរបស់ស្វាមីនោះ។ ប្រសិនបើអ្នកមិនជាប់ចិត្តនឹងស្រីដទៃទេ ខ្ញុំក៏មិនមែននៅម្នាក់ឯងដែរ。 ព្រោះថា ពួកសត្រូវតែងមានដល់មនុស្សដែលគ្មានជំនួយ។ ព្រោះតែភាពជាស្រីនៅម្នាក់ឯង មិនមានទីពឹង ទើបខ្ញុំត្រូវកាមនេះបៀតបៀន តាមចិត្តរបស់អ្នកចុះ ដែលអ្នកមានសេចក្តីសុខ។ ការប្រព្រឹត្តបែបនោះ តែងមានដល់ស្ត្រីដែលមានទីពឹង ហេតុនេះ ទោះបីជាអ្នកមានសេចក្តីសុខយ៉ាងនេះ ក៏ម្តេចឡើយ ក៏ព្រោះហេតុអ្វី ទើបព្រងើយកន្តើយដាក់ខ្ញុំដែលដល់នូវសេចក្តីវិនាសបែបនេះ? យ៉ាងនេះ ការពោលបែបវង្កវុត្តិ (ពាក្យវៀចវេរ) នេះ បង្ហាញពីភាពព្រងើយកន្តើយរបស់ខ្លួន និងរបស់ស្វាមីដែលកំពុងសោយសុខក្នុងអារម្មណ៍នោះ ហេតុនេះ ការតាក់តែងបែបនេះ មិនមែនជាពាក្យអ្នកស្រុក (គម្មៈ) ឡើយ។

92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘dunoti’’ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti, sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti [Pg.124] gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. Apisaddo akkhame.

៩២. លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ក្នុងការវៀរចាកទោសឈ្មោះគម្មៈ ដោយពាក្យថា “dunoti” ជាដើម។ ស្រីដែលត្រូវកាមតណ្ហាគ្របសង្កត់ តែងខ្សឹកខ្សួលអាស្រ័យស្វាមីជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា “នែម្ចាស់ថ្លៃដ៏មានសេចក្តីអាណិត ឱ! អ្នកមានសេចក្តីករុណា អាវ៉ាសែគឺកាមដ៏ថោកទាបគ្មានរូបរាងនោះ ជាអ្នកគ្មានសេចក្តីអាណិត គ្មានសេចក្តីករុណា តែងធ្វើឱ្យខ្ញុំក្តៅក្រហាយ គឺបៀតបៀនខ្ញុំ, ទោះបីជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ គឺអ្នកមានសេចក្តីសុខព្រោះមិនមានភាពជាមនុស្សគ្មានទីពឹងដូចជាខ្ញុំ ក៏ម្តេចឡើយ ក៏ព្រោះហេតុអ្វី ទើបព្រងើយកន្តើយ គឺធ្វើជាមិនដឹងមិនឮ ចំពោះខ្ញុំដែលដល់នូវសេចក្តីវិនាសបែបនេះ គឺដល់នូវសេចក្តីវិនាសដែលពោលគឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ដែលកាមចណ្ឌាលគ្មានសេចក្តីករុណាធ្វើឱ្យហើយយ៉ាងនេះ?”។ ព្រោះខ្លួនត្រូវសេចក្តីទុក្ខបៀតបៀន ការកម្ចាត់សេចក្តីទុក្ខជាវិស័យរបស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីករុណាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនេះ ការហៅដោយការលួងលោមថា “sadaya” ទើបសមគួរ, ដើម្បីបង្កើនភាពត្រូវសេចក្តីទុក្ខបៀតបៀនរបស់ខ្លួន ការឧបមាបង្កាច់កាមដែលជាអ្នកបៀតបៀនថាជាចណ្ឌាល និងការនិយាយពីភាពគ្មានសេចក្តីអាណិត ក៏សមគួរពិតមែន ព្រោះស្វាមីនោះជាអ្នកព្រងើយកន្តើយនឹងខ្លួន។ ដោយពាក្យថា sukhīpi នាងយល់ព្រមនូវការប្រព្រឹត្តកន្លងហួសព្រោះការជាប់ចិត្តនឹងអារម្មណ៍ដទៃរបស់ស្វាមីនោះ។ យ៉ាងនេះ ដោយវង្កវុត្តិ នាងបង្ហាញពីភាពមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះស្វាមីជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន និងភាពមិនមានសេចក្តីស្រឡាញ់នោះចំពោះខ្លួនរបស់ស្វាមីនោះ។ ក្នុងទីនេះ មិនមានទោសឈ្មោះគម្មៈ ដូចក្នុងពាក្យថា “Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvidaṃ” ឡើយ នេះជាការវៀរចាកទោសឈ្មោះគម្មៈ។ វិគ្គហៈថា កាមនោះឯងជាចណ្ឌាល ឈ្មោះថា kāmacaṇḍālo, បុគ្គលណាប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីអាណិត (បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា sadayo), សេចក្តីអាណិតរបស់បុគ្គលណាគ្មាន (បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា niddayo), សេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលណាមាន (បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា sukhī)។ សព្ទថា api ប្រើក្នុងន័យមិនអាចទ្រាំទ្របាន។

93.

៩៣.

Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;

Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ.

ការវៀរចាកទោសឈ្មោះយតិហីនៈ ឥឡូវនេះ មិនត្រូវបាននាំមកសម្តែងម្តងទៀតឡើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីតក់ស្លុតក្នុងការស្តាប់ សេចក្តីនោះ ត្រូវបានពិចារណារួចហើយខាងក្រោម។

93. ‘‘Yati’’ccādi. Vicāritanti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho.

៩៣. ពាក្យថា “Yati” ជាដើម។ សេចក្តីថា ពាក្យថា vicāritaṃ គឺបានសម្តែងរួចហើយខាងក្រោម ដោយពាក្យថា “taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ” ជាដើម។

93. ‘‘Yatihīni’’ccādi. Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho.

៩៣. ពាក្យថា “Yatihīni” ជាដើម។ ព្រោះហេតុណា គឺព្រោះហេតុតែ សេចក្តីមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងការស្តាប់គម្ពីរនេះ ដែលកើតឡើងដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា “លំដាប់នៃការវៀរចាកទោស មិនត្រូវបានពោលតាមលំដាប់នៃការសម្តែងទោសឡើយ” មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ការវៀរចាកទោសឈ្មោះយតិហីនៈ គឺឧទាហរណ៍ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការវៀរចាកទោសឈ្មោះយតិហីនៈ ឥឡូវនេះ មិនត្រូវបាននាំមក គឺមិនត្រូវបានយកមកសម្តែងម្តងទៀតឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ លោកសម្រេចសេចក្តីដែលបានពោលហើយក្នុងខាងដើមនោះឯង។ ពាក្យថា Heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ គឺការវៀរចាកទោសឈ្មោះយតិហីនៈបែបនេះ ត្រូវបានពិចារណា គឺបានសម្តែងរួចហើយក្នុងបរិច្ឆេទបន្ទាប់ខាងក្រោម ដោយពាក្យថា “taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ” ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះលំដាប់នៃការដោះស្រាយ ត្រូវបានបង្ហាញរួចហើយតាំងពីពេលដែលទោសឈ្មោះយតិហីនៈប្រាកដឡើងក្នុងខាងដើម ទោះបីជាមិនបង្ហាញក្នុងទីនេះ ក៏មិនមានសេចក្តីខ្វះខាតដល់គម្ពីរឡើយ។ វិគ្គហៈថា យតិ ថយចុះក្នុងពាក្យកាព្យណា (ពាក្យកាព្យនោះ ឈ្មោះថា yatihīna), ការវៀរចាកទោសឈ្មោះយតិហីនៈនោះ (ឈ្មោះថា yatihīnaparihāro) និង សេចក្តីតក់ស្លុតក្នុងការស្តាប់ (ឈ្មោះថា savanubbego)។

Kamaccutassa yathā –

ដូចជា នៃការវៀរចាកទោសឈ្មោះកមច្ចុត្តៈ (លំដាប់ឃ្លាតចាក) –

94.

៩៤.

Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi;

Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.

អ្នកជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបការសុំរបស់ខ្ញុំមានចំពោះអ្នក សូមអ្នកឱ្យប្រទេសក្តី ភូមិក្តី ឬស្រែដ៏ល្អក្តី ដល់ខ្ញុំ។

94. ‘‘Udāra’’iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā [Pg.125] desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ.

៩៤. ពាក្យថា “Udāra” ជាដើម។ វិគ្គហៈថា ការប្រព្រឹត្ត គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃគុណដ៏ក្រៃលែង ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ គឺភាពខ្ពង់ខ្ពស់ព្រោះទាក់ទងនឹងការបរិច្ចាគដ៏លើសលប់ របស់បុគ្គលណា (បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា udāracarito)។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលំដាប់នៃការសុំមានប្រទេសជាដើម សមគួរ នេះជាការវៀរចាកទោសឈ្មោះកមច្ចុត្តៈ។

94. ‘‘Udāri’’ccādi. Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti. Desaṃ vājanapadaṃ vā, no ce, gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho.

៩៤. ពាក្យថា “Udāri” ជាដើម។ នែអ្នកមានបុណ្យ អ្នកជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ គឺប្រកបដោយការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ក្លាហានព្រោះការប្រកបដោយការបរិច្ចាគដ៏លើសលប់, ព្រោះហេតុនោះឯង គឺព្រោះហេតុនោះ ការសុំ គឺការអង្វរសុំរបស់ខ្ញុំ ទើបមានចំពោះអ្នក។ សូមអ្នកឱ្យប្រទេស គឺជនបទក្តី, បើមិនដូច្នោះទេ ភូមិ គឺទីប្រជុំជនក្តី, បើមិនដូច្នោះទេ ស្រែដ៏ល្អ គឺស្រែស្រូវក្តី ដល់ខ្ញុំ យ៉ាងនេះ ការសុំវត្ថុដែលមានតម្លៃថយចុះតាមលំដាប់ ព្រោះសមគួរដល់ការដឹងគុណរបស់អ្នកឱ្យផង និងការបានសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលចង់បានរបស់អ្នកសុំផង ទើបកម្ចាត់បង់នូវទោសឈ្មោះកមច្ចុត្តៈ។ វិគ្គហៈថា ការប្រព្រឹត្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ របស់បុគ្គលណា (បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា udāracarito)។

Ativuttassa yathā –

ដូចជា នៃការវៀរចាកទោសឈ្មោះអតិវុត្តៈ (ពោលហួសហេតុ) –

95.

៩៥.

Munindacandasambhūta-Yasorāsimarīcinaṃ;

Sakalopya’yamākāso,Nā’vakāso vijambhane.

សូម្បីតែអាកាសទាំងមូលនេះ ក៏មិនមានឱកាសក្នុងការផ្សាយទៅនៃកាំរស្មីគឺគំនរយស ដែលកើតអំពីព្រះចន្ទគឺព្រះមុនីន្ទ្រឡើយ។

95. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ.

៩៥. ពាក្យថា “Muninda” ជាដើម។ ព្រះមុនីន្ទ្រនោះឯងជាព្រះចន្ទ, គំនរយសនោះឯងជាកាំរស្មី ដែលកើតឡើង គឺប្រាកដឡើងអំពីព្រះចន្ទនោះ, នៃកាំរស្មីទាំងឡាយនោះ។ សូម្បីតែអាកាសទាំងមូលនេះ គឺផ្ទៃមេឃទាំងមូល មិនមែនត្រឹមតែមួយផ្នែករបស់វាឡើយ។ មិនមានឱកាសក្នុងការផ្សាយទៅ គឺការផ្សព្វផ្សាយ ព្រោះកាំរស្មីទាំងឡាយនោះមានសភាពបែបនោះ ហេតុនេះ ទើបមិនមែនជាការពោលហួសហេតុ (nātivuttaṃ)។

95. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva [Pg.126] cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho.

៩៥. ពាក្យថា “Munindi” ជាដើម។ ក្នុងការពង្រីក គឺការផ្សព្វផ្សាយ នូវកាំរស្មីគឺគំនរយសដែលកើតអំពីព្រះចន្ទគឺព្រះមុនីន្ទ្រ គឺកាំរស្មីដែលពោលគឺសេចក្តីសរសើរដែលប្រាកដឡើងអំពីព្រះចន្ទដែលពោលគឺព្រះមុនីន្ទ្រ សូម្បីតែអាកាសទាំងមូលនេះ ក៏មិនមានឱកាស គឺមិនមានទីកន្លែងឡើយ។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះគុណរបស់ព្រះសព្វញ្ញូដែលមិនអាចវាស់វែងបាន សូម្បីតែដោយហេតុនិងផលជាដើមនីមួយៗ ការពោលប្រៀបដូចជាអាកាសដែលជាធម្មជាតិមិនអាចវាស់វែងបាន ទៅជាមិនមានឱកាសនោះ ទើបសមគួរ ហេតុនេះ ទោសឈ្មោះអតិវុត្តៈ ទើបមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ។ វិគ្គហៈថា ព្រះចន្ទដូចជាព្រះចន្ទ, ព្រះមុនីន្ទ្រនោះឯងជាព្រះចន្ទ (ឈ្មោះថា munindacando), គំនរនៃយសទាំងឡាយដែលកើតអំពីព្រះចន្ទនោះឯង និងកាំរស្មីទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា munindacandasambhūtayasorāsimarīci)។

96.

៩៦.

Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;

Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.

វាក្យៈរបស់បុគ្គលដែលមានចិត្តវិកល ដែលប្រាសចាកប្រយោជន៍ មិនឈ្មោះថាគួរតិះដៀលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ វាក្យៈនោះរបស់មនុស្សឆ្កួតជាដើម ទើបមិនមានទោស តែបើក្រៅពីនោះ ទើបមានទោស។

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. Aninditaṃ ahīḷitaṃ. Tena yathāvuttena kāraṇena. Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti.

៩៦. ពាក្យថា “Vākya” ជាដើម។ ចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយណា វិនាសទៅហើយ គឺប្រព្រឹត្តទៅខុសប្រក្រតី (ឈ្មោះថា ចិត្តខូច), ជនទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា ជនមានចិត្តខូច)។ ពាក្យដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនៃប្រយោគ (វាក្យៈ)។ សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែងតាមវោហារណា ប្រាសចេញទៅហើយ គឺសូន្យទៅហើយពីប្រយោគនោះ, ប្រយោគនោះ (ឈ្មោះថា ប្រយោគប្រាសចាកសេចក្តី)។ មិនត្រូវគេនិន្ទា គឺមិនត្រូវគេមើលងាយ។ ដោយហេតុដែលពោលមកហើយនោះ។ ប្រយោគនោះ ព្រោះតែពាក្យរបស់ជនទាំងឡាយ មានមនុស្សឆ្កួត (គឺអ្នកមានចិត្តរវើរវាយដោយសារធាតុវិបល្លាសជាដើម) និងក្មេងខ្ចីជាដើម ដែលនិយាយស្តីមិនសមស្របគ្នា តែងខូចខាត គឺក្លាយជាទោស ក្នុងវិស័យនៃជនដទៃដែលមានចិត្តមិនខូច (ចិត្តប្រក្រតី) ព្រោះថា វាចាមានសភាពបែបនោះ សមគួរតែដល់ពួកមនុស្សឆ្កួតជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti, tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho.

៩៦. ពាក្យថា “Vākya” ជាដើម។ ប្រយោគរបស់ជនទាំងឡាយដែលមានចិត្តខូច គឺមានចិត្តប្រែប្រួលទៅជាផ្ទុយ ដែលមានរូបជាប្រជុំនៃបទមាន "សិ" វិភត្តិជាទីបំផុត និង "តិ" វិភត្តិជាទីបំផុតជាដើម ឈ្មោះថា "ប្រយោគប្រាសចាកសេចក្តី" គឺប្រាសចាកសេចក្តីរួមនៃបទ តែមិនត្រូវអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយនិន្ទាឡើយ។ ដោយហេតុនោះ វាក្យៈ (ប្រយោគ) ដែលប្រាសចាកការទាក់ទងគ្នានៃសេចក្តីរួមនោះ ក្រៅពីពាក្យរបស់ពួកមនុស្សឆ្កួត និងមនុស្សដែលត្រូវខ្មោចចូលជាដើម គឺក្នុងពាក្យរបស់មនុស្សមិនឆ្កួតជាដើម តែងខូចខាត គឺប្រកបដោយទោស។ វិគ្គហៈថា៖ Byāpannaṃ cittaṃ yesaṃ (ចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយណាខូចហើយ), apeto attho assa (សេចក្តីប្រាសចេញហើយចាកប្រយោគនោះ), ummatto ādi yesaṃ (ជនទាំងឡាយមានមនុស្សឆ្កួតជាដើម)។

Yathā –

ដូចជា៖

97.

៩៧.

Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo;

Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.

មហាសមុទ្រនេះ ត្រូវគេផឹក, ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំត្រូវជរាគ្របសង្កត់, ឯពពកទាំងឡាយនេះ តែងគគ្រហឹម, ដំរីឯរាវ័ណ ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះឥន្ទ្រ។

97. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘samuddo’’iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā [Pg.127] eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ.

៩៧. ពាក្យថា “Yathe” គឺលោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “samuddo” ជាដើម។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ សេចក្តីតែមួយណាមួយនៃប្រជុំនៃបទមាន “samuddo pīyate” ជាដើម ដែលគួរជាសេចក្តីនៃសេចក្តីតែងនោះ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនៃអវយវៈ (បទនីមួយៗ) តែងប្រាកដឡើង ដូចជាដែកស្រួច ដូច្នេះ ប្រយោគដែលប្រាសចាកសេចក្តី មានសភាពបែបនេះ គួរដឹងថា មិនត្រូវគេនិន្ទាឡើយ ចំពោះជនទាំងឡាយដែលមានចិត្តខូច។

97. ‘‘Samuddo’’ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto, ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ.

៩៧. ពាក្យថា “Samuddo” ជាដើម។ មហាសមុទ្រនោះនេះ ត្រូវគេផឹក គឺត្រូវនរណាម្នាក់ផឹក, ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំត្រូវជរាគ្របសង្កត់ គឺត្រូវរោគជរាគ្របសង្កត់, ឯពពកទាំងឡាយនេះ គឺមេឃទាំងឡាយ តែងគគ្រហឹម គឺលាន់ឮខ្ទរខ្ទារ, ដំរីឯរាវ័ណ ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះឥន្ទ្រ។ នេះជាឧទាហរណ៍នៃប្រយោគពីរយ៉ាង គឺប្រយោគដែលត្រូវគេនិន្ទា និងមិនត្រូវគេនិន្ទា។ ប្រយោគនេះ ឈ្មោះថា "ប្រាសចាកសេចក្តី" ព្រោះគ្មានសេចក្តីដែលដឹងបានដោយរួម ក្រៅពីសេចក្តីនៃអវយវៈ (បទនីមួយៗ)។ ប្រយោគមានសភាពបែបនេះ កាលបើពួកមនុស្សឆ្កួតជាដើមពោលហើយ មិននាំមកនូវការមិនពេញចិត្តឡើយ តែបើជនដទៃពោលវិញ តែងនាំមកនូវការមិនពេញចិត្ត ដូចជាដែកស្រួចចាក់ត្រចៀកដូច្នោះ។ ពាក្យថា Jarāturo គឺប្រកបដោយពាក្យថា Jarāya āturo (ក្តៅក្រហាយដោយជរា)។

98.

៩៨.

Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ;

Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.

ការតែងសេចក្តីដែលចម្រើនឡើងដោយភាពរុងរឿងមិនផ្ទុយនឹងគុណដ៏ទន់ភ្លន់ តែងអាចកម្ចាត់បង់នូវទោសគឺភាពទ្រគោះបោះបោកនៃសេចក្តីតែងនោះបាន។

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho.

៩៨. ពាក្យថា “Sukhumāli” ជាដើម។ ធម្មជាតិណា មិនផ្ទុយដោយសីល (លក្ខណៈ) ឈ្មោះថា អវិរោធិ (មិនផ្ទុយ), ភាពនៃអវិរោធិនោះ ឈ្មោះថា អវិរោធិត្តៈ (ភាពមិនផ្ទុយ)។ ភាពរុងរឿងណា មានភាពមិនផ្ទុយនឹងគុណដ៏ទន់ភ្លន់, ការតែងសេចក្តីដែលចម្រើនឡើង គឺលូតលាស់ ឬប្រកបដោយភាពរុងរឿងនោះ តែងអាចកម្ចាត់បង់ គឺបំផ្លាញចោលនូវទោសគឺភាពទ្រគោះបោះបោកនៃសេចក្តីតែងបាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya, taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ.

៩៨. ពាក្យថា “Sukhumāli” ជាដើម។ ការតែងសេចក្តីដែលចម្រើនឡើងដោយភាពរុងរឿងមិនផ្ទុយនឹងគុណដ៏ទន់ភ្លន់ គឺការតែងសេចក្តីដែលគាំទ្រដោយភាពរុងរឿង គឺភាពជាទីស្រឡាញ់ ដែលមានលក្ខណៈផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃតួអក្សរទាំងឡាយ ប្រកបដោយភាពមិនផ្ទុយគ្នានៃគុណដ៏ទន់ភ្លន់ ដែលលោកពោលទុកដោយពាក្យថា “aniṭṭhurakkharappāya” (ភាគច្រើនមានអក្សរមិនរឹងត្អឹង) ជាដើមនោះ តែងអាចកម្ចាត់បង់ គឺបំផ្លាញចោលនូវទោសគឺភាពទ្រគោះបោះបោកនៃសេចក្តីតែង ពោលគឺទោសដែលហៅថា ភាពទ្រគោះបោះបោកនៃសេចក្តីតែង ឬមានការភ្ជាប់បទថា taṃ bandhapharusadosaṃ ដូច្នេះក៏បាន។ វិគ្គហៈក្នុងពាក្យទាំងនោះថា៖ Na virujjhati sīlenāti avirodhī (ធម្មជាតិណាមិនផ្ទុយដោយលក្ខណៈ ឈ្មោះថា អវិរោធិ), tassa bhāvo (ភាពនៃអវិរោធិនោះ ឈ្មោះថា អវិរោធិត្តៈ), sukhumālassa avirodhittaṃ yassa (ភាពមិនផ្ទុយនឹងគុណដ៏ទន់ភ្លន់មានក្នុងធម្មជាតិណា), soyeva dittassa bhāvo (ភាពមិនផ្ទុយនោះឯង ជាភាពរុងរឿង), tena pabhāvitaṃ (ចម្រើនឡើងដោយភាពរុងរឿងនោះ)។

Yathā –

ដូចជា៖

99.

៩៩.

Passantā [Pg.128] rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

ពួកសប្បុរស កាលក្រឡេកមើលនូវរូបសម្បត្តិ និងស្តាប់នូវវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែម ក្នុងសម័យនៃព្រះសម្ពុទ្ធ តែងជាអ្នកមានមុខបែរចេញចាកការលេងសើច ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។

99. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘passantā’’iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho.

៩៩. ពាក្យថា “Yathe” គឺលោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “passantā” ជាដើម។ មានការភ្ជាប់សេចក្តីថា keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā caranti (ពួកសប្បុរសមានមុខបែរចេញ គឺប្រាសចាកតម្រេកក្នុងការលេងសើច ហើយប្រព្រឹត្តទៅ)។

99. ‘‘Passante’’ccādi. Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha kāloti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro.

៩៩. ពាក្យថា “Passantā” ជាដើម។ សាធុជនទាំងឡាយ គឺពួកសប្បុរស ក្នុងសម័យនៃព្រះសម្ពុទ្ធ គឺក្នុងកាលដែលព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់ព្រះធរមាននៅ កាលក្រឡេកមើលនូវរូបសម្បត្តិ គឺមើលរំលាយភ្នែកនូវរូបសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ និងស្តាប់នូវវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែម គឺព្រះវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែមប្រកបដោយអង្គ ៨ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឯង តែងជាអ្នកមានមុខបែរចេញចាកការលេងសើច គឺមានមុខបែរចេញចាកការលេង ប្រាសចាកការត្រេកអរក្នុងការលេង ហើយប្រព្រឹត្តទៅ គឺដើរទៅ ឬរស់នៅ។ ក្នុងទីនេះ គ្មានទោសគឺភាពទ្រគោះបោះបោកនៃសេចក្តីតែងឡើយ ព្រោះប្រកបដោយគុណគឺការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងច្បាស់លាស់នៃតួអក្សរដែលផ្សារភ្ជាប់គ្នាទៅវិញទៅមក មិនផ្ទុយនឹងគុណដ៏ទន់ភ្លន់ដែលកើតឡើងអំពីតួអក្សរដែលងាយស្រួលបញ្ចេញសំឡេង ដោយវៀរចាកតួអក្សរដែលរឹងនិងធូរទាំងស្រុង។ វិគ្គហៈថា៖ Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesaṃ (ពួកជនទាំងឡាយណា មានមុខបែរត្រឡប់ចេញចាកការលេងសើច)។ ក្នុងទីនេះ បទថា kālo គឺជាកិរិយា។ ហើយកិរិយានោះ ដោយអត្ថ គឺការទាក់ទងគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ជនទាំងឡាយក្នុងលោក តែងវោហារថា ជាអត្ថនៃបទមួយផ្សេងគ្នា។ នេះជាការដោះស្រាយទោសនៃប្រយោគ (វាក្យទោសបរិហារ)។

Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីការដោះស្រាយទោសនៃប្រយោគ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā

ការអធិប្បាយអំពីការដោះស្រាយទោសនៃសេចក្តីនៃប្រយោគ (វាក្យត្ថទោសបរិហារវណ្ណនា)

Apakkamassa yathā –

ឧទាហរណ៍នៃទោសគឺការខុសលំដាប់ (អបក្កមៈ) ដូចជា៖

100.

១០០.

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo.

ភាវនា ទាន និងសីល ដែលបុគ្គលបំពេញត្រឹមត្រូវហើយក្នុងលោកនេះ គឺជាគ្រឿងសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ភោគសម្បត្តិ និងឋានសួគ៌ជាដើម មិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។

100. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo.

១០០. ពាក្យថា “Bhāvanā” ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ លោកសម្តែងភាវនាជាដើមទុកហើយ ក៏សម្តែងព្រះនិព្វានជាដើមតាមលំដាប់ ហេតុនោះ ទោសគឺការខុសលំដាប់ ត្រូវបានដោះស្រាយហើយ។

100. ‘‘Bhāvane’’ccādi. [Pg.129] Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti.

១០០. ពាក្យថា “Bhāvanā” ជាដើម។ ភាវនា ទាន និងសីល ដែលបុគ្គលបំពេញត្រឹមត្រូវហើយ គឺជឿកម្មនិងផលហើយបំពេញតាមវិធី ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ក្នុងមនុស្សលោកនេះ តែងជាគ្រឿងសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ភោគសម្បត្តិ និងឋានសួគ៌ជាដើម គឺថាជាគ្រឿងសម្រេចដោយភាពជាហេតុនៃព្រះនិព្វាន ការបានសោយភោគសម្បត្តិ និងការកើតក្នុងឋានសួគ៌ជាដើមតាមលំដាប់ ក្នុងគ្រឿងសម្រេចនេះ មិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែលោកលើកឡើងនូវភាវនាជាដើមទុកហើយ មិនកន្លងនូវលំដាប់នៃការលើកឡើងនោះឡើយ ហើយបានធ្វើការសម្តែងនូវព្រះនិព្វានជាដើមតាមលំដាប់ ហេតុនោះ ឱកាសនៃទោសគឺការខុសលំដាប់នៃសេចក្តីនៃប្រយោគ មិនមានឡើយ។

101.

១០១.

Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi;

Anuddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.

ប្រសិនបើមានសេចក្តីប្លែកបែបនោះណាមួយ ដែលជាវិស័យនៃសេចក្តីដែលលើកឡើងមុន ក្នុងសេចក្តីដែលពោលតាមក្រោយទាំងឡាយ ការកន្លងលំដាប់ មិនឈ្មោះថាជាទោសឡើយ។

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi.

១០១. ពាក្យថា “Uddiṭṭha” ជាដើម។ ប្រសិនបើសេចក្តីប្លែកបែបនោះណាមួយ ដែលមានសេចក្តីទាំងឡាយដែលលើកឡើងមុន គឺសម្តែងមុនជាវិស័យ គឺជារបស់សេចក្តីប្លែកដែលមានលក្ខណៈដឹងនូវការទាក់ទងគ្នានៃការលើកឡើងមុននិងការសម្តែងតាមក្រោយ គប្បីមានក្នុងសេចក្តីដែលសម្តែងតាមក្រោយទាំងឡាយ ដែលលោកលើកឡើងម្តងទៀតដោយអាស្រ័យសេចក្តីដទៃ ដោយការកន្លងនូវលំដាប់នៃការលើកឡើងតាមលំដាប់នោះ ការកន្លង គឺការលោតរំលងនូវលំដាប់ ក្នុងសេចក្តីទាំងឡាយដែលលើកឡើងទុកនោះ មិនមែនជាទោសឡើយ។

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ.

១០១. ពាក្យថា “Uddiṭṭha” ជាដើម។ ប្រសិនបើសេចក្តីប្លែកបែបនោះណាមួយ ដែលមានសេចក្តីដែលប្រើប្រាស់មុនជាវិស័យ គឺសេចក្តីប្លែកដែលមានលក្ខណៈដឹងនូវការទាក់ទងគ្នាដែលមានលក្ខណៈអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃសេចក្តីដែលលើកឡើងមុននិងការសម្តែងតាមក្រោយថា “នេះជាពាក្យពោលមុនរបស់សេចក្តីនេះ, នេះជាពាក្យពោលក្រោយរបស់សេចក្តីនេះ” គប្បីមាន (ពាក្យថា "គប្បីមាន" នេះជាបទដែលនៅសល់) ក្នុងសេចក្តីដែលសម្តែងតាមក្រោយទាំងឡាយ ដែលលោកពោលម្តងទៀតដោយអាស្រ័យសេចក្តីដទៃ ការកន្លងលំដាប់ គឺការកន្លងលំដាប់នៃសេចក្តីដែលលើកឡើងមុននិងការសម្តែងតាមក្រោយ មិនមែនជាទោសដែលជាហេតុមិនគួរអត់ធន់ក្នុងខណៈដែលស្តាប់របស់ពួកអ្នកចេះដឹងឡើយ។ វិគ្គហៈក្នុងពាក្យទាំងនោះថា៖ Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro assa (សេចក្តីទាំងឡាយដែលលើកឡើងមុន គឺពោលមុន ជាវិស័យរបស់សេចក្តីប្លែកនោះ), kamassa vilaṅghanaṃ (ការកន្លងនូវលំដាប់)។

Yathā –

ដូចជា៖

102.

១០២.

Kusalākusalaṃ [Pg.130] abyā-kata’miccesu pacchimaṃ;

Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.

ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានកុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹតនេះ ធម៌ខាងចុងគឺអព្យាក្រឹត មិនឲ្យផលឡើយ ឯធម៌ពីរខាងដើម តែងឲ្យផល។

102. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, akusalañca dvādasavidhaṃ, abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ. Neti nipātapadaṃ. Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadanti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo.

១០២. ពាក្យថា “Yathe” គឺលោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “kusala” ជាដើម។ កុសលធម៌ មានកាមាវចរកុសលជាដើម ២១ ប្រការផង អកុសលធម៌ ១២ ប្រការផង អព្យាក្រឹតធម៌ ដែលហៅថា វិបាកនិងកិរិយាផង ក្នុងធម៌ទាំង ៣ នេះ ធម៌ខាងចុងគឺអព្យាក្រឹត ឈ្មោះថា pākada ព្រោះឲ្យផល គឺឲ្យវិបាក។ បទថា Na ជានិបាតបទ។ ធម៌ពីរខាងដើម គឺកុសលនិងអកុសល ឈ្មោះថា pākada ព្រោះឲ្យផល។ ក្នុងទីនេះ គប្បីឃើញសេចក្តីប្លែកថា ភាពមិនឲ្យផល មានតែចំពោះអព្យាក្រឹតប៉ុណ្ណោះ ឯភាពឲ្យផល មានចំពោះធម៌ទាំងពីរនោះឯង។

102. ‘‘Kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti, paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti.

១០២. ពាក្យថា “Kusala” ជាដើម។ កុសលធម៌ មានកាមាវចរកុសលជាដើម ២១ ប្រការផង អកុសលធម៌ ១២ ប្រការផង អព្យាក្រឹតធម៌ ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃវិបាក កិរិយា រូប និងព្រះនិព្វានផង ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះទាំង ៣ នេះ ធម៌ខាងចុងគឺអព្យាក្រឹតតាមលំដាប់នៃការលើកឡើង មិនមែនជា pākada គឺមិនមែនជាអ្នកឲ្យផលឡើយ ឯធម៌ពីរខាងដើម គឺកុសលនិងអកុសល តែងជា pākada គឺជារបស់ដែលឲ្យផលតាមចំណែករបស់ខ្លួន។ ព្រោះលោកពោលទុកថា “Yathāsaṅkhyamanudeso samānaṃ” (ការសម្តែងតាមក្រោយនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានចំនួនស្មើគ្នា ត្រូវមានលំដាប់ស្មើគ្នា) ព្រោះតែការបាននូវចំនួនស្មើគ្នានៃសេចក្តីដែលសម្តែងតាមក្រោយទាំងឡាយដែលស្មើគ្នានឹងសេចក្តីដែលលើកឡើងមុន ហេតុនោះ ការមិនកន្លងនូវចំនួន តែងមាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមាន ៣ ប្រការដោយសភាវៈមានកុសលជាដើមក៏ដោយ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីប្លែកដែលជាវិស័យនៃកុសលនិងអកុសលជាដើម ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃការឲ្យផលនិងមិនឲ្យផល តាមបំណងប្រាថ្នានឹងពោល ក្រៅពីសេចក្តីដែលត្រូវពោលមុន ការអាស្រ័យតាមលំដាប់ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ទោសគឺការខុសលំដាប់ មិនមានឡើយ។

103.

១០៣.

Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;

Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino.

កាលបើមានហេតុបែបនោះ ក្នុងការសម្តែងនូវគុណរបស់ខ្លួន ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងភាពមិនសមគួរ មិនមានឡើយ ចំពោះបុគ្គលដែលពោលនូវសេចក្តីពិត។

103. ‘‘Saguṇāna’’miccādi. [Pg.131] Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi.

១០៣. ពាក្យថា “Saguṇānaṃ” ជាដើម។ កាលបើមានហេតុបែបនោះ គឺហេតុមានការសម្រេចប្រយោជន៍របស់ខ្លួនចំពោះអ្នកស្តាប់ជាដើម ចំពោះបុគ្គលដែលពោល គឺនិយាយនូវសេចក្តីពិត គឺលក្ខណៈនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅរបស់ខ្លួនតាមដែលប្រព្រឹត្តទៅពិត ក្នុងការសម្តែង គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវគុណទាំងឡាយរបស់ខ្លួន គឺរបស់ខ្លួន ឬរបស់សិស្សទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអធិការៈ ដូចជាការពោលថា “pūjanīyataro loke” (ជាបុគ្គលគួរជាទីគោរពបំផុតក្នុងលោក) ជាដើម ការធ្លាក់ចុះ គឺការដល់នូវភាពមិនសមគួរ មិនមានឡើយ។

103. ‘‘Saguṇi’’ccādi. Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. Sasaddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho.

១០៣. ពាក្យថា “Saguṇi” ជាដើម។ កាលបើមានហេតុបែបនោះ គឺកាលបើមានហេតុមានការសម្រេចប្រយោជន៍របស់ខ្លួនចំពោះអ្នកស្តាប់ជាដើម ចំពោះបុគ្គលដែលពោលនូវសេចក្តីពិត គឺពោលនូវសេចក្តីដែលហៅថា គុណមានលក្ខណៈសង្រួមកាយជាដើមដែលមានក្នុងខ្លួន ដោយពាក្យថា “pūjanīyataro loke ahameko” (ខ្ញុំម្នាក់ឯង ជាបុគ្គលគួរជាទីគោរពបំផុតក្នុងលោក) ជាដើម ក្នុងឱកាសបែបនោះ ក្នុងការសម្តែង គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវគុណទាំងឡាយរបស់ខ្លួន គឺរបស់ខ្លួន ឬរបស់សិស្សទាំងឡាយ ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងភាពមិនសមគួរ គឺការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទោសដែលហៅថា ភាពមិនសមគួរ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សព្ទថា Sa នេះ ជាពាក្យសម្តែងនូវខ្លួន (អត្ត) និងរបស់ខ្លួន (អត្តនិយ) ហេតុនោះ វិគ្គហៈថា៖ sassa attano guṇā (គុណទាំងឡាយរបស់ខ្លួន) ឬ se ca te guṇā ca (គុណទាំងឡាយនោះផង ជារបស់ខ្លួនផង)។ វិគ្គហៈមួយទៀតថា៖ Bhūtoyeva attho (សេចក្តីពិតនោះឯង), taṃ saṃsati (បុគ្គលណា តែងពោលនូវសេចក្តីពិតនោះជាប្រក្រតី ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភូតត្ថសំសី)។

104.

១០៤.

Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.

ភាពសមគួរ គប្បីដឹងថា ជាសេចក្តីដែលល្បីល្បាញក្នុងលោកដោយការគោរព ពួកសប្បុរស និងកវីដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ តែងមានការណែនាំក្នុងភាពសមគួរនោះជាទីកើត។

104. ‘‘Ocitya’’miccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā, kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti.

១០៤. ពាក្យថា “ឱចិត្យៈ” ជាដើម។ ភាពសមគួរ ឈ្មោះថា ឱចិត្យៈ ដែលល្បីល្បាញប្រាកដក្នុងលោក ពោលគឺសត្វលោក រហូតដល់ក្មេងៗ ក៏ដឹងបានតាមសមគួរដល់ខ្លួន ក្នុងសេចក្តីល្បីល្បាញនោះ ដោយសេចក្តីគោរព គឺដោយការយកចិត្តទុកដាក់ និងព្យាយាម ព្រោះគ្មានអ្វីដែលគួរគោរពក្រៅពីនោះឡើយ ព្រោះថា អ្វីដែលមិនសមគួរ មិនមាននរណាម្នាក់គប្បីគោរពឡើយ ដោយសារតែវាមិនគួររីករាយដោយប្រការទាំងពួង, ពាក្យដែលសេសសល់គឺ “គប្បីដឹង” (viññeyyaṃ) ដល់ “ពួកអ្នកស្តាប់” (sotūnaṃ)។ ក្នុងឱចិត្យៈនោះ ពួកសប្បុរស គឺពួកសជ្ជនៈដ៏ល្អ ពួកកវីបុង្គវៈ គឺពួកកវីដ៏ឧត្តម ពួកកវីដ៏ប្រសើរ ដែលជាប្រភព គឺកន្លែងកើតឡើងនៃឱវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្រៀននូវការបន្លឺឡើងជាដំបូង ត្រូវបានពោលទុកហើយ។

104. ‘‘Ocitye’’ccādi. [Pg.132] Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti, tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāmasaddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ.

១០៤. ពាក្យថា “ឱចិត្យេ” ជាដើម។ អ្វីដែលហៅថា ឱចិត្យៈ (ភាពសមគួរ) ដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក ពោលគឺសត្វលោក រហូតដល់ក្មេងៗ ក៏ដឹងបាន គប្បីដឹងដោយសេចក្តីគោរព គឺវិញ្ញូជនគប្បីដឹង។ ក្នុងវិស័យនៃឱចិត្យៈនោះ ពួកសប្បុរស គឺពួកសាធុជន ពួកកវីបុង្គវៈ គឺពួកកវីដ៏ឧត្តម ដែលជាប្រភពនៃឱវាទ គឺកន្លែងកើតឡើងនៃការបន្លឺឡើងជាដំបូង តែងមាន។ ព្រោះតែប្រកបដោយបទថា ឱចិត្យៈ ដែលល្បីល្បាញ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា “នាម” ប្រើក្នុងន័យល្បីល្បាញ។ ឃ្លាថា “Upadesassa pabhavā” ផង ឃ្លាថា “pumāno ca te gāvo ca” ផង ឃ្លាថា “kavīnaṃ puṅgavā” ផង ជាប្រយោគវិគ្រោះ។

105.

១០៥.

Viññātocityavibhavo-Cityahīnaṃ parihare;

Tato’cityassa sampose,Rasaposo siyā kate.

កវីអ្នកដឹងច្បាស់នូវទ្រព្យសម្បត្តិគឺឱចិត្យៈ (ភាពសមគួរ) គប្បីវៀរចាកសេចក្តីខ្វះខាតនូវឱចិត្យៈ (ឱចិត្យហីនៈ) ពីព្រោះកាលបើការបំប៉ននូវឱចិត្យៈនោះ ត្រូវបានធ្វើឡើងហើយ ការបំប៉ននូវរស (រសបោសៈ) ក៏រមែងមាន។

105. ‘‘Viññāta’’miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya. Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya.

១០៥. ពាក្យថា “វិញ្ញាតោ” ជាដើម។ កវីណាដែលដឹងច្បាស់ គឺយល់ដឹងនូវឱចិត្យៈនោះឯងថាជាទ្រព្យសម្បត្តិ គឺសេចក្តីសម្រេច ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លានៃកវីដ៏ប្រសើរតាមដែលបានពោលហើយ កវីនោះគប្បីវៀរចាក គឺជៀសវាងនូវទោសដែលហៅថា ឱចិត្យហីនៈ (ការខ្វះខាតឱចិត្យៈ)។ ពីព្រោះ គឺដោយសារហេតុនៃការវៀរចាកនោះ កាលបើការបំប៉ន គឺការធ្វើឱ្យចម្រើនឡើងយ៉ាងល្អនូវឱចិត្យៈ ត្រូវបានធ្វើឡើងហើយ ការបំប៉ននូវរស ពោលគឺភាពផ្អែមល្ហែមដែលរាប់ថាជាសេចក្តីរីករាយ ក៏រមែងមាន គឺកើតឡើង។

105. ‘‘Viññāte’’ccādi. Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya, tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo posetabbabhāvoti ca vākyaṃ.

១០៥. ពាក្យថា “វិញ្ញាតេ” ជាដើម។ កវីដែលជា “វិញ្ញាតោចិត្យវិភវៈ” គឺកវីដែលប្រកបដោយសម្បត្តិដែលរាប់ថាជាឱចិត្យៈដែលខ្លួនបានដឹងច្បាស់ ដោយការអនុគ្រោះនៃកវីទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ គប្បីវៀរចាក គឺកម្ចាត់ចោលនូវទោសដែលហៅថា ឱចិត្យហីនៈ។ ពីព្រោះ គឺកាលបើការបំប៉ន គឺការធ្វើឱ្យចម្រើនឡើងនូវឱចិត្យៈ ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយសារការវៀរចាកទោសនោះហើយ ការបំប៉ននូវរស ពោលគឺការបំពេញនូវរសដែលគួររីករាយដែលរាប់ថាជាភាពផ្អែមល្ហែម ក៏រមែងមាន គឺកើតឡើង។ ឃ្លាថា “Ocityameva vibhavo” ផង ឃ្លាថា “viññāto ocityavibhavo yena” ផង ឃ្លាថា “rasassa poso” គឺភាពធាត់ធំ ឬសភាពដែលគប្បីបំប៉ន ផង ជាប្រយោគវិគ្រោះ។

Yathā –

ដូចជា -

106.

១០៦.

Yo [Pg.133] mārasenamāsanna-māsannavijayussavo;

Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.

ព្រះជិនស្រីអង្គណា មានការអបអរសាទរក្នុងជ័យជម្នះដ៏កៀកបង្កើយ បានចាត់ទុកសេនាមារដែលចូលមកជិត ថាជាស្មៅសូម្បីតែមួយសរសៃក៏មិនស្មើ សូមព្រះជិនស្រីអង្គនោះ ប្រទានជ័យជម្នះដល់អ្នកទាំងឡាយ។

106. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘yo’’iccādi. Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti.

១០៦. លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “យថា” មានពាក្យថា “យោ” ជាដើម។ ជ័យជម្នះ គឺការគ្របសង្កត់លើអ្នកដទៃ ជ័យជម្នះដ៏កៀកបង្កើយនោះឯង ជាពិធីបុណ្យ គឺការចម្រើនឡើង ឬការប្រព្រឹត្តទៅដែលគ្មានបដិបក្ខរបស់ព្រះអង្គណា ព្រះអង្គនោះមានសភាពបែបនេះ បានចាត់ទុកសេនាមារដែលចូលមកជិតខ្លួន ថាជាស្មៅសូម្បីតែមួយសរសៃក៏មិនស្មើ គឺមិនចាត់ទុកសូម្បីតែជាស្មៅ គឺចាត់ទុកថាថោកទាបជាងស្មៅទៅទៀត សូមព្រះជិនស្រី ពោលគឺព្រះអង្គឈ្នះមារនោះ ប្រទាន គឺចាត់ចែងនូវជ័យជម្នះដល់អ្នកទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ ការសូត្រមន្តប្រសិទ្ធពរជ័យដោយពាក្យថា “ជិនោ” (ព្រះជិនស្រី) គឺសមគួរក្រៃលែង ព្រោះព្រះអង្គណាបានឈ្នះមារទាំង ៥ ព្រះអង្គនោះឈ្មោះថា ជិនៈ ដែលមានរសតែមួយក្នុងការគ្របសង្កត់លើអ្នកដទៃ ការប្រកបដោយសមត្ថភាពតែមួយក្នុងការប្រទានជ័យជម្នះដល់អ្នកដទៃ គប្បីមានដល់ព្រះអង្គនោះ។ ចំណែកឯឃ្លាថា “មារសេនមាសន្នំ តិណាយបិ ន មញ្ញិត្ថ” នេះ គឺសមគួរក្រៃលែងក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះអង្គបានចាត់ទុកសេនាមារមានសភាពដូច្នោះ សូម្បីតែចូលមកជិតខ្លួន ថាថោកទាបជាងស្មៅទៅទៀត ហេតុនោះ ភាពមានរសតែមួយក្នុងការប្រទានជ័យជម្នះដល់អ្នកដទៃរបស់ព្រះអង្គនោះ ទើបសមគួរជាពិសេស។

106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘yo mārasenamāsanne’’ccādinā lakkhiyamudāharati. Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi, so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ [Pg.134] hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho.

១០៦. ក្នុងក្បួនតម្រានេះ ទោះបីជាព្រះអាចារ្យប្រាថ្នានូវលំដាប់សង្ខេបក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងក៏ដោយ ក៏លោកបានប្រដៅសិស្សទាំងឡាយដោយពិស្តារយ៉ាងនេះថា “អ្វីដែលហៅថា ឱចិត្យៈ គប្បីរៀនសូត្រដោយសេចក្តីគោរព និងដោយសេចក្តីកោតក្រែង ហើយយកទៅប្រើប្រាស់” ឥឡូវនេះ ដើម្បីវៀរចាកនូវឱចិត្យហីនទោស លោកក៏បានលើកយកឧទាហរណ៍ជាលក្ខណៈមកបង្ហាញ ដោយពាក្យថា “យោ មារសេនមាសន្ន” ជាដើម។ ពាក្យថា “អាសន្នវិជយុស្សវោ” គឺពិធីបុណ្យដែលរាប់ថាជាជ័យជម្នះលើសត្រូវដ៏មិនឆ្ងាយ ម៉្យាងទៀត ព្រះជិនស្រីអង្គណាដែលប្រកបដោយសេចក្តីចម្រើនដែលរាប់ថាជាការប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្មានបដិបក្ខដ៏កៀកបង្កើយ បានចាត់ទុកសេនាមារ គឺកម្លាំងមារ ដែលចូលមកជិតខ្លួនដោយរូបភាពគួរឱ្យខ្លាចផ្សេងៗ ថាជាស្មៅសូម្បីតែមួយសរសៃ គឺមិនបានធ្វើការកត់សម្គាល់ឡើយ សូមព្រះជិនស្រី ពោលគឺព្រះអង្គឈ្នះមារទាំង ៥ នោះ ប្រទានជ័យជម្នះដល់អ្នកទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គណាឈ្មោះថា ជិនៈ ព្រោះតែបានឈ្នះមារទាំង ៥ ព្រះអង្គនោះប្រកបដោយសមត្ថភាពក្នុងការប្រទានជ័យជម្នះដល់អ្នកដទៃ ព្រោះតែជាកិច្ចដែលគ្មានជំនួយក្នុងការគ្របសង្កត់លើអ្នកដទៃ ហេតុនោះ ការប្រសិទ្ធពរជ័យដែលធ្វើឡើងថា “សូមប្រទានជ័យជម្នះ” ទើបសមគួរក្រៃលែង ព្រោះវាជាការបំប៉ននូវសមត្ថភាពក្នុងការប្រទានជ័យជម្នះនោះឯង។ ឃ្លាថា “មារសេនមាសន្នំ តិណាយបិ ន មញ្ញិត្ថ” នេះ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ យ៉ាងនេះ ទោសគឺឱចិត្យហីនៈ ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលហើយ ដោយការប្រើប្រាស់ដ៏សមគួរក្រៃលែង។ វិគ្រោះថា “Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yassa”។

107.

១០៧.

Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane;

Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati.

កាលបើមានការរំលងនូវការលះបង់លំដាប់នៃកត្តា និងកម្មជាដើម ដែលបានចាប់ផ្តើមពោលហើយ សេចក្តីទាស់ទែងគឺភគ្គរីតិ (ការខូចរបៀប) នេះ រមែងមិនបាននូវទីពឹងផ្អែកក្នុងទីកន្លែងណាមួយឡើយ។

107. ‘‘Āraddha’’iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate.

១០៧. ពាក្យថា “អារទ្ធ” ជាដើម។ កាលបើមានការរំលង គឺការលះបង់នូវលំដាប់នៃកត្តា និងកម្មជាដើមទាំងនោះ ដែលជាដើមនៃករណៈជាដើម ដែលបានចាប់ផ្តើម គឺបានតាំងទុកដើម្បីពោល សេចក្តីដែលពោលថា “មិនរំលងនូវលំដាប់នៃកត្តា និងកម្មជាដើមដែលបានចាប់ផ្តើមពោល” ត្រូវបានពោលទុកហើយ។ សេចក្តីទាស់ទែងគឺភគ្គរីតិដែលបានពោលហើយនេះ រមែងមិនបាននូវទីពឹងផ្អែក គឺមិនបាននូវការតាំងនៅ ក្នុងទីកន្លែងណាមួយឡើយ។

107. ‘‘Āraddhi’’ccādi. Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho.

១០៧. ពាក្យថា “អារទ្ធិ” ជាដើម។ ក្នុងន័យថា “កាលបើមានការរំលងនូវការលះបង់លំដាប់នៃកត្តា និងកម្មជាដើមដែលបានចាប់ផ្តើមពោលហើយ” គឺកាលបើមានការរំលងនូវការលះបង់លំដាប់នៃកត្តា និងកម្មជាដើមដែលបានចាប់ផ្តើមពោល សេចក្តីទាស់ទែងគឺភគ្គរីតិដែលបានពោលហើយនេះ រមែងមិនបាននូវទីពឹងផ្អែក គឺមិនបាននូវការតាំងនៅ ក្នុងទីកន្លែងណាមួយឡើយ។ វិគ្រោះថា “Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghanaṃ”។

Yathā –

ដូចជា -

108.

១០៨.

Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate;

Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca.

សេចក្តីទុកចិត្តលើពួកជនដទៃពីសប្បុរស (គឺពួកទុជ្ជន) លើពួកស្ត្រី លើពិស លើសត្វមានស្នែង លើរោគ លើទន្លេ និងលើរាជត្រកូល មិនសមគួរឡើយ។

109.

១០៩.

Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye;

Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.

ក្នុងថ្នាំដែលបានចាត់ចែងហើយ ក្នុងព្រះរតនត្រ័យមានព្រះពុទ្ធដ៏បរិសុទ្ធជាដើម ក្នុងសប្បុរស និងក្នុងបុគ្គលដែលមានគុណធម៌ គប្បីធ្វើនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាជានិច្ច។

108-109. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, cakārassekassa katattā na saddarītiyā [Pg.135] bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā.

១០៨-១០៩. ក្នុងគាថាទាំងពីរនេះ គឺគាថាមានពាក្យថា “សុជន” ជាដើម និងគាថាមានពាក្យថា “ភេសជ្ជេ” ជាដើម ដោយសារមិនលះបង់នូវឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ នាំឱ្យគ្មានការខូចខាតនូវអត្ថរីតិ (របៀបអត្ថ) ឡើយ ហើយដោយសារការប្រើប្រាស់អក្សរ “ច” (ca) តែមួយ ក៏គ្មានការខូចខាតនូវសទ្ទរីតិ (របៀបសព្ទ) ដែរ។ ព្រោះថា ដើម្បីប្រមូលផ្តុំនូវអត្ថជាច្រើន ក្នុងប្រយោគ គប្បីប្រើប្រាស់អក្សរ “ច” តែមួយ ឬប្រើប្រាស់គ្រប់បទក៏បាន។

108. ‘‘Sujane’’ccādi. Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. Casaddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati.

១០៨. ពាក្យថា “សុជនេ” ជាដើម。 សេចក្តីទុកចិត្ត គឺការសេពគប់លើពួកជនដទៃពីសប្បុរស គឺពួកទុជ្ជនផង លើពួកស្ត្រីផង លើពិសដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការបំផ្លាញជីវិតផង លើសត្វមានស្នែងផង លើរោគ លើទន្លេ និងលើរាជត្រកូលផង មិនសមគួរឡើយ គឺមិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះតែវាអាចទាស់ទែងគ្នាក្នុងពេលណាមួយ។ ក្នុងទីនេះ ដោយសារមិនលះបង់នូវឆដ្ឋីវិភត្តិដែលបានចាប់ផ្តើមពោលក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ការខូចខាតនូវអត្ថរីតិក៏មិនមាន ហើយដោយសារការប្រើប្រាស់អក្សរ “ច” តែមួយក្នុងទីកន្លែងដែលសមគួរ ការខូចខាតនូវសទ្ទរីតិក៏មិនមានដែរ។ ព្រោះតែសព្ទថា “ច” (ca) មានន័យប្រមូលផ្តុំនូវអត្ថជាច្រើន គប្បីផ្សំក្នុងពាក្យថា “sujanaññānañca” ជាដើម ឬផ្សំក្នុងទីបំផុតតាមវិធីដែលបានពោលក្នុងទីនេះ ឬផ្សំក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងក៏បាន។

109. ‘‘Bhesajje’’ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti.

១០៩. សូម្បីតែក្នុងគាថាមានពាក្យថា “ភេសជ្ជេ” ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ ខុសគ្នាតែត្រង់សត្តមីវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ។ សប្បុរសគប្បីធ្វើ គឺគប្បីសេពគប់នូវសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺសេចក្តីជ្រះថ្លានៃចិត្តរបស់ខ្លួន ជានិច្ច គឺជារឿយៗ ក្នុងថ្នាំ គឺឱសថដែលជាសប្បាយដែលបានចាត់ចែងហើយផង ក្នុងព្រះរតនត្រ័យមានព្រះពុទ្ធដ៏បរិសុទ្ធជាដើមផង ក្នុងសប្បុរស គឺសាធុជនផង និងក្នុងបុគ្គលដែលមានគុណធម៌ គឺគុណធម៌ដែលមានស្រាប់ផង។

Sasaṃsayassa yathā –

ឧទាហរណ៍នៃសសង្សយទោស (ទោសដែលមានសេចក្តីសង្ស័យ) ដូចជា -

110.

១១០.

Munindacandimāloka-Rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va,Raṃsidassanapīṇito.

ជនដែលមានភ្នែករវើរវាយដោយសាររសនៃការមើលពន្លឺព្រះចន្ទគឺព្រះមុនីន្ទ្រ ដូចជាអ្នកដើរខុសផ្លូវ តែងត្រេកអរដោយសារការឃើញពន្លឺ។

110. ‘‘Muninde’’ccādi. Ettha raṃsisaddo sasaṃsayaṃ pariharati.

១១០. ពាក្យថា “មុនិន្ទេ” ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា “រំសិ” (ពន្លឺ) ជួយកម្ចាត់ចោលនូវសេចក្តីសង្ស័យ។

110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘munindi’’ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. Raṃsisaddoyeva hi viseso, ettha raṃsisaddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti.

១១០. គាថាមានពាក្យថា “មុនិន្ទ” ជាដើម ដែលជាលក្ខណៈនៃការកម្ចាត់ចោលនូវសសង្សយទោស មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយក្នុងបរិច្ឆេទបន្ទាប់。 ព្រោះថាសព្ទថា “រំសិ” នេះឯងជាសេចក្តីប្លែក ក្នុងទីនេះ ដោយសារសព្ទថា “រំសិ” នេះ ទើបជួយកម្ចាត់ចោលនូវទោសនៃការតែងដែលជាសសង្សយភូត ដោយសារសេចក្តីសង្ស័យដែលកើតឡើងដល់ពួកអ្នកស្តាប់។

111.

១១១.

Saṃsayāyeva [Pg.136] yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā;

Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.

ប្រសិនបើពាក្យណាមួយ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសេចក្តីសង្ស័យប៉ុណ្ណោះ ដោយសារហេតុនៃការលេងជាដើម ការតែងដែលប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យនោះ មិនមែនជាទោសឡើយ។

111. ‘‘Saṃsaye’’ccādi. Kīḷādīti ādisaddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho.

១១១. ពាក្យថា “សំសយេ” ជាដើម។ ដោយសព្ទថា “កីឡាទិហេតុនា” សព្ទថា “អាទិ” រួមបញ្ចូលទាំងការប្រឹក្សាគ្នាដ៏ស្មុគស្មាញជាដើម សេចក្តីតភ្ជាប់គឺ “ប្រសិនបើពាក្យណាមួយ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសេចក្តីសង្ស័យប៉ុណ្ណោះ ដោយសារហេតុនៃការលេងជាដើម”។

111. ‘‘Saṃsayāyeve’’ccādi. Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho.

១១១. ពាក្យថា “សំសយាយេវ” ជាដើម។ ដោយសារហេតុនៃការលេងជាដើម គឺដោយសារហេតុនៃការលេង ការប្រឹក្សាគ្នាក្នុងទីចង្អៀតជាដើម ប្រសិនបើពាក្យណាមួយដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសេចក្តីសង្ស័យប៉ុណ្ណោះ គឺដើម្បីសេចក្តីសង្ស័យដែលកើតឡើងដល់ពួកអ្នកស្តាប់ ប្រសិនបើត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយពួកអ្នកនិយាយក្នុងការតែងនោះ ការតែងដែលប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ គឺការតែងដែលរួមជាមួយទោសគឺសសង្សយៈ មិនមែនជាទោសឡើយ គឺមិនខូចខាតឡើយ។ វិគ្រោះថា “Sasaṃsayena samappito”។

Yathā –

ដូចជា -

112.

១១២.

Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato;

Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā.

កាលបើគ្រូ (ឬព្រះព្រហស្បតិ៍) ចេញពីផ្ទះរបស់ខ្លួន ទៅកាន់ផ្ទះទីពីរ យើងរមែងបាននូវសេចក្តីសុខដោយសារការសិក្សាជាដើមជាប្រាកដ។

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyatamekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho.

១១២. ពាក្យថា “យាតេ” ជាដើម។ កាលបើគ្រូ គឺអ្នកបង្រៀន ចេញពីផ្ទះរបស់ខ្លួន គឺពីលំនៅដ្ឋានដើមរបស់ខ្លួន ទៅកាន់ផ្ទះទីពីរ គឺផ្ទះទីពីរ យើងរមែងបាននូវសេចក្តីសុខដោយសារការសិក្សាជាដើមជាប្រាកដ នេះជាអត្ថដែលមិនចង់បាន។ កាលបើព្រះព្រហស្បតិ៍ គឺគ្រូរបស់ពួកទេវតា ចេញពីផ្ទះរបស់ខ្លួន គឺពីតារានិករដែលខ្លួនកើត ទៅកាន់ផ្ទះទីពីរ គឺតារានិករទីពីរ យើងរមែងបាននូវសេចក្តីសុខដោយសារការសិក្សាជាដើមជាប្រាកដ នេះជាអត្ថដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ [Pg.137] rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyatamekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha ajjhayanasaddasannidhānena payuttagurusaddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti.

១១២. ពាក្យថា “យាតេ” ជាដើម។ កាលបើគ្រូ គឺអាចារ្យ ចេញពីផ្ទះរបស់ខ្លួន គឺពីបន្ទប់ស្នាក់នៅរបស់ខ្លួន ទៅកាន់ផ្ទះទីពីរ គឺផ្ទះទីពីរ នេះជាអត្ថដែលមិនចង់បាន។ កាលបើព្រះព្រហស្បតិ៍ គឺគ្រូរបស់ពួកទេវតា ចេញពីផ្ទះរបស់ខ្លួន គឺពីតារានិករដែលខ្លួនកើត ទៅកាន់ផ្ទះទីពីរ គឺតារានិករទីពីរ ដោយសារភាពអនុគ្រោះ យើងរមែងបាននូវសេចក្តីសុខ គឺសេចក្តីសុខខាងចិត្ត ដោយសារការសិក្សាជាដើម គឺការរៀនសូត្រជាដើមជាប្រាកដ ម៉្យាងទៀត គឺបាននូវការបញ្ចប់គម្ពីរដែលជាហេតុនៃសេចក្តីសុខ។ អត្ថនៃភាគីទាំងពីរក៏មានសភាពទូទៅក្នុងអត្ថដទៃទៀត។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាសព្ទថា “guru” ដែលប្រើប្រាស់ជិតនឹងសព្ទថា “ajjhayana” មានន័យថា អាចារ្យ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារវាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីលាក់បាំងនូវអត្ថដែលចង់បាន ទើបមិនចាត់ទុកថាជាទោសឡើយ។

113.

១១៣.

Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;

Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.

ពាក្យថា “សុភគា ភគិនី សាយំ” (នាងនេះជាប្អូនស្រីដ៏មានលាភ) និងពាក្យថា “ឯតស្ស” (របស់បុគ្គលនេះ) ជាដើមយ៉ាងនេះ មិនត្រូវបានពួកកវីទាំងអស់ សម្តែងថាជា “គាម្យទោស” (ទោសបែបអ្នកស្រុក) ឡើយ។

113. ‘‘Subhagā’’iccādi. Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ.

១១៣. បទថា «សុភគា» ជាដើម មានសេចក្ដីថា បទមានពាក្យថា «ភគិនី» (ប្អូនស្រី ឬបងស្រី) ជាដើម យ៉ាងនេះ។

113. ‘‘Subhage’’ccādi. Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ.

១១៣. បទថា «សុភគេ» ជាដើម។ បទមានពាក្យថា «ប្អូនស្រីរបស់បុរសនេះ នាងជាស្រីមានលម្អដ៏ល្អ» ជាដើមនេះ ពួកកវីទាំងអស់សូម្បីតែសំដែង ក៏មិនហៅថា គាម្យៈ (ថោកទាប) គឺមិនប្រឡាក់ដោយគាម្យទោសឡើយ។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ទោះបីជាកាលបើធ្វើពហុវីហិសមាស ដោយមិនកាន់យកថា «នាងដល់នូវសភាពដ៏ល្អ ឈ្មោះថា សុភគា» ទេ តែអត្ថដែលបានមកនោះ សូម្បីតែមិនសមគួរ (អសភ្យៈ) ក៏មិនធ្វើឲ្យកវីទាំងឡាយខ្វល់ខ្វាយចិត្តដែរ។ ម៉្យាងទៀត របៀបបែបនេះជាដើមនៃវាចាបែបនេះ ឈ្មោះថា វាចា។

114.

១១៤.

Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo;

Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.

កាលបើការប្រាសចាកគ្រឿងលម្អដ៏សៅហ្មង (ទោស) មានហើយ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនៃគ្រឿងលម្អដ៏ល្អ នឹងដល់នូវការប្រាកដឡើង ក្នុងអលង្ការបរិច្ឆេទ (ការកំណត់គ្រឿងលម្អ)។

114. ‘‘Duṭṭha’’iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati.

១១៤. បទថា «ទុដ្ឋ» ជាដើម មានសេចក្ដីថា កាលបើការប្រាសចាក គឺការលះបង់នូវគ្រឿងលម្អដ៏សៅហ្មង ដែលប្រឡាក់ដោយទោស មានហើយ។

114. ‘‘Duṭṭhi’’ccādi. Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho.

១១៤. បទថា «ទុដ្ឋិ» ជាដើម។ កាលបើការប្រាសចាកនូវគ្រឿងលម្អដ៏សៅហ្មង គឺការលះបង់នូវគ្រឿងលម្អដែលប្រឡាក់ដោយទោសមានហើយ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនៃគ្រឿងលម្អដ៏ល្អ គឺអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃគ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលគួរពោលសរសើរ នឹងដល់នូវការប្រាកដឡើង គឺសេចក្ដីច្បាស់លាស់ ក្នុងអលង្ការបរិច្ឆេទ គឺក្នុងបរិច្ឆេទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនោះ ព្រោះជាគ្រឿងញ៉ាំងអលង្ការឲ្យភ្លឺច្បាស់។ បរិច្ឆេទ ព្រោះអត្ថថា តែងកំណត់។ វិគ្រោះថា បរិច្ឆេទនោះផង ជាអលង្ការផង ព្រោះជាគ្រឿងញ៉ាំងអលង្ការឲ្យភ្លឺច្បាស់ ដោយអត្ថនោះ ឈ្មោះថា អលង្ការបរិច្ឆេទ។

115.

១១៥.

Dose [Pg.138] parīharitumesa varo’padeso,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;

Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā,Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.

ឱវាទដ៏ប្រសើរនេះ ដើម្បីលះបង់នូវទោសទាំងឡាយ ខ្ញុំបានធ្វើហើយយ៉ាងនេះ ដោយការដើរតាមក្បួនច្បាប់ដទៃទៀត កាលបើបានដឹងច្បាស់នូវឱវាទនេះ ដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែងរបស់គ្រូដ៏ប្រសើរទាំងឡាយហើយ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គប្បីវៀរចាកទោសទាំងឡាយឲ្យដាច់ស្រឡះ។

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

សេចក្ដីសង្ខេបក្នុងក្បួនច្បាប់ដែលរៀបចំឡើងដោយព្រះសង្ឃរក្ខិតមហាសាមីដ៏ប្រសើរ

Subodhālaṅkāre

ក្នុងគម្ពីរសុពោធាលង្ការ

Dosaparihārāvabodho nāma

ឈ្មោះថា ទោសបរិហារាវពោធៈ (ការដឹងច្បាស់នូវការវៀរចាកទោស)

Dutiyo paricchedo.

ជាបរិច្ឆេទទី ២។

115. ‘‘Dose’’iccādi. Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena mayā evaṃ kato nipphādito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya.

១១៥. បទថា «ទោសេ» ជាដើម មានសេចក្ដីថា ឱវាទដ៏ប្រសើរ គឺដ៏ឧត្តមនេះ ដើម្បីវៀរចាក គឺលះបង់នូវទោសទាំងឡាយ មានបទទោសជាដើម តាមដែលបានពោលហើយ ខ្ញុំបានធ្វើ គឺបានបង្កើតឡើងយ៉ាងនេះ ដោយការដើរតាម គឺការប្រព្រឹត្តទៅតាមក្បួនច្បាប់ដទៃទៀតជាច្រើន កាលបើបានដឹង គឺបានយល់ច្បាស់នូវឱវាទនេះ ដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែង គឺដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លាដ៏ធំធេង មិនមែនតិចតួច របស់គ្រូដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ ព្រោះថាអត្ថដ៏ធំធេងបែបនោះ មិនអាចសម្រេចបានដោយគ្មានសេចក្ដីជ្រះថ្លាបែបនោះឡើយ គប្បីធ្វើដោយសេចក្ដីគោរព បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គឺអ្នកមានសីលធម៌ប្រាថ្នានូវយសសព្ទ ដែលជាការចងក្រងដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះជាហេតុនៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះដោយពិត ដោយលក្ខណៈនៃកិច្ចការ ឬកេរ្តិ៍ឈ្មោះដែលមានសភាពបែបនោះ គប្បីវៀរចាក គឺធ្វើឲ្យឆ្ងាយនូវទោសទាំងឡាយ តាមដែលបានពោលហើយនោះ ឲ្យដាច់ស្រឡះ។

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ក្នុងដីកាមានឈ្មោះថា មហាសាមី ក្នុងគម្ពីរសុពោធាលង្ការ យ៉ាងនេះ

Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo.

បរិច្ឆេទទីពីរ គឺការដឹងច្បាស់នូវការវៀរចាកទោស។

115. ‘‘Dose’’ccādi. Dose yathāvuttapadadosādike pariharitumapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā [Pg.139] kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā satthantarā, antarasaddo hi aññasaddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ.

១១៥. បទថា «ទោសេ» ជាដើម។ ឱវាទដ៏ប្រសើរ គឺដ៏ឧត្តមនេះ ដើម្បីវៀរចាក គឺកំចាត់បង់នូវទោសទាំងឡាយ មានបទទោសជាដើម តាមដែលបានពោលហើយ ខ្ញុំបានធ្វើ គឺបានតាក់តែងឡើងយ៉ាងនេះ តាមលំដាប់ដែលបានពោលហើយខាងលើ ដោយការដើរតាមក្បួនច្បាប់ដទៃទៀត គឺដោយការរលឹកឃើញនូវក្បួនច្បាប់ខាងក្រៅជាច្រើន កាលបើបានដឹង គឺបានយល់ច្បាស់តាមសភាវៈនូវឱវាទនេះ ដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែងរបស់គ្រូដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា កាលប្រាថ្នានូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គឺចង់បាននូវការចងក្រងដ៏បរិសុទ្ធដោយការប្រាសចាកទោស ឬចង់បាននូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដែលកើតឡើងព្រោះការចងក្រងបែបនោះ ដោយការឧបចារៈផលក្នុងហេតុ ព្រោះជាហេតុនៃការបាននូវយសសព្ទ គប្បីវៀរចាក គឺធ្វើឲ្យឆ្ងាយនូវទោសទាំងឡាយ តាមដែលបានពោលហើយនោះ ឲ្យដាច់ស្រឡះ។ ក្នុងគាថានេះ ដោយពាក់កណ្ដាលខាងដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពគួរជាទីសរសើរនៃបរិច្ឆេទស្ដីពីការវៀរចាកទោស ដោយពាក់កណ្ដាលខាងចុង ទ្រង់បង្ហាញនូវការប្រដៅដល់ពួកសិស្ស។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក់កណ្ដាលខាងដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវកិច្ចនៃបញ្ញាដែលមានករុណាជាប្រធាន ដោយពាក់កណ្ដាលខាងចុង ទ្រង់បង្ហាញនូវកិច្ចនៃករុណាដែលមានបញ្ញាជាប្រធាន។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក់កណ្ដាលខាងដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវការសម្រេចប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដោយពាក់កណ្ដាលខាងចុង ទ្រង់បង្ហាញនូវការសម្រេចប្រយោជន៍អ្នកដទៃ។ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ចប់បរិច្ឆេទដោយគាថានេះ ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងអាការៈជាច្រើនឲ្យភ្លឺច្បាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «សត្ថន្តរៈ» គឺក្បួនច្បាប់ដទៃទៀត ព្រោះថា សព្ទ «អន្តរៈ» ជាវេវចនសព្ទនឹងសព្ទ «អញ្ញៈ» (ដទៃ)។ ដូចជាពាក្យថា «មិនគប្បីទៅកាន់ភូមិដទៃ (គាមន្តរៈ)» ឡើយ។ ឃ្លាថា «ប្រាថ្នានូវយសសព្ទដោយសីល» គឺជាវាចា។

Iti subodhālaṅkāranissaye

ក្នុងសុពោធាលង្ការនិស្ស័យ យ៉ាងនេះ

Dutiyo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ២។

3. Guṇāvabodhapariccheda

៣. គុណាវពោធបរិច្ឆេទ (បរិច្ឆេទស្ដីពីការដឹងច្បាស់នូវគុណ)

Anusandhivaṇṇanā

អនុសន្ធិវណ្ណនា (ការពណ៌នាអំពីការតភ្ជាប់សេចក្ដី)

116.

១១៦.

Sambhavanti guṇā yasmā,Dosāne’va’matikkame;

Dassessaṃ te tato dāni,Sadde sambhūsayanti ye.

ព្រោះហេតុតែគុណទាំងឡាយ រមែងកើតមានឡើង ក្នុងកាលដែលកន្លងផុតនូវទោសទាំងឡាយនោះឯង ហេតុនោះ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញនូវគុណទាំងឡាយណា ដែលតែងតែលម្អនូវពាក្យ។

116. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha ‘‘sambhavanti’’iccādi. Dosānaṃ yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ evaṃ yathāvuttanayena atikkame sati guṇā dhammā [Pg.140] saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo yasmā kāraṇā sambhavanti sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, tato tasmā kāraṇā ye guṇā sadde sambhūsayanti alaṅkaronti, te saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni dassessaṃ upadisissāmi.

១១៦. ព្រះសាស្ត្រាចារ្យ លុះបានបង្ហាញនូវឱវាទស្ដីពីការវៀរចាកទោសយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងរៀបចំអធិការដើម្បីបង្ហាញនូវគុណដែលបានមកពីការវៀរចាកទោស ទើបពោលពាក្យថា «សម្ភវន្តិ» ជាដើម។ កាលបើការកន្លងផុតនូវទោសទាំងឡាយ មានបទទោសជាដើម តាមដែលបានពោលហើយ ដោយន័យដែលបានពោលហើយយ៉ាងនេះ មានហើយ គុណធម៌ទាំងឡាយ មានប្រសាទគុណជាដើម ដែលមានសភាវៈជាសទ្ទាលង្ការ (គ្រឿងលម្អពាក្យ) រមែងកើតឡើង គឺសម្រេចបាន ព្រោះហេតុណា ហើយគុណនោះ គប្បីដឹងតាមសមគួរ ដោយពាក្យជាដើមថា «ប្រសាទគុណ រមែងកើតឡើងព្រោះការវៀរចាកសេចក្ដីសៅហ្មងជាដើម» ហេតុនោះ ព្រោះហេតុនោះ គុណទាំងឡាយណា ដែលតែងតែលម្អ គឺតុបតែងនូវពាក្យ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញ គឺនឹងណែនាំនូវគុណទាំងឡាយ ដែលរាប់ថាជាសទ្ទាលង្ការនោះ នាពេលឥឡូវនេះ។

116. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento ‘‘sambhavanti’’ccādigāthamāha. Dosānaṃ niddiṭṭhapadadosādīnaṃ evaṃ anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati guṇā pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato ye saddadhammā sadde sambhūsayanti sajjanti, te saddadhamme dassessaṃ pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā.

១១៦. ព្រះសាស្ត្រាចារ្យ លុះបានបង្ហាញនូវឧបាយជាគ្រឿងចូលទៅកាន់ការវៀរចាកទោសយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «គុណទាំងឡាយនេះ អាស្រ័យនូវការចងក្រង» ដោយការវៀរចាកនូវទោសទាំងឡាយតាមដែលបានពោលហើយ កាលនឹងភ្ជាប់សេចក្ដីនៃបរិច្ឆេទមុននិងក្រោយ ទើបពោលគាថាថា «សម្ភវន្តិ» ជាដើម។ កាលបើការកន្លងផុតនូវទោសទាំងឡាយ មានបទទោសជាដើមដែលបានសំដែងហើយ ដោយលំដាប់ដែលបានសំដែងហើយក្នុងបរិច្ឆេទបន្ទាប់នេះ មានហើយ គុណធម៌ទាំងឡាយ មានប្រសាទគុណជាដើម ដែលរាប់ថាជាសទ្ទាលង្ការ មានប្រសាទគុណជាដើម រមែងកើតឡើងព្រោះហេតុណា ហេតុនោះ គុណធម៌ទាំងឡាយណា ដែលតែងតែលម្អ គឺតុបតែងនូវពាក្យ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញ គឺនឹងប្រកាសនូវគុណធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងទីនេះ ប្រសាទាលង្ការ (គ្រឿងលម្អគឺសេចក្ដីច្បាស់លាស់) រមែងសម្រេចបាន ដោយការវៀរចាកកិលិដ្ឋទោស (ទោសសៅហ្មង) និងព្យាកិណ្ណទោស (ទោសច្របូកច្របល់) ចំណែកគុណដែលនៅសល់ ក៏គប្បីដឹងតាមដែលបានមកនោះចុះ។

Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā

សទ្ទាលង្ការឧទ្ទេសវណ្ណនា (ការពណ៌នាអំពីការឧទ្ទេសគ្រឿងលម្អពាក្យ)

117.

១១៧.

Pasādo’jo madhuratā,Samatā sukhumālatā;

Sileso’dāratā kanti,Atthabyattisamādhayo.

ប្រសាទគុណ ១ ឱជគុណ ១ មធុរតាគុណ ១ សមតាគុណ ១ សុខុមាលតាគុណ ១ សិលេសគុណ ១ ឧទារតាគុណ ១ កន្តិគុណ ១ អត្ថព្យត្តិគុណ ១ សមាធិគុណ ១។

117. Idāni te vibhajati ‘‘pasādo’’iccādinā pasatthi pasādo pakāsatthatā, ojo samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, madhuratā saddānaṃ rasavantatā, samatā pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, sukhumālatā apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ sileso bandhagāravaṃ, udāratā ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, kanti sabbalokamanoharatā, atthabyatti siddhena [Pg.141] ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, samādhi lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva.

១១៧. ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្ត្រាចារ្យរមែងចែកគុណទាំងឡាយនោះ ដោយពាក្យថា «ប្រសាទោ» ជាដើម។ ប្រសាទគុណ គឺការសរសើរ សេចក្ដីច្បាស់លាស់នៃអត្ថ។ ឱជគុណ គឺភាពសម្បូរទៅដោយសមាសវុត្តិ និងភាពចាស់ក្លានៃអត្ថ។ មធុរតាគុណ គឺភាពមានរសជាតិដ៏ពិរោះនៃពាក្យទាំងឡាយ។ សមតាគុណ បើផ្អែកលើកាព្យ (បជ្ជៈ) គឺការតភ្ជាប់គ្នានៃបាទទាំងបួនឲ្យមានជាតិស្មើគ្នា បើផ្អែកលើសម្រាយ (គជ្ជៈ) គឺការតភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយ។ សុខុមាលតាគុណ គឺភាពសម្បូរទៅដោយអក្សរមិនរឹងកាច។ សិលេសគុណ គឺការផ្សារភ្ជាប់ ភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការចងក្រង។ ឧទារតាគុណ គឺភាពខ្ពង់ខ្ពស់ ភាពមានទីពឹងដោយអត្ថណាមួយ និងការប្រកបដោយវិសេសនៈដ៏វិសេស។ កន្តិគុណ គឺភាពជាទីគាប់ចិត្តនៃសត្វលោកទាំងពួង។ អត្ថព្យត្តិគុណ គឺការកាន់យកនូវអត្ថដែលត្រូវសំដែង ដោយសេចក្ដីសម្រេច ឬដោយសេចក្ដីសមគួរ។ សមាធិគុណ គឺភាពមានអត្ថមិនមែនជាប្រធាន ដោយប្រព្រឹត្តទៅតាមការយល់ឃើញរបស់លោក។ ក្នុងគុណទាំងនោះ ឱជគុណនិងឧទារតាគុណ ជាគុណនៃពាក្យនិងអត្ថ សមាធិគុណ ជាគុណនៃអត្ថ ព្រោះពាក្យក្នុងទីនេះប្រព្រឹត្តទៅតាមអត្ថ ចំណែកគុណដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ជាគុណនៃពាក្យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

117. Idāni ‘‘pasādojo’’iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. Pasādo pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, ojo samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, madhuratā saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, samatā pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, sukhumālatā vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, sileso ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, udāratā ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, kanti sabbesaṃ piyaguṇatā ca, atthabyatti icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, samādhayo lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena alaṅkārā nāma.

១១៧. ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្ត្រាចារ្យរមែងឧទ្ទេសដើម្បីបែងចែកនូវសទ្ទាលង្ការទាំងឡាយនោះតាមលំដាប់ ដោយពាក្យថា «ប្រសាទោជោ» ជាដើម។ ប្រសាទគុណ គឺប្រសាទាលង្ការដែលរាប់ថាជាការធ្វើអត្ថនៃពាក្យទាំងឡាយឲ្យជ្រះថ្លា ដូចជាខ្សែអំបោះរោមសត្វពណ៌ក្រហមដែលគេដោតក្នុងកម្រងកែវផលិកាដ៏ថ្លាដូច្នោះផង ឱជគុណ គឺគុណនៃពាក្យនិងអត្ថដែលរាប់ថាជាភាពសម្បូរទៅដោយសមាសវុត្តិនិងភាពចាស់ក្លានៃអត្ថផង មធុរតាគុណ គឺភាពពិរោះត្រចៀកដែលរាប់ថាជាភាពមានរសជាតិនៃពាក្យទាំងឡាយផង សមតាគុណ គឺភាពស្មើគ្នានៃគុណនៃបាទទាំងឡាយនិងបទទាំងឡាយ យ៉ាងនេះគឺភាពដូចគ្នានៃបាទដោយសំឡេងក្នុងកាព្យ និងភាពដូចគ្នានៃបទទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរក្នុងសម្រាយផង សុខុមាលតាគុណ គឺគុណដ៏ទន់ភ្លន់មានប្រមាណល្មម ដោយវៀរចាកភាពរឹងកាចពេកនិងធូរពេកនៃតួអក្សរផង សិលេសគុណ គឺគុណដ៏ធ្ងន់មិនដាច់ស្រឡះ ដោយសំឡេងនៃតួអក្សរដែលមានភាគស្មើគ្នា ដែលកើតអំពីឋាននិងករណៈជាដើមផង ឧទារតាគុណ គឺភាពជាសេចក្ដីដែលគេតាក់តែងហើយដោយអត្ថដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ណាមួយផង ភាពប្រកបដោយបទវិសេសនៈដ៏វិសេសផង កន្តិគុណ គឺភាពជាគុណជាទីស្រឡាញ់នៃជនទាំងពួងផង អត្ថព្យត្តិគុណ គឺភាពច្បាស់លាស់ក្រៃលែងនៃអត្ថដែលប្រាថ្នា ដោយសេចក្ដីសម្រេច ឬដោយសេចក្ដីសមគួរផង សមាធិគុណ គឺភាពមានអត្ថមិនមែនជាប្រធាន ដោយការដាក់បញ្ចូលនូវធម៌ដទៃដែលមិនកន្លងហួសនូវការយល់ឃើញរបស់លោកផង ទាំងនេះជាគុណនៃពាក្យនិងអត្ថទាំង ១០ ប្រការ។ ពាក្យថា «សមាធយោ» គឺបង្ហាញនូវភាពច្រើននៃសមាធិគុណនោះឯង ក្នុងគុណទាំង ១០ នេះ ឱជគុណនិងឧទារតាគុណ ជាគុណនៃពាក្យនិងអត្ថ ២ ប្រការ សមាធិគុណ ជាគុណនៃអត្ថ និងជាគុណនៃពាក្យដែលញ៉ាំងអត្ថនោះឲ្យភ្លឺច្បាស់ដោយបរិយាយផង គុណដែលនៅសល់ ៧ ប្រការ ជាគុណនៃពាក្យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គុណទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា អលង្ការ (គ្រឿងលម្អ) ដោយវាចាថា «តែងលម្អនូវការចងក្រងដោយគុណនេះ»។

Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā

សទ្ទាលង្ការបយោជនវណ្ណនា (ការពណ៌នាអំពីប្រយោជន៍នៃគ្រឿងលម្អពាក្យ)

118.

១១៨.

Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;

Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ.

ការចងក្រងដែលប្រកបដោយគុណទាំងឡាយនេះ ជាទីគាប់ចិត្តនៃកវី រមែងញ៉ាំងកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ឲ្យសម្រេចដល់ពួកអ្នកតាក់តែង។

118. ‘‘Guṇehi’’ccādi. [Pg.142] Etehiyeva vuttehi dasahi guṇehi dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi sampanno yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti kavimanoharo kavihadayahilādakārī bandho kattūnaṃ bandhantānaṃ kavīnaṃ accantanimmalaṃ atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā kittiṃ guṇaghosaṃ sampādayati nipphādeti.

១១៨. បទថា «គុណេហិ» ជាដើម មានសេចក្ដីថា การចងក្រងដែលប្រកប គឺប្រកបព្រម ឬបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌ទាំង ១០ តាមដែលបានពោលហើយនេះឯង ដែលមានសភាពជាសទ្ទាលង្ការ ឈ្មោះថា ជាទីគាប់ចិត្តនៃកវី ព្រោះតែងតែនាំទៅនូវចិត្ត គឺធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន គឺញ៉ាំងហឫទ័យនៃកវីឲ្យរីករាយ រមែងញ៉ាំងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គឺការល្បីល្បាញនៃគុណ ដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង គឺស្អាតស្អំជាអតិបរមា ដោយមិនប្រឡាក់សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចដោយទោស ឲ្យសម្រេច គឺបង្កើតឡើង ដល់ពួកអ្នកតាក់តែង គឺពួកកវីអ្នកចងក្រង។

118. ‘‘Guṇe’’ccādi. Etehi guṇehi imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi sampanno samannāgato samiddho vā bandho pajjādibandho kavimanoharo attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento kattūnaṃ racayantānaṃ accantanimmalaṃ appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ kittiṃ bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ sampādayati nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo kavimanoharoti viggaho.

១១៨. បទថា «គុណេ» ជាដើម មានសេចក្ដីថា ការចងក្រង មានការចងក្រងជាកាព្យជាដើម ដែលប្រកប គឺប្រកបព្រម ឬបរិបូណ៌ដោយគុណទាំងឡាយនេះ គឺដោយគុណធម៌ទាំង ១០ ប្រការដែលរាប់ថាជាសទ្ទាលង្ការ ឈ្មោះថា ជាទីគាប់ចិត្តនៃកវី ព្រោះញ៉ាំងចិត្តនៃកវីទាំងឡាយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដោយភាពមិនមានទោសរបស់ខ្លួន រមែងញ៉ាំងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គឺគំនរនៃយសសព្ទដែលជាវិស័យនៃការចងក្រង ដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង គឺស្អាតស្អំជាអតិបរមា ព្រោះមិនច្របូកច្របល់សូម្បីតែដោយទោសបន្តិចបន្តួច ឲ្យសម្រេច គឺបង្កើតឡើង ដល់ពួកអ្នកតាក់តែង គឺពួកអ្នករៀបរៀង។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុនេះ ការកាន់យកនូវគុណទាំង ១០ ប្រការតាមដែលបានពោលហើយនៃការចងក្រង បុគ្គលគប្បីធ្វើដោយសេចក្ដីព្យាយាម។ វិគ្រោះថា តែងនាំទៅនូវចិត្ត ឈ្មោះថា មនោហរៈ, ជាទីគាប់ចិត្តនៃកវីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា កវិមនោហរៈ។

Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā

សទ្ទាលង្ការនិទ្ទេសវណ្ណនា (ការពណ៌នាអំពីការសំដែងគ្រឿងលម្អពាក្យ)

119.

១១៩.

Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali;

Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.

ជួរនៃបទ (ពាក្យ) ណា ដែលមានលម្អដ៏ល្អ ដោយការដាក់នូវការទាក់ទងគ្នាទុកក្នុងទីមិនឆ្ងាយ មានអត្ថដែលត្រូវសំដែងស្គាល់ច្បាស់លាស់ល្អ ជួរនៃបទនេះ គប្បីញ៉ាំងប្រសាទគុណឲ្យកើតឡើង ដូចតទៅនេះ។

119. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha ‘‘adūra’’iccādi. Adūre āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena āhito ṭhapito kato sambandho anvayo, tena subhagā manoharā supasiddho suppakāso sugammo abhidheyyo attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi –

១១៩. ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្ត្រាចារ្យ កាលនឹងធ្វើការសំដែងនូវគុណទាំងឡាយនេះតាមដែលបានឧទ្ទេសទុក ព្រមទាំងឧទាហរណ៍ ទើបពោលពាក្យថា «អទូរ» ជាដើម។ ការទាក់ទងគ្នា គឺការទាក់ទងដែលគេដាក់ទុក គឺតាក់តែង គឺធ្វើឡើង ដោយអំណាចនៃបទមានកិរិយា កർത്തា និងកម្មជាដើម ដែលគេដាក់ទុកក្នុងទីមិនឆ្ងាយ គឺក្នុងទីជិត ឬដោយមិនឆ្ងាយ ឈ្មោះថា មានលម្អដ៏ល្អ គឺគួរជាទីគាប់ចិត្តដោយការទាក់ទងគ្នានោះ ជួរនៃបទណា មានអត្ថដែលត្រូវសំដែងស្គាល់ច្បាស់លាស់ល្អ គឺភ្លឺច្បាស់ល្អ ងាយយល់ ជួរនៃបទនោះ ឈ្មោះថា មានអត្ថស្គាល់ច្បាស់លាស់ល្អយ៉ាងនោះ តែមិនមែនសំដៅលើភាវត្ថៈ (អត្ថនៃសភាវៈ) ឡើយ ព្រោះភាវត្ថៈនោះមានសភាវៈជ្រាលជ្រៅ។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា៖

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,[Pg.143] Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

«ពួកអ្នកប្រាជ្ញដែលបានធ្វើការហ្វឹកហ្វឺនហើយ យល់ដឹងនូវសេចក្តីពិត រមែងចូលទៅកាន់អធិប្បាយរបស់កវីទាំងឡាយ ដែលមិនមែនជាវិស័យនៃសព្ទ (តែម្យ៉ាង) ដែលញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យរុងរឿងតែក្នុងបទដ៏ទន់ភ្លន់ ចំណែកឯអាកប្បកិរិយាទាំងឡាយបែបនោះ រមែងញ៉ាំងអធិប្បាយនោះឲ្យប្រាកដឡើង។»

Tādisā yā padāvali padapanti ayaṃ pasādaṃ tannāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti tamudāharati.

ជួរនៃបទ ឬលំដាប់នៃបទបែបនោះ តែងបង្កើត គឺញ៉ាំងគុណឈ្មោះថា ប្រសាទៈ នោះឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា យថា គឺលោកសម្តែងនូវឧទាហរណ៍នៃគុណនោះ។

119. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha ‘‘adūrāhite’’ccādi. Adūre āsannapadese tadupacārena āsanne vā āhito kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā sambandho icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena subhagā manoharā, supasiddho pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo abhidheyyo saddattho yassā sā ayaṃ padāvali padapanti pasādaṃ pasādanāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, su atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi –

១១៩. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីពន្យល់ព្រមទាំងឧទាហរណ៍នៃសទ្ទាលង្ការៈទាំងឡាយនេះ តាមលំដាប់នៃការឧទ្ទេស ទើបពោលពាក្យថា «អទូរាហិតេ» ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ (សម្ព័ន្ធ) ដែលដាក់ចុះក្នុងទីជិត គឺក្នុងទីជិតដិតដោយឧបចារៈ ឬដែលធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃបទមានកត្តានិងកម្មជាដើមដែលបានដល់នូវការប្រកបដោយកិរិយា ឬដែលតម្កល់ទុកដោយអំណាចនៃការរៀបចំ មិនប្រព្រឹត្តកន្លងនូវការយល់ដឹងនូវសេចក្តីដែលប្រាថ្នា គឺការប្រកបដោយកិរិយានិងការកៈដែលមានលក្ខណៈអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ជួរនៃបទ ឬលំដាប់នៃបទនេះ ដ៏ល្អ គឺគួរជាទីត្រេកអរដោយសារសម្ព័ន្ធនោះ មានសព្ទនិងសេចក្តីដែលដឹងបានច្បាស់លាស់ក្រៃលែង គឺច្បាស់លាស់ណាស់ដោយសារការប្រើប្រាស់សព្ទក្នុងវិស័យនៃសេចក្តីដែលល្បីល្បាញ តែងបង្កើត គឺញ៉ាំងគុណឈ្មោះថា ប្រសាទៈ ឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា យថា គឺលោកបង្ហាញនូវលក្ខណៈ (ឧទាហរណ៍)។ ម៉្យាងទៀត ឃ្លាថា អទូរេ អាហិតោ ក្តី ដោយភាពជាឧបចារៈ ឈ្មោះថា អទូរោ ផង អាហិតោ ផង ក្តី សម្ព័ន្ធនោះផង ឈ្មោះថា អទូរាហិតសម្ព័ន្ធ នោះក្តី ដ៏ល្អដោយសារសម្ព័ន្ធនោះក្តី ឈ្មោះថា សុបសិទ្ធោ ព្រោះល្បីល្បាញក្រៃលែងក្តី សេចក្តីដែលត្រូវពោលនោះជាសេចក្តីរបស់បទនោះក្តី (ជាវិគ្រោះនៃបទទាំងនោះ)។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា សុបសិទ្ធោ គឺសំដៅលើសព្ទនិងសេចក្តី ចំណែកឯសេចក្តីតាមបំណង (អធិប្បាយ) វិញ រមែងជ្រាលជ្រៅដោយប្រក្រតី។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា៖

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

«ពួកអ្នកប្រាជ្ញដែលបានធ្វើការហ្វឹកហ្វឺនហើយ យល់ដឹងនូវសេចក្តីពិត រមែងចូលទៅកាន់អធិប្បាយរបស់កវីទាំងឡាយ ដែលមិនមែនជាវិស័យនៃសព្ទ (តែម្យ៉ាង) ដែលញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យរុងរឿងតែក្នុងបទដ៏ទន់ភ្លន់ ចំណែកឯអាកប្បកិរិយាទាំងឡាយបែបនោះ រមែងញ៉ាំងអធិប្បាយនោះឲ្យប្រាកដឡើង។»

Tassattho – asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade kevalaṃ visuṃ phurantaṃ cāpentaṃ kavīnadhippāyaṃ kavīnamajjhāsayaṃ [Pg.144] katassamā saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā bhāvāvagamā padatthāvabodhena visanti pavisanti, tādisā ākatiyo tu saddasaddatthānaṃ ākārā pakāsayanti adhippāyatthaṃ jotentīti.

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា៖ ពួកបណ្ឌិតអ្នកមានការហ្វឹកហ្វឺនហើយ គឺមានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលក្នុងវិស័យនៃសព្ទនិងសេចក្តី ឈ្មោះថា ភាវាវគមៈ ព្រោះដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីនៃបទ រមែងចូលទៅកាន់អធិប្បាយរបស់កវីទាំងឡាយ គឺបំណងរបស់កវី ដែលមិនមែនជាវិស័យនៃសព្ទ (តែម្យ៉ាង) គឺមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃសព្ទ តែញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យរុងរឿង គឺឲ្យកម្រើកដោយឡែកតែក្នុងបទដ៏ទន់ភ្លន់ ចំណែកឯអាកប្បកិរិយាទាំងឡាយបែបនោះ គឺអាការៈនៃសព្ទនិងសេចក្តី រមែងញ៉ាំងអធិប្បាយនោះឲ្យប្រាកដឡើង គឺបំភ្លឺនូវសេចក្តីតាមបំណង។

120.

១២០.

Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;

Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare.

«រស្មីនៃព្រះឱស្ឋក្រោមរបស់ព្រះមុនី កាលលម្អនូវព្រះភក្ត្រ តែងរុងរឿង ដូចជាពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចី ដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងផ្ទៃនៃផ្កាឈូកដូច្នោះ។»

120. ‘‘Alaṅkarontā’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ alaṅkarontā sajjantā sobhayamānā adharānaṃ raṃsiyo supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. Ambujodare tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsīva bālasūriyaraṃsiyo viya sobhante virājanti.

១២០. ពាក្យថា «អលង្ករោន្តា» ជាដើម។ រស្មីនៃព្រះឱស្ឋក្រោម គឺពន្លឺនៃសេចក្តីរុងរឿងដ៏ច្រើនដែលចេញអំពីគូនៃព្រះឱស្ឋដ៏ប្រៀបដូចជាផ្លែពិនទុំ កាលលម្អ គឺតុបតែង ញ៉ាំងព្រះភក្ត្រ គឺព្រះភក្ត្រដ៏មានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយប្រក្រតីរបស់ព្រះមុនី គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឲ្យរុងរឿង (ពាក្យថា របស់ព្រះមុនី នេះ ដឹងបានព្រោះឮសព្ទច្បាស់លាស់) កាលធ្លាក់ចុះ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃនៃផ្កាឈូក គឺក្នុងខាងក្នុងនៃផ្កាឈូកដ៏គួរជាទីត្រេកអរព្រោះជាផ្កាដែលរីកតាមកាល រមែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ដូចជាអរុណរស្មី គឺដូចជាពន្លឺនៃព្រះអាទិត្យខ្ចីដូច្នោះ។

120. ‘‘Alaṅkaronte’’ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā adhararaṃsiyo tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā ambujodare vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. Sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsī iva bālasūriyaraṃsīva sobhante dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā, kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ.

១២០. ពាក្យថា «អលង្ករោន្តា» ជាដើម។ រស្មីនៃព្រះឱស្ឋក្រោម គឺពួកនៃពន្លឺដែលចេញអំពីព្រះឱស្ឋទាំងពីររបស់ព្រះមុនីនោះឯង កាលលម្អ គឺតុបតែងនូវព្រះភក្ត្រ គឺព្រះភក្ត្រដ៏ល្អដោយប្រក្រតីរបស់ព្រះមុនី កាលធ្លាក់ចុះ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃនៃផ្កាឈូក គឺក្នុងគភ៌នៃផ្កាឈូកដែលចំពោះចំពោះកាលដ៏គួរដល់ការរីក (ពោលគឺផ្កាឈូកដែលរីកបានពាក់កណ្តាល) រមែងរុងរឿង គឺភ្លឺស្វាង ដូចជាអរុណរស្មី គឺដូចជាពន្លឺនៃព្រះអាទិត្យខ្ចីដូច្នោះ។ ក្នុងគាថានេះ គុណឈ្មោះថា ប្រសាទៈ តែងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះអាស្រ័យនូវសម្ព័ន្ធដ៏ជិតដិត និងសេចក្តីដែលល្បីល្បាញ។ សម្ព័ន្ធរបស់រស្មីនៃព្រះឱស្ឋក្រោមជាមួយនឹងព្រះមុនី តែងបានមកដោយអំណាចនៃសម្ព័ន្ធដែលឮហើយ ព្រោះសម្ព័ន្ធដែលឮហើយមានកម្លាំងជាងសម្ព័ន្ធដែលដឹងដោយការអនុមាន ឬបានមកដោយន័យនៃគ្រាប់ភ្នែកក្អែក (កាកក្ខិគោឡកន័យ)។ ឃ្លាថា អធរេ រស្មី ខ្លះ អម្ពុជស្ស ឧទរំ ខ្លះ (ជាវិគ្រោះនៃបទទាំងនោះ)។

121.

១២១.

Ojo samāsabāhulya-Meso gajjassa jīvitaṃ;

Pajjepya’nākulo so’yaṃ,Kanto kāmīyate yathā.

«ឱជៈ គឺភាពច្រើននៃសមាស គុណនោះជាជីវិតរបស់កម្រងកែវ (គជ្ជៈ) សូម្បីក្នុងកម្រងគ្រង (បជ្ជៈ) ឱជៈនោះឯង ដ៏មិនច្របូកច្របល់ ជាទីគាប់ចិត្ត តែងជាទីប្រាថ្នា (របស់កវីទាំងឡាយ) ដូចជា...»

121. ‘‘Ojo’’iccādi. [Pg.145] Samāsassa ekatthavuttiyā bāhulyaṃ bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, eso ojo samāsabāhullalakkhaṇo gajjassa vuttirūpassa jīvitaṃ hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, soyaṃ ojo anākulo agahano atoyeva kanto hadayaṅgamo, pajjepi na kevalaṃ gajje kāmīyate payujjate. Yathetyudāharati.

១២១. ពាក្យថា «ឱជោ» ជាដើម។ ព្រះអាចារ្យពោលឡើងវិញនូវភាពច្រើន គឺភាពលើសលុបនៃសមាសដោយអំណាចនៃឯកត្ថវុត្តិ ហើយទើបបញ្ញត្តនូវឱជៈម្តងទៀត ឱជៈនេះ ដែលមានលក្ខណៈគឺភាពច្រើននៃសមាស ជាជីវិត គឺជានិទាន ជាសារៈរបស់គជ្ជៈ (កម្រងកែវ) ដែលមានរូបរាងជាគជ្ជៈ ព្រោះឱជៈនោះជាប្រធានក្នុងគជ្ជៈ មិនមែនក្នុងបជ្ជៈ (កម្រងគ្រង) ទេ ឱជៈនោះឯង ដ៏មិនច្របូកច្របល់ គឺមិនជ្រៅហួសពេក ហេតុនោះទើបជាទីគាប់ចិត្ត គឺគួរជាទីពេញចិត្ត រមែងជាទីប្រាថ្នា គឺកវីតែងប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងបជ្ជៈ មិនមែនតែក្នុងគជ្ជៈម្យ៉ាងឡើយ។ ពាក្យថា យថា គឺលោកសម្តែងនូវឧទាហរណ៍។

121. Idāni ojaguṇaṃ dasseti ‘‘ojo’’ccādinā. Ojo nāma samāsabāhulyaṃ bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, eso ojo gajjassa gajjabandhassa jīvitaṃ hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. So ayaṃ ojo anākulo nibyākulo kanto tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto pajjepi pajjabandhepi kāmīyate kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti ‘‘yathe’’ccādinā.

១២១. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវឱជគុណ ដោយពាក្យថា «ឱជោ» ជាដើម។ ឈ្មោះថា ឱជៈ គឺភាពច្រើននៃសមាស ពោលគឺភាពសម្បូរនៃសមាសដែលមានលក្ខណៈប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីតែមួយនៃសព្ទទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីផ្សេងៗគ្នា ឱជៈនេះ ជាជីវិត គឺជានិទានរបស់គជ្ជៈ គឺកម្រងកែវ គប្បីដឹងថា លោកពោលសំដៅយកចិត្តដែលសង្គ្រោះដោយហទយៈ ដោយពាក្យជាប្រធានថា ជីវិត។ ឱជៈនោះឯង ដ៏មិនច្របូកច្របល់ គឺមិនវឹកវរ ជាទីគាប់ចិត្ត គឺព្រោះហេតុនោះឯង ទើបជាទីស្រឡាញ់របស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ រមែងជាទីប្រាថ្នា គឺកវីទាំងឡាយតែងប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងបជ្ជៈ គឺកម្រងគ្រង។ វិគ្រោះថា ភាវៈនៃសព្ទដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា ពាហុល្យៈ ភាពច្រើននៃសមាស ឈ្មោះថា សមាសពាហុល្យៈ។ ព្រោះគ្មានអធិការៈនៃគជ្ជពន្ធ (កម្រងកែវ) ក្នុងទីនេះ លោកទើបបង្ហាញនូវឧទាហរណ៍នៃឱជគុណដែលជាវិស័យនៃបជ្ជៈ ដោយពាក្យថា «យថា» ជាដើម។

122.

១២២.

Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā;

Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo.

«លម្អងស្លឹកឈើទាំងឡាយ ដែលលាបលាបដោយខ្លឹមចន្ទន៍ គឺស្នាមញញឹមដ៏ស្រទន់ដែលកើតឡើងរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ បានប្រែជាពណ៌ស មានតែព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ដូចជាលម្អងស្លឹកឈើមួយប៉ុណ្ណោះរបស់ព្រះអង្គ ដែលមិនទៅជាពណ៌ស។»

122. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa hāso hasitaṃ sova candanamiva candanaṃ dhavalattarūpattā, tena limpitā upadehitā pallavā sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, dhavalā pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi tassa munindasseva eko aññassa tādisassābhāvā adharapallavo na dhavalo [Pg.146] dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti.

១២២. ពាក្យថា «មុនិន្ទ» ជាដើម។ ព្រះហាសៈ គឺការញញឹមរបស់ព្រះភគវន្ត ដែលកើតឡើង គឺប្រព្រឹត្តទៅបន្តិចបន្តួច គឺស្រទន់របស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រោះមានសភាពបែបនោះ ព្រះហាសៈនោះឯង ប្រៀបដូចជាខ្លឹមចន្ទន៍ ព្រោះមានរូបពណ៌ស លម្អងស្លឹកឈើទាំងឡាយ គឺត្រួយឈើទាំងអស់ (ព្រោះគ្មានការកំណត់ថា តែត្រួយឈើនេះឡើយ) ដែលលាបលាប គឺប្រឡាក់ដោយខ្លឹមចន្ទន៍នោះ បានទៅជាពណ៌ស គឺទៅជាពណ៌សដោយលះបង់ពណ៌ប្រក្រតីរបស់ខ្លួន ព្រោះការញ៉ាំងឲ្យកាន់យក គឺព្រោះការបាននូវគុណដ៏វិសេសបែបនោះ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ មានតែព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ដូចជាលម្អងស្លឹកឈើតែមួយគត់របស់ព្រះមុនិន្ទ្រនោះឯង (ព្រោះគ្មានរបស់ដទៃបែបនោះឡើយ) ដែលមិនទៅជាពណ៌ស គឺមិនបានទៅជាពណ៌សឡើយ។ សូម្បីតែស្ថិតនៅក្នុងទីជិតបំផុតក៏ដោយ ក៏អានុភាពរបស់ព្រះអង្គនេះ គប្បីចាត់ទុកថាជាសេចក្តីអស្ចារ្យក្រៃលែង។

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’.

«នែពួកមនុស្សមានប្រាជ្ញាអាក្រក់ (ជនពាល) ហេតុអ្វីបានជាអ្នករាល់គ្នាមិនជ្រះថ្លាក្នុងព្រះជិនស្រីដ៏មានព្រះហឫទ័យប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ និងមានព្រះហឫទ័យចងភ្ជាប់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់នោះ? តើផលប្រយោជន៍ណាដែលជាទីបំផុតនៃការឆ្លងផុតនូវសមុទ្រគឺសង្សារវដ្តដ៏លំបាកនិងកាចសាហាវ ដែលព្រះអង្គមិនបានធ្វើហើយដល់អ្នករាល់គ្នា?»

Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca ya-tasaddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha yasaddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Yathā –

នេះជាឧទាហរណ៍មួយទៀត។ ឱជៈដ៏មិនច្របូកច្របល់ និងជាទីគាប់ចិត្តបែបនេះ គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះ។ សួរថា៖ ក៏ការតភ្ជាប់គ្នារវាង យ-សព្ទ និង ត-សព្ទ តែងមានជាប្រក្រតី ហេតុអ្វីបានជាក្នុងឃ្លាថា «តស្សេវេកោ នាធរបល្លវោ» នេះ មិនមាន យ-សព្ទ ឡើយ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ តែថា ត-សព្ទ ដែលជាវិស័យនៃប្រធានដែលកំពុងពោលដល់ (បក្កន្តវិស័យ) ក្តី ជាវិស័យនៃប្រធានដែលល្បីល្បាញ (បសិទ្ធវិស័យ) ក្តី ជាវិស័យនៃប្រធានដែលធ្លាប់បានដឹងហើយ (អនុភូតវិស័យ) ក្តី រមែងមិនរំពឹងរក យ-សព្ទ ឡើយ។ ដូចជា៖

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’.

«ព្រះអង្គនោះ តែមួយព្រះអង្គឯង បានកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនា បានជាព្រះអង្គមានសន្តានដ៏បរិសុទ្ធស្អាតក្រៃលែង និងជាព្រះអង្គគួរទទួលនូវគ្រឿងបូជាគ្រប់ពេលវេលា។»

Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti pakkanto.

ជាដើម។ ក្នុងគាថានេះ ព្រះពុទ្ធជាប្រធានដែលកំពុងពោលដល់ ដោយពាក្យថា «ពុទ្ធានុស្សតិមាទិតោ» (តាំងពីដើមនៃការរលឹកដល់ព្រះពុទ្ធ)។

Pasiddhavisayo yathā –

វិស័យនៃប្រធានដែលល្បីល្បាញ ដូចជា៖

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’.

«ប្រសិនបើព្រះជិនស្រីនោះ ទ្រង់ត្រាស់ថា "ចូរលោតចូលក្នុងភ្លើង

Iccādi.

ជាដើម។

Anubhūtavisayo yathā –

វិស័យដែលធ្លាប់ទទួលដឹង ដូចជា ៖

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’.

«ខ្ញុំមិនសោកស្តាយចំពោះអតីតកាល មិនប្រាថ្នាចំពោះអនាគតកាល ខ្ញុំញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ចុប្បន្នកាល ព្រោះហេតុនោះ ពណ៌សម្បុរ (របស់ខ្ញុំ) ទើបស្រស់ថ្លា»។

Iccādi.

សេចក្តីដូច្នេះជាដើម។

Yasaddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye tasaddameva gamayati. Yathā –

យសព្ទដែលស្ថិតនៅក្នុងឧត្តរវាក្យ (ប្រយោគក្រោយ) រមែងញ៉ាំងតសព្ទក្នុងបុព្វវាក្យ (ប្រយោគមុន) ឲ្យដឹងច្បាស់។ ដូចជា —

‘‘Bodhiṃ [Pg.147] namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’.

«ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយបង្គំព្រះពោធិព្រឹក្ស ដ៏ជាទីគួរដល់ការគោរពដ៏ក្រៃលែង ជាអណ្តូងនៃបុណ្យ ជាសេចក្តីសួស្តីនៃមណ្ឌលផែនដី ព្រះពោធិព្រឹក្សណា ដល់នូវការជាគោចរនៃចក្ខុ សោតៈ និងសតិ មានរសតែមួយក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវការញ៉ាំងសត្រូវគឺទោសៈឲ្យកម្រើក របស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ»។

Iccādi.

សេចក្តីដូច្នេះជាដើម Sobha

Pubbavākyopātto tu yasaddo uttaravākyetasaddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo tasaddo.

ចំណែកឯយសព្ទដែលពោលទុកក្នុងបុព្វវាក្យ បើមិនមានការប្រើប្រាស់តសព្ទក្នុងឧត្តរវាក្យទេ រមែងធ្វើឲ្យប្រយោគខ្វះខាត ព្រោះនៅមានសេចក្តីរំពឹង (ចង់ដឹង) នៅឡើយ។ ក្នុងទីនេះ តសព្ទមានកម្មវត្ថុដែលកំពុងពោលដល់ (បក្កន្តវិស័យ)។

122. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto hāsoyeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena limpitā ālepitā pallavā rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni dhavalā saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi tasseva tathāgatassa eko atulo asahāyo vā adharapallavo dantāvaraṇasaṅkhātapallavo na raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi dhavalo seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti.

១២២. ព្រះសើច (ការញញឹម) ដ៏ស្រទន់បន្តិចបន្តួចដែលកើតឡើងហើយប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ប្រៀបដូចជាលម្អិតខ្លឹមចន្ទន៍ស ត្រួយឈើ និងវល្លិទាំងឡាយដែលមានពណ៌ក្រហមដោយប្រក្រតី ដែលត្រូវលាបស្រឡាបដោយព្រះសើចនោះ ក៏ត្រឡប់ជាមានពណ៌ស ដោយលះបង់នូវគុណ (ពណ៌) របស់ខ្លួន ចំណែកឯព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ជាត្រួយ គឺព្រះឱស្ឋដែលពោលថាជាត្រួយ តែមួយគត់ ដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន ឬគ្មានពីរ របស់ព្រះតថាគតនោះឯង ទោះបីជាត្រូវប៉ះពាល់ដោយរស្មី ឬស្ថិតនៅក្នុងទីជិត ក៏មិនបានត្រឡប់ជាមានពណ៌សឡើយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ការសម្បូរទៅដោយសមាសដែលមិនលំបាកយល់ ត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ។

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti.

«ព្រះជិនស្រីមានព្រះហឫទ័យចងភ្ជាប់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ មានព្រះហឫទ័យប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ នែពួកមនុស្សមានប្រាជ្ញាអាក្រក់ ហេតុអ្វីបានជាអ្នករាល់គ្នាមិនជ្រះថ្លាក្នុងព្រះជិនស្រីនោះ? តើផលប្រយោជន៍ណា ដែលមានការឆ្លងផុតនូវសមុទ្រគឺសង្សារវដ្តដ៏ខ្លាំងក្លា និងឆ្លងបានដោយកម្រជាទីបំផុត ដែលព្រះជិនស្រីនោះមិនបានធ្វើហើយដល់អ្នករាល់គ្នា?»។

Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – kumatayo he aññāṇā! Pemāvabandhahadaye sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte sadaye tatoyeva dayāsahite tasmiṃ jinasmiṃ visayabhūte kiṃ nu kasmā appasannā bhavatha, tathā hi vo tumhākaṃ tena jinena uggo dāruṇo ca, duggo gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva avasānaṃ yassa taṃ na vihitaṃ akataṃ hitaṃ vuddhi nāma kiṃ hoti, na [Pg.148] hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti.

ឧទាហរណ៍មួយទៀត។ សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា ម្នាលពួកមនុស្សពាល (កុមតយោ)! ក្នុងព្រះជិនស្រីនោះ ដែលជាវិស័យ មានព្រះហឫទ័យចងភ្ជាប់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ គឺមានព្រះហឫទ័យជាប់ជំពាក់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏មាំមួន ដែលប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ចចំពោះអ្នករាល់គ្នាទាំងអស់ មានព្រះហឫទ័យប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺប្រកបដោយសេចក្តីមេត្តាករុណាព្រោះហេតុនោះឯង ហេតុអ្វីបានជាអ្នករាល់គ្នាមិនជ្រះថ្លា? ព្រោះថា តើផលប្រយោជន៍គឺសេចក្តីចម្រើនឯណា ដែលមានការឆ្លងផុត គឺការដល់នូវត្រើយនៃសមុទ្រគឺសង្សារវដ្តដ៏ខ្លាំងក្លា គឺដ៏កាចសាហាវ និងដ៏លំបាកទៅ គឺមិនអាចទៅបាននោះ ជាទីបំផុត ដែលព្រះជិនស្រីនោះមិនបានធ្វើ គឺមិនបានចាត់ចែងដល់អ្នករាល់គ្នា? ផលប្រយោជន៍នោះ ព្រះអង្គធ្វើរួចរាល់ហើយពិតមែន។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រោះតែសមាសមានសេចក្តីច្បាស់លាស់ ឱជគុណទើបជាទីគាប់ចិត្ត។

Nanu ya-tasaddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vuttayasaddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā tasaddo yasaddaṃ nāpekkhati. Tathā hi –

សួរថា ក៏ការទាក់ទងគ្នានៃយសព្ទ និងតសព្ទ រមែងមានជានិច្ចមិនមែនឬ? ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «តស្សេវេកោ» និង «តស្មឹ នុ កឹ កុមតយោ» មិនមានយសព្ទដែលពោលខាងក្រោម? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ តសព្ទដែលមានសេចក្តីដែលកំពុងពោលដល់ជាវិស័យ (បក្កន្តត្ថវិស័យ) ឬមានសេចក្តីដែលល្បីល្បាញជាវិស័យ (បសិទ្ធត្ថវិស័យ) ឬមានសេចក្តីដែលធ្លាប់បានដឹងបានជួបប្រទះជាវិស័យ (អនុភូតត្ថវិស័យ) រមែងមិនរំពឹងរកយសព្ទឡើយ។ ដូចជា —

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti.

«ព្រះអង្គនោះ តែមួយព្រះអង្គឯង បានកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនា មានសន្តានដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង និងជាអ្នកគួរទទួលនូវគ្រឿងបូជាគ្រប់កាលទាំងពួង»។

Evamādīsu ‘‘so’’ti niddiṭṭhatasaddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti.

ក្នុងគាថាជាដើមទាំងនេះ តសព្ទដែលសម្តែងថា «សោ» (ព្រះអង្គនោះ) គឺជាវិស័យដែលត្រូវពោលដោយពុទ្ធសព្ទដែលកន្លងទៅហើយ ក្នុងពាក្យថា «ពុទ្ធានុស្សតិមាទិតោ» នេះឯង។

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti.

«បើព្រះជិនស្រីនោះ ទ្រង់ត្រាស់ថា “ចូរលោតចូលក្នុងភ្លើង” ឬថា “ចូរធ្លាក់ចុះអំពីកំពូលភ្នំ” កិច្ចដែលត្រូវធ្វើនោះ ពួកជនអ្នកដឹងនូវកិច្ចការ រមែងធ្វើតាម»។

Evamādīsu tasaddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo.

ក្នុងគាថាជាដើមទាំងនេះ តសព្ទ គឺជាវិស័យនៃអត្ថរបស់ពុទ្ធសព្ទដ៏ល្បីល្បាញ ព្រោះតែការដែលត្រូវធ្វើដោយពួកជនអ្នកដឹងនូវកិច្ចការ។

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti.

«ខ្ញុំមិនសោកស្តាយចំពោះអតីតកាល មិនប្រាថ្នាចំពោះអនាគតកាល ខ្ញុំញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ចុប្បន្នកាល ព្រោះហេតុនោះ ពណ៌សម្បុរ (របស់ខ្ញុំ) ទើបស្រស់ថ្លា»។

Evamādīsu tasaddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo tasaddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito yasaddo pubbavākye tasadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi –

ក្នុងគាថាជាដើមទាំងនេះ តសព្ទ (តេន) គឺជាវិស័យនៃអត្ថដែលធ្លាប់បានដឹងបានជួបប្រទះ ដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់ ពោលគឺការមិនសោកស្តាយ ការមិនប្រាថ្នា និងការញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ តសព្ទរមែងមិនរំពឹងរកយសព្ទឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ តសព្ទដែលសំដៅយកកម្មវត្ថុដែលកំពុងពោលដល់ គឺត្រូវបានបំណងទុក។ មួយវិញទៀត យសព្ទដែលស្ថិតនៅក្នុងឧត្តរវាក្យ ទោះបីជាមិនមានតសព្ទនៅក្នុងបុព្វវាក្យក៏ដោយ ក៏រមែងញ៉ាំងតសព្ទនោះឯងឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ដូចជា —

Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānanti.

ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំនូវព្រះពោធិញ្ញាណ ដ៏រុងរឿងក្រៃលែង ជាទីទ្រទ្រង់នូវការបង្គំ ជាប្រភពនៃបុណ្យ ជាសេចក្តីសួស្តីដល់មណ្ឌលនៃលោក, ព្រះពោធិញ្ញាណណា ដល់ហើយនូវភាពជាអារម្មណ៍នៃចក្ខុ សោតៈ និងសតិ របស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ មានកិច្ចតែមួយក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវការញ៉ាំងសេចក្តីស្រវឹងនៃសត្រូវគឺទោសៈ របស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ។

Yo [Pg.149] budhānaṃ cakkhusotasatīnaṃ gocarataṃ visayabhāvaṃ sameto patto, tesaṃyeva dosārīnaṃ kilesapaccatthikānaṃ dappamathane dappamaddane ekaraso padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito yasaddo uttaravākye tasaddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា (ខ្ញុំព្រះករុណាសូមថ្វាយបង្គំ) នូវព្រះពោធិញ្ញាណនោះ គឺព្រះពោធិញ្ញាណណា ដល់ហើយ គឺសម្រេចហើយនូវភាពជាគោចរ គឺភាពជាវិស័យ នៃចក្ខុ សោតៈ និងសតិ របស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ជាសភាវៈមានរសតែមួយ គឺមានកិច្ចជាប្រធាន ឬជាសភាវៈសម្រេចផល ក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រវឹង គឺការញាំញីនូវសេចក្តីស្រវឹងនៃសត្រូវគឺទោសៈ គឺពួកកិលេសជាសត្រូវទាំងនោះឯង។ យសព្ទដែលប្រើប្រាស់ក្នុងប្រយោគមុន កាលបើមិនមានការដាក់មកនូវតសព្ទក្នុងប្រយោគក្រោយ តែងញ៉ាំងសេចក្តីសង្ស័យឲ្យកើតឡើង ធ្វើឲ្យប្រយោគមានកង្វះខាត។ ចំណែកឯឧទាហរណ៍ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

123.

១២៣.

Padābhidheyyavisayaṃ,Samāsabyāsasambhavaṃ;

Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha,Sopi ojova taṃ yathā.

ភាពជាអ្នកចាស់ក្លាណា មានអត្ថដែលពោលដោយបទជាវិស័យ មានកំណើតអំពីសមាសៈ និងព្យាសៈ មានក្នុងសាស្ត្រនេះ, ភាពជាអ្នកចាស់ក្លានោះ ក៏ជាឱជៈហ្នឹងឯង ឧទាហរណ៍នៃឱជៈនោះ ដូចតទៅនេះ។

123. ‘‘Padi’’ccādi. Padassa abhidheyyo attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so samāso. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so byāso. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ pāriṇatyaṃ pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi iha sasatthe ojovāti vidhīyate. Taṃ yathetyubhayampi udāharati.

១២៣. បទថា “Padi” ជាដើម។ អត្ថដែលត្រូវពោលនៃបទ គឺជាវិស័យរបស់ភាពជាអ្នកចាស់ក្លានោះ។ ក្នុងទីណា អត្ថដែលត្រូវពោលដោយសព្ទដ៏ច្រើន ត្រូវបានពោលដោយបទសង្ខេបទាំងឡាយ ទីនោះឈ្មោះថា សមាសៈ។ ក្នុងទីណា អត្ថដែលត្រូវពោលដោយបទដ៏តិចតួច ត្រូវបានពោលដោយបទដ៏ច្រើន ទីនោះឈ្មោះថា ព្យាសៈ។ កំណើតអំពីសមាសៈ និងព្យាសៈនោះ មានដល់ភាពជាអ្នកចាស់ក្លានោះ។ កាលបើពោលតាមនូវភាពជាអ្នកចាស់ក្លាដ៏មានសភាពយ៉ាងនោះ ថាជាភាពចាស់ទុំហើយ ភាពជាអ្នកចាស់ក្លានោះ ទោះបីក្នុងសាស្ត្ររបស់ខ្លួននេះ ក៏ត្រូវបានកំណត់ថាជា «ឱជៈ» ដែរ។ ពាក្យថា “Taṃ yathā” នេះ តែងសម្តែងនូវឧទាហរណ៍ទាំងពីរយ៉ាង។

123. ‘‘Pade’’ccādi. Padānaṃ bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ abhidheyyavisayaṃ vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ samāsabyāsasambhavaṃ yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā yaṃ pāriṇatyaṃ kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi iha subodhālaṅkāre ojo nāma saddaguṇo atthaguṇo. Taṃ yathāti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa [Pg.150] kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ.

១២៣. បទថា “Pade” ជាដើម។ ភាពជាអ្នកចាស់ក្លាណា ដែលមានវិស័យនៃអត្ថដែលត្រូវពោលនៃបទទាំងឡាយដ៏ច្រើន ឬបទទាំងឡាយដ៏តិចតួច គឺមានវិស័យនៃអត្ថដ៏ពិស្តារ និងសង្ខេប មានកំណើតអំពីសមាសៈ និងព្យាសៈ គឺសម្រេចហើយ ឬមានការសម្រេចដោយវិធីពីរយ៉ាងគឺសង្ខេប និងពិស្តារតាមលំដាប់ ដែលជាសទ្ទធម៌ ឬអត្ថធម៌ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពចាស់ទុំក្នុងវិស័យនៃគម្ពីររបស់ពួកអ្នកតែង ពោលគឺ សទ្ទគុណ ឬអត្ថគុណ គុណនោះ ទោះបីក្នុងគម្ពីរសុពោធាលង្ការនេះ ក៏ឈ្មោះថា «ឱជៈ» ជាសទ្ទគុណ និងអត្ថគុណ។ ពាក្យថា “Taṃ yathā” នេះ តែងបង្ហាញនូវឧទាហរណ៍ក្នុងលក្ខិយៈទាំងពីរ។ វិគ្គហៈថា padānaṃ abhidheyyo visayo yassa (អត្ថដែលត្រូវពោលនៃបទទាំងឡាយ ជាវិស័យនៃភាពជាអ្នកចាស់ក្លាណា) ផង, samāso ca byāso ca (សមាសៈផង ព្យាសៈផង) ផង, tato sambhavanti (រមែងកើតអំពីសមាសៈ និងព្យាសៈនោះ) ផង, tato sambhavo assa (ការកើតអំពីសមាសៈ និងព្យាសៈនោះ មានដល់ភាពជាអ្នកចាស់ក្លានោះ) ផង, pariṇatassa kattuno ganthassa eva vā bhāvo (ភាពនៃគម្ពីរ ឬភាពនៃអ្នកតែងដ៏ចាស់ក្លា) ផង។ ក្នុងចំណែកនៃភាពចាស់ក្លារបស់អ្នកតែង ភាពចាស់ក្លានៃគម្ពីរជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពចាស់ក្លានោះ រមែងសម្រេចដោយអត្ថនោះឯង។

124.

១២៤.

Jotayitvāna saddhammaṃ,Santāretvā sadevake;

Jalitvā aggikhandho’va,Nibbuto so sasāvako.

ព្រះអង្គញ៉ាំងព្រះសទ្ធម្មឲ្យរុងរឿងហើយ ញ៉ាំងសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាឲ្យឆ្លងផុតហើយ រុងរឿងហើយដូចជាគំនរនៃភ្លើង ព្រះអង្គព្រមទាំងព្រះសាវ័ក រលត់ហើយ (បរិនិព្វានហើយ)។

124. ‘‘Jotayitvāne’’ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto.

១២៤. បទថា “Jotayitvāna” ជាដើម។ ដោយគាថានេះ ព្រះពុទ្ធវង្សដែលសម្តែងហើយដោយបទដ៏ច្រើនខាងក្រោម ត្រូវបានពោលដោយសង្ខេប។

124. ‘‘Jotayi’’ccādi. So tathāgato saddhammaṃ sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ jotayitvāna ñāṇālokena obhāsetvā sadevake satte santāretvā saṃsārasāgarapariyantamupanetvā aggikhandhova mahātejena aggikkhandho viya jalitvā anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante sasāvako sāvakehi saha nibbuto khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho.

១២៤. បទថា “Jotayi” ជាដើម។ ព្រះតថាគតនោះ ញ៉ាំងព្រះសទ្ធម្ម គឺព្រះសទ្ធម្មប្រកបដោយបរិយត្តិ និងនវលោកុត្តរធម៌ ឲ្យរុងរឿងហើយ គឺឲ្យភ្លឺស្វាងដោយពន្លឺនៃព្រះញាណ ញ៉ាំងសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាឲ្យឆ្លងផុតហើយ គឺឲ្យដល់នូវត្រើយនៃសមុទ្រគឺសង្សារវដ្ត រុងរឿងហើយដូចជាគំនរនៃភ្លើង គឺរុងរឿងហើយដោយតេជះដ៏ធំ ដូចជាគំនរនៃភ្លើង គឺរុងរឿងហើយដោយរូបកាយសម្បត្តិដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ក្នុងទីបំផុត ព្រះអង្គព្រមទាំងព្រះសាវ័ក គឺរួមជាមួយព្រះសាវ័កទាំងឡាយ រលត់ហើយ គឺបរិនិព្វានហើយដោយខន្ធបរិនិព្វាន។ ដោយគាថានេះ សេចក្តីដែលពោលហើយដោយបទដ៏ច្រើនក្នុងព្រះពុទ្ធវង្សទាំងមូល ត្រូវបានពោលដោយលំដាប់សង្ខេប។ វិគ្គហៈថា sataṃ dhammo (ធម៌របស់ពួកសប្បុរស) ឬ santo saṃvijjamāno vā dhammo (ធម៌ដ៏មានពិត) ឈ្មោះថា សទ្ធម្ម ផង, saha devehi vattamānā (ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយទេវតាទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា សទេវកៈ ផង, saha sāvakehi vattamāno (ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយព្រះសាវ័កទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា សសាវកៈ ផង។

125.

១២៥.

Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me;

Yato puññena te senti, jenapādambujadvaye.

ឆ្អឹងក្បាលទាំងឡាយ ទោះបីរបស់ខ្ញុំដែលស្លាប់ទៅហើយ ក៏សូមឲ្យដល់នូវភាពជាធូលីចុះ ព្រោះថា ដោយបុណ្យ ធូលីទាំងនោះ តែងស្ថិតនៅលើគូនៃព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះជិនស្រី។

125. ‘‘Matthakaṭṭhī’’iccādi. Matassāpi maraṇamāpannassāpi me matthake muddhani aṭṭhī rajobhāvaṃ dhūlittaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena kusalena kammena hetunā te rajā jinassa ime jenā, pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye [Pg.151] senti pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto.

១២៥. បទថា “Matthakaṭṭhī” ជាដើម។ ឆ្អឹងទាំងឡាយលើក្បាល គឺលើក្បាលរបស់ខ្ញុំ ទោះបីស្លាប់ទៅហើយ គឺដល់នូវមរណភាពហើយ ក៏សូមឲ្យដល់ គឺសម្រេចនូវភាពជាធូលី គឺភាពជាលម្អងធូលីចុះ។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុណា ដោយបុណ្យ គឺដោយកុសលកម្មជាហេតុ ធូលីទាំងឡាយនោះ តែងស្ថិតនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅលើគូនៃព្រះបាទទាំងនោះ របស់ព្រះជិនស្រី ព្រះបាទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ជេនៈ ព្រះបាទទាំងនោះឯង ដូចជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា អម្ពុជៈ។ ការណ៍នោះ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ឬមិនយ៉ាងនោះក្តី កវីតែងពោលដោយសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្នុងការថ្វាយបង្គំប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីអធិប្បាយថា “ធ្វើដូចម្តេច ខ្ញុំនឹងថ្វាយបង្គំនូវព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយត្បូងជានិច្ចបាន” ត្រូវបានពោលដោយពិស្តារ។

125. ‘‘Matthaki’’ccādi, matassāpi me mayhaṃ matthakaṭṭhī muddhani aṭṭhīni rajobhāvaṃ atisukhumarajattaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā te rajā jenapādambujadvaye jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe senti pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho.

១២៥. បទថា “Matthaki” ជាដើម។ ឆ្អឹងទាំងឡាយលើក្បាល គឺឆ្អឹងទាំងឡាយលើក្បាលរបស់ខ្ញុំ ទោះបីស្លាប់ទៅហើយ ក៏សូមឲ្យដល់ គឺសម្រេចនូវភាពជាធូលី គឺភាពជាធូលីដ៏ល្អិតក្រៃលែងចុះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាធ្វើការប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុណា ដោយបុណ្យ គឺដោយកុសលកម្មមានសភាពយ៉ាងនោះរបស់ខ្ញុំជាហេតុ ធូលីទាំងឡាយនោះ តែងស្ថិតនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅលើគូនៃព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូករបស់ព្រះជិនស្រី គឺគូនៃព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកដែលទាក់ទងនឹងព្រះជិនស្រី។ តាមពិត ធូលី និងលម្អងណាមួយ មិនដែលប្រឡាក់លើព្រះសិរីបាទរបស់ព្រះពុទ្ធឡើយ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ក៏កវីពោលយ៉ាងនេះ ដោយសារតែសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ថ្វាយបង្គំ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីប្រាថ្នាថា “ធ្វើដូចម្តេច ខ្ញុំនឹងថ្វាយបង្គំនូវព្រះសិរីបាទរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយត្បូងជានិច្ចបាន” ត្រូវបានពោលដោយពិស្តារ។ វិគ្គហៈថា matthake aṭṭhī (ឆ្អឹងក្នុងក្បាល) ផង, rajaso bhāvo (ភាពនៃធូលី) ផង, jinassa ime (ព្រះបាទទាំងឡាយនេះ របស់ព្រះជិនស្រី) ផង, jenā ca te pādā ca (ព្រះបាទទាំងឡាយនោះផង ជាជេនៈផង) ផង, teyeva ambujāni (ព្រះបាទទាំងឡាយនោះឯង ដូចជាផ្កាឈូក) ផង, tesaṃ dvayaṃ (គូនៃព្រះបាទទាំងឡាយនោះ) ផង។

126.

១២៦.

Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati;

Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato.

ក្នុងគាថានេះ យ៉ាងនេះ សេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្នុងការថ្វាយបង្គំជានិច្ច តែងប្រាកដច្បាស់យ៉ាងល្អ គុណនេះ តែងកើតឡើងអំពីការប្រឹងប្រែងរបស់ពួកបុគ្គលមានប្រាជ្ញាមុតស្រួច។

126. Byāsattamevassa vivarati ‘‘iccatri’’ccādinā. Iccevaṃ atra gāthāyaṃ paṇatiyaṃ paṇāme gedho adhikacchando sādhu sundaraṃ padissati viññāyate, ayaṃ yathāvutto ojo guṇo pariṇatabhāvasaṅkhāto tikkhapaññānaṃ sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi abhiyogato punappunappavattitaparicayabalena jāyate uppajjati.

១២៦. កវីតែងបើកចំហនូវភាពជាព្យាសៈ (ភាពពិស្តារ) នៃឱជៈនោះឯង ដោយបទថា “iccatri” ជាដើម។ យ៉ាងនេះ ក្នុងគាថានេះ សេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង គឺសេចក្តីពេញចិត្តដ៏ក្រៃលែង ក្នុងការថ្វាយបង្គំ គឺការឱនកាយថ្វាយបង្គំ តែងប្រាកដច្បាស់ គឺដឹងបានយ៉ាងល្អ គុណគឺឱជៈដែលពោលហើយនេះ ដែលរាប់ថាជាភាពចាស់ក្លា ទោះបីជាយ៉ាងនោះក្តី ក៏តែងកើតឡើង គឺកើតមានឡើង ដល់ពួកបុគ្គលមានប្រាជ្ញាមុតស្រួច គឺមានប្រាជ្ញាដ៏ក្រៃលែង ដោយសារការប្រឹងប្រែង គឺដោយកម្លាំងនៃការស៊ាំដែលប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។

126. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ ‘‘iccatra’’iccādinā niddisati. Iti iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena atra imissaṃ gāthāyaṃ niccaṃpaṇatigedho nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando sādhu vibhūto vibhūtaṃ vā padissati paññāyati, ayaṃ [Pg.152] guṇo yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo tikkhapaññānaṃ sukhumabuddhimantānaṃ abhiyogato ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva jāyate sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho.

១២៦. ឥឡូវនេះ កវីតែងចង្អុលបង្ហាញនូវភាពដែលអត្ថដ៏សង្ខេប ត្រូវបានសម្តែងដោយពិស្តារ ដោយបទថា “iccatra” ជាដើម។ យ៉ាងនេះ ដោយលំដាប់ដែលពោលហើយក្នុងគាថាបន្ទាប់នេះ ក្នុងគាថានេះ សេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្នុងការថ្វាយបង្គំជានិច្ច គឺកុសលច្ឆន្ទៈដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើដ៏ក្រៃលែងក្នុងការថ្វាយបង្គំឥតដាច់ តែងប្រាកដច្បាស់ គឺដឹងបានយ៉ាងល្អ គុណនេះ ដែលពោលហើយនេះ ដែលរាប់ថាជាភាពចាស់ក្លា ឈ្មោះថា ឱជៈ ជាសទ្ទត្ថគុណ តែងកើតឡើង គឺសម្រេចឡើង ដល់ពួកបុគ្គលមានប្រាជ្ញាមុតស្រួច គឺមានប្រាជ្ញាដ៏ល្អិតល្អន់ ដោយសារការប្រឹងប្រែង គឺដោយការហាត់ពត់ឥតដាច់ដែលជាវិស័យនៃគម្ពីរ ព្រោះកើតឡើងដោយភាពចាស់ក្លារបស់អ្នកនិយាយតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដល់បុគ្គលណាម្នាក់ ដោយប្រការណាមួយនោះឡើយ។ វិគ្គហៈថា niccaṃ pavattā paṇati (ការថ្វាយបង្គំដែលប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ច) ផង, tassaṃ gedho (សេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្នុងការថ្វាយបង្គំនោះ) ផង, tikkhā paññā yesaṃ (ប្រាជ្ញាមុតស្រួចរបស់ពួកបុគ្គលណា) ផង, abhi punappunaṃ yogo yuñjanaṃ (ការប្រឹងប្រែងរឿយៗ) ផង។

127.

១២៧.

Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā;

Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā.

មធុរភាព (ភាពផ្អែមល្ហែម) មានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃបទាសត្តិ និងអនុប្រាសៈ, ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ យ៉ាងមុនគប្បីជាសមសុតី យ៉ាងក្រោយគប្បីជាវណ្ណាវុត្តិ ឧទាហរណ៍ ដូចតទៅនេះ។

127. Mādhuriyamavadhārayamāha ‘‘madhuratta’’miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ madhurattaṃ. Taṃ padāni vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ āsatti ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā padāsatti, paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo anuppāso, padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha ‘‘siyā’’tiādi. Pubbā paṭhamābhihitā padāsatti samā yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena suti vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, paro pacchimo anuppāso tu vaṇṇassa sarabyañjanalakkhaṇassa āvutti punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā ‘‘yathe’’ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca.

១២៧. កវីកាលកំណត់នូវមធុរភាព តែងពោលថា “madhurattaṃ” ជាដើម។ ភាពជាទីគាប់ចិត្តដោយភាពជាទីគួរស្ដាប់ ឈ្មោះថា មធុរភាព។ បទទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងលម្អនៃប្រយោគ ស្មើគ្នាដោយបទខាងក្រោយៗ សេចក្តីជិតស្និទ្ធនៃបទទាំងនោះ គឺភាពជិតស្និទ្ធនៃសម្លេងឮស្មើគ្នាដោយប្រការណាមួយ មានឋានៈជាដើម ឈ្មោះថា បទាសត្តិ។ ការដាក់ចុះ គឺការដាក់បញ្ចូលនូវអក្សរដែលប្រើប្រាស់មុនក្នុងខាងក្រោយ ឈ្មោះថា អនុប្រាសៈ។ មធុរភាពនោះ តែងមានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃបទាសត្តិ និងអនុប្រាសៈនោះ។ សួរថា “ធម៌ទាំងនោះ មានសភាពដូចម្តេច?” ទើបពោលថា “siyā” ជាដើម។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ យ៉ាងមុនដែលពោលមុន គឺបទាសត្តិ គប្បីមានសម្លេងឮស្មើគ្នា គឺមានតួអក្សរដែលឮស្មើគ្នាដោយបទដទៃ ដោយសារតែការផ្សំគ្នានៃឋានៈ និងមាត្រាជាដើមណាមួយ។ ចំណែកឯយ៉ាងក្រោយ គឺអនុប្រាសៈ គប្បីជាការច្រំដែល គឺការបញ្ចេញសម្លេងរឿយៗ នៃតួអក្សរដែលមានលក្ខណៈជាស្រៈ និងព្យញ្ជនៈ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសេចក្តីតែងខ្លះ មានបទាសត្តិស្មើគ្នា ក្នុងសេចក្តីតែងខ្លះ មានអនុប្រាសៈ ក្នុងសេចក្តីតែងខ្លះ មានទាំងពីរយ៉ាង ចំណែកឯសេចក្តីតែងដែលសាបសូន្យចាកពីរយ៉ាងនេះ តែងមិនត្រូវបានពួកកវីទទួលយកឡើយ។ កាលបង្ហាញនូវលក្ខណៈថា “មធុរភាពមានសភាពយ៉ាងនោះ ពីរយ៉ាង គប្បីដឹងបាន ភាពរុងរឿងប្រកបដោយសិលេសៈ និងសមតៈ ទើបជាទីរីករាយក្រៃលែង” ទើបសម្តែងនូវឧទាហរណ៍ក្នុងលក្ខិយៈទាំងពីរ ដោយពាក្យថា “yathe” គឺដោយគាថាថា “yade” ជាដើម និងគាថាថា “munindi” ជាដើម។

127. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti ‘‘madhuri’’ccādinā. Madhurattaṃ savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, padānaṃ vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ [Pg.153] āsatti ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, anuppāso pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ vasā vibhāgena dvidhā hoti. Tattha pubbā padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, paro anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. Yathāti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho.

១២៧. ឥឡូវនេះ កវីតែងបង្ហាញនូវមធុរគុណ ដោយបទថា “madhuri” ជាដើម។ មធុរភាព គឺភាពជាទីគាប់ចិត្តដោយភាពជាទីគួរស្ដាប់ ឈ្មោះថា មធុរគុណ។ សេចក្តីជិតស្និទ្ធនៃបទទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាចំណែកនៃប្រយោគ មានស្យាទិវិភត្តិជាដើម ដែលស្មើគ្នាដោយបទខាងលើៗ គឺភាពជិតស្និទ្ធនឹងគ្នាទៅវិញទៅមកដោយប្រការណាមួយ មានឋានៈ និងករណៈជាដើម និងអនុប្រាសៈ គឺការដាក់បញ្ចូលម្តងទៀតនូវតួអក្សរដែលបញ្ចេញសម្លេងមុន តែងមានពីរយ៉ាង ដោយការបែងចែកតាមអំណាចនៃធម៌ទាំងពីរនេះ។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ យ៉ាងមុន គឺបទាសត្តិ គប្បីជាសមសុតី គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃតួអក្សរដែលរាប់ថាជាការឮជិតស្និទ្ធគ្នា ដោយសារតែឋានៈ មាត្រា និងករណៈជាដើម នៃតួអក្សរមុននិងក្រោយ ចំណែកឯយ៉ាងក្រោយ គឺអនុប្រាសៈ គប្បីជាវណ្ណាវុត្តិ គឺការបញ្ចេញសម្លេងរឿយៗ នៃតួអក្សរដែលបញ្ចេញសម្លេងមុន ដែលមានសភាវៈជាស្រៈ និងព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា “yathā” នេះ តែងចង្អុលបង្ហាញនូវឧទាហរណ៍ក្នុងលក្ខិយៈទាំងពីរ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសេចក្តីតែងខ្លះ មានបទាសត្តិ ក្នុងសេចក្តីតែងខ្លះ មានអនុប្រាសៈ ក្នុងសេចក្តីតែងខ្លះ មានទាំងពីរយ៉ាង ចំណែកឯសេចក្តីតែងដែលប្រាសចាកពីរយ៉ាងនេះ តែងមិនមែនជាទីរីករាយរបស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញឡើយ។ ចំណែកឯមធុរភាពដែលប្រកបដោយសិលេសៈ និងសមតៈ ដែលនឹងពោលខាងលើ តែងជាទីរីករាយដោយវិសេស។ វិគ្គហៈថា madhurassa bandhassa bhāvo (ភាពនៃសេចក្តីតែងដ៏ផ្អែមល្ហែម) ផង, padānaṃ āsatti (សេចក្តីជិតស្និទ្ធនៃបទទាំងឡាយ) ផង, anu pacchā pāso pakkhepo (ការដាក់ចុះក្នុងខាងក្រោយ) ផង, padāsatti ca anuppāso ca (បទាសត្តិផង អនុប្រាសៈផង) ផង, tesaṃ vaso bhedo (ការបែងចែកតាមអំណាចនៃធម៌ទាំងនោះ) ផង, samā suti vaṇṇo yassā (ការឮស្មើគ្នា គឺតួអក្សរស្មើគ្នា នៃបទាសត្តិណា) ផង, vaṇṇassa āvutti (ការច្រំដែលនៃតួអក្សរ) ផង។

128.

១២៨.

Yadā eso’bhisambodhiṃ,Sampatto munipuṅgavo;

Tadā pabhuti dhammassa,Loke jāto mahussavo.

ក្នុងកាលណា ព្រះមុនីដ៏ប្រសើរនោះ ដល់ហើយនូវព្រះអភិសម្ពោធិញ្ញាណ តាំងពីកាលនោះមក ការធ្វើបុណ្យដ៏ធំនៃព្រះធម៌ តែងកើតមានឡើងក្នុងលោក។

128. Eso munipuṅgavo yadā yato pabhuti abhisambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ sampatto samadhigato, tadā pabhuti tato ārabbha dhammassa catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa mahussavo mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti loke tividhe jāto ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti.

១២៨. ព្រះមុនីដ៏ប្រសើរនោះ ក្នុងកាលណា គឺតាំងពីកាលណា ដល់ហើយ គឺសម្រេចហើយនូវព្រះអភិសម្ពោធិញ្ញាណ គឺព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តាំងពីកាលនោះមក គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីកាលនោះមក ការធ្វើបុណ្យដ៏ធំ គឺការកើតឡើងដ៏ធំទូលាយ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដែលមិនមានសត្រូវ នៃព្រះធម៌មានការបែងចែកជាចតុសតិបដ្ឋានជាដើម ដែលរាប់ថាជាពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ តែងកើតមានឡើងក្នុងលោកទាំងបី។ ក្នុងទីនេះ ភាពដូចគ្នាខ្លះធ្វើដោយភាពជាស្រៈវែង ខ្លះធ្វើដោយឋានៈ ខ្លះធ្វើដោយការផ្សំគ្នា ខ្លះធ្វើដោយប្រការដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “siyā samasuti pubbā” (យ៉ាងមុនគប្បីជាសមសុតី)។

128. ‘‘Yadi’’ccādi. [Pg.154] Eso munipuṅgavo yadā abhisambodhiṃ sabbaññutaṃ sampatto sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, tadā pabhuti tato paṭṭhāya dhammassa kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa mahussavo mahābhivuddhi loke kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho.

១២៨. ពាក្យថា “Yadi” ជាដើម។ ព្រះមុនីដ៏ប្រសើរនោះ កាលណាបានដល់ គឺបានសម្រេចនូវព្រះអភិសម្ពោធិញាណ ពោលគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ព្រះអង្គ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មហោស្រព ពោលគឺសេចក្តីចម្រើនដ៏ធំធេង នៃធម៌មានការបែងចែកជាកាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានជាដើម ពោលគឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ បានកើតឡើងហើយក្នុងលោក គឺត្រៃលោកមានកាមលោកជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ភាពជិតស្និទ្ធដោយអំណាចនៃកាលដ៏វែង ដូចជាពាក្យថា “yadā eso”, ភាពជិតស្និទ្ធដោយអំណាចនៃទីកន្លែង ដូចជាពាក្យថា “ya e”, ភាពជិតស្និទ្ធដោយអំណាចនៃការផ្សំផ្គុំ ដូចជាពាក្យថា “abhisambodhiṃ sampatto”, ភាពជិតស្និទ្ធដោយអំណាចនៃសំឡេង ដូចជាពាក្យថា “bhi dhi” ជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាបទាសត្តិ (ការតភ្ជាប់នៃបទ)។ វិគ្គហៈថា Abhisambujjhati etāyāti (ព្រះអង្គត្រាស់ដឹងដោយញាណនោះ ហេតុនោះ ញាណនោះ ឈ្មោះថា អភិសម្ពោធិ), pumā ca so goceti ca (សត្វនោះជាបុរសផង ជាគោផង ឈ្មោះថា បុង្គវៈ), munīnaṃ puṅgavoti ca (ព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា មុនិបុង្គវៈ), mahanto ca so ussavo cāti ca (ការរំលឹកដ៏ធំ ឬពិធីបុណ្យដ៏ធំ ឈ្មោះថា មហុស្សវៈ)។

129.

១២៩.

Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā;

Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo.

ស្នាមញញឹមដ៏ស្រទន់ទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រនោះ ដែលមានលំនាំប្រហាក់ប្រហែលនឹងផ្កាម្លិះតម្រួតដ៏រីកស្គុះស្គាយ កំពុងសើចចំអកលើពន្លឺព្រះចន្ទ ហើយរត់ដេញតាមទៅកាន់ទិសទីបំផុត។

129. Kundānaṃ kusumānaṃ sandoho samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa mandahāsā manuññā hasitāni candassa kantiyo sobhāyo hasantā viḍambayantā disantamanudhāvanti anuvicaranti. Iccatra nakārasahitassa dakārassa, takārassa cānuvattanaṃ.

១២៩. ពាក្យថា sandoho គឺ សំណុំនៃផ្កាម្លិះតម្រួតទាំងឡាយ, សេចក្តីលម្អនៃសំណុំផ្កានោះ មានដល់ស្នាមញញឹមទាំងឡាយណា ស្នាមញញឹមទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា kundasandohavibbhamā។ ស្នាមញញឹមដ៏ស្រទន់ទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ គឺការសើចដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់ទាំងឡាយ កាលសើចចំអក គឺគ្របសង្កត់នូវរស្មី ពោលគឺសេចក្តីរុងរឿងទាំងឡាយរបស់ព្រះចន្ទ ក៏រត់ដេញតាម គឺផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ទិសទីបំផុត។ ក្នុងគាថានេះ មានការប្រើប្រាស់ដដែលៗនូវអក្សរ ទ (dakāra) ដែលប្រកបដោយ ន (nakāra) [គឺ ន្ទ] និងអក្សរ ត (takāra) [គឺ ន្ត]។

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’.

គូនៃព្រះនេត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ដ៏ស្រស់ស្អាតដូចជាគូនៃត្របកត្បូងកណ្តៀង ជាលំនៅនៃសិរីសួស្តី តែងបាននូវពន្លឺនៃផ្កាឈូកខៀវ។

Iccaparamudāharaṇaṃ.

នេះជាឧទាហរណ៍មួយទៀត។

129. ‘‘Munindi’’ccādi. Kundasandohavibbhamā supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te munindamandahāsā buddhassa manuññā hasitā candakantiyo nimmalacandakiraṇe hasantā nindantā disantaṃ taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā anudhāvanti vidhāvantīti. Ettha nakārasahitadakārassa, nakārasahitatakārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti [Pg.155] ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho.

១២៩. ពាក្យថា “Muninda” ជាដើម។ ស្នាមញញឹមដ៏ស្រទន់ទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ពោលគឺការសើចដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ ដែលមានលំនាំប្រហាក់ប្រហែលនឹងគំនរផ្កាម្លិះតម្រួតដ៏រីកស្គុះស្គាយ កាលសើចចំអក គឺនិន្ទា (គ្របសង្កត់) លើពន្លឺព្រះចន្ទ ពោលគឺរស្មីព្រះចន្ទដ៏បរិសុទ្ធ តែងរត់ដេញតាម គឺរត់ទៅកាន់ទិសទីបំផុត ពោលគឺទិសនោះៗ ឬទីបំផុតនៃទិស។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជាការប្រើដដែលៗនៃអក្សរ ទ ដែលប្រកបដោយ ន និងអក្សរ ត ដែលប្រកបដោយ ន។ វិគ្គហៈថា Mandā ca te hāsā ceti ca (ការសើចទាំងឡាយនោះ ស្រទន់ផង ឈ្មោះថា មន្ទហាសៈ), munindassa mandahāsāti ca (ស្នាមញញឹមដ៏ស្រទន់របស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ឈ្មោះថា មុនិន្ទមន្ទហាសៈ), kundānaṃ sandohoti ca (សំណុំនៃផ្កាម្លិះតម្រួត ឈ្មោះថា គន្ធសន្ទោហៈ), tassa vibbhamo yesanti ca (សេចក្តីលម្អនៃសំណុំផ្កានោះ មានដល់ស្នាមញញឹមទាំងឡាយណា ស្នាមញញឹមទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា គន្ធសន្ទោហវិព្ភមៈ), disāyeva disantaṃ (ទិសនោះឯង ឈ្មោះថា ទិសន្តៈ) ឬ disānaṃ vā antanti ca (ទីបំផុតនៃទិសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទិសន្តៈ)។

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti.

“គូនៃព្រះនេត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ដ៏ស្រស់ស្អាតដូចជាគូនៃត្របកត្បូងកណ្តៀង ជាលំនៅនៃសិរីសួស្តី តែងបាននូវពន្លឺនៃផ្កាឈូកខៀវ” ដូច្នេះជាដើម។

Idampi nakārasahitadakāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ.

នេះក៏ជាឧទាហរណ៍មួយទៀត នៃការប្រើដដែលៗនូវតួអក្សរ ទ ដែលប្រកបដោយ ន។

Tattha indanīladaladvandasundaraṃ indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ sirimandiraṃ tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ indīvarajjutiṃ nīluppalakantiṃ vindati anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo.

ក្នុងគាថានោះ បទថា indanīladaladvandasundaraṃ គឺ គួរឲ្យចាប់ចិត្តដូចជាគូនៃបំណែកត្បូងកណ្តៀង, បទថា sirimandiraṃ គឺ ជាទីលំនៅនៃសិរី ព្រោះតែសេចក្តីរុងរឿងនោះឯង, បទថា munindanayanadvandaṃ គឺ គូនៃព្រះនេត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ, បទថា indīvarajjutiṃ vindati គឺ តែងទទួលនូវពន្លឺនៃផ្កាឈូកខៀវ, សេចក្តីអធិប្បាយថា មានពន្លឺស្មើនឹងពន្លឺនៃផ្កាឈូកខៀវ។

130.

១៣០.

Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;

Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī.

អនុប្រាសដែលធ្វើឡើងដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់ទាំងអស់ មិនគួរត្រូវបានសរសើរឡើយ ដូចជាកម្រងផ្កាម្លិះនេះ ដែលមានហ្វូងឃ្មុំដ៏ញាប់ញ័រតោងស្អិតជាប់។

130. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha ‘‘sabba’’iccādi. Sabbehi komalehi sukumārehi vaṇṇehi akkharehi anuppāso na pasaṃsiyo silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Ayaṃ mālatīmālā jātikusumadāmaṃ linānaṃ byādhitānaṃ lolānaṃ [Pg.156] kusumarasārabbha lolupānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālā panti sā assā atthīti linalolālimālinī.

១៣០. ប្រសិនបើមានចម្ងល់ថា “ការប្រើដដែលៗនៃតួអក្សរណាមួយ ឈ្មោះថា អនុប្រាស ឬ?” ឆ្លើយថា “មិនមែនទេ” ទើបពោលពាក្យថា “sabba” ជាដើម។ អនុប្រាសដែលធ្វើឡើងដោយតួអក្សរ ពោលគឺព្យញ្ជនៈដ៏ទន់ភ្លន់ គឺស្រទន់ទាំងអស់ មិនគួរត្រូវបានសរសើរ គឺមិនគួរលើកតម្កើងឡើយ ព្រោះវាផ្ទុយនឹងសិលេសាលង្ការ។ ពាក្យថា “Yathā” គឺបង្ហាញឧទាហរណ៍នោះ។ កម្រងផ្កាម្លិះនេះ គឺកម្រងផ្កាម្លិះព្រៃ, ហ្វូងឃ្មុំទាំងឡាយដែលតោងស្អិត គឺជាប់ជំពាក់ និងញាប់ញ័រ គឺលោភលន់ក្នុងលម្អងផ្កា មានជួរនៃឃ្មុំទាំងនោះ ហេតុនោះ កម្រងផ្កានោះ ឈ្មោះថា linalolālimālinī (កម្រងផ្កាដែលមានជួរឃ្មុំដ៏ញាប់ញ័រតោងស្អិតជាប់)។

130. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ ‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’tiādimāha. Sabbakomalavaṇṇehi sabbehi sukumārakkharehi kato anuppāso vaṇṇāvuttilakkhaṇo na pasaṃsiyo silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Ayaṃ mālatīmālā esā jātisumanamālikā linānaṃ byāvaṭānaṃ patantānaṃ lolānaṃ gandhaluddhānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālinī pantiyuttāti. Ettha lakārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho.

១៣០. ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែអនុប្រាសដែលពោលមកហើយនោះ ប្រសិនបើតែងឡើងដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់ទាំងអស់ ក៏មិនគួរត្រូវបានសរសើរឡើយ ទើបពោលពាក្យថា “sabbakomalavaṇṇehī” ជាដើម។ អនុប្រាសដែលមានលក្ខណៈជាការប្រើតួអក្សរដដែលៗ ដែលធ្វើឡើងដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់ទាំងអស់ គឺព្យញ្ជនៈដ៏ស្រទន់ទាំងអស់ មិនគួរត្រូវបានសរសើរ គឺមិនល្អឡើយ ព្រោះវាផ្ទុយនឹងសិលេសាលង្ការ។ ពាក្យថា “Yathā” គឺបង្ហាញឧទាហរណ៍នោះ។ កម្រងផ្កាម្លិះនេះ គឺកម្រងផ្កាម្លិះព្រៃនេះ ប្រកបដោយជួរនៃឃ្មុំទាំងឡាយ ដែលតោងស្អិត គឺជាប់ជំពាក់ ឬហោះហើរទៅមក និងញាប់ញ័រ គឺលោភលន់ក្នុងក្លិនក្រអូប។ ក្នុងទីនេះ មានការប្រើប្រាស់ដដែលៗនូវតួអក្សរ ល (lakāra) តែមួយមុខ ដែលជាការប្រើដដែលៗនូវតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់។ វិគ្គហៈថា Mālatīnaṃ mālā (កម្រងនៃផ្កាម្លិះទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មាលតីមាលា), lolā ca te alayo ca (ឃ្មុំទាំងឡាយនោះ ញាប់ញ័រផង ឈ្មោះថា លោលាលិ), linā ca te lolālayo ca (ឃ្មុំដ៏ញាប់ញ័រទាំងឡាយនោះ តោងស្អិតផង ឈ្មោះថា លីនលោលាលិ), tesaṃ mālā (កម្រងនៃឃ្មុំដ៏ញាប់ញ័រតោងស្អិតទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា លីនលោលាលិមាលា), sā assa atthī (កម្រងផ្កាដែលមានជួរឃ្មុំនោះ ឈ្មោះថា លីនលោលាលិមាលិនី)។

131.

១៣១.

Mudūhi vā kevalehi,Kevalehi phuṭehi vā;

Missehi vā tidhā hoti,Vaṇṇehi samatā yathā.

សមតាលង្ការតែងមាន ៣ ប្រការ ដោយតួអក្សរទាំងឡាយ គឺដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់សុទ្ធក្តី ដោយតួអក្សរដ៏រឹងសុទ្ធក្តី ឬដោយតួអក្សរចម្រុះគ្នាក្តី ដូចជាឧទាហរណ៍តទៅនេះ។

131. Samataṃ sambhāveti ‘‘mudūhi’’ccādinā. Kevalehi kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi mudūhi catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā kakārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā kevalehi phuṭehi vā adhimattasutīhi bhakārādīhi vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā missehi vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā vaṇṇehi akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. ‘‘Yathe’’ti tividhamudāharati.

១៣១. ទ្រង់សម្តែងនូវសមតាលង្ការ ដោយពាក្យថា “mudūhi” ជាដើម។ ដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់សុទ្ធ ពោលគឺតួអក្សរដែលមិនលាយឡំដោយតួអក្សររឹងជាដើម ក្នុងបាទទាំង ៤ គឺតួអក្សរដែលមានជាតិស្មើគ្នា ឬតួអក្សរដែលមិនធូរនិងទន់ភ្លន់ពេក មានអក្សរ ក ជាដើម ព្រោះតួអក្សរដែលធូរនិងទន់ភ្លន់ពេក តែងផ្ទុយនឹងសិលេសាលង្ការ ឬដោយតួអក្សរដ៏រឹងសុទ្ធ ពោលគឺតួអក្សរដែលមានសំឡេងខ្លាំង មានអក្សរ ភ ជាដើម ព្រោះតួអក្សរដែលបញ្ចេញសំឡេងពិបាក ក្នុងទីដែលគួរបញ្ចេញសំឡេងស្រួល តែងផ្ទុយនឹងសុខុមាលាលង្ការ ឬដោយតួអក្សរចម្រុះគ្នា ពោលគឺតួអក្សរដែលមានសំឡេងកណ្តាល ឬតួអក្សរដែលលាយឡំដោយតួអក្សរទន់និងរឹង គប្បីដឹងថា សមតាលង្ការ តែងមាន ៣ ប្រការ ក្នុងកម្រងកែវ ឬកម្រងគ្រង។ ពាក្យថា “Yathā” គឺបង្ហាញឧទាហរណ៍ទាំង ៣ ប្រការ។

131. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mudūhi’’ccādimāha. Kevalehi phuṭamissehi aññattā sakalehi mudūhi sithilakomalehi vaṇṇehi kakārādīhi vā kevalehi phuṭehi kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi bhakārādīhi vaṇṇehi vā missehi yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa [Pg.157] ca virujjhatīti. ‘‘Yathā’’ti tividhamudāharati.

១៣១. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបញ្ជាក់ច្បាស់នូវសមតាលង្ការ ទើបពោលពាក្យថា “mudūhi” ជាដើម។ ដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់សុទ្ធ ពោលគឺតួអក្សរដែលមិនលាយឡំដោយតួអក្សររឹងនិងតួអក្សរចម្រុះ គឺតួអក្សរដែលធូរនិងទន់ភ្លន់ទាំងអស់ មានអក្សរ ក ជាដើម ឬដោយតួអក្សរដ៏រឹងសុទ្ធ ព្រោះប្រាសចាកតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់សុទ្ធ គឺតួអក្សរដែលមិនពិបាកបញ្ចេញសំឡេងទាំងអស់ មានសំឡេងខ្លាំង មានអក្សរ ភ ជាដើម ឬដោយតួអក្សរចម្រុះគ្នា ពោលគឺតួអក្សរដែលលាយឡំគ្នារវាងតួអក្សរទន់និងរឹង ដូចដែលបានពោលមកហើយ គប្បីដឹងថា សមតាលង្ការ តែងមាន ៣ ប្រការ ក្នុងកម្រងកែវ ឬកម្រងគ្រង។ ប្រសិនបើតែងឡើងដោយតួអក្សរដែលធូរនិងទន់ភ្លន់ តែងផ្ទុយនឹងសិលេសាលង្ការ, ប្រសិនបើធ្វើឡើងដោយតួអក្សរដ៏រឹងដែលពិបាកបញ្ចេញសំឡេង តែងផ្ទុយនឹងសុខុមាលាលង្ការ។ ពាក្យថា “Yathā” គឺបង្ហាញឧទាហរណ៍ទាំង ៣ ប្រការ។

Kevalamudusamatā

កេវលមុទុសមតា (សមតាលង្ការដោយតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់សុទ្ធ)

132.

១៣២.

Kokilālāpasaṃvādī,Munindālāpavibbhamo;

Hadayaṅgamataṃ yāti,Sataṃ deti ca nibbutiṃ.

លំនាំនៃព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងសំឡេងយំនៃសត្វតាវៅ តែងដល់នូវភាពជាទីគាប់ចិត្តរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ និងតែងផ្តល់នូវសេចក្តីរលត់ទុក្ខដល់សប្បុរសទាំងនោះ។

132. ‘‘Kokile’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpo kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti kokilālāpasaṃvādī, taṃsadisoti attho, munindassa ālāpo visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, nibbutiṃ nibbānañca tesaṃ deti.

១៣២. ពាក្យថា “Kokila” ជាដើម។ សំឡេងយំនៃសត្វតាវៅ ពោលគឺសត្វករវិកទាំងឡាយ, ព្រះសូរសៀងណាដែលតែងប្រហាក់ប្រហែល គឺសម្តែងចេញនូវសំឡេងនោះជាប្រក្រតី ហេតុនោះ ព្រះសូរសៀងនោះ ឈ្មោះថា kokilālāpasaṃvādī, សេចក្តីថា មានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងសំឡេងនោះ។ លំនាំ ពោលគឺសេចក្តីពីរោះនៃព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ពោលគឺព្រះសូរសៀងដែលប្រកបដោយអង្គ ៨ មានការបញ្ចេញសំឡេងច្បាស់លាស់ជាដើម តែងដល់នូវភាពជាទីគាប់ចិត្ត ពោលគឺភាពផ្អែមល្ហែមដែលជ្រាបចូលទៅក្នុងចិត្តរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ និងតែងផ្តល់នូវសេចក្តីរលត់ទុក្ខ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ដល់សប្បុរសទាំងនោះ។

132. ‘‘Kokili’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpaṃ nādalīlaṃ saṃvādī pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, munindassa sabbaññuno ālāpassa visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ cittārādhitabhāvaṃ yāti ca, nibbutiṃ sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ deti ca dentopi hotīti. Ettha kokilālāpasaddena nissite nissayavohārena līlā gahitā.

១៣២. ពាក្យថា “Kokila” ជាដើម។ ព្រះសូរសៀងណាដែលតែងប្រហាក់ប្រហែល គឺសម្តែងចេញនូវសំឡេង ពោលគឺលំនាំនៃសំឡេងរបស់សត្វតាវៅ គឺសត្វករវិកទាំងឡាយជាប្រក្រតី, សេចក្តីអធិប្បាយថា មានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងសំឡេងនោះ។ លំនាំ ពោលគឺសេចក្តីពីរោះនៃព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រជាសព្វញ្ញូ ពោលគឺព្រះសូរសៀងដែលប្រកបដោយអង្គ ៨ មានការបញ្ចេញសំឡេងច្បាស់លាស់ជាដើម តែងដល់នូវភាពជាទីគាប់ចិត្ត ពោលគឺភាពជាទីពេញចិត្តនៃចិត្តរបស់សប្បុរសទាំងឡាយផង និងតែងផ្តល់នូវសេចក្តីរលត់ទុក្ខ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ដល់សប្បុរសទាំងនោះឯង ដោយការទាក់ទងនឹងការស្តាប់ផង គឺកំពុងផ្តល់ឲ្យផង។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា kokilālāpa លំនាំត្រូវបានយកមកប្រើដោយវោហារនៃទីអាស្រ័យក្នុងរបស់ដែលអាស្រ័យ។

Kevalaphuṭasamatā

កេវលផុដសមតា (សមតាលង្ការដោយតួអក្សរដ៏រឹងសុទ្ធ)

133.

១៣៣.

Sambhāvanīyasambhāvaṃ,Bhagavantaṃ bhavantaguṃ;

Bhavantasādhanākaṅkhī,Ko na sambhāvaye vibhuṃ.

បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវការសម្រេចនូវទីបំផុតនៃភព តើអ្នកណាឡើយមិនគប្បីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គជាធំ ព្រះអង្គមានអធ្យាស្រ័យដ៏គួរឲ្យគោរព និងបានដល់នូវទីបំផុតនៃភពហើយនោះ។

133. ‘‘Sambhāvanīye’’ccādi. [Pg.158] Sambhāvanīyo ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantagu, taṃ vibhuṃ. Bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti bhavantasādhanākaṅkhī, ko nāma saṃsāravattijano. Na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho.

១៣៣. ពាក្យថា “Sambhāvanīya” ជាដើម។ បទថា Sambhāvanīyo គឺ គួរឲ្យគោរព។ ព្រះអង្គមានអធ្យាស្រ័យដ៏ល្អ គឺគួរឲ្យគោរពក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា Sambhāvanīyasambhāvo, ព្រះអង្គនោះ។ ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ទីបំផុតនៃភព ពោលគឺសង្សារវដ្ត គឺព្រះនិព្វាន, បុគ្គលណាដែលតែងប្រាថ្នា គឺចង់បាននូវការសម្រេចនូវទីបំផុតនៃភពនោះជាប្រក្រតី ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា bhavantasādhanākaṅkhī។ តើជនអ្នកវិលវល់ក្នុងសង្សារវដ្តណាឡើយ មិនគប្បីគោរព គឺមិនធ្វើនូវសេចក្តីគោរព, សេចក្តីថា តែងធ្វើជាប្រាកដ។

133. ‘‘Sambhāvanīyi’’ccādi. Sambhāvanīyasambhāvaṃ sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ bhavantaguṃ bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ vibhuṃ pabhuṃ bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ bhavantasādhanākaṅkhī nibbānasādhanābhilāsī ko katamo saṃsāravattijano na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho.

១៣៣. ពាក្យថា “Sambhāvanīya” ជាដើម។ ព្រះអង្គមានអធ្យាស្រ័យដ៏ល្អ គឺគួរឲ្យគោរពដោយលោកព្រមទាំងទេវលោក, ព្រះអង្គបានដល់នូវទីបំផុតនៃភព ពោលគឺបានដល់នូវព្រះនិព្វានដែលហៅថាទីបំផុតនៃភព, ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គជាធំ, បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវការសម្រេចនូវទីបំផុតនៃភព ពោលគឺអ្នកចង់បាននូវការសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន, តើជនអ្នកវិលវល់ក្នុងសង្សារវដ្តណាឡើយ មិនគប្បីគោរព គឺមិនធ្វើនូវសេចក្តីគោរព, តែងធ្វើជាប្រាកដ។ វិគ្គហៈថា Santo ca so bhāvo ca (ភាវៈនោះ ល្អផង ឈ្មោះថា សព្ភាវៈ), sambhāvanīyo sambhāvo yasse (អធ្យាស្រ័យដ៏ល្អ គឺគួរឲ្យគោរព មានដល់ព្រះអង្គណា ព្រះអង្គនោះឈ្មោះថា សម្ភាវនីយសម្ភាវៈ), bhavassa anta (ទីបំផុតនៃភព ឈ្មោះថា ភវន្តៈ), bhavantaṃ gato (ព្រះអង្គបានដល់នូវទីបំផុតនៃភព ឈ្មោះថា ភវន្តគូ), tassa sādhana (ការសម្រេចនូវទីបំផុតនៃភពនោះ ឈ្មោះថា ភវន្តសាធនៈ), taṃ ākaṅkhati sīlena (បុគ្គលណាប្រាថ្នានូវការសម្រេចនោះជាប្រក្រតី បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ភវន្តសាធនាកង្ខី)។

Missakasamatā

មិស្សកសមតា (សមតាលង្ការដោយតួអក្សរចម្រុះ)

134.

១៣៤.

Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo;

Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā.

ខ្យល់ពីភ្នំម៉ាឡាយ៉ា ដែលមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ដោយសារបានប៉ះពាល់នឹងដើមខ្លឹមចន្ទន៍ តែងបក់មកយឺតៗ ហាក់ដូចជាខ្លាចរអា ចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចេញពីព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ។

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti sugandhī surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā āyāti anuvattati. Mandanti āgamanakriyāvisesanaṃ.

១៣៤. ពាក្យថា “Laddha” ជាដើម។ ការប៉ះពាល់នឹងដើមខ្លឹមចន្ទន៍ទាំងឡាយ គឺបានសម្រេចហើយ ក្លិនក្រអូបដ៏ល្អ មានដល់ខ្យល់នោះ ព្រោះតែការប៉ះពាល់នោះ ហេតុនោះ ខ្យល់នោះឈ្មោះថា sugandhī (មានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់)។ ខ្យល់ពីភ្នំម៉ាឡាយ៉ា គឺខ្យល់បក់មកពីទិសត្បូង ហាក់ដូចជាខ្លាចរអា ចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចេញពីព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រោះតែខ្លួនមានសភាពឆ្ងាយ (ខ្សោយជាង) ពីគុណសម្បត្តិគឺភាពទន់ភ្លន់ ភាពត្រជាក់ និងក្លិនក្រអូបបែបនោះ តែងបក់មក គឺបក់តាមមក។ បទថា Manda គឺ ជាកិរិយាវិសេសនៈនៃការមក។

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. [Pg.159] Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto munindamukhamārutā buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato bhīto iva tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova mandaṃ saṇikaṃ yāti abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. Mandanti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti.

១៣៤. ពាក្យថា “Laddha” ជាដើម។ ខ្យល់បក់មកពីប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា ដែលប្រកបដោយក្លិនក្រអូបដ៏ល្អ ដោយសារបានផ្សំផ្គុំនឹងខ្លឹមនៃដើមចន្ទន៍ដែលបានសម្រេចហើយ ហាក់ដូចជាខ្លាចរអា ចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចេញពីព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ពោលគឺខ្យល់ដែលអប់ដោយក្លិនក្រអូបនៃព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រោះតែភាពទន់ភ្លន់ ភាពក្រអូប និងភាពត្រជាក់បែបនោះ មិនមាននៅក្នុងខ្លួនរបស់វា ហាក់ដូចជាខ្លាចរអា ទើបបក់មកយឺតៗ គឺបក់មកចំពីមុខ។ វិគ្គហៈថា Candanānaṃ saṃsaggo (ការប៉ះពាល់នឹងដើមចន្ទន៍ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ចន្ទនសំសគ្គៈ), laddho ca so candanasaṃsaggo ca (ការប៉ះពាល់នឹងដើមចន្ទន៍នោះ បានសម្រេចហើយផង ឈ្មោះថា លទ្ធចន្ទនសំសគ្គៈ), sobhano gandho yassa (ក្លិនក្រអូបដ៏ល្អ មានដល់ខ្យល់នោះ ឈ្មោះថា សុគន្ធី), laddhacandanasaṃsaggena sugandhī (មានក្លិនក្រអូបដោយសារការប៉ះពាល់នឹងដើមចន្ទន៍ដែលបានសម្រេចហើយ ឈ្មោះថា លទ្ធចន្ទនសំសគ្គសុគន្ធី), malayato āgato anilo (ខ្យល់បក់មកពីភ្នំម៉ាឡាយ៉ា ឈ្មោះថា មលយានិលៈ), munindamukhato nikkhanto māruto (ខ្យល់ដង្ហើមចេញពីព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ឈ្មោះថា មុនិន្ទមុខម៉ារុតៈ)។ បទថា Manda គឺ ជាកិរិយាវិសេសនៈ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសមតាលង្ការទាំង ៣ ប្រការនេះ សូម្បីតែឧទាហរណ៍ទាំង ៣ មានពាក្យថា “kokilālāpasaṃvādi” ជាដើម ក៏មានភាពស្មើគ្នា យ៉ាងច្បាស់លាស់ ជាមួយនឹងលក្ខណៈទាំង ៣ ដែលបានបង្ហាញដោយពាក្យថា “mudūhi vā kevalehi” ជាដើម។

135.

១៣៥.

Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā;

Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā.

សុខុមាលតាលង្ការតែងមានតួអក្សរដែលមិនរឹងរូសជាភាគច្រើន កើតចេញពីតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់ទាំងអស់ និងប្រាសចាកព្យញ្ជនៈដែលពិបាកបញ្ចេញសំឡេង។

135. Sukhumālatā kathīyati ‘‘aniṭṭhurakkhare’’ccādinā. Aniṭṭhurāni apharusāni akkharāni vaṇṇāni pāyāni bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti pāyaggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva sabbehi kevalehi komalehi sithilehi laghūhi akkharehi nissaṭā niggatā kicchena dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate.

១៣៥. សុខុមាលតាលង្ការ ត្រូវបានពោលឡើងដោយពាក្យថា “aniṭṭhurakkhare” ជាដើម។ សុខុមាលតាលង្ការនោះ មានតួអក្សរ ពោលគឺព្យញ្ជនៈដែលមិនរឹងរូស គឺមិនគ្រោតគ្រាតជាភាគច្រើន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា aniṭṭhurakkharappāyā, ដោយការប្រើពាក្យថា pāya (ភាគច្រើន) នេះ បង្ហាញថា “តួអក្សរដែលរឹងរូស មានចំនួនតិចតួច” ព្រោះតែហេតុនោះឯង សុខុមាលតាលង្ការនោះ ទើបកើតចេញ គឺចេញមកអំពីតួអក្សរដ៏ទន់ភ្លន់ គឺធូរនិងស្រាលទាំងអស់សុទ្ធ និងមានព្យញ្ជនៈទាំងឡាយដែលប្រាសចាក គឺវៀរចាកការបញ្ចេញសំឡេងដោយលំបាក គឺដោយទុក្ខ, ក្រោយពីបានពោលពន្យល់បែបនេះហើយ ទើបកំណត់ថាជា សុខុមាលតាលង្ការ។

135. Idāni sukhumālataṃ dasseti ‘‘aniṭṭhure’’ccādinā. Aniṭṭhurakkharappāyā akakkasavaṇṇabahulā sabbakomalanissaṭā aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā kicchamuccāraṇāpetabyañjanā dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti [Pg.160] ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo.

១៣៥. ឥឡូវនេះ (លោក) សម្តែងនូវសុខុមាលតាកុណ (លក្ខណៈទន់ភ្លន់) ដោយពាក្យថា “aniṭṭhure” ជាដើម។ សុខុមាលតាកុណនោះ គឺការប្រកបដោយអក្សរដែលមិនរឹងត្អឹងជាភាគច្រើន គឺសម្បូរដោយវណ្ណៈ (អក្សរ) ដែលមិនគ្រោតគ្រាត ហូរចេញមកដោយភាពទន់ភ្លន់ទាំងពួង ព្រោះការកាន់យកអក្សរមិនរឹងត្អឹងជាភាគច្រើននោះឯង ទើបប្រាសចាកវណ្ណៈធូរៗទាំងអស់ មានព្យញ្ជនៈដែលវៀរចាកការបញ្ចេញសំឡេងដោយលំបាក ប្រកបដោយអក្សរដែលប្រាសចាកវណ្ណៈដែលបញ្ចេញសំឡេងបានដោយលំបាក។ វិគ្រោះថា៖ អក្សរទាំងឡាយមិនរឹងត្អឹង ជាភាគច្រើន (គឺច្រើន) ក្នុងគុណនោះ ហេតុនោះ គុណនោះ ឈ្មោះថា អនិដ្ឋុរក្ខរប្បាយៈ (មានអក្សរមិនរឹងត្អឹងជាភាគច្រើន)។ ម្យ៉ាងទៀត អក្សរទាំងឡាយនោះទាំងអស់ផង ជាអក្សរទន់ភ្លន់ផង ហូរចេញមកអំពីអក្សរទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សព្វកោមលនិស្សដៈ (ហូរចេញមកដោយភាពទន់ភ្លន់ទាំងពួង)។ ម្យ៉ាងទៀត ការបញ្ចេញសំឡេងដោយលំបាក ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយប្រាសចាកការបញ្ចេញសំឡេងដោយលំបាកនោះ ក្នុងគុណនោះ ហេតុនោះ គុណនោះ ឈ្មោះថា កិច្ឆមុច្ចារណាបេតព្យញ្ជនៈ (មានព្យញ្ជនៈវៀរចាកការបញ្ចេញសំឡេងដោយលំបាក)។ មាននិគ្គហីតអាគម។

136.

១៣៦.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

ពួកសប្បុរស កាលមើលឃើញនូវរូបសម្បត្តិ កាលស្តាប់នូវវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែម តែងប្រព្រឹត្តទៅ (រស់នៅ) ក្នុងសម័យនៃព្រះសម្ពុទ្ធ ដោយមានមុខបែរចេញចាកការលេងសើច (មិនត្រេកអរក្នុងការលេងសើចឡើយ)។

136. Udāharati ‘‘passantā’’iccādi. Rūpavibhavaṃ rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ giraṃ vācaṃ suṇantā sādhavo keḷiparammukhā kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha ‘‘sambuddhakāle’’ti.

១៣៦. (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍ថា “passantā” ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពួកសប្បុរស (sādhavo) កាលមើលឃើញនូវរូបវិភវៈ គឺរូបសម្បត្តិ កាលស្តាប់នូវគិរា គឺវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែម ជាអ្នកមានមុខបែរចេញចាកការលេងសើច គឺមិនប្រាថ្នានូវការលេងសើច តែងប្រព្រឹត្តទៅ។ សួរថា ក្នុងទីណា? ទើបពោលថា “sambuddhakāle” (ក្នុងសម័យនៃព្រះសម្ពុទ្ធ)។

136. ‘‘Passanti’’ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva.

១៣៦. (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃលក្ខណៈដែលត្រូវកំណត់សម្គាល់ ដោយពាក្យថា “passanti” ជាដើម សេចក្តីនោះមានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។

137.

១៣៧.

Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī;

Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā.

សុខុមាលតាកុណ មានសភាពបែបនេះ សូម្បីតែប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ ក៏រមែងឈានទៅដល់ចំពោះមុខនៃពួកសប្បុរស (អ្នកប្រាជ្ញ) ម្យ៉ាងទៀត សុខុមាលតាកុណនោះ កាលបើភ្លឺស្វាងដោយគ្រឿងលម្អនោះហើយ រមែងជាគុណគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែងដោយវិសេស។

137. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha ‘‘alaṅkāre’’ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā sataṃ paṇḍitajanānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ ārohati upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkitetyapisaddo. Tena sabhāvavutyādinā alaṅkārena ujjalā dittā pana visesenātisayena ramaṇīyā manuññāti.

១៣៧. (លោក) ពោលពាក្យថា “alaṅkāre” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែក្នុងកាលដែលគ្មានធម៌ដទៃដ៏វិសេស ក៏ការតែងសេចក្តីនេះគួរកាន់យកដោយគុណនេះឯង។ សុខុមាលតាកុណ មានសភាពបែបនេះ សូម្បីតែប្រាសចាកគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ (គឺប្រាសចាកអត្ថាលង្ការ) ក៏រមែងឈានទៅដល់ គឺចូលទៅជិតនូវភាពចំពោះមុខ គឺភាពជាអារម្មណ៍នៃវាចារបស់ពួកសប្បុរស គឺបណ្ឌិតទាំងឡាយ, សព្ទថា “api” (សូម្បី) មានន័យថា នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ការលម្អដោយអត្ថាលង្ការ។ ម្យ៉ាងទៀត សុខុមាលតាកុណដែលភ្លឺស្វាង គឺរុងរឿងដោយគ្រឿងលម្អ មានសភាវវុត្តិជាដើមនោះ រមែងជាគុណគួរឱ្យត្រេកអរ គឺគួរជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ដោយអតិស័យ។

137. ‘‘Alaṅkāre’’ccādi. Edisī evaṃvidhā sukhumālatā alaṅkāravihīnāpi atthālaṅkāravirahitāpi sataṃ paññavantānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho ārohati pāpuṇāti. Tadujjalā tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā visesena atisayena ramaṇīyā manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho.

១៣៧. ពាក្យថា “alaṅkāre” ជាដើម។ សេចក្តីថា សុខុមាលតាកុណ មានសភាពបែបនេះ សូម្បីតែប្រាសចាកគ្រឿងលម្អ គឺវៀរចាកអត្ថាលង្ការ ក៏រមែងឈានទៅដល់ គឺសម្រេចនូវភាពចំពោះមុខ គឺភាពជាវិស័យនៃវាចារបស់ពួកសប្បុរស គឺអ្នកមានប្រាជ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “tadujjalā” គឺកាលបើភ្លឺស្វាងដោយអត្ថាលង្ការដែលកើតអំពីសភាវវុត្តិ និងវង្កវុត្តិជាដើមនោះ រមែងជាគុណគួរឱ្យត្រេកអរ គឺគួរជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ដោយអតិស័យ។ វិគ្រោះថា៖ ប្រាសចាកគ្រឿងលម្អទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អលង្ការវិហីនៈ។ ភ្លឺស្វាងដោយគ្រឿងលម្អនោះ ឈ្មោះថា តទុជ្ជលៈ។

138.

១៣៨.

Romañcapiñcharacanā, [Pg.161] sādhuvādāhitaddhanī;

Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā.

ក្ងោកទាំងឡាយដ៏ល្អទាំងនេះ មានការរៀបចំស្លាបកន្ទុយដូចជាការព្រឺរោម មានសំឡេងបន្លឺឡើងប្រហែលនឹងពាក្យថា សាធុ ស្រវឹង (រីករាយ) ដោយមេឃគឺព្រះមុនី តែងលោតកំសាន្តទៅដោយលីលាដ៏ល្អ។

138. Tamudāharati ‘‘romañce’’ccādinā. Romañcā lomahaṃsā iva romañcā eva vā, piñchāni barihāni tesaṃ racanā chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti vādo vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito dhani kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, munimeghena munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena ummadā mattā sādhusadisā sādhu eva vā sikhāvalā mayūrā laḷanti līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho.

១៣៨. (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃគុណនោះ ដោយពាក្យថា “romañce” ជាដើម។ វិគ្រោះ និងពន្យល់ថា៖ សេចក្តីព្រឺរោម ដូចជាការព្រឺរោម ឬក៏សេចក្តីព្រឺរោមនោះឯង, ស្លាបកន្ទុយក្ងោកទាំងឡាយ ការរៀបចំស្លាបកន្ទុយទាំងឡាយនោះឱ្យមានសណ្ឋានដូចជាឆត្រ នៃក្ងោកទាំងឡាយណា ក្ងោកទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា រោមញ្ចពិញ្ឆរចនៈ (មានការរៀបចំស្លាបកន្ទុយដូចជាការព្រឺរោម)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យពោលថា “sādhū” ឬវាចាដែលស្រដៀងនឹងពាក្យនោះ សំឡេងដែលហៅថាសំឡេងក្ងោក (កេកា) ត្រូវគេបន្លឺឡើង នៃក្ងោកទាំងឡាយណា ក្ងោកទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សាធុវាទាហិតទ្ធនិ (មានសំឡេងបន្លឺឡើងប្រហែលនឹងពាក្យថាសាធុ)។ ក្ងោកទាំងឡាយ គឺមយូរា ដែលមានសិរ (សិខាវលៈ) ដ៏ល្អ ឬប្រហែលនឹងសប្បុរស ស្រវឹង គឺរីករាយដោយមេឃគឺព្រះមុនី គឺពពកដែលប្រហែលនឹងព្រះមុនី ឬពពកដែលហៅថាព្រះមុនី តែងលោតកំសាន្ត គឺត្រេចទៅប្រកបដោយលីលា មានសេចក្តីថា តែងត្រេកអរទៅវិញទៅមក។

138. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati ‘‘rome’’ccādinā. Romañcapiñcharacanā lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā sādhuvādāhitaddhanī ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā munimeghummadā munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā ime sādhusikhāvalā sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā laḷanti līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ.

១៣៨. (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃសុខុមាលតាកុណដែលប្រកបដោយអត្ថាលង្ការ ដោយពាក្យថា “rome” ជាដើម។ ក្ងោកទាំងឡាយដ៏ល្អទាំងនេះ ឬក្ងោកដែលប្រហែលនឹងសប្បុរសទាំងនេះ មានការរៀបចំស្លាបកន្ទុយដូចជាការព្រឺរោម គឺការរៀបចំស្លាបកន្ទុយទាំងឡាយឱ្យរីកធំឡើងមានសណ្ឋានដូចជាឆត្រ ដូចជាការព្រឺរោម ប្រកបដោយសំឡេងបន្លឺឡើងប្រហែលនឹងពាក្យថា សាធុ គឺប្រកបដោយសំឡេងក្ងោកដែលបន្លឺឡើងដូចជាពាក្យសាធុការ មានសេចក្តីរីករាយដែលកើតឡើងព្រោះមេឃគឺព្រះមុនី គឺពពកដែលប្រហែលនឹងព្រះមុនី ឬពពកដែលហៅថាព្រះមុនី តែងលោតកំសាន្ត គឺប្រកបដោយលីលា។ នេះជាសមាសរូបកៈដែលមានវត្ថុទាំងអស់ជាវិស័យ (អសេសវត្ថុវិស័យសមាសរូបកៈ) ក្នុងចំណែកដែលមិនមែនជាប្រធាន (អមុខ្យបក្ខ) គប្បីឧបចារៈ (ប្រៀបធៀប) ថា “ដូចជាការព្រឺរោម ដូចជាពាក្យសាធុការ ដូចជាព្រះមុនី ដូចជាពួកសប្បុរស” ចំណែកក្នុងចំណែកជាប្រធាន (មុខ្យបក្ខ) គប្បីឧបចារៈថា “ដូចជាការរៀបចំស្លាបកន្ទុយ ដូចជាសំឡេងដែលបន្លឺឡើង ដូចជាពពក ដូចជាក្ងោក”។ វិគ្រោះថា៖ រោមទាំងឡាយនោះឯងជាស្លាបកន្ទុយ ការរៀបចំស្លាបកន្ទុយទាំងឡាយនោះ នៃក្ងោកទាំងឡាយណា។ ពាក្យពោលថា “sādhu”។ សំឡេងនោះផង ត្រូវគេបន្លឺឡើងផង ឈ្មោះថា អាហិតទ្ធនិ។ សាធុវាទ និងអាហិតទ្ធនិ នៃក្ងោកទាំងឡាយណា។ ព្រះមុនីនោះឯងជាពពក (មេឃ)។ ស្រវឹង (រីករាយ) ដោយពពកនោះ។ ពួកសប្បុរសនោះឯងជាក្ងោក។ ក្នុងពាក្យថា “Munīmegho” នេះ ការធ្វើស្រៈឱ្យវែង (ទីឃៈ) គឺដើម្បីរក្សាពុម្ពឆន្ទៈ។

139.

១៣៩.

Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca;

Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.

ភាពជាសុខុមាលៈ (ភាពទន់ភ្លន់) រមែងមានសូម្បីតែក្នុងអត្ថ គឺក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់បទ ដូចជាការហៅពាក្យថា កិត្តិសេសៈ (សល់តែឈ្មោះ) ជាដើម ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា មតៈ (ស្លាប់) ជាដើម ដែលត្រូវពោល។

139. Na [Pg.162] kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Atthevāti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. ‘‘Yathe’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādīnaṃ saddānaṃ kittanaṃ kathanaṃ.

១៣៩. (លោក) ពោលពាក្យថា “sukhumālatta” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា សុខុមាលតាកុណ មិនមែនមានតែក្នុងសព្ទ (ពាក្យ) ប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងមានសូម្បីតែក្នុងអត្ថ (សេចក្តី) ផងដែរ។ ពាក្យថា “attheva” គឺរមែងមានពិតប្រាកដ តែសុខុមាលតាកុណក្នុងអត្ថនោះ រមែងសម្រេចបានដោយការវៀរចាកទោសមានភាពមិនសមគួរ (អនោចិត្យៈ) និងភាពជាពាក្យអសុរោះ (គាម្យៈ) ជាដើម។ (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃសេចក្តីនោះដោយពាក្យថា “yathā”។ ការពោល គឺការហៅនូវសព្ទទាំងឡាយមានពាក្យថា កិត្តិសេសៈ ជាដើម ក្នុងកាលដែលត្រូវពោលនូវសព្ទទាំងឡាយមានពាក្យថា មតៈ (ស្លាប់) ជាដើម។

139. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādisaddānaṃ kittanaṃ kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho.

១៣៩. (លោក) ពោលពាក្យថា “sukhumālatta” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា សុខុមាលតាកុណនេះ មិនមែនមានតែក្នុងសព្ទប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងមានសូម្បីតែក្នុងអត្ថផងដែរ។ ភាពជាសុខុមាលៈ សូម្បីតែក្នុងវិស័យនៃអត្ថរបស់បទ គឺភាពជាសុខុមាលៈក្នុងអារម្មណ៍ដែលបទត្រូវសម្តែង ក៏រមែងមានពិតប្រាកដ ហើយសុខុមាលតាកុណនោះ រមែងសម្រេចបានដោយការវៀរចាកទោសគឺភាពមិនសមគួរ និងភាពជាពាក្យអសុរោះ។ (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃសេចក្តីនោះដោយពាក្យថា “yathā”។ ការពោល គឺការហៅនូវសព្ទទាំងឡាយមានពាក្យថា កិត្តិសេសៈ ជាដើម ក្នុងកាលដែលត្រូវពោលនូវសព្ទទាំងឡាយមានពាក្យថា មតៈ ជាដើម។ វិគ្រោះថា៖ ពាក្យថា “mato” ជាដើម នៃពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “jīvitakkhayaṃ patto” (ដល់នូវការអស់ទៅនៃជីវិត) ជាដើម។ ពាក្យថា “kittiseso” ជាដើម នៃពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “devattaṃ gato” (ទៅកាន់ភាពជាទេវតា), “saggakāyamalaṅkarī” (លម្អនូវកាយសួគ៌) ជាដើម។

140.

១៤០.

Siliṭṭhapadasaṃsagga-Ramaṇīyaguṇālayo;

Sabandhagāravo so’yaṃ,Sileso nāma taṃ yathā.

ការតែងសេចក្តីណា ជាទីតាំងនៃគុណដ៏គួរឱ្យត្រេកអរ ដោយការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយដែលជិតស្និទ្ធល្អ ប្រកបដោយភាពធ្ងន់ (មិនធូរ) នៃការតែងសេចក្តី ការតែងសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា សិលេសៈ (ការផ្សារភ្ជាប់) ឧទាហរណ៍ដូចតទៅនេះ៖

140. Silesaṃ dasseti ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena ramaṇīyo manuñño guṇo tassa ālayo pavattiṭṭhānaṃ. Bandhassa racanāya gāravo asithilatā, saha tena vattatīti sabandhagāravoti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. ‘‘Taṃ yathe’’tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti ‘‘taṃ yathā’’ saddassattho.

១៤០. (លោក) បង្ហាញនូវសិលេសកុណ ដោយពាក្យថា “siliṭṭhe” ជាដើម។ គុណដ៏គួរឱ្យត្រេកអរ គឺគួរជាទីគាប់ចិត្ត ដោយការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយដែលជិតស្និទ្ធនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ព្រោះគ្មានភាពស្រាលនៃការតែងសេចក្តី នៃបទទាំងឡាយដែលជិតស្និទ្ធល្អ គុណនោះជាទីតាំង គឺជារបបប្រព្រឹត្តទៅនៃគុណនោះ។ ភាពធ្ងន់ គឺភាពមិនធូររលុង នៃការតែងសេចក្តី គឺការរៀបចំ ប្រកបដោយភាពធ្ងន់នោះ ឈ្មោះថា សពន្ធគារវៈ (ប្រកបដោយភាពធ្ងន់នៃការតែងសេចក្តី) លោកពោលពាក្យនេះជាអនុវាទ ហើយបញ្ញត្តិថា នេះឈ្មោះថា សិលេសៈ។ (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “taṃ yathā”។ សព្ទថា “taṃ yathā” មានន័យថា សិលេសកុណនេះ មានសភាពយ៉ាងណា គុណដទៃដែលមានសភាពបែបនោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ មិនមែនមានតែគុណនេះប៉ុណ្ណោះឡើយ។

140. Idāni silesaṃ niddisati ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ [Pg.163] vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto sabandhagāravo bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto so ayaṃ bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā ‘‘bālindu’’iccādi.

១៤០. ឥឡូវនេះ (លោក) សម្តែងនូវសិលេសកុណ ដោយពាក្យថា “siliṭṭhe” ជាដើម។ ការតែងសេចក្តីណា ជាទីតាំងនៃគុណដ៏គួរឱ្យត្រេកអរ ដោយការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយដែលជិតស្និទ្ធល្អ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃគុណដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្ត ដោយការរួមផ្សំគ្នានៃបទទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ព្រោះការរៀបចំវណ្ណៈទាំងឡាយដែលជិតស្និទ្ធនឹងគ្នាដោយឋានៈ និងករណៈជាដើម ប្រកបដោយភាពធ្ងន់នៃការតែងសេចក្តី គឺប្រព្រឹត្តទៅជាមួយភាពមិនធូររលុងនៃការតែងសេចក្តីដែលហៅថាភាពធ្ងន់នៃការតែងសេចក្តី ការតែងសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា សិលេសៈ។ សិលេសៈ គឺភាពធ្ងន់នៃការតែងសេចក្តី សូម្បីតែការតែងសេចក្តីដែលសម្តែងនូវគុណនោះ ក៏ហៅថាសិលេសៈក្នុងទីនេះដែរ។ វិគ្រោះថា៖ បទទាំងឡាយនោះផង ជាបទជិតស្និទ្ធផង ការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃបទទាំងឡាយនោះ។ គួរឱ្យត្រេកអរដោយការផ្សារភ្ជាប់គ្នានោះ។ គុណនោះឯង។ ជាទីតាំងនៃគុណនោះ។ ភាពជាធ្ងន់នៃការតែងសេចក្តី។ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយភាពធ្ងន់នោះ។ ឧទាហរណ៍នៃសិលេសកុណនោះ ដូចជាពាក្យថា “bālindu” ជាដើម។

141.

១៤១.

Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi;

Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ.

សូមសេចក្តីរុងរឿងនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះមុនិន្ទ្រនោះ ដែលប្រកបដោយពន្លឺនៃជួរព្រះនខា (ក្រចក) ដែលកាត់ផ្តាច់នូវភាពស្រស់ស្អាតនៃព្រះចន្ទខ្ចី ជួយថែរក្សាការពារអ្នករាល់គ្នា។

141. ‘‘Bālindu’’iccādi. Bālinduno pañcamī pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti bālinduvibbhamacchediyo pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ kantibhi sobhāhi saha valitā saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. Vo tumhe sāmaññena vadati. Avataṃ pālayatu.

១៤១. ពាក្យថា “bālindu” ជាដើម។ ភាពគួរឱ្យចាប់ចិត្ត គឺភាពគួរឱ្យស្រឡាញ់នៃព្រះចន្ទខ្ចី គឺព្រះចន្ទដែលមានចំណែក៥ ឬ១៥, ព្រះនខាទាំងឡាយណាដែលតែងតែកាត់ផ្តាច់នូវភាពគួរឱ្យចាប់ចិត្តនោះ ព្រះនខាទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បាលិន្ទុវិព្ភមច្ឆេទិនី (អ្នកកាត់ផ្តាច់នូវភាពស្រស់ស្អាតនៃព្រះចន្ទខ្ចី) គឺជួរនៃព្រះនខាទាំងឡាយដែលប្រហែលនឹងចំណែកនៃព្រះចន្ទថ្ងៃ៥កើត, ប្រកបដោយពន្លឺ គឺសេចក្តីរុងរឿងនៃព្រះនខាទាំងឡាយនោះ សេចក្តីរុងរឿងនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូក គឺផ្កាឈូកគឺព្រះបាទានៃព្រះមុនិន្ទ្រនោះ។ ពាក្យថា “vo” សម្តែងដល់អ្នករាល់គ្នាជាទូទៅ។ ពាក្យថា “avataṃ” គឺសូមជួយថែរក្សាការពារ។

141. Bālindu…pe… kantibhi taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha valitā saṃyuttā sā munindapadambhojakanti sā sambuddhapādapadumasobhā vo tumhe avataṃ rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho.

១៤១. ពាក្យថា “bālindu…pe… kantibhi” សេចក្តីថា សេចក្តីរុងរឿងនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះមុនិន្ទ្រនោះ គឺសេចក្តីរុងរឿងនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះសម្ពុទ្ធនោះ ដែលប្រកប គឺរួមផ្សំដោយសេចក្តីរុងរឿងនៃជួរព្រះនខាដែលប្រកបដោយសភាវៈកម្ចាត់បង់នូវភាពល្វតល្វន់នៃព្រះចន្ទខ្ចី សូមជួយថែរក្សាការពារ (avataṃ គឺ rakkhatu) នូវអ្នករាល់គ្នា (vo)។ វិគ្រោះថា៖ ព្រះចន្ទនោះផង ជាព្រះចន្ទខ្ចីផង ឈ្មោះថា បាលិន្ទុ។ ភាពល្វតល្វន់នៃព្រះចន្ទខ្ចីនោះ ឈ្មោះថា បាលិន្ទុវិព្ភមៈ។ តែងតែកាត់ផ្តាច់នូវភាពល្វតល្វន់នោះ ឈ្មោះថា បាលិន្ទុវិព្ភមច្ឆេទិនី។ ជួរនៃព្រះនខាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា នខរាវលិ។ ពន្លឺនៃជួរព្រះនខាទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា នខរាវលិកន្តិ។ ព្រះនខាទាំងឡាយនោះផង ជាអ្នកកាត់ផ្តាច់នូវភាពល្វតល្វន់នៃព្រះចន្ទខ្ចីផង និងពន្លឺនៃជួរព្រះនខាទាំងឡាយនោះផង ឈ្មោះថា បាលិន្ទុវិព្ភមច្ឆេទិនខរាវលិកន្តិ។ ព្រះបាទាទាំងឡាយនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ឈ្មោះថា មុនិន្ទបទ។ ព្រះបាទាទាំងឡាយនោះឯងជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា មុនិន្ទបទម្ភោជៈ។ ពន្លឺនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា មុនិន្ទបទម្ភោជកន្តិ។

142.

១៤២.

Ukkaṃsavanto [Pg.164] yo koci,Guṇo yadi patīyate;

Udāro’yaṃ bhave tena,Sanāthā bandhapaddhati.

ប្រសិនបើគុណណាមួយដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម (មានសេចក្តីលះបង់ជាដើម) ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ការតែងសេចក្តីនេះ ឈ្មោះថា ឧទារៈ (ភាពឧត្តុង្គឧត្តម) ផ្លូវនៃការតែងសេចក្តី រមែងជាផ្លូវមានទីពឹង (មានរបៀបរៀបរយល្អ) ដោយគុណនោះ។

142. Udārattamavadhārayamāha ‘‘ukkaṃsavanto’’iccādi. Yo koci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā guṇo cāgātisayādiko ukkaṃsavanto adhimatto yadi patīyate viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha ‘‘teni’’ccādi. Tena ukkaṃsavatā guṇena bandhapaddhati racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti sanāthā, sampadāvāti vuttaṃ hoti.

១៤២. (លោក) ពោលពាក្យថា “ukkaṃsavanto” ជាដើម ដើម្បីកំណត់នូវឧទារតាកុណ។ ប្រសិនបើគុណណាមួយ មានគុណគឺការលះបង់ដ៏ក្រៃលែងជាដើម ព្រោះគ្មានការកំណត់ថា “គុណនេះប៉ុណ្ណោះ” ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម គឺដ៏លើសលប់ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ គឺដឹងច្បាស់ក្នុងការតែងសេចក្តី ព្រោះលោកនឹងពោលពាក្យថា “bandhapaddhatī” ខាងមុខ នេះជាវិធានថា ការតែងសេចក្តីនេះ ឈ្មោះថា ឧទារៈ។ សួរថា៖ ការតែងសេចក្តីនេះ ចូរជាឧទារៈចុះ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងអំពីការតែងសេចក្តីនោះ? ទើបពោលពាក្យថា “tena” ជាដើម។ ផ្លូវនៃការតែងសេចក្តី គឺលំដាប់នៃការតែងសេចក្តី រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគុណដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមដែលជាទីពឹង ដោយគុណដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សនាថា (មានទីពឹង) មានន័យថា ជាការតែងសេចក្តីដ៏បរិបូណ៌។

142. Idāni udārattamuddisati ‘‘ukkaṃse’’ccādinā. Ukkaṃsavanto atisayavā yokoci guṇo cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo yadi patīyate sace katthaci bandhe viññāyate, ayaṃ yathāvuttaguṇo udāro nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? Bandhabandhati padāvali tena ukkaṃsavatā guṇena sanāthā sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho.

១៤២. ឥឡូវនេះ (លោក) សម្តែងនូវឧទារតាកុណ ដោយពាក្យថា “ukkaṃse” ជាដើម。 ប្រសិនបើគុណណាមួយ មានគុណគឺការលះបង់ដ៏ក្រៃលែងជាដើម ឬអានុភាពដែលត្រូវសម្តែងដោយជួរនៃសព្ទ ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម គឺដ៏លើសលប់ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ គឺដឹងច្បាស់ក្នុងការតែងសេចក្តីណាមួយ គុណដែលពោលហើយនេះ ឈ្មោះថា ឧទារៈ។ ប្រសិនបើសួរថា តើគុណនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? ជួរនៃបទដែលចងក្រងឡើង រមែងជាជួរនៃបទមានទីពឹង គឺមានបង្អែកដ៏មាំមួន ដោយគុណដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមនោះ។ វិគ្រោះថា៖ សេចក្តីឧត្តុង្គឧត្តម មានដល់គុណនោះ ឈ្មោះថា ឧក្កំសវន្តៈ។ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយទីពឹង ឈ្មោះថា សនាថៈ។ ផ្លូវនៃការតែងសេចក្តី ឈ្មោះថា ពន្ធបទ្ធតិ។

143.

១៤៣.

Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama;

Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.

បពិត្រព្រះគោតម ជនទាំងឡាយណា មានសរីរៈប្រឡាក់ដោយធូលីនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូករបស់ព្រះអង្គ ឱ! សត្វទាំងឡាយនោះ តែងដល់នូវភាពប្រាសចាកធូលី (កិលេស) ដោយប្រការទាំងពួង។

143. Tamudāharati ‘‘pāde’’ccādinā. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Tava bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi littāni upadehitāni gattāni yesanti viggaho. Ye janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi [Pg.165] niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo nirajattanaṃ nikkilesabhāvaṃ yanti pāpuṇanti. Aho acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho.

១៤៣. (លោក) នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃគុណនោះ ដោយពាក្យថា “pāde” ជាដើម។ ពាក្យថា “gotama” គឺហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយគោត្រ។ វិគ្រោះថា៖ ធូលីទាំងឡាយ គឺលម្អងធូលីនៃព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូកទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ គឺរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សរីរៈទាំងឡាយរបស់ជនទាំងឡាយណា ត្រូវប្រឡាក់ គឺលាបដោយធូលីទាំងឡាយនោះ។ ជនទាំងឡាយណា ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សត្វ (ជន្តុ) តែងដល់ គឺសម្រេចនូវភាពប្រាសចាកធូលី គឺភាពគ្មានកិលេស ព្រោះភាពជាអ្នកមិនប្រឡាក់សូម្បីតែដោយល្អងធូលីដោយប្រការទាំងពួង គឺប្រាសចាកធូលីដែលហៅថាកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “aho” សម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយដែលប្រឡាក់ដោយធូលី គប្បីជាអ្នកសៅហ្មងពិតប្រាកដ តែព្រះអង្គរមែងធ្វើជនទាំងឡាយឱ្យទៅជាអ្នកប្រាសចាកធូលីវិញ ដោយការលាបនូវធូលីនៃព្រះបាទា។ សេចក្តីអស្ចារ្យនេះជារបស់ព្រះអង្គ នេះជាអត្ថ។

143. Idāni udāharati ‘‘pādambhoje’’ccādinā. Bho gotama ye sattā tava tuyhaṃ pādambhojarajolittagattā pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te jantavo sattā sabbathā kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena nirajattanaṃ vigatakilesarajobhāvaṃ yanti pāpuṇanti, aho acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

១៤៣. ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) លើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “pādambhoje” (ផ្កាឈូកគឺព្រះបាទ) ជាដើម។ បពិត្រព្រះគោតម សត្វទាំងឡាយណាដែលមានសរីរាង្គ មានក្បាល និងក្បាលចិញ្ចើមជាដើម ប្រឡាក់ដោយលម្អងធូលីនៃផ្កាឈូកគឺព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ សត្វទាំងឡាយនោះ តែងដល់នូវភាពគ្មានធូលី គឺភាពប្រាសចាកធូលីគឺកិលេសដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះមិនប្រឡាក់ដោយធូលី និងភក់គឺកិលេសដោយប្រការទាំងពួង ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់។ សេចក្តីពន្យល់ថា ធម្មតាជនដែលប្រឡាក់ដោយធូលី គួរតែជាអ្នកសៅហ្មង ប៉ុន្តែព្រះអង្គបែរជាធ្វើសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាប្រឡាក់ដោយធូលីព្រះបាទ ក៏ឲ្យទៅជាអ្នកគ្មានធូលីទៅវិញ។ ក្នុងទីនេះ គុណដ៏ឧត្តមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រូវបានសម្តែងឲ្យច្បាស់។ វិគ្រោះថា ព្រះបាទទាំងឡាយនោះឯង ជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា pādambhoja (ផ្កាឈូកគឺព្រះបាទ)។ ធូលីនៃផ្កាឈូកគឺព្រះបាទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា pādambhojaraja។ សរីរាង្គទាំងឡាយដែលប្រឡាក់ដោយធូលីទាំងនោះ ឈ្មោះថា pādambhojarajolittagatta។ ធូលីទាំងឡាយដែលចេញទៅ (ប្រាសចាក) ពីធូលីគឺកិលេស ឈ្មោះថា niraja។ ភាពនៃធូលីទាំងឡាយដែលប្រាសចាកកិលេស ឈ្មោះថា nirajatta នេះជាការតភ្ជាប់ពាក្យ។

144.

១៤៤.

Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati;

Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ.

សេចក្តីរុងរឿងដ៏លើសលប់នៃព្រះអានុភាពរបស់ព្រះជិនស្រី តែងប្រាកដក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីគិតគូរនូវពាក្យកាព្យដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ដោយវិធីនេះចុះ។

144. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha ‘‘eva’’miccādi. Evamiti jinānubhāvassa sammāsambuddhapabhāvassa samukkaṃso atisayo dissati padissate atra bandhe, tasmā jinānubhāvena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha ‘‘paññavā’’tiādi. Paññavā paññāsampanno anena vidhinā iminā pakārena edisaṃ evarūpaṃ paraṃ aññaṃ cintaye vitakkeyya.

១៤៤. ប្រសិនបើមានសំណួរថា ចុះក្នុងទីនេះ តើគុណដ៏ឧត្តមអ្វីខ្លះ ដែលធ្វើឲ្យពាក្យកាព្យមានទីពឹង (មានខ្លឹមសារ)? (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) ទើបពោលពាក្យថា “evam” ជាដើម។ ពាក្យថា evam គឺសេចក្តីរុងរឿងដ៏លើសលប់នៃព្រះអានុភាពរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ តែងប្រាកដក្នុងពាក្យកាព្យនេះ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យកាព្យទើបឈ្មោះថាមានទីពឹង ដោយគុណដ៏ឧត្តមគឺព្រះអានុភាពរបស់ព្រះជិនស្រី។ ព្រះគន្ធការាចារ្យ កាលនឹងណែនាំវិធីនេះទៅក្នុងទីដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យថា “paññavā” ជាដើម។ ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺប្រកបដោយប្រាជ្ញា គប្បីគិត គប្បីត្រិះរិះនូវពាក្យកាព្យដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ដោយវិធីនេះ គឺដោយប្រការនេះ។

144. Idāni [Pg.166] yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti ‘‘eva’’miccādinā. Atra imissaṃ anantaragāthāyaṃ evaṃ yathāvuttakkamena jinānubhāvassa tathāgatappabhāvassa samukkaṃso ādhikkaṃ dissati padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. Paññavā pasatthañāṇavanto anena vidhinā iminā kamena īdisaṃ paraṃ aññaṃ cintaye kappeyya.

១៤៤. ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បង្ហាញនូវការសម្តែងគុណដែលពោលហើយ និងការប្រដៅសិស្ស ដោយពាក្យថា “evam” ជាដើម។ ក្នុងគាថាបន្ទាប់នេះ សេចក្តីរុងរឿងដ៏លើសលប់ គឺភាពលើសលប់នៃព្រះអានុភាពរបស់ព្រះតថាគត តែងប្រាកដតាមលំដាប់ដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យកាព្យគប្បីជាធម្មជាតិមានទីពឹង ដោយគុណដ៏ឧត្តមដែលពោលគឺព្រះអានុភាពរបស់ព្រះជិនស្រី។ ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺមានប្រាជ្ញាគួរឲ្យសរសើរ គប្បីគិត គប្បីតាក់តែងនូវពាក្យកាព្យដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ដោយវិធីនេះ គឺដោយលំដាប់នេះ។

145.

១៤៥.

Udāro sopi viññeyyo,Yaṃ pasatthavisesanaṃ;

Yathā kīḷāsaro līlā-Hāsa hemaṅgadādayo.

គុណជាតិណាដែលមានសេចក្តីវិសេសគួរឲ្យសរសើរ គុណជាតិនោះ ក៏គប្បីដឹងថាជាឧទារគុណដែរ ដូចជាពាក្យថា ស្រះសម្រាប់លេង (kīḷāsara) សំណើចប្រកបដោយលីលា (līlāhāsa) និងកងមាស (hemaṅgada) ជាដើម។

145. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha ‘‘udāro’’iccādi. Yaṃ pasatthaṃ silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, sopi na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. Ādisaddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati.

១៤៥. ដើម្បីបង្ហាញនូវប្រការនៃឧទារគុណមួយទៀត (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) ទើបពោលពាក្យថា “udāro” ជាដើម។ គុណជាតិណាដែលកាន់យកនូវសេចក្តីវិសេសគួរឲ្យសរសើរ គួរឲ្យកោតសរសើរ គុណជាតិនោះ មិនមែនត្រឹមតែដូចដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះទេ តែគប្បីដឹងថាជាឧទារគុណដែរ។ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) លើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “yathā” ជាដើម។ វិគ្រោះថា ស្រះដើម្បីលេង ឈ្មោះថា kīḷāsara។ សំណើចដែលប្រកបដោយលីលា ឈ្មោះថា līlāhāsa។ កងដៃធ្វើដោយមាស ឈ្មោះថា hemaṅgada នេះជាសមាស។ វត្ថុទាំងឡាយមានកងដៃមាសនោះជាដើម ឈ្មោះថា hemaṅgadādayo នេះជាអត្ថន័យខាងក្រៅ (ពហុវីហិសមាស)។ ដោយសព្ទថា “ādi” (ជាដើម) នេះ រួមបញ្ចូលទាំងកម្រងផ្កា និងខ្សែក្រវាត់កែវមណីជាដើម។ ឧទារគុណនេះ តែងកើតមានឡើងព្រោះការលះបង់ចោលនូវពាក្យកាព្យដែលគ្រោតគ្រាត និងពាក្យអ្នកស្រុក (គាម្យភាសា)។

145. Aññamapi udāraṃ dasseti ‘‘udāro’’ccādinā. Yaṃ pasatthavisesanaṃ pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Kīḷāsaro kīḷāya kato saro. Līlāhāso līlāya yutto hāso. Hemaṅgadādayo suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati.

១៤៥. (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បង្ហាញនូវឧទារគុណមួយបែបទៀត ដោយពាក្យថា “udāro” ជាដើម។ គុណជាតិណាដែលមានសេចក្តីវិសេសគួរឲ្យសរសើរ គឺគួរឲ្យកោតសរសើរ គុណជាតិនោះ ក៏គប្បីដឹងថាជាឧទារគុណដែរ។ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) លើកឧទាហរណ៍នោះដោយពាក្យថា “yathā”។ ស្រះដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីលេង ឈ្មោះថា kīḷāsaro។ សំណើចដែលប្រកបដោយលីលា ឈ្មោះថា līlāhāso។ កងដៃមាសជាដើម គឺកងដៃធ្វើដោយមាសជាដើម។ វិគ្រោះថា ស្រះដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការលេង ឈ្មោះថា kīḷāsara។ សំណើចដែលប្រកបដោយលីលា ឈ្មោះថា līlāhāsa។ កងដៃធ្វើដោយមាស ឈ្មោះថា hemaṅgada។ សំណើចប្រកបដោយលីលាផង កងដៃមាសផង ឈ្មោះថា līlāhāsahemaṅgada។ វត្ថុទាំងឡាយមានកម្រងផ្កា និងខ្សែក្រវាត់កែវមណីជាដើម មានវត្ថុទាំងនោះជាដើម ឈ្មោះថា līlāhāsahemaṅgadādayo។ ឧទារគុណនេះ តែងសម្រេចបានដោយការលះបង់ចោលនូវទោសគឺពាក្យកាព្យដែលគ្រោតគ្រាត និងពាក្យអ្នកស្រុកជាដើម។

146.

១៤៦.

Lokiyatthānatikkantā,[Pg.167] Kantā sabbajanānapi;

Kanti nāmā’tivuttassa,Vuttā sā parihārato.

គុណជាតិណាដែលមិនកន្លងហួសនូវអត្ថន័យដែលដឹងគ្នាក្នុងលោក ហើយជាទីគាប់ចិត្តនៃជនទាំងពួង គុណជាតិនោះឈ្មោះថា កន្តិគុណ (គុណគឺភាពគួរឲ្យស្រឡាញ់) ដែលព្រះបុរាណាចារ្យពោលហើយ ព្រោះការវៀរចោលនូវទោសគឺពាក្យពោលហួសប្រមាណ (អតិវុត្តទោស)។

Yathā ‘‘muninda’’iccādi.

ដូចជាពាក្យថា “muninda” (ព្រះមុនីន្ទ្រ) ជាដើម។

146. Kantiṃ kathayati ‘‘lokiyi’’ccādinā. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyaṃ atthaṃ abhidheyyaṃ anatikkantā anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva kantā manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha ‘‘ativuttassā’’tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva.

១៤៦. (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) ពោលសរសើរនូវកន្តិគុណ ដោយពាក្យថា “lokiya” ជាដើម។ អត្ថដែលដឹងគ្នាក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិយអត្ថ។ គុណជាតិណាដែលមិនកន្លងហួស គឺមិនហួសប្រមាណនូវលោកិយអត្ថដែលជាអត្ថន័យត្រូវសម្តែងនោះ ហើយជាទីគាប់ចិត្ត គឺគួរឲ្យចង់ស្តាប់នៃកវីទាំងឡាយគ្រប់រូប ឬនៃជនដទៃទៀត គុណជាតិនោះ ឈ្មោះថា កន្តិគុណ។ ក៏ឯសទ្ទគុណនេះ តែងកើតមានឡើងដោយការលះបង់ចោលនូវទោសនៃល្បះគឺពាក្យពោលហួសប្រមាណ (អតិវុត្តទោស)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះគន្ធការាចារ្យពោលពាក្យថា “ativuttassa” ជាដើម។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃឧទាហរណ៍ ត្រូវបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

146. Idāni kantiṃ dasseti ‘‘lokiyi’’ccādinā. Lokiyatthānatikkantā loke pasiddhasaddatthamanatikkantā sabbajanānaṃ sakalakavīnaṃ kantā manuññā kanti nāma vuccate, sā ativuttassa ativuttadosassa parihārato vuttā dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. ‘‘Yathā’’ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti ‘‘muninda’’iccādi. Taṃ vuttameva.

១៤៦. ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បង្ហាញនូវកន្តិគុណ ដោយពាក្យថា “lokiya” ជាដើម។ គុណជាតិណាដែលមិនកន្លងហួសនូវលោកិយអត្ថ គឺមិនកន្លងហួសនូវសទ្ទត្ថដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក ហើយជាទីគាប់ចិត្ត គឺគួរឲ្យប្រាថ្នានៃជនទាំងពួង គឺកវីទាំងអស់ គុណជាតិនោះ ឈ្មោះថា កន្តិគុណ។ កន្តិគុណនោះ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងផ្នែកស្តីពីការវៀរចោលទោស ព្រោះការវៀរចោលនូវទោសគឺពាក្យពោលហួសប្រមាណ (អតិវុត្តទោស)។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះតែកន្តិគុណសម្រេចបានដោយការវៀរចោលនូវអតិវុត្តទោស ហេតុនោះ លក្ខណៈនៃអតិវុត្តទោសនោះឯង ទើបជាលក្ខណៈនៃកន្តិគុណនេះ។ វិគ្រោះថា អត្ថដែលដឹងគ្នាក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិយ។ អត្ថនោះផង ជាលោកិយផង ឈ្មោះថា លោកិយអត្ថ។ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បង្ហាញឧទាហរណ៍នៃកន្តិគុណដោយពាក្យថា “yathā” គឺពាក្យថា “muninda” ជាដើម។ សេចក្តីនោះ ត្រូវបានពោលរួចមកហើយ។

147.

១៤៧.

Atthabyattā’bhidheyyassā-Neyyatā saddato’tthato;

Sā’yaṃ tadubhayā neyya-Parihāre padassitā.

ភាពមិនត្រូវនាំមកនូវសេចក្តីផ្សេងទៀតនៃអត្ថដែលត្រូវសម្តែង ដោយអំណាចនៃសព្ទក្តី ដោយអំណាចនៃអត្ថក្តី ឈ្មោះថា អត្ថព្យត្តិគុណ (គុណគឺភាពច្បាស់លាស់នៃអត្ថ)។ អត្ថព្យត្តិគុណនោះ កើតឡើងអំពីហេតុទាំងពីរនោះ ត្រូវបានសម្តែងហើយក្នុងទីវៀរចោលនូវនេយ្យទោស (ទោសដែលត្រូវនាំសេចក្តីមកបំពេញ)។

Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca.

ដូចជាពាក្យថា “marīci” (ព្រះរស្មី) ជាដើមផង ពាក្យថា “manonurañjana” (ជាទីរីករាយនៃចិត្ត) ជាដើមផង។

147. Atthabyattiṃ [Pg.168] byañjayati ‘‘atthabyattābhidheyyi’’ccādinā. Abhidheyyassa sambandhaatthassa saddato atthato vā sāmatthiyato vā aneyyatā patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā sāyaṃ aneyyatā neyyaparihāre padassitā pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto.

១៤៧. (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បញ្ជាក់ច្បាស់នូវអត្ថព្យត្តិគុណ ដោយពាក្យថា “atthabyattābhidheyyi” ជាដើម។ ភាពមិនត្រូវនាំមកនូវសេចក្តីផ្សេងទៀត គឺការយល់ដឹងច្បាស់លាស់ មិនយល់ច្រឡំទៅជាយ៉ាងដទៃ ព្រោះគ្មានផ្លូវយល់ជាយ៉ាងដទៃទៀត នៃអត្ថដែលត្រូវសម្តែងដ៏ទាក់ទងគ្នា ដោយអំណាចនៃសព្ទក្តី ដោយអំណាចនៃអត្ថក្តី ឬដោយអំណាចនៃសមត្ថភាពនៃសព្ទក្តី ព្រោះហេតុតែមានពាក្យពោលទុកថា “ការយល់ដឹងបានដោយកម្រ តែងកន្លងហួសនូវសមត្ថភាពនៃសព្ទ”។ ព្រះគន្ធការាចារ្យ នាំយកពាក្យនោះមកពោលបញ្ជាក់ ហើយទើបបញ្ញត្តិអត្ថព្យត្តិគុណ។ ក៏ឯអត្ថព្យត្តិគុណនោះ តែងកើតឡើងព្រោះការវៀរចោលនូវទោសមានព្យាកិណ្ណទោស និងនេយ្យទោសជាដើម។ ភាពមិនត្រូវនាំមកនូវសេចក្តីផ្សេងទៀតនោះ ដែលកើតឡើងអំពីហេតុទាំងពីរនោះ ត្រូវបានសម្តែង គឺត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ ក្នុងទីវៀរចោលនូវនេយ្យទោស។ សេចក្តីនៃឧទាហរណ៍ទីមួយ និងទីពីរ ត្រូវបានពោលរួចហើយ។

147. Idāni atthabyattiṃ dasseti ‘‘atthabyatti’’ccādinā. Abhidheyyassa atthassa saddato atthato atthasāmatthiyato ca aneyyatā tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo atthabyatti nāma, tadubhayā tehi dvīhi jātā sā ayaṃ aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti neyyaparihāre neyyadosaparihārapadese padassitā pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni ‘‘yathe’’ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti ‘‘mari’’ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva.

១៤៧. ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បង្ហាញនូវអត្ថព្យត្តិគុណ ដោយពាក្យថា “atthabyatti” ជាដើម។ ភាពមិនត្រូវនាំមកនូវសេចក្តីផ្សេងទៀត គឺការមិនមានសព្ទ ឬអត្ថដែលត្រូវនាំមកពោលបន្ថែម ព្រោះសេចក្តីនោះមានស្រាប់នៅក្នុងទីនោះឯង នៃអត្ថដែលត្រូវសម្តែង ដោយអំណាចនៃសព្ទក្តី ដោយអំណាចនៃអត្ថក្តី និងដោយអំណាចនៃសមត្ថភាពនៃអត្ថក្តី ឈ្មោះថា អត្ថព្យត្តិគុណ។ អត្ថព្យត្តិគុណដែលពោលគឺភាពមិនត្រូវនាំមកនូវសេចក្តីផ្សេងទៀតនោះ ដែលកើតឡើងអំពីហេតុទាំងពីរនោះ ត្រូវបានសម្តែង គឺត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ ក្នុងទីវៀរចោលនូវនេយ្យទោស គឺក្នុងផ្នែកស្តីពីការវៀរចោលនូវនេយ្យទោស។ ព្រោះតែមានពាក្យពោលទុកថា “ការយល់ដឹងបានដោយកម្រ តែងកន្លងហួសនូវសមត្ថភាពនៃសព្ទ” ម្យ៉ាងទៀត ការយល់ដឹងនូវអត្ថ តែងមិនបានសម្រេចដោយវៀរចាកសព្ទ និងសមត្ថភាពនៃសព្ទឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា “saddato atthato” (ដោយអំណាចនៃសព្ទ និងអត្ថ)។ វិគ្រោះថា ភាពច្បាស់លាស់ គឺការយល់ដឹងនូវអត្ថ ឈ្មោះថា atthabyatti។ សេចក្តីដែលត្រូវនាំមកបំពេញ មិនមានដល់អត្ថដែលត្រូវសម្តែងនេះឡើយ ឈ្មោះថា aneyya។ ភាពនៃអត្ថដែលមិនត្រូវនាំមកបំពេញនោះ ឈ្មោះថា aneyyatā។ សព្ទ និងអត្ថទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា tadubhaya។ ផ្នែកទាំងឡាយនោះ ជាចំណែកនៃអត្ថព្យត្តិគុណនេះ ឈ្មោះថា tadubhayā (មានផ្នែកទាំងពីរនោះ)។ ការវៀរចោលនូវនេយ្យទោស ឈ្មោះថា neyyaparihāra នេះជាការតភ្ជាប់ពាក្យ។ ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) រំលឹកឡើងវិញនូវឧទាហរណ៍តាមលំដាប់នៃអត្ថព្យត្តិគុណដែលមានពីរប្រការ ដោយពាក្យថា “yathā” ជាដើម តាមរយៈគាថាទាំងពីរមានពាក្យថា “marīci” ជាដើម សេចក្តីនោះ ត្រូវបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

Puna atthena yathā –

មួយវិញទៀត ឧទាហរណ៍ដោយអំណាចនៃអត្ថ ដូចជា៖

148.

១៤៨.

Sabhāvāmalatā dhīra,Mudhā pādanakhesu te;

Yato te’vanatānanta-Moḷicchāyā jahanti no.

បពិត្រព្រះអង្គអ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតី ភាពស្អាតស្អំដោយធម្មជាតិ ក្នុងក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ គប្បីជាធម្មជាតិឥតប្រយោជន៍ទទេ ព្រោះហេតុតែក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយនោះ មិនលះបង់ចោលនូវស្រមោលនៃមកុដរបស់ស្តេចភុជង្គនាគឈ្មោះអនន្តៈដែលឱនលំទោនឡើយ។

148. Puna [Pg.169] dutiye tu dhīrāti āmantanaṃ. Te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā te pādanakhā avanatassa sannatassa anantassa nāgarājassa moḷino kirīṭassa avanatānaṃ vā naramarānaṃ anantānaṃ moḷīnaṃ chāyā chaviyo no jahanti na pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate.

១៤៨. មួយវិញទៀត ក្នុងគាថាទីពីរ ពាក្យថា dhīra គឺជាពាក្យហៅ (អាលបនៈ)។ ភាពស្អាតស្អំដោយធម្មជាតិ គឺភាពស្អាតបរិសុទ្ធដោយប្រក្រតី ក្នុងក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ គប្បីជាធម្មជាតិឥតប្រយោជន៍ គឺទទេទទេ។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុតែក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយនោះ មិនលះបង់ គឺមិនលះបង់ចោលនូវស្រមោល គឺពណ៌សម្បុរនៃមកុដរបស់ស្តេចភុជង្គនាគឈ្មោះអនន្តៈដែលឱនលំទោន ឬនៃមកុដទាំងឡាយរបស់មនុស្ស និងទេវតាទាំងឡាយដ៏ច្រើនដែលឱនលំទោនឡើយ ប៉ុន្តែតែងលះបង់ចោលនូវពណ៌សម្បុររបស់ខ្លួនទៅវិញ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែភាពមានពណ៌សម្បុររួមគ្នាក្នុងក្រចកទាំងឡាយ ការថ្វាយបង្គំព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ របស់មនុស្ស និងទេវតាជាដើម ដោយការឱនលំទោនជានិច្ចមិនដាច់ នៃមកុដទាំងឡាយចំពោះក្រចកព្រះបាទ តែងដឹងបានយ៉ាងច្បាស់ដោយអំណាចនៃសមត្ថភាពនៃសេចក្តី។

148. ‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’ccādi. Dhīra te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā te caraṇanakhā avanatānantamoḷicchāyā pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo no jahanti na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ.

១៤៨. ពាក្យថា “Puna atthena yathā sabhāva” ជាដើម។ បពិត្រព្រះអង្គអ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតី ភាពស្អាតស្អំដោយធម្មជាតិ គឺភាពស្អាតបរិសុទ្ធដោយប្រក្រតី ក្នុងក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ គប្បីជាធម្មជាតិឥតប្រយោជន៍ គឺទទេទទេ។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុតែក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយនោះ មិនលះបង់ គឺមិនលះបង់ចោលនូវស្រមោល គឺពន្លឺនៃមកុដរបស់ស្តេចភុជង្គនាគឈ្មោះអនន្តៈដែលឱនលំទោនក្រាបថ្វាយបង្គំ ឬនៃមកុដទាំងឡាយរបស់ទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយដ៏ច្រើនដែលឱនលំទោនឡើយ គឺក្រចកទាំងនោះលះបង់ពណ៌ប្រក្រតីរបស់ខ្លួន ហើយត្រឡប់ជាមានពណ៌ដូចជាពន្លឺនៃមកុដវិញ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការមិនមាន និងការមាននៃការឱនលំទោនជានិច្ចបែបនោះ ការឱនលំទោនជានិច្ចចំពោះព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកទាំងគូនៃព្រះមុនីន្ទ្រ របស់ស្តេចក្សត្រជាដើម តែងដឹងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ដោយអំណាចនៃសមត្ថភាពនៃសេចក្តី ព្រោះការដល់នូវភាពមានពន្លឺផ្ទាល់ខ្លួនដែលមិនត្រូវពន្លឺក្រចកគ្របសង្កត់ នៃមកុដទាំងឡាយក្នុងទីជិតនៃរស្មីក្រចកដែលមានសភាពដូចជាកាំរស្មីព្រះចន្ទ។ វិគ្រោះថា ភាពនៃខ្លួន ឈ្មោះថា sabhāva។ ស្អាតស្អំដោយសារសភាវៈនោះ ឈ្មោះថា sabhāvāmala។ ភាពនៃក្រចកទាំងឡាយដែលស្អាតស្អំដោយសភាវៈនោះ ឈ្មោះថា sabhāvāmalatā។ ក្នុងផ្នែកទីមួយ វិគ្រោះថា នាគនោះឱនលំទោនផង ជាអនន្តៈផង ឈ្មោះថា avanatānanta។ មកុដនៃនាគឈ្មោះអនន្តៈដែលឱនលំទោននោះ ឈ្មោះថា avanatānantamoḷi។ ស្រមោលនៃមកុដនោះ ឈ្មោះថា avanatānantamoḷicchāyā។ ក្នុងផ្នែកទីពីរ វិគ្រោះថា មកុដទាំងឡាយដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា anantamoḷi។ មកុដទាំងឡាយដ៏ច្រើនរបស់ជនទាំងឡាយដែលឱនលំទោន ឈ្មោះថា avanatānaṃ anantamoḷi។ ស្រមោលនៃមកុដទាំងឡាយដ៏ច្រើនរបស់ជនទាំងឡាយដែលឱនលំទោននោះ ឈ្មោះថា avanatānantamoḷicchāyā នេះជាការតភ្ជាប់ពាក្យ។

149.

១៤៩.

‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;

Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.

អ្នកមានប្រាជ្ញាទាំងឡាយ ទោះបីទាំងអស់គ្នា តែងយល់ឃើញនូវគុណជាតិណាថាជាខ្លឹមសារនៃពាក្យកាព្យ គុណជាតិនោះឈ្មោះថា សមាធិគុណ (គុណគឺការតម្កល់ចិត្តស្ងប់) ដល់នូវឱកាសដើម្បីសម្តែងហើយ។

149. Samādhiphalaṃ kiccāha ‘‘bandhe’’ccādi. Yanti yaṃ samādhiṃ bandhassa gajjapajjamissabhāvassa sāroti sabbassa jīvitaṃ [Pg.170] tapparāyattā bandhassa samaggāpi viññuno sabbepi kavino maññanti cintenti jānanti, ayaṃ samādhi nāma samādhikhyo guṇo dassane pakāsane avasaraṃ okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti.

១៤៩. (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) ធ្វើនូវផលនៃសមាធិគុណ ទើបពោលពាក្យថា “bandha” ជាដើម។ អ្នកមានប្រាជ្ញាទាំងឡាយ ទោះបីទាំងអស់គ្នា គឺកវីទាំងអស់គ្នា តែងយល់ឃើញ គឺត្រិះរិះ គឺដឹងនូវគុណជាតិណា គឺសមាធិគុណណា ថាជាខ្លឹមសារ គឺជីវិតនៃពាក្យកាព្យទាំងអស់ ព្រោះតែពាក្យកាព្យដែលលាយឡំដោយរាយកែវ និងកម្រងកែវនោះ ត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមសមាធិគុណនោះ គុណជាតិដែលឈ្មោះថាសមាធិ គឺគុណដែលហៅថាសមាធិនេះ ដល់នូវឱកាស គឺពេលវេលាក្នុងការសម្តែង គឺការបង្ហាញច្បាស់ តាមលំដាប់ដែលបានឧទ្ទេសទុក ព្រោះភាពមិនមានគុណដទៃក្រៅពីនេះឡើយ។

149. Idāni samādhayo niddisati ‘‘bandhi’’ccādinā. Samaggā api viññuno sabbepi kavayo yaṃ samādhiṃ ‘‘bandhasāro’’ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo dassanāvasaraṃ patto uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho.

១៤៩. ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ធការាចារ្យ) បង្ហាញនូវសមាធិគុណទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា “bandha” ជាដើម។ កវីទាំងឡាយ ទោះបីទាំងអស់គ្នា តែងយល់ឃើញនូវគុណជាតិណា គឺសមាធិគុណណា ថាជាខ្លឹមសារនៃពាក្យកាព្យ គឺជីវិតនៃពាក្យកាព្យដែលពោលគឺការលាយឡំគ្នានៃកម្រងកែវ និងរាយកែវ គុណជាតិដែលឈ្មោះថាសមាធិនេះ ដល់នូវឱកាសដើម្បីសម្តែង គឺដល់នូវឱកាសដើម្បីបង្ហាញច្បាស់តាមលំដាប់ដែលបានឧទ្ទេសទុក។ វិគ្រោះថា ខ្លឹមសារនៃពាក្យកាព្យ ឈ្មោះថា bandhasāra។ ឱកាសក្នុងការសម្តែង ឈ្មោះថា dassanāvasara។ ដល់នូវឱកាសនោះ ឈ្មោះថា dassanāvasarapatta។

150.

១៥០.

Aññadhammo tato’ññattha,Lokasīmānurodhato;

Sammā ādhīyate’cce’so,Samādhīti niruccati.

ធ៌ម (សេចក្តី) ម្យ៉ាង ត្រូវបានតម្កល់ទុកដោយប្រពៃក្នុងទីដទៃអំពីធម៌នោះ ព្រោះការអនុលោមទៅតាមទំនៀមទម្លាប់របស់លោក ព្រោះហេតុនោះ គុណជាតិនេះ ទើបព្រះបុរាណាចារ្យហៅថា សមាធិគុណ។

150. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha ‘‘aññe’’ccādi. Aññassa vatthuno pakatāpekkhāya dhammo guṇo pasiddho, tato tasmā mukhyavisayā aññattha amukhye visaye lokasīmānurodhato lokappatītyanuvattanena sammā sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ ādhīyate āropyate, iti iminā kāraṇena eso evaṃvidho dhammo ‘‘samādhī’’ti niruccatītidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho.

១៥០. ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរថា «តើសព្ទវោហារនេះ ក្នុងពាក្យកាព្យ (ពន្ធៈ) ហៅថា "សមាធិ" ដូចម្តេច?» ទើបលោកពោលពាក្យថា «aññe» (ដទៃ) ជាដើម។ គុណធម៌ដែលល្បីល្បាញរបស់វត្ថុដទៃ ដោយការរំពឹងទុកតាមប្រក្រតី ត្រូវបាននាំយកមកដាក់ (តម្កល់ទុក) គឺផ្ទេរមកដាក់ក្នុងវត្ថុដទៃដែលមិនមែនជាវិស័យចម្បង ក្រៅពីវិស័យចម្បងនោះ ដោយការអនុលោមតាមព្រំដែនលោក (លោកសីមា) គឺដោយការអនុវត្តតាមការយល់ឃើញរបស់លោកយ៉ាងត្រឹមត្រូវ (សម្មា)។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាការល្អ គឺការអនុលោមតាមព្រំដែនលោកហ្នឹងឯង ត្រូវបានតម្កល់ទុក (ផ្ទេរមកដាក់)។ ហេតុដូច្នេះ ព្រោះហេតុនេះ ធម៌មានសភាពបែបនេះ ទើបលោកហៅថា «សមាធិ»។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា លោកពោលដោយដកស្រង់ចេញមកយ៉ាងនេះថា «សម្មា អាធិយតិ» (តម្កល់ទុកដោយប្រពៃ)។

150. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha ‘‘aññi’’ccādi. Yasmā aññadhammo samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, tato [Pg.171] mukhyavisayato aññattha amukhyavisaye lokasīmānurodhato lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā ādhīyati ṭhapīyati, iti iminā kāraṇena eso yathāvuttaguṇo ‘‘samādhī’’ti niruccati vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho.

១៥០. ដើម្បីបង្ហាញវិគ្រោះ (និព្វចនៈ) ទីមួយ ក្នុងមន្ទិលសង្ស័យថា «តើវោហារថា "សមាធិ" នេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យនៃពាក្យកាព្យ (ពន្ធៈ) ដូចម្តេច?» ទើបលោកពោលពាក្យថា «aññi» (ដទៃ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុតែធម៌របស់វត្ថុដទៃ ជាគុណធម៌ដ៏ល្បីល្បាញរបស់វត្ថុចម្បងដទៃ ក្រៅពីវត្ថុមិនមែនជាចម្បងដែលជាវិស័យនៃសមាធាន (ការផ្សំផ្គុំ) ត្រូវបានតម្កល់ទុក គឺដាក់ទុកដោយប្រពៃ ក្នុងវត្ថុដទៃដែលមិនមែនជាវិស័យចម្បង ក្រៅពីវិស័យចម្បងនោះ ដោយការអនុលោមតាមព្រំដែនលោក គឺដោយការអនុវត្តតាមការយល់ឃើញរបស់លោក ដោយមិនផ្ទុយនឹងព្រំដែននៃលោកវោហារឡើយ ហេតុដូច្នេះ ព្រោះហេតុនេះ គុណធម៌ដែលពោលហើយនោះ ទើបលោកហៅថា «សមាធិ»។ វិគ្រោះថា «aññassa dhammo» (ធម៌របស់វត្ថុដទៃ) ខ្លះ, «lokassa sīmā» (ព្រំដែនរបស់លោក) ខ្លះ, «tassā anurodho» (ការអនុលោមតាមព្រំដែននោះ) ខ្លះ។

Samādhiuddesa

សមាធិឧទ្ទេស

151.

១៥១.

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci;

Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca.

ក្នុងទីខ្លះ ធម៌របស់វត្ថុមានជីវិត ត្រូវបានតម្កល់ទុកដោយប្រពៃក្នុងវត្ថុគ្មានជីវិត, ធម៌របស់វត្ថុមានរូប ក្នុងវត្ថុគ្មានរូប, និងធម៌របស់វត្ថុមានរស ក្នុងវត្ថុគ្មានរស។

152.

១៥២.

Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā;

Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.

ធម៌របស់វត្ថុមានភាពរាវ ក្នុងវត្ថុគ្មានភាពរាវ, ភាពជាអ្នកធ្វើ (កត្តុភាព) សូម្បីក្នុងវត្ថុមិនមែនជាអ្នកធ្វើ, ធម៌របស់វត្ថុរឹង សូម្បីក្នុងវត្ថុគ្មានរូបរាងកាយ, រូបភាព (ឧទាហរណ៍) នៃសមាធិទាំងនោះ គប្បីមានតាមលំដាប់។

151-152. Samādhānavisayamāha ‘‘apāṇe’’iccādi. Kvaci ṭhāne pāṇinaṃ pāṇavantānaṃ padatthānaṃ dhammo guṇo apāṇe pāṇavirahite vatthuni sammā lokapatītyanuvattanena ādhīyate āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. Nirūpeti rūpavirahite vatthuni, kvacīti sabbattha anuvattati. Asarīre aghane asaṃhate vatthuni kaṭhinassa daḷhassa, tesaṃ yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā uddiṭṭhānukkamena.

១៥១-១៥២. លោកពោលពាក្យថា «apāṇe» ជាដើម ដើម្បីសម្ដែងវិស័យនៃសមាធាន។ ក្នុងទីកន្លែងខ្លះ ធម៌គឺគុណរបស់វត្ថុមានជីវិត ត្រូវបានតម្កល់ទុក គឺផ្ទេរមកដាក់ដោយប្រពៃក្នុងវត្ថុគ្មានជីវិត ដោយការអនុវត្តតាមការយល់ឃើញរបស់លោក, សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ៗទៅ ក៏គប្បីដឹងតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «nirūpe» គឺក្នុងវត្ថុប្រាសចាករូប។ ពាក្យថា «kvaci» (ក្នុងទីខ្លះ) នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីទាំងពួង។ ក្នុងវត្ថុគ្មានរូបរាងកាយ គឺវត្ថុមិនខាប់ មិនប្រមូលផ្តុំគ្នា ធម៌របស់វត្ថុរឹង គឺវត្ថុមាំមួន ត្រូវបានតម្កល់ទុក។ រូបភាព គឺឧទាហរណ៍នៃសមាធិដែលពោលហើយទាំងនោះ គប្បីមានតាមលំដាប់ គឺតាមលំដាប់ដែលបានសម្ដែងទុក។

151-152. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti ‘‘apāṇe’’ccādinā. Kvaci kismiñci ṭhāne pāṇinaṃ dhammo indriyabaddhānaṃ guṇo apāṇe pāṇarahitavatthumhi sammā lokapatītianusārena ādhīyate āropyate, kvaci rūpayuttassa rūpavantavatthuno dhammo nirūpe rūparahitavatthumhi, kvaci sarasassa rasavantassa vatthuno dhammo nirase rasarahite ca, kvaci dravayuttassa dravavantavatthuno dhammo adrave dravarahite ca, [Pg.172] kvaci kattutā kattuguṇo akattaripi, kvaci kaṭhinassa thaddhassa vatthuno dhammo asarīrepi sarīrarahitepi sammā ādhīyate. Tesaṃ channaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena siyā bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho.

១៥១-១៥២. លោកបង្ហាញវិស័យនៃសមាធិទាំងឡាយដែលបានសម្ដែងដោយពហុវចនៈថា «samādhayo» ក្នុងឧទ្ទេស ដោយពាក្យថា «apāṇe» ជាដើម។ ក្នុងទីកន្លែងខ្លះ ធម៌គឺគុណរបស់វត្ថុមានជីវិត (វត្ថុមានឥន្ទ្រិយគ្របដណ្តប់) ត្រូវបានតម្កល់ទុក គឺផ្ទេរមកដាក់ដោយប្រពៃក្នុងវត្ថុគ្មានជីវិត ដោយអនុលោមតាមការយល់ឃើញរបស់លោក, ក្នុងទីខ្លះ ធម៌របស់វត្ថុមានរូប ក្នុងវត្ថុគ្មានរូប, ក្នុងទីខ្លះ ធម៌របស់វត្ថុមានរស ក្នុងវត្ថុគ្មានរស, ក្នុងទីខ្លះ ធម៌របស់វត្ថុមានភាពរាវ ក្នុងវត្ថុគ្មានភាពរាវ, ក្នុងទីខ្លះ ភាពជាអ្នកធ្វើ គឺគុណរបស់អ្នកធ្វើ សូម្បីក្នុងវត្ថុមិនមែនជាអ្នកធ្វើ, ក្នុងទីខ្លះ ធម៌របស់វត្ថុរឹង គឺវត្ថុរឹងត្អឹង ត្រូវបានតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ សូម្បីក្នុងវត្ថុគ្មានរូបរាងកាយ។ រូបភាព គឺឧទាហរណ៍នៃសមាធិទាំង ៦ នោះ គប្បីមានតាមលំដាប់ គឺតាមលំដាប់ដែលបានសម្ដែងថា «apāṇe pāṇinaṃ» ជាដើម។ វិគ្រោះថា «na santi pāṇā assa» (ជីវិតទាំងឡាយរបស់វត្ថុនោះមិនមាន) ខ្លះ, «rūpā niggato» (ប្រាសចាករូប) ខ្លះ, «rūpena yutto» (ប្រកបដោយរូប) ខ្លះ, «rasā niggato» (ប្រាសចាករស) ខ្លះ, «rasena saha vattamāno» (ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយរស) ខ្លះ, «dravā añño» (ដទៃពីភាពរាវ) ខ្លះ, «dravena dravabhāvena yutto» (ប្រកបដោយភាពរាវ) ខ្លះ, «kattuto añño» (ដទៃពីអ្នកធ្វើ) ខ្លះ, «kattuno bhāvo» (ភាពជាអ្នកធ្វើ) ខ្លះ, «natthi sarīraṃ assa» (រូបរាងកាយរបស់វត្ថុនោះមិនមាន) ខ្លះ។

Samādhiniddesa

សមាធិនិទ្ទេស

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo

ធម៌របស់វត្ថុមានជីវិត ក្នុងវត្ថុគ្មានជីវិត

153.

១៥៣.

Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā;

Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.

បពិត្រព្រះលោកនាថ ខ្ញុំព្រះករុណាស្មានថា ពួកផ្កាឈូកស (កុមុទិនី) របស់ព្រះអង្គ ប្រាសចាកការដេកលក់ (រីកស្គុះស្គាយ) ត្រេកអរក្រៃលែង សូម្បីក្នុងពេលថ្ងៃ ព្រោះការជួបជុំជាមួយព្រះចន្ទពេញវង់ គឺព្រះឧណ្ណាលោមរបស់ព្រះអង្គ។

153. ‘‘Uṇṇā’’iccādi. Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ.

១៥៣. ពាក្យថា «uṇṇā» ជាដើម។ ពាក្យថា «nātha» គឺលោកហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះទ្រង់ជាទីពឹងតែមួយគត់នៃត្រៃលោក។ ខ្ញុំព្រះករុណាស្មានថា ពួកផ្កាឈូកស (កុមុទិនី) គឺដងផ្កាឈូកសទាំងឡាយ របស់ព្រះអង្គ ប្រាសចាកការដេកលក់ គឺអស់សេចក្តីងងុយ (រីកស្គុះស្គាយ) ត្រេកអរក្រៃលែង សូម្បីក្នុងពេលថ្ងៃ ព្រោះការជួបជុំ គឺការរួមផ្សំជាមួយព្រះចន្ទពេញវង់ ពោលគឺព្រះឧណ្ណាលោមធាតុរបស់ព្រះអង្គ គឺខ្ញុំព្រះករុណាគិតថា ត្រេកអរយ៉ាងខ្លាំងពិតមែន។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការផ្សំផ្គុំតាមការអនុលោមតាមព្រំដែនលោក នូវធម៌របស់សត្វមានជីវិត គឺការជួបជុំគ្នាដែលមានសភាពជាការត្រេកត្រអាល និងការប្រាសចាកការដេកលក់ ព្រមទាំងការពេញចិត្ត ទៅលើវត្ថុគ្មានជីវិត គឺព្រះឧណ្ណាលោមជាព្រះចន្ទពេញវង់ ដែលគេសន្មតជាបុរសភេទ និងពួកផ្កាឈូកស ដែលគេសន្មតជានារីភេទ ហេតុនោះ ធម៌ដ៏ល្បីល្បាញនោះ ទើបលោកហៅថា «សមាធិ»។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទដែលពោលនូវធម៌នោះ ដោយសារតែការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីដោយឧបចារៈ តែងបង្ហាញនូវសទ្ទិកវោហារ (វោហារខាងសព្ទ) សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ៗទៅ ក៏គប្បីដឹងតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។

153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘uṇṇā’’iccādinā. Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi [Pg.173] viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo sahasaddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho.

១៥៣. ក្នុងសមាធិទាំងនោះ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍នៃសមាធិដែលមានធម៌របស់សត្វមានជីវិត ដោយពាក្យថា «uṇṇā» ជាដើម។ បពិត្រព្រះលោកនាថ ខ្ញុំព្រះករុណាស្មានថា ពួកផ្កាឈូកស (កុមុទិនី) គឺផ្កាឈូកសទាំងឡាយដែលហៅថាកេរវាករៈ របស់ព្រះអង្គ ប្រាសចាកការដេកលក់ គឺរីកស្គុះស្គាយ ត្រេកអរក្រៃលែង សូម្បីក្នុងពេលថ្ងៃ ព្រោះការជួបជុំ គឺព្រោះហេតុនៃការរួមផ្សំគ្នាទៅវិញទៅមក ជាមួយព្រះចន្ទពេញវង់ ពោលគឺមណ្ឌលព្រះឧណ្ណាលោមរបស់ព្រះអង្គ គឺខ្ញុំព្រះករុណាគិតថា ពួកផ្កាឈូកសទាំងនោះមានសេចក្តីរីករាយក្រៃលែង សេចក្តីរីករាយជាមួយព្រះចន្ទ តែងដឹងបានដោយពាក្យថា «saha» (ជាមួយ)។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីដ៏ល្បីល្បាញ ៣ យ៉ាង ដោយធម៌របស់សត្វមានជីវិត គឺការជួបជុំគ្នាដោយការត្រេកត្រអាល ១ ការប្រាសចាកការដេកលក់ ១ និងការត្រេកអរក្រៃលែង ១ ក្នុងវត្ថុគ្មានជីវិតទាំងឡាយដែលហៅថា ព្រះឧណ្ណាលោមជាព្រះចន្ទពេញវង់ និងផ្កាឈូកស ដោយការផ្ទេរមកដាក់ដោយបញ្ញា ដោយមិនកន្លងហួសលោកវោហារ ឈ្មោះថា «សមាធិ» ក្នុងទីនេះ។ សូម្បីតែគម្ពីរដែលសម្ដែងនូវសមាធិនោះ ក៏គប្បីយល់ថាជា «សមាធិ» ដែរ ដោយឧបចារៈនៃសមាធិនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តី។ វិគ្រោះថា «puṇṇo ca so indu ca» (ព្រះចន្ទនោះផង ពេញវង់ផង) ខ្លះ, «uṇṇā eva puṇṇindu» (ព្រះឧណ្ណាលោមហ្នឹងឯងជាព្រះចន្ទពេញវង់) ខ្លះ, «vigatā niddā yehi» (ការដេកលក់ប្រាសចេញទៅហើយអំពីផ្កាទាំងឡាយណា) ខ្លះ។

Nirūpe rūpayuttassa

ធម៌របស់វត្ថុមានរូប ក្នុងវត្ថុគ្មានរូប

154.

១៥៤.

Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;

Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā.

បពិត្រព្រះលោកនាថ ជនទាំងឡាយដែលឱនកាយថ្វាយបង្គំព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូករបស់ព្រះអង្គ កាលលិចលង់ក្នុងរសគឺសេចក្តីអាណិតអាសូរ (ទយារស) ដូចជាលិចលង់ក្នុងរសនៃទឹកអម្រឹត តែងមានសេចក្តីសុខ មានទោសសាបសូន្យទៅហើយ។

154. ‘‘Dayā’’iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti hi nighaṇṭu. Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe, aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho.

១៥៤. ពាក្យថា «dayā» ជាដើម។ បពិត្រព្រះលោកនាថ ជនទាំងឡាយ គឺសត្វទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនៃត្រៃលោក ដែលឱនកាយថ្វាយបង្គំដោយអំណាចនៃការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូករបស់ព្រះអង្គ កាលលិចលង់ គឺមុជចុះ ក្នុងរសគឺសេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺក្នុងគុណទាំងឡាយ ពោលគឺករុណារស ដូចជាក្នុងរសនៃទឹកអម្រឹត គឺដូចជាក្នុងរសនៃទឹកដម។ ព្រោះថា ក្នុងក្បួនអភិធាន (និឃណ្ឌុ) មានពោលទុកថា «siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso» (សព្ទថា រស ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីស្នេហាជាដើម ក្នុងពិស ក្នុងវីរិយៈ ក្នុងគុណ ក្នុងរាគៈ និងក្នុងរបស់រាវ)។ ជនទាំងឡាយណា មានទោសទាំងឡាយ គឺខ្យល់ជាដើម វិនាសបាត់បង់ហើយ ក្នុងចំណែកនៃទឹកអម្រឹត ម្យ៉ាងទៀត មានទោសទាំងឡាយ គឺរាគៈជាដើម វិនាសបាត់បង់ហើយ ក្នុងទីដទៃ នេះជាវិគ្រោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាមានសេចក្តីសុខ គឺដល់ហើយ សម្រេចហើយ នូវសុខតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘dayā’’iccādinā. Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ [Pg.174] itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho.

១៥៤. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍នៃសមាធិដែលមានធម៌មានរូប ដោយពាក្យថា «dayā» ជាដើម。 បពិត្រព្រះលោកនាថ ជនទាំងឡាយ គឺទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ដែលឱនកាយថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះបាទាដូចជាផ្កាឈូករបស់ព្រះអង្គ កាលលិចលង់ គឺមុជចុះ ក្នុងរសគឺសេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺក្នុងគុណគឺករុណាដ៏មិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ដូចជាក្នុងរសនៃទឹកអម្រឹត គឺដូចជាក្នុងទឹកទិព្វ តែងមានទោសសាបសូន្យ គឺមានខ្យល់និងប្រមាត់ជាដើមវិនាសហើយ ឬមានទោសគឺរាគៈជាដើមវិនាសហើយ មានសេចក្តីសុខ គឺដល់ហើយ សម្រេចហើយ នូវសុខដែលហៅថា មិនចាស់មិនស្លាប់ ព្រោះហេតុនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ការលិចលង់ដែលបានមកក្នុងទឹកដែលមានរូប ត្រូវបានផ្ទេរមកដាក់ក្នុងគុណគឺសេចក្តីអាណិតអាសូរដែលគ្មានរូប។ វិគ្រោះថា «dayā eva rasā guṇā» (សេចក្តីអាណិតអាសូរហ្នឹងឯងជាគុណគឺរស) ខ្លះ, «amatā eva rasā» (ទឹកអម្រឹតហ្នឹងឯងជាសេចក្តីរស) ខ្លះ, «hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesaṃ» (ទោសទាំងឡាយមានខ្យល់ជាដើម ឬមានរាគៈជាដើម វិនាសហើយចំពោះជនទាំងឡាយណា) ខ្លះ, «pādāni eva ambujāni» (ព្រះបាទាទាំងឡាយហ្នឹងឯងជាផ្កាឈូក) ខ្លះ, «tesu ānatā» (ឱនកាយថ្វាយបង្គំក្នុងព្រះបាទាទាំងឡាយនោះ) ខ្លះ។

‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti ettha rasasaddo guṇajalesu vattati.

ក្នុងគាថាថា «siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso» នេះ សព្ទថា «រស» តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគុណនិងទឹក។

Nirase sarasassa

ធម៌របស់វត្ថុមានរស ក្នុងវត្ថុគ្មានរស

155.

១៥៥.

Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava;

Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho.

បពិត្រព្រះធិរៈ ជនទាំងឡាយណា មិនជ្រះថ្លាសូម្បីក្នុងគុណដ៏ផ្អែមល្ហែម (ពិរោះ) របស់ព្រះអង្គ, នែអ្នកដ៏ចម្រើន ដំណើរនៃចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយនោះ ដែលមានគុណដូចជាទឹកក្បុង (មិនផ្អែមល្ហែម) តើមានសភាពបែបណាទៅហ្ន៎?

155. ‘‘Madhure’’ccādi. Dhiyā īratīti dhīro, bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti.

១៥៥. ពាក្យថា «madhure» ជាដើម។ ជនដែលញ៉ាំងប្រាជ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា «ធិរៈ»។ បពិត្រព្រះធិរៈ ជនទាំងឡាយណា មិនជ្រះថ្លា គឺមិនធ្វើសេចក្តីជ្រះថ្លា សូម្បីក្នុងគុណដ៏ផ្អែមល្ហែម គឺគួរជាទីគាប់ចិត្ត មានករុណាជាដើមរបស់ព្រះអង្គ, ដំណើរនៃចិត្ត គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយនោះ ដែលមានគុណដូចជាទឹកក្បុង គឺមានគុណមិនផ្អែមល្ហែម តើមានសភាពបែបណា គឺដូចជាអ្វីទៅហ្ន៎ មិនអាចដឹងបានថា «មានសភាពបែបនេះ» ឡើយ។ ព្រោះថា ជនទាំងនោះជាអ្នកមានមុខបែរខ្នងដាក់ការដឹងនូវគុណបែបនោះ ព្រោះទាក់ទងនឹងងងឹតគឺមោហៈ។

155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘madhuri’’ccādinā. Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ.

១៥៥. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍នៃសមាធិដែលមានធម៌មានរស ដោយពាក្យថា «madhure» ជាដើម។ បពិត្រព្រះធិរៈ ជនទាំងឡាយណាដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប មិនជ្រះថ្លាសូម្បីក្នុងគុណដ៏ផ្អែមល្ហែម គឺគុណដ៏ល្អដោយប្រក្រតី មានគុណគឺករុណានិងបញ្ញាជាដើមរបស់ព្រះអង្គ, ដំណើរនៃចិត្ត គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយនោះ ដែលមានគុណដូចជាទឹកក្បុង គឺមានគុណមិនផ្អែមល្ហែម តើមានសភាពបែបណា គឺប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេច។ វិគ្រោះថា «dhiyā īrati» (ញ៉ាំងប្រាជ្ញាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ) ខ្លះ, «kā viya sā dissati» (ដំណើរនៃចិត្តនោះ ដូចជាអ្វីទៅហ្ន៎) ខ្លះ, «khārā guṇā yesaṃ» (គុណទាំងឡាយដូចជាទឹកក្បុងរបស់ជនទាំងឡាយណា) ខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ សមាធិ គឺគុណពីរយ៉ាងគឺគុណផ្អែមល្ហែមនិងគុណដូចជាទឹកក្បុង ដែលជាធម៌ប្រកបដោយរស ដែលគេផ្ទេរមកដាក់ក្នុងវត្ថុគ្មានរស។

Adrave dravayuttassa

ធម៌របស់វត្ថុមានភាពរាវ ក្នុងវត្ថុគ្មានភាពរាវ

156.

១៥៦.

Sabbatthasiddha [Pg.175] cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā;

Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā.

បពិត្រព្រះសព្វត្ថសិទ្ធិ គុណដ៏ធំធេងទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ ដែលគួរផឹកដោយកំបង់ដៃ (ចូឡកបុដៈ) មានលក្ខណៈស្មើដោយសេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះ (កុន្ទៈ) តែងផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំងឡាយជុំវិញ។

156. ‘‘Sabbatthasiddhi’’ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti.

១៥៦. ពាក្យថា «sabbatthasiddhi» ជាដើម។ គុណដ៏ធំធេងទាំងឡាយរបស់ព្រះមហាមុនីព្រះនាមសព្វត្ថសិទ្ធិ ដែលគួរផឹក គឺគួរផឹកដោយកំបង់ដៃ មានលក្ខណៈស្មើដោយសេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះ គឺមានពន្លឺរុងរឿងស្មើដោយសេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះ តែងផ្សាយទៅ គឺរត់ទៅកាន់ទិសនិងចន្លោះទិសទាំងឡាយជុំវិញ។

156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘sabbatthi’’ccādinā. Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho.

១៥៦. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍នៃសមាធិដែលមានវត្ថុមានភាពរាវ ដោយពាក្យថា «sabbatthi» ជាដើម។ បពិត្រព្រះសព្វត្ថសិទ្ធិ គឺព្រះអង្គមានកិច្ចទាំងពួងសម្រេចហើយ ម្យ៉ាងទៀត បពិត្រព្រះតថាគត ព្រះអង្គប្រកបដោយប្រយោជន៍ទាំងពួងដែលសម្រេចហើយ គុណដ៏ធំធេងទាំងឡាយ គឺគុណទាំងឡាយមានអរហត្តគុណជាដើមដ៏ធំធេង ព្រោះភាពជាគុណច្រើនដោយការរាប់ ឬព្រោះភាពជាគុណធំដោយអានុភាព របស់ព្រះអង្គ ដែលគួរផឹកដោយកំបង់ដៃ មានលក្ខណៈស្មើដោយសេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះ គឺមានលក្ខណៈស្មើដោយសេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះ ឬដូចជាសេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះ តែងផ្សាយទៅ គឺរត់ទៅក្នុងទិសទាំងដប់ជុំវិញ។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាគុណដែលគួរផឹកដោយកំបង់ដៃ ដែលជាគុណប្រកបដោយភាពរាវ ត្រូវបានផ្ទេរមកដាក់ក្នុងគុណដែលគ្មានភាពរាវ ឈ្មោះថាសមាធិ។ វិគ្រោះថា «sabbe ca te atthā ca» (ប្រយោជន៍ទាំងឡាយនោះផង ទាំងពួងផង) ខ្លះ, «te siddhā yassa» (ប្រយោជន៍ទាំងឡាយនោះ សម្រេចហើយដល់ព្រះអង្គណា) ខ្លះ, «cūḷakameva puṭam» (កំបង់ដៃហ្នឹងឯងជាភាជន៍) ខ្លះ, «tena peyyā» (គួរផឹកដោយកំបង់ដៃនោះ) ខ្លះ, «mahantā ca te guṇā ca» (គុណទាំងឡាយនោះផង ធំធេងផង) ខ្លះ, «kundānaṃ sobhā» (សេចក្តីល្អនៃផ្កាម្លិះទាំងឡាយ) ខ្លះ, «tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesaṃ» (លក្ខណៈស្មើដោយសេចក្តីល្អទាំងឡាយនោះ របស់គុណទាំងឡាយណា) ខ្លះ។

Akattari kattutā

ភាពជាអ្នកធ្វើ ក្នុងវត្ថុមិនមែនជាអ្នកធ្វើ

157.

១៥៧.

Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;

Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava.

បពិត្រព្រះជិនស្រី គ្រឿងសស្ត្រាវុធផ្សេងៗ ដែលពួកពលសេនានៃមារជាសត្រូវលែងហើយ តែងរឹល (មិនមុត) មានសេចក្តីខ្មាសអៀន ឱនកាយថ្វាយបង្គំព្រះបាទារបស់ព្រះអង្គ ដោយកាយវិការផ្សេង។

157. ‘‘Mārā’’iccādi. Māroyeva ari sattūti mārārī, tena, balena attano sattiyā, tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā [Pg.176] āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā aññavesena ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, jināti āmantanaṃ, tava pādānatā pādesu sannatā.

១៥៧. «Mārā» ជាដើម។ មារនោះឯងជាសត្រូវ ឈ្មោះថា «មារារិ» (សត្រូវនៃមារ)។ គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងឡាយផ្សេងៗ មានប្រការច្រើន មានភិន្ទិវាឡៈ (លំពែងសំប៉ែត) ជាដើម ដែលមារារិនោះ បញ្ចេញហើយដោយកម្លាំងគឺសក្តិរបស់ខ្លួន ឬដែលបញ្ចេញហើយដោយកម្លាំងគឺសេនារបស់មារារិនោះ គឺបោះទៅចំពោះមុខ ក៏ត្រឡប់ជាទាល់ (រឹល) លះបង់នូវភាពមុតស្រួចទៅ កាលខ្មាសអៀនដោយសារការដល់នូវភាពទាល់នោះឯង ខ្មាសអៀនថា «ហេតុការណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះ កើតមានសូម្បីដល់ពួកយើងដែលមានអានុភាពល្បីល្បាញក្នុងលោក» ទើបផ្លាស់ប្តូរនូវភេទជាគ្រឿងសស្ត្រាវុធរបស់ខ្លួន ដោយភេទផ្សេង គឺដោយភេទជាផ្កា ដោយគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ កុំឱ្យអ្នកដទៃស្គាល់យើងបាន» ឱព្រះជិនស្រី (ជាពាក្យហៅ) ឱនលំទោនទៀបព្រះបាទា គឺក្រាបចុះទៀបព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ។

157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘mārāri’’ccādinā. He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā aññavesena ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho.

១៥៧. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវឧទាហរណ៍នៃកត្តុធម្មសមាធិ ដោយពាក្យជាដើមថា «mārāri»។ ឱព្រះជិនស្រី! គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងឡាយផ្សេងៗ មានប្រការច្រើន មានភិន្ទិវាឡៈ ព្រួញ លំពែង និងតោតរៈជាដើម ដែលមារជាសត្រូវបញ្ចេញហើយដោយកម្លាំងរបស់ខ្លួន ឬដែលបញ្ចេញហើយដោយសេនារបស់មារារិ គឺបោះទៅចំពោះមុខ ក៏ត្រឡប់ជាទាល់ (រឹល) មិនមុតស្រួច កាលខ្មាសអៀនថា «ហេតុអ្វីបានជាសេចក្តីប្រែប្រួលមានសភាពយ៉ាងនេះ កើតមានសូម្បីដល់ពួកយើងដែលមានអានុភាពល្បីល្បាញក្នុងលោក» ខ្មាសអៀនហើយ លះបង់នូវភេទជាគ្រឿងសស្ត្រាវុធ ដោយភេទផ្សេង គឺដោយភេទជាផ្កាដែលខុសពីភេទដើមនោះ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចម្តេច កុំឱ្យអ្នកដទៃស្គាល់យើងបាន» ក៏ឱនលំទោនទៀបព្រះបាទា គឺក្រាបចុះក្នុងទីជិតព្រះបាទារបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ សេចក្តីខ្មាសអៀនក្តី ការផ្លាស់ប្តូរដោយភេទផ្សេងក្តី ការឱនលំទោនក្តី ដែលជាកត្តុធម៌ (ធម៌ជាអ្នកធ្វើ) ទាំងនេះ ឈ្មោះថា សមាធិ ដែលលោកលើកឡើងក្នុងវិស័យទាំងឡាយដែលមិនមែនជាកត្តុធម៌ មានការខ្មាសអៀនជាដើម។ វិគ្គហៈថា៖ Māro eva arī = mārārī (មារនោះឯងជាសត្រូវ ឈ្មោះថា មារារិ)។ Balena vissaṭṭhā = balavissaṭṭhā (គ្រឿងសស្ត្រាវុធដែលបញ្ចេញហើយដោយកម្លាំង)។ Mārārinā balavissaṭṭhā = mārāribalavissaṭṭhā (គ្រឿងសស្ត្រាវុធដែលបញ្ចេញហើយដោយកម្លាំងនៃមារារិ)។ ម្យ៉ាងទៀត Mārārino balaṃ senā = mārāribalaṃ (កម្លាំងរបស់មារារិ គឺសេនា)។ Tena vissaṭṭhā = mārāribalavissaṭṭhā (គ្រឿងសស្ត្រាវុធដែលបញ្ចេញហើយដោយសេនានោះ)។ Nānā anekavidhā pakārā yesaṃ tāni = nānāvidhāni (គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងឡាយណា មានប្រការផ្សេងៗច្រើនបែប គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា នានាវិធៈ)។ Aññesaṃ veso = aññaveso (ភេទរបស់ជនដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញវេសៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត Añño ca so veso ca = aññaveso (ភេទនោះផង ជាភេទផ្សេងផង ឈ្មោះថា អញ្ញវេសៈ)។ Pādesu ānatā = pādānatā (ឱនលំទោនទៀបព្រះបាទទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បាទានតៈ)។

Kaṭhinassa asarīre

(ការសម្តែងនូវសមាធិ) នៃធម៌ដ៏រឹងប៉ឹង ក្នុងអសរីរធម៌ (ធម៌គ្មានរូបរាងកាយ)។

158.

១៥៨.

Munindabhāṇumā kālo-Dito bodhodayācale;

Saddhammaraṃsinā bhāti,Indamandhatamaṃ paraṃ.

ព្រះមុនិន្ទភានុ (ព្រះអាទិត្យគឺព្រះមុនី) ដ៏រុងរឿង ឡើងហើយលើបូធោទយាចល (ភ្នំគឺការត្រាស់ដឹង) ក្នុងកាល (ជិតភ្លឺ) ញ៉ាំងអន្ធការ (សេចក្តីងងឹតគឺមោហៈ) ដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង ឱ្យវិនាសទៅដោយសទ្ធម្មរង្សី (ពន្លឺគឺព្រះសទ្ធម៌) រមែងរុងរឿងឆ្អិនឆ្អៅ។

158. ‘‘Muninda’’iccādi. [Pg.177] Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti.

១៥៨. «Muninda» ជាដើម។ ព្រះពោធិញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាភ្នំអរុណោទ័យ ឬព្រះពោធិញ្ញាណនោះឯងជាភ្នំអរុណោទ័យ ព្រះមុនិន្ទ្រ ប្រៀបដូចជាព្រះអាទិត្យ ឬព្រះមុនិន្ទ្រនោះឯងជាព្រះអាទិត្យ ដែលឡើងគឺប្រាកដឡើងក្នុងកាលនោះ គឺក្នុងសម័យជាទីបំផុតនៃរាត្រី ពេលដែលព្រះអង្គយាងចេញទៅ កាលកម្ចាត់បង់នូវអន្ធការ គឺសេចក្តីងងឹត ឬមោហៈ ដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង ដោយសទ្ធម្មរង្សី គឺពន្លឺដែលប្រៀបដូចជាព្រះសទ្ធម៌ ឬពន្លឺដែលពោលគឺព្រះសទ្ធម៌ រមែងរុងរឿង គឺល្អឆើតឆាយ។

158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘munindi’’ccādinā. Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena paramatisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho.

១៥៨. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវឧទាហរណ៍នៃកឋិនធម្មសមាធិ ដោយពាក្យជាដើមថា «muninda»។ ព្រះមុនិន្ទភានុ គឺព្រះមុនិន្ទ្រប្រៀបដូចជាព្រះអាទិត្យ ឬព្រះមុនិន្ទ្រនោះឯងជាព្រះអាទិត្យ ដែលឡើងគឺប្រាកដឡើងក្នុងកាលជាទីអស់ទៅនៃរាត្រី ឬក្នុងសម័យផ្ចាញ់មារ លើបូធោទយាចល គឺភ្នំអរុណោទ័យដែលប្រៀបដូចជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឬភ្នំអរុណោទ័យដែលពោលគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ កាលកម្ចាត់បង់នូវអន្ធការ គឺសេចក្តីងងឹតដ៏ក្រាស់តាមធម្មតា ឬសេចក្តីងងឹតគឺមោហៈដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង ដោយសទ្ធម្មរង្សី គឺពន្លឺដែលប្រៀបដូចជាព្រះសទ្ធម៌ ឬពន្លឺដែលជាព្រះសទ្ធម៌ រមែងរុងរឿង គឺល្អឆើតឆាយ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ការកម្ចាត់បង់ (ការទម្លាយ) ដែលជាធម៌រឹងប៉ឹង ដែលលោកលើកឡើងដោយប្រាជ្ញាក្នុងអន្ធការដែលជាអសរីរធម៌ (ធម៌គ្មានរូបរាង) ឈ្មោះថា សមាធិ។ វិគ្គហៈថា៖ Munīnaṃ indo = munindo (ព្រះរាជាណាចក្រនៃពួកមុនី ឈ្មោះថា មុនិន្ទ្រ)។ Soyeva bhānumā = munindabhānumā (ព្រះមុនិន្ទ្រនោះឯងជាព្រះអាទិត្យ ឈ្មោះថា មុនិន្ទភានុ)។ Bodho eva udayācalo = bodhodayācalo (ការត្រាស់ដឹងនោះឯងជាភ្នំអរុណោទ័យ ឈ្មោះថា បូធោទយាចល)។ Saddhammo eva raṃsī = saddhammaraṃsī (ព្រះសទ្ធម៌នោះឯងជាពន្លឺ ឈ្មោះថា សទ្ធម្មរង្សី)។

159.

១៥៩.

Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ;

Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.

ពាក្យមានការក្អួត និងការខ្ជាក់ជាដើមនេះ មិនលះបង់នូវគុណវុត្តិ (សេចក្តីប្រៀបធៀប) ឡើយ រមែងល្អវិសេសក្រៃលែង ចំណែកឯពាក្យដទៃ (ដែលប្រើក្នុងន័យចំ) រមែងដល់នូវភាពជាពាក្យអសុរោះ (គាម្យតា) ដោយពិត។

159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘vamanaṃ’’iccādi. Vamanañca uggiranañca, ādisaddena virecanādipariggaho. Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā, tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā, aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ ekantena [Pg.178] gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho.

១៥៩. ព្រះអាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា ធម៌ខ្លះរមែងល្អក្នុងពាក្យពោលដែលជាអមុខ្យវិស័យ (វិស័យមិនចម្បង) មិនមែនល្អក្នុងមុខ្យវិស័យ (វិស័យចម្បង) ឡើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «vamanaṃ»។ ពាក្យថា វមនៈ (ការក្អួត) និងឧគ្គិរណៈ (ការខ្ជាក់) ពាក្យថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងការបញ្ចុះ (វិរេចនៈ) ជាដើម។ ពាក្យដែលពោលហើយនេះ មិនលះបង់ គឺមិនធ្លាក់ចុះចាកគុណវុត្តិ គឺរូបនៃប្រយោគដែលជាគុណវុត្តិ មានលក្ខណៈកាន់យកនូវវិស័យដទៃដែលជាវិស័យល្បីល្បាញមិនចម្បង គឺកាលជាអមុខ្យធម៌ រមែងល្អវិសេសក្រៃលែង គឺគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែង ព្រោះមានសភាពជាគ្រឿងលម្អ ចំណែកឯពាក្យដទៃ គឺពាក្យដែលពោលថាជាមុខ្យធម៌នោះ រមែងដល់ គឺបាន សម្រេចនូវភាពជាពាក្យអសុរោះ គឺសភាពមិនសមរម្យក្នុងពាក្យពោល ព្រោះភាពមិនសមគួរដល់ពាក្យពោលនោះ ដោយពិត គឺដោយចំណែកមួយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘vamanuggi’’ccādimāha. Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho.

១៥៩. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា ក្នុងបាណិធម៌ជាដើមទាំងនេះឯង ធម៌ខ្លះដែលលោកប្រើក្នុងអមុខ្យវិស័យ រមែងជាទីសរសើរ តែបើប្រើក្នុងមុខ្យវិស័យ រមែងមិនជាទីសរសើរឡើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «vamanuggi»។ ពាក្យមានការក្អួត ការខ្ជាក់ និងការបញ្ចុះជាដើមនេះ មិនលះបង់នូវគុណវុត្តិ គឺមិនធ្លាក់ចុះចាកការប្រើប្រាស់ជាអមុខ្យធម៌ គឺកាលជាអមុខ្យធម៌ រមែងល្អវិសេសក្រៃលែង ជាទីស្រឡាញ់ក្រៃលែងនៃជនទាំងពួង ចំណែកឯពាក្យដទៃដែលផ្ទុយពីពាក្យដែលពោលហើយ គឺពាក្យមានការក្អួតនិងការខ្ជាក់ជាដើមដែលលោកប្រើក្នុងមុខ្យវិស័យ រមែងដល់ គឺសេពនូវភាពជាពាក្យអសុរោះ ពោលគឺទោសនៃពាក្យអសុរោះដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តដោយពិត។ វិគ្គហៈថា៖ Vamanañca uggiranañca = vamanuggiranāni (ការក្អួតផង ការខ្ជាក់ផង ឈ្មោះថា វមនុគ្គិរណៈ)។ Tāni ādīni yassa taṃ = vamanuggiranādi (ពាក្យណា មានការក្អួតនិងការខ្ជាក់ទាំងនោះជាដើម ពាក្យនោះឈ្មោះថា វមនុគ្គិរណាទិ)។ Guṇā appadhānā vutti = guṇavutti (វុត្តិដែលជាគុណមិនចម្បង ឈ្មោះថា គុណវុត្តិ)។ Tato apariccutaṃ = guṇavutyapariccutaṃ (មិនធ្លាក់ចុះចាកគុណវុត្តិនោះ ឈ្មោះថា គុណវុដ្យបរិច្ចុត្តៈ)។

160.

១៦០.

Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī;

Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo.

ជួរនៃក្រចកព្រះបាទនៃព្រះមុនី កាលធ្វើនូវព្រះចន្ទនោះឱ្យអស់ពន្លឺ ប្រៀបដូចជាផឹកនូវពន្លឺព្រះចន្ទ ដោយលេសនៃការខ្ជាក់ចេញនូវពន្លឺទាំងឡាយ។

160. Udāharati ‘‘kantīna’’miccādi. Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘nippabha’’ntiādi. Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ.

១៦០. ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យជាដើមថា «kantīnaṃ»។ ជួរ គឺរបៀបនៃក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនីជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះតែផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងទីទាំងពួង ប្រៀបដូចជាផឹក គឺធ្វើការផឹកនូវពន្លឺព្រះចន្ទ គឺឆាយានៃព្រះចន្ទ ដោយលេសនៃការខ្ជាក់ចេញ គឺដោយលេសនៃការបញ្ចេញនូវពន្លឺទាំងឡាយ គឺសេចក្តីល្អឆើតឆាយដ៏វិសេសរបស់ខ្លួនដែលហូរចេញមកមិនដាច់ នេះជាការត្រិះរិះរបស់ខ្ញុំ។ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវហេតុនៃការសន្មតថា ប្រៀបដូចជាអ្វី ដោយពាក្យជាដើមថា «nippabhaṃ»។ កាលធ្វើ គឺចាត់ចែងនូវព្រះចន្ទនោះ ឱ្យទៅជា «និប្បភៈ» គឺប្រាសចាកពន្លឺ។ នេះឯងជាហេតុនៃការសន្មត ព្រោះថា កាលឃើញនូវភាពប្រាសចាកពន្លឺរបស់ព្រះចន្ទ ព្រោះតែការគ្របដណ្តប់ដោយសេចក្តីល្អឆើតឆាយនៃក្រចក និងឃើញនូវភាពធំទូលាយនៃសេចក្តីល្អឆើតឆាយនោះ ទើបសន្មតថា ជួរនៃក្រចកទាំងឡាយ ផឹកនូវពន្លឺព្រះចន្ទ និងសន្មតនូវលេសនៃការខ្ជាក់ចេញនូវពន្លឺទាំងឡាយ។

160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘kantīna’’miccādinā. Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo [Pg.179] pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho.

១៦០. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវឧទាហរណ៍នៃពាក្យមានការក្អួតនិងការខ្ជាក់ជាដើមដែលលោកប្រើក្នុងឥដ្ឋវិស័យ (វិស័យជាទីប្រាថ្នា) ដោយពាក្យជាដើមថា «kantīnaṃ»។ ជួរនៃក្រចកព្រះបាទនៃព្រះមុនី កាលធ្វើនូវព្រះចន្ទដ៏ហ្មត់ចត់នោះ ឱ្យទៅជាប្រាសចាកពន្លឺ ព្រោះតែការផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងទីទាំងពួងរបស់ខ្លួន ប្រៀបដូចជាផឹកនូវពន្លឺព្រះចន្ទ គឺរស្មីព្រះចន្ទ ដោយលេសនៃការខ្ជាក់ចេញ គឺដោយលេសនៃការបញ្ចេញនូវពន្លឺទាំងឡាយ គឺសេចក្តីល្អឆើតឆាយរបស់ខ្លួនដែលប្រៀបដូចជារស្មីព្រះចន្ទ ខ្ញុំស្មានយ៉ាងនេះ។ ព្រោះតែការផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងទីទាំងពួងនៃរស្មីក្រចកទាំងឡាយ កាលឃើញនូវភាពប្រាសចាកពន្លឺនៃព្រះចន្ទ សូម្បីតែព្រះចន្ទនោះមានពន្លឺក្តី និងឃើញនូវភាពក្រៃលែងនៃរស្មីក្រចកទាំងឡាយក្តី ទើបកវីសន្មតថា ប្រៀបដូចជាផឹកនូវពន្លឺព្រះចន្ទ ព្រោះថា ការផឹកនូវពន្លឺព្រះចន្ទ និងការខ្ជាក់ចេញនូវពន្លឺរបស់ខ្លួននៃជួរក្រចកទាំងឡាយ មិនមែនជាធម្មតាឡើយ តែជាលេសប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ គួរដឹងថា ការខ្ជាក់ (វមនៈ) ដែលលោកប្រើក្នុងអមុខ្យវិស័យ ពោលគឺពន្លឺផ្សេងពីមុខ្យវិស័យ មានគ្រាប់បាយជាដើម ឈ្មោះថា គុណវុត្តិ។ វិគ្គហៈថា៖ Vamanameva byājo = vamanabyājo (ការខ្ជាក់នោះឯងជាលេស ឈ្មោះថា វមនព្យាជៈ)។ Munino pādā = munipādā (ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនី ឈ្មោះថា មុនិបាទៈ)។ Tesu nakhā = munipādanakhā (ក្រចកទាំងឡាយក្នុងព្រះបាទទាំងនោះ ឈ្មោះថា មុនិបាទនខៈ)។ Tesaṃ āvalī = munipādanakhāvalī (ជួរនៃក្រចកទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា មុនិបាទនខាវលី)។ Candassa kantiyo = candakantiyo (ពន្លឺទាំងឡាយនៃព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ចន្ទកន្តិយោ)។ Niggatā pabhā yasmā so = nippabho (ព្រះចន្ទណា មានពន្លឺចេញទៅហើយ ព្រះចន្ទនោះឈ្មោះថា និប្បភៈ)។

161.

១៦១.

Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ ;

Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.

ពាក្យមានការក្អួតជាដើមនោះ ដែលមានអចិត្តកកត្តា (កត្តាគ្មានចិត្ត) ជាគុណកម្ម (កម្មមិនចម្បង) យ៉ាងនេះ រមែងជាទីគាប់ចិត្ត ចំណែកឯពាក្យមានការក្អួតជាដើមនេះ សូម្បីតែមានសចិត្តកកត្តា (កត្តាមានចិត្ត) បើជាគុណកម្ម រមែងជាពាក្យដ៏ឧត្តម។

161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘acitta’’iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ. Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ. Tañca vamanādi rujhamatimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha ‘‘sacitta’’iccādi. Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā.

១៦១. ព្រះអាចារ្យសន្និដ្ឋាននូវសេចក្តីដែលពោលហើយ ដោយពាក្យជាដើមថា «acitta»។ យ៉ាងនេះឯង កត្តាគ្មានចិត្តនៃពាក្យណា ពាក្យនោះឈ្មោះថា អចិត្តកកត្តុកៈ (មានកត្តាគ្មានចិត្ត)។ កម្មជាគុណ (មិនចម្បង) នៃពាក្យណា ពាក្យនោះឈ្មោះថា គុណកម្មៈ (មានកម្មជាគុណ)។ ពាក្យមានការក្អួតជាដើមនោះ រមែងជាទីគាប់ចិត្ត គឺគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែង ព្រោះភាពសមគួរដល់ពាក្យពោល។ ព្រោះថា ជួរនៃក្រចកទាំងឡាយ ជាកត្តាគ្មានចិត្ត ពន្លឺទាំងឡាយ ជាគុណកម្ម ហេតុនោះ ការខ្ជាក់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ទើបល្អវិសេសក្រៃលែង។ ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា «sacitta» ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនតែពាក្យនេះប៉ុណ្ណោះទេដែលជាទីគាប់ចិត្ត។ ពាក្យមានការក្អួតជាដើមនេះ សូម្បីតែមានកត្តាមានចិត្ត ប្រសិនបើជាគុណកម្ម រមែងជាពាក្យដ៏ឧត្តម គឺប្រសើរក្រៃលែង ព្រោះភាពសមគួរដល់ពាក្យពោល។

161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘acittakattuka’’miccādimāha. Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce, uttamaṃ visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha [Pg.180] cittena vattamānoti ca vākyaṃ. Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ nigamārambhe nipātasamudāyo.

១៦១. ព្រះអាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាទីសរសើរនៃឧទាហរណ៍មុននេះផង និងបង្ហាញថា កាលបើកម្មជាគុណ (មិនចម្បង) ពាក្យមានការក្អួតជាដើមដែលមានកត្តាមានចិត្ត ក៏ជាទីប្រាថ្នាផង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «acittakattukaṃ»។ យ៉ាងនេះឯង ដោយប្រការនេះ ពាក្យមានការក្អួតជាដើម ដែលមានអចិត្តកកត្តា គឺមានកត្តាគ្មានវិញ្ញាណ ពោលគឺជួរនៃក្រចក និងមានគុណកម្ម គឺមានកម្មមិនចម្បង ពោលគឺពន្លឺនៃក្រចក រមែងជាទីគាប់ចិត្ត គឺបង្កើតនូវសេចក្តីពេញចិត្ត ព្រោះភាពសមគួរដល់ការតែង ពាក្យមានការក្អួតជាដើមនេះ សូម្បីតែមានសចិត្តកកត្តា គឺមានកត្តាមានវិញ្ញាណ ប្រសិនបើជាគុណកម្ម គឺកម្មមិនចម្បង រមែងជាពាក្យដ៏ឧត្តម គឺវិសេសក្រៃលែងពិតមែន សូម្បីតែមានឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងភាវសម្ព័ន្ធថា «kantīnaṃ» ក៏ដោយ ក៏មិនកន្លងហួសនូវភាពជាកម្មនៃកិរិយាខ្ជាក់ (វមនៈ) ឡើយ។ វិគ្គហៈថា៖ Natthi cittaṃ yesaṃ te = acittā (ជនទាំងឡាយណា គ្មានចិត្ត ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អចិត្តៈ)។ Acittā kattāro yassa taṃ = acittakattukaṃ (ពាក្យណា មានកត្តាទាំងឡាយគ្មានចិត្ត ពាក្យនោះឈ្មោះថា អចិត្តកកត្តុកៈ)។ Guṇo kammaṃ yassa taṃ = guṇakammaṃ (ពាក្យណា មានកម្មជាគុណ ពាក្យនោះឈ្មោះថា គុណកម្មៈ)។ Saha cittena vattamāno = sacittako (កត្តាណ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយចិត្ត កត្តានោះឈ្មោះថា សចិត្តកៈ) នេះជាប្រយោគវិគ្គហៈ។ ពាក្យថា «iti» ក្នុងទីនេះ ជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថបង្ហាញប្រាប់ ឬក្នុងអត្ថថា «យ៉ាងនេះ» មួយម៉្យាងទៀត ជាប្រជុំនៃនិបាតក្នុងសេចក្តីផ្តើមនៃការសន្និដ្ឋាននូវពាក្យដែលគួរពោល។

162.

១៦២.

Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane;

Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ.

ព្រះជិនស្រីដ៏ប្រសើរ កាលសម្តែងនូវព្រះធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែម ប្រៀបដូចជាខ្ជាក់ចេញនូវទឹកចិត្តគឺសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងជនទាំងឡាយ តើទ្រង់មិនញ៉ាំងជនណាឱ្យឆ្អែតចិត្ត (រីករាយ) ខ្លះ (គឺញ៉ាំងជនទាំងអស់ឱ្យឆ្អែតចិត្តពិតមែន)។

162. Tadudāharati ‘‘uggirantovā’’tiādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye, sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ.

១៦២. ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍នៃពាក្យនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «uggirantova»។ ព្រះជិនស្រីដ៏ប្រសើរនោះ កាលសម្តែងនូវព្រះធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែម គឺល្អិតល្អន់ក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាខ្ជាក់ចេញ គឺក្អួតចេញនូវទឹកចិត្តគឺសេចក្តីស្រឡាញ់ ពោលគឺសេចក្តីស្នេហារបស់ព្រះអង្គ ក្នុងជនទាំងឡាយ គឺក្នុងប្រជុំសត្វទាំងពួង តើមិនញ៉ាំងជនណាឱ្យឆ្អែតចិត្តខ្លះ គឺញ៉ាំងជនទាំងអស់ឱ្យឆ្អែតចិត្តពិតមែន។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ព្រះជិនស្រី ជាកត្តាមានចិត្ត ទឹកចិត្តគឺសេចក្តីស្រឡាញ់ ជាគុណកម្ម។

162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘uggiranto’’ccādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye, pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho.

១៦២. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវឧទាហរណ៍ក្នុងចំណែកនៃកត្តាមានចិត្ត ដោយពាក្យជាដើមថា «uggiranto»។ ព្រះជិនស្រីដ៏ប្រសើរនោះ កាលសម្តែង គឺទេសនា ពោលគឺសម្តែងទៅតាមអធ្យាស្រ័យ នូវព្រះធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែម គឺព្រះសទ្ធម៌ដ៏ល្អិតល្អន់ដោយភាពមានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើមជាដើម ប្រៀបដូចជាខ្ជាក់ចេញ គឺក្អួតចេញនូវទឹកចិត្តគឺសេចក្តីស្រឡាញ់ ពោលគឺសេចក្តីស្នេហាដែលពោលគឺសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ព្រះអង្គ ក្នុងជនទាំងឡាយ គឺក្នុងប្រជុំសត្វទាំងពួង តើមិនញ៉ាំងជនណា គឺបុគ្គលមានសភាពយ៉ាងណា ឱ្យឆ្អែតចិត្តខ្លះ គឺញ៉ាំងជនទាំងអស់ឱ្យឆ្អែតចិត្តពិតមែន។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ការខ្ជាក់ (ឧគ្គិរណៈ) សូម្បីតែមានកត្តាមានចិត្ត ពោលគឺព្រះជិនស្រីដ៏ប្រសើរ ក៏ជាទីសរសើរ ព្រោះប្រកបដោយអមុខ្យកម្ម ពោលគឺទឹកចិត្តគឺសេចក្តីស្រឡាញ់។ វិគ្គហៈថា៖ Sneho eva raso = sneharaso (សេចក្តីស្នេហានោះឯងជាទឹកចិត្ត គឺសេចក្តីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា ស្នេហរសៈ)។

163.

១៦៣.

Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo;

So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ.

បុគ្គលណា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសទ្ទសាស្ត្រ (ក្បួនវេយ្យាករណ៍) ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងក្បួននិឃណ្ឌុ ឆន្ទៈ និងអលង្ការៈ មានការខ្វល់ខ្វាយដែលធ្វើជានិច្ច បុគ្គលនោះ សូម្បីតែប្រាសចាកភាពជាកវី ក៏រមែងចូលទៅដល់នូវការរាប់អានក្នុងពួកកវី ហើយបាននូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ធំធេងដោយពិត។

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

(សេចក្តីពន្យល់) ក្នុងគម្ពីរ (សុពោធាលង្ការៈ) ដែលតាក់តែងហើយ ដោយសម្តេចព្រះសង្ឃរក្ខិតមហាសាមី នេះឯង។

Subodhālaṅkāre

ក្នុងសុពោធាលង្ការៈ

Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ៣ ឈ្មោះថា គុណាវពោធៈ។

163. Ganthantarāhitavāsanāya, [Pg.181] tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘yo’’iccādinā. Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana niccamanavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti.

១៦៣. ព្រះអាចារ្យទូន្មានដោយពាក្យថា “yo” (អ្នកណា) ជាដើមថា ទោះបីជាមិនមានវាសនា (ការសន្សំទុក) ដែលបានមកពីគម្ពីរដទៃ និងមិនមានបដិភាណ (ប្រាជ្ញាស្មារតី) ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងវាសនានោះក៏ដោយ ក៏ភាពជាកវី និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះដែលស្របតាមភាពជាកវីនោះ រមែងសម្រេចបានដោយសារការស្តាប់ និងកម្លាំងនៃការព្យាយាម។ ព្រោះហេតុតែមិនមានការកំណត់ថា “នេះតែប៉ុណ្ណោះ” ក្នុងវ្យាករណ៍ពោលគឺសទ្ទសាស្ត្រណាមួយ ជនណាជាអ្នកឈ្លាសវៃ ប៉ិនប្រសប់ក្នុងសទ្ទសាស្ត្រផង ក្នុងនិឃណ្ឌុពោលគឺអភិធានសាស្ត្រផង ក្នុងឆន្ទសាស្ត្រពោលគឺឆន្ទោវិចិតិសាស្ត្រដែលសម្តែងនូវសេចក្តីពិស្តារនៃវុត្តិ និងជាតិផង ក្នុងអលង្ការសាស្ត្រផង មិនមែនឈ្លាសវៃតែក្នុងសទ្ទសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ម្យ៉ាងទៀត ការព្យាយាមដែលជននោះធ្វើជានិច្ចឥតដាច់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃក្នុងវិស័យនៃការតែងមានសភាពយ៉ាងណា ជននោះទោះបីជាខ្វះខាតនូវភាពជាកវី គឺសូន្យចាកគុណនៃកវីដែលពោលគឺការតែងសេចក្តីក៏ដោយ ក៏រមែងចូលទៅរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមកវីទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណនៃកវី ហើយបានទទួលនូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ច្រើនក្រៃលែង ដែលមានលក្ខណៈនៃការតែងសេចក្តីដ៏បរិសុទ្ធ ដែលល្បីល្បាញកើតអំពីការព្យាយាមនោះជាប្រាកដ។

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ

ដូច្នេះ ក្នុងសុពោធាលង្ការដីកា ដែលមានឈ្មោះថា មហាសាមិ

Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

ក្នុងសុពោធាលង្ការដីកា

Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo.

បរិច្ឆេទទី ៣ គឺគុណាវពោធៈ ចប់ហើយ។

163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘yo saddasatthakusalo’’ccādimāha. Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā [Pg.182] amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi–

១៦៣. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងសម្តែងនូវសទ្ទាលង្ការតាមលំដាប់នៃការឧទ្ទេស ហើយទូន្មានពួកសិស្សថា ការព្យាយាមឥតដាច់ក្នុងសាស្ត្រនេះ ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយវ្យាករណ៍ និឃណ្ឌុ និងឆន្ទៈ គឺជាហេតុនាំមកនូវយសដ៏ធំធេងក្នុងលោកនេះជាដើម ទើបពោលពាក្យថា “yo saddasatthakusalo” (អ្នកណាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសទ្ទសាស្ត្រ) ជាដើម។ ជនណាម្នាក់ ក្នុងចំណោមព្រះថេរៈ ព្រះមជ្ឈិមៈ និងព្រះនវៈ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសទ្ទសាស្ត្រ គឺប៉ិនប្រសប់ក្នុងការកំណត់ផ្នែកមានប្រកតិ និងបច្ច័យជាដើម ក្នុងវិស័យនៃវ្យាករណ៍ដែលជាគ្រឿងប្រដៅនូវសព្ទ ទាំងជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងនិឃណ្ឌុ ឆន្ទៈ និងអលង្ការៈ គឺក្នុងអភិធានសាស្ត្រ ឆន្ទសាស្ត្រ និងអលង្ការសាស្ត្រផង ដោយការយល់ដឹងនូវការបែងចែកនោះៗ គឺមានការព្យាយាមជានិច្ច ដោយអំណាចនៃការទ្រទ្រង់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត។ ជននោះ ទោះបីជាខ្វះខាតនូវភាពជាកវី គឺប្រាសចាកគុណនៃការតែងកាព្យដែលសម្រេចដោយប្រកតិក៏ដោយ ក៏ចូលទៅរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមកវីទាំងឡាយ គឺចូលទៅដល់ការរាប់ក្នុងចំណោមអ្នកតែងកាព្យ ដោយការតែងកាព្យ និងការតែងដីកាជាដើម ហើយសម្រេចបាននូវការរាប់នោះ រមែងបានទទួលនូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ច្រើនក្រៃលែង ដែលមានសភាពមិនតិចតួច គឺការសន្សំបុណ្យដែលមានលក្ខណៈនៃការតែងក្បួនខ្នាតឥតខ្ចោះ ឬក៏បាននូវសេចក្តីល្បីល្បាញដែលកើតអំពីការព្យាយាមនោះជាប្រាកដ។ ការព្យាយាមក្នុងសាស្ត្រទាំងឡាយដែលពោលមកហើយ គឺជាហេតុតែមួយគត់នៃការតែងសេចក្តី។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា៖

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahunimmalaṃ;

Amando cābhiyogo’yaṃ,Hetu hoti’ha bandhane’’ti.

“បដិភាណដែលកើតមានតាមធម្មជាតិផង ការស្តាប់ដ៏ច្រើននិងបរិសុទ្ធស្អាតផង ការព្យាយាមដ៏ខ្លាំងក្លានេះផង រមែងជាហេតុក្នុងការតែងសេចក្តីក្នុងលោកនេះ”។

Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca tassa thādesañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha alaṅkatisaddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ.

ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា sābhāvikī គឺបដិភាណដែលសម្រេចដោយធម្មជាតិ និងប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា bahu nimmalaṃ គឺការស្តាប់ដ៏ច្រើនឥតមានមន្ទិល។ ពាក្យថា amando abhiyogo គឺការព្យាយាមដ៏ខ្លាំងក្លា និងការធ្វើរឿយៗដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា ayameso sabbopi គឺទាំងអស់នេះឯង។ ពាក្យថា iha bandhane គឺក្នុងហេតុនៃការតែងកាព្យនេះ។ ពាក្យថា hetu hoti គឺរមែងជាហេតុ។ សេចក្តីថា ព្រះសាស្ត្រាប្រដៅនូវសព្ទក្នុងទីនេះ ដោយសារសាស្ត្រនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សទ្ទសាស្ត្រ (សាស្ត្រជាគ្រឿងប្រដៅសព្ទ) ដោយធ្វើបច្ច័យនោះ និងជំនួសដោយ ថា-ទេស ក្នុងអត្ថនេះ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្លាសវៃក្នុងសទ្ទសាស្ត្រ ឈ្មោះថា សទ្ទសត្ថkusaloti។ វិគ្គហៈថា និឃណ្ឌុផង ឆន្ទៈផង អលង្ការៈផង ឈ្មោះថា និឃណ្ឌុឆន្ទោអលង្កតី។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា អលង្កតិ នេះ ដោយសារតម្រូវការសាស្ត្រ ទើបជាណបុំសកលិង្គ។ វិគ្គហៈថា ការព្យាយាមដែលធ្វើជានិច្ចរបស់ជននោះ ឈ្មោះថា និច្ចកតាបិយោគៈ។ ភាពនៃកវី ឈ្មោះថា កវិត្តៈ។ ប្រាសចាកកវិត្តៈនោះ ឈ្មោះថា កវិត្តវិកលៈ។ រូបគឺសភាវៈមិនតិចតួចរបស់ជនណា ឈ្មោះថា អមន្ទរូបៈ នេះជាវាក្យៈ។

Iti subodhālaṅkāranissaye

ដូច្នេះ ក្នុងសុពោធាលង្ការនិស្ស័យ

Tatiyo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ៣ ចប់ហើយ។

4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda

៤. បរិច្ឆេទស្តីពីការយល់ដឹងនូវអត្ថាលង្ការ

164.

១៦៤.

Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;

Accantakantā kantāva, vuccantete tato’dhunā.

“របៀបនៃការតែងសេចក្តីដែលប្រកបដោយគុណ ទាំងប្រកបដោយអត្ថាលង្ការ រមែងជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ដូចជានារីជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថាលង្ការទាំងឡាយនោះ ខ្ញុំនឹងពោលក្នុងកាលឥឡូវនេះ”។

164. Evaṃ [Pg.183] saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘atthālaṅkāra’’iccādi. Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya. Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā, tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te adhunā idāni vuccante kathīyanti.

១៦៤. ព្រះអាចារ្យកាលនឹងកំណត់សទ្ទាលង្ការយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងញ៉ាំងអត្ថាលង្ការឱ្យយល់ច្បាស់ ទើបពោលពាក្យថា “atthālaṅkāra” ជាដើម។ របៀបនៃការតែងសេចក្តី គឺការតែងកាព្យ ដែលប្រកបដោយសទ្ទគុណមានប្រាសាទគុណជាដើម តាមដែលពោលហើយ ឈ្មោះថា សគុណា។ គ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលគេតែងលម្អ គឺនាំមកនូវសេចក្តីរុងរឿង ដូចជាកម្រងផ្កា និងកងដៃជាដើម លម្អនូវរាងកាយ ឈ្មោះថា អលង្ការៈ អត្ថាលង្ការទាំងឡាយដែលប្រកបដោយលក្ខណៈមានជាតិជាដើមនោះ ឈ្មោះថា អត្ថាលង្ការសហិតា។ នារីជាទីស្រឡាញ់ដែលប្រកបដោយគុណមានការស្មោះត្រង់ចំពោះស្វាមីជាដើម ទាំងប្រកបដោយទ្រព្យ និងគ្រឿងអលង្ការគ្រឿងអភរណៈ ឈ្មោះថា សគុណា អត្ថាលង្ការសហិតា កន្តា យ៉ាងណា។ ព្រោះហេតុតែរបៀបនៃការតែងសេចក្តីនោះ ជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង គឺគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ គឺដោយហេតុនោះ អត្ថាលង្ការទាំងឡាយណាដែលដល់នូវឱកាសហើយ អត្ថាលង្ការទាំងឡាយនោះ ខ្ញុំនឹងពោល គឺសម្តែងក្នុងកាលឥឡូវនេះ។

164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘atthālaṅkāri’’ccādimāha. Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā, tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho.

១៦៤. ព្រះអាចារ្យកាលបង្ហាញការបែងចែកសទ្ទាលង្ការយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងចាប់ផ្តើមការតែងអត្ថាលង្ការដែលអាស្រ័យនឹងសទ្ទាលង្ការនោះឯង ទើបពោលពាក្យថា “atthālaṅkāri” ជាដើម។ របៀបនៃការតែងសេចក្តី គឺជួរនៃការតែងដែលមានប្រភេទទោល និងគូជាដើម ដែលប្រកបដោយសទ្ទគុណមានប្រាសាទគុណជាដើមតាមដែលពោលហើយ ឈ្មោះថា សគុណា។ របៀបនៃការតែងសេចក្តីដែលប្រកបដោយអត្ថាលង្ការដែលរាប់ថាជាសភាវវុត្តិ និងវង្កវុត្តិ ឈ្មោះថា អត្ថាលង្ការសហិតា។ នារីជាទីស្រឡាញ់ដែលប្រកបដោយគុណមានការស្មោះត្រង់ចំពោះស្វាមីជាដើម ទាំងប្រកបដោយទ្រព្យមានមាស ប្រាក់ កែវមណី និងកែវមុក្តាជាដើម និងគ្រឿងអភរណៈមានខ្សែក កងដៃ និងកងជើងជាដើម ឈ្មោះថា សគុណា អត្ថាលង្ការសហិតា កន្តា យ៉ាងណា ព្រោះហេតុតែជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង គឺគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ គឺដោយហេតុនោះ អត្ថាលង្ការទាំងឡាយនោះ ខ្ញុំនឹងពោលក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ វិគ្គហៈថា គ្រឿងលម្អទាំងឡាយដែលតែងលម្អនូវការតែងសេចក្តី ឬរាងកាយដោយគ្រឿងលម្អទាំងនេះ ឈ្មោះថា អលង្ការៈ។ គ្រឿងលម្អនៃអត្ថ ឈ្មោះថា អត្ថាលង្ការៈ។ ប្រកបដោយអត្ថាលង្ការទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អត្ថាលង្ការសហិតា។ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយគុណទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សគុណា។ របៀបនៃការតែងសេចក្តី ឈ្មោះថា ពន្ធបទ្ធតិ។ ជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង គឺគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែង ឈ្មោះថា អច្ចន្តកន្តា នេះជាវាក្យៈ។

165.

១៦៥.

Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;

Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī.

“គ្រឿងលម្អ (អលង្ការៈ) មាន ២ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាសភាវវុត្តិ និងវង្កវុត្តិ។ ក្នុងគ្រឿងលម្អទាំងពីរនោះ គ្រឿងលម្អទីមួយ (សភាវវុត្តិ) តែងសម្តែងនូវសភាវៈផ្សេងៗគ្នានៃវត្ថុទាំងឡាយ”។

165. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvidhādvippakārā. [Pg.185] Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘paṭhamā’’tiādi. Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā, na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā jātipi vuccati.

១៦៥. ព្រះអាចារ្យកាលនឹងសម្តែងថា អត្ថាលង្ការទាំងឡាយនោះមានប៉ុន្មានប្រភេទ ទើបពោលពាក្យថា “sabhāva” ជាដើម។ គ្រឿងលម្អ គឺអត្ថាលង្ការទាំងឡាយ មាន ២ យ៉ាង គឺ ២ ប្រភេទ ដោយការបែងចែកជាសភាវវុត្តិ និងវង្កវុត្តិ។ ក្នុងគ្រឿងលម្អទាំងនោះ សភាវវុត្តិមានសភាពយ៉ាងណា ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “paṭhamā” ជាដើម។ ក្នុងគ្រឿងលម្អទាំងពីរនោះ គ្រឿងលម្អទីមួយ គឺសភាវវុត្តិ តែងសម្តែង គឺធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់នូវសភាវៈផ្សេងៗ គឺមិនមែនមានតែមួយពីរឡើយ នៃវត្ថុទាំងឡាយ គឺអត្ថនៃបទមានជាតិ គុណ ក្រិយា និងទព្វសភាវៈជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សភាវវុត្តិ គឺការសម្តែងនូវសភាវៈផ្សេងៗនៃអត្ថនៃបទមានជាតិជាដើម តាមសភាវៈពិតប្រាកដដោយប្រពៃ ម្យ៉ាងទៀត សភាវវុត្តិនោះឯង ព្រោះតែជាគ្រឿងសម្តែងនូវសភាវៈពិតនៃអត្ថនៃបទដោយជាតិ ទើបហៅថា ជាតិ ខ្លះដែរ។

165. Pasatthālaṅkārā pabhedato ettakāti dassento ‘‘sabhāvi’’ccādimāha. Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti. Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ.

១៦៥. ព្រះអាចារ្យកាលបង្ហាញថា អលង្ការៈដែលគួរពោលសរសើរមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះដោយប្រភេទ ទើបពោលពាក្យថា “sabhāvi” ជាដើម។ អលង្ការៈ គឺអត្ថាលង្ការទាំងឡាយ មាន ២ យ៉ាង គឺ ២ ប្រភេទ ដោយការបែងចែកជាសភាវវុត្តិ និងវង្កវុត្តិ។ ក្នុងគ្រឿងលម្អទាំងពីរនោះ គ្រឿងលម្អទីមួយ គឺសភាវវុត្តិ តែងសម្តែងនូវសភាវៈផ្សេងៗនៃវត្ថុទាំងឡាយ គឺអត្ថនៃបទមានលក្ខណៈជាជាតិ គុណ ក្រិយា និងទព្វៈជាដើម។ ក្នុងទីនេះ សភាវវុត្តិ គឺការសម្តែងនូវសភាវៈផ្សេងៗនៃអត្ថនៃបទមានជាតិជាដើម។ សភាវវុត្តិនេះឯង ព្រោះតែជាគ្រឿងសម្តែងនូវអត្ថនៃបទទាំង ៤ យ៉ាងមានជាតិ និងគុណជាដើម ដោយអាការៈទាំងនោះ ដែលរាប់ថាជាជាតិពិតប្រាកដ ទើបហៅថា ជាតិ ដោយឧបចារវិធី។ ចំណែកឯការសម្តែងនូវសភាវៈវៀចវេរ ដែលរាប់ថាជាការប្រៀបធៀប និងរូបកៈជាដើម ដែលគេសន្មតឡើងចំពោះវត្ថុ ដោយលះបង់នូវសភាវៈពិតនៃអត្ថនៃបទមានជាតិជាដើម ឈ្មោះថា វង្កវុត្តិ។ វាក្យៈថា សភាវៈផង វង្កៈផង ឈ្មោះថា សភាវវង្កៈ។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវវង្កៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សភាវវង្កវុត្តិ។ តែងលម្អដោយគ្រឿងលម្អទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា អលង្ការៈ។ សភាវៈផ្សេងៗ និងច្រើនយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា នានាវត្ថៈ នេះជាវាក្យៈ។

Yathā –

ឧទាហរណ៍ ដូចជា៖

166.

១៦៦.

Līlāvikantisubhago,Disāthiravilokano;

Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ,Viroci vācamāsabhiṃ.

“ព្រះពោធិសត្វដ៏ទ្រង់លូតលាស់ ដែលល្អស្រស់ដោយការយាងទៅប្រកបដោយលីលា ទ្រង់ទតមើលទៅកាន់ទិសទាំងឡាយដោយព្រះនេត្រដ៏នឹងធឹង កាលទ្រង់ថ្លែងនូវព្រះវាចាដ៏អង់អាច (ដូចជាសត្វឧសភៈ) ក៏រមែងរុងរឿងក្រៃលែង”។

166. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thiramacalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā.

១៦៦. ព្រះអាចារ្យនាំមកនូវឧទាហរណ៍នោះដោយពាក្យថា “Yathe” ជាដើម។ ព្រះពោធិសត្វដ៏ទ្រង់លូតលាស់ គឺព្រះមហាសត្វដែលប្រសូតក្នុងថ្ងៃនោះ ដ៏ល្អស្រស់ គឺល្អស្អាត ដោយការយាងទៅដែលរាប់ថាជាការឈានព្រះបាទ ៧ ជំហាន ដែលធ្វើឡើងដោយលីលាដ៏សមសួន មានការទតមើលដ៏នឹងធឹង គឺមិនរញ្ជួយក្នុងទិសទាំង ១០ កាលទ្រង់ថ្លែង គឺពោលនូវព្រះវាចាដ៏អង់អាច គឺព្រះវាចាដ៏ឧត្តមឥតមានភ័យខ្លាច មានពាក្យថា “aggohamasmī” (តថាគតជាបុគ្គលកំពូលនៃលោក) ជាដើម ក៏រុងរឿង គឺដល់នូវភាពគួរឱ្យត្រេកអរជាពិសេស។ នេះជាសភាវវុត្តិ។ សូម្បីតែជាតិសភាវវុត្តិជាដើម ក៏គប្បីយល់យ៉ាងនេះដែរ។

166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘yathā – līlāvikanti’’ccādi. Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti.

១៦៦. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យពោលនូវឧទាហរណ៍នៃសភាវវុត្តិដោយពាក្យថា “yathā – līlāvikanti” ជាដើម។ ព្រះពោធិសត្វដ៏ទ្រង់លូតលាស់ គឺព្រះមហាសត្វដ៏ទ្រង់លូតលាស់ ដ៏ល្អស្រស់ដោយការយាងទៅប្រកបដោយលីលា គឺការឈានព្រះបាទ ៧ ជំហាន មានការទតមើលដ៏នឹងធឹងក្នុងទិសទាំង ១០ កាលទ្រង់ថ្លែងនូវព្រះវាចាដ៏អង់អាច គឺព្រះវាចាឥតមានភ័យខ្លាច មានពាក្យថា “aggohamasmī” ជាដើម ក៏រុងរឿង គឺរុងរឿងស្អាត។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការសម្តែងនូវសភាវៈនៃការបន្លឺវាចា ការទតមើលដ៏នឹងធឹងក្នុងទិស និងការយាងទៅប្រកបដោយលីលានៃទព្វៈដែលរាប់ថាជាព្រះពោធិសត្វ គប្បីដឹងថាជា ទព្វសភាវវុត្តិ។ ទព្វសភាវវុត្តិនេះឯង ព្រោះតែជាគ្រឿងលម្អនូវសភាវៈដ៏វិចិត្រមានការទៅជាដើមដែលស្ថិតនៅក្នុងទព្វៈ ទើបឈ្មោះថា អលង្ការៈ ចំណែកឯការទៅជាដើមដែលស្ថិតនៅក្នុងទព្វៈ ព្រោះតែជាគ្រឿងដែលគេលម្អ ទើបឈ្មោះថា អលង្កិរិយៈ (គ្រឿងត្រូវលម្អ)។ សូម្បីតែជាតិសភាវវុត្តិ គុណសភាវវុត្តិ និងក្រិយាសភាវវុត្តិ ក៏គប្បីយល់យ៉ាងនេះដែរ។ វិគ្គហៈថា ការយាងទៅដែលប្រកបដោយលីលា ឈ្មោះថា លីលាវិkanti។ ល្អស្រស់ដោយលីលាវិកន្តិនោះ ឈ្មោះថា លីលាវិកន្តិសុភគៈ។ ការទតមើលដ៏នឹងធឹងក្នុងទិសទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ ឈ្មោះថា ទិសាថិរវិលោកនៈ។ សត្វដើម្បីការត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ។ ព្រះពោធិសត្វនោះឯងជាពន្លក ឈ្មោះថា ពោធិសត្តង្កុរៈ។ ភាពនៃសត្វឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ។ ព្រះវាចាដែលស្មើដោយភាពនៃសត្វឧសភៈនោះ ព្រោះតែមិនរញ្ជួយ ទើបឈ្មោះថា អាសភី ដោយឧបចារវិធី នេះជាវាក្យៈ។

167.

១៦៧.

Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave;

Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ.

“ការសម្តែងនូវសភាវៈនៃវត្ថុណា ដោយប្រការដទៃ (ក្រៅពីសភាវៈពិត) ការសម្តែងនោះ ឈ្មោះថា វង្កវុត្តិ (គ្រឿងលម្អម្យ៉ាងទៀត)។ ព្រោះតែវង្កវុត្តិនោះមានការបែងចែកមិនចេះចប់ ហេតុនោះ ការសម្តែងនេះ ទើបជាការបង្ហាញត្រឹមតែជាលំអាន (ពូជ) ប៉ុណ្ណោះ”។

167. Dutiyamāha [Pg.186] ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ. Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘tassā’’iccādi. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā.

១៦៧. ព្រះអាចារ្យពោលនូវគ្រឿងលម្អទីពីរដោយពាក្យថា “vutti” ជាដើម។ ការសម្តែង គឺការនិយាយនូវសភាវៈនៃវត្ថុ គឺអត្ថនៃបទមានរូបជាជាតិជាដើម ដោយការធ្វើឱ្យឃ្លាតចាកសភាវៈពិតនោះ ក្នុងអវត្ថាណា មានរូបយ៉ាងណា ឈ្មោះថា បរាភវៈ គឺវង្កវុត្តិម្យ៉ាងទៀត។ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងសម្តែងថា តើអាចនឹងពោលនូវវង្កវុត្តិនោះឱ្យសព្វគ្រប់បានដែរឬទេ ទើបពោលពាក្យថា “tassā” ជាដើម។ ព្រោះតែវង្កវុត្តិនោះមានការបែងចែកមិនចេះចប់ គឺមានការបែងចែករកទីបំផុតគ្មាន ព្រោះតែជាហេតុនៃពូជ គឺសាមញ្ញរូបដែលផ្សាយទៅកាន់បុគ្គលទាំងអស់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតអលង្ការៈដ៏វិចិត្រដទៃទៀត ហេតុនោះ ការសម្តែង គឺការសម្តែងត្រឹមតែជាលំអានប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែគ្មាននរណាម្នាក់អាចនឹងពោលឱ្យអស់សេចក្តីបានឡើយ។

167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi, sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho.

១៦៧. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្ដែងនូវវង្កវុត្តិ (វោហារវង្កវុត្តិ) ដោយពាក្យថា “vutti” ជាដើម។ សភាវៈណាដែលមាននៅក្នុងអវត្ថា (ស្ថានភាព) នោះៗ នៃវត្ថុសភាវៈដែលទាក់ទងនឹងបទត្ថៈមានជាតិជាដើម ការពោលណា ឬការសម្ដែងណា ដែលលះបង់នូវអាការៈដែលប្រាកដដោយប្រការដទៃនៃសភាវៈនោះ ហើយពោលដោយប្រការដទៃមានអតិសយៈ ឧបមា និងរូបកៈជាដើម ដែលអ្នកពោលក្លែងឡើង ការពោលនោះ ឈ្មោះថា វង្កវុត្តិ ដែលខុសប្លែកពីសភាវវុត្តិក្នុងអត្ថដទៃ។ ព្រោះវង្កវុត្តិនោះ មានការបែកខ្នែងមិនចេះចប់ មិនអាចរាប់បាន និងមិនអាចពោលឲ្យចប់សព្វគ្រប់បាន ហេតុនោះ ការបង្ហាញនូវពូជ (ឧទាហរណ៍គ្រឹះ) ទើបជាការបង្ហាញត្រឹមតែហេតុ ដើម្បីយល់ដឹងនូវចំណែកដែលមិនចេះចប់នោះដោយន័យ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែចំណែកនីមួយៗដែលនឹងពោលខាងមុខ ក៏អាចញ៉ាំងការដឹងនូវការកាន់យកចំណែកដែលមិនចេះចប់ ដែលស្រដៀងនឹងខ្លួនឲ្យសម្រេចបាន។ វិគ្គហៈថា Vatthūnaṃ sabhāvo (សភាវៈនៃវត្ថុទាំងឡាយ) និង Anantā vikappā yassa sabhāvassa (ការបែកខ្នែងមិនចេះចប់មានដល់សភាវៈណា) និង Tassa bhāvo (ភាពនៃសភាវៈនោះ) និង Bījassa upadassanaṃ (ការបង្ហាញនូវពូជ)។

Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីឧទ្ទេសនៃវង្កវុត្តិអត្ថាលង្ការ

168.

១៦៨.

Tatthā’tisayaupamā-Rūpakāvuttidīpakaṃ;

Akkhepo’tthantaranyāso,Byatireko vibhāvanā.

ក្នុងវង្កវុត្តិនោះ មានអតិសយៈ ឧបមា រូបកៈ អាវុត្តិទីបកៈ អក្ខេបៈ អត្ថន្តរន្យាសៈ ព្យតិរេកៈ វិភាវនា

169.

១៦៩.

Hetukkamo [Pg.187] piyataraṃ, samāsaparikappanā;

Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ.

ហេតុ ក្រមៈ បិយតរៈ សមាសៈ បរិកប្បនា សមាហិតៈ បរិយាយវុត្តិ ព្យាជោបវណ្ណនា

170.

១៧០.

Visesa ruḷhāhaṅkārā,Sileso tulyayogitā;

Nidassanaṃ mahantattaṃ,Vañcanā’ppakatatthuti.

វិសេសៈ រុឡ្ហី អហង្ការៈ សិលេសៈ តុល្យយោគិតា និទស្សនៈ មហន្តត្តៈ វញ្ចនា អប្បកតត្ថុតិ

171.

១៧១.

Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā;

Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti.

ឯកាវលី អញ្ញមញ្ញៈ សហវុត្តិ វិរោធិតា បរិវុត្តិ ភមៈ ភាវៈ មិស្សៈ និងរសី ដូច្នេះជាដើម។

172.

១៧២.

Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate;

Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ.

ប្រភេទទាំងឡាយនេះ ព្រះអាចារ្យបានសម្ដែងទុកហើយ ភាវៈ លោកហៅថាជាជីវិត (នៃពាក្យកាព្យ) ចំណែកឯសិលេសៈ តែងញ៉ាំងសិរីដ៏ក្រៃលែងឲ្យចម្រើនឡើងក្នុងវង្កវុត្តិទាំងឡាយ។

168-172. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘tatthe’’ccādi. Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, samāso samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti.

១៦៨-១៧២. ព្រះអាចារ្យកាលប្រាថ្នានឹងសម្ដែងតាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស ទើបពោលពាក្យថា “tatthe” ជាដើម។ បទថា Tattha គឺក្នុងវង្កវុត្តិនោះ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងបទថា “ete bhedā samuddiṭṭhā” នេះ។ បទថា Samuddiṭṭhā គឺពោលទុកដោយសង្ខេប។ អតិសយៈ ឧបមា រូបកៈ អាវុត្តិ និងទីបកៈផង សមាសៈ សមាសវុត្តិ និងបរិកប្បនាផង វិសេសៈ រុឡ្ហី និងអហង្ការៈផង។ បទថា jīvitamuccate (ហៅថាជាជីវិត) ព្រោះកាលបើគ្មានភាវៈនោះទេ ព័ន្ធៈ (ពាក្យកាព្យ) ក៏ជាសាកសពដែលគួរលះបង់ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯសិលេសៈ តែងញ៉ាំងសិរីដ៏ក្រៃលែង គឺសេចក្តីរុងរឿងឲ្យចម្រើនឡើង គឺបំពេញ ឬនាំមកនូវសិរីនោះ ក្នុងវង្កវុត្តិទាំងឡាយ មានអតិសយៈជាដើម ដែលមានសភាពជាការក្លែងឡើងតាមប្រការផ្សេងៗ ក្រៅពីសភាវៈនៃវត្ថុ ដោយលះបង់នូវសភាវវុត្តិចេញ។

168-172. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’ti gāthācatukkamāha. Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, [Pg.188] bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu paramukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti.

១៦៨-១៧២. ព្រោះការសម្ដែងនូវសភាវៈនៃបទត្ថៈទាំងឡាយដែលមានការបែកចែក តែងប្រាកដច្បាស់តាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស ព្រះអាចារ្យកាលសម្ដែងនូវអលង្ការៈទាំងឡាយដែលកំពុងមាន ទើបពោលនូវគាថា ៤ ថា “tatthātisaya…បេ… rasī” ដូច្នេះ។ ក្នុងគាថានោះ បទថា Tattha គឺក្នុងវង្កវុត្តិនោះ គឺថា ប្រភេទទាំង ៣៥ នេះ ព្រះអាចារ្យបានសម្ដែងទុកហើយដោយសង្ខេប។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយនេះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងនិទ្ទេសខាងមុខ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញថា ភាវៈនិងសិលេសៈ ជាធម៌ដែលគេសរសើរក្រៃលែង។ ភាវៈ គឺភាវ៉ាលង្ការៈ លោកហៅថាជាជីវិត គឺដូចជាប្រាណនៃព័ន្ធៈ (ពាក្យកាព្យ) ព្រោះព័ន្ធៈដែលប្រាសចាកភាវៈ តែងមិនគួរកាន់យក ដូចជាសាកសព។ ចំណែកឯសិលេសៈ គឺសិលេសាលង្ការៈ តែងញ៉ាំងសិរី គឺសេចក្តីល្អដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតឲ្យចម្រើនឡើង គឺបំពេញក្នុងវង្កវុត្តិទាំងឡាយ មានអតិសយោបមាជាដើម។

Niddesavaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីនិទ្ទេស

173.

១៧៣.

Pakāsikā visesassa,Siyā’tisayavutti yā;

Lokātikkantavisayā,Lokiyāti ca sā dvidhā.

វុត្តិណាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីវិសេស (ភាពលើសលប់) ឲ្យប្រាកដច្បាស់ វុត្តិនោះឈ្មោះថា អតិសយវុត្តិ។ អតិសយវុត្តិនោះ មាន ២ ប្រការ គឺ លោកាតិក្កន្តវិស័យ (មានវិស័យកន្លងហួសលោក) និង លោកិយៈ (ជាប្រក្រតីក្នុងលោក)។

173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘pakāsikā’’iccādi. Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti. Sā ca duvidhāti āha ‘‘loka’’iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati.

១៧៣. ក្នុងអតិសយវុត្តិទាំងនោះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងសម្ដែងជាដំបូង ទើបពោលពាក្យថា “pakāsikā” ជាដើម។ ព្រះអាចារ្យពោលបញ្ជាក់ថា “ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីវិសេស គឺភាពលើសលប់ដែលមាននៅក្នុងវត្ថុឲ្យប្រាកដច្បាស់” ហើយទើបបញ្ញត្តិថា “វុត្តិនោះ ឈ្មោះថា អតិសយវុត្តិ” វុត្តិដែលជាគ្រឿងសម្ដែងនូវអតិសយៈ គឺសេចក្តីខ្ពង់ខ្ពស់នៃវត្ថុ ឈ្មោះថា អតិសយវុត្តិ។ អតិសយវុត្តិនោះ មាន ២ ប្រការ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “loka” ជាដើម។ អតិសយវុត្តិណាមានវិស័យ គឺអារម្មណ៍កន្លងហួសនូវលោក គឺសេចក្តីយល់ដឹងរបស់លោក អតិសយវុត្តិនោះ ឈ្មោះថា លោកាតិក្កន្តវិស័យផង អតិសយវុត្តិណាដែលកើតក្នុងលោក ព្រោះមិនកន្លងហួសនូវឋិតិរបស់លោក អតិសយវុត្តិនោះ ឈ្មោះថា លោកិយៈផង ដូច្នេះ អតិសយវុត្តិទើបមាន ២ ប្រការ។

173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘pakāsi’’ccādinā. Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa yā vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, sā atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena [Pg.189] sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo.

១៧៣. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្ដែងនូវអតិសយវុត្តិ តាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស ដោយពាក្យថា “pakāsi” ជាដើម។ វុត្តិណាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីវិសេសដ៏ក្រៃលែង ដែលមាននៅក្នុងបទត្ថៈមានជាតិជាដើមឲ្យប្រាកដច្បាស់ វុត្តិនោះ ឈ្មោះថា អតិសយវុត្តិ។ អតិសយវុត្តិនោះ មាន ២ ប្រការ គឺ លោកាតិក្កន្តវិស័យ ព្រោះមានវិស័យកន្លងហួសនូវលោកឋិតិដែលសន្មតតាមសភាវៈនៃបទត្ថៈមានជាតិជាដើម និង លោកិយៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅមិនកន្លងហួសនូវលោកតាមដែលពោលហើយ។ វិគ្គហៈថា Vadatīti vutti (ធម្មជាតិណាដែលពោល ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា វុត្តិ) និង Atisayassa vutti (ការសម្ដែងនូវអតិសយៈ) និង Lokaṃ atikkanto visayo etissā (វិស័យកន្លងហួសនូវលោក មានដល់វុត្តិនេះ) និង Loke bhavā (កើតក្នុងលោក)។ ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “Visesassa pakāsikā” (ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីវិសេសឲ្យប្រាកដច្បាស់) ដោយការនិយាយបញ្ជាក់នូវគុណដែលល្បីល្បាញ ហើយទើបបញ្ញត្តិនូវអតិសយវុត្តិដែលមិនទាន់ល្បីល្បាញថា “វុត្តិនោះ ឈ្មោះថា អតិសយវុត្តិ” ដូចជាពាក្យថា “បុគ្គលណាមានកុណ្ឌល បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទេវទត្ត” ដូច្នេះ។ ការបែងចែករវាងអនុវាទកៈ (ពាក្យបញ្ជាក់) និងអនុវាទនីយៈ (ពាក្យដែលត្រូវបញ្ជាក់) ក្នុងផ្នែកខាងលើ ក៏គប្បីជ្រាបដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។

174.

១៧៤.

Lokiyātisayasse’te,Bhedā ye jātiādayo;

Paṭipādīyate tva’jja,Lokātikkantagocarā.

ប្រភេទទាំងឡាយណាមានជាតិជាដើម ប្រភេទទាំងនោះ ជាចំណែកនៃលោកិយាតិសយៈ។ ចំណែកឯក្នុងពេលនេះ ព្រះអាចារ្យនឹងសម្ដែងនូវលោកាតិក្កន្តគោចរៈ (អតិសយវុត្តិដែលមានវិស័យកន្លងហួសលោក)។

174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha ‘‘loka’’iccādi. Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti alaṅkārasaddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha ‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘paṭī’’tiādi. Tusaddo bhede. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho.

១៧៤. ប្រសិនបើមានសំណួរថា ចុះអតិសយវុត្តិដែលមាន ២ ប្រការនេះ ផ្សេងពីសភាវវុត្តិជាដើមឬទេ? ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “loka” ជាដើម។ ព្រោះហេតុតែប្រភេទទាំងឡាយមានជាតិជាដើម តែងពោលនូវរូបរាងដ៏វិចិត្រនៃបទត្ថៈ ហេតុនោះ សូម្បីតែសភាវវុត្តិដែលជាគ្រឿងសម្ដែងនូវរូបរាងដ៏វិចិត្រ ក៏ជាអលង្ការៈ ចំណែកឯវត្ថុដែលត្រូវតុបតែង (អលង្ការិយៈ) គឺត្រឹមតែតួវត្ថុប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ប្រភេទទាំងឡាយមានសភាវវុត្តិជាដើមណាដែលជាសេចក្តីវិសេស ប្រភេទទាំងនោះ ជាចំណែកនៃលោកិយាតិសយៈ ដូចជាសេចក្តីល្អដែលកើតមានជាធម្មតាក្នុងរាងកាយ គ្រឿងលម្អមានខ្សែកគុជជាដើមដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីល្អនោះឲ្យចម្រើនឡើង លោកក៏ហៅថាជាអលង្ការៈ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែក្នុងព័ន្ធៈ (ពាក្យកាព្យ) ធម្មតាដែលជាហេតុនៃវត្ថុដែលត្រូវតុបតែង ត្រូវបានធ្វើឲ្យខ្ពង់ខ្ពស់ដោយវុត្តិណា វុត្តិនោះ លោកហៅថា ឧក្កំសៈ (សេចក្តីខ្ពង់ខ្ពស់) យ៉ាងនោះឯង។ វុត្តិនោះ លោកហៅដោយពាក្យថា អលង្ការៈ។ វុត្តិនោះ ក៏គឺអតិសយវុត្តិហ្នឹងឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអាចារ្យពោលថា “lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo” ដូច្នេះ។ ព្រោះហេតុតែយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ អតិសយវុត្តិដែលមានវិស័យកន្លងហួសលោក ទើបព្រះអាចារ្យត្រូវសម្ដែងដោយឡែក ទើបពោលពាក្យថា “paṭī” ជាដើម។ បទថា Tu មានសេចក្តីក្នុងន័យប្លែកគ្នា។ សេចក្តីទាក់ទងថា Ajja tu គឺក្នុងពេលនេះ លោកាតិក្កន្តគោចរៈ (អតិសយវុត្តិដែលមានវិស័យកន្លងហួសលោក) ត្រូវបានសម្ដែង។

174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘lokiye’’ccādimāha. Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedā [Pg.190] visesā, ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘paṭipādīyate’’ccādinā. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ.

១៧៤. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែអតិសយវុត្តិទាំង ២ ប្រការនេះ ក៏មិនមែនជាអ្វីក្រៅពីសភាវវុត្តិជាដើមឡើយ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “lokiye” ជាដើម។ ប្រភេទទាំងឡាយមានជាតិជាដើម ព្រោះតែការញ៉ាំងរូបរាងដ៏វិចិត្រដែលមាននៅក្នុងបទត្ថៈមានជាតិនិងគុណជាដើមឲ្យប្រាកដច្បាស់ ទើបព្រះអាចារ្យសម្ដែងដោយនិស្សយវោហារថា “jātyādayo” (ជាតិជាដើម) គឺប្រភេទទាំងឡាយមានជាតិសភាវវុត្តិ និងគុណសភាវវុត្តិជាដើមណាដែលជាសេចក្តីវិសេស ប្រភេទទាំងនោះ ជាចំណែក គឺជារូបរាងនៃលោកិយាតិសយវុត្តិហ្នឹងឯង។ ក្នុងលោកិយាតិសយវុត្តិនោះ ឈ្មោះថា លោកិយាតិសយវុត្តិ ក៏គឺជាតិសភាវវុត្តិ និងគុណសភាវវុត្តិជាដើមហ្នឹងឯង។ វុត្តិដែលជាគ្រឿងសម្ដែងនូវរូបរាងដ៏វិចិត្រនេះឯង លោកហៅថា ឧក្កំសៈ (សេចក្តីខ្ពង់ខ្ពស់) ផង។ កាលបើឧទាហរណ៍នៃលោកិយាតិសយវុត្តិថា “līlāvikantisubhago” ត្រូវបានយល់ដឹងយ៉ាងនេះហើយ ព្រះអាចារ្យទើបប្តេជ្ញានូវសេចក្តីដែលនឹងពោលខាងមុខ ដោយពាក្យថា “paṭipādīyate” ជាដើម។ បទថា Ajja tu គឺក្នុងពេលនេះ អតិសយវុត្តិដែលមានវិស័យកន្លងហួសលោក ត្រូវបានសម្ដែង គឺធ្វើឲ្យសម្រេចដោយឧទាហរណ៍។ របៀបពាក្យថា Loke bhavo (កើតក្នុងលោក) និង Tassa atisayo (សេចក្តីលើសលប់នៃលោកនោះ)។

175.

១៧៥.

Pivanti dehakantī ye,Nettañjalipuṭena te;

Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ,Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ.

បពិត្រព្រះជិនស្រី ជនទាំងឡាយណា ផឹកនូវរស្មីនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ដោយក្អមគឺភ្នែក ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គ សូម្បីតែជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា ក៏មិនអាចកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា (ការស្រេកឃ្លាន) របស់ជនទាំងនោះបាន?

175. Tamudāharati ‘‘pivanti’’ccādinā. Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati. Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto.

១៧៥. ព្រះអាចារ្យនាំមកនូវឧទាហរណ៍នោះ ដោយពាក្យថា “pivanti” ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ជនទាំងឡាយណា ផឹកនូវរស្មីនៃព្រះវរកាយ គឺសេចក្តីល្អនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ដោយក្អមគឺភ្នែក គឺដោយក្អមដែលសន្មតថាជាគូនៃភ្នែករបស់ខ្លួន ព្រះអង្គសូម្បីតែជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា គឺនាំទៅ ឬកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា គឺការស្រេកឃ្លាន ឬសេចក្តីលោភៈរបស់ជនទាំងនោះ ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចកម្ចាត់បង់ គឺមិនអាចឃាត់បាន គឺហេតុអ្វីបានជាមិនអាចធ្វើបាន? ធម្មតាថា ព្រះតថាគតដែលជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា តែងកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាហ្នឹងឯង។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ សូម្បីតែព្រះអង្គជាអ្នកកម្ចាត់បង់ ក៏នៅតែមិនអាចកម្ចាត់បង់បាន នេះជាការសម្ដែងនូវសភាវៈដ៏ច្រើនលើសលប់នៃរស្មីនៃព្រះវរកាយ ដោយកន្លងហួសនូវឋិតិរបស់លោក។

175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘pivanti’’ccādinā. Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva [Pg.191] vā taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho.

១៧៥. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្ដែងតាមពាក្យប្តេជ្ញា ដោយពាក្យថា “pivanti” ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ជនទាំងឡាយណា ផឹកនូវរស្មីនៃព្រះវរកាយ គឺសេចក្តីល្អនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ដោយក្អមគឺភ្នែក គឺដោយក្អមនៃដៃដែលសន្មតថាជាភ្នែក ព្រះអង្គសូម្បីតែជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា គឺសូម្បីតែជាអ្នកបំផ្លាញនូវតណ្ហានៃសត្វទាំងពួង ក៏មិនអាចកម្ចាត់បង់ គឺមិនអាចឃាត់នូវតណ្ហា គឺការស្រេកឃ្លាន ឬសេចក្តីលោភៈរបស់សប្បុរសទាំងនោះបាន ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចធ្វើបាន? ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ការផឹក តែងកម្ចាត់បង់នូវការស្រេកឃ្លាន នេះជាសភាវៈរបស់លោក។ ការមិនអាចកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាបាន នេះជាអត្ថដែលកន្លងហួសនូវសភាវៈរបស់លោក។ ភាពជាទីស្រឡាញ់ដ៏ក្រៃលែងនៃរស្មីទាំងឡាយ ជាអតិសយធម៌ ចំណែកឯការសម្ដែងនូវអតិសយធម៌នោះ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវអត្ថដែលកន្លងហួសលោកថា “មិនអាចកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាបាន” ឲជាវិស័យ។ វុត្តិនោះ ឈ្មោះថា វង្កវុត្តិ ព្រោះសម្ដែងនូវភាពជាទីស្រឡាញ់ដ៏ក្រៃលែងនៃរស្មីដែលប្រាថ្នានឹងពោល ដោយពោលថា មិនអាចកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាបាន។ សូម្បីតែភាពជាវង្កវុត្តិនៃឧបមា និងរូបកៈជាដើមដែលនឹងពោលខាងមុខ ក៏ព្រោះតែការសម្ដែងនូវអត្ថដែលប្រាថ្នាដោយប្រការដទៃហ្នឹងឯង។ ដូចជាសេចក្តីល្អមានភាពធាត់ធំជាដើមដែលកើតមានជាធម្មតាក្នុងរាងកាយ គ្រឿងលម្អមានកងដៃ មកុដ និងខ្សែកជាដើមដែលស្ថិតនៅក្នុងអាការៈជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីល្អនោះឲ្យរុងរឿង តែងឈ្មោះថាជាអលង្ការៈ យ៉ាងណាមិញ វោហារវង្កវុត្តិថា “ព្រះអង្គជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា ក៏មិនអាចកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហារបស់ជនទាំងឡាយដែលផឹកនូវរស្មីនេះបាន” ដែលញ៉ាំងភាពជាទីស្រឡាញ់ដ៏ក្រៃលែងដែលមាននៅក្នុងវត្ថុដែលត្រូវតុបតែង ដែលសន្មតថាជារាងកាយនៃព័ន្ធៈឲ្យរុងរឿង ហើយតុបតែង ឈ្មោះថាជាអលង្ការៈ យ៉ាងនោះឯង។ អលង្ការិយៈ (វត្ថុដែលត្រូវតុបតែង) គឺភាពច្រើនលើសលប់នៃភាពជាទីស្រឡាញ់នៃរស្មីដែលត្រូវតុបតែង។ ទោះបីជាក្នុងផ្នែកខាងមុខ ការបែងចែករវាងអលង្ការៈនិងអលង្ការិយៈ និងរបៀបនៃការផ្សំផ្គុំតាមសមគួរ ក៏គប្បីជ្រាបដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។ វិគ្គហៈថា Dehe kantī (រស្មីក្នុងរាងកាយ) និង Añjalīyeva puṭo (ក្អមគឺអញ្ជលី) និង Nettāniyeva añjalipuṭo (ក្អមគឺអញ្ជលីគឺភ្នែកទាំងឡាយ) និង Taṇhaṃ haratīti (ធម្មជាតិណាដែលកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា)។

176.

១៧៦.

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;

Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā.

ភាពមានធម៌ស្មើគ្នា នៃឧបមានៈនិងឧបមេយ្យៈ ឈ្មោះថា ឧបមា។ ឧបមានោះ មាន ៣ ប្រការ គឺ សទ្ទគម្មា (ដឹងបានដោយសារពាក្យ) អត្ថគម្មា (ដឹងបានដោយសារអត្ថ) និង វាច្យត្ថវិស័យ (មានអត្ថនៃប្រយោគជាវិស័យ)។

176. Upamaṃ niddisati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. Sadhammattanti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃ [Pg.192] upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha ‘‘sadda’’iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā saddatthagammā. Vākyaṃ padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca sā upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti.

១៧៦. ព្រះគន្ថការាចារ្យ តែងសំដែងនូវឧបមា ដោយពាក្យថា “upamāne” ជាដើម។ វត្ថុដែលគេយកទៅប្រៀបធៀបនឹងវត្ថុដទៃ ឈ្មោះថា ឧបមានៈ (គ្រឿងប្រៀបធៀប) ដូចជាផ្កាឈូកជាដើម។ ចំណែកឯសព្ទមានផ្កាឈូកជាដើម ឈ្មោះថា ឧបមានវាចកៈ (សព្ទពោលនូវគ្រឿងប្រៀបធៀប)។ វត្ថុដែលគេយកទៅប្រៀបធៀប ឈ្មោះថា ឧបមេយ្យៈ (វត្ថុដែលត្រូវប្រៀបធៀប) ដូចជាផ្ទៃមុខជាដើម។ ចំណែកឯសព្ទមានផ្ទៃមុខជាដើម ឈ្មោះថា ឧបមេយ្យវាចកៈ (សព្ទពោលនូវវត្ថុដែលត្រូវប្រៀបធៀប)។ នៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈទាំងឡាយនោះ គឺវត្ថុមានផ្កាឈូក និងផ្ទៃមុខជាដើមនោះផង។ ពាក្យថា “sadhammattaṃ” សេចក្តីថា ធម៌ស្មើគ្នា គឺភាពមានពន្លឺរុងរឿងនៃវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា សធម្មៈ, ភាវៈនៃសធម្មៈនោះ គឺការទាក់ទងគ្នាជាមួយនឹងធម៌ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃសធម្មសព្ទដ៏ស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សធម្មត្តៈ (ភាពមានធម៌ស្មើគ្នា) ដែលតម្កល់នៅក្នុងឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈ គប្បីជាឧបមា ព្រោះធ្វើការប្រៀបធៀបនូវទំនាក់ទំនងដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ។ ក៏ឧបមានោះ គឺជាប្រការនៃការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវសេចក្តីលើសលុបនៃធម៌ដែលត្រូវលម្អ។ ឧបមានោះមានប៉ុន្មានប្រការ? ព្រះគន្ថការាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “sadda” ជាដើម។ សព្ទផង អត្ថផង ឧបមាដែលដឹងបានដោយសព្ទ និងអត្ថទាំងនោះ ឈ្មោះថា សទ្ទត្ថគម្មា។ វាក្យៈ គឺការប្រជុំនៃបទ។ ឧបមាណាមានអត្ថនៃវាក្យៈនោះជាវិស័យ គឺជារបៀប ឧបមានោះឈ្មោះថា វាក្យត្ថវិសយា។ ឧបមានោះមាន ៣ ប្រការ គឺ សទ្ទគម្មា (ដឹងបានដោយសព្ទ), អត្ថគម្មា (ដឹងបានដោយអត្ថ) និងវាក្យត្ថវិសយា (មានអត្ថនៃវាក្យៈជាវិស័យ) យ៉ាងនេះឯង។

176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, sā alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, iti evaṃ tidhā tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimādisaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ.

១៧៦. ក្នុងពេលនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ សម្ដែងនូវឧបមាលង្ការ ដោយពាក្យថា “upamāno” ជាដើម។ ភាពមានធម៌ស្មើគ្នា គឺការទាក់ទងគ្នាដោយធម៌ដ៏ស្មើគ្នា មានភាពរុងរឿង និងភាពពេញលេញជាដើម នៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយ គឺព្រះចន្ទ និងត្របកផ្កាឈូកខៀវជាដើម ដែលជាឧបមានៈ និងផ្ទៃមុខ និងភ្នែកជាដើម ដែលជាឧបមេយ្យៈ គb្បីឈ្មោះថា ឧបមា។ ឧបមានោះ ដែលជាប្រការនៃការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវសេចក្តីលើសលុបនៃវត្ថុដែលត្រូវលម្អ គឺសទ្ទត្ថគម្មា គប្បីចែកជា សទ្ទគម្មាផង អត្ថគម្មាផង វាក្យត្ថវិសយាផង រួមជា ៣ ប្រការ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ ការប្រកបដោយធម៌មានភាពរុងរឿង និងភាពពេញលេញជាដើម ដ៏ស្មើគ្នាទៅវិញទៅមក ដែលពោលគឺសធម្មៈ នៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយ មានព្រះចន្ទ និងផ្ទៃមុខជាដើម ដែលជាឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈ ឈ្មោះថា ឧបមា ព្រោះជាទីតម្កល់ និងជាទីប្រាកដឡើងនៃសេចក្តីប្រៀបធៀបនៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយ។ ចំណែកឯវត្ថុមានព្រះចន្ទជាដើម ដែលជាទីអាស្រ័យនៃឧបមានោះ ឈ្មោះថា ឧបមា ដោយវោហារដែលអាស្រ័យ (ឧបចារវោហារ)។ សូម្បីតែសព្ទមាន “ចន្ទិមា” ជាដើម ដែលសំដែងនូវអត្ថមានព្រះចន្ទជាដើម ដែលជាឧបមានៈនោះ ក៏ឈ្មោះថា ឧបមា ដោយអត្ថនោះដែរ។ សូម្បីតែក្នុងឧបមេយ្យៈ ទីអាស្រ័យនៃឧបមេយ្យៈ និងសព្ទដែលសំដែងនូវឧបមេយ្យៈនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាឧបមេយ្យភាវៈ ដូចគ្នាដូច្នោះដែរ។ វត្ថុដែលគេយកទៅប្រៀបធៀបនឹងវត្ថុដទៃ ឈ្មោះថា ឧបមានៈ ព្រោះហេតុនោះ វត្ថុមានព្រះចន្ទជាដើម ទើបហៅថា ឧបមានៈ។ វត្ថុដែលគេយកទៅប្រៀបធៀប ឈ្មោះថា ឧបមេយ្យៈ ដូចជាផ្ទៃមុខជាដើម។ វិគ្រោះថា៖ ឧបមានៈផង ឧបមេយ្យៈផង ឈ្មោះថា ឧបមានោបមេយ្យៈ។ ធម៌នោះស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សមានធម៌។ ភាវៈនៃសមានធម៌នោះ ឈ្មោះថា សធម្មត្តៈ។ សព្ទផង អត្ថផង ឈ្មោះថា សទ្ទត្ថៈ។ ឧបមាដែលដឹងបានដោយសព្ទ និងអត្ថទាំងនោះ ឈ្មោះថា សទ្ទត្ថគម្មា។ អត្ថនៃវាក្យៈ ឈ្មោះថា វាក្យត្ថៈ។ វាក្យត្ថៈនោះជាវិស័យនៃឧបមាណា ឧបមានោះឈ្មោះថា វាក្យត្ថវិសយា។

177.

១៧៧.

Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā;

Saddagammā samāsena, munindo candimānano.

សព្ទទាំងឡាយមាន សមាសៈ បច្ច័យ និង “អិវ” សព្ទជាដើម ដោយអំណាចនៃសព្ទទាំងនោះ សទ្ទគម្មោបមា មាន ៣ ប្រការ។ សទ្ទគម្មោបមា ដោយសមាសៈ ដូចជា “មុនិន្ទោ ចន្ទិមាននោ” (ព្រះមុនិន្ទមានព្រះភក្ត្រដូចព្រះចន្ទ)។

177. Tattha [Pg.193] saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘samāsa’’iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, saddasaddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati ‘‘munindo candimānano’’ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viyasaddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa viyasaddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana viyasaddo candimāsaddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ.

១៧៧. ក្នុងសទ្ទគម្មោបមានោះ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែសទ្ទគម្មោបមាក៏មាន ៣ ប្រការដែរ ព្រះគន្ថការាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “samāsa” ជាដើម។ សមាសៈផង បច្ច័យផង “អិវ” សព្ទជាដើមផង ទាំងនោះឈ្មោះថា សព្ទ។ សេចក្តីថា ដោយសទ្ទសព្ទ ព្រះគន្ថការាចារ្យមានបំណងចង់សំដៅយកសមាសៈជាដើម។ ដោយអំណាចនៃសមាសៈជាដើមទាំងនោះ សទ្ទគម្មោបមា មាន ៣ ប្រការ គឺ សមាសសទ្ទគម្មា (ដឹងបានដោយសមាសសព្ទ), បច្ចយសទ្ទគម្មា (ដឹងបានដោយបច្ចយសព្ទ) និងអិវាទិសទ្ទគម្មា (ដឹងបានដោយអិវសព្ទជាដើម)។ ពាក្យដែលសេសសល់គឺ ឧបមាដែលដឹងបានដោយសមាសៈ គឺដោយសមាសសព្ទ ព្រះគន្ថការាចារ្យតែងពោល។ ព្រះគន្ថការាចារ្យលើកឧទាហរណ៍ថា “munindo candimānano” សេចក្តីថា ព្រះមុនិន្ទអង្គណា មានព្រះភក្ត្រដ៏រុងរឿងដូចព្រះចន្ទ ព្រះមុនិន្ទអង្គនោះ ឈ្មោះថា ចន្ទិមាននោ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ព្រះចន្ទជាឧបមានៈ ព្រះភក្ត្រជាឧបមេយ្យៈ ភាពរុងរឿងជាធម៌ (សមានធម៌) “អិវ” សព្ទជាគ្រឿងញ៉ាំងការទាក់ទងគ្នានៃសមានធម៌នៃព្រះចន្ទ និងព្រះភក្ត្រឱ្យប្រាកដ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ការមិនប្រើប្រាស់នូវសព្ទពោលនូវសាធារណធម៌ (គឺរុចិរត្តៈ) និង “អិវ” សព្ទដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឧបមាឱ្យប្រាកដ ព្រោះអត្ថទាំងនោះត្រូវបានពោលរួចហើយដោយសមាសៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ “អិវ” សព្ទដែលដល់នូវការទាក់ទងជាមួយ “ចន្ទិមា” សព្ទដែលជាឧបមានវាចកៈ តែងពោលនូវភាពដូចគ្នាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះចន្ទប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯភាពដូចគ្នាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះភក្ត្រ តែងដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះចុះ។

177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘samāse’’ccādi. Samāsapaccayevādī samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘munindo candimānano’’ti. Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ [Pg.194] joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa rucirasaddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viyasaddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena candimāsaddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti.

១៧៧. ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជា ៣ ប្រការនៃសទ្ទគម្មោបមា ក្នុងបណ្តាប្រការដែលពោលហើយទាំងនោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “samāse” ជាដើម។ ពាក្យថា “samāsapaccayevādī” សេចក្តីថា សមាសៈផង បច្ច័យទាំងឡាយមាន “អាយ” បច្ច័យជាដើមផង និង “អិវ” សព្ទជាដើមផង ឈ្មោះថា សព្ទ។ ដោយការបែងចែកតាមអំណាចនៃសមាសៈជាដើមទាំងនោះ សទ្ទគម្មោបមា មាន ៣ ប្រការ គឺ សមាសសទ្ទគម្មា, បច្ចយសទ្ទគម្មា និងអិវាទិសទ្ទគម្មា។ ឧបមាដែលដឹងបានដោយសមាសៈ គឺដោយសមាសសព្ទ ព្រះគន្ថការាចារ្យតែងពោលថា “munindo candimānano”។ ព្រះមុនិន្ទ គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ជា “ចន្ទិមាននោ” គឺព្រះអង្គប្រកបដោយវង់ព្រះភក្ត្រដ៏គួរឱ្យត្រេកត្រអាលស្មើដោយព្រះចន្ទ។ វិគ្រោះថា៖ សមាសៈផង បច្ច័យផង “អិវ” សព្ទផង វត្ថុទាំងនេះជាដើមនៃពាក្យទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា សមាសបច្ចយេវាទិ។ ឧបមាដែលដឹងបានដោយសព្ទ ឈ្មោះថា សទ្ទគម្មា។ ព្រះឥន្ទ្រនៃមុនីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មុនិន្ទោ។ ព្រះមុនិន្ទអង្គណា មានព្រះភក្ត្រដ៏រុងរឿងដូចព្រះចន្ទ ព្រះមុនិន្ទអង្គនោះ ឈ្មោះថា ចន្ទិមាននោ។ ក្នុងទីនេះ “ចន្ទិមា” ជាឧបមានៈ “អាននំ” ជាឧបមេយ្យៈ ភាពរុងរឿងជាសាធារណធម៌នៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈ។ “វិយ” សព្ទ តែងញ៉ាំងការទាក់ទងគ្នានៃសមានធម៌ឱ្យប្រាកដថា ភាពរុងរឿងដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះភក្ត្រនៃវត្ថុទាំងពីរគឺព្រះចន្ទ និងព្រះភក្ត្រ ក៏មាននៅក្នុងព្រះចន្ទផង ភាពរុងរឿងដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះចន្ទ ក៏មាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រផង។ ក្នុងទីនេះ ការមិនប្រើប្រាស់នូវ “រុចិរ” សព្ទដែលជាគ្រឿងពោលនូវសាធារណធម៌ និង “វិយ” សព្ទដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឧបមាដែលពោលគឺធម៌ដ៏ស្មើគ្នាឱ្យប្រាកដ ព្រោះអត្ថទាំងនោះត្រូវបានពោលរួចហើយដោយសមាសៈ។ ក្នុងទីនេះ “វិយ” សព្ទដែលប្រកបដោយ “ចន្ទិមា” សព្ទដែលជាឧបមានវាចកៈ តែងញ៉ាំងភាពដូចគ្នាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះចន្ទឱ្យប្រាកដ ចំណែកឯភាពដូចគ្នាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះភក្ត្រ តែងដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ ព្រោះថា ផ្ទៃមុខដែលដល់នូវភាពស្មើដោយព្រះចន្ទ តែងមិនមានឡើយ បើគ្មានភាពដូចគ្នានឹងផ្ទៃមុខនៃព្រះចន្ទ នេះជាការមិនសម្រេចដោយប្រការដទៃ (អញ្ញថានុបបត្តិ) ដែលជាកម្លាំងនៃសេចក្តី។

178.

១៧៨.

Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;

Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន “អាយ” បច្ច័យជាដើម ដោយបច្ច័យទាំងឡាយនោះ ដូចជា “វទនំ បង្កជាយតេ” (ផ្ទៃមុខប្រព្រឹត្តទៅដូចជាផ្កាឈូក) និង “មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ នីលុប្បលទលីយតិ” (គូនៃព្រះនេត្រនៃព្រះមុនិន្ទ ប្រព្រឹត្តទៅដូចជាត្របកផ្កាឈូកខៀវ)។

178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādīti āyaīyakapaccayādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati ‘‘vadana’’miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako ivasaddo. Tattha rucira ivasaddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi.

១៧៨. ក្នុងពេលនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវបច្ចយសទ្ទគម្មោបមា ដោយពាក្យថា “āyādi” ជាដើម។ ពាក្យថា “āyādī” សេចក្តីថា បច្ច័យទាំងឡាយមាន “អាយ”, “អីយ” និង “ក” បច្ច័យជាដើម ឈ្មោះថា បច្ចយសព្ទ។ សេចក្តីដែលសេសសល់គឺ ឧបមាដែលដឹងបានដោយបច្ចយសព្ទទាំងនោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យតែងពោល។ ព្រះគន្ថការាចារ្យលើកឧទាហរណ៍ថា “vadana” ជាដើម។ វត្ថុណាប្រព្រឹត្តទៅដ៏រុងរឿងដូចជាផ្កាឈូក វត្ថុនោះឈ្មោះថា បង្កជាយតេ។ សូម្បីតែក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ផ្កាឈូកជាឧបមានៈ ផ្ទៃមុខដែលជាកត្តានៃកិរិយាប្រព្រឹត្តទៅជាឧបមេយ្យៈ ភាពរុងរឿងជាសធម្មៈ “អិវ” សព្ទជាគ្រឿងញ៉ាំងការទាក់ទងគ្នានៃសមានធម៌នៃផ្កាឈូក និងផ្ទៃមុខឱ្យប្រាកដ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នោះ ការមិនប្រើប្រាស់នូវ “រុចិរ” សព្ទ និង “អិវ” សព្ទ ដូចជាក្នុងឧទាហរណ៍មុន ព្រោះអត្ថទាំងនោះត្រូវបានពោលរួចហើយដោយបច្ច័យ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះចុះ។ សូម្បីតែក្នុងខាងមុខ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។

178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādī ‘‘āya īya ka’’itiādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’ti. Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati. Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ [Pg.195] nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako ivasaddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo.

១៧៨. ក្នុងពេលនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យសម្ដែងនូវបច្ចយសទ្ទគម្មោបមា ដោយពាក្យថា “āyādi” ជាដើម។ ពាក្យថា “āyādī” សេចក្តីថា បច្ច័យទាំងឡាយមាន “អាយ”, “អីយ” និង “ក” ជាដើម ឈ្មោះថា បច្ចយសព្ទ។ សេចក្តីដែលសេសសល់គឺ ឧបមាដែលដឹងបានដោយបច្ចយសព្ទទាំងនោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យតែងពោល ក្នុងបទថា “vadanaṃ…pe… dalīyatī” នេះ។ “វទនំ” គឺផ្ទៃមុខ “បង្កជាយតេ” គឺប្រព្រឹត្តទៅដ៏រុងរឿងដូចជាផ្កាឈូក។ “មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ” គឺគូនៃព្រះនេត្រនៃព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ “នីលុប្បលទលីយតិ” គឺប្រព្រឹត្តទៅដ៏រុងរឿងដូចជាត្របកផ្កាឈូកខៀវ។ វិគ្រោះថា៖ “អាយ” បច្ច័យជាដើមនៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន “អីយ” បច្ច័យជាដើមណា ឈ្មោះថា អាយាទិ។ វត្ថុណាប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដ៏រុងរឿងដូចជាផ្កាឈូក វត្ថុនោះឈ្មោះថា បង្កជាយតេ។ គូនៃព្រះនេត្រនៃព្រះមុនិន្ទ ឈ្មោះថា មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ។ ត្របកនៃផ្កាឈូកខៀវ ឈ្មោះថា នីលុប្បលទលំ។ វត្ថុណាប្រព្រឹត្តទៅដ៏រុងរឿងដូចជាត្របកនៃផ្កាឈូកខៀវនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា នីលុប្បលទលីយតេ។ នេះជាវាក្យសេចក្តី។ ក្នុងទីនេះ “បង្កជំ” ផង “នីលុប្បលំ” ផង ជាឧបមានៈ ផ្ទៃមុខ និងគូនៃព្រះនេត្រដែលជាកត្តានៃកិរិយាប្រព្រឹត្តទៅ ជាឧបមេយ្យៈ ភាពរុងរឿងជាសធម្មៈនៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈ “អិវ” សព្ទជាគ្រឿងញ៉ាំងសមានធម៌នៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈឱ្យប្រាកដ ការមិនប្រើប្រាស់នូវអត្ថទាំងនោះ ព្រោះអត្ថទាំងនោះត្រូវបានពោលរួចហើយដោយបច្ច័យ។ សូម្បីតែក្នុងឧទាហរណ៍ដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏គb្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ។

179.

១៧៩.

Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā;

Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā.

សព្ទទាំងឡាយមាន “អិវ” សព្ទជាដើម គឺ iva (ដូច), vā (ឬ, ដូច), tulya (ស្មើ), samāna (ស្មើ), nibha (ប្រហែល), sannibha (ប្រហាក់ប្រហែល); yathā (យ៉ាងណា, ដូច), saṅkāsa (ប្រហាក់ប្រហែល), tulita (ប្រៀបធៀប), pakāsa (ប្រាកដ, ដូច), patirūpaka (សមគួរ, ដូច)។

180.

១៨០.

Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya;

Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā.

sarī (ដូច), sarikkha (ដូចគ្នា), saṃvādī (ស្របគ្នា), virodhī (ផ្ទុយគ្នា - ក្នុងន័យប្រៀបធៀប), sadisa (ដូចគ្នា), viya (ដូច); paṭipakkha (បដិបក្ខ, គូប្រជែង), paccanīka (បច្ចនីក, ផ្ទុយ), sapakkha (សបក្ខ, ពួកជាមួយគ្នា), upamita (ដែលគេប្រៀបធៀប), upamā (ឧបមា)។

181.

១៨១.

Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā;

Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā.

paṭibimba (រូបឆ្លុះ, បដិពិម្ព), paṭicchanna (លាក់បាំង, គ្របដណ្តប់), sarūpa (មានរូបដូចគ្នា), sama (ស្មើ), sammita (ដែលគេវាស់ស្ទង់, ស្មើ); savaṇṇa (មានពណ៌ដូចគ្នា), ābhā (ពន្លឺ, ដូច), paṭinidhi (តំណាង, ដូច), sadhamma (មានធម៌ស្មើគ្នា) ជាដើម និង salakkhaṇa (មានលក្ខណៈដូចគ្នា)។

182.

១៨២.

Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati;

Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati.

jayati (ឈ្នះ), akkosati (ជេរប្រមាថ), hasati (សើចចំអក), patigajjati (គគ្រហឹមតប), dūbhati (ប្រទូស្តរ៉ាយ); usūyati (ច្រណែន), avajānāti (មើលងាយ), nindati (និន្ទា), issati (ច្រណែន), rundhati (រារាំង)។

183.

១៨៣.

Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;

Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati.

tassa coreti sobhaggaṃ (លួចយកនូវសិរីសួស្តីនៃវត្ថុនោះ), tassa kantiṃ vilumpati (ប្លន់យកនូវពន្លឺនៃវត្ថុនោះ); tena saddhiṃ vivadati (ឈ្លោះប្រកែកជាមួយវត្ថុនោះ), tulyaṃ tenādhirohati (ឡើងកាន់ភាពស្មើគ្នាជាមួយវត្ថុនោះ)។

184.

១៨៤.

Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati;

Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me.

kacchaṃ vigāhate tassa (ចុះកាន់ក្លៀកនៃវត្ថុនោះ - ប្រៀបដូចជាប្រជែងគ្នា), taṃ anveti (ដើរតាមវត្ថុនោះ), anubandhati (តាមប្រកិត); taṃsīlaṃ (មានសីលធម៌ដូចវត្ថុនោះ), taṃ nisedheti (ហាមឃាត់នូវវត្ថុនោះ), tassa anukaroti (ធ្វើតម្រាប់តាមវត្ថុនោះ) សព្ទទាំងឡាយនេះ (ជាគ្រឿងសំដែងនូវសេចក្តីប្រៀបធៀប)។

179-184. Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva…pe… sannibhā. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti ādisaddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ.

១៧៩-១៨៤. ពាក្យថា “ivādī” មានការទាក់ទងគ្នាថា សព្ទទាំងឡាយមាន “អិវ” សព្ទជាដើម គឺសព្ទទាំងឡាយនេះ។ វិគ្រោះក្នុងទ្វន្ទសមាសថា៖ iva ផង vā ផង tulyo ផង samāno ផង nibho ផង sannibho ផង ឈ្មោះថា iva…pe… sannibhā។ ការប្រើប្រាស់ជាបុល្លិង្គ ព្រោះអាស្រ័យនឹង “សទ្ទ” សព្ទ។ សូម្បីតែក្នុងខាងមុខ ក៏គប្បីជ្រាបតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងបទថា “sadhammādī” ដោយ “អាទិ” សព្ទ គប្បីកាន់យកនូវ “សាធារណៈ” និង “សច្ឆាយៈ” សព្ទជាដើម។ ក្នុងកិរិយាសព្ទទាំងឡាយមាន “ជយតិ” ជាដើម គប្បីមានកម្មបទ (ដែលត្រូវទាក់ទងជាមួយ)។

179- 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti ‘‘ivādi’’ccādinā. Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho, tassa cāti casaddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’tiādisaddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. Nindati issatīti padacchedo, ime [Pg.196] dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhatipadato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. Tassa coreti sobhaggamiccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva.

១៧៩- ១៨៤. ក្នុងអធិការនៃអិវាទិសទ្ទគម្មោបមា ជាដំបូង ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញថា “សព្ទទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា អិវាទិសព្ទ” ដោយពាក្យថា “ivādi” ជាដើម។ បទថា “ivādī” មានការទាក់ទងគ្នាជាមួយពាក្យថា “ime” ក្នុងគាថាទី ៦។ គប្បីភ្ជាប់ “ច” សព្ទ ក្នុងបទថា “tassa ca” ក្នុងទីកន្លែងដែលគួរភ្ជាប់ ហើយគប្បីភ្ជាប់បទទាំងឡាយមាន “sannibhā ca” ជាដើម។ ក្នុងបទថា “sadhammādī” ដោយ “អាទិ” សព្ទ ព្រះគន្ថការាចារ្យកាន់យកនូវ “សាធារណៈ” និង “សច្ឆាយៈ” សព្ទជាដើម។ ការកាត់បទថា “nindati issati” សព្ទទាំង ៥២ នេះ ឈ្មោះថា អិវាទិសព្ទ។ បទមាន “jayati akkosati hasati” ជាដើមនេះ ព្រោះធ្វើការត្រាប់តាមនូវវត្ថុដែលត្រូវត្រាប់តាមដែលពោលគឺកិរិយាបទនោះៗ ទើបជាទ្វន្ទសមាសពិតប្រាកដ។ ព្រោះព្រះគន្ថការាចារ្យពោលទុកថា “sandhisamāsā addhassā” (សន្ធិ និងសមាសៈ គប្បីមានក្នុងពាក់កណ្តាលគាថា) ព្រោះហេតុតែមិនបាននូវសន្ធិ និងសមាសៈក្នុងចន្លោះនៃពាក់កណ្តាលគាថាទាំងពីរ វៀរលែងតែពាក់កណ្តាលគាថា ដូច្នេះ គប្បីធ្វើសមាសៈមុនតែបទថា “dūbhati” ប៉ុណ្ណោះ បើមិនដូច្នោះទេ គប្បីកាន់យកថាជាអសមាសៈ (មិនមែនសមាសៈ)។ សូម្បីតែបទមាន “tassa coreti sobhaggaṃ” ជាដើម ក៏ព្រោះធ្វើការត្រាប់តាមនូវវាក្យៈ ទើបមានសមាសៈក្នុងទីនោះ ឬគប្បីកាន់យកថាជាបទសុទ្ធៗនៅក្នុងវាក្យៈ។ ព្រោះសព្ទទាំងអស់នេះ ជាវេវចនៈនៃ “អិវ” សព្ទ ទើបមានអត្ថដូចគ្នា ដូច្នេះ ភាវត្ថៈ (អត្ថនៃភាវៈ) គប្បីមានក្នុងទីទាំងពួង ចំណែកឯអវយវត្ថៈ (អត្ថនៃចំណែក) គឺប្រាកដច្បាស់ហើយឯង។

185.

១៨៥.

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi;

Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.

ចូរអ្នកសំដែងឱ្យច្បាស់នូវភាពមានធម៌ស្មើគ្នា នៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈទាំងឡាយ; ក្នុងពេលនេះ ផ្នែកនៃឧបមាទាំងឡាយខ្លះ តែងប្រព្រឹត្តទៅ (គឺព្រះគន្ថការាចារ្យនឹងសំដែង) ដោយសព្ទទាំងឡាយនេះ។

185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāna’’iccādi. Kecīti iminā apariyantattamesaṃ dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. Niyyanti udāharīyanti.

១៨៥. លុះព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវវិស័យនៃការប្រើប្រាស់នៃ “អិវ” សព្ទជាដើមហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវផ្នែកនៃឧបមា ទើបប្តេជ្ញាដោយពាក្យថា “upamāna” ជាដើម។ ដោយពាក្យថា “keci” នេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមិនមានទីបំផុតនៃឧបមាទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះគន្ថការាចារ្យនឹងពោលខាងមុខថា “pariyanto vikappānaṃ” ជាដើម។ បទថា “niyyanti” សេចក្តីថា តែងនាំមកជាឧទាហរណ៍។

185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho. Vibhāvihi pakāsakehi. Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti.

១៨៥. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបមាដែលដឹងបានដោយសព្ទមាន 'ឥវ' សព្ទជាដើម ព្រះអាចារ្យទើបប្តេជ្ញាដោយពាក្យថា 'ឧបមានោ' ជាដើម។ ភាពជាធម៌ស្មើគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ គឺទំនាក់ទំនងនៃធម៌ស្មើគ្នា។ ដោយសព្ទទាំងឡាយជាគ្រឿងញ៉ាំងឱ្យច្បាស់ គឺសព្ទជាគ្រឿងសម្តែង។ ប្រភេទនៃឧបមាខ្លះៗ ដែលគប្បីដឹងបានដោយសព្ទទាំងឡាយមាន 'ឥវ' សព្ទជាដើមទាំងនេះ ព្រោះតែមិនមានទីបំផុត ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដែលបានឱកាសហើយ ទើបនាំមកសម្តែងដោយត្រឹមតែឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។

186.

១៨៦.

Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ;

Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.

ព្រះភក្ត្រនៃព្រះសុគត ដ៏ល្អក្រៃលែង ដូចជាផ្កាឈូកដែលរីកហើយ នេះឈ្មោះថា ធម្មោបមា ព្រោះសម្តែងនូវធម៌ស្មើគ្នា។

186. ‘‘Vikāsi’’ccādi. Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya. Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? [Pg.197] Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato.

១៨៦. ពាក្យថា 'វិកាសិ' ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រនៃព្រះសុគត គឺព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ដ៏ល្អក្រៃលែង គឺគួរឱ្យត្រេកអរក្រៃលែង។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាផ្កាឈូកដែលរីកហើយ គឺដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ធម្មោបមា។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសម្តែងនូវភាពល្អ ដែលជាលក្ខណៈនៃគុណដ៏ល្អ ជាធម៌ស្មើគ្នានៃព្រះភក្ត្រ និងផ្កាឈូក ដោយការសម្តែងថា មានភាពល្អក្រៃលែង។

186. Udāharaṇamāha ‘‘vikāsi’’ccādinā. Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya ivasaddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo.

១៨៦. ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា 'វិកាសិ' ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រនៃព្រះសុគត គឺព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដូចជាផ្កាឈូកដែលរីកហើយ គឺដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក ដ៏ល្អក្រៃលែង។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ធម្មោបមា ព្រោះសម្តែងនូវធម៌ស្មើគ្នា ដោយការបង្ហាញនូវគុណដ៏ស្មើគ្នាថា ល្អក្រៃលែង។ ព្រោះសម្តែងនូវគុណទូទៅនៃផ្កាឈូក និងព្រះភក្ត្រ ពាក្យថា 'ល្អក្រៃលែង' នោះ ទើបឈ្មោះថា ធម៌ស្មើគ្នា។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែឧបមាដែលពោលគឺទំនាក់ទំនងនៃធម៌ស្មើគ្នាដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយ 'ឥវ' សព្ទក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា 'ល្អក្រៃលែង' ឧបមានេះទើបឈ្មោះថា ធម្មោបមា ព្រោះប្រកបដោយធម៌តាមដែលបានពោលហើយ នេះជាអធិប្បាយ។

187.

១៨៧.

Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti;

Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava.

ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនី ដូចជាផ្កាឈូក នេះឈ្មោះថា ធម្មហីនោបមា។ ផ្កាឈូក ស្មើដោយព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ នេះឈ្មោះថា វិបរីតោបមា។

187. ‘‘Dhamma’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ. Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana sadisasaddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Viparīte’’ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi.

១៨៧. ពាក្យថា 'ធម្ម' ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនី គឺព្រះភក្ត្រនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដូចគ្នា គឺស្មើគ្នាដោយផ្កាឈូក។ ឧបមានេះ ឈ្មោះថា ធម្មហីនោបមា ព្រោះមិនបានបញ្ជាក់ច្បាស់នូវគុណ ពោលគឺភាពល្អ ប៉ុន្តែគុណនោះដឹងបានដោយអំណាចនៃសេចក្តី។ បើមិនដូច្នោះទេ នឹងសមស្របដោយរបៀបណា? ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ 'សទិស' សព្ទ ជាវិសេសនៈនៃឧបមេយ្យគឺព្រះភក្ត្រ ទើបពោលនូវភាពដូចគ្នាដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រប៉ុណ្ណោះ ចំណែកភាពដូចគ្នាដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក ដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ គប្បីដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា 'វិបរីតេ' ជាដើម។ ពាក្យថា 'មុនី' ដឹងបានព្រោះឮមកហើយថា 'បពិត្រព្រះមុនី ផ្កាឈូកស្មើដោយព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ' នេះឈ្មោះថា វិបរីតោបមា។ សូម្បីតែមានភាពជាធម្មហីនៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះពោលដោយការត្រឡប់ច្រាសពីសេចក្តីប្រាកដក្នុងលោក ទើបហៅដោយឈ្មោះនោះឯង។ សូម្បីតែក្នុងសេចក្តីខាងមុខ ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។

187. ‘‘Dhammahīne’’ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. Dhammahīnā tulyadhammapakāsakasundarādisaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati [Pg.198] kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, ivapariyāyo sadisasaddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti tumhasaddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha ivapariyāyo tulyasaddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.

១៨៧. ពាក្យថា 'ធម្មហីនេ' ជាដើម។ ឧបមាថា 'ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនី ដូចជាផ្កាឈូក' នេះ ឈ្មោះថា ធម្មហីនោបមា ព្រោះខ្វះសព្ទជាគ្រឿងសម្តែងនូវធម៌ស្មើគ្នា មានសព្ទថា 'ល្អ' ជាដើម។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា កាលបើមិនមានសព្ទជាគ្រឿងសម្តែង តើធម៌ស្មើគ្នាដឹងបានដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនី ដូចជាផ្កាឈូក។ ក្នុងទីនេះ កាលបើមិនមានធម៌ទូទៅនៃព្រះភក្ត្រ និងផ្កាឈូកទេ តើភាពជាគ្រឿងស្មើគ្នានៃព្រះភក្ត្រ និងផ្កាឈូក នឹងមានបានដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ដោយកម្លាំងនៃលក្ខណៈដែលមិនអាចមានបានដោយវិធីផ្សេង ព្រោះ 'សទិស' សព្ទ ដែលជាវេវចនៈនៃ 'ឥវ' សព្ទ ជាវិសេសនៈនៃព្រះភក្ត្រ ទើបពោលនូវភាពដូចគ្នាដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រ ចំណែកភាពដូចគ្នាដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក ដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។ បពិត្រព្រះមុនី ផ្កាឈូកស្មើដោយព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ នេះឈ្មោះថា វិបរីតោបមា។ ព្រោះពោលត្រឡប់ច្រាសពីសេចក្តីប្រាកដក្នុងលោកថា 'ព្រះភក្ត្រស្មើដោយផ្កាឈូក' ទៅជា 'ផ្កាឈូកស្មើដោយព្រះភក្ត្រ' វិញ ដូច្នេះ សូម្បីតែមានភាពជាធម្មហីនៈក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថា វិបរីតោបមា។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា 'ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលឮមក និងធម៌ដែលអនុមានដឹង ទំនាក់ទំនងនៃធម៌ដែលឮមកមានកម្លាំងជាង' ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែមិនមានពាក្យថា 'មុនី' ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះឮពាក្យថា 'មុនិនោ' ក្នុងពាក់កណ្តាលគាថាខាងដើម ទំនាក់ទំនងនៃពាក្យថា 'តវ' ដែលនៅជិត 'តុម្ហ' សព្ទ ទើបដឹងបាននូវសេចក្តីជាអាលបនៈ។ ក្នុងទីនេះ 'តុល្យ' សព្ទ ដែលជាវេវចនៈនៃ 'ឥវ' សព្ទ ជាវិសេសនៈនៃផ្កាឈូក ទើបពោលនូវភាពដូចគ្នាដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក ចំណែកភាពដូចគ្នាដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រ និងធម៌ទូទៅនៃផ្កាឈូក និងព្រះភក្ត្រ ដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី គប្បីដឹងតាមវិធីដែលបានពោលហើយជាដើម។ សូម្បីតែក្នុងសេចក្តីខាងមុខ គប្បីផ្សារភ្ជាប់កន្លែងដែលច្បាស់លាស់តាមសមគួរចុះ។

188.

១៨៨.

Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;

Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.

ផ្កាឈូក ដូចជាព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដូចជាផ្កាឈូក ឧបមានេះ ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញោបមា ព្រោះភាពជាឧបមាននៃគ្នាទៅវិញទៅមក។

188. ‘‘Tava’’iccādi. Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato.

១៨៨. ពាក្យថា 'តវ' ជាដើម។ ពាក្យថា 'អញ្ញមញ្ញោបមានតោ' គឺព្រោះភាពជាឧបមាននៃគ្នាទៅវិញទៅមក នៃព្រះភក្ត្រ និងផ្កាឈូក ដោយវត្ថុទាំងពីរនោះទៅវិញទៅមក។

188. ‘‘Tavānani’’ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā [Pg.199] mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma.

១៨៨. ពាក្យថា 'តវានន' ជាដើម។ ឧបមាថា 'ផ្កាឈូក ដូចជាព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដូចជាផ្កាឈូក' នេះ ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញោបមា ព្រោះភាពជាឧបមាននៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ វិគ្គហៈថា 'អញ្ញមញ្ញស្ស ឧបមា' ខ្លះ 'អញ្ញមញ្ញស្ស ឧបមានំ' ខ្លះ។ ក្នុងវិគ្គហៈទាំងពីរនោះ មានការលុបវិភត្តិខាងដើម។ មានការលុបវិភត្តិខាងចុង ដោយលក្ខណៈនៃការផ្លាស់ប្តូរគ្នានៃសព្ទមាន 'សព្វ' សព្ទជាដើម។ ដោយលក្ខណៈនៃសមាស ព្រោះសម្រេចសេចក្តីដោយអាស្រ័យអត្ថដទៃ ផ្កាឈូកដទៃដោយអាស្រ័យព្រះភក្ត្រ និងព្រះភក្ត្រដទៃដោយអាស្រ័យផ្កាឈូក ឈ្មោះថា ឧបមេយ្យ តាមលំដាប់។ ព្រះភក្ត្រដទៃដោយអាស្រ័យផ្កាឈូក និងផ្កាឈូកដទៃដោយអាស្រ័យព្រះភក្ត្រ ឈ្មោះថា ឧបមាន។

189.

១៨៩.

Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ,Locanabbhamuvibbhamaṃ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ,Tave’ti abbhutopamā.

ប្រសិនបើផ្កាឈូកណាមួយ មានការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើម ដើម្បីទ្រទ្រង់នូវសិរីនៃព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គនោះ នេះឈ្មោះថា អព្ភូតោបមា។

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave. Tamīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti.

១៨៩. ពាក្យថា 'យទិ' ជាដើម។ ភ្នែកទាំងឡាយផង ចិញ្ចើមទាំងឡាយផង ការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើមទាំងឡាយនោះ មាននៅក្នុងផ្កាឈូកណា ផ្កាឈូកមានសភាពយ៉ាងនោះ ណាមួយ ប្រសិនបើមាន។ ផ្កាឈូកមានសភាពយ៉ាងនោះ គប្បីទ្រទ្រង់នូវសិរីនៃព្រះភក្ត្រ គឺរស្មីនៃព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះភក្ត្រត្រូវបានប្រៀបប្រដូចទៅនឹងផ្កាឈូក ដោយការសម្តែងនូវអត្ថដ៏អស្ចារ្យថា 'តើមានអ្វីអស្ចារ្យយ៉ាងនេះហ្ន៎!' ដូច្នេះ គប្បីដឹងថា នេះជាអព្ភូតោបមា។

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā, tamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena [Pg.200] bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati.

១៨៩. ពាក្យថា 'យទិ' ជាដើម។ ប្រសិនបើផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យណាមួយ ដែលមានលីលានៃភ្នែក និងចិញ្ចើម គប្បីមាន ផ្កាឈូកនោះ គប្បីជាធម្មជាតិអាចទ្រទ្រង់នូវសិរីនៃព្រះភក្ត្រ គឺរស្មីនៃព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គបាន។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អព្ភូតោបមា ព្រោះសម្តែងនូវធម៌ដ៏អស្ចារ្យ។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែទំនាក់ទំនងនៃការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើមដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក មិនមានពិតក៏ដោយ ប៉ុន្តែត្រូវបានសន្មតថាមាន ហើយត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយវិសេសនៈនៃផ្កាឈូកថា 'លោចនព្ភមុវិព្ភមំ' នេះ។ ហេតុនោះ ផ្កាឈូក ព្រោះជាគ្រឿងសម្តែងនូវឧបមាពោលគឺទំនាក់ទំនងនៃការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើម ទើបឈ្មោះថា ឧបមា ដោយវោហារអាស្រ័យ ចំណែកព្រះភក្ត្រ ឈ្មោះថា ឧបមេយ្យ ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើទំនាក់ទំនងនៃការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើមដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រ មិនមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រទេ តើនឹងអាចទ្រទ្រង់នូវសិរីនៃព្រះភក្ត្រយ៉ាងនោះបានដោយរបៀបណា សេចក្តីនេះដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ ចំណែកធម៌ទូទៅពោលគឺការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើម ដឹងបានព្រោះការកាន់យកសូម្បីតែគុណដែលជាផ្នែកបន្ទាប់បន្សំ ដោយភិន្នាធិករណៈអញ្ញបទត្ថសមាស ដែលសម្រេចចេញពីវិគ្គហៈថា 'ភ្នែកទាំងឡាយផង ចិញ្ចើមទាំងឡាយផង ការញាប់ញ័រនៃភ្នែក និងចិញ្ចើមទាំងឡាយនោះ មាននៅក្នុងផ្កាឈូកណា' នោះ។

190.

១៩០.

Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca;

Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā.

មានក្លិនក្រអូប ប្រកបដោយសិរី និងប្រឆាំងនឹងព្រះចន្ទ ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដូចជាផ្កាឈូក នេះលោកសន្មតថា សិលេសោបមា។

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsunocandassa virodhi paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. Sobhasambandhi kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato sā yathāvuttā silesopamā matā.

១៩០. ពាក្យថា 'សុគន្ធិ' ជាដើម។ ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដូចជាផ្កាឈូក ជាសត្រូវ គឺប្រឆាំងនឹងព្រះចន្ទ ព្រះភក្ត្រប្រឆាំងនឹងព្រះចន្ទព្រោះមានរស្មីស្មើនឹងព្រះចន្ទនោះ ចំណែកផ្កាឈូកប្រឆាំងនឹងព្រះចន្ទព្រោះតែងតែក្តោបចូលកាលបើព្រះចន្ទរះឡើង។ ប្រកបដោយសិរី គឺប្រកបដោយរស្មី ទាំងព្រះភក្ត្រ និងផ្កាឈូក។ វត្ថុទាំងពីរនោះ មានក្លិនក្រអូប ឈ្មោះថា សុគន្ធិ ព្រោះការប្រកបគ្នានៃឧបមានៃព្រះភក្ត្រ និងផ្កាឈូក ដោយការកាន់យកនូវសិលេសៈយ៉ាងនេះ ឧបមានោះទើបលោកសន្មតថា សិលេសោបមា តាមដែលបានពោលហើយ។

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā ivasaddena jotitā, [Pg.201] mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate.

១៩០. ពាក្យថា 'សុគន្ធិ' ជាដើម។ ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដូចជាផ្កាឈូក ជាសត្រូវនឹងព្រះចន្ទ ព្រោះមានភាពស្មើគ្នា។ ចំណែកផ្កាឈូក ជាសត្រូវនឹងព្រះចន្ទ ព្រោះតែងតែក្តោបចូលដោយការរះឡើងនៃព្រះចន្ទ។ ម៉្យាងទៀត ប្រកបដោយសិរី គឺប្រកបដោយទំនាក់ទំនងនៃរស្មីដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រ មិនទូទៅដល់វត្ថុដទៃ។ ចំណែកផ្កាឈូក ប្រកបដោយទំនាក់ទំនងនៃរស្មីដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក។ ម៉្យាងទៀត មានក្លិនក្រអូប ព្រោះនាំមកនូវក្លិនក្រអូបនៃផ្កាទាំងបួនប្រភេទ។ ចំណែកផ្កាឈូក ប្រកបដោយក្លិនក្រអូបនៃផ្កាឈូកប៉ុណ្ណោះ។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សិលេសោបមា ព្រោះពោលដោយអំណាចនៃសិលេសៈ ដោយលក្ខណៈដែលមាននៅក្នុងទីទាំងពីរ ដែលសម្រេចដោយបទតែមួយ។ វិគ្គហៈថា 'រស្មីដ៏ត្រជាក់ មានដល់ព្រះចន្ទនោះ' ខ្លះ 'ប្រឆាំងនឹងព្រះចន្ទនោះជាប្រក្រតី' ខ្លះ ព្រោះបាននូវអត្ថពីរៗ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ សូម្បីតែអត្ថដទៃក៏ផ្សារភ្ជាប់ក្នុងទីនេះ និងជាគ្រឿងលម្អផង ឧបមាដែលពោលដោយអំណាចនៃសិលេសៈ ឈ្មោះថា សិលេសោបមា ខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ ក្លិនក្រអូបផង ទំនាក់ទំនងនៃរស្មីផង ភាពជាសត្រូវនឹងព្រះចន្ទផង ទាំងនេះជាធម៌ស្មើគ្នានៃផ្កាឈូក និងព្រះភក្ត្រ ដែលជាឧបមាន និងឧបមេយ្យ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ ទំនាក់ទំនងនៃធម៌ស្មើគ្នាដែលមាននៅក្នុងផ្កាឈូក ឈ្មោះថា ឧបមា ព្រោះមានធម៌ស្មើគ្នា ឧបមានោះត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយ 'ឥវ' សព្ទដែលទាក់ទងនឹងផ្កាឈូក ចំណែកធម៌ស្មើគ្នាដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រ សូម្បីតែមានបច្ច័យដែលធ្វើក្នុងអត្ថថាមាន និងអត្ថជាប្រក្រតីក៏ដោយ ក៏ដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។

191.

១៩១.

Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;

Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī.

ព្រោះសម្តែងដោយសព្ទដែលមានរូបដូចគ្នា ឧបមានោះឈ្មោះថា សន្តានោបមា ដូចជា៖ ជួរនៃសួនច្បារនេះ ដូចជាស្ត្រីក្រមុំ ដែលល្អឆើតឆាយដោយព្រៃឈើស្ទើ។

191. ‘‘Sarūpa’’iccādi. Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya. Kathaṃ? Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā sā tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate. Yatheti nidassane.

១៩១. ពាក្យថា 'សរូប' ជាដើម។ ជួរនៃសួនច្បារនេះ ដូចជាស្ត្រីក្រមុំ គឺដូចជាស្ត្រី។ ដូចម្តេច? ពាក្យថា 'សាលកាននសោភិនី' នោះ មុនដំបូង ស្ត្រីក្រមុំប្រកបដោយសក់រួញអង្កាញ់ គឺការតាក់តែងសក់ដ៏វិសេស ព្រះភក្ត្រប្រកបដោយសក់រួញអង្កាញ់នោះ ទើបល្អឆើតឆាយដោយព្រះភក្ត្រនោះ។ ជួរនៃសួនច្បារ សូម្បីតែល្អឆើតឆាយដោយព្រៃនៃដើមឈើស្ទើ គឺព្រៃដ៏ក្រាស់នៃដើមឈើស្ទើទាំងឡាយ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ នោះលោកហៅថា សន្តានោបមា ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសូម្បីតែមានសភាវៈជាសិលេសោបមាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះសម្តែងឡើងដោយសព្ទដែលមានរូបដូចគ្នា គឺតំណនៃសព្ទដ៏វិសេសមានសភាពយ៉ាងនេះថា 'សាលកាននសោភិនី' ដូច្នេះ ទើបដឹងបាននូវសេចក្តីនៃឧបមានោះ។ ពាក្យថា 'យថា' គឺក្នុងន័យជាគ្រឿងបង្ហាញ។

191. ‘‘Sarūpe’’ccādi. Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā sā upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Yathe’’ti udāharati. Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ.

១៩១. ពាក្យថា “Sarūpe” ជាដើម។ ព្រោះតែការនិយាយដោយពាក្យដែលមានសូរសំឡេងស្មើគ្នា ដោយពោលនូវពាក្យដែលមានសេចក្តីទាក់ទងគ្នាមិនដាច់ ឧបមានោះឈ្មោះថា សន្តានោបមា (ឧបមាជាលំដាប់) សេចក្តីអធិប្បាយថា ទោះបីជាមានការប្រើពាក្យស្លេសក៏ដោយ តែព្រោះពោលដោយលំដាប់នៃបទដែលធ្វើសមាសហើយ ទើបឈ្មោះថា សន្តានោបមា។ លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា “Yathā” ជាដើម។ ជួរនៃសួនច្បារនេះ គឺជួរនៃឧទ្យាននេះ ដ៏រុងរឿងដោយព្រៃឈើរាំង ហាក់ដូចជាស្ត្រីក្រមុំដែលរុងរឿងដោយមុខប្រកបដោយការរៀបចំសក់ដែលហៅថា សក់រួញអង្កាញ់ ដ៏រុងរឿងដោយព្រៃឈើរាំង។ វិគ្រោះថា រូបស្មើគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សរូបៈ ពាក្យទាំងឡាយនោះផង ជាសរូបៈនោះផង ឈ្មោះថា សរូបសទ្ទៈ ឧបមាដែលសម្តែងដោយសរូបសទ្ទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សរូបសទ្ទវាច្ចោបមា ភាវៈនៃឧបមានោះ ឈ្មោះថា សរូបសទ្ទវាច្ចត្តៈ ឧបមាដែលប្រកបដោយសន្តាន ឈ្មោះថា សន្តានោបមា កម្រងនៃឧទ្យានទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឧទ្យានមាលា ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយសក់រួញអង្កាញ់ ឈ្មោះថា សហាលកៈ មុខនោះផង ជាអាននៈនោះផង ឈ្មោះថា អលកាននៈ រុងរឿងដោយអលកាននៈនោះជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា សហាលកាននសោភិនី ព្រៃនៃដើមរាំងទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សាលកាននៈ រុងរឿងដោយសាលកាននៈនោះជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា សាលកាននសោភិនី។

192.

១៩២.

Khayī [Pg.202] cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ;

Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā.

ព្រះចន្ទមានសេចក្តីសាបសូន្យជាប្រក្រតី ផ្កាឈូកមានលម្អងច្រើន មុខរបស់នាង ទោះបីជាស្មើនឹងវត្ថុទាំងនោះ ក៏នៅតែវិសេសលើសលុប ឧបមានេះ លោកពោលថា និន្ទោបមា (ឧបមាដោយការនិន្ទា)។

192. ‘‘Khayī’’iccādi. Cando khayī khayo accayo yasseti, padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ, khayasaddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā.

១៩២. ពាក្យថា “Khayī” ជាដើម។ ព្រះចន្ទឈ្មោះថា “khayī” ព្រោះមានសេចក្តីសាបសូន្យ គឺការអស់ទៅ។ ផ្កាឈូកឈ្មោះថា “bahurajaṃ” ព្រោះមានលម្អងច្រើន គឺមានចំណែកនៃលម្អងផ្កាច្រើន។ មុខរបស់នាង ទោះបីជាស្មើគ្នា គឺដូចគ្នាដោយពន្លឺជាដើម ជាមួយនឹងព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកដែលមានសភាពយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏នៅតែវិសេសលើសលុប គឺមានសេចក្តីរុងរឿងយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះពាក្យថា “សាបសូន្យ” និងពាក្យថា “លម្អង” នេះ សូម្បីតែនិយាយក្នុងន័យជាទោសក៏ដោយ តែដោយឧបាយនៃពាក្យ ភាវៈនៃទោសគឺការសាបសូន្យ និងភាវៈមានលម្អងច្រើននោះ មិនមានក្នុងផ្ទៃមុខនោះឡើយ។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ លោកចាត់ទុកថាជា និន្ទោបមា ព្រោះការយកផ្ទៃមុខទៅប្រៀបធៀបនឹងព្រះចន្ទជាដើមដែលត្រូវគេនិន្ទា។

192. ‘‘Khayi’’ccādi. Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti, tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayarajasaddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditānaṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena ivasaddapariyāyena samānasaddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, apisaddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro.

១៩២. ពាក្យថា “Khayī” ជាដើម។ ព្រះចន្ទឈ្មោះថា “khayī” ព្រោះជាធម្មជាតិប្រកបដោយសភាពសាបសូន្យទៅបន្តិចម្តងៗ មួយចំណិតម្តងៗ រាល់ៗថ្ងៃ ចាប់តាំងពីថ្ងៃប៉ាដិបទទៅ ព្រោះតែហេតុជិតនឹងព្រះអាទិត្យ។ ផ្កាឈូកឈ្មោះថា “bahurajaṃ” ព្រោះជាធម្មជាតិប្រកបដោយលម្អងផ្កាច្រើន។ មុខរបស់នាង គឺផ្ទៃមុខរបស់នាង ទោះបីជាស្មើគ្នា គឺដូចគ្នាដោយពន្លឺ និងក្លិនក្រអូបជាដើម ជាមួយនឹងព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកទាំងនោះក៏ដោយ ក៏នៅតែវិសេសលើសលុប គឺមានគុណដ៏លើសលុបក្រៃលែង ព្រោះពាក្យថា “សាបសូន្យ” និង “លម្អង” នេះ សូម្បីតែសម្តែងនូវទោសក៏ដោយ តែទោសមានសភាពយ៉ាងនោះដែលដឹងបានដោយឧបាយនៃពាក្យ មិនមាននៅក្នុងផ្ទៃមុខឡើយ។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា និន្ទោបមា ព្រោះការយកផ្ទៃមុខទៅប្រៀបធៀបនឹងព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកដែលត្រូវគេនិន្ទា ទើបឈ្មោះថា និន្ទោបមា។ ធម៌ដែលមានស្មើគ្នានៅក្នុងផ្ទៃមុខ ត្រូវបានញ៉ាំងឱ្យភ្លឺច្បាស់ដោយពាក្យថា “samāna” (ស្មើ) ដែលជាពាក្យវិសេសនៈនៃមុខ និងជាពាក្យជំនួសឱ្យពាក្យថា “iva” (ដូច)។ សូម្បីតែធម៌ដែលមានស្មើគ្នានៅក្នុងព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកដែលជាឧបមាន និងធម៌ដែលស្មើគ្នាទាំងពីរយ៉ាងនោះ ក៏ដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “api” ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងន័យប្រមូលមកនូវពាក្យដែលគួរនិយាយផ្សេងទៀត ពាក្យដែលគួរនិយាយផ្សេងទៀតនោះ គឺពាក្យថា “samukkaṃso”។

193.

១៩៣.

Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ;

Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.

បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះចន្ទដ៏ត្រជាក់ និងមានមន្ទិល មិនអាចនឹងប្រណាំងប្រជែងជាមួយនឹងព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គបានឡើយ ឧបមានេះ គប្បីជា បដិសេធោបមា (ឧបមាដោយការបដិសេធ)។

193. ‘‘Asamattho’’iccādi. Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso [Pg.203] assa atthīti kalaṅkī. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā.

១៩៣. ពាក្យថា “Asamattho” ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះចន្ទឈ្មោះថា “jaḷo” ព្រោះត្រជាក់ និងព្រោះមិនឈ្លាសវៃ។ ឈ្មោះថា “kalaṅkī” ព្រោះមានមន្ទិល គឺទោសដែលមានលក្ខណៈជាស្នាមរូបសត្វរំពា។ នេះជាការនិយាយអំពីទោសដោយឧបាយនៃពាក្យ។ ព្រះចន្ទដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ មិនអាចនឹងប្រណាំងប្រជែង គឺតវ៉ា ជាមួយនឹងព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គបានឡើយ ចំណែកឯព្រះភក្ត្រវិញ គឺស្រស់បស់ និងតុបតែងល្អហើយ តើព្រះចន្ទនេះនឹងដូចគ្នាជាមួយនឹងព្រះភក្ត្រនេះដោយរបៀបណា? ភាវៈដែលមានធម៌ស្មើគ្នា ត្រូវបានដឹងតាមរយៈការបដិសេធយ៉ាងនេះ ឧបមានេះ គប្បីជា បដិសេធោបមា។

193. ‘‘Asamattho’’ccādi. He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti, ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti.

១៩៣. ពាក្យថា “Asamattho” ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះចន្ទដ៏ត្រជាក់ មិនស្រស់បស់ មានមន្ទិល គឺមានលក្ខណៈជាសត្វទន្សាយ ឬមានទោស មិនអាចនឹងប្រណាំងប្រជែង គឺតវ៉ាជាមួយនឹងព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គបានឡើយ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា បដិសេធោបមា។ វិគ្រោះថា មន្ទិលមានដល់ព្រះចន្ទនោះ ហេតុនោះ ព្រះចន្ទនោះឈ្មោះថា កលង្កី។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា ព្រះចន្ទដ៏ត្រជាក់ មិនស្រស់បស់ និងមានទោស មិនអាចនឹងស្មើគ្នាជាមួយនឹងព្រះភក្ត្រដ៏ស្រស់បស់ និងមិនមានមន្ទិលបានឡើយ ការសម្តែងនូវការទាក់ទងគ្នានៃធម៌ដ៏ស្មើគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ ពោលគឺព្រះចន្ទ និងព្រះភក្ត្រ ដោយការបដិសេធយ៉ាងនេះ ទោះបីជាមានសភាពជាការនិន្ទាក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថា បដិសេធោបមា។ ពាក្យថា “paṭigajjituṃ” នេះ ព្រោះជាវិសេសនៈនៃព្រះចន្ទ ទើបញ៉ាំងធម៌ដែលមាននៅក្នុងព្រះចន្ទឱ្យភ្លឺច្បាស់។

194.

១៩៤.

Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;

Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā.

មុខរបស់នាង កន្លងហួសនូវថ្នាក់នៃព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកទាំងឡាយ ហើយកើតមកស្មើនឹងខ្លួនឯងតែប៉ុណ្ណោះ ឧបមានេះ ឈ្មោះថា អសាធារណោបមា (ឧបមាដែលមិនទូទៅ)។

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato, tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate.

១៩៤. ពាក្យថា “Kacchaṃ” ជាដើម។ មុខរបស់នាង កន្លងហួស គឺគ្របសង្កត់នូវថ្នាក់ គឺឋានៈនៃព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូក ព្រោះតែភាពថយថោកនៃវត្ថុទាំងនោះ ហើយកើតមកស្មើនឹងរូបរបស់ខ្លួនឯងតែប៉ុណ្ណោះ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ លោកហៅថា អសាធារណោបមា ព្រោះការដឹងនូវភាពដូចគ្នាដោយការសម្តែងនូវភាពមិនទូទៅ។

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, iti īdisā upamā asādhāraṇopamā [Pg.204] atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. Samasaddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

១៩៤. ពាក្យថា “Kacchaṃ” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនី ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ កន្លងហួសនូវថ្នាក់ គឺឋានៈ ឬសភាពនៃព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកទាំងឡាយ ដែលជាវត្ថុលោកបូជា ហើយកើតមកស្មើនឹងខ្លួនឯងតែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែភាពមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន និងព្រោះមិនមានវត្ថុដទៃដែលស្មើគ្នា ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អសាធារណោបមា ព្រោះការសម្តែងនូវភាវៈនៃធម៌ដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការញ៉ាំងឱ្យដឹងថា ព្រះភក្ត្រស្មើនឹងព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូក ដោយការសម្តែងនូវភាពថយថោកនៃព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកដែលជាឧបមាន ព្រះចន្ទ និងផ្កាឈូកទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា អសាធារណោបមា។ ពាក្យថា “sama” ញ៉ាំងធម៌ទូទៅដែលមាននៅក្នុងព្រះភក្ត្រឱ្យភ្លឺច្បាស់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

195.

១៩៥.

Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci;

Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.

ខ្លឹមសារនៃពន្លឺនៃផ្កាឈូកទាំងពួង ហាក់ដូចជាមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ផ្ទៃមុខរបស់នាង រមែងរុងរឿងយ៉ាងនេះ ឧបមានេះ ឈ្មោះថា អភូតោបមា (ឧបមាដែលមិនធ្លាប់មានពិត)។

195. ‘‘Sabba’’iccādi. Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti.

១៩៥. ពាក្យថា “Sabba” ជាដើម។ ខ្លឹមសារនៃពន្លឺនៃផ្កាឈូកទាំងឡាយទាំងពួង ដែលមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ហាក់ដូចជាផ្ទៃមុខរបស់នាង រមែងរុងរឿងយ៉ាងនេះ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អភូតោបមា។

195. ‘‘Sabba’’miccādi. Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti, iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito.

១៩៥. ពាក្យថា “Sabba” ជាដើម។ ខ្លឹមសារនៃពន្លឺនៃផ្កាឈូកទាំងពួង ដែលមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីកន្លែងណាមួយ គឺប្រៀបដូចជាគំនរនៃពន្លឺដ៏ឧត្តមនៃផ្កាឈូកទាំងឡាយទាំងពួង ផ្ទៃមុខរបស់នាង រមែងរុងរឿង គឺរុងរឿងជាពិសេស ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អភូតោបមា ព្រោះការយកវត្ថុដែលមិនមានពិតមកប្រៀបធៀប ទើបឈ្មោះថា អភូតោបមា។ វិគ្រោះថា វត្ថុដែលមិនមែនជាគំនរ ត្រឡប់ជាគំនរ ឈ្មោះថា រាសីភូតៈ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនមានខ្លឹមសារនៃពន្លឺដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ដែលកើតឡើងដោយការផ្សំគ្នា ទើបលោកសន្មតដោយអត្ថដែលមិនមានពិត។

196.

១៩៦.

Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;

Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api.

ចំណែកឯ អត្ថគម្មោបមា (ឧបមាដែលដឹងបានដោយអត្ថ) ក្នុងទីកន្លែងខ្លះ រមែងដឹងបានដោយកម្លាំងនៃពាក្យ សូម្បីតែមិនមានការប្រកបដោយពាក្យសមាស បច្ច័យ និងពាក្យថា “iva” ជាដើមក៏ដោយ។

196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’iccādi. Atthagammā tu’pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate.

១៩៦. លោកបង្ហាញនូវអត្ថគម្មោបមា ដោយពាក្យថា “patīyate” ជាដើម។ ចំណែកឯ អត្ថគម្មោបមា ក្នុងទីកន្លែងខ្លះ ទោះបីជាមិនមានការប្រកបដោយពាក្យសមាសជាដើមក៏ដោយ ក៏រមែងដឹងបានដោយកម្លាំង ដែលមានលក្ខណៈមិនអាចជាយ៉ាងដទៃបាន ដែលជ្រួតជ្រាបដោយការប្រើប្រាស់ពាក្យជាពិសេសជាដើម។

196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’tyādinā. Atthagammā tu atthagammopamā [Pg.205] pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho.

១៩៦. លោកបង្ហាញនូវសទ្ទគម្មោបមា ៣ យ៉ាងរួចហើយ ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវអត្ថគម្មោបមា ដោយពាក្យថា “patīyate” ជាដើម។ ចំណែកឯ អត្ថគម្មោបមា ក្នុងទីកន្លែងខ្លះ ទោះបីជាមិនមានការប្រកបដោយពាក្យសមាស បច្ច័យ និងពាក្យថា “iva” ជាដើមក៏ដោយ សូម្បីតែលះបង់នូវការទាក់ទងគ្នានៃពាក្យទាំងនោះចេញ ក៏រមែងដឹងបានដោយកម្លាំងនៃអត្ថនៃពាក្យដែលនៅសល់ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងការទាក់ទងគ្នា ដោយកម្លាំងនៃពាក្យ។ វិគ្រោះថា កម្លាំងនៃពាក្យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សទ្ទសាមត្ថិយៈ។

197.

១៩៧.

Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;

Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.

ភ្នែកទាំងឡាយនេះ មិនមែនជាឃ្មុំឡើយ ផ្ទៃមុខនេះ ក៏មិនមែនជាផ្កាឈូកដែរ ឧបមានោះ លោកចាត់ទុកថាជា សរូបោបមា ព្រោះតែភាពដូចគ្នាដ៏ច្បាស់លាស់ក្រៃលែង។

197. Udāharati ‘‘bhiṅge’’ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha ‘‘subyatte’’tyādi. Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

១៩៧. លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “bhiṅgā” ជាដើម។ វត្ថុទាំងនេះ មិនមែនជាឃ្មុំឡើយ ចុះជាអ្វី? គឺភ្នែកទាំងឡាយនេះឯង វត្ថុនេះ មិនមែនជាផ្កាឈូកឡើយ គឺផ្ទៃមុខនេះឯង ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ លោកចាត់ទុកថាជា សរូបោបមា ព្រោះការបង្ហាញនូវរូបដែលមិនខុសប្លែកគ្នានៃឃ្មុំជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “subyatte” ជាដើម។ ដោយភាពដូចគ្នាដ៏ច្បាស់លាស់ គឺភាពដូចគ្នាដ៏ប្រាកដនៃឃ្មុំ និងភ្នែក និងនៃផ្កាឈូក និងផ្ទៃមុខ ដោយលក្ខណៈមានភាពញាប់ញ័រ និងពន្លឺជាដើម ភាពសង្ស័យថាជាវត្ថុតែមួយ ត្រូវបានបំបាត់ចោលមុនរួចទៅហើយ ព្រោះការបដិសេធនូវសេចក្តីដឹងថាជាឃ្មុំជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងភ្នែកជាដើមដទៃ ទោះបីជាមិនមានពាក្យញ៉ាំងឧបមាឱ្យភ្លឺច្បាស់មានពាក្យថា “iva” ជាដើមក៏ដោយ ក៏ភាពដូចគ្នានៃភ្នែក និងឃ្មុំជាដើម រមែងដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ សេចក្តីខាងលើៗ ក៏គប្បីដឹងតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។

197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘bhiṅgāni’’ccādinā. Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ.

១៩៧. ឥឡូវនេះ លោកនាំមកនូវឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “bhiṅgāni” ជាដើម។ ឃ្មុំទាំងឡាយនេះ មិនមែនជាភីង្សៈឡើយ ចុះជាអ្វី? គឺភ្នែកទាំងឡាយ។ ផ្កាឈូកនេះ មិនមែនជាផ្កាឈូកឡើយ គឺផ្ទៃមុខនេះឯង។ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សរូបោបមា ព្រោះតែភាពដូចគ្នាដ៏ច្បាស់លាស់ គឺភាពស្មើគ្នាដ៏ប្រាកដច្បាស់នៃភ្នែក និងឃ្មុំ និងនៃផ្ទៃមុខ និងផ្កាឈូក។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមិនមានការប្រើប្រាស់ពាក្យសមាស បច្ច័យ និងពាក្យថា “iva” ជាដើមក៏ដោយ តែព្រោះការបដិសេធនូវសេចក្តីយល់ច្រឡំថាជាឃ្មុំ និងផ្កាឈូកក្នុងភ្នែក និងផ្ទៃមុខ ដោយពាក្យថា “bhiṅgānemāni cakkhūni” ជាដើម ហើយកំណត់យកភ្នែក និងផ្ទៃមុខវិញ ភាពដូចគ្នាដ៏ច្បាស់លាស់ក្នុងភាពញាប់ញ័រ និងពន្លឺជាដើម បើមិនមានទេ តើសេចក្តីយល់ថាជាឃ្មុំ និងផ្កាឈូកក្នុងភ្នែក និងផ្ទៃមុខនឹងកើតឡើងដូចម្តេចបាន? ដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីដែលមានលក្ខណៈមិនអាចជាយ៉ាងដទៃបានយ៉ាងនេះ ភាពដូចគ្នានៃឃ្មុំ និងផ្កាឈូកដែលជាឧបមាន និងភ្នែក និងផ្ទៃមុខដែលជាឧបមេយ្យ រមែងដឹងបាន។ វិគ្រោះថា ច្បាស់លាស់ល្អ ឈ្មោះថា សុព្យត្តៈ សេចក្តីច្បាស់លាស់នោះផង ជាភាពដូចគ្នានោះផង ឈ្មោះថា សុព្យត្តសទិសត្តៈ រូប គឺសភាវៈស្មើគ្នា មានដល់ឧបមានោះ ឈ្មោះថា សរូបៈ ឧបមានោះផង ជាសរូបៈនោះផង ឈ្មោះថា សរូបោបមា។

198.

១៩៨.

Mayeva [Pg.206] mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā;

Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ.

នែព្រះចន្ទ! ចូរឈប់អួតអាងថា “សេចក្តីល្អនៃផ្ទៃមុខរបស់ព្រះមុនីនេះ មានតែនៅក្នុងយើងប៉ុណ្ណោះ” ឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីល្អនៃផ្ទៃមុខនោះ សូម្បីតែនៅក្នុងផ្កាឈូកក៏មានដែរ ឧបមានេះ ឈ្មោះថា បរិកប្បោបមា (ឧបមាដោយការសន្មត)។

198. ‘‘Mayevi’’ccādi. Indu canda, assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva, nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena alamiti paṭisedho. Kimiti? Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi, no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā.

១៩៨. ពាក្យថា “Mayeva” ជាដើម។ នែព្រះចន្ទ! សេចក្តីល្អនៃផ្ទៃមុខ គឺពន្លឺនៃផ្ទៃមុខរបស់ព្រះមុនីនេះ មានតែនៅក្នុងយើងប៉ុណ្ណោះ មិនមាននៅក្នុងកន្លែងដទៃឡើយ ការអួតអាងដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ចូរឈប់ឡើយ គឺការបដិសេធដោយការសរសើរអត្ថ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីល្អនៃផ្ទៃមុខនោះ សូម្បីតែនៅក្នុងផ្កាឈូកក៏មានដែរ មិនមែនមានតែនៅក្នុងព្រះចន្ទប៉ុណ្ណោះទេ គឺមិនមែនជាមិនមានឡើយ ព្រោះការសន្មតនូវការអួតអាងយ៉ាងនោះ ទោះបីជាមិនមានពិតក៏ដោយ ទើបយកផ្ទៃមុខទៅប្រៀបធៀបនឹងព្រះចន្ទ ឧបមាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា បរិកប្បោបមា។

198. ‘‘Maye’’ccādi. He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato sā mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate.

១៩៨. ពាក្យថា «Maye» ជាដើម។ ឱព្រះចន្ទ! ឯសេចក្តីលម្អនៃផ្ទៃមុខ គឺរស្មីនៃវទនៈរបស់ម្ចាស់លោកនេះ មានតែនៅក្នុងយើងម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ ការអួតអាងបែបនេះ ដោយការសរសើរខ្លួនឯង គឺមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ បើសួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សេចក្តីលម្អនៃផ្ទៃមុខនោះ សូម្បីតែនៅក្នុងផ្កាឈូកក៏មានដែរ ព្រោះហេតុនោះ។ ឧបមាដែលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថា បរិកប្បោបមា។ ពាក្យថា Yato គឺសំដៅលើហេតុដែលមិនបានកំណត់ជាក់លាក់ ប៉ុន្តែការបង្ហាញថា «សេចក្តីលម្អនោះ សូម្បីតែនៅក្នុងផ្កាឈូកក៏មានដែរ» គឺសំដៅលើការមានសេចក្តីលម្អនោះនៅក្នុងផ្កាឈូកពិតប្រាកដ។ វិគ្គហៈថា Parikappanāya vuttā upamā (ឧបមាដែលពោលដោយការសន្មត)។ ក្នុងទីនេះ ដោយសារការសន្មតនូវការអួតអាងដែលមិនមានពិតរបស់ព្រះចន្ទ ឲ្យទៅជាមានពិត ទោះបីជាគ្មានសព្ទដទៃដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងធម៌ដូចគ្នាឲ្យភ្លឺច្បាស់ក៏ដោយ ក៏ភាពដូចគ្នានៃព្រះចន្ទដែលជាឧបមាន និងផ្ទៃមុខដែលជាឧបមេយ្យ ត្រូវបានដឹងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីនេះថា «បើគ្មានភាពដូចគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរនេះទេ តើការសន្មតបែបនោះរបស់អ្នកពោលនឹងមានឡើងដូចម្តេចបាន?»។

199.

១៩៩.

Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli,Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;

Mama dolāyate citta-Micca’yaṃ saṃsayopamā.

«តើនេះជាផ្កាឈូកដែលមានភមរាវិលវល់នៅខាងក្នុង ឬក៏ជាផ្ទៃមុខដែលមានភ្នែកដ៏រំភើបញាប់ញ័រ? ចិត្តរបស់ខ្ញុំរមែងរារែក (ដូចជាអង្រឹង)» ឧបមាបែបនេះ ឈ្មោះថា សំសយោបមា។

199. ‘‘Kiṃ vā’’iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyate [Pg.207] dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. Iccayamīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā.

១៩៩. ពាក្យថា «Kiṃ vā» ជាដើម។ ផ្កាឈូកដែលមានសភាពបែបនេះ គឺមានភមរាទាំងឡាយវិលវល់នៅខាងក្នុង តើជាផ្កាឈូកឬអ្វី? ឬមួយក៏ជាវត្ថុដែលមានសភាពបែបនោះ គឺមានភ្នែកដ៏រំភើបញាប់ញ័រ? ឱព្រះជិនស្រី! ផ្ទៃមុខនេះរបស់ព្រះអង្គ តើជាអ្វីហ្ន៎ ចិត្តរបស់ខ្ញុំរមែងរារែក គឺប្រព្រឹត្តទៅដូចជាអង្រឹង។ សេចក្តីថា ចិត្តរមែងសង្ស័យដោយការប្រកាន់យកនូវចំណែកទាំងពីរយ៉ាងនេះ។ ឧបមាដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលដឹងបាននូវភាពជាឧបមាននិងឧបមេយ្យនៃផ្កាឈូកនិងផ្ទៃមុខ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា សំសយោបមា។

199. ‘‘Kiṃ vā’mbuje’’ccādi. Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate.

១៩៩. ពាក្យថា «Kiṃ vā'mbuje» ជាដើម។ តើជាផ្កាឈូកដែលមានភមរាវិលវល់នៅខាងក្នុង ឬអ្វី? ឬមួយក៏ជាផ្ទៃមុខដែលមានភ្នែកដ៏រំភើបញាប់ញ័រ គឺមាននេត្រាដ៏រញ្ជួយញាប់ញ័ររបស់ព្រះអង្គ? ចិត្តរបស់ខ្ញុំរមែងរារែក គឺប្រៀបដូចជាអង្រឹង ព្រោះតែការបង្កើតនូវសេចក្តីភាន់ច្រឡំទាំងពីរយ៉ាង។ ឧបមាដែលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថា សំសយោបមា ព្រោះតែភាពដូចគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយសេចក្តីសង្ស័យ។ វិគ្គហៈទាំងឡាយថា Anto bhantā alī yasmiṃ, lolāni nayanāni yasmiṃ, dolā viya ācarati និង saṃsayena vuttā upamā។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ទោះបីជាគ្មានសព្ទដទៃដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវធម៌ដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏ការទាក់ទងគ្នានៃធម៌ដ៏ស្មើគ្នា ត្រូវបានដឹងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីនេះឯងថា «បើគ្មានភាពស្មើគ្នានៃហេតុជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យនៃវត្ថុទាំងពីរ គឺផ្កាឈូកនិងផ្ទៃមុខដ៏វិសេស ដែលប្រកបដោយវិសេសនៈទាំងពីរយ៉ាងដូចដែលបានពោលហើយនោះទេ តើសេចក្តីសង្ស័យនឹងកើតឡើងដូចម្តេចបាន?»។

200.

២០០.

Kiñci vatthuṃ padassetvā,Sadhammassā’bhidhānato;

Sāmyappatītisabbhāvā,Pativatthūpamā yathā.

«ការបង្ហាញនូវវត្ថុណាមួយ ហើយពោលនូវធម៌ដូចគ្នា (នៃវត្ថុដទៃ) ព្រោះតែការមាននូវការដឹងច្បាស់នូវភាពដូចគ្នា ឧបមានោះឈ្មោះថា បដិវត្ថូបមា ដូចជាឧទាហរណ៍តទៅនេះ។»

200. ‘‘Kiñci’’iccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. Yathetyudāharati.

២០០. ពាក្យថា «Kiñci» ជាដើម។ ការបង្ហាញនូវវត្ថុណាមួយដែលគេប្រាថ្នា មានព្រះសម្ពុទ្ធជាដើម ហើយពោលនូវវត្ថុដទៃដែលមានធម៌ដូចគ្នា គឺស្រដៀងគ្នានឹងវត្ថុនោះដោយអាការៈណាមួយ ព្រោះតែការមាននូវការដឹងច្បាស់ គឺការសម្រេចនូវភាពដូចគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរនោះ ឧបមានោះទើបលោកហៅថា បដិវត្ថូបមា។ ភាពស្មើគ្នានៃវត្ថុដែលបានដឹងហើយ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយវត្ថុប្រៀបធៀបដែលមានសភាពបែបនោះ។ ពាក្យថា Yathā គឺលោកសម្តែងជាឧទាហរណ៍។

200. ‘‘Kiñci’’ccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena saha [Pg.208] kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. Yathāti udāharati.

២០០. ពាក្យថា «Kiñci» ជាដើម។ ការបង្ហាញ គឺការសម្តែងជាដំបូងនូវវត្ថុណាមួយដែលគេប្រាថ្នា មានអត្ថនៃពាក្យថាព្រះជិនស្រីជាដើម ហើយពោល គឺការនិយាយនូវវត្ថុណាមួយដែលមានធម៌ដូចគ្នា គឺមានសភាពស្រដៀងគ្នានឹងសេចក្តីដែលត្រូវសម្តែងនោះដោយអាការៈណាមួយ ព្រោះតែការមាននូវការដឹងច្បាស់នូវភាពដូចគ្នា គឺការដឹងនូវទំនាក់ទំនងនៃភាពស្រដៀងគ្នា ឧបមានោះឈ្មោះថា បដិវត្ថូបមា ដោយការសម្តែងនូវសេចក្តីស្មើគ្នានៃអត្ថនៃពាក្យមានព្រះជិនស្រីជាដើម ដែលជាវត្ថុប្រាកដឡើង។ ឃ្លាវិគ្គហៈថា Samāno dhammo yassa (ធម៌ស្មើគ្នាមានដល់វត្ថុណា មានដើមបារិជាតជាដើម), samānānaṃ bhāvo (ភាពនៃវត្ថុស្មើគ្នា គឺឧបមាននិងឧបមេយ្យ), sāmyassa patīti (ការដឹងច្បាស់នូវភាពដូចគ្នា), sāmyappatītiyā sabbhāvo (ការមាននូវការដឹងច្បាស់នូវភាពដូចគ្នា) និង pativatthūpamā (ឧបមាដែលពោលដោយវត្ថុប្រៀបធៀប)។ ពាក្យថា Yathā គឺលោកសម្តែងជាឧទាហរណ៍។

201.

២០១.

Janesu jāyamānesu,Ne’kopi jinasādiso;

Dutiyo nanu nattheva,Pārijātassa pādapo.

«ក្នុងកាលដែលពួកមនុស្សកំពុងកើតឡើង គ្មានមនុស្សសូម្បីតែម្នាក់ដែលដូចនឹងព្រះជិនស្រីឡើយ ដើមឈើទីពីរដែលស្មើនឹងដើមបារិជាត មិនមែនជាគ្មានពិតមែនឬ?»

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ, nanūtyanumatiyaṃ, pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti.

២០១. ពាក្យថា «Janesu» ជាដើម។ ក្នុងចំណោមមនុស្សដែលកំពុងកើតឡើង គ្មានមនុស្សសូម្បីតែម្នាក់ដែលមានគុណធម៌ដូចនឹងព្រះជិនស្រី គឺស្មើនឹងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធឡើយ នេះជាវត្ថុទីមួយដែលលោកបានបង្ហាញ។ ឃ្លាថា «dutiyo» ជាដើម គឺជាការបង្ហាញនូវបដិវត្ថូបមា។ ពាក្យថា «nanu» គឺនៅក្នុងន័យយល់ព្រម។ ដើមឈើទីពីរដែលស្មើនឹងដើមបារិជាត ដែលជាឈើទិព្វដ៏វិសេស គឺមិនមានឡើយ។ ដើមបារិជាតប៉ុណ្ណោះជាឈើដ៏ឧត្តមក្នុងចំណោមពូជឈើទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ព្រះជិនស្រីក៏ជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi, pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu, nanūti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti.

២០១. ពាក្យថា «Janesu» ជាដើម។ ក្នុងចំណោមមនុស្សដែលកំពុងកើតឡើង គ្មានមនុស្សសូម្បីតែម្នាក់ដែលដូចនឹងព្រះជិនស្រី គឺស្មើនឹងព្រះសម្ពុទ្ធឡើយ។ ដើមឈើទីពីរដែលស្មើនឹងដើមបារិជាត គឺដើមឈើទីពីរដែលស្មើនឹងដើមឈើនោះ មិនមែនជាគ្មានពិតមែនឬ? ពាក្យថា «nanu» គឺនៅក្នុងន័យអនុញ្ញាត។ ដោយពាក្យនោះ លោកយល់ព្រមនូវភាពមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានរបស់ព្រះសព្វញ្ញូជាមួយនឹងបុគ្គលដទៃ។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាបុគ្គលឧត្តមរបស់ព្រះពុទ្ធក្នុងចំណោមសត្វដទៃ និងភាពជាដើមឈើឧត្តមរបស់ដើមបារិជាតក្នុងចំណោមដើមឈើដទៃ ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាភាពដូចគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរដែលជាឧបមាននិងឧបមេយ្យ។ ភាពដូចគ្នានោះ ត្រូវបានបំភ្លឺឡើងដោយការនិយាយអំពីភាពមិនស្មើគ្នានៃដើមបារិជាតដែលជាវត្ថុប្រៀបធៀបជាមួយនឹងដើមឈើទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការគាំទ្រនូវសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។

202.

២០២.

Vākyattheneva [Pg.209] vākyattho,Yadi kocyu’pamīyate;

Ivayuttaviyuttattā,Sā vākyatthopamā dvidhā.

«ប្រសិនបើសេចក្តីនៃប្រយោគណាមួយ ត្រូវបានប្រៀបធៀបជាមួយនឹងសេចក្តីនៃប្រយោគដូចគ្នា ឧបមានោះឈ្មោះថា វាក្យត្ថោបមា មានពីរយ៉ាង ព្រោះតែការប្រកបដោយពាក្យថា «អិវ» និងការមិនប្រកបដោយពាក្យថា «អិវ»។»

202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthenevi’’ccādinā. Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā, ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ.

២០២. លោកបង្ហាញនូវឧបមាដែលមានសេចក្តីនៃប្រយោគជាវិស័យ ដោយពាក្យថា «vākyattheneva» ជាដើម។ សេចក្តីនៃប្រយោគ គឺទំនាក់ទំនងដ៏វិសេសនៃកិរិយានិងការកៈ ដោយសេចក្តីនៃប្រយោគនោះឯង មិនមែនត្រឹមតែអត្ថនៃបទឡើយ ប្រសិនបើសេចក្តីនៃប្រយោគណាមួយដែលមានលក្ខណៈដូចដែលបានពោលហើយ ដែលគេប្រាថ្នានឹងពោល ត្រូវបានប្រៀបធៀប គឺពោលថាដូចគ្នា ឧបមានោះឈ្មោះថា វាក្យត្ថោបមា រមែងបែកចេញជាពីរយ៉ាង។ តើដូចម្តេច? គឺប្រកបផង និងមិនប្រកបផង ឈ្មោះថា យុត្តវិយុត្តៈ នេះជាការសម្តែងសេចក្តីដោយពាក្យថា «អិវ» គឺឧបមាដែលប្រកបនិងមិនប្រកប (ដោយពាក្យថា អិវ) ព្រោះតែភាពនៃឧបមានោះជាហេតុ ទើបបែកជាពីរយ៉ាង នេះជាសេចក្តីដែលអធិប្បាយបន្ថែម។

202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthe’’ccādinā. Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate, sā upamā vākyatthopamā nāma hoti. Ivayuttaviyuttattā ivayuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti ivādīnamatthassa gahitattā ivasaddopi tappariyāyasaddāpi gayhante.

២០២. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវឧបមាដែលមានសេចក្តីនៃប្រយោគជាវិស័យ ដោយពាក្យថា «vākyatthe» ជាដើម។ ប្រសិនបើសេចក្តីនៃប្រយោគណាមួយដែលមានលក្ខណៈដូចដែលបានពោលហើយ ដែលគេប្រាថ្នានឹងពោល ត្រូវបានប្រៀបធៀប គឺពោលដោយភាពដូចគ្នា ជាមួយនឹងសេចក្តីនៃប្រយោគនោះឯង ដែលជាសមុទាយៈដែលត្រូវបានតាក់តែងឡើងដោយទំនាក់ទំនងដ៏វិសេសនៃកិរិយានិងការកៈ ឧបមានោះឈ្មោះថា វាក្យត្ថោបមា។ មានពីរយ៉ាង គឺពីរប្រការ ដោយអំណាចនៃការប្រកបនិងមិនប្រកបដោយពាក្យថា «អិវ»។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការកាន់យកនូវអត្ថនៃពាក្យថា «អិវ» ជាដើម សូម្បីតែពាក្យថា «អិវ» និងពាក្យដែលជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះ ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ។

Ivayutta

អិវយុត្តៈ (ប្រកបដោយពាក្យថា អិវ)

203.

២០៣.

Jino saṃklesatattānaṃ,Āvibhūto janāna’yaṃ;

Ghammasantāpatattānaṃ,Ghammakāle’mbudo viya.

«ព្រះជិនស្រីនេះ បានប្រាកដឡើងដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយសេចក្តីសៅហ្មង ដូចជាមេឃក្នុងកាលក្តៅ ដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយកម្តៅថ្ងៃ យ៉ាងនោះដែរ។»

203. Udāharati ‘‘jino’’iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddho [Pg.210] āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha ‘‘ghamme’’ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi.

២០៣. លោកសម្តែងជាឧទាហរណ៍ថា «jino» ជាដើម។ ព្រះជិនស្រី គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនេះ បានប្រាកដឡើង គឺបានកើតឡើងក្នុងលោកដោយការត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ព្រោះតែការធ្វើនូវកិច្ចរួចហើយ ដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយ គឺដល់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយសេចក្តីសៅហ្មងទាំង ១០ ប្រការ។ នេះជាប្រយោគមួយដែលជាឧបមេយ្យជាដំបូង។ លោកពោលពាក្យថា «ghamme» ជាដើម ដើម្បីសួរថា ដូចជាអ្វី? ដូចជាមេឃ គឺពពក ក្នុងកាលក្តៅ គឺក្នុងសម័យក្តៅ ដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយកម្តៅថ្ងៃ នេះជាប្រយោគទីពីរដែលជាឧបមាន ឧបមានេះឈ្មោះថា អិវយុត្តវាក្យត្ថោបមា។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេស្យៈនៃសេចក្តីនៃប្រយោគមុននិងប្រយោគក្រោយ គប្បីដឹងដោយភាពជាសេចក្តីនៃប្រយោគតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែក្នុងខាងលើ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។

203. Udāharati ‘‘jino’’ccādinā. Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ.

២០៣. លោកសម្តែងជាឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា «jino» ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីនេះ គឺព្រះសាស្តាដែលឈ្នះមារទាំង ៥ នោះ បានប្រាកដឡើង គឺបានតាំងនៅក្នុងលោកដោយការសម្រេចនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ជាបុគ្គលធ្វើនូវកិច្ចរួចហើយ ដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយសេចក្តីសៅហ្មង គឺដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេសមានប្រការច្រើនយ៉ាង។ បើសួរថា ដូចជាអ្វីដល់បុគ្គលណាមួយដែលក្តៅក្រហាយដោយអ្វី? ដូចជាមេឃ គឺដូចជាពពក ក្នុងកាលក្តៅ គឺក្នុងសម័យក្តៅ ដល់ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយកម្តៅថ្ងៃ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីនៃប្រយោគក្រោយជាគ្រឿងញែក គឺជានាមវិសេសនៈ ឯសេចក្តីនៃប្រយោគមុនជាគ្រឿងត្រូវញែក គឺជានាមវិសេស្យៈ។ ទោះបីជាមានការបែកប្រយោគយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏គប្បីយល់ថាសេចក្តីនៃប្រយោគគឺមានតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែក្នុងប្រយោគខាងក្រោយ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងប្រយោគក្រោយ ពាក្យថា «អិវ» រមែងញ៉ាំងភាពដូចគ្នានៃអត្ថនៃបទដែលជាគុណនិងគុណីក្នុងប្រយោគនោះឯងឲ្យភ្លឺច្បាស់ ឯភាពដូចគ្នានៃគុណនិងគុណីក្នុងប្រយោគមុន រមែងដឹងបានដោយការមិនអាចសម្រេចបានតាមវិធីផ្សេង បើគ្មានភាពស្មើគ្នានៃសេចក្តីនៃប្រយោគក្រោយជាមួយនឹងប្រយោគមុន។ ឃ្លាវិគ្គហៈថា Saṃklesehi tattā, ghammo eva santāpo, tena tattā និង ghammo eva kālo។

Ivaviyutta

អិវវិយុត្តៈ (មិនប្រកបដោយពាក្យថា អិវ)

204.

២០៤.

Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;

Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā.

«ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទ្រា តែងរុងរឿង គួរជាទីពេញចិត្តក្រៃលែងដោយលម្អដ៏លើសលប់ ឱព្រះចន្ទ! ទោះបីជាទ្រង់รះឡើងទៅកាន់អាកាសខ្ពស់ហើយក៏ដោយ តើការអួតអាងរបស់ទ្រង់មានប្រយោជន៍អ្វី?»

204. Dutiyamāha ‘‘muninda’’iccādinā. Vilāsena ekamatulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ [Pg.211] ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā.

២០៤. ពាក្យថា «Muninda» ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទ្រា តែងរុងរឿង គឺល្អលើសលប់ គួរជាទីពេញចិត្តក្រៃលែងដោយលម្អដ៏លើសលប់ ព្រោះតែការមិនមានវត្ថុទីពីរដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ នេះជាប្រយោគមួយដែលជាឧបមេយ្យជាដំបូង។ ឱព្រះចន្ទ! ទោះបីជាទ្រង់រះឡើង គឺឡើងទៅកាន់អាកាសខ្ពស់ហើយក៏ដោយ តើការអួតអាង គឺការវិលវល់ដោយសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួនរបស់ទ្រង់មានប្រយោជន៍អ្វី? គឺគ្មានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ ព្រោះតែការមិនមានសេចក្តីសម្រេចនូវសេចក្តីលម្អដែលស្មើនឹងព្រះភក្ត្រនោះ។ ភាពមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាននៃព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រា ជាមួយនឹងព្រះចន្ទដែលរះឡើងខ្ពស់ជាងនោះទៅទៀត គឺមានត្រឹមតែលម្អដ៏លើសលប់ប៉ុណ្ណោះដែលជាផលកើតឡើង នេះជាប្រយោគទីពីរដែលជាឧបមាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ដោយការបដិសេធនូវការរះឡើងនិងការអួតអាងដែលធ្វើឡើងដើម្បីការដឹងច្បាស់នូវភាពដូចគ្នាដោយប្រការទាំងពួង ការដឹងនូវធម៌ដូចគ្នានៃផ្ទៃមុខនិងព្រះចន្ទដោយប្រការណាមួយ គឺជាការដឹងនូវឧបមា ឧបមានេះឈ្មោះថា អិវវិយុត្តវាក្យត្ថោបមា។

204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘munindānani’’ccādinā. Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati, tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. Apisaddo sambhāvanattho.

២០៤. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍នៃឥវវិយុត្តវាក្យត្ថោបមា (ឧបមាដែលមានសេចក្ដីនៃប្រយោគប្រាសចាកសព្ទថា ឥវៈ) ដោយគាថាថា "មុនិន្ទាននំ" ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទ្រ (ព្រះសព្វញ្ញូ) ដ៏ជាទីគាប់ចិត្តតែមួយគត់ដោយវិលាសៈ (លីលា) គឺថា រុងរឿងក្រៃលែង ព្រោះតែមិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបានដោយលីលា និងជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ នែព្រះចន្ទ ទោះបីជាអ្នកឡើងទៅកាន់អាកាសដ៏ខ្ពស់ត្រដែតហើយក្តី តើការសម្ដែងឫទ្ធិ (ការត្រាច់ទៅដោយអំនួត) របស់អ្នកមានប្រយោជន៍អ្វី? ក្នុងទីនេះ សេចក្ដីនៃប្រយោគខាងក្រោយ ជាឧបមានៃសេចក្ដីនៃប្រយោគខាងដើម ឈ្មោះថា ឥវវិយុត្តោបមា។ ព្រោះថា កាលបើបដិសេធនូវការឡើងទៅកាន់ផ្ទៃមេឃ និងការសម្ដែងឫទ្ធិទាំងពីរនេះ របស់ព្រះចន្ទដែលធ្វើមានះថា "អាត្មាអញនឹងដូចជាព្រះភក្ត្រដោយប្រការទាំងពួង" សេចក្ដីជាទីគាប់ចិត្តតែមួយគត់ដោយវិលាសៈ និងសេចក្ដីដូចគ្នាដែលពោលគឺភាពមានរស្មីនៃព្រះភក្ត្រនិងព្រះចន្ទ ទោះបីមិនមានសព្ទមាន "ឥវៈ" ជាដើមក៏ដោយ ក៏រមែងដឹងបាន ហេតុនោះ សេចក្ដីនៃប្រយោគខាងក្រោយ ទើបជាឧបមាផង ជាវិសេសនៈផង នៃសេចក្ដីនៃប្រយោគខាងដើម។ វិគ្គហៈថា "វិលាសេន ឯកំ (អតុល្យំ)" និង "តញ្ច តំ មនោហរញ្ច"។ អបិសព្ទ មានអត្ថថា សម្ភាវនៈ (ទោះបី...ក៏ដោយ)។

205.

២០៥.

Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;

Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā.

ចំណែកឯ (ទោសមាន) ភិន្នលិង្គ (លិង្គខុសគ្នា) ជាដើមណា រមែងធ្វើអ្នកប្រាជ្ញឲ្យតក់ស្លុត (ទោស) នោះ ក្នុងទីខ្លះ គឺល្មមដើម្បីធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ឧបមាបាន ឧទាហរណ៍ដូចតទៅនេះ៖

205. Dosaparicchede [Pg.212] duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, ādisaddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. Tusaddo atthajotako, tathāpīti attho. Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti, etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathe’’ti udāharati.

២០៥. ក្នុងទោសបរិច្ឆេទ ដើម្បីបង្ហាញនូវការខូចខាតនៃឧបមាលង្ការៈ ដែលហៅថា ទុដ្ឋាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អដ៏សៅហ្មង) លោកទើបពោលពាក្យថា "សមុព្វេជេតិ" ជាដើម។ បណ្ដាបទទាំងនោះ បទថា "យំ ភិន្នលិង្គាទិកំ តុ" សព្ទថា "អាទិ" រមែងសង្គ្រោះយកនូវភិន្នវចនៈ (វចនៈខុសគ្នា) ហីនតា (ភាពថោកទាបជាង) និងអធិកតា (ភាពខ្ពង់ខ្ពស់ជាង) ជាដើម។ តុសព្ទ ជាសព្ទញ៉ាំងអត្ថឲ្យភ្លឺច្បាស់ មានសេចក្ដីថា "ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ"។ បទថា "ធីមន្តំ" បានដល់ ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា។ បទថា "សមុព្វេជេតិ" គឺធ្វើឲ្យតក់ស្លុត មិនធ្វើឲ្យរីករាយឡើយ។ ពាក្យថា "ឯតំ" គឺ (ទោសមាន) ភិន្នលិង្គជាដើមនោះ ក្នុងទីខ្លះ (មិនមែនគ្រប់ទីកន្លែងឡើយ) រមែងល្មម គឺសមគួរ ដើម្បីជាគ្រឿងធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ឧបមា គឺដើម្បីជាសត្រូវ (ដល់ឧបមា)។ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា "តំ យថា"។

205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe –

២០៥. ក្នុងឧទាហរណ៍ដែលត្រូវបង្ហាញអំពីទុដ្ឋាលង្ការៈ ដែលបានសម្ដែងទុកក្នុងទីបំផុតនៃការសម្ដែងទោសទាំងឡាយ ក្នុងទោសបរិច្ឆេទថា៖

‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti.

«គ្រឿងលម្អណាដែលមានការខូចខាតដល់អលង្ការៈ គ្រឿងលម្អនោះ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋាលង្ការៈ (គ្រឿងលម្អដ៏សៅហ្មង) រូបភាពនៃទុដ្ឋាលង្ការៈនោះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងកាលសម្ដែងនូវអលង្ការៈនោះ។»

Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathā’’ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញតាមសេចក្ដីប្ដេជ្ញាដែលបានធ្វើទុក លោកទើបពោលពាក្យថា "សមុព្វេជេតិ" ជាដើម។ សេចក្ដីថា ភិន្នលិង្គនិងភិន្នវចនៈជាដើមណា ដែលនឹងពោលខាងមុខ តែងធ្វើឲ្យអ្នកប្រាជ្ញ គឺកវីអ្នកមានប្រាជ្ញា ឲ្យតក់ស្លុត គឺបង្កើតសេចក្ដីតក់ស្លុតថា "ពាក្យបែបនេះ មិនគួរពោលសោះឡើយ"។ ភិន្នលិង្គជាដើមនោះ រមែងល្មម គឺសមគួរ ដើម្បីធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ឧបមា គឺដើម្បីបំផ្លាញចោលនូវឧបមាដែលបានពោលហើយ ក្នុងទីដទៃក្រៅពីវិស័យដែលត្រូវពោល មានជាដើមថា "ឥត្ថីវាយំ ជនោ យាតិ"។ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា "តំ យថា"។ វិភាគពាក្យ (វិគ្គហៈ) ថា "ភិន្នញ្ច (វិសទិសញ្ច) តំ លិង្គញ្ច" (ភិន្នលិង្គំ), "តំ អាទិ យស្ស (វិសទិសវចនាទិនោ)" (ភិន្នលិង្គាទិ), និង "ឧបមាយ ទូសនំ" (ឧបមាទូសនំ)។

206.

២០៦.

Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna-Liṅgā’kāsaṃ sarāniva;

Vijātivacanā hīnā,Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.

ព្រះចន្ទនេះ (ដូចជា) ហង្សញី នេះជាភិន្នលិង្គោបមា។ មេឃ (ដូចជា) ស្រះទាំងឡាយ នេះជាវិជាតិវចនោបមា (វចនៈខុសគ្នា)។ ភរតៈ (អ្នកបម្រើ) ក្នុងសម្នាក់ម្ចាស់ ដូចជាឆ្កែ នេះជាហីនោបមា។

206. ‘‘Haṃsīvāya’’nti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso. Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti vijātivacanā visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva [Pg.213] bhatto’’ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā.

២០៦. បទថា "ហំសីវាយំ" សេចក្ដីថា ព្រះចន្ទនេះ ដូចជាហង្សញី គឺដូចគ្នាទៅនឹងហង្សញី។ នេះជាភិន្នលិង្គោបមា (ឧបមាដែលមានលិង្គខុសគ្នា)។ បទថា "អាកាសំ សរានិវ" នេះជាវិជាតិវចនោបមា គឺឧបមាដែលមានវចនៈមិនដូចគ្នា។ បទថា "ភដោ អធិបេ សាមិនិ សាវ ភត្តោ" នេះជាហីនោបមា (ឧបមាថោកទាប) ព្រោះតែការយកបុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទៅប្រៀបប្រដូចទៅនឹងសត្វឆ្កែ ដែលថោកទាបដោយជាតិជាដើម។

206. ‘‘Haṃsi’’ccādi. Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho.

២០៦. បទថា "ហំសី" ជាដើម។ ព្រះចន្ទនេះ ដូចជាហង្សញី គឺដូចជាមេហង្ស។ ឧបមាមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថា ភិន្នលិង្គោបមា ព្រោះមានលិង្គខុសគ្នាអំពីឧបមេយ្យ។ បទថា "អាកាសំ (នភំ) សរានិវ" នេះឈ្មោះថា វិជាតិវចនោបមា ព្រោះមានវចនៈមិនដូចគ្នាជាមួយនឹងឧបមេយ្យ។ បទថា "អធិបេ (សាមិនិ) ភដោ (សេវកោ) សាវ (សុនខោ ឥវ) ភត្តោ" នេះឈ្មោះថា ហីនោបមា ព្រោះការយកបុរសដ៏ឧត្តម ទៅប្រៀបប្រដូចទៅនឹងសត្វឆ្កែ ដែលមានជាតិថោកទាប។ វិគ្គហៈថា "ភិន្នំ លិង្គមេតិស្សា", "វិវិធា ជាតិ សភាវោ អស្សេតិ" និង "វិជាតិ វចនំ អស្សា ឧបមាយា"។

207.

២០៧.

Khajjoto bhānumālīva,Vibhātītyadhikopamā;

Aphuṭṭhatthā balambhodhi,Sāgaro viya saṃkhubhi.

អំពិលអំពែក រុងរឿងដូចជាព្រះអាទិត្យ នេះជាអធិកោបមា (ឧបមាខ្ពង់ខ្ពស់ពេក)។ សមុទ្រគឺកងទ័ព ញាប់ញ័រដូចជាមហាសមុទ្រ នេះជាអផុដ្ឋត្ថោបមា (ឧបមាដែលមានសេចក្ដីមិនច្បាស់លាស់)។

207. ‘‘Khajjoto’’iccādi. Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītyadhikopamā adhikena hīnassa upamitattā. Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā.

២០៧. បទថា "ខជ្ជោតោ" ជាដើម។ អំពិលអំពែក រុងរឿងដូចជាព្រះអាទិត្យ នេះជាអធិកោបមា ព្រោះការយកវត្ថុថោកទាប ទៅប្រៀបប្រដូចទៅនឹងវត្ថុដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង។ បទថា "ពលម្ពោធិ (សេនាសមុទ្រ) ញាប់ញ័រដូចជាមហាសមុទ្រ" នេះជាអផុដ្ឋត្ថោបមា ព្រោះការដឹងនូវភាពធំធេងនៃកងទ័ព ដោយរូបកៈថា "ពលម្ពោធិ" រួចហើយ តែបែរជាយកឧបមាថា "សាគរោ វិយ" មកពោលម្ដងទៀត ដែលមិនបានប៉ះពាល់ (មិនបានបង្ហាញ) នូវសេចក្ដីវិសេសណាមួយឡើយ។

207. ‘‘Khajjoto’’ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. ‘‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, [Pg.214] tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ.

២០៧. បទថា "ខជ្ជោតោ" ជាដើម។ "អំពិលអំពែក រុងរឿងដូចជាព្រះអាទិត្យ" នេះឈ្មោះថា អធិកោបមា ព្រោះការប្រៀបប្រដូចទៅនឹងឧបមាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ពេក។ "សមុទ្រគឺកងទ័ព ញាប់ញ័រដូចជាមហាសមុទ្រ" នេះឈ្មោះថា អផុដ្ឋត្ថោបមា ព្រោះភាពធំធេងនៃកងទ័ព ត្រូវបានដឹងរួចមកហើយដោយតិរោភូតោបមា (ឧបមាដែលលាក់កំបាំង) ថា "ពលម្ពោធិ" ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានសេចក្ដីដែលត្រូវប៉ះពាល់ (បង្ហាញបន្ថែម) ដោយឧបមាថា "សាគរោ វិយ" ម្ដងទៀតឡើយ។ វិគ្គហៈថា "អផុដ្ឋោ អត្ថោ ឯតិស្សា" និង "ពលំ ឯវ អម្ពោធិ"។

208.

២០៨.

Cande kalaṅko bhiṅgove-Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;

Khaṇḍitā keravākāro,Sakalaṅko nisākaro.

ស្នាមខ្មៅក្នុងព្រះចន្ទ ដូចជាសត្វឃ្មុំ នេះជាឧបមាពេក្ខិនី (ឧបមាដែលត្រូវរង់ចាំឧបមាដទៃ)។ ព្រះចន្ទដែលមានស្នាមខ្មៅ មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាឈូកស នេះជាខណ្ឌិតោបមា (ឧបមាដែលដាច់ពាក់កណ្ដាល)។

208. ‘‘Cande’’iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā.

២០៨. បទថា "ចន្ទេ" ជាដើម។ ឧបមាថា "ស្នាមខ្មៅក្នុងព្រះចន្ទ ដូចជាសត្វឃ្មុំ" នេះ រមែងរង់ចាំនូវឧបមាដទៃទៀតថា "ក្នុងព្រះចន្ទដែលដូចជាគុម្ពផ្កា" ព្រោះថាសត្វឃ្មុំមិនអាចមាននៅក្នុងព្រះចន្ទឡើយ តែអាចមាននៅក្នុងគុម្ពផ្កា ហេតុនោះ ឧបមានេះ ទើបឈ្មោះថា ឧបមាពេក្ខិនី។ ព្រះចន្ទដែលមានស្នាមខ្មៅ (មានរូបទន្សាយ) មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាឈូកស (ផ្កាកុមុទ) នេះជាខណ្ឌិតោបមា ព្រោះដើម្បីបង្ហាញនូវភាពខ្មៅខាងក្នុងនៃផ្កាឈូកស គួរតែពោលថា "សភិង្គកេរវាកោរោ" (មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាឈូកសដែលមានសត្វឃ្មុំទំ)។

208. ‘‘Cande’’ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ.

២០៨. បទថា "ចន្ទេ" ជាដើម។ "ស្នាមខ្មៅក្នុងព្រះចន្ទ ដូចជាសត្វឃ្មុំ" នេះ ឈ្មោះថា ឧបមាពេក្ខិនី ព្រោះរង់ចាំនូវវត្ថុមានគុម្ពផ្កាជាដើម ដែលជាឧបមារបស់ព្រះចន្ទ។ អធិប្បាយថា ព្រោះមិនមានការវិលវល់នៃសត្វឃ្មុំនៅក្នុងព្រះចន្ទឡើយ ហើយលោកក៏មិនបានពោលដោយកាន់យកនូវគុម្ពផ្កាជាដើមដែលជាវិស័យនៃសត្វឃ្មុំនោះ មកធ្វើជាឧបមារបស់ព្រះចន្ទ ហេតុនោះ ទើបជាទោស។ "ព្រះចន្ទដែលមានស្នាមខ្មៅ មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាឈូកស" នេះ ឈ្មោះថា ខណ្ឌិតោបមា ព្រោះកាលដែលគួរតែពោលថា "សភិង្គកេរវាកោរោ" ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពខ្មៅដែលមាននៅក្នុងព្រះចន្ទ តែបែរជាដាច់បាត់នូវសត្វឃ្មុំដែលជាឧបមាទៅវិញ។ វិគ្គហៈថា "ឧបមំ អបេក្ខតិ", "ខណ្ឌំ ឥតោ (គតា)", "ខណ្ឌេន ឥតោ (យុត្តោ) វា", "កេរវស្សាការោ អស្ស" និង "សហ កលង្កេន វត្តតិ"។

209.

២០៩.

Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā;

Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu.

អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ តែងតែមិនអើពើ (មិនពេញចិត្ត) ក្នុងរូបភាពនៃប្រយោគមានសភាពបែបនេះជាដើម ប៉ុន្តែ ក្នុងប្រយោគខ្លះ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ តែងតែធ្វើការអើពើ (ពេញចិត្ត) ខ្លះដែរ។

209. Vuttaṃ [Pg.215] nigameti ‘‘icceva’’mādinā. Rūpesu payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti. Casaddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti.

២០៩. លោកសន្និដ្ឋាននូវសេចក្ដីដែលបានពោលហើយ ដោយពាក្យថា "ឥច្ចេវំ" ជាដើម។ បទថា "រូបេសុ" គឺក្នុងប្រយោគទាំងឡាយ។ សេចក្ដីថា (អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ) តែងតែជាអ្នកមានសេចក្ដីអើពើ គឺការពេញចិត្តប្រាសចេញទៅហើយ ក្នុងប្រយោគទាំងនោះ។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា "តើភិន្នលិង្គជាដើមនោះ មិនគួរអើពើដោយដាច់ខាត ឬក៏មិនដាច់ខាត?" ឆ្លើយថា "ព្រោះមានកន្លែងខ្លះដែលត្រូវកាន់យកបានដែរ" លោកទើបពោលពាក្យថា "ករោន្តិ" ជាដើម។ សេចក្ដីថា តែក្នុងប្រយោគខ្លះ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ គឺកវីទាំងឡាយ តែងតែធ្វើការអើពើខ្លះដែរ។ ចសព្ទ រមែងប្រមូលយកនូវអត្ថដែលគួរពោលដទៃទៀត។

209. ‘‘Icce’’ccādi. Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. Casaddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati.

២០៩. បទថា "ឥច្ចេ" ជាដើម។ ក្នុងប្រយោគមានសភាពបែបនេះជាដើម ដែលបានសម្ដែងទុកក្នុងលំដាប់នេះ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ តែងតែមិនអើពើឡើយ។ តែថា អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយនេះឯង ក្នុងប្រយោគខ្លះដែលមានភិន្នលិង្គជាដើម តែងតែធ្វើការអើពើខ្លះដែរ។ វិគ្គហៈថា "ឥតិ ឯវំ អយំ បការោ អាទិ យេសំ", "តានិ ច តានិ រូបានិ ច" និង "វិគតោ អាទរោ យេសំ"។ ចសព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថប្រមូលយកនូវប្រយោគដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ការធ្វើសេចក្ដីអើពើក្នុងទីដទៃ ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីមិនអើពើ រមែងទាញនាំមកនូវលំដាប់នៃរឿងដែលកំពុងពោល។

210.

២១០.

Itthīvā’yaṃ jano yāti,Vadatyesā pumā viya;

Piyo pāṇā ivā’yaṃ me,Vijjā dhanamiva’ccitā.

ជននេះ ដើរទៅដូចជាស្រី។ ស្រីនេះ និយាយដូចជាប្រុស។ បុគ្គលនេះ ជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ ដូចជាជីវិត។ វិជ្ជាដែលសន្សំទុកហើយ ដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិ។

210. Udāharati ‘‘itthi’’ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. Ayamicchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho, vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo.

២១០. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា "ឥត្ថិ" ជាដើម។ ជននេះ ដើរទៅដូចជាស្រី ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃកិរិយា (ដំណើរទន់ភ្លន់)។ ស្រីនេះ និយាយដូចជាប្រុស ព្រោះតែការប្រកបដោយភាពក្លាហាន (ហ៊ាននិយាយ) បែបនោះ។ ក្នុងទីនេះ មានភាពខុសគ្នានៃលិង្គរវាងឧបមាននិងឧបមេយ្យ។ បុគ្គលជាទីប្រាថ្នាណាម្នាក់នេះ ជាទីស្រឡាញ់ គឺគាប់ចិត្តរបស់ខ្ញុំ ដូចជាជីវិតទាំងឡាយ។ វិជ្ជាទាំងឡាយមានវ្យាករណ៍ជាដើម ដែលសន្សំទុក គឺប្រមូលទុកហើយ ដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិ។ នេះជាវចនភេទទោស (វចនៈខុសគ្នា)។

210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘itthīvā’ya’’miccādinā. Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilā [Pg.216] viya yāti. Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva āyavova piyo. Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva.

២១០. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវវិស័យដែលត្រូវកាន់យកនៃភិន្នលិង្គទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា "ឥត្ថីវាយំ" ជាដើម។ ជននេះ ដើរទៅដូចជាស្រី គឺដូចជាស្ត្រី ដោយដំណើរមិនច្បាស់លាស់ (ដំណើរទន់ភ្លន់)។ ស្រីនេះ និយាយដូចជាប្រុស គឺដូចជាបុរស ព្រោះតែការប្រកបដោយភាពក្លាហានបែបនោះ។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នានៃលិង្គរវាងឧបមាននិងឧបមេយ្យទាំងពីរនេះក៏ដោយ ក៏កវីទាំងឡាយតែងតែអើពើ (ពេញចិត្ត) ដែរ។ បុរសនេះ ជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ ដូចជាជីវិត គឺដូចជាអាយុប្រាណ។ វិជ្ជាទាំងឡាយមានវ្យាករណ៍និងនិឃណ្ឌុជាដើម ដែលសន្សំទុក គឺប្រមូលទុកហើយ ដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិ។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នានៃវចនៈរវាងឧបមាននិងឧបមេយ្យក៏ដោយ ក៏ជាទីពេញចិត្តដដែល។

211.

២១១.

Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate;

Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.

បពិត្រព្រះមហីបាល ព្រះទេវរាជ (ព្រះឥន្ទ្រ) រមែងរុងរឿង ដូចជាព្រះអង្គ។ ព្រះរាជានេះ ល្មមដើម្បីឡើងកាន់ឋានៈនៃព្រះអាទិត្យដោយតេជះបាន។

211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘bhavaṃ viyi’’ccādi. Mahīpāletyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti.

២១១. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដ៏ឧត្តមនៃហីនោបមានិងអធិកោបមា ដោយពាក្យថា "ភវំ វិយ" ជាដើម។ បទថា "មហីបាល" ជាពាក្យអាលបនៈ (ហៅ)។ ព្រះទេវរាជ រមែងរុងរឿងដូចជាព្រះអង្គ។ ដំណើរនេះ ទោះបីជាប្រៀបប្រដូចទៅនឹងវត្ថុថោកទាប (ហីនោបមា) ក៏ដោយ ក៏មានបានដែរ។ ក្នុងវិស័យដ៏សមគួរមានសភាពបែបនេះ ភាពខុសគ្នានៃលិង្គនិងវចនៈជាដើម មិនធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ឧបមាឡើយ។

211. ‘‘Bhava’’miccādi. Mahīpāla bho rāja, devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti ivasaddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti.

២១១. បទថា "ភវំ" ជាដើម។ បពិត្រព្រះរាជា ព្រះទេវរាជ គឺព្រះសក្កទេវរាជ រមែងរុងរឿងដូចជាព្រះអង្គ។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាយកព្រះឥន្ទ្រមកប្រៀបប្រដូចទៅនឹងព្រះអង្គ ដែលជាការថោកទាបជាង (ហីនោបមា) ក៏ដោយ ក៏ជាទីពេញចិត្តដដែល។ ព្រះរាជានេះ ល្មម គឺសមគួរ ដើម្បីឡើងកាន់ គឺទៅដល់នូវឋានៈ (គន្លង) នៃព្រះអាទិត្យដោយតេជះបាន។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាព្រះអាទិត្យដែលជាឧបមា មានតេជះខ្ពង់ខ្ពស់ជាងក៏ដោយ ក៏ជាទីពេញចិត្តដដែល។ ពាក្យថា "កច្ឆំ អារោហិតុំ" ជាពាក្យជំនួសឲ្យ "ឥវ" សព្ទ។ ឧបមាមានភិន្នលិង្គជាដើមដែលមានសភាពបែបនេះ មិនធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ឧបមាឡើយ។

212.

២១២.

Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;

Upameva tirobhūta-bhedā rūpakamuccate.

ការសម្ដែងនូវភាពមិនខុសគ្នា (ភាពជាធ្លុងមួយ) នៃឧបមាននិងឧបមេយ្យ ឬឧបមាដែលមានភាពខុសគ្នាដ៏លាក់កំបាំង ហៅថា រូបកៈ។

212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti [Pg.217] rūpakamuccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpakamuccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo.

២១២. ព្រះគន្ថការាចារ្យ សម្តែងពន្យល់អំពី រូបកៈ ដោយពាក្យថា “upamāne” ជាដើម។ ការសម្តែងនូវភាពមិនខុសគ្នា គឺភាពមិនប្លែកគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ តាមដែលបានពោលហើយ ដោយការបង្អោនបញ្ចូលគ្នា (ការអារោបៈ) ឈ្មោះថា រូបកៈ ព្រោះតែងតែធ្វើឲ្យរូបរាង ឬបង្ហាញនូវភាពមិនខុសគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យនោះ។ ឧបមាណាដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ឬភាពខុសគ្នា លាក់បាត់ទៅ មិនប្រាកដឡើង ដោយសារការបង្អោនបញ្ចូលគ្នានូវភាពមិនខុសគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ ឧបមានោះឯង ដែលមានលក្ខណៈដូចពោលហើយ ហៅថា រូបកៈ។ ក្នុងពាក្យថា “បទម្ពុជៈ” (ជើងដូចជាផ្កាឈូក) នេះ គ្រាន់តែព្រះបាទ (ជើង) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែមានសេចក្តីប្រដូចទៅនឹងផ្កាឈូក ទើបលោកប្រដូចទៅនឹងផ្កាឈូក។ ដោយការបង្អោនបញ្ចូលគ្នានូវភាពមិនខុសគ្នានៃព្រះបាទ និងផ្កាឈូក ដែលជាឧបមេយ្យ និងឧបមានោះ សូម្បីតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបមា ដែលពោលគឺសព្វេភាគធម៌ (ធម៌ដែលមានសភាពដូចគ្នា) ដែលមាននៅក្នុងឧបមាន និងឧបមេយ្យនោះ ទោះបីជាមាននៅឡើយ ក៏បាត់លាក់ទៅដែរ មិនមែនប្រាកដឡើងដូចជាពាក្យថា “padaṃ ambujamiva” (ព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូក) នោះឡើយ។ ហើយឧបមានោះ មានសភាពយ៉ាងនោះ ដល់នូវភាពមិនខុសគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ ហេតុនោះ ទើបហៅថា រូបកៈ នេះជាអធិប្បាយ។

212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ.

២១២. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ សម្តែងនូវរូបកាលង្ការៈ តាមលំដាប់ដែលបានឧទ្ទិសទុក ដោយពាក្យថា “upamāno” ជាដើម។ ការសម្តែងនូវភាពមិនខុសគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ ដែលបានសម្តែងរួចមកហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ទោះបីជាមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយសភាវៈក៏ដោយ តែអាស្រ័យនូវភាពស្រដៀងគ្នាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ហើយបង្អោនបញ្ចូលគ្នានូវភាពមិនខុសគ្នា ដែលអ្នកពោលបានកំណត់ទុកថា “នោះគឺនេះ នេះគឺនោះ” អាស្រ័យការបង្អោនបញ្ចូលដោយបញ្ញាក្នុងអត្ថនៃបទឧបមាន និងឧបមេយ្យទាំងឡាយ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាលាក់បាត់ទៅ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាជាទីប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា “padaṃ ambujamiva” ឡើយ តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាលាក់បាត់ទៅ ដូចជាពាក្យថា “padambujaṃ” ឧបមាណាដែលពោលគឺសព្វេភាគធម៌នៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយ ឧបមានោះឯង ហៅថា រូបកៈ។ ព្រោះអាស្រ័យនូវភាពស្រដៀងគ្នាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ទើបលោកកាន់យកនូវវត្ថុជាឧបមាន និងឧបមេយ្យទាំងឡាយ ដោយភាពមិនខុសគ្នា។ ដោយការកាន់យកនូវភាពមិនខុសគ្នានៃវត្ថុទាំងនោះឯង សូម្បីតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបមា ដែលពោលគឺសព្វេភាគធម៌ដ៏ប្លែកគ្នា ដែលប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យវត្ថុទាំងនោះ ក៏លាក់បាត់ទៅដែរ។ យ៉ាងនេះ ឧបមាដែលពោលគឺសព្វេភាគធម៌ ដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាលាក់បាត់ទៅហើយនោះឯង តែងតែញ៉ាំងភាពមិនខុសគ្នានៃវត្ថុទាំងឡាយឲ្យភ្លឺច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា រូបកៈ នេះជាអធិប្បាយ។ ឃ្លាថា “tirobhūto bhedo yassa” (សេចក្តីប្លែកគ្នា លាក់បាត់ទៅហើយក្នុងឧបមាណា) និងឃ្លាថា “abhedaṃ rūpayati” (តែងតែធ្វើឲ្យរូបរាង ឬប្រកាសនូវភាពមិនខុសគ្នា) ដូច្នេះក៏មាន។

213.

២១៣.

Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.

រូបកៈនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ អសេសវត្ថុវិសយរូបកៈ (រូបកៈមានវត្ថុទាំងអស់ជាវិស័យ) ១ និង ឯកទេសវិវត្តិរូបកៈ (រូបកៈដែលវិលត្រឡប់ក្នុងចំណែកមួយ) ១។ រូបកៈ ២ យ៉ាងនោះ មួយៗចែកចេញជា ៣ យ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃសមាសៈជាដើម។

213. Tassa [Pg.218] bhedaṃ niddisati ‘‘asesa’’iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā.

២១៣. ព្រះគន្ថការាចារ្យ បង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបកៈនោះ ដោយពាក្យថា “asesa” ជាដើម។ រូបកៈណា មានវត្ថុទាំងអស់ជាវិស័យ រូបកៈនោះ ឈ្មោះថា អសេសវត្ថុវិសយរូបកៈ ម្យ៉ាងទៀត រូបកៈណា វិលត្រឡប់ក្នុងចំណែកមួយ គឺក្នុងអវយវៈមួយ ឈ្មោះថា ឯកទេសវិវត្តិរូបកៈ ហេតុនោះ រូបកៈនោះ ទើបមាន ២ យ៉ាង។ មួយវិញទៀត រូបកៈទាំង ២ យ៉ាងនោះ មួយៗដោយឡែកពីគ្នា គប្បីមាន ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសមាសៈជាដើម គឺដោយអំណាចនៃការធ្វើសមាសៈនៃឧបមាន និងឧបមេយ្យ គឺ សមាសរូបកៈ (រូបកៈមានសមាសៈ) ១ អសមាសរូបកៈ (រូបកៈមិនមានសមាសៈ) ១ និង សមាសាសមាសរូបកៈ (រូបកៈមានទាំងសមាសៈនិងមិនមានសមាសៈ) ១។

213. ‘‘Asesi’’ccādi. Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho.

២១៣. ពាក្យថា “asesi” ជាដើម។ រូបកៈនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ អសេសវត្ថុវិសយរូបកៈ និង ឯកទេសវិវត្តិរូបកៈ ហើយរូបកៈទាំងពីរនោះ មួយៗចែកចេញជា ៣ យ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃសមាសៈជាដើម គឺ សមាសរូបកៈ អសមាសរូបកៈ និង សមាសាសមាសរូបកៈ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបកៈទាំងឡាយនេះ។ វិគ្រោះថា៖ “asesaṃ vatthu visayo assa” (វត្ថុទាំងអស់ជាវិស័យរបស់រូបកៈណា) ១, “ekadese vivattati” (តែងវិលត្រឡប់ក្នុងចំណែកមួយ) ១, “ekaṃ ekaṃ pati” (ចំពោះមួយៗ) ១, “samāso samāsarūpakaṃ ādi yesaṃ” (សមាសរូបកៈជាដើម នៃរូបកៈទាំងឡាយណា) ១, “tesaṃ vaso bhedo” (អំណាច គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបកៈទាំងឡាយនោះ) ១, “tīhi pakārehi” (ដោយប្រការ ៣ យ៉ាង) ១។

Asesavatthuvisayasamāsa

អសេសវត្ថុវិសយសមាសរូបកៈ

214.

២១៤.

Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ;

Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ.

តើជនទាំងឡាយណា មិនពាក់សៀតដោយត្បូង នូវព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ដែលល្អឆើតឆាយដោយត្របកគឺព្រះអង្គុលី មានកេសរគឺរស្មីនៃព្រះនខា?

214. Udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

២១៤. ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “aṅguli” ជាដើម។ សេចក្តីថា តើជនទាំងឡាយណា មិនពាក់សៀត គឺមិនទ្រទ្រង់ទុកដោយការតាក់តែង ដោយត្បូង នូវព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ដែលល្អឆើតឆាយ គឺរុងរឿងក្រៃលែង ដោយត្របកទាំងឡាយ គឺព្រះអង្គុលីដ៏ទន់រលោងនិងមានពណ៌ក្រហមទុំ ព្រោះតែព្រះអង្គុលីទាំងឡាយនោះឯងជាឧបមាន និងមានកេសរទាំងឡាយ គឺរស្មីនៃព្រះនខាទាំងឡាយ ក្នុងព្រះបាទនោះ? នេះជា អសេសវត្ថុវិសយសមាសរូបកៈ ព្រោះតែការប្រដូចនូវអវយវៈទាំងអស់ មានព្រះអង្គុលីជាដើម នៃព្រះបាទដែលជាអវយវី (តួខ្លួន)។ សូម្បីតែក្នុងខាងមុខ ក៏គប្បីដឹងតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។

214. Idāni udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke [Pg.219] na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ.

២១៤. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “aṅguli” ជាដើម។ តើជនទាំងឡាយណា មិនពាក់សៀតដោយត្បូង នូវព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ដែលល្អឆើតឆាយដោយត្របកគឺព្រះអង្គុលី មានកេសរគឺរស្មីនៃព្រះនខា? ព្រោះតែការសម្តែងដោយសមាសៈតែម្តង ដោយកាន់យកនូវភាពជាធ្លុងមួយ ដោយការសន្មតភាពមិនខុសគ្នានៃព្រះបាទដែលជាវិសេស្យៈ និងព្រះអង្គុលី ព្រមទាំងរស្មីនៃព្រះនខាដែលជាវិសេសនៈទាំងឡាយ ជាមួយនឹងផ្កាឈូក ត្របក និងកេសរ ដែលជាឧបមានោះ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា អសេសវត្ថុវិសយសមាសរូបកៈ។ ឃ្លាវិគ្រោះថា៖ “aṅguliyo eva dalāni” (ព្រះអង្គុលីទាំងឡាយនោះឯង ជាត្របក) ១, “tehi saṃsobhi” (ល្អឆើតឆាយដោយត្របកទាំងឡាយនោះ) ១, “nakhesu dīdhitiyo” (រស្មីទាំងឡាយក្នុងព្រះនខា) ១, “tā eva kesarāni assa” (រស្មីទាំងឡាយនោះឯង ជាកេសររបស់ព្រះបាទនោះ) ១។

Asesavatthuvisayaasamāsa

អសេសវត្ថុវិសយអសមាសរូបកៈ

215.

២១៥.

Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;

Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.

ព្រះគុណទាំងឡាយដ៏ច្រើន ជាកែវរតនៈ ព្រះករុណា ជាទឹកដ៏ត្រជាក់ ព្រះសភាវៈដ៏ជ្រាលជ្រៅ ជាជម្រៅទឹកដ៏ជ្រៅ ព្រះជិនស្រីអង្គនេះ ជាមហាសមុទ្រដ៏ប្រាកដចំពោះភ្នែក។

215. ‘‘Ratanāni’’iccādi. Ayaṃ jino sammāsambuddho, paccakkho na parokkho amhākaṃ ambudhi sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa bhūrī bahavo guṇā mettādayo, te ratanāni atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa gambhīrattamanuttānatā lābhādīsu, taṃ agādhattamakalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ.

២១៥. ពាក្យថា “ratanāni” ជាដើម។ ព្រះជិនស្រី គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនេះ ជាមហាសមុទ្រដ៏ប្រាកដចំពោះភ្នែក មិនមែនកំបាំងភ្នែកនៃយើងទាំងឡាយឡើយ។ សួរថា ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រះគុណទាំងឡាយដ៏ច្រើន មានមេត្តាជាដើមណា របស់ព្រះអង្គ ព្រះគុណទាំងនោះ ជាកែវរតនៈ ដោយសព្វេភាគធម៌ មានការឃើញបានដោយកម្រ និងការមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានជាដើម។ ព្រះករុណាណា របស់ព្រះអង្គ ព្រះករុណានោះ ជាទឹកដ៏ត្រជាក់ ដោយសព្វេភាគធម៌ គឺការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃសត្វលោកទាំងពួង។ ព្រះសភាវៈដ៏ជ្រាលជ្រៅ គឺភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រក្នុងលាភនិងអលាភជាដើមណា របស់ព្រះអង្គ ព្រះសភាវៈនោះ ជាជម្រៅទឹកដ៏ជ្រៅ ដោយសព្វេភាគធម៌ គឺការតាំងនៅក្នុងមហាសមុទ្រដែលមិនអាចវាស់ជម្រៅបាន ហេតុនោះ នេះជា អសេសវត្ថុវិសយអសមាសរូបកៈ។

215. ‘‘Ratanāni’’ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho ambudhi sāgaro, tathā hi tassa bhūrī guṇā sīlasamādhiādayo ratanāni cittīkatādisādhammato ratanāneva, karuṇā anaññasādhāraṇakaruṇā sītalaṃ jalaṃ santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, gambhīrattaṃ lābhālābhādīsu ekākāratā agādhattaṃ gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ.

២១៥. ពាក្យថា “ratanāni” ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីអង្គនេះ ជាមហាសមុទ្រដ៏ប្រាកដចំពោះភ្នែកនៃយើងទាំងឡាយ ព្រោះថា ព្រះគុណទាំងឡាយដ៏ច្រើន មានសីលនិងសមាធិជាដើម របស់ព្រះអង្គ ជាកែវរតនៈ គឺពិតជាកែវរតនៈមែន ដោយសព្វេភាគធម៌ មានការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីគោរពជាដើម។ ព្រះករុណា ដែលជាអនញ្ញសាធារណករុណា ជាទឹកដ៏ត្រជាក់ គឺពិតជាទឹកដ៏ត្រជាក់មែន ដោយសព្វេភាគធម៌ គឺការបន្ទោបង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ។ ព្រះសភាវៈដ៏ជ្រាលជ្រៅ គឺភាពមានអាការៈតែមួយក្នុងលាភនិងអលាភជាដើម ជាជម្រៅទឹកដ៏ជ្រៅ គឺពិតជាភាពជ្រាលជ្រៅមែន។ នេះជា អសេសវត្ថុវិសយអសមាសរូបកៈ។ ពាក្យថា “bhūrī” ជានិបាត (អព្យយសព្ទ)។

Asesavatthuvisayamissaka

អសេសវត្ថុវិសយមិស្សករូបកៈ

216.

២១៦.

Candikā [Pg.220] mandahāsā te, muninda vadaninduno;

Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ.

បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រះស្មិត (ការញញឹម) ស្រាលៗ របស់ព្រះអង្គ ជាពន្លឺព្រះចន្ទ នៃព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទ តែងញ៉ាំងព្រៃផ្កាឈូកស គឺចិត្តនៃសប្បុរសទាំងឡាយនេះ ឲ្យរីកស្គុះស្គាយ។

216. ‘‘Candikā’’iccādi. ‘‘Muninda’’iccāmantanaṃ, te vadanameva indu vadaninduno iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā candikā candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ.

២១៦. ពាក្យថា “candikā” ជាដើម។ ពាក្យថា “muninda” ជាអាលបនៈ (ពាក្យហៅ)។ ឃ្លាថា “te vadanameva indu vadaninduno” (ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គនោះឯង ជាព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា វទនិន្ទុ) នេះជា សមាសរូបកៈ។ ឃ្លាថា “ayaṃ mandahāsā candikā” (ព្រះស្មិតស្រាលៗនេះ ជាពន្លឺព្រះចន្ទ) នេះជា អសមាសរូបកៈ។ ឃ្លាថា “sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni” (ចិត្តទាំងឡាយនៃសប្បុរសទាំងឡាយនោះឯង ជាផ្កាឈូកស) នេះជា សមាសរូបកៈ។ ឃ្លាថា “tesaṃ kānanaṃ pabodhayati” (តែងញ៉ាំងព្រៃនៃផ្កាឈូកសទាំងនោះឲ្យរីក) នេះជា សមាសាសមាសរូបកៈ។

216. ‘‘Candi’’ccādi. He munindate tuyhaṃ vadaninduno mukhacandassa mandahāsā mandamihitabhūtā candikā candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā ayaṃ vadanindu. Sādhumanokumudakānanaṃ sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ pabodhayati vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho.

២១៦. ពាក្យថា “candi” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រះស្មិតស្រាលៗ របស់ព្រះអង្គ ដែលជាព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទ ជាពន្លឺព្រះចន្ទ។ ពាក្យថា “ayaṃ” នេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យសម្តែងសំដៅយក ព្រះស្មិតស្រាលៗជាពន្លឺព្រះចន្ទ ដោយជាតិឯកវចនៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា “ayaṃ” នេះ សំដៅយក ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទនេះ។ តែងញ៉ាំងព្រៃផ្កាឈូកស គឺចិត្តនៃសប្បុរសទាំងឡាយ ឲ្យរីកស្គុះស្គាយ។ ឃ្លាថា “candikā mandahāsā” នេះជា អសមាសរូបកៈ។ ឃ្លាថា “vadaninduno” និងឃ្លាថា “manokumudakānanaṃ” នេះជា សមាសរូបកៈ។ ហេតុនោះ នេះទើបជា អសេសវត្ថុវិសយសមាសាសមាសរូបកៈ។ វិគ្រោះថា៖ “mandā ca te hāsā ca” (ព្រះស្មិតទាំងឡាយនោះ ស្រាលៗផង) ១, “vadanameva indu” (ព្រះភក្ត្រនោះឯង ជាព្រះចន្ទ) ១, “sādhūnaṃ manāni” (ចិត្តទាំងឡាយនៃសប្បុរសទាំងឡាយ) ១, “tāniyeva kumudāni” (ចិត្តទាំងឡាយនោះឯង ជាផ្កាឈូកស) ១, “tesaṃ kānanaṃ” (ព្រៃនៃផ្កាឈូកសទាំងឡាយនោះ) ១។

217.

២១៧.

Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;

Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati.

នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងអសេសវត្ថុវិសយរូបកៈ ឥឡូវនេះ សេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងឯកទេសវិវត្តិរូបកៈ នឹងត្រូវពោលតទៅ។

217. Nigamayati ‘‘asesi’’ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti ‘‘eki’’ccādinā.

២១៧. ព្រះគន្ថការាចារ្យ សរុបសេចក្តីដោយពាក្យថា “asesi” ជាដើម។ ញ៉ាំងការប្តេជ្ញាដើម្បីពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃរូបកៈទីពីរ ដោយពាក្យថា “eki” ជាដើម។

217. ‘‘Asese’’ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake ayaṃ ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake bhedo viseso pavuccati.

២១៧. ពាក្យថា “asese” ជាដើម។ ក្នុងអសេសវត្ថុវិសយរូបកៈ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា ដូចជាឧទាហរណ៍ទាំង ៣ មានពាក្យថា “aṅgulīdalasaṃsobhiṃ” ជាដើម។ ឥឡូវនេះ សេចក្តីប្លែកគ្នាដ៏វិសេសក្នុងឯកទេសវិវត្តិរូបកៈ នឹងត្រូវពោលតទៅ។

Ekadesavivattisamāsa

ឯកទេសវិវត្តិសមាសរូបកៈ

218.

២១៨.

Vilāsahāsakusumaṃ, [Pg.221] rucirādharapallavaṃ;

Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.

មានផ្កាគឺព្រះស្មិតដ៏មានលំនាំ មានស្លឹកខ្ចីគឺព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ស្រស់ស្អាត តើជនទាំងឡាយណា កាលក្រឡេកមើលព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនី មិនបានទទួលនូវសេចក្តីសុខ?

218. ‘‘Vilāsa’’iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. Ruciro manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ.

២១៨. ពាក្យថា “vilāsa” ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រណា មានផ្កាគឺព្រះស្មិតប្រកបដោយលំនាំ។ មានស្លឹកខ្ចីគឺព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ស្រស់ស្អាតនិងគួរឲ្យស្រឡាញ់។ សេចក្តីថា តើជនទាំងឡាយណា កាលក្រឡេកមើលព្រះភក្ត្រមានសភាពយ៉ាងនោះ នៃព្រះមុនី មិនបានទទួលនូវសេចក្តីសុខ? គឺបានទទួលគ្រប់ៗគ្នា។ នេះជា ឯកទេសវិវត្តិសមាសរូបកៈ ព្រោះតែការប្រដូចនូវអវយវៈទាំងឡាយ មានព្រះស្មិតជាដើម តែមិនបានប្រដូចនូវព្រះភក្ត្រដែលជាអវយវី (តួខ្លួន) ឡើយ។ សូម្បីតែក្នុងខាងមុខ ក៏គប្បីដឹងតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។

218. ‘‘Vilāsi’’ccādi. Vilāsahāsakusumaṃ līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ rucirādharapallavaṃ manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā ke vā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ.

២១៨. ពាក្យថា “vilāsi” ជាដើម។ សេចក្តីថា តើជនទាំងឡាយណា កាលក្រឡេកមើលព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនី ដែលមានផ្កាគឺព្រះស្មិតប្រកបដោយលំនាំ មានស្លឹកខ្ចីគឺព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ស្រស់ស្អាត មិនបានទទួលនូវសេចក្តីសុខ គឺមិនបានសោយនូវបីតិសុខ? គឺតែងតែសោយពិតប្រាកដមែន។ ព្រោះតែការបង្ហាញនូវភាពមិនខុសគ្នានៃព្រះស្មិតនិងព្រះឱស្ឋក្រោមដែលជាវិសេសនៈ ជាមួយនឹងផ្កានិងស្លឹកខ្ចីដែលជាឧបមានោះ តែមិនបានពោលនូវភាពមិនខុសគ្នានៃព្រះភក្ត្រដែលជាវិសេស្យៈ ជាមួយនឹងវត្ថុជាឧបមាដទៃណាមួយឡើយ ការបង្អោនបញ្ចូលគ្នានូវភាពមិនខុសគ្នា ទើបវិលត្រឡប់តែក្នុងចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា ឯកទេសវិវត្តិសមាសរូបកៈ។ ឃ្លាវិគ្រោះថា៖ “vilāsena yutto hāso” (ព្រះស្មិតប្រកបដោយលំនាំ) ១, “soyeva kusumaṃ assa” (ព្រះស្មិតនោះឯង ជាផ្ការបស់ព្រះភក្ត្រនោះ) ១, “ruciro ca so adharo ca” (ព្រះឱស្ឋក្រោមនោះ ស្រស់ស្អាតផង) ១, “soyeva pallavo assa” (ព្រះឱស្ឋក្រោមនោះឯង ជាស្លឹកខ្ចីរបស់ព្រះភក្ត្រនោះ) ១។

Ekadesavivattiasamāsa

ឯកទេសវិវត្តិអសមាសរូបកៈ

219.

២១៩.

Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;

Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.

សូមព្រះបាទទាំងគូនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ប្រទាននូវជ័យជម្នះដល់អ្នក ដែលមានរស្មីនៃព្រះនខាដ៏ស្រស់ស្អាតក្រៃលែង ជាទង់ជ័យក្នុងជ័យជម្នះលើបាប។

219. ‘‘Pāda’’iccādi. Munindassa vijayino pādadvandaṃ tava vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa paramaccantaṃ kantā manuññā nakharaṃsī pāpānaṃ lobhādīnaṃ jaye ussitā dhajā ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ.

២១៩. ពាក្យថា “pāda” ជាដើម។ សូមព្រះបាទទាំងគូនៃព្រះមុនិន្ទ្រដ៏មានជ័យ ប្រទាននូវជ័យជម្នះ គឺការផ្ចាញ់នូវបច្ចាមិត្តដល់អ្នក។ ព្រះបាទទាំងគូនោះ មានសភាពដូចម្តេច? គឺព្រះបាទទាំងគូណា មានរស្មីនៃព្រះនខាដ៏ស្រស់ស្អាត គឺគួរឲ្យស្រឡាញ់ក្រៃលែង ជាទង់ជ័យ គឺដងទង់ដែលគេលើកឡើងក្នុងជ័យជម្នះលើបាបទាំងឡាយ មានលោភៈជាដើម។ នេះជា ឯកទេសវិវត្តិអសមាសរូបកៈ។

219. ‘‘Pāde’’ccādi.[Pg.222] Yassa sambuddhassa paraṃ atisayena kantā manuññā nakharaṃsī caraṇanakhakantiyo pāpajayaddhajā pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa pādadvandaṃ caraṇayugaḷaṃ tava tuyhaṃ vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho.

២១៩. ពាក្យថា “pāde” ជាដើម។ សេចក្តីថា សូមព្រះបាទទាំងគូ គឺគូនៃព្រះបាទនៃព្រះមុនិន្ទ្រនោះ ដែលមានរស្មីនៃព្រះនខា គឺពន្លឺនៃព្រះនខាជើងដ៏ស្រស់ស្អាត គឺគួរឲ្យស្រឡាញ់ក្រៃលែង ជាទង់ជ័យដែលគេលើកឡើងក្នុងជ័យជម្នះលើបាប ប្រទាននូវជ័យជម្នះ គឺការផ្ចាញ់នូវបច្ចាមិត្តដល់អ្នក។ ព្រោះតែការបង្អោនបញ្ចូលគ្នានូវភាពមិនខុសគ្នានៃរស្មីនៃព្រះនខាទាំងឡាយ ជាមួយនឹងទង់ដែលជាឧបមានោះ តែមិនបានប្រដូចនូវព្រះបាទទាំងគូឡើយ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា ឯកទេសវិវត្តិអសមាសរូបកៈ។ វិគ្រោះថា៖ “pāpānaṃ jayo” (ការឈ្នះនូវបាបទាំងឡាយ) ១, “tasmiṃ dhajā” (ទង់ទាំងឡាយក្នុងជ័យជម្នះនោះ) ១។

Ekadesavivattimissaka

ឯកទេសវិវត្តិមិស្សករូបកៈ

220.

២២០.

Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno;

Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ.

ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទនៃព្រះមុនិន្ទ្រ ដែលមានព្រះកបោល (ថ្ពាល់) ដ៏ស្អាតស្អំក្រៃលែង ញ៉ាំងហឫទ័យ (ចិត្ត) នៃសប្បុរសទាំងឡាយ ឲ្យក្លាយទៅជាព្រៃផ្កាឈូកសដ៏រីកស្គុះស្គាយ។

220. ‘‘Sunimmala’’iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ pabuddhaṃ dhammāvabodhavasena vikasitaṃ hadayaṃ cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ.

២២០. «Sunimmala» ជាដើម។ ថ្ពាល់របស់ព្រះមុនិន្ទអង្គណាស្អាតល្អឥតខ្ចោះ ព្រះភក្ត្រដែលប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទនៃព្រះមុនិន្ទអង្គនោះ (កាលបើកើតឡើងហើយ) បេះដូង ពោលគឺចិត្តដែលរីកស្គុះស្គាយដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ ក៏ត្រឡប់ជាព្រៃផ្កាលំចង់ (ផ្កាព្រលិតពណ៌ស) នេះជា «ឯកទេសវិវត្តិសសមាសាសមាសរូបកៈ» (រូបកៈដែលសមាសខ្លះមិនសមាសខ្លះ និងសម្តែងចេញតែមួយផ្នែក)។

220. ‘‘Sunimmali’’ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno sādhuppabuddhahadayaṃ sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ keravakānanaṃ kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ.

២២០. «Sunimmala» ជាដើម។ ចិត្តដែលជ្រះថ្លាដោយការត្រាស់ដឹងអរិយសច្ចបួន ដែលជាបេះដូងដ៏ភ្ញាក់រលឹករបស់សប្បុរសទាំងឡាយ ចំពោះព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទនៃព្រះមុនិន្ទ ដែលមានថ្ពាល់ដ៏ស្អាតល្អឥតខ្ចោះ ត្រឡប់ជាព្រៃផ្កាលំចង់ (ព្រៃផ្កាព្រលិត)។ ការធ្វើអភេទទោបនៈ (ការតម្រូវមិនឲ្យប្លែកគ្នា) រវាងព្រះភក្ត្រនិងបេះដូង ជាមួយនឹងព្រះចន្ទនិងផ្កាលំចង់ដែលជាឧបមាន ដោយមិនបានកំណត់ថ្ពាល់ដោយឧបមាវិសេសមានមណ្ឌលជាដើម ឈ្មោះថា «ឯកទេសវិវត្តិសសមាសាសមាសរូបកៈ»។ ក្នុងរូបកៈនេះ ពាក្យថា «សមាសៈ» សំដៅយកតែពាក្យ «វទនិន្ទុ» (ព្រះភក្ត្រដូចព្រះចន្ទ) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «អសមាសៈ» សំដៅយកតែពាក្យ «ហទយចេរវៈ» (បេះដូងដូចផ្កាលំចង់) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងវិស័យនៃរូបកៈ ភាពជាសមាសៈនិងអសមាសៈ រមែងមានដល់បទទាំងពីរគឺឧបមាននិងឧបមេយ្យប៉ុណ្ណោះ។ វិគ្រោះថា «សុដ្ឋុ និម្មលោ» (ស្អាតល្អណាស់) ផង, «សោ កបោលោ អស្ស» (ថ្ពាល់របស់ព្រះមុនិន្ទនោះ ឈ្មោះថា សុនិម្មលកបោលៈ) ផង, «មុនិន្ទវទនមេវ ឥន្ទុ» (ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទនោះឯង ជាព្រះចន្ទ) ផង, «បពុទ្ធញ្ច តំ ហទយញ្ច» (បេះដូងនោះផង ភ្ញាក់រលឹកហើយផង) ផង, «សាធូនំ បពុទ្ធហទយំ» (បេះដូងដ៏ភ្ញាក់រលឹករបស់សប្បុរសទាំងឡាយ) ផង, «ចេរវានំ កាននំ» (ព្រៃនៃផ្កាលំចង់ទាំងឡាយ) ផង នេះជាវាក្យវិគ្រោះ។

221.

២២១.

Rūpakāni [Pg.223] bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato;

Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.

រូបកៈទាំងឡាយមានច្រើនយ៉ាងណាស់ ដោយការបែងចែកជាយុត្តរូបកៈ (រូបកៈសមគួរ) និងអយុត្តរូបកៈ (រូបកៈមិនសមគួរ) ជាដើម។ រូបកៈទាំងនោះ មិនបានពោលទុកដោយឡែកពីគ្នាឡើយ ព្រោះវាត្រូវបានរួមបញ្ចូលនៅក្នុងរូបកៈនេះឯង។

221.

២២១.

Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha‘‘Rūpakāni’’ccādi;

Subodhaṃ;

Tattha –

សួរថា ការបែងចែករូបកៈមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឬ? ទើបពោលពាក្យថា «រូបកានិ» ជាដើម។ សេចក្តីនេះយល់បានងាយស្រួលណាស់។ ក្នុងរូបកៈទាំងនោះ៖

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

«ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់ចិត្ត ភ្លឺស្វាងដោយផ្កាពណ៌ស មានភ្នែកដ៏រំភើបញាប់ញ័រដូចជាសត្វឃ្មុំ នែព្រះអង្គដ៏មានប្រាជ្ញា តើចិត្តរបស់បុគ្គលណាដែលមិនទាញនាំយកទៅ?»

Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti.

នេះជា «យុត្តរូបកៈ» ព្រោះភាពសមគួរគ្នានៃផ្កានិងសត្វឃ្មុំ ដោយអនុលោមតាមរូបកៈនោះ គប្បីជ្រាបសូម្បីតែអយុត្តរូបកៈជាដើម។

221. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha ‘‘rūpakāni’’ccādi. Rūpakāni yuttāyuttādibhedato yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, tāni rūpakāni ettheva rūpake antogadhāni. Iti tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho.

២២១. ដើម្បីបង្ហាញថារូបកៈទាំងឡាយនៅមានតទៅទៀត ទើបពោលពាក្យថា «រូបកានិ» ជាដើម។ រូបកៈទាំងឡាយមានច្រើនយ៉ាងណាស់ ដោយការបែងចែកជាយុត្តរូបកៈនិងអយុត្តរូបកៈជាដើម រូបកៈទាំងនោះរមែងរួមបញ្ចូលនៅក្នុងរូបកៈនេះឯង។ ហេតុនោះ ទើបមិនបានពោលទុកដោយឡែកពីគ្នា។ វិគ្រោះថា «អន្តោ មជ្ឈេ គធានិ» (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកណ្តាល) ឈ្មោះថា អន្តោគធៈ។

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

«ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់ចិត្ត ភ្លឺស្វាងដោយផ្កាពណ៌ស មានភ្នែកដ៏រំភើបញាប់ញ័រដូចជាសត្វឃ្មុំ នែព្រះអង្គដ៏មានប្រាជ្ញា តើចិត្តរបស់បុគ្គលណាដែលមិនទាញនាំយកទៅ?»

Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma.

ក្នុងគាថានេះ ព្រោះភាពសមគួរទៅវិញទៅមកនៃផ្កានិងសត្វឃ្មុំ ទើបឈ្មោះថា «យុត្តរូបកៈ»។

He dhīra sitapupphujjalaṃ mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ.

ម្នាលអ្នកមានប្រាជ្ញា ព្រះភក្ត្រដ៏គួរឱ្យចាប់ចិត្តរបស់ព្រះអង្គ ដ៏ភ្លឺស្វាងដោយផ្កាពោលគឺស្នាមញញឹមស្រទន់ មានភ្នែកដ៏រំភើបញាប់ញ័រដូចជាសត្វឃ្មុំ តើចិត្តរបស់បុគ្គលណាដែលមិនទាញនាំយកទៅ? គប្បីជ្រាបអំពី «អយុត្តរូបកៈ» ដោយភាពផ្ទុយគ្នាពីយុត្តរូបកៈនេះ។

222.

២២២.

Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;

Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ.

«ព្រះចន្ទជាផ្កាឈូកលើមេឃ» នេះជា «ខណ្ឌរូបកៈ» ដ៏សៅហ្មង (ខូចខាត) ចំណែកឯពាក្យថា «ភ្នែកទាំងឡាយជាព្រៃផ្កាឈូក» ជាដើម គឺជាពាក្យដ៏ពីរោះ (ល្អផូរផង់)។

222. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti ‘‘candimā’’iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ [Pg.224] khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ.

២២២. ភាពត្រូវគ្នាឬមិនត្រូវគ្នានៃរូបកៈ អាចយល់បានដូចជាក្នុងឧបមាដែរ ទើបលោកសម្គាល់ដោយពាក្យថា «ចន្ទិមា» ជាដើម។ ក្នុងរូបកៈនេះ កាលបើអាកាសមិនត្រូវបានឧបមាថាជាស្រះទឹកទេ ការតម្រូវឱ្យព្រះចន្ទជាផ្កាឈូក ឈ្មោះថា «ខណ្ឌរូបកៈ» ដ៏សៅហ្មង ចំណែកឯពាក្យថា «ភ្នែកទាំងឡាយជាព្រៃផ្កាឈូក» ជាដើម ទោះបីជាមានវចនៈខុសគ្នាក៏ដោយ ក៏នៅតែពីរោះល្អដែរ។

222. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha ‘‘candimi’’ccādi. ‘‘Candimā cando ākāsapaduma’’nti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. Duṭṭhaṃ khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. ‘‘Ambhoruhavanaṃ nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva.

២២២. លោកកាលនឹងណែនាំថា គប្បីកំណត់យកទោសនិងមិនមែនទោសក្នុងរូបកៈ ដូចជាក្នុងឧបមាដែរ ទើបពោលពាក្យថា «ចន្ទិមា» ជាដើម។ ពាក្យថា «ព្រះចន្ទជាផ្កាឈូកលើមេឃ» នេះ ឈ្មោះថា «ខណ្ឌរូបកៈ» ព្រោះមិនបានកំណត់អាកាសថាជាស្រះទឹក។ ពាក្យថា «សៅហ្មង» គឺប្រកបដោយទោស ដូចជាខណ្ឌិតោបមា (ឧបមាដែលដាច់ធ្លាយ)។ ពាក្យថា «ភ្នែកទាំងឡាយជាព្រៃផ្កាឈូក (ឬព្រៃផ្កាឈូកខៀវ)» ជាដើម ទោះបីជាមានវចនៈខុសគ្នារវាងឧបមាននិងឧបមេយ្យក៏ដោយ ក៏នៅតែពីរោះល្អដដែល។

223.

២២៣.

Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;

Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato.

ទីបំផុតនៃការបែងចែករូបកៈនិងឧបមារមែងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីណាដែលមិនបានពោលទុក គប្បីជ្រាបដោយការអនុមាន (ការប៉ាន់ស្មាន)។

223. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati ‘‘pariyanto’’iccādinā. Rūpakassa upamāya ca vikappānaṃ pabhedānaṃ pariyanto avasānaṃ natthi yaṃ yasmā kāraṇā, tena kāraṇena avuttaṃ ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? Anumānato yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho.

២២៣. សួរថា ការបែងចែកឧបមានិងរូបកៈមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឬ? លោកកាលនឹងបង្ហាញថា «មិនមែនទេ» ទើបពោលពាក្យថា «បរិយន្តោ» ជាដើម ដើម្បីពង្រីកសេចក្តីទៅលើអ្វីដែលមិនបានពោលទុក។ ព្រោះហេតុថា ទីបំផុតនៃការបែងចែករូបកៈនិងឧបមារមែងមិនមានឡើយ ហេតុនោះ រាល់ការបែងចែកដែលមិនបានពោលទុកក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមរយៈការបែងចែករូបកៈដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលក្ខណៈទូទៅដែលគ្របដណ្តប់លើការបែងចែកទាំងអស់។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការអនុមាន គឺដោយញាណនៃការអនុមានដែលកំណត់ដឹងនូវរូបកៈដែលសេសសល់ដែលមិនបានពោលទុក តាមរយៈគ្រឿងសម្គាល់គឺការបែងចែកដែលបានពោលមកហើយនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

223. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha ‘‘pariyanto’’iccādi. Rūpakassa ca rūpakālaṅkārassa ca upamāya ca upamālaṅkārassa ca vikappānaṃ vividhākārena kappitapakkhānaṃ pariyanto koṭi yaṃ yasmā natthi, tena kāraṇena avuttaṃ imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ anumānato anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi [Pg.225] siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti.

២២៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការបែងចែកដ៏ច្រើនឥតគណនាដែលមិនបានពោលទុកនៃឧបមានិងរូបកៈទាំងនេះឯង គប្បីដឹងតាមវិធីដែលបានពោលមកហើយ ទើបពោលពាក្យថា «បរិយន្តោ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុថា ទីបំផុតនៃការបែងចែកនៃរូបកាលង្ការៈនិងឧបមាលង្ការៈដែលត្រូវបានកំណត់ដោយអាការផ្សេងៗរមែងមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ផ្នែកដែលមិនបានពោលទុកក្នុងក្បួនសុពោធាលង្ការៈនេះ គប្បីជ្រាបដោយការអនុមាន គឺដោយញាណនៃការអនុមាន។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ដោយមិនកន្លងហួសនូវលក្ខណៈទូទៅដែលគ្របដណ្តប់លើផ្នែកដែលមិនបានពោលទុកទាំងអស់នៃឧបមានិងរូបកៈ តាមរយៈញាណនៃការអនុមានដែលសម្រេចបានដោយគ្រឿងសម្គាល់គឺផ្នែកទាំងឡាយដែលបានពោលមកហើយនោះ ការដឹងនូវរូបកៈដែលមិនបានពោលទុកដែលត្រូវអនុមានដែលរួមបញ្ចូលក្នុងលក្ខណៈទូទៅនោះ គឺអាចធ្វើទៅបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះរូបកៈរួមបញ្ចូលនៅក្នុងឧបមា ហេតុនោះ ទោសនិងមិនមែនទោសដែលបានសម្តែងទុកក្នុងឧបមា រមែងទូទៅដល់ផ្នែកដែលបានពោលនិងមិនបានពោលនៃលង្ការៈទាំងពីរនោះដែរ។

224.

២២៤.

Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca;

Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.

ការពោលដដែលៗនូវសេចក្តី (អត្ថ) ផង នូវពាក្យ (បទ) ផង នូវទាំងពីរ (អត្ថនិងបទ) ផង គប្បីជ្រាបថា នោះឈ្មោះថា «អាវុត្តិ» (ការវិលត្រឡប់ ឬការដំឡើងដដែលៗ)។

224. Āvuttimadhikiccāha ‘‘puna’’iccādinā. Atthassa abhidheyyassa padassa saddassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca punappunaṃ bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, sāyaṃ tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvuttīti.

២២៤. លោកពោលពាក្យថា «បុន» ជាដើម ដោយយោងទៅលើអាវុត្តិ។ ការពោលដដែលៗជាញឹកញាប់នូវអត្ថដែលជាសេចក្តីសម្តែង នូវបទដែលជាសម្លេង និងនូវទាំងពីរគឺអត្ថនិងបទ គប្បីជ្រាបថា នោះជាអាវុត្តិមាន ៣ យ៉ាងតាមឈ្មោះ។ ការវិលត្រឡប់មកវិញជាញឹកញាប់ដោយអំណាចនៃការបញ្ចេញសម្លេង ឈ្មោះថា អាវុត្តិ។

224. Idāni āvuttiṃ dasseti ‘‘punappune’’ccādinā. Atthassa saddābhihitaatthassa ca padassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, sā ayaṃ tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. Punappuneti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvutti.

២២៤. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវអាវុត្តិដោយពាក្យថា «បុនប្បុនា» ជាដើម។ ការពោលដដែលៗនូវអត្ថដែលសម្តែងដោយសម្លេង នូវបទ និងនូវទាំងពីរគឺអត្ថនិងបទ គប្បីជ្រាបថា នោះជាអាវុត្តិមាន ៣ យ៉ាងតាមឈ្មោះ។ ពាក្យថា «បុនប្បុនំ» នេះ ជាអព្យយសព្ទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងន័យច្រើននៃកិរិយា។ ការវិលត្រឡប់មកវិញជាញឹកញាប់ដោយអំណាចនៃការបញ្ចេញសម្លេង ឈ្មោះថា អាវុត្តិ។

Atthāvutti

អត្ថាវុត្តិ (ការដំឡើងអត្ថដដែលៗ)

225.

២២៥.

Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;

Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.

«គំនរនៃយសរបស់ព្រះជិនស្រីនេះ រមែងឆក់យកចិត្តរបស់សត្វលោកទាំងពួង រមែងកាន់យកនូវទិសទាំងដប់ និងរមែងកាន់យកនូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធឥតហ្មង។»

225. Udāharati ‘‘mano’’iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ janānaṃ mano cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā taṃvisayattā, nimmalattaṃ nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti.

២២៥. លោកលើកឧទាហរណ៍ថា «មនោ» ជាដើម។ គំនរនៃយសរបស់ព្រះជិនស្រីនេះ រមែងឆក់យក (ហរតិ) នូវចិត្តរបស់មនុស្សទាំងពួង រមែងកាន់យក (អាទទាតិ) នូវទិសទាំងដប់ ព្រោះទិសទាំងនោះជាវិស័យរបស់យសនោះគ្រប់ពេល និងរមែងកាន់យក (គណ្ហាតិ) នូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះអត្ថដែលមានលក្ខណៈនៃការកាន់យក ត្រូវបានពោលដដែលៗដោយវេវចនសព្ទជាច្រើន ហេតុនោះ នេះឈ្មោះថា «អត្ថាវុត្តិ»។

225. Udāharati [Pg.226] ‘‘mano harati’’ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ sattānaṃ mano cittaṃ harati gaṇhāti, dasa disā ādadāti avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, nimmalattañca bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho.

២២៥. លោកលើកឧទាហរណ៍ថា «មនោ ហរតិ» ជាដើម។ គំនរនៃយសរបស់ព្រះជិនស្រីនេះ រមែងឆក់យក (ហរតិ) គឺកាន់យកនូវចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយទាំងពួង រមែងកាន់យក (អាទទាតិ) នូវទិសទាំងដប់ ព្រោះគ្មានកន្លែងណាដែលមិនមែនជាវិស័យរបស់យសនោះឡើយ និងរមែងកាន់យក (គណ្ហាតិ) នូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះសម្រេចដោយគុណគឺសេចក្តីបរិសុទ្ធដ៏ពិតប្រាកដ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះអត្ថតែមួយគឺ «ការកាន់យក» ត្រូវបានពោលដដែលៗដោយវេវចនសព្ទដទៃទៀតគឺ «ហរតិ, អាទទាតិ, គណ្ហាតិ» ហេតុនោះ នេះឈ្មោះថា «អត្ថាវុត្តិ»។ វិគ្រោះថា «និគ្គតោ មលេហិ» (ប្រាសចាកមន្ទិលទាំងឡាយ) ផង, «តស្ស ភាវោ» (ភាវៈនៃធម៌ដែលប្រាសចាកមន្ទិលនោះ ឈ្មោះថា និម្មលត្តៈ) ផង, «យសសោ រាសិ» (គំនរនៃយស) ផង នេះជាវាក្យវិគ្រោះ។

Padāvutti

បទាវុត្តិ (ការដំឡើងបទដដែលៗ)

226.

២២៦.

Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;

Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.

«ពន្លឺព្រះកាយទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ រមែងញ៉ាំងទិសទាំងពួងឱ្យភ្លឺស្វាង ចំណែកឯពន្លឺទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់របស់ព្រះចន្ទជាដើម ក៏រមែងដេកស្លាប់ (រលត់ទៅ) ហាក់ដូចជាត្រូវបំផ្លាញចោល។»

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi vibhā sobhā hatā pahatā viya senti pavattantīti padāvutti.

២២៦. ពាក្យថា «វិភាសេន្តិ» ជាដើម។ ពន្លឺព្រះកាយទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ រមែងញ៉ាំងទិសទាំងពួងឱ្យភ្លឺស្វាង (វិភាសេន្តិ) គឺបំភ្លឺជាពិសេស ព្រោះហេតុនោះ ពន្លឺ (វិភា) គឺសេចក្តីរុងរឿងទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់របស់ព្រះចន្ទជាដើម ក៏រមែងដេកស្លាប់ (សេន្តិ) គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហាក់ដូចជាត្រូវកម្ចាត់បង់ហើយ នេះឈ្មោះថា «បទាវុត្តិ» (ព្រោះមានការដំឡើងបទ «វិភាសេន្តិ» និង «វិភា សេន្តិ» ដដែលៗ)។

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi vibhā kantiyo hatā pahatā viya senti pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ.

២២៦. ពាក្យថា «វិភាសេន្តិ» ជាដើម។ ព្រោះពន្លឺព្រះកាយទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ រមែងញ៉ាំងទិសទាំងពួងឱ្យភ្លឺស្វាង (វិភាសេន្តិ) គឺញ៉ាំងឱ្យច្បាស់លាស់ជាពិសេស ហេតុនោះ ពន្លឺ (វិភា) គឺពន្លឺទាំងឡាយសូម្បីទាំងអស់របស់ព្រះចន្ទជាដើម ក៏រមែងដេកស្លាប់ (សេន្តិ) គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហាក់ដូចជាត្រូវកម្ចាត់បង់ហើយ។ ព្រោះតែការវិលត្រឡប់មកវិញនៃបទថា «វិភាសេន្តិ» នោះឯង (ដោយបំបែកជា វិភាសេន្តិ និង វិភា សេន្តិ) ហេតុនោះ នេះឈ្មោះថា «បទាវុត្តិ»។ វិគ្រោះថា «ទេហេ កន្តិយោ» (ពន្លឺទាំងឡាយក្នុងព្រះកាយ) នេះជាវាក្យវិគ្រោះ។

Ubhayāvutti

ឧភយាវុត្តិ (ការដំឡើងទាំងអត្ថនិងបទដដែលៗ)

227.

២២៧.

Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ;

Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane.

«ព្រះជិនស្រីនេះ កាលបើឈ្នះនូវសត្រូវគឺកិលេសហើយ រមែងគង់នៅ (វិហរតិ) ក្នុងលោក ចំណែកឯពួកសត្រូវ (កិលេស) នេះ ក៏រមែងរស់នៅ (វិហរតិ) ហាក់ដូចជាប្រមូលផ្តុំគ្នានៅក្នុងបុគ្គលពាល។»

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati pavattati, ayaṃ tena jito arivaggo sattusamūho [Pg.227] dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti.

២២៧. ពាក្យថា «ជិត្វា» ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីនេះ កាលបើឈ្នះនូវសត្រូវគឺកិលេសហើយ រមែងគង់នៅ (វិហរតិ) គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោក ចំណែកឯពួកសត្រូវ (អរិវគ្គៈ) គឺក្រុមសត្រូវដែលព្រះអង្គឈ្នះហើយនេះ រមែងប្រមូលផ្តុំគ្នានៅក្នុងបុគ្គលពាល ព្រោះមិនបានទីពឹងផ្អែកក្នុងទីដទៃឡើយ។ ព្រោះការវិលត្រឡប់មកវិញនៃអត្ថនិងបទថា «វិហរតិ» ហេតុនោះ នេះឈ្មោះថា «ឧភយាវុត្តិ»។

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ arivaggo klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ.

២២៧. ពាក្យថា «ជិត្វា» ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីនេះ កាលបើឈ្នះនូវសត្រូវគឺកិលេសហើយ រមែងគង់នៅ (វិហរតិ) ក្នុងលោក ចំណែកឯពួកសត្រូវ (អរិវគ្គៈ) គឺក្រុមសត្រូវគឺកិលេសនេះ រមែងរស់នៅ (វិហរតិ) ហាក់ដូចជាប្រមូលផ្តុំគ្នានៅក្នុងបុគ្គលពាល។ ព្រោះការបញ្ចេញសម្លេងជាថ្មីម្តងទៀតនូវអត្ថដែលពោលគឺការរស់នៅ (វាសៈ) ផង និងនូវបទថា «វិហរតិ» ផង ហេតុនោះ នេះឈ្មោះថា «ឧភយាវុត្តិ»។ វិគ្រោះថា «កិលេសោ ឯវ រិពុ» (កិលេសនោះឯងជាសត្រូវ) ផង, «អរីនំ វគ្គោ» (ពួកនៃសត្រូវទាំងឡាយ) ផង, «អរាសិ រាសិ អភវី» (អ្វីដែលមិនមែនជាគំនរ បានត្រឡប់ជាគំនរវិញ) ផង, «កុច្ឆិតោ ជនោ» (ជនដ៏គួរខ្ពើមឆ្អើម ឈ្មោះថា ទុជ្ជនៈ) ផង នេះជាវាក្យវិគ្រោះ។

228.

២២៨.

Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ;

Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā.

ធម៌ (មានកិរិយាជាដើម) ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីកន្លែងតែមួយ ប៉ុន្តែរមែងជួយឧបការៈដល់វាក្យៈទាំងអស់ នោះឈ្មោះថា «ទីបកៈ» (គ្រឿងបំភ្លឺ)។ ទីបកៈនោះមាន ៣ យ៉ាង ដោយមានវិស័យ (ទីតាំង) ក្នុងផ្នែកដើម ផ្នែកកណ្តាល និងផ្នែកចុង។

228. Dīpakaṃ paridīpayamāha ‘‘ekatthe’’ccādi. Ekattha vākyassādo majjhe ante vā vattamānampi kriyājātyādikaṃ sabbassa abhimatassa kassaci vākyassa kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena dīpakaṃ nāma, dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. Tañca dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ tidhā ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti.

២២៨. លោកកាលនឹងពន្យល់បង្ហាញនូវទីបកៈ ទើបពោលពាក្យថា «ឯកត្ថេ» ជាដើម។ ធម៌មានកិរិយានិងជាតិជាដើម ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីកន្លែងតែមួយ គឺក្នុងផ្នែកដើម ផ្នែកកណ្តាល ឬផ្នែកចុងនៃវាក្យៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែរមែងជាគ្រឿងជួយឧបការៈដល់វាក្យៈណាមួយដែលគេប្រាថ្នា ដែលជាលំដាប់នៃបទសម្តែងនូវទំនាក់ទំនងរវាងកិរិយានិងការកៈ ដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់អត្ថនៃវាក្យៈ នោះឈ្មោះថា «ទីបកៈ» ព្រោះប្រៀបដូចជាប្រទីប ទោះបីជាតាំងនៅក្នុងទីកន្លែងតែមួយ ក៏រមែងបំភ្លឺនូវវាក្យៈទាំងអស់ដោយអំណាចនៃអត្ថនៃបទទាំងពួងបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ទីបកៈនោះមាន ៣ យ៉ាង ដោយមានផ្នែកដើម ផ្នែកកណ្តាល និងផ្នែកចុងជាវិស័យពោលគឺទីតាំង គឺ អាទិទីបកៈ (គ្រឿងបំភ្លឺផ្នែកដើម) មជ្ឈទីបកៈ (គ្រឿងបំភ្លឺផ្នែកកណ្តាល) និងអន្តទីបកៈ (គ្រឿងបំភ្លឺផ្នែកចុង) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ទីបកៈនោះសូម្បីតែនីមួយៗ ក៏បែងចែកជា ៣ យ៉ាងទៀតដោយអំណាចនៃកិរិយាជាដើម។

228. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ekatthe’’ccādinā. Ekattha vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ vattamānampi kriyājātiguṇattayaṃ sabbavākyopakārakaṃ vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ dīpakaṃ nāma ekaṭṭhāne [Pg.228] ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. Tañca dīpakaṃ ādimajjhantavisayaṃ vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti dīpakaṃ. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ.

២២៨. ឥឡូវនេះ (ព្រះគន្ថការាចារ្យ) បង្ហាញនូវទីបកាលង្ការៈ ដោយគាថាថា “ekatthe” ជាដើម។ ទីបកៈ គឺការបំភ្លឺ ព្រោះមានសភាពដូចជាប្រទីប ដែលតាំងនៅក្នុងកន្លែងតែមួយ ហើយបំភ្លឺនូវវត្ថុទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងកន្លែងទាំងអស់ដែលជាវិស័យរបស់ខ្លួន ធ្វើឱ្យសម្រេចប្រយោជន៍គឺការយល់ដឹងនូវសេចក្តីនៃប្រយោគ ដែលពោលគឺស៊េរីនៃបទដែលសម្តែងនូវទំនាក់ទំនងរវាងកិរិយានិងការកៈដែលចង់ពោល ទោះបីជាធម៌ទាំងបីមានកិរិយា ជាតិ និងគុណ ស្ថិតនៅក្នុងកន្លែងតែមួយ គឺផ្នែកដើម ផ្នែកកណ្តាល ឬផ្នែកចុងនៃប្រយោគក៏ដោយ ក៏ជាឧបការៈដល់ប្រយោគទាំងអស់។ ទីបកៈនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ អាទិទីបកៈ (មានផ្នែកដើមជាវិស័យ) មជ្ឈទីបកៈ (មានផ្នែកកណ្តាលជាវិស័យ) និងអន្តទីបកៈ (មានផ្នែកចុងជាវិស័យ) នៃប្រយោគ។ ក្នុងទីបកៈទាំងនោះ មួយៗ គប្បីដឹងថា បែងចែកជា ៣ យ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃកិរិយា ជាតិ និងគុណ។ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យភ្លឺច្បាស់ ឈ្មោះថា ទីបៈ (ប្រទីប)។ ដោយចុះ ក-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រៀបធៀបថា ដូចជាប្រទីប ឈ្មោះថា ទីបកៈ។ វិស័យនៃប្រយោគនោះ គឺផ្នែកដើម ផ្នែកកណ្តាល និងផ្នែកចុងនៃប្រយោគ។

Ādidīpaka

អាទិទីបកៈ

229.

២២៩.

Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ;

Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ.

ព្រះពុទ្ធបានធ្វើនូវសេចក្តីចម្រើនដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដល់ពួកវេនេយ្យជនជាញាតិ ព្រមទាំងការកម្ចាត់បង់នូវបាបទាំងពួង និងការបង្ក្រាបនូវពួកអនេកតិរ្ថិយ។

229. Udāharati ‘‘akāsi’’ccādi. Buddho veneyyā vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ amitamaparimitaṃ udayamabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi samaṃ ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ.

២២៩. ព្រះគន្ថការាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “akāsi” ជាដើម។ ព្រះពុទ្ធបានធ្វើនូវសេចក្តីចម្រើនដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដល់ពួកវេនេយ្យជន គឺជនដែលគួរទូន្មាន ដែលជាញាតិទាំងឡាយ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះអង្គថែមទាំងបានធ្វើនូវការបង្ក្រាបពួកអនេកតិរ្ថិយ ព្រមជាមួយគ្នានឹងបាបទាំងពួងទៀតផង។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ កិរិយាបទថា “akāsi” ដែលស្ថិតនៅផ្នែកដើម ញ៉ាំងប្រយោគទាំងអស់ឱ្យភ្លឺច្បាស់ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា កិរិយាទិទីបកៈ។

229. ‘‘Akāsi’’ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ amitodayaṃ pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, samaṃ ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho.

២២៩. ពាក្យថា “akāsi” ជាដើម។ ព្រះពុទ្ធបានធ្វើនូវសេចក្តីចម្រើនដ៏រកប្រមាណមិនបាន គឺការរីកចម្រើនដែលមិនមានប្រមាណ ដល់ពួកវេនេយ្យជនជាញាតិ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះអង្គថែមទាំងបានធ្វើនូវការបង្ក្រាបពួកអនេកតិរ្ថិយ ព្រមជាមួយគ្នានឹងបាបទាំងពួងក្នុងខណៈតែមួយទៀតផង។ ព្រោះកិរិយាសព្ទស្ថិតនៅដើមប្រយោគ នេះទើបឈ្មោះថា កិរិយាទិទីបកៈ។ វិគ្គហៈថា៖ Amito ca so udayo ceti (សេចក្តីចម្រើនផង ដ៏រកប្រមាណមិនបានផង ឈ្មោះថា អមិតោទយៈ), anekā ca te titthiyā ceti (ពួកតិរ្ថិយផង ច្រើនផង ឈ្មោះថា អនេកតិរ្ថិយៈ), tesaṃ maddanamiti (ការបង្ក្រាបនូវពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ ឈ្មោះថា អនេកតិរ្ថិយមទ្ទនៈ)។

Majjhedīpaka

មជ្ឈទីបកៈ

230.

២៣០.

Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ;

Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ.

ការជួបឃើញនូវព្រះមុនី តែងកើតជាទឹកអម្រឹត ដល់ពួកសាធុជន ប៉ុន្តែសម្រាប់សត្វទាំងឡាយដទៃពីនោះ តែងកើតជាពិសដែលដុតកំដៅជានិច្ច។

230. ‘‘Dassana’’miccādi. [Pg.229] Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti niccopatāpanaṃ visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ.

២៣០. ពាក្យថា “dassana” ជាដើម។ ការជួបឃើញនូវព្រះមុនី តែងកើតជាអម្រឹត គឺព្រះនិព្វាន ដល់ពួកសាធុជន ព្រោះជាហេតុឱ្យសម្រេចនូវអម្រឹតធម៌ ប៉ុន្តែសម្រាប់សត្វទាំងឡាយដទៃពីពួកសាធុជនទាំងនោះ តែងកើតជាពិសដែលដុតកំដៅជានិច្ច ព្រោះការប្រទូស្តចិត្តចំពោះព្រះមុនីនោះ មានសភាពដូចជាពិស នាំមកនូវទុក្ខមាននរកជាដើម។ នេះជាកិរិយាមជ្ឈទីបកៈ។

230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, tadaññesaṃ tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu niccopatāpanaṃ satatamupatāpakaraṇato visaṃ jāyate visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ.

២៣០. ពាក្យថា “dassana” ជាដើម។ ការជួបឃើញនូវព្រះមុនី តែងកើតជាអម្រឹត ដល់ពួកសាធុជន ដោយការឧបចារៈយកផលជាហេតុ ព្រោះជាហេតុតែមួយគត់នៃព្រះនិព្វានដែលហៅថាអម្រឹតធម៌ ប៉ុន្តែសម្រាប់សត្វទាំងឡាយដទៃពីពួកសាធុជនទាំងនោះ តែងកើតជាពិសដែលដុតកំដៅជានិច្ច គឺកើតជាពិសដោយការឧបចារៈយកផលជាហេតុ ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ចិត្តដែលស្មើដោយពិស ដោយសារការធ្វើសេចក្តីក្តៅក្រហាយជានិច្ច។ ព្រោះកិរិយាសព្ទស្ថិតនៅកណ្តាលប្រយោគ នេះទើបឈ្មោះថា កិរិយាមជ្ឈទីបកៈ។ វិគ្គហៈថា៖ Sādhavo ca te janā ceti (ជនទាំងឡាយផង ល្អផង ឈ្មោះថា សាធុជនា), tehi aññeti (ជនដទៃពីពួកជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា តទញ្ញេ)។

Antadīpaka

អន្តទីបកៈ

231.

២៣១.

Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo;

Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave.

ព្រះភក្ត្រចន្ទនៃព្រះជិនស្រី និងព្រះចន្ទ ដែលជាទីគាប់ចិត្តដោយពន្លឺចន្ទដ៏មានសម្រស់ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែង តើមិនញ៉ាំងចិត្តរបស់អ្នកណាឱ្យរីករាយ?

231. ‘‘Accante’’ccādi. Accantaṃ kantaṃ manuññaṃ lāvaṇyaṃ piyabhāvo, tameva, tamiva vācandātapo candikā, tena manoharo jinānanindu indu cando ca kassa janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ.

២៣១. ពាក្យថា “accante” ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រចន្ទនៃព្រះជិនស្រី និងព្រះចន្ទ ដែលជាទីគាប់ចិត្តដោយពន្លឺចន្ទ គឺសម្រស់ដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែង (ឬដូចជាសម្រស់ដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែង) តើមិនញ៉ាំងចិត្តរបស់បុគ្គលណាឱ្យរីករាយ? នេះជាកិរិយាន្តទីបកៈ។

231. ‘‘Accanti’’ccādi. Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo jinānanindu sambuddhassa mukhacando ca indu ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, [Pg.230] lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni.

២៣១. ពាក្យថា “accanti” ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រចន្ទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះចន្ទធម្មតា ដែលជាទីគាប់ចិត្តដោយពន្លឺចន្ទ ពោលគឺលម្អដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែង ឬមួយទៀត ជាទីគាប់ចិត្តដោយពន្លឺចន្ទដែលប្រៀបដូចជាលម្អដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែង តើមិនញ៉ាំងចិត្តរបស់អ្នកណាឱ្យរីករាយ? ព្រោះកិរិយាសព្ទស្ថិតនៅចុងប្រយោគ នេះទើបឈ្មោះថា កិរិយាន្តទីបកៈ។ វិគ្គហៈថា៖ Antaṃ atikkantanti (កន្លងហួសនូវទីបំផុត ឈ្មោះថា អច្ចន្តៈ), tañca taṃ kantañceti (សេចក្តីគាប់ចិត្តផង នោះផង ឈ្មោះថា អច្ចន្តកន្តៈ), ភាពនៃវត្ថុដែលមានរសប្រៃ ឈ្មោះថា លាវណ្យៈ គឺភាពផ្អែមល្ហែម, ព្រោះមានសភាពដូចគ្នានោះ សម្រស់ដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែងផង នោះផង ឈ្មោះថា អច្ចន្តកន្តលាវណ្យៈ, ពន្លឺនៃព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ចន្ទាតបៈ, សម្រស់ដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែងនោះឯង ជាពន្លឺចន្ទ ឈ្មោះថា អច្ចន្តកន្តលាវណ្យចន្ទាតបៈ, ក្នុងចំណែកនៃព្រះចន្ទ ពន្លឺចន្ទនោះ ប្រៀបដូចជាសម្រស់ដ៏ស្រស់ត្រកាលក្រៃលែង ឈ្មោះថា អច្ចន្តកន្តលាវណ្យចន្ទាតបៈ, ជាទីគាប់ចិត្តដោយពន្លឺចន្ទនោះ ឈ្មោះថា អច្ចន្តកន្តលាវណ្យចន្ទាតបមនោហរៈ, ព្រះភក្ត្រនៃព្រះជិនស្រីនោះឯង ជាព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ជិនាននិន្ទុ។ ដោយកិរិយាទីបកៈទាំង ៣ នេះឯង គប្បីដឹងនូវជាតិទីបកៈ និងគុណទីបកៈ ដែលមិនបានពោលទុកផងដែរ។

Mālādīpaka

មាលាទីបកៈ

232.

២៣២.

Hotā’vippaṭisārāya,Sīlaṃ pāmojjahetu so;

Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ,Passaddhādipasiddhiyā.

សីល តែងមានដើម្បីសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ, សេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយនោះ ជាហេតុនៃប្រាមោជ្ជៈ, ប្រាមោជ្ជៈនោះ ជាហេតុនៃបីតិ, ឯបីតិនោះ តែងមានដើម្បីសម្រេចនូវបស្សទ្ធិជាដើម។

232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘hoti’’ccādi. Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ, avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti, taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti, sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ.

២៣២. ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលពាក្យថា “hoti” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ទោះបីក្នុងអាទិទីបកៈជាដើមទាំងនោះ ក៏នៅមានវិធីផ្សេងទៀតដោយលំដាប់នៃការប្រើប្រាស់។ គប្បីផ្សំសេចក្តីថា សីល មានបញ្ចសីលជាដើម តែងមានដើម្បីសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ គឺការមិនមានសេចក្តីសោកស្តាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយ, សេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយនោះ ជាហេតុនៃប្រាមោជ្ជៈ គឺបីតិដែលទើបតែកើតឡើង, ប្រាមោជ្ជៈនោះ ជាហេតុនៃបីតិដ៏មានកម្លាំង, ឯបីតិនោះ តែងមានដើម្បីសម្រេច គឺការញ៉ាំងបស្សទ្ធិនិងសុខៈជាដើមឱ្យកើតឡើង។

232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘hoti’’ccādinā. Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti, sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti [Pg.231] ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho.

២៣២. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវវិធីផ្សេងទៀត ដែលគប្បីសម្រេចដោយការប្រើប្រាស់ជាពិសេស ក្នុងទីបកៈទាំង ៩ ដោយពាក្យថា “hoti” ជាដើម។ សីល ដែលរក្សាទុកល្អហើយ មានបញ្ចសីល និងទសសីលជាដើម តែងមានដើម្បីសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ, សេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយនោះ ជាហេតុនៃប្រាមោជ្ជៈ គឺជានិមិត្តហេតុនៃតរុណបីតិដែលទើបតែកើតឡើង, ប្រាមោជ្ជៈនោះ ជាហេតុនៃបីតិ គឺជានិមិត្តហេតុនៃពលវបីតិ, ឯបីតិនោះ តែងមានដើម្បីសម្រេចនូវបស្សទ្ធិជាដើម គឺជានិមិត្តហេតុនៃសេចក្តីសម្រេចនូវកាយបស្សទ្ធិ និងចិត្តបស្សទ្ធិជាដើម។ វិគ្គហៈថា៖ Na vippaṭisāro avippaṭisāro (ការមិនក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ ឈ្មោះថា អវិប្បដិសារៈ), ន-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថបដិសេធ។ ភាពនៃបុគ្គលដែលរីករាយ ឈ្មោះថា បាមោជ្ជៈ, ហេតុនៃប្រាមោជ្ជៈនោះ ឈ្មោះថា បាមោជ្ជហេតុ, បស្សទ្ធិជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយមានសុខៈជាដើម ឈ្មោះថា បស្សទ្ធាទី, សេចក្តីសម្រេចនៃធម៌មានបស្សទ្ធិជាដើមទាំងនោះ ឈ្មោះថា បស្សទ្ធាទិបសិទ្ធិ។

233.

២៣៣.

Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī;

Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.

ទោះបីជាមានសភាពជាអាទិទីបកៈជាដើមយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែខ្សែប្រយោគដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវប្រយោគមុនៗ ឈ្មោះថា មាលាទីបកៈ។

233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘iccādi’’ccādi. Iccevamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ādidīpakattepī’’ti. Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti.

២៣៣. ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលពាក្យថា “iccādi” ជាដើម ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងសំណួរថា តើវិធីផ្សេងទៀតរបស់អ្នកនេះជាអ្វី? ទីបកៈបែបនេះ ឈ្មោះថា មាលាទីបកៈ។ សួរថា នេះមិនមែនជាកិរិយាទិទីបកៈទេឬ? ឆ្លើយថា “ādidīpakattepī” (ទោះបីជាមានសភាពជាអាទិទីបកៈក៏ដោយ)។ ទោះបីជាទីបកៈនេះជាអាទិទីបកៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែខ្សែប្រយោគតាមលំដាប់ដែលពោលហើយ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវប្រយោគមុនៗ មានពាក្យថា “hotāvippaṭisārāya sīlaṃ” ជាដើម។ ហេតុនោះ ទីបកៈតាមលំដាប់ដែលពោលហើយនោះ ទើបឈ្មោះថា មាលាទីបកៈ មិនមែនឈ្មោះថា អាទិទីបកៈឡើយ។

233. ‘‘Iccādi’’ccādi. Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ.

២៣៣. ពាក្យថា “iccādi” ជាដើម។ ទោះបីជាមានសភាពជាអាទិទីបកៈ គឺមានសភាពជាកិរិយាទិទីបកៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែខ្សែប្រយោគដែលជាលំដាប់តភ្ជាប់គ្នានៃប្រយោគជាច្រើន ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវប្រយោគមុនៗ មានពាក្យថា “hotāvippaṭisārāya” ជាដើម។ ហេតុនោះ ទីបកៈដែលមានវិធីស្រដៀងគ្នានេះ ទើបឈ្មោះថា “មាលាទីបកៈ”។ វិគ្គហៈថា៖ ទីបកៈនៅផ្នែកដើម ឈ្មោះថា អាទិទីបកៈ, ដោយការឧបចារៈយកវិស័យ ផ្នែកដើមផង ទីបកៈផង ឈ្មោះថា អាទិទីបកៈ, ខ្សែប្រយោគនោះឯងជាទីបកៈ ឈ្មោះថា មាលាទីបកៈ។

234.

២៣៤.

Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake;

Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi.

អ្នកមានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ គប្បីធ្វើការយល់ដឹងនូវប្រភេទនៃទីបកៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ដោយវិធីនេះឯង។

234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘aneni’’ccādinā. Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye sesānamavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti.

២៣៤. ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលពាក្យថា “aneni” ជាដើម ដើម្បីសន្និដ្ឋានដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រភេទទីបកៈដែលមិនបានពោលទុក។ ដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់នេះឯង ក្នុងវិស័យនៃទីបកៈ ការយល់ដឹងនូវប្រភេទនៃទីបកៈដែលនៅសល់ដែលមិនបានពោលទុក មានជាតិទីបកៈជាដើម គប្បីធ្វើឡើងដោយពួកកវីដែលមានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ។

234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘anenevi’’ccādinā. Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ [Pg.232] pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ.

២៣៤. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រភេទទីបកៈដែលមិនបានពោលទុកផងដែរ ដោយពាក្យថា “anenevi” ជាដើម។ ដោយវិធីនេះឯង គឺដោយវិធីនៃទីបកៈតាមដែលពោលហើយ ក្នុងវិស័យនៃទីបកៈ ការយល់ដឹងនូវប្រភេទនៃទីបកៈដែលនៅសល់ដែលមិនបានពោលទុក មានជាតិទីបកៈ និងគុណទីបកៈជាដើម ព្រមទាំងមាលាទីបកៈទាំង ៦ គប្បីធ្វើឡើងដោយពួកកវីដែលមានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ ទៅតាមលំដាប់ដែលពោលហើយនោះឯង។ វិគ្គហៈថា៖ ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីចាត់ចែងដោយវិសេសមិនច្របូកច្របល់គ្នា ឈ្មោះថា វិកប្បៈ, ពួកជនដែលមានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ ឈ្មោះថា សុទ្ធពុទ្ធិ។

235.

២៣៥.

Visesavacanicchāyaṃ,Nisedhavacanaṃ tu yaṃ;

Akkhepo nāma so’yañca,Tidhā kālappabhedato.

ពាក្យបដិសេធណា ដែលពោលឡើងក្នុងខណៈដែលចង់សម្តែងនូវសេចក្តីវិសេស ពាក្យបដិសេធនោះ ឈ្មោះថា អក្ខេបៈ។ អក្ខេបៈនោះ មាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកតាមកាល។

235. Akkhepamupakkhipati ‘‘visesi’’ccādinā. Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti, so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. Soyamakkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro.

២៣៥. ព្រះគន្ថការាចារ្យផ្តើមពាក្យថា “visesi” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវអក្ខេបៈ។ ពាក្យបដិសេធណា ដែលពោលឡើងក្នុងខណៈដែលចង់សម្តែងនូវសេចក្តីវិសេសណាមួយ ពាក្យនោះឈ្មោះថា អក្ខេបៈ ព្រោះមានន័យថា ការហាមឃាត់ ឬការបដិសេធ។ អក្ខេបៈនោះ មាន ៣ ប្រភេទ ដោយការបែងចែកតាមកាល មានអតីតកាលជាដើម។

235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘visese’’ccādinā. Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi, so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma. Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ.

២៣៥. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវអក្ខេបៈ ដោយពាក្យថា “visese” ជាដើម។ ពាក្យបដិសេធណា ដែលពោលឡើងក្នុងខណៈដែលចង់សម្តែងនូវសេចក្តីវិសេសនៃអត្ថនៃបទណាមួយ ពាក្យបដិសេធនោះ ឈ្មោះថា អក្ខេបៈ ឬហៅថា អក្ខេបាលង្ការៈ។ អក្ខេបៈនេះ មាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកតាមកាល មានអតីតកាលជាដើម។ វិគ្គហៈថា៖ ការពោលនូវសេចក្តីវិសេសណាមួយ ឈ្មោះថា វិសេសវចនៈ, សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងនូវសេចក្តីវិសេសនោះ ឈ្មោះថា វិសេសវចនិច្ឆា, ពាក្យដែលជាការបដិសេធ ឈ្មោះថា និសេធវចនៈ, ការហាមឃាត់ ឬការច្រានចោល ឈ្មោះថា អក្ខេបៈ, ការបែងចែកនូវកាល ឬកិរិយា ឈ្មោះថា កាលប្បភេទ។

236.

២៣៦.

Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino;

Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ.

ព្រះជិនស្រីអង្គឯក បានឈ្នះនូវមារដែលមានសេនាច្រើន តើរឿងនោះអាចទៅរួចយ៉ាងដូចម្តេច? ឬមួយថា កម្លាំងនៃបារមីរបស់ព្រះអង្គ មានសភាពបែបនេះឯង។

Atītakkhepo.

អតីតក្ខេបៈ

236. ‘‘Ekāki’’ccādi. So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. [Pg.233] Atha vā kiṃ na yujjate, yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ.

២៣៦. ពាក្យថា “ekāki” ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីនោះ ទោះបីជាអង្គឯក ក៏បានឈ្នះ គឺបានបង្ក្រាបនូវមារដែលមានសេនាច្រើន តើរឿងនោះសមហេតុផលយ៉ាងដូចម្តេច? ឬមួយថា ហេតុអ្វីក៏មិនសមហេតុផល ព្រោះកម្លាំងនៃបារមី ៣០ ទស្សន៍របស់ព្រះជិនស្រីនោះ មានសភាពបែបនេះឯង ដែលជាហេតុនាំឱ្យឈ្នះមារ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីយល់ឃើញថាមិនសមហេតុផលក្នុងការឈ្នះមារ ដោយសារតែភាពជាព្រះអង្គឯក ក្នុងលក្ខណៈថា “ការដែលព្រះអង្គឈ្នះមារព្រមទាំងសេនានោះ តើសមហេតុផលយ៉ាងដូចម្តេច?” ត្រូវបានបដិសេធក្នុងអតីតកាល ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា អតីតក្ខេបៈ។

236. Idāni udāharati ‘‘ekāki’’ccādinā. Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisamīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma.

២៣៦. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាមានដើមថា “ekāki” ដូច្នេះជាដើម។ ព្រះជិនស្រីនោះ គឺព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធនោះ តែមួយព្រះអង្គឯង គ្មានជំនួយ គ្មានគូពីរ បានឈ្នះមារដែលមានសេនាច្រើននោះ តើសេចក្ដីនោះសមហេតុផលដូចម្ដេច? ម៉្យាងទៀត សេចក្ដីនោះសមហេតុផលពិតមែន កម្លាំងបារមីរបស់ព្រះជិនស្រីនោះ គឺកម្លាំងបារមី ៣០ ទស្ស ដែលសន្មតថាជាកងទ័ពគឺបារមី ៣០ ទស្ស មានសភាពបែបនេះៗ។ ព្រោះអាស្រ័យនូវភាពគ្មានគូពីររបស់ព្រះពុទ្ធ និងភាពមានបរិវារច្រើនរបស់មារ គំនិតយល់ខុសដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលណាម្នាក់ថា “ព្រះអង្គតែមួយព្រះអង្គឯង ធ្វើម្ដេចនឹងឈ្នះមារដែលមានសេនាច្រើនបាន?” គំនិតនោះជាអតីតកាល ព្រោះជាវិស័យនៃការឈ្នះមារក្នុងអតីតកាល។ ព្រោះមានបំណងនឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេសថា “កម្លាំងបារមីរបស់ព្រះអង្គមានសភាពបែបនេះ” ទើបមានការច្រានចោលដោយពាក្យបដិសេធដែលសម្ដែងទុកថា “atha vā” (ម៉្យាងទៀត) ព្រោះហេតុនោះ ការច្រានចោលនូវរឿងរ៉ាវក្នុងអតីតកាល ទើបឈ្មោះថា អតីតក្ខេបៈ (ការច្រានចោលអតីតកាល)។

237.

២៣៧.

Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ,Appatto’smiti khijjase;

Paṇāmo nanu soyeva,Sakimpi sugate kato.

នែចិត្ត តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកសោកសៅថា ខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេចនូវការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាគ្រឿងញាប់ញ័រ? ការថ្វាយបង្គំដែលបុគ្គលធ្វើហើយចំពោះព្រះសុគត សូម្បីតែម្ដង ក៏ជាការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហានោះដែរមិនមែនឬ?

Vattamānakkhepo.

វត្តមានក្ខេបៈ (ការច្រានចោលបច្ចុប្បន្នកាល)។

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā.

២៣៧. ពាក្យថា “Kiṃ citte” ជាដើម។ នែចិត្ត តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកសោកសៅថា ខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេចនូវការកម្ចាត់បង់ គឺការមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រការទាំងពួងនៃតណ្ហាគ្រឿងញាប់ញ័រ? សេចក្ដីសោកសៅរបស់អ្នកជាសេចក្ដីសោកសៅឥតប្រយោជន៍។ ការថ្វាយបង្គំដែលបុគ្គលធ្វើហើយចំពោះព្រះសុគត សូម្បីតែម្ដង គឺតែមួយដង ក៏ជាការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហានោះដែរមិនមែនឬ? ព្រោះការថ្វាយបង្គំនោះជាហេតុតែមួយគត់នៃការកម្ចាត់បង់នោះ។ នេះជាវត្តមានក្ខេបៈ ព្រោះមានការច្រានចោលនូវសេចក្ដីសោកសៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន។

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. [Pg.234] He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ.

២៣៧. ពាក្យថា “Kiṃ citte” ជាដើម។ ម្នាលចិត្ត តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកសោកសៅថា ខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេចនូវការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាគ្រឿងញាប់ញ័រ គឺការលះបង់ដោយការកាត់ផ្ដាច់នូវតណ្ហាដែលសន្មតថាជាគ្រឿងញាប់ញ័រ? សេចក្ដីសោកសៅរបស់អ្នកជាសេចក្ដីសោកសៅឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ការថ្វាយបង្គំដែលបុគ្គលធ្វើហើយចំពោះព្រះសុគត ក្នុងពុទ្ធវិស័យ សូម្បីតែម្ដង ក៏ជាការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហានោះដែរមិនមែនឬ? ព្រោះការថ្វាយបង្គំនោះជាហេតុតែមួយគត់នៃការកាត់ផ្ដាច់តណ្ហា ដោយការយល់ឃើញថាមិនមានភាពខុសគ្នារវាងហេតុនិងផល ការថ្វាយបង្គំនោះតើមិនមែនជាការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាគ្រឿងញាប់ញ័រទេឬ? ពិតណាស់ គឺពិតជាការកម្ចាត់បង់មែន។ ព្រោះមានបំណងនឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេសមានពាក្យថា “Paṇāmo” ជាដើម ទើបមានការបដិសេធនូវសេចក្ដីសោកសៅក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់ចិត្តថា “kiṃ khijjase” (តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកសោកសៅ?) ព្រោះហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា វត្តមានក្ខេបៈ។ ឃ្លាថា Ejāya samugghāto (ការកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហាគ្រឿងញាប់ញ័រ)។

238.

២៣៨.

Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;

Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā.

ជាការពិតណាស់ ពួកជនណាដែលជាមនុស្សអាក្រក់បំផុត មានចិត្តដែលត្រូវមិច្ឆាទិដ្ឋិគ្របសង្កត់ហើយ ពួកជនទាំងនោះនឹងមិនទៅកាន់ព្រះនិព្វានជាស្ថានដ៏ក្សេម ជាវិស័យរបស់សប្បុរសឡើយ។

Anāgatakkhepo.

អនាគតក្ខេបៈ (ការច្រានចោលអនាគតកាល)។

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti. Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā.

២៣៨. ពាក្យថា “Sacca” ជាដើម។ ពួកជនទាំងនោះនឹងមិនទៅកាន់ព្រះនិព្វានជាស្ថានដ៏ក្សេម ជាវិស័យរបស់សប្បុរសដោយពិតប្រាកដឡើយ។ គួរភ្ជាប់សេចក្ដីថា ពួកជនណាដែលមានចិត្ត គឺមនោ ត្រូវមិច្ឆាទិដ្ឋិមានសស្សតទិដ្ឋិជាដើមគ្របសង្កត់ គឺគ្របដណ្ដប់ហើយ ពួកជនទាំងនោះជាមនុស្សអាក្រក់បំផុត គឺអាក្រក់ដោយក្រៃលែង។ នេះជាអនាគតក្ខេបៈ ព្រោះមានការច្រានចោលនូវការទៅដែលនឹងមានក្នុងអនាគត។

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti.

“នែបងសម្លាញ់ សេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងជីវិតរបស់អូនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា សេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងទ្រព្យមានកម្លាំងខ្សោយ បងនឹងទៅ ឬនឹងនៅក៏ដោយចុះ ស្ថានភាពរបស់អូន គឺអូនបានប្រាប់បងរួចហើយ”។

Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā.

នេះជាអនាទរតក្ខេបៈ (ការច្រានចោលដោយមិនអើពើ) តែប្រភេទទាំងឡាយមានបែបនេះជាដើម លោកមិនបានពោលដល់ឡើយ ព្រោះជាចំណែកនៃអនាទរតក្ខេបៈនោះឯង។

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te saccamekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā [Pg.235] ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ.

២៣៨. ពាក្យថា “Sacca” ជាដើម。 ពួកជនទាំងនោះនឹងមិនទៅកាន់ព្រះនិព្វានជាស្ថានដ៏ក្សេម ជាវិស័យរបស់សប្បុរស គឺដែលជាវិស័យរបស់ពួកសប្បុរសដោយពិតប្រាកដឡើយ។ ពួកជនណា? គឺពួកជនណាដែលជាមនុស្សអាក្រក់បំផុត មានចិត្តដែលត្រូវមិច្ឆាទិដ្ឋិគ្របសង្កត់ហើយ គឺពួកជនទាំងនោះឯង។ ព្រោះមានបំណងនឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេសមានពាក្យថា “Micchādiṭṭhī” ជាដើម ទើបមានការបដិសេធដោយប្រាជ្ញានូវការទៅកាន់ព្រះនិព្វានក្នុងអនាគតរបស់ពួកអន្យតីរ្ថីយថា “te na gamissantī” (ពួកជនទាំងនោះនឹងមិនទៅឡើយ) ព្រោះហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា អនាគតក្ខេបៈ។ វិភាគសព្ទថា Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti (ការយល់ឃើញដែលខុសឆ្គង ឈ្មោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ) និង tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti (ពួកជនណាមានចិត្តដែលត្រូវមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះគ្របសង្កត់ហើយ)។

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ –

“នែបងសម្លាញ់ សេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងជីវិតរបស់អូនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា សេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងទ្រព្យមានកម្លាំងខ្សោយ បងនឹងទៅ ឬនឹងនៅក៏ដោយចុះ ស្ថានភាពរបស់អូន គឺអូនបានប្រាប់បងរួចហើយ” –

Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti.

សូម្បីតែអនាទរតក្ខេបៈមានពាក្យថា “Tyādiko” (មានពាក្យថា ត្យាទិ) ជាដើម ក៏លោកមិនបានពោលដោយឡែកពីគ្នាឡើយ ព្រោះមិនខុសប្លែកពីអតីតក្ខេបៈជាដើមដែលបានបង្ហាញមកហើយ។ សេចក្ដីពន្យល់ក្នុងគាថានោះមានដូចតទៅ៖ នែបងសម្លាញ់ជាទីស្រឡាញ់ សេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងជីវិតរបស់អូនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា សេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងទ្រព្យមានកម្លាំងខ្សោយ បងនឹងទៅ ឬនឹងនៅក៏ដោយចុះ ស្ថានភាពរបស់អូន គឺសភាពធម្មតារបស់អូន គឺអូនបានប្រាប់ គឺបានជម្រាបបងរួចហើយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានបំណងនឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេសថា “mamāvatthā niveditā” (ស្ថានភាពរបស់អូន គឺអូនបានប្រាប់រួចហើយ) ទើបមានការបដិសេធនូវការទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬក្នុងអនាគតរបស់ស្វាមីជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ដោយពាក្យមិនអើពើថា “gaccha vā tiṭṭha vā” (បងនឹងទៅ ឬនឹងនៅក៏ដោយចុះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបជាវត្តមានក្ខេបៈ ឬជាអនាគតក្ខេបៈ។

239.

២៣៩.

Ñeyyo sotthantaranyāso,Yo’ññavākyatthasādhano;

Sabbabyāpī visesaṭṭho,Hivisiṭṭha’ssa bhedato.

អត្ថន្តរន្យាសៈ (ការដាក់ចុះនូវអត្ថន័យផ្សេង) ណា ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្ដីនៃឃ្លាដទៃ គប្បីដឹងថា អត្ថន្តរន្យាសៈនោះ មាន ៤ ប្រភេទ គឺ សព្វព្យាបី (ផ្សាយទៅសព្វ) វិសេសដ្ឋៈ (ស្ថិតនៅក្នុងទីវិសេស) និងអត្ថន្តរន្យាសៈទាំងពីរនោះដែលប្លែកគ្នាដោយមានពាក្យថា ហិ (hi) ភ្ជាប់ជាមួយ។

239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ñeyyi’’ccādinā. Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha ‘‘sabbe’’ccādinā. Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hisaddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti.

២៣៩. លោកសម្ដែងអំពីអត្ថន្តរន្យាសៈ ដោយគាថាមានដើមថា “ñeyya” ដូច្នេះជាដើម។ អត្ថន្តរន្យាសៈណា ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្ដីនៃឃ្លាដទៃ គឺថាជាគ្រឿងសម្រេច គឺមានសមត្ថភាពសម្រេចនូវសេចក្ដីនៃឃ្លាណាមួយដែលខ្លួនប្រាថ្នានឹងពោល គឺការដាក់ចុះនូវអត្ថន័យដទៃណាមួយ គប្បីដឹងថា អត្ថន្តរន្យាសៈនោះ ព្រោះធ្វើការដាក់ចុះ គឺការប្រើប្រាស់នូវវត្ថុដទៃណាមួយ។ លោកពោលអំពីប្រភេទនៃអត្ថន្តរន្យាសៈនោះ ដោយពាក្យមានដើមថា “sabbe” ជាដើម។ ដោយការបែងចែក គឺការប្លែកគ្នានៃអត្ថន្តរន្យាសៈនោះ ទើបមានប្រភេទទាំងឡាយគឺ សព្វព្យាបី និងវិសេសដ្ឋៈ ដែលប្លែកគ្នាដោយមានពាក្យថា ហិ (hi) ភ្ជាប់ជាមួយ។ សួរថា ចុះបដិវត្ថូបមា និងអត្ថន្តរន្យាសៈនេះ មានសេចក្ដីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ ទោះបីជាក្នុងទីទាំងពីរមានភាពស្រដៀងគ្នាដោយគ្រាន់តែជាអត្ថន្តរន្យាសៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានការយល់ឃើញនូវភាពស្រដៀងគ្នាជាចម្បង ទីនោះជាបដិវត្ថូបមា។ ចំណែកក្នុងទីណាដែលមានការដាក់ចុះនូវអត្ថន័យផ្សេងក្នុងរូបភាពជាគ្រឿងសម្រេចសេចក្ដី ទីនោះជាអត្ថន្តរន្យាសៈ នេះជាសេចក្ដីប្លែកគ្នាយ៉ាងច្បាស់លាស់នៃធម៌ទាំងពីរនោះ។

239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ñeyya’’ccādinā. Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva hivisiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, hisaddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ.

២៣៩. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញអំពីអត្ថន្តរន្យាសៈ ដោយគាថាមានដើមថា “ñeyya” ជាដើម។ អត្ថន្តរន្យាសៈណា ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្ដីនៃឃ្លាដទៃ គឺថាជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្ដីនៃឃ្លាដទៃ គឺសម្រេចនូវសេចក្ដីនៃឃ្លាដទៃ អត្ថន្តរន្យាសៈនោះ គឺការដាក់ចុះ គឺការនិយាយនូវអត្ថន័យដទៃពីសេចក្ដីនៃឃ្លាដែលត្រូវសម្រេច គប្បីដឹងថា “អត្ថន្តរន្យាសៈ” ដោយការបែងចែក គឺការប្លែកគ្នានៃអត្ថន្តរន្យាសៈនោះ ទើបមាន ៤ ប្រភេទ គឺ សព្វព្យាបី វិសេសដ្ឋៈ និងអត្ថន្តរន្យាសៈទាំងពីរនោះដែលប្លែកគ្នាដោយមានពាក្យថា ហិ (hi) ភ្ជាប់ជាមួយ។ វិភាគសព្ទថា Attho ca so antaro añño ceti (អត្ថន័យនោះផង ជាអត្ថន័យផ្សេងផង ឈ្មោះថា អត្ថន្តរៈ) និង tassa nyāsoti (ការដាក់ចុះនូវអត្ថន្តរៈនោះ ឈ្មោះថា អត្ថន្តរន្យាសៈ) និង sabbaṃ byāpeti sīlenāti (ផ្សាយទៅសព្វជាធម្មតា ឈ្មោះថា សព្វព្យាបី) និង visese padese tiṭṭhatīti (ស្ថិតនៅក្នុងទីវិសេស ឈ្មោះថា វិសេសដ្ឋៈ) និង hisaddena visiṭṭhāti (ប្លែកគ្នាដោយពាក្យថា ហិ)។

Hi-rahitasabbabyāpī

ហិរហិតសព្វព្យាបី (សព្វព្យាបីដែលគ្មានពាក្យថា ហិ)។

240.

២៤០.

Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api ;

Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.

សូម្បីតែព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទទាំងនោះ ដែលជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងប្រយោជន៍ដល់លោក ក៏គង់តែដល់នូវការអស្ដង្គតទៅដែរ ចូរមើលចុះ តើនរណាអាចកន្លងផុតច្បាប់ធម្មជាតិបាន?

240. Udāharati ‘‘tepi’’ccādi. Lokassa hite abhivuddhiyaṃ āsattā abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi atthaṃ udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. Kena nāma vatthunā laṅghyate atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ hisaddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā.

២៤០. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាមានដើមថា “tepi” ជាដើម。 សូម្បីតែព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទទាំងនោះ ដែលជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយ គឺត្រេកអរក្នុងប្រយោជន៍ គឺសេចក្ដីចម្រើនដល់លោក ក៏គង់តែដល់នូវការអស្ដង្គត គឺការប្រែប្រួលពីការរះឡើង គឺការវិនាសទៅដែរ មិនមែនស្ថិតនៅដដែលឡើយ ពាក្យថា “passe” (ចូរមើលចុះ) គឺលោកឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីនោះ។ ព្រោះថា ច្បាប់ធម្មជាតិ គឺសេចក្ដីកំណត់ថា “ធម្មតាភាវៈទាំងឡាយរមែងមិនស្ថិតស្ថេរឡើយ សង្ខារទាំងឡាយមានសភាពវិនាសទៅជាធម្មតា” ដូច្នេះ តើវត្ថុណាមួយអាចកន្លង គឺអាចលោតរំលងបាន? នេះជាអត្ថន្តរន្យាសៈប្រភេទសព្វព្យាបីដែលគ្មានពាក្យថា ហិ ព្រោះច្បាប់ធម្មជាតិបែបនោះមាននៅសព្វទីកន្លែង។

240. ‘‘Tepi’’ccādi. Lokahitāsattā lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā atthaṃ vināsaṃ gamissanti, passa etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ [Pg.237] olokehi. Tathā hi niyamo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo kena laṅghyate paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ hisaddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. Apīti sambhāvanāyaṃ, dutiyo apisaddo samuccaye.

២៤០. ពាក្យថា “Tepi” ជាដើម។ សូម្បីតែព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទទាំងនោះ ដែលជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយ គឺជាប់ជំពាក់ក្នុងសេចក្ដីចម្រើនដល់លោក សូម្បីតែព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទដែលមានអានុភាពខ្លាំងក្លាទាំងនោះ ក៏គង់តែដល់នូវការអស្ដង្គត គឺការវិនាសទៅដែរ ចូរមើលចុះ គឺចូរមើលនូវការវិនាសដ៏ច្បាស់លាស់របស់វត្ថុទាំងនោះចុះ។ ព្រោះថា ច្បាប់ធម្មជាតិ គឺច្បាប់ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនកន្លងផុតនូវវត្ថុទាំងពួងថា “សង្ខារទាំងពួងមិនទៀងឡើយ” ដូច្នេះ តើវត្ថុណាមួយដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យអាចកន្លង គឺអាចលោតរំលងបាន? នេះជាអត្ថន្តរន្យាសៈប្រភេទសព្វព្យាបី ព្រោះច្បាប់ធម្មជាតិដែលសន្មតថាជាការអស្ដង្គតនេះមាននៅសព្វទីកន្លែង។ ទោះបីជាបដិវត្ថូបមា និងអត្ថន្តរន្យាសៈមានភាពស្មើគ្នាដោយភាពជាអត្ថន្តរន្យាសៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងបដិវត្ថូបមានោះមានសភាពជាគ្រឿងសម្ដែងនូវភាពស្រដៀងគ្នា ចំណែកក្នុងទីនេះមានសភាពជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្ដីដែលបានពោលហើយ ភាពខុសគ្នានៃធម៌ទាំងពីរនោះរមែងច្បាស់លាស់យ៉ាងនេះ។ សព្ទថា Api ទីមួយ ប្រើក្នុងន័យសន្មត សព្ទថា Api ទីពីរ ប្រើក្នុងន័យប្រមូលផ្ដុំ។

Hi-sahitasabbabyāpī

ហិសហិតសព្វព្យាបី (សព្វព្យាបីដែលមានពាក្យថា ហិ)។

241.

២៤១.

Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;

Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.

ព្រះសាស្តានៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ព្រះអង្គជាអ្នកមានវសីភាព សូម្បីតែព្រះមុនីន្ទ្រអង្គនោះ ក៏ទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រះនិព្វានហើយដែរ ព្រោះថា សង្ខារទាំងឡាយទាំងពួងមិនទៀងទាត់ឡើយ។

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, vasī pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro nibbutiṃ khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ gato pattoyeva, hisaddo samatthane. Sabbe saṅkhārā paccayasamuppannā na sassatā na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi hisaddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti.

២៤១. ពាក្យថា “Satthā” ជាដើម។ ព្រះសាស្តា គឺព្រះអង្គទ្រង់ប្រដៅនូវប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែងតាមគួរ ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការកំណត់យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រះអង្គជាអ្នកមានវសីភាព គឺដល់នូវវសីភាពដោយវសីភាព ៥ យ៉ាងដ៏ក្រៃលែង សូម្បីតែព្រះមុនីន្ទ្រអង្គនោះ ក៏ទ្រង់យាងទៅ គឺដល់ហើយនូវព្រះនិព្វានដែលសន្មតថាជាខន្ធបរិនិព្វាន សព្ទថា ហិ (hi) ប្រើក្នុងន័យស្មើគ្នា។ សង្ខារទាំងឡាយទាំងពួងដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យ មិនទៀងទាត់ គឺមិនស្ថិតស្ថេរឡើយ ព្រោះមានសភាពកើតឡើងនិងវិនាសទៅជាធម្មតា ទើបឈ្មោះថា មិនទៀង。 សូម្បីតែគាថានេះ ក៏ជាអត្ថន្តរន្យាសៈប្រភេទសព្វព្យាបីដែលមានពាក្យថា ហិ ព្រោះភាពមិនទៀងមាននៅសព្វទីកន្លែង។

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako vasī vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api nibbutiṃ khandhanibbānaṃ gato eva. Hi tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ hisaddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ.

២៤១. ពាក្យថា “Satthā” ជាដើម។ ព្រះសាស្តា គឺព្រះអង្គទ្រង់ប្រដៅនូវប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោកតាមគួរ ដោយអំណាចនៃការកំណត់យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រះអង្គជាអ្នកមានវសីភាព គឺមានឥស្សរិយភាពដ៏ក្រៃលែងក្នុងវសីភាព ៥ យ៉ាងមានវុដ្ឋានវសី និងអធិដ្ឋានវសីជាដើម សូម្បីតែព្រះមុនីន្ទ្រអង្គនោះ ក៏ទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន គឺខន្ធនិព្វានពិតមែន។ សព្ទថា ហិ (hi) ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ សង្ខារទាំងឡាយទាំងពួងមិនទៀងទាត់ឡើយ។ នេះជាអត្ថន្តរន្យាសៈប្រភេទសព្វព្យាបីដែលមានពាក្យថា ហិ ព្រោះភាពមិនទៀងមាននៅសព្វទីកន្លែង។ វិភាគសព្ទថា Vaso assa atthīti (បុគ្គលណាមានវសីភាព ឈ្មោះថា វសី)។

Hi-rahitavisesaṭṭha

ហិរហិតវិសេសដ្ឋៈ (វិសេសដ្ឋៈដែលគ្មានពាក្យថា ហិ)។

242.

២៤២.

Jino [Pg.238] saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;

Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ.

ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ញ៉ាំងសត្វលោកឲ្យឆ្លងផុតពីសង្សារកន្តារ ទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដំណើរនោះសមគួរហើយមិនមែនឬ ចំពោះព្រះអង្គដែលទ្រង់ប្រកបដោយវេសារជ្ជធម៌។

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato janaṃ sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. Nanu pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ gati nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā vesārajjaṃ, tena samaṅgīnaṃ yuttānaṃ. Yuttāti anurūpāti. Ayaṃ hisaddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī.

២៤២. ពាក្យថា “Jino” ជាដើម។ ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ញ៉ាំងសត្វលោក គឺសត្វលោកទាំងពួងឲ្យឆ្លងផុតពីសង្សារកន្តារ គឺសង្សារវដ្ដដែលសន្មតថាជាផ្លូវកន្តារដ៏លំបាកទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ សព្ទថា Nanu ប្រើក្នុងន័យល្បីល្បាញ ឬយល់ព្រម។ ដំណើរនោះ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដែលសន្មតថាជាការញ៉ាំងសត្វលោកឲ្យដល់ព្រះនិព្វាន សមគួរហើយចំពោះព្រះអង្គដែលទ្រង់ប្រកបដោយវេសារជ្ជធម៌ គឺភាពមិនមានភ័យខ្លាច ព្រោះភាពភ័យខ្លាចបានប្រាសចេញទៅហើយ។ ពាក្យថា Yuttā គឺសមគួរ។ នេះជាអត្ថន្តរន្យាសៈប្រភេទវិសេសដ្ឋៈដែលគ្មានពាក្យថា ហិ ព្រោះភាពបែបនោះមានចំពោះតែព្រះអង្គដែលប្រកបដោយវេសារជ្ជធម៌ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមាននៅសព្វទីកន្លែងឡើយ។

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino janaṃ sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ gati pavatti vesārajjasamaṅgīnaṃ catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. Nanūti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo.

២៤២. ពាក្យថា “Jino” ជាដើម។ ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ញ៉ាំងសត្វលោកឲ្យឆ្លងផុតពីសង្សារកន្តារ ទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដំណើរនោះ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនោះ សមគួរហើយមិនមែនឬ ចំពោះព្រះតថាគតទាំងឡាយដែលទ្រង់ប្រកបដោយគុណគឺវេសារជ្ជធម៌ ៤ យ៉ាង។ ការញ៉ាំងសត្វលោកឲ្យដល់ព្រះនិព្វាននេះ ជាអត្ថន្តរន្យាសៈប្រភេទវិសេសដ្ឋៈដែលគ្មានពាក្យថា ហិ ព្រោះជាធម៌ពិសេសចំពោះតែព្រះអង្គដែលប្រកបដោយវេសារជ្ជធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ វិភាគសព្ទថា Vigato sārado bhayaṃ assa (បុគ្គលណាមានភ័យខ្លាចប្រាសចេញទៅហើយ ឈ្មោះថា វិសារទៈ) និង kassa bhāvo (ភាពនៃវិសារទៈនោះ ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ) និង tena samaṅgino (បុគ្គលទាំងឡាយណាប្រកបដោយវេសារជ្ជៈនោះ ឈ្មោះថា វេសារជ្ជសមង្គី)។ សព្ទថា Nanū ប្រើក្នុងន័យល្បីល្បាញ ឬយល់ព្រម។ សេចក្ដីនៃពាក្យទាំងពីរ គប្បីដឹងតាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

Hi-sahitavisesaṭṭha

ហិសហិតវិសេសដ្ឋៈ (វិសេសដ្ឋៈដែលមានពាក្យថា ហិ)។

243.

២៤៣.

Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ;

Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.

បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ក្រហមឆ្អៅរបស់ព្រះអង្គ ញ៉ាំងចិត្ត (នៃអ្នករមិលមើល) ឱ្យត្រេកអរ។ ពិតមែនហើយ វត្ថុទាំងឡាយដែលជ្រួតជ្រាបដោយពណ៌ក្រហម (ឬរាគៈ) ដោយខ្លួនឯង រមែងញ៉ាំងជនដទៃដែលមកជួបប្រទះឱ្យត្រេកអរ (ឬឱ្យមានពណ៌ក្រហមតាម)។

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Jina te tava surattaṃ bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ mānasaṃ passataṃ yesaṃ kesañci rañjeti pīṇetīti. Hi samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ [Pg.239] yena kenaci rāgena rattavaṇṇena anurāgena vā parītā gatā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca hisaddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato.

២៤៣. គាថាថា «Suratta» ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ក្រហមឆ្អៅ ព្រោះមានពណ៌ស្មើដោយផ្លែពិម្ពៈទុំរបស់ព្រះអង្គ រមែងញ៉ាំងចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយណាមួយដែលបានមើលឃើញ ឱ្យត្រេកអរ គឺឱ្យឆ្អែតចិត្ត។ សព្ទថា Hi ក្នុងន័យស្មើគ្នា មានសេចក្តីថា យ៉ាងនោះពិតមែន។ វត្ថុទាំងឡាយដែលជ្រួតជ្រាប គឺដល់នូវពណ៌ក្រហម ឬតម្រេក ដោយរាគៈគឺពណ៌ក្រហម ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ណាមួយដោយខ្លួនឯង រមែងញ៉ាំងជនដទៃ គឺអ្នកដទៃដែលមកជួបប្រទះ គឺទាក់ទងនឹងខ្លួន ឱ្យត្រេកអរ គឺឱ្យមានពណ៌ក្រហម ឬឱ្យមានសេចក្តីស្រឡាញ់តាម នេះជាសាសិលេសសាធនៈ។ ហើយអលង្ការនេះ ជាអត្ថន្តរន្យាសៈ មានសេចក្តីពិសេស ប្រកបដោយហិសព្ទ ព្រោះភាពជាយ៉ាងនោះ តែងមានដល់វត្ថុមានសភាពយ៉ាងនោះឯង។

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Bho jina te tava surattaṃ adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ mānasaṃ passantānaṃ cittaṃ rañjeti pīṇayati. Hi tatheva, sayaṃ rāgaparītā rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho.

២៤៣. គាថាថា «Suratta» ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះឱស្ឋក្រោមដ៏ក្រហមឆ្អៅ គឺគូនៃព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះអង្គ រមែងញ៉ាំងចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយដែលកំពុងមើលឃើញ ឱ្យត្រេកអរ គឺឱ្យឆ្អែតចិត្ត។ សព្ទថា Hi ក៏មានន័យយ៉ាងនោះដែរ។ វត្ថុទាំងឡាយដែលជ្រួតជ្រាប គឺប្រកបដោយពណ៌ក្រហម ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ដោយខ្លួនឯង រមែងញ៉ាំងជនដទៃ គឺអ្នកដទៃដែលមកជួបប្រទះ គឺទាក់ទងនឹងខ្លួន ឱ្យត្រេកអរ គឺឱ្យមានពណ៌ក្រហម ឬឱ្យមានសេចក្តីស្រឡាញ់តាម។ នេះជាសភាវៈរបស់វត្ថុទាំងឡាយនោះឯង។ នេះជាអត្ថន្តរន្យាសៈ មានសេចក្តីពិសេស ប្រកបដោយហិសព្ទ ព្រោះភាពជាលក្ខណៈដោយឡែកនៃវត្ថុមានសភាពបែបនេះឯង។ វិគ្គហៈថា «adharo eva puṭam» ព្រោះមានសភាពដូចជាផ្នត់ និងវិគ្គហៈថា «rāgena parītā» គឺប្រកបដោយរាគៈ។

244.

២៤៤.

Vācce gamme’tha vatthūnaṃ,Sadisatte pabhedanaṃ;

Byatireko’ya’mapye’ko-Bhayabhedā catubbidho.

កាលបើភាពស្រដៀងគ្នានៃវត្ថុទាំងឡាយ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយផ្ទាល់ (វាច្យៈ) ឬដោយអត្ថានុភាព (គម្យៈ) ហើយការសម្តែងសេចក្តីប្លែកគ្នា (នៃវត្ថុទាំងនោះ) ឈ្មោះថា ព្យតិរេកៈ។ ព្យតិរេកអលង្ការនេះ ទោះបីជាតែមួយ ក៏បែងចែកជា ៤ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាឯកព្យតិរេកៈ និងឧភយព្យតិរេកៈ។

244. Byatirekavikappamāha ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ sadisatte kathañci vatthūnaṃ tulyatte vācce saddena vācakena paṭipādite atha gamme asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. Pabhedanaṃ tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ byatireko byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. Ayaṃ byatirekopi ekobhayabhedā ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho.

២៤៤. ព្រះអាចារ្យពោលសេចក្តីប្លែកគ្នានៃព្យតិរេកៈ ដោយគាថាថា «vācce» ជាដើម។ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នា គឺភាពស្មើគ្នាដោយប្រការណាមួយ នៃវត្ថុទាំងឡាយណាមួយដែលបំណងនឹងពោល ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយសព្ទដែលជាតួសម្តែង (វាច្យៈ) ឬមួយ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នានោះ មិនត្រូវបានសម្តែងដោយសព្ទ (គម្យៈ) គឺដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីទាំងពួង មានប្រធានរឿងជាដើម មិនមែនសម្តែងដោយសព្ទតែម្យ៉ាងនោះទេ។ ការសម្តែងសេចក្តីប្លែកគ្នា គឺការពោលសេចក្តីពិសេសនៃវត្ថុទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា ព្យតិរេកៈ ព្រោះមានន័យថា ព្យតិរេចនៈ គឺការញែកចេញពីគ្នា។ ព្យតិរេកអលង្ការនេះ ទោះបីជាតែមួយ ក៏បែងចែកជា ៤ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាឯកព្យតិរេកៈ និងឧភយព្យតិរេកៈ នៃវាច្យៈ និងគម្យៈនីមួយៗ ដោយឡែកពីគ្នា។

244. Idāni [Pg.240] byatirekaṃ dasseti ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ sadisatte yena kenaci ākārena samānatte vācce vācakasaddena paṭipādanīye atha puna gamme tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne pabhedanaṃ tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. Ayampi byatireko ekobhayabhedā byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho.

២៤៤. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញព្យតិរេកៈ ដោយគាថាថា «vācce» ជាដើម។ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នា គឺភាពស្មើគ្នាដោយអាការៈណាមួយ នៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយណាមួយដែលបំណងនឹងពោល គប្បីសម្តែងឡើងដោយសព្ទដែលជាតួសម្តែង (វាច្យៈ) ឬមួយ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នានោះឯង ដឹងបានដោយអានុភាពដែលរាប់ថាជាកម្លាំងនៃអត្ថ (គម្យៈ) ការសម្តែងសេចក្តីប្លែកគ្នា គឺការពោលភាពខុសគ្នា នៃវត្ថុទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា ព្យតិរេកៈ។ ព្យតិរេកអលង្ការនេះ ទោះបីជាមិនប្លែកគ្នាដោយលក្ខណៈទូទៅនៃការញែកចេញពីគ្នា ដែលរាប់ថាជាព្យតិរេចនៈក៏ដោយ ក៏បែងចែកជា ៤ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាឯកព្យតិរេកៈ និងឧភយព្យតិរេកៈ នៃវាច្យៈ និងគម្យៈទាំងពីរនីមួយៗ ដោយឡែកពីគ្នា។ វិគ្គហៈថា «sadisānaṃ bhāvo» (ភាពនៃវត្ថុទាំងឡាយដែលស្រដៀងគ្នា) វិគ្គហៈថា «pakārena bhedanaṃ kathanam» (ការពោលសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយប្រការ) វិគ្គហៈថា «byatirecanaṃ puthakkaraṇam» (ការញែកចេញពីគ្នា គឺការធ្វើឱ្យផ្សេងគ្នា) វិគ្គហៈថា «eko ca ubhayo ca» (មួយផង ទាំងពីរផង) និងវិគ្គហៈថា «tesaṃ bhedo visenanam» (ការបែងចែក គឺការធ្វើឱ្យប្លែកគ្នានៃវត្ថុទាំងនោះ)។

Vāccaekabyatireka

វាច្យឯកព្យតិរេកៈ

245.

២៤៥.

Gambhīrattamahattādi-Guṇā jaladhinā jina;

Tulyo tva’masi bhedo tu,Sarīrene’disena te.

បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះអង្គជាអ្នកស្មើដោយមហាសមុទ្រ ដោយគុណទាំងឡាយមានភាពជ្រាលជ្រៅ និងភាពធំទូលាយជាដើម ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នា (រវាងព្រះអង្គ និងមហាសមុទ្រនោះ) គឺដោយសារព្រះវរកាយមានសភាពបែបនេះរបស់ព្រះអង្គ។

245. Udāharati ‘‘gambhīra’’iccādi. Tvaṃ gambhīrattaṃ agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca mahattaṃ vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā jaladhinā sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti ‘‘bhedo tu’’iccādinā. Bhedo tu viseso pana sāgarena saha īdisena dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te sarīreneva hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā.

២៤៥. ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «gambhīra» ជាដើម។ ព្រះអង្គជាអ្នកស្មើដោយមហាសមុទ្រ ព្រោះគុណមានភាពជ្រាលជ្រៅ គឺភាពរកជម្រៅគ្មាន និងភាពវិសេសនៃអធ្យាស្រ័យ និងភាពធំទូលាយ គឺភាពធំធេងនៃគុណជាដើម ដែលមានគុណមានការជួយសង្គ្រោះជាដើមជាប្រធាន។ ភាពស្រដៀងគ្នាដែលសម្តែងដោយសព្ទថា «asi» ត្រូវបានពោលហើយ។ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយគាថាថា «bhedo tu» ជាដើម។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នា គឺសេចក្តីវិសេសជាមួយនឹងមហាសមុទ្រ គឺដោយសារតែព្រះវរកាយដ៏រុងរឿង ប្រកបដោយព្រះហស្ត និងព្រះបាទជាដើម ដែលមើលឃើញបាន មានសភាពបែបនេះរបស់ព្រះអង្គ មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ ព្រោះមហាសមុទ្រនោះគ្មានរូបកាយមានសភាពបែបនេះទេ។ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាត្រូវបានសម្តែងហើយ នេះជាឯកព្យតិរេកៈ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃព្រះជិនស្រី និងមហាសមុទ្រ ដែលជាឧបមេយ្យ និងឧបមាន ត្រូវបានដឹងតាមរយៈធម៌ដែលមានតែនៅក្នុងព្រះជិនស្រីតែមួយព្រះអង្គ។

245. Idāni [Pg.241] tamudāharati ‘‘gambhīratti’’ccādinā. He jina tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. Bhedo tu sāgarena saha tava viseso pana te tuyhaṃ īdisena evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena sarīrena sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ.

២៤៥. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍នោះដោយគាថាថា «gambhīratta» ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះអង្គជាអ្នកស្មើដោយមហាសមុទ្រ ដោយគុណទាំងឡាយមានភាពជ្រាលជ្រៅ និងភាពធំទូលាយជាដើម។ ដោយប្រយោគនេះ ភាពស្រដៀងគ្នាដែលសម្តែងដោយសព្ទ (វាច្យសទិសភាព) នៃវត្ថុទាំងពីរគឺព្រះជិនស្រី និងមហាសមុទ្រ ត្រូវបានពោលហើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នា គឺសេចក្តីវិសេសរបស់ព្រះអង្គជាមួយនឹងមហាសមុទ្រ រមែងមានដោយសារតែព្រះវរកាយមានសភាពបែបនេះ គឺប្រកបដោយអវយវៈមានព្រះហស្ត និងព្រះបាទជាដើម ដែលមើលឃើញបានរបស់ព្រះអង្គ។ កាលបើបានពោលភាពស្រដៀងគ្នាដែលគប្បីពោលនៃវត្ថុទាំងពីរហើយ ដោយប្រយោគនេះថា «īdisena sarīrena» (ដោយព្រះវរកាយមានសភាពបែបនេះ) ព្រោះការសម្តែងសេចក្តីវិសេសតែក្នុងអត្ថនៃបទគឺព្រះជិនស្រីមួយប៉ុណ្ណោះ ធ្វើឱ្យអត្ថនៃបទគឺព្រះជិនស្រីប្លែកចេញពីមហាសមុទ្រ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាត្រូវបានសម្តែងដោយសព្ទ នេះឈ្មោះថា ឯកព្យតិរេកៈ។ វិគ្គហៈថា «gambhīrassa bhāvo» (ភាពនៃមហាសមុទ្រដ៏ជ្រៅ គឺប្រកបដោយគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ឬភាពនៃព្រះជិនស្រីដ៏មានព្រះអធ្យាស្រ័យជ្រាលជ្រៅ) វិគ្គហៈថា «mahato bhāvo» (ភាពនៃមហាសមុទ្រដ៏ធំដោយប្រក្រតី ឬភាពនៃព្រះជិនស្រីដ៏ធំដោយគុណទាំងឡាយ) វិគ្គហៈថា «gambhīrattañca mahattañca» (ភាពជ្រាលជ្រៅផង ភាពធំទូលាយផង) វិគ្គហៈថា «taṃ ādi yassa» (មានគុណមានការជួយសង្គ្រោះជាដើមជាប្រធាន) និងវិគ្គហៈថា «so ca so guṇo ca» (គុណនោះផង នោះផង) នេះជាការវិភាគពាក្យ។

Vāccaubhayabyatireka

វាច្យឧភយព្យតិរេកៈ

246.

២៤៦.

Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;

Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.

ទាំងមហាសមុទ្រ ទាំងព្រះសុគត ជាសត្វដ៏ធំ (ឬមានពួកសត្វធំៗ) និងមានជម្រៅជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង ប៉ុន្តែ មហាសមុទ្រមានពណ៌ដូចជាថ្នាំកិន ចំណែកព្រះជិនស្រីមានព្រះរស្មីដូចជាមាសទុំ។

246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho mahantā sattā makarādayo yattha sāgare, mahantaṃ vā sattaṃ sammappadhānaṃ yassa sugatassa, atigambhīrā atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha ‘‘sāgaro’’iccādinā. Sāgaro añjanasaṅkāso añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti cāmīkarajjuti. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā.

២៤៦. គាថាថា «Mahā» ជាដើម។ ពាក្យថា «sāgaro sugatopi ca» គឺទាំងពីរនោះ (មហាសមុទ្រ និងព្រះសុគត) ជា «mahāsatta» ព្រោះមានពួកសត្វធំៗ មានមករជាដើម នៅក្នុងមហាសមុទ្រនោះ ឬមានសត្វដ៏ធំ គឺសម្មប្បធាន របស់ព្រះសុគតនោះ និងជា «atigambhīra» គឺមានជម្រៅជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង គឺរកជម្រៅគ្មាន។ ព្រះអាចារ្យពោលសេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពស្រដៀងគ្នា ដោយគាថាថា «sāgaro» ជាដើម។ មហាសមុទ្រមានពណ៌ដូចជាថ្នាំកិន គឺស្មើដោយថ្នាំកិន មានន័យថា មានពណ៌ខ្មៅ។ ចំណែកព្រះជិនស្រីមានព្រះរស្មីដូចជាមាសទុំ គឺមានពន្លឺរស្មីដូចជាមាសទុំ។ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាត្រូវបានសម្តែងដោយសព្ទ នេះជាឧភយព្យតិរេកៈ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបមាន និងឧបមេយ្យទាំងពីរ ត្រូវបានដឹងតាមរយៈគុណដែលមាននៅក្នុងវត្ថុទាំងពីរ។

246. ‘‘Mahā’’iccādi. [Pg.242] Sāgaro sugatopi cāti ime dve mahāsattā kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, atigambhīrā avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ.

២៤៦. គាថាថា «Mahā» ជាដើម។ ពាក្យថា «sāgaro sugatopi ca» គឺវត្ថុទាំងពីរនេះ ជាមហាសត្វ តាមលំដាប់គឺ មហាសមុទ្រមានពួកសត្វធំៗ មានត្រីតិមិ និងត្រីតិមិង្គលជាដើម និងព្រះសុគតប្រកបដោយភាពស្រដៀងគ្នាដែលរាប់ថាជាភាពធំធេងជាដើម ព្រោះមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃក្នុងលោកធម៌មានលាភ និងអលាភជាដើម និងជាអ្នកជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង គឺមហាសមុទ្រមិនអាចស្ទង់ជម្រៅបាន និងព្រះសុគតមានព្រះអធ្យាស្រ័យជ្រាលជ្រៅ គឺទាំងពីរជាអ្នកជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង។ ក្នុងវត្ថុទាំងពីរនោះ មហាសមុទ្រមានពណ៌ដូចជាថ្នាំកិន ចំណែកព្រះជិនស្រីមានព្រះរស្មីដូចជាមាសទុំ គឺប្រកបដោយពន្លឺរស្មីដូចជាមាស។ ក្នុងគាថានេះ កាលបើបានពោលភាពស្រដៀងគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងដើមហើយ និងបានធ្វើឱ្យវត្ថុទាំងពីរនោះប្លែកពីគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយសេចក្តីវិសេសដែលមាននៅក្នុងវត្ថុទាំងពីរនោះដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងចុង កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាគប្បីពោលដោយសព្ទ នេះឈ្មោះថា ឧភយព្យតិរេកៈ។ វិគ្គហៈថា «mahantā sattā macchakacchapādayo yattha» (ពួកសត្វធំៗ មានត្រី និងអណ្តើកជាដើម នៅក្នុងមហាសមុទ្រណា) ឬវិគ្គហៈថា «mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa» (ភាពស្មើគ្នា គឺសត្វដ៏ធំរបស់ព្រះសុគតណា) វិគ្គហៈថា «atisayena gambhīrā» (ជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង) វិគ្គហៈថា «añjanena saṅkāso» (ដូចជាថ្នាំកិន គឺស្រដៀងគ្នា) និងវិគ្គហៈថា «cāmīkarassa iva juti assa» (មានពន្លឺរស្មីដូចជាមាសទុំ) នេះជាការវិភាគពាក្យ។

Gammaekabyatireka

គម្យឯកព្យតិរេកៈ

247.

២៤៧.

Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ;

Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ.

ភ្នែករបស់ម្រឹគ មិនមែនជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយឡើយ ទាំងមិនមែនជាគ្រឿងប្រទាននូវវត្ថុដែលគេប្រាថ្នាឡើយ។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ គូនៃព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គ ទើបជាគ្រឿងលម្អដោយគុណទាំងនោះ។

247. ‘‘Ni’’ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti santāpāpahaṃ na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti nevicchitadaṃ. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu tehi yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadattaguṇehi bhūsitamalaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena.

២៤៧. គាថាថា «Ni» ជាដើម។ ភ្នែករបស់ម្រឹគ មិនមែនជាគ្រឿងកំចាត់បង់ គឺកម្ទេចចោលនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយកិលេសឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មិនមែនជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ។ ទាំងមិនមែនជាគ្រឿងប្រទាននូវវត្ថុដែលគេប្រាថ្នា គឺសម្បត្តិសួគ៌ និងព្រះនិព្វានឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មិនមែនជាគ្រឿងប្រទាននូវវត្ថុដែលគេប្រាថ្នា។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ចំណែកគូ គឺគូនៃព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គ ត្រូវបានលម្អ គឺតុបតែងដោយគុណទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ គឺភាពជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ និងការប្រទាននូវវត្ថុដែលគេប្រាថ្នាទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ភាពស្រដៀងគ្នានៃភ្នែកម្រឹគ និងព្រះនេត្រទាំងឡាយ ដោយភាពវែងជាដើម តែងដឹងបាន。 កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាដឹងបានដោយអត្ថានុភាព នេះជាឯកព្យតិរេកៈ តាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

247. ‘‘Na santā’’iccādi. Migalocanaṃ migapotakacakkhuyugaḷaṃ santāpāpahaṃ kilesasantāpāpahaṃ na hoti. Icchitadaṃ lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ [Pg.243] na hoti. He muninda tava nayanadvandaṃ pana tagguṇabhūsitaṃ janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ.

២៤៧. គាថាថា «Na santā» ជាដើម។ ភ្នែកម្រឹគ គឺគូនៃភ្នែករបស់កូនម្រឹគ មិនមែនជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយកិលេសឡើយ។ មិនមែនជាគ្រឿងប្រទាននូវវត្ថុដែលគេប្រាថ្នា គឺប្រទាននូវប្រយោជន៍ជាលោកិយ និងលោកុត្តរៈដែលសត្វលោកប្រាថ្នាឡើយ។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ចំណែកគូនៃព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គ តែងរុងរឿងដោយគុណទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ មានការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយរបស់ជនជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ដោយវារៈនៃការបដិសេធនូវការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយជាដើម បានសម្តែងនូវធម៌ស្រដៀងគ្នាមានភាពវែង និងភាពទូលាយជាដើម នៃវត្ថុទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាភ្នែកទាំងពីរ ដែលជាឧបមាន និងឧបមេយ្យ ដោយអានុភាព ហើយដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងចុង ព្រោះការធ្វើឱ្យព្រះនេត្ររបស់ព្រះជិនស្រីប្លែកចេញ ដោយសារគុណមានការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយជាដើម កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាដឹងបានដោយអត្ថានុភាព នេះឈ្មោះថា ឯកព្យតិរេកៈ។ វិគ្គហៈថា «santāpaṃ apahanati» (កំចាត់បង់ គឺកម្ទេចចោលនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ) វិគ្គហៈថា «icchitaṃ dadāti» (ប្រទាននូវវត្ថុដែលគេប្រាថ្នា) វិគ្គហៈថា «te ca te guṇā ca» (គុណទាំងនោះផង ទាំងនោះផង) និងវិគ្គហៈថា «tehi bhūsitam» (តុបតែងដោយគុណទាំងនោះ) នេះជាការវិភាគពាក្យ។

Gammaubhayabyatireka

គម្យឧភយព្យតិរេកៈ

248.

២៤៨.

Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ;

Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរនេះ គឺព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ និងផ្កាឈូក មានសភាពបែបនេះ គឺព្រះភក្ត្ររមែងប្រទាននូវធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមដែលព្រះអង្គសម្តែងល្អហើយ ចំណែកផ្កាឈូកមិនមានសភាពបែបនេះឡើយ។

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ nānattaṃ bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti suvuttāmatasandāyi, ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti.

២៤៨. គាថាថា «Muninda» ជាដើម។ វត្ថុទាំងឡាយណា គឺព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ និងផ្កាឈូក ដែលមានអត្ថស្រដៀងគ្នា ព្រោះដឹងបានដោយភាពស្រស់ស្អាតជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នា គឺភាពខុសគ្នានៃវត្ថុទាំងនោះ មានសភាពបែបនេះ។ តើដូចម្តេច? ព្រះភក្ត្ររមែងប្រទាន គឺផ្តល់ឱ្យនូវធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមដែលសម្តែងល្អហើយ គឺព្រះសទ្ធម្មដ៏ផ្អែមល្ហែម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ជាគ្រឿងប្រទាននូវធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមដែលសម្តែងល្អហើយ ចំណែកផ្កាឈូកមិនមានសភាពបែបនេះឡើយ។ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ព្រោះភាពមិនស្រដៀងគ្នានៃវត្ថុទាំងនោះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «esaṃ» ជាដើម។ វត្ថុទាំងឡាយស្រដៀងគ្នាដោយសេចក្តីដែលដឹងបាន ហេតុនោះ កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាដឹងបានដោយអត្ថានុភាព នេះជាឧភយព្យតិរេកៈ តាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? Esaṃ dvinnaṃ vadanaṃ suvuttāmatasandāyi suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu edisaṃ na īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ [Pg.244] bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ.

២៤៨. គាថាថា «Muninda» ជាដើម។ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរនេះ គឺព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ និងផ្កាឈូក មានសភាពបែបនេះ។ បើសួរថា តើដូចម្តេច? សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងវត្ថុទាំងពីរនោះ ព្រះភក្ត្ររមែងជាគ្រឿងប្រទាននូវធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមដែលសម្តែងល្អហើយ គឺព្រះសទ្ធម្មដ៏ផ្អែមល្ហែមដែលរាប់ថាជាធម៌សម្តែងល្អហើយ ព្រោះតែទ្រង់សម្តែងល្អ ចំណែកផ្កាឈូកមិនមែនមានសភាពបែបនេះ គឺមិនដូចនេះឡើយ គឺមិនប្រទាននូវធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមបែបនោះឡើយ។ ដោយពាក្យថា «esaṃ nānattamīdisa» ព្រោះភាពគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវត្ថុទាំងពីរ ដោយគុណទាំងឡាយមានក្លិនក្រអូប និងភាពស្រស់ស្អាតជាដើម ត្រូវបានដឹងតាមរយៈអត្ថានុភាព បានសម្តែងនូវសេចក្តីនោះហើយ និងដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងចុង បានធ្វើឱ្យផ្កាឈូកប្លែកពីព្រះភក្ត្រ និងព្រះភក្ត្រប្លែកពីផ្កាឈូក កាលបើភាពស្រដៀងគ្នាដឹងបានដោយអត្ថានុភាព នេះឈ្មោះថា ឧភយព្យតិរេកៈ។ វិគ្គហៈថា «nānā bhāvo» (ភាពផ្សេងៗគ្នា គឺភាពមានប្រការច្រើន) វិគ្គហៈថា «sādhu vuttam» (ពោលល្អហើយ) វិគ្គហៈថា «tameva amatam» (សេចក្តីនោះឯងជាអម្រឹត) និងវិគ្គហៈថា «taṃ sammā deti sīlena» (តែងប្រទាននូវធម៌នោះដោយប្រពៃជាប្រក្រតី) នេះជាការវិភាគពាក្យ។

249.

២៤៩.

Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ;

Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.

ក្នុងអលង្ការណា កាលបើបដិសេធនូវហេតុដែលល្បីល្បាញហើយ សម្តែងនូវហេតុដទៃ ឬមួយ សម្តែងនូវភាពជាសភាវៈធម្មតា អលង្ការនោះឈ្មោះថា វិភាវនា។

249. Vibhāvanaṃ sambhāveti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkatiyaṃ pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ kiñci nivattetvā nirasya aññaṃ kāraṇaṃ pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ vibhābyaṃ avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha ‘‘sābhāvikatta’’ntiādi. Atha vā pakkhantare, sābhāvikaṃ dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo sābhāvikattaṃ vibhābyaṃ, sā tādisī vibhāvanā viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā.

២៤៩. ព្រះគន្ថការាចារ្យ តែងសរសើរនូវវិភាវនាអលង្ការ ដោយពាក្យថា “pasiddha” (ប្រាកដ) ជាដើម។ ក្នុងអលង្ការណា កាលបើបដិសេធ ឬច្រានចោលនូវហេតុណាមួយ ដែលល្បីល្បាញ ស្គាល់គ្នាទូទៅក្នុងលោក ហើយហេតុដទៃទៀត (គឺហេតុផ្សេងពីហេតុដែលល្បីល្បាញនោះ) ឬនិមិត្តដទៃទៀត ត្រូវបានគេដឹងច្បាស់ យល់ច្បាស់។ ក្នុងអលង្ការណាដែលគ្មានហេតុដទៃទៀត តើមានដំណើរយ៉ាងណា? ទើបពោលថា “sābhāvikattaṃ” (ភាពជាធម្មជាតិ) ជាដើម។ មួយវិញទៀត ក្នុងភាគីម្ខាងទៀត ភាពជាធម្មជាតិដែលសម្រេចដោយធម្មតា ហៅថា សាភាវិកត្តៈ (ភាពជាធម្មជាតិ) ដែលត្រូវសម្តែងឲ្យច្បាស់, វិភាវនាអលង្ការបែបនោះ គប្បីជ្រាបថា ហេតុដទៃ ឬភាពជាធម្មជាតិ ត្រូវបានគេសម្តែង ឬធ្វើឲ្យប្រាកដ ដោយវិភាវនានេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា វិភាវនា (ឬវិភាគវិភាគ)។

249. Idāni vibhāvanaṃ dasseti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkāre pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ nivattetvā paṭisedhetvā aññakāraṇaṃ lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, atha vā no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne sābhāvikattaṃ dhammatāsiddhaguṇaṃ vibhābyaṃ pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho.

២៤៩. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ បង្ហាញនូវវិភាវនាអលង្ការ ដោយពាក្យថា “pasiddha” ជាដើម។ ក្នុងអលង្ការណា កាលបើបដិសេធ ឬហាមឃាត់នូវហេតុដែលល្បីល្បាញ ស្គាល់គ្នាទូទៅក្នុងលោក ដែលជាហេតុសម្រេចនូវគុណនោះៗ ហើយហេតុដទៃទៀត (គឺហេតុផ្សេងពីហេតុដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក) ឬមួយថា បើមិនមានហេតុដទៃក្រៅពីហេតុដែលល្បីល្បាញទេ កាលបើភាពជាធម្មជាតិដែលជាគុណសម្រេចដោយធម្មតា ត្រូវបានសម្តែង ឬធ្វើឲ្យប្រាកដ អលង្ការនោះឈ្មោះថា វិភាវនា។ សេចក្តីអធិប្បាយថា វិភាវនានោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ ការសម្តែងហេតុដទៃ (ការណន្តរវិភាវនា) និងការសម្តែងភាពជាធម្មជាតិ (សាភាវិកវិភាវនា)។ វិគ្រោះថា៖ ហេតុផង ជាហេតុដទៃផង ឈ្មោះថា អញ្ញការណៈ (ហេតុដទៃ)។ ភាពនៃខ្លួនឯង ឈ្មោះថា សភាវៈ។ កើតឡើងដោយហេតុនោះ ឈ្មោះថា សម្ភូតៈ។ ភាពនៃសភាវៈនោះ ឈ្មោះថា សាភាវិកត្តៈ។ ហេតុដទៃ ឬភាពជាធម្មជាតិ ត្រូវបានគេសម្តែងដោយវិភាវនានេះ ឬក្នុងវិភាវនានេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិភាវនា។

Kāraṇantaravibhāvanā

ការណន្តរវិភាវនា (ការសម្តែងហេតុដទៃ)

250.

២៥០.

Anañjitā’sitaṃ [Pg.245] nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;

Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava.

បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គ ទោះបីមិនបានលាបអញ្ជនៈ ក៏ខ្មៅស្រស់ ព្រះឱស្ឋក្រោម ទោះបីមិនបានលាបល័ក្ត ក៏ក្រហមទុំ ឯព្រះភូមោ (ចិញ្ចើម) នេះ ទោះបីមិនបានខំប្រឹងបត់បែន ក៏កោងស្អាតសមរម្យដែរ។

250. Udāharati ‘‘anañjita’’iccādi. Jina tava nettañca anañjitaṃ añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva asitaṃ kaṇhaṃ, adharo ca anañjitoyeva lākhārāgādinā aruṇo ratto, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā ussāhena yena kenaci anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ.

២៥០. ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “anañjita” ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គ ទោះបីមិនបានលាបដោយឈើខាត់អញ្ជនៈ ឬគ្រាប់ស្រូវបាលី ក៏ខ្មៅស្រស់ ព្រះឱស្ឋក្រោម ទោះបីមិនបានលាបដោយទឹកល័ក្តជាដើម ក៏ក្រហមទុំ ឯព្រះភូមោនេះ ទោះបីមិនបានខំប្រឹងបត់បែនដោយចេតនាណាមួយ ក៏កោងស្អាតសមរម្យដែរ ព្រោះហេតុនោះ អ្វីៗទាំងអស់ក្នុងលោកនេះ ជារបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ហេតុដែលល្បីល្បាញមានអញ្ជនៈជាដើម ទោះបីត្រូវបានបដិសេធ ក៏នៅតែយល់បាននូវហេតុដទៃទៀត ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជាដើម ហើយហេតុនោះគឺកម្ម ព្រោះផលមិនអាចកើតឡើងដោយគ្មានហេតុបានឡើយ ហេតុនេះ ទើបហៅថា ការណន្តរវិភាវនា។

250. Idāni udāharati ‘‘anañji’’ccādinā. He jina tava nettaṃ pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca anañjitaṃ vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ asitaṃ bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo ca arañjito kenaci rāgena arañjito samāno aruṇo rattohoti, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā kenaci vāyāmena anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho.

២៥០. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “anañji” ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី គូព្រះនេត្រដ៏ផ្អែមល្ហែមជាប្រក្រតីរបស់ព្រះអង្គ ទោះបីមិនបានលាបដោយអញ្ជនៈដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក ដើម្បីធ្វើឲ្យព្រះនេត្រខ្មៅ ក៏ខ្មៅស្រស់ (គឺខៀវស្រងាត់) ដោយអំណាចកុសលកម្មដែលសម្រេចក្នុងភពដទៃ ព្រះឱស្ឋក្រោម ទោះបីមិនបានលាបដោយពណ៌ក្រហមណាមួយ ក៏ក្រហមទុំ ឯព្រះភូមោនេះ ទោះបីមិនបានបត់បែនដោយការព្យាយាមណាមួយ ក៏កោងស្អាតសមរម្យដែរ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ កាលបើបដិសេធនូវហេតុដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក មានអញ្ជនៈជាដើម ក្នុងការសម្រេចនូវគុណគឺភាពខ្មៅ ភាពក្រហម និងភាពកោង នៃព្រះនេត្រ ព្រះឱស្ឋ និងព្រះភូមោ ហើយសម្តែងតែភាពខ្មៅជាដើមនៃព្រះនេត្រនោះ ព្រោះតែផលដែលប្រាសចាកហេតុ មិនដែលមានក្នុងលោកឡើយ ហេតុដែលនាំឲ្យមានភាពខ្មៅជាដើមនោះ ត្រូវបានគេដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជាដើមថា គឺកុសលកម្មដែលបានធ្វើរួចហើយក្នុងជាតិមុន ហេតុនេះ ទើបហៅថា ការណន្តរវិភាវនា។ ឃ្លាថា Na añjitaṃ, na rañjitaṃ, na āvañchitaṃ នេះ សព្ទ Na ប្រើក្នុងន័យបដិសេធ (ប្រសជ្ជបដិសេធ)។ វិគ្រោះថា៖ កោងល្អ ឈ្មោះថា សមានតា (កោងស្អាតសមរម្យ)។

Sābhāvikavibhāvanā

សាភាវិកវិភាវនា (ការសម្តែងភាពជាធម្មជាតិ)

251.

២៥១.

Na [Pg.246] hoti khalu dujjanya-Mapi dujjanasaṅgame;

Sabhāvanimmalatare,Sādhujantūna cetasi.

ទោះបីជាមានការសេពគប់នឹងជនពាល ក៏ភាពជាជនពាល មិនកើតមានក្នុងចិត្តដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធដោយធម្មជាតិ នៃពួកសប្បុរសឡើយ។

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanehi saha saṅgame samāgame satyapi sādhujantūnaṃ sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva nimmalatare atisayena nimmale cetasi dujjanyaṃ sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi sabhāvasaddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā.

២៥១. ពាក្យថា “Na hoti” ជាដើម។ ទោះបីជាមានការសេពគប់ ឬការរួមរស់ជាមួយជនពាលក៏ដោយ ក៏ភាពជាជនពាល (គឺភាពមិនមែនជាសប្បុរស) មិនកើតមានក្នុងចិត្តដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង ដោយធម្មជាតិ ដោយមិនបាច់មានការប្រឹងប្រែងបែបនោះ នៃពួកសប្បុរសឡើយ ព្រោះតែការប្រកបដោយភាពជាសប្បុរសដ៏លើសលប់បែបនោះ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ទោះបីជាពាក្យថា សភាវៈ ត្រូវបានប្រើដើម្បីបដិសេធហេតុទាំងពួងក៏ដោយ ក៏នៅតែមាននិមិត្តបែបនោះ ដូចជាយោនិសោមនសិការជាដើម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកមិនបានគិតដល់ហេតុនោះទេ ហើយកាលបើមិនឃើញហេតុដ៏ល្បីល្បាញបែបនោះ ក៏ពោលសំដៅលើផលដែលកើតឡើងដោយធម្មជាតិ ហើយសម្តែងនូវផលដែលកើតឡើងដោយធម្មជាតិនោះ ទៅតាមការប្រើប្រាស់ក្នុងលោក ហេតុនេះ ទើបហៅថា សាភាវិកផលវិភាវនា។

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanasaṅgame api dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ sabhāvanimmalatare kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi dujjanyaṃ dujjanaguṇaṃ khalu ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ.

២៥១. ពាក្យថា “Na hoti” ជាដើម។ ទោះបីជាមានការសេពគប់នឹងជនពាល គឺការរស់នៅជាមួយជនពាលក៏ដោយ ក៏ភាពជាជនពាល (គឺគុណសម្បត្តិរបស់ជនពាល) មិនកើតមានក្នុងចិត្តដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែងដោយធម្មជាតិ គឺស្អាតបរិសុទ្ធដោយប្រក្រតី ដោយមិនបាច់មានការប្រឹងប្រែងណាមួយ នៃពួកសប្បុរសឡើយ។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ទោះបីជាមានយោនិសោមនសិការជាដើម ដែលជាហេតុនាំឲ្យចិត្តស្អាតបរិសុទ្ធក៏ដោយ ក៏លោកមិនបានគិតដល់ហេតុនោះ ហើយកាលបើមិនឃើញហេតុដ៏ល្បីល្បាញដទៃទៀត ដែលជាហេតុនាំឲ្យចិត្តស្អាតបរិសុទ្ធ ក៏ពោលថា ស្អាតបរិសុទ្ធដោយសម្រេចពីធម្មជាតិ ព្រោះតែការសម្តែងនូវផលគឺភាពស្អាតបរិសុទ្ធដែលសម្រេចដោយធម្មជាតិ ដោយការបដិសេធហេតុគ្រប់យ៉ាង ដោយពាក្យថា “sabhāvanimmalatare” ទៅតាមការប្រើប្រាស់ក្នុងលោកនោះ ទើបហៅថា សាភាវិកផលវិភាវនា។ ឃ្លាថា ភាពនៃជនពាល ឈ្មោះថា ទុជ្ជន្យៈ។ ភាពនៃខ្លួនឯង ឈ្មោះថា សភាវៈ។ ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែងដោយសភាវៈនោះ ឈ្មោះថា សភាវនិម្មលតរៈ។

252.

២៥២.

Janako [Pg.247] ñāpako ceti,Duvidhā hetavo siyuṃ;

Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ,Alaṅkāratayo’ditaṃ.

ហេតុទាំងឡាយ មាន ២ យ៉ាង គឺ ជនកហេតុ (ហេតុអ្នកបង្កើត) និងញាបកហេតុ (ហេតុអ្នកញ៉ាំងឲ្យដឹង)។ ការរៀបចំ ឬការសម្តែងនូវហេតុទាំងនោះឲ្យប្លែកប្លែក ហៅថា ហេត្វលង្ការ។

252. Hetuṃ niddisati ‘‘janako’’iccādinā. Janako bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako ñāpako vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ, kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, viseso tu na koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati ‘‘paṭī’’tiādinā. Tesaṃ kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ alaṅkāratāya bandhabhūsanarūpena uditaṃ abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti.

២៥២. ព្រះគន្ថការាចារ្យ បង្ហាញនូវហេតុ ដោយពាក្យថា “janako” ជាដើម។ ហេតុដែលជាអ្នកធ្វើនូវផល មានការកើតឡើងជាដើម ដែលមានសភាវៈជាសភាវៈមាន និងសភាវៈមិនមាន ឈ្មោះថា ជនកហេតុ។ ហេតុដែលជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យដឹង ឬធ្វើឲ្យយល់នូវអ្វីមួយដែលមានស្រាប់ ដោយសារការទាក់ទងគ្នា ឬដោយសារហេតុណាមួយ ឈ្មោះថា ញាបកហេតុ។ ហេតុទាំងឡាយ មាន ២ យ៉ាងបែបនេះ។ សួរថា៖ ចុះការសម្តែងក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី? គ្រាន់តែជានិយាយអំពីសភាវៈថា “របស់នេះ ត្រូវធ្វើឡើងដោយរបស់នេះ” ប៉ុណ្ណោះ មិនមានលក្ខណៈពិសេស ឬវោហារអលង្ការណាមួយឡើយ? ទើបព្រះគន្ថការាចារ្យ ភ្ជាប់សេចក្តីពិសេស ដោយពាក្យថា “paṭi” ជាដើម។ ការរៀបចំ ឬការលើកតម្កើងនូវហេតុទាំងឡាយ ដែលសមគួរដល់ការបង្កើតផលនោះ គឺការសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ និងតាមពិត ដោយសភាវៈដ៏វិសេស ហៅថា ហេត្វលង្ការ ព្រោះមានលក្ខណៈពិសេស មិនមែនគ្រាន់តែជានិយាយថា របស់នេះ ត្រូវធ្វើឡើងដោយរបស់នេះ នោះឡើយ។

252. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘janako’’ccādinā. Janako ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca ñāpako ca kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. Tesaṃ phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ alaṅkāratāya alaṅkārasabhāvena uditaṃ pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu [Pg.248] nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni.

២៥២. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ បង្ហាញនូវហេត្វលង្ការ ដោយពាក្យថា “janako” ជាដើម។ ហេតុដែលជាអ្នកបង្កើតនូវផល ដែលហៅថា ភាវៈ និងអភាវៈ (គឺសភាវៈមាន និងសភាវៈមិនមាន) ឈ្មោះថា ជនកហេតុ។ ហេតុដែលជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភាពមានស្រាប់នៃរបស់ណាមួយ ដោយសារការទាក់ទងនឹងរបស់ដទៃទៀត ឈ្មោះថា ញាបកហេតុ។ ហេតុទាំងឡាយ មាន ២ យ៉ាងបែបនេះ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើពោលអំពីហេតុដែលសម្តែងនូវផល បើមានការសង្ស័យថា ក្រៅពីការនិយាយអំពីសភាវៈថា “ផលនេះ កើតឡើងដោយហេតុនេះ” មិនមានអលង្ការដ៏វិសេសណាមួយក្នុងទីនេះឡើយ ដើម្បីបង្ហាញថា នេះជាអលង្ការដ៏វិសេស ទើបព្រះគន្ថការាចារ្យ ពោលនូវពាក្យបន្ទាប់ទៀត។ ការរៀបចំ ឬការសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់នូវហេតុទាំងឡាយ ដែលអាចសម្តែងនូវផលបាន ដោយសភាវៈដ៏វិសេស និងតាមពិត ឈ្មោះថា ហេត្វលង្ការ គឺល្បីល្បាញ ឬជាទីប្រាថ្នារបស់ពួកកវី។ ហេតុដែលជួយឧបត្ថម្ភដល់ផលយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាគ្រាប់ស្រូវសាលីជាដើម ជាហេតុនៃពន្លកស្រូវសាលីជាដើម ឈ្មោះថា ជនកហេតុ។ ហេតុដែលញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភាពមានស្រាប់នៃរបស់ណាមួយ ដូចជាផ្សែងជាដើម ជាហេតុញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភ្លើងដែលមានស្រាប់ ឈ្មោះថា ញាបកហេតុ។ ភាពនៃអលង្ការ ឈ្មោះថា អលង្ការតា។ ពាក្យថា Alaṅkāratayā នេះ គឺការថយចុះនូវមាត្រា (តម្រូវតាមលក្ខណៈឆន្ទៈ)។

253.

២៥៣.

Bhāvābhāvakiccavasā,Cittahetuvasāpi ca;

Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ,Mukhamattanidassanaṃ.

ដោយអំណាចនៃកិច្ចគឺភាវៈ និងអភាវៈផង ដោយអំណាចនៃចិត្តហេតុ (ហេតុដ៏ប្លែកប្លែក) ផង ហេតុទាំងឡាយ មានការបែកចែកមិនចេះចប់មិនចេះហើយ នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវផ្លូវ (ឬឧទាហរណ៍) នៃហេតុទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ។

253. Udāharati ‘‘bhāva’’iccādi. Bhāvo sattā ca, abhāvo asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, cittā pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca bhedā hetuvikappā anantā anavaviyo, yato evaṃ tasmā tesaṃ hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti.

២៥៣. ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “bhāva” ជាដើម។ ភាវៈ គឺសភាវៈមាន អភាវៈ គឺសភាវៈមិនមាន របស់ទាំងនោះឯងជាកិច្ច ដោយអំណាចនៃកិច្ចទាំងនោះផង ចិត្តហេតុ គឺហេតុដ៏ប្លែកប្លែក ផ្ទុយពីហេតុដែលល្បីល្បាញ ដែលគួរឲ្យអស្ចារ្យ ដោយអំណាចនៃចិត្តហេតុទាំងនោះផង ការបែកចែក ឬប្រភេទនៃហេតុទាំងឡាយ គឺមិនចេះចប់មិនចេះហើយ ព្រោះហេតុនោះ ការបង្ហាញនេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវផ្លូវ (ឬច្រកចូល) នៃហេតុទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ គេអាចចូលទៅកាន់សេចក្តីវិសេសនៃហេតុបាន តាមរយៈផ្លូវនោះ។

253. ‘‘Bhāvā’’iccādi. Bhāvābhāvakiccavasā bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, cittahetuvasāpi ca pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, bhedā hetuvisesā anantā yasmā apariyantā honti, tasmā idaṃ vakkhamānaṃ tesaṃ hetūnaṃ mukhamattanidassanaṃ avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate.

២៥៣. ពាក្យថា “Bhāvā” ជាដើម។ ដោយអំណាចនៃកិច្ចគឺភាវៈ និងអភាវៈ គឺដោយអំណាចនៃកិរិយាគឺសភាវៈមាន និងសភាវៈមិនមាន ដែលហៅថា ភាវៈ និងអភាវៈផង ដោយអំណាចនៃចិត្តហេតុ គឺដោយការបែកចែកនៃហេតុដ៏គួរឲ្យអស្ចារ្យ ដែលផ្ទុយពីហេតុដែលល្បីល្បាញផង ព្រោះតែការបែកចែកនៃហេតុដ៏វិសេសទាំងឡាយ គឺមិនចេះចប់មិនចេះហើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីដែលនឹងពោលខាងមុខនេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវផ្លូវ គឺការបង្ហាញត្រឹមតែច្រកចូលទៅកាន់ហេតុដែលនៅសល់ប៉ុណ្ណោះ។ វិគ្រោះថា៖ ភាវៈផង អភាវៈផង ឈ្មោះថា ភាវាភាវៈ។ របស់ទាំងនោះឯងជាកិច្ច ឈ្មោះថា ភាវាភាវកិច្ច។ ការបែកចែកដោយអំណាចនៃកិច្ចទាំងនោះ ឈ្មោះថា ភាវាភាវកិច្ចវសៈ។ ហេតុទាំងឡាយដ៏ប្លែកប្លែក ឈ្មោះថា ចិត្តហេតុ។ ដោយអំណាចនៃចិត្តហេតុទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តហេតុវសៈ។ មុខនោះឯង ឈ្មោះថា មុខមត្តៈ (ត្រឹមតែមុខ ឬផ្លូវ)។ មុខផង របស់នោះជាសាមញ្ញផង ឈ្មោះថា មុខមត្តៈ។ ការបង្ហាញនូវមុខមត្តៈនោះ ឈ្មោះថា មុខមត្តនិទស្សនៈ។ សព្ទថា Matta ប្រើក្នុងន័យកំណត់ (អវធារណៈ) ឬក្នុងន័យទូទៅ (សាមញ្ញ)។

254.

២៥៤.

Paramatthapakāseka-[Pg.249] Rasā sabbamanoharā;

Munino desanā’yaṃ me,Kāmaṃ toseti mānasaṃ.

ព្រះធម៌ទេសនានេះ របស់ព្រះមុនី ដែលមានរសតែមួយ គឺការសម្តែងនូវបរមត្ថធម៌ ដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃជនទាំងពួង តែងញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ពិតប្រាកដ។

Bhāvakicco kārakahetu.

ភាវកិច្ច គឺការកហេតុ (ហេតុអ្នកធ្វើ)។

254. Udāharati ‘‘paramattha’’iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva ekaraso asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti sabbamanoharā munino ayaṃ desanā me mānasaṃ cittaṃ kāmamekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato.

២៥៤. ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “paramattha” ជាដើម។ ព្រះធម៌ទេសនាណា មានរសតែមួយ គឺការសម្តែងនូវបរមត្ថសភាវៈ មាននាមនិងរូបជាដើម ដែលជាកិច្ចមិនមានរបស់ដទៃជួយ ព្រះធម៌ទេសនានោះ មានសភាពបែបនោះ។ ព្រះធម៌ទេសនានេះ របស់ព្រះមុនី ដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃជនទាំងពួង ព្រោះតែងនាំទៅនូវចិត្តនៃជនទាំងពួង តែងញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ពិតប្រាកដ នេះជាភាវកិច្ច គឺការកហេតុ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីត្រេកអរ។

254. Idāni udāharati ‘‘paramattha’’iccādinā. Paramatthapakāsekarasā nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī sabbamanoharā vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā me mayhaṃ mānasaṃ kāmaṃ ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. Bhāvakicco bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu janakahetu.

២៥៤. ឥឡូវនេះ (លោកម្ចាស់អ្នកតែង) នាំមកនូវឧទាហរណ៍ ដោយគាថាមានពាក្យផ្ដើមថា “paramattha” ជាដើម។ ព្រះធម៌ទេសនានេះ របស់ព្រះមុនី ដែលមានរសតែមួយគឺការញ៉ាំងបរមត្ថធម៌ឲ្យច្បាស់លាស់ ពោលគឺមានកិច្ចតែមួយគត់ក្នុងការសម្ដែងនូវឧត្តមត្ថៈ មាននាមរូប ខន្ធ និងអាយតនៈជាដើម ជាធម៌ញ៉ាំងចិត្តរបស់សត្វទាំងពួងឲ្យរីករាយ ដោយការចូលទៅដល់នូវភាពជាវិស័យដ៏សមគួរដល់វោហារ ញ៉ាំងចិត្តរបស់ខ្ញុំឲ្យរីករាយជាពិតប្រាកដ។ ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា «ការកហេតុ» ព្រោះធ្វើការបង្កើតឡើងនូវសេចក្ដីត្រេកអរដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ឲ្យកើតមានឡើងដល់សត្វទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះទេសនានោះ លោកមិនសម្ដែងត្រឹមតែពាក្យថា “mānasaṃ tosetī” (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ) ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែលោកពោលដោយធ្វើឲ្យមានសវិសេសនៈ (ពាក្យពន្យល់បន្ថែម) ថា “paramatthapakāsekarasā” (មានរសតែមួយគឺការញ៉ាំងបរមត្ថធម៌ឲ្យច្បាស់លាស់) ហេតុនោះ ទើបលោកប្រាថ្នាទុកថាជាអលង្ការៈ។ វិគ្គហៈថា «Eko ca so raso ceti» (រសនោះផង ជាំរសតែមួយផង) និង «paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti» (ការញ៉ាំងបរមត្ថធម៌ឲ្យច្បាស់លាស់នោះឯង ជាសភាវៈមានរសតែមួយ ពោលគឺមានកិច្ចតែមួយ)។ ការកហេតុដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវកិច្ចរបស់សត្វ ពោលគឺសភាវៈ ហៅថា ភាវកិច្ច ឬ ជនកហេតុ។

255.

២៥៥.

Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;

Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.

ព្រោះការរស់នៅរួមគ្នាជាមួយអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ព្រោះការប្រកបជានិច្ចក្នុងព្រះសទ្ធម៌ និងព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ សេចក្ដីរំងាប់នៃទុក្ខគប្បីមាន។

Abhāvakicco kārakahetu.

អភាវកិច្ចការកហេតុ (ហេតុអ្នកធ្វើដែលមានកិច្ចមិនមានសភាវៈ)។

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. [Pg.250] Dhīrehi sappaññehi saha saṃvāsā saṃsaggena ca, saddhammassa sambuddhadesitassa abhiyogato abhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhādīnaṃ niggahena visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā dukkhassa pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto upasamo siyā bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato.

២៥៥. បទថា “Dhīrehi” ជាដើម។ ព្រោះការរស់នៅរួមគ្នា ពោលគឺការសេពគប់ជាមួយអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយដែលមានប្រាជ្ញាផង ព្រោះការប្រកបជានិច្ច ពោលគឺការរៀនសូត្រនូវព្រះសទ្ធម៌ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងហើយផង ព្រោះការសង្កត់សង្កិន ពោលគឺការឈ្នះដោយការរលត់ទៅនៃសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មានចក្ខុឥន្ទ្រិយជាដើមផង ជាហេតុ សេចក្ដីរំងាប់ ពោលគឺការរលត់មិនឲ្យកើតឡើងនៃទុក្ខដែលសង្ខេបដោយបញ្ចក្ខន្ធ គប្បីមាន គឺគប្បីកើតឡើង នេះជាអភាវកិច្ចការកហេតុ ព្រោះជាហេតុនៃអភាវៈ ពោលគឺការរលត់មិនឲ្យកើតឡើងវិញ។

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi saha saṃvāsā samaggavāsena ca, saddhammassa buddhadesitassa abhiyogato nirantarābhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhuādīnaṃ niggahena rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi dukkhassa khandhāyatanādikassa upasamo anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. Abhāvakicco dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati.

២៥៥. បទថា “Dhīrehi” ជាដើម។ ព្រោះការរស់នៅរួមគ្នា ពោលគឺការរស់នៅដោយសាមគ្គីភាពជាមួយអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផង ព្រោះការប្រកបជានិច្ច ពោលគឺការរៀនសូត្រមិនដាច់រហូតនូវព្រះសទ្ធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងហើយផង ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មានចក្ខុឥន្ទ្រិយជាដើម ពោលគឺការរារាំងនូវការកាន់យកនូវអារម្មណ៍ល្អជាដើមក្នុងអារម្មណ៍មានរូបជាដើមផង ដោយហេតុទាំងឡាយនេះ សេចក្ដីរំងាប់ ពោលគឺការរលត់មិនឲ្យកើតឡើង ឬការបរិនិព្វាននៃខន្ធ នៃទុក្ខមានខន្ធនិងអាយតនៈជាដើម គប្បីមាន។ វិគ្គហៈថា «Abhiṇhaso yogo» (ការប្រកបជានិច្ចរឿយៗ)។ អភាវកិច្ចការកហេតុដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវកិច្ចដែលមិនមែនជាសត្វ ពោលគឺការរំងាប់នៃទុក្ខ ឈ្មោះថា ជនកហេតុ ព្រោះញ៉ាំងអសត្តៈ (ភាពមិនមានសត្វ) ពោលគឺសភាវៈដែលមិនមាន ឲ្យកើតឡើង។ ឃ្លាថា «Abhāvo kiccamasseti» (អភាវៈជាកិច្ចរបស់ហេតុនោះ) និង «kārako ca so hetu cāti» (ហេតុនោះផង ជាអ្នកធ្វើផង)។ សូម្បីតែភាវកិច្ច ក៏គប្បីដឹងបានដោយវិធីផ្ទុយគ្នាដែលបានពោលហើយ។

256.

២៥៦.

Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā;

Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ.

បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គដែលចាកចេញផុតហើយចាកបាប គប្បីដឹងបានដោយងាយ ដោយសារតែព្រះភក្ត្រដ៏រុងរឿងដោយសោភ័ណភាពដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់ប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះចន្ទរបស់ព្រះអង្គនោះឯង។

Bhāvakicco ñāpakahetu.

ភាវកិច្ចញាបកហេតុ (ហេតុអ្នកញ៉ាំងឲ្យដឹងដែលមានកិច្ចជាសភាវៈ)។

256. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindeti āmantanaṃ. Te tava candasaṃvādinā candasadisena kantabhāvena upasobhinā sobhamānena mukheneva pāpehi rāgādīhi abhinissaṭaṃ byapagataṃ manaṃ cittaṃ subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato.

២៥៦. បទថា “Muninda” ជាដើម។ ពាក្យថា “Muninda” ជាអាលបនៈ។ ដោយព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដ៏រុងរឿងដោយសោភ័ណភាពដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់ប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះចន្ទ ពោលគឺដូចជាព្រះចន្ទ ព្រះហឫទ័យ ពោលគឺចិត្តដែលចាកចេញផុតហើយ គឺប្រាសចាកហើយចាកបាបទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម គប្បីដឹងបានដោយងាយ គឺដឹងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ នេះជាភាវកិច្ចញាបកហេតុ ព្រោះញ៉ាំងសភាវៈនៃការដឹងឲ្យដឹងច្បាស់។

256. ‘‘Muninda’’iccādi. He muninda te tava candasaṃvādikantabhāvopasobhinā candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena manaṃ tuyhaṃ cittaṃ pāpābhinissaṭaṃ rāgādīhi kilesehi nikkhantanti subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ.

២៥៦. បទថា “Muninda” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ដោយព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដ៏រុងរឿងដោយសោភ័ណភាពដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់ប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះចន្ទ ពោលគឺសោភ័ណភាពដ៏គួរឲ្យស្រឡាញ់ដូចជាសោភ័ណភាពនៃព្រះចន្ទ ព្រះហឫទ័យ ពោលគឺចិត្តរបស់ព្រះអង្គ ដែលចាកចេញផុតហើយចាកបាប គឺចេញផុតហើយចាកកិលេសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម គប្បីដឹងបានដោយងាយ គឺដឹងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ក្នុងទីនេះ ព្រះភក្ត្រដែលប្រកបដោយការទាក់ទងនឹងសោភ័ណភាពនៃព្រះហឫទ័យ ដែលមានវត្តមានដោយខ្លួនឯងនោះឯង ញ៉ាំងសភាវៈនៃការដឹងនូវការប្រាសចាកកិលេសឲ្យដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបកើតជាភាវកិច្ចញាបកហេតុ។ ឃ្លាថា «Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadiso» (ដោយការឧបចារៈមិនប្លែកគ្នាពីព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា សំវាទី គឺដូចគ្នាដោយសោភ័ណភាពនៃព្រះចន្ទ) និង «so ca so kantabhāvo ceti» (សោភ័ណភាពនោះផង ជាសោភ័ណភាពគួរឲ្យស្រឡាញ់ផង) និង «tena upasobhito» (រុងរឿងហើយដោយសោភ័ណភាពនោះ) និង «pāpehi abhinissaṭanti» (ចាកចេញផុតហើយចាកបាបទាំងឡាយ)។

257.

២៥៧.

Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ;

Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ.

បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចីគឺពណ៌ក្រហមនៃព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះអង្គ កាលពាល់ត្រូវ ហេតុអ្វីក៏ធ្វើឲ្យផ្កាឈូកគឺដៃរបស់សប្បុរសទាំងឡាយឲ្យក្រៀមក្រំ (ផ្គុំគ្នាជាអញ្ជលី) ទៅវិញ?

Ayuttakārī cittahetu.

អយុត្តការីចិត្តហេតុ (ហេតុនៃចិត្តដែលធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរ)។

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti rāgabālātapo taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā phusaṃ visārittenā’masanto kathaṃ saṅkocayati makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti.

២៥៧. បទថា “Sādhu” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ពណ៌ក្រហមនៃព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះអង្គផង ជាកម្ដៅថ្ងៃខ្ចីផង ឈ្មោះថា រាគពាលាតបៈ (ពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចីគឺពណ៌ក្រហម) គឺក្រុមនៃកាំរស្មីខ្ចី ដោយភាពជាពណ៌ក្រហមជាដើម កាលពាល់ត្រូវ គឺប៉ះពាល់ដោយការផ្សាយទៅនូវផ្កាឈូកគឺដៃរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ ដោយភាពគួរឲ្យស្រឡាញ់ជាដើម ហេតុអ្វីក៏ធ្វើឲ្យក្រៀមក្រំ គឺធ្វើឲ្យក្ដោបចូលគ្នា ដោយការផ្គុំជាអញ្ជលីគោរព នេះជាការមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា ពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចី ជាហេតុញ៉ាំងផ្កាឈូកទាំងឡាយឲ្យរីក ប៉ុន្តែពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចីដ៏ចម្លែកនេះ បែរជាធ្វើឲ្យផ្កាឈូកទាំងឡាយក្ដោបទៅវិញ ព្រោះហេតុដែលធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរនេះ ទើបឈ្មោះថា អយុត្តការីចិត្តហេតុ សូម្បីក្នុងភាពជាភាវកិច្ច ក៏គb្បីដឹងនូវហេតុមានសភាវៈបែបនេះដែរ។

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. He muninda te tava caraṇadvandarāgabālātapo pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo sādhuhatthāravindāni sujanānaṃ karapadumāni phusaṃ attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ saṅkocayati karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu [Pg.252] nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ.

២៥៧. បទថា “Sādhu” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចីគឺពណ៌ក្រហមនៃព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះអង្គ ពោលគឺកាំរស្មីព្រះអាទិត្យថ្មីដែលសន្មតថាជាពណ៌ក្រហមនៃព្រះបាទទាំងគូ កាលពាល់ត្រូវ គឺប៉ះពាល់ដោយការផ្សាយទៅសព្វរបស់ខ្លួន នូវផ្កាឈូកគឺដៃរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ ហេតុអ្វីក៏ធ្វើឲ្យក្រៀមក្រំ គឺធ្វើឲ្យក្ដោបចូលគ្នាជាសណ្ឋាននៃប្រអប់ដៃ (ផ្គុំអញ្ជលី)។ ធម្មតាថា ពន្លឺព្រះអាទិត្យខ្ចី តែងតែធ្វើឲ្យផ្កាឈូករីក មិនដែលធ្វើឲ្យក្ដោបឡើយ ប៉ុន្តែពន្លឺព្រះអាទិត្យនេះ ជាទីគួរឲ្យអស្ចារ្យនិងចម្លែក ព្រោះធ្វើនូវសភាវៈនៃការក្ដោបដ៏មិនសមគួរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អយុត្តការីចិត្តហេតុ។ ឃ្លាថា «Ayuttaṃ karotīti» (ធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរ) និង «cittañca taṃ hetu cāti» (ហេតុនោះផង ជាចិត្តផង)។

258.

២៥៨.

Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;

Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo.

ក្នុងលោកនេះ កាំរស្មីនៃព្រះនខាដូចជាព្រះចន្ទ នាព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ តែងតែធ្វើឲ្យផ្កាឈូកគឺដៃរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យក្ដោបចូលគ្នា (ផ្គុំជាអញ្ជលី)។

Yuttakārī cittahetu.

យុត្តការីចិត្តហេតុ (ហេតុនៃចិត្តដែលធ្វើនូវអំពើដ៏សមគួរ)។

258. ‘‘Saṅkocayanti’’ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ aṃsavo kiraṇā iha loke jantūnaṃ sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti.

២៥៨. បទថា “Saṅkocayanti” ជាដើម។ ព្រះនខាទាំងឡាយនោះឯង ដូចជាព្រះចន្ទ នាព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ដោយភាពគួរឲ្យស្រឡាញ់ជាដើម កាំរស្មីទាំងឡាយរបស់ព្រះនខាដូចជាព្រះចន្ទទាំងនោះ ក្នុងលោកនេះ តែងតែធ្វើឲ្យដៃទាំងឡាយនោះឯង ដូចជាផ្កាឈូករបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយភាពគួរឲ្យស្រឡាញ់ជាដើម ឲ្យក្ដោបចូលគ្នា គឺក្ដោបចូលគ្នាជាសណ្ឋាននៃប្រអប់ដៃធ្វើការបង្គំ ឈ្មោះថា យុត្តការីចិត្តហេតុ ព្រោះការក្ដោបនៃផ្កាឈូកដោយសារព្រះចន្ទ ជាការសមគួរ។ សូម្បីក្នុងន័យដែលបានពោលហើយ ក៏គប្បីដឹងដូច្នោះដែរ។

258. ‘‘Saṅko’’iccādi. Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ aṃsavo raṃsayo iha loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni saṅkocayanti karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ.

២៥៨. បទថា “Saṅko” ជាដើម។ កាំរស្មីទាំងឡាយនៃព្រះនខាដូចជាព្រះចន្ទ នាព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ ពោលគឺព្រះចន្ទដែលសន្មតថាជាជួរនៃព្រះនខា នាព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះសម្ពុទ្ធ ក្នុងលោកនេះ តែងតែធ្វើឲ្យផ្កាឈូកគឺដៃរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យក្ដោបចូលគ្នា គឺធ្វើឲ្យក្ដោបចូលគ្នាជាសណ្ឋាននៃប្រអប់ដៃ ធ្វើឲ្យក្ដោបទៅ។ ព្រោះការធ្វើនូវសភាវៈនៃការក្ដោបនៃផ្កាឈូក ដែលជាកិច្ចត្រូវធ្វើដោយកាំរស្មីព្រះចន្ទពិតប្រាកដផង ព្រោះការធ្វើនូវកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយកាំរស្មីព្រះចន្ទធម្មតា ដោយកាំរស្មីដ៏ចម្លែកដែលមិនធ្លាប់ឃើញពីមុនមក ស្មើដោយកាំរស្មីព្រះចន្ទផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា យុត្តការីចិត្តហេតុ។ ឃ្លាថា «Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti» (ដៃទាំងឡាយនោះផង ជាផ្កាឈូកទាំងឡាយផង) និង «munindassa caraṇadvandamiti» (ព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ) និង «tasmiṃ nakhānīti» (ព្រះនខាទាំងឡាយក្នុងព្រះបាទទាំងគូនោះ) និង «teva candāti» (ព្រះនខាទាំងនោះឯង ជាព្រះចន្ទទាំងឡាយ)។

259.

២៥៩.

Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;

Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.

ការសម្ដែងឡើងវិញតាមលំដាប់ នូវអត្ថនៃបទទាំងឡាយដែលបានសម្ដែងទុកមុនហើយ លោកសម្ដែងថា «សង្ខ្យានៈ» ខ្លះ «យថាសង្ខ្យៈ» ខ្លះ និង «កមៈ» ខ្លះ។

259. Kamaṃ vivaritumupakkamati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādi. Uddiṭṭhānaṃ pubbe vuttānaṃ padatthānaṃ vatthūnaṃ kesañci yathākkamaṃ uddesakkamānatikkamena [Pg.253] anuddeso puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca niddiṭṭhaṃ vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo.

២៥៩. លោកម្ចាស់អ្នកតែង ចាប់ផ្ដើមពន្យល់នូវកមាលង្ការ ដោយគាថាមានពាក្យផ្ដើមថា “uddiṭṭhāna” ជាដើម។ ការសម្ដែងឡើងវិញ ពោលគឺការនិយាយឡើងវិញដោយវិធីសម្ដែងនូវអត្ថដទៃទៀត តាមលំដាប់ គឺដោយមិនកន្លងនូវលំដាប់នៃការសម្ដែង នូវអត្ថនៃបទ ពោលគឺវត្ថុទាំងឡាយណាមួយដែលបានពោលទុកមុនហើយ លោកសម្ដែង ពោលគឺពោលថា “saṅkhyāna” (សង្ខ្យានៈ) ខ្លះ “yathāsaṅkhya” (យថាសង្ខ្យៈ) ខ្លះ។ ព្រោះភាពជាវិធេយ្យៈ (សេចក្ដីដែលត្រូវសម្ដែង) នៃពាក្យទាំងនោះ ជាប្រធាន ហេតុនោះ ដោយការរំពឹងដល់ពាក្យនោះ ទើបប្រើជាណបុំសកលិង្គ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពជាអនុវាទៈ (សេចក្ដីដែលត្រូវពោលតាម) នៃអនុទ្ទេសៈ មិនមែនជាប្រធាន ហេតុនោះ ទើបមិនកាន់យកនូវបុល្លិង្គ។ សូម្បីតែពាក្យថា “Kamo” ក៏លោកសម្ដែងថា “niddiṭṭho” (ជាបុល្លិង្គ) នេះជាការផ្លាស់ប្ដូរលិង្គ។

259. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādinā. Uddiṭṭhānaṃ paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ yathākkamaṃ uddiṭṭhakkamamanatikkamma anuddeso atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ.

២៥៩. ឥឡូវនេះ លោកម្ចាស់អ្នកតែង សម្ដែងនូវកមាលង្ការ ដោយគាថាមានពាក្យផ្ដើមថា “uddiṭṭhāna” ជាដើម។ ការសម្ដែងឡើងវិញ ពោលគឺការនិយាយឡើងវិញដោយអាស្រ័យនូវអត្ថដទៃ តាមលំដាប់ គឺដោយមិនកន្លងនូវលំដាប់ដែលបានសម្ដែង នូវអត្ថនៃបទទាំងឡាយដែលបានពោលទុកមុនហើយ លោកសម្ដែងថា “saṅkhyāna” ខ្លះ “yathāsaṅkhya” ខ្លះ និងសម្ដែងថា “kama” ខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ លោកពោលតាមនូវអនុទ្ទេសៈដ៏ប្រាកដច្បាស់ដោយពាក់កណ្ដាលគាថាខាងដើម ហើយចាត់ចែងនូវកមៈផង នូវកមបរិយាយ ពោលគឺសង្ខ្យានៈនិងយថាសង្ខ្យៈទាំងពីរផង ដោយពាក់កណ្ដាលគាថាខាងចុង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការនាំមកនូវអនុវាទៈដើម្បីបង្ហាញនូវវិធេយ្យៈ (សេចក្ដីដែលត្រូវចាត់ចែង) អនុវាទៈទើបមិនមែនជាប្រធាន ឯវិធេយ្យៈជាប្រធាន។ ព្រោះថា អ្វីដែលត្រូវចាត់ចែង អ្វីនោះជាប្រធាន ក្រៅពីនោះមិនមែនជាប្រធានឡើយ នេះជាហេតុដែលលោកពោលទុក។ ហេតុនោះ ពាក្យថា “niddiṭṭhaṃ” ប្រើជាណបុំសកលិង្គ ដោយរំពឹងដល់ពាក្យទាំងពីរគឺ “saṅkhyānaṃ” និង “yathāsaṅkhyaṃ” (ព្រោះភាពមិនមែនជាប្រធានរបស់វា)។ ដោយរំពឹងដល់ពាក្យថា “Kamo” ទើបប្រើជាបុល្លិង្គថា “niddiṭṭho”។ លោកមិនរំពឹងដល់អនុទ្ទេសៈដែលមិនមែនជាប្រធានឡើយ។ ឃ្លាថា «Kamamanatikkamma» (ដោយមិនកន្លងនូវលំដាប់) និង «saṅkhyāya anabhikkamo» (ការមិនកន្លងនូវចំនួន)។

260.

២៦០.

Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava;

Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ.

បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រោះការឈ្នះដោយព្រះវាចា ព្រះសម្រួល និងព្រះលីលារបស់ព្រះអង្គ ពួកសត្វតាវៅ និងផ្កាឈូកទាំងឡាយ តែងតែសេពនូវព្រៃ និងទឹក។

260. Tamudāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. Vijayā kokilakumudānaṃ parābhavena kokilā karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. Upasevante iva nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo iveti [Pg.254] parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ.

២៦០. លោកម្ចាស់អ្នកតែង នាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃកមាលង្ការនោះ ដោយគាថាមានពាក្យផ្ដើមថា “ālāpa” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ព្រោះព្រះវាចា ព្រះសម្រួល និងព្រះលីលារបស់ព្រះអង្គ នេះជាឧទ្ទេសៈ។ ព្រោះការឈ្នះ ពោលគឺការគ្របសង្កត់លើសត្វតាវៅ និងផ្កាឈូកទាំងឡាយ គឺសត្វតាវៅ និងផ្កាឈូកទាំងឡាយ នេះជាអនុទ្ទេសៈតាមលំដាប់នៃឧទ្ទេសៈ ដោយរំពឹងដល់ពាក្យដែលបានពោលហើយ។ ប៉ុន្តែដោយរំពឹងដល់ពាក្យដែលនឹងពោលខាងមុខ សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏ជាឧទ្ទេសៈដែរ គឺពាក្យថា “kokilā vanaṃ, kumudāni jalaṃ” (សត្វតាវៅសេពព្រៃ ផ្កាឈូកសេពទឹក) នេះជាអនុទ្ទេសៈតាមលំដាប់នៃឧទ្ទេសៈ។ បទថា «Upasevante» (តែងតែសេព) គឺខ្ញុំស្មានថា តែងតែអាស្រ័យ។ ដូចនេះ ការកើតឡើងដោយពិតនៃវត្ថុ ទើបលោកកំណត់ទុកដោយពាក្យថា «iva» (ដូចជា)។ ប្រសិនបើមានចោទថា បើការកំណត់ទុកមានសភាពយ៉ាងនេះ តើហេតុអ្វីបានជាហៅថា យថាសង្ខ្យៈ? ក្នុងទីនេះ លោកដោះស្រាយថា ក្នុងទីណាដែលសូម្បីតែអលង្ការដទៃក៏ប្រាកដឡើង ក្នុងទីនោះ កាលបើមានការកើតឡើងនៃអនុទ្ទេសៈដ៏សមគួរដល់ឧទ្ទេសៈ លោកតែងតែហៅថា សង្ខ្យានាលង្ការៈ ព្រោះលោកប្រាថ្នានឹងពោលនូវអលង្ការនោះជាចម្បង។ ក្នុងទីណាដែលមិនមានអលង្ការដទៃប្រាកដឡើង ក្នុងទីនោះ គប្បីដឹងថាជាកមាលង្ការដ៏ពិតប្រាកដ។

260. Udāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. He muninda te tava ālāpahāsalīlāhi madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā vijayā jayahetu kokilā karavīkā ca kumudāni keravāni ca vanaṃ jalañca kamena upasevante iva nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato ivasaddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho.

២៦០. លោកពោលឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “ālāpi” (អាលាបិ) ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ! ជ័យជម្នះទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយលីលានៃការសន្ទនានិងការសើចសប្បាយ ព្រមទាំងលីលានៃការញញឹមដ៏ផ្អែមល្ហែមនិងស្មោះត្រង់របស់ព្រះអង្គ ជាហេតុនាំមកនូវជ័យជម្នះ (ដែលធ្វើឲ្យ) ពួកសត្វតាវៅ ពួកសត្វករវិក ពួកផ្កាឈូកស និងពួកផ្កាឈូកក្រហម ចូលទៅសេពគប់នូវព្រៃ និងទឹក តាមលំដាប់ ហាក់ដូចជាធ្វើនូវទីពឹង ដូច្នេះឯង។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “ālāpahāsalīlāhi” (ដោយលីលានៃការសន្ទនានិងការសើចសប្បាយ) ជាឧទ្ទេស (ការលើកឡើងមុន), ពាក្យថា “kokilā kumudāni” (សត្វតាវៅនិងផ្កាឈូកស) ជាអនុទ្ទេស (ការសំដៅដល់តាមក្រោយ) ព្រោះទាក់ទងនឹងពាក្យដែលពោលហើយ, ពាក្យថា “vanaṃ jalaṃ” (ព្រៃនិងទឹក) ជាឧទ្ទេសពិតប្រាកដ ព្រោះទាក់ទងនឹងពាក្យដែលនឹងត្រូវពោលខាងមុខ, តាមការពិត ព្រោះតែគ្មានហេតុដែលនាំឲ្យពួកសត្វតាវៅជាដើម ត្រូវអាស្រ័យនឹងព្រៃជាដើម ដោយសារជ័យជម្នះបែបនេះ ទើបលោកសម្តែងដោយការប្រើប្រាស់សព្ទថា “iva” (ហាក់ដូចជា)។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ នេះមិនមែនជាបរិកប្បនា (ការសន្មត) ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាលបើមានការប្រជុំគ្នានៃអលង្ការៈផ្សេងៗ អលង្ការៈណាដែលអ្នកពោលប្រាថ្នាចង់បាន អលង្ការៈនោះឯងដែលលោកនាំយកមកពោលជាចម្បង។ យ៉ាងនេះ ទោះបីជាមានការច្របូកច្របល់នឹងបរិកប្បនាលង្ការៈក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែភាពជាចម្បងនៃអនុទ្ទេសដែលបង្ហាញទៅតាមលំដាប់នៃឧទ្ទេស នេះទើបហៅថា «កមាលង្ការៈ» (អលង្ការៈតាមលំដាប់)។ សូម្បីតែអលង្ការៈដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះដូចគ្នា។ វិគ្គហៈថា អាលាបៈផង ហាសៈផង ឈ្មោះថា អាលាបហាសៈ, លីលានៃអាលាបហាសៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អាលាបហាសលីលា។

261.

២៦១.

Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;

Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.

ការសម្តែងនូវសភាវៈនៃអត្ថៈណាមួយ ដែលជាទីស្រឡាញ់ក្រៃលែង ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏លើសលុប នោះឈ្មោះថា «បិយតរៈ» (អលង្ការៈជាទីស្រឡាញ់ជាង)។

261. Piyataramāharati ‘‘siyā’’iccādinā. Atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanamākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā.

២៦១. លោកនាំមកនូវបិយតរាលង្ការៈ ដោយពាក្យថា “siyā” ជាដើម។ ការសម្តែង ពោលគឺការប្រាប់នូវសភាវៈនៃអត្ថៈដែលជាអភិធេយ្យៈ (សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង) ណាមួយ ដែលជាទីស្រឡាញ់ដ៏លើសលុប នោះគប្បីឈ្មោះថា «បិយតរៈ»។

261. Idāni [Pg.255] piyatarālaṅkāraṃ dasseti ‘‘siyā’’iccādinā, atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanaṃ kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ piyataraṃ nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ.

២៦១. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវបិយតរាលង្ការៈ ដោយពាក្យថា “siyā” ជាដើម។ ការសម្តែង ពោលគឺការនិយាយនូវសភាវៈនៃអត្ថៈដែលជាអភិធេយ្យៈណាមួយ ដែលជាទីស្រឡាញ់ដ៏លើសលុប ការសម្តែងនោះឈ្មោះថា «បិយតរៈ» ឬហៅថា «បិយតរាលង្ការៈ»។ ឃ្លាថា Atisayena piya (ជាទីស្រឡាញ់ដ៏លើសលុប) ផង និងឃ្លាថា អត្ថៈនោះឯងជាសភាវៈ (attharūpa) ផង។

262.

២៦២.

Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava;

Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā.

បពិត្រព្រះអង្គដ៏ស្ងប់រំងាប់! សេចក្តីរីករាយណាដែលកើតឡើងដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ ព្រោះបានជួបឃើញព្រះអង្គ សេចក្តីរីករាយនេះ គប្បីកើតមានឡើងវិញក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ព្រោះតែការបានជួបឃើញព្រះអង្គម្តងទៀតពិតប្រាកដ។

262. Udāharati ‘‘pīti’’ccādi. Santa sappurisa mahāmuni tava sandassanā cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti me mama samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisena sukhena taveva nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti.

២៦២. លោកលើកឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “pīti” ជាដើម។ បពិត្រព្រះសប្បុរស ព្រះមហាមុនិដ៏ស្ងប់រំងាប់! សេចក្តីរីករាយណាដែលកើតឡើងដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ គ្រាន់តែការបានឃើញព្រះអង្គក្នុងគន្លងនៃចក្ខុ និងការបានស្តាប់នូវព្រះវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែម សេចក្តីរីករាយនេះ គប្បីកើតមានឡើងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ដោយសេចក្តីសុខបែបនេះ ព្រោះតែការបានឃើញព្រះអង្គម្តងទៀតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនព្រោះការឃើញអ្នកដទៃណាឡើយ ព្រោះថា តើអ្នកណាដទៃនឹងមានសភាពដូចព្រះអង្គនោះ?

262. ‘‘Pīti’’ccādi. He santa sappurisa tathāgata tava sandassanā mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā taveva puna dassanā dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ, pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako, tāniyeva osadhānī’’ti.

២៦២. ពាក្យថា “pīti” ជាដើម។ បពិត្រព្រះតថាគតជាសប្បុរសដ៏ស្ងប់រំងាប់! សេចក្តីរីករាយណាដែលកើតឡើងដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ ព្រោះតែការបានឃើញព្រះអង្គចូលមកកាន់គន្លងនៃភ្នែករបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ សេចក្តីរីករាយនេះ គប្បីកើតមានឡើងក្នុងកាលជាខណៈបែបនេះ ព្រោះតែការបានឃើញព្រះអង្គម្តងទៀតប៉ុណ្ណោះ ដោយហេតុថាមិនមានអ្នកដទៃណាស្មើនឹងព្រះអង្គឡើយ។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីរីករាយដ៏លើសលុប (atipīti) ត្រូវបានសម្តែងឡើង ដោយការបង្ហាញនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយដ៏លើសលុប និងការបង្ហាញនូវការជាប់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការបានឃើញ នេះជាអត្ថនៃបទ។ ឃ្លាថា “Ayaṃ pīti bhave” (សេចក្តីរីករាយនេះគប្បីមាន) លោកកាន់យកនូវសេចក្តីរីករាយដែលមានសភាពដូចគ្នានោះឯង ព្រោះសេចក្តីរីករាយដែលកើតឡើងក្នុងកាលមុន មិនអាចកើតឡើងជាថ្មីម្តងទៀតបានឡើយ ដូចពាក្យថា “soyeva vaṭṭako, tāniyeva osadhāni” (នោះឯងជាសត្វក្រួច ទាំងនោះឯងជាថ្នាំ)។

263.

២៦៣.

Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno;

Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato.

ការសម្តែងនូវវត្ថុដែលបម្រុងនឹងពោល ដោយការពណ៌នានូវឧបមានវត្ថុ នេះឈ្មោះថា «សមាសវុត្តិ» (ការនិយាយសង្ខេប) ព្រោះមានសភាពសង្ខេបនូវសេចក្តី។

263. Samāsavuttiṃvattumāha ‘‘vaṇṇiteni’’ccādi. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena adhippetassa manasi nihitassa vatthuno atthassa vutyā kathanena ayaṃ vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? Atthassa vattumicchitassa saṅkhepo saṅkhipitvā [Pg.256] kathanaṃ rūpaṃ sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā.

២៦៣. ដើម្បីសម្តែងនូវសមាសវុត្តិ លោកទើបពោលពាក្យថា “vaṇṇitena” ជាដើម។ ការសម្តែង ពោលគឺការនិយាយនូវអត្ថនៃវត្ថុដែលបម្រុងទុកក្នុងចិត្ត ដោយឧបមានវត្ថុដែលលោកពណ៌នា ឬសរសើរហើយ នេះឈ្មោះថា «សមាសវុត្តិ» ដែលមានលក្ខណៈដូចពោលហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសភាពសង្ខេប ពោលគឺការនិយាយបង្រួញនូវអត្ថដែលចង់ពោល គឺជាសភាវៈរបស់វា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះដែលស្របតាមអត្ថនេះថា «សង្ខេបវុត្តិ» ឬ «សមាសវុត្តិ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សមាសវុត្តិនេះ មានអត្ថរបស់ខ្លួនជាបន្ទាប់បន្សំ ហើយបង្កើតនូវអត្ថដទៃទៀត តែមិនមែនមានអត្ថរបស់ខ្លួនជាចម្បងឡើយ។

263. Idāni samāsavuttiṃ niddisati ‘‘vaṇṇite’’ccādinā. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena upamānavatthunā karaṇabhūtena adhippetavatthuno icchitatthassa vutyā kathanena atthasaṅkheparūpato vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā ayaṃ yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho.

២៦៣. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវសមាសវុត្តិ ដោយពាក្យថា “vaṇṇite” ជាដើម។ ការសម្តែង ពោលគឺការនិយាយនូវវត្ថុដែលជាទីប្រាថ្នា ដោយឧបមានវត្ថុដែលលោកពណ៌នា ឬសរសើរហើយ ដែលជាឧបករណ៍ ព្រោះមានសភាពសង្ខេបនូវសេចក្តី ពោលគឺការរួមបញ្ចូលនូវអត្ថដែលចង់ពោល នេះឈ្មោះថា «សមាសវុត្តិ» ដែលមានលក្ខណៈដូចពោលហើយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការរួមបញ្ចូលនូវអត្ថដែលចង់ពោលទុកក្នុងចិត្ត ហើយសម្តែងនូវសេចក្តីដែលតម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត ដោយការពណ៌នានូវអត្ថដែលជាឧបមានោះ ទើបឈ្មោះថា សមាសវុត្តិ។ ក្នុងសមាសវុត្តិនេះ អត្ថរបស់ខ្លួនដែលសម្តែងដោយបទ គឺជាអត្ថបន្ទាប់បន្សំ (មិនសំខាន់) ចំណែកឯអត្ថដែលយល់បានដោយអត្ថន័យបង្កប់ គឺជាអត្ថចម្បង។ វិគ្គហៈថា វត្ថុផង ជាទីប្រាថ្នាផង ឈ្មោះថា អធិប្បេតវត្ថុ, ការពោលដោយសង្ខេប ឈ្មោះថា សមាសវុត្តិ, សេចក្តីសង្ខេបនោះឯងជាសភាវៈ ឈ្មោះថា សង្ខេបរូប, សភាវៈនៃសេចក្តីសង្ខេបនៃអត្ថ ឈ្មោះថា អត្ថសង្ខេបរូប។

264.

២៦៤.

Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;

Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā.

សមាសវុត្តិនោះ តែងប្លែកគ្នាដោយត្រឹមតែវិសេស្យៈ (វត្ថុដែលត្រូវកំណត់) និងមានវិសេសនៈ (គុណសព្ទ) មិនប្លែកគ្នា ក៏មាន ម្យ៉ាងទៀត សមាសវុត្តិដទៃដែលមានវិសេសនៈទាំងប្លែកគ្នានិងមិនប្លែកគ្នា ក៏មានដែរ។

264. Tassā pabhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ visesyaṃ, tameva mattaṃ visesanabhedabyavacchedato, tena. Bhinnā atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā abhinnavisesanāpi attheva. Aparāpyatthi, na kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti bhinnābhinnavisesanā. Visesyaṃ tu bhinnanti.

២៦៤. លោកបង្ហាញនូវចំណែកប្លែកគ្នានៃសមាសវុត្តិនោះ ដោយពាក្យថា “sāyaṃ” ជាដើម។ សមាសវុត្តិនោះ វត្ថុណាមួយដែលដឹងបានដោយអាការៈទូទៅ ហើយត្រូវបានកាត់ចេញពីវត្ថុដទៃ ឬត្រូវបានកំណត់ដោយគុណធម៌ជាដើមណាមួយថា “វត្ថុនេះមានសភាពបែបនេះ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ” វត្ថុនោះឈ្មោះថា «វិសេស្យៈ» គឺត្រឹមតែវិសេស្យៈនោះឯង ព្រោះការកាត់ចេញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិសេសនៈ ដោយហេតុនោះ។ សមាសវុត្តិដែលប្លែកគ្នា (មិនស្មើគ្នា) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ជាចំណែកនៅក្នុងសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) និងមានវិសេសនៈមិនប្លែកគ្នា (មានអាការៈស្មើគ្នា) ក្នុងសមាសវុត្តិណា សមាសវុត្តិនោះឈ្មោះថា «អភិន្នវិសេសនៈ» ក៏មានដែរ។ មិនត្រឹមតែសមាសវុត្តិនោះប៉ុណ្ណោះទេ សមាសវុត្តិដទៃទៀតក៏មានដែរ។ តើមានសភាពដូចម្តេច? សមាសវុត្តិណាមានវិសេសនៈទាំងប្លែកគ្នានិងមិនប្លែកគ្នា សមាសវុត្តិនោះឈ្មោះថា «ភិន្នាភិន្នវិសេសនៈ»។ ចំណែកឯវិសេស្យៈវិញ គឺប្លែកគ្នា។

264. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti visesyamattena guṇādisadisadhammena [Pg.257] karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena bhinnā visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, abhinnavisesanā tulyavisesanayuttā attheva bhinnābhinnavisesanā atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho.

២៦៤. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសមាសវុត្តិនោះ ដោយពាក្យថា “sāyaṃ” ជាដើម។ សមាសវុត្តិនោះ ប្លែកគ្នា ពោលគឺកើតឡើងដោយឡែក ឬមិនស្មើគ្នាដោយត្រឹមតែវិសេស្យៈ ដែលត្រូវបានធ្វើឲ្យប្លែកពីវត្ថុទូទៅ ដោយវិសេស្យៈដែលតម្កល់ទុកក្នុងចិត្តថា “ឧបមេយ្យវត្ថុនេះមានសភាពបែបនេះ” ដោយសារឧបមានវត្ថុណាមួយដែលជាឧបករណ៍ មានធម៌ស្មើគ្នាដូចជាគុណជាដើម និងមានវិសេសនៈមិនប្លែកគ្នា ពោលគឺប្រកបដោយវិសេសនៈស្មើគ្នា ក៏មាន ម្យ៉ាងទៀត សមាសវុត្តិដទៃដែលប្រកបដោយវិសេសនៈទាំងមិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នា និងប្រកបដោយវិសេស្យៈប្លែកគ្នា ក៏មានដែរ។ យ៉ាងនេះ សមាសវុត្តិមានពីរយ៉ាង។ វិគ្គហៈថា វិសេស្យៈនោះឯងជាប្រមាណ ឈ្មោះថា វិសេស្យមត្តៈ, ម្យ៉ាងទៀត ដែលលោកហៅថា ប្លែកគ្នា (bhinnā) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីតែក្នុងសមុទាយៈ នៃសភាវៈដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលកើតឡើងដោយចំណែក។ វិគ្គហៈថា វិសេសនៈទាំងឡាយមិនប្លែកគ្នាក្នុងសមាសវុត្តិណា ឈ្មោះថា អភិន្នវិសេសនៈ, វិសេសនៈទាំងឡាយប្លែកខ្លះមិនប្លែកខ្លះក្នុងសមាសវុត្តិណា ឈ្មោះថា ភិន្នាភិន្នវិសេសនៈ។

Abhinnavisesana

អភិន្នវិសេសនៈ

265.

២៦៥.

Visuddhāmatasandāyī,Pasattharatanālayo;

Gambhīro cā’ya’mambhodhi,Puññenā’pādito mayā.

មហាសមុទ្រនេះ ជាទីប្រទាននូវទឹកអម្រឹតដ៏បរិសុទ្ធ ជាទីតម្កល់នៃរតនៈទាំងឡាយដ៏គួរឲ្យសរសើរ និងជាជម្រៅដ៏ជ្រាលជ្រៅ ខ្ញុំព្រះអង្គបានសម្រេចហើយដោយបុណ្យ។

265. Ubhayamudāharati ‘‘visuddha’’iccādinā. Ayamambhodhi sāgaro puññena cirānucitakusalamūlena hetunā mayā āpādito patto, kīdiso? Visuddhaṃ lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā amataṃ pīyūsaṃ sandadātīti visuddhāmatasandāyī, ambhodhi. Visuddhaṃ dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ amataṃ maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti visuddhāmatasandāyī, saddhammo. Pasatthāni niravajjattā ratanāni muttāmaṇiādīni, tesaṃ ālayo pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. Pasatthāni buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni ratanāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. Gambhīro ca agādhattā sāgaro [Pg.258] saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti.

២៦៥. លោកលើកឧទាហរណ៍ទាំងពីរ ដោយពាក្យថា “visuddha” ជាដើម។ មហាសមុទ្រនេះ គឺសមុទ្រ ខ្ញុំព្រះអង្គបានសម្រេច ពោលគឺបានដល់ហើយ ដោយបុណ្យដែលជាហេតុគឺកុសលមូលដែលបានសន្សំទុកអស់កាលជាយូរអង្វែង។ តើមហាសមុទ្រនោះមានសភាពដូចម្តេច? មហាសមុទ្រដែលជាទីប្រទាននូវទឹកអម្រឹតដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះមិនច្របូកច្របល់ដោយពិសក្នុងការកូរ (សមុទ្រ) នៃពួកទេវតានិងអសូរ តាមវោហារលោក ឈ្មោះថា វិសុទ្ធាមតសន្ទាយី (មហាសមុទ្រ)។ ព្រះសទ្ធម៌ដែលជាទីប្រទាននូវអម្រឹត ពោលគឺព្រះនិព្វានធាតុដែលហៅថាអម្រឹតព្រោះមិនមានសេចក្តីស្លាប់ ដ៏ស្អាតស្អំក្រៃលែងព្រោះមិនបានពាល់ត្រូវសូម្បីតែទោសបន្តិចបន្តួច ដោយភាពជាអ្នកសម្តែងប្រដៅ ឈ្មោះថា វិសុទ្ធាមតសន្ទាយី (ព្រះសទ្ធម៌)។ រតនៈទាំងឡាយមានកែវមុក្តានិងកែវមណីជាដើម ដ៏គួរឲ្យសរសើរព្រោះមិនមានទោស ទីតម្កល់ ពោលគឺទីកើតឡើងនៃរតនៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បសត្ថរតនាលយៈ (មហាសមុទ្រ)។ រតនៈទាំងឡាយដែលហៅថាសាមសិបប្រាំពីរបោធិបក្ខិយធម៌ ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់ពណ៌នាដោយច្រើនប្រការ ដ៏គួរឲ្យសរសើរ ទីតម្កល់នៃរតនៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បសត្ថរតនាលយៈ (ព្រះសទ្ធម៌)។ សមុទ្រផង ព្រះសទ្ធម៌ផង ដ៏ជ្រាលជ្រៅព្រោះរកជម្រៅគ្មាន ត្រូវបានសម្រេចហើយ នេះជាសេចក្តីប្រាកដ។ នេះជាសមាសវុត្តិដែលប្លែកគ្នាដោយត្រឹមតែវិសេស្យៈ និងមានវិសេសនៈមិនប្លែកគ្នា ព្រោះវិសេស្យៈគឺមហាសមុទ្រ ប្លែកពីព្រះសទ្ធម៌ដែលបម្រុងនឹងពោល និងព្រោះវិសេសនៈមានវិសុទ្ធាមតសន្ទាយីជាដើម មិនប្លែកគ្នាដោយប្រការដែលពោលហើយ។

265. Idāni udāharati ‘‘visuddhā’’iccādinā. Visuddhāmatasandāyī lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, pasattharatanālayo niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana pasattharatanālayo buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, gambhīro pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi gambhīro ayaṃ ambhodhi ca eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca puññena bhavantaropacitakusalakammena mayā āpādito pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti.

២៦៥. ឥឡូវនេះ លោកលើកឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា “visuddhā” ជាដើម។ ពាក្យថា វិសុទ្ធាមតសន្ទាយី ក្នុងចំណែកនៃសមុទ្រ គឺសមុទ្រដែលជាទីប្រទាននូវទឹកអម្រឹតដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះមិនច្របូកច្របល់ដោយពិសក្នុងការកូរសមុទ្រនៃពួកទេវតានិងអសូរ តាមវោហារលោក, ចំណែកឯក្នុងព្រះសទ្ធម៌ដែលប្រាកដក្នុងប្រាជ្ញាដោយការពណ៌នានូវសមុទ្រដែលជាឧបមា គឺព្រះសទ្ធម៌ដែលជាទីប្រទាននូវព្រះនិព្វានដ៏ស្អាតស្អំក្រៃលែង មិនមានជរានិងមរណៈ ព្រោះមិនច្របូកច្របល់សូម្បីតែចំណែកនៃទោសមានកាមាមិសៈជាដើម ដល់ពួកវិនេយ្យសត្វដោយការប្រដៅប្រដៅ។ ពាក្យថា បសត្ថរតនាលយៈ ក្នុងចំណែកនៃសមុទ្រ គឺសមុទ្រដែលជាទីកើតឡើងនៃរតនៈទាំងឡាយមានកែវមុក្តានិងកែវមណីជាដើម ដ៏គួរឲ្យសរសើរព្រោះមិនមានទោស, ចំណែកឯក្នុងចំណែកនៃព្រះសទ្ធម៌វិញ គឺព្រះសទ្ធម៌ដែលជាទីកើតឡើងនៃរតនៈទាំងឡាយដែលហៅថាសាមសិបប្រាំពីរបោធិបក្ខិយធម៌ ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ។ ពាក្យថា គម្ភីរៈ គឺសមុទ្រដ៏ជ្រាលជ្រៅរកជម្រៅគ្មានដោយប្រក្រតី និងព្រះសទ្ធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅដោយន័យទាំងបួនមានឯកត្តន័យជាដើម។ មហាសមុទ្រនេះផង គឺសមុទ្រនោះផង និងព្រះសទ្ធម៌ដែលកាន់យកដោយចិត្តផង ខ្ញុំព្រះអង្គបានសម្រេច ពោលគឺបានដល់ហើយ ដោយបុណ្យដែលជាកុសលកម្មដែលបានសន្សំទុកក្នុងភពដទៃ។ ព្រោះតែវិសេស្យៈគឺមហាសមុទ្រ ប្លែកពីព្រះសទ្ធម៌ដែលចង់ពោល និងព្រោះតែវិសេសនៈទាំងឡាយមាន “visuddhāmatasandāyī” ជាដើម មិនប្លែកគ្នាក្នុងវិសេស្យៈទាំងពីរ ដោយន័យដែលពោលហើយ ហេតុនោះ សមាសវុត្តិនេះ ទើបឈ្មោះថា ប្លែកគ្នាដោយត្រឹមតែវិសេស្យៈ និងមានវិសេសនៈមិនប្លែកគ្នា។

Bhinnābhinnavisesana

ភិន្នាភិន្នវិសេសនៈ

266.

២៦៦.

Icchitatthapado sāro,Phalapupphopasobhito;

Sacchāyo’ya’mapubbova,Kapparukkho samuṭṭhito.

ដើមកប្បព្រឹក្សដ៏មានខ្លឹម ប្រកបដោយមែកធាងជាទីប្រាថ្នា ស្អាងល្អដោយផ្កានិងផ្លែ និងមានម្លប់ដ៏ត្រជាក់ ហាក់ដូចជាដើមកប្បព្រឹក្សដ៏ប្លែកមិនធ្លាប់មាន កើតឡើងហើយ។

266. ‘‘Icchite’’ccādi. [Pg.259] Ayamapubbova vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, jino. Sāro seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate sacchāyo, kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti sacchāyoti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti.

២៦៦. ពាក្យថា "Icchite" ជាដើម។ ដើមកប្បព្រឹក្សនេះ ជារបស់ចម្លែកមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ព្រោះប្រកបដោយគុណដែលពោលហើយ ដោយមានសភាពគួរឲ្យអស្ចារ្យ កើតឡើងហើយ, តើមានសភាពដូចម្តេច? ដើមកប្បព្រឹក្ស ឈ្មោះថា Icchitatthapada (មានចំណែកផ្តល់នូវប្រយោជន៍ដែលគេប្រាថ្នា) ព្រោះផ្តល់នូវប្រយោជន៍លោកិយណាមួយដែលគេប្រាថ្នា។ ព្រះជិនស្រី ឈ្មោះថា Icchitatthapada ព្រោះទ្រង់ប្រទាននូវប្រយោជន៍លោកិយនិងលោកុត្តរៈណាមួយដែលគេប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Sāra គឺប្រសើរ បានដល់ដើមកប្បព្រឹក្ស និងព្រះជិនស្រី។ ដើមកប្បព្រឹក្ស គឺល្អស្រស់ដោយផ្លែនិងផ្កាទាំងឡាយ។ ដើមកប្បព្រឹក្ស ឈ្មោះថា Sacchāya (មានស្រមោល) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយស្រមោលដែលមានសភាពផ្ទុយនឹងពន្លឺព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ។ ចំណែកព្រះជិនស្រី ឈ្មោះថា Sacchāya ព្រោះប្រកបដោយឆព្វណ្ណរង្សីមានសភាពជាពន្លឺព្រះកាយជាដើមដែលពោលហើយក្នុងកាលមុន។ នេះជា វិសេស្យមត្តភិន្នា ភិន្នាភិន្នវិសេសនា (មានវិសេស្យៈខុសគ្នា និងមានវិសេសនៈទាំងខុសគ្នាទាំងមិនខុសគ្នា) ព្រោះវិសេស្យៈគឺដើមកប្បព្រឹក្សខុសគ្នាពីព្រះជិនស្រី, ព្រោះអត្ថថា លម្អដោយផ្លែនិងផ្កា មានបានតែក្នុងដើមកប្បព្រឹក្សប៉ុណ្ណោះ, និងព្រោះអត្ថនៃពាក្យថា Icchitatthapada, Sāra និង Sacchāya មាននៅក្នុងទាំងពីរ ដោយវិធីដែលពោលហើយ។

266. ‘‘Icchitatthi’’ccādi. Icchitatthapado sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya icchitatthapado sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, sāro rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, sāro sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, phalapupphopasobhito kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, sacchāyo candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, sacchāyo nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, apubbo pubbe asañjāto ayaṃ kapparukkho eso paccakkho kappapādapo samuṭṭhito sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa [Pg.260] bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ.

២៦៦. ពាក្យថា "Icchitatthi" ជាដើម។ ដើមកប្បព្រឹក្ស ឈ្មោះថា Icchitatthapada ព្រោះជាអ្នកប្រទាននូវវត្ថុនិងគ្រឿងអលង្ការជាដើមដែលគ្មានវិញ្ញាណជាលោកិយ ដែលសត្វទាំងឡាយប្រាថ្នាហើយ ក្នុងការពណ៌នាអំពីដើមកប្បព្រឹក្ស ដោយបំណងប្រាថ្នានឹងសម្តែងនូវអត្ថនៃព្រះជិនស្រីដែលតម្កល់នៅក្នុងចិត្ត, ព្រះជិនស្រី ឈ្មោះថា Icchitatthapada ព្រោះទ្រង់ប្រទាននូវប្រយោជន៍ទាំងពួងទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈដែលសត្វទាំងឡាយប្រាថ្នាហើយ ដល់សត្វនោះៗតាមសមគួរ, ពាក្យថា Sāra គឺប្រសើរបំផុត ព្រោះមិនមានដើមឈើបែបនេះក្នុងចំណោមដើមឈើទាំងឡាយ, ពាក្យថា Sāra គឺប្រសើរបំផុត ព្រោះមិនមានសត្វវិសេសបែបនោះក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោកជាដើម, ពាក្យថា Phalapupphopasobhita គឺល្អស្រស់ដោយផ្លែនិងផ្កាដែលសមគួរដល់ដើមកប្បព្រឹក្ស, ពាក្យថា Sacchāya គឺប្រកបដោយស្រមោលឈើដែលបាំងពន្លឺព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ, ពាក្យថា Sacchāya គឺប្រកបដោយបណ្តាញឆព្វណ្ណរង្សីទាំង ៦ ប្រការមានពណ៌ខៀវនិងលឿងជាដើម, ពាក្យថា Apubba គឺមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ដើមកប្បព្រឹក្សនេះជាដើមឈើទិព្វចំពោះមុខដែលកើតឡើងហើយ គឺប្រាកដឡើងក្នុងលោកដោយបុណ្យានុភាពរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះវិសេស្យៈគឺដើមកប្បព្រឹក្សខុសគ្នាពីអត្ថនៃព្រះជិនស្រីដែលបំណងនឹងពោល, និងព្រោះវិសេសនៈទាំងឡាយដែលពោលគឺ ការប្រទានប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នា ភាពជាសារៈ និងការមានស្រមោល ជាវិសេសនៈទូទៅដល់ទាំងពីរ, និងព្រោះភាពជាអ្នកល្អស្រស់ដោយផ្លែនិងផ្កាជាវិសេសនៈរបស់ដើមឈើតែម្យ៉ាង ហេតុនោះ សមាសវុត្តិ (ការនិយាយសង្ខេប) នេះ ទើបជាវិសេស្យភិន្នា ភិន្នាភិន្នវិសេសនា (មានវិសេស្យៈខុសគ្នា និងមានវិសេសនៈទាំងខុសគ្នាទាំងមិនខុសគ្នា)។ វិគ្រោះថា Icchito ca so attho ceti = icchitattho, taṃ padadātīti = icchitatthapado, មួយទៀត លម្អដោយផ្លែនិងផ្កា ឈ្មោះថា phalapupphopasobhito, មួយទៀត ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយស្រមោល ឈ្មោះថា sacchāyo។

267.

២៦៧.

Sāgarattena saddhammo,Rukkhatteno’dito jino;

Sabbe sādhāraṇā dhammā,Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.

ព្រះសទ្ធម្ម ត្រូវលោកសម្តែងឡើងដោយភាពជាសមុទ្រ, ព្រះជិនស្រី ត្រូវលោកសម្តែងឡើងដោយភាពជាដើមឈើ; ធម៌ (វិសេសនៈ) ទាំងពួងជាធម៌ទូទៅក្នុងឧទាហរណ៍មុន, ចំណែកក្នុងឧទាហរណ៍ម្ខាងទៀត មានវិសេសនៈបីជាធម៌ទូទៅ។

267. Tadubhayaṃ vivarati ‘‘sāgaratteni’’ccādinā. Saddhammo sambuddhabhāsito sāgarattena sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino rukkhattena yathāvuttanayena udito taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike sabbe ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo sādhāraṇā tulyā dhammā visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, aññatra tu anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti.

២៦៧. លោកពន្យល់សេចក្តីទាំងពីរនោះដោយពាក្យថា "sāgarattena" ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ ឈ្មោះថា Udita (ត្រូវលោកសម្តែងឡើង) ដោយភាពជាសមុទ្រ ព្រោះមានសភាពដូចជាគុណនៃសមុទ្រ គឺដោយរូបនៃសមុទ្រ, សេចក្តីថា ត្រូវលោកសរសើរហើយ។ ព្រះជិនស្រី ឈ្មោះថា Udita ដោយភាពជាដើមឈើ តាមន័យដែលពោលហើយ គឺដល់នូវភាពនោះ ដោយមិនគិតដល់ការប្រព្រឹត្តទៅដ៏រឹងរូសនៃសព្ទទាំងឡាយមានពាក្យថា Ambhodhi (សមុទ្រ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ការយល់ដឹងយ៉ាងនោះកើតឡើងបានដោយសារប្រធានរឿងជាដើម, បើមិនដូច្នោះទេ ភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យមានស្រមោលនៃធម៌ជាដើមរបស់សព្ទទាំងឡាយមានពាក្យថា Ambhodhi ជាដើម នឹងមានឡើងដូចម្តេចបាន។ ចំណែកឯសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ គឺក្នុងឧទាហរណ៍មុន មានពាក្យថា "visuddhāmatasandāyi" ជាដើម ធម៌ទាំងឡាយណាដែលលោកលើកឡើងក្នុងឧទាហរណ៍នោះ មានភាពជាអ្នកប្រទាននូវទឹកអម្រឹតដ៏បរិសុទ្ធជាដើម ទាំងអស់នោះជាធម៌ទូទៅ គឺស្មើគ្នា ជាវិសេសនៈដែលអាចមានបានទាំងពីរចំណែក, ចំណែកក្នុងឧទាហរណ៍ម្ខាងទៀត គឺក្នុងពាក្យថា "icchitatthapado" ដែលពោលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នេះ មានវិសេសនៈបីជាធម៌ទូទៅ និងមានវិសេសនៈមិនទូទៅ តាមន័យដែលពោលហើយ។

267. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti ‘‘sāgari’’ccādinā. Sāgarattena sāgararūpena saddhammo sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo udito kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena [Pg.261] apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe sabbe dhammā ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā sādhāraṇā ambhodhisaddhammānaṃ samānā, aññatra tu ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana tayaṃ ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ.

២៦៧. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវអត្ថពីរយ៉ាងដែលពោលហើយ ដោយសមាសវុត្តិទាំងពីរនោះ ដោយពាក្យថា "sāgari" ជាដើម។ ព្រះសទ្ធម្ម គឺបរិយត្តិសទ្ធម្មដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ ឈ្មោះថា Udita គឺលោកពោលហើយ ដោយភាពជាសមុទ្រ គឺដោយរូបនៃសមុទ្រ, ព្រះជិនស្រី ឈ្មោះថា Udita ដោយភាពជាដើមឈើ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សព្ទទាំងឡាយមាន សមុទ្រ និងកប្បព្រឹក្សជាដើម មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាមុខ្យធម៌ក្នុងអត្ថមានសមុទ្រនិងដើមឈើជាដើមដែលជាអភិធេយ្យរបស់ខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាមុខ្យធម៌ក្នុងអត្ថនៃព្រះសទ្ធម្មនិងព្រះជិនស្រីដែលបំណងនឹងពោលប៉ុណ្ណោះ ដែលដឹងបានដោយការកាន់យកនូវវិសេសនៈទូទៅ សូម្បីតែអត្ថដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគំនិត ព្រោះការកើតឡើងនៃសេចក្តីយល់ដឹងនូវអត្ថបែបនោះដោយសារប្រធានរឿងជាដើម។ ព្រោះថា ប្រសិនបើសព្ទទាំងនេះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមុខ្យអត្ថទេ សព្ទថា Ambhodhi (សមុទ្រ) និង Kapparukkha (កប្បព្រឹក្ស) នឹងសម្តែងនូវអត្ថនៃព្រះសទ្ធម្មនិងព្រះជិនស្រីដូចម្តេចបាន ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងពីរនោះ ក្នុងឧទាហរណ៍មុន គឺក្នុងឧទាហរណ៍មុនមានពាក្យថា "visuddhāmatasandāyī" ជាដើម ធម៌ទាំងពួង គឺ "visuddhāmatasandāyī" វិសេសនធម៌ទាំងអស់ជាធម៌ទូទៅ ស្មើគ្នាដល់សមុទ្រនិងព្រះសទ្ធម្ម, ចំណែកក្នុងឧទាហរណ៍ម្ខាងទៀត គឺក្នុងឧទាហរណ៍ដទៃមានពាក្យថា "icchitatthapado" ជាដើម មានវិសេសនៈបីគឺ "icchitatthapado, sāro, sacchāyo" ជាវិសេសនៈទូទៅ។ ចំណែកភាពជាអ្នកល្អស្រស់ដោយផ្លែនិងផ្កា ជាគុណវិសេសរបស់ដើមឈើតែម្យ៉ាង, ពាក្យថា "apubbo" ជាដើម ក៏ជាវិសេសនៈដែរ។ ព្រោះថា ដោយពាក្យនេះ គុណវិសេសណាមួយដែលជាធម៌របស់ដើមឈើមិនត្រូវបានសម្តែងឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាវិសេសនៈ លោកទើបពោលចំពោះតែធម៌ដទៃទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។

268.

២៦៨.

Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā;

Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.

ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវត្ថុដែលតម្កល់នៅដោយអាការៈផ្សេង តែត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិតដោយអាការៈផ្សេងពីនោះក្នុងទីណា, ទីនោះ ឈ្មោះថា បរិកប្បនា (ការកំណត់នឹកគិត)។

268. Parikappanaṃ parikappeti ‘‘vatthuno’’ccādinā. Vatthuno sajīvassa nijjīvassa vā vutti avatthā aññappakārena vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato aññathā aññena pakārena parikappīyate yattha vuttiyaṃ, sā parikappanā hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā.

២៦៨. លោកកំណត់និយមន័យនៃបរិកប្បនា ដោយពាក្យថា "vatthuno" ជាដើម។ ការប្រព្រឹត្តទៅ គឺសភាពនៃវត្ថុដែលមានជីវិតក្តី គ្មានជីវិតក្តី ដែលតម្កល់នៅដោយរូបផ្សេង ដោយយោងទៅលើអាការៈដែលបំណងនឹងពោលដោយអាការៈផ្សេង, តែត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិតដោយអាការៈផ្សេង គឺដោយអាការៈដទៃខុសពីអាការៈដែលតម្កល់នៅពិតប្រាកដនោះ ក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅណា, សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនោះ ឈ្មោះថា បរិកប្បនា, ដោយធ្វើវិគ្រោះថា ស្ថានភាពនៃវត្ថុត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិត គឺធ្វើឲ្យប្លែកទៅក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បរិកប្បនា។

268. Idāni parikappanaṃ dasseti ‘‘vatthuno’’iccādinā. Vatthuno yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa vutti pavatti aññappakārena kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena ṭhitā pavattamānā, tadaññathā [Pg.262] tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena yattha vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho.

២៦៨. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវបរិកប្បនា ដោយពាក្យថា "vatthuno" ជាដើម។ ការប្រព្រឹត្តទៅ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃវត្ថុណាមួយដែលមានវិញ្ញាណក្តី គ្មានវិញ្ញាណក្តី ដែលតម្កល់នៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈផ្សេង គឺដោយអាការៈដែលមានពិតប្រាកដ ខុសពីអាការៈដែលត្រូវកំណត់នឹកគិត, តែត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិតដោយអាការៈផ្សេងពីនោះ គឺដោយអាការៈដែលគ្មានពិតប្រាកដ ខុសពីអាការៈដែលមានពិតប្រាកដនោះ ក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅណា, សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនោះ ឈ្មោះថា បរិកប្បនា។ វិគ្រោះថា ស្ថានភាពនៃវត្ថុត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិត គឺធ្វើឲ្យប្លែកទៅក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បរិកប្បនា។

269.

២៦៩.

Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca;

Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.

ខ្ញុំនឹងសម្តែងនូវបរិកប្បនាដ៏មានសភាពប្លែកៗគ្នាជាច្រើន តាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃភាពមានឧបមាខាងក្នុង និងដោយអំណាចនៃកិរិយាជាដើម។

269. Bhedaṃ tassā dasseti ‘‘upamā’’iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca vividhā nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi.

២៦៩. លោកបង្ហាញនូវចំណែកនៃបរិកប្បនានោះ ដោយពាក្យថា "upamā" ជាដើម។ ខ្ញុំនឹងសម្តែងនូវបរិកប្បនាដ៏មានសភាពប្លែកៗគ្នាជាច្រើន តាមលំដាប់ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដោយអំណាចនៃភាពមានឧបមាខាងក្នុង (គឺភាពនៃបរិកប្បនាដែលមានឧបមាខាងក្នុង) និងដោយអំណាចនៃកិរិយាជាដើម។

269. Idāni tassa bhedaṃ dasseti ‘‘upamābbhantare’’ccādinā. Upamābbhantarattena upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho.

២៦៩. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវចំណែកនៃបរិកប្បនានោះ ដោយពាក្យថា "upamābbhantare" ជាដើម។ ខ្ញុំនឹងសម្តែងនូវបរិកប្បនាដ៏មានសភាពប្លែកៗគ្នាជាច្រើន តាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃភាពមានឧបមាខាងក្នុង គឺដោយភាពដែលមានឧបមាស្ថិតនៅខាងក្នុង និងដោយអំណាចនៃកិរិយាជាដើម។ វិគ្រោះថា ឧបមាមាននៅក្នុងបរិកប្បនានេះ ឈ្មោះថា ឧបមាព្ភន្តរា, ភាពនៃឧបមាព្ភន្តរានោះ ឈ្មោះថា ឧបមាព្ភន្តរត្តៈ, មួយទៀត បរិកប្បនាទាំងឡាយណាមានប្រការប្លែកៗគ្នាជាច្រើន ឈ្មោះថា វិវិធា។

Upamābbhantaraparikappanā

ឧបមាព្ភន្តរបរិកប្បនា (ការកំណត់នឹកគិតដែលមានឧបមាខាងក្នុង)

270.

២៧០.

Icchābhaṅgāturā’sīnā,Tā’tiniccala’maccharā;

Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ,Tadā yogābhiyogato.

នាងអប្សរា (បុត្រីមារ) ទាំងឡាយនោះ ឈឺចាប់ដោយសារការខូចបំណងប្រាថ្នា អង្គុយនៅស្ងៀមស្ងាត់បំផុត ហាក់បីដូចជាកំពុងនាំយកព្រះមុនីដ៏មានប្រាជ្ញាស្មារតីមាំមួននោះ ឲ្យមកស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន ដោយសារការប្រឹងប្រែងប្រើមន្តអាគម ក្នុងកាលនោះ។

270. Udāharati ‘‘icchā’’iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena āturā dukkhitā atiniccalasabhāvappattā atiniccalaṃ nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriyamāsīnā nisinnā tā accharā yoginisaṅkāsā māraṅganāti [Pg.263] yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Dhīraṃ devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. Taṃ bhagavantaṃ. Yogo mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena vasamattano āyattabhāvaṃ tadā nentīva vahanti maññeti. Ettha iva saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca–

២៧០. លោកលើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា "icchā" ជាដើម។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវត្ថុទាំងឡាយដែលមានចេតនា គឺលក្ខណៈនៃពួកបុត្រីមារ ត្រូវបានពោលទុកតាមសភាពពិតប្រាកដថា ពួកបុត្រីមារដែលជាស្រីអប្សរាមានសភាពដូចជាស្រីយោគិនីទាំងនោះ ឈឺចាប់ គឺរងទុក្ខដោយសារការខូចបំណងប្រាថ្នា គឺការវិនាសទៅនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដែលធ្វើឡើងនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សថា "យើងនឹងធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាច" ដល់នូវសភាពស្ងប់ស្ងៀមបំផុត អង្គុយនៅស្ងៀមស្ងាត់បំផុត គឺមិនធ្វើកិរិយាអ្វីៗឡើយ ដោយអំណាចនៃការឱនមុខសម្លឹងមើលចុងច្រមុះ, តែការប្រព្រឹត្តទៅនោះ ត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិតដោយអាការៈផ្សេងពីនោះវិញ។ ពាក្យថា Dhīra គឺព្រោះមិនញាប់ញ័រ សូម្បីតែដោយសារភាពរាយមាយនៃកិរិយាដ៏លើសលុបដែលតាក់តែងឡើងដោយភាពស្រើបស្រាលនៃពួកទេវអប្សរា។ ពាក្យថា Taṃ គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ។ ពាក្យថា Yoga គឺការប្រព្រឹត្តមន្តអាគម, ពាក្យថា Abhiyogato គឺដោយការប្រឹងប្រែងប្រកបក្នុងមន្តអាគមនោះ, ពាក្យថា Vasaṃ nentīva គឺហាក់បីដូចជានាំយកមកនូវភាពស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន ក្នុងកាលនោះ។ ក្នុងទីនេះ មិនគួរធ្វើសេចក្តីសង្ស័យក្នុងឧបមាដោយសារការឮសព្ទថា Iva ឡើយ, ពួកបុត្រីមារដែលមិនបានធ្វើការនាំមកក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួនសោះ តែត្រូវបានគេកំណត់នឹកគិតថា ហាក់បីដូចជានាំមកក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត មានពាក្យពោលថា៖

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

«ក្នុងពាក្យថា "Vasaṃ nentīva dhīraṃ" នេះ មិនមានភាពជាឧបមាឡើយ ព្រោះថា ភាពជាឧបមានិងឧបមេយ្យ មិនមានក្នុងកិរិយារបស់កត្តុឡើយ»។

Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti.

ទោះបីជាមានការកំណត់នឹកគិតចំពោះកិរិយាក៏ដោយ ក៏នេះជាឧបមាព្ភន្តរបរិកប្បនា មិនមែនជាកិរិយាបរិកប្បនាសុទ្ធសាធឡើយ ព្រោះឃើញភាពដូចគ្នានៃការអង្គុយស្ងៀមរបស់ពួកបុត្រីមារ ទៅនឹងការប្រឹងប្រែងប្រកបមន្តអាគម, និងព្រោះការកំណត់នឹកគិតថា ការនាំមកក្រោមអំណាចនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគដ៏មានប្រាជ្ញាមាំមួនបែបនោះ ដោយសារកិរិយាអង្គុយបែបនោះ។

270. Idāni udāharati ‘‘icchā’’iccādinā. Icchābhaṅgāturā ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. Āsīnā jhāyamānā nisinnā tā accharā yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo dhīraṃ siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ taṃ bhagavantaṃ yogābhiyogato mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena vasaṃ attano vasaṃ tadā attano parājitakāle nentīva pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. [Pg.264] Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ.

២៧០. ឥឡូវនេះ លោកលើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា "icchā" ជាដើម។ ពួកបុត្រីមារ ពោលគឺនាងតណ្ហា នាងអរតី និងនាងរគា ដែលជាស្រីអប្សរាមានសភាពដូចជាស្រីយោគិនី ឈឺចាប់ដោយសារការខូចបំណងប្រាថ្នា គឺត្រូវបៀតបៀនដោយសារការមិនសម្រេចនូវបំណងប្រាថ្នាដែលខ្លួនធ្វើឡើងថា "យើងនឹងល្បួងលួងលោម" នូវព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលគង់នៅទៀបគល់ឈើអជបាលនិគ្រោធ, ក្លាយជាអ្នកស្ងប់ស្ងៀមបំផុត គឺប្រកបដោយការសម្លឹងមើលទៅចុងច្រមុះ ដោយមិនមានកិរិយាផ្សេងទៀត ព្រោះមិនមានកិរិយាដទៃ។ អង្គុយនៅ គឺអង្គុយសញ្ជឹងគិត ហាក់បីដូចជានាំយក គឺធ្វើឲ្យដល់នូវអំណាចរបស់ខ្លួន ក្នុងកាលនោះ គឺក្នុងកាលដែលខ្លួនបរាជ័យ ដោយសារការប្រឹងប្រែងប្រកបក្នុងយោគៈ ពោលគឺការសូត្រមន្តអាគម នូវព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដែលជាអ្នកមានប្រាជ្ញាមាំមួន មិនញាប់ញ័រ សូម្បីតែដោយសារកិរិយាល្វតល្វន់ជាច្រើនដែលធ្វើឡើងដោយបំណងស្រើបស្រាល។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងដើម លោកបង្ហាញនូវអាការៈដែលមានពិតប្រាកដនៃពួកបុត្រីមារដែលជាវត្ថុមានជីវិត។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងចុង លោកកំណត់នឹកគិតនូវការធ្វើឲ្យស្ថិតក្រោមអំណាចដោយសារការប្រឹងប្រែងប្រកបមន្តអាគមដែលគ្មានពិតប្រាកដរបស់ពួកនាងនោះឯង។ ព្រោះភាពនៃការអង្គុយស្ងៀមរបស់ពួកបុត្រីមារ ដូចជាការសូត្រមន្តអាគមរបស់ពួកស្រីយោគិនី ភាពជាឧបមានិងឧបមេយ្យនៃពួកបុត្រីមារនិងស្រីយោគិនី ទើបដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា ឧបមាព្ភន្តរបរិកប្បនា។ ទោះបីជាមានការប្រើប្រាស់ពាក្យថា "nenti iva" ក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាកិរិយាបរិកប្បនាសុទ្ធសាធឡើយ។ វិគ្រោះថា Icchāya bhaṅgo = icchābhaṅgo, tena āturā = icchābhaṅgāturā, មួយទៀត មិនមានការញាប់ញ័រចាកអាសនៈនេះ ឈ្មោះថា niccala, ស្ងប់ស្ងៀមបំផុត ឈ្មោះថា atiniccala (ជាកិរិយាវិសេសនៈ), មួយទៀត yoge abhiyogo = yogābhiyogo។

‘‘Nenti ivā’’ti idha ivasaddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi–

ក្នុងពាក្យថា «នេន្តិ ឥវ» នេះ មិនគួរធ្វើសេចក្តីសង្ស័យថា ព្រោះតែឮឥវសព្ទ ទើបមានន័យជាឧបមាឡើយ ព្រោះកាលបើមិនមានការទាក់ទងគ្នានៃគុណវិសេស ពោលគឺសាធារណធម៌ទេ ឧបមាក៏មិនមានដល់ត្រឹមតែកិរិយាឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកមកហើយថា៖

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

«ដោយន័យថា “វសំ នេន្តីវ ធីរំ” ភាពជាឧបមានមិនមានឡើយ ព្រោះថា ភាពជាឧបមាន និងឧបមេយ្យ មិនមានដល់កិរិយារបស់កណ្តាលឡើយ»

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti ettha nayane gamyamāne pāpane upamānatā upamānabhāvo natthi, hi tatheva, kattukriyāya kattusambandhiyā kriyāya upamānopameyyatā upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho.

ក្នុងពាក្យថា «វសំ នេន្តីវ ធីរំ» នេះ កាលបើការនាំទៅ គឺការញ៉ាំងឲ្យដល់ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ ភាពជាឧបមាន គឺសភាវៈជាឧបមាន មិនមានឡើយ ពិតមែនហើយ ភាពជាឧបមាន និងឧបមេយ្យ គឺសភាវៈជាឧបមាន និងសភាវៈជាឧបមេយ្យ មិនមានដល់កិរិយារបស់កណ្តាល គឺកិរិយាដែលទាក់ទងនឹងកណ្តាលឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះ។

Kriyāparikappanā

កិរិយាបរិកប្បនា (ការសន្មតកិរិយា)

271.

២៧១.

Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;

Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ.

«មារឡើងជិះដំរីដ៏ខ្ពស់ក្រៃលែងដើម្បីច្បាំង ប្រហែលជាស្វែងរកផ្លូវដើម្បីរត់គេចខ្លួន ព្រោះខ្លាចព្រះជិនស្រីជាប្រាកដ»។

271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya accantamatisayena unnatamuccaṃ gajaṃ hatthiṃ samāruḷho māro vasavattī taṃ jinātīti atthena jinato bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ maggaṃ pathaṃ anvesati nūna maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā.

២៧១. ពាក្យថា «គជំ» ជាដើម។ មារជាវសវត្តី ឡើងជិះដំរីដ៏ខ្ពស់ក្រៃលែង គឺខ្ពស់ហួសប្រមាណ ដើម្បីច្បាំង ខ្លាចចំពោះព្រះជិនស្រី ដោយអត្ថថា ព្រះអង្គឈ្នះនូវមារនោះ ទើបស្វែងរកនូវផ្លូវ គឺផ្លូវសម្រាប់រត់គេចទៅកាន់ទីលាក់ខ្លួនណាមួយ ប្រហែលជា (ខ្ញុំស្មានថា) យ៉ាងនោះ។ នេះជាកិរិយាបរិកប្បនា ព្រោះតែកវីសន្មតយកកិរិយានៃការឡើងជិះនោះ ថាជាការស្វែងរកផ្លូវ។

271. ‘‘Gaja’’miccādi. [Pg.265] Yuddhāya yuddhatthaṃ accantaṃ atisayena unnataṃ diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ gajaṃ girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ maggaṃ nibbhayaṃ pathaṃ anvesati nūna gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati.

២៧១. ពាក្យថា «គជំ» ជាដើម។ មារឡើងជិះដំរីឈ្មោះគិរិមេខលា ដ៏ខ្ពស់ក្រៃលែង គឺខ្ពស់ហួសប្រមាណ ប្រកបដោយគុណគឺកម្ពស់ដ៏សមគួរនឹងប្រវែងមួយរយហាសិបយោជន៍ ដើម្បីច្បាំង គឺដើម្បីធ្វើសង្គ្រាម ខ្លាចចំពោះព្រះជិនស្រី ទើបស្វែងរក គឺស្វែងរកនូវផ្លូវដ៏មានសុវត្ថិភាពដើម្បីរត់គេចខ្លួន ប្រហែលជាយ៉ាងនោះ។ ព្រោះតែកវីសន្មតយកការឡើងជិះដំរីដែលធ្វើឡើងដើម្បីច្បាំងនោះ ថាជាការស្វែងរកផ្លូវ ទើបហៅថា កិរិយាបរិកប្បនា។ ពាក្យថា «អច្ចន្តំ» នេះ ទោះបីជាមានសភាវៈរាប់បានក្តី រាប់មិនបានក្តី ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងន័យដ៏លើសលុបតាមអធិប្បាយនៃប្រធានបទ។

Guṇaparikappanā

គុណបរិកប្បនា (ការសន្មតគុណ)

272.

២៧២.

Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare;

Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā.

«បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ពណ៌ក្រហមឆ្អៅក្នុងគូព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ ដ៏ល្អឆើតឆាយដូចជាផ្កាឈូកដ៏ស្រស់ស្អាត ខ្ញុំព្រះករុណាស្មានថា កើតឡើងអំពីលោហិតដែលហូរចេញដោយការជាន់ឈ្លីនូវបាបទាំងឡាយ»។

272. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande soṇimā lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Pāpānaṃ kilesārīnaṃ abhisammaddena atisayaṃ sampisanena jātaṃ soṇaṃ rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā.

២៧២. បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ពណ៌ក្រហមឆ្អៅ គឺគុណនៃភាពជាពណ៌ក្រហម ក្នុងគូព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ ដ៏ល្អឆើតឆាយដូចជាផ្កាឈូកដ៏ស្រស់ស្អាតនោះ នេះជាការសម្តែងនូវសភាវៈនៃវត្ថុដែលគ្មានវិញ្ញាណ ដែលមានលក្ខណៈក្រហមតាមដែលជាពិត ប៉ុន្តែសភាវៈនោះ ត្រូវបានសន្មតទៅជាយ៉ាងដទៃវិញ។ ខ្ញុំស្មានថា កើតឡើងអំពីលោហិតនោះ គឺលោហិតដែលកើតឡើងដោយការជាន់ឈ្លី គឺការកិនកម្ទេចយ៉ាងខ្លាំងក្លានូវបាបទាំងឡាយដែលជាសត្រូវគឺកិលេស។ នេះជាគុណបរិកប្បនា ព្រោះតែគុណនៃភាពជាពណ៌ក្រហមដែលមាននៅក្នុងគូព្រះបាទ ត្រូវបានសន្មតថា «ដោយលោហិត...បេ...»។

272. ‘‘Muninde’’ccādi. He muninda te tava cārurājīvasundare manuññapadumasundare pādadvande soṇimā rattavaṇṇaṃ pāpābhisammaddajātasoṇena maññe saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho.

២៧២. ពាក្យថា «មុនិន្ទ» ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនិន្ទ្រ ពណ៌ក្រហមឆ្អៅ គឺពណ៌ក្រហម ក្នុងគូព្រះបាទដ៏ល្អឆើតឆាយដូចជាផ្កាឈូកដ៏គួរឱ្យត្រេកអររបស់ព្រះអង្គ ខ្ញុំស្មានថា កើតឡើងអំពីលោហិតដែលកើតឡើងដោយការជាន់ឈ្លីនូវបាប គឺដោយលោហិតដែលកើតឡើងដោយការកម្ទេចចោលនូវបាបទាំងឡាយដែលនៅក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន និងអ្នកដទៃ។ ពណ៌ក្រហមដែលកើតឡើងនៅលើព្រះបាទរបស់ព្រះសព្វញ្ញូ ដោយអានុភាពនៃបុណ្យកិរិយាដែលបានសម្រេចក្នុងភពដទៃ ត្រូវបានកវីសន្មតថា «ដោយការជាន់ឈ្លីនូវបាប» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា គុណបរិកប្បនា។ វិគ្គហៈថា ចារុ ច តំ រាជីវញ្ច, បាបានំ អភិសម្មទ្ទោ, តេន ជាតញ្ច, តញ្ច តំ សោណញ្ច, សោណស្ស ភាវោ។

273.

២៧៣.

Maññesaṅke [Pg.266] dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi;

Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate.

«ដោយសព្ទទាំងឡាយមានជាដើមថា មញ្ញេ (ខ្ញុំស្មានថា), សង្កេ (ខ្ញុំសង្ស័យថា), ធុវំ (ពិតប្រាកដ), នូនំ (ប្រហែលជា), ឥវ (ប្រៀបដូចជា) យ៉ាងនេះ បរិកប្បនានោះ ជួនកាលត្រូវបានសម្តែងចេញច្បាស់ (ដោយសព្ទ) ជួនកាលត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃប្រយោគ»។

273. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha ‘‘maññe’’iccādi. Iti evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi sāyaṃ parikappanā kvāpi yathāvutte byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci pana vākyena gamyate maññeiccādīnamabhāvepīti.

២៧៣. កាលនឹងបង្ហាញនូវសព្ទដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវបរិកប្បនា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការប្រើប្រាស់ ទើបពោលពាក្យថា «មញ្ញេ» ជាដើម។ ក្រុមនៃសព្ទដែលមានសភាវៈយ៉ាងនេះ ជាដើមនៃសព្ទទាំងឡាយថា «តក្កេមិ (ខ្ញុំត្រិះរិះ), បរិកប្បេមិ (ខ្ញុំសន្មត), ចិន្តេមិ (ខ្ញុំគិត), យថា (ដូចជា)» ទាំងនោះ ញ៉ាំងបរិកប្បនានោះ ជួនកាលឲ្យសម្តែងចេញច្បាស់ គឺឲ្យប្រាកដឡើង ដូចដែលបានពោលហើយ ជួនកាលក្នុងទីខ្លះ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃប្រយោគ ទោះបីជាមិនមានសព្ទមានជាដើមថា «មញ្ញេ» នោះក៏ដោយ។

273. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti ‘‘maññe’’ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi sāyaṃ parikappanā kvāpi ettha viya katthaci byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci vākyena kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena gamyate ivādisaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. ‘‘Maññe’’ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. Iti evaṃ pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho.

២៧៣. ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវសព្ទដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងបរិកប្បនាឲ្យប្រាកដ ដើម្បីភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រើប្រាស់ ដោយពាក្យថា «មញ្ញេ» ជាដើម។ ដោយសព្ទទាំងឡាយគឺ មញ្ញេ, សង្កេ, ធុវំ, នូនំ, ឥវ ជាដើមទាំងនេះ បរិកប្បនានោះ ជួនកាលក្នុងទីខ្លះ ដូចជាក្នុងទីនេះជាដើម ត្រូវបានសម្តែងចេញច្បាស់ គឺធ្វើឲ្យប្រាកដឡើង ជួនកាលក្នុងទីខ្លះ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃប្រយោគ គឺដោយប្រជុំនៃបទដែលប្រកបដោយការទាក់ទងគ្នានៃកិរិយានិងការកៈ ទោះបីជាមិនមានការប្រកបដោយសព្ទមានជាដើមថា «ឥវ» ក៏ដោយ ក៏រមែងដឹងបានដោយកម្លាំងនៃប្រយោគតែម្ដង។ បទទាំង ៥ មាន «មញ្ញេ» ជាដើម ត្រូវបានសម្តែងទុកដោយទ្វន្ទ្វសមាស។ វិគ្គហៈថា ប្រជុំនៃសព្ទដែលមានប្រការយ៉ាងនេះ ជាដើមនៃសព្ទទាំងឡាយថា តក្កេមិ, បរិកប្បេមិ, ចិន្តេមិ, យថា។

Gammaparikappanā

គម្យបរិកប្បនា (ការសន្មតដែលដឹងបានដោយអត្ថ)

274.

២៧៤.

Dayāsañcārasarasā, dehā nikkhantakantiyo;

Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ.

«បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះរស្មីទាំងឡាយដែលចេញអំពីព្រះវរកាយ ដ៏ប្រកបដោយទឹកព្រះហឫទ័យគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះករុណា កាលញ៉ាំងសប្បុរសឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ក៏ញ៉ាំងសប្បុរសនោះឲ្យដល់នូវភាពជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់»។

274. Udāharati ‘‘dayā’’iccādi. Raso sineho, tena saha vattamāno saraso. Deho. Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo [Pg.267] laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate.

២៧៤. ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ថា «ទយា» ជាដើម។ រសោ គឺសេចក្តីស្រឡាញ់, បទថា សរសោ គឺប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់នោះ។ ព្រះវរកាយ។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ចំពោះសត្វដែលមានទុក្ខ ឈ្មោះថា ទយាយ សញ្ចារោ, ព្រះវរកាយប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរនោះ ព្រោះហេតុនោះ។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះរស្មីទាំងឡាយដែលចេញអំពីព្រះវរកាយ គឺអំពីព្រះសរីរៈរបស់ព្រះអង្គ កាលញ៉ាំងសប្បុរសឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ គឺឲ្យពេញចិត្ត ក៏ញ៉ាំងសប្បុរសនោះឯងឲ្យដល់នូវភាពជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ គឺប្រកបដោយសេចក្តីស្នេហា។ ព្រះរស្មីដែលចេញអំពីព្រះវរកាយមានសភាវៈយ៉ាងនោះ រមែងញ៉ាំងសប្បុរសបែបនោះឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់។ ក្នុងគម្យបរិកប្បនានេះ ព្រោះតែព្រះរស្មីទាំងឡាយបានប៉ះពាល់នឹងព្រះវរកាយដ៏ប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ហើយ ក៏ត្រឡប់ជាប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដោយខ្លួនឯងដែរ ហាក់បីដូចជាញ៉ាំងសប្បុរសដែលចូលមកសេពគប់នឹងខ្លួនឲ្យដល់នូវភាពជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដែរ នេះជាសេចក្តីដែលដឹងបានដោយអត្ថ។

274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘daye’’ccādinā. He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃsasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivādīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ.

២៧៤. ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍នៃវាក្យគម្យបរិកប្បនា ដោយពាក្យថា «ទយា» ជាដើម។ បពិត្រព្រះជិនស្រី ព្រះរស្មីទាំងឡាយមានពណ៌ ៦ ប្រការ មានពណ៌ខៀវជាដើម ដែលចេញអំពីព្រះវរកាយ គឺអំពីព្រះសរីរៈរបស់ព្រះអង្គ ដ៏ប្រកបដោយទឹកព្រះហឫទ័យគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះករុណា គឺមានសេចក្តីស្រឡាញ់កើតឡើងព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃព្រះករុណាចំពោះសត្វដែលមានទុក្ខក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន កាលញ៉ាំងសប្បុរស គឺជនដ៏ឧត្តមដែលបានធ្វើបុណ្យទុកហើយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ក៏ញ៉ាំងសប្បុរសនោះឯងឲ្យដល់នូវភាពជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ គឺភាពជាអ្នកមានសេចក្តីស្នេហា។ ក្នុងពាក្យថា «សរសតំ នយុំ» នេះ គេដឹងបានដោយការទាក់ទងនឹងបទដែលឮថា «សាធុជនំ»។ ព្រោះតែការប៉ះពាល់នឹងព្រះវរកាយដ៏ទន់ភ្លន់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់នៃព្រះករុណា ព្រះរស្មីទាំងឡាយ ទោះបីជាខ្លួនឯងមានសភាវៈទន់ភ្លន់ដោយគុណនៃទីពឹងក្តី ក៏រមែងធ្វើឲ្យជនដែលចូលមកជាវិស័យរបស់ខ្លួនមានចិត្តទន់ភ្លន់ដែរ ហាក់បីដូចជាយ៉ាងនោះ ហេតុនេះ ទោះបីជាមិនមានសព្ទមានជាដើមថា «ឥវ» ក៏ដោយ ក៏ជាវាក្យគម្យបរិកប្បនាដែរ។ ក្នុងទីនេះ សភាវៈនៃវត្ថុដែលគ្មានវិញ្ញាណ គឺព្រះរស្មី ដែលពោលគឺការធ្វើឲ្យជនជ្រះថ្លា ត្រូវបានកវីសន្មតដោយប្រការដទៃថា «ប្រៀបដូចជាប្រកបដោយទឹកព្រះហឫទ័យគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះករុណា»។ វិគ្គហៈថា ការប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ ឈ្មោះថា ទយាយ សញ្ចារោ, វត្ថុដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយរសគឺសេចក្តីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា សហ រសេន វត្តតីតិ សរសោ, វរកាយដ៏ប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះករុណា ឈ្មោះថា ទយាសញ្ចារេន សរសោ, ព្រះរស្មីទាំងឡាយដែលចេញទៅហើយ ឈ្មោះថា និក្ខន្តា ច តា កន្តិយោ ច, ជននោះផង ជាសប្បុរសផង ឈ្មោះថា សាធុ ច សោ ជនោ ច, ភាវៈនៃសរសៈ ឈ្មោះថា សរសស្ស ភាវោ សរសតា។

275.

២៧៥.

Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna;

Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.

«កាលបើបុគ្គលចាប់ផ្តើមធ្វើនូវកិច្ចណាមួយ ហើយបាននូវឧបាយ (គ្រឿងសម្រេច) ផ្សេងទៀត ដោយអានុភាពនៃបុណ្យ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ រមែងហៅការសម្រេចនោះថា សមាហិតៈ (ការសម្រេចដោយចៃដន្យ)»។

275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ārabhantassi’’ccādinā. Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ, tato tameva vā antaramaññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ samāhitaṃ.

២៧៥. ព្រះគន្ថការាចារ្យ នាំមកនូវអលង្ការឈ្មោះ សមាហិតៈ ដោយពាក្យថា «ārabhantassa» ជាដើម។ សេចក្តីថា កាលបើបុរសណាម្នាក់ ជាអ្នកត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេច ដើម្បីធ្វើកិច្ចការណាមួយ មានការកម្ចាត់សត្រូវជាដើម ដោយអំណាចបុណ្យ ដោយកម្លាំងកុសល ដោយហេតុ ឬដោយសមត្ថភាពនៃកុសល ម្យ៉ាងទៀត អ្វីដែលគេសម្រេច ឬកំពុងសម្រេច ហៅថា សាធនៈ (គ្រឿងសម្រេច) ពីហេតុនោះ ការបាននូវគ្រឿងសម្រេចនោះឯង ឬការបាននូវហេតុដទៃទៀតដែលជាចន្លោះ មានន័យថា ការបាននូវហេតុដទៃទៀត។ លោកហៅការបាននោះថា សមាហិតៈ។ ការសម្របសម្រួល ឈ្មោះថា សមាហិតៈ។

275. Idāni [Pg.268] samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ārabha’’miccādinā. Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ.

២៧៥. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ បង្ហាញនូវសមាហិតាលង្ការ ដោយពាក្យថា «ārabha» ជាដើម។ ការបាននូវគ្រឿងសម្រេចដទៃទៀត ដោយអំណាចបុណ្យ ដោយកម្លាំងកុសល របស់បុគ្គលអ្នកផ្តើមធ្វើកិច្ចការណាមួយ មានការឈ្នះសត្រូវជាដើម ការបាននូវគ្រឿងសម្រេចដទៃទៀត ដែលជាឧបការៈដល់ការសម្រេចកិច្ចការនោះឯង មានសេចក្តីយ៉ាងណា លោកហៅការបាននូវហេតុនោះថា សមាហិតៈ ពួកកវីតែងពោលថា សមាហិតៈ ព្រោះតែការសម្របសម្រួល ឬការតម្កល់មាំនៃកិច្ចការនោះឯង។ ឃ្លាថា «Sādhyate sādhiyamanena» ផង «tañca taṃ antaramaññañca» ផង «tassa lābho» ផង «samādhānaṃ» ផង គឺជាប្រយោគវិគ្រោះ។

276.

២៧៦.

Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno;

Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā.

ព្រះសាស្តាអង្គនោះ មានព្រះហឫទ័យឆ្ពោះទៅរកការកម្ចាត់មារជាសត្រូវ, ផែនដីដ៏ធំនេះ ជាឧបការៈ បានបន្លឺនូវសំឡេងគឹកកងដ៏ខ្លាំងក្លា។

276. Udāharati ‘‘māra’’iccādi. Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

២៧៦. ព្រះគន្ថការាចារ្យ លើកឧទាហរណ៍ថា «māra» ជាដើម។ ព្រះសាស្តាអង្គណា មានព្រះហឫទ័យឆ្ពោះទៅរក មិនមែនបែរខ្នងដាក់ ការកម្ចាត់ ពោលគឺការគ្របសង្កត់លើមារជាសត្រូវ ផែនដីដ៏ធំនេះ ជាឧបការៈ គឺជួយគាំទ្រដល់កិច្ចការកម្ចាត់មារដែលបានផ្តើមឡើង បានបន្លឺនូវសំឡេងគឹកកងដ៏ខ្លាំងក្លា ដែលមារជាសត្រូវពិបាកនឹងទ្រាំទ្របាន។ ក្នុងទីនេះ ការកម្ចាត់មារជាសត្រូវ គឺជាកិច្ចការដែលបានផ្តើមឡើង សំឡេងគឹកកងនៃផែនដី ដែលជាគ្រឿងសម្រេចមួយទៀត បានកើតឡើងដោយអំណាចបុណ្យនៃព្រះសាស្តានោះឯង គប្បីផ្សារភ្ជាប់លក្ខណៈយ៉ាងនេះ។

276. ‘‘Mārāri’’ccādi. Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho.

២៧៦. ពាក្យថា «Mārāri» ជាដើម។ ព្រះសាស្តាអង្គនោះ មានព្រះហឫទ័យឆ្ពោះទៅរកការញាំញីមារដែលហៅថាសត្រូវ ផែនដីដ៏ធំនេះ ជាឧបការៈ គឺជួយគាំទ្រដល់ការផ្ចាញ់មារដែលបានផ្តើមឡើង បានបន្លឺនូវសំឡេងគឹកកងដ៏ខ្លាំងក្លា ដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ប្រៀបដូចជាការញាំញីហឫទ័យវត្ថុរបស់មារ។ ក្នុងទីនេះ ការធ្វើឱ្យមារបរាជ័យ គឺជាកិច្ចការដែលព្រះសាស្តាបានផ្តើមឡើង សំឡេងគឹកកងនៃផែនដី ឈ្មោះថាជាហេតុដទៃទៀត ដែលជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចកិច្ចការនោះឯង។ ឃ្លាថា «Māro eva ari sattū» ផង «tassa bhaṅgo» ផង «tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yassa» ផង «mahantī ca sā mahī ca» ផង គឺជាប្រយោគវិគ្រោះ។

277.

២៧៧.

Avatvā’bhimataṃ [Pg.269] tassa, siddhiyā dassana’ññathā;

Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo.

មិនពោលនូវសេចក្តីដែលបំណងដោយត្រង់ៗ ប៉ុន្តែបង្ហាញដោយវិធីផ្សេង ដើម្បីសម្រេចនូវសេចក្តីដែលបំណងនោះ ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញាស្អាតស្អំ តែងហៅការបង្ហាញនោះថា បរិយាយវុត្តិ។

277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassābhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti.

២៧៧. ព្រះគន្ថការាចារ្យ សម្តែងនូវបរិយាយវុត្តិ ដោយពាក្យថា «avatvā» ជាដើម។ មិនពោលនូវសេចក្តីណាមួយដែលបំណង មានការឱ្យទ្រព្យជាដើម ដោយត្រង់ៗ គឺមិនប្រាប់ដោយមុខងារនៃពាក្យពោលផ្ទាល់ ការបង្ហាញ ពោលគឺការនិយាយ ដោយវិធីផ្សេង គឺដោយវិធីដទៃដែលសមស្របនឹងការបង្កើតនូវសេចក្តីនោះ ដើម្បីសម្រេច ឬដើម្បីបង្កើតនូវសេចក្តីដែលបំណងនោះ ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញាស្អាតស្អំ តែងហៅការបង្ហាញនោះថា បរិយាយវុត្តិ។ ការនិយាយដោយវល្លិ៍វង់ ឈ្មោះថា បរិយាយវុត្តិ។

277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ.

២៧៧. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យ បង្ហាញនូវបរិយាយវុត្តិ ដោយពាក្យថា «avatvā» ជាដើម។ មិនពោល គឺមិននិយាយត្រង់ៗ នូវសេចក្តីណាមួយដែលបំណង ជាសេចក្តីប្រាថ្នា មានការឱ្យទ្រព្យជាដើមជាលក្ខណៈ ការបង្ហាញ ពោលគឺការនិយាយណាមួយ ដោយវិធីផ្សេង គឺដោយវិធីដទៃដែលសមស្របនឹងសេចក្តីដែលចង់និយាយនោះ ដើម្បីសម្រេច ឬដើម្បីបង្កើតនូវសេចក្តីដែលបំណងនោះ មានសេចក្តីយ៉ាងណា ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញាស្អាតស្អំ តែងហៅការបង្ហាញនោះថា បរិយាយវុត្តិ។ ឃ្លាថា «Pariyāyena vutti» ផង «suci buddhi yesaṃ» ផង គឺជាប្រយោគវិគ្រោះ។

278.

២៧៨.

Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ;

Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi.

«ទ្រព្យដែលគេដាក់ទុកចោលក្នុងទីធ្លាដ៏ចំហ គ្មានការថែរក្សាការពារឡើយ ម្នាលអ្នកប្រាថ្នាទ្រព្យ បើអ្នកចង់ទៅ ចូរទៅតាមចិត្តប្រាថ្នាចុះ។»

278. Udāharati ‘‘vivaṭaṅgaṇe’’ccādi. Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti.

២៧៨. «លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ថា “vivaṭaṅgaṇe” ជាដើម។ ទ្រព្យដែលគេដាក់ទុកក្នុងទីធ្លាដ៏ចំហ គឺទីវាលដែលគ្មាននរណាម្នាក់បិទបាំង ហើយថែមទាំងគ្មានការថែរក្សាការពារទៀតផង។ ពាក្យថា “dhanakāma” ជាពាក្យហៅ (អាមន្តនៈ) មានន័យថា អ្នកប្រាថ្នាទ្រព្យ។ ពាក្យថា “បើអ្នកចង់ទៅ ឬចង់បានទ្រព្យ ចូរទៅតាមចិត្តប្រាថ្នាចុះ” នេះ លោកមិននិយាយត្រង់ៗនូវការចង់លួចយកទ្រព្យនោះទេ ប៉ុន្តែនិយាយដោយឧបាយកិច្ចដើម្បីសម្រេចនូវបំណងនោះ។ នេះហៅថា បរិយាយវុត្តិ (ការនិយាយដោយវល្លិ៍វង់)។»

278. Udāharati ‘‘vivaṭa’’miccādinā. Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti [Pg.270] cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ.

២៧៨. «ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “vivaṭa” ជាដើម។ ទ្រព្យមានកែវមុក្តានិងកែវមណីជាដើម ដែលគេដាក់ទុកក្នុងទីធ្លាដ៏ចំហ គឺក្នុងទីវាលដែលគ្មានរបាំងព្រោះមិនមានរបងព័ទ្ធជុំវិញជាដើម ដែលនរណាម្នាក់បានដាក់ទុក ហើយថែមទាំងគ្មានការថែរក្សាការពារទៀតផង។ ម្នាលអ្នកប្រាថ្នាទ្រព្យ បើអ្នកចង់បានទ្រព្យ ឬចង់ទៅ ចូរទៅតាមចិត្តប្រាថ្នាចុះ ព្រោះការមិនពោលចំៗថា “ចូរនាំយកទ្រព្យមក” ដែលជាវិធីនៃការយកទ្រព្យដែលខ្លួនប្រាថ្នាក្នុងចិត្ត ប៉ុន្តែពោលដោយឧបាយកិច្ចយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា បរិយាយវុត្តិ។ វិគ្រោះពាក្យថា៖ vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti (ទីធ្លាផង ចំហផង), tasmiṃ nikkhittanti (ដាក់ទុកក្នុងទីធ្លាចំហនោះ), ārakkhena vajjitamiti (វៀរចាកការថែរក្សា), dhanaṃ kāmetīti (អ្នកប្រាថ្នាទ្រព្យ), kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti (មិនកន្លងហួសនូវសេចក្ដីប្រាថ្នា គឺតណ្ហា ឬចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហានោះ)។»

279.

២៧៩.

Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;

Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi.

«ការធ្វើសេចក្ដីសរសើរ ហាក់ដូចជាកំពុងនិន្ទា នោះឈ្មោះថា ព្យាជវណ្ណនា (ការសរសើរដោយឧបាយកិច្ច) ក្នុងអលង្ការនេះ គុណទាំងឡាយដែលហាក់ដូចជាទោស តែងដល់នូវការប្រជុំគ្នា (ប្រាកដឡើង)។»

279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘thuti’’miccādinā. Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘dosi’’ccādi. Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhimavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti.

២៧៩. «លោកពោលពន្យល់អំពីព្យាជវណ្ណនាដោយពាក្យថា “thuti” ជាដើម។ ការធ្វើសេចក្ដីសរសើរ ពោលពាក្យសរសើរ ហាក់ដូចជាកំពុងនិន្ទា ហាក់ដូចជាបង្ហាញទោស នោះឈ្មោះថា ព្យាជវណ្ណនា ដែលមានលក្ខណៈជាការសរសើរដោយឧបាយកិច្ច។ ដើម្បីបង្ហាញថា គុណទាំងឡាយប្រាកដឡើងក្នុងទីនេះដោយរបៀបណា លោកទើបពោលពាក្យថា “dosi” ជាដើម។ ក្នុងវុត្តិវិសេសនេះ គុណទាំងឡាយហាក់ដូចជាទោស គឺប្រាកដឡើងដូចជាទោស។ ដោយសារបទជាដើមបែបនោះ គុណទាំងឡាយមានភាពជាអ្នកមានឫទ្ធិជាដើម ដែលហាក់ដូចជាទោសនោះ តែងដល់នូវការប្រជុំគ្នា គឺការតាំងនៅ មិនមែនជាទោសណាមួយឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា “hi” សម្រាប់កំណត់ ក្នុងទីនេះ នេះជាព្យាជវណ្ណនាយ៉ាងពិតប្រាកដ មិនមែនជាការនិន្ទាឡើយ។»

279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘thuti’’ccādinā. Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti, taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ.

២៧៩. «ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញព្យាជវណ្ណនាដោយពាក្យថា “thuti” ជាដើម។ ការធ្វើសេចក្ដីសរសើរ ធ្វើការពណ៌នា ហាក់ដូចជាកំពុងនិន្ទា ហាក់ដូចជាបង្ហាញទោស ការធ្វើសេចក្ដីពណ៌នានោះ ឈ្មោះថា ព្យាជវណ្ណនា។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា “ព្រោះការសរសើរនេះប្រព្រឹត្តទៅដោយសភាវៈនៃការនិន្ទា តើមិនមែនជាការនិន្ទាទេឬ?” ឆ្លើយថា ក្នុងវុត្តិវិសេសនេះ គុណទាំងឡាយដែលហាក់ដូចជាទោស គឺប្រាកដឡើងដូចជាទោស ដោយការប្រើប្រាស់បទបែបនោះ គុណទាំងឡាយមានភាពជាអ្នកមានឫទ្ធិជាដើម តែងដល់នូវការប្រជុំគ្នា គឺដល់នូវការតាំងនៅនៃសភាវៈជាគុណ។ វិគ្រោះពាក្យថា៖ byājena vaṇṇanamiti (ការពណ៌នាដោយឧបាយកិច្ច), dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti (ប្រាកដឡើងដូចជាទោស)។»

280.

២៨០.

Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;

Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ.

«បពិត្រព្រះអង្គជាទីពឹង ព្រះអង្គទ្រង់អាចញ៉ាំងផែនដី (ឬផ្កាឈូកខៀវ) ទាំងអស់ឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំងបាន បពិត្រព្រះអង្គជាទីពឹង ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តើយើងខ្ញុំព្រះករុណានឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេសនៃព្រះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គដូចម្ដេចបាន?»

280. Udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito [Pg.271] cito ca bhusamaccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati.

២៨០. «លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “sañcāletu” ជាដើម។ បពិត្រព្រះអង្គជាទីពឹង ទោះបីព្រះអង្គទ្រង់អាច គឺមានសមត្ថភាព ដើម្បីញ៉ាំង “kuvalaya” ទាំងអស់ គឺផ្កាឈូកខៀវផង វង់ផែនដីផង ដែលជាពាក្យមានន័យពីរ (សិលិដ្ឋៈ) ឲ្យកម្រើក គឺឲ្យវិលទៅវិលមកយ៉ាងខ្លាំង ពោលគឺក្រៃលែងក៏ដោយ ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ គឺត្រឹមតែការធ្វើបែបនោះ តើយើងខ្ញុំព្រះករុណានឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេស គឺលក្ខណៈដ៏លើសលប់នៃព្រះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គដោយហេតុដូចម្ដេច? ក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងផ្កាឈូកឲ្យកម្រើក លោកហាក់ដូចជានិន្ទា ប៉ុន្តែដោយសារការធ្វើឲ្យវង់ផែនដីទាំងអស់កម្រើក ព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះ ទើបឈ្មោះថាទ្រង់ប្រកបដោយសេចក្ដីសរសើរដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ថាជាអ្នកមានអានុភាពធំធេង មានសភាវៈដ៏អស្ចារ្យ ជាកែវកំពូលនៃវង់លោកធាតុ។ ព្យាជវណ្ណនាបែបនេះមានសេចក្ដីពីរោះក្រៃលែង ហើយអលង្ការនេះតែងអាស្រ័យនូវសិលេសៈ (ពាក្យមានន័យពីរ) ដោយប្រការទាំងពួង។»

280. Idāni udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusamatisayena alaṃ samattho, tāvatā te guṇānaṃ visesamatisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti. Kuvalayasaddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso.

២៨០. «ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “sañcāletu” ជាដើម។ បពិត្រព្រះអង្គជាទីពឹង ព្រះអង្គទ្រង់អាច គឺមានសមត្ថភាព ដើម្បីញ៉ាំង “kuvalaya” ទាំងអស់ គឺព្រៃផ្កាឈូកខៀវមិនមានសេសសល់ ឬវង់ផែនដី ឲ្យកម្រើក គឺឲ្យញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំង ពោលគឺក្រៃលែង ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តើយើងខ្ញុំព្រះករុណានឹងពោលនូវសេចក្ដីវិសេស គឺភាពលើសលប់នៃព្រះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គដូចម្ដេច គឺថានិយាយយ៉ាងណា? ព្រោះសព្ទថា “kuvalaya” ជាពាក្យពោលសំដៅលើផ្កាឈូកខៀវពិសេស ក្នុងខណៈដំបូងទើបហាក់ដូចជាការនិន្ទា ប៉ុន្តែព្រោះសព្ទដដែលនោះជាពាក្យពោលសំដៅលើវង់ផែនដី ទើបក្លាយជាការពណ៌នានូវព្រះគុណដ៏ឧត្តមថា “ការធ្វើបែបនេះ តើជាសេចក្ដីវិសេសអ្វីចំពោះព្រះអង្គអ្នកមានឫទ្ធិ?”។ ព្យាជវណ្ណនាបែបនេះ លោកសរសើរណាស់ ហើយវាតែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យសិលេសៈដោយប្រការទាំងពួង។ វិគ្រោះសមាសថា៖ kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti (វង់ គឺមណ្ឌលនៃផែនដី ឈ្មោះថា គុ)។»

281.

២៨១.

Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca;

Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave.

«ក្នុងទីណា កាលបើមានសេចក្ដីប្រាថ្នានូវសេចក្ដីវិសេស (ផលវិសេស) មានការបង្ហាញនូវសេចក្ដីខ្វះខាត (ការមិនមាន) នៃទ្រព្យ កិរិយា ជាតិ និងគុណ ទីនោះឈ្មោះថា វិសេសអលង្ការ។»

281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘visesicchāya’’miccādinā. Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ, ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave.

២៨១. «លោកពោលពន្យល់អំពីវិសេសវុត្តិដោយពាក្យថា “visesicchāya” ជាដើម។ ក្នុងទីណា កាលបើមានសេចក្ដីប្រាថ្នានូវសេចក្ដីវិសេស គឺភាពលើសលប់ក្នុងផលវិសេសណាមួយ មានការបង្ហាញ គឺការពោលនូវសេចក្ដីខ្វះខាត គឺការមិនមាននៃទ្រព្យជាដើម ទីនោះឈ្មោះថា វិសេសៈ គឺវិសេសវុត្តិ។»

281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘visesi’’ccādinā. Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi, ayaṃ viseso [Pg.272] nāma bhave visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ.

២៨១. «ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញវិសេសអលង្ការដោយពាក្យថា “visesi” ជាដើម។ កាលបើមានសេចក្ដីប្រាថ្នានូវសេចក្ដីវិសេស គឺភាពលើសលប់ក្នុងផលវិសេស ក្នុងទីណា គឺក្នុងវុត្តិវិសេសណា មានការបង្ហាញនូវសេចក្ដីខ្វះខាត គឺការពោលនូវការមិនមាននៃទ្រព្យ កិរិយា ជាតិ និងគុណ ទីនោះឈ្មោះថា វិសេសៈ គឺវិសេសវុត្តិ។ វិគ្រោះពាក្យថា៖ vikalassa bhāvoti (សភាវៈនៃសេចក្ដីខ្វះខាត), tassa dassanamiti (ការបង្ហាញនូវសេចក្ដីខ្វះខាតនោះ)។»

282.

២៨២.

Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo;

Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.

«រថទាំងឡាយក៏មិនមាន ដំរីទាំងឡាយក៏មិនមាន សេះទាំងឡាយក៏មិនមាន ពលថ្មើរជើងទាំងឡាយក៏មិនមាន តែព្រះមុនីទ្រង់បានឈ្នះមារសត្រូវ ដោយការពិចារណានូវសម្ភារធម៌ (បារមី) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។»

Dabbavisesavutti.

«ទព្វវិសេសវុត្តិ (វិសេសវុត្តិផ្នែកទ្រព្យ)។»

282. Udāharati ‘‘na rathā’’iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto.

២៨២. «លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ថា “na rathā” ជាដើម។ យល់បានងាយស្រួលណាស់។ ក្នុងទីនេះ ដោយការមិនមាននៃទ្រព្យ (វត្ថុ) មានលក្ខណៈជាកងទ័ពទាំងបួនសេនា ដែលជាឧបករណ៍នៃជ័យជម្នះ លោកទើបពោលនូវសេចក្ដីវិសេសមានលក្ខណៈជាការឈ្នះមារសត្រូវ ដោយការពិចារណានូវសម្ភារធម៌ ពោលគឺបារមីសាមសិបប្រការតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។»

282. ‘‘Na rathā’’iccādi. Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne [Pg.273] dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa padātisaddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ.

២៨២. «ពាក្យថា “Na rathā” ជាដើម។ រថទាំងឡាយបី យ៉ាងហោចណាស់ដោយការហៅថា កងទ័ព ចំពោះរថបីព្រមទាំងបរិវារ រថបីបែបនោះក៏មិនមាន។ ដំរីទាំងឡាយបី ដោយវិធីដែលពោលហើយ គឺដំរីបីដែលហៅថាកងទ័ពក៏មិនមាន។ សេះទាំងឡាយបី សេះបីបែបនោះដែលហៅថាកងទ័ពក៏មិនមាន។ ពលថ្មើរជើងទាំងឡាយក៏មិនមាន យ៉ាងហោចណាស់ដោយការហៅថាកងទ័ព ចំពោះបុរសបួននាក់ព្រមដោយអាវុធ បុរសបួននាក់ជាពលថ្មើរជើងបែបនោះក៏មិនមាន។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះមុនីទ្រង់បានឈ្នះ គឺបានគ្របសង្កត់លើមារសត្រូវ គឺមារជាបច្ចាមិត្ត ដោយការពិចារណានូវសម្ភារធម៌ គឺដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌គឺបារមីសាមសិបប្រការតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនេះ ដោយការបង្ហាញនូវសេចក្ដីខ្វះខាតនៃទ្រព្យ (វត្ថុ) ទាំងឡាយមានកងទ័ពរថជាដើម ដែលតាំងនៅក្នុងឋានៈជាឧបករណ៍នៃជ័យជម្នះ ហើយពោលនូវសេចក្ដីវិសេសនៃការពិចារណានូវសម្ភារធម៌ដែលមានសភាវៈឈ្នះសត្រូវ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា ទព្វវិសេសវុត្តិ។ រថ គឺមានបុរសបួននាក់ជាបរិវារ រថបីបែបនោះឈ្មោះថា កងទ័ពរថ។ ចំណែកដំរី គឺមានបុរសដប់ពីរនាក់ជាបរិវារ ដំរីបីបែបនោះឈ្មោះថា កងទ័ពដំរី។ សេះ មានបុរសបីនាក់ជាបរិវារ សេះបីបែបនោះឈ្មោះថា កងទ័ពសេះ។ បុរសបួននាក់ព្រមដោយអាវុធ ឈ្មោះថា កងទ័ពថ្មើរជើង។ ក្នុងទីនេះ ពួកបុរសដែលដើរដោយកម្លាំងជើងយ៉ាងលឿនទៅច្បាំង ដូចជាពួកអ្នកដែលនៅក្នុងរថជាដើម លោកហៅថា “pādā” (ពលថ្មើរជើង) ដោយឧបចារៈ។ ទោះបីលោកបង្ហាញចំនួននៃរថជាដើមថាមានបីក្នុងឋានៈជាកងទ័ព ហើយមិនបានពោលចំនួនបុរសក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះយ៉ាងហោចណាស់បុរសបួននាក់ទើបជាកងទ័ពបាន ហេតុនោះទើបដឹងតាមប្រកបថាមានបួននាក់។ ប្រសិនបើមិនដូច្នោះទេ? ព្រោះសព្ទថា “padāti” ដែលពោលសំដៅលើបុរសមានអាវុធ មានរូបជាពហុវចនៈថា “padātayo” ហេតុនោះទើបមានការទាក់ទងគ្នាថា “rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na” (រថមិនមាន, ដំរីមិនមាន, សេះមិនមាន, ពលថ្មើរជើងមិនមាន)។ វិគ្រោះពាក្យថា៖ dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti (ការពណ៌នាសេចក្ដីវិសេសដោយការបដិសេធទ្រព្យដោយទ្រព្យ ឈ្មោះថា វិសេសវុត្តិ), dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti (វិសេសវុត្តិដោយការបដិសេធទ្រព្យដោយទ្រព្យ)។ សូម្បីតែវិសេសវុត្តិបីទៀត មានកិរិយាវិសេសវុត្តិជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះដូចគ្នា។»

283.

២៨៣.

Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado;

Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ.

«ចិញ្ចើម (ក្រឡៅចិញ្ចើម) ក៏មិនបានជ្រួញបង្រួញចូលគ្នា បបូរមាត់ក៏មិនបានញ័ររន្ធត់ឡើយ តែព្រះមុនីវីរៈដ៏ប្រសើរ ទ្រង់បានធ្វើនូវការបរាជ័យនៃមារសត្រូវដោយព្រះអង្គឯង។»

Kriyāvisesavutti.

«កិរិយាវិសេសវុត្តិ (វិសេសវុត្តិផ្នែកកិរិយា)។»

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā, dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena. Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito.

២៨៣. «ពាក្យថា “Na baddhā” ជាដើម។ ក្រឡៅចិញ្ចើម គឺការជ្រួញចិញ្ចើមដែលកើតពីកំហឹង ក៏មិនបានជ្រួញ គឺមិនបានធ្វើឡើង បបូរមាត់ គឺបបូរមាត់ក្រោម ក៏មិនបានញ័រ គឺមិនបានញាប់ញ័រដោយកំហឹងឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះមុនីវីរៈដ៏ប្រសើរ គឺដ៏ឧត្តម ទ្រង់បានធ្វើនូវការបរាជ័យ គឺការចាញ់នៃមារសត្រូវដោយព្រះអង្គឯង។ ដោយការប្រាសចាកកិរិយាមានការជ្រួញចិញ្ចើមជាដើម លោកទើបបង្ហាញនូវសេចក្ដីវិសេសមានលក្ខណៈជាជ័យជម្នះដោយគ្មានការប្រែប្រួល (គ្មានកំហឹង)។»

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā, dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito. Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ.

២៨៣. «ពាក្យថា “Na baddhā” ជាដើម។ ក្រឡៅចិញ្ចើម គឺការជ្រួញចិញ្ចើមដែលជាវិការៈនៃកំហឹង ក៏មិនបានជ្រួញ គឺមិនបានធ្វើឡើង បបូរមាត់ គឺគ្រឿងបិទបាំងធ្មេញ ក៏មិនបានញ័រ គឺមិនបានញាប់ញ័រឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះមុនីវីរៈដ៏ប្រសើរ គឺដ៏ឧត្តម ពោលគឺព្រះតថាគតដែលប្រកបដោយមុនីគុណនិងវីរគុណ ទ្រង់បានធ្វើនូវការបរាជ័យនៃមារសត្រូវដោយព្រះអង្គឯង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការមិនធ្វើនូវកិរិយាមានការជ្រួញចិញ្ចើមជាដើម ហើយពោលនូវសេចក្ដីវិសេសនៃសភាវៈនៃការឈ្នះមារដោយគ្មានការប្រែប្រួល ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា កិរិយាវិសេសវុត្តិ។ វិគ្រោះពាក្យថា៖ bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti (ភាពវៀច គឺការជ្រួញនៃចិញ្ចើមទាំងឡាយ), māro eva arīti (មារហ្នឹងឯងជាសត្រូវ), tesaṃ bhaṅgoti (ការបរាជ័យនៃមារទាំងឡាយនោះ)។»

284.

២៨៤.

Na [Pg.274] disāsu byattā raṃsi,Nā’loko lokapatthaṭo;

Tathāpya’ndhatamaharaṃ,Paraṃ sādhusubhāsitaṃ.

«ពន្លឺរស្មីក៏មិនបានផ្សាយទៅក្នុងទិសទាំងឡាយ ពន្លឺភ្លឺស្វាងក៏មិនបានសាយភាយទៅក្នុងលោកឡើយ តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះសប្បុរសសម្ដែងល្អហើយ តែងកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង។»

Jātivisesavutti.

«ជាតិវិសេសវុត្តិ (វិសេសវុត្តិផ្នែកជាតិ)។»

284. ‘‘Ni’’ccādi. Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati. Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati. Tathāpīti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ paramaccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharanti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito.

២៨៤. «ពាក្យថា “Na disāsu” (ក្នុងគម្ពីរជា Ni) ជាដើម។ ពន្លឺរស្មីដែលផ្សាយទៅ គឺសាយភាយទៅក្នុងទិសទាំងដប់ក៏មិនមាន។ ពន្លឺភ្លឺស្វាងដែលផ្សាយទៅ គឺសាយភាយទៅក្នុងលោកទាំងមូលក៏មិនមាន។ ពាក្យថា “Tathāpī” (តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) សម្រាប់កំណត់សេចក្ដីវិសេស ទោះបីមិនមានជាតិជាពន្លឺនោះក៏ដោយ តែព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះសប្បុរសសម្ដែងល្អហើយ តែងកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង គឺកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនៃបញ្ញាចក្ខុព្រោះការខ្វះខាតក្នុងការវិនិច្ឆ័យនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ពោលគឺងងឹតគឺមោហៈ ហេតុនោះទើបហៅថា andhatamahara (អ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដ៏ក្រាស់)។ ដោយការមិនមាននូវពន្លឺរស្មីដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់ងងឹត លោកទើបបង្ហាញនូវសេចក្ដីវិសេសនៃព្រះសទ្ធម្មដែលសម្ដែងល្អហើយនោះ។»

284. ‘‘Na disāsu’’iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, lokapatthaṭo ālokopi natthi. Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo paramaccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ.

២៨៤. «ពាក្យថា “Na disāsu” ជាដើម។ ពន្លឺរស្មីដែលផ្សាយទៅ គឺសាយភាយទៅក្នុងទិសទាំងឡាយក៏មិនមាន ពន្លឺភ្លឺស្វាងដែលផ្សាយទៅក្នុងលោកក៏មិនមាន។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះសប្បុរសសម្ដែងល្អហើយ តែងកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង គឺកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈដែលជាបង្អាក់នៃបញ្ញាចក្ខុដ៏សមគួរដល់ការវិនិច្ឆ័យនូវប្រយោជន៍និងមិនមែនជាប្រយោជន៍។ ក្នុងទីនេះ ដោយការបដិសេធនូវជាតិពន្លឺរស្មីជាដើមដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់ងងឹត ហើយពោលនូវសេចក្ដីវិសេសនៃការកម្ចាត់ងងឹតនៃព្រះសទ្ធម្មដែលសម្ដែងល្អហើយ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា ជាតិវិសេសវុត្តិ។ វិគ្រោះពាក្យថា៖ loke patthaṭoti (ផ្សាយទៅក្នុងលោក), andhetīti andho moho (មោហៈ ឈ្មោះថា អន្ធៈ ព្រោះធ្វើឲ្យងងឹត), tamasadisattā andhoyeva tamoti (ព្រោះប្រៀបដូចជាងងឹត ភាពងងឹតភ្នែកនោះឯង ឈ្មោះថា ងងឹត), taṃ haratīti (កម្ចាត់បង់នូវងងឹតនោះ), sādhūnaṃ subhāsitamiti (ព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះសប្បុរសសម្ដែងល្អហើយ)។»

285.

២៨៥.

Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava;

Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.

បពិត្រព្រះមុនីន្ទ្រ ព្រះវាចារបស់ព្រះអង្គ មិនគ្រោតគ្រាត ទាំងមិនរឹងត្អឹងឡើយ តែទោះជាយ៉ាងនោះ ក៏នៅតែជីកកកាយជម្រះនូវសេចក្ដីស្រវឹងរបស់ពگونهជន ឱ្យអស់ពីឫសគល់យ៉ាងមាំមួន។

Guṇavisesavutti.

គុណវិសេសវុត្តិ។

285. ‘‘Na [Pg.275] khara’’miccādi. Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ, na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi. Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato.

២៨៥. បទថា “Na khara” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនីន្ទ្រ ព្រះវាចារបស់ព្រះអង្គ មិនគ្រោតគ្រាត មិនសៅហ្មង ទាំងមិនរឹងត្អឹង ឬរឹងរូសឡើយ។ តែទោះជាយ៉ាងនោះ ពោលគឺទោះបីជាគ្មានគុណសម្បត្តិមានភាពគ្រោតគ្រាតជាដើមនោះក៏ដោយ ក៏នៅតែធ្វើឱ្យសេចក្ដីស្រវឹងរបស់ប្រជានិករ ពោលគឺប្រជុំជន ឱ្យមានភាពទន់ខ្សោយ ហើយជីកកកាយរំលើងចោលទាំងឫសគល់យ៉ាងមាំមួន។ ក្នុងទីនេះ ព្រះវាចារបស់ព្រះមុនីន្ទ្រត្រូវបានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវភាពវិសេសប្លែក ដោយការបដិសេធនូវគុណសម្បត្តិមានភាពគ្រោតគ្រាតជាដើម ដែលល្បីល្បាញនៅក្នុងដែកគោល។

285. ‘‘Na khara’’miccādi. He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā.

២៨៥. បទថា “Na khara” ជាដើម។ បពិត្រព្រះមុនីន្ទ្រ ព្រះវាចារបស់ព្រះអង្គ មិនគ្រោតគ្រាត មិនគគ្រើមឡើយ ទាំងមិនរឹងត្អឹងឡើយ។ តែទោះជាយ៉ាងនោះ ក៏នៅតែធ្វើឱ្យសេចក្ដីស្រវឹងរបស់ប្រជានិករ ពោលគឺសេចក្ដីប្រកាន់ខ្ជាប់ (មានះ) ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យជាតិត្រកូលជាដើមរបស់ប្រជុំជន ឱ្យមានភាពទន់ខ្សោយ ហើយជីកកកាយរំលើងចោលទាំងឫសគល់ គឺមិនឱ្យមានឫសសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះតែការបដិសេធនូវគុណសម្បត្តិមានភាពគ្រោតគ្រាតជាដើម ដែលមាននៅក្នុងដែកគោលជាដើម ដែលអាចជីកកកាយបាន ហើយសម្តែងនូវសេចក្តីវិសេស ពោលគឺសភាវៈនៃការជីកកកាយនូវសេចក្តីស្រវឹងនៃព្រះពុទ្ធវចនៈ ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា គុណវិសេសវុត្តិ។ វិគ្គហៈថា Natthi mūlamassa (ការជីកនេះមិនមានឫសគល់) ឈ្មោះថា nimmūlaṃ, janānaṃ samūho (ប្រជុំនៃជនទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា janatā, janatāya mado (សេចក្តីស្រវឹងរបស់ប្រជុំជន) ឈ្មោះថា janatāmado។ បទថា “Gāḷhaṃ nimmūlaṃ” នេះ ព្រោះជាវិសេសនៈនៃកិរិយាគឺការជីក ទើបមានការប្រកបសេចក្តីថា ធ្វើការជីកកកាយយ៉ាងមាំមួនឱ្យអស់ពីឫសគល់។

286.

២៨៦.

Dassīyate’tidittaṃ tu,Sūravīrattanaṃ yahiṃ;

Vadanti viññū vacanaṃ,Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ.

ភាពជាអ្នកក្លាហានដ៏រុងរឿងក្រៃលែង ត្រូវបានបង្ហាញឡើងក្នុងទីណា, អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ តែងហៅព្រះវាចាដែលមានសភាពបែបនោះថា រុឡ្ហាហង្ការៈ។

286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti.

២៨៦. តែងពោលនូវរុឡ្ហាហង្ការៈ។

286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘dassīyate’’ iccādinā. Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ.

២៨៦. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវរុឡ្ហាហង្ការៈ ដោយគាថាថា “dassīyate” ជាដើម។ ភាពជាអ្នកក្លាហាន ពោលគឺសេចក្តីក្លាហាននិងសេចក្តីអង់អាច ដ៏រុងរឿងក្រៃលែង គឺរុងរឿងដោយលើសលប់ ត្រូវបានបង្ហាញឡើងក្នុងប្រយោគណា, អ្នកប្រាជ្ញ ពោលគឺកវីទាំងឡាយ តែងហៅព្រះវាចាដែលមានសភាពបែបនោះថា រុឡ្ហាហង្ការៈ។ វិគ្គហៈថា Sūro ca vīro ca (អ្នកក្លាហាននិងអ្នកអង់អាច) ឈ្មោះថា sūravīrā, tesaṃ bhāvo (ភាពនៃបុគ្គលទាំងនោះ) ឈ្មោះថា sūravīrattanaṃ, ruḷho uggato ahaṅkāro (អំនួតដែលកើតឡើងខ្ពស់) ក្នុងទីនេះជាការសម្តែងដ៏វិសេស ឈ្មោះថា ruḷhāhaṅkāro។

287.

២៨៧.

Dame [Pg.276] nandopanandassa,Kiṃ me byāpāradassanā;

Puttā me pādasambhattā,Sajjā santeva tādise.

ក្នុងការទូន្មាននន្ទោបនន្ទនាគរាជ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្ហាញការខ្វល់ខ្វាយរបស់ខ្ញុំ, ព្រោះថាកូនៗរបស់ខ្ញុំ ដែលលំឱនកាយទៀបជើង តែងមានស្រាប់ហើយ និងត្រៀមខ្លួនជាស្រេចក្នុងកិច្ចការបែបនោះ។

287. Udāharati ‘‘dame’’iccādinā. Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ, na kimpi, yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ.

២៨៧. ព្រះគន្ថការាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ ដោយគាថាថា “dame” ជាដើម។ ក្នុងការទូន្មាន ពោលគឺការបង្ក្រាបនូវនន្ទោបនន្ទនាគរាជ ដែលមានអានុភាពធំធេងមិនអាចប្រមាណបាន តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្ហាញការខ្វល់ខ្វាយ ពោលគឺការចាត់ចែងការប្រឹងប្រែងរបស់ខ្ញុំ ដែលជាអ្នកមានកិត្តិយសល្បីល្បាញដោយសារអានុភាពដ៏ធំធេងមិនអាចប្រមាណបាន, គឺមិនមានប្រយោជន៍អ្វីបន្តិចសោះឡើយ, ព្រោះហេតុថា កូនៗរបស់ខ្ញុំ ដែលលំឱនកាយទៀបជើង តែងមានស្រាប់ ពោលគឺប្រាកដមាន ហើយត្រៀមខ្លួនជាស្រេច ពោលគឺចងក្បិនយ៉ាងណែន ក្នុងកិច្ចការបែបនោះ, គប្បីប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

287. ‘‘Dame’’ccādi. Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ. Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ.

២៨៧. បទថា “Dame” ជាដើម។ ក្នុងការទូន្មាន ពោលគឺការធ្វើការបង្ក្រាបនូវនន្ទោបនន្ទនាគរាជ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្ហាញការខ្វល់ខ្វាយ ពោលគឺការបង្ហាញការប្រឹងប្រែងបែបនោះរបស់ខ្ញុំ ដែលជាអ្នកប្រកបដោយអានុភាពដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភពទាំងបី និងប្រកបដោយប្រជុំនៃកិត្តិយសដែលផ្សព្វផ្សាយទៅហើយ។ ព្រោះហេតុថា កូនៗរបស់ខ្ញុំ ដែលលំឱនកាយទៀបជើងរបស់ខ្ញុំ តែងមានស្រាប់ ពោលគឺត្រៀមខ្លួនជាស្រេចក្នុងកិច្ចការបែបនោះជាច្រើននាក់, ព្រោះហេតុនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាអ្នកក្លាហានដ៏រុងរឿងក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃចិត្តវសីភាព ត្រូវបានបង្ហាញឡើង។ វិគ្គហៈថា Byāpārassa dassanaṃ (ការបង្ហាញការខ្វល់ខ្វាយ) ឈ្មោះថា byāpāradassanaṃ, pādesu sambhattā (អ្នកលំឱនកាយទៀបជើង) ឈ្មោះថា pādasambhattā។

288.

២៨៨.

Sileso vacanā’nekā-Bhidheyye’kapadāyutaṃ;

Abhinnapadavākyādi-Vasā tedhā’ya’mīrito.

សិលេសៈ គឺព្រះវាចាដែលប្រកបដោយបទតែមួយ តែមានអត្ថន័យច្រើនយ៉ាង, សិលេសៈនោះ ត្រូវបានសម្តែងថាមាន ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអភិន្នបទ អភិន្នវាក្យៈជាដើម។

288. Silesaṃ niddisati ‘‘sileso’’iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātyanekābhidheyyaṃ. Ekena samānena padena sarūpena āyutamanvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci [Pg.277] rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. Ayañcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho.

២៨៨. ព្រះគន្ថការាចារ្យចង្អុលបង្ហាញនូវសិលេសៈ ដោយគាថាថា “sileso” ជាដើម។ វិគ្គហៈថា អត្ថន័យដែលត្រូវសម្តែងច្រើនយ៉ាង ពោលគឺផ្សេងៗគ្នា មាននៅក្នុងព្រះវាចាណា ព្រះវាចានោះឈ្មោះថា Anekābhidheyyaṃ។ ព្រះវាចាណាដែលប្រកបដោយបទតែមួយដែលមានរូបស្មើគ្នា ព្រះគន្ថការាចារ្យពោលយោងទៅលើព្រះវាចានោះ ហើយបញ្ញត្តិថា នោះជាសិលេសៈ ព្រោះតែការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃអត្ថន័យដែលមានលក្ខណៈជាឧបមាននិងឧបមេយ្យ ដោយរូបណាមួយ។ សិលេសៈដែលមានលក្ខណៈបែបនេះ ត្រូវបានសម្តែងថាមាន ៣ យ៉ាង។ សួរថា ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃអភិន្នបទ អភិន្នវាក្យៈជាដើម, បទតែមួយដែលមិនបែកធ្លាយ មានរូបជាវិភត្តិសិយាទិ និងតិយាទិជាដើម ក្នុងទីណា, ទីនោះឯងជាវាក្យៈ ព្រោះប្រកបដោយលក្ខណៈនៃវាក្យៈ។ វាក្យៈនោះជាដើមនៃបទទាំងឡាយណា, សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបទទាំងនោះ។

288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘sileso’’ccādinā. Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma. Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ.

២៨៨. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវសិលេសាលង្ការៈ ដោយគាថាថា “sileso” ជាដើម។ ព្រះវាចាណាដែលមានអត្ថន័យច្រើនយ៉ាង ប្រកបដោយបទតែមួយ ពោលគឺប្រកបដោយសទ្ទរូបស្មើគ្នា ព្រោះជាទូទៅក្នុងអត្ថទាំងពីរ, ព្រះវាចានោះឈ្មោះថា សិលេសៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សិលេសៈនោះ ឈ្មោះថា សិលេសៈ ព្រោះតែការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃអត្ថន័យទាំងឡាយដែលជាឧបមាននិងឧបមេយ្យ ដោយរូបសព្ទដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នាណាមួយ ពោលគឺការប៉ះពាល់គ្នាទៅវិញទៅមកហើយតាំងនៅ។ សិលេសៈដែលមានលក្ខណៈពោលហើយនេះ ត្រូវបានសម្តែងថាមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកនៃវាក្យៈដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនៃវាក្យៈ ដែលប្រកបដោយបទមានវិភត្តិសិយាទិ និងតិយាទិជាដើម ដែលមិនមានការប្រែប្រួល ដោយអំណាចនៃអភិន្នបទ អភិន្នវាក្យៈជាដើម។ វិគ្គហៈថា Anekamabhidheyyaṃ yassa (អត្ថន័យដែលត្រូវសម្តែងច្រើនយ៉ាង មាននៅក្នុងព្រះវាចាណា) ឈ្មោះថា anekābhidheyyaṃ, ekañca taṃ padañca (បទនោះផង ជាបទតែមួយផង) ឈ្មោះថា ekapadaṃ, tena āyutaṃ (ប្រកបដោយបទនោះ) ឈ្មោះថា ekapadāyutaṃ, abhinnāni padāni yasmiṃ (បទទាំងឡាយមិនបែកធ្លាយក្នុងវាក្យៈណា) ឈ្មោះថា abhinnapadaṃ, tañca taṃ vākyañca (វាក្យៈនោះផង ជាវាក្យៈនោះផង) ឈ្មោះថា abhinnapadavākyaṃ, taṃ ādi yesaṃ (វាក្យៈនោះជាដើមនៃវាក្យៈទាំងឡាយណា) ឈ្មោះថា abhinnapadavākyādīni, tesaṃ vaso (អំណាចនៃវាក្យៈទាំងនោះ) ឈ្មោះថា abhinnapadavākyādivaso ពោលគឺការបែងចែក។

289.

២៨៩.

Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;

Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (ឬព្រះអាទិត្យ) នេះ ជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដ៏ក្រាស់ ជាទីគាប់ចិត្ត ឡើងកាន់ភ្នំមហោទ័យ (ឬសម្រេចនូវការរីកចម្រើនដ៏ធំធេង) ជាអ្នកមានកម្រងរស្មី ញ៉ាំងជនទាំងឡាយឱ្យភ្ញាក់រលឹក តែងរុងរឿងឡើង។

Abhinnapadavākyasileso.

អភិន្នបទវាក្យសិលេសៈ។

289. Udāharati ‘‘andhantami’’ccādi. Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo [Pg.278] mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti raṃsimālī, sūriyo mahāmuni ca. Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti. Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato.

២៨៩. ព្រះគន្ថការាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ ដោយគាថាថា “andhantamaṃ” ជាដើម។ ពាក្យថា “bhagavā” នេះ សំដៅយកទាំងព្រះអាទិត្យ និងព្រះមហាមុនិ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ម៉្យាងទៀត ព្រះអាទិត្យជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដ៏ក្រាស់ ពោលគឺកម្ចាត់បង់នូវងងឹតតាមធម្មជាតិ, ចំណែកឯព្រះមហាមុនិវិញ ជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹត ពោលគឺងងឹតនៃមោហៈ។ បទថា “hārī” ប្រែថា ជាទីគាប់ចិត្ត សំដៅយកទាំងព្រះអាទិត្យ និងព្រះមហាមុនិ, ព្រះអាទិត្យឡើងកាន់ភ្នំមហោទ័យ ពោលគឺភ្នំជាទីរះឡើងដ៏ធំ, ចំណែកឯព្រះមហាមុនិវិញ ឡើងកាន់ ពោលគឺសម្រេចនូវការរីកចម្រើនដ៏ធំធេង គឺការសម្រេចនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញាណ។ វិគ្គហៈថា កម្រងនៃរស្មីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រស្មីមាលា, កម្រងរស្មីនោះមានដល់ព្រះអាទិត្យ ឬព្រះមហាមុនិនោះ ហេតុនោះ ព្រះអាទិត្យ ឬព្រះមហាមុនិនោះ ឈ្មោះថា រស្មីមាលី។ ញ៉ាំងជនទាំងឡាយឱ្យភ្ញាក់រលឹក ដោយការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីដេកលក់ ឬដោយការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីដេកលក់គឺកិលេស តែងរុងរឿងឡើង ពោលគឺភ្លឺស្វាង។ នេះជាអភិន្នបទវាក្យសិលេសៈ ព្រោះតែការប្រកបបទទាំងពីរយ៉ាងតាមស្ថានភាពដើម ដោយមិនបាច់បំបែកបទឡើយ។

289. Idāni udāharati ‘‘andha’’miccādinā. Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho, sampatto vā, andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti sileso. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ.

២៨៩. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍ ដោយគាថាថា “andha” ជាដើម។ បទថា “mahodayaṃ” ប្រែថា ភ្នំជាទីរះឡើងដ៏ធំ ឬការរីកចម្រើនដ៏ធំធេងដែលរាប់ថាជាឋានៈនៃព្រះសព្វញ្ញូ, បទថា “samāruḷho” ប្រែថា ឡើងកាន់ហើយ ឬសម្រេចហើយ, បទថា “andhantamaharo” ប្រែថា អ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដ៏ក្រាស់ដែលផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងផ្ទៃនៃចក្រវាឡ ឬជាអ្នកបំផ្លាញចោលនូវមោហៈដែលពោលថាជាងងឹត ព្រោះធ្វើឱ្យងងឹតដល់ភ្នែកគឺប្រាជ្ញា, បទថា “hārī” ប្រែថា ជាទីគាប់ចិត្តដោយហេតុនោះឯង, បទថា “raṃsimālī” ប្រែថា ប្រកបដោយកម្រងរស្មីរបស់ខ្លួន, ញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយ ពោលគឺជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយសេចក្តីដេកលក់តាមធម្មជាតិ ឬសេចក្តីដេកលក់គឺកិលេស ឱ្យភ្ញាក់រលឹក ពោលគឺដឹងខ្លួន, ព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះ គឺព្រះអាទិត្យ ឬព្រះពុទ្ធដែលប្រកបដោយធម៌គឺភាគៈ ៦ យ៉ាង តែងរុងរឿងឡើង ពោលគឺភ្លឺស្វាង។ ព្រោះតែបទទាំងឡាយតាំងនៅក្នុងសភាពស្មើគ្នាទាំងពីរផ្នែក ហេតុនោះ នេះទើបឈ្មោះថា អភិន្នបទវាក្យសិលេសៈ។ វិគ្គហៈថា Andho ca so tamo ca (ងងឹតនោះផង ជាសេចក្តីងងឹតសូន្យសុងផង) ឈ្មោះថា andhatamaṃ, taṃ harati (តែងកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនោះ) ឈ្មោះថា andhantamaharo, mahanto ca so udayo pabbato ca (ភ្នំជាទីរះឡើងនោះផង ជាភ្នំដ៏ធំផង) ឈ្មោះថា mahodayo, mahanto ca so udayo abbhudayo (ការរីកចម្រើននោះផង ជាការរីកចម្រើនដ៏ធំផង) ឈ្មោះថា mahodayo, raṃsīnaṃ mālā (កម្រងនៃរស្មីទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា raṃsimālā, sā assa atthi (កម្រងរស្មីនោះមានដល់ព្រះអាទិត្យនោះ) ឈ្មោះថា raṃsimālī, bhago sirī assa sūriyassa atthi (ភាគៈគឺសិរីមានដល់ព្រះអាទិត្យនោះ) ឈ្មោះថា bhagavā, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthi (ភាគៈមានសិរី កាមៈ និងព្យាយាមជាដើម មានដល់ព្រះសាស្តានោះ) ឈ្មោះថា bhagavā។ នេះជាសិលេសៈដែលរាប់ថាជាអភិន្នបទវាក្យៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អត្ថន័យដទៃទៀតក៏ផ្សារភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីនេះដែរ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សិលេសៈ។ សូម្បីតែបទថា “Bhinnapadavākyasileso” ជាដើម ក៏គប្បីដឹងដោយន័យនេះដែរ។

290.

២៩០.

Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo;

Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.

ព្រះចន្ទ (ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ដែលមានពន្លឺស្អាតបរិសុទ្ធដូចជាផ្លែម្កាក់ក្នុងសរទកាល (ឬមានការត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដូចជាផ្លែម្កាក់លើបាតដៃ) មានការថយចុះនៃចំណែកខ្មៅដែលនាំមកដោយត្រឹមត្រូវ (ឬមានការអស់ទៅនៃកិលេសដែលនាំមកនូវសេចក្តីស្ងប់) មានការរីកនៃផ្កាឈូកសដោយរស្មី (ឬមានការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចបួនដែលធ្វើឱ្យផែនដីរីករាយ) តែងញ៉ាំងប្រជុំជនឱ្យរីករាយ។

Bhinnapadavākyasileso.

ភិន្នបទវាក្យសិលេសៈ។

290. ‘‘Sārade’’ccādi. Sudhā assa atthīti sudhī, cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī, [Pg.279] sammāsambuddho. Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado, amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so, cando. Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro, sambodho catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā.

២៩០. បទថា “Sārada” ជាដើម។ វិគ្គហៈថា ទឹកអម្រឹត (sudhā) មានដល់ព្រះចន្ទនោះ ហេតុនោះ ព្រះចន្ទនោះឈ្មោះថា សុធី (sudhī)។ វិគ្គហៈថា ព្រះប្រាជ្ញាដ៏ល្អ (sobhanā buddhi) ដែលមានសភាពជាព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ មានដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ហេតុនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឈ្មោះថា សុធី (sudhī)។ វិគ្គហៈថា ព្រះចន្ទណាដែលមានពន្លឺដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធដែលកើតឡើងក្នុងសរទកាល ព្រះចន្ទនោះឈ្មោះថា សារទាមលកាភាសោ (sāradāmalakābhāso)។ វិគ្គហៈថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណា តែងប្រទាននូវខ្លឹមសារគឺព្រះនិព្វានដល់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឈ្មោះថា សារទៈ (sārado), ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណាមានការត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដែលមិនមានមន្ទិល ដូចជាផ្លែម្កាក់លើបាតដៃ ហេតុនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឈ្មោះថា អាមលកាភាសោ (amalakābhāso)។ វិគ្គហៈថា ព្រះចន្ទណាមានការថយចុះនៃចំណែកខ្មៅដែលនាំមកដោយត្រឹមត្រូវតាមលំដាប់ ព្រះចន្ទនោះឈ្មោះថា សមានីតបរិក្ខយោ (samānītaparikkhayo)។ វិគ្គហៈថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណាមានការអស់ទៅនៃកិលេសដែលនាំមកនូវសេចក្តីស្ងប់ ព្រោះតែការសម្រេចនូវការអស់ទៅនៃសត្រូវគឺកិលេស ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឈ្មោះថា សមានីតបរិក្ខយោ (samānītaparikkhayo)។ វិគ្គហៈថា ព្រះចន្ទណាមានការរីកនៃផ្កាឈូកសដោយរស្មី ព្រះចន្ទនោះឈ្មោះថា កុមុទាករសម្ពោធោ (kumudākarasambodho)។ វិគ្គហៈថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណា តែងធ្វើនូវសេចក្តីរីករាយដល់ផែនដី ហេតុនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឈ្មោះថា កុមុទាករៈ (kumudākaro), ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណាមានការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចបួន ហេតុនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះឈ្មោះថា សម្ពោធោ (sambodho), តែងញ៉ាំងប្រជុំជន ពោលគឺប្រជានិករឱ្យរីករាយ។ នេះជាភិន្នបទវាក្យសិលេសៈ ព្រោះតែបទទាំងឡាយមានភាពខុសគ្នាដោយវិធីដែលបានពោលហើយ។

290. ‘‘Sāra’’iccādi. Sārado saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, amalakābhāso nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya [Pg.280] tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho.

២៩០. ពាក្យថា “Sāra” ជាដើម។ ពាក្យថា Sārado បានដល់ ព្រះចន្ទដែលកើតឡើងក្នុងសរទកាល (រដូវរំហើយ) ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលទ្រង់ប្រទាននូវព្រះនិព្វានជាសារៈដល់វេនេយ្យសត្វ។ ពាក្យថា amalakābhāso បានដល់ ព្រះចន្ទដែលមានពន្លឺដ៏ហ្មត់ចត់ ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានសិរីសោភាលើព្រះសិរសាដ៏រុងរឿងយ៉ាងនោះ ព្រោះប្រកបដោយព្រះកេតុម៉ាឡាដ៏បរិសុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា sāradāmalakābhāso បានដល់ ព្រះចន្ទដែលមានពន្លឺដ៏បរិសុទ្ធកើតឡើងក្នុងសរទកាល ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានពន្លឺដ៏បរិសុទ្ធព្រោះទ្រង់ប្រទាននូវព្រះនិព្វានជាសារៈដល់វេនេយ្យសត្វ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា sāradaāmalakaābhāso បានដល់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានការត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌ប្រៀបដូចជាផ្លែកន្ទួតព្រៃដែលដាក់លើបាតព្រះហស្ត ព្រោះទ្រង់ប្រទាននូវព្រះនិព្វានជាសារៈ។ ពាក្យថា Samānītaparikkhayo បានដល់ ព្រះចន្ទដែលមានការថយចុះនៃចំណែកខាងខ្នើតដែលនាំមកតាមលំដាប់យ៉ាងល្អ ឬព្រះចន្ទដ៏ពេញវង់ ម្យ៉ាងទៀត បានដល់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានការអស់ទៅនៃកិលេស ពោលគឺការនាំមកនូវសន្តិភាពដ៏ស្ងប់រម្ងាប់។ ពាក្យថា Kumudākarasambodho បានដល់ ព្រះចន្ទដែលប្រកបដោយការរីកនៃផ្កាឈូកស (កុមុទ) ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលប្រកបដោយការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤ ដែលញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយឲ្យកើតឡើងដល់ជនទាំងឡាយដែលអាស្រ័យលើផែនដី។ ពាក្យថា Sudhī បានដល់ ព្រះចន្ទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនោះ ព្រោះមានទឹកអម្រឹត ពោលគឺពន្លឺដ៏ត្រជាក់ ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានព្រះនាមយ៉ាងនោះ ព្រោះទ្រង់ប្រកបដោយព្រះប្រាជ្ញាញាណដ៏ល្អ។ ពាក្យថា Janataṃ បានដល់ ញ៉ាំងប្រជុំជនឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់។ នេះជា ភិន្នបទវាក្យសិលេស (ការរៀបចំសិលេសៈដោយបំបែកបទ និងវាក្យៈ) ព្រោះការភ្ជាប់សេចក្តីដោយការបំបែកបទទាំងពីរខាង។ វិគ្រោះថា៖ ព្រះចន្ទដែលកើតក្នុងសរទកាល ឈ្មោះថា sārado។ ព្រះភគវន្តដែលទ្រង់ប្រទាននូវសារធម៌ ឈ្មោះថា sārado។ ពាក្យថា “Sārado” នេះ ជាវិសេសនៈរបស់ពាក្យថា “ābhāso”។ មួយទៀត ព្រះចន្ទដែលមានពន្លឺដ៏បរិសុទ្ធ ឈ្មោះថា amalakābhāso។ ពន្លឺលើព្រះសិរសា ឈ្មោះថា amalakābhāso។ ព្រះសាស្តាដែលមានពន្លឺដ៏បរិសុទ្ធ ឈ្មោះថា amalakābhāso។ ព្រះចន្ទ ឬព្រះភគវន្តដែលមានពន្លឺដ៏បរិសុទ្ធក្នុងសរទកាល ឈ្មោះថា sāradāmalakābhāso។ ព្រះភគវន្តដែលមានការត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌មានពន្លឺដូចជាផ្លែកន្ទួតព្រៃក្នុងសរទកាល ឈ្មោះថា sāradaāmalakaābhāso។ ព្រះចន្ទដែលនាំមកនូវការអស់ទៅនៃចំណែក (ខាងខ្នើត) ដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា samānītaparikkhayo។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលនាំមកនូវការអស់ទៅនៃកិលេសសត្រូវ ពោលគឺសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ ឈ្មោះថា samānītaparikkhayo។ ទីកើតនៃផ្កាកុមុទទាំងឡាយ ឈ្មោះថា kumudākaro, ការរីកនៃផ្កាកុមុទទាំងឡាយនោះ មានដល់ព្រះចន្ទណា ព្រះចន្ទនោះ ឈ្មោះថា kumudākarasambodho។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវសេចក្តីរីករាយ ឈ្មោះថា mudākaro។ ទីកើតនៃសេចក្តីរីករាយលើផែនដី ឈ្មោះថា mudākaro, ការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤ នោះ មានដល់ព្រះភគវន្តណា ព្រះភគវន្តនោះ ឈ្មោះថា kumudākarasambodho។ ទឹកអម្រឹតមានដល់ព្រះចន្ទណា ព្រះចន្ទនោះ ឈ្មោះថា sudhī។ ព្រះបញ្ញាដ៏ល្អមានដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ឈ្មោះថា sudhī។

291.

២៩១.

Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano;

Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.

សូមព្រះសុគតជាព្រះវិនាយក (អ្នកដឹកនាំ) នោះ ទ្រង់ប្រកបដោយការទូន្មានព្រះអង្គដ៏តម្កល់មាំ ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រវឹងរបស់សត្វដែលមិនថោកទាប ទ្រង់ការពារនូវសត្វលោកទាំងឡាយឲ្យមានសេចក្តីផូរផង់ (រួចផុតពីទុក្ខ)។ (ម្យ៉ាងទៀត៖ សូមស្តេចគ្រុឌជាធំលើសត្វស្លាប ដែលមានការហោះហើរដ៏តម្កល់មាំក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវពិសដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ពួកនាគ ហោះទៅដោយល្អ ចូរការពារនូវនាគពិភពឲ្យរួចពីភ័យចុះ)។

Bhinnābhinnapadavākyasileso.

ភិន្នាភិន្នបទវាក្យសិលេស (សិលេសៈដែលមានបទ និងវាក្យៈទាំងបំបែក និងមិនបំបែក)។

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato [Pg.281] yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, so vineti veneyyeti vināyako, sammāsambuddho. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā.

២៩១. ពាក្យថា “Samāhite” ជាដើម។ សត្វគ្រុឌដែលមានការហោះហើរដ៏តម្កល់មាំ ពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅមិនទើសទាល់ក្នុងវិស័យទាំងពួងរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា samāhitattavinayo។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានការទូន្មាន ពោលគឺការបង្ក្រាបដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាយ និងចិត្តដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ ឈ្មោះថា samāhitattavinayo។ នេះជា អភិន្នបទ (បទមិនបំបែក)។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រុឌដែលកម្ចាត់បង់នូវពិស (សេចក្តីស្រវឹង) របស់ពួកនាគដែលជាធំនៃសត្វមានពិស ឈ្មោះថា ahīnamadamaddano។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រវឹងរបស់ពួកឧត្តមបុរសទាំងឡាយ មានមហាព្រហ្មជាដើម ឈ្មោះថា ahīnamadamaddano។ គ្រុឌដែលមានការទៅដ៏ល្អ ព្រោះប្រកបដោយសមត្ថភាពក្នុងការហោះឡើងមុនគេបង្អស់អំពីការជួបគ្នានៃទឹក ដោយការបំបែកទឹកសមុទ្រ ឈ្មោះថា sugato។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានការយាងទៅដ៏ល្អ ព្រោះការយាងទៅប្រកបដោយសេចក្តីក្លាហានដូចជាស្តេចនាគ ឈ្មោះថា sugato។ នេះជា អភិន្នបទ។ គ្រុឌនោះជាធំ (នាយក) នៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ។ គ្រុឌដែលផ្តល់នូវពិស (គឺការមិនបៀតបៀន) ចូរការពារ (pātu) នូវនាគពិភព (pāṇinaṃ) ដោយការមិនបៀតបៀនចុះ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលទ្រង់ដឹកនាំ (vineti) វេនេយ្យសត្វ ឈ្មោះថា vināyako, ចូរការពារនូវសត្វលោកទាំងពួង (pāṇinaṃ) ឲ្យមានសេចក្តីផូរផង់ (visadaṃ) គឺមិនរួញរាចុះ។ នេះជា ភិន្នាភិន្នបទវាក្យសិលេស ព្រោះការលាយឡំគ្នានៃបទទាំងពីរយ៉ាង តាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu. No ce, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti [Pg.282] ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ.

២៩១. ពាក្យថា “Samāhite” ជាដើម។ ពាក្យថា Samāhitattavinayo បានដល់ គ្រុឌដែលប្រកបដោយការទៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនដែលបានតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលប្រកបដោយការទូន្មានចិត្តដែលបានតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា ahīnamadamaddano បានដល់ គ្រុឌដែលកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រវឹងរបស់ស្តេចនាគទាំងឡាយ ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រវឹងរបស់ពួកឧត្តមបុរសទាំងឡាយ មានពកព្រហ្មជាដើម។ ពាក្យថា sugato បានដល់ គ្រុឌដែលមានការទៅដ៏ល្អ ព្រោះមានសមត្ថភាពក្នុងការហោះទៅចាប់យកនាគ ដោយការធ្វើទឹកសមុទ្រឲ្យជាពីរចំណែកដោយកម្លាំងខ្យល់ស្លាប ហើយចុះទៅកាន់នាគពិភពក្នុងខណៈដែលទឹកនោះមិនទាន់ជួបគ្នាវិញ ឬព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានការយាងទៅដ៏ល្អគ្រប់បែបយ៉ាង និងមានសិរីសួស្តីជុំវិញ។ ពាក្យថា vināyako បានដល់ ស្តេចគ្រុឌដែលជាធំនៃសត្វស្លាប ចូរការពារ (pātu) នូវនាគពិភព (pāṇinaṃ) ដែលផ្តល់នូវពិសដ៏សាហាវ (visadaṃ) ដោយការមិនបៀតបៀនចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាព្រះវិនាយក ទ្រង់ទូន្មាននូវវេនេយ្យសត្វ ចូរការពារនូវសត្វលោកទាំងពួង (pāṇinaṃ) ឲ្យមានសេចក្តីក្លាហាន (visadaṃ) គឺរក្សាដោយការនាំចេញនូវសេចក្តីវិនាស និងការនាំមកនូវសេចក្តីចម្រើនចុះ។ នេះជា ភិន្នាភិន្នបទវាក្យសិលេស ព្រោះប្រកបដោយបទទាំងឡាយដែលបំបែកខ្លះ មានពាក្យថា “ahīnamadamaddano” ជាដើម និងបទដែលមិនបំបែកខ្លះ មានពាក្យថា “samāhitattavinayo” ជាដើម ក្នុងភាគទាំងពីរ។ វិគ្រោះថា៖ ការទូន្មានខ្លួន ឈ្មោះថា attassa vinayo។ ការទូន្មានខ្លួនដ៏តម្កល់មាំ មានដល់គ្រុឌ ឬព្រះតថាគតណា គ្រុឌ ឬព្រះតថាគតនោះ ឈ្មោះថា samāhitattavinayo។ ពួកនាគដែលជាធំនៃសត្វមានពិស ឈ្មោះថា ahīnaṃ inā។ សេចក្តីស្រវឹងរបស់ស្តេចនាគទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ahīnānaṃ mado។ ជនទាំងឡាយដទៃក្រៅពីជនថោកទាប ឈ្មោះថា ahīnā (ពួកឧត្តមបុរស) សេចក្តីស្រវឹងរបស់ពួកឧត្តមបុរសទាំងនោះ ឈ្មោះថា ahīnānaṃ mado, ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធណាទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រវឹងនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ឈ្មោះថា ahīnamadamaddano។ ព្រះរាជានៃសត្វស្លាប ឈ្មោះថា vīnaṃ nāyako។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលទ្រង់ទូន្មាននូវវេនេយ្យសត្វ ឈ្មោះថា vināyako។ ក្នុងភាគទីពីរ ពាក្យថា “visadaṃ” ជាកិរិយាវិសេសនៈ។

292.

២៩២.

Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro;

Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi.

សិលេសៈដទៃទៀតគឺ វិរុទ្ធកម្មសិលេស (សិលេសៈមានកិរិយាផ្ទុយគ្នា) អវិរុទ្ធកម្មសិលេស (សិលេសៈមានកិរិយាមិនផ្ទុយគ្នា) អភិន្នកម្មសិលេស (សិលេសៈមានកិរិយាមិនប្លែកគ្នា) និយមវន្តសិលេស (សិលេសៈមានការកំណត់) និយមក្ខេបវចនសិលេស (សិលេសៈមានពាក្យបដិសេធការកំណត់) អវិរោធិសិលេស (សិលេសៈមិនមានការទាស់ទែង) និងវិរោធិសិលេស (សិលេសៈមានការទាស់ទែង)។

293.

២៩៣.

Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti ;

Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati.

ឱចិត្យសម្បោសកសិលេស (សិលេសៈសម្រេចនូវសេចក្តីសមគួរ) ជាដើម និងបទជាតសិលេស (សិលេសៈកើតអំពីបទ) ជាដើម។ លក្ខណៈនៃសិលេសៈទាំងនេះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយនោះឯង។

292-3. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘viruddha’’iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā, paro añño silesopi. Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa, taṃ vacanamabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītyavirodhi, sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi, sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. Itite parepi silesabhedā santi. Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti.

២៩២-៣. ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “viruddha” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណែកនៃសិលេសៈដោយប្រការដទៃទៀត។ សិលេសៈទាំងឡាយណាដែលមានកិរិយាផ្ទុយគ្នាខ្លះ មិនផ្ទុយគ្នាខ្លះ និងមិនប្លែកគ្នាខ្លះ សិលេសៈទាំងនោះមាន ៣ យ៉ាង។ សិលេសៈដទៃទៀតដែលមានការកំណត់ (avadhāraṇa) ឈ្មោះថា niyamavā។ សិលេសៈដែលមានពាក្យបដិសេធ (nisedhana) នូវការកំណត់ ឈ្មោះថា niyamakkhepavacano។ សិលេសៈដែលមិនមានការទាស់ទែង (virodha) ឈ្មោះថា avirodhi។ សិលេសៈដែលមានការទាស់ទែង (asaṅgati) ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា virodhi។ សិលេសៈដែលសម្រេចនូវសេចក្តីសមគួរ ឈ្មោះថា ocityasamposako, សិលេសៈនោះជាដើមនៃសិលេសៈដែលជាវិស័យនៃអលង្ការដទៃ ព្រមទាំងសិលេសៈដែលកើតអំពីបទជាដើម។ ចំណែកនៃសិលេសៈដទៃទៀតក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ លក្ខណៈ ពោលគឺសភាវៈនៃសិលេសៈទាំងឡាយដែលបានពោលហើយនោះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយនោះឯង។

292-3. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘viruddhā’’iccādi. Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca, niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca, virodhiapi ubhayatthassa [Pg.283] virodhisileso ca, padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho.

២៩២-៣. ព្រះអាចារ្យចង្អុលបង្ហាញពាក្យថា “viruddhā” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវសិលេសៈវិសេសដែលមិនទាន់បានពោល។ សិលេសៈ ៣ យ៉ាងដែលប្រកបដោយកិរិយាផ្ទុយគ្នា មិនផ្ទុយគ្នា និងមិនប្លែកគ្នានៃសេចក្តីទាំងពីរ, សិលេសៈដទៃទៀតដែលប្រកបដោយការកំណត់ ឈ្មោះថា niyamavā, សិលេសៈដែលមានពាក្យសម្តែងនូវការបដិសេធការកំណត់ ឈ្មោះថា niyamakkhepavacano, សិលេសៈដែលមិនមានការទាស់ទែងគ្នានៃភាគទាំងពីរ ឈ្មោះថា avirodhi, សិលេសៈដែលមានការទាស់ទែងគ្នានៃសេចក្តីទាំងពីរ ឈ្មោះថា virodhi, និងសិលេសៈដែលកើតអំពីបទ កើតអំពីវាក្យៈ និងឱចិត្យសម្បោសកសិលេសជាដើម។ លក្ខណៈ ឬរូបរាងនៃសិលេសៈទាំងឡាយនេះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយនោះឯង ព្រោះលក្ខណៈអាចដឹងបានតាមរយៈឧទាហរណ៍ដែលបានបង្ហាញហើយ ហេតុនេះខ្ញុំមិនពោលដោយឡែកឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ វិគ្រោះថា៖ ធម៌ទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នាខ្លះ មិនផ្ទុយគ្នាខ្លះ និងមិនប្លែកគ្នាខ្លះ ឈ្មោះថា viruddhāviruddhābhinna, កិរិយានោះឯងជាកិច្ចរបស់សិលេសៈទាំងឡាយណា សិលេសៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា viruddhāviruddhābhinnakammā។ ការកំណត់មានក្នុងសិលេសៈណា សិលេសៈនោះ ឈ្មោះថា niyamavā។ ការបដិសេធនូវការកំណត់ មានដល់សិលេសៈណា សិលេសៈនោះ ឈ្មោះថា niyamakkhepavacano។ សេចក្តីទាស់ទែងមិនមានដល់សិលេសៈណា សិលេសៈនោះ ឈ្មោះថា avirodhi។ សិលេសៈដែលសម្រេចនូវសេចក្តីសមគួរ ឈ្មោះថា ocityasamposako, សិលេសៈនោះជាដើមនៃឧបមាសិលេសជាដើម។ សិលេសៈដែលកើតអំពីបទ ឈ្មោះថា padato jāto, សិលេសៈនោះជាដើមនៃវាក្យសិលេសជាដើម។

Viruddhakammasilesa

វិរុទ្ធកម្មសិលេស (សិលេសៈមានកិរិយាផ្ទុយគ្នា)។

294.

២៩៤.

Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho ;

Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.

ព្រះមារារិ (មារសត្រូវ) ដែលមានការឈ្លោះប្រកែកដ៏គួរឲ្យត្រេកអរ ញ៉ាំងសត្វលោកទាំងពួងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន តែងតែបរាជ័យទៅវិញ ចំណែកឯព្រះធម្មរាជា (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ដែលមានព្រះកាយដ៏ល្អប្រពៃ ញ៉ាំងសត្វលោកទាំងពួងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន តែងតែរុងរឿងឡើង។

294. Tato kamena tedassīyanti ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, kallo manuñño viggaho kalaho yassa mārārino, viggaho sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri parābhavati parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, dhammarājā samantabhaddo tu vijambhate lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato.

២៩៤. បន្ទាប់មក ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវសិលេសៈទាំងនោះតាមលំដាប់ ដោយពាក្យថា “savase” ជាដើម។ ព្រះមារារិ និងព្រះធម្មរាជា ញ៉ាំងសត្វលោកទាំងពួងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន, ការឈ្លោះប្រកែក (viggaho) ដ៏គួរឲ្យត្រេកអរ (kallo) មានដល់ព្រះមារារិណា, រូបកាយដ៏ល្អប្រពៃ (viggaho) មានដល់ព្រះធម្មរាជាណា, ក្នុងលោកទាំងពីរនោះ ព្រះមារារិតែងតែបរាជ័យ គឺដល់នូវសេចក្តីវិនាស ដោយអំណាចនៃការបរាជ័យដែលទទួលបាននៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស, ចំណែកឯព្រះធម្មរាជាដ៏មានសិរីសួស្តីជុំវិញ តែងតែរុងរឿងឡើង ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃសំឡេងជ័យជម្នះដែលគ្របដណ្តប់លើត្រៃលោក។ នេះជា វិរុទ្ធកម្មសិលេស ព្រោះការផ្ទុយគ្នានៃកិរិយាគឺការបរាជ័យ និងការរុងរឿងឡើង។

294. Idāni uddesakkamena udāharati ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite [Pg.284] yuñjanato attano vase vattayanto kallaviggaho manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri parābhavati bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, dhammarājā tathāgato pana vijambhate lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ.

២៩៤. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងឧទាហរណ៍តាមលំដាប់នៃការចង្អុលបង្ហាញ ដោយពាក្យថា “savase” ជាដើម។ ព្រះមារារិដែលញ៉ាំងសត្វលោកទាំងពួងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ព្រោះការប្រកបសត្វលោកក្នុងអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះធម្មរាជាដែលញ៉ាំងសត្វលោកទាំងពួងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ព្រោះការប្រកបសត្វលោកក្នុងអំពើជាប្រយោជន៍, ព្រះមារារិដែលមានការឈ្លោះប្រកែកដ៏គួរឲ្យត្រេកអរ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះធម្មរាជាដែលប្រកបដោយរូបកាយដ៏ល្អប្រពៃ តែងតែបរាជ័យ គឺដល់នូវសេចក្តីវិនាស ដោយអំណាចនៃការបរាជ័យដែលទទួលបាននៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស, ចំណែកឯព្រះធម្មរាជាជាព្រះតថាគត តែងតែរុងរឿងឡើង ដោយអំណាចនៃសំឡេងជ័យជម្នះដែលផ្សាយទៅក្នុងត្រៃលោក។ នេះឈ្មោះថា វិរុទ្ធកម្មសិលេស ព្រោះកិរិយាគឺការបរាជ័យ និងការរុងរឿងឡើង ផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក។ វិគ្រោះថា៖ អំណាច ឬភាពជាធំរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា sassa (savase)។ ការឈ្លោះប្រកែក ឬរូបកាយដ៏គួរឲ្យត្រេកអរ មានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា kallaviggaho។

Aviruddhakammasilesa

អវិរុទ្ធកម្មសិលេស (សិលេសៈមានកិរិយាមិនផ្ទុយគ្នា)។

295.

២៩៥.

Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ;

Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.

ជនទាំងឡាយតែងតែស្តាប់នូវព្រះវាចារបស់ព្រះមុនី ដែលមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ ដែលកើតឡើងអំពីការចម្រើនឡើងនៃបុណ្យដ៏វិសេស និងតែងតែឃើញនូវព្រះនិព្វាន (អម្រឹតធម៌) ដ៏ផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ ដែលកើតឡើងអំពីការចម្រើនឡើងនៃបុណ្យដ៏វិសេស។

295. ‘‘Sabhāve’’ccādi. Sabhāveneva madhurā piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa udayo abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti.

២៩៥. ពាក្យថា “Sabhāve” ជាដើម។ ព្រះវាចាដ៏ជាទីស្រឡាញ់ ផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ ឬព្រះនិព្វាន (អម្រឹតធម៌) ដ៏ផ្អែមល្ហែម, ការកើតឡើង ពោលគឺការចម្រើនឡើងនៃបុណ្យដ៏វិសេស មានដល់ព្រះវាចា ឬព្រះនិព្វានណា, ជនទាំងឡាយតែងតែស្តាប់នូវព្រះវាចា ពោលគឺព្រះសទ្ធម៌របស់ព្រះមុនីនោះ និងតែងតែឃើញនូវព្រះនិព្វាននោះ។ នេះជា អវិរុទ្ធកម្មសិលេស ព្រោះកិរិយាគឺការស្តាប់ និងការឃើញ មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ។

295. ‘‘Sabhāva’’miccādi. Sabhāvamadhuraṃ ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, puññavisesodayasambhavaṃ puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, amataṃ nibbānañca janā veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti [Pg.285] ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho.

២៩៥. «សភាវ» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា សភាវមធុរៈ (ផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ) គឺផ្អែមល្ហែមដោយប្រក្រតី ព្រោះមានភាពផ្អែមល្ហែម សូម្បីតែមិនបាច់មានការព្យាយាមធ្វើថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើវាចាឲ្យផ្អែមល្ហែម» ឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា ប្រណីតដោយប្រក្រតី សូម្បីតែមិនបាច់មានការតាក់តែងជាពិសេស ព្រោះមិនបានកើតឡើងដោយបច្ច័យណាមួយឡើយ, ពាក្យថា បុញ្ញវិសេសោទយសម្ភវៈ (កើតឡើងអំពីការលេចឡើងនៃបុណ្យដ៏វិសេស) គឺកើតឡើងហើយដោយការចម្រើនឡើងនៃកុសលដ៏វិសេសណាមួយរបស់ព្រះមុនី ដែលជាអ្នកសម្ដែងនូវបុណ្យដ៏វិសេស ម្យ៉ាងទៀត គឺបានមកដោយភាពជាអារម្មណ៍នៃការចម្រើនឡើងនៃកុសលដ៏វិសេសដែលវេនេយ្យជនទាំងឡាយបានធ្វើហើយដោយមានបំណងចំពោះព្រះនិព្វាន វេនេយ្យជនទាំងឡាយរមែងស្ដាប់នូវព្រះវាចាដែលពោលគឺព្រះសទ្ធម៌របស់ព្រះមុនី ហើយរមែងឃើញនូវព្រះនិព្វានជាអមតៈ។ ព្រោះកិរិយាគឺការស្ដាប់និងការឃើញមិនផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក នេះទើបឈ្មោះថា អវិរុទ្ធកម្មសិលេសៈ (សិលេសៈមានកិរិយាមិនផ្ទុយគ្នា)។ វិគ្គហៈថា សស្ស អត្តនោ ភាវោ (សភាវៈ) មួយទៀត តេន មធុរា, មធុរំ (សភាវមធុរៈ) មួយទៀត បុញ្ញមេវ វិសេសោ (បុញ្ញវិសេសៈ) មួយទៀត តស្សោទយោ (បុញ្ញវិសេសោទយៈ) មួយទៀត តេន សម្ភវោ យស្ស (បុញ្ញវិសេសោទយសម្ភវៈ)។

Abhinnakammasilesa

អភិន្នកម្មសិលេសៈ

296.

២៩៦.

Andhakārāpahārāya,Sabhāvamadhurāya ca;

Mano pīṇeti jantūnaṃ,Jino vācāya bhāya ca.

ព្រះជិនស្រី រមែងធ្វើចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដោយព្រះវាចាផង ដោយព្រះរស្មីផង ដែលជាធម្មជាតិកម្ចាត់បង់នូវងងឹត និងមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ។

296. ‘‘Andhakāre’’ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti andhakārāpahārā, vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti.

២៩៦. «អន្ធការ» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រះវាចាផង ព្រះរស្មីផង ឈ្មោះថា អន្ធការាបហារា ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវងងឹត ពោលគឺមោហៈ ឬងងឹតដោយប្រក្រតី។ ព្រះជិនស្រី រមែងធ្វើចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដោយព្រះវាចា និងព្រះរស្មីដ៏មានពន្លឺនិងសេចក្ដីល្អល្អះដោយសភាវៈនោះ នេះឈ្មោះថា អភិន្នកម្មសិលេសៈ ព្រោះប្រកបដោយកិរិយាតែមួយគឺការធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ទាំងដោយព្រះវាចា ទាំងដោយព្រះរស្មី។

296. ‘‘Andhakārā’’iccādi. Andhakārāpahārāya mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya sabhāvamadhurāya ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya vācāya bhāya sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ dhinoti pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ.

២៩៦. «អន្ធការា» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រះជិនស្រី រមែងធ្វើចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដោយព្រះវាចាដែលជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវងងឹត ពោលគឺមោហន្ធការ ឬងងឹតដោយប្រក្រតី និងផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ គឺស្រួលត្រចៀកដោយសភាវៈ និងដោយព្រះរស្មីគឺសេចក្ដីរុងរឿងនៃព្រះសរីរៈ ដែលជាទីត្រេកអរនៃភ្នែកដោយសភាវៈ។ ព្រោះហេតុតែការប្រកបគ្នានៃធម៌ជាគ្រឿងធ្វើពីរយ៉ាងគឺ ព្រះវាចានិងព្រះរស្មី ជាមួយកិរិយាតែមួយដែលមានសភាពធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ នេះទើបឈ្មោះថា អភិន្នកម្មសិលេសៈ។ វាក្យៈថា អន្ធការមបហរតិ (កម្ចាត់បង់នូវងងឹត) មួយទៀត សភាវេន មធុរា (ផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ)។

Niyamavantasilesa

និយមវន្តសិលេសៈ

297.

២៩៧.

Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā;

Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā.

ភាពខ្មៅនៃព្រះកេសានិងព្រះនេត្រទាំងឡាយរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ (មានពិត) ភាពវៀចវេរនៃព្រះភូមិទាំងឡាយ (មានពិត) ភាពក្រហមក្រៃលែងនៃព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងព្រះឱស្ឋទាំងឡាយ (មានពិត)។

297. ‘‘Kesi’’ccādi. [Pg.286] Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti.

២៩៧. «កេសិ» ដូច្នេះជាដើម។ ភាពខ្មៅ មានតែចំពោះព្រះកេសានិងព្រះនេត្រទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងព្រះហឫទ័យឡើយ គុណគឺភាពខ្មៅនិងភាពជាបាប (អកុសល) ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់គ្នា។ ភាពវៀចវេរ មានតែចំពោះព្រះភូមិទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងព្រះអជ្ឈាស័យឡើយ ភាពវៀចវេរនិងភាពជាមនុស្សកំសោយ (ល្បិចកល) ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់គ្នា។ ភាពក្រហមក្រៃលែង មានតែចំពោះព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងព្រះឱស្ឋទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងព្រះហឫទ័យឡើយ គុណគឺភាពក្រហមក្រៃលែងនិងរាគៈត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា «មុនិន្ទស្ស» ត្រូវភ្ជាប់ទៅគ្រប់កន្លែង មានពាក្យថា «កណ្ហត្តំ» ជាដើម។ ឈ្មោះថា និយមវន្តសិលេសៈ ព្រោះការប្រើប្រាស់ពាក្យកំណត់ថា «កេសក្ឃីនំវ» (នៃព្រះកេសានិងព្រះនេត្រទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ)។

297. ‘‘Kesakkhīna’’miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho.

២៩៧. «កេសក្ឃីនំ» ដូច្នេះជាដើម។ ភាពខ្មៅរបស់ព្រះមុនិន្ទ្រ មានតែចំពោះព្រះកេសានិងព្រះនេត្រទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ អកុសលដែលហៅថាភាពខ្មៅ មិនមានក្នុងព្រះហឫទ័យឡើយ។ ភាពវៀចវេរ មានតែចំពោះព្រះភូមិទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងព្រះអជ្ឈាស័យឡើយ។ ភាពក្រហមក្រៃលែង មានតែចំពោះព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងព្រះឱស្ឋទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងវត្ថុដទៃណាមួយឡើយ។ ព្រោះមានពាក្យកំណត់ដែលហៅថានិយម ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «កេសក្ឃីនំវា» ជាដើម និងព្រោះការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃភាពខ្មៅជាមួយភាពជាបាប ភាពវៀចវេរជាមួយសេចក្ដីល្បិចកល និងភាពក្រហមជាមួយរាគៈ នេះទើបឈ្មោះថា និយមវន្តសិលេសៈ។ វិគ្គហៈថា កេសានិ ច អក្ខីនិ ច (កេសក្ឃី) មួយទៀត កណ្ហស្ស ភាវោ (កណ្ហត្តំ) មួយទៀត វង្កស្ស ភាវោ (វង្កតា) មួយទៀត បាណយោ ច បាទានិ ច អធរានិ ច (បាណិបាទាធរា) មួយទៀត អតិរត្តស្ស ភាវោ (អតិរត្តតា)។

Niyamakkhepasilesa

និយមក្ខេបសិលេសៈ

298.

២៩៨.

Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati;

Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi.

បពិត្រព្រះលោកនាថ សេចក្ដីត្រេកអរ (ពណ៌ក្រហមដ៏ល្អ) របស់ព្រះអង្គ រមែងប្រាកដតែក្នុងព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងព្រះឱស្ឋទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីត្រេកអរ (សេចក្ដីពេញចិត្តក្នុងកុសល) នោះ រមែងប្រាកដសូម្បីក្នុងគុណទាំងឡាយរបស់សប្បុរស។

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva sārāgo sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. Atha vā kathaṃ niyamyate, yato so ayaṃ sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ.

២៩៨. «បាណិ» ដូច្នេះជាដើម។ បពិត្រព្រះលោកនាថ សារាគៈ គឺពណ៌ក្រហមដ៏ល្អះ រមែងប្រាកដតែក្នុងព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងព្រះឱស្ឋទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងព្រះហឫទ័យឡើយ ពាក្យថា សារាគៈ គឺពណ៌ក្រហម និងឆន្ទរាគៈ ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់គ្នា។ ការកំណត់នេះ ត្រូវបានច្រានចោល។ ម្យ៉ាងទៀត ការកំណត់នោះ តើកំណត់ដូចម្ដេចបាន ព្រោះថា សារាគៈនោះ រមែងប្រាកដសូម្បីក្នុងគុណទាំងឡាយរបស់សប្បុរស ដែលមានលក្ខណៈជាវិរាគៈ។ ហេតុនោះ តើគេកំណត់យ៉ាងដូចម្ដេចបាន នេះទើបឈ្មោះថា និយមក្ខេបវចនសិលេសៈ (សិលេសៈមានពាក្យច្រានចោលនូវការកំណត់)។

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. [Pg.287] He nātha tava sārāgo sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā so ayaṃ sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto sādhuguṇesvapi sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena ‘‘atha vā’’ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho.

២៩៨. «បាណិ» ដូច្នេះជាដើម។ បពិត្រព្រះលោកនាថ សារាគៈ គឺពណ៌ក្រហមដ៏ល្អះរបស់ព្រះអង្គ រមែងប្រាកដតែក្នុងព្រះហស្ត ព្រះបាទ និងព្រះឱស្ឋទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯលោភៈក្នុងព្រះហឫទ័យ មិនប្រាកដឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សារាគៈនោះ ដែលជាកត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទៈ រមែងប្រាកដសូម្បីក្នុងគុណទាំងឡាយរបស់សប្បុរស គឺសីលាទិគុណរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ព្រោះប្រកបដោយពាក្យថា «អថ វា» (ម្យ៉ាងទៀត) ដែលជាគ្រឿងបដិសេធនូវការកំណត់ដែលបង្ហាញដោយពាក្យថា «ឯវ» (ប៉ុណ្ណោះ) និងព្រោះការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃលោភៈជាមួយរាគៈដែលហៅថាពណ៌ក្រហម នេះទើបឈ្មោះថា និយមក្ខេបវចនសិលេសៈ។ វិគ្គហៈថា សំ សោភនោ រាគោ (សារាគោ)។

Avirodhisilesa

អវិរោធិសិលេសៈ

299.

២៩៩.

Salakkhaṇo’tisubhago,Tejassī niyatodayo;

Lokeso jitasaṃkleso,Vibhāti samaṇissaro.

ព្រះសមណិស្សរៈ (ព្រះមុនិន្ទ្រ ឬកែវមណីដ៏ប្រសើរ) ជាអ្នកមានលក្ខណៈ មានសិរីដ៏ក្រៃលែង មានតេជះ មានការកើតឡើងជានិច្ច ជាម្ចាស់នៃលោក មានកិលេសសៅហ្មងឈ្នះហើយ រមែងរុងរឿង។

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno salakkhaṇo, cando munindo ca, atisubhago so ca, tejassī sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so niyatodayo, sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so niyatodayo, munindo, lokeso brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi, samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā.

២៩៩. «សលក្ខណោ» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា សលក្ខណោ គឺប្រព្រឹត្តទៅជាមួយលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ឬជាមួយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ គឺព្រះចន្ទនិងព្រះមុនិន្ទ្រ, ពាក្យថា អតិសុភគោ គឺព្រះចន្ទនិងព្រះមុនិន្ទ្រនោះឯង, ពាក្យថា តេជស្សី គឺព្រះអាទិត្យដែលប្រកបដោយពន្លឺដ៏វិសេស, ពាក្យថា និយតោទយោ គឺព្រះអាទិត្យដែលមានការរះឡើងជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃជាលក្ខណៈនៃពន្លឺ ម្យ៉ាងទៀត គឺព្រះមុនិន្ទ្រដែលមានការចម្រើនឡើងដ៏មាំមួនជានិច្ច ពោលគឺសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ, ពាក្យថា លោកេសោ គឺព្រះព្រហ្មនិងព្រះមុនិន្ទ្រ, ពាក្យថា ជិតសំកិលេសោ គឺព្រះព្រហ្មដែលបានឈ្នះនូវសេចក្ដីសៅហ្មងគឺជំងឺកាយនិងចិត្តដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងឈាន ម្យ៉ាងទៀត គឺព្រះមុនិន្ទ្រដែលបានឈ្នះនូវសេចក្ដីសៅហ្មង ១០ ប្រការ ដោយការសម្រេចនូវអគ្គមគ្គញ្ញាណ។ ព្រះសមណិស្សរៈ គឺកែវមណីដ៏ប្រសើរ ឬព្រះមុនិន្ទ្រជាធំជាងសមណៈទាំងឡាយ រមែងរុងរឿង នេះជាការភ្ជាប់សេចក្ដី។ នេះឈ្មោះថា អវិរោធិសិលេសៈ ព្រោះគុណទាំងឡាយមានលក្ខណៈនិងសិរីជាដើម មិនដាច់គ្នាទាំងពីរផ្នែក។

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. [Pg.288] Salakkhaṇo lakkhaṇena sahito, atisubhago atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, tejassī andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, niyatodayo patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, lokeso brahmabhūto, jitasaṃkleso jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, samaṇissaro so uttamo maṇi vibhāti sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro vibhāti dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ.

២៩៩. «សលក្ខណោ» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា សលក្ខណោ គឺប្រកបដោយលក្ខណៈ, ពាក្យថា អតិសុភគោ គឺប្រកបដោយសិរីដ៏ល្អក្រៃលែង ម្យ៉ាងទៀត គឺប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ និងប្រកបដោយសេចក្ដីល្អល្អះជាដើមក្រៃលែង, ពាក្យថា តេជស្សី គឺប្រកបដោយមហានុភាពដែលហៅថាការកម្ចាត់បង់នូវងងឹត, ពាក្យថា និយតោទយោ គឺការឡើងទៅកាន់អាកាសដែលកំណត់ទុកក្នុងវេលាព្រឹកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ម្យ៉ាងទៀត គឺប្រកបដោយពុទ្ធតេជះដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ និងប្រកបដោយការចម្រើនឡើងដ៏មាំមួនដែលហៅថាព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ, ពាក្យថា លោកេសោ គឺភាពជាព្រះព្រហ្ម, ពាក្យថា ជិតសំកិលេសោ គឺការឈ្នះនូវសេចក្ដីក្រហាយកាយនិងចិត្តដោយបីតិក្នុងឈាន ម្យ៉ាងទៀត គឺភាពជាម្ចាស់នៃត្រៃលោក និងមានសេចក្ដីសៅហ្មង ១០ ប្រការកម្ចាត់បង់ហើយដោយចតុត្ថមគ្គញ្ញាណ, ពាក្យថា សមណិស្សរោ គឺកែវមណីដ៏ប្រសើរនោះ រមែងរុងរឿង គឺល្អល្អះ ម្យ៉ាងទៀត គឺព្រះជាធំជាងសមណៈទាំងឡាយ រមែងរុងរឿង គឺរុងរឿងក្រៃលែង។ ព្រោះបទទាំងពីរមាន «សលក្ខណោ សុភគោ» ជាដើម មិនផ្ទុយគ្នាផង និងព្រោះការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃសព្វញ្ញុបទត្ថៈ ជាមួយព្រះចន្ទក្នុងបាទទី ១ ជាមួយព្រះអាទិត្យក្នុងបាទទី ២ ជាមួយព្រះព្រហ្មក្នុងបាទទី ៣ និងជាមួយកែវមណីក្នុងបាទទី ៤ ផង នេះទើបឈ្មោះថា អវិរោធិសិលេសៈ។ វាក្យៈថា សហ លក្ខណេន វត្តមានោ (សលក្ខណោ) មួយទៀត អតិសោភនោ ភគោ សិរី វា សិរីកាមបយតនាទិកោ វា អស្ស (អតិសុភគោ) មួយទៀត តេជោ អស្ស អត្ថិ (តេជស្សី) មួយទៀត និយតោ ឧទយោ អស្ស (និយតោទយោ) មួយទៀត លោកស្ស ឥសោ ឥស្សរោ (លោកេសោ) មួយទៀត ជិតោ សំក្លេសោ យេន (ជិតសំកិលេសោ) មួយទៀត មណីនំ សមណានំ វា ឥស្សរោ (សមណិស្សរោ)។

Virodhisilesa

វិរោធិសិលេសៈ

300.

៣០០.

Asamopi samo loke,Lokesopi naruttamo;

Sadayopya’dayo pāpe,Cittā’yaṃ munino gati.

ព្រះមុនី សូម្បីជាអ្នកមិនមានបុគ្គលស្មើ ក៏ជាអ្នកស្មើក្នុងលោក, សូម្បីជាម្ចាស់នៃលោក ក៏ជាមនុស្សដ៏ប្រសើរ, សូម្បីជាអ្នកមានសេចក្ដីអាណិតអាសូរ ក៏ជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីអាណិតអាសូរក្នុងបាប, ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនេះរបស់ព្រះមុនី គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់។

300. ‘‘Asamopi’’ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti asamo, koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena [Pg.289] muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. Apisaddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. Lokeso brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti sadayo, koci puriso. Saha dayāya vattatīti sadayo, muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino ayaṃ yathāvuttā gati pavatti cittā abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo.

៣០០. «អសមោបិ» ដូច្នេះជាដើម។ បុគ្គលណាមួយមានស្តេចជាដើម ឈ្មោះថា អសមៈ ព្រោះមិនមានបុគ្គលស្មើដោយរាជគុណជាដើម, ព្រះមុនី ឈ្មោះថា «អសមៈ» ព្រោះភាពជាកំពូលនៃលោកតែមួយគត់។ ក្នុងពាក្យនោះ កាលបើស្ដេចជាដើមជាអសមៈ ការពោលថាជាអ្នកស្មើក្នុងលោក រមែងផ្ទុយគ្នា ព្រោះភាពជាអ្នកមិនមានបុគ្គលស្មើរបស់ស្តេចនោះ។ សព្ទថា «អបិ» ញ៉ាំងសេចក្ដីផ្ទុយគ្នាឲ្យរុងរឿង។ ចំណែកឯក្នុងផ្នែកម្ខាងទៀត មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ព្រោះភាពជាអ្នកស្មើគ្នាចំពោះសត្វដែលជាសត្រូវមានទេវទត្តជាដើម និងសត្វដែលមិនមែនជាសត្រូវមានរាហុលជាដើមក្នុងលោក ព្រោះហេតុនោះឯង នេះទើបជាវិរោធាភាសៈ និងជាវិរោធៈពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា លោកេសោ គឺព្រះព្រហ្មនិងព្រះមុនី។ ក្នុងពាក្យនោះ ការពោលថា «ព្រះព្រហ្មជាមនុស្សដ៏ប្រសើរ» រមែងផ្ទុយគ្នា ព្រោះព្រះព្រហ្មនោះមានកំណើតជាទេវៈ។ ចំណែកឯក្នុងផ្នែកម្ខាងទៀត មិនទាស់ទែងគ្នាឡើយ ព្រោះព្រះមុនីនោះជាមនុស្សដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា ទយៈ គឺការឲ្យទាន, បុគ្គលណាមួយ ឈ្មោះថា សទយៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយការឲ្យទាន។ ព្រះមុនី ឈ្មោះថា សទយៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្ដីអាណិតអាសូរ។ ក្នុងពាក្យនោះ បុគ្គលជាអ្នកឲ្យទាន តើមិនមានសេចក្ដីអាណិតអាសូរចំពោះមនុស្សបាបយ៉ាងដូចម្ដេច នេះរមែងផ្ទុយគ្នា។ ព្រះមុនី មិនមានសេចក្ដីអាណិតអាសូរក្នុងធម៌ដ៏លាមកមានរាគៈជាដើម នេះរមែងផ្ទុយគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅដែលពោលហើយនេះរបស់ព្រះមុនី ឈ្មោះថា ចិត្តា គឺគួរឲ្យអស្ចារ្យ នេះជាវិរោធិសិលេសៈដែលលោកលើកឡើងជាឧទាហរណ៍តាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

300. ‘‘Asamo’’iccādi. Asamopi atulyopi koci rājādiko loke samo tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. Lokesopi brahmabhūtopi naruttamo naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. Sadayopi yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi pāpe pāpiṭṭhe adayo dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ gati pavatti cittā vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe apisaddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. [Pg.290] Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho.

៣០០. «អសមោ» ដូច្នេះជាដើម។ បុគ្គលណាមួយមានស្តេចជាដើម សូម្បីជាអសមៈ គឺមិនមានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹម ក៏ជាអ្នកស្មើ គឺស្មើគ្នាក្នុងលោក, ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមុនីជាអ្នកមិនមានបុគ្គលស្មើពិតប្រាកដ ក៏ជាអ្នកស្មើគ្នាដោយការមិនមានអនុន័យនិងបដិឃៈចំពោះសត្វលោកទាំងអស់មានព្រះរាហុលភទ្រៈនិងទេវទត្តជាដើម។ សូម្បីជាលោកេសៈ គឺមានសភាពដូចព្រះព្រហ្ម ក៏ជាមនុស្សដ៏ប្រសើរ គឺប្រសើរជាងមនុស្ស, ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមុនីជាម្ចាស់នៃលោកទាំងពួងហើយ ក៏ជាមនុស្សដ៏ប្រសើរពិតប្រាកដ។ សូម្បីជាសទយៈ គឺប្រកបដោយទានដែលហៅថាការអាណិតអាសូរចំពោះយាចកទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកអទយៈ គឺមិនមានការឲ្យទានក្នុងមនុស្សបាបដ៏លាមក, ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមុនីជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្ដីអាណិតអាសូរពិតប្រាកដ ក៏ជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីអាណិតអាសូរក្នុងអកុសលធម៌។ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនេះរបស់ព្រះមុនី ឈ្មោះថា ចិត្តា គឺប្លែកអស្ចារ្យ ព្រោះភាពជាអ្នកមិនមានបុគ្គលស្មើផងជាអ្នកស្មើគ្នាផងរបស់ស្តេចជាដើម, ភាពជាព្រះព្រហ្មផងជាមនុស្សដ៏ប្រសើរផង, និងភាពជាអ្នកប្រកបដោយទានផងជាអ្នកមិនមានការឲ្យទានផងរបស់បុគ្គលណាមួយ រមែងផ្ទុយគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃព្រះមុនីជាមួយស្តេច ព្រះព្រហ្ម និងបុគ្គលនោះ នេះទើបឈ្មោះថា វិរោធិសិលេសៈ។ សេចក្ដីផ្ទុយគ្នាក្នុងផ្នែកខាងដើមៗ ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលដោយផ្នែកខាងចុងៗ។ ក្នុងផ្នែកខាងដើម សព្ទថា «អបិ» ញ៉ាំងសេចក្ដីផ្ទុយគ្នាឲ្យរុងរឿង ក្នុងផ្នែកខាងចុង ជាការកំណត់។ វិគ្គហៈថា នត្ថិ សមោ យស្ស (អសមោ) មួយទៀត នរោ ច សោ ឧត្តមោ ច (នរុត្តមោ) មួយទៀត សហ ទយេន ទយាយ វា វត្តមានោ (សទយោ) មួយទៀត នត្ថិ ទយោ ទយា វា អស្ស (អទយោ)។

Ocityasamposakapadasilesa

ឱចិត្យសម្បោសកបទសិលេសៈ

301.

៣០១.

Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi;

Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati.

បពិត្រព្រះអង្គអ្នកប្រទាននូវព្រះនិព្វានជាអមតៈ ប្រជាជនដែលត្រូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តបៀតបៀនហើយ ឱនកាយថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ រមែងបាននូវសេចក្ដីសុខដែលខ្លួនប្រាថ្នាហើយដ៏ក្រៃលែង។

301. Udāharati ‘‘saṃsāre’’ccādi. Saṃsāro abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva dukkhaṃ dukkhamattādinā, tena upahatā pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti amatandadāti āmantanaṃ, tvayi avanatā paṇāmavasena icchitamatimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ accantaṃ vindati paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. Ādisaddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti.

៣០១. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ថា «saṃsāre» (ក្នុងសង្សារ) ជាដើម។ សង្សារ គឺលំដាប់នៃខន្ធដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សោះនោះឯង ជាទុក្ខ ដោយសភាវៈជាទុក្ខជាដើម, ពួកជនដែលត្រូវសង្សារទុក្ខនោះបៀតបៀនហើយ គឺកម្ចាត់ហើយ, ព្រះអង្គឯណាប្រទាននូវអមតសុខ ឬប្រទាននូវអមតមហានិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា «អមតន្ទទៈ» (អ្នកប្រទាននូវអមតធម៌) នេះជាពាក្យហៅ (អាមន្តនៈ), ពួកជនកាលឱនកាយថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ រមែងបានទទួល គឺបានសម្រេចនូវសេចក្តីសុខតាមចិត្តប្រាថ្នា ដែលកើតអំពីការប្រាសចាកទុក្ខ ទាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ដោយចំណែកមួយរំពេច។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «អមតៈ» បានដល់ ទឹកអម្រឹត និងព្រះនិព្វាន, ពាក្យថា «អមតន្ទទោ» (អ្នកប្រទាននូវអម្រឹត) ធ្វើពួកជនដែលត្រូវទុក្ខបៀតបៀនឲ្យមានសេចក្តីសុខ នេះជាការសមគួរ ហេតុនោះ ពាក្យថា «amataṃ dadāti» (ប្រទាននូវអមតៈ) នេះ រមែងជួយសម្រួលដល់ភាពសមគួរក្នុងវត្ថុដែលបានសម្រេចហើយ នេះជា «ឱចិត្យសម្បោសកបទសិលេសៈ» (បទសិលេសៈដែលជួយសម្រួលដល់ភាពសមគួរ)។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) នោះ លោកសង្គ្រោះយកឧបមាសិលេសៈជាដើម មានពាក្យថា «sugandhisobhāsambandhī» (ទាក់ទងដោយពន្លឺនិងក្លិនក្រអូប) ជាដើម។

301. ‘‘Saṃsāra’’iccādi. Saṃsāradukkhopahatā khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, amatandada he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi avanatā paṇamanavasena onatā icchitaṃ abhimataṃ sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ accantaṃ atisayena vindati sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ.

៣០១. គាថាថា «Saṃsāra» (សង្សារ) ជាដើម។ ពួកជនដែលត្រូវសង្សារទុក្ខបៀតបៀនហើយ គឺត្រូវទុក្ខដែលពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខន្ធ ធាតុ និងអាយតនៈ បៀតបៀនហើយ, ម្នាលព្រះតថាគត អ្នកប្រទាននូវអមតធម៌ គឺអ្នកប្រទាននូវទឹកអម្រឹត ឬមួយថា អ្នកប្រទាននូវព្រះនិព្វាន, កាលឱនកាយថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ រមែងបានទទួល គឺបានសេវានូវសេចក្តីសុខតាមចិត្តប្រាថ្នា គឺសេចក្តីសុខផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ដោយចំណែកដ៏ក្រៃលែង។ សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកប្រទាននូវអមតធម៌ ធ្វើពួកជនដែលរងទុក្ខឲ្យមានសេចក្តីសុខ នេះជាការសមគួរពិតណាស់ ហេតុនោះ បទថា «amataṃ dadāti» (ប្រទាននូវអមតៈ) ដែលជាតួសម្តែងសេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងជួយសម្រួលដល់ភាពសមគួរក្នុងការប្រទានសេចក្តីសុខដល់ជនបែបនោះ នេះជា «ឱចិត្យសម្បោសកបទសិលេសៈ»។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងប្រយោគថា «សង្សារនោះឯងជាទុក្ខ» ផង «ត្រូវទុក្ខនោះបៀតបៀនហើយ» ផង «ប្រទាននូវទឹកអម្រឹត ឬព្រះនិព្វាន» ផង។

302.

៣០២.

Guṇayuttehi [Pg.291] vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;

Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.

ការសរសើរ ឬការបង្អាប់បុគ្គលណាម្នាក់ ដោយធ្វើឲ្យស្មើគ្នាជាមួយនឹងវត្ថុទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណ មានសភាពយ៉ាងណា, ការពោលសរសើរនោះ លោកហៅថា «តុល្យយោគិតា»។

302. Tulyayogitaṃ yojayati ‘‘guṇe’’ccādinā. Guṇo dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha samaṃ katvāna vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya kassaci purisādino thutinindatthaṃ yaṃ kittanamākhyānaṃ, sā tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati.

៣០២. លោកពន្យល់អំពីតុល្យយោគិតា ដោយពាក្យថា «guṇe» (ដោយគុណ) ជាដើម។ គុណ គឺធម៌ល្អក្តី មិនល្អក្តី, ការពោលសរសើរ ឬបង្អាប់ ដើម្បីសរសើរឬបង្អាប់បុគ្គលណាម្នាក់ ដោយធ្វើឲ្យស្មើគ្នាជាមួយនឹងវត្ថុទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណនោះ ទោះបីជាដោយវត្ថុមិនស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏បង្កោរ (សន្មត) ឲ្យមានសភាពស្មើគ្នាយ៉ាងនោះដែរ, ការពោលសរសើរនោះ លោកហៅថា «តុល្យយោគិតា» ដែលមានលក្ខណៈស្មើគ្នា, ព្រោះតែការសម្តែងនូវភាពស្មើគ្នា (តុល្យយោគិតា) នៃវត្ថុបែបនោះ ដោយគុណដែលបំណងចង់និយាយ តុល្យយោគិតានោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នានោះ។

302. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘guṇayuttehi’’iccādinā. Guṇayuttehi sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, kassaci purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ saṃkittanaṃ guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā.

៣០២. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញតុល្យយោគិតាលង្ការ ដោយពាក្យថា «guṇayuttehi» (ដោយវត្ថុប្រកបដោយគុណ) ជាដើម។ ដោយវត្ថុទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណណាមួយ ទោះបីល្អក្តី មិនល្អក្តី, ដោយធ្វើឲ្យស្មើគ្នា ទោះបីជាដោយការពិតមិនស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏បង្កោរ (សន្មត) ដោយសេចក្តីយល់ថាស្មើគ្នា, ការពោលសរសើរ គឺការនិយាយពីគុណនិងទោស ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យការសរសើរ ឬការបង្អាប់បុគ្គលណាម្នាក់ជាដើម ការពោលសរសើរនោះ លោកហៅថា «តុល្យយោគិតា»។ វិគ្គហៈថា «Guṇehi yuttā» (ប្រកបដោយគុណទាំងឡាយ) ខ្លះ, «tulyena guṇena saha yogo» (ការប្រកបជាមួយគុណដ៏ស្មើគ្នា) ខ្លះ, «so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthi» (ការប្រកបនោះ មានដល់ព្រះអាទិត្យ និងព្រះភគវន្តជាដើមទាំងនេះ) ខ្លះ, «tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandho» (ភាវៈនៃវត្ថុទាំងនោះ ឈ្មោះថាការទាក់ទងដោយគុណដ៏ស្មើគ្នា) ខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែភាវៈនៃតុល្យយោគិតា គឺការទាក់ទងនឹងគុណនោះ នៃសេចក្តីនៃបទដែលប្រកបដោយគុណដ៏ស្មើគ្នា ហេតុនោះ ពាក្យពោលដ៏វិសេសដែលសម្តែងនូវតុល្យយោគិតានោះ គប្បីដឹងថា «តុល្យយោគិតា» ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នានោះ។

303.

៣០៣.

Sampattasammado loko,Sampattālokasampado;

Ubhohi raṃsimālī ca,Bhagavā ca tamonudo.

សត្វលោកបានសម្រេចនូវសេចក្តីរីករាយ និងបានសម្រេចនូវសម្បត្តិនៃពន្លឺ ដោយសារព្រះអាទិត្យផង និងព្រះភគវន្តជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតផង ទាំងពីរព្រះអង្គ។

303. Udāharati ‘‘sampatte’’ccādi. Tamaṃ nudatīti tamonudo. Raṃsimālī sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā [Pg.292] loko sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

៣០៣. លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា «sampatte» (បានសម្រេច) ជាដើម។ ព្រះអង្គឯណាកម្ចាត់បង់នូវងងឹត ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា «តមោនុទៈ» (អ្នកកម្ចាត់បង់ងងឹត)។ ដោយសារព្រះអាទិត្យដែលមានរស្មីជាកម្រងផង ឬមួយថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធផង ទាំងពីរព្រះអង្គ ដែលជាគ្រឿងធ្វើ ឬជាហេតុ, សត្វលោក គឺប្រជារាស្ត្រ ជាអ្នកបានសម្រេចនូវសេចក្តីរីករាយ គឺសេចក្តីឆ្អែតចិត្ត ដោយហេតុណា មានសភាពយ៉ាងនោះផង និងជាអ្នកបានសម្រេចនូវសម្បត្តិនៃពន្លឺ ដោយហេតុណា មានសភាពយ៉ាងនោះផង។ ក្នុងទីនេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់លក្ខណៈថា ជាការពោលសរសើរដោយអំណាចនៃការសរសើរព្រះភគវន្ត ដោយធ្វើឲ្យស្មើគ្នាជាមួយនឹងព្រះអាទិត្យដែលប្រកបដោយគុណមានការប្រទាននូវសេចក្តីរីករាយជាដើម។

303. Idāni udāharati ‘‘sampatti’’ccādinā. Tamonudo andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, loko sattaloko sampattasammado paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā.

៣០៣. ឥឡូវនេះ លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា «sampatti» ជាដើម។ ព្រះអាទិត្យផង ព្រះភគវន្តផង ទាំងពីរព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹត គឺកម្ចាត់បង់នូវអន្ធការ ដែលជាគ្រឿងធ្វើ ឬជាហេតុ, សត្វលោក គឺប្រជារាស្ត្រ រមែងជាអ្នកបានសម្រេចនូវសេចក្តីរីករាយ គឺបានទទួលសេចក្តីឆ្អែតចិត្តផង និងបានសម្រេចនូវសម្បត្តិនៃពន្លឺផង។ ក្នុងទីនេះ ជាការនិយាយពីគុណដោយអំណាចនៃការសរសើរព្រះភគវន្ត ដោយធ្វើឲ្យស្មើគ្នាជាមួយនឹងព្រះអាទិត្យដែលប្រកបដោយគុណ ពោលគឺការប្រទាននូវសេចក្តីរីករាយនិងការធ្វើនូវពន្លឺ។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងប្រយោគថា «សេចក្តីរីករាយ គឺសេចក្តីឆ្អែតចិត្តដែលបានសម្រេចហើយដោយហេតុណា» ខ្លះ, «សម្បត្តិនៃពន្លឺ» ខ្លះ, «សម្បត្តិនៃពន្លឺដែលបានសម្រេចហើយដោយហេតុណា» ខ្លះ, «កម្ចាត់បង់នូវងងឹត» ខ្លះ។ ទោះបីជាមិនបានបង្ហាញឧទាហរណ៍ក៏ដោយ ក៏គប្បីជ្រាបថា ការបង្អាប់ដែលត្រូវធ្វើចំពោះបុគ្គលណាម្នាក់ ដោយធ្វើឲ្យស្មើគ្នាជាមួយនឹងវត្ថុណាមួយដែលប្រកបដោយគុណមិនល្អ គឺមានសភាពយ៉ាងនេះដូចគ្នា។

304.

៣០៤.

Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ;

Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.

កាលសម្តែងនូវសេចក្តីដទៃ រមែងបង្ហាញនូវផលណាមួយដែលស្មើគ្នានឹងសេចក្តីនោះ ទោះបីជាផលមិនល្អក្តី ផលល្អក្តី, ការបង្ហាញនោះ លោកហៅថា «និទស្សនៈ»។

304. Nidassanaṃ padasseti ‘‘atthantara’’miccādinā. Atthantaraṃ nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ sādhayatā kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva sadisaṃ tulyaṃ phalaṃ kiñci asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā dassīyate paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā.

៣០៤. លោកបង្ហាញអំពីនិទស្សនៈ ដោយពាក្យថា «atthantaraṃ» (សេចក្តីដទៃ) ជាដើម។ ដោយវត្ថុណាមួយដែលជាហេតុ កាលសម្តែងនូវកិច្ចដ៏សមគួរណាមួយផ្សេងទៀត ដែលជាសេចក្តីដទៃ ដោយសម្លឹងមើលទៅរកសេចក្តីដែលគួរបង្ហាញ, ផលណាមួយដែលស្មើគ្នា គឺដូចគ្នាជាមួយនឹងសេចក្តីដទៃនោះឯង ទោះបីជាផលមិនល្អ គឺមិនជាទីប្រាថ្នាក្តី ផលល្អ គឺជានិមិត្តល្អជាទីប្រាថ្នាក្តី ដែលលោកបង្ហាញ គឺសម្តែងឡើង, ការបង្ហាញដែលមានលក្ខណៈយ៉ាងនេះ គប្បីជា «និទស្សនៈ»។

304. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti ‘‘atthantari’’ccādinā. Atthantaraṃ niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ sādhayatā sādhayantena kenaci vatthunā taṃsadisaṃ [Pg.293] tena atthantarena samānaṃ asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ dassīyate vatthūhi paṭipādīyate, taṃ tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho.

៣០៤. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនិទស្សនាលង្ការ ដោយពាក្យថា «atthantara» ជាដើម។ ដោយវត្ថុណាមួយ កាលសម្តែងនូវត្រឹមតែកិច្ចដ៏សមគួរ ដែលជាសេចក្តីដទៃ ផ្សេងអំពីសេចក្តីដែលគួរចង្អុលបង្ហាញ, ផលណាមួយដែលស្មើគ្នានឹងសេចក្តីនោះ គឺស្មើគ្នានឹងសេចក្តីដទៃនោះ ទោះបីជាផលមិនល្អ គឺមិនជាទីប្រាថ្នាក្តី ផលល្អ គឺជានិមិត្តល្អជាទីប្រាថ្នាក្តី ដែលលោកបង្ហាញ គឺសម្តែងឡើងដោយវត្ថុទាំងឡាយ, ផលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា «និទស្សនៈ»។ វិគ្គហៈថា «Attho ca so antaro añño ca» (សេចក្តីនោះផង ជាសេចក្តីដទៃផ្សេងទៀតផង) ខ្លះ, «tena atthantarena sadisaṃ» (ដូចគ្នានឹងសេចក្តីដទៃនោះ) ខ្លះ, «nidassīyate» (រមែងបង្ហាញ) ខ្លះ។

Asantaphalanidassana

អសន្តផលនិទស្សនៈ

305.

៣០៥.

Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;

Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā durantataṃ.

ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះសមណិន្ទ ពួកធម៌ដ៏លាមករមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាស កាលសម្តែងនូវភាពមានទីបំផុតដ៏អាក្រក់ នៃពួកជនអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះធម្មរាជ។

305. ‘‘Udayā’’iccādi. Samaṇindassa mahāmunino udayā pātubhāvena pāpā lobhādayo parābhavaṃ nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? Dhammarājā dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā.

៣០៥. គាថាថា «Udayā» (ព្រោះការកើតឡើង) ជាដើម។ សេចក្តីថា ព្រោះការកើតឡើង គឺការប្រាកដឡើងនៃព្រះសមណិន្ទជាមហាមុនី ពួកធម៌ដ៏លាមក មានលោភៈជាដើម រមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាស គឺសេចក្តីសាបសូន្យ។ លោកបង្ហាញផលដែលស្មើគ្នានឹងសេចក្តីដទៃ គឺការវិនាសនៃបាបដែលមានការកើតឡើងជាប្រធាន។ ពួកធម៌ដ៏លាមកទាំងនោះ កាលធ្វើដូចម្តេច? កាលសម្តែងនូវភាពមានទីបំផុតដ៏អាក្រក់ គឺទីបំផុតដ៏លាមកប្រាសចាកធម៌ នៃពួកជនអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះធម្មរាជ គឺស្តេចដែលមិនប្រាសចាកធម៌ ឬព្រះមុនិន្ទ ដែលលោកប្រៀបធៀបយ៉ាងជិតស្និទ្ធ, នេះជា «អសន្តផលនិទស្សនៈ» ដែលមានការប្រឆាំងនឹងព្រះធម្មរាជជាហេតុ ព្រោះសេចក្តីវិនាសជាធម្មជាតិមិនជាទីប្រាថ្នា។

305. Idāni udāharati ‘‘udayā’’iccādinā. Samaṇindassa munindassa udayā loke pātubhāvena pāpā lobhādayo dhammarājaviruddhānaṃ rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ durantataṃ aniṭṭhāvasānataṃ sūcayantā pakāsento parābhavaṃ parihāniṃ yanti pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti [Pg.294] vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

៣០៥. ឥឡូវនេះ លោកសម្តែងឧទាហរណ៍ថា «udayā» ជាដើម។ ព្រោះការកើតឡើង គឺការប្រាកដឡើងក្នុងលោកនៃព្រះសមណិន្ទជាមុនិន្ទ ពួកធម៌ដ៏លាមក មានលោភៈជាដើម, កាលសម្តែង គឺប្រកាសនូវភាពមានទីបំផុតដ៏អាក្រក់ គឺការមានទីបញ្ចប់មិនជាទីប្រាថ្នា នៃពួកជនអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះធម្មរាជ គឺស្តេចទាំងឡាយដែលប្រកបដោយរាជធម៌ ឬអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះមុនិន្ទជាធម្មាធិបតី រមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាស គឺសេចក្តីសាបសូន្យ។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងដើម លោកបង្ហាញសេចក្តីដទៃ ពោលគឺការវិនាសនៃបាបដែលមានការកើតឡើងជាប្រធាន, ដោយពាក់កណ្តាលគាថាខាងចុង លោកបង្ហាញផលមិនល្អ ពោលគឺភាពមានទីបំផុតដ៏អាក្រក់ ដែលមានការប្រឆាំងដ៏ស្មើគ្នានោះជាហេតុ។ នេះជា «អសន្តផលនិទស្សនៈ» ដែលមានការប្រឆាំងនឹងព្រះធម្មរាជជាហេតុ ព្រោះសេចក្តីវិនាសជាធម្មជាតិមិនជាទីប្រាថ្នា។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងប្រយោគថា «ព្រះឥន្ទ្រនៃសមណៈទាំងឡាយ» ខ្លះ, «ស្តេចដែលប្រកបដោយធម៌ ឬស្តេចក្នុងធម៌ទាំងឡាយ» ខ្លះ, «អ្នកប្រឆាំងនឹងស្តេចនោះ» ខ្លះ, «ជនទាំងឡាយណាមានទីបំផុតដ៏អាក្រក់ គឺមានទីបញ្ចប់ដ៏អាក្រក់» ខ្លះ, «ភាវៈនៃជនទាំងនោះ» ខ្លះ។

Santaphalanidassana

សន្តផលនិទស្សនៈ

306.

៣០៦.

Sironikkhittacaraṇo-Cchariyāna’mbujāna’yaṃ;

Paramabbhutataṃ loke,Viññāpeta’ttano jino.

ព្រះជិនស្រីនេះ ទ្រង់ដាក់ព្រះបាទលើក្បាលនៃផ្កាឈូកទាំងឡាយដ៏គួរឲ្យអស្ចារ្យ រមែងញ៉ាំងភាពអស្ចារ្យដ៏ក្រៃលែងរបស់ព្រះអង្គ ឲ្យដឹងច្បាស់ក្នុងលោក។

306. ‘‘Siro’’ccādi. Acchariyānaṃ bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ sirasi matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti.

៣០៦. គាថាថា «Siro» (លើក្បាល) ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីឯណា ទ្រង់ដាក់ព្រះបាទលើក្បាល គឺលើកំពូលនៃផ្កាឈូកទាំងឡាយដ៏គួរឲ្យអស្ចារ្យ ដែលប្រកបដោយគុណដ៏អស្ចារ្យ ដែលដុះទម្លាយផែនដីឡើងដើម្បីទទួលយកគូនៃព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូកនៃព្រះភគវន្ត។ លោកបង្ហាញផលដែលស្មើគ្នានឹងសេចក្តីដទៃ ដែលមានលក្ខណៈគឺការដាក់ព្រះបាទលើផ្កាឈូក។ គឺញ៉ាំងភាពអស្ចារ្យដ៏ក្រៃលែងរបស់ព្រះអង្គឲ្យដឹងច្បាស់។ នេះជា «សន្តផលនិទស្សនៈ» ព្រោះការសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យនៃព្រះជិនស្រី ជាធម្មជាតិជាទីប្រាថ្នា។

306. ‘‘Siro’’iccādi. Ayaṃ jino acchariyānaṃ attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ sironikkhittacaraṇo matthake ṭhapitapādo loke sattaloke attano paramabbhutataṃ atiacchariyaguṇaṃ viññāpeti avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho.

៣០៦. គាថាថា «Siro» ជាដើម។ ព្រះជិនស្រីនេះ ទ្រង់ដាក់ព្រះបាទលើក្បាល គឺទ្រង់ដាក់ព្រះបាទលើកំពូលនៃផ្កាឈូកទាំងឡាយដ៏គួរឲ្យអស្ចារ្យ ដែលគួរដល់ការផ្ទះដៃ (សរសើរ) ព្រោះតែដុះទម្លាយផែនដីឡើងដើម្បីទទួលយកព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ រមែងញ៉ាំងភាពអស្ចារ្យដ៏ក្រៃលែងរបស់ព្រះអង្គ គឺគុណដ៏អស្ចារ្យក្រៃលែង ឲ្យដឹងច្បាស់ គឺឲ្យយល់ច្បាស់ក្នុងលោក ពោលគឺសត្វលោក។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការញ៉ាំងភាពអស្ចារ្យដ៏ក្រៃលែងឲ្យដឹងច្បាស់ ដោយសេចក្តីដទៃ ពោលគឺការដាក់ព្រះបាទលើកំពូលនៃផ្កាឈូកដ៏គួរឲ្យអស្ចារ្យ នេះជាផលល្អដ៏ស្មើគ្នា ព្រោះការសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យនៃព្រះជិនស្រី ជាធម្មជាតិជាទីប្រាថ្នា។ វិគ្គហៈថា «Sirasi nikkhittāni caraṇāni yena» (ព្រះបាទទាំងឡាយដែលទ្រង់ដាក់លើក្បាលដោយព្រះជិនស្រីណា) ខ្លះ, «accharaṃ arahanti» (គួរដល់ការផ្ទះដៃ គឺការសរសើរ) ខ្លះ, «paramo abbhuto guṇo assa atthi» (គុណដ៏អស្ចារ្យដ៏ក្រៃលែង មានដល់ព្រះជិនស្រីនោះ) ខ្លះ, «tassa bhāvo» (ភាវៈនៃគុណនោះ) ខ្លះ។

307.

៣០៧.

Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;

Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ.

ភាពជាធំនៃសម្បត្តិ ឬនៃអធ្យាស្រ័យ គប្បីមាន, ភាពជាធំដែលដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនោះ លោកហៅថា «មហន្តត្តៈ»។

307. Mahantattamupadasseti [Pg.295] ‘‘vibhūtiyā’’iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā adhippāyassa vā ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ paramātisayabhāvaṃ yātaṃ upagataṃ mahantattaṃ nāma īritaṃ kathitaṃ.

៣០៧. លោកបង្ហាញអំពីមហន្តត្តៈ ដោយពាក្យថា «vibhūtiyā» (នៃសម្បត្តិ) ជាដើម។ ភាពជាធំដែលដល់ គឺចូលទៅជិតនូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត គឺភាវៈដ៏ក្រៃលែងបំផុត នៃសម្បត្តិ គឺទ្រព្យសម្បត្តិ ឬនៃអធ្យាស្រ័យ គឺបំណងចិត្ត ឈ្មោះថា «មហន្តត្តៈ» ដែលលោកពោលហើយ គឺសម្តែងហើយ។

307. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti ‘‘vibhūti’’ iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā vā adhippāyassa ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ atyukkaṃsabhāvaṃ yātaṃ yaṃ mahantattaṃ siyā, taṃ mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

៣០៧. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញមហន្តត្តាលង្ការ ដោយពាក្យថា «vibhūti» ជាដើម។ ភាពជាធំឯណាដែលដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត គឺភាវៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង នៃសម្បត្តិ គឺទ្រព្យសម្បត្តិ ឬនៃអធ្យាស្រ័យ គឺបំណងចិត្ត គប្បីមាន, ភាពជាធំនោះ លោកហៅថា «មហន្តត្តៈ»។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងប្រយោគថា «ភាវៈនៃរបស់ធំ» ខ្លះ, «ភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដ៏ក្រៃលែង មានដល់វត្ថុណា» ខ្លះ, «ភាវៈនៃភាពខ្ពង់ខ្ពស់នោះ» ខ្លះ។

Vibhūtimahantatta

វិភូតិមហន្តត្តៈ

308.

៣០៨.

Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo;

Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā.

ព្រះពោធិសត្វមានស្វេតច្ឆត្រដែលច្រឡំដោយពន្លឺនៃកែវមណីលើម្កុដ ក្នុងកាលមុនអំពីការយាងចេញទៅសាងព្រះផ្នួស ទ្រង់បានសម្រេចនូវសិរីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។

308. Udāharati ‘‘kirīṭe’’ccādi. Abhinikkhamā purā pubbe bodhisatto māyādeviyā putto paramukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi paṭilabhi. Kīdiso? Kirīṭe makuṭe ratanānaṃ chāyāhi sobhāhi anuviddho churito ātapavāraṇo setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti.

៣០៨. ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ថា “kirīṭe” ជាដើម។ មុនអំពីការយាងចេញទៅសាងផ្នួស ព្រះពោធិសត្វជាព្រះរាជបុត្រនៃព្រះនាងមាយាទេវី បានទទួល បានសម្រេចនូវសិរីសម្បត្តិដ៏ឧត្តមបំផុត ដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ តើសិរីសម្បត្តិនោះមានសភាពដូចម្តេច? ព្រះសេតច្ឆត្រជាគ្រឿងការពារកម្តៅថ្ងៃរបស់ព្រះអង្គ ត្រូវច្រឡំស្រោបដោយពន្លឺនៃរតនៈទាំងឡាយក្នុងម្កុដ ព្រះអង្គមានសភាពបែបនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលសេចក្តីអស្ចារ្យនៃសម្បត្តិថា “ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho” (ព្រះក្លាស់ការពារកម្តៅថ្ងៃច្រឡំដោយពន្លឺនៃរតនៈ)។

308. Idāni udāharati ‘‘kirīṭa’’iccādinā. Bodhisatto antimajātiyaṃ mahābodhisatto abhinikkhamā abhinikkhamanato purā pubbe kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto paramukkaṭṭhaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti [Pg.296] ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ.

៣០៨. ឥឡូវនេះ ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា “kirīṭa” ជាដើម។ ព្រះមហាសពោធិសត្វក្នុងជាតិជាទីបំផុត មុនអំពីការយាងចេញទៅសាងផ្នួស មានព្រះក្លាស់ការពារកម្តៅថ្ងៃច្រឡំដោយពន្លឺនៃរតនៈក្នុងម្កុដ មានព្រះសេតច្ឆត្រដែលលាបពណ៌ដោយរស្មីនៃរតនៈលើព្រះសិរិ បានទទួល បានសោយនូវសិរីសម្បត្តិដ៏ឧត្តមបំផុត។ ក្នុងទីនេះ ភាពអស្ចារ្យនៃសម្បត្តិ រមែងមានដោយការសម្តែងនូវភាពដែលព្រះសេតច្ឆត្រត្រូវច្រឡំស្រោបដោយពន្លឺនៃរតនៈលើព្រះសិរិ។ វិគ្រោះថា រតនៈទាំងឡាយក្នុងម្កុដ ឈ្មោះថា kirīṭe ratanāni, ពន្លឺនៃរតនៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា tesaṃ chāyā, ព្រះក្លាស់ការពារកម្តៅថ្ងៃរបស់ព្រះអង្គណា ត្រូវច្រឡំស្រោបដោយពន្លឺទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គនោះឈ្មោះថា kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Adhippāyamahantatta

សេចក្តីអស្ចារ្យនៃអធ្យាស្រ័យ

309.

៣០៩.

Satto sambodhiyaṃ bodhi-Satto sattahitāya so;

Hitvā sneharasābaddha-Mapi rāhulamātaraṃ.

ព្រះពោធិសត្វនោះ ទ្រង់ខ្វល់ខ្វាយក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ទ្រង់លះបង់សូម្បីព្រះរាហុលមាតា ដែលជាប់ជំពាក់ដោយរសនៃសេចក្តីស្នេហា។

309. ‘‘Satto’’iccādi. Snehena piyabhāvena jātena rasena rāgena ābaddhamattani rāhulamātaraṃ bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, hitvā anapekkhitvā anāsatto hutvā sattānaṃ hitāya lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā bodhisatto siddhattho sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti.

៣០៩. ពាក្យថា “Satto” ជាដើម។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះពោធិសត្វសិទ្ធត្ថៈ ទ្រង់លះបង់ គឺមិនអាឡោះអាល័យ មិនជាប់ជំពាក់ សូម្បីតែព្រះនាងពិម្ពាទេវីជាព្រះរាហុលមាតា ដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងព្រះអង្គដោយរសគឺរាគៈដែលកើតអំពីសេចក្តីស្នេហាគឺភាពជាទីស្រឡាញ់ នឹងពោលទៅថ្វីដល់ស្ត្រីក្រមុំដទៃទៀត ដើម្បីជាប្រយោជន៍ គឺសេចក្តីចម្រើនទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈដល់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយ គឺជាប់ជំពាក់ ស្អិតស្អាងតែក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ គឺព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ លក្ខណៈនៃការមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងស្ត្រីរតនៈបែបនោះ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីអស្ចារ្យដ៏ឧត្តម ដែលទ្រង់សម្តែងហើយ។

309. ‘‘Satto’’iccādi. So bodhisatto sneharasābaddhaṃ piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ rāhulamātaraṃ api bimbādevimpi hitvā sattahitāya sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho.

៣០៩. ពាក្យថា “Satto” ជាដើម។ ព្រះពោធិសត្វនោះ ទ្រង់លះបង់សូម្បីព្រះរាហុលមាតា គឺព្រះនាងពិម្ពាទេវី ដែលជាប់ជំពាក់ដោយរសនៃសេចក្តីស្នេហា ពោលគឺរាគៈដែលហៅថាភាពជាទីស្រឡាញ់ ហើយទ្រង់ជាប់ជំពាក់ គឺខ្វល់ខ្វាយតែក្នុងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ពោលគឺព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក គឺប្រយោជន៍លោកិយនិងលោកុត្តរៈនៃសត្វទាំងឡាយ។ ដោយការសម្តែងនូវភាពមិនជាប់ជំពាក់ សូម្បីក្នុងស្ត្រីរតនៈបែបនោះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យនៃព្រះអធ្យាស្រ័យដ៏ឧត្តមរបស់ព្រះពោធិសត្វ។ វិគ្រោះថា ព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណដែលជាគ្រឿងត្រាស់ដឹងត្រូវ ឈ្មោះថា bodhi, ព្រះពោធិសត្វដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងព្រះពោធិញ្ញាណ ឈ្មោះថា bodhisatto, ប្រយោជន៍របស់សត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា sattahita, រសគឺរាគៈដែលកើតអំពីសេចក្តីស្នេហាគឺភាពជាទីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា sneharasa, នាងដែលជាប់ជំពាក់ដោយរសនៃសេចក្តីស្នេហានោះ ឈ្មោះថា sneharasābaddhā។

310.

៣១០.

Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ,Kiñci dassīyate paraṃ;

Asamaṃ vā samaṃ tassa,Yadi sā vañcanā matā.

ប្រសិនបើកវីលាក់បាំងនូវវត្ថុដែលគួរពណ៌នាណាមួយ ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុដទៃដែលមិនស្មើគ្នា ឬស្មើគ្នាទៅនឹងវត្ថុដែលគួរពណ៌នានោះ នេះហៅថា វញ្ចនា (ការបញ្ឆោត)។

310. Vañcanaṃ [Pg.297] vadati ‘‘gopetvā’’iccādinā, vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā niraṃkatvā tassa vaṇṇanīyassa asamaṃ visamaṃ visadisaṃ paramaññaṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate.

៣១០. ទ្រង់សម្តែងអំពីវញ្ចនាលង្ការដោយពាក្យថា “gopetvā” ជាដើម។ ប្រសិនបើកវីលាក់បាំង គឺច្រានចោលនូវវត្ថុដែលគួរពណ៌នាណាមួយ ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុដទៃទៀតដ៏ទៃពីនោះ ដែលមិនស្មើគ្នា គឺខុសគ្នា មិនដូចគ្នាទៅនឹងវត្ថុដែលគួរពណ៌នានោះ នេះត្រូវបានកំណត់ថាជា វញ្ចនា។

310. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti ‘‘gopetvā’’iccādinā. Vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā tassa vaṇṇanīyassa samaṃ sadisaṃ vā asamaṃ visadisaṃ vā paraṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ.

៣១០. ឥឡូវនេះ ទ្រង់បង្ហាញវញ្ចនាលង្ការដោយពាក្យថា “gopetvā” ជាដើម។ ប្រសិនបើកវីលាក់បាំងនូវវត្ថុដែលគួរពណ៌នាណាមួយ ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុដទៃទៀតដែលស្មើគ្នា គឺដូចគ្នា ឬមិនស្មើគ្នា គឺមិនដូចគ្នាទៅនឹងវត្ថុដែលគួរពណ៌នានោះ នេះត្រូវបានយល់ថាជា វញ្ចនា។ វិគ្រោះថា វចនៈដែលបញ្ឆោតនូវវត្ថុដែលគួរពណ៌នាដោយពាក្យនេះ ឈ្មោះថា vañcanā។

Asamavañcanā

អសមវញ្ចនា (ការបញ្ឆោតដោយវត្ថុមិនស្មើគ្នា)

311.

៣១១.

Purato na sahassesu,Na pañcesu ca tādino;

Māro paresu tasse’saṃ,Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.

ព្រះមារមិនមានព្រួញមួយពាន់នៅចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះមានព្រះភាគបែបនោះឡើយ ហើយក៏មិនមានព្រួញប្រាំដែរ ប៉ុន្តែចំពោះបុគ្គលដទៃ ព្រួញទាំងឡាយរបស់មារនោះ រមែងកើនឡើងមួយពាន់គុណនឹងដប់ (គឺមួយម៉ឺន)។

311. Udāharati ‘‘purato’’iccādi. Māro kāmo tādino lobhādīsu tādisattā munino purato sammukhe sahassaṃ isavo assāti sahassesu ca na hoti. Pañca isavo assāti pañcesu ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. Tassa yo tibhuvanaṃ jayī. Paresu aññasattesu sarāgesu esamisūnaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ.

៣១១. ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ថា “purato” ជាដើម។ ព្រះមារគឺកាមគុណ មិនមានព្រួញមួយពាន់ (គឺមិនមែនជាអ្នកមានព្រួញមួយពាន់) នៅចំពោះព្រះភក្ត្រ គឺខាងមុខនៃព្រះមុនីដែលជាអ្នកមិនញាប់ញ័រក្នុងធម៌មានលោភៈជាដើមឡើយ ហើយក៏មិនមានព្រួញប្រាំដែរ ក្នុងទីនេះ ព្រះមារដែលគួរពណ៌នាត្រូវបានលាក់បាំង។ ចំពោះបុគ្គលដទៃ គឺសត្វដទៃដែលមានរាគៈ ព្រួញទាំងឡាយរបស់មារនោះដែលជាអ្នកឈ្នះត្រៃភព រមែងកើនឡើងមួយពាន់គុណនឹងដប់ (គឺមួយម៉ឺន) បើមិនដូច្នោះទេ តើមារនឹងឈ្នះត្រៃភពដូចម្តេចបាន? ព្រោះហេតុតែការលាក់បាំងនូវព្រះមារ ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុដទៃដែលកំណត់ដោយចំនួនមួយម៉ឺន នេះទើបជាអសមវញ្ចនា។

311. Idāni udāharati ‘‘purato’’iccādinā. Māro tādino lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa purato abhimukhe sahassesu ca sahassasaropi na hoti, pañcesu pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. [Pg.299] Paresu sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu tassa tilokajetuno mārassa esaṃ sarānaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ sahassaṃ hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ.

៣១១. ឥឡូវនេះ ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “purato” ជាដើម។ ព្រះមារ មិនមានសូម្បីព្រួញមួយពាន់នៅចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះតថាគតដែលមិនប្រែប្រួលក្នុងលោកធម៌មានលាភនិងអលាភជាដើមឡើយ ហើយលើកលែងតែព្រះមានព្រះភាគបែបនោះចេញ ចំពោះបុគ្គលដទៃ ព្រួញប្រាំក៏មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ចំពោះបុគ្គលដទៃ គឺសត្វដទៃដែលមានកិលេស សូម្បីចំពោះមុខព្រះសុគតបែបនេះ ព្រួញទាំងឡាយរបស់មារដែលជាអ្នកឈ្នះត្រៃលោកនោះ រមែងកើនឡើងមួយពាន់គុណនឹងដប់ គឺទៅជាដប់ពាន់ (មួយម៉ឺន)។ ព្រោះហេតុតែការលាក់បាំងនូវព្រះមារដែលគួរពណ៌នា ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុដទៃពោលគឺព្រួញដែលរាប់ដោយចំនួនមួយម៉ឺន នេះទើបឈ្មោះថា អសមវញ្ចនា។ វិគ្រោះថា ព្រួញមួយពាន់របស់មារនោះ ឈ្មោះថា sahassasaro, ព្រួញប្រាំរបស់មារនោះ ឈ្មោះថា pañcasaro, ការកើនឡើងដោយដប់ ឈ្មោះថា dasavaḍḍhita នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Samavañcanā

សមវញ្ចនា (ការបញ្ឆោតដោយវត្ថុស្មើគ្នា)

312.

៣១២.

Vivāda’manuyuñjanto,Munindavadanindunā;

Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ;

Chatta’metaṃ manobhuno.

ព្រះចន្ទពេញវង់នេះ មិនមែនជាព្រះចន្ទដែលកំពុងប្រកួតប្រជែងជាមួយនឹងព្រះភក្ត្រដូចព្រះចន្ទនៃព្រះមុនិន្ទនោះឡើយ តែនេះជាព្រះក្លាស់របស់ព្រះកាមទេពទៅវិញទេ។

312. ‘‘Vivāda’’miccādi. Manobhunoti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā.

៣១២. ពាក្យថា “Vivāda” ជាដើម។ ពាក្យថា Manobhuno ប្រែថា នៃព្រះកាមទេព។ ក្នុងសមវញ្ចនានេះ ព្រោះហេតុតែការច្រានចោលនូវព្រះចន្ទពេញវង់ ហើយបង្ហាញនូវព្រះក្លាស់វិញ។

312. ‘‘Vivāda’’iccādi. Munindavadanindunā sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo ayaṃ paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi etaṃ candamaṇḍalaṃ manobhuno anaṅgassa ubbhūtiyaṃ chattaṃ samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho.

៣១២. ពាក្យថា “Vivāda” ជាដើម។ ព្រះចន្ទពេញវង់ដែលប្រាកដចំពោះភ្នែកនេះ មិនមែនជាព្រះចន្ទដែលកំពុងប្រកួតប្រជែងជាមួយនឹងព្រះភក្ត្រដូចព្រះចន្ទនៃព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធនោះឡើយ។ ចុះព្រះចន្ទមណ្ឌលនេះជាអ្វីទៅវិញ? នេះជាព្រះសេតច្ឆត្រដែលលើកឡើងខ្ពស់របស់ព្រះកាមទេពដែលមិនមានរូបកាយ។ ព្រោះហេតុតែការលើកលែងនូវព្រះចន្ទមណ្ឌលដែលគួរពណ៌នា ហើយបង្ហាញនូវព្រះក្លាស់ដែលដូចគ្នានឹងព្រះចន្ទវិញ វិធីនេះទើបឈ្មោះថា សមវញ្ចនា។ វិគ្រោះថា ព្រះឥន្ទ្រនៃព្រះមុនីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា muninda, ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទនោះ ឈ្មោះថា munindavadana, ព្រះចន្ទដែលដូចជាព្រះឥន្ទ្រ ឈ្មោះថា vadanindu, ព្រះភក្ត្រនៃព្រះមុនិន្ទនោះឯងជាព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា munindavadanindu, ព្រះចន្ទដែលពេញបរិបូណ៌ដោយជុំវិញ ឈ្មោះថា sampuṇṇa, ព្រះកាមទេពដែលកើតក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា manobhū។

313.

៣១៣.

Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;

Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.

ការសរសើរដែលធ្វើឡើងចំពោះវត្ថុដែលមិនទាន់ប្រាកដ (មិនទាន់ដល់) ក្នុងទីនេះ ដោយសេចក្តីនឿយណាយក្នុងការប្រព្រឹត្តតាមបុគ្គលដទៃជាដើម នេះហៅថា អប្បកតត្ថុតិ (ការសរសើរវត្ថុដែលមិនទាន់ប្រាកដ)។

313. Appakatatthutiṃ pakāseti ‘‘pari’’ccādinā. Paresaṃ yesaṃ kesañci anuvattanaṃ sevā, tamādi yesaṃ tehi nibbindena virattena appakate asannihite buddhivisayeyeva iha kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā.

៣១៣. ទ្រង់សម្តែងនូវអប្បកតត្ថុតិដោយពាក្យថា “pari” (parānuvattana) ជាដើម។ ការសរសើរ គឺការបូជាដែលធ្វើឡើងចំពោះវត្ថុណាមួយក្នុងទីនេះ ដែលមិនទាន់ប្រាកដ គឺមិនទាន់ចំពោះមុខ ក្នុងពុទ្ធវិស័យប៉ុណ្ណោះ ដោយសេចក្តីនឿយណាយ គឺការធុញទ្រាន់នឹងការប្រព្រឹត្តតាម គឺការបម្រើបុគ្គលដទៃណាមួយជាដើម នេះឈ្មោះថា អប្បកតត្ថុតិ។

313. Idāni appakatatthutiṃ dasseti ‘‘parānu’’ccādinā. Parānuvattanādīhi aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi nibbindena ubbegaṃ pattena appakate anadhigate buddhivisaye eva iha imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ.

៣១៣. ឥឡូវនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវអប្បកតត្ថុតិដោយពាក្យថា “parānu” ជាដើម។ ការសរសើរ ពោលគឺការសរសើរដែលហៅថាការបូជា ដែលធ្វើឡើងចំពោះវត្ថុណាមួយក្នុងទីនេះ ដែលមិនទាន់ប្រាកដ គឺមិនទាន់បានសម្រេច ក្នុងពុទ្ធវិស័យប៉ុណ្ណោះ ដោយសេចក្តីនឿយណាយ គឺដល់នូវសេចក្តីធុញទ្រាន់នឹងការប្រព្រឹត្តតាមបុគ្គលដទៃណាមួយជាដើម នេះឈ្មោះថា អប្បកតត្ថុតិ។ វិគ្រោះថា ការប្រព្រឹត្តតាមបុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា parānuvattana, ការបៀតបៀនបុគ្គលដទៃជាដើមដែលមានការប្រព្រឹត្តតាមនោះជាដើម ឈ្មោះថា parānuvattanādi, វត្ថុដែលមិនទាន់ប្រាកដ ឈ្មោះថា appakata (អក្សរ រ ជាសន្ធិ), ការសរសើរដែលធ្វើឡើងចំពោះវត្ថុដែលមិនទាន់ប្រាកដ ឈ្មោះថា appakatatthuti នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

314.

៣១៤.

Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;

Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi.

ពួកម្រឹគទាំងឡាយដែលមិនបម្រើបុគ្គលដទៃ រមែងរស់នៅជាសុខក្នុងព្រៃទាំងឡាយ ដោយសារទឹក និងពន្លកស្មៅជាដើម ដែលបានមកដោយមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយ។

314. Udāharati ‘‘sukha’’miccādi. Jalehi dabbaṅkurehi dabbatiṇuggamehi. Ādisaddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? Anāyāsena sevāpariklesādinā vinā upalābhehi pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti aparasevino. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu sukhaṃ nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti.

៣១៤. ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ថា “sukha” ជាដើម។ ដោយទឹក និងពន្លកស្មៅ គឺការដុះឡើងនៃស្មៅ។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា “ជាដើម” បានដល់ពន្លកឈើជាដើម។ តើដោយវត្ថុបែបណា? ដោយវត្ថុដែលបានមក គឺគួរបានសម្រេចដោយមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយ គឺវៀរចាកសេចក្តីលំបាកក្នុងការបម្រើជាដើម។ ពួកម្រឹគដែលមិនបម្រើបុគ្គលដទៃណាមួយជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា aparasevino។ ពួកម្រឹគដែលបែរខ្នងដាក់សេចក្តីវិនាសក្នុងការតម្រូវចិត្តបុគ្គលដទៃ រមែងរស់នៅជាសុខ គឺមិនមានការខ្វល់ខ្វាយក្នុងព្រៃទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ ជីវិតរបស់ម្រឹគដែលនៅជិតខាង ត្រូវបានសរសើរដោយសេចក្តីនឿយណាយក្នុងសេចក្តីលំបាកនៃការប្រព្រឹត្តតាមព្រះរាជា។

314. Idāni udāharati ‘‘sukha’’miccādinā. Hariṇā migā aparasevino vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā anāyāsopalābhehi parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi jaladabbaṅkurādibhi udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi vanesu icchiticchitāraññesu sukhaṃ jīvanti sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, [Pg.300] tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho.

៣១៤. ឥឡូវនេះ ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “sukha” ជាដើម។ ពួកម្រឹគទាំងឡាយដែលមិនបម្រើបុគ្គលដទៃ គឺមិនសេពគប់នឹងបុគ្គលដទៃដោយអាស្រ័យការចិញ្ចឹមជីវិត រមែងរស់នៅជាសុខ គឺធ្វើការរស់នៅជាសុខក្នុងព្រៃដែលខ្លួនប្រាថ្នា ដោយសារទឹក និងពន្លកស្មៅជាដើម ពោលគឺទឹក ពន្លកស្មៅ និងលំពង់ឈើវល្លិជាដើម ដែលបានមកដោយមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយ គឺបានមកដោយវៀរចាកសេចក្តីនឿយហត់ក្នុងការបម្រើបុគ្គលដទៃ ព្រោះមិនមានការកាន់កាប់របស់បុគ្គលដទៃ។ ក្នុងទីនេះ ជីវិតរបស់ម្រឹគ សូម្បីតែបុគ្គលណាមួយដែលដល់នូវសេចក្តីវិនាសក្នុងការបម្រើព្រះរាជាមិនទាន់បានសម្រេច ក៏ត្រូវបានសរសើរដែរ។ វិគ្រោះថា ពួកម្រឹគដែលមិនបម្រើបុគ្គលដទៃជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា aparasevino, ភាពមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ ឈ្មោះថា anāyāsa, វត្ថុដែលគួរបានដោយសេចក្តីមិនខ្វល់ខ្វាយនោះ ឈ្មោះថា anāyāsopalābhi, ពន្លកនៃស្មៅទាំងឡាយ ឈ្មោះថា dabbaṅkura, ទឹកផង ពន្លកស្មៅទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា jaladabbaṅkura, វត្ថុទាំងឡាយមានទឹកនិងពន្លកស្មៅនោះជាដើម ឈ្មោះថា jaladabbaṅkurādi។

315.

៣១៥.

Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;

Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato.

ក្នុងវិធីណា ពាក្យខាងក្រោយៗ ជាវិសេសនៈនៃពាក្យខាងមុខៗ វិធីនោះឈ្មោះថា ឯកាវលី (កម្រងកែវតែមួយ) ឯកាវលីនោះមានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃវិធិ (ការបញ្ញត្តិ) និងនិសេធៈ (ការហាមឃាត់)។

315. Ekāvaliṃ kathayati ‘‘uttara’’micchādinā. Yattha vuttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā.

៣១៥. ទ្រង់សម្តែងអំពីឯកាវលីដោយពាក្យថា “uttara” ជាដើម។ ក្នុងវិធីណា ពាក្យខាងក្រោយៗ គឺពាក្យដែលនៅខាងលើៗ ជាវិសេសនៈនៃពាក្យខាងមុខៗ ដោយអំណាចនៃវិធិនិងនិសេធៈ វិធីនោះឈ្មោះថា ឯកាវលី។ ឯកាវលីនេះមានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃវិធិនិងនិសេធៈ គឺដោយអំណាចនៃវិធិផង ដោយអំណាចនៃនិសេធៈផង។

315. Idāni ekāvaliṃ dasseti ‘‘uttara’’miccādinā. Yattha uttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ uparūparibhavaṃ padaṃ pubbapubbavisesanaṃ pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva.

៣១៥. ឥឡូវនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវឯកាវលីដោយពាក្យថា “uttara” ជាដើម។ ក្នុងវិធីណា ពាក្យខាងក្រោយៗ គឺបទដែលនៅខាងលើៗ ជាវិសេសនៈនៃពាក្យខាងមុខៗ គឺវិសេសនៈនៃបទខាងមុខៗ ដោយអំណាចនៃវិធិនិងនិសេធៈ វិធីនោះឈ្មោះថា ឯកាវលី។ ឯកាវលីនេះមានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃវិធិនិងនិសេធៈ។ ពាក្យថា uttara (ខាងក្រោយ) និង pubba (ខាងមុខ) នេះ ហៅថាបទដែលជាទីតាំងដោយឧបចារៈនៃទីតាំង។ វិគ្រោះថា វិសេសនៈនៃបទខាងមុខៗ ឈ្មោះថា pubbapubbavisesana, វិធីដែលបទទាំងឡាយត្រូវចងក្រងចូលគ្នាជាកម្រងតែមួយ ឈ្មោះថា ekāvalī, វិធីបញ្ញត្តិផង ការហាមឃាត់ផង ឈ្មោះថា vidhinisedha នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “uttaraṃ uttaraṃ” និង “pubbassa pubbassa” នេះ ជាការសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ដោយអំណាចនៃគុណនៃវិសេសនៈនិងវិសេស្យៈតាមលំដាប់ ឯគុណនៃវិសេស្យៈរមែងដឹងបានដោយខ្លួនឯង។

Vidhiekāvali

វិធិឯកាវលី (ឯកាវលីបែបបញ្ញត្តិ)

316.

៣១៦.

Pādā nakhālirucirā,Nakhālī raṃsibhāsurā;

Raṃsī tamopahāneka -Rasā sobhanti satthuno.

ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះសាស្តា ស្រស់ស្អាតដោយជួរនៃព្រះនខា, ជួរនៃព្រះនខា ភ្លឺផ្លេកដោយរស្មី, រស្មីទាំងឡាយ មានរសតែមួយគត់គឺការកម្ចាត់បង់នូវងងឹត រមែងរុងរឿង។

316. Udāharati [Pg.301] ‘‘pādā’’iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali.

៣១៦. ទ្រង់សម្តែងឧទាហរណ៍ថា “pādā” ជាដើម។ ងាយយល់ណាស់។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះបាទជាដើមដែលជាវិសេស្យៈ ត្រូវកំណត់ដោយវិសេសនៈមានភាពស្រស់ស្អាតដោយជួរនៃព្រះនខាជាដើម នេះទើបជាវិធិឯកាវលី។

316. Idāni udāharati ‘‘pādā’’iccādinā. Satthuno pādā nakhālirucirā nakhapantīhi manuññā nakhālī nakhapantiyo raṃsibhāsurā raṃsīhi dibbamānā raṃsī kantiyo tamopahānekarasā andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho.

៣១៦. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា “pādā” (ព្រះបាទទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា nakhālirucirā ព្រោះគួរជាទីគាប់ចិត្តដោយជួរនៃក្រចក ជួរនៃក្រចកទាំងឡាយ ឈ្មោះថា nakhālī ជួរនៃក្រចកទាំងឡាយ ឈ្មោះថា raṃsibhāsurā ព្រោះរុងរឿងដោយរស្មីទាំងឡាយ រស្មីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា kantiyo ព្រោះមានពន្លឺ រស្មីទាំងឡាយនោះ មានកិច្ចតែមួយក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវងងឹត គឺមិនបាច់មានជំនួយក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវងងឹតឡើយ ហើយរមែងរុងរឿង។ ក្នុងគាថានេះ ព្រោះតែបទខាងដើមមានបទថា pādā ជាដើម ត្រូវបានវិសេសនៈខាងចុងៗ មានបទថា nakhālirucira ជាដើម ធ្វើការវិសេសវិសាលជាលំដាប់ ទើបហៅថា វិធិឯកាវលី (ឯកាវលីបែបវិធិ)។ វិគ្គហៈថា៖ Nakhānaṃ āli = pāḷī (ជួរនៃក្រចក ឈ្មោះថា នខាលី)។ Nakhālīhi rucirā = nakhālirucirā (ល្អរុងរឿងដោយជួរនៃក្រចក)។ Raṃsīhi bhāsurā = raṃsibhāsurā (រុងរឿងដោយរស្មីទាំងឡាយ)។ Tamaso apahāro = apaharaṇaṃ (ការកម្ចាត់បង់នូវងងឹត)។ So eko raso = kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnaṃ (កិច្ចតែមួយនោះ ជាកិច្ចរបស់រស្មីទាំងឡាយនោះ)។

Nisedhaekāvali

និសេធឯកាវលី

317.

៣១៧.

Asantuṭṭho yatī neva,Santoso nā’layāhato;

Nā’layo yo sajantūnaṃ,Nā’nantabyasanāvaho.

ព្រះយោគីដែលមិនសន្តោស មិនមែនជាយោគីពិតឡើយ, សេចក្ដីសន្តោសដែលត្រូវអាល័យ (តណ្ហា) កម្ចាត់បង់ហើយ ក៏មិនមែនជាសេចក្ដីសន្តោសពិតឡើយ, អាល័យណាដែលមិននាំមកនូវវិនាសមិនចេះចប់មិនចេះហើយដល់សត្វទាំងឡាយ អាល័យនោះក៏មិនមែនជាអាល័យពិតឡើយ។

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. Ālayena taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo jantūnaṃ sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ.

៣១៧. ពាក្យថា “Asantuṭṭho” ជាដើម។ ព្រះយោគីណាមួយដែលមិនសន្តោសដោយអំណាចនៃសេចក្ដីសន្តោសក្នុងបច្ច័យ ៤ មិនមែនជាយោគីពិតឡើយ។ សេចក្ដីសន្តោសណាដែលត្រូវអាល័យគឺតណ្ហាកម្ចាត់បង់ហើយ សេចក្ដីសន្តោសនោះមិនមែនជាសេចក្ដីសន្តោសឡើយ។ អាល័យណាដែលមិននាំមកនូវវិនាសមិនចេះចប់មិនចេះហើយដល់សត្វទាំងឡាយ អាល័យនោះមិនមែនជាអាល័យឡើយ។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិសេសនៈទាំងឡាយ មានមិនសន្តោសជាដើម ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវភាពជាយោគីជាដើម នេះជា និសេធឯកាវលី។

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho [Pg.302] yati na eva bhikkhu nāma na hoti. Ālayāhato taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ anantabyasanāvaho na yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ.

៣១៧. ពាក្យថា “Asantuṭṭho” ជាដើម។ ព្រះយោគីដែលមិនសន្តោសដោយសន្តោសណាមួយក្នុងចំណោមសន្តោស ១២ ប្រការដែលបានបង្ហាញក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ មានចីវរជាដើម មិនមែនជាភិក្ខុពិតប្រាកដឡើយ។ សេចក្ដីសន្តោសដែលត្រូវអាល័យគឺតណ្ហាកម្ចាត់បង់ហើយ មិនមែនជាសេចក្ដីសន្តោសឡើយ។ អាល័យណាដែលមិននាំមកនូវវិនាសមិនចេះចប់មិនចេះហើយ គឺមិននាំមកនូវសេចក្ដីទុក្ខលំបាករកទីបំផុតគ្មានដល់សត្វទាំងឡាយ អាល័យនោះមិនមែនជាអាល័យឡើយ។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិសេសនៈទាំងឡាយ មានមិនសន្តោសជាដើម ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវភាពជាយោគីជាដើម នេះឈ្មោះថា និសេធឯកាវលី។ បទថា Asantuṭṭho ឋិតនៅក្នុងភាពជាសាធារណៈដល់ប្រជុំនៃសត្វទាំងអស់រួមទាំងព្រះយោគីផង ព្រោះការតម្កល់ទុកក្នុងចំណែកនៃសត្វទាំងអស់ដែលសេសសល់ក្រៅពីព្រះយោគី ដោយពាក្យថា yati na bhavati (មិនមែនជាយោគី) ដូច្នេះ បទថា “asantuṭṭho” ជាវិសេស្យៈ បទថា “yati ne” នេះជាវិសេសនៈ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេស្យៈតាមសមគួរដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះចុះ។ វិគ្គហៈថា៖ Na santussatīti = asantuṭṭho (អ្នកមិនសន្តោស)។ Ālayena hatoti = ālayāhato (ត្រូវអាល័យកម្ចាត់បង់ហើយ)។ Natthi anto etesamiti = anantāni (មិនមានទីបំផុតនៃវិនាសទាំងឡាយនោះ)។ Tāni ca tāni byasanāni ceti = anantabyasanāni (វិនាសទាំងឡាយដែលមិនមានទីបំផុតនោះផង)។ Tāni āvahatīti = anantabyasanāvaho (ដែលនាំមកនូវវិនាសមិនចេះចប់មិនចេះហើយទាំងឡាយនោះ) នេះជាប្រយោគវិគ្គហៈ។

318.

៣១៨.

Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;

Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.

ក្នុងអលង្ការណា ភាពជាគ្រឿងលម្អនិងគ្រឿងត្រូវលម្អទៅវិញទៅមកនៃវត្ថុទាំងឡាយ រមែងមានដោយវៀរចាកភាពស្រដៀងគ្នា នោះឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញវិភូសនៈ (ការលម្អគ្នាទៅវិញទៅមក)។

318. Aññamaññamāha ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti.

៣១៨. លោកពោលពាក្យថា “yahiṃ” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញអញ្ញមញ្ញាលង្ការ។ ក្នុងអលង្ការណា ភាពជាគ្រឿងលម្អនិងគ្រឿងត្រូវលម្អទៅវិញទៅមកនៃវត្ថុទាំងឡាយ គឺអត្ថនៃបទទាំងឡាយ រមែងមានដោយវៀរចាកភាពស្រដៀងគ្នា នោះឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញវិភូសនៈ គឺអញ្ញមញ្ញាលង្ការ។

318. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu bhūsiyabhūsattaṃ alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, taṃ aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti.

៣១៨. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញអញ្ញមញ្ញាលង្ការដោយគាថាថា “yahiṃ” ជាដើម។ ក្នុងអលង្ការណា ភាពជាគ្រឿងលម្អនិងគ្រឿងត្រូវលម្អ គឺភាពជាវត្ថុត្រូវលម្អនិងវត្ថុជាគ្រឿងលម្អទៅវិញទៅមកនៃវត្ថុទាំងឡាយ រមែងមានដោយវៀរចាកភាពស្រដៀងគ្នា នោះឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញវិភូសនៈ។ វិគ្គហៈថា៖ Bhūsiyañca bhūsā ca = bhūsiyabhūsaṃ (វត្ថុត្រូវលម្អផង គ្រឿងលម្អផង)។ Tāsaṃ bhāvo = bhūsiyabhūsattaṃ (ភាពនៃវត្ថុត្រូវលម្អនិងគ្រឿងលម្អទាំងឡាយនោះ)។ Aññañca aññañca = aññamaññaṃ (គ្នាទៅវិញទៅមក)។ បទថា “Aññamaññaṃ” ក្នុងទីនេះ ជាអព្យយសព្ទដែលមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងវិភត្តិទី ៦ គប្បីធ្វើជាវិសេសនៈរបស់បទថា “bhūsiyabhūsattaṃ” នេះហើយពោល។ វត្ថុជាគ្រឿងលម្អដោយអាស្រ័យវត្ថុត្រូវលម្អ និងវត្ថុត្រូវលម្អដោយអាស្រ័យវត្ថុជាគ្រឿងលម្អ ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញៈ (គ្នាទៅវិញទៅមក)។ សូម្បីតែទីបកាលង្ការនោះ ក៏មានឈ្មោះតាមអត្ថនោះ ព្រោះមានអត្ថនោះជាប្រយោជន៍។

319.

៣១៩.

Byāmaṃsumaṇḍalaṃ [Pg.303] tena, muninā lokabandhunā;

Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.

វង់នៃរស្មីមួយព្យាម រមែងបាននូវសេចក្ដីរុងរឿងយ៉ាងក្រៃលែង ដោយសារព្រះមុនីជាបព្វជិតនៃលោកអង្គនោះ សូម្បីព្រះមុនីអង្គនោះ ក៏រមែងបាននូវសេចក្ដីរុងរឿងដូច្នោះដែរ ដោយសារវង់នៃរស្មីមួយព្យាមនោះ។

319. Udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Subodhaṃ.

៣១៩. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា “byāmaṃsu” ជាដើម។ ងាយយល់ណាស់។

319. Idāni udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ byāmapabhāmaṇḍalaṃ lokabandhunā tena muninā karaṇabhūtena mahantiṃ mahatiṃ pūjanīyaṃ vā kantiṃ sobhaṃ vindati sevati, sopi muni tena eva byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho.

៣១៩. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា “byāmaṃsu” ជាដើម។ វង់នៃរស្មីមួយព្យាម គឺវង់នៃព្រះប្រភាកម្ពស់មួយព្យាម រមែងបាន គឺទទួលនូវសេចក្ដីរុងរឿងដ៏ធំធេង ឬគួរជាទីបូជា ដោយសារព្រះមុនីជាបព្វជិតនៃលោកអង្គនោះ ដែលជាគ្រឿងធ្វើ សូម្បីព្រះមុនីអង្គនោះ ក៏រមែងបាននូវសេចក្ដីរុងរឿងដូច្នោះដែរ ដោយសារវង់នៃរស្មីមួយព្យាមនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ក្នុងចំណោមវត្ថុទាំងពីរដែលមិនស្រដៀងគ្នាទៅវិញទៅមក គឺវង់នៃរស្មីមួយព្យាមនិងព្រះមុនី វង់នៃរស្មីមួយព្យាមជាវត្ថុត្រូវលម្អក្នុងប្រយោគទីមួយ ហើយអត្ថនៃបទថា មុនី ជាគ្រឿងលម្អ។ ក្នុងប្រយោគបន្ទាប់ វត្ថុទាំងពីរនេះត្រឡប់ជាវត្ថុត្រូវលម្អនិងគ្រឿងលម្អវិញ។ វិគ្គហៈថា៖ Aṃsūnaṃ maṇḍalaṃ = aṃsumaṇḍalaṃ (វង់នៃរស្មីទាំងឡាយ)។ Byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalaṃ = byāmaṃsumaṇḍalaṃ (វង់នៃរស្មីដែលមានប្រវែងមួយព្យាមនោះឯង)។ Loko bandhu assāti = lokabandhu (ព្រះអង្គមានលោកជាញាតិ)។ Sā viya dissatīti = tādisī (រមែងប្រាកដដូចជាសេចក្ដីរុងរឿងនោះ) នេះជាប្រយោគវិគ្គហៈ។

320.

៣២០.

Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca;

Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

ការសម្ដែងនូវភាពរួមគ្នា នៃកិរិយាផង នៃគុណផង គប្បីដឹងថាជា សហវុត្តិ (ការប្រព្រឹត្តទៅរួមគ្នា) ឧទាហរណ៍នៃសហវុត្តិនោះ ដូចតទៅនេះ។

320. Sahavuttiṃ vadati ‘‘kathana’’miccādinā. Subodhaṃ.

៣២០. លោកពោលអំពីសហវុត្តិដោយគាថាថា “kathana” ជាដើម។ ងាយយល់ណាស់។

320. Idāni sahavuttiṃ dasseti ‘‘kathana’’miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ sahabhāvassa sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ yathā tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ.

៣២០. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញសហវុត្តិដោយគាថាថា “kathana” ជាដើម។ ការសម្ដែងនូវភាពរួមគ្នា គឺភាពជាមួយគ្នានៃធម៌ទាំងពីរ គឺកិរិយានិងគុណ គប្បីដឹងថាជា សហវុត្តិ។ ឧទាហរណ៍នៃសហវុត្តិនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលនឹងពោលខាងមុខនេះ។ វិគ្គហៈថា៖ Saha (ជាមួយគ្នា) = saddhiṃ bhavanaṃ (ការនៅជាមួយគ្នា)។ Sahabhāvassa vutti = sahavutti (ការសម្ដែងនូវភាពរួមគ្នា)។ Tassa udāharaṇaṃ = tadudāharaṇaṃ (ឧទាហរណ៍នៃសហវុត្តិនោះ)។ ភាពរួមគ្នា រមែងមានដល់អត្ថនៃបទទាំងឡាយ មានរស្មីនៃព្រះចន្ទនិងរស្មីនៃក្រចកជាដើម។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សូម្បីតែភាពរួមគ្នានៃវត្ថុទាំងឡាយនោះ រមែងមានក្នុងកិរិយា ឬក្នុងគុណណា ហេតុនោះ ភាពរួមគ្នាទើបមានដល់កិរិយានិងគុណ លោកទើបពោលថា “kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa ca” (ការសម្ដែងនូវភាពរួមគ្នានៃកិរិយានិងគុណ)។

Kriyāsahavutti

កិរិយាសហវុត្តិ

321.

៣២១.

Jalanti [Pg.304] candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo;

Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.

រស្មីនៃក្រចកទាំងឡាយរបស់ព្រះសាស្តា រមែងរុងរឿងជាមួយគ្នានឹងរស្មីនៃព្រះចន្ទ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទរបស់ព្រះអង្គនោះ រមែងរីកប៉ោងឡើងជាមួយគ្នានឹងព្រះចន្ទ។

321. ‘‘Jalanti’’iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti.

៣២១. ពាក្យថា “Jalanti” ជាដើម។ បទថា Samaṃ ប្រែថា ជាមួយគ្នា, បទថា tammukhacandimā គឺព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទរបស់ព្រះសាស្តានោះ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកសម្ដែងនូវភាពរួមគ្នានៃកិរិយាទាំងឡាយដែលជាសាធារណៈដល់វត្ថុទាំងពីរ គឺការរុងរឿងនិងការរីកប៉ោងឡើង នេះទើបជា កិរិយាសហវុត្តិ។

321. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti ‘‘jalanti’’iccādinā. Satthu satthuno nakhaṃsavo nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. Samaṃiti sahapariyāyo nipāto.

៣២១. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍តាមដែលបានសន្យាទុក ដោយគាថាថា “jalanti” ជាដើម។ រស្មីនៃក្រចកទាំងឡាយរបស់ព្រះសាស្តា រមែងរុងរឿងជាមួយគ្នានឹងរស្មីនៃព្រះចន្ទ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទរបស់ព្រះអង្គនោះ រមែងរីកប៉ោងឡើងជាមួយគ្នានឹងព្រះចន្ទ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកពោលអំពីភាពរួមគ្នានៃកិរិយាទាំងឡាយ គឺការរុងរឿងនិងការរីកប៉ោងឡើង ដែលជាសាធារណៈដល់អត្ថនៃបទទាំងពីរ នេះឈ្មោះថា កិរិយាសហវុត្តិ។ វិគ្គហៈថា៖ Candassa raṃsiyo = candaraṃsiyo (រស្មីទាំងឡាយនៃព្រះចន្ទ)។ Nakhānaṃ aṃsavo = nakhaṃsavo (រស្មីទាំងឡាយនៃក្រចក)។ Tassa satthuno mukhaṃ = tammukhaṃ (ព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះសាស្តានោះ)។ Tammukhaṃ eva candimasadisattā candimā = tammukhacandimā (ព្រះភក្ត្រនោះឯង ព្រោះស្រដៀងនឹងព្រះចន្ទ ទើបឈ្មោះថា ព្រះភក្ត្រដូចជាព្រះចន្ទ) នេះជាប្រយោគវិគ្គហៈ។ បទថា Samaṃ ជាសព្ទនិបាតមានន័យស្មើនឹងសព្ទថា Saha (ជាមួយគ្នា)។

Guṇasahavutti

គុណសហវុត្តិ

322.

៣២២.

Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā;

Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā.

ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះជិនស្រី បាបធម៌រមែងសៅហ្មងជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់ទុរជន ម្យ៉ាងទៀត ទិសទាំងឡាយរមែងថ្លាស្អាតយ៉ាងក្រៃលែងជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់សប្បុរស។

322. ‘‘Jinodayena’’ccādi. Jinodayena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ malinaṃ kiliṭṭhaṃ, sajjanacetasā saha disā dasavidhāpi suvimalā accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti.

៣២២. ពាក្យថា “Jinodayena” ជាដើម។ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះជិនស្រី ដែលជាគ្រឿងធ្វើ ឬជាហេតុ បាបធម៌រមែងសៅហ្មង គឺសៅហ្មងជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់ទុរជន ទិសទាំងឡាយសូម្បីទាំង ១០ ប្រការ ក៏រមែងថ្លាស្អាតយ៉ាងក្រៃលែង គឺស្អាតឥតមានមន្ទិលជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់សប្បុរស ព្រោះការព័ទ្ធជុំវិញដោយកម្រងផ្កាគឺយសដ៏ស្អាតស្អំ និងព្រោះការប្រាសចាកបាបនៃចិត្តរបស់សប្បុរស។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកពោលអំពីភាពរួមគ្នានៃសេចក្ដីសៅហ្មងនិងសេចក្ដីថ្លាស្អាត ដែលទាក់ទងគ្នាតាមសមគួរ នេះទើបជា គុណសហវុត្តិ។

322. ‘‘Jino’’iccādi. Jinodayena jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā [Pg.305] pāpaṃ lobhādidhammaṃ dujjanacetasā dujjanānaṃ cittena saha malinaṃ kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena disā dasa disāyo sajjanacetasā saha suvimalā sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ.

៣២២. ពាក្យថា “Jino” ជាដើម។ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះជិនស្រី គឺការប្រាកដឡើងនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលឈ្នះមារ ដែលជាគ្រឿងធ្វើ ឬជាហេតុ បាបធម៌មានលោភៈជាដើម រមែងសៅហ្មង គឺសៅហ្មងជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់ទុរជន គឺចិត្តរបស់ពួកជនពាល។ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះជិនស្រីនេះឯង ទិសទាំងឡាយ គឺទិសទាំង ១០ រមែងថ្លាស្អាតយ៉ាងក្រៃលែង គឺស្អាតឥតមានមន្ទិលជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់សប្បុរស ព្រោះការប្រាសចាកបាបទាំងឡាយអំពីសន្តានចិត្តរបស់សប្បុរស និងព្រោះការផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងត្រៃភពនៃកម្រងផ្កាគឺកិត្តិយស។ ព្រោះលោកពោលអំពីភាពរួមគ្នានៃគុណ គឺសេចក្ដីសៅហ្មងនិងសេចក្ដីថ្លាស្អាត ដែលជាសាធារណៈដល់អត្ថនៃបទទាំងពីរ នេះឈ្មោះថា គុណសហវុត្តិ។ វិគ្គហៈថា៖ Jinassa udayo = jinodayo (ការកើតឡើងនៃព្រះជិនស្រី)។ Dujjanānaṃ ceto = dujjanaceto (ចិត្តរបស់ទុរជន)។ Vigataṃ malaṃ etāhi = vimalā (ទិសទាំងឡាយដែលមានមន្ទិលប្រាសចេញហើយ)។ Su = atisayena vimalā = suvimalā (ថ្លាស្អាតយ៉ាងក្រៃលែង)។ Santo ca te janā ca = sajjanā (ជនទាំងឡាយដែលល្អផង)។ Tesaṃ ceto = sajjanaceto (ចិត្តរបស់សប្បុរសទាំងឡាយនោះ) នេះជាប្រយោគវិគ្គហៈ។

323.

៣២៣.

Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;

Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.

ក្នុងវិធីពោលណា ការបង្ហាញនូវការទាក់ទងគ្នានៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នា ដើម្បីសម្ដែងនូវសេចក្ដីវិសេសវិសាល វិធីពោលនោះ គប្បីដឹងថាជា វិរោធិតា (ភាពផ្ទុយគ្នា)។

323. Virodhaṃ vibhāveti ‘‘virodhīna’’miccādi. Virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ yattha vuttivisese saṃsaggassa sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? Samukkaṃsassa atisayassa abhidhānatthaṃ kathanatthāya, sā ayaṃ virodhitā virodhīti matā.

៣២៣. លោកពន្យល់អំពីវិរោធៈដោយគាថាថា “virodhīnaṃ” ជាដើម។ ក្នុងវិធីពោលដ៏វិសេសណា ការបង្ហាញនូវការទាក់ទងគ្នា គឺការនៅជិតគ្នានៃកិរិយាជាដើមដែលផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីសម្ដែង គឺដើម្បីពោលនូវសេចក្ដីវិសេសវិសាល គឺសេចក្ដីក្រៃលែង វិធីពោលនោះ គប្បីដឹងថាជា វិរោធិតា គឺវិរោធាលង្ការ។

323. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti ‘‘virodhīna’’miccādinā. Yattha uttivisese samukkaṃsābhidhānatthaṃ vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ padatthānaṃ kriyāguṇādīnaṃ saṃsaggadassanaṃ sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, sā ayaṃ utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti.

៣២៣. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញវិរោធាលង្ការដោយគាថាថា “virodhīnaṃ” ជាដើម。 ក្នុងវិធីពោលដ៏វិសេសណា ការបង្ហាញនូវការទាក់ទងគ្នា គឺការបង្ហាញនូវការតម្កល់ទុក ឬការបង្ហាញនូវការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃអត្ថនៃបទទាំងឡាយមានកិរិយានិងគុណជាដើមដែលផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីសម្ដែងនូវសេចក្ដីវិសេសវិសាល គឺដើម្បីពោលនូវសេចក្ដីក្រៃលែងដែលមាននៅក្នុងវត្ថុដែលត្រូវពណ៌នា វិធីពោលនោះ គប្បីដឹងថាជា វិរោធិតា។ វិគ្គហៈថា៖ Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti = virodhino (គុណទាំងឡាយដែលមានសេចក្ដីផ្ទុយគ្នា)។ Saṃsaggassa = sambandhassa dassanaṃ = saṃsaggadassanaṃ (ការបង្ហាញនូវការទាក់ទងគ្នា)។ Samukkaṃsassa = adhikassa abhidhānaṃ = samukkaṃsābhidhānaṃ (ការសម្ដែងនូវសេចក្ដីវិសេសវិសាល)។ Virodhīnaṃ bhāvo = virodhitā (ភាពនៃធម៌ទាំងឡាយដែលផ្ទុយគ្នា គឺមិនចុះសម្រុងគ្នា) នេះជាប្រយោគវិគ្គហៈ។ វិរោធិតាទីបកវុត្តិ មានឈ្មោះតាមអត្ថនោះ ព្រោះមានអត្ថនោះជាប្រយោជន៍។

324.

៣២៤.

Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno;

Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.

ព្រះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះតថាគតជាញាតិតែមួយគត់នៃលោក សូម្បីមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ កាលបើពួកជនពាលសេពគប់ហើយ រមែងធ្វើចិត្តរបស់ពួកជនពាលទាំងនោះឲ្យសៅហ្មងយ៉ាងក្រៃលែង។

324. Udāharati [Pg.306] ‘‘guṇā’’iccādi. Lokekabandhuno lokanāthassa sabhāvamadhurā sādhujanasampīṇanekacāturā api guṇā arahantatādayo sevitā pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ.

៣២៤. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា “guṇā” ជាដើម។ ព្រះគុណទាំងឡាយមានអរហត្តគុណជាដើមរបស់ព្រះលោកនាថជាញាតិតែមួយគត់នៃលោក សូម្បីមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ គឺឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើឲ្យសប្បុរសទាំងឡាយឆ្អែតស្កប់ស្កល់ កាលបើពួកជនពាលសេពគប់ហើយ រមែងធ្វើចិត្តរបស់ពួកជនពាលទាំងនោះឲ្យសៅហ្មងយ៉ាងក្រៃលែង គឺធ្វើឲ្យប្រែប្រួលទៅដោយអំណាចនៃការបង្កឲ្យកើតទោសកំហុស ដោយគិតថា “សេចក្ដីវិសេសនៃព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គនោះ មានសភាពដូច្នោះ”។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាសេចក្ដីផ្ទុយគ្នានៃព្រះគុណទាំងឡាយដែលមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ គួរដល់ការបង្កើតនូវបីតិដ៏វិសេស ជាមួយនឹងការធ្វើឲ្យសៅហ្មងយ៉ាងក្រៃលែង។

324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādinā. Lokekabandhuno buddhassa guṇā arahattādayo sabhāvamadhurā api pakatimadhurā api sevitā pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. Apisaddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ.

៣២៤. សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «guṇā» ជាដើម។ ព្រះគុណទាំងឡាយមានអរហត្តគុណជាដើម របស់ព្រះពុទ្ធជាមិត្តតែមួយគត់របស់លោក ទោះបីជាមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈក្តី ទោះបីជាផ្អែមល្ហែមដោយប្រក្រតីក្តី កាលបើពួកជនអ្នកសេពគប់នូវបាបសេពគប់ហើយ រមែងធ្វើឲ្យចិត្តរបស់ពួកជនអ្នកសេពគប់នូវបាបនោះប្រទូស្តខ្លាំង គឺធ្វើឲ្យខឹងសម្បារជាខ្លាំង។ សេចក្តីវិសេសនៃព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គនោះ ដែលពួកជនមានអធ្យាស្រ័យថោកទាបមិនអាចអត់ទ្រាំបាន យ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ តើគុណដែលមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ មិនគប្បីធ្វើការប្រទូស្តដោយវៀរចាកសេចក្តីរីករាយទេឬ? សូម្បីការប្រទូស្ត ក៏មិនគប្បីមានដោយវៀរចាកសភាវៈផ្អែមល្ហែមបែបនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីប្រកបដោយលក្ខណៈ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកើនឡើងនៃគុណដោយការច្របូកច្របល់គ្នានៃកិរិយាធ្វើឲ្យប្រទូស្ត និងគុណដ៏ផ្អែមល្ហែម ដែលផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមកទាំងនេះ។ សព្ទថា «api» ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថប្រឆាំង (វិរោធត្ថ)។ វិគ្រោះថា «sabhāvena madhurā» (ផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈ) ១, «eko ca so bandhu ca» (ជាមិត្តផង ជាបុគ្គលតែមួយផង) ១, «lokassa ekabandhu» (ជាមិត្តតែមួយគត់របស់លោក) ១, «pāpaṃ sevanti sīlena» (សេពគប់នូវបាបដោយសីលៈ គឺដោយប្រក្រតី) ១ នេះជាវាចាពន្យល់។

325.

៣២៥.

Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno;

Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā.

ការកាន់យកនូវវត្ថុដ៏វិសេសណាមួយ ដោយការឲ្យនូវវត្ថុណាមួយ ដល់បុគ្គលណាមួយ នោះលោកសន្មតថា បរិវុត្តិ (ការដោះដូរ)។

325. Parivuttiṃ pavatteti ‘‘yassa’’iccādinā. Yassa kassacīti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ.

៣២៥. ញ៉ាំងបរិវុត្តិអលង្ការឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយគាថាថា «yassa» ជាដើម។ បទថា «yassa kassaci» បង្ហាញនូវបដិគ្គាហកៈ (អ្នកទទួល)។ បទថា «visiṭṭhassa yaṃ ādānaṃ» ជាសេចក្តីតភ្ជាប់គ្នា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ យល់បានងាយ។

325. Idāni parivuttiṃ dasseti ‘‘yassa kassaci’’ccādinā. Yassa kassaci vatthuno khuddakavatthuno yassa kassaci paṭiggāhakassa dānena hetubhūtena visiṭṭhassa uttamavatthuno [Pg.307] yaṃ ādānaṃ gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma.

៣២៥. ឥឡូវនេះ បង្ហាញនូវបរិវុត្តិអលង្ការ ដោយគាថាថា «yassa kassaci» ជាដើម។ ការកាន់យក គឺការទទួលយកនូវវត្ថុដ៏វិសេស គឺវត្ថុដ៏ឧត្តម ដោយមានការឲ្យនូវវត្ថុណាមួយ គឺវត្ថុបន្តិចបន្តួច ដល់អ្នកទទួលណាមួយ ជាហេតុ មានសភាពយ៉ាងណា នោះលោកសន្មតថា បរិវុត្តិ។ ឈ្មោះថា បរិវុត្តិ ព្រោះមានការដោះដូរដោយការឲ្យនិងការទទួល។

326.

៣២៦.

Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;

Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.

ក្នុងកាលមុន ព្រះមុនីបានប្រទាននូវវត្ថុជាទីគាប់ចិត្ត មានព្រះនេត្រជាដើម ដល់បុគ្គលដទៃទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចនូវសិរីគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ។

326. Udāharati ‘‘purā’’iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ.

៣២៦. សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «purā» ជាដើម។ យល់បានងាយ។ ក្នុងទីនេះ ការទទួលបាននូវសិរីគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយការប្រទាននូវព្រះនេត្រជាដើម នេះជាបរិវុត្តិអលង្ការ។

326. Idāni udāharati ‘‘purā’’iccādinā. Muninā purā pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni sabbaññutāsirī sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ–

៣២៦. ឥឡូវនេះ សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «purā» ជាដើម។ ព្រះមុនីបានប្រទាននូវវត្ថុជាទីគាប់ចិត្ត មានព្រះនេត្រជាដើម ដល់បុគ្គលដទៃទាំងឡាយ ក្នុងកាលមុន គឺក្នុងកាលកន្លងទៅ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចនូវសិរីគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលជាសិរីមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះពាក្យថា បរិវុត្តិ ជានិរុត្តិ (ពាក្យដែលធ្លាប់ប្រើ) ក្នុងការទទួលយកពីបុគ្គលដែលខ្លួនបានឲ្យនោះឯង ព្រោះការទទួលបាននូវសិរីគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយការប្រទាននូវព្រះនេត្រជាដើម និងព្រោះកាលបើគ្មានការឲ្យ ក៏គ្មានការទទួល ទោះបីជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណមិនមាននៅក្នុងពួកជនអ្នកទទួលក៏ដោយ ក៏លោកសន្មតថាមាន ដោយភាពជាសភាវៈមានពិត ហេតុនោះ ទើបជាបរិវុត្តិអលង្ការ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកអាចារ្យទណ្ឌិនពោលថា៖

‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ;

Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti.

«ព្រះហស្តរបស់ព្រះអង្គ ប្រទាននូវការប្រហារដោយសស្ត្រាវុធ ដល់ស្តេចទាំងឡាយនោះ ហើយនាំមកនូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏សស្ងាត់ដូចជាផ្កាឈូកស ដែលសន្សំទុកអស់កាលជាយូរអង្វែង របស់ស្តេចទាំងឡាយនោះ»។

Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ មានសេចក្តីថា ព្រះពាហុ (ដៃ) របស់ព្រះអង្គ ប្រទាននូវការប្រហារដោយអាវុធ ដល់ពួកសត្រូវ ហើយនាំមកនូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ស្អាតស្អំដូចជាផ្កាឈូកស ដែលស្តេចទាំងឡាយនោះបានសន្សំទុកអស់កាលជាយូរអង្វែង។ លោកបង្ហាញការទទួលយក ពីការប្រកបដោយកិរិយាឲ្យនោះឯង ទើបធ្វើឲ្យបរិវុត្តិអលង្ការច្បាស់លាស់ឡើង។ វិគ្រោះថា «nayanāni ādīni yassa» (វត្ថុទាំងឡាយមានភ្នែកជាដើម របស់អវយវៈដ៏ឧត្តមនោះ) ១, «sabbaṃ jānāti» (ដឹងនូវធម៌ទាំងពួង) ១, «tassa bhāvo» (ភាពនៃបុគ្គលនោះ) ១ នេះជាវាចាពន្យល់។

327.

៣២៧.

Kiñci disvāna viññātā,Paṭipajjati taṃsamaṃ;

Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ,Yattha so’yaṃ bhamo mato.

កាលបើអ្នកដឹង បានឃើញនូវវត្ថុណាមួយ ហើយយល់ច្រឡំនូវវត្ថុដទៃដែលស្មើនឹងវត្ថុនោះ ឲ្យជាវត្ថុប្រាសចាកសេចក្តីសង្ស័យ (គឺយល់ច្បាស់ថាជាវត្ថុនោះពិតប្រាកដ) ក្នុងទីណា នោះលោកសន្មតថា ភមអលង្ការ (ការភាន់ច្រឡំ)។

327. Bhamaṃ [Pg.308] sambhāveti ‘‘kiñcī’’tiādinā. Viññātā puriso kiñci disvā ujjalanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ asannidhiṃ katvā paṭipajjati jānāti yattha visese, sāyaṃ bhamo mato.

៣២៧. ញ៉ាំងភមអលង្ការឲ្យសម្រេច ដោយគាថាថា «kiñci» ជាដើម។ បុគ្គលអ្នកដឹង បានឃើញនូវវត្ថុណាមួយ មានការភ្លឺស្វាងជាដើម ហើយយល់ដឹងនូវវត្ថុដទៃដែលស្មើនឹងវត្ថុនោះ គឺស្រដៀងគ្នានឹងវត្ថុដែលប្រាកដនៅខាងមុខនោះ ឲ្យជាវត្ថុប្រាសចាកសេចក្តីសង្ស័យ គឺធ្វើមិនឲ្យមានការសង្ស័យឡើយ ក្នុងសេចក្តីវិសេសណា នោះលោកសន្មតថា ភមអលង្ការ។

327. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti ‘‘kiñci’’iccādinā. Yattha uttivisese viññātā avabodhakārako kiñci disāvilocanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ nissaṃsayaṃ katvā paṭipajjati jānāti, so ayaṃ alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ.

៣២៧. ឥឡូវនេះ បង្ហាញនូវភមអលង្ការ ដោយគាថាថា «kiñci» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីពោលដ៏វិសេសណា បុគ្គលអ្នកដឹង គឺអ្នកធ្វើការយល់ដឹង បានឃើញនូវវត្ថុណាមួយ មានការមើលទៅកាន់ទិសជាដើម ហើយយល់ដឹងនូវវត្ថុដទៃដែលស្មើនឹងវត្ថុនោះ គឺស្មើគ្នានឹងវត្ថុដែលកំពុងប្រាកដនោះ ឲ្យជាវត្ថុប្រាសចាកសេចក្តីសង្ស័យ គឺមិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ នោះលោកសន្មតថា ភមអលង្ការនេះ។ វិគ្រោះថា «tena tassa vā samaṃ» (ស្មើនឹងវត្ថុនោះ ឬដោយវត្ថុនោះ) ១, «saṃsayo apagato etasmā» (សេចក្តីសង្ស័យប្រាសចេញហើយចាកវត្ថុនេះ) ១, «bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnaṃ» (ការវិលវល់ គឺការមិននៅនឹងនៃវត្ថុទាំងឡាយ) ១។ បទថា «saṃsayāpagataṃ» ជាកិរិយាវិសេសនៈ។

328.

៣២៨.

Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā;

Passantā abhinandanti, candātapamanā janā.

កាលបើទិសទាំងឡាយភ្លឺស្វាងស្មើគ្នា ដោយពន្លឺព្រះក្រចកនៃព្រះបាទនៃព្រះជិនស្រី ពួកជនដែលមានចិត្តគិតថាជាពន្លឺព្រះចន្ទ កាលបើឃើញ (នូវទិសទាំងនោះ) រមែងត្រេកអរក្រៃលែង។

328. Udāharati ‘‘sama’’miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā disāsu sabbāsu samaṃ ekato ujjalāsu sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. Abhinandanti santussantīti.

៣២៨. សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «samaṃ» ជាដើម។ កាលបើទិសទាំងឡាយទាំងពួងភ្លឺស្វាង គឺមានពន្លឺជាមួយគ្នា ស្មើគ្នា ដោយពន្លឺនៃព្រះក្រចកក្នុងព្រះបាទទាំងឡាយនៃព្រះជិនស្រី ពួកជនឃើញនូវទិសដ៏ភ្លឺស្វាងទាំងឡាយនោះ មានចិត្តគិតថា «នេះជាពន្លឺព្រះចន្ទ» ពួកជនមានសភាពបែបនោះ។ រមែងត្រេកអរ គឺរីករាយក្រៃលែង។

328. Idāni udāharati ‘‘sama’’miccādinā. Jinapādanakhaṃsunā karaṇabhūtena disāsu dasasu samaṃ ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā candātapamanā candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. Samanti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ.

៣២៨. ឥឡូវនេះ សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «samaṃ» ជាដើម។ កាលបើទិសទាំងដប់ភ្លឺស្វាងស្មើគ្នា គឺក្នុងខណៈតែមួយ ដោយមានពន្លឺនៃព្រះក្រចកនៃព្រះបាទព្រះជិនស្រីជាហេតុ ពួកជនឃើញនូវទិសដ៏ភ្លឺស្វាងទាំងឡាយនោះ មានចិត្តគិតថា «នេះជាពន្លឺព្រះចន្ទ» គឺមានចិត្តប្រព្រឹត្តទៅថាជាពន្លឺព្រះចន្ទ រមែងត្រេកអរ។ ឈ្មោះថា ភមអលង្ការ ព្រោះការមិនធ្វើសេចក្តីដឹងក្នុងពន្លឺព្រះក្រចកដែលមានពិត តែត្រឡប់ជាធ្វើសេចក្តីដឹងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពន្លឺព្រះចន្ទវិញ។ បទថា «samaṃ» ជាអសង្ខ្យៈ (មិនរាប់ជាចំនួន គឺស្មើគ្នា)។ វិគ្រោះថា «candātapo iti mano yesaṃ» (ពួកជនណាមានចិត្តគិតថា នេះជាពន្លឺព្រះចន្ទ) នេះជាវាចាពន្យល់។

329.

៣២៩.

Pavuccate [Pg.309] yaṃ nāmādi,Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;

Yena kenaci vaṇṇena,Bhāvonāmā’ya’mīrito.

ឈ្មោះ ឬពាក្យជាដើមណា ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យរបស់កវីទាំងឡាយឲ្យដឹងច្បាស់ ដែលលោកពោលដោយអាការៈណាមួយ នេះលោកហៅថា ភាវអលង្ការ (ការសម្ដែងអធ្យាស្រ័យ)។

329. Bhāvaṃ bhāveti ‘‘pavuccate’’ccādinā. Kavīnaṃ bhāvo adhippāyo, taṃ bodhetīti bhāvabodhanaṃ yaṃ nāmādi. Ādisaddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. Yena kenaci nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti.

៣២៩. ញ៉ាំងភាវអលង្ការឲ្យសម្រេច ដោយគាថាថា «pavuccate» ជាដើម。 សេចក្តីប្រាថ្នារបស់កវីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភាវៈ (អធ្យាស្រ័យ) វត្ថុណាដែលញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យនោះឲ្យដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា ភាវពោធនៈ (គ្រឿងញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យឲ្យដឹងច្បាស់) គឺឈ្មោះ ឬពាក្យជាដើមណា។ ដោយសព្ទថា «ādi» លោកកាន់យកនូវវិសេសនវាចាទាំងឡាយ។ លោកពោលដោយអាការៈណាមួយ មានរូបជាការបដិសេធជាដើម នេះលោកហៅថា ភាវអលង្ការ។

329. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘pavuccate’’ iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ bhāvabodhanaṃ adhippāyapakāsakaṃ yaṃ nāmādi nāmapadavisesanapadādi yena kenaci vaṇṇena ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ.

៣២៩. ឥឡូវនេះ បង្ហាញនូវភាវអលង្ការ ដោយគាថាថា «pavuccate» ជាដើម។ គ្រឿងញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យឲ្យដឹងច្បាស់ គឺគ្រឿងប្រកាសនូវសេចក្តីប្រាថ្នានៃវត្ថុទាំងឡាយរបស់កវី គឺនាមបទ និងវិសេសនបទជាដើមណា ដែលលោកពោលដោយអាការៈណាមួយ មានការបដិសេធនូវអត្ថដទៃមានមហាសមុទ្រជាដើម ឬមិនបដិសេធក្តី នេះលោកហៅថា ភាវអលង្ការ។ វិគ្រោះថា «nāmaṃ ādi yassa» (នាមជាដើមនៃគូនៃវិសេសនវាចានោះ) ១, «bhāvaṃ bodheti» (ញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យឲ្យដឹងច្បាស់) ១ នេះជាវាចាពន្យល់។ សេចក្តីពោលដ៏វិសេសដែលប្រកាសនូវអធ្យាស្រ័យ គឺសេចក្តីប្រាថ្នារបស់កវីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភាវៈ ដោយអត្ថនោះ ឯស៊េរីនៃបទមាននាមជាដើម ដែលជាទីអាស្រ័យនៃភាវៈនោះ ក្នុងទីនេះ លោកហៅថា ភាវៈ ដោយឧបចារវិធីដ៏អាស្រ័យ (និស្សិតោបចារ)។

330.

៣៣០.

Nanu teye’va santā no,Sāgarā na kulācalā;

Manampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭepi jahanti no.

មហាសមុទ្រទាំងឡាយ មិនមែនជាមហាសមុទ្រពិតប្រាកដទេ ភ្នំកុឡាចលទាំងឡាយ ក៏មិនមែនជាភ្នំកុឡាចលពិតប្រាកដដែរ តើពួកសប្បុរសទាំងឡាយនោះមិនមែនជាមហាសមុទ្រជាដើមទេឬ? ព្រោះពួកសប្បុរសណា មិនលះបង់នូវចរិយាមារយាទ សូម្បីបន្តិចបន្តួច ក្នុងកាលវិនាសនៃកប្បឡើយ។

330. Udāharati ‘‘nanu’’ccādi. Manampīti īsakampi. Mariyādanti attano ācārasīmaṃ, saṃvaṭṭepi palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi [Pg.310] santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti.

៣៣០. សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «nanu» ជាដើម។ បទថា «manampi» គឺសូម្បីបន្តិចបន្តួច។ បទថា «mariyādaṃ» គឺដែនកំណត់នៃអាចារៈរបស់ខ្លួន, បទថា «saṃvaṭṭepi» គឺសូម្បីក្នុងកាលវិនាសនៃកប្ប (កប្បវិនាស)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ យល់បានងាយ។ ក្នុងទីនេះ មហាសមុទ្រជាដើមតាមប្រក្រតីទាំងនេះ មិនមែនជាមហាសមុទ្រជាដើមពិតប្រាកដទេ ព្រោះមហាសមុទ្រទាំងឡាយណា រមែងលះបង់នូវដែនកំណត់ គឺការមិនកន្លងហួសនូវឆ្នេរ និងភាពមិនរញ្ជួយ ក្នុងកាលវិនាសនៃកប្ប។ ចុះយ៉ាងណាវិញ? ពួកសប្បុរសទាំងឡាយនោះឯង ជាមហាសមុទ្រជាដើមពិតប្រាកដ ព្រោះពួកសប្បុរសណា ទោះបីជាដល់នូវកាលវិនាសនៃកប្បក្តី ក៏មិនលះបង់នូវដែនកំណត់របស់ខ្លួនឡើយ។ បុគ្គលណាមួយ កាលបើដល់នូវវិបត្តិ រមែងធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់នូវភាពជាអ្នកក្លាហានដ៏លើសលុបរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះដែលពោលដោយការបដិសេធនូវវត្ថុដទៃ រមែងញ៉ាំងសភាវៈរបស់កវីឲ្យដឹងច្បាស់តាមដែលបានពោលមក នេះជាភាវអលង្ការ។

330. Idāni udāharati ‘‘nanu’’ccādinā. Sāgarā saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. Kulācalā tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. Ye sādhavo saṃvaṭṭepi sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi mariyādaṃ attano ācāramariyādaṃ manampi īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. Mananti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. Apīti sambhāvane.

៣៣០. ឥឡូវនេះ សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «nanu» ជាដើម។ មហាសមុទ្រទាំងឡាយតាមប្រក្រតី ដែលកន្លងហួសនូវដែនកំណត់គឺឆ្នេរ ក្នុងកាលវិនាសនៃកប្ប មិនមែនជាមហាសមុទ្រពិតប្រាកដឡើយ។ ភ្នំកុឡាចលទាំងប្រាំពីរ ដែលកន្លងហួសនូវដែនកំណត់គឺភាពមិនរញ្ជួយ ក្នុងកាលបែបនោះ មិនឈ្មោះថាជាភ្នំកុឡាចលពិតប្រាកដឡើយ។ ចុះយ៉ាងណាវិញ ចំពោះមហាសមុទ្រជាដើមទាំងនោះ? គឺពួកសប្បុរសណា មិនលះបង់នូវដែនកំណត់គឺអាចារមារយាទរបស់ខ្លួន សូម្បីបន្តិចបន្តួច ក្នុងកាលវិនាសនៃកប្ប ដែលជាកាលបំផ្លាញនូវវត្ថុទាំងពួង និងបំផ្លាញនូវកប្បឡើយ។ ពួកសប្បុរសទាំងនោះឯង ឈ្មោះថាជាមហាសមុទ្រជាដើមពិតប្រាកដ តើមិនមែនទេឬ? បុគ្គលណាមួយ កាលបើដល់នូវសេចក្តីវិនាស រមែងប្រកាសនូវភាពជាអ្នកក្លាហានមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃរបស់ខ្លួន ក្នុងទីនេះ លោកញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាគឺភាពមិនរញ្ជួយនៃវត្ថុឲ្យដឹងច្បាស់ ដោយមហាសមុទ្រជាដើម ដែលបង្ហាញដោយរូបនៃការបដិសេធនូវអត្ថដទៃមានមហាសមុទ្រជាដើម នេះឈ្មោះថា ភាវអលង្ការ។ បទថា «manaṃ» ជាអសង្ខ្យៈ (និបាត) សម្ដែងនូវកាលបន្តិចបន្តួច។ បទថា «api» ក្នុងអត្ថសរសើរ (សម្ភាវនៈ)។

331.

៣៣១.

Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane;

Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati.

ការច្របូកច្របល់គ្នា គឺការរួមគ្នានៃអលង្ការទាំងឡាយ ក្នុងកាព្យដែលតែងឡើង ដោយភាពជាអង្គនិងអាំង្គី (ឧបការៈនិងឧបការី) ក្តី ដោយភាពមានកម្លាំងស្មើគ្នាក្តី នោះលោកហៅថា មិស្សអលង្ការ (ការលាយឡំគ្នា)។

331. Missaṃ dasseti ‘‘aṅga’’iccādinā. Aṅgamupakārakaṃ, aṅgī upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvo sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. Bandhane visaye, yo alaṅkatīnaṃ saṃsaggo ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati.

៣៣១. បង្ហាញនូវមិស្សអលង្ការ ដោយគាថាថា «aṅga» ជាដើម។ អង្គ គឺវត្ថុជាគ្រឿងឧបការៈ, អាំង្គី គឺវត្ថុដែលត្រូវទទួលឧបការៈ, ភាពនៃវត្ថុទាំងនោះ ឈ្មោះថា អង្គង្គីភាវៈ (ភាពជាអង្គនិងអាំង្គី) គឺភាពជាសោធនៈនិងសាធិយៈ (គ្រឿងសម្រេចនិងវត្ថុដែលត្រូវសម្រេច) ព្រោះហេតុនោះផង។ អលង្ការទាំងឡាយណា មានកម្លាំងស្មើគ្នា គឺដូចគ្នា, ភាពនៃអលង្ការទាំងនោះ គឺការតាំងនៅដោយភាពមិនសំខាន់ ដោយវៀរចាកភាពជាអង្គនិងអាំង្គី ព្រោះហេតុនោះផង។ ក្នុងវិស័យនៃកាព្យដែលតែងឡើង ការច្របូកច្របល់គ្នា គឺការរួមគ្នានៅក្នុងទីជាមួយគ្នានៃអលង្ការទាំងឡាយណា នោះលោកហៅថា មិស្សអលង្ការ។

331. Idāni [Pg.311] missālaṅkāraṃ dasseti ‘‘aṅgaṅgī’’ccādinā. Aṅgaṅgībhāvā upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena sadisabalabhāvā ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca bandhane pajjādibandhanavisaye alaṅkatīnaṃ alaṅkārānaṃ yo saṃsaggo sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ.

៣៣១. ឥឡូវនេះ បង្ហាញនូវមិស្សអលង្ការ ដោយគាថាថា «aṅgaṅgī» ជាដើម។ ការច្របូកច្របល់គ្នា គឺការរួមគ្នានៃអលង្ការទាំងឡាយ ក្នុងវិស័យនៃកាព្យមានបាទគាថាជាដើម ដោយមានសភាវៈជាអ្នកសម្រេចនិងវត្ថុដែលត្រូវសម្រេច ដែលពោលគឺសភាវៈជាគ្រឿងឧបការៈនិងវត្ថុដែលត្រូវទទួលឧបការៈជាហេតុផង ដោយភាពមានកម្លាំងស្មើគ្នា គឺភាពមានកម្លាំងស្មើគ្នាដោយវៀរចាកភាពជាគ្រឿងសម្រេចនិងវត្ថុដែលត្រូវសម្រេចផង នោះលោកហៅថា មិស្សអលង្ការ។ វិគ្រោះថា «aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthi» (អង្គ គឺគ្រឿងសម្រេច មានដល់វត្ថុដែលត្រូវសម្រេចនោះ) ១, «aṅgañca aṅgī ca» (អង្គផង អាំង្គីផង) ១, «tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandho» (ភាពនៃវត្ថុទាំងនោះ គឺសេចក្តីតភ្ជាប់គ្នាដែលពោលគឺគ្រឿងសម្រេចនិងវត្ថុដែលត្រូវសម្រេច) ១, «sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānaṃ» (កម្លាំងស្មើគ្នា មានដល់អលង្ការទាំងឡាយណា) ១, «tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatā» (ភាពនៃអលង្ការទាំងនោះ គឺការមិនអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក) ១, «missanaṃ missībhavanaṃ» (ការលាយឡំគ្នា គឺការរួមគ្នា) ១ នេះជាវាចាពន្យល់។

Aṅgaṅgibhāvamissa

មិស្សអលង្ការដោយភាពជាអង្គនិងអាំង្គី (អង្គង្គីភាវមិស្សៈ)។

332.

៣៣២.

Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī;

Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.

មហានទីគឺពន្លឺព្រះក្រចកនៃព្រះបាទព្រះមុនី ជាស្ទឹងដ៏ប្រសើរក្រៃលែង ឱ! ទោះបីជាពួកជនលិចចុះយ៉ាងជ្រៅ (ក្នុងស្ទឹងនោះ) ក៏ដោយ ក៏រមែងធ្វើឲ្យពួកជននោះមានសេចក្តីសុខពិតប្រាកដ។

332. Udāharati ‘‘pasatthā muni’’ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā mahānadī, sā pasatthā acchariyappattisabbhāvato gāḷhamaccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, aho acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ.

៣៣២. សម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយគាថាថា «pasatthā muni» ជាដើម។ ព្រះក្រចកទាំងឡាយក្នុងព្រះបាទនៃព្រះមុនី ពន្លឺនៃព្រះក្រចកទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា មហានទី ព្រោះប្រៀបដូចជាទន្លេធំ, មហានទីនោះ ប្រសើរក្រៃលែង ព្រោះមានសភាវៈដល់នូវសេចក្តីអស្ចារ្យ ទោះបីជាពួកជនលិចចុះយ៉ាងជ្រៅ គឺលិចចុះយ៉ាងខ្លាំង ក៏រមែងធ្វើឲ្យពួកជននោះមានសេចក្តីសុខពិតប្រាកដ ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះផ្ទុយចាកទន្លេដទៃទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា «Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayati» (ស្ទឹងនេះ ទោះបីជាលិចចុះយ៉ាងជ្រៅក្នុងខ្លួន ក៏ធ្វើឲ្យមានសេចក្តីសុខដែរ) នេះ បទថា «nimuggepi» (ទោះបីជាលិចចុះក្តី) ជាសមាធិអលង្ការ ដែលតាំងនៅដោយភាពជាអាំង្គី (ចម្បង) ព្រោះជាវត្ថុដែលត្រូវសម្រេច (សាធិយៈ), រូបកអលង្ការថា «pādanakharaṃsimahānadī» (មហានទីគឺពន្លឺព្រះក្រចកនៃព្រះបាទ) តាំងនៅដោយភាពជាអង្គ (រង) ព្រោះជាគ្រឿងសម្រេច (សាធនៈ) ហេតុនោះ នេះជាមិស្សអលង្ការ (ការលាយឡំគ្នានៃអលង្ការ)។

332. Idāni udāharati ‘‘pasatthā’’ iccādinā. Munino pasatthā acchariyattā pasaṃsanīyā pādanakharaṃsimahānadī caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā gāḷhaṃ atisayena nimuggepi te jane sādhusappurise sukhayati eva sukhite kato eva. Aho acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa [Pg.312] ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. Gāḷhanti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ.

៣៣២. ឥឡូវនេះ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “pasatthā” ជាដើម។ មហានទីគឺរស្មីនៃក្រចកព្រះបាទរបស់ព្រះមុនី ដែលគួរឲ្យសរសើរ គួរឲ្យសរសើរព្រោះភាពជាអស្ចារ្យ គឺមហាគង្គាដែលរាប់ថាជារស្មីនៃក្រចកព្រះបាទ ទោះបីជាជនទាំងឡាយ ពោលគឺសប្បុរសទាំងឡាយ លិចចុះយ៉ាងខ្លាំង (ក្នុងមហានទីនោះ) ក៏ធ្វើឲ្យជនទាំងឡាយនោះមានសេចក្ដីសុខ គឺធ្វើឲ្យមានសេចក្ដីសុខតែម្ដង។ ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ដំណើរនៃមហានទីនេះ ផ្ទុយគ្នាពីស្ទឹងដទៃទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ រូបកាលង្ការថា “pādanakharaṃsimahānadī” (មហានទីគឺរស្មីនៃក្រចកព្រះបាទ) ធ្វើជាអង្គដោយភាពជាគ្រឿងសម្រេច ដល់សមាធិអលង្ការថា “nimugge” (លិចចុះ) ដែលជាអង្គីព្រោះភាពជាគ្រឿងត្រូវសម្រេច ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការលាយឡំគ្នានៃអលង្ការទាំងឡាយនេះ ដោយភាពជាអង្គនិងអង្គី។ វិគ្រោះថា ក្រចកទាំងឡាយក្នុងព្រះបាទទាំងឡាយ ឈ្មោះថា pādanakhā, រស្មីនៃក្រចកទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា pādanakharaṃsiyo, ស្ទឹងនោះធំផង ឈ្មោះថា mahānadī, ស្ទឹងធំដូចជាស្ទឹងធំ ឬរស្មីនៃក្រចកព្រះបាទទាំងឡាយនោះឯងជាមហានទី ឈ្មោះថា pādanakharaṃsimahānadī។ ពាក្យថា Gāḷhaṃ ជាកិរិយាវិសេសនៈ។ យោជនាថា ជនទាំងឡាយណាធ្វើការលិចចុះយ៉ាងខ្លាំង សូម្បីជនទាំងឡាយនោះ (ក៏មានសេចក្ដីសុខ)។ វិគ្រោះថា ធ្វើជនទាំងឡាយដែលមានសេចក្ដីសុខ ឲ្យទៅជាអ្នកមានសេចក្ដីសុខ ឈ្មោះថា sukhite karoti (ធ្វើឲ្យមានសេចក្ដីសុខ)។

Sadisabalabhāvamissa

សទិសពលភាវមិស្សៈ (ការលាយឡំគ្នានៃអលង្ការដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា)

333.

៣៣៣.

Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ;

Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

ព្រះវរកាយមានសភាពផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ ព្រះរូបជាទីគាប់ចិត្តនៃចក្ខុ ព្រះវាចារបស់ព្រះមុនីប្រៀបដូចជាទឹកឃ្មុំ តើមិនធ្វើឲ្យជនណាត្រេកអរ?

333. ‘‘Veso’’iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti.

៣៣៣. គាថាថា “Veso” ជាដើម ងាយយល់ណាស់។ ប៉ុន្តែ គាថានេះជាសទិសពលមិស្សៈ ដែលលាយឡំគ្នានៃសមាធិអលង្ការ រូបកាលង្ការ និងឧបមាលង្ការ។

333. ‘‘Veso’’iccādi. Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ.

៣៣៣. ពាក្យថា “Veso” ជាដើម។ ព្រះវរកាយរបស់ព្រះមុនី ដែលផ្អែមល្ហែមដោយសភាព គឺផ្អែមល្ហែមដោយប្រក្រតី ជាជិនវេណិកៈ និងជាពុទ្ធវរកាយផង ព្រះរូបដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃចក្ខុ គឺព្រះរូបដែលបរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈនិងអនុព្យញ្ជនៈផង ព្រះវាចាដែលប្រៀបដូចជាទឹកឃ្មុំ គឺស្មើដោយទឹកឃ្មុំដោយភាពជាគ្រឿងផ្អែមល្ហែមផង តើមិនធ្វើឲ្យជនណាត្រេកអរ? សមាធិអលង្ការថា “sabhāvamadhuro” ផង, រូបកាលង្ការថា “nettarasāyanaṃ” ផង, ឧបមាលង្ការថា “madhūva” ផង អលង្ការទាំងបីនេះ មានកម្លាំងស្មើគ្នា ព្រោះមិនមានការអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងការធ្វើឲ្យត្រេកអរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការលាយឡំគ្នានៃអលង្ការទាំងឡាយនេះ។ វិគ្រោះថា ផ្អែមល្ហែមដោយសភាព ឈ្មោះថា sabhāvamadhuro។ ម្យ៉ាងទៀត វត្ថុណាដែលគេតែងតែសោយ គឺតែងតែដឹងរស វត្ថុនោះឈ្មោះថា រសៈ, រសៈដែលជាតួរស គឺជាទីទៅ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃរសនោះ មាននៅក្នុងវត្ថុនោះ ព្រោះហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា រសាយនៈ (ឱសថទិព្វ ឬវត្ថុមានរស)។ ព្រះរូបដូចជាឱសថទិព្វ ឈ្មោះថា រសាយនៈ, ឱសថទិព្វនៃភ្នែកទាំងឡាយ ឈ្មោះថា nettarasāyanaṃ។

334.

៣៣៤.

Āsī nāma siyā’tthassa,Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;

Tilokekagatī nātho,Pātu loka’mapāyato.

ការប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍ជាទីគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថា អាសីសៈ (អាសីអលង្ការ) ដូចជា៖ ព្រះលោកនាថជាទីពឹងតែមួយគត់នៃត្រៃលោក សូមជួយការពារសត្វលោកឲ្យរួចផុតពីអបាយភូមិចុះ។

334. Āsiṃ [Pg.313] dasseti ‘‘āsi’’ccādinā. Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti.

៣៣៤. លោកបង្ហាញអាសីអលង្ការដោយពាក្យថា “āsī” ជាដើម។ លោកពោលពន្យល់ថា ការប្រាថ្នា គឺការចង់បាននូវវត្ថុជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា អាសី។ លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “yathā” ជាដើម។ ព្រះលោកនាថជាទីពឹងតែមួយគត់ គឺទីពឹងដែលមិនមានទីពឹងដទៃស្មើ របស់សត្វលោកដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោកទាំងបី សូមជួយការពារ គឺរក្សានូវសត្វលោកឲ្យរួចផុតពីអបាយភូមិចុះ។ ក្នុងទីនេះ ការរក្សាដែលប្រាថ្នាយ៉ាងខ្លាំង ឈ្មោះថា អាសីសិតៈ (ការប្រាថ្នា)។

334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘āsī’’ iccādinā. Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ. Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ.

៣៣៤. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញអាសីអលង្ការដោយពាក្យថា “āsī” ជាដើម។ ការប្រាថ្នា គឺការចង់បាននូវប្រយោជន៍ជាទីគាប់ចិត្ត គឺវត្ថុដែលគេប្រាថ្នា ឈ្មោះថា អាសី។ ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះមានដូចតទៅ៖ ព្រះលោកនាថជាម្ចាស់នៃលោក ជាទីពឹងតែមួយគត់ គឺទីពឹងដែលមិនមានទីពឹងដទៃស្មើនៃត្រៃភព សូមជួយការពារ គឺរក្សានូវសត្វលោកឲ្យរួចផុតពីអបាយភូមិចុះ។ ពាក្យថា អាសី គឺការប្រាថ្នា សូម្បីតែសម្ដីដែលសម្ដែងនូវសេចក្ដីប្រាថ្នានោះ ក៏មានឈ្មោះដូចគ្នានោះដែរ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា “Tilokekagatī” នេះ ការរក្សាជាសេចក្ដីប្រាថ្នា។ វិគ្រោះថា ការប្រជុំនៃលោកទាំងបី ឈ្មោះថា tiloka, ទីពឹងតែមួយគត់ ឈ្មោះថា ekagati, ទីពឹងតែមួយគត់នៃត្រៃលោក ឈ្មោះថា tilokekagatī។

335.

៣៣៥.

Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;

Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato.

គ្រឿងតាក់តែងណាដែលកើតឡើងហើយធ្វើឲ្យកើតការដឹងច្បាស់នូវរស គ្រឿងតាក់តែងនោះ គប្បីដឹងថាជា រសវន្តអលង្ការ (អលង្ការមានរស) ព្រោះការរៀបចំឲ្យមានរស។

335. Rasavantamudāharati ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanamalaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti.

៣៣៥. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍នៃរសវន្តអលង្ការដោយពាក្យថា “rasa” ជាដើម។ គ្រឿងតាក់តែង គឺគ្រឿងលម្អណាដែលកើតឡើងហើយធ្វើឲ្យកើតការដឹងច្បាស់នូវរស គឺធ្វើឲ្យយល់ច្បាស់នូវរសាភាសៈជាដើម គ្រឿងតាក់តែងនោះ គប្បីដឹងថាជា “រសវន្តៈ” ព្រោះការរៀបចំ គឺការធ្វើឲ្យមានរស ដូចជាសព្ទដែលធ្វើឲ្យកើតការដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដី ហៅថា “អត្ថវន្តៈ” (ពាក្យមានសេចក្ដី) ដូច្នោះដែរ។

335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā [Pg.314] avabodhanaṃ sampādento jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ.

៣៣៥. លោកបង្ហាញរសអលង្ការដែលបានចង្អុលបង្ហាញទុកក្នុងឧទ្ទេសដោយពាក្យថា “rasī” ដោយពាក្យថា “rasa” ជាដើម។ គ្រឿងតាក់តែងណា ក្នុងចន្លោះនៃអលង្ការដែលបានពោលហើយ គឺជាអលង្ការណាមួយដែលកើតឡើងហើយធ្វើឲ្យកើតការដឹងច្បាស់នូវរស គឺធ្វើឲ្យយល់ច្បាស់នូវរសណាមួយក្នុងចំណោមរសទាំងប្រាំបួនមានសិង្គាររសជាដើម ឬធ្វើឲ្យយល់ច្បាស់នូវរសាភាសៈនៃរសនោះឯង គ្រឿងតាក់តែងនោះ គប្បីដឹងថាជា រសវន្តៈ គឺ រសី ព្រោះការរៀបចំឲ្យមានរស គឺព្រោះការសម្ដែងនូវភាពជាគ្រឿងប្រកបដោយរសរបស់ខ្លួន។ ដូចជាសព្ទដែលធ្វើឲ្យកើតការដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដី ហៅថា “អត្ថវន្តៈ” យ៉ាងណា សូម្បីអលង្ការដែលធ្វើឲ្យកើតការដឹងច្បាស់នូវរស ក៏ហៅថា រសវន្តៈ គឺ “រសី” យ៉ាងនោះដែរ។ វិគ្រោះថា ការដឹងច្បាស់នូវរស ឈ្មោះថា rasapatīti, ធ្វើឲ្យកើតនូវការដឹងច្បាស់នោះ ឈ្មោះថា rasappatītijanaka, រសមាននៅក្នុងវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា rasavantu, ភាពនៃវត្ថុមានរស ឈ្មោះថា rasavattā, ការរៀបចំ គឺការធ្វើនូវរសនោះ ឈ្មោះថា rasavantavidhāna។

336.

៣៣៦.

Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya,Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā;

Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,Sañcumbayanti satatāhitasambhamena.

ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះត្រៃលោកគរុ ដែលមានពណ៌ក្រហមយ៉ាងក្រៃលែង បានចាប់យកនូវព្រះភក្ត្រដែលដូចជាផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យដែលឱនចុះដោយតម្រេកនៃនាងផែនដី យ៉ាងណែនដោយព្រះហស្តដ៏មានទឹកដមជានិច្ច ហើយថើបជានិច្ចដោយសេចក្ដីគោរពដែលតម្កល់ទុកជានិច្ច។

336. Udāharati ‘‘rāga’’iccādi. Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho rāgo anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. Niccamanavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ [Pg.315] dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti.

៣៣៦. លោកសម្ដែងឧទាហរណ៍ដោយពាក្យថា “rāga” ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រដែលឱនចុះដោយតម្រេកនៃនាងផែនដី។ ផ្កាឈូកដែលឱនចុះ គឺបន្ទន់ចុះព្រោះពណ៌ក្រហម។ ក្នុងន័យទីមួយ ព្រះភក្ត្រព្រោះភាពដូចជាផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យ ឈ្មោះថា rāgānatabbhutasarojamukhaṃ ដោយសមាសៈមានសមានាធិករណ៍ជាមួយពាក្យថា rāgānata។ ចំណែកក្នុងន័យទីពីរ ផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យដែលឱនចុះដោយពណ៌ក្រហម គឺផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យដែលដុះឡើងទម្លុះផែនដីដើម្បីទទួលទ្រព្រះបាទ ហើយផ្កាឈូកនោះឯងជាព្រះភក្ត្រព្រោះភាពដូចជាផ្ទៃមុខរបស់នាងផែនដី ឈ្មោះថា rāgānatabbhutasarojamukhaṃ។ ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះត្រៃលោកគរុ គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រះបាទទាំងឡាយនោះដូចម្ដេច? គឺព្រះបាទទាំងឡាយណាដែលមានតម្រេក គឺសេចក្ដីស្រឡាញ់ ឬមានពណ៌ក្រហមដែលជាប់យ៉ាងក្រៃលែង ព្រះបាទទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនោះ។ ចាប់យកយ៉ាងណែនដោយព្រះហស្តដ៏មានទឹកដមជានិច្ច គឺដោយព្រះហស្ត ឬដោយរស្មីដ៏មានរសជានិច្ចមិនដាច់ ហើយថើប គឺដាក់ចុះជានិច្ចដោយសេចក្ដីគោរពដែលតម្កល់ទុកជានិច្ច គឺដោយភាពជាអ្នកបែរមុខទៅរកព្រះបាទនោះ។ ក្នុងទីនេះ សម្ភោគសិង្គាររសាភាសៈ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសិលេសរូបកៈទាំងឡាយ។ សិង្គាររសមានពីរយ៉ាងគឺ វិប្បលម្ភៈ និងសម្ភោគៈ។ ក្នុងរសទាំងពីរនោះ វិប្បលម្ភៈតែម្ដងដែលគួរឲ្យជក់ចិត្តព្រោះជាទីតាំងនៃការពណ៌នាដ៏ពេញលេញ មិនមែនសម្ភោគៈបែបនេះទេ។ ចំណែកក្នុងសម្ភោគាភាសៈវិញ គឺមិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ យើងនឹងពិចារណាបន្តិចបន្តួចនូវឧទាហរណ៍នៃសម្ភោគាភាសៈដែលបានមកនេះ ដើម្បីជាការយល់ដឹងដល់ជនពាល (អ្នកមិនទាន់ដឹង)។ ក្នុងទីនោះ ភាពជាអ្នកមានតម្រេកនៃព្រះបាទទាំងឡាយ និងភាពជាស្ត្រីមានតម្រេកនៃនាងផែនដី គប្បីដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្ដីក្នុងប្រយោគ។ បើពោលដោយពាក្យផ្ទាល់ នាំឲ្យមានការនិយាយជាន់ដដែល។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវសេចក្ដីនោះនៃព្រះបាទទាំងឡាយ បើសិនជាកវីមិនបានសម្ដែងនូវសេចក្ដីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងទេនោះ គាថានេះក៏មិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ព្រះបាទទាំងឡាយមានសេចក្ដីត្រេកអរ ព្រោះតែពាក្យសម្ដីមានសភាពយ៉ាងនេះឯង។ នាងផែនដីជាស្ត្រីមានតម្រេក ជាអាលម្ពណវិភាវាភាសៈនៃសេចក្ដីត្រេកអរ, ទីកន្លែងដ៏គួរឲ្យត្រេកអរជាដើម ដែលដឹងបានដោយការឮពាក្យថា ផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យ ព្រោះមិនមានការដុះឡើងនៃផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យក្នុងពេលដែលមិនមានទីកន្លែងដ៏គួរឲ្យត្រេកអរជាដើម ជាឧទ្ទីបនវិភាវាភាសៈ, ពាក្យរបស់កវីដែលញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវព្យភិចារីភាវាភាសៈ ជាអនុភាវាភាសៈ។ ព្រោះថា ពាក្យថា “niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāya” (ចាប់យកយ៉ាងណែនដោយព្រះហស្តដ៏មានទឹកដមជានិច្ច) ព្រោះការនិយាយអំពីភាពមានទឹកដមនៃព្រះហស្ត និងការចាប់យកយ៉ាងណែន ញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីរីករាយជាដើម។ ពាក្យថា “satatāhitasambhamena” នេះ ញ៉ាំងឲ្យដឹងថាសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយជាដើមត្រូវបានលះបង់ ដំណើរនៃសេចក្ដីប្រកបដោយសេចក្ដីរីករាយដែលកើតឡើងក្នុងចិត្ត ព្រោះវិភវៈជាដើមយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា រសាភាសៈ គឺសម្ភោគរសាភាសៈ ដែលលោកបានពោលហើយ។

336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘rāgā’’iccādinā. Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti [Pg.316] cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti.

៣៣៦. ឥឡូវនេះ កាលលោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ ដើម្បីឲ្យសមស្របទៅនឹងការសម្ដែងនូវរសទាំងឡាយមានសិង្គាររស ហស្សរស និងករុណារសជាដើម ដែលត្រូវសម្ដែងតទៅទៀត លោកក៏បង្ហាញតែអលង្ការដែលប្រកបដោយសិង្គាររសប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យថា “rāgā” ជាដើម។ ព្រះភក្ត្រដែលដូចជាផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យដែលឱនចុះដោយតម្រេកនៃនាងផែនដី គឺព្រះភក្ត្រដែលដូចជាផ្កាឈូកដ៏ប្រកបដោយគុណដ៏អស្ចារ្យដែលឱនចុះដោយធ្វើឲ្យបែរមុខទៅរកដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ ឬមួយទៀត ព្រះភក្ត្រដែលរាប់ថាជាផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យដែលឱនចុះព្រោះមានពណ៌ក្រហម ព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះត្រៃលោកគរុ គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាអ្នកប្រដៅនូវត្រៃភព ដែលមានតម្រេកជាប់យ៉ាងក្រៃលែង គឺមានសេចក្ដីស្រឡាញ់ជាប់យ៉ាងក្រៃលែង ឬមួយទៀត មានពណ៌ក្រហមយ៉ាងក្រៃលែងដែលធ្វើឡើងដោយបុព្វកម្ម បានចាប់យកយ៉ាងណែនដោយព្រះហស្តដ៏មានទឹកដមជានិច្ច គឺដោយព្រះហស្តដែលប្រកបដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ជានិច្ច ឬមួយទៀត ដោយរស្មីដែលប្រកបដោយសម្បត្តិជានិច្ចព្រោះភាពមិនខ្វះខាត ហើយថើប គឺថើប ឬមួយទៀត ប៉ះពាល់ដោយសេចក្ដីគោរពដែលតម្កល់ទុកជានិច្ច គឺដោយសេចក្ដីគោរពដែលធ្វើជានិច្ច ឬមួយទៀត ដោយភាពជាអ្នកបែរមុខទៅរកជានិច្ចមិនដាច់ ព្រោះភាពជាគ្រឿងសម្រេចនូវកិរិយាគឺការតម្កល់នៅ។

Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho.

វិគ្រោះក្នុងគាថានោះថា ឱនចុះ គឺធ្វើឲ្យបែរមុខទៅរកដោយតម្រេក គឺសេចក្ដីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា rāgānata, ផ្កាឈូកនោះផង ដ៏អស្ចារ្យផង ឈ្មោះថា abbhutasaroja, ព្រះភក្ត្រនោះផង ដូចជាផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យនោះព្រោះភាពដូចជាផ្កាឈូកនោះ ឈ្មោះថា abbhutasarojamukha, ព្រះភក្ត្រដែលដូចជាផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យផង ឱនចុះដោយតម្រេកផង ឈ្មោះថា rāgānatabbhutasarojamukha។ ម្យ៉ាងទៀត ឱនចុះ គឺបន្ទន់ចុះព្រោះពណ៌ក្រហម ឈ្មោះថា rāgānata, ផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យនោះផង ឱនចុះព្រោះពណ៌ក្រហមនោះផង ឈ្មោះថា rāgānatabbhutasaroja, ព្រះភក្ត្រនោះឯងព្រោះភាពដូចជាព្រះភក្ត្រមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា rāgānatabbhutasarojamukha។ គ្រូនៃត្រៃលោក ឈ្មោះថា tilokaguru។ តម្រេក គឺសេចក្ដីស្រឡាញ់ ឬពណ៌ក្រហមដែលជាប់យ៉ាងក្រៃលែង គឺធ្វើឲ្យជាប់យ៉ាងក្រៃលែង ឬដែលធ្វើឡើងដោយបុព្វកម្មរបស់ខ្លួន មាននៅក្នុងព្រះបាទទាំងឡាយណា ព្រះបាទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា adhikabaddharāgā។ ប្រកបដោយរស គឺសេចក្ដីស្រឡាញ់ ឬដោយសម្បត្តិ ឈ្មោះថា sarasa។ សេចក្ដីគោរព ឬភាពជាអ្នកបែរមុខទៅរកនោះ ដែលគេតម្កល់ទុក គឺចាត់ចែងទុក ឈ្មោះថា āhitasambhama។

Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate.

ក្នុងទីនេះ សម្ភោគសិង្គាររសាភាសៈ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសិលេសាលង្ការ មានពាក្យថា «រាគានតា» ជាដើមផង និងដោយរូបកាលង្ការ គឺពាក្យថា «អព្ភុតសរោជមុខំ» ផង។ រសាភាសៈបែបនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា រសាភាសៈ ព្រោះការសន្មតឡើងដោយភាពមិនមានការរួមរក្សពិតប្រាកដរបស់ស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយ និងដោយអាការៈបែបនោះ Sunset។ សិង្គាររស ទោះបីជាមាន ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអាយោគៈ វិប្បយោគៈ និងសម្ភោគៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះអាយោគៈនិងវិប្បយោគៈទាំងពីរនេះ ជាវិប្បលម្ភៈ (ការព្រាត់ប្រាស) ដូចគ្នា ហេតុនោះ ទើបចែកជា ២ យ៉ាង គឺ វិប្បលម្ភៈ និងសម្ភោគៈ។ ក្នុងរសទាំងពីរនោះ វិប្បលម្ភៈប៉ុណ្ណោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះជាភូមិ (ទីតាំង) នៃការពណ៌នាដ៏មិនខ្វះចន្លោះ។ ចំណែកឯសម្ភោគៈ មិនមែនជាបែបនោះឡើយ។ សូម្បីតែសម្ភោគាភាសៈ ក៏ថោកទាបដែរ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ រសាភាសៈក្នុងឧទាហរណ៍នៃរសីភូតាលង្ការ ដោយសារសម្ភោគសិង្គាររសាភាសៈដែលបានមកក្នុងទីនេះ ដោយភាពសមគួរនៃការពណ៌នាដែលធ្វើឡើងដោយការប្រឹងប្រែង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សូម្បីតែភាពជាកាមុកៈនៃព្រះបាទទាំងឡាយ និងភាពជាកាមិនីនៃផែនដី មិនត្រូវបានពោលដោយវាចកបទក៏ដោយ ប៉ុន្តែលើកលែងតែពាក្យថា «ធរាយ បាទា តិលោកគរុនោ» នេះចេញ គប្បីដឹងបានតាមរយៈបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ដែលសម្តែងនូវអាការៈនៃការកាន់យកដោយព្រះហស្ត។

Dvinnaṃ [Pg.317] aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti.

រតិភាសៈ (សេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្លែងក្លាយ) ទៅវិញទៅមកនៃវត្ថុទាំងពីរ ត្រូវបានពោលដោយពាក្យទាំងឡាយថា «អធិកពទ្ធរាគា រាគានតំ» នេះ។ រតិភាសៈនេះ ជាឋាយីភាវៈក្នុងទីនេះ។ ព្រោះស្ត្រីជាអារម្មណ៍នៃសេចក្តីត្រេកអររបស់បុរស និងបុរសជាអារម្មណ៍នៃសេចក្តីត្រេកអររបស់ស្ត្រី ហេតុនោះ វត្ថុទាំងពីរគឺព្រះបាទជាកាមុកៈ និងផែនដីជាកាមិនី ទើបជាអាលម្ពណវិភាវាភាសៈ (ហេតុជាអារម្មណ៍ដ៏ក្លែងក្លាយ) ទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងនៃផ្កាឈូកដ៏អស្ចារ្យ មិនមានឡើយ បើគ្មានទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរជាពិសេសជាដើម ហេតុនោះ ទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរជាដើម ដែលដឹងបានដោយការបញ្ចេញពាក្យថា «អព្ភុតសរោជៈ» នោះ ញ៉ាំងរតិឱ្យរុងរឿងឡើង ទើបឈ្មោះថា ឧទ្ទីបនវិភាវាភាសៈ។ ដោយពាក្យថា «និច្ចសរសេន ករេន គាឡ្ហមាទាយ» នេះ ព្រោះភាពមានទឹកដមនៃព្រះហស្ត និងការកាន់យកយ៉ាងណែន ត្រូវបានពោល ហេតុនោះ សេចក្តីរីករាយជាដើម ទើបដឹងបាន។ ដោយពាក្យថា «សតតាហិតសម្ភមេន» នេះ សេចក្តីព្យាយាមជាដើម ទើបដឹងបាន។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ សេចក្តីរីករាយនិងសេចក្តីព្យាយាមជាដើម ឈ្មោះថា ព្យភិចារីភាវាភាសៈ។ ពាក្យសម្តែងទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ដែលសម្តែងនូវព្យភិចារីភាវាភាសៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា អនុភាវាភាសៈ។ រសាភាសៈដែលរាប់ថាជាសេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្លែងក្លាយ ដែលកើតឡើងដល់បណ្ឌិតទាំងឡាយ អ្នកធ្វើការយល់ដឹងនូវសេចក្តី ដោយសារឋាយីភាវៈ ព្យភិចារីភាវៈ វិភាវៈ និងអនុភាវៈ ដែលប្រាកដក្នុងពាក្យពន្ធយ៉ាងនេះ នោះឈ្មោះថា សម្ភោគរសាភាសៈ ក្នុងទីនេះ។ ឋាយីភាវៈជាដើម នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងខាងមុខ។

337.

៣៣៧.

Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ,Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ;

Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ.

ខ្ញុំបានដើរតាមលំអាននៃអានុភាពរបស់ព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលនូវការបែងចែកនៃអលង្ការទាំងឡាយនេះដោយសង្ខេប ដែលជាការបែងចែកដែលពួកកវីបានតាក់តែងឡើងជាបន្តបន្ទាប់ តើនរណាឡើយគប្បីអាចឃើញនូវទីបំផុតនៃអលង្ការទាំងនោះបានដោយពិតប្រាកដ។

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

យ៉ាងនេះ ក្នុងគម្ពីរដែលរៀបរៀងដោយព្រះតេជព្រះគុណ សង្ឃរក្ខិតមហាសាមី

Subodhālaṅkāre

សុពោធាលង្ការ

Atthālaṅkārāvabodho nāma

ឈ្មោះថា អត្ថាលង្ការាវពោធៈ (ការយល់ដឹងអំពីអត្ថាលង្ការ)

Catuttho paricchedo.

គឺបរិច្ឆេទទី ៤។

337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘icci’’ccādi. Iti [Pg.318] iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīnamalaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha ‘‘uparūparī’’tiādi. Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho.

៣៣៧. ព្រះអាចារ្យ លុះបានបញ្ចប់អត្ថាលង្ការតាមលំដាប់នៃការឧទ្ទេស ដូចដែលបានប្តេជ្ញាទុកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពច្រើននៃអលង្ការទាំងនោះ ដោយមានការសន្និដ្ឋានជាខាងដើម ទើបពោលពាក្យថា «ឥច្ចិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ឥតិ» គឺដោយប្រការដែលបានពោលហើយនេះ។ ពាក្យថា «អនុគម្ម» គឺដើរតាមនូវអានុភាព គឺលក្ខណៈនៃការតែងរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយមានព្រះទណ្ឌីជាដើម ក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា «អយំ ភេទោ อលង្កតីនំ» គឺការបែងចែកនៃអលង្ការទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «សង្ខេបតោ និគទិតោ» គឺត្រូវបានពោល ឬសង្ខេបទុក។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ដោយសង្ខេប»? ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «ឧបរូបរិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ឧបរូបរិ» គឺចាប់តាំងពីកាលដ៏យូរលង់មក រហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ដែលពួកកវីទាំងឡាយបានបែងចែក និងតាក់តែងឡើងជាបន្តបន្ទាប់ តើនរណាឡើយជាបុគ្គលដែលអាចឃើញនូវទីបំផុត គឺកម្រិតនៃអលង្ការទាំងនោះបានដោយពិតប្រាកដ។

Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

យ៉ាងនេះ ក្នុងដីកាសុពោធាលង្ការ ដែលមានឈ្មោះថា មហាសាមី

Catuttho paricchedo.

គឺបរិច្ឆេទទី ៤។

337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘iccānugamma’’iccādinā. Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ.

៣៣៧. ព្រះដីកាចារ្យ លុះបានបញ្ចប់អត្ថាលង្ការតាមលំដាប់នៃការឧទ្ទេស ដូចដែលបានប្តេជ្ញាទុកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពច្រើននៃអលង្ការទាំងនោះ តាមរយៈការសន្និដ្ឋាន ទើបពោលពាក្យថា «ឥច្ចានុគម្ម» ជាដើម។ ពាក្យថា «ឥតិ» គឺដោយន័យដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «អនុគម្ម» គឺដើរតាមនូវអានុភាព ដែលរាប់ថាជាគម្ពីរអលង្ការរបស់ព្រះអាចារ្យក្នុងកាលមុន មានព្រះទណ្ឌី និងព្រះភទ្ទបាណៈជាដើម។ ពាក្យថា «អយំ ភេទោ អលង្កតីនំ» គឺការបែងចែកនៃអលង្ការទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «សង្ខេបតោ និគទិតោ» គឺត្រូវបានខ្ញុំពោល ឬសង្ខេបទុក។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះចាប់តាំងពីកាលដ៏យូរលង់មក រហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ដែលពួកកវីជាអ្នកតែងទាំងឡាយបានបែងចែក និងញែកចេញជាច្រើនប្រការ តើនរណាឡើយជាបុគ្គលដែលអាចឃើញនូវទីបំផុត គឺកម្រិតនៃអលង្ការទាំងនោះបានដោយពិតប្រាកដ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា បើមិនធ្វើការសង្ខេបទុកទេ គ្មាននរណាម្នាក់អាចឈានទៅដល់ទីបំផុតបានឡើយ។ វិគ្រោះថា «បុរេ ភវាតិ ច, បុរិមា ច តេ អាចរិយា ចេតិ ច, តេសមានុភាវោតិ ច, វិសេសតោ អសង្ករតោ កប្បិយន្តិ ច»។

Iti subodhālaṅkāranissaye

យ៉ាងនេះ ក្នុងសុពោធាលង្ការនិស្ស័យ

Catuttho paricchedo.

គឺបរិច្ឆេទទី ៤។

5. Bhāvāvabodhapariccheda

៥. ភាវាវពោធបរិច្ឆេទ (បរិច្ឆេទស្តីពីការយល់ដឹងអំពីភាវៈ)

338.

៣៣៨.

Paṭibhānavatā [Pg.319] loka-vohāra’manusārinā;

Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ.

ដោយកវីអ្នកមានបដិភាណ អ្នកដើរតាមវោហាររបស់លោក មួយវិញទៀត ជាអ្នកដឹងនូវការរុងរឿងនៃភាពសមគួរដ៏ក្រៃលែង

338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā.

៣៣៨. ព្រះអាចារ្យ លុះបានញ៉ាំងការបែងចែកអលង្ការដូចដែលបានប្តេជ្ញាទុកនោះឱ្យយល់ច្បាស់ហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីឱ្យអ្នកមានសទ្ធាដ៏ក្រៃលែង ដែលមានចិត្តឱនចុះក្នុងការឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយការសិក្សាព្រះសទ្ធម្មដ៏បរិសុទ្ធ ដែលមានរសតែមួយគឺវិមុត្តិរស ដែលជាហេតុតែមួយគត់ក្នុងការរំដោះខ្លួនចេញពីទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តទាំងពួង ទោះបីជាមិនទាន់បានសម្រេចរសដែលបានមកដោយសារការទាក់ទងនឹងរសវន្តាលង្ការក៏ដោយ ក៏អាចកាន់យកបានត្រឹមតែសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងវោហារលោក ដោយគ្រាន់តែដឹងនូវលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលពាក្យថា «បដិភាណវតា» ជាដើម ដើម្បីសម្តែងបន្តិចបន្តួច មិនមែនសម្តែងទាំងអស់ឡើយ។ បដិភាណ គឺប្រាជ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅសមគួរដល់ទីកន្លែងនោះៗ។ ព្រោះថា ប្រាជ្ញានោះ ជាឧបការៈដ៏ក្រៃលែងដល់ការតែងសេចក្តីដែលមានរស ហេតុនោះ ទើបកាព្យ ហៅថា «បដិភាណ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលថា «បដិភាណវតា»។ កវីគប្បីដើរតាមវោហាររបស់លោក។ ព្រោះថា បុគ្គលណា មិនដើរតាមវោហារលោកទាំងពួង បុគ្គលនោះ មិនមែនជាកវីឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលថា «លោកវោហារមនុស្សារិនា»។ ព្រោះហេតុតែភាពសមគួរ (ឱចិត្យៈ) ឈ្មោះថាជាអាថ៌កំបាំងដ៏ក្រៃលែងរបស់ពួកកវី សូម្បីតែក្នុងវោហារលោក អ្នកដឹងនូវភាពសមគួរ ក៏ត្រូវបានគេសរសើរដែរ ហើយការតែងដែលរៀបរៀងឡើងតាមលំដាប់ដែលនឹងពោល ដោយការដើរតាមវោហារលោកដ៏សមគួរនោះឯង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការសោយរសរបស់សត្វលោកអ្នកមានចិត្តគំនិត ហេតុនោះ គប្បីធ្វើការចងក្រងឱ្យមានភាពរុងរឿងច្បាស់លាស់ក្នុងភាពសមគួរនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ កវីគប្បីជាអ្នកដឹងនូវការរុងរឿងនៃភាពសមគួរដ៏ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលថា «បរំ ឱចិត្យសមុល្លាសវេទិនា»។ ពាក្យទាំងអស់នេះ ជាវិសេសនៈរបស់ពាក្យថា «កវិនា» ហើយពាក្យថា «កវិនា» នេះ ជាកត្តាដែលមិនបានពោលក្នុងពាក្យថា «និពន្ធា» ក្នុងទីនេះ។

338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi [Pg.320] lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho.

៣៣៨. ព្រះដីកាចារ្យ កាលបើឱកាសនៃការសម្តែងអលង្ការទាំងឡាយដូចដែលបានប្តេជ្ញាទុកយ៉ាងនេះ ក្នុងរសទាំងឡាយមានសិង្គាររស ៩ យ៉ាង ដែលបានមកដោយសារការទាក់ទងនឹងរសវន្តាលង្ការ ទោះបីជាពួកបុគ្គលអ្នកមានការសង្រួមដ៏បរិសុទ្ធដោយសទ្ធាដ៏ច្រើន ដែលជាប់ចិត្តតែក្នុងព្រះសទ្ធម្មអមតរសដ៏ឧត្តម ដែលមានរសតែមួយគឺវិមុត្តិរស ដែលជាជំនួយក្នុងការរំដោះខ្លួនចេញពីទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តទាំងពួង មិនយកចិត្តទុកដាក់ក៏ដោយ ក៏មានបំណងនឹងសម្តែងដោយសង្ខេប ដើម្បីកុំឱ្យវង្វេងក្នុងវោហារលោកទាំងឡាយ ដោយការដឹងត្រឹមតែលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ឥឡូវនេះ ទើបពោលពាក្យថា «បដិភាណវតា» ជាដើម។ ពាក្យថា «បដិភាណវតា» គឺអ្នកមានប្រាជ្ញាពិសេសដ៏សមគួរដល់ទីកន្លែង ដែលជាឧបការៈដ៏ក្រៃលែងដល់ការតែងសេចក្តីដែលមានរស។ ពាក្យថា «លោកវោហារមនុស្សារិនា» គឺអ្នកដើរតាមសមគួរដល់វោហារក្នុងលោកទាំងពួង។ ពាក្យថា «តតោ» គឺព្រោះហេតុតែភាពសមគួរ ឈ្មោះថាជាអាថ៌កំបាំងដែលមិនគប្បីធ្វើឱ្យនៅក្រៅចិត្ត ដូចជាអាថ៌កំបាំងដែលមិនគប្បីញែកចេញពីការចងក្រងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «បរំ ឱចិត្យសមុល្លាសវេទិនា» គឺអ្នកដឹងនូវការរុងរឿង គឺការធ្វើឱ្យរុងរឿងនូវអត្ថដែលចង់បាន តាមប្រការដ៏សមគួរ ដូចជាការញ៉ាំងអត្ថដែលចង់ពោលដោយភាពសមគួរឱ្យរុងរឿងឡើង។ ការភ្ជាប់បទគឺ «កវិនា» គឺដោយកវីអ្នកតែង «និពន្ធា» គឺគប្បីតែង។ ពាក្យថា «បដិភា» ឬ «បដិភាណ» នេះ ជាឈ្មោះរបស់ប្រាជ្ញា។ ព្រោះហេតុតែសូម្បីតែកាព្យដែលកើតអំពីប្រាជ្ញានោះ ក៏ហៅថា «បដិភា» ដែរ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ប្រាជ្ញាពិសេសនេះ ជាឧបការៈដ៏ក្រៃលែងដល់ការតែង។ វិគ្រោះថា «បដិភាណមស្សត្ថីតិ ច, លោកស្ស វោហារោតិ ច, តំ អនុគច្ឆតិ សីលេនាតិ ច, ឱចិត្យេន សមុល្លាសោតិ ច, តំ វិជានាតិ សីលេនាតិ ច»។

339.

៣៣៩.

Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā;

Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ.

ភាវៈ វិភាវៈ ព្រមទាំងអនុភាវៈទាំងឡាយ ដែលទាក់ទងនឹងឋាយីភាវៈ កាលបើកវីបានតែងឡើង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការសោយរសរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho.

៣៣៩. ពាក្យថា «ឋាយិ» ជាដើម។ ឋាយីភាវៈទាំងឡាយ មានរតិជាដើមដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ពាក្យថា «ឋាយីសម្ពន្ធិនោ» គឺការទាក់ទងជាមួយនឹងឋាយីភាវៈទាំងនោះ មានដល់ធម៌ទាំងឡាយនេះ ព្រោះការនាំមកនូវភាពជាទីសោយរសនៃរតិជាដើម ក្នុងការប្រកបជាមួយវិភាវៈជាដើម។ ពាក្យថា «សានុភាវកា» គឺព្រមទាំងអនុភាវៈទាំងឡាយ ដែលមានលក្ខណៈនឹងពោលខាងមុខ។ ពាក្យថា «ភាវោ វិភាវោ ច» គឺភាវៈនិងវិភាវៈ។ សូម្បីតែភាវាភាសៈដែលនឹងពោលដោយពាក្យថា «ភាវៈ» ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយពាក្យនេះដែរ។ ការភ្ជាប់បទគឺ «រសស្សាទាយ សម្បជ្ជន្តិ» គឺតែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការសោយរស។

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ.

៣៣៩. ពាក្យថា "ឋាយី" ជាដើម។ សេចក្តីពន្យល់អំពីពាក្យ "ឋាយីសម្ពន្ធិនោ" ដោយបទថា "ឋាយី" ឬដោយអត្ថដែលសម្តែងចេញមានរតិ និងហាសៈជាដើម ដែលដល់នូវការទាក់ទងគ្នា ព្រមទាំងអនុភាវៈ (សានុភាវកៈ) គឺប្រព្រឹត្តទៅជាមួយនិងអនុភាវៈទាំងឡាយដែលនឹងពោលខាងមុខ គឺភាវៈ និងវិភាវៈទាំងឡាយ ដែលនឹងពោលខាងមុខ ដែលកវីប្រកបដោយគុណដែលពោលហើយបានចងក្រងទុក រួបរួមមកបង្ហាញក្នុងទីជាមួយគ្នា រមែងសម្រេច គឺប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីការសោយរស គឺដើម្បីការសោយនូវរសមានសិង្គារៈជាដើមដែលនឹងពោលខាងមុខ ដល់ពួកសប្បុរសដែលមិនមានទោសគឺសេចក្តីច្រណែនជាដើម។ ក្នុងគាថានេះ ឋាយីភាវៈ ព្យភិចារីភាវៈ កេវលភាវៈ វិភាវៈ អនុភាវៈ និងរស ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សំដែងទុកហើយ។ សួរថា សម្តែងទុកដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះពាក្យថា "ឋាយីសម្ពន្ធិនោ" នេះជាវិសេសនៈរបស់ភាវៈ និងវិភាវៈទាំងឡាយ ហេតុនោះ ព្រោះការទាក់ទងនឹងបទថា "ឋាយី" ថា "ភាវៈនោះផង ជាឋាយីផង" ដូច្នេះ ទើបបានជា "ឋាយីភាវៈ" ម្យ៉ាងទៀត កាលបើព្យភិចារីភាវៈមានពិត ព្រោះការសម្រេចនូវ "ឋាយីភាវៈ" នេះ ព្យភិចារីភាវៈដែលដឹងបានដោយកម្លាំងនៃការប្រើប្រាស់នូវបទ "ឋាយីភាវៈ" នេះឯង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការឮនូវសព្ទថា "ភាវៈ" ដែលសម្តែងទុកផ្សេងគ្នាដោយមិនធ្វើសមាសជាមួយបទថា "ឋាយី" ទើបបានជាភាវៈដទៃក្រៅពីឋាយីភាវៈ និងព្យភិចារីភាវៈ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការធ្វើឱ្យប្រាកដ និងចាត់ចែងទុកនូវការកើតឡើង និងការញ៉ាំងឱ្យកើតឡើងទាំងពីរនៃអត្ថមានរតិ និងហាសៈជាដើមដែលសម្តែងដោយបទថា "ឋាយី" នោះ ទើបបានជាវិសេសវិភាវៈផ្សេងៗ មានអាលម្ពណៈ និងឧទ្ទីបនៈជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងអត្ថមានរតិ និងហាសៈជាដើមទាំងនោះ ម្យ៉ាងទៀត អនុភាវៈដែលសម្តែងដោយការផ្សំជាមួយបទថា "សានុភាវកៈ" និងរសដែលចង្អុលបង្ហាញដោយបទថា "រសស្សាទាយ" នេះ ឋាយីភាវៈជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សំដែងទុកហើយដោយប្រការដូច្នេះ។ ឯការកាត់សេចក្តី (វិគ្គហៈ) ក្នុងទីនេះគឺ "ឋាយិនា សហ សម្ពន្ធោ" (ការទាក់ទងជាមួយឋាយី) ម្យ៉ាងទៀត "សោ ឯតេសមត្ថិ" (សេចក្តីទាក់ទងនោះមានដល់ភាវៈទាំងនេះ) ម្យ៉ាងទៀត "ភាវោ ច វិភាវោ ច" (ភាវៈផង វិភាវៈផង) ម្យ៉ាងទៀត "សហ អនុភាវេហិ វត្តន្តិ" (ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអនុភាវៈទាំងឡាយ) ម្យ៉ាងទៀត "រសស្ស អស្សាដោ" (ការសោយនូវរស) នេះជាវាក្យៈ។

Bhāvaadhippāya

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីភាវៈ

340.

៣៤០.

Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato;

Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែចិត្តវុត្តិវិសេស (សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅប្លែកៗនៃចិត្ត) ទាំងឡាយ មានរតិជាដើម ញ៉ាំងរសទាំងឡាយឱ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា "ភាវៈ" ដោយភាវសព្ទ។

340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. [Pg.322] Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo.

៣៤០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងភាវៈដែលជាដំបូង ក្នុងបណ្តាភាវៈ វិភាវៈ អនុភាវៈ និងរសទាំងឡាយ មានឋាយីភាវៈជាដើម តាមដែលបានសំដែងទុកហើយ ឱ្យច្បាស់លាស់ ទើបសម្តែងអត្ថានុរូបនៃភាវសព្ទ ដោយពាក្យថា "ចិត្ត" ជាដើម។ សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅទាំងឡាយរបស់ចិត្ត ដោយអាការៈមានការត្រេកអរ និងការសើចជាដើម ឈ្មោះថា វុត្តិ, វុត្តិទាំងឡាយនោះឯងជាវិសេស ព្រោះមានសភាវៈដ៏វិសេស ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ចិត្តវុត្តិវិសេស។ រតិជាដើម គឺឋាយីភាវៈ ព្យភិចារីភាវៈ និងសាត្តិកភាវៈ។ តុសព្ទ ប្រើក្នុងន័យវិសេស។ ព្រោះហេតុតែ (ចិត្តវុត្តិវិសេសទាំងឡាយ) ញ៉ាំងរសទាំងឡាយមានសិង្គារៈជាដើមឱ្យកើតឡើង គឺឱ្យសម្រេច។ ហេតុនោះ ទើបលោកមានភរតមុនីជាដើម ហៅថា "ភាវៈ" ដោយភាវសព្ទ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ភូធាតុ ដែលចុះណ្យបច្ច័យ (ណ្យន្តៈ) ប្រើក្នុងន័យធ្វើ (ករណៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធាតុនេះ មិនមែនប្រើតែក្នុងន័យធ្វើប៉ុណ្ណោះទេ តែប្រើក្នុងន័យផ្សព្វផ្សាយ (ព្យាបនៈ) និងការញ៉ាំងឱ្យសម្រេច (បដិបាទនៈ) ផង ហេតុនោះ ទើបញ៉ាំងចិត្តដែលជាបដិភាណឱ្យផ្សព្វផ្សាយ គឺឱ្យផ្សព្វផ្សាយទៅ។ ម៉្យាងទៀត ញ៉ាំងអធិប្បាយរបស់កវី ដែលមានលក្ខណៈជាញាណដឹងនូវលោកស្ថិតិឱ្យសម្រេច គឺឱ្យដល់នូវការសម្រេច ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ភាវៈ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ.

៣៤០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា នេះជាភាវៈទូទៅដល់ភាវៈទាំងបីមានឋាយីភាវៈជាដើម ក្នុងបណ្តាឋាយីភាវៈជាដើមដែលបានសំដែងទុកហើយ ទើបបង្ហាញដោយអំណាចអត្ថានុរូប ដោយពាក្យថា "ចិត្ត" ជាដើម។ ឯចិត្តវុត្តិវិសេសទាំងឡាយ គឺសេចក្តីប្លែកៗដែលពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈទាំងឡាយ មានការសើច និងការសោកសៅជាដើមនៃអារម្មណ៍ដែលនឹងពោលខាងមុខ ព្រមទាំងសេចក្តីនឿយណាយជាដើម និងការរឹងត្អឹងជាដើមរបស់ចិត្ត ដែលជាសេចក្តីប្លែកគ្នាពោលគឺអាការៈមិនច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមក គឺឋាយីភាវៈ ព្យភិចារីភាវៈ និងសាត្តិកភាវៈ ព្រោះហេតុតែ (ចិត្តវុត្តិវិសេសទាំងឡាយនោះ) ញ៉ាំងរសមានសិង្គាររសជាដើមឱ្យកើតឡើង គឺឱ្យសម្រេច ធ្វើឱ្យកើតឡើង។ បើមិនដូច្នោះទេ រមែងញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកបណ្ឌិតក្នុងរសវិស័យមានសិង្គាររសជាដើមឱ្យផ្សព្វផ្សាយ គឺធ្វើការផ្សព្វផ្សាយ。 បើមិនដូច្នោះទេ រមែងញ៉ាំងអធិប្បាយមានលក្ខណៈជាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវលោកសភាវៈឱ្យជាវិស័យរបស់កវីក្នុងរសវិស័យនោះឯងឱ្យសម្រេច គឺធ្វើការឱ្យសម្រេច។ ហេតុនោះ រតិនិងហាសៈជាដើម ទើបឈ្មោះថា លោកមានភរតមុនីជាដើម ហៅថា "ភាវៈ" ដោយភាវសព្ទដែលសម្រេចដោយធម៌ដ៏ក្រៃលែង។ ក្នុងបទថា "រត្យាទយោ" នេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយអាទិសព្ទ លោកសង្គ្រោះយកហាសៈជាដើមដែលជាឋាយីភាវៈផង និព្វេទៈ (សេចក្តីនឿយណាយ) ជាដើមដែលជាព្យភិចារីភាវៈផង ថម្ភៈ (ការរឹងត្អឹង) និងបលយៈ (ការសន្លប់) ជាដើមដែលជាសាត្តិកភាវៈផង។ ឯការកាត់សេចក្តីក្នុងទីនេះគឺ "ចិត្តស្ស វុត្តិយោ" (សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តទាំងឡាយ) ម្យ៉ាងទៀត "តា ឯវ វិសេសា" (វុត្តិទាំងឡាយនោះឯងជាវិសេស) ម្យ៉ាងទៀត "ភាវោ ឥតិ សទ្ទោ" (សព្ទថា ភាវៈ) នេះជាវាក្យៈ។

Ṭhāyībhāvaadhippāya

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីឋាយីភាវៈ

341.

៣៤១.

Virodhinā’ññabhāvena,[Pg.323] Yo bhāvo na tirohito;

Sīlena tiṭṭhati’cce’so,Ṭhāyībhāvoti saddito.

ភាវៈណា ដែលភាវៈដទៃជាសត្រូវមិនអាចបិទបាំងបាន រមែងតាំងនៅជាធម្មតា ភាវៈនោះ លោកហៅថា "ឋាយីភាវៈ"។

341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi.

៣៤១. ក្នុងបណ្តាភាវៈទាំងបីមានឋាយីភាវៈជាដើម លោកពោលតាមលំដាប់ដោយពាក្យថា "វិរោធិនា" ជាដើម។ ភាវៈមានរតិជាដើមណា ដែលភាវៈដទៃជាសត្រូវមានជិគុច្ឆា (សេចក្តីខ្ពើមរអើម) ជាដើម មិនបិទបាំង គឺមិនគ្របដណ្តប់ទុក ភាវៈនោះ រមែងតាំងនៅជាធម្មតា ព្រោះតែមិនដាច់សូន្យទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឋាយីភាវៈ (ភាវៈដែលតាំងនៅជាធម្មតា) គឺលោកហៅថា ឋាយីភាវៈ។ ភាវៈណាដែលលោកនាំមក គឺញ៉ាំងឱ្យដល់នូវការសោយរសដែលមើលឃើញច្បាស់ដោយភាវៈជាដើម ភាវៈនោះ ឈ្មោះថា រស ព្រោះពួកសាមាជិក (អ្នកទស្សនា) តែងសោយរសនោះ។ ព្រោះថាលោកនឹងពោលខាងមុខថា "សវិភាវៈ" ជាដើម។

341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho.

៣៤១. ឥឡូវនេះ លោកសម្តែងនូវភាវៈទាំងបីមានឋាយីភាវៈជាដើមតាមលំដាប់ ដោយពាក្យថា "វិរោធិ" ជាដើម។ ភាវៈមានរតិនិងហាសៈជាដើមណា ដែលភាវៈដទៃជាសត្រូវ គឺភាវៈដទៃមានជិគុច្ឆាជាដើមដែលផ្ទុយនឹងរតិនិងហាសៈជាដើម មិនបិទបាំង គឺមិនរារាំង ភាវៈដែលមិនត្រូវរារាំងដោយភាវៈជាសត្រូវនោះ រមែងតាំងនៅជាធម្មតា ព្រោះអត្ថនេះ ទើបឈ្មោះថា ឋាយី ហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា ឋាយីភាវៈ។ ភាវៈណាដែលលោកញ៉ាំងឱ្យដល់នូវភាពជាទីសោយរសដោយវិភាវៈ និងអនុភាវៈជាដើម ឈ្មោះថា រស ព្រោះមនុស្សទាំងពួងតែងសោយរសនោះ ភាវៈនោះឯង ឈ្មោះថា ឋាយីភាវៈ។ ឯវិគ្គហៈក្នុងទីនេះគឺ "អញ្ញោ ច សោ ភាវោ ច" (ភាវៈនោះផង ជាភាវៈដទៃផង) ម្យ៉ាងទៀត "តិរោ កយិរិត្ថ" (គប្បីធ្វើការបិទបាំង) ម្យ៉ាងទៀត "ឋាយី ច សោ ភាវោ ច" (ភាវៈនោះផង ជាឋាយីផង)។

Ṭhāyībhāvappabhedauddesa

ការសំដែងនូវប្រភេទទាំងឡាយនៃឋាយីភាវៈ

342.

៣៤២.

Ratihāsā ca soko ca,Kodhussāhabhaya’mpi ca;

Jigucchāvimhayā ceva,Samo ca nava ṭhāyino.

ឋាយីភាវៈទាំងឡាយមាន ៩ គឺ រតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) ហាសៈ (សេចក្តីសើច) សោកៈ (សេចក្តីសោក) កោធៈ (សេចក្តីខឹង) ឧស្សាហៈ (សេចក្តីព្យាយាម) ភ័យ (សេចក្តីខ្លាច) ជិគុច្ឆា (សេចក្តីខ្ពើម) វិម្ហយៈ (សេចក្តីប្លែកចិត្ត) និងសមៈ (សេចក្តីស្ងប់)។

342. Ratyādīnaṃ [Pg.324] navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya.

៣៤២. លោកពោលពាក្យថា "រតិ" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពជាឋាយីភាវៈ រមែងមានដល់ធម៌ទាំង ៩ យ៉ាងមានរតិជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ការប្រកបពាក្យគឺ "សមោ ចេតិ ឯវំ ឋាយិនោ នវ" (ឋាយីភាវៈទាំងឡាយមាន ៩ យ៉ាងគឺ សមៈផង ដូច្នេះ)។ ឋាយីភាវៈទាំង ៩ នេះឯង ដែលញ៉ាំងឱ្យរុងរឿងដោយវិភាវៈ និងអនុភាវៈជារបស់ខ្លួនៗ កវីគប្បីចងក្រងទុកផ្សេងគ្នាផង នាយរោង (តួសម្តែង) គប្បីសម្តែងផង ព្រមទាំងភាវៈដែលសេសសល់ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបណ្តាភាវៈទាំងនោះ ប្រសិនបើ រតិនេះ កើតឡើងទៅវិញទៅមកដល់ស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណនៃស្ត្រីនិងបុរសឥតមានសេសសល់ ត្រូវញ៉ាំងឱ្យរុងរឿងដោយឧទ្ទីបនវិភាវៈទាំងឡាយមានព្រះចន្ទជាដើម ត្រូវជួយទំនុកបម្រុងដោយអនុភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយជាដើមជាគ្រឿងរារាំង ជាសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានប្រការច្រើនដែលដឹងបានដោយកម្លាំងនៃអនុភាវៈជារបស់ខ្លួនៗ កាលបើដូច្នោះ ឋាយីរតិ ដែលមនុស្សទាំងពួងសោយរសដោយការសម្តែងរបស់នាយរោង ឬដោយការស្តាប់នូវការចងក្រងដ៏ពីរោះ រមែងដល់នូវភាពជាសិង្គាររស។ គប្បីប្រកបសេចក្តីសមស្របក្នុងការដល់នូវភាពជាហស្សរសជាដើមនៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយមានហាសៈជាដើម តាមគួរដល់ប្រការយ៉ាងនេះចុះ។

342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā [Pg.325] hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti.

៣៤២. លោកពោលពាក្យថា "រតិហាសា" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ឋាយីភាវៈ គឺរតិជាដើមទាំង ៩ យ៉ាងនេះឯង។ ឋាយីភាវៈទាំងឡាយមាន ៩ គឺ រតិនិងហាសៈផង សោកៈផង កោធៈនិងឧស្សាហៈនិងភ័យផង ជិគុច្ឆានិងវិម្ហយៈផង សមៈគឺសន្តគុណផង យ៉ាងនេះ។ ការសម្តែងនូវសរូបៈ (រូបរាងពិត) នៃធម៌ទាំង ៩ យ៉ាងមានរតិជាដើមទាំងនេះ រមែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងនិទ្ទេសបន្ទាប់ពីឧទ្ទេសគាថាថា "សិង្គារហស្សករុណា" ជាដើម។ ឯការកាត់សេចក្តីក្នុងទីនេះគឺ "រតិ ច ហាសោ ច" (រតិផង ហាសៈផង) ម្យ៉ាងទៀត "កោធោ ច ឧស្សាហោ ច ភយញ្ច" (កោធៈផង ឧស្សាហៈផង ភ័យផង) ម្យ៉ាងទៀត "ជិគុច្ឆា ច វិម្ហយា ច" (ជិគុច្ឆាផង វិម្ហយៈផង) នេះជាវាក្យៈ។ ធម៌ទាំង ៩ នេះផង ព្យភិចារីភាវៈ និងសាត្តិកភាវៈយ៉ាងនេះផង កវីគប្បីធ្វើឱ្យរុងរឿងដោយវិភាវៈ និងអនុភាវៈដ៏សមគួរជារបស់ខ្លួនៗ ហើយចងក្រងទុកផ្សេងៗគ្នា នាយរោងគប្បីកាន់យកមកសម្តែងផង។ ក្នុងបណ្តាភាវៈទាំងបីយ៉ាងនេះ រតិនេះ កើតឡើងទៅវិញទៅមកដល់នរៈនិងនារីទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណនៃបុរសនិងស្ត្រីឥតមានសេសសល់ ត្រូវញ៉ាំងឱ្យរុងរឿងដោយឧទ្ទីបនវិភាវៈទាំងឡាយមានព្រះចន្ទជាដើម ត្រូវជួយទំនុកបម្រុងដោយអនុភាវៈពោលគឺការប្រើប្រាស់កាយនិងវាចាជាគ្រឿងសម្តែងនូវសេចក្តីព្យាយាមជាដើម ត្រូវធ្វើឱ្យប្លែកគ្នាដោយព្យភិចារីភាវៈមានប្រការច្រើនដែលដឹងបានដោយកម្លាំងនៃអនុភាវៈជារបស់ខ្លួនៗ។ គប្បីដឹងថា រតិមានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងដល់នូវភាពជាសិង្គាររសជាដើមដែលមនុស្សទាំងពួងសោយរសដោយការសម្តែងរបស់នាយរោង និងដោយការស្តាប់នូវការចងក្រងដ៏សរសើរ។ ឯសេចក្តីសមស្របក្នុងការដល់នូវភាពជាហស្សរសជាដើមនៃឋាយីភាវៈដែលសេសសល់មានហាសៈជាដើម គប្បីដឹងតាមគួរយ៉ាងនេះចុះ។

Byabhicārībhāvaadhippāya

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីព្យភិចារីភាវៈ

343.

៣៤៣.

Tirobhāvāvibhāvādi-Visesenā’bhimukhyato;

Yete caranti sīlena,Te honti byabhicārino.

ភាវៈទាំងឡាយណា រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាធម្មតា ឆ្ពោះទៅរក (ឋាយីភាវៈ) ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នាមានការបិទបាំង និងការលេចឡើងជាដើម ភាវៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា "ព្យភិចារីភាវៈ"។

343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti.

៣៤៣. លោកពោលពាក្យថា "តិរោភាវៈ" ជាដើម ដើម្បីសម្តែងនូវព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយ។ ពិពណ៌នាថា តិរោភាវៈ គឺភាពមិនតាំងនៅយូរនៃភាវៈមាននិព្វេទៈជាដើម សូម្បីតែមួយរបស់ឋាយីភាវៈទាំងឡាយផង អាវិភាវៈ គឺភាពប្រាកដច្បាស់ផង ព្រោះភាពជាទីអាស្រ័យនៃរសផ្សេងៗ ធម៌ទាំងឡាយមានតិរោភាវៈ និងអាវិភាវៈនោះជាដើម មានដល់ភាវៈណា ភាវៈនោះ (ឈ្មោះថា តិរោភាវាវិភាវាទិ)។ ដោយអាទិសព្ទ លោកកាន់យកនូវឋាយីធម៌ដែលមានសភាពជាសុខនិងទុក្ខជាដើម នោះឯងជាវិសេស ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តិរោភាវាវិភាវាទិវិសេសៈ ដោយវិសេសនោះ។ ការកាន់យកនូវឋាយីធម៌ដែលមានសភាពជាសុខនិងទុក្ខផង ការបង្អោនទៅនូវធម៌ជារបស់ខ្លួនដែលមានសភាពជាសុខនិងទុក្ខទៅក្នុងឋាយីភាវៈផង ឈ្មោះថា អភិមុខ្យៈ (ការឆ្ពោះទៅរក)។ ព្រោះថា ក្នុងរតិ សេចក្តីស្ងប់រមែងច្រឡំដោយសុខ ក្នុងសោកៈ រមែងច្រឡំដោយទុក្ខ។ ក្នុងរតិ សូម្បីតែព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីឈឺចាប់ជាដើម ទោះបីមានសភាវៈជាសុខ ក៏រមែងបង្អោននូវទុក្ខដែលជាកម្មរបស់ខ្លួននេះទៅពិតប្រាកដ។ ហេតុនោះ ព្រោះភាពឆ្ពោះទៅរកនោះ ភាវៈទាំងឡាយណា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ គឺកើតឡើងជាធម្មតា ភាវៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា ព្យភិចារីភាវៈ។

343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena [Pg.326] abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati.

៣៤៣. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវព្យភិចារីភាវៈដោយលក្ខណៈតាមលំដាប់នៃការឧទ្ទេស (ចង្អុលបង្ហាញ) ដោយពាក្យថា “tirobhāvā” (ការលាក់ខ្លួន) ជាដើម។ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវរសដ៏ច្រើនរបស់ខ្លួននៃព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នាមានការលាក់ខ្លួន និងការលេចឡើងជាដើមផង ព្រោះតែសត្វលោកមានចំណង់ប្លែកគ្នាផង ព្រោះតែភាពលាក់កំបាំងនៃគុណរបស់ខ្លួននៃព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយក្នុងឋាយីភាវៈណាមួយ និងភាពប្រាកដច្បាស់នៃគុណនោះឯងក្នុងឋាយីភាវៈណាមួយជាដើម ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នាជាប្រធាន ភាវៈទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រក្រតី គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពឆ្ពោះទៅរក គឺការបង្អោនទៅនូវរូបនៃសេចក្តីសុខនិងទុក្ខរបស់ឋាយីភាវៈទាំងឡាយមកក្នុងខ្លួនផង និងការបង្អោនទៅនូវរូបនៃសេចក្តីសុខនិងទុក្ខរបស់ខ្លួនទៅក្នុងឋាយីភាវៈទាំងឡាយផង ភាវៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា ព្យភិចារីភាវៈ។ យ៉ាងនោះឯង ការចុកចាប់ (ការឈឺចាប់) ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន គឺជាព្យភិចារីភាវៈមួយ គឺសេចក្តីនឿយហត់ (បរិសមៈ) កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) តែងលាក់កំបាំងដោយគុណរបស់ខ្លួន ហើយជាធម្មជាតិប្រកបដោយសេចក្តីសុខ តែបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសោកៈ (សេចក្តីសោកស្តាយ) តែងប្រាកដច្បាស់ដោយគុណរបស់ខ្លួន ហើយជាធម្មជាតិប្រកបដោយសេចក្តីទុក្ខ។ យ៉ាងនោះឯង ក្នុងរតិដែលមានសេចក្តីសុខជាសភាវៈ ព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានជំងឺ (គិលានិ) ជាដើម តែងបង្អោនទៅនូវរូបនៃសេចក្តីទុក្ខរបស់ខ្លួន ហើយប្រព្រឹត្តទៅឆ្ពោះទៅរក ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នាមានការលាក់ខ្លួន និងការលេចឡើងជាដើម។ វិគ្រោះថា ការលាក់ខ្លួន ឈ្មោះថា តិរោភវនៈ, ការលេចឡើង ឈ្មោះថា អាវិភវនៈ, ការលាក់ខ្លួនផង ការលេចឡើងផង ឈ្មោះថា តិរោភាវៈ និងអាវិភាវៈ, តិរោភាវៈ និងអាវិភាវៈជាដើមទាំងនោះ ជារបស់សេចក្តីប្លែកគ្នាណា គឺការបង្អោនមកក្នុងខ្លួននូវសភាវៈនៃសេចក្តីសុខនិងទុក្ខដែលមាននៅក្នុងឋាយីភាវៈទាំងឡាយ សេចក្តីប្លែកគ្នានោះឯង ឈ្មោះថា តិរោភាវាទិវិសេសៈ, ភាវៈនៃធម៌ទាំងឡាយដែលឆ្ពោះទៅរក ឈ្មោះថា អភិមុខភាវៈ។ ក្នុងបទថា Byabhicārī នេះ វិសព្ទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីថា ប្លែក (វិសេសៈ), អភិសព្ទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីថា ឆ្ពោះទៅរក (អភិមុខភាវៈ)។

Byabhicārībhāvappabheda

ប្រភេទនៃព្យភិចារីភាវៈ

344.

៣៤៤.

Nibbedo takkasaṅkā sama-Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ,Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa-Satissāvisādābahitthā.

សេចក្តីនឿយណាយ (និព្វេទៈ) សេចក្តីត្រិះរិះ (តក្កៈ) សេចក្តីសង្ស័យ (សង្កា) សេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ (សមៈ) សេចក្តីអត់ធន់ ឬសេចក្តីពេញចិត្ត (ធិតិ) សេចក្តីល្ងង់ខ្លៅ (ជឡតា) សេចក្តីទន់ទាប (ទីនតា) សេចក្តីកាចសាហាវ (ឧគ្គតា) សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស (អាលសត្តៈ) សេចក្តីលង់លក់ (សុត្តៈ) សេចក្តីតក់ស្លុត (តាសៈ) សេចក្តីឈឺចាប់ (គិលានិ) សេចក្តីអន្ទះសារ (ឧស្សុកៈ) សេចក្តីរីករាយ (ហរិសៈ) សេចក្តីរលឹក (សតិ) សេចក្តីច្រណែន (ឥស្សា) សេចក្តីសោកសៅ (វិសាទៈ) សេចក្តីលាក់បាំងអាការៈ (អពហិត្ថា)។

Cintā gabbā’pamāro’marisamada-Matummādamohā vibodho,Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-Sacapalābyādhi tettiṃsame’te.

សេចក្តីត្រិះរិះកង្វល់ (ចិន្តា) សេចក្តីប្រកាន់ខ្លួន (គព្វៈ) រោគឆ្កួតជ្រូក (អបមារៈ) សេចក្តីមិនអត់ឱន (អមរិសៈ) សេចក្តីស្រវឹង (មទៈ) សេចក្តីយល់ឃើញត្រូវ (មតិ) សេចក្តីឆ្កួត (ឧម្មាទៈ) សេចក្តីវង្វេង (មោហៈ) សេចក្តីភ្ញាក់រលឹក (វិពោធៈ) សេចក្តីងងុយដេក (និទ្ទា) សេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រ (អាវេគៈ) សេចក្តីអៀនខ្មាស (សពិឡៈ គឺប្រកបដោយពិឡា) សេចក្តីស្លាប់ (មរណៈ) សេចក្តីរឡះរឡាំង (សចបលៈ គឺប្រកបដោយចបលៈ) និងជំងឺ (ព្យាធិ) ទាំងនេះ មាន ៣៣ ប្រការ។

344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti [Pg.327] ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo.

៣៤៤. ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវព្យភិចារីភាវៈទាំងនោះ ដោយពាក្យថា “nibbedo” (សេចក្តីនឿយណាយ) ជាដើម។ បទថា Dīnatuggālasattaṃ គឺ ទីនតា (សេចក្តីទន់ទាប) ផង ឧគ្គតៈ (សេចក្តីកាចសាហាវ) ផង អាលសត្តៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) ផង។ បទថា gilāni ussuka គឺ ឧស្សុក្កៈ (សេចក្តីអន្ទះសារ)។ បទថា Capala គឺ ចាបល្យៈ (សេចក្តីរឡះរឡាំង)។ ធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីរឡះរឡាំង ឈ្មោះថា សចបលៈ, សចបលៈនោះផង ព្យាធិ (ជំងឺ) នោះផង និងមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់) ផង ឈ្មោះថា សចបលព្យាធិ និងមរណៈ ក្នុងសមហាសទ្វន្ទសមាស។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយពិឡា (សេចក្តីអៀនខ្មាស) ឈ្មោះថា សពិឡៈ។ ព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយដែលពោលមកហើយនេះ មាន ៣៣ ប្រការ។ វីររស (រសនៃសេចក្តីក្លាហាន) តែងត្រូវបុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមសេពសោយដោយអំណាចនៃវីររសនោះឯង។ ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកខ្លាច តែងសេពសោយវីររសនោះឯងដោយអំណាចនៃភយានករស (រសនៃសេចក្តីខ្លាច) ព្រោះសភាវៈរបស់សត្វលោកមានច្រើនបែប ហេតុនោះ ព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយនេះ គួរពណ៌នាឲ្យបានច្រើនចំពោះរសនីមួយៗ ព្រោះថា មនុស្សគ្រប់រូបតែងសេពសោយរសណាមួយក្នុងព្យភិចារីភាវៈទាំងនោះ តាមរយៈការពណ៌នានោះ។ ក្នុងរឿងនោះ ព្រោះហេតុតែការឃើញសត្រូវដែលចូលមកសម្លាប់ ក្នុងខណៈនោះឯង តែងប្លែកគ្នាទៅតាមប្រក្រតី គឺអាចជាហេតុនៃសេចក្តីខ្លាចរបស់បុគ្គលអ្នកខ្លាចដោយប្រក្រតី ប៉ុន្តែអាចជាហេតុនៃសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលអ្នកចូលចិត្តសង្គ្រាម។ ដូចគ្នានោះដែរ គ្រឿងអលង្ការដ៏ប្លែក ឬកិរិយាដែលតួសម្តែងធ្វើឡើង តែងជាហេតុនៃហាសៈ (សេចក្តីសើច) ដ៏មាំមួនរបស់ពួកជនដែលមានប្រក្រតីទាបថោក តែជាហេតុនៃហាសៈដ៏រំភើបញាប់ញ័រ (ព្យភិចារីហាសៈ) របស់ពួកជនដែលមានប្រក្រតីជ្រាលជ្រៅ ហេតុនោះ កាលបើកវីពណ៌នានូវភាវៈទាំងឡាយ គប្បីពណ៌នាភាវៈទាំងនោះយ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យមានការបំពេញនូវសេចក្តីសមគួរ (ឱចិត្យៈ)។ ចំណែកឯការខូចខាតនូវសេចក្តីសមគួរ (ឱចិត្យភង្គៈ) គប្បីវៀរចាកដោយសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំង។

Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā.

ក្នុងព្យភិចារីភាវៈទាំងនោះ និព្វេទៈ គឺការមើលងាយខ្លួនឯង។ វិភវៈ (ហេតុ) នៃនិព្វេទៈនោះ គឺសេចក្តីក្រីក្ររបស់ស្ត្រីនិងមនុស្សជាន់ទាប ចំណែកឯវិភវៈរបស់ពួកយោគី គឺការដឹងនូវសច្ចធម៌ (តត្វសំវេទនៈ)។ អនុភាវៈ (អាការៈសម្តែងចេញ) ក្នុងទីនេះ គឺការស្រក់ទឹកភ្នែក និងសេចក្តីព្រួយបារម្ភជាដើម។

Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo.

តក្កៈ គឺការត្រិះរិះ។ វិភវៈនៃតក្កៈនោះ គឺសេចក្តីសង្ស័យ, អនុភាវៈ គឺការគ្រវីក្បាលជាដើម។

Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo.

វិភវៈនៃសង្កា (សេចក្តីសង្ស័យ) គឺការប្រព្រឹត្តខុសឆ្គង, អនុភាវៈ គឺការញាប់ញ័រជាដើម។

Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo.

សមៈ គឺសេចក្តីនឿយហត់។ ក្នុងសមៈនោះ វិភវៈ គឺការដើរទៅជាដើម, អនុភាវៈ គឺការចេញញើសជាដើម។

Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi.

ធិតិ គឺសេចក្តីពេញចិត្ត (សេចក្តីសន្តោស)។ វិភវៈ គឺប្រាជ្ញាជាដើម, អនុភាវៈ គឺការមិនលោភលន់ក្នុងភោគៈជាដើម។

Jaḷatā [Pg.328] appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo.

ជឡតា គឺការមិនដឹងខុសត្រូវ (ការមិនយល់ដឹង)។ វិភវៈនៃជឡតានោះ គឺការឃើញនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម, អនុភាវៈ គឺការសម្លឹងមើលដោយមិនព្រិចភ្នែកជាដើម។

Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi.

ទីនតា គឺភាពមិនក្លាហាននៃចិត្ត (ភាពទន់ជ្រាយនៃចិត្ត)។ វិភវៈនៃទីនតានោះ គឺភាពក្រីក្រជាដើម, អនុភាវៈ គឺការស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់សៅហ្មងជាដើម។

Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi.

ឧគ្គតា គឺភាពកាចសាហាវ។ វិភវៈនៃឧគ្គតានោះ គឺកំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរជាដើម, អនុភាវៈនៃឧគ្គតានោះ គឺការគំរាមកំហែងជាដើម។

Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo.

វិភវៈនៃអាលសត្តៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) គឺការនឿយហត់ជាដើម, អនុភាវៈ គឺការវៀចវេរ (ការមិនស្មោះត្រង់ ឬការខ្ជិលច្រអូស) ជាដើម។

Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo.

វិភវៈនៃសុត្តៈ (សេចក្តីលង់លក់) គឺការងងុយដេក, អនុភាវៈ គឺការដកដង្ហើមធំជាដើម។

Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo.

តាសៈ គឺការរំភើបញាប់ញ័រនៃចិត្ត (សេចក្តីតក់ស្លុត)។ វិភវៈនៃតាសៈនោះ គឺសំឡេងផ្គរលាន់ជាដើម, អនុភាវៈ គឺការញាប់ញ័រជាដើម។

Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo.

វិភវៈនៃគិលានិ (សេចក្តីឈឺចាប់) គឺការនឿយហត់និងការស្រេកទឹកជាដើម, អនុភាវៈ គឺការប្រែពណ៌សម្បុរជាដើម។

Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi.

ឧស្សុកៈ គឺការមិនអាចអត់ធន់នឹងពេលវេលា (សេចក្តីអន្ទះសារ)។ វិភវៈនៃឧស្សុកៈនោះ គឺសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ឃើញរបស់ដែលគួរឲ្យត្រេកអរជាដើម, អនុភាវៈ គឺភាពប្រញាប់ប្រញាល់ជាដើម។

Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo.

ហរិសៈ គឺសេចក្តីជ្រះថ្លានៃចិត្ត (សេចក្តីរីករាយ)។ ក្នុងហរិសៈនោះ វិភវៈ គឺពិធីបុណ្យជាដើម, អនុភាវៈ គឺទឹកភ្នែកនិងញើសជាដើម។

Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi.

វិភវៈនៃសតិ (សេចក្តីរលឹក) គឺការឃើញរបស់ដែលស្រដៀងគ្នាជាដើម, អនុភាវៈ គឺការលើកចិញ្ចើមជាដើម។

Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo.

ឥស្សា គឺការមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងសេចក្តីចម្រើនរបស់បុគ្គលដទៃ (សេចក្តីច្រណែន)។ វិភវៈនៃឥស្សានោះ គឺភាពជាមនុស្សពាលនិងសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួនជាដើម, អនុភាវៈ គឺការនិយាយទោសនិងការមើលងាយជាដើម។

Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo.

វិសាទៈ គឺសេចក្តីសោកសៅ (សេចក្តីនឿយណាយចិត្ត)។ វិភវៈនៃវិសាទៈនោះ គឺការមិនសម្រេចនូវកិច្ចការដែលបានចាប់ផ្តើមជាដើម, អនុភាវៈ គឺការបៀតបៀននិងសេចក្តីក្តៅក្រហាយជាដើម។

Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā.

អពហិត្ថា គឺការសង្រួមកាយ (ការលាក់បាំងអាការៈ)។ វិភវៈនៃអពហិត្តានោះ គឺសេចក្តីអៀនខ្មាសជាដើម, អនុភាវៈ គឺការប្រែប្រួលអាការៈផ្សេងៗ។

Cintā [Pg.329] iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi.

ចិន្តា (សេចក្តីត្រិះរិះកង្វល់) តែងកើតឡើងព្រោះការមិនបានសម្រេចនូវរបស់ជាទីគាប់ចិត្តជាដើម, អនុភាវៈ គឺការធ្មេចភ្នែកជាដើម។

Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi.

គព្វៈ គឺសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួន (សេចក្តីមានះ)។ វិភវៈនៃគព្វៈនោះ គឺភាពជាធំជាដើម, អនុភាវៈ គឺការមើលងាយជាដើម។

Apamāro gāharukkhādīhi, bhūpātādayo ettha anubhāvo.

អបមារៈ (រោគឆ្កួតជ្រូក) តែងកើតឡើងព្រោះការចូលសណ្ឋិតនៃខ្មោចព្រាយបិសាច ឬការធ្លាក់ពីលើដើមឈើជាដើម, អនុភាវៈក្នុងទីនេះ គឺការដួលទៅលើដីជាដើម។

Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo.

អមរិសៈ គឺការមិនអត់ឱន។ វិភវៈនៃអមរិសៈនោះ គឺការមើលងាយជាដើម, អនុភាវៈ គឺការគ្រវីក្បាលនិងការគំរាមកំហែងជាដើម។

Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo.

មទៈ គឺសេចក្តីស្រវឹងដ៏ខ្លាំងក្លា។ វិភវៈនៃមទៈនោះ គឺការផឹកគ្រឿងស្រវឹង, អនុភាវៈ គឺការញ័រនៃអវយវៈ វាចា ដំណើរ និងការសើចជាដើម។

Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo.

មតិ គឺការកាត់សេចក្តីសង្ស័យ (សេចក្តីយល់ឃើញត្រូវ)។ វិភវៈ គឺការប្រដៅណែនាំជាដើម, អនុភាវៈក្នុងទីនេះ គឺការរីករាយនៃទឹកមុខជាដើម។

Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo.

ឧម្មាទៈ គឺការធ្វើសកម្មភាពដោយមិនពិចារណា (សេចក្តីឆ្កួត)។ វិភវៈនៃឧម្មាទៈនោះ គឺការប្រជុំនៃរោគ (សន្និបាត) ឬការចូលសណ្ឋិតនៃខ្មោចព្រាយជាដើម, អនុភាវៈ គឺការយំ ការច្រៀង និងការសើចក្នុងទីមិនគួរជាដើម។

Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi.

មោហៈ (សេចក្តីវង្វេង) តែងកើតឡើងព្រោះសេចក្តីខ្លាចជាដើម, អនុភាវៈ គឺការរឹងត្អឹងនិងការញាប់ញ័រជាដើម។

Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo.

ពិឡា (សេចក្តីអៀនខ្មាស) តែងកើតឡើងព្រោះការប្រព្រឹត្តអាក្រក់ជាដើម, អនុភាវៈ គឺការឱនមុខចុះជាដើម។

Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ.

មរណៈ (សេចក្តីស្លាប់) គឺប្រាកដច្បាស់ហើយដោយវិភវៈនិងអនុភាវៈទាំងឡាយ។

Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo.

ចបលតា (សេចក្តីរឡះរឡាំង) តែងកើតឡើងព្រោះរាគៈនិងទោសៈជាដើម, អនុភាវៈ គឺការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំពើចិត្តជាដើម។ ចំណែកឯព្យាធិ (ជំងឺ) គឺប្រាកដច្បាស់ហើយ។

Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu [Pg.330] bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីប្លែកគ្នានៃចិត្តវុត្តិ (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត) ឯទៀតណា ទោះបីជាមានសេចក្តីល្អិតល្អន់ ដែលបានចង្អុលបង្ហាញក្នុងទីនេះ ក្នុងចំណោមចិត្តវុត្តិទាំងនោះ ខ្លះក៏រួមបញ្ចូលទៅក្នុងធម៌ដែលបានពោលហើយ។ ដូចជាកាមទាំងពួងដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាជាសភាវៈ តែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងរតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) យ៉ាងណា កំហឹង (កោធៈ) ទាំងឡាយដែលមានទោសៈជាប្រការ តែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងអមរិសៈនិងឥស្សាជាដើម យ៉ាងនោះដែរ, ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីទុក្ខជាសភាវៈ តែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងសោកៈ សមៈ ព្យាធិ គិលានិ និងវិសាទៈជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា បីតិជាដើមដែលមានសេចក្តីសុខជាសភាវៈ រួមបញ្ចូលទៅក្នុងហរិសៈ (សេចក្តីរីករាយ)។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ តាសៈ (សេចក្តីតក់ស្លុត) ផ្សេងពីភ័យ, សង្កា (សេចក្តីសង្ស័យ) និងអមរិសៈ (សេចក្តីមិនអត់ឱន) ក៏ផ្សេងគ្នាដែរ។ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) ក៏ផ្សេងគ្នា, សមៈ (សេចក្តីនឿយហត់) ផ្សេងពីគិលានិ (សេចក្តីឈឺចាប់), សុត្តៈ (សេចក្តីលង់លក់) ផ្សេងពីនិទ្ទា (សេចក្តីងងុយដេក), ចបលតា (សេចក្តីរឡះរឡាំង) ផ្សេងពីឧស្សុកៈ (សេចក្តីអន្ទះសារ), មោហៈ (សេចក្តីវង្វេង) ផ្សេងពីបលយៈ (សេចក្តីសន្លប់) ដែលនឹងពោលខាងមុខ។

344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti.

៣៤៤. ឥឡូវនេះ ព្រះគន្ថការាចារ្យបង្ហាញនូវព្យភិចារីភាវៈទាំងនោះដោយរូបសភាវៈ ដោយពាក្យថា “nibbedo” (សេចក្តីនឿយណាយ) ជាដើម។ និព្វេទៈ គឺសេចក្តីនឿយណាយដែលកើតឡើងពីការនិន្ទាខ្លួនឯងផង, តក្កៈ និងសង្កា គឺសេចក្តីត្រិះរិះនិងសេចក្តីសង្ស័យផង, សមៈ ធិតិ និងជឡតា គឺសេចក្តីនឿយហត់ សេចក្តីអត់ធន់ដែលមានសេចក្តីសន្តោសជាលក្ខណៈ និងសេចក្តីល្ងង់ខ្លៅផង, ទីនតុគ្គាលសត្តៈ គឺភាពទន់ជ្រាយ ភាពកាចសាហាវ និងភាពខ្ជិលច្រអូសផង, សុត្តៈ គឺការដេកលក់ផង, តាសៈ គឺការរំភើបញាប់ញ័រនៃចិត្តផង, គិលានិ គឺភាពទន់ខ្សោយដោយសារជំងឺផង, ឧស្សុកៈ ហរិសៈ សតិ ឥស្សា វិសាទៈ និងអពហិត្ថា គឺសេចក្តីអន្ទះសារ សេចក្តីរីករាយ សេចក្តីរលឹក សេចក្តីច្រណែន សេចក្តីសោកសៅ និងការសង្រួមកាយវិការផង, ចិន្តា គឺសេចក្តីត្រិះរិះកង្វល់ផង, គព្វៈ គឺសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួនផង, អបមារៈ គឺរោគឆ្កួតជ្រូកផង, អមរិសៈ មទៈ មតិ ឧម្មាទៈ និងមោហៈ គឺសេចក្តីមិនអត់ឱន សេចក្តីស្រវឹងខ្លាំង សេចក្តីយល់ឃើញត្រូវ សេចក្តីឆ្កួត និងសេចក្តីវង្វេងផង, វិពោធៈ គឺការភ្ញាក់រលឹកផង, និទ្ទា និងអាវេគៈ គឺសេចក្តីងងុយដេក និងសេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រផង, សពិឡៈ គឺធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីអៀនខ្មាសផង, មរណៈ សចបលៈ និងព្យាធិ គឺសេចក្តីស្លាប់ ជំងឺដែលប្រកបដោយសេចក្តីរឡះរឡាំងផង។ ធម៌ទាំងនេះ ឈ្មោះថា ព្យភិចារីភាវៈ ៣៣ ប្រការ។ នេះជាការរៀបរាប់ពាក្យថា តក្កៈផង សង្កាផង, សមៈផង ធិតិផង ជឡតាផង, ទីនតាផង ឧគ្គៈផង អាលសត្តៈផង, ឧស្សុកៈផង ហរិសៈផង សតិផង ឥស្សាផង វិសាទៈផង អពហិត្ថាផង, អមរិសៈផង មទៈផង មតិផង ឧម្មាទៈផង មោហៈផង, និទ្ទាផង អាវេគៈផង, ធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយពិឡាផង, ធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយចបលៈ គឺចាបល្យៈផង, ធម្មជាតិដែលប្រកបដោយចបលៈផង ព្យាធិផង, សេចក្តីស្លាប់ផង ព្យាធិដែលប្រកបដោយចបលៈផង។ បទថា Maraṇasacapalābyādhi នេះ ជាសមហាសទ្វន្ទសមាស។ ហេតុនោះ បទថា “sabiḷaṃ” នេះ ទើបជាវិសេសនៈ (គុណនាម) នៃបទនោះ។

Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. [Pg.331] Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā.

ព្រោះសភាវៈរបស់សត្វលោកមានច្រើនបែប វីររសតែមួយគត់ តែងត្រូវបុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមសេពសោយដោយអាការៈនៃវីររស តែវីររសនោះឯង ត្រូវបុគ្គលអ្នកខ្លាចសេពសោយដោយអាការៈនៃសេចក្តីខ្លាច។ ហេតុនោះ ព្យភិចារីភាវៈដ៏ច្រើនទាំងនេះ គួរពណ៌នាចំពោះរសនីមួយៗ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សត្វលោកដែលមានបំណងប្លែកៗគ្នា តែងសេពសោយរសណាមួយក្នុងព្យភិចារីភាវៈទាំងនោះ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ការតែងនិពន្ធតែងជាទីស្រឡាញ់របស់មនុស្សគ្រប់រូប។ ក្នុងការពណ៌នានូវភាវៈនោះ ព្រោះហេតុតែការឃើញសត្រូវដែលចូលមកសម្លាប់ ក្នុងខណៈនោះឯង តែងប្លែកគ្នាទៅតាមបំណងរបស់មនុស្ស គឺអាចជាហេតុនៃសេចក្តីខ្លាចរបស់បុគ្គលអ្នកខ្លាចដោយប្រក្រតី ប៉ុន្តែអាចជាហេតុនៃសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលអ្នកចូលចិត្តសង្គ្រាម។ ដូចគ្នានោះដែរ គ្រឿងអលង្ការដ៏ប្លែកដែលតួសម្តែងធ្វើឡើងដើម្បីសើច និងកិរិយាបែបនោះ តែងជាហេតុនៃហាសៈដ៏មាំមួន (ឋាយីហាសៈ) របស់ពួកជនដែលមានប្រក្រតីទាបថោក តែជាហេតុនៃហាសៈដ៏រំភើបញាប់ញ័រ (ព្យភិចារីហាសៈ) របស់ពួកជនដែលមានប្រក្រតីជ្រាលជ្រៅ។ ហេតុនោះ កាលបើកវីពណ៌នានូវភាវៈទាំងឡាយ មិនគប្បីធ្វើឲ្យខូចខាតនូវសេចក្តីសមគួរ (ឱចិត្យភង្គៈ) ឡើយ គឺគប្បីរៀបចំសេចក្តីសមគួរដោយប្រុងប្រយ័ត្ន ហើយពណ៌នានូវពាក្យពេចន៍របស់កវីដែលសម្តែងនូវភាវៈ ព្រមទាំងវិភវៈនិងអនុភវៈ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែវិភវៈជាដើមដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងភាវៈឲ្យដឹងច្បាស់ គឺជាធម៌ដែលគប្បីដឹង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបរួមជាមួយភាវៈនោះៗ យ៉ាងនេះ។

Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma.

ក្នុងភាវៈទាំងនោះ និព្វេទៈ មានការមើលងាយខ្លួនឯងជាលក្ខណៈ។ ប្រសិនបើកើតឡើងចំពោះស្ត្រី ឬមនុស្សជាន់ទាប សេចក្តីក្រីក្រ ឈ្មោះថា អាលម្ពណវិភវៈ, ប្រសិនបើកើតឡើងចំពោះពួកយោគី ការដឹងនូវសច្ចធម៌ ឈ្មោះថា អាលម្ពណវិភវៈ។ ក្នុងទីនេះ ការស្រក់ទឹកភ្នែក និងសេចក្តីព្រួយបារម្ភជាដើម ឈ្មោះថា អនុភាវៈ។

Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma.

សេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា ឧទ្ទីបនវិភវៈ នៃវិតក្កៈ (តក្កៈ), ការគ្រវីក្បាលជាដើម ឈ្មោះថា អនុភាវៈ។

Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.

ការប្រព្រឹត្តផ្ទុយ (មិនប្រក្រតី) ជាឧទ្ទីបនវិភាវៈនៃសង្កា (សេចក្តីសង្ស័យ), ការញាប់ញ័រជាដើម ជាអនុភាវៈ។ កាលបើពោលពាក្យថា «វិភាវៈ» ខាងលើ ក្នុងវិភាវៈទាំងពីរគឺ អារម្មណវិភាវៈ និងឧទ្ទីបនវិភាវៈ សេចក្តីណាដែលសមគួរ គប្បីកាន់យកនូវសេចក្តីនោះ។

Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo.

ការដើរទៅជាដើម ជាវិភាវៈនៃសមៈ (សេចក្តីនឿយហត់) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីនឿយហត់, ញើសជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo.

ប្រាជ្ញាជាដើម ជាវិភាវៈនៃធិតិ (សេចក្តីខ្ជាប់ខ្ជួន) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីសន្តោស, ភាពមិនលោភលន់ក្នុងភោគៈទាំងឡាយជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Ayoggatālakkhaṇāya [Pg.332] jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo.

ការមិនដឹងនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ជាវិភាវៈនៃជឡតា (សេចក្តីល្ងង់ខ្លៅ) ដែលមានលក្ខណៈគឺភាពមិនសមគួរ, ការសម្លឹងមើលទៅចំខាងមុខដោយភ្នែកដែលបើកចំហជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo.

ភាពជាអ្នកកំសត់ទុគ៌តជាដើម ជាវិភាវៈនៃទីនតា (សេចក្តីទន់ទាប) ដែលមានលក្ខណៈគឺចិត្តមិនមានតេជះ, ការស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់សៅហ្មងជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo.

កំហុសដ៏លើសលុបជាដើម ជាវិភាវៈនៃឧគ្គភាវៈ (ភាពកាចសាហាវ) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីសាហាវយង់ឃ្នង, ការគំរាមកំហែងជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo.

ការមិនក្រោកឈរជាដើម ជាវិភាវៈនៃអលសត្តៈ (ភាពខ្ជិលច្រអូស), ការទម្រន់កាយ (ការវៀចវេរនៃកាយ) ជាអនុភាវៈ។

Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ.

សេចក្តីងងុយដេកជាដើម ជាវិភាវៈនៃសុត្តៈ (ការដេកលក់) ដែលហៅថាការដេក, ការត្រេកអរជាដើម ជាអនុភាវៈ។ ក្នុងទីនេះ ដែលហៅថា «អាសាទនៈ» គឺសេចក្តីសុខក្នុងការដេក និងសេចក្តីសុខក្នុងការផ្អៀងខ្លួនជាដើម។

Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo.

ការផ្គរលាន់ (ឬការគំរាមកំហែង) ជាដើម ជាវិភាវៈនៃតាសៈ (សេចក្តីតក់ស្លុត) ដែលហៅថាការញាប់ញ័រនៃចិត្ត, ដែលហៅថា «គជ្ជិតៈ» គឺពាក្យសម្តីដែលបង្កើតសេចក្តីខ្លាច។ ការញាប់ញ័រដោយកំហឹង ជាអនុភាវៈ។

Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo.

សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត និងសេចក្តីស្រេកទឹកជាដើម ជាវិភាវៈនៃគិលានៈ (ភាពជាអ្នកជំងឺ) ដែលហៅថាការបៀតបៀន, ភាពមានសម្បុរអាក្រក់ជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo.

សេចក្តីប្រាថ្នានឹងមើលនូវវត្ថុជាទីរីករាយជាដើម ជាវិភាវៈនៃឧស្សុក្កៈ (សេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ) នៃការមិនមើលក្នុងកាលដ៏សមគួរ, ភាពប្រញាប់ប្រញាល់ជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo.

ការលេងល្បែងមង្គលជាដើម ជាវិភាវៈនៃហរិសៈ (សេចក្តីរីករាយ) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីជ្រះថ្លានៃចិត្ត, ពាក្យសម្តីសម្តែងសេចក្តីត្រេកអរជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo.

ការឃើញនូវសញ្ញាជាដើម ជាវិភាវៈនៃសតិ (សេចក្តីរលឹក) ដែលមានលក្ខណៈគឺការរលឹកឃើញ, ការលើកចិញ្ចើមជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo.

ភាពជាជនពាល និងសេចក្តីអំនួតជាដើម ជាវិភាវៈនៃឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) ដែលមានលក្ខណៈគឺការមិនអត់ធន់ចំពោះសម្បត្តិរបស់បុគ្គលដទៃ, ការនិយាយទោស និងការមើលងាយជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo.

ការមិនសម្រេចនៃកិច្ចការដែលបានចាប់ផ្តើម និងការខូចខាតនៃកិច្ចការជាដើម ជាវិភាវៈនៃវិសាទៈ (សេចក្តីអស់សង្ឃឹម) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីនឿយណាយ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, [Pg.333] rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo.

សេចក្តីខ្មាសជាដើម ជាវិភាវៈនៃអវហិត្ថា (ការលាក់លៀម) ដែលមានលក្ខណៈគឺការសង្រួមអាការៈ ឬមានលក្ខណៈគឺការលាក់បាំងនូវសភាវៈនៃរស, ការធ្វើនូវកិច្ចការដទៃពីនោះ ការធ្វើមុខឱនចុះ និងការកាយដីដោយជើងទាំងឡាយជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo.

ការមិនបានសម្រេចនូវប្រយោជន៍ជាទីប្រាថ្នាជាដើម ជាវិភាវៈនៃចិន្តា (សេចក្តីគិត), ការធ្វើភ្នែកស្រពោនជាដើម ឬការដាក់ចុះនូវចក្ខុជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo.

ឥស្សរិយយសជាដើម ជាវិភាវៈនៃគព្វៈ (សេចក្តីអំនួត), ការមើលងាយអ្នកដទៃជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo.

ការបៀតបៀនដោយយក្សជាដើម ជាវិភាវៈនៃអបមារៈ (ជំងឺឆ្កួតជ្រូក), ការដួលទៅលើដីជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo.

ការមើលងាយជាដើម ជាវិភាវៈនៃអមរិសៈ (សេចក្តីមិនអត់ឱន) ដែលមានលក្ខណៈគឺការមិនអត់ធន់, ការគ្រវីក្បាល និងការគំរាមកំហែងជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo.

ការផឹកទឹកស្រវឹងជាដើម ជាវិភាវៈនៃមទៈ (សេចក្តីស្រវឹង) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីប្រមាទដ៏លើសលុប, ការញាប់ញ័រនៃដៃ ជើង សម្តី ការដើរ និងការសើចជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo.

ការណែនាំប្រដៅជាដើម ជាវិភាវៈនៃមតិ (ប្រាជ្ញា) ដែលមានលក្ខណៈគឺការកាត់សេចក្តីសង្ស័យ, សេចក្តីរីករាយនៃមុខជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo.

គ្រុនសន្និបាត និងយក្សជាដើម ជាវិភាវៈនៃឧម្មាទៈ (សេចក្តីឆ្កួត) ដែលមានលក្ខណៈគឺការធ្វើដោយមិនពិចារណា, ការយំនិងការសើចដោយគ្មានហេតុផលជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo.

សេចក្តីខ្លាចដ៏លើសលុបជាដើម ជាវិភាវៈនៃមោហៈ (សេចក្តីវង្វេង) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីវង្វេង, ការមិនដឹងច្បាស់នូវសភាវៈពិតជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo.

ការប្រែប្រួលនៃកាលជាដើម ឬការរលឹកឃើញនូវពន្លឺជាដើម ជាវិភាវៈនៃវិពោធៈ (ការភ្ញាក់រលឹក) ដែលហៅថាការអស់ទៅនៃសេចក្តីងងុយដេក, ការញីភ្នែកជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo.

ការមិនគិត និងការមិនធ្វើនូវអ្វីមួយជាដើម ជាវិភាវៈនៃនិទ្ទា (សេចក្តីងងុយដេក) ដែលមានលក្ខណៈគឺការបៀតបៀនចិត្ត, ការបិទភ្នែកជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo.

ការឃើញសត្រូវជាដើម ជាវិភាវៈនៃអាវេគៈ (សេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រ) ដែលមានលក្ខណៈគឺការមកដល់នៃភ័យ, ការតក់ស្លុតញាប់ញ័រជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Lajjālakkhaṇāya [Pg.334] biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo.

ការប្រព្រឹត្តអាក្រក់ជាដើម ជាវិភាវៈនៃពិឡា (សេចក្តីអៀនខ្មាស) ដែលមានលក្ខណៈគឺសេចក្តីខ្មាស, ភាពមានមុខឱនចុះជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo.

ការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រា និងរោគជាដើម ជាវិភាវៈនៃមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់), ការប្រែប្រួលនៃមុខជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo.

រាគៈ និងទោសៈជាដើម ជាវិភាវៈនៃចាបលៈ (សេចក្តីឃ្លេងឃ្លោង), ការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួនជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo.

ភាពកម្រើកឡើងនៃខ្យល់ និងប្រមាត់ជាដើម ជាវិភាវៈនៃព្យាធិ (ជំងឺ), ការថ្ងូរជាដើម ជាអនុភាវៈ។

Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.

ក្នុងគម្ពីរសុពោធាលង្ការនេះ សូម្បីតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចិត្តវុត្តិដទៃទៀត ដែលមិនបានបង្ហាញចំណែកដ៏ល្អិតល្អន់ក៏មានដែរ, ក្នុងចិត្តវុត្តិទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ចំណែកទាំងអស់ដែលមានសភាវៈគឺសេចក្តីប្រាថ្នា រួមបញ្ចូលក្នុងកាមរតិផង, ចំណែកនៃទោសៈ រួមបញ្ចូលក្នុងកោធៈ អមរិសៈ និងឥស្សាជាដើមផង, ចំណែកដែលមានសភាវៈជាទុក្ខ រួមបញ្ចូលក្នុងសោកៈ សមៈ ព្យាធិ គិលានៈ និងវិសាទៈជាដើមផង, បីតិជាដើម រួមបញ្ចូលក្នុងហរិសៈផង។ ទោះបីជាមានការសង្គ្រោះនូវធម៌ដែលស្រដៀងគ្នាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏គប្បីយល់ឃើញថា ព្រោះតែសេចក្តីប្លែកគ្នាដ៏ប្រាកដ ទើបលោកបង្ហាញដោយឡែកៗពីគ្នាដោយប្រការដទៃ គឺភ័យពីតាសៈ, អមរិសៈពីសង្កា, ឥស្សាពីអមរិសៈ, សមៈពីគិលានៈ, សុត្តៈពីនិទ្ទា, ចាបលៈពីឧស្សុក្កៈ និងបលយៈដែលនឹងពោលខាងមុខពីមោហៈ។

Sāttikabhāvaadhippāya

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីសាត្តិកភាវៈ

345.

៣៤៥.

Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;

Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te.

សត្តៈ កើតអំពីចិត្តដែលតាំងមាំ, ធម៌ទាំងឡាយ (មានស្ពឹកស្រពន់ជាដើម) ដែលកើតឡើងដោយសត្តៈនោះ ហៅថា សាត្តិកភាវៈ។ សូម្បីតែសាត្តិកភាវៈទាំងឡាយនោះ ទោះបីជាមានភាពជាអនុភាវៈក្តី ក៏រមែងជាភាវៈដោយឡែកពីគ្នា។

345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. [Pg.335] Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti.

៣៤៥. លោកពោលអំពីសាត្តិកភាវៈ ដោយពាក្យថា «សមាហិតៈ» ជាដើម។ ពាក្យថា សមាហិតៈ គឺខ្លួន បានដល់ចិត្ត ដែលធ្វើការតាំងមាំដោយការញ៉ាំងឯកគ្គតាភាវៈឲ្យកើតឡើង, សភាវៈណាដែលកើតឡើងអំពីចិត្តនោះ សភាវៈនោះឈ្មោះថា សត្តៈ។ ធម៌ទាំងឡាយមានការស្ពឹកស្រពន់ជាដើម ដែលកើតឡើងដោយសត្តៈនោះ ហៅថា សាត្តិកភាវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះក៏ជាអនុភាវៈដែរ ព្រោះមានរូបវិការៈជាសភាវៈសម្តែងនូវភាពមានការស្ពឹកស្រពន់ជាដើម។ ហើយលោកនឹងពោលនូវសេចក្តីនោះ ដោយពាក្យថា «ចិត្តវុត្តិវិសេសត្តា» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អនុភាវត្តិបិ»។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏សាត្តិកភាវៈទាំងនោះ រមែងជាភាវៈដោយឡែកពីគ្នាផ្សេងទៀត ព្រោះមានសភាវៈខុសប្លែកពីការកើតឡើងនៃចិត្តតាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto.

៣៤៥. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវសាត្តិកភាវៈ ដែលហៅថាភាវៈដ៏បរិសុទ្ធដែលបានមកតាមលំដាប់នៃការឧទ្ទេស ដោយពាក្យថា «សមាហិតៈ» ជាដើម។ ពាក្យថា សមាហិតត្តប្បភវៈ គឺសភាវៈដែលកើតឡើងអំពីចិត្តដែលបានធ្វើការតាំងមាំដោយការញ៉ាំងឯកគ្គតាភាវៈឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា សត្តៈ។ ធម៌ទាំងឡាយមានការស្ពឹកស្រពន់ជាដើម ដែលកើតឡើងដោយសត្តៈនោះ ព្រោះហេតុនៃភាពនឹងនរដែលមានអាការៈតែមួយក្នុងលាភនិងអលាភជាដើម ឈ្មោះថា សាត្តិកភាវៈ។ សាត្តិកភាវៈទាំងនោះ សូម្បីតែក្នុងភាពជាអនុភាវៈក្តី ព្រោះមានសភាវៈជាវិការៈនៃរូបដែលសម្តែងនូវការស្ពឹកស្រពន់ជាដើម ដែលហៅថាអាការៈនៃចិត្ត ទោះបីជាខ្លួនមានភាពជាអនុភាវៈក្តី ក៏រមែងជាភាវៈដោយឡែកពីគ្នា ដូចដែលពោលទុកថា «ចិត្តវុត្តិវិសេសា តុ, ភាវយន្តិ រេសេ យតោ» ជាដើម ឈ្មោះថា ភាវៈ។ សាត្តិកភាវៈទាំងនេះ រមែងជាពីរប្រការ ដោយអំណាចនៃសាត្តិកភាវៈ និងអនុភាវៈ។ វិគ្រោះពាក្យថា រត្យាទិ យេសំ ហាសាទីនំ, ឋិតិ សីលំ យេសំ រត្យាទីនំ។ ពាក្យថា អបិ ជាសព្វនិបាតក្នុងសេចក្តីអនុគ្រោះ។

Sāttikabhāvappabheda

ប្រភេទនៃសាត្តិកភាវៈ

346.

៣៤៦.

Thambho palayaromañcā,Tathā sedassuvepathu;

Vevaṇṇiyaṃ vissaratā,Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā.

ការស្ពឹកស្រពន់ ការសន្លប់ ការព្រឺរោម ព្រមទាំងញើស ទឹកភ្នែក ការញាប់ញ័រ ការប្រែប្រួលពណ៌សម្បុរ និងការប្រែប្រួលសំឡេង ទាំង ៨ នេះ គឺសាត្តិកភាវៈ។

346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā.

៣៤៦. លោកបង្ហាញនូវសាត្តិកភាវៈទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «ថម្ភៈ» ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ថម្ភៈ គឺភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រនៃកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា បលយៈ គឺសភាវៈនៃការដេកលក់ដែលមានត្រឹមតែខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលនៅសេសសល់ ដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីងងុយដេក។ ចំណែកធម៌ដែលនៅសេសសល់ មានលក្ខណៈច្បាស់លាស់ណាស់។

346. Idāni [Pg.336] sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

៣៤៦. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវសាត្តិកភាវៈទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «ថម្ភៈ» ជាដើម។ ពាក្យថា ថម្ភៈ គឺភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រនៃកាយនិងចិត្ត, ពាក្យថា បលយៈ គឺសភាវៈនៃការដេកលក់ដែលមានត្រឹមតែខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលនៅសេសសល់ ដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីងងុយដេក, ពាក្យថា រោមញ្ចៈ គឺការព្រឺរោមដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីជ្រះថ្លាជាដើម, ព្រមទាំងញើសដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយភ័យជាដើម, ទឹកភ្នែកដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីសន្តោសជាដើម, និងការញាប់ញ័រ, ការប្រែប្រួលពណ៌សម្បុរ គឺភាពមានពណ៌ខុសប្រក្រតី, និងការប្រែប្រួលសំឡេង គឺភាពមានសំឡេងខុសប្រក្រតី ទាំង ៨ នេះ ឈ្មោះថា សាត្តិកភាវៈ។ វិគ្រោះពាក្យថា រោមានំ អញ្ចោ ឧគ្គមោ, បលយោ ច រោមញ្ចោ ច, វេបនំ កម្បនំ, សេទោ ច អស្សុ ច វេបថុ ច, វិរូបោ វណ្ណោ អស្ស, តស្ស ភាវោ, វិរូបោ សរោ អស្ស, តស្ស ភាវោ។

347.

៣៤៧.

Yadā ratyādayo bhāvā,Ṭhitisīlā na honti ce;

Tadā sabbepi te bhāvā,Bhavanti byabhicārino.

កាលបើភាវៈទាំងឡាយមានរតិជាដើម ប្រសិនបើមិនមានសភាវៈឋិតថេរទេ ក្នុងកាលនោះ សូម្បីតែភាវៈទាំងនោះទាំងអស់ ក៏រមែងជាព្យភិចារីភាវៈ។

347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ.

៣៤៧. មិនមែនតែភាវៈដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះទេដែលជាព្យភិចារី សូម្បីតែភាវៈមានរតិជាដើមក៏ជាព្យភិចារីដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យទា» ជាដើម។ ពាក្យថា ភវន្តិ ព្យភិចារិនោ សេចក្តីថា រមែងជាព្យភិចារីភាវៈតាមការប្រកបនិងតាមការទាក់ទងដ៏សមគួរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho.

៣៤៧. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញថា សូម្បីតែភាវៈមានរតិនិងហាសៈជាដើម ក៏រមែងជាព្យភិចារីភាវៈក្នុងកាលខ្លះ ដូចជាសេចក្តីនឿយណាយជាដើមដែរ ដោយពាក្យថា «យទា» ជាដើម។ ពាក្យថា រត្យាទយោ គឺថាយីភាវៈទាំង ៩ មានរតិនិងហាសៈជាដើម, កាលបើមិនមានសភាវៈឋិតថេរទេ, ប្រសិនបើមិនមានសភាវៈឋិតថេរដោយសភាវៈពិត ព្រោះតែការរារាំងដោយភាវៈដទៃដែលផ្ទុយគ្នាទាំងនោះៗ, ក្នុងកាលនោះ សូម្បីតែភាវៈទាំងនោះទាំងអស់មានរតិជាដើម ក៏រមែងជាព្យភិចារីភាវៈ។ រមែងជាព្យភិចារីភាវៈតាមការប្រកបដ៏សមគួរនៃវិភាវៈនិងអនុភាវៈដែលសមគួរដល់ភាពជាព្យភិចារីរបស់ខ្លួនៗ។ វិគ្រោះពាក្យថា រត្យាទិ យេសំ ហាសាទីនំ, ឋិតិ សីលំ យេសំ រត្យាទីនំ។

348.

៣៤៨.

Vibhāvo [Pg.337] kāraṇaṃ tesu’-Ppattiyu’ddīpane tathā;

Yo siyā bodhako tesa-Manubhāvo’ya’mīrito.

ហេតុក្នុងការកើតឡើង និងការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងនៃភាវៈទាំងឡាយនោះ ហៅថា វិភាវៈ។ សភាវៈណាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភាវៈទាំងឡាយនោះ សភាវៈនោះលោកហៅថា អនុភាវៈ។

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito.

៣៤៨. ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញនូវវិភាវៈនិងអនុភាវៈ ដោយពាក្យថា «វិភាវោ» ជាដើម។ ហេតុក្នុងការកើតឡើង និងការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងនៃភាវៈទាំងឡាយមានរតិជាដើមនោះ ឈ្មោះថា វិភាវៈ មានពីរប្រការ ដោយអំណាចនៃអារម្មណវិភាវៈ និងឧទ្ទីបនវិភាវៈ។ ក្នុងវិភាវៈទាំងពីរនោះ អារម្មណវិភាវៈ បានដល់ស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់ជាដើម, ឧទ្ទីបនវិភាវៈ បានដល់ព្រះចន្ទជាដើម។ សកម្មភាពតាមកាយនិងវាចាណាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹង គឺសម្តែងចេញនូវភាវៈទាំងឡាយនោះ សកម្មភាពនោះលោកហៅថា អនុភាវៈ។

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro.

៣៤៨. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្ដែងនូវវិភាវៈ និងអនុភាវៈ ដោយពាក្យថា “vibhāvo” (វិភាវៈ) ជាដើម។ ហេតុ ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ (អាលម្ពណៈ) និងការដាស់តឿន (ឧទ្ទីបនៈ) ដែលជាហេតុនៃការកើតឡើង និងការបំភ្លឺនូវធម៌ដែលកើតឡើងហើយ នៃឋាយីភាវៈជាដើមទាំង ៣ នោះ ឈ្មោះថា វិភាវៈ។ កិច្ចការតាមកាយ និងវាចា របស់អ្នករាំ និងកវីទាំងឡាយ ណាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឋាយីភាវៈជាដើមទាំងនោះឲ្យដឹងបាន កិច្ចការនោះ លោកហៅថា អនុភាវៈ។ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងភាវៈឲ្យចម្រើនឡើងជាពិសេស ឈ្មោះថា វិភាវៈ។ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងឲ្យដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា អនុភាវៈ។ ក្នុងវិភាវៈ និងអនុភាវៈនោះ វិភាវៈ មាន ២ យ៉ាងគឺ អាលម្ពណវិភាវៈ គឺបុរស និងស្ត្រីទៅវិញទៅមកក្នុងរតិវិស័យ (វិស័យនៃតម្រេក) និងឧទ្ទីបនវិភាវៈ មានព្រះចន្ទ និងទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរជាដើម។ សូម្បីក្នុងហាសៈ (ការសើច) ជាដើម ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវវិភាវៈទាំង ២ យ៉ាងតាមគួរដែរ។ ចំណែកអនុភាវៈ គឺកិច្ចការ ២ យ៉ាង គឺការប្រកបដោយវាចាដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឋាយីភាវៈជាដើមទាំងនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ និងការប្រកបដោយកាយរបស់អ្នករាំទាំងឡាយ ដែលហៅថា អភិន័យ (ការសម្ដែង) ជាគ្រឿងកំណត់នូវរូបរាងនៃភាវៈនោះៗ។

349.

៣៤៩.

Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ;

Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.

ដើម្បីញ៉ាំងភាវៈដែលមានហេតុច្រើន និងសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែកឲ្យប្រាកដច្បាស់ វិភាវៈ និងអនុភាវៈទាំងឡាយ គប្បីពណ៌នាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ក្នុងការតាក់តែងពាក្យកាព្យ។

349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva [Pg.338] bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate.

៣៤៩. ការដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃភាវៈ គប្បីមានបាន ក្នុងការពណ៌នានូវវិភាវៈជាដើមនោះឯង បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើពោលថា «ភ្នែកទាំងគូរបស់ទេវទត្តមានទឹកភ្នែកហូរចេញហើយ» ដូច្នោះ តើនរណាអាចសម្រេចហេតុបានថា កើតឡើងពីសេចក្ដីសោក សេចក្ដីរីករាយ ឬក៏រោគ? ម្យ៉ាងទៀត បើគ្មានភាវៈគឺសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែកទេ តើកវីឯណាអាចពណ៌នា នរណាអាចសម្ដែង ឬអ្នករួមសមាគម (អ្នកទស្សនា) ឯណាអាចដឹងនូវវិភាវៈ និងអនុភាវៈបាន? ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនេះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “neka” (មិនមែនមួយ) ជាដើម។ ដើម្បីញ៉ាំងភាវៈដែលមានហេតុច្រើន គឺមានហេតុច្រើន និងសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែកឲ្យប្រាកដច្បាស់ វិភាវៈ និងអនុភាវៈទាំងឡាយ ដែលមានលក្ខណៈពោលហើយ គប្បីពណ៌នាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ក្នុងពាក្យកាព្យដែលកំណត់នូវសភាវៈ ព្រោះថា សូម្បីសេចក្ដីណាមួយដែលមិនបានពោល ក៏អាចដឹងបានដោយសារតែរូបភាពនៃវិភាវៈជាដើមនោះឯង។

349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ.

៣៤៩. កាលបើពោលថា «ភ្នែកទាំងឡាយរបស់ទេវទត្តពេញដោយទឹកភ្នែក» ដូច្នោះ បើគ្មានការនិយាយពីហេតុនៃទឹកភ្នែកទេ គេរមែងមិនដឹងថា ទឹកភ្នែកនោះកើតឡើងដោយសារសេចក្ដីសោក សេចក្ដីត្រេកអរ ឬក៏រោគឡើយ យ៉ាងណាមិញ ភាវៈនោះៗ មានរតិ និងហាសៈជាដើម ដែលហៅថាសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត បើគ្មានការនិយាយពីវិភាវៈ និងអនុភាវៈឲ្យសមគួរដល់ការយល់ដឹងរបស់ខ្លួនទេ កវីទាំងឡាយក៏មិនគប្បីពណ៌នា អ្នករាំទាំងឡាយក៏មិនគប្បីបង្ហាញ ហើយអ្នកទាំងពួងក៏មិនអាចទទួលរសបានឡើយ ហេតុនោះ ការពណ៌នានូវឋាយីភាវៈជាដើម ទើបជាកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងទូន្មាន ទើបពោលពាក្យថា “neka” ជាដើម។ ដើម្បីញ៉ាំងភាវៈដែលមានហេតុច្រើន គឺមានហេតុច្រើនមានអាលម្ពណវិភាវៈជាដើម ក្នុងការកើតឡើងនៃភាវៈនោះៗ និងសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែក គឺភាវៈដែលហៅថាសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែកឲ្យប្រាកដច្បាស់ វិភាវៈ និងអនុភាវៈទាំងឡាយដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ គប្បីធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ក្នុងការសម្ដែងនូវរស និងភាវៈ ហើយកវីគប្បីពណ៌នា។ វិគ្រោះថា៖ ធម៌ដែលមិនមែនតែមួយ ឈ្មោះថា នេកៈ (neka)។ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា នេកហេតុ (nekahetu)។ សេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត ឈ្មោះថា មនោវុត្តិ (manovutti)។ សេចក្ដីប្លែកដោយសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តនោះ ឈ្មោះថា មនោវុត្តិវិសេសៈ (manovuttivisesa)។ វិភាវៈផង អនុភាវៈផង ឈ្មោះថា វិភាវានុភាវៈ (vibhāvānubhāva)។

350.

៣៥០.

Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;

Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā.

ភាវៈទាំងឡាយនោះៗ គប្បីត្រូវកវីអ្នកដើរតាមសភាវៈនៃលោក ពណ៌នារួមជាមួយវិភាវៈ និងអនុភាវៈ តាមគួរ និងតាមសេចក្ដីសមរម្យ។

350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi [Pg.339] savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā.

៣៥០. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “savibhāve” (រួមជាមួយវិភាវៈ) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ភាវៈទាំងឡាយនោះ គប្បីពណ៌នាដោយវិភាវៈជាដើម ដោយមិនកន្លងហួសនូវសភាវៈនៃលោកឡើយ។ ពាក្យថា សវិភាវៈ គឺរួមជាមួយវិភាវៈទាំងឡាយ ម្យ៉ាងទៀត វិភាវៈទាំងនោះផង អនុភាវៈទាំងនោះផង ឈ្មោះថា សវិភាវានុភាវៈ ដោយសារធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា តាមគួរ (yathārahaṃ) គឺគប្បីពណ៌នាតាមគួរ ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលទាក់ទងនឹងខ្លួន។

350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho.

៣៥០. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងទូន្មានថា ភាវៈទាំងឡាយដែលត្រូវពណ៌នាដោយអាស្រ័យលើវិភាវៈ និងអនុភាវៈនោះ គប្បីធ្វើដោយមិនកន្លងហួសនូវសភាវៈនៃលោកឡើយ ទើបពោលពាក្យថា “savibhāvā” ជាដើម។ ភាវៈទាំងឡាយនោះៗ មានឋាយីភាវៈជាដើមទាំង ៣ គប្បីត្រូវកវីអ្នកដើរតាមសភាវៈនៃលោក គឺអ្នកប្រព្រឹត្តទៅតាមវោហារលោក ពណ៌នាតាមសេចក្ដីសមរម្យ គឺសមគួរដល់ភាពសមរម្យ ដោយរួមជាមួយវិភាវៈ និងអនុភាវៈ គឺដោយអនុភាវៈទាំងឡាយដែលរួមជាមួយវិភាវៈ ដែលជាគ្រឿងធ្វើ តាមគួរ គឺតាមសមគួរ ដោយអំណាចនៃវិភាវៈជាដើមដែលទាក់ទងនឹងភាវៈនោះៗ។ វិគ្រោះថា៖ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិភាវៈ ឈ្មោះថា សវិភាវៈ។ សវិភាវៈផង អនុភាវៈផង ឈ្មោះថា សវិភាវានុភាវៈ។ មិនកន្លងហួសនូវសេចក្ដីគួរ ឈ្មោះថា យថារហៈ (yathāraha)។ មិនកន្លងហួសនូវសេចក្ដីសមរម្យ ឈ្មោះថា យថោចិត្យៈ (yathocitya)។ រូបរាងរបស់លោក ឈ្មោះថា លោករូបៈ (lokarūpa)។ បុគ្គលណាមានសីល (ទម្លាប់) ដើរតាមលោករូបៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លោករូបានុគាមី (lokarūpānugāmī)។

351.

៣៥១.

Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato;

Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā.

ព្រោះហេតុតែជាសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែក សាត្តិកភាវៈទាំងឡាយដែលកើតក្នុងចិត្ត គប្បីពណ៌នាដោយអនុភាវៈទាំងឡាយ មានញើសជាដើម ដែលហូរចេញទៅខាងក្រៅអំពីសរីរាង្គ។

351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo.

៣៥១. ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “citte” (ក្នុងចិត្ត) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា សាត្តិកភាវៈទាំងឡាយ គប្បីពណ៌នាយ៉ាងដូចម្ដេច។ សេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែក មានដល់ភាវៈទាំងឡាយណា ភាវៈនៃធម៌ទាំងនោះ (ឈ្មោះថា ចិត្តវុត្តិវិសេសៈ) ព្រោះហេតុនោះ សាត្តិកភាវៈទាំងឡាយដែលកើតក្នុងចិត្ត គប្បីពណ៌នាដោយអនុភាវៈទាំងឡាយ មានញើសជាដើម ដែលហូរចេញទៅខាងក្រៅអំពីសរីរាង្គ ប៉ុន្តែសេចក្ដីអធិប្បាយថា មិនមែនយកតែទឹកញើសនោះឯងជាភាវៈឡើយ។

351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, [Pg.340] aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ.

៣៥១. កាលបានបង្ហាញរបៀបនៃការពណ៌នាភាវៈដោយទូទៅយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញថា ការពណ៌នាសាត្តិកភាវៈជាពិសេសមានសភាពបែបនេះ ដោយពាក្យថា “citta” ជាដើម។ ព្រោះហេតុតែជាសេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏ប្លែក សាត្តិកភាវៈទាំងឡាយដែលកើតក្នុងចិត្ត គប្បីពណ៌នាដោយអនុភាវៈទាំងឡាយ មានញើសជាដើម ដែលហូរចេញទៅខាងក្រៅអំពីសរីរាង្គ ដែលជាគ្រឿងធ្វើ។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ដោយគុណនាមថា «ហូរចេញទៅខាងក្រៅអំពីសរីរាង្គ» នេះ សូម្បីតែញើសជាដើមដ៏វិសេសនោះឯង ក៏មានភាពជាភាវានុភាវៈដែរ បើគ្មានគុណនាមនេះទេ ញើសជាដើមដែលពោលមកតែម៉្យាង មិនឈ្មោះថា ភាវៈជាដើមឡើយ។ វិគ្រោះថា៖ សេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត ឈ្មោះថា ចិត្តវុត្តិ (cittavutti)។ សេចក្ដីប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តនោះឯង ជាសេចក្ដីប្លែកនៃសាត្តិកភាវៈទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា ចិត្តវុត្តិវិសេសៈ (cittavuttivisesa)។ ភាពនៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តវុត្តិវិសេសភាព (cittavuttivisesatta)។ ធម៌ដែលកើតក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ (mānasa)។ ញើសជាដើមនៃទឹកមាត់ជាដើមទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា សេទាទិ (sedādi)។ ញើសជាដើមទាំងនោះដែលហូរចេញទៅហើយ ឈ្មោះថា និស្សដសេទាទិ (nissaṭasedādi)។ ញើសជាដើមទាំងនោះឯងជាអនុភាវៈ ឈ្មោះថា និស្សដសេទាទិអនុភាវៈ (nissaṭasedādianubhāva)។

Rasaadhippāya

អធិប្បាយអំពីរស

352.

៣៥២.

Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ;

Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.

សេចក្ដីរីករាយណា របស់ពួកជនអ្នករួមសមាគម ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្ដីនៃពាក្យកាព្យ សេចក្ដីរីករាយនោះ ពួកអ្នកដឹងរសហៅថា «រស» ព្រោះតែរសនោះ គេរមែងទទួលរសបាន។

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti.

៣៥២. ឥឡូវនេះ ព្រោះតែពាក្យដែលពោលទុកថា «ដើម្បីការទទួលរសនៃពួកសប្បុរស» ព្រះអាចារ្យកាលនឹងសម្ដែងនូវរស ទើបពោលពាក្យថា “sāmajjikāna” (របស់ពួកជនអ្នករួមសមាគម) ជាដើម។ ជនទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្ដីនៃពាក្យកាព្យ ដោយអំណាចនៃការបង្អោនចិត្តទៅ ជនទាំងនោះឈ្មោះថា អ្នកប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្ដីនៃពាក្យកាព្យ (bandhatthānusārino)។ សេចក្ដីរីករាយណាដែលមានក្នុងចិត្តរបស់ពួកជនអ្នករួមសមាគមដ៏ល្អទាំងនោះ សេចក្ដីរីករាយនោះ ដូចជាផ្អែមល្ហែមជាដើមក្នុងលោក ឈ្មោះថា រស មានសិង្គាររសជាដើមក្នុងពាក្យកាព្យ ដែលពួកអ្នកដឹងរស គឺអ្នកស្គាល់រសហៅថា រស។ សួរថា ហៅថារសដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ព្រោះតែពាក្យថា “rasīyati” គឺគេរមែងទទួលរសបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាពួកបុរសដែលមានចិត្តរីករាយ កាលបរិភោគភោជនាហារដែលតាក់តែងដោយគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ រមែងទទួលរស និងបាននូវសេចក្ដីពេញចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកទស្សនាដែលមានចិត្តរីករាយ រមែងទទួលរសក្នុងឋាយីភាវៈដែលប្រកបដោយកាយ វាចា និងក្បួនខ្នាត ដែលសម្ដែងចេញដោយអភិន័យផ្សេងៗ ហេតុនោះ ឋាយីភាវៈទាំងនេះ ទើបហៅថា នាដ្យៈ (ការសម្ដែង) ផងដែរ។

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. [Pg.341] Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti.

៣៥២. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យកាលបានពោលថា «ដើម្បីការទទួលរសនៃពួកសប្បុរស» ហើយ ទើបបង្ហាញនូវរសដែលដល់កម្រិតតាមលំដាប់ដែលបានចង្អុលបង្ហាញ ដោយពាក្យថា “sāma” ជាដើម។ សេចក្ដីរីករាយ ឬសេចក្ដីពេញចិត្តណាដែលមានក្នុងចិត្តរបស់ពួកជនអ្នករួមសមាគមដ៏ល្អទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រាជ្ញាស្របតាមសេចក្ដីនៃពាក្យកាព្យ សេចក្ដីរីករាយនោះ ដូចជាផ្អែមល្ហែមជាដើមក្នុងលោក រមែងជាធម្មជាតិគួរទទួលរសបាន ព្រោះហេតុនោះ តាមអត្ថន័យនៃពាក្យថា “rasīyati” (រមែងទទួលរសបាន) នេះ ទើបឈ្មោះថា រស ដែលពួកអ្នកដឹងរស គឺអ្នកស្គាល់រសហៅថា រស។ វិគ្រោះថា៖ ជនទាំងឡាយណាដែលប្រកបក្នុងសមាគម ឈ្មោះថា សាមជ្ជិកៈ (sāmajjika)។ សេចក្ដីនៃពាក្យកាព្យ ឈ្មោះថា ពន្ធត្ថៈ (bandhattha)។ ជនទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមពន្ធត្ថៈនោះ ឈ្មោះថា ពន្ធត្ថានុសារី (bandhatthānusārī)។ ជនទាំងឡាយណាដែលដឹងនូវរសនោះ ឈ្មោះថា តញ្ញូ (taññū)។ ដូចជាសត្វទាំងឡាយកាលបរិភោគអាហារដែលតាក់តែងដោយគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ រមែងទទួលរសនោះៗ មានប្រៃ និងជូរជាដើម ហើយមានសេចក្ដីពេញចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ពួកជនដែលមានប្រាជ្ញាប្រាសចាកសេចក្ដីច្រណែនជាដើម រមែងទទួលរសក្នុងឋាយីភាវៈដែលប្រកបដោយក្បួនខ្នាតដ៏សមគួរ ដែលជាអង្គនៃការពណ៌នាដែលសម្ដែងចេញដោយអភិន័យផ្សេងៗ ហេតុនោះ ឋាយីភាវៈទាំងនេះ ព្រោះតែសម្ដែងចេញដោយអភិន័យរបស់អ្នករាំផង និងព្រោះតែជាហេតុនៃរសដែលហៅថាសេចក្ដីពេញចិត្តរបស់ពួកសប្បុរសផង ទើបហៅថា នដរស (រសរបស់អ្នករាំ) ផងដែរ។

Rasappabheda

ប្រភេទនៃរស

353.

៣៥៣.

Savibhāvānubhāvehi,Sāttikābyabhicārihi;

Assādiyatta’mānīya-Māno ṭhāyeva so raso.

ឋាយីភាវៈនោះឯង ដែលត្រូវនាំទៅកាន់ភាពជាធម្មជាតិគួរទទួលរសបាន ដោយវិភាវៈ និងអនុភាវៈ ព្រមទាំងសាត្តិកភាវៈ និងវ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រស។

353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho.

៣៥៣. ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “savibhāve” (រួមជាមួយវិភាវៈ) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញពីការដល់នូវភាពជារសនៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា “ṭhāyeva so” គឺរសដែលពោលហើយនោះ គឺឋាយីភាវៈនោះឯង មិនមែនជាធម៌ដទៃឡើយ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយ។

353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti [Pg.342] ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ.

៣៥៣. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញពីការដល់នូវរូបរាងនៃរសនៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយនោះឯង ដោយពាក្យថា “savibhāvā” ជាដើម។ រសនោះដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ កាលដែលត្រូវនាំទៅកាន់ភាពជាធម្មជាតិគួរទទួលរសបាន គឺដល់នូវភាពជារសដោយសមត្ថភាពរបស់កវី ដោយវិភាវៈ និងអនុភាវៈ គឺដោយអនុភាវៈទាំងឡាយដែលរួមជាមួយវិភាវៈដ៏សមគួរដល់ឋាយីភាវៈនោះៗ និងដោយសាត្តិកភាវៈ និងវ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយ ដែលជាគ្រឿងធ្វើដ៏សមគួរដល់ឋាយីភាវៈដែលត្រូវសម្ដែងនោះឯង គប្បីដឹងថា ឈ្មោះថា រស ដោយការឧបចារៈនូវផល គឺឋាយីភាវៈនោះឯង។ វិគ្រោះថា៖ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិភាវៈ ឈ្មោះថា សវិភាវៈ។ សវិភាវៈផង អនុភាវៈទាំងនោះផង ឈ្មោះថា សវិភាវានុភាវៈ (savibhāvānubhāva)។ សាត្តិកភាវៈផង វ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា សាត្តិកាវ្យភិចារី (sāttikābyabhicārī)។ ភាពជាធម្មជាតិគួរទទួលរសបាន ឈ្មោះថា អស្សាទិយត្តៈ (assādiyatta)។

354.

៣៥៤.

Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā;

Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā.

រសទាំងឡាយគឺ សិង្គាររស ហស្សរស ករុណារស រុទ្ទរស វីររស ភយានករស ពីភត្សរស អព្ភូតរស និងសន្តរស តាមលំដាប់នៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយ។

354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho.

៣៥៤. ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា “siṅgāre” (សិង្គាររស) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញពីការបែងចែកដោយអំណាចនៃឈ្មោះរបស់រសទាំងនោះ។ ពាក្យថា តាមលំដាប់នៃឋាយីភាវៈ (ṭhāyīnanukkamā) គឺតាមលំដាប់ តាមជួរនៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «រតិ ហាសៈ និងសោកៈ» ជាដើម នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយ។

354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā.

៣៥៤. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញឈ្មោះដទៃតាមលំដាប់នៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយ មានរតិ និងហាសៈជាដើម ដែលដល់នូវសភាពជារស ដោយពាក្យថា “siṅgāra” ជាដើម។ រសទាំង ៩ គឺ សិង្គាររស ហស្សរស ករុណារស រុទ្ទរស វីររស ភយានករស ពីភត្សរស អព្ភូតរស និងសន្តរស រមែងមានតាមលំដាប់ តាមជួរនៃឋាយីភាវៈទាំងឡាយ មានរតិ និងហាសៈជាដើមដែលពោលខាងក្រោម។ ពាក្យថា «រស» គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងពាក្យនីមួយៗ ដូចជា សិង្គាររស ហស្សរស ជាដើម។ វិគ្រោះថា៖ សិង្គារៈផង ហស្សៈផង ករុណាផង ឈ្មោះថា សិង្គារហស្សករុណា។ សូម្បីក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ ក៏មានលិង្គសមាសបែបនេះឯង។ រសទាំងឡាយមានសិង្គាររសជាដើមទាំងនេះ មិនប្លែកអំពីឋាយីភាវៈមានរតិជាដើមឡើយ គប្បីដឹងក្នុងការអធិប្បាយអំពីរតិជាដើមខាងលើ។

355.

៣៥៥.

Dukkharūpe’ya’mānando,Kathaṃ nu karuṇādike;

Siyā sotūna’mānando,Soko vessantarassa hi.

សេចក្ដីរីករាយនេះ ក្នុងករុណារសជាដើមដែលមានសភាពជាទុក្ខ តើមានបានយ៉ាងដូចម្ដេច? ព្រោះថា សេចក្ដីសោករបស់ព្រះវេស្សន្តរ រមែងជាសេចក្ដីរីករាយរបស់ពួកអ្នកស្ដាប់។

355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo.

៣៥៥. ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរថា «ករុណារសជាដើម ដែលមានសេចក្តីសោកជាដើមជាសភាវៈ តើអាចទៅជារសយ៉ាងដូចម្តេចបាន?» ព្រះអាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «ទុគ្ខេ» (ក្នុងសេចក្តីទុក្ខ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា សេចក្តីករុណាដែលមានសេចក្តីសោកជាសភាវៈ ព្រោះការព្រាត់ប្រាសចាកបុត្រនិងភរិយារបស់ព្រះវេស្សន្តរ គឺពិតជាសេចក្តីទុក្ខមែន ប៉ុន្តែក្នុងពេលឥឡូវនេះ ត្រឡប់ជាញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយ (អានន្ទ) ឲ្យកើតឡើងដល់ពួកសប្បុរសដែលជាអ្នកស្តាប់ទៅវិញ។

355. Heṭṭhā [Pg.343] vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ.

៣៥៥. ព្រះអាចារ្យកាលនឹងដោះស្រាយសេចក្តីសង្ស័យថា «រសដែលពោលខាងលើ គឺសេចក្តីពេញចិត្ត (សន្តោសៈ) ប៉ុណ្ណោះ ចុះករុណារស និងរុទ្ទរសជាដើម ដែលមានសេចក្តីសោក និងសេចក្តីក្រោធជាដើមជាលក្ខណៈ តើអាចហៅថារសយ៉ាងដូចម្តេចបាន?» ទើបពោលពាក្យថា «ទុគ្ខរូបេ» (ក្នុងសភាវៈជាទុក្ខ) ជាដើម។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា «សេចក្តីរីករាយនេះ ដែលទ្រង់សម្តែងទុកដោយពាក្យថា សេចក្តីរីករាយរបស់ពួកសហធម្មិក (សាមជ្ជិកានំ អានន្ទោ) ជាដើម តើអាចមានក្នុងអារម្មណ៍មានករុណារស និងរុទ្ទរសជាដើម ដែលមានសភាវៈជាទុក្ខ មានលក្ខណៈជាទុក្ខ យ៉ាងដូចម្តេចបាន?» ឆ្លើយថា នេះមិនមែនជាទោសឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីសោករបស់ព្រះវេស្សន្តរពោធិសត្វ ដែលកើតឡើងព្រោះការព្រាត់ប្រាសចាកបុត្រនិងភរិយានោះ អាចទៅជាសេចក្តីរីករាយរបស់ពួកសប្បុរសដែលកំពុងស្តាប់នាពេលឥឡូវនេះបាន ដោយសារតែសេចក្តីសោកនោះជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីរីករាយ ទើបហៅថាសេចក្តីពេញចិត្ត (សន្តោសៈ) ដោយការឧបចារៈយកផលជាហេតុ (ការិយោបចារៈ)។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សេចក្តីសោកជាដើមដែលតាំងនៅក្នុងសភាវៈជាទុក្ខ ដែលសម្តែងឡើងដោយការញ៉ាំងករុណារសជាដើមឲ្យសម្រេច ដោយអានុភាពរបស់អ្នកពោល តែងញ៉ាំងសេចក្តីឆ្អែតកាយឆ្អែតចិត្ត (បីតិ) ឲ្យកើតឡើងដល់ពួកអ្នកស្តាប់ដោយពិត។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះថា «ទុក្ខំ រូបំ សភាវោ យស្ស សោ ទុក្ខរូបោ» (ធម៌ណាមានសេចក្តីទុក្ខជាសភាវៈ ធម៌នោះឈ្មោះថាទុក្ខរូបៈ) គឺករុណារសជាដើម។ និងវិគ្រោះថា «ករុណា អាទិ យស្ស សោ ករុណាទិ» (ធម៌ណាមានករុណារសជាដើម ធម៌នោះឈ្មោះថាការុណាទិ) គឺរុទ្ទរសជាដើម។

Ṭhāyībhāvaniddesa

ការសម្តែងអំពីថាយីភាវៈ (សភាវៈដែលតាំងនៅមាំ)

Ratiṭhāyībhāva

រតិថាយីភាវៈ (សេចក្តីត្រេកអរដែលជាថាយីភាវៈ)

356.

៣៥៦.

Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā;

Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate.

សេចក្តីរីករាយរបស់ជនកំលោះក្រមុំទាំងឡាយ ដែលមានចិត្តស្រឡាញ់គ្នាទៅវិញទៅមក ព្រោះការសេពគប់នូវទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរ សិល្បៈ ពេលវេលា និងគ្រឿងតុបតែងកាយជាដើម ហៅថា «រតិ» (សេចក្តីត្រេកអរ) ព្រោះជាទីគាប់ចិត្ត។

356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ramme’’ccādi. Tattha ‘‘rammadesa’’iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. ‘‘Yuvāna’’nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo.

៣៥៦. ព្រះអាចារ្យកាលនឹងសម្តែងនូវសិង្គាររសជាដើម ដោយការបែងចែក ទើបពោលពាក្យថា «រម្មេ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវឧទ្ទីបនវិភាវៈ ដោយពាក្យថា «រម្មទេស» (ទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរ) ជាដើម។ សម្តែងនូវអាលម្ពណវិភាវៈ ដោយពាក្យថា «យុវានំ» (នៃជនកំលោះក្រមុំទាំងឡាយ)។ ព្រោះថាស្ត្រីជាអាលម្ពណវិភាវៈរបស់បុរស បុរសជាអាលម្ពណវិភាវៈរបស់ស្ត្រី។ ពាក្យថា «បមោទោ» (សេចក្តីរីករាយ) គឺសេចក្តីរីករាយដែលមានសភាវៈត្រេកអរ ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរទៅវិញទៅមក។

356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ramma’’iccādinā. Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā [Pg.344] ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, ādisaddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ.

៣៥៦. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវរតិភាវៈជាដើមនោះ ដែលមានឈ្មោះថា សិង្គាររសជាដើម តាមលំដាប់ ដោយពាក្យថា «រម្ម» ជាដើម។ ពាក្យថា «រម្មទេសកលាកាលវេសាទិបដិសេវនា» សេចក្តីថា ការសេពគប់នូវទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរ គ្មានរបាំង ស្អាតបរិសុទ្ធ គួរជាទីរស់នៅ ១ សិល្បៈមានការច្រៀងដ៏គួរត្រេកអរជាដើម ១ ពេលវេលាដ៏សមគួរមានវសន្តរដូវដែលញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងជាដើម ១ គ្រឿងតុបតែងកាយដ៏គួរជាទីគាប់ចិត្ត មានការស្អិតស្អាងដោយកម្រងផ្កានិងគ្រឿងក្រអូបជាដើម ១ និងពាក្យសម្តី ស្មាមញញឹមជាដើម ដែលសម្តែងដោយសព្ទថា «អាទិ» ១។ ការមិនធ្វើត្រឹមតែការឃើញជាដើម ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបដែលបានឃើញ សំឡេងដែលបានឮ និងអារម្មណ៍ដែលបានដឹងជាដើមទាំងនោះ ហើយសេពគប់រឿយៗដោយបញ្ញា ដោយអាការៈនោះៗ ញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយ ពោលគឺសេចក្តីពេញចិត្ត និងសេចក្តីឆ្អែតចិត្ត ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ឲ្យកើតឡើងដល់ជនកំលោះក្រមុំទាំងឡាយ ដែលមានចិត្តស្រឡាញ់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែង ព្រោះការកាន់យកនូវនិមិត្តនិងអនុព្យញ្ជនៈ សេចក្តីត្រេកអរនោះ ឈ្មោះថា «រតិ» ព្រោះជាទីគាប់ចិត្ត (រុច្ចតេ) គឺលោកហៅថា «រតិ» ព្រោះអត្ថថាជាទីគាប់ចិត្ត។ ក្នុងចំណែកនេះ អក្សរ «រ» (ក្នុងពាក្យថា រតិ) សម្រេចដោយសន្ធិ។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះថា «ទេសោ ច កលា ច កាលោ ច វេសោ ច» (ទីកន្លែងផង សិល្បៈផង ពេលវេលាផង គ្រឿងតុបតែងកាយផង)។ «តេ អាទយោ យេសំ តេ ទេសកលាកាលវេសាទយោ» (ធម៌ទាំងឡាយមានទីកន្លែងជាដើមនោះ ជាខាងដើមនៃធម៌ទាំងឡាយណា ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ទេសកលាកាលវេសាទិ)។ «រម្មា ច តេ ទេសកលាកាលវេសាទយោ ច» (ទីកន្លែងជាដើមទាំងនោះផង ដ៏គួរត្រេកអរផង ឈ្មោះថា រម្មទេសកលាកាលវេសាទិ)។ «តេសំ បដិសេវនំ» (ការសេពគប់រឿយៗនូវទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរជាដើមទាំងនោះ)។ «អញ្ញោ ច អញ្ញោ ច» (ម្នាក់ទៀត និងម្នាក់ទៀត ឈ្មោះថា អញ្ញមញ្ញៈ)។ «តេសុ រត្តា» (អ្នកត្រេកអរក្នុងគ្នាណឹងគ្នា)។

357.

៣៥៧.

Yutyā bhāvānubhāvā te,Nibandhā posayanti naṃ;

Sopyā’yogavippayoga-Sambhogānaṃ vasā tidhā.

ភាវៈ និងអនុភាវៈទាំងឡាយនោះ ដែលប្រកបដោយការសមគួរ តែងញ៉ាំងរតិភាវៈនោះឲ្យចម្រើនឡើង ដោយការតែងសេចក្តី។ សិង្គាររសនោះឯង ក៏មាន ៣ ប្រការ ដោយអំណាចនៃអយោគៈ វិប្បយោគៈ និងសម្ភោគៈ។

357. ‘‘Yutyā’’iccādi. Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti, soyevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo.

៣៥៧. ពាក្យថា «យុយ្យា» (ដោយការសមគួរ) ជាដើម។ ភាវៈ និងអនុភាវៈទាំងឡាយដែលពោលហើយនោះ គឺភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីសង្ស័យ និងសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយជាដើម ដែលវៀរចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីកាចសាហាវ និងសេចក្តីខ្ពើមរអើម ដោយការសមគួរ និងអនុភាវៈទាំងឡាយដ៏សមគួរដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាវៈនោះ តែងប្រកបក្នុងសិង្គាររសមានអយោគៈជាដើម យ៉ាងណាៗ ការតែងសេចក្តីទាំងឡាយ ដោយការសមគួរយ៉ាងនោះឯង តែងញ៉ាំងរតិភាវៈនោះឲ្យចម្រើនឡើង។ រតិភាវៈដែលចម្រើនហើយយ៉ាងនេះឯង តែងសម្រេចទៅជា «សិង្គាររស»។ ពាក្យថា «សោបិ តិធា» (សិង្គាររសនោះ ក៏មាន ៣ ប្រការ) នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ក្នុងសិង្គាររស ៣ ប្រការនោះ ពាក្យថា «អយោគោ» (ការមិនបានជួបគ្នា) គឺការមិនបានជួបគ្នានៃស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយ ដែលមិនទាន់បានជួបគ្នាក្នុងកាលមុន តែមានបំណងចង់ជួបគ្នាដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា «វិប្បយោគោ» (ការព្រាត់ប្រាសគ្នា) គឺការព្រាត់ប្រាសគ្នានៃជនទាំងពីរនាក់ ដែលមានសេចក្តីស្រឡាញ់លូតលាស់យ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា «សម្ភោគោ» (ការបានរួមរស់ជាមួយគ្នា) គឺការរីករាយមានការជួបឃើញគ្នាជាដើម នៃពួកជនអ្នកមានតម្រេក ដែលមានកម្លាំងនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា។

357. Idāni [Pg.345] ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘yutyā’’iccādinā. Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti. Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ.

៣៥៧. ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវហេតុដែលញ៉ាំងរតិភាវៈឲ្យចម្រើន និងការប្រើប្រាស់ដែលចម្រើនហើយនោះ ដោយពាក្យថា «យុយ្យា» ជាដើម។ ភាវៈ និងអនុភាវៈទាំងឡាយនោះ គឺវ្យភិចារីភាវៈដ៏សមគួរដល់រតិភាវៈ ក្នុងបណ្តាវ្យភិចារីភាវៈដែលសម្តែងហើយ ១ និងអនុភាវៈដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវវ្យភិចារីភាវៈនោះ ១ ទាំងពីរប្រការនេះ ដោយមានការសមគួរជាហេតុ ព្រោះជាសភាវៈផ្ទុយនឹងរតិភាវៈ ដោយសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សិង្គាររសទាំង ៣ ដែលពោលគឺ អយោគៈ វិប្បយោគៈ និងសម្ភោគៈ ទើបវៀរចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីកាចសាហាវ និងសេចក្តីខ្ពើមរអើមជាដើម ហើយតាក់តែងឡើងដោយអំណាចនៃភាវៈទាំងឡាយដ៏សមគួរដល់រតិភាវៈ មានសេចក្តីសង្ស័យ និងសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយជាដើម តាមការសមគួរ។ ការតែងសេចក្តីដែលកវីទាំងឡាយបានតែងឡើង តែងញ៉ាំងរតិភាវៈនោះឲ្យចម្រើនឡើង គឺញ៉ាំងឲ្យពេញលេញ ឲ្យសម្រេចឡើង ដោយការសម្តែងនូវរតិភាវៈនោះ យ៉ាងណា រតិសិង្គាររសដែលសម្រេចហើយយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថារស។ សិង្គាររសនោះ ទោះបីជាសម្តែងទុកដោយទូទៅក៏ដោយ ក៏បែងចែកជា ៣ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសិង្គាររសគឺ អយោគៈ វិប្បយោគៈ និងសម្ភោគៈ។ ក្នុងសិង្គាររសទាំងនោះ ពាក្យថា «អយោគោ» គឺការមិនបានជួបគ្នានៃស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយ ដែលមិនទាន់បានជួបគ្នាក្នុងកាលមុន តែមានបំណងចង់ជួបគ្នាដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ថ្មីថ្មោង។ ពាក្យថា «វិប្បយោគោ» គឺការព្រាត់ប្រាសគ្នានៃស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយ ដែលមានសេចក្តីស្រឡាញ់លូតលាស់យ៉ាងក្រៃលែងដោយការបានជួបគ្នា។ ពាក្យថា «សម្ភោគោ» គឺការរីករាយមានការជួបឃើញគ្នាជាដើម នៃស្ត្រីនិងបុរសអ្នកមានតម្រេកទាំងឡាយ ដែលប្រកបដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះថា «ភាវោ ច អនុភាវោ ច» (ភាវៈផង អនុភាវៈផង)។ «អយោគោ ច វិប្បយោគោ ច សម្ភោគោ ច» (អយោគៈផង វិប្បយោគៈផង សម្ភោគៈផង)។

Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ [Pg.346] rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ.

ម៉្យាងទៀត ព្រះមហាសាមីសង្ឃរក្ខិតជាព្រះអាចារ្យ កាលបើធ្វើនូវគម្ពីរអលង្ការនេះ ទោះបីជាគ្មានប្រយោជន៍ដល់ពួកលោកអ្នកមានធម៌តបៈ ដែលមានសន្តានចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ប្រាថ្នានូវអម្រឹតធម៌គឺព្រះសទ្ធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមក្រៃលែង ក្នុងការដឹងនូវរសដទៃក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីកុំឲ្យមានសេចក្តីវង្វេងក្នុងវោហារលោកិយនោះៗ ទើបទ្រង់សម្តែងត្រឹមតែលក្ខណៈនៃរសទាំង ៩ ប្រការ មានសិង្គាររសជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើគ្មានការកាន់យកនូវឧទាហរណ៍ (លក្ខិយៈ) ដ៏សមគួរដល់លក្ខណៈនោះទេ ការយល់ដឹងនូវលក្ខណៈក៏មិនច្បាស់លាស់ដែរ ហេតុនោះ ដើម្បីឲ្យយល់ដឹងនូវលក្ខណៈដែលពោលហើយនោះ ព្រះអាចារ្យទើបសម្តែងត្រឹមតែចំណែកខាងដើមនៃឧទាហរណ៍នោះៗ បន្ទាប់ពីការសម្តែងនូវលក្ខណៈនោះៗរួចមក។ ឧទាហរណ៍នៃសិង្គាររស គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ ដូចដែលបានសម្តែងទុកខាងក្រោម ដោយពាក្យថា «រាគានតព្ភុតសរោជមុខំ ធរាយា» ជាដើម ដែលជាសម្ភោគសិង្គាររសាភាស (រសក្លែងក្លាយ) ព្រោះតែរសាភាសទាំង ៨ មានហសភាសជាដើម ព្រមទាំងភាវាភាស វិភាវាភាស និងអនុភាវាភាស គប្បីដឹងបានដោយរសាភាសនោះឯង។

Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena;

Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ,Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti.

នាងអិរន្ទតីណា បានទាញនាំខ្ញុំមកដោយសំឡេងច្រៀង ហាក់ដូចជាចងទុកដោយខ្សែគឺកាំរស្មីនៃភ្នែក ហើយធ្វើខ្ញុំឲ្យអស់កម្លាំង (មិនអាចគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងបាន) ដោយការចាប់ដៃ ហើយបានប្រើប្រាស់ខ្ញុំក្នុងកិច្ចការដ៏ធ្វើបានដោយកម្រយ៉ាងនោះ ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំបានជួបនាងអិរន្ទតីនោះហើយ ដោយសារតែព្រេងសំណាង។

Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi, sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti.

សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាដំរីទាំងឡាយដែលចូលចិត្តបទចម្រៀង ត្រូវបានគេទាញនាំមកជិតខ្លួនដោយសំឡេងចម្រៀង ចងទុកដោយខ្សែគឺភ្នែករបស់ហ្មដំរី ហើយធ្វើឲ្យអស់កម្លាំង (មិនអាចគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងបាន) ដោយការចាប់ដៃគឺការចាប់ប្រមោយ យ៉ាងណាមិញ នាងជាទីស្រឡាញ់ណា បានទាញនាំខ្ញុំមកជិតខ្លួនដោយសំឡេងចម្រៀងដ៏មានលីលារបស់ខ្លួន ចងទុកដោយកាំរស្មីនៃភ្នែកគឺការចងចិត្តដោយពន្លឺនៃភ្នែករបស់ខ្លួន ហើយធ្វើខ្ញុំឲ្យអស់កម្លាំងគឺអស់សេចក្តីអត់ធន់ វង្វេងស្មារតី ដោយការចាប់ដៃ ហើយបានប្រើប្រាស់ខ្ញុំក្នុងកិច្ចការដ៏ធ្វើបានដោយកម្រយ៉ាងនោះ នាងអិរន្ទតី គឺនាងនាគកញ្ញាឈ្មោះអិរន្ទតីនោះ ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំបានជួប បានសម្រេចហើយ ដោយសារតែព្រេងសំណាង។

Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo [Pg.347] anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវឧទ្ទីបនវិភាវៈ ដោយជួរនៃពាក្យទាំងឡាយដែលពោលគឺ សំឡេងចម្រៀង កាំរស្មីនៃភ្នែក និងការចាប់ដៃទាំងនេះ។ សម្តែងនូវអារម្មណវិភាវៈ ដោយពាក្យថា «សា អិរន្ទតី មយា» (នាងអិរន្ទតីនោះ... ដោយខ្ញុំ) ព្រោះថាស្ត្រីជាអារម្មណ៍របស់បុរស បុរសជាអារម្មណ៍របស់ស្ត្រី។ សម្តែងនូវរតិភាវៈដែលជាថាយីភាវៈដែលកាមគុណញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ដោយពាក្យថា «ឧបកឌ្ឍិយ ពន្ធំ វិវសំ» (ទាញនាំមក ចងទុក ឲ្យអស់កម្លាំង)។ សម្តែងនូវវ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីព្យាយាមជាដើម ដោយពាក្យថា «តាទិសេបិ ទុគ្ករេ វិនិយោជយិ» (បានប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការដ៏ធ្វើបានដោយកម្រយ៉ាងនោះ) និងសម្តែងនូវវ្យភិចារីភាវៈមានសេចក្តីរីករាយជាដើម ដោយពាក្យថា «វិធិនា អធិគតា មយជ្ឈ» (ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំបានជួបដោយសារតែព្រេងសំណាង)។ ការប្រើប្រាស់របស់កវីដែលសមគួរដល់ការយល់ដឹងនូវរតិភាវៈ មានពាក្យថា «គីតស្សរេន» ជាដើម កាលបើវៀរចាកវ្យភិចារីភាវៈដែលផ្ទុយនឹងរតិភាវៈ មានសេចក្តីនឿយណាយ សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីកាចសាហាវ និងសេចក្តីខ្ពើមរអើមជាដើម ហើយសម្តែងនូវវិភាវៈជាដើមតាមដែលបានពោលហើយនោះ ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា «អនុភាវៈ»។ ក្នុងក្បួនតម្រាដែលគួរមើលមានការសម្តែងល្ខោនជាដើម ការសម្តែងកាយវិការ ឈ្មោះថា អនុភាវៈ។ ទីកន្លែងដ៏គួរត្រេកអរ ពេលវេលាដ៏គួរត្រេកអរ និងគ្រឿងតុបតែងកាយដ៏គួរត្រេកអរជាដើម គប្បីដឹងបានដោយអានុភាព ព្រោះកាលបើគ្មានរបស់ទាំងនោះទេ រតិភាវៈក៏មិនកើតឡើងឡើយ ហេតុនោះ ការកាន់យកនូវឧទាហរណ៍ដែលស្របតាមលក្ខណៈ គប្បីធ្វើក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះឯង។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការតែងសេចក្តីនេះ ឈ្មោះថារស ដោយការឧបចារៈយកផលជាហេតុ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីឆ្អែតចិត្តដល់ពួកសប្បុរសដែលយល់ដឹងនូវអត្ថនៃបទពន្ធ។ សូម្បីតែក្នុងខាងមុខ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះដូចគ្នា។

Hassaṭhāyībhāva

ហស្សថាយីភាវៈ (សេចក្តីសើចដែលជាថាយីភាវៈ)

358.

៣៥៨.

Vikārākatiādīhi,Attano’tha parassa vā;

Hāso niddā samālasya-Mucchādibyabhicāribhi;

Paripose siyā hasso,Bhiyyo’tthipabhutīna so.

សេចក្តីសើច (ហាសៈ) របស់ខ្លួន ឬរបស់បុគ្គលដទៃ ព្រោះតែវិភាវៈទាំងឡាយមានរូបរាងប្លែកៗជាដើម កាលបើចម្រើនឡើងដោយវ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីងងុយដេក សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស និងសេចក្តីសន្លប់ជាដើម គប្បីទៅជាហស្សរស។ ហស្សរសនោះ តែងកើតឡើងច្រើនដល់ពួកស្ត្រីជាដើម។

358. ‘‘Vikāre’’ccādi. Vikārākati desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi hāso cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe ādisaddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha pabhutisaddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti.

៣៥៨. ពាក្យថា «វិការេ» (ព្រោះតែវិការៈ) ជាដើម។ រូបរាងប្លែកៗ គឺការចងសក់ជាដើមដែលប្លែកពីទីកន្លែងនិងវ័យជាដើម រូបរាងប្លែកៗនោះជាខាងដើមនៃសកម្មភាពទាំងឡាយមានការរាំដោយរូបរាងផ្សេងៗជាដើម ឈ្មោះថា វិការាកតិ។ សេចក្តីសើច (ហាសៈ) គឺសេចក្តីប្រែប្រួលនៃចិត្ត ព្រោះតែវិភាវៈទាំងឡាយនោះ សេចក្តីសើចនោះ ទោះបីជាប្រកបដោយខ្លួនឯងក្តី ឬប្រកបដោយបុគ្គលដទៃក្តី។ ក្នុងសេចក្តីសើចទាំងពីរនោះ សេចក្តីសើចណាដែលប្រាកដឡើងដោយអានុភាពនៃវិភាវៈប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីសើចនោះ ឈ្មោះថា អត្តដ្ឋៈ (តាំងនៅក្នុងខ្លួន)។ ចំណែកឯសេចក្តីសើចណា ទោះបីជាកើតឡើងព្រោះការឃើញវិភាវៈក៏ដោយ តែត្រូវបានបុគ្គលនោះលាក់ទុកដោយភាពជាអ្នកមានចិត្តធ្ងន់ជាដើម ហើយត្រឡប់ជាប្រាកដឡើងកាលបើបុគ្គលដទៃសើច សេចក្តីសើចនោះ ឈ្មោះថា បរដ្ឋៈ (តាំងនៅក្នុងបុគ្គលដទៃ)។ សេចក្តីសើចនោះ តែងចម្រើនឡើងដោយវ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីងងុយដេកជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងចំណែកនៃអនុភាវៈ ព្រះអាចារ្យកាន់យកនូវការព្រិចភ្នែកជាដើម ដោយសព្ទថា «អាទិ»។ កាលបើមានការចម្រើនឡើង សេចក្តីសើចនោះ គប្បីទៅជារសឈ្មោះថា «ហស្សរស»។ ពាក្យថា «សោ ហស្សោ ភិយ្យោ ឥត្ថិបភុតីនំ សិយា» (ហស្សរសនោះ តែងកើតឡើងច្រើនដល់ពួកស្ត្រីជាដើម) នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអាចារ្យប្រមូលយកពួកជនមានសន្តានទាបថោក ដោយសព្ទថា «បភុតិ» (ជាដើម)។

358. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha ‘‘vikāra’’iccādi. Vikārākatiādīhi desavayoliṅgānaṃ [Pg.348] viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so hāso ceto vikāsalakkhaṇo niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati hasso hasso nāma raso siyā, so hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ.

៣៥៨. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការញ៉ាំងហស្សរស (រសគឺសំណើច) ឲ្យចម្រើនឡើង ទើបពោលពាក្យថា «វិការៈ» ជាដើម។ សេចក្តីរីករាយ (ហាសៈ) ដែលមានលក្ខណៈញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីកប៉ោងឡើង ទាក់ទងនឹងខ្លួនឯងក្តី ឬអ្នកដទៃក្តី ដោយមានហេតុពីរយ៉ាងដែលរាប់ថាជាអាការៈ គឺវិការៈនិងរូបរាងជាដើម ដែលផ្ទុយគ្នាដោយប្រទេស វ័យ និងភេទ មានការចងសក់ ដំណើរ និងការឈរជាដើម និងការរាំ ច្រៀងជាដើម កាលបើមានការញ៉ាំងឲ្យចម្រើនឡើងដោយអនុភាវៈទាំងឡាយ មានការដេកលក់ ភាពខ្ជិលច្រអូស ការសន្លប់ និងការញាក់ភ្នែកជាដើម និងដោយព្យភិចារីធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាការដេកលក់ ភាពខ្ជិលច្រអូស និងការសន្លប់ជាដើម ដែលទាក់ទងនឹងការស្តាប់ ហស្សៈនោះ ក៏ឈ្មោះថា ហស្សរស។ ហស្សរសនោះ ច្រើនតែកើតឡើងដល់ពួកស្ត្រីជាដើម និងពួកជនមានប្រក្រតីទាបថោក។ ពាក្យថា វិការៈផង រូបរាងនោះផង ឈ្មោះថា វិការាកតិ, វិការាកតិនោះជាដើមនៃរបស់ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា វិការាកតិអាទិ, មួយទៀត ការដេកលក់ផង ភាពស្ងប់ស្ងៀមផង ភាពខ្ជិលច្រអូសផង ការសន្លប់ផង ឈ្មោះថា និទ្ទាសមាលស្យមុច្ឆា, ធម៌ទាំងនោះជាដើមនៃអនុភាវៈទាំងឡាយ មានការញាក់ភ្នែកជាដើម ឈ្មោះថា និទ្ទាសមាលស្យមុច្ឆាអាទិ, ធម៌ទាំងនោះផង ជាព្យភិចារីផង ឈ្មោះថា ព្យភិចារិនោ, ស្ត្រីជាដើមនៃជនទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា ឥត្ថីបភុតិ, ជនទាំងឡាយមានប្រក្រតីទាបថោក ឈ្មោះថា នីចបកតិ នេះជាការវិភាគពាក្យ។

Hassappabheda

ប្រភេទនៃហាសៈ (សំណើច)

359.

៣៥៩.

Sitamiha vikāsinayanaṃ,Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ;

Madhurassaraṃ vihasitaṃ,Saṃsasirokampamupahasitaṃ.

ក្នុងលោកនេះ សំណើចដែលមានភ្នែករីកធំ ឈ្មោះថា សិតៈ (ការញញឹមបន្តិច), សំណើចដែលឃើញធ្មេញបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា ហសិតៈ (ការញញឹម), សំណើចដែលមានសំឡេងផ្អែមល្ហែម ឈ្មោះថា វិហសិតៈ (ការសើច), សំណើចដែលមានការញាក់ស្មា និងក្បាល ឈ្មោះថា ឧបហសិតៈ (ការសើចចំអក)។

360.

៣៦០.

Apahasitaṃ sañjala’kkhi,Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;

Dve dve hassā kathitā ce’saṃ,Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso.

សំណើចដែលមានទឹកភ្នែកហូរចេញមក ឈ្មោះថា អបហសិតៈ (ការសើចខ្លាំង), សំណើចដែលមានអវយវៈញ័ររន្ធត់ (រង្គើខ្លួន) ឈ្មោះថា អតិហសិតៈ (ការសើចខ្លាំងហួសប្រមាណ)។ សំណើចទាំងពីរៗ ក្នុងចំណោមសំណើចទាំងនេះ ត្រូវបានពោលទុកតាមលំដាប់ ក្នុងបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ ជាន់កណ្តាល និងជាន់ទាប។

359-360. Hasse bhedamāha ‘‘sita’’miccādinā. Iha hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā dijā dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha jalena assunā vattamānāni akkhīni [Pg.349] yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya kamaso yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati.

៣៥៩-៣៦០. ព្រះអាចារ្យពោលពាក្យថា «សិតៈ» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញចំណែកនៃហាសៈ។ ក្នុងចំណោមហាសៈទាំងនោះ សំណើចណាដែលមានភ្នែករីកធំ ហៅថា សិតៈ, សំណើចណាដែលឃើញធ្មេញបន្តិចបន្តួច ហៅថា ហសិតៈ។ ដូចគ្នាដែរ សំណើចណាដែលមានសំឡេងផ្អែមល្ហែម ហៅថា វិហសិតៈ។ សំណើចដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយការញាក់ស្មានិងក្បាល ហៅថា ឧបហសិតៈ, សំណើចណាដែលមានភ្នែកប្រព្រឹត្តទៅជាមួយទឹកភ្នែក ហៅថា អបហសិតៈ។ សំណើចណាដែលមានអវយវៈរង្គើខ្ចាត់ខ្ចាយទៅមក ហៅថា អតិហសិតៈ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ក្នុងចំណោមសិតៈជាដើមទាំងនេះ សំណើចពីរៗ ចាប់ផ្តើមតាំងពីដំបូង ត្រូវបានពោលទុកតាមលំដាប់ ក្នុងបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ ជាន់កណ្តាល និងជាន់ទាប។ ពាក្យថា «ដោយបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ» គប្បីដឹងបាន (ក្នុងទីនេះ)។

359-360. Idāni hassabhedaṃ dasseti ‘‘sita’’miccādinā. Iha imasmiṃ hassavisaye vikāsinayanaṃ vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. Madhurassaraṃ madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. Saṃsasirokampaṃ aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. Sajalakkhi assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. Vikkhittaṅgaṃ aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. Esaṃ channaṃ kamaso kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.

៣៥៩-៣៦០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវចំណែកនៃហាសៈ ទើបពោលពាក្យថា «សិតៈ» ជាដើម។ ក្នុងលោកនេះ ក្នុងវិស័យនៃហាសៈនេះ សំណើចដែលមានភ្នែកបើកធំ ឈ្មោះថា សិតៈ។ សំណើចដែលឃើញធ្មេញបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា ហសិតៈ។ សំណើចដែលមានសំឡេងផ្អែមល្ហែម ឈ្មោះថា វិហសិតៈ។ សំណើចដែលប្រកបដោយការញាក់ស្មានិងក្បាល ឈ្មោះថា ឧបហសិតៈ។ សំណើចដែលប្រកបដោយភ្នែកមានទឹកភ្នែក ឈ្មោះថា អបហសិតៈ។ សំណើចដែលមានអវយវៈមានដៃនិងជើងជាដើមលាតសន្ធឹងទៅក្នុងទីមិនគួរលាត ឈ្មោះថា អតិហសិតៈ។ សំណើចទាំង ៦ នេះ ពីរៗ តាមលំដាប់ ត្រូវបានបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលទុកក្នុងវិស័យនៃបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ ជាន់កណ្តាល និងជាន់ទាប។ ពាក្យថា ភ្នែកទាំងឡាយរីកធំ ឈ្មោះថា វិកាសីនយនៈ, ធ្មេញទាំងឡាយដែលគេឃើញបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា អាលក្ខិយទិជៈ, សំឡេងផ្អែមល្ហែម ឈ្មោះថា មធុរសរៈ, ស្មាផង ក្បាលផង ឈ្មោះថា អំសសិរៈ, ការញាក់នៃស្មានិងក្បាល ឈ្មោះថា អំសសិរកម្បៈ, ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយការញាក់នោះ ឈ្មោះថា សំសសិរកម្បៈ, ភ្នែកទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយទឹកភ្នែក ឈ្មោះថា សជលក្ខិ (មានការចុះអនុស្វារៈតម្រូវតាមវេយ្យាករណ៍), អវយវៈទាំងឡាយរង្គើខ្ចាត់ខ្ចាយ ឈ្មោះថា វិក្ខិត្តង្គៈ នេះជាការវិភាគពាក្យ។ គូនៃសិតៈនិងហសិតៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ (ឧត្តមបុគ្គល), គូនៃវិហសិតៈនិងឧបហសិតៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុគ្គលជាន់កណ្តាល (មជ្ឈិមបុគ្គល), គូនៃអបហសិតៈនិងអតិហសិតៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុគ្គលជាន់ទាប (អធមបុគ្គល)។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ហាសៈមានសិតៈជាដើមយ៉ាងនេះ ដែលប្រកបដោយវិភាវៈដ៏សមគួរជាដើម តែងដល់នូវសភាពជាហស្សរស។

Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ –

ឧទាហរណ៍នៃហស្សរស គប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា៖

Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno,Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ;

Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ;

Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti.

ស្តេចនាគណាដែលជ្រះថ្លាក្នុងធម៌ពីមុន បានបូជាសូម្បីតែកែវមណីពាក់នៅក ដើម្បីសម្លាប់នូវវិធុរបណ្ឌិតដ៏មានធម៌ផ្អែមល្ហែមរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន ស្តេចនាគនោះ ទោះបីជាលាក់បាំងនូវសភាវៈ (បំណង) របស់ខ្លួន ក៏បានធ្វើនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះខ្ញុំដ៏ទ្រគោះបោះបោក ដោយសារតែពាក្យរបស់ស្ត្រី។

Yo [Pg.350] purā pubbe dhamme tassa dhammakathane pasanno kaṇṭhamaṇinā api attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, so nāgarājā sabhāvaṃ attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā vacanena itthiyā vacanena asamadhuraṃ tulyarahitaṃ vidhuraṃ vidhurapaṇḍitaṃ hantuṃ vināsanatthaṃ pharuse caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā.

ស្តេចនាគណាដែលជ្រះថ្លាក្នុងធម៌ គឺការសម្តែងធម៌ពីមុន បានបូជាចំពោះវិធុរបណ្ឌិតនោះ សូម្បីតែដោយកែវមណីពាក់នៅក គឺកែវមណីពាក់នៅកដ៏មានតម្លៃរកតម្លៃមិនបានរបស់ខ្លួន ស្តេចនាគនោះ ទោះបីជាលាក់បាំងនូវសភាវៈ គឺបំណងរបស់ខ្លួន ក៏បានធ្វើនូវសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះខ្ញុំដ៏ទ្រគោះបោះបោក គឺកាចសាហាវ ដើម្បីសម្លាប់ គឺដើម្បីបំផ្លាញនូវវិធុរបណ្ឌិតដ៏មានធម៌ផ្អែមល្ហែមរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន ដោយសារតែពាក្យរបស់ស្ត្រី គឺពាក្យរបស់នាងវិមលា។ ក្នុងទីនេះ ការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ផ្ទុយគ្នាមានការជ្រះថ្លានិងការចាត់ចែងការសម្លាប់ជាដើមរបស់ស្តេចនាគ ក្នុងវត្ថុតែមួយនោះឯង ជាអាលម្ពណវិភាវៈ, ម្យ៉ាងទៀត ភាពដែលព្រះពោធិសត្វត្រូវបានបូជាដោយវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ដ៏មានតម្លៃរកតម្លៃមិនបានក្នុងកាលមុនផង ភាពរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មានរបស់ព្រះពោធិសត្វផង ភាពដែលស្តេចនាគទទួលយកពាក្យរបស់ស្ត្រីផង ភាពដែលមិនដឹងនូវបំណងរបស់នាងនោះផង និងភាពកាចសាហាវរបស់បុណ្ណកយក្សផង វិភាវៈទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា ឧទ្ទីបនវិភាវៈ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ហាសៈដែលរាប់ថាជាឋាយីភាវៈដែលត្រូវបានញ៉ាំងឲ្យរំភើបឡើងដោយវិភាវៈទាំងឡាយនេះ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីក្នុងគាថា, ព្យភិចារីភាវៈនិងសាត្តិកភាវៈទាំងឡាយ មានសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីត្រេកអរ ទឹកភ្នែក និងការញាប់ញ័រជាដើម ដែលវៀរចាកសេចក្តីនឿយណាយជាដើមដែលផ្ទុយនឹងហាសៈ ត្រូវបានបង្ហាញឡើងដោយកម្លាំងយ៉ាងនេះ។ អនុភាវៈទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវវិភាវៈជាដើមដ៏សមគួរនឹងហាសៈនោះ គឺការព្រាត់ប្រាសដូចដែលបានពោលមកហើយ។ សំណើចទាំងពីរគឺ ហសិតៈនិងឧបហសិតៈ ទោះបីជាត្រូវពោលក្នុងបុគ្គលជាន់កណ្តាលដោយចំណែកនៃហាសៈក៏ដោយ ក៏គប្បីមើលឃើញក្នុងទីនេះបាន។

Karuṇāṭhāyībhāva

ករុណាឋាយីភាវៈ (សេចក្តីអាណិតអាសូរជាឋាយីភាវៈ)

361.

៣៦១.

Sokarūpo tu karuṇo-Niṭṭhapattiṭṭhanāsato;

Tatthā’nubhāvā rudita-Palayatthambhakādayo;

Visādālasyamaraṇa-Cintādī byabhicārino.

ចំណែកឯករុណារស មានសោកៈជាសភាវៈ កើតឡើងពីការបាននូវរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា។ ក្នុងករុណារសនោះ មានការយំ ការសន្លប់ និងការរឹងត្អឹងជាដើម ជាអនុភាវៈ, មានសេចក្តីស្រងូតស្រងាត់ ភាពខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីស្លាប់ និងការត្រិះរិះជាដើម ជាព្យភិចារីធម៌។

361. ‘‘Soke’’ccādi. Aniṭṭhassa puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca iṭṭhassa dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno sokarūpo [Pg.351] sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo.

៣៦១. ពាក្យថា «សោកៈ» ជាដើម។ ការបាននូវរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា មានការព្រាត់ប្រាសពីបុត្រជាដើម និងការបណ្តេញចេញពីប្រទេសជាដើមផង និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា មានធម៌និងទ្រព្យសម្បត្តិជាដើមផង រសដែលប្រកបដោយវិភាវៈទាំងនោះ មានសោកៈជាសភាវៈ ឈ្មោះថា ករុណារស។ ក្នុងករុណារសនោះ សោកៈរបស់ពួកបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ តែងកើតឡើងពីការកើតឡើងនៃរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា មានការព្រាត់ប្រាសពីបុត្រជាដើម និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា មានធម៌ជាដើម។ ចំណែកឯសោកៈរបស់ពួកបុគ្គលជាន់ទាប តែងកើតឡើងពីការកើតឡើងនៃរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា មានការបណ្តេញចេញពីប្រទេសជាដើម និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា មានទ្រព្យសម្បត្តិជាដើម, ប៉ុន្តែការវិនាសទៅនៃទ្រព្យសម្បត្តិជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលជាន់ខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានករុណាធំ, សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ម៉្យាងទៀត អនុភាវៈក្នុងទីនេះ គប្បីកំណត់ដឹងតាមការសមគួរ។

361. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti ‘‘soka’’iccādinā. Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā iṭṭhassa kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno sokarūpo tu sokasabhāvo pana karuṇo karuṇāraso nāma hoti. Tattha karuṇārase ruditapalayatthambhakādayo rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

៣៦១. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលំដាប់នៃការញ៉ាំងករុណារសឲ្យចម្រើនឡើង ទើបពោលពាក្យថា «សោកៈ» ជាដើម។ ការកើតឡើងនៃរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា មានការព្រាត់ប្រាសពីបុត្រជាដើម ឬការចាកចេញពីប្រទេសជាដើមផង និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នាជាទីគាប់ចិត្ត មានសីលធម៌ជាដើម ឬទ្រព្យសម្បត្តិជាដើមផង ករុណារសដែលមានសោកៈជាសភាវៈ តែងកើតឡើងដោយសារអាលម្ពណវិភាវៈទាំងឡាយនេះជាហេតុ។ ក្នុងករុណារសនោះ អនុភាវៈទាំងឡាយមានការយំ ការសន្លប់ និងការរឹងត្អឹងជាដើម តែងមាន។ ចំណែកឯរូបរាងនៃធម៌មានការរឹងត្អឹងជាដើម ត្រូវបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។ ព្យភិចារីធម៌ទាំងឡាយមានសេចក្តីស្រងូតស្រងាត់ ភាពខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីស្លាប់ និងការត្រិះរិះជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងករុណារសនោះឯង។ ក្នុងលោកនេះ សោកៈរបស់ពួកបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ តែងកើតឡើងដោយសារការបាននូវរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា មានការព្រាត់ប្រាសពីបុត្រជាដើម និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា មានសីលធម៌ជាដើម, ចំណែកឯសោកៈរបស់ពួកបុគ្គលជាន់ទាប តែងកើតឡើងដោយសារការបាននូវរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា មានការចាកចេញពីប្រទេសជាដើម និងការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា មានទ្រព្យសម្បត្តិជាដើម។ ប៉ុន្តែដោយសារការវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ សោកៈតែងកើតឡើងដល់បុគ្គលជាន់ខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានករុណាធំ។ ក្នុងវិស័យនោះ សោកៈនោះមិនកើតឡើងដល់ជនដែលនៅសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីធ្វើការប្រកបតាមការសមគួរ។ ពាក្យថា រូបនៃសោកៈ គឺសភាវៈ ឈ្មោះថា សោករូបៈ, ការបាននូវរបស់មិនជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា អនិដ្ឋបត្តិ, ការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ឥដ្ឋនាសៈ, ការបាននូវរបស់មិនជាទីប្រាថ្នាផង ការវិនាសទៅនៃរបស់ជាទីប្រាថ្នាផង ឈ្មោះថា អនិដ្ឋបត្តិកន្តិនាសៈ, ការយំផង ការសន្លប់ផង ការរឹងត្អឹងផង ឈ្មោះថា រុទិតបលយថម្ភកៈ, ធម៌ទាំងនោះជាដើមនៃរបស់ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា រុទិតបលយថម្ភកាទី, សេចក្តីស្រងូតស្រងាត់ផង ភាពខ្ជិលច្រអូសផង សេចក្តីស្លាប់ផង ការត្រិះរិះផង ឈ្មោះថា វិសាទាលស្យមរណចិន្តា, ធម៌ទាំងនោះជាដើមនៃរបស់ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា វិសាទាលស្យមរណចិន្តាទី នេះជាការវិភាគពាក្យ។ ឧទាហរណ៍នៃករុណារសនេះ គប្បីឃើញយ៉ាងនេះថា៖

Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato [Pg.352] yo,Dhammena āsanamalaṃkurute jinova;

So assavālamavalambiya dāni nīto,Yakkhena lokatilako kurute kimekoti.

ព្រះវិធុរបណ្ឌិតណាដែលជាកំពូលនៃលោក ត្រូវបានហែហមដោយស្តេចមួយរយអង្គ តែងតែតាក់តែងនូវធម្មាសនៈដោយធម៌ ដូចជាព្រះជិនស្រី ឥឡូវនេះ ត្រូវបានយក្ស (បុណ្ណកៈ) ទាញនាំយកទៅដោយតោងកន្ទុយសេះ តើលោកនឹងធ្វើដូចម្តេចទៅ?

Yo ekasatarājapurakkhato rājūnaṃ ekasatena parivārito jino iva buddho iva dhammena madhuradhammakathanena āsanaṃ dhammāsanaṃ alaṃkurute sajjeti, lokatilako lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto so vidhurapaṇḍito yakkhena puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti.

ព្រះវិធុរបណ្ឌិតណាដែលជាកំពូលនៃលោក គឺប្រៀបដូចជាគ្រឿងលម្អជាទីស្រឡាញ់របស់លោក ត្រូវបានហែហមដោយស្តេចមួយរយអង្គ គឺត្រូវបានចោមរោមដោយស្តេចមួយរយអង្គ តែងតែតាក់តែង គឺរៀបចំនូវអាសនៈ គឺធម្មាសនៈដោយធម៌ គឺដោយការសម្តែងធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែម ដូចជាព្រះជិនស្រី គឺដូចជាព្រះពុទ្ធ ឥឡូវនេះ ត្រូវបានយក្សឈ្មោះបុណ្ណកៈទាញនាំយកទៅដោយតោងកន្ទុយសេះ តើលោកម្នាក់ឯងនឹងធ្វើដូចម្តេចទៅ? ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ត្រូវបាននាំយកទៅ» ដែលបង្ហាញពីការព្រាត់ប្រាសពីវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ ជាអាលម្ពណវិភាវៈនៃសោកៈ។ ដោយពាក្យទាំងមូលថា «អាការៈដែលត្រូវបានហែហមដោយស្តេចមួយរយអង្គ» ជាដើម ឧទ្ទីបនវិភាវៈត្រូវបានបង្ហាញហើយ, ឋាយីភាវៈដែលរាប់ថាសោកៈដែលត្រូវបានញ៉ាំងឲ្យរំភើបឡើងផង ព្យភិចារីភាវៈមានសេចក្តីស្រងូតស្រងាត់ ភាពខ្ជិលច្រអូស និងការត្រិះរិះជាដើមផង និងអនុភាវៈទាំងឡាយដែលញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវវិភាវៈជាដើម មានការយំ ការសន្លប់ និងការរឹងត្អឹងជាដើមផង ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីក្នុងគាថា។

Ruddaṭhāyībhāva

រុទ្ទឋាយីភាវៈ (សេចក្តីក្រោធជាឋាយីភាវៈ)

362.

៣៦២.

Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi;

Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.

សេចក្តីក្រោធ (កោធៈ) កាលបើមានការញ៉ាំងឲ្យចម្រើនឡើងដោយសារសេចក្តីកំណាញ់ជាដើម ដោយសារការភ័យខ្លាចនិងការស្រវឹងជាដើម និងដោយសារភ្នែកក្រហមជាដើម តែងទៅជា «រុទ្ទរស» (រសគឺសេចក្តីសាហាវ)។

362. ‘‘Kodho’’iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena ādisaddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā.

៣៦២. ពាក្យថា «កោធោ» ជាដើម ងាយយល់ណាស់។ ក្នុងទីនេះ ដោយសព្ទថា «អាទិ» ទីមួយ ព្រះអាចារ្យកាន់យកនូវវិភាវៈទាំងឡាយមានការមិនរាយមាយនិងការសើចចំអកជាដើម, ដោយសព្ទថា «អាទិ» ទីពីរ កាន់យកនូវព្យភិចារីធម៌ទាំងឡាយមានសេចក្តីកាចសាហាវនិងការភាន់ភាំងជាដើម, ដោយសព្ទថា «អាទិ» ទីបី កាន់យកនូវអនុភាវៈទាំងឡាយមានការចងចិញ្ចើមនិងការខាំបបូរមាត់ជាដើម។

362. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘kodho’’iccādinā. Kodho macchariyādīhi macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi tāsamadādīhi tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi [Pg.353] ca nayanāruṇatādīhi nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

៣៦២. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលំដាប់នៃការញ៉ាំងរុទ្ទរសឲ្យចម្រើនឡើង ទើបពោលពាក្យថា «កោធោ» ជាដើម។ សេចក្តីក្រោធ កាលបើមានការញ៉ាំងឲ្យចម្រើនឡើងដោយសារវិភាវៈទាំងឡាយមានអាលម្ពណវិភាវៈជាដើម គឺសេចក្តីកំណាញ់ ការមិនរាយមាយ និងការសើចចំអកជាដើមដែលជាហេតុផង ដោយសារព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានការភ័យខ្លាច ការស្រវឹង សេចក្តីកាចសាហាវ និងការភាន់ភាំងជាដើមផង និងដោយសារអនុភាវៈទាំងឡាយមានភ្នែកក្រហម ការជ្រួញចិញ្ចើម និងការខាំបបូរមាត់ជាដើមដែលជាគ្រឿងធ្វើផង តែងទៅជារសឈ្មោះថា រុទ្ទរស។ ពាក្យថា សេចក្តីកំណាញ់ជាដើមនៃរបស់ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា មច្ឆរិយាទិ, ការភ័យខ្លាចផង ការស្រវឹងផង ឈ្មោះថា តាសមទៈ, ធម៌ទាំងនោះជាដើមនៃរបស់ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា តាសមទាទី, ភ្នែកទាំងឡាយផង ភ្នែកទាំងនោះក្រហមផង ឈ្មោះថា នយនារុណៈ, ភាពនៃភ្នែកក្រហមទាំងនោះ ឈ្មោះថា នយនារុណតា, ភាពនោះជាដើមនៃរបស់ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា នយនារុណតាទី នេះជាការវិភាគពាក្យ។

Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ឧទាហរណ៍នៃរុទ្ទរស គប្បីឃើញយ៉ាងនេះថា៖

Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe,Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha;

Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto,Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti.

នែអ្នកដ៏ចម្រើន! អ្នកត្រូវបានយក្សដែលស៊ីមនុស្សជាអាហារចាប់បានហើយ កុំតោងកន្ទុយសេះនេះ ហើយសម្លឹងមើលទៅកាន់នគរឡើយ មនុស្សដែលមានសរីរាង្គទាំងអស់ត្រូវខ្ទេចខ្ទីដោយសារមុខនៃខ្យល់វេរម្ភៈ តើនឹងអាចត្រឡប់មកឃើញលោកខាងនេះម្តងទៀតដូចម្តេចបាន?

Bho manussabhakkhena yakkhena adhigatosi gahito asi, assassa vālamavalamba vāladhiṃ gahetvā idāneva puraṃ avekkha tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro macco manusso jīvalokaṃ sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti.

នែអ្នក! អ្នកឯងត្រូវបានយក្សស៊ីសាច់មនុស្សគ្របសង្កត់ហើយ ត្រូវបានចាប់ខ្លួនហើយ ចូរតោងរោមសេះ ចាប់កន្ទុយសេះ ហើយសម្លឹងមើលនគរឥឡូវនេះចុះ ចូរមើលនគររបស់អ្នកចុះ ព្រោះថាសត្វលោកជាមច្ចុ ដែលមានសព្វសារពាង្គកាយត្រូវខ្យល់វេរម្ភៈបោកបក់កិនកំទេច ឬមានសរីរាង្គទាំងមូលត្រូវកិនកំទេចចំពោះមុខខ្យល់វេរម្ភៈ តើនឹងអាចមើលឃើញលោកីយ៍ ពោលគឺសត្វលោកនេះម្តងទៀតដូចម្តេចបាន? ក្នុងទីនេះ វិភាវៈមានមច្ឆរិយៈជាដើម និងថាយីភាវៈដែលពោលគឺក្រោធជាដើម ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីនៃប្រយោគ, ឯព្យភិចារីភាវៈមានការមិនអត់ធន់ និងទុគ្គតិជាដើម ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដដោយការធ្វើខុស។ ដោយរួមផ្សំគ្នា អនុភាវៈមានភ្នែកក្រហមជាដើម ត្រូវបានបញ្ជាក់ឲ្យដឹង។

Vīraṭhāyībhāva

វីរថាយីភាវៈ

363.

៣៦៣.

Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito;

Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;

Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino.

សេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) ដែលកើតឡើងអំពីតេជះ (ប្រតាបៈ) និងសេចក្តីក្លាហាន (វិក្រមៈ) ជាដើម ឈ្មោះថា វីរៈ (វីររស)។ វីររសនេះ មាន ៣ ប្រការ ដោយការប្រកបដោយចម្បាំង (រណៈ) ការបរិច្ចាគ (ទាន) និងសេចក្តីអាណិតអាសូរ (ទយា)។ ម្យ៉ាងទៀត អនុភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីអត់ធន់ (ធិតិ) និងប្រាជ្ញា (មតិ) ជាដើម ជាព្យភិចារីភាវៈ។

363. ‘‘Patāpi’’ccādi. Patāpo sattusantāpakārī tejo, vikkamo paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ [Pg.354] paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto ussāho rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, te yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti.

៣៦៣. ពាក្យថា “Patāpi” ជាដើម។ ប្រតាបៈ គឺតេជះដែលធ្វើឲ្យសត្រូវក្តៅក្រហាយ, វិក្រមៈ គឺការឈានចូលទៅកាន់ដែនដីរបស់សត្រូវ, ធម៌ទាំងនោះជាដើមនៃកម្លាំង និងការញ៉ាំងសត្រូវឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយជាដើម ដែលជាវិភាវៈមាននៅក្នុងបដិបុគ្គល (បុគ្គលជាសត្រូវ) សេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) ដែលកើតឡើងអំពីវិភាវៈទាំងនោះ ហើយដល់នូវភាពជាសរស ឈ្មោះថា វីររស។ វីររសនេះ មាន ៣ ប្រការ ដោយការប្រកបដោយចម្បាំង ការបរិច្ចាគ និងសេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺ យុទ្ធវីរៈ (វីរៈក្នុងការចម្បាំង) ទានវីរៈ (វីរៈក្នុងការបរិច្ចាគ) និងទយាវីរៈ (វីរៈក្នុងសេចក្តីអាណិតអាសូរ)។ ក្នុងវីររសនោះ ការធ្វើសង្គ្រាមជាដើម គឺជាអនុភាវៈ។ ធម៌ទាំងឡាយមានសេចក្តីអត់ធន់ (ធិតិ) ប្រាជ្ញា (មតិ) និងការក្រោកឡើង (ឧគ្គតៈ) ជាដើម ជាព្យភិចារីភាវៈ។

363. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti ‘‘patāpa’’iccādinā. Patāpavikkamādīhi aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho vīroti vīrarasoti saññito kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso raṇadānadayāyogā yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. Te eva raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. Dhitimatyādayo dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

៣៦៣. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការបែងចែកវីររស និងលំដាប់នៃការបំប៉នវីររសនោះ ដោយពាក្យថា “patāpa” ជាដើម។ សេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) ដែលកើតឡើងអំពីប្រតាបៈ និងវិក្រមៈជាដើម គឺប្រតាបៈដែលពោលគឺតេជះកើតអំពីអាជ្ញារបស់ស្តេចដទៃ និងវិក្រមៈដែលពោលគឺការឈានចូលទៅកាន់ដែនដីរបស់ស្តេចទាំងនោះ និងផលភេទទាំងឡាយជាដើម ឈ្មោះថា វីរៈ គឺវីររស ដែលពួកកវីដឹងហើយ។ វីររសនេះ មាន ៣ ប្រការ ដោយការប្រកបដោយចម្បាំង ការបរិច្ចាគ និងសេចក្តីអាណិតអាសូរ ដែលជាហេតុ គឺការប្រកបដោយយុទ្ធ ចាគៈ និងករុណា។ ចម្បាំង ការបរិច្ចាគ និងសេចក្តីអាណិតអាសូរទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា អនុភាវៈទាំងឡាយ។ ធម៌ទាំងឡាយមានធិតិ មតិ និងឧគ្គតៈ គព្ភៈ ជាដើម ជាព្យភិចារីភាវៈ។ វីររស មាន ៣ ប្រការ ដោយអំណាចនៃយុទ្ធវីរៈ ទានវីរៈ និងទយាវីរៈ។ វិគ្រោះនៃពាក្យក្នុងប្រយោគនេះគឺ៖ ប្រតាបៈផង វិក្រមៈផង ឈ្មោះថា ប្រតាបវិក្រមៈ, ប្រតាបវិក្រមៈជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា ប្រតាបវិក្រមាទិ។ រណៈផង ទានផង ទយាផង ឈ្មោះថា រណទានទយា, ការប្រកបដោយធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា រណទានទយាយោគៈ។ វីររសនោះ មានប្រការ ៣ ជាចំណែករបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា តិវិធៈ។ ធិតិផង មតិផង ឈ្មោះថា ធិតិមតិ, ធិតិមតិជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា ធិតិមត្យាទិ។

Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ឧទាហរណ៍នៃវីររស គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Viññāpetvā kuveraṃ sumahati-Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ,Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃLakkhamādhāya jūte;

Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana-Muddhacca raññaṃ satamhā,Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃKo mame’ttha’tthi bhāroti.

ទោះបីជាកងទ័ពកុម្ភណ្ឌដ៏ធំធេងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ខ្ញុំម្នាក់ឯងនឹងទូលប្រាប់ស្តេចកុវេរៈ ហើយធ្វើឲ្យកងទ័ពនោះភ័យខ្លាច រួចកាន់យកកែវមណីដ៏ប្រសើរ ដាក់ភ្នាល់ក្នុងល្បែងស្កា ឈ្នះស្តេចកោរព្យៈ ហើយដកស្រង់យកអាមាត្យដ៏ប្រសើរចេញពីស្តេចទាំងមួយរយអង្គ នាំមកក្នុងទីនេះ ហើយកាន់យកនាងយុវតីរតនៈដ៏ល្អឯក, ក្នុងកិច្ចការទាំងនេះ តើមានអ្វីជាភារៈធ្ងន់ដល់ខ្ញុំ?

Kuveraṃ [Pg.355] vessavaṇamahārājaṃ viññāpetvā bodhetvā sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova uttāsetvā bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā jūte akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ ādhāya ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā raññaṃ satamhā rājasambandhinā satena sacivaratanaṃ amaccaratanaṃ uddhacca uddharitvā etthānetvā suyuvatiratanaṃ sobhanaitthiratanaṃ ādiyissaṃ gaṇhissāmi, ettha yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā.

ពាក្យថា Kuveraṃ គឺទូលប្រាប់ ញ៉ាំងព្រះបាទវេស្សវ័ណមហារាជឲ្យជ្រាប។ ពាក្យថា sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ គឺញ៉ាំងកងទ័ពកុម្ភណ្ឌដ៏ធំធេងឲ្យភ័យខ្លាច គឺបង្កើតសេចក្តីខ្លាចដល់កងទ័ពកុម្ភណ្ឌដ៏ធំក្រៃលែង ដោយខ្លួនម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ ហើយកាន់យកកែវមណីដ៏ប្រសើរ ដាក់ភ្នាល់ (លក្ខៈ) គឺតម្កល់ទុកក្នុងការលេងស្កា (អក្ខកីឡា) ឈ្នះស្តេចកោរព្យៈ ហើយដកស្រង់ (ឧទ្ធច្ចៈ) គឺស្រង់យកអាមាត្យដ៏ប្រសើរ (សចិវរតនៈ) គឺអាមាត្យដ៏ថ្លៃថ្លា ចេញពីស្តេចទាំងមួយរយអង្គ (រញ្ញំ សតម្ហា) គឺស្តេចមួយរយអង្គដែលទាក់ទងនឹងរាជវង្ស នាំមកក្នុងទីនេះ ហើយកាន់យក (អាទិយិស្សំ) គឺទទួលយកនាងយុវតីរតនៈ (សុយុវតិរតនៈ) គឺស្ត្រីរតនៈដ៏ល្អឆើតឆាយ, ក្នុងកិច្ចការទាំងឡាយដែលពោលមកនេះ តើមានអ្វីជាភារៈធ្ងន់ដល់ខ្ញុំ? ក្នុងទីនេះ ថាយីភាវៈដែលពោលគឺសេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា “ko mametthatthi bhāro” (តើមានអ្វីជាភារៈធ្ងន់ដល់ខ្ញុំ?) នេះ។ វិភាវៈមានប្រតាបៈ និងវិក្រមៈជាដើម ដែលមាននៅក្នុងស្តេចនាគដ៏ល្បីល្បាញក្នុងការកាន់យកស្ត្រីរតនៈ ដែលជាហេតុនៃការកើតឡើង និងការញ៉ាំងវីររសនោះឲ្យចម្រើនឡើង និងអនុភាវៈដែលពោលគឺពាក្យរបស់កវីដែលសម្តែងនូវរូបភាពនោះៗ គប្បីសម្តែងឡើងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីនៃប្រយោគមានពាក្យថា “viññāpetvā” ជាដើម។ ព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានធិតិ ឧគ្គតៈ និងគព្ភៈជាដើម ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដដោយពាក្យទាំងឡាយថា “sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko” (ទោះបីជាកងទ័ពកុម្ភណ្ឌដ៏ធំធេងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ខ្ញុំម្នាក់ឯង...) និងពាក្យថា “raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā” (ដកស្រង់យកអាមាត្យដ៏ប្រសើរចេញពីស្តេចទាំងមួយរយអង្គ) នេះផង, ព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានមតិជាដើម ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដដោយពាក្យទាំងឡាយថា “viññāpetvā kuveraṃ” (ទូលប្រាប់ស្តេចកុវេរៈ) ថា “uttāsetvā korabyarājaṃ” (ធ្វើឲ្យស្តេចកោរព្យៈភ័យខ្លាច) និងថា “etthānetvā” (នាំមកក្នុងទីនេះ) ជាដើមនេះផង។ គប្បីជ្រាបថា យុទ្ធវីររស ត្រូវបានបំប៉នឡើងដោយវិភាវៈ អនុភាវៈ និងព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយនេះ។ គប្បីជ្រាបនូវទានវីររសជាដើម ដោយន័យនេះឯង។

Bhayaṭhāyībhāva

ភយថាយីភាវៈ

364.

៣៦៤.

Vikārisanasattādi-Bhayukkaṃso bhayānako;

Sedādayo’nubhāve’ttha,Tāsādī byabhicārino.

សេចក្តីខ្លាចដ៏ក្រៃលែង (ភយុក្កំសៈ) ដែលកើតឡើងអំពីសំឡេង (សនៈ) និងសត្វ (សត្តៈ) ដែលមានសភាពប្លែកប្រក្រតី (វិការិ) ជាដើម ឈ្មោះថា ភយានកៈ (ភយានករស)។ ក្នុងភយានករសនេះ ញើសហូរ (សេទៈ) ជាដើម ជាអនុភាវៈ, សេចក្តីតក់ស្លុត (តាសៈ) ជាដើម ជាព្យភិចារីភាវៈ។

364. ‘‘Vikāri’’ccādi. Vikāri asabhāvappavatto viruddho sano saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ [Pg.356] itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino.

៣៦៤. ពាក្យថា “Vikāri” ជាដើម។ វិការិ គឺសំឡេង (សនៈ) និងសត្វ (សត្តៈ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនមែនជាប្រក្រតី គឺផ្ទុយពីប្រក្រតី, ធម៌ទាំងនោះជាដើមនៃព្រៃស្ងាត់ជាដើម ដែលកើតឡើងដល់ស្ត្រី និងមនុស្សជាតិទាប ឬជាវិភាវៈមានគ្រូជាដើម ចំពោះឧត្តមបុគ្គលទាំងឡាយ, សេចក្តីខ្លាចដ៏ក្រៃលែង (ភយុក្កំសៈ) ទោះបីជាសេចក្តីខ្លាចពិត ឬសេចក្តីខ្លាចដែលគេធ្វើឡើង (កិត្តិមៈ) ដែលកើតឡើងអំពីវិភាវៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា ភយានករស។ ក្នុងភយានករសនេះ ការហូរញើស ការញាប់ញ័រ និងការញ័រជើងជាដើម ជាអនុភាវៈ, សេចក្តីតក់ស្លុតជាដើម ជាព្យភិចារីភាវៈ។

364. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘vikāri’’ccādinā. Vikārisanasattādibhayukkaṃso pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. Ettha bhayānakarasavisaye sedādayo dāhasarīrakampanādayo anubhāvā kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. Tāsādī byabhicārino tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi.

៣៦៤. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវលំដាប់នៃការបំប៉នភយានករស ដោយពាក្យថា “vikāri” ជាដើម។ សេចក្តីខ្លាចដ៏ក្រៃលែង (ភយុក្កំសៈ) ដែលកើតឡើងអំពីសំឡេង និងសត្វដែលមានសភាពប្លែកប្រក្រតីជាដើម ឈ្មោះថា ភយានករស។ សេចក្តីខ្លាចដ៏ក្រៃលែងដែលទាក់ទងនឹងការភ័យខ្លាច ទោះបីជាកើតឡើងតាមធម្មជាតិ (សាភាវិកៈ) ឬដែលគេធ្វើឡើង (កិត្តិមៈ) ដែលកើតឡើងដោយមានវិភាវៈជាហេតុ គឺសំឡេងមានសំឡេងរន្ទះជាដើមដ៏ផ្ទុយគ្នា ដែលមានសភាពប្លែកប្រក្រតីដោយការប្រាសចាកប្រក្រតី ឬសត្វមានយក្សនិងរក្សាសជាដើម ឈ្មោះថា ភយានករស។ ក្នុងទីនេះ ក្នុងវិស័យនៃភយានករស ធម៌ទាំងឡាយមានការហូរញើសជាដើម គឺការក្តៅក្រហាយ និងការញាប់ញ័រនៃរាងកាយជាដើម ដែលសង្គ្រោះដោយកាយិកប្បយោគ និងវាចសិកប្បយោគ ជាអនុភាវៈទាំងឡាយ។ ធម៌ទាំងឡាយមានសេចក្តីតក់ស្លុតជាដើម គឺសេចក្តីតក់ស្លុត និងសេចក្តីសង្ស័យជាដើម ក្នុងទីនេះ ជាព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយ។ វិគ្រោះនៃពាក្យក្នុងប្រយោគនេះគឺ៖ សនៈផង សត្តៈផង ឈ្មោះថា សនសត្តៈ, វិការៈ (សេចក្តីប្លែកប្រក្រតី) មានដល់សនសត្តៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា វិការិនោ, វិការិនោផង សនសត្តៈទាំងនោះផង ឈ្មោះថា វិការិសនសត្តៈ, វិការិសនសត្តៈជាដើមនៃទីទាំងឡាយមានព្រៃស្ងាត់ជាដើម ឈ្មោះថា វិការិសនសត្តាទិ, សេចក្តីខ្លាចដែលកើតឡើងអំពីវិការិសនសត្តាទិទាំងនោះ ឈ្មោះថា វិការិសនសត្តាទិភ័យ (លុបបទកណ្តាល), សេចក្តីក្រៃលែងនៃភ័យនោះ ឈ្មោះថា វិការិសនសត្តាទិភយុក្កំសៈ។ សេទៈជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយមានការញាប់ញ័រជាដើម ឈ្មោះថា សេទាទិ។ តាសៈជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយមានសង្កាជាដើម ឈ្មោះថា តាសាទិ។ ហេតុនៃសេចក្តីខ្លាចរបស់ស្ត្រី និងមនុស្សជាតិទាប គឺវិការិសនសត្តាទិ, ចំពោះឧត្តមបុគ្គលទាំងឡាយ គឺគ្រូជាដើម។

Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ –

ក្នុងទីនេះ ឧទាហរណ៍គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī,Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā;

Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva,Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti.

កងទ័ពកុម្ភណ្ឌនិងរក្សាសដែលញាប់ញ័រដោយការធ្លាក់ចុះនៃសាស្ត្រាគឺកែវភ្នែក ត្រូវគេដេញឲ្យរត់ទៅជុំវិញរហូតដល់ភ្នំចក្រវាឡ បានសម្លឹងមើលព្រះអង្គដែលគង់លើខ្នងសេះ ហាក់ដូចជាមើលនគរ រឿយៗ ញឹកញាប់, ខ្ញុំនោះគឺបុណ្ណកយក្ស។

Diṭṭhisatthapatanena diṭṭhisallasampātanena paripphurantī kampamānā samantā parisamantato ācakkavāḷanagaṃ cakkavāḷapabbatāvadhi gamitā palāpitā kumbhaṇḍarakkhasacamū kumbhaṇḍarakkhasānaṃ [Pg.357] senā yaṃ assagataṃ assapiṭṭhe nisinnakaṃ bhoto bhavataṃ tumhākaṃ purī iva puriyā dassanamiva muhuṃ muhuṃ apassi khaṇe khaṇe apassittha, so ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti.

ពាក្យថា diṭṭhisatthapatanena គឺដោយការធ្លាក់ចុះនៃសរគឺកែវភ្នែក។ ពាក្យថា paripphurantī គឺញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា samantā គឺនៅជុំវិញ។ ពាក្យថា ācakkavāḷanagaṃ gamitā គឺត្រូវគេដេញឲ្យរត់ទៅរហូតដល់ភ្នំចក្រវាឡ។ ពាក្យថា kumbhaṇḍarakkhasacamū គឺកងទ័ពនៃពួកកុម្ភណ្ឌនិងរក្សាស។ ពាក្យថា yaṃ assagataṃ គឺដែលគង់លើខ្នងសេះ។ ពាក្យថា bhoto គឺរបស់ព្រះអង្គ គឺរបស់លោកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា purī iva គឺហាក់ដូចជាការមើលឃើញនគរ។ ពាក្យថា muhuṃ muhuṃ apassi គឺបានសម្លឹងមើលរឿយៗ គឺបានមើលឃើញមួយរំពេចៗ។ ពាក្យថា so puṇṇako ahaṃ គឺខ្ញុំនោះឈ្មោះថា បុណ្ណកយក្ស។ ក្នុងទីនេះ វិភាវៈទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយសត្វដ៏ផ្ទុយគ្នាដែលជាហេតុនៃការបង្កើតសេចក្តីខ្លាច ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា “diṭṭhisatthapatanena” (ដោយការធ្លាក់ចុះនៃសាស្ត្រាគឺកែវភ្នែក) គឺដោយការលើកឡើងនូវសាស្ត្រាគឺកែវភ្នែក និងពាក្យថា “sa puṇṇako ahaṃ” (ខ្ញុំនោះគឺបុណ្ណកយក្ស) នេះ។ ថាយីភាវៈដែលសង្គ្រោះដោយសេចក្តីខ្លាចដ៏ក្រៃលែងដែលដល់នូវភាពជាសរស ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដដោយពាក្យថា “muhuṃ muhuṃ apassi” (បានសម្លឹងមើលរឿយៗ) នេះ។ ព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីតក់ស្លុត និងសេចក្តីសង្ស័យជាដើម ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា “kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanagaṃ” (កងទ័ពកុម្ភណ្ឌនិងរក្សាសត្រូវគេដេញឲ្យរត់ទៅជុំវិញរហូតដល់ភ្នំចក្រវាឡ) នេះ។ អនុភាវៈទាំងឡាយមានការហូរញើស និងការញាប់ញ័រជាដើម ត្រូវបានបង្ហាញឡើងដោយពាក្យថា “paripphurantī” (ញាប់ញ័រ) នេះ។

Jigucchāṭhāyībhāva

ជិគុច្ឆាថាយីភាវៈ

365.

៣៦៥.

Jigucchā rudhirādīhi,Pūtyādīhi virāgato;

Bībhaccho khobhanu’bbegī,Kamena karuṇāyuto;

Nāsāvikunanādīhi,Saṅkādīhi’ssa posanaṃ.

សេចក្តីខ្ពើមរអើម (ជិគុច្ឆា) ដែលកើតឡើងអំពីឈាមជាដើម (រុធិរាទិ) អំពីវត្ថុស្អុយរលួយជាដើម (ពូទ្យាទិ) និងអំពីការប្រាសចាកតម្រេក (វិរាគៈ) តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា ពីភត្សរស (ពីភច្ឆរស) ដែលមានសភាពញាប់ញ័រ (ខោភនៈ) តក់ស្លុត (ឧព្វេគី) និងប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ (ករុណាយុតៈ)។ ការបំប៉ននូវពីភត្សរសនោះ កើតឡើងដោយអនុភាវៈទាំងឡាយមានការខ្ទប់ច្រមុះជាដើម (នាសាវិកុននាទិ) និងព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីសង្ស័យជាដើម (សង្កាទិ)។

365. ‘‘Jigucchā’’iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā jigucchā garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti.

៣៦៥. ពាក្យថា “Jigucchā” ជាដើម។ ជិគុច្ឆា គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើម ឬការតិះដៀល (គរហា) ដែលកើតឡើងអំពីឈាមនិងពោះវៀនជាដើម (រុធិរន្តាទិ) អំពីវត្ថុស្អុយនិងដង្កូវជាដើម (ពូតិកិមិាទិ) និងអំពីការប្រាសចាកតម្រេក (វិរាគៈ) តាមលំដាប់ តែងដល់នូវភាពជាពីភត្សរស ដែលមានសភាពញាប់ញ័រ (ខោភនៈ) តក់ស្លុត (ឧព្វេគី) និងប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ (ករុណាយុតៈ)។ ការបំប៉ននូវពីភត្សរសនោះ តែងមានឡើងដោយអនុភាវៈទាំងឡាយមានការខ្ទប់ច្រមុះ និងការបិទមុខជាដើម និងព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីសង្ស័យ និងសេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រជាដើម។

365. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘jigucchā’’iccādinā. Rudhirādīhi rattantaguṇādīhi ca, pūtyādīhi pūtikimiādīhi ca, virāgato virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā kamena rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā khobhano [Pg.358] anavaṭṭhāno asamāhito ubbegī ubbegavā karuṇāyuto sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. Nāsāvikunanādīhi nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca saṅkādīhi ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi assa bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi casaddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ.

៣៦៥. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវលំដាប់នៃការបំប៉នពីភត្សរស ដោយពាក្យថា “jigucchā” ជាដើម។ ជិគុច្ឆា (សេចក្តីខ្ពើមរអើម) ដែលកើតឡើងដោយមានវិភាវៈទាំង ៣ នេះជាហេតុ គឺឈាមជាដើម ពោលគឺឈាមនិងពោះវៀនធំជាដើមផង វត្ថុស្អុយជាដើម ពោលគឺវត្ថុស្អុយនិងដង្កូវជាដើមផង និងការប្រាសចាកតម្រេក ពោលគឺភាពមិនត្រេកអរផង តាមលំដាប់នៃវិភាវៈទាំង ៣ មានឈាមជាដើម តែងជាពីភត្សរស ដែលមានសភាពញាប់ញ័រ (ខោភនៈ) គឺការមិនតាំងនៅមាំ មិនស្ងប់រម្ងាប់, តក់ស្លុត (ឧព្វេគី) គឺមានសេចក្តីតក់ស្លុត, និងប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ (ករុណាយុតៈ) គឺប្រកបដោយសោកៈ។ ការបំប៉ននូវពីភត្សរសនោះ តែងមានឡើងដោយមានអនុភាវៈទាំងឡាយមានការខ្ទប់ច្រមុះ គឺការខ្ជឹបច្រមុះ និងការបិទមុខជាដើមផង និងព្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានសេចក្តីសង្ស័យជាដើម គឺសេចក្តីសង្ស័យ និងសេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រជាដើមផង ជាគ្រឿងធ្វើ។ ក្នុងបទទាំង ៣ មានរុធិរាទិជាដើម និងក្នុងបទទាំង ៣ មានខោភនាទិជាដើម ទោះបីជាមិនបានពោលទុក ក៏គប្បីភ្ជាប់នូវសព្ទ “ច” (និង) ព្រោះជាសព្ទដែលគប្បីយល់បាន, ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ពីភត្សរស គឺជាសរសដែលប្រកបដោយធម៌ទាំង ៣ មានខោភនៈជាដើមនោះឯង។ វិគ្រោះនៃពាក្យក្នុងប្រយោគនេះគឺ៖ ឈាម (រុធិរៈ) ជាដើមនៃពោះវៀនជាដើម ឈ្មោះថា រុធិរាទិ។ វត្ថុស្អុយ (ពូតិ) ជាដើមនៃដង្កូវជាដើម ឈ្មោះថា ពូទ្យាទិ។ សេចក្តីតក់ស្លុត (ឧព្វេគៈ) មានដល់ពីភត្សរសនោះ ឈ្មោះថា ឧព្វេគី។ ប្រកបដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរ (ករុណៈ) ឈ្មោះថា ករុណាយុតៈ។ ការធ្វើឲ្យខូចទ្រង់ទ្រាយ គឺការខ្ជឹបច្រមុះ ឈ្មោះថា នាសាវិកុននៈ, នាសាវិកុននៈនោះជាដើមនៃកិច្ចការទាំងឡាយមានការបិទមុខជាដើម ឈ្មោះថា នាសាវិកុននាទិ។ សេចក្តីសង្ស័យ (សង្កា) ជាដើមនៃសេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រជាដើម ឈ្មោះថា សង្កាទិ។

Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ –

ឧទាហរណ៍នៃពីភត្សរសនោះ គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake-Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā;

Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā-Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti.

ពួកយក្សដែលបុណ្ណកយក្សនិម្មិតឡើង ខ្លះពាក់កងដៃធ្វើដោយឆ្អឹងខ្មោចមនុស្ស ខ្លះពាក់ស្លឹកត្រចៀកធ្វើដោយប្រអប់ដៃខ្មោច ខ្លះពាក់ខ្សែកធ្វើដោយពោះវៀននិងពស់ ខ្លះលាបដោយលម្អិតល្មៀតគឺឈាមដ៏គួរឲ្យខ្លាច ផឹកនូវខ្លាញ់ខាប់និងទឹកស្រវឹងដោយភាជន៍គឺលលាដ៍ក្បាល ត្រូវបានគេសម្លឹងមើល ហាក់ដូចជាពួកអ្នកលេងស្រាក្នុងទីក្រុងពីមុនដូច្នោះ។

Puṇṇakena yakkhena nimmitā maccakaraṅkakaṅkanadharā manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino uttaṃsīkatapāṇipallavadharā matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino hārīkatantoragā muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā lohitakuṅkumehi rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā sīsakapālapātihi sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi vasāmajjaṃ vasāsaṅkhātasuraṃ pure abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā vidhurena paṇḍitena dhuttā viya nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca [Pg.359] ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā.

«ពួកយក្សឯណាដែលបុណ្ណកយក្សនិម្មិតឡើង ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវកងកដៃគឺឆ្អឹងខ្មោច ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវគ្រឿងប្រដាប់ដៃគឺឆ្អឹងមនុស្ស ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវស្លឹកឈើខ្ចីគឺបាតដៃដែលធ្វើជាផ្កាសៀតត្រចៀក ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវស្លឹកឈើខ្ចីគឺផ្ទៃដៃដែលធ្វើជាកម្រងផ្កាលើក្បាល មានពស់ជាខ្សែសង្វារ មានពស់គឺពោះវៀនមនុស្សដែលធ្វើជាកម្រងគុជខ្យងជាប់នៅខ្លួន លាបឡាបដោយលម្អិតគង្គុមក្រហមគឺភក់ឈាម ផឹកនូវទឹកស្រវឹងគឺខ្លាញ់ខាប់ដោយភាជន៍គឺលលាដ៍ក្បាល នៅខាងមុខក្នុងទីចំពោះមុខ ពួកយក្សទាំងនោះ វិធុរបណ្ឌិតព្រងើយកន្តើយដាក់ ដូចជាពួកអ្នកលេងស្រាក្នុងនគរ ព្រងើយកន្តើយដាក់ពួកអ្នកលេងស្រាដូច្នោះ។ ក្នុងទីនេះ វិភាវៈមានឈាមជាដើម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យចិត្តកម្រើក ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា "littā lohitakuṅkumehi" ខ្លះ ដោយពាក្យថា "uttaṃsīkatapāṇipallavadharā" ខ្លះ ដោយពាក្យថា "hārīkatantoragā" ខ្លះ និងវិភាវៈមានវត្ថុស្អុយរលួយជាដើម ដែលជាហេតុនៃសភាវៈគួរឲ្យតក់ស្លុត ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា "maccakaraṅkakaṅkanadharā" ខ្លះ ដោយពាក្យថា "sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā" ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត វិរជ្ជនវិភាវៈ ដែលជាហេតុនៃសភាវៈប្រកបដោយករុណាផង អនុភាវៈមានការខ្ទប់ច្រមុះជាដើមផង វ្យភិចារីភាវៈមានសង្កានិងអាវេគៈជាដើមផង ឋាយីភាវៈគឺពីភច្ឆៈផង ទាំងអស់នេះ គប្បីជ្រាបថា អាចដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីនៃប្រយោគ។»

Vimhayaṭhāyībhāva

វិម្ហយឋាយីភាវៈ (ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីអស្ចារ្យ)

366.

៣៦៦.

Atilokapadatthehi,Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;

Tassā’nubhāvā sedassu-Sādhuvādādayo siyuṃ;

Tāsāvegadhitippaññā,Honte’ttha byabhicārino.

«រសដ៏អស្ចារ្យ (អព្ភូតរស) នេះ គឺសេចក្តីប្លែកចិត្ត (វិម្ហយៈ) ដែលកើតឡើងអំពីវត្ថុទាំងឡាយដ៏លើសលុបក្នុងលោក។ អនុភាវៈទាំងឡាយនៃរសនោះ គឺញើសហូរ ទឹកភ្នែកហូរ និងការស្រែកថាសាធុជាដើម គប្បីមាន។ វ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយក្នុងរសនេះ គឺតាសៈ (សេចក្តីតក់ស្លុត) អាវេគៈ (សេចក្តីជ្រួលច្របល់) ធិតិ (សេចក្តីខ្ជាប់ខ្ជួន) និងបញ្ញា។»

366. ‘‘Ati’’ccādi. Atilokehi lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ vimhayo cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti.

៣៦៦. «ពាក្យថា "Ati" ជាដើម។ ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីប្រែប្រួលនៃចិត្ត ដែលហៅថា វិម្ហយៈ នេះ ដែលកើតឡើងអំពីវត្ថុទាំងឡាយដ៏លើសលុបក្នុងលោក គឺផ្ទះនិងសួនច្បារជាដើម ដែលជាមាយាដ៏វិសេស ឈ្មោះថា អព្ភូតរស។ ញើសហូរ ទឹកភ្នែកហូរ ការស្រែកថាសាធុ និងការព្រឺរោមជាដើម គប្បីជាអនុភាវៈនៃរសនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានតាសៈជាដើម គប្បីជាវ្យភិចារីភាវៈ។»

366. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ati’’iccādinā. Atilokapadatthehi lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ vimhayo cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo tassa abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā ettha [Pg.360] abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ.

៣៦៦. «ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវលំដាប់នៃការចិញ្ចឹម (ការធ្វើឲ្យចម្រើន) នូវវិម្ហយរស ដោយពាក្យថា "ati" ជាដើម។ ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីផ្សព្វផ្សាយនៃចិត្ត ដែលហៅថា វិម្ហយៈ នេះ កាលកើតឡើងដោយមានវត្ថុទាំងឡាយដ៏លើសលុបក្នុងលោក គឺប្រាសាទ សួនច្បារ និងវិមានដ៏ជាទិព្វនិងមាយាជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនូវប្រក្រតីនៃលោក ជាហេតុ គប្បីមានឈ្មោះថា អព្ភូតរស។ ញើសហូរ ទឹកភ្នែកហូរ និងការស្រែកថាសាធុជាដើម គប្បីជាអនុភាវៈនៃអព្ភូតរសនោះ។ ធម៌ទាំងឡាយគឺ តាសៈ អាវេគៈ ធិតិ និងបញ្ញា ក្នុងទីនេះ (ក្នុងវិស័យនៃអព្ភូតរស) គប្បីជាវ្យភិចារីភាវៈ។ វិគ្រោះក្នុងប្រយោគទាំងនោះថា៖ វត្ថុទាំងឡាយកន្លងហួសនូវលោក ឈ្មោះថា អតិលោកៈ, វត្ថុទាំងឡាយផង ដ៏លើសលុបក្នុងលោកផង ឈ្មោះថា អតិលោកបទត្ថៈ។ ពាក្យថា សាធុ ឈ្មោះថា សាធុវាទៈ។ ញើសផង ទឹកភ្នែកផង ការស្រែកថាសាធុផង ឈ្មោះថា សេទស្សុសាធុវាទៈ, ធម៌ទាំងឡាយមានការព្រឺរោមជាដើម ដែលមានសេទស្សុសាធុវាទៈនោះជាដើម ឈ្មោះថា សេទស្សុសាធុវាទាទិ។ តាសៈផង អាវេគៈផង ធិតិផង បញ្ញាផង ឈ្មោះថា តាសាវេគធិតិបញ្ញា។»

Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ឧទាហរណ៍នៃអព្ភូតរសនេះ គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane-Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā;

Nipātito tena avaṃsiropataṃ,Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti.

«“ឱ! ព្រះវិធុរបណ្ឌិតនោះ កាលដែលបុណ្ណកយក្សនាំមកនូវការធ្វើឲ្យតក់ស្លុតដ៏ច្រើន ដូចជាអ្នកលេងរបាំ (សម្តែងនូវអាការប្លែកៗ) ដូច្នោះ ជាអ្នកមិនកម្រើកឡើយ ដូចជាភ្នំថ្មដ៏មាំមួន ត្រូវបុណ្ណកយក្សនោះទម្លាក់ចុះពីកំពូលភ្នំឲ្យក្បាលចុះក្រោម ក៏មិនតក់ស្លុតឡើយ បានវាស់នូវភ្នំនោះដោយឈើច្រត់គឺចក្ខុ។”»

So vidhurapaṇḍito puṇṇakena yakkhena naṭena iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya āhaṭanekabhiṃsanesu bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo tena puṇṇakena acalā saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito avaṃsiropataṃ adhosīsaṃ patanto asantasaṃ evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto taṃ pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā mini pamāṇamakāsi, aho acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito.

«ព្រះវិធុរបណ្ឌិតនោះ កាលដែលបុណ្ណកយក្ស ដូចជាអ្នកលេងរបាំដែលសម្តែងនូវអាការប្លែកៗជាច្រើន នាំមកនូវការធ្វើឲ្យតក់ស្លុតដ៏ច្រើន មានសភាពគួរឲ្យខ្លាចផ្សេងៗដែលនាំមកហើយ ជាអ្នកមិនកម្រើកឡើយ ត្រូវបុណ្ណកយក្សនោះទម្លាក់ចុះពីកំពូលភ្នំកាឡាគិរីដ៏មាំមួនមានកម្ពស់ ៦០ យោជន៍ ឲ្យក្បាលចុះក្រោម ធ្លាក់ចុះទៅ ក៏មិនតក់ស្លុតឡើយ គឺមិនភ័យខ្លាចឡើយ សូម្បីក្នុងទីដែលគ្មានទីពឹងផ្អែកយ៉ាងនេះ ក៏បានវាស់ គឺធ្វើការកំណត់ប្រមាណនូវភ្នំនោះ ដោយឈើច្រត់គឺចក្ខុ ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់។ ក្នុងទីនេះ កាលបើមានហេតុនៃសេចក្តីខ្លាច សេចក្តីខ្លាច និងការមិនដឹងច្បាស់ក្នុងហេតុនោះ ជាសភាវៈរបស់លោក តែការកន្លងហួសនូវសភាវៈនោះ ហើយមិនតក់ស្លុតក្នុងខណៈដែលគេធ្វើឲ្យខ្លាច និងការនិយាយអំពីសភាពដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃការវាស់ភ្នំដោយចក្ខុ វិភាវៈដែលហៅថា វត្ថុដ៏លើសលុបក្នុងលោក ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា "asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā" នេះ។ ដោយពាក្យថា "Aho" ផង ដោយកម្លាំងនៃពាក្យនោះផង អនុភាវៈទាំងឡាយមានការស្រែកថាសាធុ ញើសហូរ និងទឹកភ្នែកហូរជាដើម ត្រូវបានបំភ្លឺឡើង។ វ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយមានតាសៈ អាវេគៈ និងធិតិជាដើមផង ឋាយីភាវៈគឺវិម្ហយៈផង ត្រូវបានបំភ្លឺឡើងដោយកម្លាំងនៃប្រយោគទាំងមូលរួមគ្នា។»

Samaṭhāyībhāva

សមឋាយីភាវៈ (ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីស្ងប់)

367.

៣៦៧.

Ṭhāyībhāvo [Pg.361] samo mettā-Dayāmodādisambhavo;

Bhāvādīhi tadu’kkaṃso,Santo santanisevito.

«ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីស្ងប់ (សមៈ) ដែលកើតឡើងអំពីមេត្តា ករុណា និងមុទិតាជាដើម។ ការចម្រើនឡើងនៃសេចក្តីស្ងប់នោះ ដោយសារភាវៈទាំងឡាយជាដើម ឈ្មោះថា សន្តរស ដែលអ្នកស្ងប់រម្ងាប់ (ព្រះអរិយបុគ្គល) តែងសេពគប់។»

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ក្នុងក្បួនសុពោធាលង្ការ ដែលតាក់តែងឡើងដោយព្រះសង្ឃរក្ខិតមហាសាមីដ៏មានជើងព្រះវិសេស

Subodhālaṅkāre

ក្នុងសុពោធាលង្ការ

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ៥ ឈ្មោះថា រសភាវាវពោធៈ (ការដឹងច្បាស់នូវរសនិងភាវៈ)។

Subodhālaṅkāro samatto.

សុពោធាលង្ការ ចប់បរិបូណ៌។

367. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Mettādisambhavo samo upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti.

៣៦៧. «ពាក្យថា "Ṭhāyi" ជាដើម។ ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ ដែលហៅថា សមៈ ដែលកើតឡើងអំពីមេត្តាជាដើម តែងមាន។ ការចម្រើនឡើងនៃសេចក្តីស្ងប់នោះ ដោយសារភាវៈនិងអនុភាវៈទាំងឡាយដ៏សមគួរដល់សេចក្តីស្ងប់នោះ មានក្នុងរសណា រសនោះឈ្មោះថា សន្តរស ហើយរសនោះ ឈ្មោះថា សន្តនិសេវិតៈ (រសដែលអ្នកស្ងប់រម្ងាប់សេពគប់)។»

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ក្នុងដីកាឈ្មោះ មហាសាមី នៃក្បួនសុពោធាលង្ការ

Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo.

រសភាវាវពោធៈ ជាបរិច្ឆេទទី ៥។

367. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ṭhāyi’’ccādinā. Mettādayāmodādisambhavo mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto samo kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, bhāvādīhi byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi tadukkaṃso tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto santanisevito sādhūhi sevito santo santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ.

៣៦៧. «ឥឡូវនេះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងនូវលំដាប់នៃការចិញ្ចឹម (ការធ្វើឲ្យចម្រើន) នូវសន្តរស ដោយពាក្យថា "ṭhāyi" ជាដើម។ ឋាយីភាវៈគឺសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់នៃកាយនិងចិត្ត ដែលហៅថា សមៈ ដែលកើតឡើងអំពីវិភាវៈទាំងឡាយមានមេត្តា ករុណា និងបីតិជាដើម តែងមាន។ ការចម្រើនឡើងនៃសេចក្តីស្ងប់នោះ ដោយសារវ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយជាដើម ដែលជាហេតុ ម្យ៉ាងទៀត ប្រកបដោយការចម្រើនឡើងនៃឋាយីភាវៈនោះ ដោយសារវ្យភិចារីភាវៈនិងអនុភាវៈទាំងឡាយដ៏សមគួរដល់សេចក្តីស្ងប់នោះ ឈ្មោះថា សន្តរស ដែលអ្នកស្ងប់រម្ងាប់ គឺពួកសប្បុរសសេពគប់ហើយ។ វិគ្រោះក្នុងប្រយោគទាំងនោះថា៖ មេត្តាផង ករុណា (ទាយា) ផង មុទិតា (មោទៈ) ផង ឈ្មោះថា មេត្តាទយាមោទៈ, ធម៌ទាំងឡាយមានមេត្តាទយាមោទៈនោះជាដើម ឈ្មោះថា មេត្តាទយាមោទាទិ, ការកើតឡើងអំពីធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា មេត្តាទយាមោទាទិសម្ភវៈ។ ការចម្រើនឡើងនៃសេចក្តីស្ងប់នោះ ឈ្មោះថា តទុក្កំសៈ។ រសដែលពួកសប្បុរសសេពគប់ហើយ ឈ្មោះថា សន្តនិសេវិតៈ។»

Assa [Pg.362] santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ឧទាហរណ៍នៃសន្តរសនេះ គប្បីជ្រាបដូចតទៅនេះ៖

Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante,Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ;

Yakkhe vicālayati nocali īsakampi,Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti.

«“កាលបើពួកសត្វសីហៈនិងដំរីទាំងឡាយ ចូលមកជិត (ដោយអាការគួរឲ្យខ្លាច) កាលបើពួកនាគរឹតរួតរាងកាយ កាលបើបុណ្ណកយក្សញ៉ាំងភ្នំ (កាឡាគិរី) ឲ្យកម្រើក ដូចជាដំរីចុះប្រេងញ៉ាំងគុម្ពឫស្សីឲ្យកម្រើកដូច្នោះ ព្រះវិធុរបណ្ឌិតជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីស្ងប់ (ព្រះនិព្វាន) ដូចជាលោកចូលផលសមាបត្តិ មិនបានកម្រើកឡើយ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ដោយសភាវៈដ៏ផ្អែមល្ហែម (ទន់ភ្លន់)។”»

Kesarikarīsu sīhahatthīsu entesu api bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi nāge veṭhayantepi nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati madagaḷitahatthimhi cālente iva yakkhe puṇṇake nagaṃ kāḷāgiripabbataṃ vicālayatipi anekappakāre cālentepi vidhuro paṇḍito santiṃ gatova nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya īsakampi appakampi madhurā bhāvā api madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā.

«សូម្បីកាលបើពួកសត្វសីហៈនិងដំរីទាំងឡាយ ចូលមកជិត គឺមកដល់ជិតដោយអាការគួរឲ្យខ្លាច សូម្បីកាលបើពួកនាគរឹតរួត គឺរឹតរួតនូវរាងកាយ (ពាក្យថា នាគ ក្នុងទីនេះ ជាឯកវចនៈដោយរាប់បញ្ចូលជាជាតិ) កាលបើបុណ្ណកយក្សញ៉ាំងភ្នំកាឡាគិរីឲ្យកម្រើក គឺញ៉ាំងឲ្យកម្រើកដោយប្រការផ្សេងៗ ដូចជាដំរីចុះប្រេងញ៉ាំងគុម្ពឫស្សីឲ្យកម្រើកដូច្នោះ ព្រះវិធុរបណ្ឌិតជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីស្ងប់ គឺដូចជាលោកដល់នូវព្រះនិព្វានដោយការធ្វើជាអារម្មណ៍ ដូចជាលោកចូលផលសមាបត្តិ ឬមួយដូចជាលោកចូលនិរោធសមាបត្តិដែលហៅថាទិដ្ឋធម្មនិព្វាន មិនបានកម្រើកឡើយ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច សូម្បីដោយសភាវៈដ៏ផ្អែមល្ហែម (ទន់ភ្លន់) សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនបាច់និយាយទៅថាកម្រើកចាកទីកន្លែងដែលអង្គុយឡើយ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើការមកដល់នៃសត្វសីហៈជាដើម ការរឹតរួតនៃនាគ និងការកម្រើកនៃភ្នំជាដើម ដែលជាហេតុនៃការរត់ ការយំ និងការញាប់ញ័រជាដើម មានសភាពប្រព្រឹត្តទៅ តែដោយភាពមិនប្រែប្រួល ឋាយីភាវៈទី ៩ ដែលជាប្រក្រតីនៃសន្តរស ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា "santiṃ gato" (ដល់នូវសេចក្តីស្ងប់) នេះ វិភាវៈទាំងឡាយមានមេត្តា ករុណា និងមុទិតាជាដើម ដែលជាហេតុនៃការកើតឡើងនិងការញ៉ាំងឲ្យចម្រើននៃសន្តរសនោះ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ វ្យភិចារីភាវៈទាំងឡាយដ៏សមគួរដល់សន្តរសនោះ មានធិតិ មតិ និងសតិជាដើមផង អនុភាវៈមានសភាពបែបនោះផង គប្បីជ្រាបថា ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយពាក្យថា "entesu veṭhayante vicālayati" នេះផង ដោយកម្លាំងនៃប្រយោគទាំងមូលផង។»

Iti subodhālaṅkāranissaye

ក្នុងសុពោធាលង្ការនិស្ស័យ

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

បរិច្ឆេទទី ៥ ឈ្មោះថា រសភាវាវពោធៈ។

Subodhālaṅkāraṭīkā samattā.

ដីកាសុពោធាលង្ការ ចប់បរិបូណ៌។